(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Tijdschrift voor Nederlandsch Indië .."

This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves bef ore it was carefully scanned by Google as part of a project 
to make the world's books discoverable online. 

It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject 
to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books 
are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that 's often difficult to discover. 

Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the 
publisher to a library and finally to you. 

Usage guidelines 

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the 
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to 
prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying. 

We also ask that you: 

+ Make non-commercial use of the files We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrainfrom automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine 
translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attribution The Google "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any specific use of 
any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner 
any where in the world. Copyright infringement liability can be quite severe. 

About Google Book Search 

Google's mission is to organize the world's Information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers 
discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web 



at |http : //books . google . com/ 



*^?K 




J ih.Ai iiOi.0 - t<^[-:: \00\ 



Jgarbarlr College It&rsrrs 




FROM THE BEQyEST OF 

HENRY WARE WALES, M.D. 

CUm of 1838 



FOR BOOKS OF INTEREST TO THE 
SANSKRIT DEPARTMENT 



Digitizld by 



Google 



Digitized by VjOOQIC 



Digitized by VjOOQIC 



Digitized by VjOOQIC 



Digitized by VjOOQIC 



TIJDSCHRIFT 



TOOE 



NEÉRLANDS INDIE. 



Digitized by VjOOQIC 



Digitizedby Google 



irnaiDseouiiiivï 



Toor 



NEÉRLANBS ENDIE. 



ZESDE JAARGANG. 



WÊMMru suft. 



BATAVIA, 
1844. 



Digitized by VjOOQIC 



S^- Mijth 387 3- 



m 6 1916 ^ 



Digitized by VjOOQIC 



Fag. 

Znbiseht JExul-^ lett €ciierknnbt. 

Proeve van een Jayaansch-Ifederdullsch Woorden- 
boek^ door C. F. 'WtsTMB^ en X. A. Wiuxis. • • 1 

BerJgt omtrent bovenstaand Jataansch-ITederditltsch 
Woordenboek .78 

Hei Bpek der Nawoio^Pradboto ^ in het Javaansch» 
met eene vertaling en aanteekcningen ; door Dr. D. 
L. Mol^iiBB. / 261 

g^U.4» en JkjLmaxm ; Joor P. P. Boittiu. yam EtnïM&M 435 



Digitized by VjOOQIC 



n INHOUD. 

Pag.. 

De Gouverneurs - Generaal van Nederlandsch Indié : 

lY. Jav Putxbssoov Koks, (met een portret). . . 186 

€Hnb^ 0n &0lkcnknnbc. 

Zeden en gewoonten op het eiland Rottie; door G. 
UsijMiRnro (veryolgf van bladz. 639 ran den vorigen 
Jaargang). . . • 81 

Idem vervolg en slot 353 

Regtspleging over de onderdanen van Z. U. den Soe- 

soehoenaii van Soêrakaria; dodr.C. F. Wittba . 99 

Idem vervolg 386 

Idem vervolg, ea slot 479 

Bijdrage tot de Geneeskundige Topographie van Bata^ 
via; door Biukkb .451 

Over de hoogte der bergen in den Oost - Indischen ar- 
chipel ; door P. Mblvill vav Gabbbxb (met een plaat). 602 

Mtngelingtn. 

Iets over den Invloed van het klimaat decer gewesten 
op den Europeaan ; door Br. C.. SwxnMQ • • .210 



Digitized by VjOOQIC 



INHOUD. in 

P.«. 

Saxpila f een tafereel van Bimanetche «eden » gewoon- 
ten en karakters; door Dr. W. C. H. tob Watbe. 400 
Idem renrolg en slot 540 

Terhaal van een' KnuBtogt tegen deZeeroorers; door 

P. J. A. Blous tak Taniiovo Pans • . . • 416 

Eenige aanmerkingen over namen en titelt op CeMêê 564 

Mededeeling omtrent cilinders c* a. roor Snikermolens. 567 

Mededec^ng 670 



Digitized by VjOOQIC 



Digitized by VjOÓQIC 



INDISCHE 
TAAL- EN LETTERKimDE. 

P R O B y £ 

TAA BB1( JATAAK8CH - HSDSmBüITSCH WOOIUISHBOEK 
BOOR 

c. r, WMirrmn bk o-. ^. wrMLmmNë. 

Welke vorderingen de kennis der JaTaaniche taai- 
en letterkunde onder de Europeanen , in de laatite 
jaren ook moge gemaakt hebben , ia er (echter nog al- 
toos een grooC gebrek aan de noodige holpmiddden , 
om die taal elders dan in het hart van Ja^a te lee- 
ren , en zelfs dier is het mondeling onderrigt van den 
geleerden heer Winter bijna da eenige wijze , waarop 
vsi^si tot hare kennis kan doordringen. Inuners hoe 
verdienstelijk de heer Brucknsr , door de uitgave van 
zijne Javaansche granmiatica, zich ook moge gemaakt 
hebben , en hoë voortreffelijk de spraakkunsten van de 
hoeren Gbricke en Cornets de Groot ook mogen 
wezen y de toegang tot deze taal is voor den Euro- 
peaan gesloten, zoo lang geen uitvoerig en naauwkeu* 
rig lexicon hem dien toegang opent: want nadat de 
^ 6. J. 1*. 8. 1. 



Digitized by 



Google 



heer Mounuer heeft aangetoond f hoe weinig bruikbaar 
het woordenboek van den heer Roorda tan Eijsinga 
is, kan dit werk, welk eene vl^jt de-^verige en in 
vele andere opiigten zoo verdienstelijke schrijver daar- 
aan ook moge besteed hebben , hier niet in aanmer- 
king komen. 

De heer Gericke heeft, naar wfj vernemen, ge* 
durende den loop zijner atediën een' groeten woorden- 
schat verzameld en daarvan onder anderen , gedurende 
zijn laatste verblijf in Europa , een afschrift gegeven 
aan den Hoogleeraar Taco Roorda , zoodat deze ge- 
leerde zijne kennis van het Javaansch aan dien arbeid . 
van den heer Gericke grootendeels verschuldigd is. 
Hoedanig de aard en inrigting van dit woordenboek 
is , kannen wij nataurlljk tot ons leedwezen , bij ge- 
brek aan dé noodige bescheiden en inlichtingen , niet 
mededeelen ; maar zeker is. het, dat het zeer wensohe- 
lijk zou wezen, dat het door den druk de eigendom 
werd van het pnbliek. 

Op dit oogenblik houden zich nog twee andere ver- 
dienstelijke mannen bezig met de vervaardiging van 
een Javnansch-Nederduitsch lexicon , wier namen het 
genoeg zal wezen te noemen , om de schoonste resul- 
taten van hunnen arbeid te verwachten. Het zijn de 
heeren C. F. Winter en J. A. Wilkens. De eerste 
is in de gékerde wereld reeds ie zeer bekend., dan 
dat wij iiier een enkel woord behoeven te zeggen van 
z^ne uitstekende bekendheid met eene taal en een volk, 
naar wfer kennig men in Europa thans zoo begeerig 
uitziet. De heer J. A. Wilkens was sedert 1833 in 



Digitized by LjOOQIC 



Ae fdegraihcdd , eentt als élive aan het im «gotrok*- 
ken Insciftnit toot de Jayaaosehe' taal te SêermimiUf 
soa ^el Tan den beer Gcricxe als van 4en heer Win» 
TER het Javaansch te leeren, en Aaaitie diu Medle««n« 
derwIJser , onder de idding van den heer Winteb , 
de ;filodie dier taal voort 4e zetten. De heer Winteb^ 
die vQiK talenten doe het hest kan beoordeelen , noo- 
digde.hem uit, om gezamenlijk met hem aan hetvier- 
T^uirdigen van een Javfaaasch lexicon te arbeiden. En 
tenyfll het zeker is, .4at, zonder den heer Wjlmter, 
oBiM^elijk een Javaaasch woordeidioek van dien om- 
vang «en met die juistheid in de uitlegging der woor- 
den vervaardigd kan worden, als waarmede hij sedert 
eenjaar zich onledig houdt, verklaart de heer Winter 
aan den anderen kant, dat de uitwèriung van de door 
hem geleverde bouwstoffen aan niemand beter dan aan 
den heer Wilkens is toevertrouwd, die by eehe groote 
bekendheid met het Javaansch tevens eene naauwkeu- 
rige kennis van den aard en de zamenstelling eener 
taal in het algemeen paart , en alzoo juist berekend 
is voor de bewerking van een Javaansch woordenboek, 
wanneer hem daartoe de beuwstofiên geleverd sgn. De 
vereeniging dezer ometandigheden was er dan ook toe 
noodig, om zulk eenen arbeid daar te stellen als waar- 
over w\i tbctfis spreken» 

De Redactie Tan het Tydschrift voor Neérland&ci 
Indiè' is in de gelukkige gelegenheid geweest, het 
door deze beide heeren afgewerkte gedeelte te zien , 
en van hen eenige mededeelingen te ontvangen «Mmrt 
den nacd en zamensteUiog van bet gebeele werk; tei^ 



Digitized by VjCTÖQIC 



wQI sQ hun tevens beeft aangeboden , om door middel 
▼an haar T^dachrift daarvan eene proeve uit te geven , 
ten einde de belangitelling van het pnbliek in deien 
arbeid op te wekken. 

Het woordenboek is Etymologisch beweri^t. Daar- 
mede wordt echter niet altoos het eerst opgegeven 
woord ah grondwoord aangewesen , waarvan de daar- 
onder volgende woorden zQn afgeleid. De woorden , 
die voorzetsds en aanhechtsels hebben , s^n ongetwfj* 
f(dd afgeleide woorden. Wanneer men, om tot het 
grondwoord op te klimmen, dese bijvoegselen wegneemt, 
treft men het woord eindemk, onder verschillende 
vormen , in deszelfs eenvoudigste gedaante aan. Wel- 
ken deser verschillende vormen moet men na als grond- 
woord aannemen f Hierover is het niét mogelijk uit- 
spraak te doen» 

Om van de soo vele gevallen slechts een als voor- 
beeld aan te halen , mogen daartoe de woorden, in de 
Proeve van Jiet woordenboek onder ainfl6in\ gerang- 
schikt, dienen. ^ 



o 



Wanneer men a«ATk\ i:a«RonaMi\cui05ninftOi\ 
cncn^\ (E4(isni6nTittiai\ (ui(isn(isn\ c^ 

anficiiini|Kii\ ojicniosn\ aoiasnTiftO|\ enz. vander- 

selver voorzetsels ra aanhechtsels berooft, verkrflgt 

i I i 

men ajn«n\«nBin\ en wasinx indien men vraagt, 

waarom z ij QiV) Kn \ boven aan geplaatst hebben, sou- 
de daarop moeten geantwoord worden , dat daar- 



Digttized by VjOOQIC 



voor evf n zoo weinig grond bestaat als diegene , die 
«snasnx ©f ooii5ij\ er boven aan zonden wenschen ge- 
plaatst te zien , daarvoor redenen zouden Irannen aan. 
geven ; en het is evenwel niet te ontkennen , dat al 
die woorden van een en hetzelfde grondwoord moeten 
zijn afgeleid. - 

Er bestaat by de heeren Winter en Wilkens , nog 
een tweede pont van twijfel omtrent de keos van een 
grondwoord: tusschen een zelfstandig naamwoord en 
het werkwoord, waarvan het denkbeeld van het eerste 
is ontleend. Beiden worden dikwijls , naar derzelver 
bijzonderen vorm , onder de eenvoudigste gedaante aan- 
getroffen. Zoo zal uit dit oogpunt beschouwd het denk- 
bedd van tWIKilx gezegde ^ uit ^«sn\ spreken ,. zeg^ 
geuj moeten zQn voortgevloeid; zoo ook: <^^\ 
aeJkterwaartscie gang y uit ^^"^ achterwaarts gaan ; 
Vïïi€i%\\ Aet naar bnie gaany uit ^«U?\ ^^aar knie 
gaan^ enz. * 

Al deze zwarigheden hebben hen genoopt de keus 
van een grondwoord in het midden te laten ; echter 
zullen zij, van die woorden sprekende, zich van het 
woord grondwoord moeten bedienen. 
. De etymologische bewerking. heeft alleen de strek- 
king óm den lezer een gemakkelijk en duidelijk over« 
zigt te geven over de afleidingen der woorden , die , 
indien men het zoo noemen mag , tot denzolfden tak 
behooren , en over de wijzigingen van derzelver be- 
teekenissen* 

De voorbeelden ter opheldering in de Proeve zijn 



Digitized by 



Google 



& 



(gedeeltelijk mit de ^el^ksche spreelitaal genomen, eo 
gedeeketyk uit i%Bimo soetjiy Papali^ Bamo etkBraiê 
joedho (deze laatste in de groote Tembang) getroldcen , 
welke hun ondes het uitwerken voor de hand lagen. De 
schrijvers zullen naderband in de keus daarvan zich 
bepalen tot de meest bekende werken , als : 4e Romo , 
Brotojoedho , Wiwoho , Hadji Soko ^ enz. met aan- 
wijzing van den zang en de Podho, opdat men de aan- 
gehaalde plaatsen gemakkelijk zoude kunnen opslaan* 

Zij hebben voorts de ngoko-taal , welke zonder twij- 
fel ouder is dan het luomo , tot grondslag genomen , 
en uit dien hoofde bij woorden , die te gelijk ngbko 
er» kroma ^ijn 9 alleen den ngoko-vorm opgegeven. 

Er zijn in het Javaansch eenige bedrijvende werk-» 
woorden, die nimmer in den lijdenden vorm vooiko* 
men, als: ^^^^V^geven^ 4Jï>«jiM»(Kll|j\ *#ör/w, 

{in de deteeiems van ietalen) enz. ; sommige werk- 
woorden^ willen: In dezen vorm alleeD door hê( voor- 

Q Q 

zetsels <W\ overgebragt w<ftden , als: '^^^Sf'^ Na^ 
loopen om (n te Aalen^ ccitB»(BiiCTi\(EiiiEJi« ixr Jq ^ Be- 

vreesdmaAettf trachten te verschrikkeny a£ióof|(LCi8ii\ 

enz. , andere weder wQk^ van den gewonen regel van 
veranderingen der eerste hoksoros in dezen vorm af 9 

Q Q 

als: 0«j(»:«^\ Bewaarde van iets iepalen ^^^^^ 

«laé^j^N tJKUN Aoor^», (Kin(öl(iJi(a(Ki|\ enz. Het 

i& hua daarom noodzakelyk voorgelauuen om de lijden- 
de vorftien achter de werkwoorden , die daarvoor vat- 
baar zija op te geven^. 



Digitized by VjOOQIC 



Bovcodico sga er nog tv«ee llJdHide vomien » wdUn 
neettal in poeiij worden aangetroflhn; de Ie is die^ 
welke deor het TO^raetsel qM\ bij werkwoorden, iw met 
ci\ of door inkssehing van oa\ bg die, wdke met 
eene andere haJtsoro beginnen, gevormd wordt; en de 
2e door het Toonetael <|aa9i1A\ Van dese vomen heb^ 

ben zij alleen den eersten opgegeten , dewijl de laat^ 
ste geheel toiet den prosaischen BJdenden Torm ^>^ 
overeenkomt. 

Zeker Javaan te Soerakarta bekend als ^e eenige 
geleerde in de kawi-taal , met name Radien Rongoo 
Warsito, is hun behulpzaam in de uitlegging der 
min bekende kawi<- woorden , welke in de lasten noi 
den heer Winter voerhanden zijn, en waarvan de 
beteekenissen ree<b tot de letter (Efl \ door dea RodiM» 
in het Javaan;sch zijn verklaard. 

Vroeger reeds hadden zij redenen i^q de juistheid 
van Radhen Ronggo War^ito's uitleggingen te twij- 
felen. Sedert zij met den heer Van den Ham in ken- 
hls zijn geraakt, en het een en ander over het Sans- 
kritisch van hem hoorden, z^n zij in dien twijfel 
versterkt geworden , want, het is dien heer een en 
andermaal gebleken , dat de door dien Javaan opgege- 
vene beteekenissen van onderscheidene Kawi-woorden 
bi} vergelijking met het Sanskritisch , waaruit z9.hli)k<» 
baar zijn overgenomen , al te verschillend , ja tegen- 
8Uri}dig zijn uitgevallen om voor afwijkingen in be« 
teekenlB te kunnen gelden. Ook zijn de beteekenissen 
door Raihen Ronggo Warsito opgegeven zeer dikr 



Digitized by VjOOQIC 



wQU ia wederspraak met de uitleggingea van den 
"Saltan van Soef/ianap ^ iieakhann niet minder geleerd 
is dan de Raden Rongoo Waiuito. Daarenboven legt 
deze Radhen hetselfde woord na eens soo» dan weder 
anders nit, en is ver van sich gelijk ie blijven. Nog 
meer: soms kan men sijne uitl^gingen leer gemak- 
kelyk op het spoor komen en ziet men daidel^k , dat 
bij nit bekende Javaansche woorden eene verklaring op 
*t ongeveer gesmeed heeft, omtrent even zoo als wanneer 
men b« v. het fransche/^orf d*arme$ Aaor poort der ar- 
mem (of behoefiigen) wilde verklaren.Zoo legt hiJ , om 
slechts een voorbeeld te noemen, 04(BtO||\ hetwelk 
toch volgens den heer Vanden Ham niets anders daneene 
verkorting van <W<M^^I^ (Sansc. anosoeman eig. de 
stralende) de zon is, door ^^t^ uit, omdat het woord 
0EI(K1I\ ia het Kawi f)oortreffelyk beleekent en MN 
het^de; dus: zeer voorireffeUjk! Dat 'M®'*^^ 
een verkorting is van ^^ 'M ^^^^J"^ vindt men in eene der 
Paniti Sastro's bevestigd, waar men in den aanhef leest : 
KiiojiKii(nj|f(üno(K)j|\(Kfl(mZ^(EJi?ani(^Ti(KflO(K^ 

cEi(Ki-jniKi|CT§ti(M^o(KiJi.iLlj|]T^ «jomtijiia 

^ ?^"^ '^ ^ "^^^ tweede bid ik God Soeman aan; Soenian 
beteekent de Zonnegod , die het licht aan het gezigt geeft. 
Dit onderzoek heeft, zoo als gezegd is, zich slechts 
bepaald tot woordvergelijking. Ken naauwkeuriger on- 
derzoek zoude daarin bestaan , indien men oude kawi- 
^obe manuscripten las, waarin die woorden veel voor- 



Digitized by VjOOQIC 



9 



komen , ten einde uit den lin te kannen .opmaken of 
de door de Javanen daaraan gegevene beCeekeaiisen al 
dan niet aannemelijk sijn. Doch dit is eene taak , die 
welligt nift.groote moeyelykbeden xal gepaard gaan , 
en zoo lang het op deze wijze nog niet bewezen is, 
dat 4® Javanen vroeger andere beteekenissen aan die 
woorden gehecht hebben , zal men zich in zeer vele 
gevallen met de uitleggingen der Javaansehe gdeerden 
moeten tevreden stellen. 

Daar .de middelweg in dergelijke gevallen gewoon- 
lijk de beste is» hebben de Schryvers* ondanks. den 
tw^fel» die er bestaat, Ronggo Warsito*s uitlegging 
der Kawi-woorden in het woordenboek opgenomen, en 
door de letters K. \V. onderscheiden , om zich alzoo 
van de verantwoordelijkheid omtrent de jnistheid der 
beteekenis te ontslaan. 

Zij zullen de beteekenis der Kawi-woorden volgens 
de uitlegging van den Sultan van Soemanap in de 
woorden-lijst vnn 1Upfj.es werk, inet den naam des 
schrf)ver8 er achter, bij de voorgaande voegen, voor 
zoo ver namelijk de uitlegging verschillend is. 

Er is nog een aantal woorden , welker klank alleen 
volgens den heer Van dkn Ham , reeds genoegzaam 
aantoont, dat zij niet aan het Sanskritisch ontleend 
zijn, als: oj^aU x^e/i^A- /-//># «^é'^^/i/iw. Si ^N^y,, 
^^'^Mj,\ gaan ^ enz. 

Deze woorden zyn ook als Kawi door den Radh-n 
RoxGGo Warsito opgegeven , en in het woordenboek 
opgenomen , hoezeer de Schrijvers geloovcn , dat zij 



Digitized by VjOOQIC 



10 



beschouwd moeten worden ak tot de poè*z(j te beheo^ 
ren ^ daar zg nooit in proza worden aangetroffen. Qaob* 
trent de oitlegging dezer woorden venneenen t^ zon- 
der achfoom zich te kunnen ?erhiten op .den Radhen 
RoNOGo Wabsito* 

De Sanskritische beteekenis , die men hier en daar 
achter de Kawi-»woorden vindt , hebben de Schryreca 
aan de welwillendheid van den heer Van den Ham 
te danken , die ook de goedheid heeft gehad het ne« 
derduitsch in de proeve na te zien. 

Hoezeer spreekwoorden en spreekwijzen in een woot-^ 
denbock hier en daar behopren opgenomen te worden » 
hebben z0 }ianne gedachten er nog niet bijzonder op 
gevestigd , en , alleen voor de oogenblikkelijke behoefte 
zorgende, heeft de heer Winter zljneii tijd zoo veel 
mogelijk daaraan besteed, dat de woorden,' die hij aan 
den heer Wilkens ter uitwerking geeft , met juistheid 
worden uitgelegd , waar op het voornamelijk aankomt. 

Om zich de moeite te besparen telkens de woorden 
ter plaatse , waar zij bchooren , ter «leder te stellen , 
in den vorm , welke eene bepaalde kracht heèfiti heb* 
ben Zij noodig geoordeeld om de voorzetselen en aan- 
hechtselen taalkundig te behandelen, zoo als men uit 
de hierbij gevoegde bladeh over de (inn \ handelende 
zal kunnen zien. 

ZIf hebben daar onder anderen gezegd , welke kracht 
de oin >^ heeft , wanneer dezelve voor een zelfstandig 

naamwoord te staan komt, als in: (Lnn«TiiaruiÖ^\ zoo 

Q >^ ^ Q 

zullen zij bij «THonJi^N het werkwoord a;niKin(ru^\ 



Digitized 



by Google 



II 



niet behoeven op te geven. Dus zullen ook verscheidene 
vormftn , waarover bij <un (Kift \ gesproken is , komen 

te vervallen. 

BQ de taalkundige behandeling der voor- en achter- 
zetselen zullen zIJ zich eenige aanmerkingen veroorlooven 
op de Javaansche spraakkunst van wijlen den heer 
Cornets de Groot. Deze aanmerkingen züdea niet 
diëhen om de waarde van het werk te verminderen , 
welke buitendien ieder kenner der Javaansche taal 
genoeg weet te schatten ; integendeel , zij zullen voor 
de. onvergelijkelijke verdienste van den, schrijve^ plei- 
ten , daar hij^ reeds toen de taal voor de Europeanen 
zo(0 goed als nog ontoegankelijk was, zijne spraakkunst 
had zamengesteld, welke nog de aandacht verdient van 
hen , die hem op hetzelfde spoor willen volgen* -— 

In de alphabetische rangschikking der woorden heb- 
ben ziQ eigendunkelijk de volgende \%1jze aangenomen: 
ëé vmorden, wier eerste haksoro's desellde vokaai 
hebben, naarde^ volgorde der letters afzondertljkoapder 
elkander te plaatsen , ids : 

Q Q 

fiLnmn\ (ui!imTn\ fln(Lnn«]'in3?\ flna;ï)3Tï\ 

unmmx * ^^^ «jajninïKïrj|\ «ajnjmTfr^Jinfton 

tJ«nTï2\ ajïna\ «(i;in«Tnfl5ïï(Kij]\ 

flLnnTi(N (UïiTi?(Lm(Ki 



?N (Ulf|Tl?(Uïl(Kl|]\ 



Digitized by 



Google 



12 



innin?(uin(Kij\ 

en zoo Toorts. 

Deze wijze , dunkt bun , verdient in zoo rerre de 
voorkeur boven de alpbabetiscbe orde , zonder in acht 
neming der eerste vokalen , dat het opzoeken der 
woorden , volgens de door ben aangenomene , gemak- 
kelijker valt. Ook schijnt zij overeenkomstig met den 
aard der taal. Misschien zoude het nog gemakkelijker 
en eigenaardiger zijn, indien zij de Sanskritische 
wijze volgden , om ook de tweede letters van dezelfde 
vokaal onder elkander te plaatsen , zonder te letten of 
de derde en verdere letters alphabetisch op elkander 
volgen , en zoo vervolgens de volgende letters van de- 
zelfde vokaal. 

Zij hebben de grondwoorden met ^^^ ^^ mam\ 
en *| 1^3^ en de daarvan afgeleide woorden a'gehan- 

l ^ Q \ 

deld , <ui houden zich nu met de (un ^ bezig. Men zal 
naarde woorden bij (unosD^ voorkomende, ten naasten 
hy kunnen opmaken , hoeveel zij reeds afgewerkt heb* 
ben, en toch ondervindt dit werk veel vertraging van 
de zijde des heeren Winter , wien , door z|jne be- 
roepsbezigheden , schier geen tijd overschiet, om zieh 
aan de voortzetting van hetzelve toe te wijden. 

.Wij vermeenen den Lozer genoegzaam ingelicht te 
hebben omtrent het woordenboek der heeren Winter 
en WiLKENs , over welks doelmatigheid en volle- 
digheid men uit de Proeve , die nog eene tiadere her- 
ziening vereischt, vooral de taalkundige uitwefking 
van de ^Lim^^, best zal kunnen oordeelen. 



Digitized by VjOOQIC 



«in\ 18 

tiii v.De eerste haksoro Tan het J^Taansch Alphabet : 

$ 1. Zij komt zeer dikwijls ak Toorzdsel Toor en 

wordt TOor de zelfstandige naamwoorden, 

biyfoegelijke naamwoorden, bijwoorden en 

werkwoorden geplaatst 

Dit voorzetsel is alleen ran inrloed bij de 
zelfstandige naamwoorden^ enmoetyoorde 
andere rededeelen te staan komende^ als 
overtollig beschouwd worden^ vermits het- 
zelve alleen welluidendheidshalve het woord 
verlengt^ zonder dat de beteekeüis van hetzel- 
ve daardoor eenige wijziging ondergaat, als: 
flinnciKmiMjx voor «ainmiMjv schoon, wn» 
(MMii voor Smwii^ goed, «JnaiöKijx 
voor cnOBijx ze«r , wiKnajit\ voor •^•pt 
TceZ , wnc3«sn'ïi\ voor aonxix aanbie^ 
den , uitnoodigen , mnwoniai^WN voor •^■I 
m (^ ^M\ ontvangen, ^'^^^^ '^voor (EJiö(n\ 
beletten, enz. Deze verlenging heeft nog- 
tans iets aangenaams voor het gehoor en 
wordt zeer veel gebezigd. 

S 2. De zelfstandige naamwoorden worden door 
het yooraanstellen van de <i^\ in werk- 



Digitized by VjOOQIC 



14 UIN 

woorden T^randerd^ als: ^^•J^'^ Het kleed 
wacvtmeée dé JavctasMche vrouwen Tidren 
boezem bedekt houden, ^^^^^"^ ^wï* een 
kleed cmKebhen , MT{jcjiacu|x ^^roeJb, wnw 
TnoofUBN een* broek aanhebben; ^^^^ 
buis, w)«Tn«uo\ een buis aan hebben; 
«n-naawN tene,^^^'^^^eene tent opslaan, 
{m(m\ f^^i^f ajiï(^cuui\ f^^^^, wonen, 

enz. 
£ 8. Deze soort van werkwoorden kan niet lij- 
dend worden gebezig[d ; zij zijn in hunnen 
aard onzydige werkwoorden^ ofschoon zij 
in het Nederduitsch niet dan 4oor om- 
sdbr^ving en met behulp van bedriJTende 
werkwoorden te yertalen zijn en alzoo een 
' bedrijvend aanzien yerkry gen. In deze weric- 
woorden heerscht welligt dezelfde geest als 
in de Nederduitsche : winkelen^ grazen enz. , 
welke zich misschien ook niet met één 
woord in de eene of andere taal laten 
overzetten; aJnwTnoacujj\(un(Kij(ruJEJi\ajïiasïi 
TjomijN xouden alsdan volgens den geest der 

taal in hetNederduitsch moeten worden terug 
gegeven door broeken, buizen, tenten, enz. 



Digitized by 



Google 



S 4. Deze «oort Tan werkwoardeH wordt meert- 
al geTOTmd Tan rtoffelyke zeUktandige naam- 
TToorden^ Toor zoo Ter namelijk de be- 
teekenissen derzelTe toot de wijziging^ die 
deze vorm geeft^ Tatbaar zijn, terwijl het 
gebruik tot de Tolledigheid Tan den zin 

' de opnoeming Tcreischt Tan de stof, soort, 
wijze Tan dragen of zamenstel, of het ge- 
tal enz. , des grohdwoords, als : . •^•^^^ 
CAini(iaA(co\ een flwuoeehn buis aa/nhebben, 

gordel hebben van de Sangkélat soort ^^ 
HninMtüiciiiji^9Sïï\MQn\ eene kris in den 

(KI, ttSl, J( 

gordel hebben onder den regtercurm met 

den kop vcm het gevest naar achteren ge-- 
keerd, <Qaji)a(Eftf(uinaruiüiiaioasii^\ een eene 

vleugeldeur hebbend iuis , jruSiiuiKm'ïito 
^loiKiKnnnKiji^ een een uitgesneden heft 
hebbend mes , ^«niüj«^(irti(MKijMosïij\ die- 
ren, die vier pooten hebben. Zoo wordt 

bij de Tertooning Tan de waijang gezegd 
Tan den held Gathoetkotjo: ojinmamaijdsïia 
WL*^'*?J'^ *i^^^^ A^üen van koperdraad, 



Digitized by VjOOQIC 



ojncnifuOWN beenen, knokken hebben van 
ijzer, tinoafU«jaaaö|\ ffaren aan zijn 
ligcha^am hebben va/n naalden. 
§ S. Deze yorm koïnt ook yoor in het geyal^ 
waarin iets tot eenig ander einde dan waar- 
toe het eigenlijk dient gebezigd wordt. 
Het werkwoord wordt dan geyormd yan het 
zelfstandig naamwoord , hetwelk de afwe- 
zige zaak aanduidt^ Vier plaats door eene op 
ongewone wijze gebruikte yenrangen wordt, 
<gelijk men in de Babadh leest yan zekeren 
smid, die eene boyennatuurlyke kracht 
bezat : WMttnnJpïjwijaaijix Tot aanbeeld 
bezigen de knie, yan ojiq^aioix o>anbeeld , 
aiinOsiaj|«p^& Tot tang bezigen de vin^ 
gers, yan «jö ctJn tang, «Jnoj(ifUCTaKii|\ 
Tot hamer bezigen de hand, yan ^^>^ 
hamer , tincLnncinCTWi-JiiTiJ\ Tot blaasbalg 
bezigen den neus, t^ M|ajCT«J^ AIcww- 
balg. 

§ 6. Wanneer gemelde werkwoorden in eenen 
yragenden zin gebezigd moeten worden, 
zouden de zelfstandige naamwoorden, die 
de slof, soort enz. yan de grondwoorden 



Digitized by VjOOQIC 



aanduidai door een vrag^end toomaam- 
woord irervaiigeii kunnen worden , als : 
oaiiaxinanaLiixinninimjDajiN y^lk een hef t heef ü 
het Tnes? 

§ ?• In spreekwijzen , waaraan eene herhaalde 
ontkenning nadruk bijzet, wordt deze soort 
van werkwoorden wel eens gebezigd, zon- 
der nadere bepaling, als zijnde de zin op 
zich zei ven reeds volledig, als: «JJUinaTnftJii 
(unfl^aQ(tsTi.jn3inajinio)Oia£i||\ Geen' hoofde 
doek om ^ noch kleed cujmJiebben, {geen 
van beiden bezitten). «jaJii3in(UTn(U(Ki«(KH 
.jii3Tn(un(Kï)(ui\ JYoch vrienden noch bloed- 
verwanten hebben. 

^ 8. Ofschoon het als een regel, door de dich- 
ters aangenomen aangemerkt moet worden, 
om zoodanige zelfstandige naamwoorden door 
voorvoeging van ojn \ tot werkwoorden te 
vormen, heeft de weglating van dit voor- 
zetsel nogtans menigvuldiger plaats dan 
de opvolging van dezen regel, zelfs bij 
woorden, vraar de vo6rplaatsin|f van de (W'^ 
geenen den minsten wanklank te weeg 

brengt, maar integendeel meer met den 
6t !• V. s. 2. 



Digitized by VjOOQIC 



18 fl^^ 

smaak van keuri(][e sehrigyers^ die anders 
zoo xeer op yerleoging der voorden gesteld 
*ijn , strookt. Men zal evenwd gemakkelijk 
begrijpen dat de zelfstandige naamwoorden^ 
die met ojtw beginnen^ dit voorzetsel niet 
kunnen aannemen, zonder het gehoor te 
hinderen^ en de weglating van de OLna\ daar 
bijval verdient^ als in: am(uii(Kï]a5ïij|\£en 
hoofddoek omhebben , «^ «J om a (tfl f \ iconen , 
enz. 

Hoe het ook zij , de verzniming van 
dezen regel kan geene aanleiding tot mis- 
vatting aan hen geven ^ die met de poezij 
min of meer gemeenzaam geworden zijn ; 
zij zullen b. v. uit de volgende dichtregelen 
wel begrijpen^ dat ««TJj^^^en oTMdaijjV 
door de er bij gevoegde nadere bepaling en 
uit den zin geene zelfstandige naamwoor- 
den, maar werkwoorden zijü : «J0 3ikïi«i 

^cn J d ) 

Geel mensch! doe een groen kleed cum , en 
gouden knoopen , negen aan iedere xyde , 
(Jav. liedje) niettegenstaande men vol- 
gens den regel zoude moeten schrijven: 



Digitized by VjOOQIC 



wn\ t9 



fen •Lm 



aaiffdmos 2)oe een ^rroen kleed aan, 
In (^im <KiR aJïi öl«M| \ t)oè gouden knoopen 
aem. Zoo leest men ook in de Broto Joedho^ 
toen Krésno in toom ontstoken ^ zich dui- 
zendvoudig rergrootte : «ft CT aJin ^(un aan ojn \^ 

aJl(UiCTam\ «in ««1(^10 /'(Uïi«] «1(^10 \\ oiaaniui 

fl^ïiBOQMaaaiïiW'ri^ Al wat mr en 

drie armen had , td wM drie en vier oogen 
had y (dit alles) %caB in zijn ligchaam t?er- 
eemgd. 

^ 9. De plaatsing van de cun^ achter een woord 
geeft de aanvoelende of de gebie4ende wijs 
te kenneii. 

§ 10. Deze haksoro komt soms veranderd achter dé 
woorden voor , die niet op eeae légéano ein- 
digen^ zoo als. hier onder wordt aangetoond. 
Op Q"^ vokrende in aw\ als: 

Ö Q Q 

oioruKUUiN M)inaJU)\ fcu:«bAaJui\ enz. 

Op "l^ volgende in ww"^ ak : 
nnnQ(Uiajui\ nrui»in(LJU\ auQfUOJUv eoi^ 

Op^N volgende in aJ>^ als: 
ttSiiTnoN oatiiflciJjflJix nfn(En«H(üi\ tm. 

0|p «j i\ volgende in w^ ab : 

2V 



Digitized by VjOOQIC 



A 



2Q *^^ 

AiinQ(Mao\ (aQiru30\ «cftinojiaox enz. 
Wanneer het woord op eene dier letters 
eindigtj waarinde *^^naarde voora%aan- 
de Sandangngans ^ veranderen moet^ zoo 
wordt dezelve onveranderd er achteraan 
gesteld als: oiajui\ aaniuji(Uïi\ m(MO\ o(ki 

Op f volgende^ blijft zij onveranderd^ als: 
(raof^fflinnN oaaJifOJiiN cuiaj?(Uïi\ of men laat 
anders de Wignjan weg^ wanneer dezelve 
achter de Woeloe^ Soekoe^ Taling of Taling 
Taroeng moet te staan komen y en plaatst 
naar de laatste vokaal van het woord de 
daartoe vereischt wordende Haksoro er 
achter^ als: <ejw(uji\ oojon enz. 

Op » volgende verandert de ajvi\in a:^^ a^* 
cnatuox iEJiïiJi(n\ enz^ 

Op ^ volgende verandert de ojv\ in «n als : 
oEAasnTiN ojn8q(tf:Tn\ 



chte 



Achtereen woord ^ dat op eenen medeklinker 
eindigt^ wordt de ojn ^ <1^ Pasangngan 
van die laatste letter veranderd , als : 
cEJicniKi||\ (Ei(aKi\ aLnncn(M||\ ajii(tn(kii^\ 

De woorden op Lég^nno's eindigende^ ne- 



Digitized by VjOOQIC 



men de qj^^ onveranderd achter zich aan^ 
als: wonfiTHN MionmnaJïiN oAionfiiJiN ojham 

51 !• ïn het Jayaansch zijn niet alleen de werk- 
woorden voor de aanvoegende wij« vat- 
baar^ ook de zelfstandige naamwoorden^ 
bijvoegelijke naamwoorden en bijwoorden 
kunnen dezen vorm aannemen^ als: asnajtj)\ 
menschj ttSïi(Uüiinitf;o\ asïiajuianaoi«i\ ffee 
zij een Javaan, het zij een Chinees (A. i.) 
wie het ook zij' , een Ja/oa^an of een Chi^ 
nees). ,^«|o\3\ karbouw, flnaw«|JW3«J(a 
^(ncan30iw«iï'Ji{M(aotnJKïi\ Indien gif 
een karbouw waart , zou ik u voor den 
ploeg spannen. ^^^^ groot, w^joaM 
tMOfUwnN Jffet zij groot, Jiet zij klein. ^^Vk 
verheugd. ■JPiKi]Oi(ir)7ajnaji(cnQSi)||(Ki)"iiii^ 
Ki(KJi(Ciiiïj(Cin\ Wo/re ik verheugd, dit zou 
mij voegen, dewijl er redenen voor zijn. 
v\im%Si^r\vroeg , ^smorgens. ^^^^^laat, 
'smiddags, «jiimwaaiiuïioKia/inSniuniKTn 

i]iq«»aï3(ïjOffrti(OT(EnasnTn\ ffet zy vroeg, 
het zij laat , wanneer ik maar hier kom, 



(*) Tergeiyk C. i» Gtam, pag. 194. ca 195. 



Digitized by VjOOQIC 



22 ^^"^"^ 

wordt gij slapende gevonden. ftJ«iniKiii(nin\ 
hier, flJïi «liKin 3 «j m aNdoar^^oJïi «ïjKin ««liMiJiajin «] 

«oai) (niq2 flJiiM (^MQa«Q(Kn^O(M9^ 

Jsi^^ ji^ï^' hier , het zij dcuMr , waanneer het 
gevonden tpordt ^ houdt het <»an. 

312. Eepige byYoegpely^ka naaiilVQor4eil enby- 
woordea kunnen in de gebiedene wijs 
yoorkomen ^ aU ; wfeuj . bestendig, vast. 
oSiojr-jiiijcuiiia oaorufcjiMfluiiCTN JVees 6c- 
etendig in vao dienen. (unasvi(i5ii|\ ^engge-- 
zind, eendragtig. (^mmm^miVïmiCE^vï 
flaoiïQ(jCT2iO»Ka(Krft\ Wees eensgezind met 
uwe wouw in het hmoelijk. ten o ? \ ver^ 

«gjiiuiirui{aJïiii|'(KTii(öiT](^ o 

Mk^ WW nu verhetfgd^ want gij zult in 
nu?en ouden post hersteld $cord»n* «cft«U(Kïi\ 
openhartig. ^cj\ mji (m m\ tay xiim ^ ^ (n ks\\ 
Weesmac^ openhartig jegens mij. (Sï'<^(wijj\ 

schielijk. "^^^"^^^^^^ Eeê schielijk. 
ma^(iM\ dikwijls. fm(i^u^(a{^(Qm\Kom 
dikwijls hier. Cllö^^ geza^tezUyk, te gelijk. 
(CTflJintóiiKinftsinjx fcrtrekt güzamenUjk. « 



Digitized by 



Google 



m(iai3mKi3\ ^qo , zoodanig, ^«j (Kin 3 m «ia om 

OM «^3 m o (rij cm >\ y^ees zoo, zoodanig aU 
gij zit f enz. Daarenteg^ea zyn er J)ijvoe- 
^elijke naamwoorden en by woordep, die vol- 
gens hunnen aard d^zen Torm van gebie- 
dende wiys niet kunnen hebben ; deze zijn: 
mm^^M^^dik, a3(ïS(Kin|j\ klein, o-^«L««sïin\ 
wrang , zamentrekkmd , fl^Ti?\ goedkoop 
<uwfl|(CT^\ ^^^i^ (OT(Mi|(iAJïx hoe, enz. 
Wat de bovengenoemde bijvoegelijke naam- 
woorden betreft^ de onvatbaarh^ voor 
deze gebiedende wijs heeft haren grond daar- 
in^ dat zij eene boe.danighdd te kennen 
geven , wier ve^cwi^seüng niet i» de magt 
gelegen is van den perscwn of de zaak^ 
waaraan dezelve toebehoort, noch in die 
van den gebieder^ ten zij een goddelijk 
wezen ?ils gebiedende voorkomt, of de ver- 
andering van hoedanigheid geschieden moet 
door bezwering , tooverij of goochelarij , 
zoo als in dergelijke gevallen van deze 
gebiedende wijs gebruik is gemaatt In 
Winters vertniing v»n de duizend en ééne 
nacht. 



Digitized by VjOOQIC 



o 



24 flLw\ 

(. Thans hebben wij alleen nog oyer de 
•werkwoorden te spreken^ tot welker ge- 
bied de aanyoegende en gebiedende wijs 
eigenlijk behooren. 

ï» Alle onzijdige werkwoorden nemen in beide 

o 
wijzende ^^^ achter zichaan^ al» : cniïUf \ 

naar huis ga^an; in de aanv. ojiniKncEnïU 
(UJi(M()Lm(KV)ii|(Kii3 noQ[|ajn2TiMr^ainfla\ Al 
ging ik nu na^a/r huis, gij zoudt het mij 
niet mogen verbieden, in d^ geb. •JWJIW 
^0(M-Jiann«]oaJUiwcEno(ïuaJU\ Qa naar 
huis, zoo uw werk af is. aJïi(miMj|\ ^ricA 
wasschen , baden, inde aany. ajnina^3l|(LJU 

•0(M loi a[u i] iK?n oS ttj \ain fljn (M .^u M in u 
OJi«iE53(Mai(wi(iJnaxiaqo*asïi?N Ify\%ciens vel 
van natuur zwart is , mog(>. zich ttasschen 
zoo veel hij wil, hij zal er toch niet blank 
door worden; in de geb. wo^'^fltjaflnwnaiHJ 

if)on(yn3(L)inQ(yn3a^)(m(M.^(i*3i(M(KY)n^ wa^ch u 

alvorens gij u a>ankleedt ; '^'^l^ slapen, 
in de aanv. flniJin(Ki-j«»rncBi(uiiii5inTnüiMdii 

aj(QOO«(ji«i3«ja;nSr«B\ Indien ik^'gesla- 



Digitized by VjOOQIQ 



pen had , zou ik u niet hebben hooren 
komen; in de geb. «JTJOtt(iw«jW3inoflS 
. w a (KI a \ Slaap j nadat gij gegeten, hebt, enz. 
§ IS.lbe bedrijvende werkwoorden , oorspron- 
kelijke of afgeleide^ voor zoo ver dezelve 

Q 

niet het aanhechtsel ^^\(*) achter zich heb- 
ben, vorderen dezen vorm van de gebiedende 
wijs: 1^ Wanneer de vierde naamval weg- 
gelaten kan worden , als : gtJkM'^ lezen, 
CEi|{Mi(uiii\ lees; iBi(a(Ki[|\ eten, ^^^\ eet^ 
^t^Km\ steken, ^H^^y steek , enz. 
2"*. Wanneer de vierde naamval in eenen 
onbepaalden zin voorkomt, als: *j<^ 

07 (KI 3 n o OJI) q^ 11} (ül (Ofl OJin (Kll (Ci-iQ (^ 
Q 

(^Ji.'MiKiijN Indien gij met mij wilt gaan, 
doe een schoon buis aan. «jaJW«jW3iijo 
(g(Ki(uhanno(uinoiasïi(n(nji3(ijTn3\ /Tidien gij 
er ntuir toe gaat, neem ttcee bedienden msde. 
ffliuj|iijflg3(no«j(Lm3ina^oa3io(Uï(CTB 

jgnonftSTmTiox Zoo gij geen geld hebt, 
vraag (het) uwen heer. 



O Z\% C. BI Gaooi 9 pag* 137^ 149 en verder. 



Digitized by VjOOQIC 



26 Ml 

J16. Genoemde werkwoorden vorderen in de ge- 
biedende wys het aanhechtsel wTkijx^*) 
1^. Wanneer de yierde naamval met een 
voornaamwoord^ of met het soms in de 
hoedanigheid van bepalend lidwoord voor- 
komende bezittelijk voornaamwoord «j<w\ 
voorkomt : <untnan(iaiqjj!(njioiKiiimHii\ of 
M\(f[\Ji^^immï9^^cm'ifK\ft^^\ Trek deze 
mijne buis aan ; yan (Ó «j cm 3 \ gebruiken 
aantrekken , aandoen, «n aw on w 3 m o (tg 
iwncEf|in(L)iin«j(ïino^(KiB% Indien gij er na^r 
toegaat^ neemuwe eigene bediendenmede ^ydn 
ajincinno\ brengen, medenemen. <Lm ''1153 aai 
c (Uïi asm cvm ö bin \ J^ag dat mensch weg ; van 



(K10I 



(*) Dit a^ob^htsel volgt den^elfden rejgfelixi degzelfs ver- 
andériügett, als: o^^Zie €. ds Ghoot. pog. 149» waarbij 
nog moet worden aangemerkt « dat de (IW^ yan beide aan- 
hechtsels jiiet alleen achter woorden met Soekoe of Woe- 
lde , maar 0ok aohier die met Taling of Taling Taroeng 
eindigende ine^ne dubbele ^\y6ninderilm»0(word«n als: 
OvJUJTlx s/a/>«ii, ondjTiaq^ 50s/iij96n/ ornaQO\maiteii, 
^T^§'"y^ maa^ htt; a:nïjaT13\ ^ehruihen;^'^ 
fl]nnn2^\ htkleedtn y te dragen geven, aantrekken f 
(Un «] fïin 3 IKI Wl J N S^^^^i^ ^^'• 



Oigitized by VjOOQIC 



m\ 27 

Verscheur maar den brief; van ^*|*^*^'' 

Verscheuren. 9eiinm.j^fJES\mMisSf^^^^ 

icniKi|j\ of onn(uui(a(KiTn(Ki^^W(M(w^ 

wcksch het paard, dat ikpasberedmMfyi van 
djinnnnaiiiN uuMscken van dieren. «|<ujiiki-jïi(K1 

tin(iKi[J(ra3ttaoi^ljaru>\ Indien er iets van 
mijn goed is j dat gif hebben udii ^ vra^ 
het slechts y steel het niet weg ; Tan MIVOIkxu 
•^^ wragen. %^. "Wanneer de eaak door 
de yoorafgaande of daarop Tolgende zin- 
nede gfenoègzaam bepaald is : oi W| jKi.^(Ki(un 
aa(Eiio(m5L«aflaaï«j»n&^ ^^ een 

kond hier binnen komt, knuppel hem; van 
^ö^> htmppelsn. 
$17. Men lal l^ vcargel^kiögf der in de twee 
hotste paragp^en yoorkom^Mie Voorbeel- 
den opgemeriLt hebben 5 dat bij de werk- 
woorden in de onb^aalde gebiedende wijs 
de eerste hak^oro overanderd Uijtt^ en 
in de bepaalde , volgens de regelen 
van veranderingen ^ met andere ver- 



Digitized by VjOOQIC 



28 cLnn\ 

wisseld of het voorxeteel weggelaten wordt. 
§18. De werkwoorden^ waanran bij §18^ mel- 
ding is gemaakt^ vereidchen in alle ge- 
yallen de ojïin achter zich in de aanvoe- 
gende wijs. 

§ 19 Eindelijk dient hier nog opgemerkt te wor- 
den^ dat de gebiedende wijs naar den 
aard yan de taal zich alle^OL bepaalt tot 
het laag-Javaansch ; in het hoog-Javaansch 
bedient men zich in dergelijke gevallen 
van de wenschende wijs^(*) voor zoo ver 
men een dienstbewijs ten zijnen behoeve 
verlangt. Greschiedt het bevel ten behoe- 
ve van den aangesproken persoon zelven^ 
zoo neemt men die woorden ter aanvul- 
ling te baat welke naar den zin het 
meest gepast zijn^ en omschrijft en om- 
kleedt men alzoo het bevel geheel in be- 
leefde uitdrukkingen. Eenige vergelijken- 
de voorbeelden tusschen het laag en 
hoog J^vaansch zullen ter opheldering hier 
. niet overbodig wezen. Laag Javaansch : 



(^) Zie C. ra Gtarn, pag. 192. 



Digitized by VjOOQIC 



«\l\ 



o 

[Qinn 



•oicmo kiCmimiijiiwiikijjn Zoo gij nua/r het 
kantoor gaat, breng dezen mijnen brief er te 
gelijk heen. Hoog Jav: (aiaajif(K*«j(Eii-j|(UJl 
(m «Q (KTi osvi Qinn (KT1 q (KI 3 \ (M in osn (m (U (KI iKin 

(KnCT«ïi(Lnn(tg(Kii(La(ManjjN Zoo gij naa/r het 
kantoor gaat , moge deze mijn brief er te 
gelijk heen gebragt worden. Beleefder: 

O/Q O CV Q 

Ml .Jii Kin ij^iKV) M (M (KI .^in (gn (o^^ 
er uwe hulp zijn , voor mij dezen m^ijnen 
brief te gelijk daar henen te brengen , of 
«{n aaii o onri (Kil (HJi (TU in (L/n (m (KI 0^ 

«U(Lj«i(KH(m(Wi(K>BN Het zij mij vergund de-- 
zen mijnen brief te gelijk mede te geioen. 
Laag Jav.- «jow «^og^a m(tJi (g «i (i/hannM (un 
^ai^^iM^^^'^\ Indien gy er nawrtoegcLat, 
neem twee bedienden mede. Hoog Jav: 
£11 m (Ln (M Q (BI ^ (UJi (KI «^(im (KI) (oj n 

•gn^l^^wnwiï'WJN Indien gij er naartoe 
gcMt , *> het goed twee bedienden mede te 
nemen. 
\ 20. Omtrent den uitgang der gebiedende en aan- 



Digitized by VjOOQIC 



30 (un«n\ 

V9eg[eixde w^ van de werkwoorden^ welke 
het aanhechtsel ^J^ \ achter zich hebben zal 
^* 0jv\m\ gehandeld worden. 



mm\ Kw. Zoo veel als: «Tn§\ Oj|j«^^»^ ^^^^ 
R, W. Bij de verandering van onderwerp in 
gedichten is het aangenomen om telkens 
af te breken met te zeggen: «iiKiojKKianji 
wïi "^ Bim. S. Honden wy een oogenbUk op^ 
of: CTfto^iisnri^iïftx tatKïï^?tLiflöna^ 

Bijfla. ö. Laat hem daar ^ of zudjgen wij 
9mn hem , die zich nog op weg bevindt j 
Sanscr. Atha. vervolgens^ )\iema v, d. H. 
mm\ N. e«l»^K, onnxuf \ K.H. Ha^, whct 
ajii|m d a \ Mensehen hart «wwo^^wojïi hBi 
«j »a> Gestoken gijnde is gjfn kart giorêffen . 
Lever.^'^^^^^Speetjés hm-. Gemoed. 
ojoji ^tJïi (CT d|gN Bedroefd is zijn gmnoed. 
^m^SBmK\é^m\ toe, zon- 

der doortogt , zegt aiea van ieBnuwl^ die 
door onaangename gedachten ter neerge- 
slagen is; en ajïiasïiJnwianiciiainiïuax Zijn 
hart is d^er, heeft een gat, is opsn,, waoi-' 



Digitized by 



Google 



cknnmN SI 

neer bij van die kwellende gedaebten ont- 
slagen is» Zij worden ook genomen voor 
verstsüidel\jke vermogens al$: ojïiict «j wi iwn 
03*^1^ Zijn hart is stomp, gezegd van 
iemand^ die onbevattelijk is^ traag van 
begrip is^ en (unasïirtaqtnjiannmim 2f^ ha/rt 
is scherp, van een bevattelijk mensch^ van 
iemand^ die vlug van geest is. 

De spreek^jnjs : cöïi (riji (Uïi ct «j «i \ Zijn ha/rt 
is weg, wil zoo veel zeggen als: hij meent het 
leven te verliezen^ en wordt gebezigd ten 
aanzien van iemand, die verschrikt is. b. v. 

CL 

(M (Ei (Kn (Il (m (mn M (La om ((m (M o oon ? 0^ 
(HJIN Hy , die zich tegen den lande schuldig 
gevoelt, verliest het hart, wanneer een Mantri 
Sapoeloeh {een lid van deregtboTtkBalé man- 
goe) hem tegenkomt. Aard, inborst. öJïiösïi 
«|w,SiMiKi)j|\ Zijn inborst is goed. fijt\m\'^ 
^^ Nijdig van aard. ^Jt\osnM(Dinr\ Be- 
d^ard, xachtm^dig van aard. «JOCT^ ai o \ 
Hooghartig. Het voorwerp van liefde en ge^ 
negenheid ; hetgeen ientand cmto het hart 
hangt. (M(n{KYi(n(uiiajii&mgno(n(Ki)2Mn^ 



Digitized by VjOOQIC 



12 oivionN 

i3(Uiiasiiioi\ Van al mijne kinderen zij t gif 
het alleen , dat mij a^n het hart hangt. Zij 
hebben soms het tegenovergestelde te betee- 
kenen^ namelijk: leed, sma/rt, gramischa/p , 
als: (un(iai(Lnn(uiaj|(isT)niKiia(mViaQm)3no 

wil u iets vragen, maar ik vrees hetmogt 
uw leed, gramschap worden, {dat gij het 
mif kwalijk zult nemen.) Het schijnt dat 
hier eene weglating plaats heeft van het 
woord flJ»Oflsi)|\ Ba/rst, leed, of Sï'aji^N 
Toorn , gramschap , hetwelk echter daar- 
onder verstaan moet worden. Het zou der- 
halve ter voorkoming van dubbelzinnig- 
heid , verkiezelijker zijn om^ wanneer het 
sma/rt, leed of gramschap moet beteeke- 
nen^ den zin met een dier zelfstandige 
naamwoorden te verduidelijken, als: ammr 
(LQ 0X1 ïTi M ^Q sqojn 85Y1 o \ajn 801 (in <| o u 

OTiinin«naino\ Dat het uwe gramschap 

niet worde , (Neem het mij niet kwalijk) 
ik heb een verzoek a^n U. 
1. (UWttSïi\ N. K. Het zachte gedeelte binnen 
in het hout, hetwelk men niet in alle 



Digitized by VjOOQIC 



ojmasDN 82 

hpuUoorten vindt. Meu heeft het in de 
Waroe , Randoe ^ Dadap , Kelpr , enz. 
2. tJninOT(Kij|\ N. ^^V< K. w<nji?\ K. H. 
worden als bijvoegelijkel naamwoorden ge- 
bezigd in zamenstelling met «ï)«ikii3(ki|\ 
N. (Kinira«i(W||\ K.. van (kiiik»| R. «ïikïïikijjx 
K. stijf, als: »niii>(CT3iKi^ma5niKui>k N. 

Ongeduldig. Het wordt gezegd yan eenen 
ongeduldige , die bij de onderyinding van 
de minste zwarigheden in zijn wérk het 
geduld ^verliest en. hetgeen hij voomam 
^met bedaardheid te verrigten met onver- 
schilligheid voleindigt of in drift vernie- 
tigt. Zamengqsteldmet o^ W ctiki| \N. K. van 
(KJi ann asm ji \ Uit , geëindigd , einde , als : o>^ 

OTiCTiKi-Jïiïja5in(Ki||\N. »i«ll'^K. ^^ 

«fUK K. H. Uitgeraakt. 
8. (Lnn«jii5ïiKi«j(isïi(Ki||\ N. «mo ki;(uïiikiij\ k. 

om (inn (ai ojw (Kijj \ R. H. Aard, geaardheid {van 
personen). In het gebruik komen dezelve 
voor met zulke bijvocgelijke naamwoor- 
den, die bijzondere hoedanigheden aan- 
duiden als: (Lnnm«STn*naQ«Sïi(ïjwi(Ma(]Tnf\ Zijn 
6. I. It. s. 3. 



Digitized by VjOOQIC 



34 (im«Sïi\ 

aa/rd is zacht , hedaa/tA , xacktmoedig. 
ajnanKY)»nc|isi)aBaq(^or)(M Zifn aard 

is driftig, oploopend. ajii(n«sii*n««SfiinKi(Kn 
normi 2 \ Zijn aard is zwak, ijerleidbaar, som^ 
ook: mameren. ajn«isii«««i(nM4m«u 
Zifn aard is Jijii , %%jne marnieren zyn 
beschaafd. De bijvoegelijke naamwoorden 
*^«^v WecA.^^^^wlWl^||^ goed, komen nim- 
mer met aJïiaij»n«iaaiCT(Kijj\ voor, waar- 
voor men dan ^ggen moet iun«s«ajnttfui\ 
slecht hart of <MW<OToiaj»(Kïifl\ goed hart. 
4. ajw(nCT9Ci«|«5ïi(Kin\ K.N. Heft binnenste ge- 



deelt vam> de bamboe. 



Voovzigtig , omzigtig. aJil «j o 3 «u acu o fii on 

o Q a o Q __-^ ! < >^ r' . 

om 90110) .^(aosDOAJiasftv^e^ ts goed voor zigtig 

te zijn als men des nachts reist, «^ciosïioju 

a?ifi«j(Lm3in(iru?o(nfiui(ia)(m(ruaNii<Q Wees 

voor zigtig bij het schoon nukken vandat glas. 
/(LCKLnRosnaAJiasïix oJDoasïïOJUiKïïx) pf, ^(So«i 

a • 

.jn<i|asii3(M.JkQ(]a5in3(Mj|\(Lm(a9nann3(M.j|.(n asm 2 

(Mjv) K. Met voorzigtigheid doen. tui arm 
Q o Q 



Digitized by 



Google 



Bet schrijven daarvan moet wUtrekt met 
voorzigtigheid geda^m worden, 
^.mênmêfi^ N. K. Gelukkig. Het komt 
alle^ in de dagelijkscfae epreektaal voor: 

«cj(uiflSïï\ Het zoude inderdaad gelukkig zifii, 
indien ik Boepatie kon word^. 

Voorzigtigheid, omzigtiglteid. ajï)«KiiVjaj| 

(nmmm\ j)at het niet aan voorzigtigheid 
ontbrehe. 

wnaft\ Kw, C^*^t^) zeer, uitermate amiOTnnn 
(èm^in\ (art^(a^(CT(a^©(wnx) Uitermate 
UHM zijne vreugde. R. W. Sk, Ati, zeer , 
^ uitermate, het Nederduitsch over in zamen- 
stellingf met bijvoegelijke naamwoorden. 
V D. H. 
wiiOTvKw. (CTawijjN) zeer, opregt, wezenlijk. 

RW. 
wnCT?\ Kw. (Si(M(Kïï|\) Goed^ mooi. R. W. 

mnasmftimiCTN Zie (uia«5in\ Jav. 6. 

Q Q Q 

ann«5ii(U}n(Ki\tii(CTajï)(Ki\ ^^^ Zie^LmiOTN K^, R.W 

Sk. Atyanta. Bovenmatig, v. d. H. 
(un(nii5fiMi||\ Zie ttiiniCT\ j^y. 2. 



Digitized by VjOOQIC 



§6 (uin(CT(Ki\(mnasïnn\ 

Q 

ajia«(K;viKiatjtOTiKi|N Zie o/actn Jav. 8 en 4. 

flLnn8sn\ N. K. Hetgeen sprekende wordt voor-' 
gedragen , te kennen gegeven. Gezegde. •4 
(m wïi ojin dsn M mnn o JgL«w \ Dit ig mijn verzoek. 
ojnCT 0511 «jCT Kil anj|\i^^^^ groete. ^^^S^^ 
(un asiio\ jBToc was uw gezegde 't {wat hebt 
gij gezegdi) Verklaring. (uin(Bj^(ij(KiS;MB 

.Jk(iJC\QM\ Geene van de verkla/ringen der ge^ 
tuigen is er , die verschillend is, alle ko' 
men met elkander overeen. Berigt, Verslag 
ajin(isiiiMn(ïUTn«|W^o'annoajui(Kia^ ndona 

arniiiaiajinaji(Cnmflii a iqoimTi? (wnakTiinflXiw 

(ifltinn(EJiiKiiT[(a^aK\ Berigt , verslag van mij 

Badlien Tommenggoeng Wirjo Negoro zij 
aangeboden a<in 2iijne Edelheid den Loerah 
{hoofd, waanraan men ondergeschikt is) 
Kangdjeng Radhen Toemm^enggoeng Mang^ 
koe Prodjo. 

In gedichten komt het dikwijls als werk- 
woord voor in. de beteekenis van «pasn-rix 
{Tith.) aanbieden, geven. £jj«uiasYiy^(iacm 



Digitized by^ 



^Google 



flUïlQSÏITlX 87 

in V \ (cj (KA QiV| 0^ nr¥i'o (Efl (lo \ (kVi (^ 
«lia\ Romo. De Koning Dhosorotq zag al 
ae krijgsoversten en mantris ^ die 'hem 
kennis gaven. ^^ ^ c^ i^efw sêmbah 
aa/nbieden , maken. In de beteekenis ran 
geiegfdc 18. ^^^^ of '^^^P"^^^ 
het Rromo Hinggil. AOioaJitMEf^q oo aentKi 
fl^tojincniOTiniöiafiJi fCEJiafU>\/Aï heb geen ge- 
zegde. meer. (Ik heb niets meer te zeggen). 
1. •siJN verkorting van <^«sn\ingedichten,al8: 
aii(OTW(UUiKl(uinKin\ Romo. Behelzende ken- 

nisgave. OiiiinaM£iiasn(isnM'£ii?> (ü|Kl|(ruKi 

-^ •^^ ^^Su?!J| "^ ^^^^' Zijn jonger broeder 
zevie, eene sêmbah aanbiedende (melkende): 
• Heer! ik verzoek' om uwe gramschap, {vergeef- 
het mij). Als eene verkorting van <öi>5n\ 
(2ie2.) (fj^^M^M (Bij (UI (S (CT| (gaiS (cS \ Rroto J. 

Vorst Kresno sprak,, vroeg om verlof aan 
zijne tante. 
2. (EJiasi|\ N. K. Zeggen ^ spreken. Aanm. 
Men moet tEJi(isn\ van (Wi(ïUi(n\ spreken en 
«naai\ zeggen onderscheiden^ hoewel het 
de beteekenis van betden in zich ver- 



Digitized by VjOOQIC 



S8 (uin«5inn> 

eenigt. Bij ««J^^ traairiii zekere eerbied 
([^[i^loten ligt^ is de spreker van eenen ge- 
ringeren stand dan de aangesproken persoon^ 
en mag gene ak het ware niet dan na vooraf 
verlof daartoe te hebben gevraagd z^ne be- 
langens voordragen^ of zijne meening te ken- 
nen geven. b. r.mrü^^^m^^v^'y^ 



«SïOMWfi«UJ^^Mgiafrt<w^fl^ JjSet uw 
verlof f ik wil totu spreken. Indden het cuin 
uwen wil behaagt, verzoek ik om een verlof 
wmuiierlijt drie dagen, ten einde na(Mr de 
dhesa ie gaan. £en meerdere zegt tot zijnen 
mindere: (£jios^in(i:n)inji(Kn\(un(uanna5V)nKiia 

jno(unu^fl^<Q<i^(MN spreek de waarheid 
of gü werkeUgk naar de dhesa %oilê gaan. 
föiasnVi(E»TftSi'w «ojuiiKi-jïiirtnnmannaTn 

oiiKi(g(K)\ (MO)0).jno(m(i|(uinainajia5viiia> 
iiaJi»o(Kii|\ Zd^ aan uwen Éeer, dat ik d/wr 
niet komen kan, omdat mijn Ugchaam niet 
t^ wel is {omdat ik een weinig ongesteld ben). , 
Dezelfde aaiomi is ook van toepassing voor 



Digitizedby VjOOQIC , 



tti««n\ Voor en door person^Ei Tan gelyken 
rang wordt beleefdheidshalye ^^^ onder- 
ling gebezigd. (j«JMl»4wn<Efi.(Bn 

OKi^in|wi-jniEt«nï«|tüi2Mj- Ztf>tórT. Vorst 
Kresno zetde-tot rfe* vier goden :-ik' ffa naar 
mijne tent Het kromo hinggil is ^^°^J*^P 

- gebezigd door en voor personen van geringe- 
ren rang of stand jegens aanzienlijken^ wel- 
ke meer. zijn dan die tot wien men^ (EjiosAn 
moet bezigen^ zoo ook de daarvan afgeleide 
woorden. 

8. omasiiTnMinNof aji(Bï|Tn(Kiij\ K, If. cLnajn(op 
flaiiK)B\ K.H.^ Geschrift^ waarin men zijne 
beUmgens a^n zijne meerderen voordra^t, 
zijne gevoelens mededeelt ; schriftelijke 
verklaring^ (Ln(isnina|ftn{MajTr(Ki\ (cinoto.Jn 



inn(M.Jï)aniKin(B||ai|ajii3nnoain«(Ki) nc 



oB (KB a asTi .juot (üi) Ml (m om f (un n 
cnnn\ Het geschrift vcm N. is (luidt:) hij 
verzoekt om regt volgens de toet, hij is er 
niet over te vreden, dat hij ontslagen is uit 
zijne betrekking zonder reden. 
k.^9sti-r\\ N. K. («ïituinim'Tiöoaiaiunflsn^ 



Digitized by VjOOQIC 



40 (^JYlasïnf^^ 

oSïa(isnin(m|j)oïï«jajin3(KJi,^N K. H. («hm 
Q . o Q 

qn(Lnn2(M.^(Kl||(Ul(M(I](Lm2(Kfl.^\ (M«iaQ(LJV12{M.Jk 

(Ki(j\) C]oniKin\ K. U. ((Kïi(Lnii(CTi'(Kïi(Ki[|\ flxi 

^'^Sa!^^"^ ö!^^'*^^ [^^^'^ toekomen, 
aanbieden, doen geworden. KnusujTnajnnasinBv 
Eenenhrief aanbieden, oiBinTnaJinttiiON o 

omnMTniuinïiitciv Kennts^ geven, OïianiLJïi3(kJi.^ 

ainaiiin\ is niet gebruikelijk. oAi^cnofl 

heer Resident is een , brief aamgeboden. 

ICil op Tl \(U «] (SI -Jl (UIA iJO QfUl (M «I 

i-^^^^^^^^^^^^V^ Heer ! Ik bied u 
aan , hetgeen ik voor u van de dhesaheb 
medegebragt. 

8.(aQsiiiTn\ N. K. («ïiajiiiiisnTi(mjaxiiLm(isnTn\ 

ajïiiLn(isinTn(mj|\) Uitnoodigen, verzoeken. Mfl 

/ Q Q C*v Qv/ Q . 

«jiEii-jiiunwaajiajiiflsiiTn ojiKiiniKïiasinajinhffl ojU 
KnooJiN /^ verzoek u in Tuijnhuis te zitten 
{mij te bezoeken, bij mij te komen,) ^^ 

^ Romo. Hij wilde zijnen ouderen broe- 
der terttg halen om hem te verzoeken ie- 



Digitized by VjOOQIC 



ruy te keuren. laeiiTniKiBv in het boyen- 
staande zoowel al$ in het yolg^énde voor- 
beeld is eene verkorting van den poëti- 
schen lijdenden vorm. om (a asn m «i ii \\Qnj CEii 

« (ag 2 o nn \ Broto J. Die den vorst Kresno 
buiten {het paleis) op zijne reis waren 
^gaan ontmoeten, ontvingen hem, hij werd 
'verzocht dadelijk binnen het paleis te ga^x/n. 
Tot de minderen wordt (pcsiTiv niet 
gebezigd ; hiervoor zegt men*. ^^ ^ ^ W^ ^ 

N. flmnonfinof(Uïi\ K. Gelasten, ©/"ajiimiKiia 

(Ki|\ N. oJndjooKKijN R. Laten. 



'6. (cidsiiTHjMiiN N. K. (iiai\(wajinasii'n«](Kii\ 

ajn(a(isnTnan(iai\)(on«|iLnna(M.Jk«j(CT K. H. 

(Kin> axi(MaQajn30Ji.^<|(Kn\ aji9n«|(LJin3(}Ji.^c| 

«j{Kïi\)oon(Kin-jïitttiai\ K. H. ((KïiMciimoi 

ex \ 

iKïi.Jï)m(»«i\(Ljno(inïi««i-jn«j(Kïi\J Aamd^ienen, 

.aanmelden. «i|(ïU(CT«jOWfï(Uiafïif(iai(ruiiJUii^ 

Q CiV Q Q. I 



Digitized by VjOOQIC 



4f3 (Uï\9Sïï^in\ 



o 

^""^^ /Aj ««wtMcA t^«?en mcfef fe ontmoeten, 

dden* m^ bij li^m ami. Voordragen, aan^ 

bieden. v](M a ow^njiiüiiioji q oeji^ «uu on q sji on 

OTTifiïi(i<i(jMtfio(M|> Mijne verschijning 
voor u is \dient) om u eene zaak voor te drcbgen. 

^^<gi?\ Mififs schriftelijke verklaaring is 
reeds cum de overheid cumgeboden. ^^ 
cg^axioannn(iSfi.Jiio)^iri\ oinajuioianndCKKD.^ 

«iUïi2(M^«(iai\ Mijn paard is mij door mij- 
nen heer afgeeischt, ik heb het hem ook 
aangeboden (gegeven). 
7. «:n(6nTfi(Bï|Ti\ N. K. («noj^asiiTnasn Tn(Ki| 

Q^/^Qa / I ^ \ ^ 
0X1 (un os» in asn in \(uin (a osn in ttsin ^ 0^ 

op een feest noodigen o(m-Jiiim«ano(UiW 

wil zijn zoon (of zijne dochter) uittroutoen , 
heden heeft %' de gasten {op het bruilofts- 
feest) genoodigd. 
8.(uinasï|in(i5m\ N. K. CTïi(CTïi«(un2iM^\aji|icm 
•^-^«^^mp K. H. Geschenken geven, a^^ 
bieden, in eenen onbepaalden zin. tMaij(a^a 
00 w (OT (UW (KI .JÏ1 (Kil B ojn 3 in a;^ 



Digitized by VjOOQIC 



^«i|(Ei^<imwn\ Gedurende dit jaar is er 
niemand geweest, die mij geschenken amfi- 
geboden heeft. ftJ»nnon(UiiSï«j(OiaoniKinnri'n 

CL C^ •. Q <^ O Q 

ai¥1(»JIO)(H)(M(Kl(Uq (K1.^2 0H1fl^(KianD TKEAO 

ü aJ\ CJ 

(un oni) (ini ^ on OOI osv) (Uil cm (oi ann aru iKi o 

De Hegenten i)an. de buitemregentschappen 
boden a^an hunne meerderen geschenken a^m, 
telkens wan^neer zij op de hoofdpla^s ver^ 
schenen. Men kan in eencn Iicpaaldcn zin 
genoemde werkwoorden bezigen door het 
zelfstandig naamwoord^ dat de soort .van het 
gesch^ik aanduidt^ er achter te plaatsen^ als : 
(un(isinTnas]naaiajiafU|\ Eenpaanrdtengeschen-^ 
ke cumbieden. tuiil<OT(iai^on(KïiTfiajïiM]iLfïi 

aAtM(Kii(Ki(min(M|tój\ Zeldzame, kostbare 
geschenken aom de overzeesche landen aamr- 
bieden. Geschenk, m^^wmam^mo^ 
ianaru\ jPit slechts is mijn geschenk, wn 

O(Ul3a^alSflIMq<Bl^(LJU)Qt0R^ Jk bied u mijn 
geschenk aem , besta^ande in ongekookte 
rijst. Aanm. voornoemde werkwoorden 
worden ook alleen gebezigd ten aanzien 



Digitized by VjOOQIC 



44 ojndsviinx 

Tan de minderen tegen over hnnne meer- 
deren en stellen den persoon met het 
geschenk yoor den heer met al de onder- 
danigheid aan dezen yerschuldigd tegcn- 
yroordig voor. Deze werkwoorden kunnen 
daarom ,niet gebezigd worden ten opzigte 
van onroerende moederen en men zefrt 
dus niet: flLJinasïiTiiisïihmajLnajiiiKiro 
Een huis of een land ten geschenke geven. 

9.(kïi«4n N. K. «1««2^«J|J^ K.H. Gerigt, 

^ cv / Qva 

aangeboden, üoa» en flsïi Jkin (OT wno (öi isfiiun 

(Kïi(W(Lm(unn\ (Het adres ran Jfavaansche 

brieven). Het merk^ het voorbeduidsel vaai 

den brief is qeriqt a<m zijnen Griend 

tni an arii (Kil (HJi SOI asn in O O cSin (^ 

«n X ^jne groete zij aangeboden a^n wee 

Cl *0 ..o (X 

moeder. (uv)iKi)(M(B?(M(Knaq(EAaoi)0€naJii(M<i| 
rnoeaer. ^y^ (iKl, ^ «l, ^ 

«(üi^(unmo(ün|\ Zijne eerbiedige hulde 

(van den schrijver) zij aangeboden aan uwe 

I Cl Cl d o 

Hoogheid. «inasinMTniCTafmiMNïLJïiiBiKiacuiai 

ViflxiWTn«i?i(5^v Romo. De brief van den 

Koning van Mantili werd den koning 

Dhosoroto aangeboden. In dienst brieven- 

van ambtenaren aan hunne ondergeschik-- 



•Digitized by VjOOQIC 



ten bezigt men «of \ (Zie aldaar) en 
in particuliere geschriften yan personen 
yan aanzien jegens de minderen of yan 
' de bejaarden aan de jongeren «sncflKïïx 
(Zie CTüOi^) Ter kennis gebragt worden, 
ter oore gekomen. •j^™JJlM^'^^'*^'^'*l 

^^ Zijne vermetelheid va/n de geringen te 
hebben mishandeld is ter kennis van de 
overheid gebragt j aan de overheid ter oore ge^ 
komen. Het a<mgeboden worden, de a^anbie" 
ding met betrekking tot de zaak, die als lij-- 
dende voorkomt, ^f^^^l^^u^^^inmm 

o (öi {ihn«*^(nj o B (BI flg^oruiKi (d^ 

^(Miije^(UUl(Ki|\'2)e aanbieding van mijnen 
brief aan het Gouvernement laat ik a^m 
u over. 
lO.Knosn^ N. (uirfa\K. Zeggen.^^m^ïMViSifa 

aQiKïi3noa(]ajn2in(isi!ja5n.(BiTrto(Kii\ djojuiafjfKis 

(i]«üiij(Lm2Ti(mafjo(U]|fluia5ïi|| a5in(KHOimo(Ki«| 

Y^^y^^^Y^^TVaarom hebt gij Vlij 
niet gezegd, dat gij geen geld hadtf 
{instede van viij dat te zeggen) hebt gij 



£)igitized by VjOOQIC 



46 (imi5ïnn\ 

u vermeten het mijne te stelen. Het zeggen. 

wiSï)M(a(W|\ Volgens het zeggen van Uwc 
makkers j zij t gij het geweest^ die genuuikt 

hebt, dat zif gevochten hebben. Mededeeling. 

Q Q CL / V a .c> 

cmndcna^yoa^tnji^ (snasnajiKiiov amdOKKKKn 

^\(§rM'8Ti8iTnN Broto J. Veel warende 
uitingen der mededeeling va/n de smart, die 
ha^ar ligchaa^m overkwa/m. Les, onderrigting. 
9ssïmincm(K\iui(uiU(^iJCï9^ Papali. 

Mijne lessen zijn geene boeken noch geschrif- 
ten, (vindt men in boeken noch geschriften). 
Het kromo hing^gil is ook ^S'^^'^IJ'^ zeggen. 

R. H. Aa/n dezen of genen zeggen , wa^Ji/r'- 

schuwen, verkhvopen. «j(UJi«|903ii|oo;ïi(uiaji 

snosiii(isnasn(Enin(ui(Kfl(iain\ Als gij uit wüt 

gaan, waarschuw het eerst. «««namoaiiiiiK 

c;)nasii(isi!i(isiinajui(Ki.JT)(Kn&^ Zeg 

aan niemand, dat ik hier ben. wïH^"|«Tn^ 

II' a • 

«|0(isi|(isn(isn(isn(Kj(UiiKi.J¥)(ian Ver- 

hla/p niet, dat ik het gedaan heb. , 

I Q / r Q Ja Q 

12. (Ki(isiiiin\ N- {üai(i5ïi(KnTn(Ki||(ui(isniisnTi\«sn 



Digitized by VjOOQIC 






ici«(a(Kij|\ axio(Ki-ïJ|.icïin(ci\ (M«i(cifi(n(Ki|j\^ 

5^^^ K.H. («iioij^jnjoyN^Saijon 

(ra\(ungi^«Tn(Ki|\\ Zeggen, mededeelen. 

»(UJ)80.jn(Ki(ü)iii|0 3in(o(n(Ki\ (Eii(isn^§{i(naAJi 

»0-Jin(Kii(n(Lnn3Tn(uin(K)(un«|(Uïi3iBi^N AU er ie^ 

numd hier komt, zeg hem, dat ik niet te 
huis ben. 

(isii^i|(iai\) 60(oh(amiiiORN oii(din(ciSïi(Kin\ 

wijjj ooB«^n.Jn(nlKïl^ K. H. (kïi\ flSainon 
iwn.Jïi«jMïï\ (LmopïKKTn-JïUDKiiN) Zeggen, 
msdedeelen, flQ(UJ)Qnaj02a(|oaj(iflao(Kiiajiaj)ajui^ 

'^<^^ Indien zoo uw wil is , zal ik het aan 
uwen Heer zeggen. Voor eenen a/nderen 
zeggen. cuïi!KTiiasn(isiii(Ki£iiTn(CTaj|(Kin\ fnojYisn 

aj(un3Tfifli|(un3ajaaji^N Zeg voor my aan uwen 
vader, dat ik op z^ijn verzoek te ver- 



Digitized by VjOOQIC 



^ cüwasnnin\ 

geefê geld wor hem heb zoeken te leeneiu 

K. H. Onderrigt , les, raad. ^«ja:n3iKiii 
ajdsnasniKnx Luistert naar mijne lessen. 
Onderrigten. offliia/niunofiiajïasnasïix cjiifiiui 
(QS50(UJi?in(uin(M(S\ Papali. KjahiHagêng 
vnderrigtte alle zijne kindjeren en klein- 
iinderem. 3Ieded£elen, bekend maten. ^ 

Of Q Q Q / (X OO ^ 

onrui\ vOvj(Ki(a(M,^(uinu\ asmasnTn{MiKiiiaaJi[|N 
Broto J. Koenthi weende bitterlijk , deelde 
ha/re sm^rt mede. 
15. (Efl lOT osn in \N. K. f Kin u asn asn 

^n^(Ulaq(^sln(lSln^^{m[]^^ ooim K.H. ^»ni 

G o (X \ 

(LnriOTi(K¥i(K)|)ajci(LJ]n(irini(Kin\ ajvi(n(imi(Kiii(Kii|\ i 

j^eggen,indenzinvanonderrigten,vermanen. 
«1 iKin 3 ïj o im (Kïi -^ (Bn asn TH \ om^^rrtnn (^ 

mi «Tl i luinrï] o 3301 o/ri (m «j a^(mn^ 

Cfu^f ^^ ^^9 '^ f 9^ ^^^^ ^^^ menschen 
om^ die u schande veroorzaken, (tcaarmede 
gij u schamen moet te verkeeren.) «^«^^ 
«snosinTKLnncMS] (&A^(LJU(Kij|OLnhc|onn(Ki.^flQOEi)^ 
\. o Q 

^J ^^3 ^ Ja - l ^ 

ffl (W) (un o «UI ms^^\ Ikzeg u^ het voornemen, 



Digitized by VjOOQIC 



dat gij hebt , zal u een ongeluk berokkenen. 

Gv / / Q Q / 

»aj&Kin(Ki(i5Tn(ï4«=ft'«J»^J^ Broto J- 

Zwijgen wij van Ka/rno, hij wilde niet on^ 
derrigt worden. 

M^ Q / / Q a 7 

1 6 . (Efl flsn osin TH «j (Kil \ N . K . ( 9^ ^<w ttji ast^ 

(iJittqasï|asi|iTn«j(Ki)\^ o!cnm(KTii-Jin«j»an\ K. H. 
/ooi NtLo ajn oniii OOI .jin on oo) \ (Uil o (cn^ 

Onderrigtende mededeelen. til osin «an m «j Kn 

óiiaji(n(a(W5[j(LJïi(uin(man(M ])e lessen van 

Kjahi Hagêng Selo (aan iema/nd) me-- 

dedeelen. Voor eenen anderen onderrig^ 

o a Q 

ten, vermanen. «Jïiiiaioanoji-JïiaTniCTiMiEii 

Kil asn in (Lm (KI (Kil \ (uin(Kiii(Ln[i(inTi(m(Kin^(isnflciA 

(S^(ts[(tst^^^ftim\ Ik kan mijn kind niet 
meer vermanen , ik verzoek uwe hulj> om 
het voor mij verma>ningen te geven. 
J7. (wiosiiN N. (ui(ul(wiSï'(Ki[|\ K. Praatje, oijnajui 

ncvYidjKiajïi (Kiooia5in(Bi(n(Kiii3(i] m'i ^ (kh a si o c| 

«(ijn2Tn(Bi!i(isi!i(EJiTn(iJïiiKïi\ Waarom hebt gij 
mij niet gezegd, dat er zoo een praatje was. 

18. OnOSülN N. /(Kïl\ (W{K]!(151I1\ OCJlOqOSlIlxA OU 

. «l(KijNK. (KTnN(wajj(KiSr(W[j(MflnMl(mjj\jirf£;ö^ 
6, J. K 8. 4. 



Digitized by VjOOQIC 



IK) umsninv 

spreken, belasteren. «|mn<|üïaÊMj(MÖM 
« «o (nj| «ru om > (LTO w j oi (OT a^ 
dra gij bij de menscKen zit {in gezelschap 
zijt) spreekt gij dadelijk kwOfOd va/n iemand. 
w«j(Kiia(wiasnoji(ui\ Van wien spreekt gij 
kwaad"? , * . > 

wKiisnTniKi|N) on^fl^x K. ((kwwi^«iiki|\ 
i3o(K}^^\ aoi3qSrKiiKi|% Meervoud van 
«Mïflsnx (Zie 18). 
20.onann«m\ N. (croonSTtKiijv K. Kwaad 
spreken in ^nen onbepaald^n zin. ana«|0 
•jwonoiiBnOïmajïiN ffij doet niets dan 

kwa4id spreken. 
21.tcnïi^Tn«jini\ N, (kun (S(Wï(isii(inïj«ïi\ m 

WM^«iSi iwtt \ (S ^(Ka^wiiSriWj \) Vertelen 

of spreken ten nadeele van iemand, on Bh m 

asoQ (Kin «u (Kn oiHi(LJiiian(ü}2% Vertellenvanie^ 

Wat is het, dat gij van hem vertelt 9 



Tigitized by 



Google 



onfl5n\ (rie 18). «LmKWojniKiÖftnira^N mfMin 

mand, die mij gezegd heeft , dat gif eene 

loBtering tegen my hadt. (dat gij mij 6e- 

lasterd of ktoaobd van mij gesproken hebt\ 

i. MiisnTn(Kij|(Miooia5iiTn(K)|j pf. 0(wj^Ki(Kin\K, 

Zomen praten, kouten. 0QKW3(noiU(Ui(wmsn 

^Ow"^'^^ TFimr kout gij oterf ^^ 
M^ï^^x\QjT^2Vi«uii9^M(i:ji^'Tnm^\ Praat 
niet zoo hard op. Aanm. ooiKin^(KiA\ ^egt 
men van hen ^ die tot tijdkorting een 
gesprek voeren^ hetwelk echter niet van 
waarheid ontbloot is. Gaat het gesprek 
over tot het vertellen van logens^ dan is het 
(ijajvi3an(^3(iru(Ki||\ Bij oaooji ina^2iKig\ yer- 
valt het denkbeeld van tijdkorting en heeft 
het gesprek plaats tasschen personoi, die 
over laken met elkander spreken of onder 
weg elkander ontmoetende bet een en ander 
vragen, hetwelk echter eene poos tijd.ver- 
eischt. Geschiedt dit slechts in bet voorbij- 
gaan, zoo is het a;n^^ajnTfj^(imiiy%\om^ 
fcwu \ |g over ^n weder '^sprekende met el- 

4*. 



Digitized by VjOOQIC 



8a mnttsDinx 

kander beraacUlag^en omtrent de uitroeiing 
' of behandeling van gewigtige zaken. b. y. 

(MiHtmSriEJi(moi^(Ki(inji(Kïioi(Kïiö^ ZU 

(JCJOi J» aci, tts^ \ ^V 

spraken met elkander omtrent het tegen" 
ga^n van den inval des vija/nds. '^TniMWiiiN 
Ziet op de verheyenheid en diepzinnigheid 
Tan het onderwerp, als: "mntM^nfioiJ 
flnQ(MM\ Met elkander spreken over de 
zwarte kunst , oiic)n.jïiannaEii\ over de gods 
dienst j <"^H?^"^II^ Öt?er den koran, 01 oj 

Q CL .*VÏ Q<-Jl O 

«^CTiuninoa(un7i(uij|\ over de pligten van 
den mensrh, en op alle zoodanige onder- 
werpen^ waaruit men nut kan trekken, als: 
TnTnfln(uïi3(M^*nCTXwj\0t?erde letterkunde 
spreken, CTOï^(wiKicmTi\ Over 'slands 
gewoonten en gebruiken. 
unoix N. K. Begeleide, geleide , oojioiKiidoiqiaia 
aKi3jo)flQ(LJn«|axia^8|aiin\ kïi(KD(unoDcu(Kii 
-JïtWx ^^ slechts zoo een eindje te ga^n 
vraagt hij om geleide! Kw. zoo veel ald 
•=^flSïix (Ziel.) 

l.(DKïi\ N. K. (m\ flS(UïiCT\ aSraobinx) 
Begeleiden, vergezellen. Y^^^^^^Y^ 
H)MM9BtïXiu^a3in(uin2in(ut\^M9c^m\ Het 



Digitized by VjOOQIC 



cüioisinTiN gS 

is een wonder , dat gij alleen buiten hebt 
durven komen , zonder dat iemand u be^ 
geleid heeft. Aanm. «nCT\ heeft de yei- 
lig[hied van dengenen^ dien men begeleidt 
ten oogmerk^ en odti'^ wanneer de ver- 
gezelling tot een eerbewijs moet strekken^ 
of met staatsie geschiedt^ als bij eene brui- 
loftsoptogt, bij eene begravenis, enz. 

' ex o/ 1 » ^ ^, ^ l 

(un ü ösinn m ofli \) Vergezellende , begeleidende 

elders brengen. cLjm «ïi (m fion (wn oru oi m «j «en 

ojnaan^cnN Ik ben het, die u naar huis zal 

begeleiden. {^^^'^^^\ o/nonSnujiKix 

fihojïiOTiïaiotfUN (gomntCTnoiKiN Broto J. 
Goddelijke vorst Krésno! leid in mijnen dood 
mij ten Hemel in! Brengen, a>anbrengen 

ttflionjKcnoqiuioaQSïnn aa)aii,-iasOïi(wiasin(annaJin(Ki 

ajiiKi^moiïjTna^flgianjix Jk wil een kleed bij 
mijnen vriend aan huis brengen. >nji mü Ej 
«SicmSiiiKiin(un(Uïi(majn«j(iai«].»^^ «jagïoaiKïi 

•a).Jii£vi^Qn(iai(&i()iij|«](un3(^fc^ Laat uw 
boek maar hier ^ ik zal het morgen bij u 
aan huis brengen. Aanm. oasnTimtKUN 
is brengen om elders te bezorgen en ojn 



Digitized by VjOOQIC 



^ CÜIH5IITIV 

MO^ «iet alleen op de aanwezigheid van 
een din0 bij dengene^ die bet brengt. Hen 
. vraagt aan eenen reiwger of hy eene pas 
bij riob heeft, door: «[MD>«|0(UïiM(ufi(m 
oajiiMn\ en, welke wapens hij me4eneenit, 
door: flQaai3no(Liir](moanncmiEa(K).jnM>Maar 
men tegt aan iemand , die b. v. eenen 
brief naar den post moet brengen: aaiiuS 
aj¥iaaiun^^(K)(&4 aqjl on (Ln3(M|\ 



kookte tiJÈt hij nw kind brengen. 
4. omOTTnoiv N. K. De letter, die ter ver-^ 
Unging van een moord er vooraan v>ordê 
geplaatst als de ^\in •J»iai(moji|\ gehoon. 
Om egie proef te nemen Tan nieuwe ko- 
gels of dezelre in den loop Tan het geweer 
waarvoor zij bestemd rijn, passen, wordt 
het gewea* vooraf geladen , en uit Yoor- 
forg een ander kleinere kogel in den loop 
gedaan , waarna men eenen van de nieuwe 
erin laadt. Ite onderrte kogel, welke die- 
nen moet om, ingeval de nieuwe üa den 



Digitized by VjOOQIC 



loop mogrt blijven steken, dezen er *uit f e 

8.aziflsimn©iTn\N. K.(kïi(uïiSïi'ïiWtimi|j\(S 

nen katerrater laten vooraf ffa>an. ■j^^nfia 
•j(ru?«ja;n«j(cni3CT(Siüï«tu,jn2 TiafIdffnnnaiS 

(Uïi Ênin^ ^ \ Hij heeft eenen lo^l beproefd, 
zonder denzelven te hebben laten voorafgaan 
door eenen haterrater. 
Uf Ë| isn > N . K. Bedaard, zackmoedig, kalm, gerust. . 
óasn«jim^(ui«o(BTn\ Ifij is zachtmoedig , 

beda^ard van ctard. ^tn\mi[^K\iimti9S}n\ Zijn 
gemoed i^ kalm, ffenêèt. BedaardKeid , 
zachtmoedigheid, kalmte, gerustheid. 

ojnonasniTKijfKfiN^ Ventrooying geven om 
kalmte ff an gemoed te doen erUmgen, kalm, 
gerust maken. «:ii1ömcufla^«|«Jl2in4aöKi3iru 

&ii^miQ04aiïjasïiTi(n(ion(tJia^ Jk wil 

mij naar de dhesa;S gaan vermaken om mijn ' 
hart te verstrooijen. 

«rÈ*^\ mia9tiQ5n*r^(!t(tn\yj)tfor verstro<n^^ 



Digitized by 



Google 



* Q Q 

veraangenamen , opbeuren. aJïidcuiiwi-JïKKii 
an fl(| osïnfKLnn «SYi \ Di^ boschverstrooit het hart. 

QQOCv / /Q 

•i(mii3 moiuiniKTnanicMasïiSi^iïjasïiTn «iiOTTniuii 

«j o 2 TH oi (Lci ,Jin asm ï| «i \ Gij zijt zeer geschikt 

om iemand( op te beuren , vnens gemmd 

radeloos is. 
(Lna(Kq\ ^'^ hayz\m^\\ scherp^ doorzigtig.'^.Yf. 

ajn(^\ Kw. (Tl on {BI \) Vrolijk, luidruchtig, «i 

ttq(Kii|öLnn(^\ (MTno^ïjiEJiN) vrolijk, luid-- 

ruchtig juichen. R. W. 
iLnn(CT?N K.W. (ajin|(iaiKij|\) Regenen. 
4 (ct^n Kw. /tLm(Ln(Kin\ Regen. 

ajiiasïi^N Kw. (timj «113 anima) zoodanig, aldus , 
alzoo. ajnasinin(Di(iÉ;?\((uij(Kin3inm3(L)iosïi«jw 
zoodanig was zijn dood. R. W. Done, was 
past. Raffles Sk. TArin (nom. m. tèrl, n. 
têri). Doende voorbij of overgaan, v. d. HL 

aJïi^Tn{Kii|\ zie (ui{iqsiit|\ 3, 

(unasninaniiN « fluïiasn\ 8. 

cmn asïiin «sïi ^^ ojïiosïi^ ^• 

aJnasï>lKïn^^ Kw. («ifUomdJiNjjrecr^ buitengemeen 
helder* «(a§aaj|LTn(ini(isïi(KiiiTn(iaioaMKi||\ 
(«)(fl53^(Kii(u|(niOT3{Ki «jiisinaan^ ^TeÉ 



Digitized by VjOOQIC 



binnenste van het paleis . toas zier helder 
te zien. R. W. Sk. . Hat. (Radix), schit^ 
teren, lichten en. kara. Makend, y. d. H. 

veelkleurig. «ii(Kïiaru(UïiasïïttsiiO{uj|«)ij\ (iem 
on wn «j (CT 3 (KI -Jïi ta «Til ? \) jgr waren vele vogelen 
te zien. R. . W. N. K. Eigen. N. van eeneh 
vogel. 
Mnasiiasiij|\ N. K. Eensgezind , eendragtig. Voor- 
namelijk gezegd van jonggehuwden , wan- 
neer zij aan elkander gewend en verkleefd 
zijn, omdat het bij de Javanen de gewoonte 
niet is om voor de voltrekking des hu- 
welijks met elkander te verkeeren, en het 
derhalve zeer vaak gebeurt, meestal van 
de zijde der vrouw, dat zij afkeer heeft 
van haren man, aJiofln^«ija^(iJinM(unTiSïittsii|j\ 



Zijn de jonggehuwden^ ^^^^g^^i^^^gj^ 



(isTn.Jïi2an(nji?o(Max|iifWTfi(Kijj\ Leeft een^ 



ia 



dragtig als Grienden, a;ïi (Wfl ojï) (ki (m o^ u «i 
,^£fl (Uïi asn (is¥) Ij \ Broto J. Dat er geene stoor-- 
nis zij, het is beter dat allen eendragtig leven. 
Eensgezindheid, eendragt. (^ ? om asn icti «n 
Kn afl \ Broto J. Streven naar de eensgezind-^ 
heid van het zamenleven als bloedverwanten. 



Digitized by VjOOQIC 



«8 



<u««^®B|CT(ij(Kiï\) Aa/n elkander doen getoen^ 
nerij met elkcmder eensgezind doen leven. 
(tnCTiCTi]«aiuinnwi(ijiKi.JïT(ruiiKii!jN Het on- 

eenig jonge paar weder vereentgen, eens^ 
gezind maken. (ö^aJiUflnannflfiJiii^ilirufKin 

(a(isnasn.Jiiicnosvian(KDN (KioaflocmnainiiiKKioaji 

W«|«l\ Ik heb ze dikwijls pogen te ver99m^ 
gen, eensgezind te maken, m^mr er is geen 
einde aangekomen, (te vergeefs.) om^-^^m 

Ki(Kïijj\ Broto J. Liefelijk was de taal van 
den Koning Krêsno tot Désthoroto: (uMijne 
reis, oom f is Qieeft ten doet) om eensgezind 
te m^ken die aan elkander verma^schapt 
zijn." 
%nm^\ N. ^^^^ K. Voegxaam, bil- 
lijk, betamelijk. (yasw(Kn?iïj(Lnfi(n(uïtaTnM(i5n 

«sn| \ Zijn gedrag is- onbetamelijk, ixi ct «i Jii 
aAuasiii(isfi||(naxiiq,in(M(MftoiKii||^ Hif 

wilde met voegzaam , betamelijk Myn in 
zyn zaanenleven als bloedvertwnt. Daar- 



Digitized by VjOOQIC 



om, natuurlijk, als eene natuurlijke gevolg- 
trekking van eenen voorafgaanden zin* 
(Uï(Bjii|ii5ïi^3TnSyig(Eiij|N Daarom, natuur- 
lijk wil hij het niet. Voegxaamheid , gepast- 
heid, sierlijkheid. <iiïï«]OTi3mTnm(Ki|jajQaxj|j 

(mg^^onjuAx Broto J. Was zij onrustig, 
dit zette ha^xr sierlijkheid by, de liefde 
werd hierdoor vergroot. 

«m%)(M^(wi ji nK. (iinii\(wo sn^Si'tMj ^ 
^ ^} Voegzaam maken, een geschikter a^a/n- 
zien genden, versieren. <u»iCTiaiininKi(ui(uiiiSïi 
CT(nTn3«3imanj>(Kïig^\ ife tuin is met eenen 
koepel over het water versierd. ^ ^ ^M «j «i 
ijTfiwiMKJosïij 2fe briefis nog niet verbe^ 
terd. Stellen van de viool ^ «sn öi iki,^ en oi \ 
Stel uu?e viool. ^§^^^ wordt meertal in 
de Kromo^taal gebezigd ten aanzien van 
Ideederen ^ ab : M'^^fiftrJiaJUiKi^MiMïiiMW 
g^aj|^tó«|cni\ Gij zijt er bedreven in om 
aan de kleederen. een geschikt fatsoen te 
geven. 
A.eeBjigi^x jïiet in gebruik. cflCEnSj^ojiiLx 
N. ,K.^ Weho^end. tMflonjqniriJiomKiaEiiiEJi 



Digitized by VjOOQIC 



60 (unasnisinv 

o o 

gi(Kjr-dk\ j^i fiQ^e bewegingen zijn wehoegend 

(staan haar goed). 
8. asnosmjiN Het komt in proza zamengesteld 
Yoormet «n|Tn\ N. oiKin\ k. en in poëiy 
met ainN(ü|^(iSïipof ^«ijl^als: ^^'^^ 

N. asn dST) (Kin \ K. asïiKipinx osnaspiKiasïijjN osn 

asïï^(Kin\ (laasnasïi^N osniKinsimnN N.) (lao- 

'ex o, Q ex ex -^ -^ ^ 

^^m\\ 9bï\^^^\Yl.) Achterop volgen. 

a Q (X Ck 

aju|aiU|(isTi^m(in^(aTi\ oJKcnmajuQsnflsninx 

Broto J. Joejoetsoeh en Widhoero verge^ 
zelden hem , Sandjojo volgde hem achterop. - 
6. osn osn 0511 n \ Mak, vaat de dieren gezegd. Aanm. 
asnttsii(CT|\ ig de geringste trap ran mak- 
heid^ het duidt alleenlijk aan^^ dat het dier 
zijne wildheid verloren heeft^ b. t. vaneenen 
TOgel in eene kooi zegt men: «snasniisïijjx 
wanneer hij niet meer schuw is^ als men 
bijkomt. (tJi(ij«|CT^^^asyo|tJUi|L^ 

iCTa(jajn3Tnjncn(Kii|\ De vogel t> mak ge^ 
icorden; als men denzelven nadert, vliegt, hij 
niet op. «ju«3e?\ Geeft te kennen^ dat het 
dier het huis kent^ waar het opgekweekt is 
en er weder terugkeert als het er uitgaat^ 



er 

Q 
OJIIKIK 



Digitized by VjOOQIC 



WN 18 de hoogste graad van makheid : 
de gemeenschap met den mensch is Toor 
het dier zoo ^ed als onontbeerlijk ge- 
worden. 

7.«JKJtOT\ N. K. (^^^^^) Naloopm, 
achter navolgen omin te halen, mnncnflijaJïiaTi 
cciirMrmiisn(CT(iJïifiJiaJUiieN Ik kan uwen hop 
niet inhalen. 

8. «n cj Kj IJl (Ki|\N. K. Achterhaald, ingehaald, 
iasinasii(isïi(Ki(a «jojïiaTïKinasiiiisntOT AcA- 

ter nagevolgd, maar niet ingehaald. 

9. «ïi osin (CTj \ N. K. Medegesleept , medege^ 
voerd met of zonder opzet inOKindciinannm 
«|Tn(OTKjasTi|\ Getrokken zijnde, hen ik 
medegedeept geworden. ' öJïi wïi ^(KD asin asïi -Jïi 
^^^§^ïl!^^'' ^y^ hoofddoek is in uw 



Q 



pakje medegevoerd geworden {daa/rin ver- 

geten.) 
10.ini(raCT(Kin> N. k. Gevolgd zonder opzet, 
, bij vergissing. ^^]^^^^^^^-^^ 

^^ Uw pakje is door mijn hoofddoek 

gevolgd, (in het pakje vergeten zijnde, het- 

zehel gevogd). 
ll.aji>(K|flSïii|\ N, K. Volgen, zich laten mede- 



Digitized by VjOOQIC 



MfCtldfN 



en, tJn«QKn^«cuiwn W(i3i(am\ volgen 
den loop van het water (zich door den etrooth 
laten afvoeren). Okhoor geven , involgen. 
ftjïi«aflsïi^«j(ïue(wna:nttsin\ Gehoor geven aan 
debewegingen {neiging, begeerte) van het hart. 
Opvolgen. hI^^ ftJicmnüJMfcJiiKjxtMCjj 

Cl % 
im m (^ 9 ojïi o N Broto J. « Utce kinderen oom f 

de Pa/ndowos, alle volgen mijnen ra^d op^^ 
In poëxij soms voor kjoi^jn ^^j^ jg^ 



fM «o im (UW oi u asïi NM (Si (Lnn (KI «sïi -jn 1^ 

(uncmin lai o a^ (i|(UJiaai\ Taj) lu; (uuKumKiiN^ 
Romo. De Tnagen, mantris en boepatis gingen 
mede om Sang RomA) Widjojo in te halen. 
12. Sr(Kj(isïin\N. K. /(Kï)\(LQSnim(isin[](Uïi§'(KiiCTi|j 
«"«ICTip} Navolgen als voorbeeld. «^iftQinflSii 

-ji3(mym(U«iiJn«oaSiwraift\ ffet gedrag 
va/n een braaf m^ensch na/volgen. {^^suavsif 
(Ij (Uïi lum (Ij (i5 3 ffl (Uil 2 in (im TH ()^ 

dfiüfig van een zot mensch toordt nagevolgd f 

18.(£|i»Q(Bïia\N. K. Volgen als voorbeeld van 

hetgeen men verrigt. aM«nniiw^acuiP©iafu 

(3.(L} ftq,KT) (&i (m «j (is¥) ^ a ru (M 9^ tM « (En ^ 

Ik heb dezen stoel gem^aakt, volgende het 



Digitized by VjOOQIC 



Q Q 



módBl tan u, ^na'illQ(KU«iüiCflnKiit|ajnairi 

^5ai.l"^19^ % ^*^ ^^ oorspronke- 
lijke niet g^ewlgd bij het afschrijven van 
dit boek. 
U, M|^ig|^(K]i|\ pï. K. De persoon, wiens leer 
opgevolgd wordt. OTin^e|?(Uïiow-^(KiiiiJiw 

ci,^9^T^^'?'Ji'^^ i)e profeet Moeh- 
hammadh is het voorwerp va/n na/volging 
der Islamiten. Een voorlezer , tH>orzanger 
uit den Koran y wiens woorden door de 
gemeente worden nagezegd, flEfl(M-^(aanji(Ui 

hoofdpriester is verpligt de voorzanger te 
zijn van de mensehen, die uit den koran (in 
den tempel) zingen. JRa^adsman, leidsman. 

' ^"^^^'^^9"^^?!'' S^otoJ. Gij ou- 
der broeder vorst. ^gy zift het, die mij 
tot leids- en raadsman strekt. 

18 wajiCTjN N. K. Als passagier, reisgezel 
volgen, msdegaan. «jiuJimjoaMoeioBWCEJi 
Tntóam«TnKn(iJninj(UïiajiMKj ^i^ gij 

naar Sokmara^ met den %Mgen gaa4, wil ik 
medega^n. Zie 17 de aannt. 



Digitized by VjOOQIC 



64 ^ untmasDN 

. 16. (Lnfl(K]|(K10Sn\N. K. f«ï1(Kl!Kl(ISï1(Kl|j^^ «jCKKIIKI 
Q Q 

m\ osïKKiimoioiip Als passagier , reisgezel 
volgen > medegaan. <iJnKi|Cïi(Kïiinji^(m(Ki 
(OT«j(Kïi3fl(jO\ /A; jraZ u {op reis) volgen, 
(gezamenlijk reizen), amojnjirasmoiuiniijof 
(ttj(uino(WiKi(mi^aj|(Lnn(m% Staat gij het toe, 
dat uwe praauw door N. gevolgd wordt 9 
{dat N. als passagier in uwe praauw de 
reis mededoet9) Zie 17 de aanm. 
17. aJïi(KiiKiiCT«j(Kïi\ N. K. (9^^ oxuKjtmflgno 

ij (KH \ flsïi (m (m <gn «j «11 ^"^ Als passagiers , reis- 
gezel laten volgen , mede laten ga^m. 
ojh (KiiaJïi u oji^i (mfmosvi «jaai ohiostikiii cjiificj 

tj(Kïiaa[|oSrim|^(öiin\ Jk wil mijnen be- 
diende met u naar Sama/ra/ng laten gaén. 
Medegeven. «JiKïi3mo(UïiU(un«jO?oiSrafU 

(KI (Lm (Kin (ia (loi (KI Qsin 1] (KT1 ojvi M IK11 (nji m 
^^\ Stout gij het toe, dat ik dit mijn pakje 
mst uw goed m^edegeef, dat naar Sam4X/ra/ng 
gedragen wordt f Aanm. De drie voor- 
gaande woorden zien meer op het gebuik 
maken , tegen of zonder betaling , yan 
de gelegenheid^ die zich voordoet naar 



Digitized by VjOOQIC 



de plaats waar men ook wezen moet of wer- 
waarts men het een of ander te zenden heeft. 



tn te-- 

Q 



18.<BijoosïijN K. 9i^m\ N. Volgen, 
mands * dienst zijn, Q(Kir)3«|(ü)(M(Lnn(Kiia[](EJi 
tfuiwroJlN Wien volgt gij nu? (in wiens 
dienst zijt gij nuf) «infKKLCiflsnwiiwiN («xkct 
w^oan) CToojMomfijON Broto J. Karno 
toilde de Pandowos niet volgen (hunne 
zijde kiezen.) Medegaan, asnoCTCTWianriTi 
öorufl^N Medegegaan naar Nederland. 
Mededoen , deel ne^men in een bedriff. 
^^KjO(Kij|\ Medeweenen. (isïioinasïi(Mf\ 
mede weggaan. 

asïiua{EJia5iiöiïiim||\) oziMXiJiaiwn-jïioiiaïx N. 

i|flai\) Dq^ medegaan. «J^oükiixijioi 
ij ttJï im oaji QSïi o asïi Sn (m .jn (HJi ó 
^"^ />b wil mijn bediende met u laten ga^m, 
u laten volgen. In dienst van iernamd stellen. 

*5^ i'^'n kind heb ik in dienst van den luser 
N. gesteld. 



6. J. U 



». 5. 



Digitized by VjOOQIC 



(untfiKmN JN. K. In avereemtemming. Het komt in 

deze beted^eiris altijd met «sïnft^ voor^ als: 
<uvi Bsin ^ifï (UI o r«| (ÜV1 (Ki ^8sn QU) n 

In avereenstemming met het bevel van 
dên heer HeeidenL d. i. met voorkewUs van 
den heer Rendent. fVettig, namelijk : met 
Yoorkeimis Tan de overheid . oyereenkom* 
stig de bestaande bepalingen , met het yer- 
langen yan het bestuur orereenstemmende ; 
zonder «smilx als : «woJtuajïiKocni^iUïiiCTi 

<MI ^ Uw verUmgen is nog niet wettig^ Met 
aÜe regt. (wi osïim (Bi|^(un(KiaS^(Ki3 inox 
Het hangt met aUe regt van u af. tjviisii 

ciioCT300(unKira-^g^t^U| Met alle regt 
zijt £if het, die de zaak over de y^deeling 
der erfenis beslissen moet , totmt gij zijt 
het eudste kind. 
l.cnis)n(M||\ N. K. Navragen^ onderzoek doen 
naar de waarheid, tDettigheid. «tM«jajn3«j4Ji 
<|(üiisino^(nii(nji(nftcn\ a:ia5fY(M.^«|(ui«|ox 

Als gij mij niet gelooft vraag het zelf na. 
l^Jïl(nl^Sln(M^«]Mï^\^ Laten ophelderen omtrent 



Digitized by VjOOQIC 



tioaaiaux 



07 



detoet*igheii,juiHheid. i|Wa««Wf«tnntmi 

q (Kil 3 1X1 (KT) .jn CI1 (M .^ on (Kil (3 (M (KQ 1^ 

i|W^M«^w^\ Gif hbt hei bevri mg niet 

jtmi^dtmlelijkQ^^erg^bragt, bekend ff^maakt; 

waehi, ik mï het eerst laten ophM^en door 

dengenen, die het gegeven h$eft, 

8,WiC3tani|(M-Ax N. K. Ten amnzien van, 
l a o 

^•^•^>)«||X Wat mij (Aangaat, ik wil 
het niet* 
^^J^^ N. K. Jïonderd.(^^Mj<£én honderd. 
m^2m$siiMr\ jt^ honderd. tJnSTt^WKn 
o«jflsiia(Ki.jifi (m,Ti(KW«sii(Min(y (Ij (jfl^ 

"«J|^«J5'W|\ ffet verêtel^b verkiiff^ het 
paleie te Soerak(Mrta heeft tot nu toe nog 
geen honderd jaren bestaa/n. Zie w (OT \ Kw. 
1. (M(Bj(HfM^\ N. K^ ffet honderd, dfihonderd 
stuks. «jTj3iaosTn(ij(M-s».\ De tieee honderd 

stuks, enz. o-*Km(n(M^(üinhnCT(irtlT(i(^ 
Oflsn^N ff^^ honderd kost drie gulden zilver. 
2, ain (Bj(M^(Kiij\ N. k. jffet getal indehon- 



5 



,•_ 



Digitized by VjOOQIC 



i 

J 



03 «jinasD(M\ 

derdheden. 4Q(UiiKnJi(nig(jOa(jan(EJi(M(LCi.Jii^ 
(EJi(Kn^asin(M^aqasïi{un(m-^ Welk is het 

' getal in de honderheden van het jaar der 
stichting des tempels te Dhemak? Honderd^ 
heden. «|inn(KTi(m||\ (La<MKij|\iQünGc;i](M.^(mn^ 
Eenheden f tienheden, honderdheden. 
r donderden. iuiiia^iKïi(Uïïasïinji.dkMltt\ Mijne 
schulden bedreyen honderden. Bij honderr 
den. aJii(Ki| QQfunain «loaosiiia c|(Kiia;na^ 
-**J^^ Ik hen geen geld bij honderden uit. 
Bij honderd stuks. oxiujaxiaaaii-Jïnsnojï-A 
^ "^ Bij honderd stuks verkocht. 

8.0OT(isin(K)i|\ N. K. Ieder honderd, m^^'^ 
•j ift 3 o (njj ? u (UI (w cm (oïi (on CT 
tig personen allen beloond met honderd gul" 
den ieder. 

Q \ ^ 

ffl(iai\M«iasTn{u^(ïj(Kïi\j Een hond^erd zeggen , 
maken, voor een honderd houden, «j «uïi 3 «j 
« ofui ? «j (Uïi m (a onfi (a omi cirn on (Lnn 

afiJi?0(Kj(u«sïi(K5i-dk(n(KTï\ Hij heeft het pas tot 
' tachtig geteld en heeft honderd gezegd y heeft 

het voor honderd gehouden. 



Digitized by VjOOQIC 



'^^l ^^^ honderdsten dag na iemands 
overlijden vieren, <uïi»^*jfM(Kj.iKïï^otU|jj(m 
oj|-^(m«j{Ki«g\ Ik wil morgen den honderd- 
sten dag vieren van mijne grootmoeder. 
De lijdende vorm van alle werkwoorden 
met het aanhechtsel am\ van getallen 
gevormd^ worden in alle mogelijke gevallen 
gebezigd, wanneer iets door zoo vele per- 
sonen als het getal aanduidt verrigt 

- Q Q Q Q Q 

* nioet worden, als: fiW(Kïiajiasïi\ (LQarui(£j|(Ki\ 

enz. door vieren, door vijven verrigt. (^ ^ ^ 
één^ heeft den lijdenden vorm* axiaJ¥ianai§;(Ki|i 
«|03 an(M Mio] osina (KJi OOI (m^Ti (unicinon qnma 

<] nnnn 2 (UT1 (Kin \(Kin 0^ Q3ia(M asn (M.^ 
tig personen^ zouden niet in staat zijn 
dezen balk op te ligten , tenzij xulks door 
honderd personen gedaan, wierd^ dan zou^ 
den zij in staat zijn.. 
tJn CT QJi| \Sri osTBj fuj \ N. K. Droog. Van de waterdee^ 
len ontdaan, waarmede iets is bevochtigd 
' geweest. Dit wordt gezegd van afgespoelde 
kannen^ potten enz.^ voor xoo ver het 
water geheel er uit gedroopen is^ tot 
welk einde men dezelve elders op derzelver 



Digitized by VjOOQIC 



bodems of het onderste boven gekeerd te droo- 
gen 1^^ of ook^ wanneer het water er afge- 
vecgdis: Shfro «Jjuwnojiooa-Jii bdmb \ Z^'n 
de botteU reecU droog 9 Va/n de vochtigheid^, 
welke (um eene ^o^k aU eigenschap toebe- 
hoort beroofd zi/Uj als: versdh hout enz. , 
Yoor «M) verre de water deelen door de zon er 
uitgetrokken zijn. «« m«Lm noi on tS ajiï isn (M| \ 
Dit hout is Tiog niet droog. 

Droogen door^afvegen of te droog en leggen 

oqowitjMKTCi^ONiijN Dejpot is, zonder voor- 
4^ gedroogd te zijn geweest , met ongekookte 
ryst gevuld geworden. 
2. öttsii(M-A«tjiKïi\ N. K. /«Tn\ wSiiasnM--An 

tt«ïi\wnaiisii(M^«ïi\\ Droog maken, droo- 
gen door eenig middel agcTnasn^kwcw» 

bruik mcuir dit linnen om die pot aftedroogen. 

Voor eenen anderen droogen. amimSnim 

M SiKigu«jajn\ Droog die bottels voormy. 

8. (UiO(isn(Ml\ N. K. De daad en wijze van 



Digitized by VjOOQIC 



Plaats die bottels het onderste boven by het 

droog[en van dezelve. 

4^ asinM^flm\N.lLInzameii8tcllm^ met a>oo\ 

N.a(|iOT3(UJixK.trafer, als: oitOJKJtM^ 

iM|\ Het water , dat^ door overvloed ^ van 

het eene veld ophet cmdere ttederetroomt door 

. eene in de galéngngans (dyhfes , waardoor 

de velden zijn afgedeeld) gemaakte opemng. 

(^^Mn\ en de daarvan a%eleid)e woorden 

schijnen hunnen oor^ron^ te hebben yan 

het klanknabootsend woordje flQösntWMjvhet 

drupswijze vallen van het water aandui* 

dende^ en zijn alzoa verwant aan "sin^iBi 

m «mojij V druipen. 

ajinKïi(Mj|\ K. N. Koud in eenen hoogen gra^. 

«ninni(i^(uirasfiaj||\ Het is op de bergen koud . 

Koucte. 

1. iKï](CTtwiSiKi|\ N. K. Van koude beoen, bib- 
beren. ^JnHv\mm(i^^(nsM\miMSi^^\ ik 
bibberde te Selo van koude. «wmoiCTW 
-3i.iKifl\ De koude koorts hebben, ck koude 
koorts. ^^^^ ^ De^heete koorts hebben, de 
heete koorts. 

2. acitsï](wi^N N. K. Koude koorts veroorzakende 



Dtgitized by VjQOQIC 



72 tJI1«5ï|(M\ 

ij03floa?(un(m.Jïiiaiiia(isïï(M,A\ Die vrucht 
is koude koorts veroorzakende. 
ifln«jttSYi3(Wj|> N. K. Hard. »«ïWjmttq(unm«sïia(M||\ 

Het hout is hard. 
. 1 . «Q «sïi 3 (M| \ N. K. (eene verkorting va# «] «sii a 
«|(OT3(W|\ Kw. N. K.) Hard. Het wordt 
alleen als bijvoegelijke naamwoord van 
het hout gezegd^ als: «in(urjm«5fï3(M|\ 
Ha/rd hout. Kostba>a/r ten opzigte van goe^ 
. deren, als: onn«jasin3ik)i|\ N. K. «wkjkio 

baarheden. • 
2. flaii|ii5n3(M.^(ij(KD\ ]^. K. ((Kn\ caajii(i|ftsii30Ji 

^«j!Kii\iuïi(aiDasïia(M^«jiKii\j Hardmaken. 

(unMiMia(im«noniï]asn3(M.^«](Kïio(M 
mede ha/rdt men het ijzer 9 
tJnasn(M-dk(mft\ Zie ajinasiii(M||\ % 

uïi^NK^, [mM\\ Inhoud. (Uïi^flSvi(tó;(nfl(miS\ 
((waSgikiiamTn\j2)ei^Aowrfi»anrfezee. R.W. 

(umtJlodkinjiax ajïiKij(uiiasifiO(n(Ki!ia(ï]0\ JBen 
van ons beiden moet toeg/ikofgij. Sk. AthavA', 
of V. D. H. ^ny zoo wel als: (angoJUiuiiasïio 



Digitized by VjOOQIC 



of 



Q Q 

ia)(Uiinjo(Ki.^(Eii^(iQ.^(M(Ki)()jinaxi\ Zifn 

huis zoo wel als zijne pdonrden zijn verkocht 

geworden. 
vs\ isf) acm \ N. K. De geele stof, aan de zwa/oel gelijk, 

waarvan men de boreh (blanketsel) maukt. 
ajnBïj(ïU|\ N. k; Sterk, onvermoeid in het 

loopen, dra/ven, rennen enz. door gewoonte {^an 

' Q CV 

de paarden gezegd.) ^ '^ «][^ «« (OT .j^kj «j ti \ 

1 cq ^\ % [ 

^ni(isii(ru||\ üw paard rent harder , {da/n hei 
mijne) maar in den wedloop verschilt mijn 
pa4srd van het utoe daarin , dat het mijne 
sterker is {het la/nger uithoudt). Ongevoelig 

Q Q 

voor beleedigingen. w ojïï «i ocii ixi «j «i cun asn aru|| 

N, is van a^ard ongevoelig voor beleedigingen. 

l;(aflsn(nj|inKD\|if^ K. ((KYi\tjQ(uiiasii(ruQQ(Kii\(iJii 

"^"^ïul*^^) Gewennen aan langdra/ven, 
galopperen enz. ; daarin gehard rnttken. ojïi 
KinoünaJiuasninji niKinajïi «] 0113 «la^aofimnwN 

an(KD\ Ik wil mijn paard in het draden ge^ 
hard m^ken. 
ifln9SfiQJij|N T^yr. ((MaJï-ï».u^(Kin\\ Bij lagen ^ op 



Digitized by 



Google 



74 «fiajnu> 

elkander door de menigte. «nnOTtóMöjg 

miifi3\(iMU.^U-JiiiAu(uiammiaM Bijlagen, 

op elka/nder waren zij, die net zagen. R. W. 

tjiiija5ïiaaj||j\ N. K.JWionn\ K. H. Oprispen. ^^^ 

Tnen genoeg gegeten heeft , rispt men op. 
'De oprisping. , 
l^üfliCTa,aji^«|«ïi> N. K. [«ïiMa(unfltt05iia(ui: 

^«•ai\(Uïi(a«j«na(ui-Jiin(Kii\\ Oprispende de 
Ittcht uitblazen, ioeblazen, tegenblazen. 'ölin 



nif heeft doerian gieten, en de lucht daar^ 
.v(m bpriipende iem^md toegeblazen ! De lij-- 
dende Torm wordt gewoonlijk verdpbbeld ea 
met het voorsetzel S\ \ gebezigd ten aanzien 
van iemand^ die moeite doet om opterispen^ 

als: iQtuv)ain^o(EA.JTiaQ«5iia(uiMiixi(imi](Ki^ 

(Ui^«jöSïi3U^ijKii\ Zonder het te willen 
(zonder aandrang daartoe te gevoelen) doet hij 
moeite om op te rispen. • 
ttJUisïij^ N. K. Te Soerakarta verstaat men daar- 
door de steel van de alangngalang (stroo) 



Digitized by VjOOQIC 



(unflBQuavtiiiKiieiN ÏK 

ii^dketotdekkiiig yan huizen gebruikt wordt ; 

aan de stranden : dak vcm nipahladeren. 

Kw. (twnh (ui|\j Houten dakpannen. R. W. 
wiCT)j\Kw. Zie ttJUflS^N Kw. R. W. 
ftiino)|(Kii\ Kw. 2ie ft^ö^N Kw. R. W- Sk. 

Atyanta. 

, tffi^iN Kw, /&<w\j £evreegd. ^^i^^^^ 

'€enen tijger te zieuj ook: bevreesd op het ge- 
zegt vaak eenen tijger. R* W. • 

Och, mijne ziel, myn leven! (tuntn(CTj|\ 

Kind. uu CT{y ttM aa wfi m ok cm \) amto wn tó o 

M9t:\ Een eenig zoon. Sk. Atman. (nom. 

Almè.) ziel, ook: zoon. y. ». H. (aw«l\) 

EinddijlL i^^\^ Gevdgdijk. ojn^oJi 

ano(Wj\) Gevolgelijk volhardde hy in zijtie 
trouw. 
i«l|N N. K. Het zakelijke van hetgeen men ge- 



ojn 05111 



Digitized by VjOOQIC 



• 



79 cLnn(isficEJi\(unasnam\ 

lezen heeft, in het geheugen hebben, ^MïS 
Q(|0(uinaj|(LniM.JTia5vi(EJiajUin£jiN ffebt gif het 

boek (het verhaal van) Romo in uw geheugen ? 
1. (a«5ïio(n(ra\ N. K. («ï)\ <W(una5ïjoiij(CT\) 

aSj (O flsn (BI (n «ïï \ ^^^ zakelijke vam, hetgeen 
men leest in het geheugen trachten te houden, 
van buiten leeren. ^ «J(wn>ajnj(Kii3 «joruif « 

ij(unajn«jd3(Cï oio miKïï(ruaJui(CTosn(uuaxi\ 
Het is zeer nuttig, dat men de Broto Xoedho 
in het gejieugen tracht te houden. 
ajïiiBii«ïi\ Kw. (oiio\^ ZieL (un^tM-JïiasïiKïiiS 

^n\^a;naaJ|lcn^(L^«jK^^^ W,eg is zijne ziel! 

(ttjiflsin\^ Dood. 4J]OTniE!iQnn?(unasin(Kïi\/ooji 

(KiSToaJiiCTS,^ Eindelijk vond hij den dood. 

o ' Q Q Q Q 

aaOT](Kiiii](Uïj(M(Lnnas¥i(Ki!i^Tn \ /uasfitriKiiMaM 
(MttJU|^ ^y^ ^öorf was ellendig. R. W* 

en (M n ^ nnm «] TH oj| iri flsïi oé: \(q^ 

(K^'^S Broto J. Die zulks bevolen rieeft wa^ 

des konings zoon. Sk. Atmaja. zaon, verstand. 

tJilJBnani||\ ^.w. (^^ot^^n Uitkomen, tevoorschijn 

komsn. oax)BiLnn(isjnoi.Ji.(W(iiu»\ /oïorijfiittSB 



Digitized by VjOOQIC 



Amosncnx 77 

»{DQO)^\) Al het volk, leger kvmm te 
voorschijn. R. W. 

^^ ca^^ ^ ^^' v"^ on asïi n \) Zeer , uitermate , ge- 
weldig. <w ^"Sïi e OT N^oni o^iS^ï] OJI n) ffcircï- 
digr groot R. W. Sk, Adbhoeta. F^rtiwm^ 
derlijk, verbazend, v. ». H, 

innisïiaiiKJKKiv ^^* ((iai(njioCT(Uïf\) overmatig, 

over treffelijk. R. W. Sk. Atibhishana. Zeer 
vreesselijk. r. d. H. 



Digitized by 



Google 



OSniSIT VST 

JAYAAIfSGH- NEDERDUITSCH WOORDENBOEK 9 

rxïï 

C. F. WlNTBS BN J. H. WiLKBSS. 



Nadat de hierrorenstaande proeve van hei woordenboek 
der Hoeren Wiitba ^n Wilkejs bereidt gedeeltelgk was 
^gedrukty heeft het Gouvernement bg besluit van 19 Jannaq{ 
1844» no. 9* maatregelen genomen , om de voltooging en 
uitgave van dit »belangr|jk werk te bevorderen. Immers da 
grootttê zwarigheden daar tegen bestonden in de veelvul- 
dige beiigheden 9 waarmede de Heer Wnma in zgne betrek- 
king van Translateur der Javaansehe taal te Soerakarta 
overladen was 9 zoodat het hem aan den noodigen t^d ont- 
brak 9 om zich meer bijzonder aan letterkundigen arbeid ta 
kunnen toewjjden , en zich vooral zoodanig bezig te houden 
met de zamenstelling van het lexicon , als zulks tot de 
daarstelling van dit voor de beoefening der Javaansehe taal 
zeo onmisbaar werk 9 noodzakelgk vereischt werd. Boven- 
dien hadden de Heeren Wuru en -Wuuvs » door de in- 
trekking van het Instituut voor de Javaansehe laai te Soe* 
rakarta , een gedeelte hunner inkomsten verloren. 

Op voorstel van den Resident van Soerakarta » en door 
medewerklbg van het Bataviaasch Genootschap van Kunsten 



Digitized by VjOOQIC 



79 

«A Wetenichftppea^lieefitYlzoo bet Gonyernemeni besloten: 

»lo. Pao Transteieur Wiram en den gewevett onderw^zer 
bq bet InstitttBt der JmraaiuKbe iêü Wnumrs in bet 
yenot te «teUen Tan de inkomsten door ben genoten 

TÓór de IntFekking van gemeld instttivit ,. 

met bepaling» dat aan ben zal z^n opgedragen de la- 
menstelllng van een uitFoerig yerklareod omffobrS-^ 
vend Jayaanscb en I^ederduitscb woordenboek ; zoo- 
danig als dat werk bereids door ben is aangevangen. 

92^. Te benoemen tot Eléve-translatenr te Soerakarta 
. C. F. WniBE , Jr. , (1) vroeger Eléve bg bet Insti- 
tuut 4er Javaanscbe taal» tbans op wacbtgeld 

»3o. Enz. 

Door bet bepaalde in art. 1 is dus de kwarigbeid omtrent 
4e bezoldiging der Heeren Whtzb en Whjuibs gebeel weg- 
genomen ; en door de benoeming van eenen anderen Trans- 
latenr te Soérakartm , in art. 2» zijn de ambts-bezigbeden 
van den Heer WuTsn aanmerkelijk verminderd. Wij zullen 
bier geene breedvoerige lofrede bonden op bet Gouverne- 
ment » dat » op zulk eene even edelmoedige als verstandige 
WQze , de stndie der Javaanscbe taal tracbt te bevorderen ; 
want dit besluit zelf ia op bet Bestuur de schoonste lofre- 
de. Moge de Yoorzienigbeld den vervaardigers van bet 
woordenboek leven » krachten en gezondheid blijven schen- 
ken» opdat zg hunne moeijelijke taak waardig ten einde 
kunnen brengen: dan zal eindel^k in eene behoefte voor- 
zien worden » welke het tot dus verre genoegzaam onmo- 
gelijk maakt » het Javaansch ergens anders » dan op dtt 
eiland zelf te bestuderen. Het fiaiavlaasch Genootschap 



(i) Een zoon van ^en Heer C. F. Winter Seniob.. 



Digitized by VjOOQIC 



Tan Kantten en Wetenschappen idl sich, naar «wij Ter« 
nempn , met de uitgave van het werk belasten en heeft daar- 
toe reeds krachtdadige voorbereidende maatregelen genoman» 
onder anderen door het ontbieden van Javaansche tijpes. 
Wij hopen echter , dat die uitgave niet sal worden uitge- 
steld tot dat het geheele woordenboek zal iijn afgewerkt , 
•maar dat het eerste deel 9 xoodra hei gereed is» al dadelgk 
ter perse sal worden gelegd. 



Digitized by VjOOQIC 



LAND- EN VOLKENKUNDE. 



ZEDEN EN GEWOONTEI^ OP HET EILAND 
nOTTIE. 

(YerTolg Tan blacbs. 639 van den vorigen Jaargang;) . 



IV. 



a£T ZIEK- E» DOOD - BKD f EK DE BEGRAFENIS TAN EEN* 
JiOTTXJTMMS. 

Zagen de lezers van het Toorgaande stukje OTer 
eene Rottinesche vrouw in gezegende omstandig' 
heidj met hoe vele zonderlinge bijgelqf^Tigheden , en 
dwaze afgodische gebruiken de wording Tan een' 
menseh , onder hare Tolksgenooten gepaard gaat ; thans 
sullen wij zulks ook, zoOTeel mogeUjk, trachten aan- 
schouwelijk te makeUi ten aanzien van zijne scheiding 
uit dit IcTen (1). 



(1) Andere minder opmerkingswaardige gebruiken, welke 
daarbij dikwerf ook nog plaaU hebben ; t^ orden ' in dit 
stukje 9 niet opgenomen. 

6. J. 1^ 8. 6. 



Digitized by VjOOQIC 



82 

Laai. onze verbeeldiog hem dan eent een beioek 
geven, op sijn 

' Ziekbed* 

GelQk ieder ander lietden liet onheil , dat den mMsch 
op aarde treft, gewoonl()k aanmerkt als een gevolg 
van het ongenoegen , dat deie of gehe der oniigt- 
bare wezens, om zekere onbekende ef wel moge- 
I^ke reden , tegen den l^der of diens aanverwan- 
ten heeft opgevat ; even zoo doet ook de Rottimescke 
heiden znlks thans nog. Elke ramp of tegenspoed in 
' het dagelijksche leven ; ieder ongeval dat hem of de 
zijnen treft ; zijne ziekte en zijnen dood zelfii, schrijft 
hij daaraan toe. Nataurlj}k bezigt hij daartegen de onder 
zQne landgenooten bekende en gebruikelijke holpmid* 
delen, ten einde den vooronderstelden boozen geest 
zoo spoedig mogelyk te bevredigen, door hem name* 
lyk iets van het z(jne aantebieden. Hy onderstelt 
trouwens bij den geest zQns voorvaders , of wien hy 
wezen moge, dezelfde ligofaameI|jke behoeften, als 
die welke hij zelf steeds gevoelt en wenscht te be- 
vredigen; ofschoon hy meermalen van hen zijn geluk, 
voorspoed , leven en dood zelfs doet afhangen. 

Zoodra hy ernstig ziek wordt , zoodat hy het hem 
opgedrongen voedsel (1) volstrekt weigert te nuttigen, 
en men dus bedacht wordt op het zoeken van genees- 
middelen uit den groeten voorrÉad, dien het bosch 



(1) De Inlander! dwingan den zieke zoo lang mogelijk 
ie eten » in plaats van hem dieet aan te raden. 



Digitized by VjOOQIC 



83 



aanbiedt; noet iemand der «yneii ef wel een an- 
der, die de knnvt verstaat Tan afgettonrene geeeten 
epteioepen» en den xidnnaker nittevinden, dese xfjne 
bekwaamheid nn aan den dag leggen. Hij , die xich 
daartoe in ttmt waant, m sieh daartoe aanbiedt, wordt, 
wanneer iiQ zQne zoogenoemde verborgene wetenscfai^ 
in beoefening brengen lal, daarin ondenteand,, deor 
2 of 3 andere onde lieden van de knnst. 

Bet ie inderdaad sonderling, hoe deie 'lieden, 
welke de saak onderiing vcdkomen sch^n^n eens te 
xQn, daarin te werk gaan. Yboraf beeft iemand 
hnnner of wd een ander uit de familie des kranken 
het gewisse voorteeken gezien , dat de noodzakelijk* 
lieid der geest - opsporing ontw^felbaar aantoont; toen 
fag , namelgk , even te voren een ei , of bg mangel 
jharaan, een kieken opende, en verklaarde, dat daarin 
nteflig iets te befeipenren was, hetwelk ontwigfelbaar 
het^ vermoeden bevestigde , dat de zieke vriend door 
eenen of anderen geest wordt ziek gebonden; en 
dat derhalve de proef dient genomen te worden , om , 
zroo mogelijk, den veroorzaker van het onheil <^ te 
sporen. Dit vrerk begint des avonds na zons^ondergang, 
wanneer die plaaggeesten beginnen mnd te waien* 
Het gereeds<^p, dat daartoe gebezigd wordt, bestaat 
in eene eenvoudige Bottinesche Teai (1), en in een 
weinig ongekookte rgst. 

Met deze bezweringsmiddelen plaatsen zjg zich nn 



(1) Lans van ruun een' vadem lengte. 

6*. 



Digitized by 



Google 



84 



in het middeli der woning, b^ een' der drie hoofdpi- 
laren , waarop de nokbalk rost , om aldaar hanne 
kmit te beproeven. ALsnu wordt de bedoelde pilaar 
het belangrijk voorwerp, dat, door een steek van de 
lan», nevens dat werktuig, aanstonds lal medewedkoi, 
tot de met zoo vele angstvallige onzekerheid gezochte 
ontdekking» Vóór men daarmede echter nog beginnen 
kan , 4)eproeft Mane- lea - teai {lan$ * stok - vademer) 
tot hoe ver zijne armen de lans kannen bevademen (1), 
om znUcs vervolgens ettel^ke malen , op dieyejUde maat 
te herhalen , en om , door middel daarvan , vroeger of 
later het groote vraagstuk op te lossen. 

Na op de gezegde wQze z(jne vadem -maat afgepast 
te hebben, welke hij, evenals zyne achtereenvolgende 
metingen , met de beenen onder het lijf gekruist en 
schier onbewegel{}k nu>e^ verrigten , legt hy bevorens 
de lans op den vloer, en^ nadat hij nevens en op 
dezelve eenige korrels gebolsterde ijjst gestrooid 
heeft (2) , zeggen zijne medewerkers nu tot de lans 
en haren geleigeest : « Na moet gy ons dan ook niet 
Joppen, wanneer wQ den naam noemen van den veroor- 
zaker der ziekte, maar den regten man ons aanwijzen. » 



(1) Hij laai de duim lengte van het lansijser, dat in den 
pilaar zal steken , vrij; en ter plaatse waar sijne andere 
hand den houten steel bereikt , zet men een merk met 
nirie - kalk. 

(2) Namelijk voor de lans en haren verborgen bestierder» 
opdat zij beiden niet valsch zuUen handelen, met de waar- 
zeggers. — 



Digitized by 



Google 



85 



. Dcmvevbonémaken lUten, evenjdg Mane^lea^teaiy 
•p dea vlakken vloes , op raim een' Tad^m- afstaads » 
en regt tege&orer hem ; opdat zij des te beter kimoeii 
waafnemea, of zQne vingers, tnsschen welke l^j den 
lans-stok sterk klemt , wel ter plaatse blijven., alwaar 
xy ban iferk met #jrj«-kalk gezet -hebben. 

Na deze voocbereidselen behoortyk , op oudu trant» 
' bewerkstelligd te hebben; en na dat Mane-lea-teai de 
lans in den pilaar gedrukt heeft, juist ter hoogte van 
xi|ne borst en breed uitgestrekte armen, die hem 
jaist op de helft van zijnen vadem houden ,. begint 
eindelDk het voorname werk:. <fe geeêt - opiporing ; 
welke wg nn, zooveel mogelijk, ons aanschouwdijk 
willens voorstellen. 

. £^ der oude liedtti die de taak van geest -«fiioeper. 
<^ zich neemt, noemt eenen heid overgeleverden naam 
▼an hunne Nitêe ^ sesongt^ -fofiiAi (1), welke voor 
eenige honderde misschien doizeade jaren leefde f. ea 
hen nu evenwel nog kan .k<Mtten' kwellen* 

Eer wij het verhaal verder voortzetten , zal het den 
lezer mogelijk niet onaangenaam zijn, dat ik hier 
eenige der voornaamste himner JVitoe - êeêongo ^foeikê 



' . (\y Door de naam Ifitae - êeêongO'^foeik , didzamenge- 
sleld if van Bet woord mitoe (geest der afgef torvenen) , en 
van het woord $e$ongü (wezonlyk) , (waarsohijnlijk van 
Halftitehen oorsprong^) , en van 'i woord foeik' (wild f om- 
zwervend) 9 ondersoheidcn zg deze van later verhuisde 
zielen > die sjj Niioe^ Behaai noemen , en waarvan later 
nog iets meer zal gezegd worden. 



Digitized by VjOOQIC 



86 



opnoem $ en aantoon, iioe w)j alt de beteekenis hunner 
namen ons eenig denkbeeld kannen maken Tan de 
venchillende betrekkingen, in welke «Q waanch^nlgk 
moeten gedacht worden te staan tot hnnne nog levende 
nakomelingechap* 

Vooreerst dan willen wQ dit doen omtrent JttsiMMf»- 
iM, ManadO'lai en Mana^êoelak^Uti^ wdke twee 
ewstgenoemden wQ te voren ook alreeds hebben aan- 
getroffen bg : het Amaelyk van een RotHneeehe Radja^t 
doekier ; en laatstgenoemde ook hQ: eene Bottineicie 
vrenw in gezegende ametandigieid. 

De eerste, JUanado ' dai ^ lagen wij toen, dat on- 
derstdd wordt op aarde ^ en Manado'lai in den 
lucht 'hemel sQn verblijf te honden. Dit wcnrdt ons 
na meer daidetgk. Wanneer wQ de beteekenis van die 
samengestelde woorden kennoi; waardoor wQ tevens 
genoegsaam sollen sien , in hoedanige betrekking il| 
gedacht worden tot den Rottinescfaen heiden te stasn. 
Als b. V.: Man of eigeoliyk mane^ (die, of wdke); 
mêoj (iets maken of veroorsaken(l)); ilM, (aarde) en 



(1) De bemelsilie zoo min ali de aardsdie Manmdo 
wordt echter gehouden voor 'i hoogste en almngtig we- 
sen ; want dat is onder dit volk eigenlijk hun Jfisne- 
iooa^lai, de Hemeliohe Heer. Dese doet den Eottineea 
nimmer eenIg leed ; en daarom ontvangt hif nimmer een 
oJQbr » dan alleen bg tff na groote en gelukkige uitkomilen. 
Alldan doet men zijne epijsen » welke aUgd wit moeten 
agn (een wit varken b. v.) in witte schotels of nieuwe 
bladeren wannen. 



Digitized by VjOOQIC 



«T 



Mf (bemel), van 't woord hlai^ laeht-hmd; welkt 
4ri» «aineBgetlddewoordcQ» ma/u den aard deier taal» 
soovetl «eggen als: die op aardeenindenluckt'^kemel 
ieU dmritelt t/* ^veroorzaakt. Nu hebben wQ nog 
genoend Mane^eoelak^lai; samengeeleld van de 
woorden: mane^ (die); eoelak^ (bdef» of ook welligt 
Tolgena het taid-gehmik teAry«eii(l)) en Tan lat» 
bend ; en vedtisDgen daardoor de beteekenia of nit* 
drakking ¥an kemeheie ir^fseirpver^ deidcel^ aan 
den audachen Manado ; opdat dese met hem , en met 
JUanadO'lai naar onderling goed?inden9 met den na« 
neef handele. 

Verder bdiooren , onder anderen ^ tot die grillige 
weaena en willekenrige kwelgeeaten ook nog: PoAe* 
lêd. Daar de beteekenia van 't woord poKe somreel 
segtf ala: iefe door êmelting heriMmens (b. y« van 
een atnk lood een' kogd te gieten; of van palmw|}tt 
•iió^ en aniker temaken enx.)9 en die van 't woord 



(I) Waartchijnl^k ii het woord êoelak het rerbatterde 
Maleische toerat $ door hen in laieren iijld orergenomen ; 
ea yenrangt dan na de plaate van hun Patoeko (knoopen* 
ionwije). Oe heidenen in deie streken kennen nameiyk 
geen lettersehrift ; maar heaigea daarvoor (soowel om 
hunne doutere getchiedenis eenigxiiif in H geheugen io 
bewaren » ala om aan iemand eene bood6«>hap toetesenden)» 
dunne iouwtjee met knoopen er ingelegd ; door middel van 
welke S9 aidi t hy lederen knoop , sekere aaak herinneren, 
óiê S9 minder of meerder duidelj^ weten mede te deden 
aaa anderen. 



Digitized by VjOOQIC 



88 



fot, zooals boven gesegd is, hemel beteekent, ipo lal 
ook deze geest naar goeddunken kunnen handelen; én 
het lot van zijne nakomelingen op aarde, van uit den 
lucht -hemel ten kwade zoowel als ten goede doen 
veranderen , immers h^t goede en voordeelige niet vol- 
strekt tegenwerken (l). 

Nu ZttUeil wij Moelies eerst nog laten volgen. De 
beteekenis van het woord moeliet, (in dagetgksch ge- 
bruik), beeft wel eenige overeenkomst met ons ver- 
ouderd: € wel bekome het u!" of «God zegene u!" ab 
iemand niest: bij welke gelegenheid de Rottinezen 
moeliee bezigen; en daarbij is het alsdan voor him 
innerlijk gevoel alsof zij zeiden: «leef!" of, bg 
wijze van vei^nning, «ik gun u het leven!" (2)^ 
Het schijnt derhalve, daft NHoe- Moelies invloed uit- 
oefent op het leven en de gezondheid zQner nane^en; 
maar , alwederom , zoo als de te voren genoemde en meer 
andere nitoes^ dat is, naar eigen goedvinden, en dien in- 
vloed willekeurig gebruikende. Trouwens ook Jiem wordt 
nooit een offer aangeboden, dan alleen wanneer iemand 



(1) Ia btt eerste geval wordt hij meestal ondersteld ie 
handeleu ; want in het tegenovergestelde » is hij onzijdig » 
en krijgt daarom f niet zooals Mane'^ ioea - /ai\ een dank- 
effer. — 

(2) Bij het niezen mogen bejaarden onderling moeliee 
bezigen; en vooral ook ouders tot hunne Junderen; doch 
deze laatsten nimmer tot de eersten. De reden, daarvoor 
sohgnt dos sleehts een l^w^'s te zgn van der kinderen eer- 
bied jegens ouders en bejaarden. 



Digitized by VjOOQIC 



89 



ziek is , of wanneer hem een ander onheil treft , dat 
hij daardoor poogt te doen ophouden. 

Moelies is dos blijkbaar niet een der schadelijkste 
nitees. . Dese is voomamelyk Mane - ketoe - lai. Het 
wordt trouwens ér voor gehouden , dat hy des men- 
schen levensdraad afsnijdt, wanneer, namelük, het 
aangeboden offer door hun, niet met eene hérstel- 
ling uit krankheid , of met eene verlossing uit druk 
en moeite , beloond wordt. Dit denkbeeld ligt ook 
duidelijk opgesloten in de beteekenis van het sa- 
mengestelde woord Mane - ketoe , dat is : die af- 
snydt (1). Mane -ketöe^ lai is dus de ware Doe- 
mon ^ voor de Rottinezen , dien zij daarom dan 
ook meer vreezen dan alle andere gewaande booze 
geesten. 

In de hoop , dat hij nog op verren afstand is , 
wanneer iemand ziek ligt , noemen zij bij het, geesten 
oproepen den naam van Mane 'ketoe -lai niet dan op 
het allerlaatste, als zij de geheele reeks van namen 
hunner kwelgeesten zijn doorgegaan. Hierbij merk 
ik, in het voorbijgaan, aan, dat zij, bij dat bedrijf, 
nimmer den naam durven uitspreken van Mane-toeO' 
lai ; voor welken zij daartoe te veel eerbied gevoelen, 
en omdat, zoo als boven reeds is aangemerkt, deze 
hun nimmer leed doet. 



(1) Het woord ketoe beteekent af endden oi afplukken ; 
h. V. eene vrucht; en past alzoo zeer wel om daardoor 
den aard van zijne gewaande betrekking en vermogen» ei- 
genaardig niitedrukken. .. ■ 



Digitized by VjOOQIC 



90 



Lonml^Mn{l) of tosui^(2)iaiiM voovdcn BattiM- 
gchen heiden hijna geheel het tegendeel Tan JMoM- 
Aetoe^üd. H|j veronderttelt , dat Lomai^Mnf ab 
het ware 9 den menaeh het leven in ayns moeden 
aehoot geeft; als wanneer Mane^ioelak^lai iQne 
beachorming op lich neemt. Daarom wordt den laatsfr^ 
genoemde dan ook een volAomên offermaal opge- 
diacht, 14 gelegenheid dat men renèkeri ia, vut 
de zwangerschap eener yroow; gelijk ona mlka ge- 
bldcen is , in 't voorgaande stukje. 

De bovengenoemde niiqei zQn de eerste ea voor- 
naamste die bi) den Rottineschen heiden, in de opge» 
gevene gevallen, en in meer andere van onaangenaaMo 
en bedenkelQken aard, in aanmerking komen. 

De geesten van laier gestorven Yoorouders , komen 
daarom ook later hg hem in aanmerking» De reeks 
van diegene, welke it] daarom Nitoe - Bebai noemen» 
wordt dageljgka gsooter; doordien ieder Bottinees iQiie 



, (1) Be laatste lettert van een woerd spreken de Botti* 
nesen vqj wUlekenrig al of niet uit ; dit hangt af vaa 
den versohilleadea tongval onder die bevolking ; soowel op 
het eiland Motiie méire, als onder de dulsendea van dat 
volk 9 die sich op Timer gevestigd hebben. 

(2) Oit woord beteekent iete hangen ; en de Rottinesen 
zeggen» dat Zoaait-Zain hunne hnwel^ks- vruchten van 
boven uit den luchtheÉiel hangenderw^se op aarde doet 
nederdalen. Hen offert hem » niet alleen bij niogelQke ver*- 
lossingen» maar ook vooral in geval van onvruchtbaariieid: 
het doel daarvan is dnidelijk. 



Digitized by VjOOQIC 



91 



onlaDgs gattonreDe befrelddiigMi , als het ware AimP' 
niêtert. Alsdan hangt hg , aan den binnenkant van 
a^n hniadak, eene maU (ni^^eaneden foü/or-Uad, 
hgna in den vorm ran eene menaehenhand , met sea 
vingen 9 van faijna eei> voet lengte) , en gee& daaraan 
aladan den naun van sQnen overledenen bloedverwant. 

Dat ook dese mtüe^bebw na en dan een klein 
•ffer wordt aangeboden 9 en de wQse waan^ atulks 
geschiedt » zal later Uijken. 

De leaer verschoone intnssdien den gemaakten tns- 
schenain , die ons zoo lang verwiyderd heeft van de 
reeds besige waarzeggers ; en herüinere zich , dat wy 
één hunner airede den naam lieten noemen van een' 
hunner wtepelturige mtoeê ; met hetwelk wQ na het 
▼ervolg des verbaals moeten verbinden. Trouwens 9 
ieder waarzegger noemt hem zeker wel het eerst» om- 
trent wien hg het ganstigst vermoeden heeft; dat wil 
zeggen 9 die hij meent de aünst gevaarlyke te zgn* 
Dat de lans-stok-vademer daarover wel eens anders zou 
wenschen te mogen denken, zal later ons in 't o^ vallen. 

Onmiddelijk dan , nadat de te voren bedoelde*' man 
den naam van dezen of genen der nitoes heeft uitge- 
sproken, strekt Mame^lea^teai zynen regterarm uit, 
om te beproeven of hij met de vingers van diens hand 
den pilaar kan bereiken , in welken de punt der laite 
ter lengte van een' duim is ingedrukt (1). Mislukt 



(1) Daar hif den linkerarm niet naar het Igf mag trek- 
ken , en evenwel moet pogen om met de vingers aUbans 
van de regterband den pilaar aanteraken» belwelk hem 



Digitized by VjOOQIC 



92 



zulks, daa trekt hij dien straks weder naar het lijf; 
om' dat men den gezochten nitoe niet had genoemd ; 
en dit- was immers zijne schold niet, maar die Yan 
zijnen bnurman , welke daar tegenover hem zit. Doch 
deze had die eerste mislukking even zoo wel verwacht 
als eene volgende , en mogelijk nog wel twee of drie 
vergissingen, alvorens men den regten man hg het 
hoofd zal grijpen : evenwel moet men die gevreesd» 
mislukkingen trachten door te worstelen. 
' Nu reeds leden er de vingers van den lans -meter 
bij ; maar hij heeft veel kans dat zijne kmistbroeders 
hem negtans weldra zullen beknorren, ids h{j de vol- 
gende keeren er zich wat gemakkelijker zal willen 
afmaken; want het werk moet wat lang duren (1). 
Naar dezelfde regelen der kunst , beproeft men het-^ 



echter ettelijke malen miilukl» en hij dan eindel^k ioeb 
niet zelden met gebogene hand denzelven omvuif toa 
moei dit bedrog goed . gemaakt worden , of door de pont 
der lans hoe langer hoe dieper in hei houi ie drulücen, of 
anders door den regterarm , die daaraan gewoon geworden 
is 9 nu eindelijk buitengewoon uit ie rekken. 

(1) De voornaamste reden, waarom men zoo veel gedold 
bij dat werk gebruikt » en zich zelven zoo vele nultelooze 
kirellingen en moeiten aan doei, zal wel nergens anders 
in gezocht moeten worden, dan in de bekende heidensche 
meening , dat men door zich zelven ie kwellen , een ver- 
dienstelijk werk denkt ie verrlgten ; waardoor men mei 
ie meerdere waarschijnlijkheid , hei hen treffend onheil 
zal kunnen doen ophouden. De arme Mano-Ua^Uai mag 
er vooral daarom ook zonder kramppgn niet afkomen. 



Digitized by 



Google 



93 



«elire dndemaal) en welligt nog drie of vier maal, tot 
dat mén eindelijk den gessochten boozen geest meent te 
ontdekken, die het hpisgezin zoo zeer beroerty door eenen 
▼an hetzelve, zoo als zij dat noemen, met, ziekte te slaan. 

Mnar men meene niet dat de zsak daarmede nu af- 
loopt, en dat men dus dadelijk dien niioe zal te eten 
geven; Dit kan niet eerder geschieden, voor men 
^vens ook .nog w«*te , welke soort van vleeseh, van 
welke kleur (1), waar en wanneer hij verkiest: dat 
bem zal opgediscbt worden. 

Dit alles wordt hem vervolgens stuks gewijze afge- 
vraëgd , terwijl de uitvademer Mnne-l^^tedi , die 
daarin ook nu een' en andermaal ongelukkig slaagt', 
die vragen telkens moet beantwoorden. Gewoonlijk 
begint men met de vraag of Iiij een' hoen of haan wil 
en in geval van volstrekte weigering, biedt men hem 
achtervolgens nu een! bok, dan een schaap of zWijn 
aan, en, als de familie een buffel bezit of koopen kan, 
en de zaak niet wel anders kan beslist worden , im 
biedt men hem dat groote dier eindelijk toch maar aan (2). 



(1) Sommige niioe» 9 'onderstelt .men 9 willen altijd de 
roede, andere wederom de witte of zwarte kleur der die- 
ren; doch daar dit van de meeste hunner niet zoo zeker 
is 9 zoo dient men zulks die grillige en wispelturige weseas 
af te vragen. 

(2) Alles hangt in dit geval af » : van de gegoedhetd des 
krenken of diens familie 9 en van do willekeur of billijk- 
heid der geestoproepers 9 die zlehselven meestal meer sebade 
dan voordeel doen. Hoe grooter. het olTer is , hoe meer 
kans» trouwens 9 op verzoening. 



Digitized by 



Google 



94 



Daar de waarseggen hua ambt Terrigtcn in het boui 
des kranken , soa noemeii sy nu , om de j^aats ie 
kemiea, waar de nitoe sal verkiCjiieii te eten, met een 
Tinger^je, desen of dien hoek, of ook wel het mul- 
den der wmung op (1) ; en de lant bepaak w<Bdamn 
of men den wensch van dot kwelgeest geraden heeft* 

Na moet einddyk, op deselfde wf}8, de tijdsbepa- 
ling voor den maaltijd geregeld worden. Daarmede 
gaat een seer goed oTOfleg gepaard, en men omakt 
een soo yoordeelig accoord als mogelQk.. SSonder ik^ 
maal Itfig te dralen , heeft men de saak beslist ; want 
in dit opsigt gedraagt de nitoe skh schier geheel lf|« 
delijk. Hier hangt Toortaan alles af van de om* 
Btandigfaeid, in welke de sieke sieh over drie of 
vier dagen sal bevinden. Is hij alsdan in soo verk«>- 
stdd, dat liQ het siekbed veiiaten heeft, dan gaat de 
beloofde maaltQd door, waarvoor men nu inmiddels 
het noodige gereed maakt; ten einde de fii/^opmerke, 
dat K^ 't waarligk met hem meenen. Blaar bliyft de 
krankheid nog in deselfde mate voertdnren, dan siet 
men hetin , dat men in den persoon heeft misgetast , 
toen men hem voor de oorsaak daarvan had gehouden. 
Doch dat was sijn* eigen schuld , wijl hy hen mig* 
leidde, door sich als soodanig voor te doen. Daarover 



(1) Ook ioerta gaat smb wederom den koristen weg 
niet. Dit soa immers weder te weinig gedaan Sf n I IBn- 
steos roka een nor verloopt er, eer men mei de saak klaar 
komt ; en id dien ifjd %i de lieke siriiogeBde dat werk 
aan te sien of aan te hoeren. 



Digitized by VjOOQIC 



95 



kr^gt hy dan M ook billijke Torwijüng^, en loon fiaar 
wwkoD* Men segt tot hem: «Gij z^t een mialeiderf 
waarom ons opgehondenl nu wQ andennaal delaaantt 
■gne bewaarplaats moeten nemen, en ons moeyelQk 
werk hervatten , kont gQ er dan ode op rekenen , dat 
1^ Toortaan door ons schaars bedeeld solt worden» Daar- 
entegen sullen wQ dien lUPoe , welke ons heden opregt 
bekennen sal , dat hg werkel^k de siekmaker is , en 
ons toTons sa! belooven van dit sijn snood opzet voort- 
aan te willen afzien , aoodat de kranke spoedig her- 
stek , een goed onthaal geven. " 

Alsoo beginnen alsdan wederom dezelfde boven ver- 
haalde bijgeloovige gebmiken , die wig daarom hier nu 
niet herhalen zullen. Liever willen wQ ons spoeden , om 
4e eind-beslissing van het gewigtig pleit te vernemen^ 
hetwelk voortdmirt lot dat ^ de zieke betw wordt » 
«T komt te pv^ijden. Hl^ willen het geval van twee 
^den besehouwèü» Eerst, namdyk, als de kranke 
herstelt; en dan, ab de dood mogdijk een einde marikt 
zgne aardsche loopbaan (1). 

Gdinkt eindd^k de gewaande proef dier verdwaasde 



(1) Ofichoon het opschrift vsb dit stak » het geval in 
bet ImaMé opsigt vooronderstelt» zd het den lezer wd 
niet ottSSDgensam zgn 9, ook intusschen den afloop te ver- 
nemen van den bdoofden madtgd, iogevd de krsnke 
harstdt. Bet veriiad daarvan zd echter net ved beknopt- 
heid kunnen geschieden ; na dat w|j , ia de beide voor- 
gaande stukjes» meermad reeds soortgdgke offermden 
hebben aangetroffen. 



Digitized 



byGoogk 



96 



lieden , zoo dat de kranke dus het bed verlaat '^ dan 
honden ook zij zoo goed hnn woord als, naar hunne 
meening, de m/eêdoogenlooze nitoe het gedaan heeft. Na- 
tuurlijk sclin|ven zij deze gelukkige uitkomst niet toe aan 
Zfjne goedaardigheid en medelijden, noch aan den ze- 
gen des Almagtige , maar alleen aan hunne bedreven- 
heid en volharding in de kunst van Song o - niioe (1). 
Ofschoon de verstandigsten onder hen erkennen , dat 
Mane^toea^lai de opperoorzaak is van al het ge- 
schapene , gelooven zij f och niet dat hij den adem des 
levens van den mensch terug neemt , wanneer hij hem 
oproept naar de eeuwigheid : dit doet , volgens hunne 



(1) Het woord songo is, soo als te voren reeds elders 
in dit stuk is aangemerkt , waarschijnlijk van Maleischen 
oorsprong; en beteekent in den bovenstaanden zin ook 
zeker 9 of eigenlijk verzeketen. Alsof sij zeiden: wg 
willen ons van de goede trouw der nitoe» verzekeren; ie 
weten 9 door een offer , dat men waant» de onrustige en 
op nieuw behoeften gevoelende geesten tot rust te sullen 
doen wederkeeren. Daar de tegenwoordige Rottineseu » 
zoowel als de Timoresen in deze Residentie , uit gemengde 
volksstammen ontstaan zijn 9 en van welke de magtlgste » 
of immers Me kloekste (die later uit het N. Oosten naar 
herwaarts zijn komen afzakken), zich wel wisten meester 
te maken van het bestuur des lands ,' doch geenzins de 
taal f zeden en gebruiken der oude bewoners konden 
uitroeijen, en slechts iets van het hunne daBvonder ver- 
mogten ie mengen; too zullen zij weUigt toen t>f iater 
dit woord , als zoo vele andere , van het Malelsch hebben 
overgenomen. — 



Digitized by 



Google 



9/ 



denkwijs» de door hen zoo xeer gevreesde Mane^ 
ketoe - lai. 

Gelukt het dan eindel|}k, dat Gods goedheid des 
lijders kven en gezondheid weder als hemieiiwt» dan 
maakt men den offermaaltijd gereed, op den door hen 
hepaalden dag. Daarbij hebben, alsdan de gewone , en , 
te voren een en andermaal beschreven plegtighedeo 
plaats, welke hier alle dos niet weder opgehaald 
worden. Slechts merke men to nu nog bi) op , dat 
de offeraars niet verpligt zijn daarb(j ie^iand der bui- 
ten wonende vrienden te noodigen dan den lans-meteVf 
zoo deze ook niet misschien tot de huisgenooten be> 
hoort. Een hunner, doch niet Mane-lea-teai ^ neemt 
di^ de betr^king waar van Manc'Songo^nitoe ; en 
gaat daarin weder te werk, zoo als te voren elders is 
aangetoond. 

Even als wij bij het offermaal der bruid, haar 
alleen tegenover den zoogenaamden priester zagen 
zitten, met het aangeboden offer tusschen hen beiden; 
zoo zit de herstelde nu tegenover de mannen , die 
wij zoo even den boozen geest zagen opsporen* 
De priester deszelfs êongo'nitoe verrigt hebbende, 
roept den nu bevredigden geest toe: «Gij moet u nu 
voortaan onthouden van den offeraar ziek te maken , 
en dus uwen afstammeling wat verschoonljjker behan- 
delen en beter beschermen : want als vrij de lans an- 
dermaal gebruiken moéten, dan zult gij er zoo goed 
niet van af kpmen. » 

Nu gaat het geheele huisgezin zich te goed doen 
aan het grootste gedeelte der offerspyzen ; want de 
6. j. Ie. s. 7» 



Digitized by 



Google 



böose geest , die alrortm het zi^ne daarvao heeft ge« 
nomen , liet hen het beste en grootste er tan over. 
Deze offermaaltijd geschiedt zonder verder daarby 
eenige ceremoniën te verrigten; en daarmede loopt 
alles af, ini de stille hoop^ dat de zieke niet ander* 
maal krank tal worden. Dit zal denkeiyk toch Wel 
eenmaal weder eens plaats grQpen ; als wanneer het 
iongo - Miioe zifner trienden hem niet meer baten zal; 
maar zQ wdligt bijwoners kannen wezen tan zQn 
doodbed en begrafenis , welker beschonwitog w^ ons 
in een volgend nommer znllen voorsteOen. 

Timor Koepang J6 Aug. J84S. 



bigitizedby VjOOQIC 



REGTSPLEGIICG 

TjkJI êOMMJlMJÊMTjt. 



Art. 1. Getal der Regtlanken» 

Er zi)ii te Soerakarta drie fegfbwiken, genaemd 
SüerawM (1), Bale-mangoe (2) en PracIiSo/o (3). 
De itfoi Pangöeloe of opperpriester Tan den Keiler, 



(1) Sa Soeramii (geestelgke regtbank) is Jieli Toorkois 
Taa i^u grooten tempeL 

(2> Bale^mangos agn tw«6 woorden. Hel eerste betee* 
kent zttpiaalêf iiuds^ yan bamboe gemaakt» en het tweede 
otêrwegen^ zoo dat fietseggen wih fUats van ove^weffing, 
of: plaats waarxaken overwogen en verhandeld worden» 
Bit is een huis Toor de woning van den Radhen Madhi^ 
paii 9 dat 9 op pilaren mstende» rondom open is. 

{Z') Pradboto sjjn ook twee woorden. Het eerste* 
namelijk Pra > is eeae verkorting van Por o f beteek enende 
alle; het tweede ïs een Kawi-woord» beteekenende iwteij 
— dus alle twisten ; — willende sooreel zeggen als : plaaiê 
waar alle twisten qfyedaan worden^ De Pradhoio staat ten 
noorden ran de boitenpoort des grooten tempels ^ en ii 
een huisje, dat^ op pilaren rustende» romdom open is. 

1\ 



Digitized by VjOOQIC 



100 



is voorzitter bij. de Soerambi. Hij heeft tot leden : 
acht Sitib*ê en zes Modiin*s (1), twee of drie Ngj^e^ 
lomo's Ql)^ een DJekso (Fiskaal) en een Kort (3). Hy 
slaat de vonnissen volgens de Arabische wetboeken ^ 
KitaVê genaamd. 

Bij de regtbank Bale^mangoe^ is de Radien iadü'-pa'- 
/{voorzitter. Aan hem zijn als leden toegevoegd acht 
Wadiono's, waarvan vierWadiono djatoi (4), en vier 
Wadhono lebei{S)zi^Tk^ een DjeAsoyBnieKapatijan{6)f 



(1) £'eii5 en JUodhin zyn Arabische woorden» beteeke* 
nende bet eerste geestelijke êchr^ver, en het laatste ieim^ 
peldtenmar, 

(2) Jfgoelavu of Jfgoelomo is een Arabiesch woord, be- 
teekenende Godgeleerde. 

(3) JTort foeteekent deur , deurwaarder. 

^4) XTadhono ^awi zijB tw^e woorden. Wadhono is 
eigenlijk aangezigf , hoofd ; en djawi » huilen ; dos eea 
tuitenhoofd. Aldos genaamd omdat zoodanig een' hoofd 
of ambtenaar belast is met de werkzaamheden buiten den 
Kadaton ; ook doet hij de wacht buiten densebren ; name- 
lijk op de Hatoen-haloen r zijnde een plein voor de vor- 

. stelijke woning. — 

(6) Wadhono tehet is het tegenovergestelde van hei 
Voorgaande » beteekcnende lehet : binnen f dus hinnenhoefd^ 
omdat zoodanig een ambtenaar belast is met de werkzaam- 
heden in den omtrek van den Kadatont waarin hg ook 
zijne wacht moet doen. 

(6) De JDjekeo van den Badhen hadhipati wordt ge- 
naamd Etfekeo negoro of JJJekeo negari dat is 's lande 

fiskaal. — 



Digitized by VjOOQIC 



101 



Mti Mantri* 9adho9o (1) van 'elk der gemeMe 
acht Wadhono's^ een Mantri sadAoso rm de Ka* 
dhipaten (2), een Mantri sadho$o Tan de Kamise^ 
poeh (3) der Pangeran^s^ een Mantri 9adho$o pra^ 
djêerit (4) en een Mantri sadho90 galadagr (5). ffij 
doet de zaken af volgens bet wetboek Hangger Sa^ 



Cl) Mantri sadhoso of Mantri 'sapoêloeh beteekent 
eigenlek tien Mantri^a. Aldiu genaamd omdat zij tien in 
getal waren. Thans is' dit getal met rgf rermeerderd. Pexe 
jimbtenaren aijn als leden toegevoegd aan den Jladhen 
hadhi'patim het behandelen van zaken» welke Tolgeni het 
wetboek Mangger sapoeloeh of JTangger sadkoso worden 
beslist, ffangger beteekent hepaling^ wet. 

C2) JCadhipaten of JCmdhoêpaten beteekent het gebied 
pan den Xreonprins, 

<3) De jongere broeder van den Keizer, van oenen vader 
en moeder gesproten , wordt gewoonlijk als hoofd over de 
onechte kinderen en verdere bloedverwanten van den Torsi 
gesteld. Dit hoofd voert den naam van Pangeran Kami" 
9epoeh of oudste Pangeran. Ook noemt men zoodanig 
e» hoofd ' Pangeran Bekel of hoofd • Pangeran. De 
Kroonprins die hoofd is van alle Prinsen » xonder onder- 
scheid , voert den naam van Pangeran Loerah. loerah 
en Èekel beteekenen kóofd^ dooh bet eerste is meer in 
rang dan het laatste. 

(4) Mantri sadhoso pradjoerit. is de Mantri sadhoêo- 
van den bevelhebber der troepen van den Keizer* 

(I) Galadag is een Kawi-wöord» en beteekent drager^ 
b$8t drager; zoo genaamd omdat het hoofd der galadag 
dragers levert.— 



Digitized by VjOOQIC 



MH 



4tM0^ Genoemde acht WadküUê*9 worden JVaj^io 
(B|kmden) genaamd. De vier WudK^M» dfoMoi vee- 
iien den naam van WadkonQ seta^e (l)» Wadhemo pa^ 
noempiMg (2), Wadhmo siii hageng (3), en Wüdhano 
b0emi (4); en de vier W^Mano^s leiet dien van 
Wudkono kaparah tengen (5) » ^ W^dhono hmp^rah 
kiwo (6), Wadhono gedong tengen (7) en IFïu/Aeflo 
gêdong kiwo (8). Elk dezer Wadhono*s heeft een 



(1) iSfftMf beteekent dmiaemd. Be fFadk9na #•««# had 
yf oe^r het beheer over eese landstreek in het Begalentehe, 
Moer^ét aewoé genaamd. 

(2) Panoevgnng h de naam Tan een krggfwlk t over 
hetwelk» in vroegere tqdtn» een Taew^nggoeng hoofd wat« 

(3> JTageng heiedieni groot , mauasieni^k; omdat yree- 
ger een ^rins het ambt ran Iff^adhono kttget^ bekleedde. 

(4> BoenU beteekeai grond, .Zoodanig een ambtenaar 
beiraaki in geral ran onhmten den ringmasr yan den JTo^ 
düton 9 Fagor-hoemi genaamd. 

(5) Mmpmrak tengen ia de naam van een krijggrolky 
ci^tat hehr^ een TeèmenggOMng hoofd it. Kapwrak be* 
leekent genmdord z^m , en tongen •* regier^ ot iü/" 
waèht van don regier ^vleugel* 

(6) Kapurak kiwo^ Ijjf wacht van den Mnier^vletfgoi* 
(7> €ledang tengen beteekent regtor-gehouw. Wam 

dhono gedong wil dos zoo veel aeggen als opporpakfiMis^ 
mooeter of veorraadhexorger, 

(8) Gedong kiwo : linker getouw. De Wadhono gedong 
tengen en Wadhono gedong kiwo hebben beurtelings 
het opmgt over de hoishoadelSke uitgaven en yoprriMidka* 
mer van den Keizer* 



Digitized by VjOOQIC 



103 



KHêton^ yf^ Fannêwoe'^ en twialig MmUVi. Em 
▼aa deaePann^KveVoetat éefunetittDuitvan Mantri 
êodkeso j en etii die van DJekêo (1); terwijl em vnm 
gaaiMe Mtmfri's tot Kabajan (ü) gdbroikt wordt* 

Bij de FradkêU heeft de liooa.Z>;>ibe yaa deÉ 
Keittf , den neg hebbende van WadhonOy en genaamd 
Radhen Totmenggoeng HaMamg'Pr&dJo^ het Yoondtteiy 
tehap« Hij heeft tot leden : den V^k^o ren de Ka^ 
dUpaienf de Djekia'ê van de acht NajêAo's^ dèn 
J>jek$o Tan den Wodkono ngadjeng (3>% den Djeh»9 
Tan den Wadhono Rambeng (4), den I);>^fo van den 
Ramiiepoeh AefPangeran'Sf den Djekso van deJETai»^ 
ii9ii-^n»o» (5), den Djekso van den Jlféu Pangoehe^ 
den Djekso negari en den Djekso Pradjoerii. Elk 
dezer Diekso's heeft een' £or< en een' Sorojoedho (6). 



(1) De Jlj9k$« y»a de ecki WaihBnu^^ê^ voeri deo iimm| 
raa Djeksih'Pnkdkoto of Djsé^etmêng^ 
<2) JCaht^n baieekeni 6e<b« 

(3) Wmihono ngattjémgiAhbimiMA^ aki W^^ikonogaUia$. 

(4) JCmmkeng of Jfm/mng is de betuunijig van een Tolk « 
dat yaa ottdther eeae gennge belattiiig aan den Keiiar 
bctaaU. 

(6) JTanuon^ kamn0n noemt nen alle ambtenaren , die 
geeBe/«Arer#oe^ii«»(bela8iiiftg ten behoeve van dealende) be-* 
talen, en eaibeven aijn van lendeUngiebapiMn buiten 's lande. 

(6) Sónijoe4ko beteekent omd4rzmk4r. Boie beambte 
vordt gebesigdi» om aUe aaken te bewaarhedea » en de 
vereébiining van prooei •> hebbende penenen veor de regt- 
bank te bespoedigen. 



Digitized by VjOOQIC 



lOé 



GfettieUe Radhen Têêmenggoeng Hamo^ Prodjo heeft 
een KUwon^ een Kori en een Sorojoedio^ Hij doet 
ie zaken af volgens het wetboek Nawolo^Pradhêio. 
Er 18 nog een wetboek 5 genaamd Hangger hageng 
Untoe potro tond^ nomo (l); hetwelk bij de regt- 
banken Bale-mangoe en Pradhoio gebriiikt wordt ter 
afdoening van zaken, welke voor die regtbanken ko- 
men , alsmede van geschillen , tasschen onderdanen 
van den Keizer en die van denSoItante Djokjdkarta^ 
mitsgaders die van den Pangeran Hadkl-paii Harjo 
Praboe Prang -Wadhono. 

' Sommige zaken tot de Soeramói behoorende, moeten 
door de PradAoto derwaarts gebragt worden. Alle 



(1) Jfangger hageng iinto potro tóndo nomo xijn zes 
woorden. Jfangger beteekeat : wet 9 bepaling ; hageng 
groot ; iimoe verwisgelen » verruilen ; potro blad ; tondo 
merk en nomo naan » dat is : groot wetboek der vermeêB^ 
iingvanbladennaamteekening. Aldns genaamd^ omdat 
dit wetboek van wegè den Soesoeboenan en den Sultan door 
hunne Rijksbestierders^ t«r verwisseüqg van oude wetsbe- 
palingen is opgemaakt, waarvan twee afschriften zijn 
vervaardigd» voorzien van de zégels der beide Rijksbe- 
«tierders en der Rendenten aan de beide hoven. Een dezer 
afschriften houdt de Rijksbestierder van Soerakanta m 
een die van DJohjekarta, Voordat de Javanen het pa« 
pier hadden uitgevonden, schreven zij op bladeren van 
den êiwallan - hoom f kropah genaamd, door middel van 
eeae ijzeren stift ; van daar de uitdrukking van verwi^^ 
seiing van blad. 



Digitized by VjOOQIC 



105 



xaken, tot de Bale-mangoe behoorende, welke noodxa*' 
kelljk Tan een bewijs van aangifte , Serat Püaiidi 
genaamd 9 Tan de Prudhoto voorzien moeten zijn, 
kannen sliBchts met OTerlegging Tan zulk een bewQs 
voor eerstgenoemde regtbank gebragtworden« Wanneer 
eene taak , die tot de Bale-mang^e behoort , bQ ver- 
gissing Toor de Pradhoto gebragt wordt, dan moet 
dezelve dooreen' der regtsbeambten naiur eerstgenoemde 
regtbank opgezonden worden. 

Art. 2. Zaken , toelke ly de drie r^gtbanken behooren* 

Bij de Soeramöi behooren de ondenrolgende zak^ : 

1. Over Ningkah (!)• 
2- Over Talak (2). 

3. Over Srukawin (3). 

4. Over Ni^h (4). 



(1) Jfingkah f huwel^k beieekende» ia een Arablefch 
weord , willende zöe veel zeggen als huwelykazakeu. 

(2> Talak is ook een Arablefch woord» en beteekent 
huwél^kêhand. Hierdoor begrijpt men eiich tot ^ontbin-^ 
ding van den hand des huwel^kê. 

(3) Sri'iawin of ^ Moê'-kawin heteékeni huwéljjkepand. 
Hetzelve bestaai eigenlijk in zUver ter zwaarte van iwee 
rejaleii f hetwelk d^ bruidegom aan zijne bruid , staande dfi 
bevestiging van het huwelijk , geeft , of al& wettige sohidd 
^erkent. Beie êri-iawin sMg ook tn iets anders niiar ver- 
kieaog bestaan. 

(4) Nifkah is een Arabiesch woordden beteekent oziler- 
houdt hetwelk de man verpligt is aan zgne vrouw te geven. 



Digitized by VjOOQiC 



100 



5. Over Bebeüan (1). 

6. Orer Gmogini (2)- 

7. Over huwelijkB-geschilIen. 

8. Over Waris en WaHjat (3) door overledene per* 
sonen nagelaten , betzij in goederen , in geld of 
in schol den. bestaande, met of zonder bewijzen. 

9. Over schulden. 

10. Over panden en verpanden, 

11. Over leenen en uitleenen. 
12* Over het in bewaring nemen 

of geven van goederen. 

13. Over het maken van aanspraak 
op het bezit van eenig goed. 

14. Over het verkoopen van goe- 
deren voor een' anderen. 

15. Over koop en verkoop. 
.16. Ov£r geschillen wegens reeds 

weggegevene goederen of gel- 
den. 

17. Over verwonding (4) waarvan de dader bekend is. 






s i t 




Cu 

' a s 



I 



(1) Behektan beieekent het medegeèragtêi hierdoor 
yerstaat men goederen, welke eene vronw ten hawd^k 
medebrengt. 

(2) {r^ojfim beieekent aandeel der goederen, hetwelk 
man en vrouw volgens de wet toekomt. 

(3) ffaris beieekent naïatensekap, etfenie. Wa^ifmt 
heefl twee beteekenissen » namelijk: uiterste wit 9 en goe^ 
deren, welke ale eigendommen van den eenen bloedverwant 
op den anderen overgaan. 

(4j tn de regtsterm heet verwonding rodjó tatoe, en 
moord of manslag rodJo pedjah of roé{jo pdtié Bet weerd 
rodfo f oortpronkel^k kawi , beieekent voret 9 land. Dit 
woord heeft ook bet neTonbegnp vaa groot. Geleerde 



Digitized by VjOOQIC 



IW 



18. Over moord, waur?aft.4^ da4eff bekend is* 

Bi^A^Balê-man f ^hehoonn de onden^gende triEen, 

T. Zaken van Europeanen , Chinezen 9 en gelQk- 

standige natiën tegen Javanen, onderdanen 

van den Keizer* 

2. Over schalden. * f-, . „^ 

J. Over leenen en nideenen. l'rtsgcheii Euro- 

4. Om hei in bewaring geven of fc^ ^ W 

nemen van ffoederen. \ f \, p 4 

5. Over panden en verpanden. i«tandlge naUen 

6. Over koop en verkoop. i^ Javanep. 

7. Over geschillen, viregens het laten maken van 

goederen. 

8. Over den verhnnr van goederen onlanden, en het 

af koopen van eenige geldelijke inkomsten , of 
piodnkten. 

9. Over plundering, betrekking hebbende tot dhesa's 

gesdiillen. 

10. Over het wederregtelijk aanhouden of in bezit 

nemen van goederen, betrekking hebbende tot 
dhesa's geschillen^ niét met verwonding of 
moord gepaard. 

11. Over het panden en verpanden van 4hesa's. 



JuTinen i$n)iet omtrent dejaiste beieekenis van dMuui term 
m9% j^eiKu Waarscliiinl^k zal het beteekenen êen groot •ƒ 
MoMgr^k gotal van verwonding qf moord, omdat tr aan 
"varwonding of moord» dooreen' ander' aan iemand gepk^d» 
de Justitie veel gelegen ligt; want éene wond of het 
verlies van iemands leven > b$ toeval gebeurd » heet niet 
TO^*o iatoe of rodjo pedjah» 



Digitized by VjOOQIC 



108 



12* Over TOonchoHen op landfenten. 

13. Over ^he8a*8 oodogen, niet met irerwoiidiiig of 

moord gepaard. 
14* Chrer een Bekel^ *die weigert, op de Garebeg 

(1) te Terschijnen» 

15. Over achteratalligo pachtschat. 

16. Over het bederven van dhesa's , . het af ki^pai 

van groote boomen^ en het veroorzdken van 
een volks-verloop. 

17. Over een hoofd, dat eene vreemde dienit aan.. 

neemt. 

18. Over geschillen wegens grensscheidingen van 

hnizen, dhesa's^ ryst- en tegal-vdden, alsme- 
de van boBSchen. 

19. Over bet ontginnen van bosschen* 

20. Over het afdammen van rivieren. 

21. Over koop en verkoop van veld- en tegal-vmch- 

ten f of die , welke in de dhesa's^ Ziyn. 

22. Over het misbraik maken van iemands segel. 

23. Over het namaken van iemands segei. 

24. Over het ontvangen van geld, waarvoor een ambt 



(1) Garebeg is een feest» hetwelk drie malen in hoj^ 
jaar gevierd wordt , te weien : op den 12dea der maand 
AfoeloBdh (3de maand van het jaar) ; op den Isien der 
maand Sawml (10de maand van het Jaar) ; en op den iOden 
der maand Besar (12d€^ maand van hei jaar). Bij snlke 
feesten vertoont de Keizer sich aan Eïjne onderdanen ; en 
elk ambtenaar is verpligi daarop ifi vertchijnen , ten einde 
zijne hulde aan den Torst ie bew^'zen. 



Digitized by VjOOQIC 



109 



beloofd in , en aan welke belofte geen gevolg 
i^ g^^ven (I). 
25* 0?er verwonding en moord of onger^eldheden, 
nit razernij gepleegd. 

26. Over diefstal of roof aan Ean^eanen» Chinexen, 

of gdgkstandige natiën in een nachtverblijf 
bij Javanen gepleegd* 

27. Over roof ^ aan Europeanen » Chinezen , en ge- 

lykstandige natiën gepleegd , hetzij over 
dag of des nachts, niet met verwonding of 
moord gepaard^ en waarvan de daders onbe- 
kend zijn. 

By de Pradkoio behooren de ondervpigende zaken: 

!• Over bet verliezen van goederen of vee, door 

diefstal 6f roof. 
2. Over plimderidg y niet in verband zijnde met dhe- 

sa's geschillen. 
3* Over brandstichting. 

4. Over het wederreglelijk aanhouden of in • bezit 

nemen van iemands eigendommen , hetzij al 
dan niet met verwonding of moord gepaard. 

5. Over verwonding , waarvan de dader onbekend is, 

6. Over moord , waarvan de dader onbekend is. 

7. Over diefstal, roof of straatrooverij, niet met ver* 

verwonding of moord gepaard. 



(1) Het geld 9 dat voor het verkrijgen van eenig ambt 
gegeven wordt, heet Btkii. Het geven van zoodanig geld» 
aan deze of gene Hoofden , is b^ de Javaaen in gebruik. 



■ Digitizedby VjOOQIC 



110 



8* Over h€t ergens vinden van iemands eigendom- 
men, welke door diefstal verloren xijn 
geraakt. 

9. Over Sri gakit rodf9 pedjuh(l)9 waarvan de da- 
der onWkend is. 

10* Over stivatroovnQ, met verwonding of moord 
gepleegd, waarvan de dadars onbekend jrfjn. 

11. Over diefstal in een naehtverblQf gejde^^d, met 

verwonding of moord gepaard, waarvan de 
dndets onbekend xJjn. 

12. Over ongehikken , door paarden, boflMs of koe- 

beesten veroorzaakt, hetsy iemand daarbij 
het leven verloren heeft, of slechts ge- 
wond is. 
13* Over verwonding of moord in eene dobbelbaan 
gepleegd. 

18* Over verwonding of moord by eene tandak-par- 

ty gepleegd. 
19» Over verwondii^ of moord bij eene plnndertng 

gepleegd, niet in verband staande met dheta's 

geschillen. 
20. Over ongeregeldheden door een onbevoegd per- 



(1) Sri sakit ro^'o peel) ah ^^ ^^^ ^^^ rodjo pati foe- 
ieekeni: eén lijk ergens gevonden ^ en dut teeken% man 
mishandeling draagt. 



Digitized by VjOOQIC 



lil 



Boon (1) gepleegd, met verwonding of ttioord 

geaard , niet in verband staande met dheaa's 

geschillen. 

21. Over schalden, f 

22* Over panden en verpanden , I '^ 

23. Ovej^ het in bewaring nemen of 1 | § 

geven van goederen, < 3 S* 

24. Over koop en verkoop, ) S* ^ 

25. Over leenen en uitleenen , | ? S^ 
26* Over het laten maken van goe-f g 

deren, v 

27. Over verwonding of moord, waarvan de aanklagt 
der bloedverwanten van den gewonde of ver* 
moorde bij de Soerambi niet aann^nelijk is. 
Behalve de reeds genoemde taken en misdaden, xijn 
er nog andere , die by de Bak - mafi^oe en Pradkoio 
fo^homren, en volgens het wetboek Hangger hageng 
limioe poiró tófèdo nomo afgedaan worden, te weten: 
1. Over verwonding of moord, door Javanen aan Eu- 
ropeanen, Chinezen en gelijkstandige natiën 
gepleegd. 



(1) Onbevoegd is in. de fgiiierm Bpien hartgêal paren-' 
tak. Dit beteekent wooMeliJk geen hevel hebhen; b. v. 
een dorp^oM is uit siïne betrekking ontslqpBn» en een 
ander is in zyne plaats benoemd. De eerste uit ontevreden- 
beid 9 in stede van sich tot de regtbank te vonden v doet 
pogingen om de dhesa» waarover hij hoofd was» van dén 
nieuw benoemden te overweldigen» waardoor gewooniyk 
dhesa's oorlogen ontstaan. De overweldiger is dus de per- 
soon die onbevoegd is » omdat hij , ontslagen zijnde , geen 
regt meer heeft zijn ambt als Hoofd nitteoefenen. 



Digitized by VjOOQIC 



112 



2. Over dieibtal, roof, in een nachtverblijf gepleegd, 
of straatrooverij , met verwonding of moord 



3. Over Sri takit rodjo pedjak van Europeanen , 

Chinezen en gelijkstandige natiën, hetzQ de 
daders al dan niet bekend zi|jn. ' . 

4. Over misdaden door 's Vorsten bloedverwanten 

gepleegd. 

5. Over zaken tosschen eenen Wadhono otKliwon ^ 

ra zijne ondergeschikte ambtenaren , wegens 
het beknibbelen der inkomsten van de laatst- 
genoemden of door hen het genot derzelve 
moeijelQk te maken. 
6« Over twist tusschen Europeanen, Chinezen en 
gelijkstandige natiën en Javanen , waarbij de 
eerstgenoemden gewond of gedood zijn. 

7. Over onwilligheid van personen, om voor de regt- 

banken Soerambi^ Bale ^ piangoe enPradioto 
te verschijnen. 

8. Over vërzetting tegen de regtbanken Soerambi y 

Bale^mangoe en Pradhoio. 

Art. 3. Zittifigdagen der drie regtbanken. 

De Soerambi en de Pradhoto houden zitting op ma^a- 
«n donder - dag ; en de Eah'-mangoe , op woens- en 
zatur " dag , gewoonlijk van des morgens negen tot 
des middags twaalf uren. Alle de leden moeten er te- 
genwoordig zijn , uitgezonderd wanneer zij wettige 
verhindering hebben. 

Art. 4. Rangverdeeling der drie regtbanken. 



Digitized by VjOOQIC 



113 



De Soerambi is de hoogste regtbank ; daarop volgt 
de Bmle-mangoej en na deze de Pradhtrto. Eea Ton- 
nis, eens door eerstgenoemde, regtbank nttgesprokea 
z^nde, kan noch door de Bale-mango'e noch door 'de 
Pradhoio vernietigd worden. Daarentegen heeft de 
Soerambi de magt , om de Tonnissen van de twee 
' laatstgenoemde regtbanken te vernietigen, wanneer na^ . 
meiijk door de Waseso {!) van den Vorst of de Mooi^ 
lockoch (2) des lands daarin niet anders beschikt 
wordt. Wijders kan een vonnis van de PradAoto door 
de Bale'^mangoe vernietigd wordfsn. 

Art. 5. Pligt van de drie voorzitten. 

De Mai Pangoeloe is verpligt alle zaken opregte- 
lijk te behandelen, en. voor de spoedige afdoening 
derzelve te zorgen. Hij is verpligt om alle vrijda- 
gen als Iman de Godsdienst in den tempel bij te 
wonen (3). * 

De Radhen Hadhi-paii moet trouw en opregt te 



(1) Waseêo beteekeni êigenmagtige , onbeperkte heer-' 
schappff f krachtens welke de Torst zwaardere straffen mag 
opleggen ,' dan bij de wet bepaald is. 

(2) Mooêlaekach is Arabiesch» en beteekeni noodzaken 
Ijfk. Hierdoor j^egrgpt men, deverzachVng tfan etraffen^ 
om' zekere etaatkundige of gewigtige redenen , welke 
alleen door den Vorst kan verleend worden. 

(3) Wanneer een Pangoeloe ronder wettige verhinde- 
ring drie herhaalde malen de openbare godsdienst ver-, 
zaimt» wordt hji uit ziJQ ambt ontslagen. 

6. J. 1*. 8. S. 



Digitized by 



Google 



114 

werk gaaDy Hij ia verpligt te zorgen voor de spoedige 
afdoeaing der saken b^ de Baie-mofigoe^t en toe te 
zien, dat by de SoermmAi en Pradhoi^ de legtzaken 
behoorbjk en zuiver behandeld worden. Hij zorgt 
voor hetgeen er tot handhaving der rust en wel- 
vaart aoodig is, en voor de behoorlijke uitvoering der 
werkzaamheden , ten behoeve van het land. 

De Badhen Toemenggoeng H«mong Predfo moet 
getroaw zijn in de behandeling van regtzaken» en 
zorgen voor de spoedige afdoening derzelve* 

Art. 6. Pligt der acht Najoko's. 

De vier Wadhonó's djawi zijn verpligt, om eiken 
maan- en donder-dag op i» PagelarraniX) teversehij- 
nen^ beurtelings onder de Pasowan pakapallan op de 



* (1) Yergaderplaais op de Jlaloen- haloen f waar de Kei- 
zer lich aan zijae onderdanen vertoont» op maaa* en 
donder-dag 9 en op zaiurdagmiddag. Pagelarran is afgeleid 
van het woord haglar, en beteekeni menigte 9 omdat > 
wanneer de Keizer sich daar aan zijne onderdanen vertoont» 
er zich eene menigte van menschen bevindt ; dos beteekent 
Pagelarran, plaatg of h^eenkomet der menigte. Anda- 
ren leiden het 1^ van Gelarran : mat van eene soort wan 
biezen of gras , omdat alle ambtenaren^ die daar ver- 
sehijaen 9 op eene mat van rotting zitten» namel§k wanaee 
de Keizer er niet is ; dus : mattenplaats. Tot beter 
verstand dient gezegd te worden» dat de Pagelarran eeae 
plaats is» waar do ambtenaren hunne opwaohting bij dea 
Keizer doen » hetzij ^deze zich al dan niet aldaar vertoont. 



Digitized by VjOOQIC 



115 



ffahen-ialoen (l) oxtx dag en des nachts de wacht te 
houden, de zittiog in den iraad vmi de Bale^mangoe 
bij te wonen , de werkzaamheden ten behoeve van het 
hnd, buiten den omtrek^ van dén Kddato» te verrig* 
ten, en commisBien in of buiten het gebied van den 
Vont uittevoeren, bekend onder den naam van Jfo* 
ijang-paHHtran; terwi}! bij aiekte of andere wet- 
tige verhindering van den Radhen Hadii-paii , een 
hunner, wien de Voi«t megt verkiezen, z^ne func- 
tien moet waarnemen. 

De vier Wadh9n(ft lebef moeten de zitting in deki 
raad van de Bale^mangoe bijwonen , de wacht doen bQ 
de Srimanganti (2), berigten ontvangen van hetgeen 
buiten den Kadaton is voorgevallen, om aan den Vorst 
te worden medegedeeld, en de bevelen van dezen aan 
den Radhen Hadhi-pati overbrengen* De Wudkono 
KapuraA tengen en Kaparak kiwo moeten bQ Garer 
heg beurtelings den last van den Vorst aan den Ra* 
dken HadM'paii overbrengen , tot verdeeling der of- 
fi$rspij[zen, en de Pajoeng van den Vorst, wanneer 



(1) Huizen ep de Haloen ^ haloen , die op pilaren rus- 
tende, rondom open zijn, voor welke de paarden der 
Toemenggoenff^e op zatnrdagen gereed staan » om bij het 
tonrnooispel bereden te worden. 

(2) Sri manganti is de naamVan de eerste binnenpoort 
van den Madaton. Aan weerszyde van dezelve sti^n tweo 
httlzeDl Onder een derzelve, namelijk dat, hetwelk be« 
westen gemelde poort staat , houdt de Wadhono beurte- 
lings ie wacht. 

8*. 



Digitized by VjOOQIC 



116 



deze sich op de Pagêlarran aan x^ne oaderdanen 
vertoont, van de l^iti^Ainggdl {!) naar eerstgeDoemde 
plaats dragen» 

De Wadhono^t gedang hebben het opzigt over de 
hoishonding en financiën van den Vorst. I>e vier Wa- 
dAono^s Jebei hebben beurtdings het opzigt over de 
werkzaamheden in de Kddaton, welke door het volk 
van de galadag en kamhevg verrigt worden. 

De acht Najoko*gj benevens de andere in dienst van 
den Vorst zijnde WadhouQ^s^ leveren gelijkel^k bnflfels, 
tot pfferhande bestemd 9 , genaamd Maheto habon en 
nemen deel aan 'buitengewone werkzaambeden, name- 
lijk by gelegenheid van huwelyken van des Vorsten 
bloedve^anten , en bij aankomst van Zijoe Excellen- 
tie den Gouvemenr Generaal te Soerakarta. Zij zor- 
gen voor de verbeteringen aan de Probo-joso (2) voe- 
ren commissien in of bpiten het gebied van den Vorst 
nit, en begeleiden het lijk xam voornam^ personen 
van den bloede* 

De werkzaamheden, in den omtrek van de Kadii* 
paten worden , onder opzigt van den Wüdhono der 
Kadhipaten , door het valk van de galadag en kam-- 
heng verrigt. 

Art. 7. Pliglder KetiVi. ^ . 



(1) Stti'hinggil j in het ngoko Lemah doBwoêrf betee- 
kent hooge aarde of grond; zijnde eene verhevene plaats 
buiten den Kadaton , waar de vorst op gareheg sidi aan 
zijne onderdanen yertoont. 

(2) Proèo'joêo is de naam van het huis van den Keiser. 



Digitized by 



Google 



iir 



De KetükS zijD verpligt , om alle vrtjdageii de Godg« 
dienst in den groeten tempel bf} te wonen, beurte- 
lings de Kooibah (eene soort ran predikatie) voor. te 
leien, en als Iman de Godsdienst, die des avonds 
Terrigt en Bar-Djoemoengah genaamd wordt, te bedie- 
nen. Zg moeten zoo wel over dag als des nachts 
wacht doen in de Pannepen (1) , en zich over Gods- 
dienst-zaken ter beschikking van den Vorst stellen* 
Alle maan- en donder-dagen moeten zij als leden de 
zitting in den raad van de Soeramli bijwimen. In 
hanne handen worden de ee^en afgelegd. Zij moeten 
tegenwoordig zijn bQ het offeren (2) op de voornaamste 
begraafplaatsen (3) , en het lijk van personen uit het 
Vorstelijk hnis begeleiden. 

Art. 8. Pligi der Modhin's^ 

% De ModhifCt moeten bij de uitoefening van de Gods- 
dienst in den groeten tempel tegenwoordig zijn, en den 



Cl) Pannepen ig een bijgebouw ten noarden van de 
Proöo'Joêo, 

(3) Telken maand Moewah (8ste maand van het jaar) Iaat 
elk Javaan de begraafplaatsen zijner voorouders soboonma* 
ken f bij welke gelegenheid geofferd en reukwerk gebrand 
wordt 9 en men de tomben mei welriekende oUe besmeert ; 
terwgl ook geld» naar vermogen » aan de priesters gege^n 
wordt» die dan gebeden voor de overledenen doen.* — Zoo- 
danige plegiigfaeid heet Pmnjadranan, 

C3) De voornaamste begraafplaatsen zijn: Ngtmo giri 
ook Pa^fimatan gentOLmdf Paear^gede, Selo^n Lawijan. 



Digitized by VjOOQIC 



118 



voorlezer van de Kootbah een teeken geven (1) om 
de Mimbar (eene soort van predikstoel, waar de Koot-* 
iaA voorgelezen wordt) te beklimmen. ZQ moelMi 
eene voorlezing , Hadan genaamd , doen , tot ' waar^ 
schuwing dat de Godsdimst eenen aanvang neemt* 
Zij moeten op de bedeeg (2) slaan» en de zitting in 
den raad van de Seerambi bijwonen. 



(1) Dit geschiedt door eene voorlezing» welke drie ma- 
len herhaald wordt. 

(2) Eene zware trom , die in de Tier-en-iwihtig uren zea 
maal geslagen wordt» dienende tot teeken der bedestonden» 
te weten : des middags ten twaalf nre » begin van het ge^ 
bed Lohor ; des namiddags ten half vier nre , begin van 
het gebed Akar ; mei z ons- ondergang , begin van hei 
gebed Mahrih ; des avonds ten half acht ure » begin van 
het gebed Ngiso ; des middernaohts ten twaalf, ure , begi^ 
van het gebed Taidjoet of Ma^at » (dit is een bijzonder 
gebed , niet tot de vr^f gebeden behoorende) ; én tegen den 
morgen ten half vier ure » begin van het gebed Soehooh^ 
Op den laatsten der maand Roewah wordt gemelde trom 
des namiddags ten half vier ure op eene andere wgse » Tt-> 
doer genaamd , geslagen , om de menschen te waarschuwen 
dat zij zich tot het vasten in de daaropvolgende maand 
Poeasa voorbereiden. Evenzop wordt dezelve gedurende 
de vasten • niaand des middernaohts geslagen 9 z$nde éea 
teeken van etenstijd > Sak oer genaamd 9 voor degenen die 
gevast hebben ; in zelver voege geeft men op den laatstea 
dag der vasten - maand , des namiddags ten half vier ure , 
door het slaan op de trom een teeken dat het vasten ten 
•inde is. Op den 7den der maand Besar, des namiddag» 



Digitized by 



Google 



Il» 



Art. 9. Pligi der Ngoelomo's* 

iF>e Nfoelomo'Sy die op de hoofdplaats wonen^ moeten- 
èb zitting in den raad der Soeramli bijwonen. Bi| 
Terhindering van de KetiVsj zijn zij rerpligt hunne 
ilfeikzaambeden , in het begeleiden van lijken en het 
offeren op de graven, waar te nemen* Die, welke in 
ie dorpen' wonen, vwschijnen bij* iedere Gareir^ op de 
hoofdplaats y en brengen geschenken voor .den Yorsl 
op^ bestaande in kippen o£ kapoenen, welke genaamd 
worden . Hoebo rampe. Zij wonen het feest in den 
groeten tempel, genaamd Dikir Mahoeloedh by« Dit 
feeftt dient tot gedachtenis van Mahomed'i géboor- 



De tfgoelom6*i , die bewakers zijn van vorsteiyke 
graven , zijn verligt dezelve te onderbonden , te ve)r- 
lichten , en telken vrijdag bij dezelve te bidden, als 
mede in elke maand Roewah de offerartikelen in ont- 
vangst te nemen , en priesters te verzamelen , om voor 
de overledenen te bidden. Dit noemt men JMgahoi» 
saken of Ngadjeggaké. 

Al de Ngoelomo's moet^i op maandag of donderdags 



ten half vier fire^ slaat men daarop op de W]{ze van Tiioer^ 
tot waarsdmwing dieaende voor degenen » die zieh tot he|. 
vasten in die maand» hetwelk slechts twee dagen »-namelgk 
van den 9den tot den lOden dnurt» wiüen voorbereiden; 
en eindelijk op den lOden dier maand des morgens ten half 
ackt nre , tot een teeken dienende dat het vasten is afge- 
loopen en het feest Beêar gevierd wordt. Bit laatste tee-^ 
ken noemt men Tetek. 



Difitizedby Google 



120 



Wage^ alsmede op den kroon- en . PawaeAon^ (1) dag 
van den Vorst, in de Pannepen verschynen, om daar 
beurtelings in den Koran te lezen» De- Ngoelomo\s , 
die . terens Pradikan (2) z^n , moeten de kinde- 
ren van han dorp in hunne huizen onderwijfs geven 
in de Godsdienst. 

Art. 10. Pligt van den Djekso Pradhoio* 

' De Djékso Pradhoto ' woont de zitting in den raad 
van de Pradhoto bij , zorgt voor de verschijning der 
zaak-hebbende personen voor de regtbank, voor zoo 
ver hem zulks aangaat. Hij is verpligt om zijnen 
Wadhono of den Radlien Had Aupati kennis te geven, 
als er personen zijn , die weigeren voor de regtbank 
te verschijnen , pf zich tegen dezelve verzetten , ten 



(1) Pawoekon is van het woord Woekoe^ en beteekent 
9tei$el der voorzêgkunde. Ifa de overwinning van den 
God l^iênoet op zekeren Torst Wdioe Goénoeng genaamd» 
heeft men dezen en zijne 27 zonen alsmede zgne twee 
vrouwen den naam van Woekoe gegeven , soodat er 30 
Woehoe^g zijn, aan leder van welke eene godheid i& toe- 
gevoegd , die de zeven dagen zijner week regeert. Op de 
^genschappen en attribnfen aan elk der Wo^koê^n en god- 
heden toegeschreven 9 rast het sjsteem, voigens hetwelk 
de Javanen de gunstige en ongunstige dagen berekenen» 
en andere voorspellingen omtrent de toekomst maken. 

(2) Be Pradikan* 9 zijn geestelijke personen » die uit- 
hoofde van bewezene goede diensten , onderhond in landen 
van den Torst erlangen , en belast zgn met de bewaking 
van Torstelijke grirven. 



Digitized by VjOOQIC 



121 



einde er tegen de zoodanigen dwangmiddelen tot ver« 
nchijning gebezigd kunnen werden. Hij zorgt Toor de 
belaKng de* ganioengan (1) en ligt de gelden of 
goederen Tan den verliezer in eene zMik. Hy ontvangt 
4e PUahidh (aangifte) van zaken of geechillen , en 
is verpligt , dezelve verder ter kennis te brengen van 
de Pradkoio , by welke hi] ook. alle aanklagten moet 
indienen. Hi}^ doet onderzoek omtrent zaken en ge- 
schillen naarl de dhesa's, en ligt de boeten genaamd 
Defido praiikel (2) , Dendo kobro (3), Dendo pjidem 
pramanem (4) en Dendo Irojo (5), alsmede de boeten 
wegens wederregtelijke aanhouding van eenig goed^ 
«n wegens plundering opgelegd. 

Art. 11. Pligt van den Djekso Negari en 
Maniri Sadhoso. 



(1) Ganioengan heet het geld, hetwelk de eisoher ea 
gedaagde» volgens 'slands gebruik» ter regibank deponereD^ 
en hun na den afloep der saak teruggegeven wordt. 

(2) Boete» gesteld op het niet verschijnen van in regten 
▼ervolgde personen. 

(3) Boete , in zaken van aanbelang wegens moord» waar-* 
van de daders onbekend zijn » opgelegd san de bevolking 
der dheaa waar de misdaad Is gepleegd. 

(4) Boete» wegens het niet aangeven van gepleegde ver- 
wonding en moord. 

CS) Boete ^ in zaken wegens roof » niet mei moord ge« 
paard » waarvan de daders al dan niet bekend s^n » doch 
Aiet gevat kunnen worden » opgelegd aan de bevolking der 
dhesa » waar de misdaad is gepleegd. 



Digitized by VjOOQIC 



122 



Dexe ambtenaren moeten de zitting inéén Raad der 
Bale-mangoe bewonen , de sidcen en khgten bij die 
regtbank indienen, en de zaak - hebbende peraonett 
voor dezelve brengen. Z^ moeten zoo wel over dag 
als des nachts wacht doen in het woonhuia van den 
Badien Aadil-paUf en de klagten van alle Javanen te» 
gen JBoropeanen, Chinezen en gelijkstandige natiën^ 
aan den Resident indienen. Zij voeren commissieft 
nit , zoo wel in als buiten het gebied van den Vont ; 
doen onderzoek omtrent zaken naar de dhesa's en 'ma* 
ken de verbalen daarvan op* Zij ontvangen de P»#a» 
AidA en geven daarvan berigt aan hunne DjeAso'r. 
Zij brengen de berigten van den Radken HadH'^ti 
over aan den wachthebbenden Wadhono , om verder 
door dezen aan den Vorst te worden aangeboden. Zij 
doen 9 namens den RadAen Hadhi^pati » verslag van 
alle zaken aan den Resident. 

Art. 12. Pligt van den Toemenggoeng Hedhi 
cf Kliwon Jledhi (1). 

De Toemenggoeng redhi o{ Kliwon redhi is verpligt,. 
om telken Garebeg zijne verschijning op de hoofdplaats 
te komen maken. Hij moet, op last van den Residenten 
den Radhen Hadhi^patiy voortvlugtige personen, db- 
mede slecht volk doen opzoeken en opvatten. H0 Ie* 
vert tegen betaling koelies en paarden , zorgt voor de 



(1) RêdhiihQÏetAL&iiherf. Alle dorpshoofden » van weW 
ken rang ook , die mei de politie zgn belegt » voeren deft 
titel van Redki of Goenoeng. 



Digitized by 



Google 



123 



verdere doorz^iding van gevangenen , waakt tegen 
dhesa'is oorlogen en ongeregddheden, en ondorhondt d« 
poBt-stations^ H^ moet aan de sendelingen van den 
Vorst, en andere reizende aanzienlQke personen huis- 
Teeting v«rleenen , dezelve bewaken en voor hun eten* 
zcnrgen. Ten behoeve van den Vorst is hy verpligt 
koelies en paarden voor niet te leveren. Hij onder- 
bondt de wegen, bruggen en canalen, levert daartoe 
de benoodigde werklieden , zorgt voor bet vervoer der 
houtwerken voor de bmggen, en plant boomen langs 
de groote wegen. In tijd van onlusten moet hij ge- 
wapende manschappen af de been brengen. H^ is ge- 
konden, om alle zaken in 'zijn district voorvallende, 
door minnelijke schikking af te doen en de belangheb- 
benden, wanneer zg in z^n^ afdoening geen genoegen 
nemen ^ voor den regter te brengen. Hif moet zQne 
ond^geschikten , die zich tegen de overheid' verzet- 
ten , opvatten en uitlevereUé Hy verrigt buitengewone 
diensten ten behoeve van den Vorst , en neemt kennis 
van de benoeming van dhemang's , lekeFs en andere 
dhesa's hoofden , welke Jtiet voorkennis van de over- 
heid is geschiedt. Wijders zorgt hij voor de rust en 
Teiligheid in zijn gebied. 

Art. 13. • Over de aangifte ^an zaken. 

De aangifte {Pisahidh) van alle zaken, binnen de 
hoofdplaats voorgevallen, wordt gedaan aan den Radhen 
T^tMei^gg^ng Hamong Prodjo\ in zoo verre alleen 
di« zaken eene aangifte behoeven. 

De aangifte geschiedt eerst bij het hoofH van de w^k. 



Digitized by VjOOQIC 



124 



Dit hoofd geeft daarvan kennis aan zijnen Djekt^^ 
en deze aan de PradAoio. 

In de dhesa'8 wordt de aangifte gedaan aan de üfoM- 
tjO'pat en Montjo^limo (1), alsmede aan den Redhi. 
Deze geeft vervolgens aan den belanghebbende last, 
om de aangifte te doen naar de hoofdpliaats aan den 
Loerah Tabon (2) , die zulks mededeelt aan zijn hoofd. 
Dit hoofd doet daarvan mededeeling aan zijnen Djekso 
en deze geeft het bij de Pradkoio aan. 

De aangifte moet gedaan worden binnen veertig da* 
gen , na welken tijd dezelve niet wordt aangenomen. 

Na het aangeven van eene zaak ojitvangt mén een 
bewiys van den Radhen Toemenggoeng Hamong Prodjo j 
hetwelk den naam voert ran Serat Sahidh Tot 9 of 
Sahidh Woro. Het eerste wordt uitgereikt bij bet aan- 
geven van eene zaak, als van roof, diefstal , enz», 
waarvan de daders bekend, zijn , of kunnen worden 
opgegeven; en het laatste, wanneer zulks het geval 
niet is« 

De Sahidh Toto dient, om de zaak voor de reg(- 
bank te mogen brengen ; en de Sahidh Wóro , om 



(1) Hier door verstaai men de bevolking van nabnrige 
dhesa's * ie weten : de eersi naasigelegent dheta van eene 
plaats heei Montjo-pat en de tweede na deze Montjo'limo* 

(2) Alle ambtenaren van den Yorsi hebben geene inkom- 
[ sten in geld , maar wel in landen , wanrover xij de vri[e 

beschikking hebben f en welke zg gedurende hunne func- 
iien als hunne eigendommen beziiien. Zoodanige landbe- 
ziiiers worden Loerah Tabon of Loorah Babok genaamd. 



Digitized by LjOOQIC 



125 



aan deidve voortgang te kunnen geven f wanneeif na« 
derhand eenig bewijs van den gepleegden dieüsta!, 
voof 9 enz. gevonden wordt. 

Art* 14. Over Het aanleggen van zaken bjf 
de Pradhoto. 

Iemand eene zaak hebbende, v^oegt zich bij zijn 
hoofd , hetwelk hem by zijnen Djekso brengt. In het 
eerste geval wordt dezelve door dien Djekso opge- 
schreven. Zolk eene schriftelijke aanklagt heet Se- 
rat Oeegat , en wordt met den eischer of klager aan 
den Radhen Toemenggoeng Bamong Prodjo aangeboden. 
Deze zendt vervolgens eene dagvaarding (l) aan den 
Djekto j onder* wien de gedaagde behoort , ten einde 
hem voor de regtbank te brengen. 

Zoodra na de eischer en de gedaagde voor de regt* 
bank verschenen z^jn^ wordt aan eerstgenoemde de 
last gegeven , om in de Keniheng (2) te zitten, waar 
hg zyne aanklagt aan den Radhen Toemenggoeng Ha^ 
mong Prodjo moet herhalen. Daarna laat deze hem 
uit de Kentheng gaan , en plaats nemen aaif zijne lin- 
ker zijde , waar de Kabajan der Pradhoto zijne aan- 



(1) Na ontyang;ene aanklagt geschiedt de dagvaarding ge- 
woonlijk in de eerste aeht dagen. 

(2) Kentheng is eene lijn , die gespannen wordt aan de 
vier middelstijlen van de regtbank. De eischer of gedaag- 
de sit daar zonder kris , welke hij bniten de lijn nederlegi. 
Bij de twee andere regibaaken wordt zoodanig eene Ijn 
niet gebruikt. Misdadigers zitten niet in dtö lijn. 



Digitized by VjOOQIC 



126 



Magt opteekent. Dit gstacfarift heet Sêrai Hoeger» 
Vervolgens laat men hem op eenigea afgtand van de 
regtbank zitten, en den gedaagde in de Kentheng 
komen , waar Uqmong Prod^o hem bekend maakt , 
dat bij in regten vervolgd wordt* Nadat hij uit de 
Kentheng ia gegaai» doét men met hem hetzelfde, ak 
men hierboven met den eischer gedaan heeft. 

De Seraf Hoeger van de beide partijen opgemaakt 
zijnde, geeft Hamong Prodjo aan den Djel^eo van den 
eischer en van den gedaagden l^st, om schriftelijk 
eenen dag te bepalen, waarop het onderzoek van de 
zaak zal' plaats hebben. 

De vastgestelde dag tot de zamenkomst daar z(jnde> 
onderzoeict Hamong Prodjo met z^ne leden , of de 
zaak bij de SoeramU dan wel bij de Bale^mangoe be- 
hoort* In het eerste geval gelast hij den Djekso van 
den Mas pangoeloe , om beide den eischer en ge- 
daagden naar de Soerambi te brengen, en in het laatste 
geval worden zij door den Djekso Negari naar de 
Bale-mangoe gebragt. 

Zoo de zaak bij de Pradhoto behoort, dan gaat men 
over tot het onderzoek. Wanneer er geen verschil in 
de verklaring van den eischer en gedaagden bestaat, 
dan geeft Samong Prodjo aan beiden last, om de 
ganioengan ter regtbank te deponeren. * De eischer 
geeft de helft van zijnen eisch en de gedaagde zoo 
veel als de eisch bedraagt. Hiermede wordl de ver- 
gadering gesloten ; en men gaat over tot het opmaken 
van het vonnis, hetwelk niet eerder nitgespreken 
wordt, dan nadat de ganioengan is betaald. We-»^ 



Digitized by VjOOQIC 



127 



geus mhdaden wordt geene . ffuntoengan gevorderd. 

Zoodra de gantoengan gegeven is , spreekt men 
het Tonnis uit. Daarna bepaalt Hamong Prodjo, in 
overleg met de leden, den dag, waarpp de betaling door 
den verliezer zal plaats hebben* Zalks wordt in ge« 
schrift gesteld, en Toert 3en naam van Serai koe* 
bof o hajar, hetwelk men in handen stelt van den 
Djekso des verliezers, die voor de behoorlijke beta- 
ling moet zorgen. 

Indien , na gedaan verhoor , de verklaring van den 
eischer en gedaagden tegen elkander streden , wordt 
er van wege Hamong Prodjo een onderzoek bewerk- 
litelligd , en men gaat vervolge&s te wede naar bevin- 
ding van zaken. 

Art. 15. Over Hoebojo (l). 

Wanneer de eischer tot drie zittingen (2) niet ver- 
schijnt ^ wordt ^an zijnen Djekso^ van wege Hamong 
Frodjo bekend gemaakt , dat de zaak vernietigd zal . 
worden, zoo de eischer in den loop van nog drie zit- 
tingen niet voor de regtbank komt. 

Indien de gedaagde na gedane dagvaarding tot drie 
zittingen niet verschijnt, geeft Hamong Prodjo aan 



Cl} Dit woord beteekent eigenlijk heïofle ; doch in de 
regttterm is het aanzegging. Zoo beteekent Hoebojo nga- 
ben: daniseg ging tot verkoor der partijen, Hoebojo hehro: 
aanzegging tot vernietiging eener zaak 9 zoodat daarom- 
treat geen onderzoek meer mag gedaan en de zaak ab niet 
gebeurd moet aangemerkt worden* 

(2) De sittiogdagén worden Pratikel genaamd. 



Digitized by VjOOQIC 



128 



xijnen DjeAso last, om een bewQs op te makeiiy waar^ 
by deze belooft, om, wanneer de gedaagde in den 
loop Tan nog eene zitting niet voqr de regtt)ank komt, 
alsdan eeue boete te betalen* Dit bewijs heet &- 
rat boelojo dendo. 

Verscbgnt de gedaagde op den bepaalden dag niet, 
dan betaalt zijn Djeksö boete , te weten : ala de zaak 
oTer goederen handelt, twee rejalen; over verwonding, 
drie rejalen ; en over moord, vijf rejalen. 

Zoo de gedaagde gedurende nog drie zittingen niet 
verschijnt, wordt van zijnen Djekso een bewijs gevor- 
derd, waarbij deze verklaart, genoegen te nemen, dat 
hij in.zyn ambt worde geschorst, ingeval hij op eenen 
daarby bepaalden dag den gedaagden niet voor' de 
regtbank brengt; Zulk een bewiys heet Serat hoe^ 
bojo soewak. De bepaalde tijd d^&r zijnde , en de ' 
gedaagde niet verschijnende , wordt de Djekso schrif- 
telijk door Hamong Prodjo in zijn ambt geschorst. 

De geschorste Djekio wendt zich dien ten gevol- 
ge tot zijnen Wadhofio , om diens hulp in te roepen, 
opdat de gedaagde voor de regtbank verschijne. Kan 
ieWadhono hem daarin niet helpen, dan wordt aan hem . 
de vrijheid gegeven, om zich deswege tot den Radien 
Madhi'pati te wenden. Deze zendt na ontvangen be- 
rigt den Djekso negari naar Hamong Prodjo , om de 
zaak te onderzoeken. Hamong Prodjo geeft vervol- 
gens een schriftelijk berigt van de onwilligheid van 
den gedaagden, om voor de regtbank te komen. Daarop 
vaardigt de Radhen Hadhi-paii zendelingen af, om den 
gedaagden tot verschijning te noodzaken. Dezelve be- 



Digitized by 



Google 



129 



staan uit de Djeksa't van de acht Najoko'i , met der- 
xelver KorCs ^ benevens den Djeko negari. Ingeval 
het niet^'verschijnen van den gedaagde toe te schrijven 
is aan de tegenwerking van deze of gene Prinsen ^ 
zendt de Radhen HadM-pati eenen Mantri Sadho»o 
naar zoodanig eenen Prins , met uitnoodiging om den 
gedaagde alt te leveren. 

Indien het mogt gebeuren , dat de eischer of ge- 
daagden ziele wordt , nadat hunne zaak , volgens art* 
14 , .door den Kabajan der PradAoto is opgeteekend , 
hetzij al dan niet reeds een dag tot onderzoek bepaald 
18 9 dan gaat de Sorojoedho zich daarvan overtuigen. 
Is de ziekte van een' zoodanigen aard , dat zij de 
verschijning van den persoon onmogelijk maakt, dan 
mag het onderzoek der zaak nitgesteld worden; doch 
zulk een * uitstel wordt niet gegeven f wanneer de 
persoon ziek is geworden nadat de DfeKso het bewijs 
Hoebojo dendo^ hiervoren genoemd, heeft afgegeven. 
De zieke moet alsdan naar de regtbank gedragen 
worden. 

Ingeval na de opteekening der zaak door den Kaba^ 
Jan der Pradhoio , de eischer of de gedaagde , dan 
wel beiden mogten komen te overlijden , mogen hunne 
erfgenamen de zaak vervolgen; doch zoo dit överlij- 
d^i. voor die opteekening plaats heeft, dan komt de 
zaak voor de regtbank van den Mctê pangoeloe. 

C. F. WiNTEn. 

{Hei vervolg hierna). 

6. 1. 1^. s. 9. 



Digilizefj by VjOOQIC 



BIOORAPHIE. 



DE GOOTERNEURS-GENERAAL 

TAV KZDBBLAIBSCH IHDU. 

IV. 

JAN PIETERSZOON KOEDT. 

1618—1628 

» Het beeld van alle groote mannen (zegt een uit- 
stekend Nederlandsch redenaar) is in de hoofdtrekken 
geli[jk. Wie is er, die deze hoofdtrekken niet verza- 
melen^ en den naam eens persoonfi daarbij noemen, of 
daarqnder schrijven kan? Maar wat elk van hen ken- 
merkt en bijzonder eigen is en van alle anderen on- 
derscheidt, in het licht te stellen : hoeveel meer wordt 
daartoe verdscht ! •* (•) 

Wie het ooit beproefde eene schets te schrijven 
van het leven van den vierden Opperlandvoogd van 
Nederlandsch.Indië, zal de juistheid dezer opmerking 
hebben doorgrond* Als Veldheeren en Oorlogshelden 



(*) Yjlm Dza VjkJMy V^rhumdeKugstt, deellll, bladc. 49. 



Digitized by 



Coogk 



Digitized by VjOOQIC 



r I II 



Digitized by 



Google 




5'AW2'IE1'3S2E.^ 




^®®WK®3Eïf 



Digitized by VjOOQIC 



Digitized by VjOOQIC 



131 



itaiui SpEEtMAN en VAN 60EN8 aaa Ae ragt0ri(|de 
van ieiK dap^reB Koen; dn Wetgever wordt faQ door 
JoAN Maatzüijker geëveüoard) ak ftmeier en koop- 
man vindt by in Mosbei. en van Imbofp i^I^ gelijken. 
En toeh is er in zgne geftehledenie ze^ veel, dat hem 
dleen eigen h en van die sQne voorgttngenr ea op^ 
▼olgeni onderscheidt* Hem toch viel het zeldzaani 
▼eorregt te beurt van den grondlegger te hebben mo- 
gen xQn eener stichting, weUce den roem van sQn vader- 
land over de geheele wereld heeft «tgebreid en sQn ei- 
gen imam vereeuwigd* Hij is de man geweest , die in den 
waren zin .d^ woords, zQne natie, als Mogendheid in 
Indië heeft doen eerbiedigen en haar gezag aldaar 
heeft gevestigd* De plaato , welke door zQne volhar- 
dende siandvastiffheid , bet mMdenpont van alle be- 
wegingem der O* L C* in dit werelddieel is gewor- 
den, is ook nu nog, mew dan twee honderd 
jaren na zijnen dood, de hoofdzetel der Nederlandsche 
Regi^fiog in Indif. Op het fimdament, dooc^ hem ge- 
legd ^ heeft de nakomdingseliap het groote gebouw 
afgewerkt, dat zelfs de vreemdeling, hoe afgunstig o<dr, 
alet kon mdaten te bewonderen; en de Instellingen 
door Koen, voor het bestuur, inzonderheid vm deze 
hoofdplaats, verordend, zijn, b^kans gedurende het gan- 
sehe bestami der O* I* C*, althans in hareheofdb^inselen 
behouden gebleven* Eindelyk, hem alleen isdemerk«> 
waardige onderscheiding te beurt gevallen van tweê^ 
moéil geroepen te zijn geworden tot de uitoefening der 
Waardigheid van Gouvemeur Generaal, welke hiy tot 
aan sgnen dood toe eervol heeft bekleed* 

9\ 



Digitized by VjOOQIC 



I3i 



' {n Jndië althaim»' zbI er wel mMuandEign, die het 
l0¥6n en de voornaamste bedry?en van Juin Paters- 
zoon ïKocn met kent; en wie.^ne geschiedenis kent, 
kent ook jcgne ^roote verdiensten^ en de rtfgtma^ge 
aalispr^k, tvelkeJiQ diMNe dezelve, op de bewcmdering 
esi erkentelijkheid der nakomelingsehap heeft verwor- 
ven* ;Wy kunnen ons derhalve gerust onthouden van 
al die, redeknnstige uitboexemkigen, welke in eene lof- 
rede op een groet - man pl^en voor te komen. Oo2e 
taak zal slechts behoeven te bestaan in eene getrouwe 
levensschets van Jan Pietërs^oon Koen. 

lïg werd den. 8sten January 1587, tt Hoorn in 
Motkrd'Holland, geboren en door zijne niet onbemiddelde 
ouders, 'vroegtijdig voor dea handel bestemd en opgdeid* 
Zy zonden hem, tot dat einde, naar Bome^ waar hQ op 
het kantoor van zekeren kooponan Pescato&e, zich 
voornamelgk in het IttUiaantcb boekhouden, dat toen 
nog niet zoo algemeen bekend was, oefende en practuiche 
kennis van handelszaken opdeed. Na zi|jne terugkomst 
in het vaderland, trad hif al zeer spoedig in de dienst 
der O. I. C, zynde bif in 1607 (dus op zijn 20ste 
jaar) alfii onderkocpman, door de kamer van Hoorn f 
met het schip JVi&uwSoorn^ naar Indiê uitgezon- 
den. Van >zijn toenmalig verblijf in de Indien 
zwijgt de geschiedenis; alleen weten wij^ dat hy ddar 
vier jaren heeft doergébragt en in 1611 in het vader- 
land is teruggekomen. Sedert van onder- tot opperkoop- 
mdn bevorderd, vertrok hij, den 12den Mei 1612, met 
de schepen Zelandia en Middelburg andermaal * naar 
O, I., waar bij als President der factorij te Bankxm 



Digitized by VjOOQIC 



133 



w9xA aangesteld; terwQl hem- in het Tolgende jaar 
werd opgedragen de eervolle bediening ran Directeur 
Generaal: een ambt, dat nog ni^nand voor Koen had 
uitgeoefend en dat hem de eerste plaats deed ¥erwer« 
▼en naast die vto Gonvemeur .Generaal. 

Ab '^Directeur Generaal was Koen belast met- het 
beheer en de leiding van de handehaangelegenheden 
der Comp. , welke I^j dan ook nitermate heèfï beror- 
derd; terwijl hem meer bijsonderijgk was opgedragen 
om dè algemeene boeken dér Maatschappij te honden ^ 
welke het Bewind in Europa best^tdig met de meeste 
naanwkeurigheid gadesloeg en nazag. Bi} artikel 14 Tan 
de instmctie voor den Gonvemenr Géneraal Pieter Botii 
en dé Raden van Indië, ran 27 November 1609, was reed& 
feevolen,' dat zQ zonden » ordonneren, dat op alle comp- 
^ toiren en plaatsen van India, daar dè Compagnie 
» eenige personen heeft, ofte goederen, actiën of ere* 
9 dieten ïa hebbende^ alle dezelve^ soo contante pen- 
» nfngen, koopmanschappen, actiën en credieten ,, hoe* 
» danig dezelve ook zouden mogen wezen, bij' förme 
» van inventaris gesteld worden, allen te gelde geè'S'- 
» timeerf, naar waarde van de plaatsen, waar dezelve 

> gevonden worden, ende wat*geen rechte waarde en 

> heeft, 't selve estimerendè^ snlx zij naar goede in- 
j» formatie, in redelijkheid zullen vinden te behooren; 
» om 't zelve hebbende, daaruit dè generale ^ boeken 
» bij uwen boekhouder te doen beginnen, makende dlèo 
» een groote maf sa of kapitaaT van alles wat de Com* 
» pagnie in India is hebbende; makende dè generale 
9 O. I. C. crediteur, en ijder comptoir van 't gunt 



Digitized by VjOOQIC 



134 



• onder 't selve.benttt, debiteiur." De Oij:«c(«ur*Ge- 
9cmal KpEM was da eet^e , die dezen algeneeBeQ in- 
Teotaris van aUe goederen^ «ctM«i en eredieten ¥bq de 
OfmflÊtfdt, waarbij allee op geldewaarde werd geeieUt 
om eene groote .ma$ia of kapitaal te vertoonen, heeft 
gerorflid; en gedurende het gansche tijdvak van het 
aanwezen der. Compagnie, is de door hem iogefvoerde 
Torm van boekhouding behouden gebleven. 

Dan er was een ander hoogst gewigtig onderwerpi 
dat toen reeds al zijne opmerkzaamheid verdiende en 
dan ook weldra ten voUe vestigde. Zijn vorsehende geest 
bevroedde en doorzag weldra, dat het overwigt van den 
Nedorlandsofaen handel in O. I. nimmer duurzaam zou 
kunnen gevestigd en gehandhaafd worden, b(jaldieii ^e be- 
Wegingen der MaatschappQ aldaar niet uitgingen van een 
vast middenpunt, geschikt om bet geheel van hare hande- 
lingen te overzien; en een onmisbaar vereischte daar- 
toe was, dat het hoofdbestuur gevestigd wierd op eene 
plaats, wel in het midden van de Indische handels* 
wereld, maar daarbij tevens zoodanig gelegen, dat dezelve 
door hare eigenaardige ligging, door den aard harer 
bevolking en hare rijke hulpbronnen , heiren meester 
van haar bezit duurzaam verzekerde. 

De hoofdzetel d^r Compagnie was sedert de komst 
van den eersten Gouverneur Generaal in Indie in de 
MoIhccom gevestigd. Zelfs hadden Heeren XVII in 1613 
gelast, dat » de Gouverneur Generaat zyn stoel moest 
houden te Ambo in a" O m het is ons uit de levens- 



C^ Jiêêetuiie 17 Februar^ 1613 (M. S.). 



Digitized by VjOOQIC 



ia 



nehelMa rm de 4rie eerste Opperiaaivaegden ge« 
bleken, dat deselve zicb iJd^r h^beit i^p^ehoaden» 
HeaaIi eebter kield isijii vaat terblgf te Ttrmaie^ deeb^ 
90O ale Vauentijn teregl opneikt » > aieer door de goed- 
Jieid van den Koning en volgens bet gemadcteverdn^t 
dan wel volgens een regt van eigendom aldaar." IMbuur 
KoBN ds opvolger van Bba^l optredende (20 Mei 
1618) , vond èene b||sendff-e aanleiding , om zgne 
atfidacht op dit aangelegen onderwerp te vestigen , 
waarvan w^ dsnn kortelgk sidlen spreken. 

BQ de Ordonnantie en Instructie voor den Goavemeur 
Generaal en de Raden van Indie^ van ^ Augnatos 1617, 
was namelijk wel (bjj art. 33) ia algemeene termen be- 
paald : »dat de Gonvemeur Generaal z^ne gestadige iresi* 
» dentie zal boaden» desdve veranderen en sicb van de 
» eene plaatse naar de andere transporteren , daar ^ waar 
» de gelégenbeid van zaken zulks zal veretsehen en 
m bl} met z^ne Raden zulks tan meeste dienste van de 
» Compagnie verstaan n^ te bdiooren, alzoo dienaanw 
» gaande, zoolang nog in Imdië geen zeker rendez* 
» iDouê ÏM verkoren, ook geen zekere vaste order daarvan 
» kan' gegeven wórden ;" doeh by de artikelen 76 en 
77 vaa dezdide «tstmetie weard den Geuveniear Generaal 
ten BÉriligste aanbevolen, om »niet te vergeten db ver^ 
» kiezing en verzekering van eene goede en bekwime 
» plaats tot emig rendeZ'veuê op ri zalke bekwame 
» tfd en plaats, als bet, rejgard nemende op den 
3» handel van de EngeUeh^n , Frangoiêen en andere 
» natiën, gevoeglffkst en met de minste scbade en 
» pericnl van de Compagnie zal kunnen gebieden , 



Digitized by VjOOQ IC ^ 



136 



> wel lettende op dese en andere considevstien : 
» Eerst : dat de plaats bekwaam sij voor de aanko- 

» mende en nit Indië afvarende schepen, om sonder 

> veel laverens of zonder na verandering van monsson 
» te wachten, dezelve te mogen bezeilen; 

» Ten tweede : dat ze ook bekwaam zl| voer de 
» Chinezen om aldaar veilig en zonder pericvl »et 
» een monsson tè mogen komen; 

j^ Ten derde: dat ze ook geprovideerd a^, of nabQ 
» gelegen aan geprovideerde plaatsen, van verschwater^ 
» hont en andere behoeften tot verversching, opbou- 
» wing of reparatie van de schepen noodig ; 

T^Ten vierde : dat men daar^wr met die van Bmn^ 

> tam niet en vetvalle in zoodanige contentie, dal de 
» Engelschen of andere naties onsen handel aldaar 
» zouden onderkruipen; 

» Ten v^de : dat de plaats ook verzekerd zij en 
» wel afgezonderd, of gemakketjik om aftezonderen vaa 
» het vaste land, om door menigte van vcdk niet over- 
» loopen en overrompeld te worden; 

» Ten zesde ; dat er een goede reede of haven zl| 
» om de schepen te bergen en overtehalen ; 

» Ten zevende : eindelijk ook wel gelegen om den 

> vijand daaruit ligtelifk alle jaar met eenige zéetog- 
» ten afbreuk - en den vrienden en comptoiren van de 
» Compagnie secours te kunnen doen; en daarom de 
» contanten, effecten, provisien, ammunitien, boeken 
» en schriften van de Compagnie in goede zekerheid 
» en buiten vreeze mogen wezen van ^door geweld of 
» door brand, zooals in Bantam y PaliacatteendXkAer& 



Digitized by VjOOQIC 



137 



» plaatsen voor dezen is gebeurd , overvallen te xul- 
> len worden." 

Koen haastte zich aan dezen stelligen last van zijne 
Meesters te voldoen. 'Door zijn veeljarig verUiyf te 
Bantam , was li^ met de j^aatselijke aangelegenheden 
van den westeUfken hoek v^i Java zeer wel bekend 
geworden , en naar zijne nieening kon de hoofdplaats 
van de Nederlanders in Indié , nergens geschikter en 
voordeeiiger gevestigd woi^den dan te Ontong Java , 
aan de nitmonding der Tangeraftgêche rider, ongeveer 
vijf mijlen landwaarts van het tegoiwoordige Batavia 
gelegen. Daar die streek gronds tot het gebied van 
den Koning van Jaeeatra behoorde , deed hij aan dien 
Vorst liet voorstel, om dat gedeelte van zijn Rijk, tot 
dat einde, in eigendom aan de Hollanders aftestaan. 
De Koning, die reeds in 1611 een stak gronds te Joc- 
caira aan Pietbr Both voor 15)00 realen had verkocht, 
waarop vervolgens eene woning of factorij was ge- 
bouwd, mistrouwde het doel van dit voorstel en gaf 
een ontw|)kend antwoord. Hij vreesde, dat de Hol- 
landers daardoor langzamerhand meer invloed op zyne 
bevoUdng zouden verioijgen , dan met z({n gezag be- 
staanbaar zoude zijn ; en , gedachtig aan de voorspel- 
ling : » dat eenmaal eene natie van blanken met 
kattenoogen en blond hair Indie zou overmeesteren ,'* 
nam hij zich voor, het plan van Koen zoo sterk moge- 
lijk tegen te werken. Hij onderrigtte dadelijk den 
Paugerang die, tijdens de minderjarigheid van den 
Koning van Bantamj het gezag aldaar voerde, van dit 
voon^tel, hield hem het gevaarlijke er van voor oogen 



Digitized by VjOOQIC 



138 



en ruide bem tegen de Europescbe natite eo vooral 
tegen de Hollanders op , die hij vroeger binnen sQn 
gebied begunatigd had 9 doch thana als aQne vijanden 
aannerkte. Koes bespenrende^ dat de Koning van 
Jaceaira niet alleen Mj^n voorstel ongenegen vmM^ maar 
hetself e als eene daad van vyandachq» aanmerkte, en te- 
vens uit de bonding, welke de regerende Paogerang varf 
Bantam tegen hem aannam, afleidende, dat hyerseer 
op sQne hoede moest sijn, besloot nn , met het grootste 
gedeelte van fyae nmnscliappen en schepen, het boofd- 
eomptoir van Bantam naar Jaeeatra overtelirengen , 
en de woning der Comp. aldaar te bemuren en te ver* 
sterken. AI200 kwam wel het plan om de hoofdplaats op 
Ontomg Java te vestigen , van jselve te vevrallen , doeh de 
tegenwerking der Vorsten was magteloos, nu het toch de 
onversettelyke wil van Kocn Ueef , óm het rendez-vom 
der Comp* binnen het gebied van den Koning van Jacea- 
ira te vestigen* Teregt song dan ook Jan de Marre (*) : 
» 'tGeheugt de Aloudheid nog, eer 'twreevlig Jakair a 
• Voor de oorlogsdonder van de MaatschappQ moest 

(swiehtest , 
» Hoe xij de koopstad aan dees' o^er dacht te stichten » 
» Ons nieuw Batavië te vesten aan den soom 
p En gsooten uitgang van den Tangerangsc^en striem : 
» En 'twaar' volvoerd, had niet de vjgand, door sijn wrokken , 
»Der Batavieren magt, op sijnen grond getrokken, 
p En, met zfjn ondergang , aan Koningen geleerd , 
» Hoe 't weric eens Dwingelands de Staten ommekeert.' ' 



C") Baetvia (1740) bladz. 244. 



Digitized by VjOOQIC 



139 



Koen schQnt vaQ ssijo plan, om de hoof4pkiats te 
Ontopg Java te stichten « kenniH gegerenj te hebben 
aan de Vergadering van XVIIen , die echter hetaelve 
niet hebben toegejuicht t want aij aehreren hem terng, 
»dat Banka^ naar uiterlijk amsien, hun voorkwam, 
»wel zoo convenabel te wezen, ab Ontong^Jata^ om 
» aldaar 7 generaal rendez^vous te maken "(*); doch 
KoKN zich hierdoor niet gebonden beschouwende, 
bleef bij zijn plan , hetwelk door eene aaneenschake- 
ling van meerendeels onverwachte gebeurtenissen^ al 
zeer spoedig tot volkomene ontwikkeling gebnigt werd. 
En hier z^n wg reeds genaderd tot den aanvang der 
gefchiedenis van de grondlegging van Bafatia, onder 
Gods leiding, het werk van Koen, en twee eeuwenlang 
het bestendig voorwerp van den natiotialen hoogmoed. 

» Van hetgeen b^ de stichting van Batavia in 
de jaren 1618 en 1619 is voorgevallen (zegt tan Ha- 
ken) (t) hebben, w^ het verhaal van (den generaal) 
Camphuu t een verbaal', hetwelk Titus Lrvius zelf 
niet onwaardig zoude geacht hebben om in zijne ge- 
schiedenissen ingelakcht te worden f zoo het die tijden 
geraakt had.'* Valentun nam dat merkwaardig verhaal 
over in het IVeDeel vanzi]n bekend werk over O. I., 
en hem , die al de bijzonderheden, welke de stichting 
van Batavia hebben voorafgeg9an en vergezeld, wenscht 
te weten, moeten wij naar dat werk overwyzen, daar 



(*) Zie de Afiaive vmn de Vergadering van JtFIIen, 
van 31 Ociober 1617 (M . S.). 

(t) ^« Geusten , Ile Deel bkidz. 77. 



Digitized by VjOOQIC 



140 



de aard van ons geschrift eene breedvoerige ontwik- 
keling van dezelve niet toelaat. Wij zullen ons bij 
de hoofdgebeurtenissen Tan dit feit moeten bepalen , 
en in de heerlijke reeks van oorzaken en gewroohten, 
welke zQ ons ter beschouwing aanbieden , wederom 
dezelfde aanbiddel^ke Voorzienigheid terugvinden , 
welke, in de ontwikkeling en uitvoering van haar 
onnaspeurlijk en dikwerf raadselachtig wereldplan, ha- 
ren eigen , zekeren wëg , onveranderlijk volgt. 

Wij hebben breeds in de levensschets van Laurens 
Reaal opgemerkt, dat de omstandigheden, onder welke 
Koen aan het roer van zaken kwam, niet gunstig 
waren. De Soesoeioenan van Java had de loge der 
Maatschappij te Japara doen afloopen , bij welke ge- 
legenheid drie Hollanders waren gesneuveld, drie ge- 
wond en zevenitien gevankelijk weggevoerd, terwijl al 
de goederen » ter waarde van 20,000 Rijksd. waren 
geplunderd en geroofd. Te Jamhi op Sumaira alsmede 
te Makasser waren dezelfde roof- en moordtoo'neelen 
voorgevallen , en de regeerende Pangerang van Bantam 
had zelfs een aanslag itegen het leven van Koen ge- 
smeed, die daarvan door jcen Chinees onderrigt, zich 
in lijds daartegen wapende en het snood ontwerp ver- 
ijdelde. Maar wat den toestand der onzen in die da- 
gen zeer benaauwde, was de vijandige houding der 
Engelschen, die, vreezende dat het geluk de pogingen 
der Inlandsche Vorsten zoude begunstigen, en voor 
hen het uitzigt op eene volkomene onafhankelijkheid 
openen , waardoor hunne wapenen ook tegen hen zouu 
den kunnen gekeerd worden , niets nalieten om . de* 



Digitized by 



Google 



141 



sdyen tegeft de Nederlanders op te rojjea, in de 
hoop, dat de. Vorsten* xulks als een blijk ' van hunne 
▼riendsohap zonden aanmerken , welke hnn aanspraak 
xoode geven op 'besoherming. Alle deze omstandig- 
heden deden 'd^a wakkeren Koen bedacht xljn op het 
beranen van krachtdadige maatregelen, die hij nu 
ook bttTttwijld ' aüerwege ' in het werk stelde, en 
zonder welke het 'missehien voor altijd met de onzen 
in Indië gedaan zon geweest zijn. Hij zond den 
Ccimmandeur Maahtensz. ' af naar Jttparüj om de 
opstandeUiigen aldaar te bestraffen^ hetgeen deze met 
êett gelnkkig gevolg volbragt. Ook naar Üfa^o^^fr wer- 
den schepen met troepen gezonden, om er de zaken 
te regelen ; doch niet zoo gemakkelijk was' het de ge- 
Imme on vereenigde zamenspanning der Vorsten van 
Bantam en Jaccatra , en van de Engejsehen tegen de on- 
zen té Jaccatra te ontwapenen en , meer dan elders , was 
hier het persoonlijk beleid van Koen zelven noodig en dan 
ook zeer bedrijvig werJoEaam. Een tijdlang bestpnd de 
vijandscliap slechts in eene bedekte tegenwerking, doch 
weldra sloeg zij over tot dadelijkhedén van de zigde 
der Britten, die, op den ISden December 1618, een 
rQkgeladen Nederlandsch schip, de Zwarte Leeuw ge- 
naamd, venraderrijk overmeesterden, beroofden en de 
mmischap er van* gevangen namen. Koen vorderde van 
Aea Engelschen Admiraal Thomas Deal voldoeningen 
sclndevergoeding* deswege, doch deszelfs antwoord was 
ontwijkend en stond gelijk meteene oorlogsverklaring. 
£r was derhdve nu voor Koen 'geene reden meer, om 
den openbaren vlgand te ontzien ^i men stelde dan ook 



Digitized by VjOOQIC 



142 



aan oaza zjgd« alles, wat mem kan, in hei wêrky om 
hma afbreuk te doen» De Engebche loodt en gebo«i« 
wen, die onie veetingweikttn in den weg sttniden, wer« 
den afgebroken en Yerwoest; de graneenaehap van knnne 
▼kot net bit land werd JEooveelniogelyk belemmerd» en 
alle toegangen. tot onse IqgeweidenTenteifct en irenekerd« 
Doch de Britten saten van hunne xijde ook niet atil. Z^ 
bedraden onae etrarkte met algeheele^vemielittg door 
hunne swaarste Tnunnonden tegenover denelviB te plaat» 
aen en deaelve aan alle kanten In te duiten. Dit allee 
mankte dentoeatand deromrai neer bedenkelQ^, vootnl 
omdat men gebrek aan krQga- en leTensbehoisftw be-* 
gon te krijgen. Een beelisgend feit wa« dua tfums 
onvermijdelijk geworden. Kobh wil hetaelFe wageo^ 
wetende dat er zonder atrQd geen overwinning kanii|n« 
H^ daagt mitiuUen op den eerstMi dag van het jaat 
1619, de Engeleehe vbot tot een xeesl^ nit, die in 
het gezigt van het eiland Omruft plaats heeft Ome 
vloot beatond uit zeven schepen, die v^n weinig kruid 
voorzien waren, tegenover 11 welhemande en atirik ge- 
wapende Engekche oorlogsvaartnigen. Ën niettemin 
zoude de overwinning aan onze zijde geweeet zi^, in* 
dien de Engdsche acheepamagt middlerwijl ni^ mei 
nog eenige vaartuigen ware versterkt geworden. Deai 
strigd tegen zulk éene overmagt voort te • zetten, wan 
niet raadzaam, voond daar onze bodema met knstbaie 
goederen waren geladen , zoodat het verlies van een 
enkelen zeeslag, onzen geheelen ondergang kt en vee* 
drijving uit Indit' zonde hebben kmmennaaiohzl^enè 
KoRN achtte het daaiom raadzaam eerst naar 4Ȏeina^ 



Digitized by VjOOQIC 



143 



waai 99k het hoafd-magaa^n Tan alle pfovisian en 
btbotften gaveatigd was , te atevenan , 4e aldaar ge- 
atatioBaeide oeilogasckepeo ain aQne vleot te voegw ^ 
eli daam t^ej^yeatiag te Jmcatra te komen entietten , 
welke atarkte nn ^ bij iQ n vertrek geatdd werd onder het 
bevel fsndfift weduwen Poiter van den Brok » wiena 
naam w9 reeAs Vfo^^er eervol hebben vermeld en dia niet 
alleen dedr s^ae reiaen naar éJHka en Arabië^ maar 
ode deof het deel, dat hg^nam aan de roenurljke overwin- 
ning vaa Jaceatrm en de daan^ gevolgde atiehtiag van 
BéUtpfm^ aiah aoo bijxonder verdienatelgk heeft gemaakt^ 
Da gaMche achtergebleven beaettiog van bet fort bestond 
«it 400 sielen , waaronder 30 a 40 vrouwen en 70 tot 
80 JQDgjena getdd werden. Op aitdmkkelijk bevel van 
KoBN naoeat deselve aiek tot het niterstè toe verdedigen 
en niet tot da overgave bealniten » dan waaneer alle mid- 
delen van verdediging en behoud waren uitgeput; en 
ook dan nog soa de overgave nimmer mogen geschie* 
den aan den koning van Jaeeatra of Bantam , maar 
aUeen aan de EmgelseAêm. 

WQ moetan hier ter plaatse een oogenblik verw||len 
m het dooraigt ,en edel kardcter van Koen. Het bevel 
oBi de atefktOi ia geval van nood , alleen aan de Engel- 
aoken te negen overgeven , stelt zyn gemoed en ka- 
rakter in het schoonste licht. Men weet niet , of men 
liem hier meet als menach , dan al& kr(}gsoverste aal 
bewonderen» HQ* had toch blt|kbaar daarmede het 
tweeledig, verstandig oogmerk, fmoreent : om in 
geval eener overgave , s^ne laadgenooten niet bloot te 



Digitized by VjOOQIC 



144 



stellen aan de gruwelijke en onmeèdoogende behandeling 
Tan een ruw onchristen volk, en ten anderen 9 om de 
kans eener herovering, in een voor de onzen meer ge- 
lukkig oogenblik ^ niet geheel te verliezen , die bij de 
overgave en onderwerping aan een inlandsch vorst wei- 
ligt geheel verbeurd zott zQn geweest. Alioo was die 
voorzorg van Koen niet alleen edelmoedig, maar ook 
staatkundig en wel doordacht; eft wanneer wij dit zijn 
gedrag vergelijken bij dat der Engelsche bewindlieden 
in 1810, die den last gaven aan het Britsch bewind in 
Indiëy om zich van Java en dèszelfs onderhoorig- 
heden meester te maken, dan mogen wij ons wel 
verwonderen over die hardnekkige, doch vruchtelooze 
' pogingen vah sommige Engelsche schrijvers , om 
atle, zelfs de grootmoedigste daden onzer natie ia 
OosUlndië j in een ongunstig daglicht voor te Stellen, 
blijkbaar om daardoor de bedrijven van hunne landgenoot 
ten te doen uitblinken. «Koen toch gaf bij eene onver- 
mijdelijke: overgave van het fort de voorkeur aan de 
Engelschen boVen de Inlandsche vorsten ,' hoezeer zif 
hem en z^ne landgenooten even verraderlijk als deze 
hadden bejegend. Maar de Engelsche bewindHeden 
in 1810 wilden , dat Lord Minto na de overmees- 
tering van Javuj de vesting- en verdedigingsweriraa 
zou slechten en daarna met zijne krijgsmagt het 
eiland verlaten, waardoor de achtergebleven Euiopea* 
nen en derzelver afstammelingen aan de wraakzucht 
en woede der Inlandsche hoofden en bevolking zouden 
zijn prijs gegeven. Dan wat toen de menschen ten 
Invade hadden gedacht , deed God ten goede gedijen. 



Digitized by VjOOQIC 



145 



Lord MiNTo vergezelde in persoon de Brilsche expe- 
ditie , en Java werd voor Nederland behonden (*)• 

Ko£N had nog voor zijn vertrek naar Amioina f het 
fregat Ceylon naar straat Sunda gezonden , om daar 
op onze schepen , die naat Jaceatra of Bantam ste* 
venden, te kmisen en de bevelhebbers van de vijan- 
dige oogmerken der Engelschen kennis te geven ; en 
ter zelfder tijd drie andere schepen naar Soler en- 
Bima doen zeilen, om er rijst en andere levensmiddelen 
te halen, ten einde inmiddels daarmede de bezetting 
van het fort te gerieven. 

Van den Broek van het vertrek van onze vloot en 
het beleg der sterkte door de Engelschen aan de zee* 
en door de Javanen aan de landzijde onderrigt, achtte 
het voorzigtig het eerste voor de bezetting geheim te 
houden, om haar niet te ontmoedigen. Hij liet zijn volk 
dag en nacht aan de nieuwe batter^en arbeiden, die 
dan ook op den ISden van Louwmaand 161t) in vol- 
komen staat van tegenweer waren en waarop men diep 
eigen dag de HoUandsche standaards plantte. 



(•) Zie Memoir of the life and pullie êervtce» of Sir 
Thom. St. Rabfus (London 1835) vol. I , bldz. 46. Vu w'ijUfin 
de Raad van Indié J* A. vjur Braak zeide destijds te regt 
aan zjne landgenooten : » Lord Mmo is the preêerver af 
our iiveê and fortune, êince itiê known^ ihai thewiee 
and provident interpoeition of Lord Mirro prevénted ihe 
reêioraiion of Java to iiê native Princei.^^ Jav. Go9> 
Ga%. 23 AprU 1814 J!f^ 113. 

6. J. 1« . g. 10. 



Digitized by VjOOQIC 



U6 



Toen de Koning V&n Jaceatra en 4o agnen zagen ^ dat 
onze loge in een genoegzamen staat van verdediging. werd 
gebragt en dat de Hollanders het voornemen hadden zich 
hardnekkig te verzetten, zocbt die vorst onderhand^ingen 
tot den vrede aan te knoopen, waarvan al zeer spoedig 
een verdrag het gevolg was 9 hetwelk den 19den van 
Louwmaand werd gesloten, waarby de Koning beloofde, 
de verbonden te voren met de onzen gemaakt, getrouwe- 
.Ujk te zullen nakomen en niet te zullen gedoogen, dat 
de Engelsehen eene loge of huizen, zocr nabij ons fort» 
als dezelve te voren gedaan hadden, zouden timmeren; 
terwijl hem van onze zijde werd toegezegd eene scha- 
devergoeding van 6000 realen, moetende echter de ves- 
(ingwerken bleven in statu quo, tot op de wederkomst 
vmi den Gouverneur Gen«^ Koen* 

Doch de koning van Jaceatra hield zich slechts 
kort aan dit verbond en verraadde weldra zijne 
hélsche oogmerken met hetzelve. Hij liet den bevel- 
•hebber tan den Broek, onde^ de vleljendste betui* 
gingen van vriendschap en trouw , bij zich ter maalt|jd 
noodigen,. die niet wetende wat hierop te besluiten , zulk« 
aan de beslissing van zijnen raad onderwierp , waarvan 
de meerderheid van meening was , dat hy de uitnoo- 
diging behoorde aan te nemen , om aan den vorst geen 
juistrouwen in te boezemen. Hy gaat, vergezeld van 
doctor DE Haan en nog zes andere Nederlanders naar 
de woning van den vorst, dooh naauwelyks is hy 
daafr binnengekomen en nedergezeten, of hy wordt onver- 
hoeds aangevallen , langs den grond gesleept en met 
voeten getrapt , en geboeid voor den vorst en den Eo- 



Digitized 



by Google 



147 



gdschen jseevoogd gebragt, die met zeUbehageII)ke 
barabaarsdJieid hem 1>egpotteii en met de kris op 
je bont dwiogeit, aan zijne landgenooten in de 
vesting een birief te schrijven^ dat zij de sterkte zon- 
den oveigeVen , onder bedjreiging , dat bij weigering » 
TAN DE!» BiuMBK ott i^no medègevMigènen op de wreed- 
ste w^ze zonden ter dood gebragt worden. 

Van den Broek weigerde aan dien last te gehoor- 
zamen, bewerende dat zijn bevel niet zonde worden 
geirolgd, omdat zijne natie niet gewoon was de orders 
van een gevangen bevelhebber na te komen , er 
Invoegende, dat bijaldien hij binnen de vesting was 9 
b§ althans aan een zoodamgen last geen gehoor zou 
verleeniN). Doch dit baatte niet; men dwong hemden - 
brief te schryven en sloot hem vervolgens aan handen 
tn voeten geboeid in een onderaardschen kerker op. 

Tegen den avond verzocht de koopman in de Bém* 
tamfcAe loge Cornelis Hoctbraken, die destijds door 
den koning van Bantam in commissie was gezond^i 
naar doi vorst vim Jaccatra^ den gevangen bevelheb- 
ber VAN DEN Broek te mogen spreken, hetgeen hem, 
wieki m^i als een onzedig persoon aanmerkte , werd 
vergund, en by welke gelegenheid zQ overeen kwa- 
tnili, ^ HoiJTBRAKEN oRverw^ld naar Bantam zoi^ 
temgkeeren, en aldaar door zijn invloed, de mede. 
werking van dien vorst zoude trachten te verwerven 
tot de itt vrijheid stelling van van den Broek en de 
lynen , die zich daaite naar Bantam zonden begeven 
en ér verbl(|Ven tot aan de teraghomst van den Opper- 
landvoogd. 

10*. 



Digitized by VjOOQIC 



148 



l)en volgenden dag werd van drn fiaoEK uit sfjiie 
gevangenis geleid , zijne handen nit bet blok gesle- ; 
tén en hij voorts gedwongen , andermaal eeo b)*ie£ 
aan de bezetting van de sterkte te schryren, om de* 
zelve over te geven » waaraan hij , niet dan na we* 
derom de gevoeligste mishandelingen ondergaan te 
hebben, voldeed, doch met geen beter gevdg, dan de 
eerste keer, daar zijne landgenooten zonder bedenking 
weigerden aan dien opgedrongen last te gehoorzamen. 
Inmiddels hadden de Engelschen honne middelen van 
aanval hersteld en aan de westzijde der rivier tegen 
over onze sterkte , eene batterij met 35 stnkken ge* 
tfchut geplaatst , met het doel , om bij voortdurende 
* weigering tot overgave , onze vesting te verni^n , en 
alzoo door geweld meester te worden , wat langs een 
minnelijken weg niet was te verkrijgen* Eene laatste 
poging werd nu bepro^d, om de bezetting tot de 
overgave - te nopen , doch op eene wijze , waar^* 
door dezelve zeker moest mislukken. Van den Broek 
en de zijnen werden namelijk geboeid en met stroppen 
om hunne h^zen, tusschen twee Engelschen, onder het 
gesehut der vesting gezonden, en daar gekomen werd de 
gevangen bevelhebber aangespoord, om zijnen land- 
genooten toe te roepen , dat zij zich alsnn onverwijld 
zouden overgeren ; doch de edele en wakkere man 
deed het tegendeel. Hij , het voorbeeld van Rëgülus 
hernieuwende , riep hun toe , dat zij nu vooral noes* 
ten toonen een echt Nederlandsch hart te besitten 
en epregte 'Batavieren te zijn; eene taal, die weerklank 
vond in het hart onzer braven. En nogtans, hoe stout 



Digitized by VjOOQIC 



Me 



«« grooitnioMUg dese daad tw tan den Baoek ook 
waie, sQ deed den Teratokten j^ani niet Uoien. De 
geecïuedenU Mddt ona', dat hy onmiddellijk daaiop 
door de Engdsehen bij de stiop aehter over getrokken 
«n soo met de sQoen lange den weg^ weder naan^ne 
geVangettia gesleept werd. Maar wi)^ die de heilrijke 
geToIgeq van den weè^;aloien heldenmoed van van 
DGf Broek in de roemr^ke atichting van Maiamm 
aansebonwen, virij sien met eerbiedige bewondering op 
kern- neder en rekenen het ons tot eer, zijne grootheid 
aan het verste nageslacht te mogen overbrengen» • 

Intnsschen wmrd de toestand der besetting^hoe lan- 
ger loo beklagenswaardiger. De voorraad van het kruid 
kon nog sleeht» voor eenen dag strekken ; het getal 
ri^en-, was door den afmattenden arbeid der laatste 
weken ) aanmeikelijlr toegenomen en men berelcende 
■og in geen maand hulp te kannen bekomen. De on- 
derkoopman PiETER VAN Rau > die na de gevangen- 
neming van. VAN rnoi Broek, op verzoek der bezetting , 
voorloopig het bevel over de sterkte had op zich ge- 
nomen , belegde mitsdien zijnen Raad, om te overleggen, 
wat^men in den nood van het oogehblik zonde kunnen 
en mogen doen. De meerderheid was van gevoelen., 
dat men thans , overeenkomstig den ^last% door Koen 
aelrtergelaten , op billijke voorwaarden de sterlite aan 
de EngelseAen nkOBSt afstaan, van welk besluit dadelijk 
aan den Britschen . zeef öogd kennis vwerd gegeven, die 
onverwQld een gemagtigde zond^ om omtrent de puntev 
van overgave te onderhandelen, waarvan een verdrag he^ 
gevolg was, hetwelk den Isten FebmariJ 1619 tot. 



Digitized by VjOOQIC 



150 



Btané kimni* De ensan vecböadaa ciA daubjii on, 

A6n i»g na de onderieekeniag van het venhag, 

de vetting met al het geechnt en de» ki^gwaoaaed 

aan de Engelechen» en ket geld en de koeptaaasohap- 

pen aan den keniag van Jacemtra 9 af te aftaan 9 waar 

tegen de EngeLicliea aan de eacen een acUp aoadca 

]e?eteo9 em daarmede naar de kast van dèrommniêi of 

naar eidefs, doeh niet ntor de Molukkutj testerenen, 

ander vedband eehter, om in negen ipaandaa niet lagen 

èb Engelachen te dieroa* Van bjsh Bbock en da 

jE^nen souden 9 dadeiij^k na de teekening van hat aar- 

diag , lionne verheid herkrijgen, en de bezetting hy de 

oYergave dlea mogen uitlragen, wat haar aelTe toehe* 

koorde. Bovendien ion men van weérsagde gUnahani 

geven; van de sl|de der HoUanders twaalf, ^im aan 

boord van de Engdsohe schepen zouden veiMQven». iat 

dat aan het verdrag zonde z^n voldaan 5 in phata vaa 

welke vier Javaansche hoo£den en vier Eagelacha 

kooplieden in het kasteel ala pandelingen zonden 

vertoeven. 

Voorwaar een hard loon voor zeo veal trowv en 
moedl *- Doch Gods Voorzienigheid Imd geaorgdy 
dat de edele pogingen onzer brave landgeneolen niet 
geheel vrachieloos zouden wezen ; en hier , waar «Q 
reeds allea verloren waanden; waar w|} de onzen hunne 
van buiten zoo lang belegerde, van, binnen zoo ver* 
armde veste , morgen reeds meeoen te zuUen zien ver- 
laten, om misschien nimmer weder den Jataschen grond 
te betreden : hier zien wij, doer het Geddeljjk bestal, 
eene geheel andere uitkomst , ja de overwinning adb 



Digitized by VjOOQIC 



151 



overwopDMien gtscluMikeiu fin éomr: walk^woBdte^ S«n 
•ignl^k wonder had htet geon j^aoÉS. Ifaar d^eUda 
Alnagt^ welke io; 1574, deor een ackok ^ dien. de in- 
aiarting mn eee dcgr folbestfeden waUm wiii li«y diM. 
belegerde veste in den ganechen <Ntttxek tew)eeg Krag^» 
den CaBti^jeaH»liei bunk verakMDg en £ey den uitjen' 
ann entsette , wist na wederom der veuMheii h^mr 
iogten , hnêne nijd en> verbittering» aan de b^reikifig 
«yner hoogiB bedoelingen dienctbaac tie in«kw 9 soodat 
dbei redding kw&v opdagen. iiit een boak, van waar. 
mm dejielve thans bet. niioste/BOade verwnobt hdhbeo. 

Den 2 FcJbraacy 1619^ al vroeg^ in iw tp^rgc^ngtond» 
kwamen eenigjB Engelache aloq^ en booten met volk 
ann het Kanteel » zoo. oin oq^e gjgjwiaai;» n8#r boord 
van hunne schcfien te voeten^ als om, alle goederen 
der MaauchappQ.» die iu 't jfon waren, opteschq^ven. 
Dioeh de onKep g^en Javaansche» noch Sngdscbe gg- 
zebara aiende opdagen» maar daaisButegaii bespeurende, 
dat groepen van Javanen moh aan den mond der, rivier 
vewusidtden , en mitsdien wed^ voer vec^m' vree- 
aende , weigerden het. Kaïtfeel overlegevea » zegg?nde^ 
xich liever te willen dood vechten.,* als aueb ontwa- 
pend te laten vetmoordenL, te meer, daar. hen woa 
beloofd» dat van.dsn Bhosk en de andere gevangenen» 
's daags te voren ia vrgbetd zonden gesteld wierden » 
fantgeen ook niet was geschied. 

Doch bet is zeer twyfelacbtig » of: de Engelsoben » 
boezeer zy di^^ ook de eerste waren » die zich aan he% 
gesloten verdrag niet hielfdeu , zich miot deze eenvou- 



Digitized by 



Google 



152 



dige weigering zoaden tevreden gesteld hebben , b^al* 
dien niet eene andere, geheel onverwachte gebeortenis, 
van wdke w(j nu sullen gewagen en waarin blQkbMr 
eene hoogere hand werkzaam was, hen tot een Igde- 
li)k gedrag had verpligt. 

Wij sagen , dat Houtbraken met vm den Brobk 
was overeengekomMi 9 dat hij , te Bantam , aan den 
vorst den zeer bedenkdijken toestand der onzen te 
Jaccatra zou openleggen en deszelfs medewerking in- 
roepen* Houtbraken kweet zich loffelijk van dien 
schoenen pligt. Hij hield den koning voor oogen, dat 
zoo wel zijn eigen veiligheid, als de vriendschap t 
welke hig altijd verklaard had den Nederlanderen to^ 
te dragen , hem moesten dringen , <»n s^ne hulp aan 
de onzen te verleenen , daar het toch meer dan waar- 
schljnlgk was, dat byaldieit de Engelschen en Jacca* 
tranen over de Nederlanders zegepraalden, hij zelf 
gevaar zou loopen van door hen uit zQn rijk r%t^ 
jaagd te worden. De vorst, op eigen behoud be- 
dacht en tevens beducht, dat de Jaccatranen nu alleen 
zouden wegloopen met een buit , waarop hij zoo lang 
had geloerd , beloofde dadelijk den verzochten bijstand, 
en liet, tot dat einde, de te Jac(?a/ra aanwezige Ban- 
tamsche hulptroepen met 2000 man versterken ,- den 
bevelhebber derselve tevens gelastende, om bijaldien 
de Nederlanders tot de overgave mogten besluiten (men 
was te Baniam daarvan nog onkundig gebleven), als- 
d|m voor de belangen van het BaniamfcAe rijk te wa* 
ken. De bevelhebber ontving nog in t^jds dien last, 
liet echter daarvan niets blijken , zelfs niet toen om- 



Digitized by VjOOQIC 



U3 



tr^ de overgave van het kasteel ea het gdd aan de 
Eogekefaeii en den vont van Jaeeatra onderhandelin- 
gen waren geopend. Doch toen men, den 2den Fe- 
braarfj' 1619, tot de overgave asoade komen, begaf hg 
zich stoutmoedig naar den vorst van Jaeeatra en xette 
hem , onder *t overhandigen van een brief, de ontbloote 
kris op het hart, hem de kenze latende, om onver- 
wijld aüjn rljk^ aan den Pangerang van Bantam over 
te geven en met de zijnen hetzelve te verlaten , of 
zich op staande voet van kfDon en leven beroofd to 
zien. De koning verpletterd ,dl>or dien onverwaehten 
en hevigen aanval , koos , in zffne doodsangst , het 
eerste. Hij deed , zónder bedenking of tegenstand , 
onvoorwaardelijk afstand van het Rijksbewind , in een 
oojgenblik , dat hij misschien meer dan ooit te voren , 
zeker van hetzelve meende te irijn , en vertrok met 
eenige leden van zQn gezin naar eene a%ezonderde 
•pkata, waar hij met de vischvangst zijn bestaan vond. 
De Bantamsche veldheer liet dadelijk aan de onzen in 
het kasteel van Jaeeatra weten , dat zij van hem niets 
te vreezen hadden; en dat de overrompeling slechts 
strekte om den vorsf van Jaeeatra te straffen wegens 
zijne tronwlooslieid in de uitvoering van het vroeger 
met hen gesloten verdrag ; waardoor de onzen zich 
echter niet in alaap lieten wiegen, daar zij wel 
wisten , dat de bewuste aanval aail geheel andere 
dryfveeren , dan aan hartelijke vriendschap voor 
de Nederlanders moest worden toegeschreven. Niette* 
min redde deze gebeurtenis de onzen uit eenen alle- 
zios beklagenswaardigen toestand. Zij bleven daacdoor 



Digitized by VjOOQIC 



IM 



in het besit van bet kasteel, behieUea de hoep éttt 
KofiN het spoedig 2oiide komen ontsetten en ' wav^o 
na ook gelnkkigl^ verlost van de|L versaderlyken 
Koning van Jtkcaa4rm ; terwijl de E^getsd^^n dopip 
deze emweateling ia knnne ontwerpen zoo. «eer Vir^- 
ren te leur gesteld » dat a^ , van nu af ni^t aUeei^ 
niets meer tegen de onaen ondernamen , maar heja 
zd£i bijstand en hulp aanboden tegen 4e Javanen» 
hen tevens waarschuwende, om toch niet al te 
veel te vertrouwen op., de vriendschap der Bantam- 
men» Dé houding- van laatstgenoemdea werd dan ook 
hoe langer zoo meer dubbeLiinnig* Van den Baokk 
en zQtte lotgenooten werden gevankel^ naar Baniam 
gevoerd , zoo het heette , em hem over d^ belangen 
ygner landgenooten te raadplegen , doch blijkbear om 
meester te blijven van den man, <^ wieu ad^humie 
hoop vestigden. 

Het daurde dan ook niet lang of de Paugerai)g va^ 
Bamtamf nu door verraad mede gebieder van J^accatffi 
geworden zijnde , kwam openl^ voor zijne. baatsuchtigQ 
bedeelingen uit , en vorderde de overgave der veeling . 
en koopmanschappen , welke daarin waren , volgens 
het verdrag met den verwijderden Koning van JiMpcaira 
aange^{ban , wiens plaats hij beweeüde ingenomen te 
hebben. De onzen in het Kasteel traden daarover in 
onderhandeling met denxelven, en betoondeo, aanvaiir 
kelijk, blijkbaar onder den druk van overniagtige om- 
standigheden , veel genegenheid , om daaraan te vol- 
doen; doch toen zg, door gedurig uitstel^ gelegenheid 
badden gevonden om de onvoltooide bolwerken te 



Digitized by 



Google 



Ui 



venlorkeB en daafdoor hei Kafited ia een» geD«flg«a- 
men Muit Tan vesdadiging tegen een vigandèllkm 
aaaval te bfeogen , en tevens door een paar binnenge* 
]oc|>M aehepen een. nieuwen voerraad van busknud 
Indden ontvangen, namep sQ uUerlfk wel den «oimi^ 
nan, ahrof s^ npgaltyd daartoe . genegen waren^echtec 
gedurig bedingende ?^ere voor hem on^annepielQke 
veoswaarden; enCABipHuis verhaalt ong: «datsownHge 
lieden een inbeelding Jiebben gi^had, dat de b^egecdea, 
of iminers de Raadspeivsonen^ met h^pne gedane helof* 
ten en aanbieding, om het gasteel ter we4€irkomgt van 
den Heer Gonverneur Qeqeraal Koen, aan den Ko^^ig 
vw S09^0m te snUen overleveren, op een Mei^isten* 
b«4rag qf argje waren uit geweest, en dat ze betselv^, 
om woord te houden, w^l «op4ea hebben ov^gegeven, 
4oeh n^t vernageld geschut ea na he| b^sknud nat 
^ krachteloos gemaakt ^e hebbpn» om al voorts m^t 
^<^^, nf kort diiaraaq, deJava^^n daar weder te kun- 
nen ni^geo* Qan het is Qooit zoo ^fir* gekomen, ^a 
dieasFoIgena opnoadig g€}we^t." Het |)^ef 4an ook hij 
h^tsohryvep ?an brieven en h^t do^n van (>^eigingeQ 
aan de zijde van den Pangerang van Bantam , en bij 
het beantwoorden dier brieven en het trotseeren dier 
bedreigingen aan onze zijde, zonder dat van de Ban- 
tami^che zijde eepige beslissende stap gedaan werd* De 
onzen werlften inmiddels dagelijks ij[verig dopr, om (iet 
Kasteel aan zijne eigenlijke bei^temming te doen be- 
notwpprdei^ , en W£^r^n al zeer spoedig daarmede zqo 
'iKer g^yqrdef^49 ^ ^o^r dep Raad, op den 1240A 
Blaart 1019, werd besloten , 4f^t h^^t^^elve voortaan 



Digitized by VjOOQIC 



156 



Batavia{*) zoude genaamd worden, 't geen ook dien 
xdfden dag , onder het slaan der trommels , aan het 
volk werd bekend gemaakt; terwijl aan ieder dei 
vier bolwerken mede een bijzonderen naam werd ge- 
geven , als : aan de zuidöostpont , die aiüi of om de 
kat was gemaakt, de naam van West-friesüind 
(later Rob^'n genaamd) ; aan de znidw.est- of landpnnt 
Qeldrta (later de Diamant) ; aan de noordoost- of 
zeepant Zèelandia (later de 2!qjfier) en aan de noord- 
west- of rivierpunt Hollgmdia (later de Paart). 

Men had inmiddels met twee achtereenvolgend 
aan het Kasteel gekomen schepen, de Tijger en Cey^ 
Ion , welke het gelukt was de Engelschen te ont- 
snappen 9 den Gouverneur Generaal Koen op Amhe%na 
belegt van den benarden toestand der bezetting gezon- 
den en tevens dringend om bestand verzocht. Nu 
kwam de Ceylon den 19 Mei terug met twee Raden 
van Indië , PiETfea Carpentier en Andries Soerii , 
die door KoBtt in het begin van de maand April 1619 
van Amboina waren afgezonden , om het Kasteel te 
helpen beschermen , daarin vooreerst het gezag t» 



C) Den 22 October 1618 was door Kobk en ztjnenr 
Raad hei besloii genomen» om de woning der Comp. te 
Jaccairüy tot » eene defensive sterlcte" te voltrekken. 
Hetzelve bestond van toen af in eene redoute mei twee 
bolwerken , met name Mauritê en Natêau. Nu (den I2den 
Maart 1619) werd de naam Batavia boven de poort' 
aan de gallerij van het bolwerk Mauritê of Mauritius 
geschreven en werden de bolwerken verdubbeld. — 



Digitized by VjOOQIC 



157 



Yoeren , en de onzen , indien se nog belegerd nogtea 
zQn, de verzekering te geven van zijne spoedige terug- 
komst, en dat hij tot dat einde in Mei daaraanvolgende 
de Molukkoi zoude verlaten. Dit lang .uitstel verbit- 
terde zeer de blgdschap, die de aankomst van die Raads- 
lieden onder de bezetting had teweeggebragt, doch de 
teleurstelling was van zeer korten duur, daar Koen 
veel spoediger kwam opdagen , dan men aanvankelyk 
had mogen, verwachten. Het berigt, dat de Elogelschen 
nog altijd in den omtrek van Bantam en Jaccaira 
bleven krnissen , «i de vrees , dat zij ten laatste zich 
meester zouden maken van het Kasteel, schijnen hem 
zijne terugreize te hebben doen bespoedigen. 

^Op den 27 Mei 1619 kwam het jagt K/ein Hoilan- 
dia ter reede van Jaccaira^ voor het Kasteel Batavia 
ten anker , medebrengende, een briefje Tan den Gou- 
verneur Generaal Koen , gedagteekend van Japara en 
gerigt aan de Heeren Raden van Indië Carpentier en 
SoERiJ , waarbij hij dezelven gelastte om onverwijld 
aan den Pangerang van Bantam te schrijven , dat hij 
zich omtrent de zaken te Jaceatra onzijdig zoude hebben 
te honden (alzoo den schyn aannemende , alsof hij ge- 
heel onkundig was van het verraad aan den Koning van 
•focca^ra gepleegd), hen tevens mededeelende , dat hij 
binnen weinige dagen met alle zijne schepen dit jagt 
'zoude volgen. De Gouverneur Generaal was in het 
begin van Mei met zijne Vloot uit de Molukkoi ver- 
trokken en had zijjn voorganger Reaal met een ge*- 
deelte der schepen den Weg laten nemen over MakaS' 
ser om , zoo mogeLjik , de vijandige stemming aldaar 



Digitized by VjOOQIC _ 



I5g 



te Mhiren. UQ bevond zich-, op dat oogenbük 9 op ^ 
westinut van Madura^ waar Reaal zich wedema 
bij bem voegde, met wien liQ nu in everleg trad omtrent 
de wijze, waarop zij de Engd8chen,bQ eene onbnoe- 
ting, zonden aanvallen. Daaryan kwam echter niéti, 
daar dezen , reeds op het berigt van Koen^ aanfcoflkat^ 
Mraat Sunda waren nitgezetld* De negorij Japara 
werd vervolgens door Koen voor de tweede maal ver- 
woest en -afgeloc^n, tot 'straf voor het vroeger gepleegd 
moorddadig verraad, waarna de Landvoogd naar/oecafnr 
zeilde, aan het hoofd van eene vloot uit 18 schepen 
bestaande , waar IdJ in den namiddag van den 28 Mei 
aanlcwam* Hij begaf zich dadelijk met Laurens Rbaai. 
en al de personen van z|jn gevolg naar het Eastee{ , 
waar li() door de bezetting met de meeste onderscheiding 
en geestdrift werd ontvangen. Wat zal er in de harten 
onzer braven zijn omgegaan , toen zi[j hnnnen dapperen 
Landvoogd wederom in hun midden mogten aanschoa- 
wen ! Als de vovch^ning van een Engel moet het hoa 
geweest zQn. Zy waren nu al hun leed en teleurstel- 
lingen vergeten, en hieven harten en oogen dankende 
ten hemel voor deze zoo lang verwachte en beslis- 
sende verlossing. Koen belegde dadelijk eene bui- 
tengewone vergadering van den Raad van Indië, en 
stelde daarin voor : » om alsnu, voor en van wege den 
Staat der vrije Vereenigde Nederlanden , in het Ko- 
nin;8;r]Jk Jaccalra te vestigen , de hoofdplaats der Xe-> 
derl»idsche O. 1* C. /' wdk voorstel eenpariglijk 
aangenomen en met de meeste toejuiching bekroond 
werd. 



Digitized by VjOOQIC 



159 



Dan deiie moedige beslissing aou ywol weinig beteekehis 
geweest zijn, indien zjg niet naar buiten. had gewerict; 
doeh daartoe was noodag* dat men , zijn voordeel doende 
met den diepen indmk, dien de wederkomst van Koen 
aan het hoofd van eene groote sche^^magt onder de 
Jaecatranen en Bantammers had verwekt, dadelyk eene 
poging deed om zidi van de stad meester te ma- 
ken , waartoe onverwgld de noodJge bevelen werden 
nitgevaardigd. Den 30 Mei 1619* trokken de onsen, 
verdeeld onder 13 vaandels , al zeer vroeg in den 
morgen uit het Kasteel op de Stad aan , bestormde 
dezelve aan de voorzijde , waar dezelve met een stee- 
nen bolwerk en houten beschuttingen was afgesloten , 
weil^e vervolgens met geweld werden doorgebroken, en 
drMtgen alzoo binnen de stad, waar zij weinig tegen- 
stand vonden , daar de Javanen , hoewel eenige dui- 
zenden sterk, waaronder 3000 gewapende Bantammers, 
al zeer fi{K>edig dezelve verlieten. 'Bij hunne intrede 
in de stad, verwonderden de onzen zich over de 
vlugt des vijands , want dezelve was van binuM 
xeer versterkt , » zoodat , " naar het gevoelen van 
.CiVMPHUis, » des Gouverneurs Generaal overkomst 
» niet wel langer had moeten aanloopén , of Zyn Ed. 
9 had vedL krachtiger tegenstand ondervonden , daar 
» nu dezelve sfad door des Heeren bijzondere goedheid 
9 en genade, genoegzaam op ee^ie wonderbare wyze 
» werd ingenomen , lAet het verlies van niet meer dan 
9 één man , en weinige gekwetsten aap onze zijde , 
9 ter\^l de vijafnd daarentegen veel doeden had te 
»betreïiren." 



Digitized by VjOOQIC 



160 



En alsoo geraakten op dezen dag , de stad en ' het 
Koninkrijk Jaccatra^ doot de kracht' van wapenen, 
onder demagt der Nederlanders » nadat de Koningvan 
Bantam daarvan zestien weken en vijf dagen in naam 
meester was geweest. Koen nam van dezelve plegtig 
bezit voor en ten behoeve van Hunne Hoog Mogen- 
den de Staten Generaal der Vereenigde Nederlan* 
den , Zijne Princelijke Excellentie (Maurits) en de 
Heeren Bewindhebberen der generale O. 1. C^, in 
vrier naam hij het hoogste gezag in deze gewesten 
uitoefende. 

Den volgenden dag deed Koen de Nederlandsche 
gevangenen te Bantam van den regerenden Pangerang 
opeischen , hem tevens verwittigende , dat hij binnen 
weinige dagen met zijne vloot voor Bantam zoude 
verschijnen, en reeds den6den van de 'volgende maand 
rertrok hij derwaarts. Bij zyne komst aldaar be- 
speurende, dat de Pangerang de gevangenen nog 
niet in vrijheid gesteld had en hen zelfs naauwer liet 
bewaken , schreef hij denzelven aan , de gevangenen 
binnen 21 uren uitteleveren , met bedreiging , dat hij 
bij weigering daartoe geweld zonde gebruiken. De 
Pangerang nog niet bekomen van den schrik, dien de 
tijding der verovering van Jaccatra op zijn gemoed 
gemaakt had, en nog meer getroffen door de plotselinge 
verschijning van den Landvoogd aan l^et hoofd eener 
aanzienlijke iScheepsmagt voor Bantam , bedacht zich 
zeer spoedig e^ liet al dadelijk de Nederlandsche en 
Inlandsche bedienden der Maatschappij , tezamen wel 
honderd personen sterk, naar de schepen vertrekken, 



Digitized by VjOOQIC 



161 



waardoor mitidien een einde kwam aan home king- 
darige en akelige gevangenis* 

Nadat alzoo ook in dit opzigt aan x^n Teriangen 
Toldiaan was^ deed Koen nasporinge^ naar de Engd- 
8che 'vloot, wdke kort te voren in de nabijheid 
yrïïn Bantam gezien » doch eensklape verdwenen was, 
waaroit bleek, dat de Engejüichen nog zeer onlangs 
met*elf schepen^ straat Sunda waren nitgeseild, den 
ntefen wendende naar CoromandeL 

De Pangerang van Bantam liet, tgdens het aan-^ 
wezen van Koen aldaar, hem de stelligste verzeke- 
ringen van vriendschap en tronw aanbieden, voorge- 
vende, dat hij voortaan met niemand liever handels-^ 
betrekkingen zonde onderhoaden, dan met de Neder- 
landers, daar hf| nu bQ ondervinding wist , welk een 
magtig volk zij waren , en hoe weinig geloof de En- 
gdschen verdienden, die de Nederlanders steeds als 
zeeschuimers aan hem hadden doen voorkomen en 
alles in *t werk hadden gesteld om hem van dezelven 
te verwijderen. 

Koen nu eens willende beproeven, of de Pangwang 
bestendig dezelfde gunstige gezindheden zonde betoo- 
nen, vertrok den 22 Juny 1619, met het grootste deel 
der vloot weder mbr Jaceatra , drie schepen te Baw 
tam achterlatende om er den handel voorttezetten. 
Doch weldra kwam wederom zign verraderlijk karakter 
aan het licht, daar de Landvoogd naauwelijks ver- 
trcAJken was', of hij belemmerde den handel met de 
onzen en zelfs den toevoer van levensniiddelim. Men 
besloot nu om Piëter tan oen Broek die, a}hoewel 

6. 1. H. 8. 11» 



Digitized by VjOOQIC 



169 



in bftn4« A kiteiMii.^ hola nogtana uto lang ontimg 
had ingebeeaEemd , met .eteiga «ohepeft naair Baniam 
te Haridttt , en tei Fabgaraii^ erftstig afieTiageb , of 
vkm tem ak mond af als vtjand iaoëat aaojtien} Yam 
bfeN BhMEK VerMk daarop ^ ia de maasd JdQ 1619^ 
imar BtMUi^^ hUkkMMpde Aé teeda slésm en eiaolrta 
Tan den Ptegeiang een ondubbalziaaig antwoord cp 
dié YtBügé De Koning antwoorde, dat het hem onvw* 
schillig was , hoe Uien hom wilde aanaien. De TQan** 
del|{khelen Werden nn ^ op den 2 Angaatns daaraan- 
volgende net BantaM begonnen» doch vanpeu Broëh 
ia kort daarna als bereUiebb^ ddaar Vervangen^ cü 
'wederoÉi bekleed geworden met het dppergiizag van 
'sComp. handel op de knaten van Araèié' en P^erêië^ 
dat hem eehter niet bgaonder beviel» é/Ax hy aoo 
gaarne don man, die hem loa veel doodsangsten had 
laten doorstaan » odk eeno eene proeve daarvan had 
willen doen ondcnrvindon^ 

'En hiermede eindigt de geschiedenis -der h>emrQke 
verovering ,van Jaccatra door den Gouvernenr Gkmeraal 
KofeN, van welke w^ «lechts de hoofgebeurteniasen 
kakelgk hebbon aangestipt. 

Zoo wig een ehifttigen blik vestigen off den loop 
deaer merkwaardige geschiedenis » dati moeten wfj daar 
in 'vooral de leiding eener hoefere hand erkennen* 
Teen de beaetting, na maanden lang door tWèè mi^ige 
vganden bdegerd te k%ïk en al wat grievend was Ver" 
duurd te hd)bw, tkn laatste den ongelyken kamp 
k*ovt «opgeven ; toen de tweede dag van Sprokkel- 



Digitized by VjOOQIC 



Ui 



{yen yniwM i Wfit IM ^ teen vm Mfe« hmègÊmoo* 

nm, te jMdtatrü , ja Tim ohm Mtiè in gdted O. L 

g«word«v »9ii , tedfliti €>dd jgeem «Itkomgl WièUliJt 

m Am» em "vrobéerbitm umcmloop ran oiiMtnidigk»' 

4611^ inskloMittg en ^eéttig gescboulciiti haJf Wia 

wfl» iifogt xe toevAiglièdiB noemen^ maar \rie Goda 

dbfettttiur in éer vdkeo en mcnscbcii ktgivallen mét 

onderwerping eerbiedigt, moet daarin Zijne kracht er« 

hstnmit. Doch è% mcnaefailSke A»igd v ^ ml^ hier 

wedenMH 20D schitièrend iihMkHik, behaeft daafm 

aitt mixkend te worden. Om alleen t» gewagen Tan 

liet aèfatingsw&ffirAg voorwerp onxer beschonwing) 

van KoBN^^^want de wvèrgalooae heldenmoed tAi 

VjiN rmxn BftofeK , loo déaelve al door anderen ia 

geèVenaeffd , xd wel nininiet en nergens ter werdd 

B^M OT^tfoffen -iü het ik toeh ontwijfelbÉar , dat xfftt 

beleid nitemiate Ttel heeft, hlf gedragen, niet dBeen 

om de kenze emer boofdplaaM fn O* I. , welke 

hoe langer zöo noodxakelijker veor de onxenw^d, 

te bepalen, maar ook om, toen "die keoxe gedaan 

waa, doelve te foeveatigeii* WKt spoed, wat fcraeht^ 

wat vnnr straalt er in alle x^ne endemaningen, in 

xgne Terhnixing van Bantmn naat Jac^ntra , in flkQne 

vestiging en rersteiktng aldaar , in iti^Êtm moedigen 

aanval èegen de Britten , in xijne reixe naar Awiiüimé 

en terti^omst ran daar tot ontxet van het Kiateti/ 

Aan KofiN komt regtmatig dé eere toe der grondleg- 
ging van Hollands Mogendheid in Indië.^^iii} hecnft 
er deli eersten beslisscndon strQd voor de meerderheid 

ir. 



Digitized by 



Google 



164 



z^ner aatie gestreden. —Hiy heeft haar door Euo^peaaft^eii 
Indiaan dom eerbietfigoi. En hoezeer wif daarvoor in de 
eerste plaats, dankzegging rersoholdigd zijn aan Hen, 
die door zijn Alvermogen deze merkwaardige uitkomst 
heeft gewrocht , het betaamt ons nogtans evenzeer de 
onwankelbare trouw en Volstandigheid te huldigen van 
den man , aan wien wij naast God ons gevestigd be- 
staan op dit eiland en in deze gewesten te danken 
hebben. 

Dat erkentelgk gevoel betaamt voorzeker ons, die door 
geschiedenis en overlevering weten, dat wij aan deie 
verovering onzen roem in en buiten ^ Azië en onsen 
voorspoed in Europa verschuldigd zijn; dat dexelve, 
al zeer spoedig van andere glorierijke overwinningtti 
achtervolgd , den weg heeft gebaand tot verdere uit- 
breiding en bevestiging van Neérlands magt en invloed 
(^ het eiland Java , tot dat hetzelve ten laatste ons 
gezag geheel en onvoorwaardelijk heeft erkend, zoodat 
wij thans een even zeker, vreedzaam en rustig bezit 
van hetzelve hebben , als van eenig deel van ons ei- 
gen -yaderland ; en die zoo vele middelen van ons 
tegenwoordig bestaan en van ons toekomstig behoud 
in het bezit van dat schoone eiland moeten vinden 
en hopen bestendig te zullen vinden. Al heeft dan 
ode de stichter van Batavia slechts de grondslagen 
kunnen leggen van het groote gebouw , dat hij wUde 
optrddcen,--'al heeft ook de t^d , die in zignen on- 
stuitbaren iitroom al het vergankelQke met zich sleept, 
reedn de meeste sporen van zQn werk uitgewischt «- 
en al hebben ook de moedwil en de baatzucht van 



Digitized by VjOOQIC 



16S 



Itttere dagen de schoolste gedenkstukken vwx den voi»* 
Taderi^ken loem vernietigd — de nagedachtenis van 
den man die , in Gods hand» de eecste ooneaak heeft 
mogen s|{n van twoe eenwon xoem , geluk en voor- 
spoed^ verdient evenwel door onze holde, de hulde 
sgner nakomelingschap , verheerlyht te worden« 

KofiN had , dadelijk na de door hem hdiaalde sege , 
met het schip Eenhoorn üan He^en XVIIen een uit- 
voerig verhaal van al de daartoe betrekkel^e omstan^ 
digheden toegezonden , hetwelk in Januarg 1620 in 
het Vaderland werd ontvangen. Zij schreven hem 
daarop in antwoord den brief, gedagtedcend Amsterdam 
24 Maart 162D , welken wg hier in deszelfs geheel 
laten volg«i : 

> W|j hebben geconsidereerd het verhaal , dat U£d. 
» doet van het gepasseerde omtrent Jaccatra, gedprende 
»4e belegering van ons fort, het quade goiivememmit 
» vaA ons volk daar. binnen j verscheidene compositien 
>en accoorden tot overlevering van 't zelve fort, zoo 

> aan den Koning van Jaccatra^ als aan de Engelschen 
» en den E<ming van Buntam , en waarop dat t'elkeif s 
» de effectueele overlevering is belet geweest , en kon- 
»neti niet anders bespeuren, of dezelve plaaize is 
»ze^ miracuJeuselQk behouden en in de handen van 
» de .onzen gebleven , meer door geluk als door beleid,' 
3k totdat UEd.ten laatsten op den gestelden tQd met 
» de, gestelde magt zich heeft vertoond , Japara ver*^ 

> woest , de belegering van het fort opgeslagen , de 
» Bt^AJaccatra vermeestord en de magt van .JBan/asi 



Digitized by 



Google 



16« 



» beeft yé]*dreveii ^ eo alipo meeeter geUe?eti ram 4m 
«plaatseft eK bet land daarorotMOt gdegea; Eb alioo, 
^réir deaen, meBigmaal ie ifedèlibwaerd ge^pvéeet, 
»oiii tet vencAiiefkig Tan den Staat der V^stèeÊdgê» 
» Maateebapp^ , ergens eene beqname plaatse tot een 
>generacd rendez-voue te begrijpen, die g^gen aonde 
» wezen , om te ontfangen de contantan en goederen 9 
• die uk Nederland met de sebepw werden gecenden, 

> en ook de rijke vkoten , die uit India naar bet Va^ 
» d^land warden gezonden , -* zoo is altigd geoordeeld, 
^ dat de plaatse omtrent Jaooatra , de beqnaaÉiste Tan 
» allen daartote zeude knnnen werd«i gencMhen. Dn 
» obstacnlen, die ons voor dezen bebben bejegend door 
» de irresohitie en tw^felaebtigbeid van den Koning . 

> tot Jaccatra en de ongelegenbeid der ymreenigde 
» Compagnie's zaken nu weggenomen zifnde , zoo is b:^ 
» ons ter Vergadering van de X Vllen deze zaak ge- 
» considereerd sgnde , (aangnn^t mede UKds. vonr- 
» nemen) goedgevonden te concluderen en de ptaaU 
» ea» Jaecaira te vervatten tot een generéêe ffêr6t0^ 
9 plaat f j waartoe alsnu zonder binder of uitsfidi vA- 
»!en konnen procederen , als zijnde dezelve plaattie en 

> bet land daaromtrent gelegen , geconquesteerd en 
3 gewonnen in etsn goed«i , opr^en en wel gefbndeer- 

> den oorlog, dien 1^ noodzakebjk tot onze verdediging 
» bebben moeten aannemen, en zeo uitgevallen iM , met 
» Cfodfl bulpe, datde vffanden verjaagd zfjnde, wij beèzdve 
»]and met een goeden titul mogen bezitten in toHm 
» eigendom, gdijk als de voorgaande Koning, of ie« 
Iemand anders, die bij tot Opperlioofd zoude mogen 



Digitized by VjÖOQIC 



löT 



>.beU>m etltaid, 't jkIv# bas«icpi faMft« En ad UEd« 
9-dattioni wd doe» en voojtvoren met het g^piojee* 
» teerde deseein, b^fiQpende het fi»t ten meeetn dienste 
>van de Vereenigde MaatoehajfKyy ak doenlyk nl 
» wezen,, zonder daarin ieaumd aU Superieur U 
3 kennen y ah de DoarlucAtige Hoof Mog. Meeren 
*^Siaten Oeneraal der Vereenigde ^r^'e NeiUrfanden^ 
>Uie Heoge OverAeid; onder wiens Regering, Qod 
» almagtig ,. denelve plaats en wdere , mitsgadem den 
>-gebeelen handd van ladiê , gelieve te doep floieiea 
» geduFende Tele jaren, tot welstand onzes Vaderlands I 

> En zal UEd. de liemielen- en gebied van 't celvf 
»fbrt zoo TttPre extenderen, als tot meeste ¥eiidl|pert> 

> heid en na gelegentheid van zaken , en ti|t meeste 

> dienst van d^ Ed* üfnatsehappij zolt. bevinden te 
» behooren.'' , 

WQ hebben hiesborói reeds aangeteekend, dst de on^ 
zen 4)^ den 12 Maart lêlO ket fxt: Baia^ia hadden 
genotfttd; .Volgem mom door* CLunrams* aangehaalde 
aamctaSving vanXVIIen, va& 30 Oct. I6}f» strookte 
saflCe met hnn wriangen ; dofh Eoeh hierover Mver- 
genosgdi emdalmen boa daarin niet had gerandpleegd» 
en iev«ns liever het kasted Aïsiii^^fl^orai, naarzgngOf- 
boortestad^v hebbende wülen noemen ^. dolde n^,. dat 
men de steikte ddns besten^de^midersehreef nnnUe 
zyneq^buB handdingen j^in ietfart JaccatrOf" m 

> defereerde de nominatie van hetzdve tot disj^fisitie 
vi« Oerren l^ewin^hebberen/' Heeren XVIIen gar 
vcn fag bimne inissife ?an dsn 12 April 1621 >ait 
naam en van wege de Hoog M^ogende ^^epren. Stat^ 



Digitized by VjOOQIC 



168 



Generaal der Vereebigde Nedttrlanden/' mei het ichip 
de gouden Leeuw op den 23 Augasliu daaraaiivolgiiide 
alkier aangebragt » den last , » dat men de stad loa 
tkoadmetreaBatavia^ en de sterkte, het fort qf kut" 
teel van Batavia^ in *t koninkryk van Jaecatra 
gelegen ; " waaraan door Koen , b|| publicatie van den 
28 Angnstos 1621 , aan den voUce , kennis werd gege* 
ven {*)^ en na welken tyd die naam in all» openbare 
acten der Indische Regering , tot aan het begin detsu 
eeuw f is gebruikt geworden. Hij bepaalde vehrolgeiis, 
dat men aan de stad voor haar wapen en zegel sou 
geven: een azuur in een orangeschild , steekende met 
de punten door een bauwrierkrans, van couleur bruin* 
groen (f). 

Inmiddels had Koen dagel^ks jQverig doen arbeiden 
aan den verderen opbouw van kasteel en stad, welke 
laatste binnen den tijd van een jaar een.soo geheel 
ander aansien kreeg , dat men. in den aanvang van 
1620 niet nfeer zou ges^d hefeben , dat dezelve , nog 
niet lang geleden , de zetel. van een Inlandschen Verst 
geweest ware. Burgers^ vreemdelingen en Chinezen 
moesten daartoe medewerken » zoo door levering van 
materialen, als door handenarbeid; terwyi aan een 
aantal personen erven en .vrüchtboomen werden a%e- 
staan » om daarvan , zoo door het bouwen van huipen , 
als het aanlegg^i van tuinen , bezit en genot te heb- 



O Zieheilndiêok Plakaat'£oek, (M. S.)Tol. I. fol. 2». 

(f) Zie het slot der Retel. dd. 15 Auguslna 1620 in het 

PI. " BIr. Tol. I fbl. 8b. * 



Digitized by VjOOQIC 



169 



ben. En totn nen na daarmede tol eene sekére hoogte 
gevorderd was , was Kobn alweder dadelgk bedacht 
a^ de inrigting en vorm Tan het ^aatsel9k Bestnnrt 
dat dan ook reeds in dat selfde jaar (1620) voor eea 
groot deel werd gevestigd en geregeld. 
. Merkwaardig is de openbare Resolutie door Koen 
en Bgnen Raad op den 29Bten Maart 1620 geiuH 
mea (eene der eersten, welke in de groote Ii^di- 
sebe wet - Verzameling (*) roorkomt), niet alleen 
omdat deselve de eerste aanstelUog van een Ma--' 
gtstraats persoon voor de stad behelst, maar ook 
omdat tij sfjne oogmerken met de hoofdplaats ont- 
wikkelt €n de grenzen der dbor hem gemaakte ver^-^ 
overing omschrijft. »Alsoo," zegt hij » deze plaats en 
het geheele land ybxï Jaccatra < het verfeden jaar, bi) 
on» met de wapenen geconquestoerd is en dienvolgens 
óok gehouden en bewaard wordt voor de Hoog Mogen- 
de Hoeren Staten Generaal , Z^ne Pcinodghe Exeel* 
kotie en de Heer^i Bewindhebberen der geoctrsgyeerde 
O. I. C. van de verettiigde Nederlanden , daarop 
niemand anders iets heeft te pretenderen, en (wij) tot dien 
einde bezig z|)n met een Royaal Fort alhier te maer 
ken om, als een Generaal Rendez-voiis van lodie, 
de Toomaamste middelen van de Compagnie daarin 
verzekerd te honden tegm het geweld van tdle oni^ 
vQanden en geveinsde vrienden , als ook om den han- 
del Tan alle kwartiwen van Indië hier te didgeren 



C") Hei reeds saDgehaaldaP/aXraal«i9oeJt YoL I fol. I""- 



Digitized by VjOOQIC 



170 



en nel tof tfjd eene txttffidyke negodfitestebilier6a,dè 
fkmtMB m 't. lanl met eenen goede gemeente te pevpleert q^ 
0n eem stad #e bouwen j. en (aangeiien) daartoe 4e 
apparentien aireede groot sijn en dagebjks meer e» 
meer toenemen: eoo is het hoognoedig mnige iAeie«* 
ff^ aantestelleny omopalieausbraijken te letten, daacop 
t— gjgt «1 regard te nemen en ondfr goede Potige tm- 
Wetten te l^Toi, en insondedieid e^i Bal ju w avêr 
de stad f jurisdictie en *t land van Jaocatra^ stnk^ 
kende : aan. da o<»atEijdey tot aan de limieten, van de» 
Koning man Cheribon^ aan de wesizgde tot aan de 
limieten Tan den Koning ran Bantam , aan de jwicU 
sijde te land , tot aan de Zuiderzee ^ en aan de noordi» 
tijde, te water of de pee^ en die eilanden liierom^ 
trent liggtnde." 

Ko»t. daarop, en wei hQ Re^oloAie van den .Séatot»^ 
JnngieaO, vond h^ goed »een Cellegie van Seiepe^ 
nen'* opterjglen, als Wethouders ' der stady om allm 
justitie in civiele zaken te odmiiMÊreren en espcer^ 
tferen , hetwelk beilaan loude vit & personen , name*^ 
It^k twee v^n het Fort in dienst van de Comp. ^nde^ 
en dr4e burgers der stad , wdke deor de bnrgëiig der 
stad beimemd en door den Gonveraenr Generaal geëlii- 
^;eerd zonden worden, die > hunne adndnistratiB nm- 
4en dnfyen gedurende ^n tQd van één jaar". In dit 
t)eUe^ aouden de Schepenen prosideren bij beurt» ^ 
naand em maand, beginnende van degenen, die van 't 
Fort gekozen zouden zQn. In zaken de Chinezen ccm- 
conerende , zoude in dit cdlegie als Schepen zitting 
hebben het hoofd der Chinezen, hetwdk eehter niet 



Digitized b'f 



Google 



m 



9mit rnügen vwmMim O I^tfor ia aan ien Ba^^w^ 
(» 4e hÊBcn gwfamten aijnde*') bO «ohtpenen eMe 4it(* 
liberative stem toegekenéi wanneer 4a»r siA^ea be^ 
iMOiMd werden, »dSf er<^ tfn p^Ude tfUtemski ên^ 
êkrs nier (f). 

Eb aattgexie» kei, Ier betordmng 4)9? jtoAm imi 
JitêtiHe^ noodig was «eenige ordre te «teUen^ hee 
en op welke w^e alte shaken, ^oa-ia het cietWe 
ah erimittehj hmmsx ea buiiea liet Fort aan d# 
•eae- mitsgaders het nasert en de jnrisdielie der a^# 
aan de andere X(|de, door den adtéAaai JUk^ (^*) 
en den Baljuw tespectiFd^,. beregt en geadmini^ 



(*) Ue Pi. Ik. YoL I. fol..4>>. en 6, 

<t) zie art. 15 der Reiol. dd. 14 Aug. I62d ia kei PÏ. 
9i[. rol. I. fol. 11. 

. (*^) Het aml^t Van aiv^ka^t filiaal ^chynt met otnier 
de Aegerieg ran den doayem^ur Generaal Komm iogefteld 
|e sjjn. Bg da door ons , u^ de Inleiding , aangehaalde In- 
sirncfie voor de Indische Regering ran 22 Augosins 1617 ,' 
wordt Tan zoodanig amb tenaar. gesproken , doch onder den 
titel Tan Fiskaal. Yolgens het 4e artikel Tan dezelTO 
moest de vierde Baad Tan Indiê dat ambt bedienen » en 
daanroor, boTen en behalTe zijn aandeel in de boeten en con-* 
fiseatien > Tan 80— 150 gulden 's maands aan gagie genieten 
(art. 15) ; terwijl aUe zaken Tan justitie , op xffne attn-a, 
Ikiagt , zouden beslist worden (art. 20). Dtar de adToktat 
fiskaal altQd een iter aanzienlek aaibteitaar la de disast 
der Comp: geweest is, zullen wg later g ele genheid Ttadea, 
daarran meer te zeggen* 



Digitized by VjOOQIC 



172 



ttreerd zooien worden , zoo werden bij Resolutie van 
den 15den Augintas 16120 (^) danromtrent Toorlopig 
eenige beschikkingen beraamd. 

De zakriiyke inbond dezer beschikkingen is , » dat 
indien binnen 't ressort van de stad misdaan werd, of 
eenige geschillen, am«ide of correctie medebrragende, 
ontstaan tuachen een burger fif vreemdeling en een 
seldaat of iemand anders in dienst der Comp» , waarin 
het regt dèr Hooge Overheid moet w<Hrden waarge* 
nomen , alsdan de Baljuw daarvan b^ praeventie aan-* 
klager ion zijn , en dusdanige gemengde zalen (borger 
on burger alleen niet rakende, maar bnrger en soldaat 
of ander Compagnie's dienaar te zomen) gevonnisd 
%iUen worden door »jh ordinaris mjf Schepenen 
der stad;" zullende dd Baljuw echter géhoudea 
zgn, daarby te roepen twee fHin den krifgsraad ea 
ordinaris Commissarissenen Regtsluifdenmn *tfort^ 
naarmate het een soldaat of ander dienaar van de 
t^ompagnie is, die met een burger, of vrijman >in 
moeijte is gevallen,'* welke tWee van den krijgsraad 
of commissarissen voorschreven, zitting, stem en 
gezag bij en nevens de voornoemde Schepenen zonden 
hebben tot volkomen uiting van de zaak — en langer 
niet. 

> Wanneer echter wegens misdreven, of overtredingen 
van keuren en ordonnancien , vallende binnen of bui- 
ten 't fort , iuttehen ten aoldaat itf ander dienaar 
van de Comp, eo een burger qfvr^'mam vam deetad. 



(•) PI. Bk. Tol. I. fol. 7 en 8, 



Digitized by VjOOQIC 



1T3 



partigen beboet ^ gevat of aaogesproken worden op be« 
▼d van den advokaat-fiskaal ( die zich ode daamatt 
behomrde te iatm gelegen liggen) , dan xondM dezdve, 
op sgnen eisch en aanklagt , afgedaan worden door 
éeordinaru commutarissenen regtsluidenvan^ffort^ 
ten overstaan van twee Schepenen nit de «tad , die 
met deadve sitting en stem zouden hebben. 
' »Doch »alle simpele zaken ^^ zoo eivide als crimi- 
nele, die insfcAen eeldaten fif dienaars van '<fe Camp. 
alléén^ zonder vermenging van burgers of vrige lieden» 
voorvallen binnen of buiten *t fort, zoudm beregt 
worden by den advokaatifiskaal en commisiariaen 
en regtilutfden van *f fort alléén , geligk de zaken 
der burgeren en vrif lieden onder eikanderen door deh 
Baljuw en Schepenen der stad, en niemand anders/ 
En daar de iSchepenen der stad reeds in de uitoefe- 
ning van hunne pligten waren getreden, zoo werden 
ig deze gdegenheid tot eommisiariêeen en ordinarie 
tuijden van den geregte in V Jbrt^ benoemd: de 
kapitein van *t fort met bdde de luitenants, Pietbr 
DiRKsz. , Abraham van Affelb , PAtTWELs Barzen ^ 
PiETER Barends OU de kapitein van de praauwen* 
Dit coDegie Zou vergaderen % alle dagen , ds er iets 
te doen zou wezen.*' Hetzelve zou voorgezeten wor- 
den door een Raad van Indië of zoodanig persoon , 
ds de President zou substitueren , en hetzelve mogt 
met niet minder dan met vyf personen besogneren , 
maar wd met meerder, byddien het zaken betrof, 
. het fort of de suppoosten Van dien alleen concemerende ; 
doch in gemengde zaken tusschen soldaten of burgers, 



Digitized by VjOOQIC 



174 



' floüdca ttUeenl^k Vfj( «ii bet tolkgte daartoe gMdtiiMi 
wordeü , ter kèHae Vta dm Pretidtitot » welke v|f i^t 
twéé Schepenea TAn de fitad , sevta zevdéa mtiadMi^ 
«R Vioe-Vefa«, twèe Commisfiarisien met de v^f Sche* 
penen Tan de stad inegelijks sevea. 

»AAiigaaAde *t V9lek van de schepen in»diemt mm 
de Comp. gei^niAt aardende i werd bef aald » dat fag* 
aldioi Adsehre ia eenige delicten Tallen aan land f in 
of bniteli 't fert , deselve mede deor den adveiKmt^-fia* 
kaal tferegtgeateld zenden werden voor d^ » eenunissn- 
riflsaen en geregtslnQden van 't fort ," mits ^ in 
wlke gevallen xon gevidgd wcn'den de vergaande 
voet f namdyk t dat de opperkeopman en schipper of 
anders de twee hoofd^^Bcieren^ waaronder oQ behoono, 
ziek M vermaning van den fiskaal sullen voegen Uf 
vijl van de ger^tslayden van 't fort en de aaken 
aCdoen 9 in maniere boven verhaald i dan wel , na ge* 
nomen kennis van den fiskaal, door den Gonvemeor 
G^eraal en iijnen Raad, of anders door conunissarissat 
en geregstluyden van 't fort gerenvoijeerd worden 
naar den ordinarif raad van 't eeUp ^ lee men oor* 
dedde daartoe redenen te hebben. 

» Bgaldien bet gebeurde , dat de advokaat*fiskaal en 
oflScieifeftvan den kcygsmad nfitsgaders dé Ba\jaw < 
gelijkq^g, eenige soldaten, vr^burgers of volk te 
water , kwamen te vatten» lou de advokaat fiskaal en 
de officieren van het fort altijd de voockeor hebben, 
ott de gevangenen na sich te nemen en deselve 
in 't fort teregtstellen. En wanneer in gemengde 
zaken de Bai^juw eenige suppoosten van 't fort toot 



Digitized'by VjOOQIC 



175 



«olMi^en.Taii de slad in i^ttta betrekt » cöa sulks * 
geachiedep met inAehtneming van den eerbittd^ die» 
it Baffuw den Fiêkaal in zulie en andere zaken 
^nduldifd iif en Houder Vwmindaring van aijil 
geiag en Waardigheid." 

AJifcoo, komt aan Koen ook de eere toe der eerste re^- 
geluig van het Jueiitie^ en Peiicie^wezen te Batavier 
En wat aan dien lof filet weir^ig waarde bgiiet ie ^ 
dat feyne instelling^ gedurende ongeveer twee*faoaderd 
jaren i^n behondetl ' gehleveii. T^dens het ganjBebe 
bewind der Comp* bleef de door hmn laeer . bepHsdd 
aangewesene ondericheiding Insdchen dienaren der 
CómpagiHe en Inir^rs bestaan» en ntogten de rl^/«^ 
lUfjden van V J&rt sleohte keiUiia nemen i^an sa^ 
ken de eentgemelde peraenen betieffetide ^ terwjgl de 
burgere eik vreeindeliffgen^ die met é&elve gdyk ge* 
stdU werden , yoor de BanA va» Sokepeneh gebuügi 
tn beregt berden* De loritdictié van het collegie 
Tüi Schepenen ging eerst onder het . Britaeh beetmr 
op den toemnaligcn Hoogen Raad öt^er , en diesdf de 
Hooge Raad^ in 1819 herdoopt in Hoog Geregtohof» 
had de geregtslnyden van Ufort tot voorouders, ooo 
ab wij later railen opmerk^» EindèUjk is het regt 
der Hooge Overheid vroeger steeds waaigenoftug doof 
een AdVokaat-^fisknal en een fialjnw^ waarby meninr 
laten tijden ifeog een onder ambtenaar geveegd hééft ^ 
doch de Advokaat^fiskaal heeft altijd den rang boven 
de overige oifitieren van Jastitie en Politie bekleed* 

Dan de zorg van Kobn voor het bestuur der stad , 
bi^nalde rich niet enkel bij het imtellen van Regter^jke<* 



Digitized by VjOOQIC 



176 



en Wethouderljjke colleg^en en ambtenatoi. Dezelva 
ging verder , en trok zich* tevens al datgene aan , wat 
de regten van eigendom en de middel^i om dezelve te 
bewaren en te bevorderen , kon verzekeren. — Wip 
hebben hierboven gewaagd van burgers alsmede van 
de uitgifte van erven en vmchtboomen in bruikleen. 
Deze boigers waren zoodanige personen , die hunnen 
verbonden tQd in dienst der Comp* wel en getrouwe- 
lijk hadden uitgediend, m met vergunning van Gou- 
verneur Generaal en Raden in Indiê waren gebleven , 
tot het dry ven van den binnenlandsch^i handel in deze 
gewesten , op die plaatsen , waar hun zulks werd ver. 
gund. Hun verbUJf in Indië was aan vde voorwaarden 
verbonden , van welke uitvoerig gewaagd wordt in de 
Instructie voor den Gouverneur Goieraal en de Raden 
van Indiê van 22 Augustus 1617; doch daar^tegen 
had men hun ook eenige voorregten willen verzekeren, 
en onder anderen dat, om zich op dra landbouw te 
mogen toeleggen. Zoo was , bij art. 72 der gemelde 
Instructie bepaald, dat de Gouverneur Generaal en 
•Radoi , om de landen Ie beter met er tyd te peu- 
pleeren, aan degenen, die den vrijen handel verzoe- 
ken en zich alhier in het, huwelijk begeven , uitdee- 
ling zouden doen van eenige cacaoboomen, als ode 
van eenig gedeelte in de geconquesteerde landen , om 
dezelve te cultiveren , te bebouwen en de vruchten er 
van te genieten. Dadelijk na de verovering van Jac^ 
catra had. Koen , bij wien gelioorzaamheid aan de be- 
velen van zijne meesters, hoofdpligt was, eenige erven en 
vruchtboomen aan de burgers en vrije lieden uitgegeven. 



Digitized by VjOOQIC 



irr 



en voof derselver onderhoud bepidiogen gemaakt (*)• 
Doch 'ten einde dat bezitcegt te verzekeren en mis- 
bmiken daaromtrent te verhoeden , droeg hij bij Reso- 
lutie van den 18 Augustus 1620, den Baljuw en 
Scliepenen op, om de erven en vruchtboomen , die 
binnen hun district waren uitgegeven , distinctivelJjk 
opteeischen, met de namen van derzelver brüikers^ 
9 houdende daarvan een goed re fitter;*' terwijl hij 
tevens » verbood , dat iemand huizen of vruchtboomea 
zon verkoopen , overdragen of vervreemden , of met 
hypotheek , constitutie van renten óf verpanding belas- 
ten, zonder zulks eerst en alvorens aantegeven, opdat 
daarvan door den secretaris prothocol gehouden en 
e^i ieder de bezwaamis daarop staande, weten mag, 
en niemand in cas van praeferentie in zijn regt ver- 
kort worde" (f). Hoezeer 'ook dit onderwerp later 
meer volledig is geregeld geworden , is de Gouverneur 
Generaal Koen evenwel wederom de eerste geweest, 
die omtrent het bezitregt zekere vonnen heeft voorge- 
schreven , waarvan het nut , door alle tijden heen , 
erkend is geworden. 

Bij dezelfde Resolutie zijn voorts eenige bepalingen 
gemaakt , zoo omtrent de regtspleging als de poltcie. 
Volgens dezelve zijn alle vonnissen , door Schepenen 
gewezen, boven de 25 stukken van achten, uitvoer- 
baar, ongeacht daarvan hooger beroep is aangeteekend , 
welk beroep echter niet werd toegelaten , dan na dat 



(♦) Zie PI. -Bk. Vol. I fol. 3, 4, 20 on 21». 

(t) Zie PI.. Bk. Vol. I fol. 9a art. 1. 

6. I. V. 8. 12. 



Digitized by VjOOQIC 



178 



ie beswaarde par^ deed bli)keR 5 dot het tegen hem 
gewezen Tonnie kwalijk was gewezen , en dat h^ de 
penningen , tot welker betaling hij was T«roordeeld , 
onder waarborg van terugbetaling bijaldien hQ kwasn 
te triompheren 5 heeft genantissecrd , wanneer dat Ton- 
nis door den Gouverneur Greneraal en zijnen Raad zon 
worden gesehorst, en partQen »Uj evoeatie zouden 
worden betrokken voor de ordinaris Raden en ger^ts- 
luijden van *t fort,** die 't gewysde zouden reviderai. 
Werd de doleantie ongegrond bevonden , dan zou de 
iqppèllant eene boete, doo^ de geregtsluijden van 't fort 
te bepalen , betalen. Doch van alle zaken boven de 
25 stukken van achten, mogt men provoceren en in 
rrformatie komen binnen den tijd door den Gouvemejor 
Generaal en zij^®^ Raad daartoe bepaald. Ble^ 
nogtans dat m^i van die zaken kwalijk had geappdt- 
leerd en werd het vonnis van Schepenen bekrachtigd , 
dan moest de appellant ook boete betalen, zoowd. bg 
Schepenen, als bij] de Raden en RegtsloQden in'tfinrt. 
Al verder werden Baljuw en Schoenen daarbij ge- 
magtigd om keuren te maken omtrent het zuiveren en 
schoonhouden der straten, straffen en boeten te be. 
dreigen en toetepassen op allen, die zich schuldig 
maakten aan openlQk geweld en persoonlijke aanran- 
dingen en beleedigingen , en inzonderheid scheipd^k 
te .waken, dat des zondags, onder de predicatie, in dé 
kroegen niet getapt werd. Eindelijk werden, uit ovter- 
weging , dat » een of meer burgervaandeh hier ook 
noodig zijn , zoo tot defensie en verdediging van de 
stad, als tot conservatie van alle goede ordre in tijd 



Digitized by LjOOQIC 



irö 



vwaï bicmd 9 ei^oöp m idatm " (*) , Baljnw en Schepe- 
nen gelast, om onderzoek te doen door H gebed dis^ 
trict en de jurigdiGtie van de stad, om te sien hoe 
vele vrye lieden van de Nederlanders , Jqian&éM en 
Zwarten daar bumeri zijn wonende, en allen porti- 
nentelyk opgeteekend hebbende, daarvan den Cfonvep- 
neur Generaal en zijnen Raad verslag te doen , onder 
opgave van de namen dergenen, die tot kapiteins , 
luitenants, Vaandragers enz. van de tchuttérifen of 
iurgervaandelen zonde kannen gekozen worden, mh, 
na electie van den Gonvemenr Generaal ^ te worden 
beëedigd (*('). Wj) zien hieruit dat de Gouverneur 
Generaal Koen ook de schutteryen op Java heeft 
ingesteld, en dat mitsdien zgn naam is verbonden aan 
den roem, dien deze instelling in latere dag^ heeft 
verworven» 

Eene andere nuttige plaatselijke bediening, wdké 
hare instelling hier te lande almede aan KoeN ver^^ 
schuldigd is , is de . benoeming van een nótatU. 
Dezelve geschiedde by eene commissie van den 2T 
Augustus 1620, en de benoemde notaris verbond zich 
onder eede , dat hij de door en voor hem te verlijden 
acten zoude ontwerpen en grosseren » onder zoodani- 
gen vorm en solemmiteit, als naar beschreven regten 



(•) Yêrge^jk hiermede arl^ 38 én 34 van het R^gkmmii 
Toer de S^haiterigeD op Java van O Janij 1838. 

(f) Be besi^ütkingea , ten gevolge vin dit ottderzeek 9 
naderband door Kom genomen, zullen te barer plaatse 
vermeld worden. 

12 ^ 



Digitized by 



Google 



180 



en costumeii van *t land van HoUand en Zeehnd ge- 
bruikelgk is" C). 

Buiten en behalve deze plaattdijke instellingen en 
verordeningen , heeft de Goavemeiir Generaal *Koen 
nog een aantal wetten omtrent ondencheidene onder- 
werpen en zaken afgdkondigd , welke allen getoigen 
van zijne bijzondere zorg voor de stoffelgke en zede- 
lijke belangen der g«neente, welke hij bestierde. 
Onder dezen nonnen wij slechts a&onderiijk de: 
Plakaten van 28 October 1620 tegen het dobbelen en 
spelen der Christenen (f); 



(*) Pi. -Bk. Tol. I fol. Ilb en 12. 

(f) Zie PI. -Bk. 1. c. fol. 18b en I9a. Dit verbod 
werd door £oiv $ tijdens zijne regering , meermalen her- 
haald. In de memaris van boeien voor den Baljuw GaiJP 
(a^. 7) lesen wg , onder anderen » » dat behalve d' ordre 
» pp 't spelen beraamd » 't geld dat op de baan bevonden 
» wordt « waar men speelt» voor den officier verbeurd is, 
» met eene boete van 6 realen » te beialen door den waard 
» bij wien gespeeld wordt , wel verstaande uitgezonderd 
» de Chinexen » welken het spelen wordt toegelaten;" ter« 
wgl KoBV in art. 7 der conditien , waarop Aitboiij Cams 
werd aangenomen V Baljuw - amOi te bedienen 9 nog 
verdor ging , door to bepalen » » dat zoo een Chinees zich 
»varoerlooft met Nederlaadors , HsQ vrQ of in diaast, 
» te spelon , deze in zoodanig geval bovon da boato mmd» 
» verbeurio soa alles , wat door. den officier op de bman 
» wordt gevonden." Zie Pl.-Bk. 1. c. fol. 29b en fel. 
3|b en 32. — 



Digitized by VjOOQIC 



181 

PlakatcB van den 14 Nw^nber ItSüf waarbij vetb^ 
4en wordt <mi eeaig regt te doen op sehul- 
den , of vorderingen uit opeten qf dobbelen 
▼portspmitende , omdat in zoodanige zaken 
» de wiim^ zich met den verliezer zal moe- 
ten accorderen 9 zonder van iemand regt te 
verlioop^i of te kunnen erlangen ** (*)• 
» van d^nl4 Novemb^ 1620 9 waarbij de her* 
bergiers en tappera worden gewaarschuwd , • 
om , aan geen Comp.'s dienaren » op geloof 
te tappen»" aangezien de arr^ten» die zg 
<^ de gagien der dienaren, ter* oorzake 
daarvan , zullen leggen , niet valide en zon- 
der waarde zouden beschouwd worden ('{')• 
» van den 11 December 1620, houdende . ver- 
bod aan Christen - ingezetenen , am binnen 
de Republiek van Jaecafra , eenige slavin 
of slavinnen , als b^*zit of by zitten in zijn 
huis , of elders te mogen houden , onder wdt 
voorwendsel het ook zoude mogen wezen, en 
zulks op straf van arbitrale correctie (*•). 



(•) PI.. Bk. Tol. I fol. 19 en 22. 

(f) PI.. Bk. 1. c. fd. 2lb. 

(•«} Zie PI. - Bk. 1. e. fol. 29b. In aen aanhef van dif 
plakaat wordt gezegd » dat zulks geschiedde uit overwe- 
ging » der horribele conieqoentien en andere menigvuldige 
zeer quade inconvenentien , die uit het honden van voor- 
sehreven bijzitten procederen » gelijk daarvan al belangrijke 
en bekende exempelen > als : hei verdoen van de vrucht en 



Digitized by VjOOQIC 



1S2 



PUalen van dw 15 Jannaill 16tl , waaifai) «n aUe 
inwoaeis , n^> iurgerê (*) (if in dienst , 
verboden wondt sieh^ of kiume vrouwen , 
kinderen, slaren en slaTÜinen te kten trou^ 
wen en doepen** ander» dan met consent en 
aéviee Tan de Overheid der stad, op ver- 
beOFle van 50 realen van adttcn en bovendien 
arbitrale eonrectie. 
Bt) mdezing der wetten ^ na de sttehtittg van Bata^ 
wü»y door den Gouverneur Qeneraal Kees afgekondigd, 
«oet vooral in het oog vallen de bijzondere bescher- 
ming, welke Z|fnEdelheid verieend heeft aan die 
klasse van ingeietenen w^e sedert, tot in onse 



4eit de eeae bysU de aadore do«r aloia en vergif soekt te 
yennoordeiigi genoegsaaai waren vocurgekomen; waardoor niet 
anders > dan Gods toorn over deze opspmitende Repabliek, 
soo Hy naar Zijne strenge regtvaardlgfaeld wil handelen , 
verwekt zoude worden.'^ 

(*) Yolgens art. 60 der Insiruoiie van 22 Aagostos 1617, 
mogten » geene den vrijen handel genietende personen (bur» 
ger$) noch hunne kinderen» met Indiêche vrouwen in hei 
huwelijk treden 9 zonder het eonsent van den Gouverneur 
Generaal of de over hen gestelde. Overheid, hetwelk <M>k 
dan Aog alleen sou verleeod worden , wanneer die vrotnsen 
alvoreiip gedoopt «uilen zji|tt en df Chriatel^e fieligie m^m^ 
geuopnen hebben ^ in w^lke Religie s^ ook hunne kiedereu 
moesten opbrengen» terwijl zf hunne slaven daarin^ zooveel 
mogeiyk» moesten instrueren» en dezelve aan niemand 
andere , dan aan Chrietenen mogten verkoopenJ*^ 



Digitized by VjOOQIC 



183 



dagen , eencf xeo bekuigr^e j^aats dii4er de bevol- 
king Tim liet eakoii Jawi heeft iageaoiMB. W|} be- 
toelm de Chinezen. ZQ waren reedt te Jacetctra 
gevestigd , toen onse Tooiondenr er de eeigte loge ^ 
rigledeoy en hoeieer men hen te Bantum wilde weren, 
bknren eehAer aUe pogingen daartoe TrochtelooS) soo 
dat men hen daar moest dulden onder zekere condUien. 
De Yergadmng van XVIIen vestigde bij de reeds 
dftwevf door ons aaiq[ehaalde Instructie van 1U7 de 
bi^amdeie a«adacht der Indisehe- Regering op die natie 
(art* 74) , » ah een iméuitrieuê , naarstig en ongewa^ 
pemd mM," en Kocn van alles en allen partQ trek* 
kende en wetende, dat de Chinezen tegen swaren ar- 
beid gehard s|n , maakte van hen vooral gebruik voor 
de wecken van het fort, en verleende hen daarb^ 
zf^ I^jamdem bescherming. Hij benoemde b(} eena 
Besolntie vmï 11 .October 1619 > zekerden BtocoN tot 
beeld van de Chinezen , en vergunde aan denzelven 
adtting in ket cdlegie van Sefa^nen , in zaken de 
Chinenen betreyB^de, hem overigens, ten opzigte van 
peliciezakeni persoon!^ ondergeschikt steUendaaan den 
Baynwi'')^ Bf een Pkkaat van 2d Augustus 1629 ver- 
bood hg allen ca een i^el^jk »de Chinezen eenigen over* 
bstef meedwUaantedoen," enop hm dringend verzoekt 
bevrldde 1^ hen (f) »van da lasten, haer, voor de- 
9e«, tot versterldag van 't fort c^elegd," waaronder 
echisi niet waren, b^epen de versterking van de stad 



(*) Art. 16 der R. 14 Aug. 1620. Pl.-Bk. Tol. I fol. II. 
(f) Zie PI. -Bk. 1. o. M. 17 en 22. 



Digitized by VjOOQIC 



184 



en de stadstretken , die zij met de andere burgers 
moesten verrigten, terwijl ieder Chinees vckht die n^- 
stelling , in 't begin van elke maand , zoude moeten 
betalen anderhalf reaal van achten , voor welke beta- 
ling hun, door den ontvanger, een bewijs van worden 
ter hand gesteld, hetwelk zij altijd moesten kunnen 
vertoonen, onder bedreiging dat hij, die zulks niet 
kon doen, als een bedrieger en vericorter van 's lands 
geregtigheid 20 realen van achten zoude verbeuren* 
De kapitein der Chinezen Bëncon werd boveniieit 
benoemd tot weeger van alle alhier aankomende koop- 
manschappen (*) en genoot mede 20 realen van 
achten ten honderd van tA hetgeen door de Chinezen 
werd gewonnen met spelen en dobbdien; hetwelk, 
zoo als w^ zagen, wel aan Christenen, maar niet 
aan Chinezen was verboden: uit welk een en an- 
der al voldoende bl^kt, dat men reeds in de eerste 
dagen na de verovering van Jaccatra , de Chine- 
zen bQzonder heeft begunstigd, welke gezindheid si} 
zeer wel in hun voordeel hebben weten te benuttigen 
en waarvan het gevolg is geweest , dat men hen van 
lieverlede meer en' meer dienstbaar heeft gemaakt aan 
onze financiële belangen , welke tijdens - de Comp. 
vopr een groot deel door hen werden bevorderd-, daar 
zij, onder anderen, alleen pachters waren van de- 
landsregten en inkomsten , hetgeen ze ook nog heden- 
ten dage zijn van een zeer belangr^k deel van 's lands 
middelen. 



(•) Zie PI. -Bk. 1. c. fol. 20» en 27*. 



Digitized by VjOOQIC 



185 



Ea hier zQb wij . aireede genaderd ioi dat tijd- 
perk der geschiedenis van den Gouverneur Generaal 
KoKN f waar Idj op nieuw de raadzaal ¥Oor het slag- 
veld en de. pen voor den degen. verwisselde , om aan 
h«(ilioofd. eener dappere kr^gsmagt te snellen naar 
die oorden , welke reeds zoolang het tooneel waren 
geweest van ongehoorzaamheid, en weerspannigheid, 
en wdke daarom de tuchtroede des meesters ernstig 
verdienden te gevoelen, die voorzeker niemand hun 
beter kon toedienen , dan de man , die nog zoo kort 
te voren had getoond, dat hy tijn gezag niet straffeloos 
liet , aanranden , en dat hij zyne meerderheid wel wist 
te doen eerbiedigen. 

|)e hiertoe betrekkejÜgke gebeurtenissen in een zeer 
nasinw 'verband staande met .eene in de geschiedenis 
der Nederlandsch - Indische staatkunde zeer merk- 
vraardige overeenkoiqst , zoo zal liet noodig zijn , dat 
W4} vooraf daarvan gewagen. 

Wij hebben, reeds meermalen^ - opgemerkt , dat de 
Engelschen de magtigst^ en gevaarUjlcste mededingers 
der Hollanders in O. I. geworden waren, sedert deze 
de Portugezen uit de meeste Indische gewesten 
hadden verdrongen. Zeer lang bleef het twyfelaehtig, 
of de meerderheid in Azië aan de Hollanders, dan wel 
aan de Britten moest worden toegekend, en eerst door 
de verovering, van ^ Jaccaira , werd dat pleit geheel 
ten voordeele der onzen beslist. Met hoeveel bezorgd- 
heid de ft'itten in Europa dien steeds voortgaanden 
aanwas der Hollanders in Indië gadesloegen, zal geen 
betoog behoeven voor hem, die de geschiedenis van 



Digitized by VjOOQIC 



18« 



dat thaM aoo MMgtige voik maar eenigiaim beeft be- 
oefend. Herhaardelijk waren er pogingen aangewend 
CNR door eene orereeiycomst aan de okbreiding dev 
hand^betrekkingen van de Nederiemdoefao Comp* ia 
O. I. paal en perk te stellen , dan tcikeas vmciflto* 
!oos ; en de vrees werd hoe langer zoo meer gegrond, 
dat de Britten, bl) de miinte aanleiding, daarraoi 
gebmik zouden maken tot eene oorlogorretidarikig, 
welke de Algemeene Staten van ons Vaderhnd Wlfa« 
self)k oordeelden zoolang mogtlifk te moeten veriboeden. 
In de jaren 1618 en 1619 beproefde men eefater W^ 
derom onderhanddingen tot den vrede. » t Wae baog 
tijd , " zoo schreven Heeren XVIIen aan den Chiaver- 
nenr Generaal Koen en zijnen Raad, »dat er eén 
»accoord getroffen werd tassehen de onzen en die téb 
» de Engelsche Comp. , want bg fante van iiea wmr 
» het geschapen , dat ' wi^ elkander zonden gemiheerd 
» hebben (*)• Men slaagde thans daarin beter dan 
vroeger, en op den 7 Jal(} 1619, werd té fjomdón, 
tassehen de Engelsche en Nederkmdsche O. L Cètn- 
pagniè'n eene overeenkomst getroflfen , wdke de str^- 
king had, om de partijen met elkander te berred^en , 
derzelver regten en belangen in Indië door gemeen, 
schappdijke middelen te verdedigen en te bevorderet» 
en den Engelschen een aandeel te verzekeren in de 
voordeelen van den Indischen handd, welke de Nederlan- 
ders al zeer spoedig geheel aan zich alleen zonden getr<4t- 
ken hebben. Tot dat einde kwam men bf) dit traktaat 



(*) Zie hanae MiMive vaa 10 September I6I# (Hf. S.>. 



Digitized by VjOOQIC 



187 



overeen , <m al wat io vroegere jaren tusschen de 
Imde oatieii in O. !• was voorgevaUen , te vergelen» 
De bandfil ^ trafieken ia O. !• aonden aan beide de 
MaalS€iiap[Kyen aldaar vrij zgn« De Engekelie O. I. G. 
son de keift bekomen ia den pepetiandtl te BantoM 
en op geheel Java^ tegen betaling van onderling over- 
eeMtekoaien pr^sen, terwiyl zg van den handel in de 
M^lukkon zoude hebben j^ , en de Comp« der Yeree* 
nigde Nederlanden \ gedecdten. En daar de handel 
en trafiek in deze van de moeder- Staten zoo veraf* 
galden gewesten, niet zonder beecheiming konde 
gedreven Worden y kwam men overeen » op gemeene 
kosten eene Vloot aanteleggen, beataande nit twintig 
oorlogsvaartnigen , waarvan ieder vaartnig met 150 
adelen zou bemand zyn en voorts gewapend met 30 
Btdkken gesóhnt, elk stok van 18 pond kaliber. Aan 
tmi Baaé aan drfensie^ zamengesteld uit acht leden, 
waarvan de helft Nederlanders en de wederhelft En- 
gebcken zonden zyn ,* die bij benrten zonden pr»side« 
Bsn, en welke zich naar welgevallen (e Bmhtam of 
Jifcmfra zon vestigen, werd het beleid en ofperbe- 
sAwr van al wat tot de verdediging ter zee en tot 
mifeenng van het traktaat betrekkeUjk wa&, opge* 
dingen* De beide Maatschaj^en verbonden zich 
wQdiM gezamenlijk ijverige pogingen aantewenden, 
om een aanded te verwerven in den Ciimsdku 
Iwodel alsmede , dat de eene de aad^re niet zou ver- 
woQgm nittedailen daar waar een van beid^ zou wor* 
den toegelaten. Zoo er over de uitvoering van dit 
tradaat verschillen mogten ontstaan , die door Be- 



Digitized by VjOOQIC 



188 



windkebberen der beide Compagniën niet konden 
beslist worden, zou de uitspraak verzocfat worden 
Tan én opgedragen aan- den Koning van Engeland en 
de Algemeene Staten der Vereenigde Nederlanden , 
terwQl de OTereenkomst zelve voor een tQdvak van 
20 achtereenvolgende jaren werd aang^^aan. 

Den Oden van Louwmaand 1620 werd dit traktaat , 
op bevel van Kokn, zoo op de Vloten der beide natiën, 
als in het fort Jaccatra plegtig afgekondigd , en daarop 
aan den Engelschen Zeevoogd vergund een negotiehuis 
in de stad opterigten , waar hij zich liever niet zon 
gezeteld hebben , om dat het onder het bereik van het 
geschut van dat fort geplaatst was , doch uit onmagt, 
verzette hij er zich niet tegen* 

Bij overweging van dat traktaat is het blijkbaar , 
dat Bewindhebberen der Nederlandsche O. I. C. met 
de verovering van Jaccatra niet zijn bekend geweest, 
toen zij tot hetzelve toetraden. Die gebeurtenis tocli 
had aaa het bestaan der Nedeilanders in O'. L 
geheel ander aanzien gegeven. Gelijk zij aan de 
zijde hunne meerderheid over andere Europesche natiën 
tien in Azië beslistte , zoo heeft zij aan den and^rm 
kant een einde gemaakt aan de vijandige tegenwer- 
king der Britten, die immers door hunne ovetQlde 
vlugt van Jaccatra die meerderheid feitelijk hadden 
erkend. Het is mitsdien zeer waarschijnlijk, dat Be- 
windhebberen der O. I. C. hunne stem aan de bepa- 
lingen van dit traktaat niet zoo gereedel^jk zonden 
hebben gegeven , bijddien zij met de gebeurteniss^i , 
welke kort voor de teekeningvan hetzelve in O. I. 



Digitized by VjOOQIC 



189 



waren voorgevallen, bekend waren geweest. Want 
door dit traktaat geraakten de Britten bgkans op een voet 
van gelOkheid met de Nederlanders in O. I. , terwijl 
deze laatsten, nn immers zonderde minste verpligting 
daartoe , aan dezelvên afstand deden van voordeelen , 
die beswaariyk gnx>ter zoadra hebben kannen zijn , 
iMgaldien dat traktaat het gevolg ware geweest van 
eenen door de Britten, na eenen verwoestenden krijg, 
op de Nederlanders behaalde volkomene zege , als 
-wanneer de overwinnaar de voorwaarden van den 
-vrede eigenmagtig bepaalt. Doch het oogmerk van dit 
traktaat werd niet bereikt. De Britten , voor wdke 
hetzelve zoo^pnstig was, waren wederom de eersten, 
die zich aan deszelfs uitvoering onttrokken, ei^ de 
noodlottige gebeurtenissen , die kort daarop in Indië 
gevolgd zijn , hebftn bewezen , dat de Maatschappij, 
niet. zonder reden, later tot*maxime heeft aangenomen : 
» dat de minste gemeenschap met vreemde Europesche 
» natiën der Comp. de meeste gerustheid bijbrengt" (*). 
Koen, in alle zijne handelingen het getrouw bedd 
Tertoonende van die^hooggeroemde eerlijkheid en naauw- 
gezetheid, welke een Batavier van den echten stempel 
betaaonde en zoo b^zonder eigen was, aarselde geen 
oogenblik om dit door zgne meesters gesloten trak- 
taat, naar deszelfs inhoud alhier uittevoeren ,* zoo als 
wg nu zullen zien. 



(•) Zie de Punten en Jlrticulen in f arme van generale 
Jntirueii^ voor den Gouverneur Generaal en de Maden 
van Indioy van 26 April 1650, in fine. 



Digitized by VjOOQIC 



190 



De BandoMezen ^ die ziek leedti zoo dikwerf aan trouw- 
looaheid Itadden aehiddig gemaakt, hadden kort te vtfim 
wederom hetlaatatemet hen gesloten Terdrag verzaakt, 
en daardoor het ongenoegen van Koen zich oj» dekt 
hd» gehaald. Hij wilde dat » quadaardig natord , " nu 
voor de laatste maal en onvooorwaardelQk , tot onder- 
werping brengen , en oordeelde het noodig , daarmede 
eeoigen apoed te maken, omdat het hem Was gebleken^ 
dat de op de Banda - eilanden gevestigde Engdschoi 
hen , zoo door levering van oorlogsbehoeften als door 
raadgevingen, in hanne vQandige pogingen onderstean«> 
den. Ko£N evenwel den schijn aannemende alsof hem 
van dat alles niets bekend was, deed ^i^nder mede- 
deeling van zi)ne beweegredenen , ami den Raad van 
dtfensie , die ta Jaccatra was gevestigd , den voor- 
slag om, overeenkomstig de bedftling van het trak- 
taat, gezamenlijk de Bandanezen te beoorlogen en tot 
algeheele onderwerping te brengen , beweerende , dat 
zonder dat , de MoInAteAe handd de voordeden niet 
zon kannen opleveren, wdke men zich daarvan bdoofde. 
De Engdsche leien van dien Raad gaven den Isten 
van Louwmaand 1621 daarop tot antwoord, dat a^ de 
noodzakelQkheid eenw onderneming legen de Banda*« 
nezen moesten erkennen, dat zQ mitsdien het oog* 
merk van den Gonvemenr Generaal billijkten , dodt 
dat gebrek aan magt hen verbood daaraan deel im 
nemen. Koen zeer wel bevroedende , dat eene geheel 
andere en minder edele reden de oorzaak dier weige- 
ring was , betuigde hierover z^n leedwezen aan de 
Engelsch^ , hen tev^s oaderrigtende , dat hunne 



Digitized by VjOOQIC 



191 



tmgering hem niet bou terug heudtt, soo als sQ 
misschien gehoq»! hadden , aan i^ Toonieneii 'gevolg 
te g«?en , «n dat hij mitedien alsnu alleen den oadog 
tegen de Baadanesen zm beginnen en voleindigen. HQ 
bragt onmiddellgk daarop eene aansiealijke vloot fay- 
een, waannede fag ia 't midden van Loawauand 1621 
van Jaccatra zeilde en welke ia 't midden van 
Sprokkelmaand daaraanvolgende voor Amboina het 
anker liet vallen. 

Na een kort verblijf te dezer plaatse « alwaar Koen 
ook veel te regelen vond j het weUc hi^ echter voorkh- 
pig nitstelde, zette de Goavemeur Genen»! zj^ togt 
voort naar de Bandag eilanden exk kwam den 97sten 
van de laatstgenoemde maand voor het Kasteel Niu^ 
san op Neira aan* H§ hield eene landing aan den 
znidkant voor de voordeeligste , doch de inwoiten^ 
die door de Engelschen van zQne plannen oliderrigt 
waren, verijdelden dezelve aanvankelijk door alle hnnne 
middelen van verdediging aan die zijde de vereenigen. 
Koen bediende zich nn 5 ter bereiking zijner oogmer- 
ken , van een krijgslistf die ten volle gelakte* Hig 
nam namd^k den «cb(|n aan, als of h|| thans eene 
landing aan de noordz^'de van het eiland wilde be^- 
proeven , en vereenigde dan ook een gedeelte z^ner 
niagt op dat pnnt; doch hij liet tevens in stilte een 
dertigtal welbemande en gewi^nde vaartnigen naar de 
zuidzyde stevenen, na alvorens het eiland te zijn om- 
gevaren , hen waarschuwende dat zij op een gegeven teer 
ken de landing moesten volbrengen. De inwoners in 
het denkbeeld verkerende, dat Koen thans den aanval 



Digitized by VjOOQIC 



192 



aan de noordziyde xoude beproeven, trokken aknu met 
al huil krijgsvoorraad derwaarts en lieten de zuidxijde 
bloot liggen. Op het gegeven teeken werd de aanval 
zoo wel aan de zuid- als aan de noordzijde gedaan, 
en met een zoo gelukkig gevolg , dat de manschappen 
aan den zuidkant weldra alle hoogten en belangrijke 
pnnten hadden 'ingenomen en bezet en kort daarop 
de stad Lonthair door dé onzen gewapenderhand 
werd overrompeld. De inwoners alzoo in het naauw 
gebragt zijnde , streden aanvankelyk wanhopig tegen 
de onzen , waardoor velen hunner het leven verlo- 
ren ; doch ziende , dat zij niet bestand waren t^[en de 
kracht onseer wapenen , verlieten de meeste overgeble- , 
venen op hunne vaartuigen het eiland, terwijl eenige 
weinigen in onderwerping kwamen en aangenomen 
werden. 

Onmiddellijk daarop volgderde verovering van het 
eiland Roseng^'n, terwijl de inwoners van Poulo Run 
zich uit eigen beweging onderwierpen. 

Alzoo geraakten de Banda- eilanden ^ krachtens het 
regt van oorlog , onder het onmiddellijk gebied van de 
O. I. C. , welke dezelve van nu af steeds al& een 
Hollandsch domein in Azië heeft aangemerkt. Koen 
zelf waardeerde deze uitkomst , welke -wederom door 
zijnen voortvarenden moed was verkreg^ , zeer hoog , 
en liet op den Uden van Lentemaand, zoo op JVeira 
als binnen *t kasteel' A^oi^ati 9 deze roemrgke verove« 
ring feestelijk vieren. Dan het was hem niet geno^ 
de Banda-^ianden tot onderwerping gebragt te hebben:, 
hij gevoelde dat hem als Oppergebieder een hoogere 



Digitized by 



Google 



19^ 



pllgt was opgelegd, dien nanielijk van deze bexitdiigen 
met hare inwoners dienstbaar te maken aan de belan- 
gen der O.I. Maatschappij. Reeds bij art. 74 der In- 
structie van 22 Augustus 16l7 hadden Heeren XVlten 
der Indische Regering aanbevolen, »om de landen van 
^NeirOj Poulo Aij en andere, daar geene(^ weinige 
3 inwoners zijn óm de vruchten van die landen be- 
yhoorlijk te plukken, te peupleren en tot dat einde 
jinevens de vrijgelaten personen (Burgers) van onze 
3 natie (die met consent van de Res^ering aldaar han- 
» del mogten drijven) , ook uit luidere landen en prin- 
» cipalgk eenige familien van de Chinezen te verwil- 
» ligen, om in dezelve eilanden haar residentie te ko- 
» men nemen , alzoo het niet te vreezen is , dat de 
» Chinezen te eeniger tijd revolterende, zich meester 
» van die landen zouden maken , vooral wanneer men 
9 altijd goede zorg draagt, dat alle ofiiciën en ambten 
3 bij de notabelste en bequaamst^ van onze natie be- 
» diend werden." En daar nu een groot deel der 
ingezetenen van Neira in den laatsten oorlog wa0 
i^snenveld en geylugt, beraamde Koen al dadelijk 
maatregelen om dezelve door anderen te vervangen, tot 
fivelk einde hij den Gouverneur Martyn Sonck , bij 
een berigtschrift van den 14 Mei 1621 , magfigde tot 
de vrije nitdeeling van landen aan de/o^enen, die aan- 
namen, dezelve door slaven te doen bewerken, welke 
nitgifte al zeer spoedig daarop een aanvang heeft ge« 
nomen en de eerste oorsprofng i» geweest der thans nog 
te Banda bestaande notentuinen , Üdaar specerij-pet' 
ken genaamd. Vöör zijn vertrek van Neira liet hQ 
6. I. !•• I. 13. 



Digitized by VjOOQIC 



IM 



Mile êB TMtiofWtdna in goeden itaat brengen ; doch 
dat lig ook de eevito sdchter der leerscholen op Banda 
aea geweest iljn , dit dorren wi{ niet te verzekereiu 

Van Banda toog Koen naar Amboina^ alwaar Herman 
TAN Spbult toen vierde Landvoogd der MaatachappQ 
was. Deie Goavemenr had sich b(| de ingesetenem 
bettind weten te maken, onder anderen door eene ver- 
andering te brengen in de samenstelling van den 
Jjaadraad aldaar , voor welk coUegie de proces -sieke 
Amboinesen altyd veel ontxag hebben betoond. Te 
voren waren honne regtszaken aan de uitspraak van 
slechts drie Orang Kaïja's A>vergelaten. Doch de voor- 
ganger ,van VAN Speult , de Landvoogd Adriaan 
Maarten82. Blok ^ had dat getal regters vermeerderd 
tot op zeten 9 waardoor fay in onmin was geraakt met 
sonunige voorname Hoofden , die doot" hem niet tot 
leden van dien Raad waren aangesteld. Van Speult 
de ijdelheid van een hartstogtelijk volk nog meer 
willende vleQen , bepaalde dat de Landraad uit 14 
van de voornaamste Orang Ka^a's zon zgn zamenge* 
steldy en maakte alzoo mim plaats voor hen^ die naar 
het regteriyk ambt dongen ; --«• en b|}aldien by, zoo aln 
de gescliiedenis dit vermeldt, werkelijk daardoor ia 
gonst is gestegen b|j de Amboinezen, dan znllen z^ 
nu wel van die zQde weinig meer te wenschen Iiebbem 
daar» volgens de thans bestaande bepalingen» wel 
fêegeniiem Regenten zitting hebben in den grootea 
Landraad te Amboi$èa^ van welken de Goavemenr 
voorzitter is. 

Behalve deze regding had hij ook een einde ge»> 



Digitized by VjOOQIC 



196 



jméifiL «aki den vcacfoe^dgkw mensiJieisroef, welk« jm» 
Qf .Amioimi aU op Lepttènar gepleegd werd , tevwlgjl 
m Hiet de bevcdkiDg Toaideelige kontracten sIiM 
nop^QS de levering van nagelen aan de Comp*» a) 
lietvellc de goedkenring Tan Koen mogt verwerren» 
Doch sedert eraigen tijd had zich te Am^oituii ond^ 
een groot deel der hoofden, en ingesEetenen, een geest 
van ontevredenheid geopenhaard, die voor bedenkelgke 
gevolgen deed vreezen > omdat dezelve werd opgewekt 
«n levendig gehouden door zekeren Tematannsdiw 
Prins HiBAMT die misnoegd, dat men hem niet had 
verbeven tot Koning van Ternate , welk Rp^ ht) 5 
gedurende de minderjarigheid van den Vors^ had be* 
stiérd 9 thans de hevdking op de Amb<mscbe eilandenj 
i^elke tot het gebied van Termite behoorden, tof 
weerspannigheid trachtte te bewegen, waarin h(j mis-* 
schieii zou geslaagd zyn, bijaldien' de komst van 
K06N t^ Amioina zulks niet had verhoed. De Gouk 
neur Generaal noodigde hem ea de voornaamste pM)so« 
nen van zijn aanhang hij .zieh, welke laatsten dan 
ook verschenen, doch Hidaiat kwam niet« De hoofdeo^ 
hebbeo allen hunne onderwerping aangeboden en ver* 
iMHiden ^h zelfs om met de onzen een vloot t^en, 
dan Ternataanschen moiteling uitterusten , terwijl ^ 
den e^ van trouw aan de Staten en 4e Comp. iit 
banden van den GquverAeur Generaal aflegden» 

Koën stond nu tevens , ingevolge het verdrag van 
1619» aan de Engelschen een stuk gronds te AmioinA 
af , on daarop eöne loge te bouwen, en vergunde bsA 
o» zich op de eilanden Loehoe ea Cambelo te mogen 

13*. 



Digitized by 



Google 



196 



Testigen en met de inwoner% van dezelve te handelen, 
Waarna hij , in Julij 1621 , de terugreiie naar Batavia 
aanvaarde, waar hij wederom met de uitbundigste 
geestdrift, welke de laatste door hem behaalde roem- 
rijke overwinning ook aldaar had opgewekt, werd 
begroet en ontvangen* 

Te Batavia vond Koen alles naar zijnen wensch. 
Het bestiiar was er door de ingezetenen geëerbiedigd 
en de door hem gemaakte wetten én instellingen werden 
er met klem gehandhaafd. Hij liet kort na zgne komst 
de bolwerken van het kasteel hooger opmetselen, waar- 
door die sterkte hoe langer zoo meer een ontzagwek- 
kend aanzien verkreeg^ Doch een ander niet minder 
belangrijk onderwerp Werd nu weldra het hoofdveor- 
werp van alle zijne beschouwingen, namelijk het aan 
knoopen van handelsbetrekkingen met China én Japan. 
China toch werd vooral deslij ds van zeer veel belang 
in den Japanschen handel beschouwd , om dat ruwe 
zijde en zijde stoffen uit China getrokken, de vocht- 
naamste handdsartikelen in Japan waren. Wij heb- 
ben in de levensbeschrjQving van den Gouverneur Ge- 
neraal BoTH gezien, dat reeds onder deszelfs bestuur 
handelsbetrekkingen met het Japansche Rijk zijn aan- 
geknoopt, en dat door het opperhoofd Jacqurs Spbcx eene 
vaste loge te Firando is gebouwd. Specx bleef daar 
tot het jaar 1614 en werd toen vervangen door het op- 
perhoofd Hendrik Brouwer die, bQ het overfajden van 
den toenwaligen Keizer , de onvoorzigtigheid had van 
den nieuwen Vorst de hernieuwing te verzoeken van 
iea in 1611 aan de Nederlanders verleenden xooge- 



Digitized by VjOOQIC 



197 



naamden handelspas , waartoe zijnerzijds geene ver* 
pligting bestehd y waar uit de Japansche Regering 
dadelgk aanleiding. nam tot de stelling, dat de Ne- 
derlanders door den dood van den Keizer yemdlen 
waren van de Toorregten , die zQ van hem verkregen 
hadden; eene stelling, welke ook als nitvlngt beschouwd, 
niet vreemd was bij een volk, dat toen c^eds zoo veel 
berouw betoonde over de toelaring van eene andere 
(dan de Portugesche) liatie ; doch later werd het ver- 
zoek gunstig verhoord en aan het Opperhoofd Brou- 
wer een nieuwen Keizerlijken pas verleend, die echter 
niet zoo voordeelig was als de eerste. 

De winsten , welke de Japansche handel aanvanke^ 
lijk afwierp , waren dan ook zeer onbeduidend. De ' 
Portugezen, die eene factorij hadden op Macaoen dus 
in de gelegenheid waren om de Japanners van de ge- 
wilde Chinesche handelsartikelen te gerieven , bleven 
Toortdurend de eenige Europesche natie, welke voordee- 
len in Japan behaalde , en zulks maakte een zoo on- 
jgunstigen indruk op het Bewind in het Vaderland, dat 
hetzelve zich genegen betoonde en zelfs den last gaf^ 
de factorij te Firando optebreken. 

De beweegreden van dat besluit vinden wij ontwikkeld 
in de Instructie van 26 April 1650, waar wij onder do 
materie Jo^^an lezen: » dat de Ministers van de Comp*. 
» in de O. I. vele jaren, met groote kosten zich bez^ 
9 gehouden en gearbeid hebbende om de 'vruchten van 
» den rijken Japanschen handel , door de Portugezen^ 
» alleen omtrent de 100 jaren vreedzamelijk genoten , 
» mede te mogen smaken , door rele s^ubbelingen eif 



Digitizjed by VjOOQIC 



19S 



«obstaculen daarin teruggehoaden zijn, die ten pria- 
»c{pale veroonaakt zgn deor de creaturen en favo« 
» riten TflCn de voormelde Portugezen <nntrent deh 
>Japan8chen Keizer en deszelfs Hooge Raden, bjQ 
I» welke de Nederlanders doorgaans suspect en odieiui 
^ genaakt zijn , hetwelk in de gemoederen Tan den 
' t Keizer én zijne Raden te meer wortel heeft gezet , 
jnQlkL.dat voor de Nederlandsche natie de Chinesche 
» handel geheel gesloten Was , en dezelve mitsdien 
» geen middelen in Japan konde aanbrengen mn 2ich 
f aldaar aangenaam te maken , waarom i^ gecontinn* 
» eerde klagten van daar de Gouverneur Generaal én 
9^ Raden van Indie in 1617 door de Vergadering van 
i^XVlIen zijn ^gelast, het« Comptoir in Japan opte- 
9 breken en de handel , die toen geen profijt maar 
vlasten medebragt, iddaar te staken/' 

Dóéh Koen b^reep dit anders. Hij was van oor"- 
ded, dat men zi<^h in groote en géwigtige ondeme- 
mingen door geen teleurstellingen moest laten ontinoe^ 
digen en dat de Japansche handel van de hoogst» 
aangelegenheid zon worden voor de O. I« IVIaatsch^* 
pij, wanneer zij eenmaal kon slagen in haar oogmerk^ 
om zich den handel in China te openen en door 
dat nuddel al de voordeden van den Japanschen 
handel te trekken , waartoe hij het vooruitzigt gaf* 
Wijl lessen dan ook in dezelfde Instructie , » dat tëa 
» tijde van wylen den Heer Gouverneur Generaal 
» Koen eae deszelfs bijwezende Raden deze ordre {^vok 
»XyiIen) nad^ geresumeerd zijnde, aan de eéiie 
j( zijde coiisidererende, dat zonder vergrooting vaA den 



Digitized by VjOOQIC 



199 



»bIalidsoh€R liandel in yencheiden qvarüereii ran 
» Indiê y de generale Comp. niBunenneer den partiei"i 
» paQfen foebrengen zoade de profijten , bij dezelven 
>lBiig yerwacht en waarom de Conp. opgerigten baar 
> kapitaal ingelegd was, en aan de andere zJjde be- 
9 merkende, dat bijaldien zij tok den Cbineseben handel 
3 acces en door middel van dien de koopmanschappem 
» bekomen konde y dewelke de Portugezen in Japan 

> aanbragten , groote apparentie voor baar geopend 
» zonde wezen , om in den Japanschen bandel te kmij- 

> pen — is goedgevonden , alle middelen aanteleggea 
>om de Chinezen aantezoeken." 

De uitvoering vmi dit plan werd door XVIIen daa 
eok aan Koen overgelaten, en hij had het geluk daartoe 
te mogen beschikken over een man, wiens naam ondèf 
de vermaardste Nederlandsche reizigers met eere prijkt. 
WjQ bedoelen Willem IJsBRANnsz* Bontekoe , alge- 
meen bekend door zijne aan bet fabelachtige grenzende 
behoudenis, nadat het schip JVienw HoorUy waarmede 
bQ uit het Vaderland naar O. I. gestevend was, ia 
Btraat Sunda in de lucht was gesprongen. Bontekok 
kwam in den aanvang van het jaar 1622 teBataifiaen 
werd weldra door Koen aangezocht om aan den handel 
op CAina door het bezetten van een versterkt punt in 
ié nabuursohap zekere vastheid te geven. Hij Ham 
liet voorstd gereedeUjk aan en vertrok , den 10 April 
1622 9 met een smaldeel van acht schepen, waari>ij 
later twee JEngeiseie vaartuigen zich voegden , Van 
JBaiaviüy met bet voornemen, om zich hetzij van 
Maemo , waar de Pmrtugezen gevestigd waren , heta$ 



Digitized by VjOOQIC 



200 



van een der eilanden Piêcadoresy tnsschen CAima éü. 
Formo9a gelegen , meester te maken. De aanglag op 
Macaa mislukte, doeh gelukkiger slaagde men. op de 
Piscadoresy welke grootendeels onbewoond waren, en. 
waar nu op het eiland Pehoe onverwijld een fort werd 
opgerlgt, voorzien van 4 .bolwerken , waarop 20 stok- 
ken geschut werden geplaatst. Het eiland lag 18 
mijlen van Macao , en het verblijf der Hollanders al- 
daar was zeer geschikt, om den handel van de Chi- 
nezen met de Portugezen te belemmeren* Men opende 
nu onderhandelingen met de Chinezen om vrijheid van 
handel en vestiging op de Piscadores te erlangen, docb 
met een ongunstigen ui(slag , zoo als wij . lezen ia de 
reeds dikwerf aangehaalde Instructie van 1650, alwaac 
hieromtrent gezegd wordt : »dat op de eilanden van, de 
» Piscadores een fort opgeworpen zijnde, om van daar 
» bezending naar China te doen en aan de deur van de 
»Samorijn8 te. kloppen, op hoop van geboorte krijgeo^ 
» en in den handel door het aanbrengen van allerhande 
» koopmanschappen in 't fort Pehoe (in de voornoemde 
» Piscadores begrepen) ingelaten te mogen worden, de 
» onzen niet alleen bij de Regenten van China geen 
» gehoor gekregen hebben, maar het begrijpen van. het 
3 gemelde fort Pehoe^ als onder liunne Jurisdictie, soo 
»Kij sustineren, behoorende, bij den Koning en zgnea 
» Raad zoo kwalijk genomen is , dat zij de onzen dreigt 
» den, bij continuatie van genoemde possesie in gemdlde 
» Piscadores , met magt van hunne vaartuigen, daamit 
»te zullen verdrijven en tot den handel nimmenaeer 
> te zullen admitteeren ; dat Gouverneur Generad en 



Digitized by VjOOQIC 



aai 



» Raden van Indië deze' zwatigheden na hare metite 
» examinerende 9 om geen geheel schandelijk affront 
»te lyden en voorts van de geheele negotie voor 
» altijd verstoken te blijven , geraden gevonden hebben 
»den Chinezen van zelfs te presenteren de eilanden 
3 van de Piscadores en het fort Pehoe , aldaar opge- 
» worpen, te verlaten, mits den onzen aanwijzende 
» eene gejegèn plaats , alwaar zij ons hunne koopman- 
> schappen toebrengende, over en weder zouden mogen 
» handelen; dat zulks door haar zelve (de Chinesche Re- 
» gering) mede in acht genomen zijnde, met onderlinge 
» bewilliging geaccordeerd is , dat onze Ministers de 
3 PUcadorei z/fmAen verlaten en hunne Residentie ves- 
» tigen op de uitstekende plaat bij het vaste land van 
» 't eiland Formosa, zijnde Tayouan , 't welk dan ook 
» gevolgd èn zijn effect gesorteerd hebbende , " aanlei- 
ding heeft gegeven, dat de onzen aldaar hebben ge- 
bouwd het fort 2!eelandiaf waarvan wij later dikwerf 
zullen moeten gewagen. Alzoo werd alweder door 
de. bedaarde standvastigheid van Koen, het plan om 
den handel der Maatschappij op China te vestigen , 
tot . uitvoering gebragt, en hoezeer van niet Isingen 
dnnr , is échter het eiland Formosa gedurende onder- 
scheidene jaren een schoone paarl in de kroon der 
Nederlandsche O. I. Maatschappij geweest. 

Niet even gelukkig slaagde men in Japan zelve. 
Wy zagen reeds dat. het Opperhoofd Brouwer er een 
tweeden pas had mogen verwerven, die echter minder 
voordeelig was ;dan die, welke in 1611 aan Specx was 
yeileend , Waa^m hef^ was te voorzien , . dat de Japan- 



Digitized by VjOOQIC 



$»s 



sehe Regering Wrfdra mét meerdere bepetldiigAi sou 
opkomen. Koen wilde zoUoi Terfainderen » ea «l^do 
akna, tengerolge van hét verdrag Tan 1619, aan de 
Engelschen Toor , om de Nederlandsche en Engelsclie 
fkctorijen te Tereenigen en yoor gemeenschappelijke 
rekening in Japan handel , te drQven , hetgeen de 
Britten gereedelijk aannamen. Dientengevolge werd 
van dit verdrag ook kennis gegeven aan den Keizer 
van Japan , die zeker deze vereeniging met weinig 
genoegen heeft aangezien , doch zich weinig daarover 
bekommerde. Van langen donr is dezelve dan ook 
niet geweest, en zelfs schijnt na het midden van 
1621 , het Nederlandsch Opperhoofd alleen nog maar 
in Japan werkzaam geweest te zijn. De ÏKeizer vér- 
bood echter reeds in dat jaar aan de Nederlanders , 
de verdere werving van Japanners voor Imnne leger- 
magt in Indië , hetgeen voor de Comp. een gevoelig 
verlies was , daar de Japansche landaard zeer góéde 
en stoutmoedige soldaten uitleverde, waarom de Comp. 
een aanzienlijk getal Van dezelve in dienst had geno- 
men, die haar in verschillende oorlogen van veeï nut 
zijn geweest. Dan daar men in Japan niet alleen met 
den naJiionalen tegenzin voor vreemden, maar ook met 
de vijandige tegenwerking der Portugezen hard te 
kampen had , moesten de onzen zich deze fiejegening 
laten welgevallen , welke weldra van meer beleedt- 
gende handelingen werd achtervolgd. 

WQ mogen deze levenschets van den Ckmvemeiir 
Generaal Koek niet eindigen , zonder nog vooraf kor-' 



Digitized by 



Google 



1903 



téUjk geWaagd te liebben van «enige bebngi^ke :wet*> 
ten , welke hij , na zijne terugkomst van Amboina , te 
BiUavid heeft nitgevaardigd, om dat dezdve waardig 
Igk getuigenis geven van zijne zucht en zignen jyver 
voor maatschappelijke orde, zedelijkheid , deugd en 
Godsdienst; gezindheden en hoedanigheden, welke zijn 
edel , braaf en mannelijk karakter treffend- versieren. 
B^ de beoordedling van de^e wetten mogen wij echter 
m^t afgaan op de denkbeelden vaü onze tijden, welke 
in velerlei opzigt hemelsbreed verschillen vrai die , 
waaiin' Koen leefde en opgevoed vtras, en welke hij 
als Wetgihrer in Indië wilde gevolgd hebben. Veeleer 
moeten 'wij het oog gevestigd houden op den geest 
z^ner eeuw , en bovenal bedenken , dat zijne wetten 
moesten werken in een vreemd veroterd land^ bewoond 
éoor verschillende natieO , welke niet alleen onderling 
in kleur, zeden en Godsdienst verschillen, maar bo- 
vendien de Europeanen als een verhevener menschen* 
ras aanzagen; welke d^kwijse Koi^n door instellingen, 
welke dat onmisbaar zedelijk ovetwigt handhaafden , 
wilde versterken. 

De eerste door Ons bedoelde wet is die van den 20 
April 1622 , waarbij straffen Worden vastgesteld ep 
SuMraakj siraatschendery ^ kwetsing j beroovifèg en 
mo9rder^èn. Reeds bij advertentie van den 4 Janu« 
arij 1622 was , ter voorkoming van die müsdaden aan 
personen en derzelver goederen gepleegd , op last der 
R^[ering, door den Baljuw en Magistraat der stad 
Batavia den Ingezetenen aangezegd, »dat zoo iemand 
bij nacht of ont0den eenen, van wat qualiteit of ^natie 



Digitized by VjOOQIC 



204 



hg zij , op Zijn erf of in zyn huis vindt door de 
pagger gebroken ^ overgeklomhien of anderzins zonder 
voorkennis van den huisheer binnengekomen, lüj dien 
mogt apprehenderen om den Baljuw overteleveren — ^ 
en bijaldien hij zich forcelijk te weer stelde of zocht 
te ontvlugten , hij alsdan geweld tegen denzelven mogt 
gebruiken , en zoo hij denzelven anders niet gevoeg- 
lijk kon bekomen , zou mogen dooden ; zonder dat 
den perpetrant, ter zake van dien, eenige insdientie 
aangedaan mag worden." 

Dan daar in weerwil hiervan de bedoelde misdaden 
ndg altijd stoutmoedig werden bedreven , interdiceerde 
de Regering, bij Placaat van 20 April van datselfde 
jaar , een iegelijk , van wat qualiteit of natie hij zQ , 
zich te yervorderen , des avonds na 10 ure op de 
straat te blijven , anders dan Wanneer zij noodzakel^k 
over straat te doen hadden , en in dat geval nog met 
een brandende flambouw of lantaarn met brandende 
kaars , op straffe van door den Baljuw aangetast en 
in hechtenis geplaatst te worden; zijnde daarbij aan 
den Baljuw de bevoegdheid gegeven om de contraven- 
teurs, die zich tegen deze opvatting geweldig verzetten, 
soo zij dezelve anders niet gevoegelijk kunnen beko- 
men, te dooden l'^'wdke straffen ook toepasselQk 
waren op visschers , of anderen , die na 10 uren 's 
avonds de rivier op- of af willen varen (^). 

De tweede door ons bedoelde wet is ^begrepen in 
het Placaat van 20 Julij 1622 , waarbij hy , ter bevor- 



. (♦) Zie PI. - Bic. Tol. I fol. 35b en 36. 



Digitized by VjOOQIC 



205 



dering en bescherming yan den Auwelpkêbandf die 

destijds door seer yelen ligtzinnig werd Terwaarloosd, 

bepaalde : 

1®. Dat niemand met eenige slavin .of ander Trij Tronws- 
persoon , 't xg dochter of weduwe zoude boeleren 
of sich Fermengelen , op straffe van 50 realen voor 
de eerste reize en arbitrale correctie; en wie eene 
vrouw tot oneer solliciteert, of schandaleuselijk 
handelt 9 zou naar goedvinden van den Regter naar 
eisch van zaken gestraft worden. 

2^. Dat al degene, die zich builen hnwelyk in huis- 
houding of tezamenwoning bij elkander zullen heb- 
ben vervoegd , eenige concubine of bijzit binnen- 
shuis of elders gehamerd houden , voor de eerste 
miiand dat z^ zich alzoo vereenigd hebben, zullen 
verbeuren eene boete van 100 realen, voor de 
tweede maand continuerende het dubbele, in de 
derde maand 300 realen alsmede deportement van 
hun officie of bediening , zoo zij f r* eene hebben , 

. of anders naar gdegenheid of exigentie van zaken , 
zoo wel man als vrouw naar den lijve gestraft 
worden , wel verstaande, dat de een of de andere, 
of wel beide onvrye en lijfeigenen zijnde, voor 
slaven of slavinnen ten profijte .van den Heer zul- 
len aangeslagen en verbeurd gemaakt worden, boven 
arbitrale correctie op de meesters derzelve te ver- 
halen, wanneer zij zulke hoererijen toegestaan, 
geconniveerd of door hunne slof heid niet voorge- 
komen hebben. 

3^. Dat indien een Christen, man zich met een Afoor- 



Digitized by VjOOQIC 



ao6 



fidief HeideiiBclie of «nder anchnbitea vioaw» 
in simpele fomicade of concabinag» kwam te ^iit^ 
gaan , degene , die zijn Chmtendom met Mooren ^ 
Heidenen, en andere ongeloovigen besmet en ontr 
reinigd zal hebben , naar medebrengt van zaken , 
door den Regter^ 't zij in goei of aan lyfyoiy^el 
beide gelijkelijk zal gestraft worden , en in zoo 
ver de onchristen aanlegger of inleider tot de ge- 
pleegde overtreding bevonden wordt» zal *deze met 
den dood gestraft worden* 
49. Indien iemand zich in overspel kwam te verloopeQ 
en dies verwonnen werd» 't. zy man of vrouw, 
beide getrouwd , of eea van dezelve , die zal ge- 
straft worden met het zwaard ^ dat er de dood na 
volgt 5 met confiscatie van alle hunne presente goe- 
deren ten behoeve van den fiscus. 
En- aangezien »de inclinatie» dezes climaats'* de 
lieden zoodanig tot wellust aanboort, dat ^ zich 
zMa met hunne bloedvrienden en magen vermengen, 
zoo wordt zulks verboden op pcene , dat die zich inces^ 
t%$^H9elfjA of bloedêcAandelpkkom&n te vemu»igen,op 
't Kwaarate aan l^t en goed zullen gestraft woeden (*). 
Eene derde wet welke, blijkens haren aanhef, almede 
zeer prijzenswaardige zedelijke en godsdienstige drak- 
beelden en beginselen tot grondslag heeft, is vervat 
in het plakaat van 4 Mei 1622 (t) , omtrent het yer- 

,^*) ZiePL-Bk. Vol. I foL 40b seqq. Gereaoveerd bip 
Placaat van 4 Mei 1623. 

(f) PI. -Bk. 1. c. foL 37 seqq. 



Digitized by VjOOQIC 



fciifeii» ¥««fvitKeii ctt oüdw^MB vw Staven. Chén* 
tmm VW welke Balie jeQ 'oek loodeii mogea s(^i 
Bttigtiii haime elaven ea slaFimieii aan geene Moorent 
Heideiiea of aadete onchrislea wiken ^rerikoopen, 
WfiA ét laatatgenotmde natiën deselve koeien , art. 1 
en 2; doek Chrielenen mogten Imnne lyfeigenen wel 
aan ClirieÉenen ^ — - en Mooren en andere onchrittenea 
de hanae onderling aan elkander en ook wel aan 
Cbnatenen wkoi^n ; doch niet dan om go^e en 
anffiaante redenen en met voorkennis en vergiinning van 
den Mi^traat of de wettigo Overheid, onder wier 
jaiisdietie de kooip of verkoop plaats heeft , welke 
Overheid xolks aonde moeten registreren on den koopec 
daarvan behoorl^ke aele verleenen, mei bevoegdheid 
tevens qm den koop te mogen aannemen of verwerpen , 
act. 3 en 4. Niemand mogt de door hem gekoehte 
IQfeigenen hniten de jariAdictie der Comp, vervoeren , 
dan met bysondere vergamiiog van de plaatselyke 
Overheid, die daarvan aote ion vedeenen aan den 
vervoerder, teiPWJOl insgelijks niemand de van buiten 
te Baltffwi iagevowde fijfeigenen mogt verkoelen, 
«mder heft besinur daarvan verwittigd te hebben , ten 
«uMle bQ wedemilvoering ^on blgken , hoa .veel er 
nebergehleven z|n, art, 5. <9n 6. Voorts werd bQ de 
wet aHngedrongen op eene hillyke bejegening; alle 
dwang om slaven Ie doen overgaan tot eene andere ge^ 
loelsbdQdenis dan het Cliristendom , verboden en met 
straf bedreigd , en met kracht gewaaittchawd . tegen 
het verfoe^elijk bedrijf om slaven, bij het spel^ voor 
geld of andere waarde ia betaling te geven art. 8—13. 



Digitized by VjOOQIC 



^ 



EindelQk veidient nog aboBdertyk VoimM té tvw*' 
het Plakaat van den 4 December 1622 op ie iutfer^ 
wxckten en ronden , waarran bet boofddenkbeeld is ^ 
dat »de gemeene Nederlandsche burgery onder de Ja- 
risdictie van Batavia sorterende, tot vessekering tsb 
de rast en welvaart demelve , gewapend en pnvrkia- 
nelijk onder goede boofdmannen , bij ' beurten ^UUt 
nachten behoorlek de wacht boaden en ronde doen 
tal op alle zulke plaatsen als daarbQ worden op-> 
genoemd (art. 1-^28); terwgl alle vreemde natiën , 
xoo als de Chinezen , Japannezen , zwarten en and^i* 
ren , almede bij brand , oploop en anderer revolte , 
des nachts de hun aangewezen quartieren der stftd 
moesten bewaken (art. 29 seqq.) " (*)• 

Na achtereenvolgend elfjarig verblijf in deze ge- 
westen en ruim vier Jaren het opperbestnur over 
dezelve onder zeer moeijel^ke omsfinndigheden gevoerd 
te hebben^ had Koen aan Heeren XVIIen z^n ver* 
langen te kennen gegeven , om naar het Vaderiand te 
mogen terugkeeren. Deze Heeren de billQkhèid van 
dat verlangen geredelijk erkennende, vergunden hem , 
onder betuiging van hun innig leedwezen dat zij t|fne 
hooggewaardeerde diensten in Indië zouden moeten 
missen , zijne waardigheid nederteleggen en dezdve 
overtedragen aan den oudsten Raad van Indie PiETEn 
DE Carpentier, die in zijne plaats tot QouTemenr 
Generaal werd verheven. 



(•) PI. Bk. Vol. L fol. 43». seqq. 



Digitized by VjOOQIC 



309 



Koen deed ^kmmp den 31 JanuarQ 16:23 afiitaiid tu 
het gesag en vertrok d^ixelfdett dag , ttet hel eeht^ 
Dordrecèt en nog vier andere schepen 9 Tan Batafrki 
naar hel Vadoland 9 alwaar h|| in Herfsfmaand nui 
daHeUde jaar behouden in Zeeland mogt aanbinden. 
De Vergadering Tan X Vllen begroette hem bQ iQne 
aankomat met welTerdiende ondencheiding 9 begif- 
tigde hem met ryke gescheolrali f tm gaf hem in de 
hartelykate betuigingen en blykoi Tan erkentelykheid, 
de TleQendste belooniog Toor a^nen moed , agne tionw 
en Taderlandaliefde. 



6, !• !§• g. ld. 



Digitized by VjOOQIC 



mëngëumm. 



IE*» 

OP DÈN EUROPEAAN. 

Niminun adorandus Naturse Aactor, qnam^ 
qaa summa est bonitate, genus hnmaaumin tel* 
laris tnpericie collocasset» idem ^noquéy qaum 
et optimus sit et sapientissimus » omnibus ;ao8 
ad Yitamibi feliciter degendam neeessarlis rebus 
frui voluit. {ParadisiuM De vera medicina the- 
oretieae ratione ejusqne finibus. Lect. !• $• IX). 

Ig er immer eene aaneensehakeliog Tan oorsaken ge-* 
weett 9 die den Europeaan bewogen hebben , om met sgne 
talenten in een hem rreemd deel der aarde te woekeren ^ 
dan is het roorzeker in onze dagen. De in de besohaafdate 
landen heerschende vrede» de -fan dag tot dag aldaar 
steeds toenemende zóó gezegde ijver tot voorwaarts stre- 
ven, de alom ontluikende volks-verlichting en beschaving , 
het verhingen naar een zelfstandig bestaan » de prgzens- 
waardige zucht om niet alléén voor zich , maar ook voor 
een ander te leven , de onverzadigdste begeerte » om in de 
'geheimen der natuur door te dringen » de lust tot reizen , 
zijn de voornaamste drijfveren» waarom de EuroQ^aan z^jn 
Yaderland verlaat en de zoo genaamde verzengde luchtstre- 
ken verkiest. Ware het nu» dat de geheele aardbodem 



Digitized by VjOOQIC 



2» 



ttiftè beMluMiil kmUe of moesi worden ^ d«i de mensAk 
«loeiilH 9 6¥«ii ak «Ie meeete dierea en plante»» ep sjrjtteR 
IpebeeHegiroiid aUéén aich als een gezond wesea koftde 
eiilviklEelen ef o^^leid werden , dan zouden deze ge- 
aeeaide drijfverep on jsijn Vaderland vai^rvel ie zeggen , 
sfnet yeve betrekkinges te verlaten » voor ket menschd|k 
gttdaehl ^ller eak«U-]^rekkendat isijn. Wij kunnen in de 
^^imen man den Si^ep^er des Heekils niet doovdrnigen f 
4i$ick wï Terneeden mqt den aehri^ter tan de 9i(9itaoAe/yè« 
Aandf dat de rermeerderiig en verdedüug Tan ket nienaohr 
4eni orer bet aardr|k Tan dag tot dag toenemen zal ; 
niet zee zeer , ten einde da ndnet-^ni^agendie menaob ein*! 
A^^k ie kiuiet geTonden zal bebl^en, om hu en lekker 
l«e leven ef e» gou4 te maken i m»9X ten einde by » le^ 
▼mde aU mensdb» met. Terstand en geeat begiftigd» eiiH 
delijk bet vermogen zal gevonden hebben , om niet alleen 
4et grond f dien b$ in bezit genomen beeft » te bebouwen 
en van den^elven vele vmcl^en te plukken ; maar ook om 
de geeatvermi^Bt zgner vreemde aatuurgeneeten» die^ in 
▼ergelijking van bem» op zulk eenen lagen ^p van ent* 
tiikkJdUng ataa^ » ep te wekken en te veredelen. De ti}d 
lieeft r6«da veel gedaan ; ^^ dezelve moet neg veel doen ! 
Mmt elft meogek te leven nabij dèn warmt^^aequlitor : stre- 
vende naar bet goede en bet regtvaardige » naar 4^ wijs- 
heidy werdt deer sommigen voor eene onmogel^kkeid» door 
anderen voor eene zeldzaamheid gehemden*! Hen sehept in 
JKmropm theeénên : nit dezelven trekt men stellingen > die 
de meeste inboorlingen en menig Europeaan alhier beamen ; 
dedb è.lt pBA verlagen en eenen Hefdr^ken Si^epper 
beleedigen. — Cicero beeft ten regte gezegd» de men» 
sfihen worden om der menseben wille geboren» opdat zij 
«Muinder tot enderlingi voordeel kunnen verstrekken. Het 

14\ 



Digitized by VjOOQIC 



212 



is om dié raddtt » dAl ik b«1 trachten um te looneii > tegea 
liel gevoflett Tan velen, dat in ket klimaat ilener gewea** 
tem de Europeaan de geiondheid en van s^n Hgehaam en 
van n||ne liel behouden en tot voordeel f tot waanwihtig 
voordeel van sjinen evenmenaeh » wie hf ook b| » leven 
kan» indien hf deehti wil. Hirari omnino qnia p e mit » 
segt GamUuêf (Inat. path. med. fi 446), nhiqne tarnen 
et hominea vivere et lanitato frni et vel anb Jove mal# 
etiam longavitatia habere exempla , ac vaktndinia in ao» 
ninm nsquo line morbit protraetae. 

Om na den invloed van het klimaat deier geweaten op 
den Eoropeaan, waaromtrent %oouU0ênlóopênd geoordeeld 
en geechreven wordt , (dat men somwijlen aan de versdnl- 
lende individuele geitdlen der achryvere toeaêhrgven 
BMMt) naanwkenrig te leeren kminen » ia ona het beatn 
voorgekomen , om in overweging te nemen : 
I. De uitwerking der aanhoudende warmte (vaa73**90* F.y 

wf den nieuw aangekomenen Europeaan, die oenen 

midddbaren manneligkenleeflgd en xeer guna^en wdi» 

atand geniet (1). 
IL Den invloed van het geographiaoh en phjiiaeh kfimaai 

op het 4>rganiame volgens desselfs nationale af kornet » 

leeftgd , geslacht , temperament , coastitatie , kef- 

wjie, eni.. 
III. Be ooraaken, die het acelimatisatie*proces atoren , en 

siekten voortbrengen, en 
IT* De beate leefwijse van den Europeaan vó6r , gedureada 

en na het acelimatisatie-proces. 
Wg -willen akoo in de eerste plaats phjsidogisch de uit* 

(O In Bergkasu^ physiktlis cbem Atlts,'it de midddfaaie jsar 
«jkschc wa rmte alhier op 07 7. n? 8. (honderd grad. dierm.>bmkaid 



Digitized by VjOOQIC 



213 



werking iet aanhMideiide warmte op den nieitw iiitgeko*> 
ÉiieiieB*Biir^aftii , ilie eenen wiUl^aren leeft^d én leer 
gangfagen wektand geniet » in overweging nemen. 

Wanneer men ondendimdene sehrgTers orer den inrloed 
der warmte op het mensekelgk ligehaam raadpleegt ; wan- 
neer men kier den Male^er»- den Javaan^ den Ckineei» den 
Arakier» den Europeaan oppenrlakkig ketekonwt» dan weten 
W9 op den eersten blik niet» welken invloed wijj aan de aan* 
kondende warmte op den menseh toesekrijyen suIImi , daar 
lui '^^^ '^ yersehülend aan om rertoont , daar kg niok 
soo TenehiUend ontwikkelt. Yele teknJTera hebben uit 
éen Tenehülend oogpunt de efiEecten der warmte beaehoawd* 
Tele hdbben dkandera nitdmkkingen niet yemtéan en oit 
dien hoofde Talsehe , Ja ongeremde gevolgtrekkingen ge* 
«laakt* De een heeft b. v. eene Tdorbggaande knnatma- 
f ige wantte » een ander eene comer-warmte f een derde 
«ene aanhoudende warmte, en eindel^k de laatite eene 
irope -> warmte , gewgsigd door het geographiadi en phj- 
siseh klimaat» bedoeld. Be een heeft eenen nieuw uit* 
gekomen-» de andere eenen ondgast of ook wel den in- 
boorling bij ngne theoriSn en beeehouwingen op het oog 
gehad. Het geen de een sterkte der leyenskrachten noemt , 
heeft de andere xwakte genoemd ; xoo leie men b; t. bg 
MSechlauh in sgne Unterêuchungen üher faiki^enfé 
SieTh. 1801 2te Aufl.'p. 168 §1003. dat door den invloed 
der koude de Erregèarkêii vermeerdert» daarentegen door 
den invloed der warmte vermindert», door hitte eindel^k 
geheel en al verdoofd wordt. En toch beweert de genoom* 
de sdnüver van 9 948 — § 1023» dat koude verzwakt» 
warmte versterkt» dat koude asthenie» warmte hypere 
«tenie » dat koude het minst » warmte veel meer en het 
joeest de lutte indteert* Wg sullen sien uit dè aangOf 



Digitized by VjOOQIC 



214 



haalde plaats^ dat Möiohlauó, eoo als latere achr^vera «^k 
beweren , bedoeld heeft ; dat de warmte d« irritabèlilait 
vermindert 9 de sentibilitait daarentegen ▼eruweFdert. Ta- 
len hebben i^ezegd, seo als Eeil » 4^ de warmte de IrrÜa- 
biliteii verhoogt ; Humboldt heeft dit zelfs door .proeT«m 
traqbten ie staven ; maar wy kunnen de uHwerkiag «ener 
momentanele aaagebragte warmte niet by eene aaahoudon«- 
de iropen-warmte vergelijkett. Be onsterfelgko eaptortmén» 
lator heeft dan ook zelve» (in zijne Vérêuoke üher dié 
gef^ixte Muêkel und Nervtn-fat^r II B. p. &Ji-^a46) » 
aaogemei'kt 9 dat de warmte boven mate bangetivnd^ zoo 
als iedere 'prikkel» zwakte voortbrengt. Het is algemeaa 
aangenomen'» vernemen wy vian Mrou8$l!iiê in sgn ont<dnil>- 
baar werk» »lfisioire des phlegmasiès T. UI ipag. 3» »^b 
Ie cftloritiiie rend ks corps vivai^ plus affeoiibles el !phui 
siase^ptibka de rcaotion." En niet alleen » dat geneesüêer 
ren van naam de uitwerking der warmte op het lichaam 
zoo verschillend verklaard hebben» maar ook ésEMAe tem-» 
peratttur is onder dezelfde omslandighedeli » voor het eene 
individu warm en voor het andere heet ; en ook.» tdoefa ia 
▼ersduUende omsiendigheden» is deselfde iemperatunr» iteor 
hellede individu » dan eens koud » dan eens heet ; zeedat 
W4j genoodzaakt syn em aaft ie nemen» dat dU uitwerUag 
der aanhoudende warmte op :het meDscheryk ligchaam door 
zeer vele bijkomende omstandijg^eden , die zoo wel in «la 
buiten den mensch gekgen zgn» gewijzigd wordt. De bereids 
genoemde navolger van Brown » Mêohhiul » heeft iere^ 
het volgende daaromtrent aangemerkt. » Laat ons alle Ter«> 
heudingen » waarin sich vele natiCu bevinden » irdke *ita 
seer heilzame warme landstreketa wonen » in eTenrogni^ 
H^en. Welke menigte enverseheidenheid'der tefsèhiUesdst» 
oorzaken verioent zich aldaar aan ons opme^kkaatn oog • 



Digitized by VjOOQIC 



:^5 



^méfceii 4ie «lenigirerf gei»mettiyk op v^olkcirea» ^Ue j^ 
JcAttd» iMHïdaii wonen 9 geenea vivlo^d lieblueo. X^ffien wg 
T«irto« lop d0 ?F^fTridü&eode le«^w]ö,ee ,. luzus» Ji>i;^erij£^^ 
luibtid» l»9gQloof> jaoatiaoius., slechte o|),Toedu)ig^ op Jh^ 
HcMlc of sIaT«^ni| verbireidend deêp^itUm^ > i<i|p de onjtbe- 
f i^g der .-beste ToediAgs^middelen c^n Terkw^ende dr^m- 
ken z. a. wijn » of op het misbruik van nog scfiadeilök^ 
Budtdelen k* a^ iopium en andere; Wanneer nu <kp' ^en 
Tolk zoo vele oomaken gezaaieAlijk invloed bebben« wfutr- 
Tfsok ïileeUs ééne voldoende 10 om dir^Mi of pin^eki igrooten 
gTMul y^ Aiüakie ivoort te .brengen ^->4iee«^r dwn4^ ^ 
4»» oordeel^ waikneer wy inan ^épe oor^aa^c» >nain4^4ühk 
dié tomrmie^ftlleB vxmemtüe$chr^f:t^My JPergelybe i^regit- 
mimBgüü lezen wg liever iu( de J^rowniaansche 4ichoojl^ 
di^n bet volgenAe van den Natmir-pbüospf^pb JT. JIT^. j^rfs , 
^'llHm Xropen-<diBia erzeugt eine *€ir,eiften const^ti^tion ,no4 
ensobt :die Kanner weiblipb" (jl). £n ^t ,xal jneeds jnit 
M' POAilgaande blijken^ dat m^*,Colin Chisholm ,toeat^m- 
mifUBLf iajs )ui x^gi# ^ ^uij^re zonnen-fwarmte .binnen .4^ 
{(oerkr^gen kan over bet algemeen geenzins ak eene di- 
J^aet^;0!orzaak der ;i;iekteji beschpu^wd worden (2),; 4^t fJi 
jPfr. JwÊghuh» ab^oo niet nazeggen » dat .bet rde .warjpd^e 
alléén is^ die ons JE^urqpeanen bier ^ek maakt, .e^n <dat Tv4J 
i^i^peanen ibier «nooit acclimatiseren kunnen* Wig ;eh11^ 
4at nader .veifklaren ; doch tevens bewijzen;» dat ,/«»^- 
AtfAii'« .boog&t belangr^ÜLe wenken omtrent de gqmagtig^ 
m ^konde streken van Java met de aldaar vooi^komenrde 



Ci)'AIlgem, Padiologie oder itlg. Naturlebre. der Kiimkh. peg. 
a6o Leipzig 1838. 

. ,Ca) ^ftiMmal of |he cUin>t^ aodrDiscftses of Tr9pigid Conttics. 
London 1822 pag. 7, 



Digitized by 



Google 



216 



warme brannén (1) » bij omé behanddtng 4iMlreiil dm 
«lekten deser gewetten» in oTenregiiig xnUen genoMeiiwer* 
den* Op dergelgke naluor* en aardrykikandi|fe mededee- 
lingen moeien on«e beschomwingen # omtrent den inyfeod 
Tan het klimaat op den loropeaan, insonderheid ge?eatigd 
werden. Maar meerdere dergelSke mededeeUngen sien wj| 
ateeda uiti 

Maar welke nitwerking heeft dan eene aanhondende mid-^ 
delbare warmte Tan 80® F. op ons organtame? 

Bg mgoe aankomst alhier (1842) in den Z. ooet»memo«, 
die weifelde OTertegaan in den IC. weftt-*monsson , onder* 
Tond ik eemt eene aeer sterke hnidnitwaseming t die s p oe* 
dig met anorexia , dorst en lieer dnidelgke teekenen Tasi 
^congestie naar de loTor met koorstaehtige rersehgnsele» 
Termeerderd werd ; dese laatste Terseh|nselen eeUer beb«^ 
ben nul spoedig Torlaten; doeh de onderdrukte spierkimebtr 
Tooral de loomheid in de onderste ledematen, een Tolstrekt* 
tegensin in eenlge ligchaamiyke beweging en het klaarbl^^ 
keiyk afnemen der helderheid Tan de stem» met eese 
aUer onaangenaamste slapeloosheid» die nn en dan door 
BOmnolentla a%ewisseld werd » hebben m^ langen ijd op 
eene steeds toenemende Toneuse bloedmengtng oplettend 
gehouden; toen eindeijk de Zi oost-mousson geheel en 
al den N. west-mousson Torrangen had » maakten dese Ter^ 
schijnselen Toor ulcera pedum en den Uchen tropieus plsata» 
In het oogloopend was ook het bezinksel » dat gedurende 
dien tyd uit de urine nedersloeg. Tóór dat de genoemde 
mousson in den iegenwoordigen regenaehUgO' OTorgegaaa 
was » mogt ik mjj oTor eenen welstand Terblgden , dien 



(i)TVdschrift voor Nederlandscb Indie» IV jMirg. Il deel 
ptg, 90 en 113, Bfttsvia 1842. 



Digitized by 



Google 



217 



-ik d« laftlfle iwwrt in Europa niei genoien ImK ; wa»l 
«MMir hooplle sicli- ia dat Jaargei^ inner bei bloed itt 
Int lioefd ep ; loodat Telè ngaer yrienden Iniuie besorgd- 
beid Toor n$ bQ nijn Terirek- berwaarts te Iceanea garen* 
l/f alle neenden innen , dat wamte den pletboriena na- 
éeelig ia en dat bij » die'eenen babitat apepleeticua beeft; 
niet berwaarta noet gaan. 

Hat er eene rerattdering der faneiiën in bet organime 
plaate beeft gebed » aal niemand in tw^fel trekken » al« 
hovwék de babitof aelfe de klenr ran bet gdaat bijna 
niela veranderd ie ! Ifaar aanleiding, nn ran de roomiOnK . 
ate Terseb^'neelen, welke ik lelf onderronden beb» wil ik 
de nitwerking eener aanboadende warmte tracbten te rer- 
Idairen. 

Ibdm twintig Jaren onder eene menigte van kikToraebeii 
«n mnggen in- Koord-Holland en wel te 'Zaandam gewoond 
liebbende» Terondentel ik» dat aldaar bet organisme aicb 
aan inrloeden, die bet miasma paUudosnm daarsteDen» 
gewend beeft. In bét roorbggaan moet ik liier aanmer- 
ken » dat bet belangrgk sonde aijn , om die liekten > welke 
in ICoord-HoUand na béete softiers roorkomen» met de 
op Batatfia beersebende te rergelljken. Docb laat ons in 
o f ei weging nemen 9 

jt. dé Respiratie. 

Zonder warmte kan er geen leven bestaan; de aarde 
%o«dè sonder dezelve een vaste klomp zijn; de aantrek- 
kings - kraebt » dat groote gebezm in de Ifatnnr , tonde al- 
les tot vaste deelen vereenigen. In één woord de drie 
r^^en der ITatnnr sonden in een onbewerktnigd Ugcbaam 
▼eranderen. Tan bier volgt» dat de samenbang der dee^ 
\êtt van den warnle-graad » die op detelven werkt *, afi* 
Inngt. Algemeen wordt dan ook aangenomen » dat eene 



Digitized by VjOOQIC 



«IB 



lea i«w eM ii&ê«ir-ftaagA-omeiif dapper JiMuAt % 4ê «sNaM^ 
léUieié TonHMereii 4oet* fiairntt hdt adgin1nIingirpr<^PO 
doDT miiUel nta. ««o réh «pioren Tdrri^ mondt » jk>^ ii^il** 
ktt «9 aM Tem ^rao 4e /nvuirlMiiil «ijn» .lityaUU»o n:)} 
TATMidefftMleii^ dat 4a reipiratie d^a «en^W J«4Fiik 46r 
warmte bQ oiue komit alhier gevaar war^t^ 4m te. V^r 
4mt ie warmttf «elvp ook iavlaed c^p :4e ImsU ^ 4i9 ^g 
iaadeauüot» hfiéÜ; afsokowlik be^n^a ^ooet^ 4iit il(.i» 
Ae 'bomiMNrganaii feen <mitai|geAaaiA ¥€^0cl||jiuMiL Aoege* 
• MMMii 'WiHuii^iiomea hpb. SS ^aife «pltUe«hei4 b^efy^ean^ 
ik» 4at 4e .In** en empimtiêa eeoigKUia ^to^aoinen waren^ 
SFAf^ral na t€Me.^gaiiige ligctuu^M^'bewegi^ of in ^t hg- 
sijn yaa andere personen in min of meer gesloten yar«- 
laRfribkcin ; ja 4m g^roddeik.aeerjspoedig eanf hafcVamiw'ng 
ji»p ^ borat ^n T4>prbygaaade -ooagaa^m Jiaar bet hoott* 
Kmibloediiig «<Mer Jieb ik Mor Jiiei» ^oo a)s omoiibma 
in HoUand bi}.de minste eoiigeatie > .ondffrvoiid«iu 

9Eei^iH4gé An van dase >Tenaiaderde fobaefie .^^r aacbte 
dtfdao^ ten . gevolge ..Tan de. T0Fininder4e irmt$b«liteit .ea 
daar door ▼ecboogde senaabilitaitt praedomii^oart of JüeT^r 
traekd adlengikens te pnaedominei^n eeae ¥oa«ise jblped'»cw<» 
sis« Bat na eene reneuse bloed -crasiii 4e bavaa iwajl 
heeft» leert ons de ondervinding; maar op velerlg w^ae 
l»«ft man tgetraoht de ware oorsaak deaer pra^edonumceade 
9Meiudteit te Torkkren. Bet komt om yoor^ dat da VjQ^ 
0ande t^orklariag de dnidel^kste ^m. 

Zonder aeidumoarbonieam» aiotoa en eeniga fwatar* 
aohtig^ daaipen uit te ademao » xoader -oz^^^am met d^ps- 
■elft «easigains iempereBdt. aaoton jn mïndaae of meardara 
haemlhaid in téademea» ^an de thaematoais -geen jüafida 
•dndea» kaa de menaeh niet JoTea* Jlft ximrt,, de Ji»iu. 



Digitized by VjOOQIC 



Sfe» 



dé mtmeóM iMoniMialet Mi4ar dèa ittdoed tutu kei 
•ètiÜBel èeiMNTkifti dk aittMiiig, 4^ oitacheidtig «i ^n*^ 
wmmg^ «füloxpisg der gaMeèrten «H ètt iii hei kleed. IRas-r 
neer lm ëen deaer or^ftiieJi In detwélirer y^rniftiMgfik t$m 
dea regei alirvki of in kraehl 'aftMeni ; utaueer de hma 
ooHunfipende Inebt^eoeaftn te ▼edL aeidant ^eerkéUkttm •«£ 
mndire •dompen iran moerMsett 'of ^pvlkanen » <ens»» ikeieft; 
mouMèr de «iisekeiüair gér Uueeonlen uit kei nderi«k 
kleed in geene ^rephendiBg itoei de alaerjJbtie mm kéi «19H 
gettium itcaty den ie iroi adeirihaMnga^yraete ^kregekwitigi^ 
de l>loedkereidisg eKvelkomen; in ^én iPoerd ^et leiren 
▼erkeert in ^^etear ende naimr «f fde* mentoii eeh» mee-* 
ten op middelen bedaoki xjjni# on de edendudiei^ lot wjj^ 
nen regéknnligea tetetnnd ierng te «hreA^en » of ^tiergetn 
«ling soékffiB Yoor derseWer mffrii|kiBg* 

Hit jm dn «ene innditlreekj» wier <ipffi f\Iilt4e (uiet Pred 
keeger is , dte ^die rui den Oeeeaa » «ü .wier oppervUkle 
ioer de Kon tweememl is kal Seèr enél kodm^le teteelen 
kesekenen werdi» de edeaüigUag ^mi ihem» di0 «leekie ^uuu 
tdbtUitecbe, «seer «cktiuieeke «enne-fllraleii «^pewoen i»pr 
eene yeeendering ottdergaaü moelji kunnen wjg i|il de^n^, 
Mfte ^aii* spieren. 9. die de edemkaUng kewerkent kedni-: 
ten. Bewermte TenuindeRi de eohmie der lackie^ deelen» 
In de aderen etroemt eene grootere kctefieelkeid* bloede» ^n 
bi|jlt in -deselrea langer aiaan , denq^l bet in epier-ioraekt 
a%eaeÉieii kart keteebre langsamer opsoigt. Jttea wil <im- 
«ers .ket regier kati k) «ene soig-fpenq^ Tevgdöken. JDeie 
«iteetüng mi der ^aderen dmikt «p de InektroeUe» der laa**, 
gen!| wMundeor -eene -mindere 'koeredbeid danpkriogs Ifktbi 
eti *daArdo4r een^ wuidem koeveolkeid ^jgenium #pfaiie'« 
men kan morden. Bovendien is bet akmMipüe - venmege n • 



Digitized by 



Google 



aio 



r4oor it leveni-liteht; ofigenoaieB wordt > door da «il^ 
MêUiBg der aderen^ door de «ilseitiiig yan liei bloed iel* 
re reriMuiderd. Hoe nüider hei bloed «ilgetel fa> des 
ie meer leveos-laebi kaïi lieiselTe opaeBen. T«i desa 
igde 4erbalv6 onderviodi bei lerens^TOobi in de loagoM 
nedi betebielen yan bei yereiidite ozygenhun op ie ae^ 
men. Yerdera geloovea wQ genisiel|k ie kunnen aaaaemaaf 
dair op lage airand-plaaiien «n ook bier ier plaaiie 9 1 
koolaoorgai dan in do gematigde tireekea in de 1 
aaaweiig ia* jD^ Sauêêurs heeft aolka ook in den 
bevonden; dooh oTer hei koolaunrgaa moeien wg in bat 
rervolg breedroeriger spreken. Daar na de laobi bier 
moer nitgecei it» dan in de gematigde streken» aoo ia 
dii ook oene ooraaak van de yerminderde absorptie ran 
oiyg^dom* Ofiiebooa bei ook aan de andere igde eana 
waarheid is, dat warme dampkrings-lodii mindere dmkking 
op de longen yerooraaaki en daardoor Toor de niiademlng 
Tan hei aeidom carbonionm en andere gassoorten 9 die siaii 
in bei aderlijk bloed boTinden» meergesditkt is. In ioA ia 
er geene Terbouding iossehan de nitgeaiemde gassoorimi on 
bei geabsorbeerde ozjgeaiom. Segudm ademde bg 12* R4 
of iOo F. in één mr 1344 onb. dnim ozygeniom in oa 
bij 260 B. of 90io F. lïlO cnb. dnim ; aoodai hg by ee» 
yerschii ran l4o R. of 3l|o F. ook 134 onb. ddm minder 
lerens-Iacht inademde. 

Maar onttangi het bloed van geen ander orgaan osygo* 
niom I opdat daardoor eene rergoeding bestaai van betgeaa 
de longen ie min absorberen? Yerminderde oecreüea dar 
dnnne darmen , vermeerderde seoreHên -van bnid en levar 
mogen in aekere oMiie hei bloed meer oxygenimn doa^ 
bebooden » door aan betselve meer aeidom earbonienm t# 
onirooven ; er moge oene hnid-respiratie , volgens Hmm^ 



Digitized by VjOOQIC 



2af 



^oUi (1) » of Mdtê eeiie dan0**kaBÉtb retpiralie plMto 
▼lAéeii» (iMigeeA wfi ranMoeAeii» maar met kuoas 
ëew^aen) ; Iwt Moed ia ie broncUaal-takkeii aioge oxygo* 
mm opnotneii-* iooh ui luar ooae aderl$ke Uood-eraik 
fiiaüiomineren » li^eoft jnlai de natnnr • b|j eenea aanhou* 
doklett onddelWren wamte-^praad Tan 80oF. begeert ; waai 
deor die praedomuierende Tenense Uoed^craaia wordt liei 
gaaglinn ■jrÉtnnm , het eerebroHipiiiaal-eTeteem in denid«> 
ver weHóng geteaqierd ; het Toedingff-proeee , de iraniitè«' 
oatwifchrfiag verdea daardoor minder. Deor dece gewg^ 
sigda leTens^verrigtingen Tan het dierlijk xenaw<^telael 
Is het intennere lidit niet aUeen te rerdragen ; maar te«> 
▼eas een ' heikaam prikkel roer Tole oudgasten of inboon- 
liagen» Kiet zelden heb ik des middags in de stad Chtne^ 
sea blootshoofds 9 onder de brandende zon» zien loepen. Ik 
kan ^zeo niet onbepaald berestigen , helgeen Ztirtznrmaa 
in sjine Erfiüu-ang zegt» Jiln Bata^m worden zij > die 
loMdien pegea tot twee aren op straat gaan , met eene 
leonüieid ererTalleny welkr niemand Terdyiigen kan." Ia 
Europa zalmen weiMgt vermoedeBy dat hier eonps de 
^uAéPëf voor at bi} de kaalhoofdige CMnesen» al dek* 
ken zij hnn hoofd met eenen stroo^^hoed of pajong, een 
aiekte raa den dag moest zijn ; dat gezonde eogen eene zeld« 
saamhrid 9 dat oefening Tan den geest eene i>nmogetijkheiil 
is. Dit alles zoude plaats hebben , indien er eene "arte^ 
rielle bloed*erasia praedomineerde. Hen zonde zieh aan 
prttEkdbi moeten onttrekken , waarvan men zich niet kan 
^ mag onttrekken»^ De prikkeHng » die nu aanhoudend de 
geveeb^zenawea der slija»«Tliezen onderyinden , zoude b§ 
•ene praedmaiaereBdearterieUe bloed-<^i%shr het weefiiel der 



<0 I*. c. p. tSA 



Digitized by VjOOQIC 



222 



ilMigvi m%0émug mÊ^adêtk » ikt wrfsidttog Her organ» ▼£* 
êaëm. het «vremi^alijk ffvrolg sondcr iiji». Ek wa»»^ h0i 
«Mgilgk., dali ü^ Kyhiam k»»d» Ugv<n kestiNAi im 
<M«ilfr iMlielvi TMidbel YweindiéB, 'I wêlk iu éü JrlJMut 
«iet l« mudMi «>acl# »!)■ ! Meo weet imnMrt^ 4ai ittf ip»r* 
mmmmag h% eeuêvrieriMt MoeA^a'iwu •» Tigaeuntt. Mmi 
kan dii kf^^ den joogtling) wnms ktrsi liak bt^t Ie a»^ 
^rikkideny dniiM^k waaroeaea. Er lonila-xi^ eeiiB 4iir«- 
Igka varmie ootvikkeleB ^ die «os hai Isvea inÏTaffdk'afe^ 
Ifk maken laaée; waai he» aieer asj^ealoai h^ Uaeil 
aktarbeerfc» deft td meer TdedM») woréier geami ia ril aèrè» ém 
ie muBer dierliike wariafa oaiinkkett er %itk^ Hei ii der- 
kalTé aieé deakkaar» dal kiy eene aaakandende. middclkartj 
warmte raaWF. een arterielle bked-erasia piraedomfiaeren 
kan ; eTenmia ale nabtj da neorder of caider peel ' een» 
▼eae«e; want de harmonie tnssehen dea 'nunaib en de 
pl^tiAe wereld wQVkAa verhrokeo sfa. Jh harmoaie toü- 
tehen den . geeat ea het ligekaam van den aMaeck aewfe 
aèlfi Terkreken a$n: Op a<Afiibeho«d hedaeht ia a^a» 
ie befe weieo raa den awmaeh; van daar jdat hf ia de 
héete utrekea tempen eene toeniaBeAde Veneute kloed^ek'ar 
ma^ in de berroaette biektatreken tegen eene arteHcUa» 
In de gematigde hiditstreken tegea eene al te afwiaiebiir- 
de bloedHMraab streden moet 9 reorgoUehl deer afa ver^ 
ataad. Bit doet hem ab melisck ontwikkeleB ; dit hecht 
hem aan het land » dat hem het noodige geeft » indien k« 
het deehta weet te Tinden ; dit boeit hem aan de natnarv 
die hem in a«ne pogingen de behalpsame hand iowmk%), 
aan de n^tniir > die hem m^ de grooete rökdenmen be^* 
l^igd heeft, mnar die hij uiv^ moet iraeli»«i»«^d«a h« 
door celfttandigheid verkrijgen moet. 
Wg willen na de Toorsorgen der natuur fiagaan > die 



Digitized by VjOOQIC 



f3 aaentrendf idi bélHmd van oni <frgÊaêÊme , %^ mM fmt^ 
m&Aémrié lêMéBÊhag tim iMfidftiR ev'l^atéöam €W ^ MM 
ia gél^ t^d^ke mannuidchrdb ittèdemiii^ van ^tygen/kMtf 
waal iikdi«fl er geeitif hocdisté ofgaaén ^lietloadeii , -^Ra Ittt 
UO01I décarbotCHieerdèn 9 dan coade de adèrtlka Moéd«* 
cvads Iran oógenbHk toi oogettblik i<MMaien' en 'dtt de i i | h 
kei leven nüdcroven. Wif hébben ^ oek «H hei Toora^aen'* 
de Addelifk knnaen dpmerken, dai eene praedènkteeread» 
arterieOe UoedmengSdg tof behond ran hei Hgehaam daar 
dB aanhoudende warmte yernietigd moet arordeik^ dat ^ë 
inrltabillteit niet bóyen de genaibflitefi kas heereekeii» 
ran daar de heücame uitwerking ran: 

B. Een0 vermeerderde hu%d-%uifmaeeming. 
De eerste weMadige en rerliehtettée nlNrerknig Tas éa 
wamte en het lieht ia eena vermeerderde haié-faactia b^ 
de aidiwte ligehaam'e beweging. Het^ sweet^ atraamt ala 
water van het llgehaanf ^; aeMaaam wanit hjf» dfe da 
atovere aee*ineht en goeé voedte) een viartai naatoMUA 
genoten heeft» in de eeraté dagen een ander veraekfifnael^ 
gewaar^ H9 geeft niet aelden z^ne verwondering te kan* 
nen> dat lol» niettegenstaande hij too veel' van dahaviga 
inweridng der warmte gehoord heeft y agna kraabtan %%• 
lang bAottdt* Doeh hoe sterker de ]iai4-iiitwasemiag 
|>la8ts heeft, des te eerder volgt er eena verminderda 
eethitt, begeerte naar wateraditige af mnraehtige dra»» 
ken en niet aelden volkomen tegenzin in alla sümnlan-t 
tia en ,'ekcitantia. Krachtverliea en loonriiaid wordett 
nn van dag tot dag » hoe langer aoo meer ondarvondaq* 
Heeft dos de warmte het longen^leven lèrstand 'doen^ v«i^ 
minderen» om de crasis van het kvena-voeht tavaiaoda* 
ren ; het leven van de huid daarentq^ i» dad e lfk tn 
hooge mate vermeerderd. En kon de natnnr gesekikter dén 



Digitized by VjOOQIC 



22i 



org«ao dadelgk een xoo verhoogd l&ren geveii ? aen or- 
gaan TooraioB Tan periphoriaclie senuw-f Ignipli- en bloed 
Taten-sielasl? een orgaan dai lnchtTorai%e » dmipbaar 
Tloegeadet Ja selfii yaate stoffen afteheidi; een orgaan» 
dat bicht-'Tormige » drnipbaar-yloejiende en Taste sloffiMi 
opneemt; een orgaan dat een waarborg is Toor inwendige 
oiiganen t dat ophoopingen en ontstekingen dier oi^ganen 
voorkomen kan» dat de teedere longen en de nieren kracht* 
dad% ondersteunt en in hunne Torrigtingen de behuj^- 
same hand biedt. 

, BoTenal is de eerste boTenniate Termeerderde luid- uit- 
waseming Toor den nieuw aangekomene Tan het hodgste 
belang 9 dewgl deselye het ügehaam afkoelt. Afkoeling 
itfmiers heeft -bj iedere damp'-Torming pkats. Termogo 
ihrer ElaStieit&t wirkt die Atmosph&re , zeg% JHeil, gleieh 
•iaem tonischen Bade auf die Oberflüehe unsres Korpera* 
Sie sangt uosre Ausdünstüngen Ton uns weg > die ums 
soAst ersthHcen wurden , und ist der Torsüglicbste Ablei- 
Ier tt*srer übo^flüssigen W&rme (1). 

Door het aanhoudend aweeten wordt Torrolgens de 
periphaerische Toneuse bloed*eongestie in meerdere of min- 
dere mate opgeheTon» en daardoor de Toortstuwende en 
^Aantrekkende kracht des harten Termeerderd» en door het- 
sèlTO worden gassoorten en Tochten uit het bloed gcToerd» 
hetgeen Troeger in grootere of mindere hocTeelheid de lon- 
gen f de opslurpende Taten , de afscheidings-organen yan 
het darm^kanaal Terrigtten. De digestie is yerminderd of 
gebeel opgehouden > de desassimilatio conmittnis heeft de 
^boTOidiand. De mutatie materise Tennindert ; hetgeen al- 
les daartoe te Jtamen werkt» omgeene meerdere jwarmie^ 



<i) Ueber die Erkcomiss und €ur der Fleber T. I p. 6i, i797> 



Digitized by VjOOQIC _ 



225 



SiNfikn hbii orgfanisme te ontwikkelen , en het* bloed naar 
dea omtrek ran het lig<;)Kuim te roeren. 

Voor dat wij nu over de anorexia als h^t gevolg van 
ket overmatig xweeten handelen » willen wij vooraf aan- 
merken , dat de sudor van de materia perspirfttionis in- 
sena^nUs in zijnet cl^iiiisehe bestanddeelcn verschilt. De 
laatste y tof bestaat uit water» aeidnm earbonicnm» azoton 
em weUigt uit hjdrogenrinm ; somtyds ontbreekt het aeidum 
carbèniciuA' en azoton. Dan eens wordt dit » dan eens 
dat giw uitgewasemd. IHt hangt vdgeUs Burdach (1) »* 
van de omringende atmospheer af; daar er stikstof bij 
eene lueht^ r^k aan zuurstof , nitgewasei&d wordt ; zuurstof 
daarentegen bij eene lueht rijk aan stikstof. Het zoude 
b^angr^k zijn » bijaldien men bepaald konde opge- 
r« welke stoffen door de huid b$ den nieuw uitgekomene 
uit en im geüdemd werden. Wij mogen veronderstellen , 
dat'd» nieuw uitgekomene aeidum carbonicum perspireert, 
dewijl zee als wij later zuUeu zien in de eerste dagen de 
lever hoogst waarschijnlijk wêlfiig of geen gal afkondert» 
en ten andere dewijl het Uoht en de warmte de koolstof 
ais pigment tuasdien de huid en epidermis te voorschijn 
roept. De uitwaseming vau gassoorten » z^t Burdach y 
geeft zidk zeer moegelijk door verlies aan gewjgt te ken* 
nan-; daar/ decelve door eene tegel^ktijdige opslurping 
Tergoed wordt. Uit scheikundige proeven echter blijkt ^ 
dat stikstof slechts zelden , koolzuurgas daarentegen altijd 
en wel in eene minuut uit de longen 17 grein, uit de huid 
I grein , ultgei^demd Fordt (2). 



(i> Dw Mensch nach den vcrschiedencii Scfteti seiner Natur ^ 

1837 P. 3^. 
(2) Op. 1. p. 37. 
6. J. Ie. s.. 15, 



Digitized by VjOOQIC 



226 



Uk bMmrre nu de tK^tf^eUitiA kier hoéntmai , «eUa w^e 
niet op te geven. G^igêi nevkt 9p, dat hei acidmnt car- 
bonicam^ alg gaabcd aangewend, prikkelend op da gaveels- 
xBAuwen der kuid verkt » #a wel zoodanig > dat de lieka 
tegelgk een« warmt» over bet gehaelfr ligrhaaai gewaar 
werdty waarop- eene overvloedig* kuid - oitwateaiing 
volgt (1)» Zonde nu det kvad-nitwaaeoiuig. ook teennMtin, 
naav mate de Inokt nietr meer aeidum earkomcum voonne» 
ia? Of noude de meerdere hoeveelkeid aeidam oarh 
in ket bloed selve de hnid-ienwwen even a)a een 
konnen opwekken? 

Uet aweei ia auuraektig^ door ket acidam galadlienn» of 
aeetiGam: behalve dat. ign er aalia gakiotien» etmawoimiv 
principium laüvale (?) earbona»-s«lphas photpkaa aodao ee» 
weinig potaaeaot mnriaa-aodae». mnriaa amomnine» pfaospka» 
en carbonaa ealola mat eea weinig ierram» In ket aogr 
vaUend ia ket« dat ift de okaelkoUen en: onder aaa knA 
•erotum» aan de binnen igden der dyen. de kntd nea 
spoedig, eena donker roode kJeor ontvangt em eena atef 
van eene penetrerende reuk nitdraaement^ Bia iatenaieva 
rooda klear der. koid. op de geiagde- piaataen heb- ik kier 
sleekta waargenomen* Met amegwa wordi kier oiok ter* 
atoad r|kd|jk afgeachaiden ; aoo alu de Ohineaeke eopen^ 
Beboonmakera met kunne verderiyk» lokerpa aorvinaliinnfea^ 



CO Ueber den Knnkbeics genius in theoretischer und pnctiscber 
Richtung 1840 p. 57. De opmerkztnie lezer zal opmerken^ dat. 
Géigel ons bQ onze beschouwingen nopens bet acclinutisatie-proces 
vin veel voordeel geweest is ; des te meer Betreuren w^ Bec 
ecbte^ dat bjj zich zoo mmigmaleo op scbry ven* becaepeff heeft, 
die evenmin tls hy^ons klimaat waargenomen hebbeir en 
geheel en al onjuist oordeelen. 



Digitized by VjOOQIC 



m 



ten otis söuiha ktmiteii irertëkèrtn. HèHKètoft in hèh nébtm 
eatanittm gètbndenf nteÈorkiéf onnaxooui eè ekiiw» prSdei- 
pniiii iiliinile » aHmineii Éiei i^rfneipicta etts^Mttm > ihatr* 
iiSlUfnIifk (VliofepliM e* eirlboiiaÉ «tlok^ cAÉTlmMs kiUigtiè- 
Bi'ae met een weinig aceias en mtahm m^M*. (AtiaéHtft 
ph]rft{o%iae spéeiaBs eorporii ham&ni » «letérè jSM««ftoaii 
Ed. alt. 1842 $ 351 ét sé^.) 

In hoe Verre termeerdere» hakl-'fknetfe kei l%é1iaam dé 
poeiUete ef nègaifére AetMtHéti ontneemt, kttnneii w9 
niet bepaald opgeven. Jfmêitong (1) deéttmedé, dat kg 
torpor, waar reneMitèfl eil téi'adndoring vidi dierKjkê 
warmte aanwesig waren ^ galfaniemng door dé ^deN Met 
Welbehagen rerdragM werd; doek pUk étt ntt^Ml aaé«* 
bragt 9 wanneer de inilabilitae ek dierlijke warAile praè^ 
domineerden. Dat na bif èene afnemende èrterieHe Vloed- 
erasis, bg eene afkoeHng de ligekaÉms-<e!eetrïeiteit afaèemi, 
kan men waarfteh^iklijk aakHemeb (2). 

C. Fermindetdé eetiuH. 

Met regt heeft JoknMon (in zgne the iHflÉénee ^fró** 
jpiemt climatêB on Xurop$an canttttmtMkb. Iiondoit 1810 
2d ed. p. 11) de Terminderdé èeUtitt ala eene koogit #9Mé 
vóorsofg dier natuur opgegeven ; doek dat detelve 'atfeen 
tonde ttrekken » om de prikkelbare bloediüke geftteldkM 
van den üiettw nligekomenen Enropeaèn Ve termikdét^il» 
iê naar ons inaien al to oppervlakkig ovel- die kéogH 
wgse voorcorg dèr natuur geoofdeeU; w3 toék mééaek lAel 
grond te knnaen aannemen , dat in de aeq*torikaI^8trê*' 



(i) Typhus Fieber p. 86, a. d. Eng. Von C. C. Kuhn^ 1821. 

C^) Men zoude by dynamische ziekten *de electrotteter ett filktil- 
tiplicator moeten aanwenden , even als bQ orgaAfstbe ziften ét 
plessimeter en stethoskoop ? -^ Atnicm certus in re hcertd temUur. 



Digitized by VjOOQIC 



228 



ken het geheele darmkftnaal ran de maag tot aan den anna 
eene wiJEiguig^in desielfs functie ondergaan moet, dat de 
dunne darmen minder > de dikke daarentegen meer moeten 
fungeren dan in de gematigde landen. Dit nader te ver- 
klaren is ons Toornemen. 

Wg hebben opgemerkt, dat de huid het leyens-rocht 
tot sich lokt en gedeeltelijk door den vertraagden bloeds 
oi|iloop meerder ontvangt; dat deielve het van een ge- 
deelte der waterachtige bestanddeelen ontrooft > in meer- 
dere of . mindere mate decarboniseert > andere gassoorten 
ontneemt en het. ligchaam voornamenljk afkoelt. . Uier uit 
kunnen wg reeds het besluit opmaken » dat indien de maag 
in , overeenstenuning met de huid wil handelen » dat er 
dan in de eerste dagen geene of weinige digestie of eet- 
lust moet toestaan; want de plasticiteit van het bloed» 
het voedings-proces 9 de dierlijke warmte worden door de 
verhoogde huid - perspiratie verminderd. Be zeer spoe- 
dig opvolgende anorexia op de vermeerderde huid-uitwa- 
seming staaft deze meening. Br Martin Cetgei ze^ , »de 
v^rmeerderii^ van acidum carbonicum geeft zijne d^pri- 
m/erende werking op het ganglion - i|7stei«n te kennen , 
v«or. zoo verre hetzelve op de digestie invloed heeft. Hoe 
■pieer het.«cidum carbonicum in het bloed toeneemt» dea 
te meer wordt het ganglion- sjsteem in deszelfs levenskrach- 
ten minder ; doch 'voor al naar mate het hydrogenium in 
het bloed toeneemt. Be digestie wordt by eene toene- 
mende veneuse bloedcrasis daardoor voornamenlijk nog 
minder , omdat de veranderde bloedcrasis in die hoeveel-* 
heid geene vochten > geene jsecreta verschaffen kan ; zoo als 
eene krachtige chjmi-^en chjliiicatie zulks vereischen. Bo- 
vendien is» bii een verminderd ganglion leven, de permutatie 
materiae minder en daar de regeneratie der deelen awak- 



Digitized by V^OOQIC 



229 



kér is 9 Terlattgt het orgnnitHue ndnder voedsel." Tot de 
<Kn*zakeii na die bewerken» dat er minder Toéh^en in de 
VM»g en dunne darmen nit het skgaderlljk bloed afge- . 
•eheiden worden > brengen wig boven aan den vermeerder- 
één prikkel f dien dé lever bij de toenemende vermeerder^ 
de carbonisatie van het bloed in het poort-aderstelsel ont- 
waart. Waar prikkdi is» daar' is bloed, soo hetzelve 
sleehts aanwezig is. Uit de arteria coeliaea nu gaat het 
bloed voor een klein gedeelte naaf de maag; want des- 
zelfs gevoels-zenuwen van den N. Vagu$ zijn niet' geprik- 
keld; maar voor een groot gedeelte naar de levér om al- 
daar behulpzaam te zijn in de zuiveringen » in de nadere 
bereiding van het poort-aderUjk bloed» hetwelk nu niet 
alleen meer carbonium» maar ook meer chijltts bevat» ge- 
Igk wij later zullen zien. De honger neemt af» ver- 
dwijnt ; succus gastricns wordt niet afgescheiden » suecus 
panereatiotts en enterieus zijn onnoodig ; waar:toe zonden dan 
de maag en dunne darmen onnoodig soo veel slagaderlijk 
bloed als vroeger bij eene goede digelrtie ontvangen ; ter- 
wijl de lever » bij eene toenemende veneuse Hoed-of asis » hoa 
langer zoo meer aan slagaderlijk bloed behoefte ontwaart? 
want » alhoewel de gal niet dadelijk in grootere hoiéveelheid 
afgescheiden wordt» zoo is hetzelve noodig voor de aan- 
staande vermeerderde gal-afscheiding. Door de steeds toe- 
nemende veneuse bloed crasis neemt de absorptie der' vasa 
kctea» Ijmphatica en venae » alsmede de assiaülatie af. 
Pa nieuw uitgekomene verlangt dan ook zeer Ugt ver- 
teerbaar voedsel of in het geheel niets ; zoo dat de 
hepar zonder eenig nadeel meer slagader^jk bloed tot zich 
nemen kan» ten koste van maag» milt» pancreas» omentum 
en duodenum» welke deelen nu slechts van de art. coe- 
liaea bloed tot 'hun bestaan verlangen. 



Digitized by VjOOQIC 



29Q 



Ifftpr de iftte^tna* iAUmh m «rM«Mi^ w^rdi het bloa4 
4^* firt« PMflKUri^ iiaptriior en.iiilfnor door dan {urikluA» 
4i^ Tim d^ pfrJFhMriiKilu^ Sey^h^^^mm/f^fi ^ 4i^ oryMMi 
(^vniqg$hfMt wordjii, tf^D#ef«MPa gtfiterd; vsmmnImc 4# 

Tii)4«B^ W$ YATMderaieD^iit dit; 

1a»« 9««rjl ifi lever iiie#r arterie^ blo^ «oodig boffl.. 

a^OL 9# a|^i^>rpti^ d^ VM« l#ck!^ vermijiderdJifiMl^ ^<Kldib 
by eeoe ¥ei:iiunder4e a£i«bM4ii>& Tna i|tt^u« gndUiem , 
^acr^^Mus «o .epUri<;u» s#er ve«l V4)«di«l ¥er]«r«a 
gjian», indien m^ 'm M^iüi^iiajm craiyMU^ lAflaniwU 
^üff digetUe en atniMrpIJie'iil^^ k^d^ 

3^. S« atta dUven^ die roedaelTJiii M ptenteniük tot Jii«h 
n^/Pl^, i« dp d<0^Ke dv dUdi^« dtranen duidelpk^ 
am^v^MH 9 4«Mi bf fien « dj^ itril «Ü bet d|ei)eiir$k 
To^dem. 

H^i 4w9ir^«f^ inm «Uu 9ii^el9^ » kind em iMfa- 
liAg geiyk^ in9#r ^ d#t vaa 4^ nfu-niv^H^ ; dfUMre«tegeii 
4ut ¥iii» l^taro» bNiftild <V 4a( rm d# b^rbivera. 0«dc> 
m twee kü^ff^titifa kJ4idare« yeiid jMv^to» v^lcjNia 
^fltarXr», A»: 4iU(« d^rnieii neer «ntvikkeld» diui de 
duma^ dwrim»f b#tgim danreoi. n^rkmardj^ b^ devïl 
b4t digeftUe^ en ae e ii a i l nf i f - pre^eii bfi de lUieyiwMJfMi 
. bei kara^tier der hM^bivera atwaeemtt Ka 

49. uit de pê^M^f^hê «i^eedkiMid^ vim de difcke 4mmm 

meeneii vg etett^ te magüpi ^nneniefij. det. de eeprer 

pe^pia üaiï Mer iiM«r MUrMcelt^ diMl ia de gmiitif4p 

l^ndeA* 

Vet, ael oo^ocidig «fo mui den lener U «penVarea^dei «i 

iA <uiM^ Blgre^alagitcko beatsiMMiwaf en iMooderbmd MuU^r 

ge?ol0d x|j9»; <^Qh^n £ier/e TaorneiMDljjk de digoath» 

in de dikke darmen, e ai ^rt en n d i^fl. Het eeeeam yeliki 



Digitized by VjOOQIC 



131 



WA éè nmg » dd Ytiiviila #mrAMli* ftan #» Ttlniim pjloH » 
<le yiroeesBini TtfriüliMniHs Min iMt jwneraig. 9e olielitrf- 
ftdiH(pi reoltff^^rf kooit de gal fe Tervtngeii en de teenfift 
der -iÊSkke dmrmen komen met de «eoreta Tan de maag en 
tomie darmen erereen. la men wil» ^% er meerdere sn<* 
ren in de aecreta ^an liet inteetimim amplnm komen t naar 
mate ketielve de chjlog ran de danne darmen nog meerdet* 
meet bewerken. ZnUen wij Mf den iidander een groeter 
eaptit eoli , «en groeter nppendiit i^ienHlcaiarie , eene klei- 
nere maag » -een kletner pnltinar renMenA dan bij den 
Bitropeaan fin -de gematigde itreken vtoden ? Bene betrek- 
kefijke geeegde Yergrooting en rermindering der bedoelde 
wiganen meen fk meer ênn eem epgemeriit ie bebben ; in 
hÊ% yerrelg wiSlen v^ hij ^gdegenbeid onne anndaebt neer 
namiwkemrig 'op dexe doelen > itemede op de erterin eoe« 
Unen Teilen. 

Wanneer er bonger onMaai » ^an lokt de maag bet ■rte^p 
Hel Moed rm de milt lot iMk. 9h benger ie bel beate 
ofFwekldngsnttddel roer -de maag. Benelre waagt aan den 
itfeuw lËtgekomene wat bet orgamame noodig beeft. Ben 
Kjift opleabaar , een Kgt In nlbninen Toranderbaar i^oedael 
li baar «enige begeerte. Bten om te loten » hondt b^ 
die lieb aan bet Idimaat wennen wil> immer (n bet 
oog. De ligst Terteerbare sp^sen ^poèden bet meoit; 
want al wat bet Moed naar de maag tn groote boetedbeid 
doe% toeatroomen » onderdrukt bet organieme f t toort de 
fnneKe Tan €e lerer en bttid , pertttrbaert de digeatie la 
de dikke darmen , doet de Teneoie bloed«*or«aia toenemen, 
B9 eiise ptftbaiogiaebe èesdmwwiligen der ongavin t die nu 
ak onderwerp enie opielienbéid beiüten, aollen w^ ia 
bel Tenrolg forklarea, waarom de Inlanden» wiei^ fiftne«> 
iién door Ironne leefwijae van de oneen ^enigermate afwif ^ 



Digitized by VjOOQIC 



232 



ken ) bij hun Toedsel zulke heete zeUbUndigheden Toegen. 

Bat de vermeerderde dorst een heilzaam ieekea is, zal 
na het voora^^ane geen verder beUog ▼ereigschen* . Na 
de minftte beweging stroomt het water Tan ons. lïyehaam 
en er ontstaat eene «terke- dorst. Het gefiltreerd rirlerwatar 
wekt. het meest yan alle dranken op en de zuurachUge 
yerfrisschen het meest. 

Het is in het oog loopend « hoe de huid en .de mta^ 
te 2amen werken om het ligphaam af te koelen ; jzeodat ik 
/* Jhiv^ ; niet toestemmen kan , dat de dierlgke vmxaé» 
vermeerderty naarmate de temperatuur der lucht t^ea^emt (i); 
De natnur doet, bg aterke uitwendige warmte, dia Tan 
het ligoimam verminderen en daarentegen Termeerderea by 
uitwendige koude. Chalmasius i Z09 als Séboêtiitwi «na 
in zijne physiologia generalis pag. 265 mededeelt» onder* 
vond» dat de ligchamelijke temperatuur 95o was* i|idien de 
luchi lOlo Aanwees» doch 970j indien dezelTe van 18» was. 
Blamkêf Blagden en Fardyc0 , in kamers , die tot 
' fUOo * F. Terwarmd waren , TertoeTeade 9 ondervoa4en f 4%t 
de thermometer in 'hunnen mond tot den lO0sten graad 
daalde. £a niet alleen dat de hnid en ma^ te zamen 
wei-ken f bm de warmte -» ontwikkeling in het ligehaam t# 
doen vermin4ere;i , maar ook het verminderde longen^eB 
organisch zenuw-leven. 

Be anorexia ondersteunt dus niet alleen de- uitwerk^ der 
vermeerderde huid - functie 9 zoo als Johnson aangemerkt 
heeft ; d<rch wijzigt ook de digesUe in^ het intestinaaMdr- 



(i) HancHnich der Physiologie des Mcnschen von Dr. J.M6sHet^ 
IB. p. 76, 3te 'Aufl. 1838. Zeodra wi}- voldoende proevea 
omtrent de dierlijke wannte kuopw maken, zullen. wö tfzei»- 
d^iyk omtrent dit beliuigr^k onderweip iets mcdodeeten. 



Digitized by 



Google 



233 



mmA en heiaorderi dtn leep TAn.het slagnderlfk . bloed uü 
4a» trifMU JUUeid, Jiaar de lerer* 

. D* dmgéêtie naar de lev^r, 
, Htirnr üipriim est , qued retjpiraiioiii impeditae «o nuk 
]|«t.perfeeiae avoUiuiii ferre» ejiu<iue muoBA lusciptvè 
eeAAtv» S^oij^ .ewpi in puknenibtt» .principie siieviiaK 
#eii.s^ii0imbutiMt ideoqae indolem quandam prainam adeptits 
pactiii^iilia aUuodai tiiiofliB ei quoctinq«e modet cgioiendai» 
Qnaft hepar.eelKgi^iisqQe ad bilem efBoiettdam iilttnr ; jilaque 
bfpa;U^ pot6iiti«itt»«t . biJiosi; liquorb abundaaiiam augm 
iiH^iifestiaii eat. Dai dese ireordon Tan: ,:Friediênd0r (Fitar 
4»niQAta docirinae pathelcfg^^ § 171) waa^beid .bevatieq» 
bunnen wij betuigen » want ia dese.laAden.kwmen wq de 
]«¥er- iKgna ak longen bescboawea en,w| zouden durvea 
beweeren» dat de geheele acolimttUiiitia. daarin, bestaat > 
M éii lever» onderstand door de vernioerderde budifuner 
Ub f ondersteund door de Teraünderde .foaotie wmiL de niaag 
#&door de rermeerderde oopropoesis (ten gevolge waaryaa 
de dierl^ke warmte aanmerkelök geteüq>erd wordt) » een 
^oot gedeelte der werkzaamheid van de longen overneemt^ 
JKis^r n^te nu die overname geregelder en trapsgewijao 
.]4a|its vilidt» naar die mate zal ook het organisttie minder 
Jbet nadeel van den overgang van een. gematigd naar eea 
beet klimaat ontwaren. 

8e structuur van de lever verschilt dan ook niet zoo 
veel ,van die der, longen , als men wel oppery]akk% zoude 
meeneiu De . duqtivi xholedochus z^oen oorsprong van 
bet sl^- vlies . van het dpodennm . geoiomen . hebbende em 
yj(H»rtloopende in. ififi ductus liepai^cus en ■ jsls .^i^ hang- 
9ek In^de» ductus cjsticu»» .verdeelt zich. alsjbepaticus 
i«.jt^ee hooldtakkea en d^zo, in., ductus biliaiuir welke 
b^omviprmii% iii:de zeUstandigheid i&nleivet.,. met Mfht^ 



Digitized by VjOOQIC 



J 



2» 



ir«sebn toêttksk^ dringen «n tmt éêt «rgUMi iQii» kift^ 
geen de bronehi tow* de longen «gn. Oe vent yrtti<— 
brengt het bloed tor reiniging naar 4e lerer » eren als do* 
•rteria pnimonalie het mderl^k bloed lor refinSghig naar de 
loagea Toert. Oe arteria hepatiea -dient tot irooding evott 
ahi de arteriae bronehialee, en de renae hepalieae Ittden Wt 
Hoanlvord bloed ia <dea algemoenen bloede omloop » mtm 
aii de ?«Bao pahnonalof. Hot grootel TOnMAnl b es ti É l te 
> ée belangrifke Terandering 9 welke het bloed ran de arte* 
ria pvlmonaifi en dat van de Tona porteiua ondergaal ; 
irant hei aderli)k bloed van de arteria pulmonaHa Ie aan 
den laeht-oceaan blootgeileld 9 hetgeen hel bloed Tan do 
irena porlamin, toot xoo Terre wlf ireten » niet ii» IHt do 
oTOreonkomel ocMer > irelko tnaeohen de itmetanrder iolk- 
goa en lerw beetaat» ml do «oorlea Tmn gas > die nen in 
de maag on damen geroaden heeft, aoo aU -oijfgwiiiaM» 
aeidain earbonSewni, hfdrogemam en afolon> en in dè 
dikko damran aeidnai oarboidettni , asoton , hydrogimfaifc 
mdphoratvB on oairbonisaiiHn , ie het idee Tan eeno ree* 
ipiratie in do Uf¥er door «iddel Tan hel ipjekecMnl ^ hi%^ 
mij do Tonae het gai abeorberon, heta) h^ gas in den 
dttetes eh o l e d oohns dringt, nsel oagerfnd; naat* oto i *» 
iraardig Tati aan db eKpermientoele phjalologie tor oTOrwe«> 
ging medegedeeld te worden. 

Hee het «ij , Hij ifoten , dal de loTer het poort * aderl^k 
Moad swrert, toot de assimilatie gesehaLter maakt en laar 
om in fbaetfe toevieaien moot ; naar sMite het bloed door 
attdero organen muider bewerkt wordt; naar mate het 
bloed sehadd^ke stoffi^n ontrangt. Men denke.ideéhiB siatt 
de TTueht in de baarmoeder, aan dengr^saard, tfan riekten 
der longen on des harten en «Mn zal cieh knnnen orer* 
t n ige u f dat de leror oenen To^^namen rol in de aid Tor i n g 



Digitized by VjOOQIC 



9S5 



•ft bevftriüJif y^ ket J«ir««s*va€lil ie rervnltoa iie^At 
^} 4«i nuittw utgektmeM ia 46 U^wMi»^ Ui dtn 
TMnMmnfl«r4k faa^Ue tm de brer ia bet oe§ leapead* . Al« 
k» Tereenigi irieh om de eeogeetaa taar dian klkc ta 
iNTiNNUrnDu 

9e feaifeii selten stdi ntnder nU ; iial hari Irekl hei 
bfeed laagsamer tal akh; tet Moed wordt aiinder Taa 
oiTgeMBQi» vi^er mai addMo carbonieiim voorrieii; 4e 
eiroiilatie wardi daardoer ia bel sjMieiiia perianm traiyer ; 
da geroeli- aeauvaa raa de laFar wordea daardear geirri- 
ieerd ; de renaeorderde haid - traaaptraMe berordari dia 
irritalie; de maag rnat^ ea laai . daardoor oagealoord 
bel Meed yaa de arieria eoeliaoa naar da lever atraomea ; 
da abaarpUe der Taaa l^n^ihatMa» de aetimtlatiia aaaiaa af; 
èe venae abaerbaren nil At d^kka darmen meard|ure ehylaa 
aa Toeren deaaihre aaar da levier ; bet ligahiom aebuwl 
bear^fiBf > ia aaa waard bg Jtem aienw aügekemeae aeb^pii 
dB nalnar aHe ki*aoblen te vareenigen , om d« lever aane 
baegera fhala in bel arganisiaa ie gevaa. Ba is dïl geea 
baagsi weldadige pegtng deraataor? Bestaat er éea orgaaa 
in onze dierlijke bniidioading » betwalk beter geaebikt ia om 
aane aoo belaBgr$ke Termaerderde fanetie Ie yelraeren, 
dal bel bloed beter saiyerea of bewerken kan ? 

£a om deze verhoogde ftmciie imar vtreisdiiea te ver- 
rigiea» is er meerder arteriel bloed noodig ; vaa daar dat 
aaantxia de eongeatie aaar dat ingewaad vaoraf gaat; 
vaa daar dat de lever ia omvaag teeaeemt ; van daar dat 
ar addsaam ia da eer^e dagea onaer aaakoaast te Mtutm>- 
ata^ nitatertiag van gal in de darmen plaats heeft ; de 
lever loeb amet ea kan volgens Jfmirmi (Cfial^iae medfr* 
«ab T. IV p. 2M, It34) caader «ealge stereais ia om* 
vang toenenma. Taa daar dat ia de aerste dagen sedes 



Digitized by VjOOQIC 



236 



een ongewoon , obttnwtio sAti ewk gewoon yefB<^giisel b^ 
den' nieuw, aangekomene is, ran daar dal men gedaehti^ 
zïjti moet aan de Hippooratuche les : cocta noB ermda me- 
dicanda sant; wani door de temggehoudeiie stoffen wordt 
er in het intestinom crassam meerder bloed gelokt » waar^ 
doorhetselve langzaam tot eeae vermeerderde fmiciie op- 
gewekt wordt; want naarmate het poort -ader^k bloed 
meerdere suivering en bewerking mn de leider ondei^[aaïa . 
moet ; naar die mate moet hei intestistim tenue minder » 
het intestinam crasaum meerder aIag«-adorlgk bloed ont^ . 
vangen. Bij gebrek aan het noodige slag-aderlgke bloed 
ondergaat het poort^aderljjk bloed geene rolkomene suiTO- 
ring ea bewerking ; ran daar het nadeel als de milt te 
veel slagaderl^k bloed ontvangt ; dit« orgaan is meer daa 
.waarschijnlilk de voorraads-aefaonr van de maag,. Indien 
de maag voedsel verteeren moet» dan kan dezelva son»- 
der nadeel bloed van de milty geenzins van de lev^r ont- 
vangen. Wij hebben niet zelden eene zeer kleine nnU' 
met eene zeer groote lever bij den Inlander gevonden ; het- 
geen wg in den beginne niet begrepen » maar nu zeer 
goed verklaren kunnen. 

Wanneer de anorexia nalaat en de eetlust langzaam te«> 
rug keert, dan is de lever in slaat om gal aftezonderen 
en gewent zich hoe langer zoo meer aan den vermeerder- 
den toevloed van bloed en verhoogd leven. Door de uit- 
storting van gal heeft er contractie der intestina plaala 
en er volgt eene geregelde sedes ; de dikke darmen zijn 
tot hunne vermeerderde functie opgewekt en het evenwig^ 
tussehen longen en lever , wordt meer en meer daargesteld 
en volkomener. Al wat bij den nieuw uitgekomene de coa- 
gestio hepatis stoort veroorzaakt stoornis in het acclimn- 
tis^^c-proces , geeft, aanleiding tot ongesteldheden , tot 



Digitized by 



Google 



237 



siekien > welke men dan ook bij de meeste iH^omej» 
Bnropeanen waarneemt ; uithoofde dateer seer weinige zg|i ^ 
die de pogingen der natuur waarnepden en on4eri(teuBen. 
Later suUen wq over koortsachtige v€&*sehjjnaelen aprèken ; 
z§ worden niet standvastig waargenomen » ofschoon %^ 
menigmaal de functie der lever verhoogen en beluilpsaani 
zgn in het aoclimatisatie-proees. Zoo ook moeien wg 
terugkomen op de sympathie , die volgens J^hmo» » tus- 
schen de lever ea de huid bestaai en door, hem cutamtih' 
hi^HUi^ êympathy genoemd Is. Uit- h^ bereids gezegde 
Terklaren wij die zoogenaamde sjmpathi» aUns : indien 4^ 
huid - functie verheogd is » zoo db bij de aankomst van 
eenen nienweling, dan ontvangen demaagendt^men weinig 
Moed en hetselve stroomt in grootere - hoeveelheid naar dp 
lever ; ontvangt de maag eehter meer arteriel bloed ' dan 
Toor hare voeding noodwendig vereischt wordt; dan 
neemt de huid - fianetie af» en de lever ontvang Jinsgi^f 
l$ks minder bloed en zondert uit dien hoofde minder g^ 
af , en is aan ziekten blootgesteld. Wij vertrouwen» dat 
wij bij onze pathologiiche besehouwingea on&trent het acr 
«limatisatie- proces dikwerf gelegenheid zullen h^ben » om 
datgene meer of min te bevestigen, hetgeen w^ nu voor-> 
gedragen hebben. Op de funet&e der nieren , op het Ver- 
. l>and » waarin dezelve met lever en huid staan , zuUen wij; 
later tem^omen. 

fi. Vongêêtie naar -het kêofi* 
Dat er ten gevi^ge van de verminderde werkdadigheid 
van het vaatnstelsel en verandering vaniiet bloed» he^en. 
meer en meer aderlijk wordt en :aeh uitzet» eene conr 
gestie naar het edelst orgaan plaats heeU» aal «oa- ieder 
^gr'ipen. Niemand zal dan ook gedurende het acclimati* 
satie-proces van congestlén geheel en al vrij blijvea» Ook 



Digitized by VjOOQIC 



238 



it retmêetdetéë prikkeliog , êié ê$ ktrteiiM ^nMig||k 
ondertiBdén* kvoldMnde cm e^Êee^mgmiim im Ttrwtlriuftk 
Wif Iwbèeii getkut 4at de rwmêwéBrdm hiiid^itliwaaé** 
nriiig » de irenniaderd» e«tlhui&, de oon§esiië naar die le««f 
heüMOtte peginge» der natoar bUb» es den meawlMuifelüi- 
mene mm de warttle t# doen gewennen ; deek k de erna* 
gestie nntr de hereenen tleeUs een l^reig dier netfeve fMS» 
ieb^m^n óf heeft deselve eek «enen weldndigen invlo«Mi 
op het orgnnkme? IndieA deaelve eeae eon^^riao 
inetpieas !s> den l^eeolaeaw ik dü ▼ereelqJiMel aki 
Toor het l^dhaam. Wif hebtei het ondenreniiQ» hM 
verdrietig ée geprikkeUe toeiiand der heneaen, die 
ilapeloose nêehten lifii ; w% h^ben tot verTekne tee h^l 
gesang der kikvoreehen en het knagen der ratten geh<K»rd[) 
wQ hehhenhet geboeid mei trelkeene ottreraadigd» hut de 
(K I. mag het Enrepeeedi hh>ed traeht «it te snlgen en ene 
de neete heep ontneemt om in t» ekunheren ; wy hekken 
20^ menigmakn im die agrjpiua het liere Meederiand terog 
gewene^ht^ en ooae gedaekten h$ dien grond geyeeUgd; 
tenrgt itn^eo^gebeii en al Tan dahniteli-^ereldoiribewuetv 
de TerkwALkead* naehtmat geneten. Sn ieck kenden w^ 
di# prikkeling der henenen roer den itieitv-aanfekeniffiia 
Vo0r heüsaam ; irant de«r dk prikkeling verdt het^ gMig- 
Bon-sjfieem epgeirekt^ de mtwnaenang» de ceageeÉte nanr 
de lever » de bloeds^omloop bevorderd en niettegtneteandg 
deselve de slaap van ene vww^derd keodt en bovenmate 
de nieren*alheheiding opwekt » aeodnt w^ telkens hei bed 
meefestt verkten » ^ dnt wj in 4e boitenktehi ense^ ti«eent 
xéékettr meeoen wij teefa > dat het inademen van de keein 
almetpheer voor de« nknw-aangskooene niet nadeelig ia ; 
want de irritalbiliteit , Me ever dag in ae<^ hevigen grnnd 
m som BÓé pkrlaeiiïk gedeprimeerd ie, wordt deer ide 



Digitized by 



Google 



109 



•siTaifi oxjgeniwr kei aeidttm carbonimw ««twikkiit 
nek «il ket Kgkkaioi » wel aki ia i^eel grooter irerkoii- 
ding ikm kfi dag , deck gettoegpiaaiii' on in den koden ■«« 
naokl eea pa«r ure» eeiie rerkwikkende slaaf te genieleii. 
9e mmackien of HoTer de oektendsfondeft tneaellett Tier 
en se» uren knimeB tM koel zjo > dal ket m^ neer duk 
eene m de naanden Augniioi en Sepienker gekeurd k # 
dM i(t wakker werd > raa koude beeMe ea onder een n^- 
len deken andermaal In skuip geraaklè. Hel waa als of 
eene gewaarwording Tan kende itk kei ondertijf m$ wakker 
gemaaki kad. Da slapelooskeid mag ook als keüaann ke- 
sdumwd wordend» diMur deaelra kei voedkig»-|Mroee» onder- 
dMclé ffittderett» die weinig slapen» worden nager* 

B^ldien do congestie tan dien graad ht% dafr er tomno- 
lenüar keslaal » waarorer ik nogtana bg* pat-aaagekomenen * 
aner relden in de eersie dngen , wel hr laAere dagen 
mn bnn Terkl^f , kek koeren klageftf dta k kei jolil geen 
<nièeü-yoor8pellend> maar gee» be£lsaau leefcen, en tot- 
dart ket de noodige opMtenAeid en ToortBorg. Kel^ sekijal 
ons toe 9 wanneer w^ versebfflende jndhrtdn'sf ons selirea 
naauwkeurig gaès^um , diafr een ügto ^aad van venenst* 
teil de kersenen' prflLkeN » idapefooskeid aanbrengt en dat 
eene meer gepronuneeerde veneuse bloe^erasis de kersenen 
onderdrukt » slaap verwekt. Nopens dit nader. 

' Ite' de eerste dagen ontwaart de pas-aangafconene ceer 
seföen eene onderdrukte spierkrackt ; doek orer kei alge- 
meen begint kij tock spoedig orer eene xware lóonkeid 
in de boenen Ie kisgen; kij sekuwl ten ninste aSe Mg- 
ekaamsbewegingen b^ dkg, on laf er üeUk na Mnmoft-o»- 
dergang. Bi{ bet gaan onderrind kg* niet «elden eene go- 
Waarwordiag » akr of b^ berangen i»; nv en dan wnggeft 



Digitized by 



Google 



240 



hif. Be horizontale positie der onderste ledMUkieii . ii item' 
het aaBgenaanuit* De bUrftpieren schijnen zkh- hier hoe- 
langer zoo meer ie ontwikkelen. De ronde rorm der bil- 
len is in het oog loopend 9 vooral bij jongelieden. Wanneer 
men staats dan plaatst men veelal en gaarne de vlakke- 
handen op de heupen en ondersteunt op die wijze het 
bovenlgf. Bij het toenemen eener venense bloed-crasis ver^ 
mindert de spierkracht werkelijk» en hoe meer wg die bloed- 
crasis bevorderen , des te minder gevoelen wij hist om ons 
te. bewegen en het ligchaam triumpheert over onzen geest» 
over onze wil en wordt gelijk eene plant. 

Bat in de dagen van het acdimatisatie-proces eene ver- 
minderde spierkracht noodwendig op de verminderde irri- 
tabib'teit moet volgen , doch tevens hejlzaam is, zal uife 
hei voorgaande genoegzaam bijken; — de voeding en dier- 
Ijïke warmte moeten afnemen. En dat de stem , dewijl hei 
longen-leven afneemt, in klank vermindert 9 zullen wij we- 
ten f die de stem in klank , in helderheid hebben hoeren , 
toenemen 9 naarmate onze borst zich meer begon uit te zet- 
ten f naarmate ons hart sterker begon te kloppen. Pogin- 
gen aantewenden to|^ helder en duidelgk spreken « kunnen 
het acelimatisatie - proces van voordeel z^a• 

F* Invloed der warmte op den ventandel^en 
en sedel^ken menech. 

Heeft men zeer verschillend' over de uitwerking der Tro- 
pen-warmte op het organisme geoordeeld » niei mind«r ver- 
schillend heeft men omtrent die uitwerking op den men- 
sehelïjken geest geoordeeld. 

Wil men eenige Enropeesche schrijvers en zel£i bewoners 
van dezen Archipel gelooven p dan zoude men meenen > dat 
W9 slechts als planten 9 . als zieke planten kunnen levens 
Telen hebben vóór en met Get^s/ opgeteekend, dai de 



Digitized by VjOOQIC 



241 



warmte Ier rersengde streken den memckeiyken geest doet 
insliiiiiiereii (I)* jLnderen beresügeiiy dat het Tropen-kli- 
maat den man tot Trouw » tot grjjsaard maakt. Tan 
anderen Tememen w$ » dat het klimaat onier , streken 
den mensch iot dier Terlaagt; dat sinlijk genot over den 
geest zegepraalt. En eindeljjk lexen w^ » dat in heete lim- 
den geene hestendigheid» geene gematigdheid heerscht; dat 
de besehroomdheid in laagheid» de stoutmoedigheid tot 
woestheid, de inspanning des geestes tot razernij , de ja- 
loerschheid lot wreedheid orergaat. Kunsten en Weten-* 
sehappen zgn hier volgens hen door geheimzinnigheden ver- 
duisterd 9 de godsdienst door dweepei^ bezoedeld , het 
gezond verstand door fabelen beneveld* De schrandere be« 
woners dezer streken 9 vervolgt men» dcursten naar eer en 
aanzien» doen somw^len zeer belangrgke ontdekkingen en 
Tedmffen zieh alsdan met vee) geluk; doch zg kunnen 

' zieh niet staande houden. 9e traagheid van geest en lig- 
chaam » waarvoor zg eeiie onwederstaanbare ne%ing 
koesteren » maakt hen vroeg of spade werkeloos en ver- 
laagt hen (2). Helaas I wanneer wg rondom ons, zien en 

. den Inlander » den Chinees » ja den Europeaan van nader 
b$ beschouwen » dan moeten w$ bekennen » dat er onder 
hen vele als planten» als dieren» als onbestendige schep- 
selen leven. Maar moeten wg dit aan de aanhoudende 
warmte toelchrgven? Bestaan er in dat beschaafde» van 
aUez^denbevoorregte» Europa geene dieren of .planten in 
mensehelijke. gedaante? Wij hebben aan menigen Inlaur 
der meer gevoel en oordeel dan aan den lompen hanne- 



O^ Op. L p. 236 en p» 245. 

(2) fitirn. Tiaité des gastnlgies et les cntftrylgir «, T. lip. X73 
Farls 1835^ 

6. J. !•• 8. 16. 



Digitized by VjOOQIC. 



^ 



kemiMSer toegegehrereiif enti^ hebben menigan Ohiite^ 
gdheii handwerkgbiiin Hftadirgeselüer en* Vlugger üen 
Wken» dan Vele "HoSandirclfe iukibaelktdi6detk. ' Waiium 
iickiijft men toeh in Europa Un öiirègte soo yéel' muléél 
kan bet klimaat i^e? Ia Ketv «mdat s^ gaarne aldaar yoor 
2e edelste en geefttr^kste menscheti» %oó ala von tit' 
frdie (1) sicb uitdrukt» wiUen gebonden z^n? Ifaarom 
betestigt zoo menig ïoropeaan alhier bet ten onregte 
Vermoede nadeel? 'Ia bet» 'omdat b]| Btraffeldoa ah plant 
of als dier bier vil lerenP' of ia bet» dat b^ alt een 
buitengewoon wezen tril beschouwd worden » indien b) » 
niett^enstaande dien hoogst nadeeBgen Invloed dei* warmte» 
sleb toéb als zedel^ schepsel ontwikkeld beeft? 

ttet eene moederï^ke zorg en liefde» met. de 'grootsla 
Vborz^ftigheid en oplettendheid iieemt de natuur 'ons Bg« 
'ehaam in haren h<^ op » ^waar de zdmer b^na niet ein-, 
digtt waar jle reuk • organen 'onopboudeiyk opgiewekt 
worden* Zoude nu diezelfde Ifatuur door haren luister en. 
'pracht^ door bare eenTOudigbeid en Tencheidenheid » onz 
'oog uit de slaap trachten te houden» tenHfl zij onten 
geest fn daap wiegt ; ierwgl zy ons hart toesdhroeit? 

Wat zoudeT men in Europa yan eenen' tropen-bewoner 
tdenken » die vertelde » dat men in ' de gematigde Indit- 
itreken niet zëUktandig konde denken of handelen » de-> 
w^l er dan eens eene benaauwende hitte bestaat » die h§ 
niet kent ; dewgl er dan eens een^ koude aanwezig iz , 
waarvan b^ zich geen idee l^an koesteren? Zoude men niet 
met Sehmtert antwoorden» irarmte noeh voehtigfaefd» 
land noch water kunnen den mensch weiaig Terande re a » 
zoo lang in hem een element beft en «ertaiaam Js; dat 



(l) Die Wunder des Himmels ate Aufl. 1837. p. 130. 



-Digitized by VjOOQIC 



043 



•TM ik d« $•» an hel water db beveeade landeii dersel- 
-^er Toebtigiieid geeft, ea 46 eeheppeade gèlgk de tir^- 
dende deneaten 4er natniir ia dwang Jiondt (1), En dit 
>>6g|g6n wif eek SMt Schubt t ; want niet de warmte Tan 
ons klbnaat (wdke door xóó toIo bQomttandiglieden , zoo 
A w9 later sullen lien» getemperd wordt) doet onzen geest 
Indaipen of de ainnel$khe£d najagen ; maar zoo als Mip'» 
pêermi99 (2) en SaiiuMtiuê (8) en anderen gezegd hebbent 
de Torregaande Tadzig^d en ledigheid; want ia het 
gOTod Toor het eehoone on het heQ%o eena bg den menseh 
iMtwikkeU » dan ie geen zon« al itaat zjj tweemaal ia het 
jaar regtetandig op ona hoofd , in ataat dat gOToel te 
•nderdnyEken» 

' ETon zoo Meer ak in Europa het hart en hot hoofd 
Tan den menieh door opToeding» door opkidlng ontwik* 
kM worden» OToa zoo zeer zal zieh hier de aiensoh oat* 
wikkelen , die ale menich opgevoed en .opgelttd ie. En 
. «Ton zoo zeer als in Eurêpa het Toorbeeld van besehaafde 
BMuuien do jongeren opwekt» ^m met igrer en naauwgezet- 
heid hunne maatsehappel^ke pligten te Terrallen» ev^ 
teoo wordt hier de mensdi opgewekt* wanneer hig ziet» 
tdat mannen » onder Tan dagen» hooger in aanaien» ware 
Voorstanders z^n Tan alles wat goed en edel » Tan alles wat 
l'egtTaardigen heilig is ; wanneer hi} ziet» dat zQ geeasins» 



> <i) Die Geschichce der Sede 1830 p. 737. 

(fl) At ammi robore et Utborom tolenotia non aeque a naton 
valent» sed accedens vioe institatum ld efficit. Socordia et qoiete 
xgoaTtt creicit » ezetcttatione vero et laboribae ammi fortkndo. 
De afte lèds et aquis. £d. FoCaii pi. p. fi94- 

(3) Sed noatra omnis vis in animo et corpore sita estf animi 
Inspetio» cofpofia aifvitio magia utinmr. Alt^jrum nobis cum 
dis » altemm cum bellais commune est. 

16 •• 



Digitized by VjOOQIC 



244 



soo all in de genatigclt landen door tomaygen gox^d en 
lelfs gesehreten wordt » als planion » ali ^^i^r^^n »' ala on- 
bestendige f karakterloosé mensehen leren. En al ware liet 
niet opsettelijk betoogd» dat in JTeifer/aitdft Ju A'ê Kunsten 
en :WetenscIiappen beoefend xijn en beden ten dage nog 
beoefend worden (1), dan zouden wg evenwel rerklaten» dat 
de warmte» wel Is waar» inyloed beeft op de sielskraebl van 
den Europeaan; maargeene Terdoorende » geene onderdruk- 
kende» of vernietigende » dan met eigen wil. Het is door 
dien wil » dat de menscb xicb van bet redelooae dier on- 
derscbeidt ; bet is door dien wil » dat de mensob niet aan 
eene bepaalde geograpbisobe breedte éen aardbodems » ge- 
Ijjk ; de meeste planten en dieren » verbonden is. Onder 
alle bemelstreken kan by sijn geslacbt voortplanten» en 
naar mate de menscb meer ontwikkeld en bescbaafd is» naar 
die mate kan bg van de eene streek naar de andere over- 
geplaatst worden. 

Individu's van onbescbaafde volkeren beswjjken eerder in 
een bun ongewoon klimaat» dan de gevormde menscb (2). 
Het is eene andere vraag of de menscbelyke geest ^ sioh » 
onder den invloed vaïi eene aanboudende warmte » tot dien 
trap ontwikkelen kan» welken deselve in Europa soms 
bereikt ? En dan antwoorden wij met de woorden » Welke 
wij 'gevonden bebben in de Vorhemerkungen pn ^rghaum 
phyiikaliêcken j^ilas, II Lief. I Abtb. JfeieorologUlf.I. 
Weltkarte zur Uienicht der IsothermJTurven p. 19» 1837. 
» De natuur beeft op de aard-oppervlakte teekenen getrek* 



(O fFi R. fan Hoéfett^ geschiedkundig overzigt van de beoefe. 
niog van Runsten en l^etenschsppen in Nedcrisnds Indie » Batavia 
1839. 

(ft) Burdack^ op L p. ($$2 en Beü^ de menscfaelQke band. Ut* 
recht 1835, p. 25. 



Digitized by VjOOQIC 



245. 



ken f die de beschaafde menseh niet orenelirgdeA kan zon- 
der z^n llgehaam en géesi - Vermogens in geraar ie bren- 
gen. Het< lot der wereld is in de handen der bewoners 
yan de warme , sachte en koele streken ; aij zijn de werk- 
tuigen 9 waarran zich de Gebieder der wereld bedient $ 
tot heersehappg der aarde. En zoo onwaarschgnlijk het 
is 9 dat ar eenmaal een tijd zal komen » waarin de volke- 
ren der verzengde landen hunne woonplaatsen rerlaten zul- 
len, om» na rerkregene ontwikkeling en besoharing» hunne 
leermeesteren aantevallen t eren zoo onmogelijk is het , dat 
de kleine bereiking der bevrozene luchtstreken ooit eenigen 
inrloed op het lot van het menschdom uitoefenen zal.^' * 
' Het is niet te ontkennen , dat de gematigde landen de 
meeste heilzame middelen bevatten , die den inensehelijken 
geest tot eenen verbazenden trap van ontwikkeling aan- 
sporen en opwekken ; maar even zoo zeer als het ohnoódig 
is , dat in die landen iedere geest zich tot dien hoogen 
graad ontwikkelt 9 even zoo %eer is het onnootfig 9 dat 
binnen de keerkringen de ' geestrijkste menschen gevonden 
worden I Yf'ij willen slechts beweren, dat de mensch zich 
hier als verstandelijke als zedel^ke mensch ontwikkelen, dat 
h$ zich van plantenen dieren onderscheiden kan. Wij wil- 
len beweren , dat hg met éenen vasten wil en gezond ver- 
stand een gematigd klimaat verlaten en hier als mensch 
leveA kan. Wg beroepen ons op beoefenaren der Kunsten 
en Wetenschappen » 4>p warme voorstanders voor de belan- 
gen der menschheid , op zelfstandige burgers dezer Gewes- 
' ten f wier namen met gouden letteren in de geschied-roUen 
opgeteekend staan p of wier stemmen wy nog hoeren ; wan- 
neer wij* rondborstig verklaren » dat door de oefening des 
verstands , door het betrachten onzer pb'gten als zedelijk 
en maatschappelijk mensch, de tropen-warmte voor ons lig- 



Digitized by VjOOQIC 



fftë 



chaam (beiwtlk wij «ch^er voIgeDS de vereiteklen d^ kü^ 
ratatt moeien onderhottden) niet alleen ons onachadélijk • 
maar dragelgk wordt I En mag dan de geneesheer, die weet 
dat de geneeskunde den menseh in ttaat meet stallen 
om ngne pfigten als menseh $ als burger van den staat , ab. 
hoegzellstandig wesen te yenruUen» openlijk leeraren» dat. 
het iropen*klimaat den mensoh ia eene plant, in een 
dier of karakterloos weaen herschept? Bergeljjke genees- 
heeren agn den staat tot nadeel en het ware te wenaehen, 
dat ieder Europeeseh geneesheer de oorsaken opspoorde» 
die den menseh in dien beklagens - waardigen toestand 
brengen. Laat hg sledite de ooraaken nagaan » die den 
menseh in de gematigde landen geiyk planten of diaren 
doen ontwikkelen» en hQ aal di e ael fde oonakèn hier 
tomgrinden. Hij aal den menseh aelren en niet de warmt* 
beschuldigen. 9e warme oorden Tweischen eenen siandTaaF- 
tigen wil » veel voedsel roer hart en hoofd » weinig toot 
de maag 1 Tan daar het geraarlgke voor den sinnel$ken 
menseh» om de gematigde landen te rerlaten» Tan daar 
èenige meerdere verdiensten voor hem» die tich in een 
onbeschaafd land als menseh ontwikkdt. 

Bg het behandelen der ooriakan » welke het aeoUitaaii- 
satie-proees storen» sullen wg het nadeel der.hartetogten » 
der luiheid van den geest» van het gebrek aan liefde» 
voor al wat goed en schoon is » nader ontwikkelen eif het 
sal ons duidelgk werden » dat de gesonde menseh » wiena 
hart en hoofd goed geplaatst is » sich hier acclimatiseren 
en voor sgnen evenmensch leven kan* 

Batavia Januarf 4SH. 

Dr. C. SwAvurcr. 



Digitized by 



Google 



m^ osïï\ 



(mmomji 






Digitized by VjOOQIC 



ion ^ o nrmi on (ko^omm (L^ (VI iun n 
(&emiKiOk(nniii^Qfii(Bi\ (uviafVk(Kiof(uii(Kii(Ki^iiaiu 
Qa4masi(m,^aan^ajin(un«|ebJi3(^(tf:\ 
]|(Ej((£Ji«]Ki(MinflQOiajin(uiiii|(dia(a^ luiiirKiiKioyajn 
imoaruaq(MftO||\«]a£iat|maj¥i9J|(ma(|o^ 
(Kin.^(uvi(m(un(aja£i(imftQ04(Krj|'^ (uniKi|QLm(Mao.jnm 
(Kï) (KI) .jn ^ 8<i .jn o (10 in (EA in (M QQ {Kn 
OsJ (KI .jin (K¥) (UI (U) (uin (UI Tl aii (m *^ (UT) 1^ 
i](£53(y(ié^\ (MTi(un(ö(nara3(t3i(unKBCTö 
aai(K).jin(Kin(U(M(Kii||\ (kj|(isii(n(iQi|(m.Jin8ai(M.jiiBS^ 
in\ (imiftn..^iuan(cnm8iiin^^^anji(U)(MintM 



nnn^in(K& oê: Kianjio(Minuiccira)i| 
nonif'^ ainini(iJvi(}xH(m.jn(m(Kin(Ki[i.jïi(Kiiff^ 
£11 1(1 (u i| (Kin f (n (uin (Kin füi (oii sqosi (m 
(Kiii(u;(i3(Kin(Eiarnf (unKl[(KiicEii|\ (ifU(Ki^JinKAërcn(}ji 

(X Q CL^ Q Q 

(Kin (Uil (UI (i| (KA (M \ (Tu (m 'Jin (Kin (Kif) (ië; oi (Uï) (UI (CT 
inCT\ (lS(hSiki(ui«j«i\ «joiflnnacuijN (Eii(nji\ (gw 
m^\ i|(K!i2a(njta\ m^\ a£:oa^||\ ti)ii(isiri(UD(Uii| 
i]{ui3(is¥ix (uvi(Kii(uvi(iaiKii\ ann(n(uianniKi(q(ui\ Asmsn 



Digitized by 



Google 



;2I 

ny\ MiUfJKUiKKUlcnuqraiN amaji8JrflLtaj|M«|«o\ 
«Si9cèuu()JnacuKnM(a^\ 

u?ii^a(VLTi(Krtsn(un(m^(3tsnp iainm!i»(d)(M«| 

Q QQQQQ Q Q Q Q 



OOI 



tjUta^iQ» Mt (uno>ft (KI m (EftKnoji) anrioo CEt 1^ 

fvm o \u IJl «jn K?i « Mr3 (UI floi (u) (M 

cui I *^fj (UI n lo o ini a (Ml f (un 0j (KI .3.in Ij 0^ 



tju<|(aunajuaAii:nnQnr!soa8«ra3nnmisiiiaflinaiJiQ^ 
n(U«|UQ(ijS(mAM}anm(isfi(onta^ 

•QU4\ afl0ii2L(M4ciJUi(aj«ainn\ (uA(m<mi^Ti(ijta 
cfi Vim fo ^ ia i£i OM u (UI o 10 3 Cl m "i^^atl^a Q im «^ 
ftoiM fm u u (Uil cviHcn Aa (ir^(a,^^ 
o{i(Lnnu(M\(uniKn(n(m(iaanrioaD(^(ui(is^ (ünoTi 



Digitized by VjOOQIC 



6: 



«oii&UfljftqN (iSionajuajnMfai^ajuiflEainaSiisiiQm 
«] sq NiKniuno 0(M U(un ojioi fl 
^(Kn^oju (&ITI4JI oaiiajdruBXfltjaM kiS^(3m 
O(ê«|on\ fjKJi2al^(uioxi(yiiciiin\aS(Liu«jiuv>3T»«ci4S 

n ^4^1 o (un KI IKV o CU Ml (M (unïum 

„ ' Q CL ♦ O^Q 

OKi(m<ja^2(KiimQajiKi8{i||\ (imAjuiCLno(ki(iin.JnQrnTi\ 
ftnnaaina(BiuasY)flq(Eii2(Kioi|(m'J¥)ajüimanji oQ^Jiifta 
a%a£;aS{MTi\ajniKn(MC|(aj«|ah^ (LQ(UfiU4MU<|€£ia 
flmN(Mtja"inQnoMaé:ctS¥i{M^<i{ama^ 

M4LQ ojvi iruinJio »n a{)«| 09 3(Kiiiyiiai (^ 



(KI) nin2 ainoaiii(ui(L^ vi (E}i(Ki}Qnm<m 
||(Mi)(Ki)^n4iviajnKiiiucjiajiiajtTicLiiAn\ C)iV)(uii(a^cjQ 



Digitized by VjOOQIC 



cm 

CLCY 



<i?ii \ im (151) oo in ftmmini3 N oaii (^ 
oJWjN (un(Bntncnm(iJift(Fai«ifki(mj\^(^ 
mo3Mi-2!k(uiaji(Ui«]ic]\ (uifnin«j(üi(yiKïïTrT\ arfiann 
i5i)iri(aj(icias)n\ flJiiasYio£S|ann?(üi)asAin(Eii\ ojiiajin 
aniiq{BiTftiin)ttjia5ïiajuim||N«](Lm3Tna^ 
an(Ki.^oi(uiiii](U)a[|o*^ (unoj (m(njiaq(naJuia{i.JTi<U){Kii 

EJi Vro KI) (i| (TUI «1 o 3 (KV) en flxi (Ln eii ajü) on ^ 

^AJUl(m(V1na^n(£f).J)f1aJl(MOO(M<nJ)aq(Kl^ ojncumoanq 
«(EJI3 (isi)ajn(m(M(Q(^3^QruaJU(}Ji asi)(Lm(m(u^ (oj osd 
nmn m *n tw (U) II •^(un (U) «j 0X1 «] ïq 

ftJitjïq (Bi(im (Kfc(ui(Wio(Kï)ff^ iuiniKiajï)iij|T)(EJi»q(ïJ| 
wj"^ flniLQ«]aqooiTn«](njiajïi(KTii(najn2^ 

Iiun fK) (m qc3n)3 om ojojKisDN 

(ojKDinaj) : ot 
jl (Uï)(K)«]ia«jKiT)ii!:(Eflaaj|j\ iijaj)3asï)(Uï) (Li)(n(U)3(isl)\ 
nnnc|(U)annftqi|(U)\ ^aa)(M^(nji(i^(U)a5na5iiarn?(iS{^ 
nn(öi\(Lm(UJi(MTi(iflnarn?Sifi«q ^ maxiïjwi 



Digitized by 



Google 



Q Q . a 



a* Q Q . a* 

^^ (KTnQ(un}inajia9n(finQ(n?iLnRftcn ojnuaa 

QO Q Q Q o 

Q . Q Q 

iiKii|o)i:nQüia/](M€U(Kinincn\ êflBOMasMrumMUu 

o ^ .o QO:^ Cl 

(un M M o <u lun (lai (LHr> on ion (EA «^ 

: o||:(M(M\9|iida(KTia^ininu^(Mavai^jiift^ 

^fb«uij0AaamnfnL»jrftq(m||N «|(uu»aam«|fli5i)ajiM( 



ansa 



Digitized by VjOOQIC 



i«u: 



n««u'^iQfattiD«|aftAi^.jniqM4nia)09i|im 






.jna^i3i(M(2C4j|[tn(uiiQJif|(Q5im:»« t MoatMci 

«marnanni^arriUiaiiiSx tmftcftaQ(ün3nntiiiMK^«aa 

•jnmoeumv iAn4J)(a^c|aqiM(un(E]|iriiciJi?ftS\i| 
c|«^a«cA<|4in3^(i|(ünaaffUfaji«|nnK)7\c|(un)T)a^ 

J co ^ 

(ojKinnajiNC)!: 

•nsonv (ün(Ki)M(U)(ui)(njiiai(uiann\ (üiOfaaiuirum 
fMdAuuKancEiiMiamanriQOüiN cifuudo-jyifa^fQUaJi 

^tjn\(unftsi)OciioiMif|(njN(Lnn^ff|«a<|o^ 



Digitized by 



Google 



liM 



(M(m(Kiiaii)Kt(iji^(Ki.jiiia|^ qujiKioxutaikiidnt 
»ii€i)amf|o\ f|axiK)^(Kii.dkajiicM(ruof|iM.Jk%f|aQ 
nino(A«|(U]n2intfU(EiiiKn(mi|o\ <Dca(Ki^(Kn.^iJii 

O ( ^ a 

Q^ /Q Q^ 

(Kiii|inacaq,\ (KAaaiiEAoruinii^oinafdiacvAm^u^^ 

•0||\(Lnno4Mflsi)<ui)tfUf|ft9a(cnnflEJi(Kn«|(CT 

OJI n lun a « iru r «sn osf) (Ki)n \ £ft (nj|7i (UI M i>M 

oQojuiioomaKi Qu^{MftQaii(MO(n\^(Mciiiaiu 
B5nci(Kii€i|\ (U]n(uui(Biaai.JkaJUQ(|ijci(Ki^(Kii.^ain\ un 

ion (Eii tun (UI ((»B « (u ^ ^« OA (i| oq Q 

oi(Kiif|(nji\ ainflsiifuinckJiaqniMainqnmN dOfHnui 



Digitized by VjOOQIC 



zojüii 



c3k)Kn aintaKi f|cui.jii9 (&if nojnquladoi iru 



(KDiN f|(iM(Ki(EJiiru(n(K)f|iJnaruQ(nariian(KiA\ auviacn 

fffi »n on \cu iqaji lüi onn t| (UI «I oii en 
•oStMicuinfoioimintnjiN AjnasfiOfcniunnoN om 
cunici«|(m«|(i>43f}(M9in«|Mi\ tSiuiitunia^(u^i| 



flitjn3CJi?iitJi>Q03(ioiffU(Kni\ ftjnaJuijajciiKi^ 
'(iinMf<|(iJïa(Mf|axi(Mf|aai3flnKia\ oauiftOiUQnjKnKia 

(ftta(M(IIIK1l3C|K13\ (KII(UJI(KJiO(MimOM(Ul^fa|(Eft 

anniui(^c{M^x i|aac{m(naAJion(£i(mintfifAC|Ajifl| 
c] tjvi 3 (El f \am fluui (Lm f| UI un ^ f| flsi) inji (EA Vi (K^ 

cJ i «^ > idf j ad 

^f6Linin(MKiiU(Sii||\ (MflSTi(ifinaa)C|(üiiarijia90^(iJi 
CI1 90 KI \ fcji «Q o (ljA (ja orn ra H^ 
•aiQainanüian90.jnqowioi{Tf(iJnM«in999\' oaosn 
cni9oainaQco^^(nji^ ui!9ni|<uii|Ki9ni(n««i039a 
..2JtM mYii onnn\ n(uii90^ci^aji^«|ao(Min«|aa 

B 



Digitized by 



Google 



tomot 



(MN 0Lm4an(minfSi^^iQaaiu(aj?(ün«|ainacifo 

^f(un(Ki|\ (Kï(araia>nc|(uif|(Lm3CA7(MS5n(i|AJi3a:^ 
c|(in(Ki)noi7MU(Lmajajiasii(un\ (Kiasfiojnin isnai 
sq\ nojuKKi^cEnontoanKiN (Kianj|oii(KinKi«|<a^ 
^qoJiN (ruaq(Kii(uinm](u^8O.Jia(Ki(EJi^?(LmiKi(M0a^ 
i5ii||\ f|(iAjift9(M'Jii(nji fta(i^(Ki(i|KiKiiasnin(uii(Ljiain 
(mf\(Ki(a(Kln(Ki)inftjinaruc|0(rui(n(^ 

(Lnh m 01 om ^*^(nj oo »q «1 o (EA iqo 0^ 
(ui||\ a(E}i3(ia)m)i6n«|iKnaftnqniro3enon3Mi)iQ||asn 
(En (ün i6n o CEQ flsfi \ SOI cïi lEA ^ ^iij)n lu in « 
(MKnqnoif(Kjcj(m3am lilnKiia^ 

anin:oS|: «inaJuaai|\(Mas¥i(ui(uic|ia(m(Ein(Kii(uniia^ 
(unann(ijO(LJininjiftjiifa|\ n(ujiniKi.jnac|cu?isiii5iitai 

uj|\{Eftanjin(ui(iJic|iQ3fl§nH^ i|ajnf|inaj|(^«|aj|^Sl 
onnnn ojukiin (Minc{oi3C{oi3iEn^«(UiQoicu<|(KiiS^ 



Digitized by VjOOQIC 



.jïiiKiiKinoinjiaqikj(W.Jn(nflacbia(Kia^ cijic»ia|oiin\ 
ii|i&i3(Ki)a;n(a^(ui.^(i^c|am}^QQma«|a^^ ^^^2? 
«]ani(inn<U(Ki^asiio(Kn(L]iffu onftanx (Lnnia|«|(üii3 
nnioi^iM^f (EJinncj(dï3flrn(Bi«|0uiaa(i|Qm 

H (uina{ic|ajQC|im (tjajui(m.jn(Kino3Kii(i|OiQm 

im (Tu (un oni) (OA (loi en oru cfl in ^ 

M^in«|(Kii3 c|iniiaiaQoznQmcu(Kip(Ki(ruamac;asTii|i^^ 

nnenflL}i3ani(EjiaQCjn{Majiaji(uiiQsiiasiiariA aaasnoaaaiKv 

^(UJiKnamKLnf^cn*^ «(uuit|(iq.jia3infln(Lm3<|irufaajr 



^\ KiiiïiiEii<j)f(LnncEAnn cjo3anii3 

(m\(»n)(i]in3(m(Fji(mi3(LUKn^(£ii<^ ojissnain 

tcii(mn(LJLnoNAUieii(uii(iaiaQTi3Kiiii|in3«ra^ saiajiAis¥v 

••Qm)ikAU(isii»nicEA(ruta(m.JinKii(E)i&jn\ (Eii(Ki(Ui(uii(^ 



Digitized by VjOOQIC 



: nmfl 



oooJim (Eiiinencm2<|iqaQ02iKiiiaQ(intnrnQru^^ 
ajn\ (Ki(nji(K!ïi(Kiiqo)cvïi(nj|(Ki.Jif)(M(Mftin 

.jnttnitfl^imaji(MiLnfi«j(Lcj\ luiiiKiitMTnörnnnnajnMïui 
«0(i]Tiiuuaaj![JNS'ainn(nw(Kïi(EnTniLm « 

qn 0X1 « aq on iiafl m iKi .jn 3 m (nji J oru ^ri m (in «^ 
aiïi(Kii(Ej|iiii|0 3 0|iEJiatjici(M\ (M«siiaaqa(]ci3i3(Kinuui 

(KiiEflV|qqo3(iciR(Kiiqarncvvi4aji(m§\ qaJUiniciaannQvi^ 
(U)(M.jkKi^ oajui(m.jniHiMnriinrnaQasinajnicuo^i|(Ki 

oJUdJiamannnasii'^ aiqii|ffq(n(üLn(moa3i«|AQ(M(unci 
«axi(MS>n(K:aaencnv)QnnianJiatKii(&iiij^ ojniuuiajiAJitDcci 
(Ki(ao (laiiEnViaciATifoiicnn^ ninjiajiKniiooJiQiKiiso 
tBaqa(HiiaQ(ui^(noi3m^&jnKiiCEfl(^ i|(iac|anoaiiinf 

aaj^— ^^ -°- 



(K9(nji (laiiEninaciATifoiicnn^ ninjiajiKniiooJiQiKiisi 
(HiiaQ(ui^(noi3m^&jnKiiCEfl(uiix i|(iqc|anoaiiin 
i(KiinQru(unenaxi(Men8CTi3nKi3\ oaaruiflaaJhQnncu 



Digitized by VjOOQIC 



:onic)i: 



Q ^* Q Q 



II 



Q Q / f (X 

«|ajn(MiKvio(Ki|?(uiaaiiiftoi]|(B(im 0Jiasï!(KD(ÉnT|(Liincs^ 



(yiKïnntm :i 



]\ Sifl 



||aruiiKïm(i](aoonn?(Lnnar|oiuj)\ cn(KD(i|ftn(i|o2(Kii 
cm (Kiom asii||\ ^QO) ntqiuin (ojoxia^ 
a%(k|(Ki^^^^\ Q(iJui(mK1maé(M(Ki)oa5n(uin(Mq 
a|(^2aiiif'i(KDf\ aajiO(i|(kii,^Q[|03(inl|(LQKi\ (no^iniKi 



(Q f OJIM \ Q (UJi (tn m f (EA asn Tl (EA sq? om 
ojiMX osnaqfiaicmaaciJiiwftqfiMaÉ^CT 
asin(UiaaA?ax]iq\ c|(UJi(manf83i&m£ii(Mm?n£Ji^anni^ 

^ftqaj|ftii(Kin\ (KiaruamaQoaJiAaJniai(uu)(uin^oni(aj 

c oaji 3 QQ oqa \QQ (Ljui ^cm isY) oc: OEii (OJi n \ 0^ 

^(üiasA«Ti(uui(nji|\ «oJuiVnanriKnaËCflüiaSx (Mmoomnnfi 



Q^* c>._- Q 



ajiiQru(EAiijia(Uiioaj||^i|ajui^(Kii\(Min(Lm 



Digitized by VjOOQIC 



cm 



6: 



(m ^KJi (un orn (im lij osvi .jn 3 T) (^im 



arua\ QriJiaci|(M.^Qaj|cnn(i|Ti*^ aru(Ki.Jk")n(UiC|anm)U 
(nji(m(}j(Ki.jii(KJi4M^uanri||\ cjEjaMiimannianQaBCi 

1(m(KTn5ïi(Ki\ 

(ywinhu t c^t 
||(un(K)aQa£icj»a at|a]üi(m.JTi(m(noa £iiannasn.^n(a§2in 



Q Q 



on (Kil \ qojihamaaji^aqanna qqoruMKKiasviasiKKnViq 
n(i3ia(idi(&iicnnasT).jnftan(Eiiajn\ iiimsaiajiiONAi^OTnnSY 

(un \ ojin (m n ojQ n ^^ornn qn »o 0% 

oil (M Qsn n ^ OAii oruji \ o ojui (m /fl^ 0^ (oi (M (nj 

oRJijjx «iujiw/(K)S^(ir':in3«Tn3 0(a^ om 

•o iD 0LCI c| m Kn oomiftn o>A (Ij s^ 3(M(r^ 

(uui(iaji||\ (M(isii(Min(ajaQflüij)3(ïnaJin(ui(^an(ui^ 

«]ai3«ai(ünariinnr) osin^iisYicJKKDasQO (BiTi noJiaQru 



Digitized by VjOOQIC 



(X I cxo / 

J^(^ ^ Ó (^ JJ \ 

QdOdnia^ (i|(UJi(K)(^£n (Eii^ftdi(m(nof|iE42(Q(d)an 

«iixS'nnanQKioKnjiuj)^ c{(UJi(ioannas)n^(tf:f|nnai| 

«jKinijCKKi^annTnx a|(UJiKiasiicEfl€Ririna^3cuajui 

•on\ imojuiiKnaiiJiflsii KjniiaiiKAcEaannasn.^ 

ojnnnfO-JiaKiifiEnajnx (mtauiiiKJiajvinm Qnn(isTi^(U)(uii 

«1 UI lufl (y (i| ani oAJi tq (LA (in ^ f| ojui Ij im .^ 

flS lüji en (cn «j in 3 ftq,(Ui (Q ^ »9 r \ (m 

<|M(uii(id)(uAarnannflsi>||'^ (i|(ui(i|Ki(i|(uui(mannisi).^axi 

inaia(Kii(6vioia<i(Uji(M(unnri(KiA> (n(un2in(Kii«rcEii 

«^f^iai(mc|oc{ci3Q(|Cb]iaiaKi||\ «ci(a(uii(i|(ui(UJiaru 

ujieaninftnVi(LJnftdi(Liiiannannieiig\ f|aju)fKiKiio(e|(ru 

muoJi «|iJci3aafi*tK ii|(iQf|ion(uij) (Kiomisn-JniKiiMin 

(D(ag3ioMini^\(iaio(M(uniai(EA(«n(u 

cjn (Kii nn .S'(Kn<^(M in (ui (^ (UI ^ (KI STn^ 

tJW«U|j\ 

(a^daimoJi toru: 
||ajii(mc|An«|m(u(^aDaji^i|(ii3(M^(ijiq^ 



S^qosndo^ 



« AJU) (B 80.JI1 3TIB{n 0(M £k <| (ISn 3 »n \(M 0)01 



\(MO)oiannMiffu 



Digitized by VjOOQIC 






(4jiciiTiaji(cmar)M(Kii.Ji\ «(uuif^oJjiosnojnMnskini 

uosnx 

|(m aa^i|oa)f«| 0^3(101 (uiuoointin oru IQ ariisU 

•on (loi Q en ^\(Kn (UJi osi) oc; nn ^in fluu 9 \(K]i annn fl^ 

ajii(aiiinroioi^i|aaji\ nojuictinainGrisn^iKiianj 
^roioim«|aa4\i|aA)a^fjni3(U(M(Mi|M'^ 



Digitized by VjOOQIC 



Q 



tiii83na:nnnc|o\ i|(uu)(Ki^(M(uiif|(min(tf^(8ioruA\ ojd 
oj^(imii|in3(ijn(rijiff|inajuiocu «|(uuiKi^iMami|(tc^ 
in«Ë:(U(UiciY\ ojniMmonnri^ivuiijnacuf^ 
•J)8sn(EB(inj|Ti(ui(Ui8|aQ3<|ftq\ MKia^ftOoaJuiiuiMtuii 
n(ix)^raio(i^^^aj|Ki||*^ «(Lm3^c|(mf«|(uin4a(un3Ti 

f| (HJi (un flSTi o (M in (HJi (iJi f| in \ ojvi rTt^ 
iEJic|(Ki)0|9(Lnnftcn\ aJin(M'^M.^(uin(Mas)n(njorajncn 
S'ian|j\ 



(ijfKiiincui: ojui: 



o. 



II (unim 01 ta c| inann am^in «1 10 f}jü) 3 n 
(roasn.j|i0i|tsf)3K]niMUC{Ti39q (MasnQanq 

«8qa3iadia^ftaanritsTi.Jii^aQ asii3^»q M 
iiajuiio.jiiiidiann ftaQnni|S5ii.Jvr3iaca fjoojiêoiorufQ 
.iitm\ amtanunoj •q(ruSQaAnaa.jni|ijQ3irunn(^ 
oocjuaiAOflXKUJKUKKiiarufqnaiD*^ ijajuiK)(M.jn(C3nscii 

* C 



Digitized by VjOOQIC 



tonna t 



Q 
TT! 



o^nm\ a(|uj^(M.^iEflS'iswi.JiKiijn«|M3asiii|cix 
aii)io<i](uicjQooqiO(niK)(MiOff ulR(Uif^ oma 

«ON «ajuiiKi^9Aic|ajn«cionnoEjiyioiaiQKi)tfuqn 
nKi\«|Aj|j|«^CT^£iiii^\ iSnftiui(njtfU(M.^ntJiaau) 

1is!i)\<iaioofvn8Sf)(M^(ii^ax)f|oaqaai\ (M(EI«|aoqki 
^ J Q^ ^ >» ( K I ld' 

tJK luji tm ikA lunKi ^ofu (jn lO) (idi (un o ^ 
MUtuoaioH^ i|€aaio8<nn(ui)3>icaasnann|Aj|cc)ioini 
«u«]AJiaiiKi\ iJnaJUiiai(uuiiKiïEftmtiiinMMuj»Kni^ 
unM(tfqi]M^N aaiommasiitMintf^fjntiociiaiN oji 

annraa)C|9q\ncuui«K).jïi)^ajiiocni^ 
^fluiflEi(ié(ijci(Maaiin«|«5i\ «|(uieniK)9&jnKitJiannou 
uiiio^iJimi|tsfi^ najuii9(M.jii(aRKiiM^\ oam 



Digitized by VjOOQIC 



(ajiCiiintJi:«nno: 



a 



^ (Efl aé on «Qi \ IJl) mi i| (UI ftQ^ (Kii^^un \ &jn v; a ró 
Ajnfl9n(unf}a3)danji(LUK)ax «}(Lootnt|a^ 
'im «I (U) ) orSi atff fiog NAin ten n 0X1 (n (^ 



CL ^ Q 



«Q AQ o Oé o KYA \ C| tJU) ^ftil<U) cm 



Q Q 



om onn cn.Jïi(Kn ajn K\(irnM.dWiQ M c^ 

0) Ol fM .Jk\«0 «OH (M in U^ 9 Oi tfO M CA 






fM^I 






(ajan)inaji:annann: 



Q cJ • Q a 

MUini(isniisnTi(njta.jyi(Majiiix^(unQca3o:^ 

. o ' / Q CLf (X 

raafU»«oo\(Masvitii)Maj»cx^(un(3ax)am 
(Baru(i|8ri«|(uui(Ki^(Kn(nji^iiau|i\ (Mmcmoftmim 
aItl(m(m||^Qulao^MtoffUl!S^MlaQmo(uno)(l^qQ 



Digitized by VjOOQIC 



:ciot 

iQ(UJ)(Ki.^c|(^3aiiin(Knf^ (najuiio^aËCCiiin ViKiifN 
qnaAJi(Ki^im«u«jnnnajin\ oJi^onnoaini^imaoKiiN 

* Q Q Q., O O, 

(Ki(uin(m«Q03(ün(Kiasii«sinain(M(un&n ooiiMft^ imojifi 

Sotasn flSfi onn onim omiqoqaon oji onosnaoD oru (Biq 
(DKi*^ «(LiU)aQinlononnaaQ^2?(KAQJii(Main 
(MinM(^M^(m^nnnrn(Kii(ruono(i|Ti(uijiaai||\ (mio 
(üinaJinnn|onn<|^\ 



■SI, 



(ytKiiTiaJi: amri: 
II ojnfmQcnoQtq QQajui(m.jn(Kioo3(u]noi)^ 
0^ OJI OJI asn \Q o 3 (&n 0?^ (inn (n CEA (Kil I \in 0^ 
(mim||\ ffioa(Ejiasfi(LmGEA(Enami\ftin{EiiT)(U)ax^ 
(Ki)aQ(m(m.^(uin<m(n(Kiiin(Kii(iJi||\ enojuiniKisannnsyftdï 
[kJi(unac|(iar(U||\ Q3Ti^QrYn)flüii(Manic|0(i|inajuiaaji||\ 



o » 

aSYKKl^lOCUYtJI 



nnnann«l(CTi\ 



(y~^-^ 



(Kinn(m ionru 



Digitized by VjOOQIC 



: oamt 

a 
nam»Oii|cci(nin «|(UJioQ.jnaoKiio(iajia^ noa 

aé:aj)(uasf)\ i|aju)n(m.Jii3Ti(Lm(M<uinax).jn(aj&Qas¥iftQ 
ojKiiiN i|(iai3fM(Ki)(ruoasi).jïiu«svio(nj|^(Lni^^ cup 
0(11 adi(minoc{ (813 n(£ji30(K).^in(Uionnn(unojiaaii|o 
ninajuiaaji||\ (üna4iKi^^7n(K]i(»)^(M0 7(isTn(ru o^ 
ajinrm|io\ niuui^tmaèfMoJi (a(i|(kiia(un (m^ 
•j(a\ 

1(iruiKi(Kiq(aiEJiKioam(mqo3ao)anria^M) oajumadt 
(inno(aj§a!inN (MinMQnnrn(uii(i|(MMiinisTi(UJi(nji||'tk 
qn (LJUi im nnrvn mi (m'iriJi lil (Kfi 0X1 en o (a^ 
inMQriin(un{Maaif|o«|in(ULn(run^(Q(£Jka(Kn 
cci&Q«iiGSi)(Kiiin'(Ki||\ ajti(Ki(Kiiasncn(uii(isiio(Eiii5vi\i| 



(i]ajuimi/nioajnanjio:3n«](M«^c|ajii3Ti(Kiincii\^ 

o in q (U .Jkooi 00) (ïinn m (m (laii II \ i6n (^ 

onri n^osii ^)^ n ajui (m 'Jn (m QJI1 (nji o in qcM .dkodi q 0X1 Q^ 



I f| 0S11 ^)^ f| ojiji (m 'jn (m QJI1 (nji o in c|(M .dkooi QQ fl 
(^(i^qn(nj.jn3in(min£A\0(n^inaJraan 



mmcjiN 
J CCl 



Digitized by VjOOQIC 



CL / Q Q 

n (AA (KI ftqoQ (a flt| ajui (KI .jn 40 (o^ aai/¥i ^ 
(MflQ(^3%(Ki(mTi\ aj(U)nafTitfuaru(Uiiri(Kn..diMKi..:jk 
ai]Mi?(najn(KP(Uin(Ki).j»^aQ(a2CEira(|(u«^ (MosiiiuitJia 

Icmattiiru iKnosndsv) «Kiiinealiun (m(n^o 






^(oa 

(kAA 



ftq\ (Kiinji(KjiinQoi(Kn(nji(Lnni£J)(i£;ajios)n|| (M(isn(»ji^(mftj| 

(iaJi?aa(Kin(nji||\o(i|osT)3(i^imM 

onoijTiaJUKnjia^x (KiiiiJUi^iniKniiaoiiaEiiaKifx Q 
(K) .jn ao (Q>a ocu in oji (1^ O) «o in (Kil 7 \ (M 1^ 

Q Q 

OvA « (KTQ {« (U¥) (f) (EA 2 (Cni U q iSV) 3 inn flCU (El (1) IK1 ia|(M 

(M(KAKii(i5ino)ooL^4«uin(ei(ün (MasnoJiiuiisncER^r 

»0 * Q Q Q dT . o 

(L^ im «1 (irn 3 (I| flOJI (Kil (KI) ISVI Kil .JI1 KP 01» 0^ 

Q o. »0/q 't - Q 

(Kn \ajn (UU ajn(u KI .jii (vn Tl (UI osf) (ij|(njR ^^ 
on onn 3(UTiaa(Kmaaji|| \ osvi «sn «j o 3 oq &n(M«) (Ë^ 

1»n3(imnaaji0Ei(q(Ki\ aMiinSr«[(isinamKi(StJuii)isiiM 
osn (M .juru «I oj) «I m (UU (Ku B \ 

(y(Kiiin(ui :ann<^: 



Digitized by VjOOQIC 



9ai.ji]i|Kit(Mn(a|Misneiio«iJi\ oüVKM^ftq^^Mi^ 

iM om^^^ in^ls <Kf) .jvi ^oQ asfi 3 (Kil ^ 
n cjC) a ^ojii »ni (on onn (n o o on (lo) o ^(im ao^ 
Qjvw n(uuiMci(TiQni5nTiii^(Uiaji(isn(Min^onm 

tSR oTkA n ofu M (»i flo onnn (nji n 

c] Q^ 3 (81 r \&m Ui) (3 c| »n ) (KV iru in f ^ 



i8a 



(ojiKiiTKui somcu: 



i\(maji\t>jnn 



1 oEUKi lo c (atoio tfUKi M Aan \S^^ 

tjucxi\ auAtnnnm«Kn3«»na;nSraDQ»)im'jno9^ 

(«jtjciisinv ajnoj^i4,oi|ra)ajAo(K(intS^ 



Digitized by VjOOQIC 



:aa6t 

osvioaaAfcSKiN S'(ia),^aaaJT)3Tifcii(M(n«|<Ln(Ki).jïin 
m(iai(idiam(KianniOT|j\ oiLn(Ki'anm(nn,Tnu(iBTn(ui^K) 

ajiQQiiaio?iQ(uin\ (Kiacuajndno(uu)onnmii1(M6..2A.ra 
(u^(i^aRR.(m(Ln(Ki(^(isTi||\ iKA(Ln(LJui(uii(i^(nKii2(MaQaJn3 

||ajn(man(LnonKiiQajiJ)(Ki.jn(Ki onosocEn Ji(ia):¥iinn(aj 
(LQ asvi 03 lil (oj (lo) Tl (O (m \ (uin 1^ 

cv i Q Q Q / 

Of: n (un cm (Tu .Jï) on o ifu) o nn ^(EJi inovji (uin ^ 
(Smi((cj(bïij|\ öJ(ui (m(LnnaÉ^in(Kïi2(ManttJin3TiS'«(i3i3 

Cl o „ Q Q O . o o 

(i5V)^MQQ(m3(i|(m (uinasvi(nji(M(M*^ (KinütuajnaniEa^M 
(Kir>ih(Lm(aj(ia(isvi(LmKiiflEJi(üin\ fMosinndoonsn oonasna 

((m(U]«i(ag(isï)|j oiujiiKinnnnmasnaiijwiuïioiKii^Kix 

(nfr9(ano^(^(Kinuasino ortn^i^ (M(aii|0>(U¥i(un 

* / V o, ex ex. o 

a[|(&n3(aja^ajna:non«a)(Ki(unao(a(Lm omKii 



Digitized b'y VjOOQIC 



: o3|: 



UJICUI 



(aj(Kiiinu: omajui : 
||cu(KiïQ(i|(nQn(Uii(m.Jn8{]ano3(ni(niii^ 
anjiKiiN {MTnuinoq(Kïioaaj|wio>j(Ki,^m(g2^ 
in\Qrn«|(ui(Ksacu(>ain(U)3Qaia(KTio(^ 
tc&n£ji3QSfi(a«|iKn\ auuiaa(Ki.jinainonn(KiiaruajiJi(aj 
iSYtannnnii|iq(kAoQsA(}Ji(isf)óoiQn QQeuui(Ki^ajn(LQ(aj} 

•aiin\ iKDasi»ajpaj)a[|inft9f\ asiKKi^aa&aajuiaAnnnnnn 
«|8svi*i^ QajiQnaqii|(nflcu(e(m.Jii(mfla(üi2 0(is^ 
ao?ani(n^(Lnn(Ki|j\ tun oji n ca aamu in Kiiti in o qji 



iji||\ anaju)an(m.Jn3inajnaa(ni(LJiJii]o(aja(|asiian^^ , 

Q Q Q Q Q 

tinion|«|ajin3Ti ajintki aqc](ici(imwii«|(KTia;i(a(Kii «jo^ 

(EACjiio^anjicEA CK1.JI1 (Kitj(üi3ann (KiQnna?n.Jiirn ojtim \ 
«c^2aa)ajnasi|(nino(M.jn oi) tinn (un o osA tj (a nain 
«jcnfN flaajuio<iTnaxittÊ^injittaiiuiJiafj(n(^ 
«fï ojin on o 2 asA o q (lai Noaji o (M o (M (M ^ (uA cm 

<X - vQ- Q / Q _^ 



D 



Digitized by VjOOQIC 

I 



• ' ex ■ o ^f 

-jniï|(cw2asïi-jiiiwajian(iaio?ii|(uin\ aj¥i(UJi(kinnajn(ïin? 
oiN m ojv) min (EJi (un asï) o (Eii Vi ojin OJI tj 1^ 

(y«ïiTiiui:oo: 

ainam(i5¥)in(idi«|axiimQnriisQij(KTi\ 4Jino(M(Ki(Uiiff{ia 
a|{iJi3CEJi(tsn(uiiiiui«|ino9^\ «ojuKKiJiamanndncnnos 
0(mnQ(|annanTi2?\ tj(Ln)Qnn(aji.^^ajiTi8{iii^(un(uii 
QQasi)3annBSYi(UiaTi3aftqtno3adi(EJi 
(U)nii|(mn(EJiajii\ ojnasiiïoiLmaaasinaQfiiasviuvjTiaQQ^o 
00 o 2 m (Uïi nrn nnn (Kn II ^ s| oju (KI .jin (Kil 

(KY) .^n Sn (^(EA Cj (KI 2 O] in 2 f \ (ÜV) (1^ Q>JI Tl (LQ (n 

ii|(Kï)(uonn|anD«|(isvi\ Qji(isn(Miinu(^(U^(Ki(ijinnna(iji 
aciBiïjOtninajuiiimij*^ qn(UJi(n(K)-jnaifi«|(Lnn2(n(njif(U'n 

(Kll,Jkl!j(ïq(ïj0 2(Kl1(EJ|(Bll(Unin OJB 

iKïjaji(cin(ui^(KiSrnnm(Mafu«)oiïjTn(iJUifl^ tuinKw 
om om (KTHimin (U (U (n (10 3 an iKi \ 

(tt^(Ki!iin(m tonm: 
n {Liï)(Kicj(iGCjiqQ(]ajiJ)(K>.jn(Ki(no3(M(ié;(viniKi(^ 



Digitized by VjOOQIC 



i]Qaj|2i|Ti9\ aniAJi(üiann(maQ^i?n\ (Lnn(UJiajriJiin£iJn|. 

om om asïi .jii flS w iiSr(S(M II xiSTi^iK^ 
^m(K)fl3)£n(Kii|\ <naxin^(LmOTi(Kn^i)LmnQau)i^«^ 
ïkjnn(ei^inin\ 

ff]nn3\ aji(tno^(M(Ln{isn(up^(iaiinina(iananin3t|m 

(U¥i (uin ojvi SOI (kA o QtiJi nn OJI oj) n ox) 

i «u ^9q on (n (Eii m o (üï) im an yi a (m(K^ 
êc<i(tcia(]oilr|»iain£Ï3(n(Ln[| «(uijaianoaii i^flQijif|(Bii 
«|iE}|3(adni^a(rrnnrv)Ki(irnasY)^Kn\ «]Cj)aiK«)M<uiav^ 
dju m «n \ on «8 tt (un (TO (HJi ^nn (ur^K« 



Digitized by VjOOQIC 



.Vlu^<m^QqKi\q(EJi3(Kinonflsi)\(U)(iqq(Eii3ii£ia^ 



no«inajui(nji||N (M(Ki()LnnajiaJii|iQ3aaa<i^ «AcioKiaji 

0^ Kil och (E^ (Kil CJI (imil (M Tl OJI (^n U ^ 

cooQiniuJiQajinx 

(yiKinnaji :o6: 

Kjaj)3x^ann\ «|(iJi2Qajia^f(EiiflSY)\ cjann3fl(]ffiifl(uii3aEif 
«(Lnn3CEJi^\ (ünft{i(üng|n8Lnn(MftC).jnim (Knooi.^ 
(n ei .J1 Ml .jn «I (Kil \(un (uji (un Kil (OA Tl 7 flS^ 
aa(UJiKi^(Ln(M(KUi(KiiTi(oi\ «|(uuidn^a(KiiariJi(Knoasn 
ft^inin\(i|iUJina^a(uiannf|(ui3(mk^(EJiaS\^ 
aa&a3q(lKi\ 

(y(Kïnnö:aöi; 
||(m£A(Ki.jn(K|ijAJiacj(Kii(njinarüi(n(KiA> (ui(M.Jiai 

UA (UI Tl (LW n (tSJi 3 om fl^(UI |(j Tl 3 Cj 9n \(^ 

i|CT3(Gni(ru(EAa|Ki\ (M(isii(uiavi^(M(Lm(ici^(^€a 
isii\ ii(iËk3(Kiiaajn3ijanA^flsiiisn(Kn.jp(Ki«SiKranriTi\ 



Digitized by VjOOQIC 



oJi \M tn fl^ (KI o OLAA (UI asnn o (ai ^OjQ fl^^ 

om onri (n (IS11 xiim Kn o ^1 (KVi ..iA^i^ 

a oju n (m flt| asii anji in (UI n oqami »n Tl on aq ^ 

.jn CFJi (n}i (Kil 8S1I asii oon im (EJi ociJi (Ufl (EJi Tl <q (1^ a (^ 

„ * * Q 

jg^. 



nn|i\ aa(Ln«|iq(i|O30ai(Kii(LJinaQam3oq(m(EJi(ru.jn 
(UI) (n KI) (KI (inn a Cl (nji f IQ (un en iKn \c| (u^ 

Kt(KTIMI.JI|(n(K11IKViC|(lO^K|(KDa^N aJ1|IK11(MT10J(UI 

flSYioqaa*^ n(uuiKrocEii.^aj|osïi(un(nji(Ln(UE:(Kinm 
oj n ft£) n »q on (LJUi miKi] «I (un a c| (nji ^(Kj (un a^ 
om^foi .Jk(EJi t1 OQ (isifi a nnnn > (Uil 1K1I (UI (UI (M in (^ (u 
fln(uu(n(Ki.jviain(ma(Eii^(ui(isTi\ (unaiii^i^o 



IKI^ 



(yiKBinötoc^: 



o 



iicue|(Ki^Jii(Kiii|(da(Ki^(e|\ cniniEJi(nji«siiKii£iiin(ur 
ajii(K;iniO|\(i«r«|aia\a>ji(3\^c!/n(a(m|\S'(^(M«^ 
ajiaji(ui(nim\(unK)(uii(mannin\(UOfQAaasii(unn«|M 
(M\ajn^(m(]^(mflncimafln8Ó iniuAanrKruKuJio 

nn(Kinim(q8SJiaannc|(EiiaoiiMiiisna(inii(KU(EBq>^ 



Digitized by VjOOQIC 



ij«u««xiiiatóS^ïqiEiiTn(aain?iï(un acijifl<i,jïi(MaS«j: 

ajincnaxiannoajii'^ aivi(Ma^rr^uasTio(njR7(LCYiq ci 
i|AJiAnanaTi(uniKi(KAa(Kiidn(Kii3(^ 

(UI .JI) CEJI im 1K11 C^ (3 OJUI (LO n o 1| OTÏ n 

(yKinnaj!:o(ru: 
Q^(iaiflcu;(unniKii(^(Ki)(i3{(iji(n(ui(nA (MOMnt^ 

(unaoTiacijio(M^cmcniasfiii|(m9\ (uniidicuicniamflsn 
^(UU(Kïiaaom(ni(isin(un\ «|axic|M(iditjnann|(vriasTi«jMi 
aEAannim(-j(ia)^(i|mNaS8cnasiiia^(U)S(^ 



i|iqN(Eft(icüin(ui(ui«|(in9C|m\ (Misiifciiajiriunftnaruflüi 



(y»annM tatA: 



Digitized by VjOOQIC 



:^|onnt 



i(iaj|iEi(Ki.jï)K)afl03(r 



j|(mo(Ki.jïiftQQ(j030in«|(Ki)<ru(ia)ijQ(m vïmw 

(KiTiam(Ki|\ ano2(Kii(Lm(i|(Kii^(Ki.jii(on<u^iinJi ^Jvia 
(m OOI ^ QSY) o ^onrfr iE4 lil o in «1 0X1 \ oo^ 



n(Kii^(K).jnaQasih3nrnas¥)(ui(nin3fl(|a{i\ AjntsmiqtEJiifi 

«u in r i^i^fra n ofu ^a^J| osin oQ (El 3 on 

oKi\ o(^3iKii(Ki(aia>ji(Ki(Ln(Kniri(Eflin<|axi\ asf)flsi|Mn 

cGi) o (u (6V1 \ n oju) (KI .jn (KI om cm t| (tsn Qjn oa^ 

f|(uii3inftnin^\(isn(m^ax)axi(uui(üiariiam(i|(i5ii\(Mi:^ 

a^(Ki](üianna(}o<n»na(}(ui(i|(U)*^ (Kn(UJr^i)(KD3ain3iEi 

«iq?\ (£jimo(unaqaanmo^(Ki)^(iJiijinot|(p\a 

fl|(E4 3(K1)(KIiaSll(UI(M.^(K)^(M(ICU?(M(3(ê(l|K1^ 9StS0Sn 

(Lm(isn(LR(EjiKvi\ «](un(Ki.jniKicYin(irni]«sfi(Lnnaruoina 
i|(M.^«|(uii3inaa^(Ej\(isn(m^caSiJuia]iann(mn 
(MO) oni .jinKn (i5Ti(Kn asii(Ki)i± nin (i| (UI tj O 

(ywiiinutoajui: 
ij (EJiftii oaLnn(Kia[]0 3(£j| (EJiqki (un(isvioasn(Km(cn(K).JTi^ 
(i5ii(Kii (MU(iJ)a«a(i|!Ki (K](i5)3aa(naj|r «(W (H 

«1 (E4 3 (Kil oin onn (i::in iri f (LiQ (i| (UU kA 



Digitized by VjOOQIC 



0jiiJii(ï3«|iUiit|(i^3(KTi(Lnua^(K:«|nnh2a 
€](üi3(idi(wn«j(goinN amuïjariintfqiMfMTnyijnmin 
tchoJKUioJïiS^UAX (uiiiKi|oini1(Lnfrpm(i|m(KYiMin 

Q Q ^ ' <X CL Q O' 

ff]i&iaaa)(aQ^ajin injiiKi)(EJiariji(a(Ki|aji)(i^(Ljn(LJi(M ea^ 

•j (Lm o f «j (un o f om w (UW Mïi CT 

i^(E)i^?(^oi(m\ (Ui(eqijaji^iKinajuic|d3»a)(Ui(m 

fln(K).jii(Kiaiii(üi(a^(ui^(Ki||\ ^asiKUiajKMMisinajnx 

aS{(iaiflt|in3Kna(]in3«|Kix an(LQijïqin(LMO^»cimnKin 

t|ajin3inici85Yissfiu^i|(Kii\ a|CE)3(KDa^«i)aa)^n 

f|(on3(KTr)ftO(EJiQru(n(m||\ S|o3fl(]aiidiinnoanni|o 

tJ¥i Kil dn ojin siniKTi asin (u^^ojvi (Ki|| \ (KI fa 

CD on KI (um Kil aj)(U)(U(LJiasviajn(Kvin(ini9\ KDa^in)(aj 

ojui (uui (i| 9n*^(n (m (n 9q«| ajui Q KI .jn 3 Q(| (^ 

QfiHin OJIOJI in ojci 3 dn KI \ 

(ytronnaji :c)||o: 
«(n^w»aao(aiuiq,(U(iiïi(Kim(P3(mtrt mnwi 

tmOOncainilN l|(E]i3K11C|(KVi3(M()LJn(Kl(in)Q(n(L^3(Ull(lST10 



Digitlzedby Google 



.^«(unamftaYicEnN cnoajiinajiamanntji^'sk oniaaoo 

opscnasTiasnainasiio^asiiN «](Uii(K)>JiianjiOTic|(}>flu2Jk 
(nitm3in(mYi(M\OQ(u^(üinriiQnn(n(i^ 
tó (UI (dl onn o (un KI) \oi nrnrïh QT(^ 3 IK11 (KI c^ 
oj) «1 izn 3(M f N (n op oi asn (uin asii o (EA 
TniKi>icEJiiLnnanjiOTnaao>ii-A\ o onji in uu «003111 kin 



0^ (a n (lii 3 (KT) ffA onfl (n 1K11 (Kin (m 0^ 

(y(Kïiin(ui:oaafn: 
n (iaAi£A(Ki.jna;ifln(U3ajiian(0(Kinq(oi3(MU(U^ 
^3n(m.^MUM(i|ft5i\<|(LJU)(mflQ(n3(m^(isiiaD)^ 
(Lnn(Ki(uir](ui(m^(ic)(m(Ki^(isvio(Ljn(m(^ o 

4q(E)3iKii(uAann(in(inn^(isin(Ui(aaxia(|(Kii3(K]i?^ i|(Kii2(M 
QsnasniLmasviaJKEflQSiix ii|(ijuiaQ(Ki.Jïi3in(Ki^(&iajii(nj)o 
^¥1 «1 (u .^\ (Efl (OQ ia tui om qm on (isn'^ IQ 0X1 c 
(i:niKiin(oi3(kn(U(ii:Ti(Ki.jiiaan(EA(uiii (KYi(u(^(Ui^aa 
;aAJ)iisvi,^(£iiO(i|asvi^ in(U3(Kiiajvi(nj(uiinan(M^^(Kii 

E 



Digitized by VjOOQIC 



<|ajiii^f|(a3(Ki.jii(Ki(unoin(unnh\ (unasnoojvniiojn 
ci(aji(M||\ i|CEA2>nnajni<io(j02Lnn(isTio«|ci)3(}0)f\ un* 

(Ei|infl§,(Kn «I O) 2(M M(M U OJ) (UI c»^ 

TiunmoEiKuiiN nE33iKi){uii}j(miNOft9(niasnannisi)o 
(Eii(isn\ f|(uui(Ki.jnaruoirian(Ki.^«j(un3^(Kiin(Efl\ m 
fta^AaSajuia3iamofinqasii\ oAoriimiqaiatKvionnrni 
(EJiaiiiiaflxiTionaJi^ainx 



w 

I 



(ajooiinflui: 
i|4ruo(m.JYi(K)n(üi3inj(Eiiftai«^ari\ (un(Ki(MQ(ji52m 
ooamTi\M(ui(uin(inni}iaji)fl(]tfln2ooi3^ nojciijiqaaji/i 
(m(is¥ia(|am2flnfl:nn2tjTiajn(m(un^(Ln(ru<K^ «j(d2aai^ 
aff5)ii](iai.jn2onai2a(|in\ii|(üi2Kii(nj^ 
(Kjoru (Lm(irn)(nj|(Kiiasn in>ijaiii3 f|in)2(EiiVï a(|03maji 
(M n oin 2 (ER f M in acj) onj sq n "^ 0] o 2 (KT) 0X1 Of; ^ 
(nftonx «j(up(im(ni.Jn(isn(isna[ua<)aii)2na^ oncn 
aamii|(Ui)(Ki.jinf|(m2 9ar|(un2cafoinn2(n»q(^ 
i|(Ki.JYi2«|Qni3\ a;n(Kii(UTii(i^(isvi«j»n27n«j(i^2KJi(ru(Ej| 



Digitized by VjOOQIC 



r 



'T' 

^cn3nin'% <|(mtjmin(uui(ioisi)0(Ka.^(mooi(c^(W 
4|(dla\ isiiasniünasiiocjasnx miujtaci'JiKKiomonnvicii 
amennnfl^(|(i5a\ eEfliri|innnn(mi|ii5f)(^QnnramQfa^ 
i3\ n(uui«|(Ki.Jii3inuiflnTi^iiiüia\ tiiYaainflLmain 
Mi^cJi^foSiiKiamTi*^ i]iOi|^i|(LJUi(Ki.jii(Ki«|(üia 
aru(EiiKii\ i|(un3Ti(unQrno8|(ui)9aQoia\ nsjiaiKiiKii 
ciiO(M^(moJi(a^tJvi«|(dia95vi(EniJvi(isfio «ioxji 

ncuif|imaQ(ü)3t|tna(B^aQ(un3 0^(iaiMaj^ 
ajïi Kil (M'>» M (ct M -Ji «1 o onnn (u o o «j (^ 



a ^ nnnfi(cunn\ 



n (un iKi «I flXY in fto im o (m aq (KR «1 0^ 3 ^ 
«i(iJuiW-ji4nana>o3(Ki-JïiaaajiO9n(m«»0 
f^ t/n 0X1 nnm (^ iSfi n \ (Lnn (Kn (En (EJi (^ 

cv Ol / ^ o./ Q^ 

(Kil O ociji M iK| (KI Jïi min «Il c^ (inn w onm 

WJKCTïj^ ajn6,^inÖ3(j^aé:(iJntjO(UJïo TIJ? löiVifMcw 



DigitizddbyCjOOQlC 



Q Q I Q (Xf O Q Q Q* V 

ain*^ Q(|(mQ^q(](LJiJi(Ki.jno(iruaj)ió 
onn onna ooA Tl \ a^ (kfl ^9 a:n ^Mi ofu (EJI 00^ 



^^onjonjoyx 



,^^^^801 (dOJ IQ OJU CQ X (inQ (Kn OJIiU) (^ 

Kin (LH <x) (UI m o^oQ QRR in \ aco (Kin o (c^ 
a:naii(m(ue:(Ki\ (}a)ajU)(n^in)aaQ(icuaru(o^oana£i(K]^ 
qn o 2 in onci 3 (O (rui a ^o a£: o 8sn n (M 
(U¥i imn (M in (tu (KI .Jk(Kii (ini) m in (Lm (i^ 
iKi\«|(LJuioi)(Min(Min(Mi(Kin(njixóQ(Liij)(K).jnijc^ 
oq (UI « (KI) (U I (Ij (un NQQ (UiQ nm (TU .JV) (11 o (UU 
(un 0X1 (L3k ^ Qi«i(ana.cn fto (o^ (IS11 II \ (Kn (L^ 
(y(Kïiin(u:i 



(X — / 

U niiw w tj(a(iru(En(Ki.jin(Ki(i](i52(a(icuï«^ 

(KI ft/n iKn (M in (inii (ISI1 (Kn N (KI) (o 9 im ^ 



Digitized by VjOOQIC 



•'T" 

iKi^Qna\ a]ajui(m^in(isii2iniasfi||(Mnii|Oiiun6^ 
a](£i3(£^a^ajinadi(Lm(q(M{KTi(Ki\. aJiasfioaoJiasfiKiKi^ 
(n(Ujin(»q2Qnn[(Min(»i(miiaaR\ (m »o o^ (m o cmaJUkJi «) oo 

Q o, ex Q QOO 

(i^o(oiiKiiQaBaxi(nia;ii(Ln(in(Ki\ ojiiajUKMTioiSiQnKnjix 

oaa(Kii(]9n(UTi(ijinrm)(üia\(mQQaj)aq 

aj)||\ ^arm)Q(]m(i](U(Ki)ti|QsinajuiQa)i[|\ 0^ 

(un 90 «j ojv) (tsin in (n (Ij 0^ (i| o n (U) o 

«1 (Kil o f « ojin N (M ^ o n irn ojn 6.^in (e3 

fM luïi (S (i3i jS («a((m flS ttq (^ in 0^ 
«1 (un 10 in 8un «n (kj (KI Ij \ 

(ywnTKuitoij^: 
n (un (UI n (LO QTj KI (Kil o inji fto (ki 
«](CTf\ aji(uiTn(öi(Kii^(irn(OTn(nji(Kïi(nj|(Knw 
ï5iiisïiaAJi(Ki[|\ (m(Ki.jïiiia(ifu-Jin(a^(in(isïi\^ (riJi«i.jïï§A 
Kn(En||\ (Mttsin(tmi^(uii(Kiii|U(n(Ui(Ki)\(Lm(o(ini(m 
(ELii(n(Kn(ö|^aiii\ (MOiTiimf{iii9q(n(in(njisaiM(^(Kij|\ 
iinn(ajj(iaa5ïï\ inji(Ki.jniKii§njcEfl|j^ «(luuiiKi-jniKituinn 



Digitized by VjOOQIC 



i3(njiuttsv)(uuiKifl\c|CEAaiiaic|KJiaMM)asiitsii 

tfuoN oJiosin «jOinaTiancmaannoJiKi^inmi^CEia 
«Kif \ imuji(M(uii«3aMQm(oma£)iq(^(isnfl iKJiajii^ 
n osi) a Kn ^annii OQ m cEa in OOI on n m ^ 
(y(Ki>Ticui:o||(nji: 
n(nji(Ki.Jkin(uiftqnoa(Kfl(uio(uiiuin(uift^ ojnaccam 

imo^C3)^(uii(aiflLJvi(D(uiaftii]asiioa](Biaq(m 

^ ^ .ai -^ Q ' J Q 
ojicnaxi(nji(Kifl\ rai(uian(Ki^inaxi(nji(Ki.jiiKiica^osi)ajui 

«afl\ (KnMqcvvxiaiLAoa^(ni(Ki.j)n((U|£QasT)\ Knojinr 
4 ^ ^ I CJ^ "^ 

QCU(Kiiicn»i(K|infl3*^ «jiuuioo-JiiMio^oi^iLfncEiaS 

aAqa\ ajnasnoajnfl|(Ejiaii]onnaiKD||\ i|(UTiannomi.j(.(un 

iSa M«i(mS*^(2 (6ÏI.JII (^iKii ^(^ 

qajui(mMUin(Kii^aa)aQarui(mociianSanj\&inKvi 

(Ulf|ftaai|Klx«]CQ«|K1C|aJ^lK)(MaSaS(^8^ 
Mimotsii.jniKinQflinK^^\ «oiiEiKLSQCjaaQajiii^^vi 



Digitized by VjOOQIC 



:n||iLJUir 
(mni^mn naiAnminj|.jin(i:m'mniiE)iVii| 

Q a Q Q / Q 

1 ^ «^ J J <b J 

o a(M oc; oiKi nn (kd ? \ 

(ywïnnaJi :om: 

«m(K)naoQQei93oaim3«|(m3nnrn\ocua^ 
sn n \ii] cd 3 (Kil 0X1 asn asn asvi (£11 Vi (un inj^o 1^ 
KTiinoasi)CLin(Ki)^(i^taji|i\ a^!knaaB«]fX!Knoin(aj* 

*/ 'Q / CL Q Q 

« sjt 3 (oj oc; (m (Tu (un asn oA^om (E3^ Q in ff^ 

u CA MQn%(^<L^ ^ (^ osvi 'Jno(cn 0^ 

KiiiEaiiJiix (kftin^orTnn(una[T(M(imQQ«STiw eojuin 

«j(m.Jï]3in0asnS'tïTOQtjKi\ {wiTfiaïnOTtorSi«jVi3(a 

osncMnx (KitnjiiMintoiaJiintMaf^oiKimnrnTi^ ^o^ 

an &n «] sn ndi 3 ikA ino asnvJinimsü^a^ 



Ki>Ti(Ki.JTifn qasii3im (EiiiRKiiiKiasiii osnx ftJ¥T(ia)(Knaj| 
(cin (ui^(ma£iajui(Enn.<sA^(&i OQQciiN «(LAJi<|iKi.Jin3in^ 
ssnuaojuiinasiisjKUvix 0Jiininrrcsin(Kv>ajiig||(aaar)a5n(iJ||\ 
(Kj(nji(MTnec3i(dïia(MaÉ;oiw Vi«i)?x «Ojnofonjowij 



Digitized by VjOOQIC 



t6o: 

(n(Ki2(M(Efl(n(^8q,ii](ij)3(noasvi(Kii 
(3aJUisn(E%(aQ5i]i(n(knajuiQnjig\ i|ajui(iT(Ki.jï)2in^asn(S 

Q Q Q ex, Q ^ Q QQ 

ojui on (isin (M Tl cm osin (Kin (UI (HJi (EA (n osin 
inicijota^JiTnajïimaajiïttJiaju (unjasnoiBUfmaJU?^ 
(UniKiQ(|a£i(i|aqa[|o2(aoasfiajir|\ onojuiKiQ^iBa^iunQsn 
0(isinasii\ an(Bl3(Kii(üin(Kiai]n(njioinii](M'^QQaiii2inaa 

al; (M in fQ (Ij (IQ (KI) .jn on oon oji mn om 

(ojiKiiifKUi : (niiajui: 
n(irij)(EA(Ki.ji;i(i^Qn(ü)2a(oi(ui(n(irn2(Q am 

(isvio(unoii{Kii,^(m(iaA(M(UiLn(iJi(t|(m c|(Bi2(Ki)(n(L}i2afi 
(ïj oi (101 (En (im KB (wi (loi (ifu II \ (un (UU (1^ 

/ QC>/ » Q Q 'O 

(aj(La(Bïi^ (n(UJi«)(MTiajiTniKïi.jkflqiKi\ (wi(a«j(inv«jn 

^ ^ f Q / Q.. QQ 

(Lm <i| (BI 2 loj 0^ (KI (irui (UI) (tsn (UI im (u^ 

om (LQ 2^ (z^ a{«L(a^ 0^ ftq (o^ 0^ ojB 

(Eiiftjn\ (Min(U]i(irinaajif)in(U(KB(i|((5t)(LJU)inji||\ (n(uuis|ftci 

Jïi2Tn öa5i]öfcama.(ii(Ki\ (Minc¥¥ia5in(Kin(ui(ïiTn2cn(Bii 

(Mjj\ftn(aniKflTn(ciii(t5i(a(W(i^ioifl3^(m^ ojttKwaiajci 

«j fto (Ij (üi 2 ra (Ij (oi (iji (EA (uin % n Q^ 



Digitized by VjOOQIC 



éom; 



•q n flsin 3 ftq(Eii Ti (üvi omi o in n (kA,^ff^ 
(M in oji (eq oj) ^ (m ox) (LM asii .JkCEfl o in (B^ 

O] OjQ on ^an a5i 2 an O) oJi (Eüi (Lm \(n ojui oq 09 



aJi(^aji^(m(m(LJU(isvi(ES(aasn(n(M (UAinJinx (n(uuiii|(Ki 

(M||\(Lm(uiJio>jiin(ai(ui(a(EAin(i|(iru2(iJ^ (unosvioo 
irïimaJU)?V (un(Kianax>QQftQ(i|o2(un(i|(aaii(aiKn(^ 
(n (Ljui (m 09 (KI) as¥i (un osvi o (EA (isn \ (Ij (^ 2 0^ 

Q Q Q • Q . / 

in oQ (M .^Q (UÏ1 3.in (m in (lEJ) \(U¥i iKn (a (n 101 (Uï) (L^ 
a^(kjiiniisii(nji(Kii\ (unai^(Min(Ln(n(m(ia)-Jinfl|(K)n(LJiafii 
omnasn*^ (ia)(uu^(ij(ia)3(ijm3(&i(iTaq9\'(Eiiï^ 
(no3aa8niaQa::naJi(cn(Kig\ (no30«](ici3(Ki^a6:(Ln(ncD 
ajiQ02(nanj|2«]in3\ (Ki(iruKi)inaq(uiin(Ki^a(lin(K)||\ 
«|(£4 3(iaf(a^a?n(isinaaiin(mft\ (uxifiKiiKvia^ 
cEdi(isvi(uinaji(nji>(MaJi(^n9n \ it|(LJui(iqfti)(U¥i(Kinnncinnn 
cjasDN ajii(Kij|(a(ij(oi(uin(uinan(EJi3(aj(i^(Mi^ 
ijn (Ms; (M in «q lij (LQ (KI) .jï) QQ (KV) (ü) nm cm (Ij 0^ 
(y(Kï)in(U :6o: 



Digitized by VjOOQIC 



:£o: 



'9 
||{EAnnn9a&3i3nc|ni3i|Kii39(uii«an\ idiaSioj^ffui^ 

^cuiiS(MMnnnr|0\ cLJn(Pin(ie:ii|(m2cu^cEniaii oun 

^Siao)iiaig\ (Eftmo(uii(m(ij(i5ï3(nnnn«|aj)(ajKniri n 
f|iijurKii^tm(m(aj(ia)inasiiisnmin(Kift^ cüiiKiidiisn 

Q Q Q Q Q f Q CX 

(^asYifl (Lm9q(Kq u^ (miidiam ar) ^ 
neii3fAin(Kiiuii\ (MinM'nnrii(ui)Q(M(^i]asiiu«aru|^ 
i|axifl]9n<joa(KiiiSY)asii(ünasiia tjtuso 

on n irn (un (un on (éa a (oj oé; (KI fltu 6ljA (a isn 

Q Q o Q / Q (Xf 

«jTfiKjfN (un(UJl(MaJn^Jn^L^M(Wl^m^w^q(oBIï^ 
(cno (EaVi«}(iA3iKJi(un8nffi ' 

^Ki(m(uuiK)n^(Efto«}K)n\ iujia(Ki.jviannS'»niStAJi 
mm\ (Minann(isv)(iai(uifl^(n^(nasii(M||\(Kiflt3(M 
aJi(a(MQÉ:oi^ir1(iai?x (un(Kit|fx)am6«i)a(^ 
fl§^aj|inoLA(^OLA^9{iAa(uuflsvY(E]in6n 
(Ki.jiiaTi^asni3ftJUiaqasD\ CMTimitSiKDcuiacusJio 



O] (KI .JU a TiiBi asn IjO ftjui n 



(^s^ KI, 



Digitized by VjOOQIC 



i 



isiioi&i7n(aaAAf^ainKic|ccio9nQnoa(ait|0)3o 

QCV Q Q 

KDa\n8aii]Q0i(iai|i\ Qm.£i(Majiaj)ajieïn\ajiniKii(M(ui> 

S'annaTsaKQQODaasna^annft^funx ouiin^nnnnaJiKM 
<UQOi]inajuacu||\inaJuicjea'Jï)aTiS'isnM^(^ 
incmasiKKiKUKMasnfMi'^ nwQ(|»nii|(L5ï2(idi(uiioin(m 
«jC3ia<|asf)9f(uiniKi||\ aji)Kno4inMnnmaJii(Moacu|9«i 
omajuiaruinx on(uuQQftq<JinainS^Qsn^onrï)a|»q(Mi^ 
mmiMijMa^asvifl^ i]axiQQS<ii|(UA(Ki^(ui)(Kifl](tna 
en Qsn ooiin (Kin \(Lm «1 sdi asn isn (un iSYio (^ 
.jn8oamanji(üi^QnM.^qnajnainimin(EJi\Am(Knan(Q 
Aiii(Lm«}(EÏa(aj(»:N ojiinosnaavoaiN flmn(if;(MTiAqo(ui 
iKii.jnnKvaJaninnnii]asD\ 

(jLjiKninaji : 6am: 
i|ain«ainA;)nioi|(iia(unftqarrt(uiQQ^ ojhm 



iminJiim^ajia^cMaJiuoijftiiNain 



Digitized by VjOOQIC 



: 66: 



(^ (EA (K) OOI <Hi KM on! g (UI) (üi q ojh Q (m Qsin osfi (KI) II (im 



nM(iai<HiKnan!|(ui)(ü)(n(int|«o(isin(isf)(Ki)||i^^ 
(Hl lU) "^ (M m (1^ (KI .jin ff^ann (UI ^ (Ksv) (Ij (ir^ 

QO. Q Q ^ (X Q 

iiiiLJin(U)(Kia\aj)n(LaA(U)n(Ki(K)(m^;s^ (K)(aic)aji(KD.Jk(ün 

fl{in(ar)(20)(KD||\ (a«iO(un(m(ijoa(uv)anri(no(aj(Ki)nax 

(isvi (IS11 (Kn T) (Ki|| (UV) (KI (KV) (isi) (tsn (un 

(n a(| (O) QLJin (im (i| (£Ï a ((Lj (1^ (uv) Q o (UU) o 

ca, (1^ Qm((m(m aq (^ (iST) n \(KJ) (L^ 

(KV)(lJ)f)(K\nfï)aj)f|N(kjiin(U)onr)n(UT)*^ (naju)(Ki(U)(ru^ajffn 

(nj)(noa(Ki.j).aj)nnnn(in\ (Min(U)((isv)(U^(K)^nnnnnajr 

( OJ ^ ^ CJ J^ 

(Kina(|as)F)(uu)afui||\ <i|(La«]ft5i!Ki)(LBaruaq(Kfl(K)(K)(kJi(u 

(»(M3(i|in\ (Min(U)(^(U)^(m(i^0fim(Maru(i)O(i|T)(uur 

Qanjl'ik (r|(Laa(|ft0(n(ü)a(K)h(£V)(isvi(ui)()si)O(Ba^ 

a(](uui(m'JV)(m(U)a(iaflo^(i|(kji.^(n(U)n2in(Kiin(B)\(B 

Tnamam(n(i5Tn(Enin(rL5(LC)(isï)\ (r](uuio^Si'Viaj)^(Kin.-*«r 

Q Q ., / Q / O- 

djQON (M(aQrj(C3)(U)f)(ü)na(|(EJ)2(aj(i^(m(nji(U)n(i^ 

Q Q Q Q 1 Q (XI 

(U (O in 05) f \(U)n (UU) (Kj) (un (LG (U (E^ cttv).^^ax) 0^ 

(^Qj)^ (nw(nwm(iJ)a(Kfi(m«](OT2M(ij)a(KB\ (mt)(ui 

(^(U)^(Ki(U)(uu)()si).^(Ei) (U)(n(isvi\ a(|(uu)(n(Ki.JD3ia^ 

QSIl<U)(UU«|<6¥1\(M>1()nri()SI)(K1)S) :Oj|00t QOtfUOJIlfKbl 



Digitized by VjOOQIC 



(i£n lEii (Lm \ (üin (uui (UI (^ u ^ (K) aq (uii) asii n ^ 

cv o Q Q Q 

aaji||\ n(un(Q(Kn.Jin2ia^«5ii(ui(Uj)(n(isii\ (MinonnasïiiKi) 

Qj):6|oo t (Ki(nji(M^(oioocBii«|aciJi20 (uinasn 

ocEJunanoAJi?^ (Lnn(m.a(|(m«|aqa[|(ui2(Lnn^ann(Ln(n 

(no(mn(a\aQ(üvi2Ti(aio(KJioi(irnj|\ a|o3(Kn«|(Kin3Gui 

iijajn3Tn(Kïï(ofajin(m-jïïitakinTni9f^ ojïiiKiiiKïiiuïittqonfi 

oJi^^TiM (k^oji^ (WdJiommiKJiinjiano anmojuianjin^ n 

«j (w i| ftqïj ojuj (w .Jï] (W (y imn Tl ^ (1511(1^ 

«|(M.^anajn3in(KiinaEii\ (un(Kin(aQnaniajïi(Lmff]CEJi2(a^ 
^ "^ a/J ^ ^ 

ommasTn^ (Lm(m«j(icianiq(W(ruTn(aj(mnTiN mjioimaj 
moi3«sïi^(ij(Kinof\(Uïi(Liin(Min (uinornfcuinKieiTioftt, 



co 



q/ cl i 



Q/ CL f O O 

i|s>i(ruiin((ij(Kminat|aAnQ^ (ulDiqn(ui3asv)||\ (mnof^asYiorj 
«iw3TnQdinfln^a;n6.Ji«j(E!i2(a^(u?:N aannam on o ojin 
<o Tn»oViQdi6,^(ia(ü»Mo«H^<ioannm oJKKn 



Digitized by VjOOQIC 



o IK1 ^ (K^o (Kv^in tn^ ojvi 6.^n lEA a (c^ oé; on CLG (KI 
anMi9iKi^(UMiim«}ftnanr!riiO(nj|»nm ojimdiciifm 

ftqorajïKKD^incMin^ (^(K]i)fl|iKfla(M(a|oi|isii.jii3 
<j ocu f (UI fl^^ nn (EJi(Kn lu ^ 0^^ 

MKia4iK1R\ (U¥lOa£AiMin(U¥l(kl^(MJl(Ull(Mlsiiff^ 

(uiic:ino(isfi||\ 



Digitized by VjOOQIC 



HET BOSK DER 

NAWOLO-PRADHOTO. 



Digitized by VjOOQIC 



Digitized by VjOOQIC 



UDISCHE 
TiAI- EN LETTERRÜNBE. 



HET BOEK DER NjÊJTOLQ '^ PRADHQTO 

IK HET JATAANSCH 

Mtt eene Vertaling en Aanteekeningtn. 



De kennis der Javaansche wetten , die nog in de 
Vefstenlanden voor den Inlander in zwang zijn, is 
ttiet alleen belangi!}k voor de Nedetlandsche ingezete- 
nen der Colonie: maar deze kennis is eene nuttige en 
na in liet Moedeiland zelfs noodwendige zaak gewor- 
den , sedert dat een besluit van Z. Exc. den Minister 
van Coloniën aan de Koninklijke Academie te Defft 
een eollegie heeft opgerigt, ten einde jonge lieden 
Qpteleiden in de kennis van al datgene , wat de dien3t 
van het Nederlandsch Gouvernement op Jwva nader- 
hand van hen zal kunnen vorderen. Een verblijf 

18. 



Digitized by VjOOQIC 



262 

van ruim twee. jaren op Soerakaria , heeft mij den 
Javaan deier gewesten in bijsonderheden doen leeren 
kennen , waarvan de kennis niet ligt buiten de Vor* 
«tenlanden te verkrijgen is , en' tevpns tot opheldering^ 
strekt van vele tot aijn volksbestaan behoorende zaken. 
In de werken toch van mannen' zoo als Yalektun « 
Raffles en Crawfurd , wier verdiensten , verst&nd 
en kunde groot zijn , was het den schrQver , ondanks 
xgne uitvoerigheid in een zooveel qpivattend bestdc» 
immers onmogelijk , om elk artikel tot in de laatste 
biyzonderheid te kloven , en alles te boek«i , wat de 
Nederlandsche ingezetene te dezer pliiatse dagetgks 
kan hooren en zien. Deze zoogenaamde' kleinigheden 
zQn. het eveiiwel , waarvan de kennis ons het verband 
èoet inzien in zaken , die anders minder verklaarbaar 
.schijnen. Al wat. ik daarvan in de gelegenheid ben 
geweest te vergéüren 9 acht ik van mynen pligt ten 
dienste te stellen van het doel waarvoor Z. £xc« de 
Minister van Coloniën eene Hoogeschool in het Moe- 
derland heeft opgerigt. 

Om deze reden heb ik de Nawolo-Pndhoto be- 
werkt, en van eene Nederduitsehe vertaling voorzien, 
en daarbQ * die ophelderingen gevoegd , welke het 
burgerlijke leven der Javanen ons oplevert. Deze 



Digitized by VjOOQIC 



363 

aanteekeniDgen souden eene grootere . uitgeiaieidh^d 
hebben bekomen, indien d^ beide .werken van den 
Heer C. F. Wufnai, waarvan het eene de RegUple^ 
gUig der onderdaken . van Z* H. den Soeeoehoennan 
«on Soerakarta , en het andere de Inttellingen , ge* 
woónien en gebruiken der Javanen te Soeraiaria 
behandeh, en die beide in het Tijdschrift voor .Neér^ 
hmdg Indië adjn geplaatst , nuy niet het grootste , ge- 
deelte van den arbeid hadden uitgewonnen., zoodat ik 
daar, waar eene lange explicatie , noodzc|keliJk zon 
wezen, volstann kan met de aaphaling van hetgeen 
deze verhandelingen er van zeggen. — Ook in taal- 
kundige verklaringen heb. ik mij niet meer begeven 
dan noodig is , omdat dezelve minder hier dan wel in 
woordenboek en spraakkunst"^ Ie huis behooren. Ik 
vrees evenwel in deze wetten eenige dingen , die mij 
verstaanbaar schenen, voor anderen onopgehelderd' te 
hebben gelaten ; doch hiermede is het gelegen even 
als met vele voorwerpen , waarin alles voor hem die 
het van nabij beschouwt , duidelijk wezen kan , ter- 
wQl het hem moegelijk valt te onderscheiden , wat of 
er in datselfde voorwerp voor iemand , die er duizende 
mQlen van verwQderd is , duister kan wezen» . 

Doch , hoe het ook zQ , ik hoop het niet te laten 



Digitized by VjOOQIC 



264 

b(i deze zwakke p<^;iBg om ieto toe te birengen tot 
hei nut eener wetensciMip , wttrvan de hron op Jama 
is. Ia volgenden arbeid kan ik leveren -wat er aan 
dit werk ontbreekt* Indien deze Nawolö • Prudhoto 
een gnnztig onthaal vindt, dan zal mi^ dit niet woi« 
nig aanmoedigen, om op dezelfde wQze en tot betzelfde 
doel ook de Hangger - Badhoso te bewerken ; en zoo 
lang ik in deze gewesten leef, zal mijn tijd en nüjne 
atndie niet andein gewijd zijn, dan aan hetgeen ev 
met de oprigting dier Hoogeicbool te Bcfft in 't 
belang dezer schoone Colenie bedoeld ¥wrdt. 

SoeraAarta J2 Dee. JStsi 



Digitized by 



Google 



irJtFOJLO^PM^JI^BOTO (i). 



Lia» (2) en Let op: dese WeCtbepdingn (3) Tah 
Z. IL den S^esoehoenan Pakoe - Boewono Senopati 

HiNCHfaALQGO N«ABI>OEERAHl|AN SaJIDHIN PaNNOTO - 

G<»0, ftel ik in handan Tan fli||nen onderdaan Si 
NoABEHi Hamong^Prodio (4). 

Den m:j)ne wetsbepalingen stel ik n in handen» 
omdat il^ n tot Opper-fiskaal in mOne Pradhoto be- 
noem , «I n daarbQ gebnt idle voorkomende geschil- 
len onder mQne onderdanen te regelen* Hierin» Si 
NgabeU Ham^ng'Prodfo j moet gig met de grootste 
tronw en naanwgeietheid te werk gaan , en ootmoedig 
▼an harte weien 9 gQ en nwe medeleden de Onder- 
fiskaal (5) 9 de Kort (6) en Swrojoedho (7)« Das be- 
veel ik n over de geschillen m^n^ ond^anen uit- 
spraak te doen 9 nitgesonderd in saken, we^e naar de 
SoeraimU (8) moeten opgezonden worden; of die van 
*s Keisers genade (9) afhangende syn ; of die welke tot 
het hnwelyk betrekking hebben. J)e aan u overgela* 
tene saken bestaan in: straatrooverij ; diefstal in huis; 
veerooveng ; dieverQ in 't algemeen 9 of door iets hei- 
mdijk weg te slepen , of door het te ontfutselen: als- 
mede in saken tnsschen schaldenaar en schaldeischer ; 
tassehen lieden die aidi deself de saak toeeigenen ; voorts 
6. j. l*. s. • \% 



Digitized by VjOOQIC 



268 



in het geven en nemen van een pand; in 't in bewa- 
ring geven en nemen van goederen ; in *t in leen ge- 
ven en nemen van goederen ; in brandstichting met 
dieverij gepaard ^ en in dergelijke dingen die op eene 
verraderlijke wijze geschied zijn. 

Dus, alle mijne nndnidMinny zoowel, groeten ahi 
kleinen , onder Soeratarta Hadhiningrat , en alle 
lüeitsdiea 'binnen êt Ho<lfiipIaa(fr , -«ehtfdelNihefs ^ 
fifcinildenliars; zg 4ie ieM in pimd geven óf neteén ^ 
die te leen geven oftaémen; die 4n beHtMteg gev«n 
of nemen i deze iltten móeten 'daArvta hét Hsdkrifta^k 
bewijs in handen hebben* Maar zoo^het een aAibténaaiB 
van den rang" van Mantfi^ diorbovén (10) is^ Aan 
moet iiet schriftelijk bewijs Tan tfn zegelmédc vém^ 
«lttiw«zcn; en ödk hec sArf ftelgt béw^s vön iedeif' 
ambtenaar ; beneden den rang van ManM , nfoet z^n^ 
èigèrie handteekening -Yóèren , mitsgaders die van twéé 
getttlgen. En ingerval mén iti dier tee^ '^em ^gesehrifl 
in handen heeft ^ en men nM eUdind«rHlaarerierin||e-- 
scliil rakende , xieh bff dé PtadhotQ kiimt 'htyagén ^ 
dan mag er geoo geding oterpla^ ^hebben. «^Wttl 
dé Idtetkie kramers ^ kcNipers^ en Vmcoopiers A(p "dettnliiÉ 
betreft , dese moeteii , wtnmeet z0 hïinnè IcöopWttren 
timi kameraden ol aan andere méhsehen ep -cièdietver- 
kdopen , daatbIJ den Tondo {11) , die op de mxèüL al^ 
daar het opzigt heeft , of éen* hnnnër medëStoè^eêCJü 
^ot'^getnige' nemen ; ' en zoo hier taóch dë eelt nodi dë 
andere b^ aanwezig is, zoodat ef een géftchll vanoni^ 
zéaat , dan zal er geen geditig mogen plbats hebben* • 

fridien een mfjner onderdanen 'in- gescMl ië Met t 



Digitized by VjOOQIC 



«• 



<MbrteH vi» ^éh Su1fèn^ ^énsï Iféfaaf ft^fliAbffv 

mi IIeiiNiünoeH»g' viÉb iii(}tiétt tüto «tabi «igiKh ^|fwn^ 
vader (12) den Sultan ttt BgntHafi (IS) mm^m ^^ 
Geen geding van vroegeren tijd afkomstig zal er be. 
staan mogen. 

i Ba «^ilMt»; tranfttei ÜMèod eëtt '|^«6d M^rtftiet 
eékten l^Müdön tó liei ^i»é Vto Mxi4€rtcö»i^ NftöëHV>ï 
èan be^al' ft ddarbij s Am Uhbht» dié gësehillëli féóft^ 
gMf k«»nei^ ilèbben $ Üid önfisMft «JA sedert dH^ ^ 
m «ifh ilMefer rfèli «War- ^mig}Ê ^14) tol mffhéK 
MA (Vi) fhit^nt^Pkn MJlinncoisIVefïoko bègitf. d^ièft 
gMëbilv tM vliegeren tQd kél'tMè^Ki^ M»gë ^IdM 
bebneil. . •** 

j -j ,• _ Artikel ï. 

- WébMer «en Idêkêmt rf tèrdétrer tlMd^ëHfUH •flei 
K9êÈms ^^^ ^ ^^dën#gk^aA«(iy^ «éit BbepaH{i) (. 
JÖiW« rf' ^arraéAe |^ks«tönd J^rüöM eètfé kii»! 
héëftv Wtó^èr fcij Üidi bfï te\PrAififó^«> bëklé^ 
1^^ ias^tXkh h^ fiö^ de S&êramM o{ BëlèihangMXB) 
opJÉinden iHIj Ato ii^ïhèt hem niet v^rgilttd iAp^Hobd 
Mm i!6 VeÉ**fehij«ën i Aitiar \v^l üté ik item toe , Meh 
aiSttlir te hHèn ireHeg^Wtx^igeit dóór ééiieh Ver- 
OMWdeh zddEWaaMeiAei', wién hfj zQtte iakk in eéttëM 
fcrfcf , Vfttt feegêlmörk vooriieii, medeg-eeft (4). En Më 
bg Èdf flé gedaagde is, dan moet *gn ant^^bord étik 
in >efa* güllemi^ldëh bi4éf tervilt iijn. Maat een MMfr* 
ÉlMk of téMëre iJoctfVèrwatit tan d«fi H^iMr , ëett 
B0ëpki4 5 iï7fk^(»9i eh daaMedë gèlQki^taahd ]pëHo6h ^ 

19'. 



Digitized by VjOOQIC 



1170 



dto kQii6 aaak éêot mi' ander' laat 
wmxwA TOipUft iSq, MtUuk de SaefmmH teawerai^ 
Tenaita iQn aaakwaameoMr niet befoegd ia eet dim 
eed Toor hem op lich te iienieii« 

Art, II« 



Twiatsaken over goederen , en die wdke 
aehuldeiacher en schnldenaBr Toorkomen , alamede dio, 
welk:e in het gevm en nemen van een pand , of in 't 
in leen geren of nemen eener saak beauéui , «n waar* 
mede het soodanig geetdd ia , dat iQ tot het regtiK 
gebied der Soerambi behooren , — deze moet gQ naas 
de SoeramH opsenden(i); en heefl er eene aanklagt 
piaata van moord of Terwonding, die 0ok aan de See-» 
ramH todcomt,«-ook deie ank gij derwaarta ep- 
lenden. Maar wanneer iQ de^SaeramU niet aangaan 9 
—dan moet gQ en de l^ksbeatierder Soano-DBizviMG* 
imuT(2) deielve afdoen. Roof 9 biandatichcing , dheea* 
eoilog m moord en dergdigke laken 9 die met geweié 
gepleegd iQn (3), daarover veile de Rylubestierder 
8o9ro^Dkiningrat het vonnia* Geaehillen toaaohen raaB 
en vronwy 100 ala betreffende den tronwband» het tea* 
tament, nalatenacbap , hawel|ikapand , het onderbond 
't welk de man aan agne ynmw geren moet , en der- 
gelQke laken: en moord en rerwonding, waanram 
geene aanleiding bekend ia , -« daaroTer vonniaae do 
Hqogeprieater , aonder nalaügfaeid , aonder voor om« 
kooping vatbaar te zijn , en iond«r het geachil d»* 
pende te honden • Hiervoor bepaal ik eenen tgd van 
niet langer dan 3 maanden ; en ia de aaak om radett 



Digitized by VjOOQIC 



m 



nm vmriMBMnde iiio«Qcft|ldMéM dan Mg iiifll afgt^ 
4m», datt BMet fiK Ngabeki Ham&mg-Pre^o er hQ 
«aiMdlflk Tan Terwitdgoi. 

WflOMtr €r famand in geaddl tegas eeuan «dar- 
daan ywn den Sidtan ia , en de aanUagt y/oot de Prm^ 
iiêt9 ia' gaaebied , dan mpet gij znika lan apoadigata 
«Hoen ; en xao ar rieli moaQal||kliad€n opdoen , iraa^ 
Tomr ik n den iQd Tan 3 Maanden b^md , en gQ Ai 
naak binnen don 3 nuMnden niat kont eindigen, dan 
sal ik aan 8< JVgaèeii Bamong^Predf^ en aan alla 
n|ne madrieden eena boete Tan 50 ri^alan ofrfeggan* 

Blaar wniklaglen van OMKurd, welke ik Teniietig, 
daarin , wanneer de gewqiade of gedoode eanen 
lieeft genMudrt , of daaiin de bebdpiane 
liand gebeden beeft, aonder een beambt of daartoe 
geregt^ peraoon Ie i^ Doeb ala de gedoode of ge- 
mnde een daartoe geregdgd poaoon waa, eitabaQne 
hhiwlwi wanten er niet in beraaten , dan ga de 
Ua|^ doèr en woede naar de S^wmibi 

Art. III. 



Indian een reiaiger, looopman ef aaibtfiwaff in da 
of andeie dheaa komt te vemncihten , dan var* 
naehfte U^ tan bmuie Tan den Loerak of BekIMXl) ef 
pm httiae Tan genen daarbeneden , of ten bniae Tan 
ém KakÊm(2). DMfrbO bép«ilik, dat bQ door ba^ 
woSk dar dbean, alwaar JhQ Tetnaebt, opgipaat 
da» Ia bg in dienadietrekking ^ dan wwda bQ 
IMl, anotlang hg dMT te TMÉoaran kaaft^ Ia b^ 
indknatbataahUng, dan waida bg alaebta Ma 



Digitized by 



Google 



ns 



vergoeden, waarbjy tevens. «oglVBL ^gm-im 'bMilMW 
ds «n dflii) kril^yieëtfr. ^ isén: all* 4e MessdiM 4i^ 
dlMAÉB dsi^^d; m^et :a%eMn^Bi wmito. hk^m mtm 
mm^iUm^ ém 4iéf of M jFsMhlène fgiM ^ liètqwlte 
Ijoni (3>.y aqfft hsblM db. aanklajgi.plftaÉs; en kst Isi 
vtNrgtydÉBg g99Qr«hQtAMil;«o]!dtt «kéiTei^giedtfr. Mmi^ 
galieyt», Wüea.kg faÉigecidasb fl^unAivsi^blIA, «i 
ii&Qi van «fitedièitd in ^jiié è«i^->^ ^ «0^ bij ^ 
offMciiK fc^irai gemAlen(, of ||BfaoI|isn nriMfoi qü 
^^ uKor. esn aikr opiMii ofi phats éo; Iwjgyasn.-ïhUsn 
Mam siat^gtsdbieA is/^ .^..vasalli ^r-b^stdMi^ 
dfat-jd^isaÉ^ even '200. als bpvéBi||ei)»gd' isi, «ii 
^mktflykr/ gésidUi wovden.» m haas hetBsIfiiÉkcwKdsii 
opgebgdb >Ma|ir didiëB ev Jb 4% dliesa «» ii«M|i" «tf^ 
lli^«lf:«é vMUiè v«r. fiiiiifn ^mag^ver'metÈ' 
i«y ^«e»^«k:.d« i^iiifehr 'tm^ hii^ itaif-^efr 
gaÊ»'^MÊUm¥^ ,^ ^dan dMt dJüftKtJiêen^ iju^pta 
komt te lijden ; dan zy. ^e m^ , bij wien hij ver- 
nacht heeft , er niet aansprakdiQk voor , omdat hel 
«in ingüM oktvooinigli^j^d- ter wgtw><8«Jie IméaIm- 
top'biUkeraMM te zweiM, dath^ ér^dtet imtM» 
llg\U.»hilien «r te diop phAfse moéhJDo^rMi^^Êh^ 
U^kkeik 41^ KtAoem ^ noob idmaftd^ iw;iiiltad«iMPnflig 
1»^ sooÜat: hgi4iyneft< ibtr^-faQ dsii'ldéteen ntoi imk 
niMèn^ dpiii;'moet»ti9 AM>r.4e ^ttidén ditrgdierife dliia« 
op|Va«^Mr«iikMr.; •iJwontt ^hart oJs a of^ bMacbttlAt ^M 
jMdfe4all%ldi4liMseb«ftérAii«pn^ V«l 

#ili evweMtf Mii hBllK)finfci|>aoMep|pt<é» wt di K ini pmi * 



Digitized by VjOOQIC 



Ui 



: IJ^Iaaviifièlm^&^iiuffHnÉerBdf; bestolen ^wotUi dM 

iipoor .of leekt» van atf^ettofli^ (3>f dM 
pi^ 'M d» gebrale vmu^ t»t t# i^ergiM^ 
io^^Mi d» béstaitilè labei iMaa m0l> cwM vtfkkl^w^ 
^ hf > ès iMBuitr vni iièt ^govtolene jiotfitMet-M^ lM»g 

hhilriéag>eg kijdi» mt .4» •Bef^iM^ (4) kmilHP'iwiit^ 
ymisix^ Ite glBVOttdvw^^MtfiÉ: tto -iKf' gMi^lëdtf ]^ 
kttr mdet'ik 'lfBndM'^fi^de»'gefÉM»«->A^WÉ 
j^ïiMai of. tu ii btt »«E uf->vi<» iMgêMtt rattg iir dë eM< 
ü tf o # d oi» dhwiia i winu fc i '» <an. ttoel' é» Loërük^M 
Bekkel dw plaats hem zijne woning'.iiUlM^^ •ett' Ml 
er niet aansprakelijk voof^wea(en » als hij bestolen wordt. 
Maar de eigenaar van het hols en de lie^n dier 
dllN»4ttliiii ^ÉfWiBtf «immh ^n ^^1^ «^ h«lMntf#Mr- 
sMfc'kfRp diM» t^ WMdi nr dfl» een iAift'ivtt Me 
gtii6l«e: giVttMea ,. ceo- weiéN : 2«É[« fti. fcéWnM^ 
f yi um e u iy* ttnrij^' d»» Hofiiireiiei^ é» gehc^ tnu^fe 
v<lrg«ede»^:eb>*de béütolbne' 2W«pM ni(»eC, dftt Rfp <te 
HikBMie «fiét -a^ hmtg opgbeft^ Is znHas afgedaafer'j Arti 
nWü' dn wihiAidlge aan dé fegering^ W6rdén OTér^;db^ 
tf^ei^'-TVéorls^ itfiHeM 'ieiliafitf ergens Téinaéfatf, ei^ 
lÜÉrtT' ió htfü^ wo itfe wd ë aAnjgeTalten , gewoed of g«* 
dde^j#Mrdlr) èüK sal degeheele befo&fidjB; 'dier dheni^, 
tMttl^'^ef fdttMkR» liirj ódll' i^ertiëèHt hébb^ , ^r aanspm^ 
tlilgIpWr geëtdd wordoi* Is Mf gedïMd^ dan i9 
AB^^bMffê'M' rëfriim ; en in geiral ran verwon^Aig SIS 
M^Ati; en^datfHHf^ irijnr dlett gehouden* den ititsflkdl- 
1gé.43iftHif&Êmyw\ WUnlMr st^ lear op het spoor zQlrr^ 



Digitized by VjOOQIC 



274 



(iWETati Mn 4e inef^ttiai^ kflonii te ge?«a:.het fiU 
der betaaUe beeto worde den betalwr ten qgege? e a ^ 
ea het piocea hebbe sQo' loof • By het oflÊggut d»-> 
Mr boete moet gQ de meerdere of mindere «it^bieü* 
heid 9 de bloei of het rtirsl der dheia in aënmerldDg^ 
Beoken*-— Mair indien, een reixiger dei nachts of vfêg 
fMt 5 en hier of daar den nacht doorbrengende » doev 
stioatroovMi of dioTen wordt afgeiet , dan sdkn im 
menechen A» dheaa» ter plaatse waar lm o^geset is ^ 
daar niet, aansfrahelflk Toor wesea^, om^ het aan 
iQne eigene onvoorsigtiigheidr te wigMi is* Als h|| 
evenwd den giisdadige noemM kan , den lidkhe hal 
paeces.zgnenJ^ep. 

Aet. IV. 

- H 

indien iemand door straatroovers wmrdt aangedaaa » 
dan loepe hg de help in van de menaehen der dheaa» 
in de nabQheid der plaats waar hy is algeaet; en daaei 
moeten njiet nalaten hem te hulp te komen» en den 
iooTermet't8einTandenfi^{r(l)opde hielen te volgen* 
Km h|} i|iet op het spoor worden gekomen, dan mUen 
dn, lieden dw dhesa, waar deze straatiQOv^ is voet- 
gevallen , er aansprakelyk voor staan, eak -1 godaelte 
van het gestolene moeten v«;geeden » terwQl er vmt 
beide kanten op deselfde wQse sal gesworen wvrdon » 
als in 'tgeval der bovengenoemde diefstnllen » dat er 
niet te hoog wordt opgegeven , en dat de bevolking 
der dhesa er onschuldig aan is. ; Maw wimneer ksi 
dhesa-velk niet te holp ^il komen op de phnM 
destraatsooveiQ geplaagd wonlt, dan nal-de ft» 



Digitized by VjOOQIC 



srs 



f h aiiifc mm hiéjmm aaagifte êom êaa de^oÉdiggeii4« 
4lMNi*i (2); «I all sQ des« aangiAe <3) niet willett 
aauenmi , dan snilr gif desdve voor SS reji^en in ié 
iMtê alaan, welke boete aan de vegering mpetwmrêMi 
tÊÊgÊkmiri. \yyden, wanneer men den sohelni' dp 
]Mt epoor ia , dan uMiet hQ door de dheea - lied«i eit 
iber diegenen 9 die hen helpen , gegrepen worden i 
ma levend gegrepen iQnde , Torvolgena aan den nmn 9 
dbn m gephmderd heeft, ova|;éIeT«rd worden. Stde 
kf lioh te weer y dan nake men hem af. — Indien atf 
dn bloedTerwanten van den gedooden atraatroover sieh 
komen beUagen^ lal dese aaiddagt niet 
augenomen. En soo dese atraatioover in dé 
•ene at andere dheaa binnenkomt, dan mDet^hQ "nmt 
ém Loerah oi BekM der Aeea, waar hfj ia binnen- 
geimnen , Mniggevmrderd worden , tefwfp de üoemk 
mt BMel Her dheaa verpligt is, hem dan aanafondi 
gebonden nitteiereren. Blaar ab deie den loover al-^ 
daar wegert nitteteveren en hem Verbergt of achter-^ 
Iwndt, Boo itelle gij hem verantwoordelQk (4) voor de 
Mivlugting of ontanap^g van dien roover , late er 
aangifte van doen aan de emliggimde dheaa^i dier 
jMman, waar «de achnldige yerborgen wordt , opdat de 
made eah 'de regtttag worde medegedldd. 

Art. V. j 

Ten cpsigte der aanmaning (1) bepaal ik: indien 
i M n a n i l gedaagd ia om voor de Pradkoto te komen , 
mm varieen ik hem daartoe, indien hg in het bsid 
vmi Péu^taig en Smkêwmii , hhmen de gredsen Aéi 



Digitized by VjOOQIC 



3X« 



«m« M^^ mawd^iiftdumJbü buffien. de gcenvw itmmIz 
<M|p%. yiifiMd 9 . ittdim bij il^ 'tla^é iMt. MMa,rÊmfiSfy ui 
fA» ^^ ;!;^ftrg3^beigt9 viW«iicl 4» <èlg«n , «diea. lii|| 
^ 'iJaaA van S^éfen . en. Djabm^*- r^fÊgMk 
^ $(0i dageft» ipdim hg in 4bt vim JBoV^t^v^^M ^ 
4^fsei.ill(^ii(|^-.iMi(0r9 te ImMh behoèrt.. .G» 
^rMmiM^ dearcle^ i4#Mp^^Mel|: tijA. »ie( koftie» wil» 
^,geY9 1019» ke^ mMNT 3 tewngkitB of i n th l oie t PMl h 
gifid^ .jMltiiiglagüA eenet iv^Mlk. aaoiaenjiigt .vdi M 

gÜnnqii.iJiÉ yenehtade is.9. ilpn tak sS-Jmüi ift«MM 
tl«etft (% Wi % B«iAe».^ küien het.eg» nwll^i 
wer foedeiM ki:g vaa,4.jrtf|elen, inAeiblM eeie m»» 
kb^ Ta« V4rim4iiig ifl$ van &. i^eo ,( inJieta lidi 
eoe# «oildagit wi meetéit. Wnwmch^^j» Jm^^a 
m9> MiM gil Ji^w.m^t; izffM lif ei pe B l g ia/t vetbecfto 
Maaf ^ 4e aanMeger; «4C niM^ heiewt ^^ ae^ 
make gij..he» dopf, eeM f^afeggiAi Mcfiid^^al.ibi 
mel^.i^ Mis^oiftt» sal beeebeiMidj woiAm(4)'| eatjwi 
lljj .l|ii|nQiii4iii»*4Miig4^^ dan Mfmèft 

mfk ^fik viier.|^9^iMUg4«i JMbasiwo/Mli n^aec mimv 
imw U^ew mmnt beyealden i^di gedeg^Mié is.,, M^ 
wijl hij zieb neghe^ Mie bH^Minqüifvef wÜQ 
eene boodschap (5) te verrigten , dan lal er op 
terugkomst moeten gewacht worden. 

" ••'"'■ • ' Art. TÏ. • "*■' 

: Indien inmmfi w iea ^4^ Uleseheil $^n»mtm^imff 
W 4inl^ Te«iDfa|MiCL; yecbNifjMriè, wegkept^ 4w 



DigitizedlDy 



Google 



SYf 



spiakeUjk go ttdW^, m leqfiigfi^ immgm^gfm Urn 
spoedigiite i^tesporen. Dafurtoe verleen ik den tijd van 
3 maanden. £n zoo hij burnen dien tijd hem niet 
vMqiiJcati 1. dnn .Wft A» hö k^m^ Wte- gfitk i fftn , 
IMtke ifeaUj|U8,k%«a|: og: UNKcejiOmiHi Mie^m .^M 
W^ihm^iV «p ^S tf^alen ^ iiiAieaiJky e^ ^^n^iUiM^^ 

itl^do^h 4« J^'ffQ^W ^ 4i4i^|i «ÜR to<4^A 49cb(^ e<« 
kluiH'nKvi:; d«^ ia .mindes.daA Ji|(ii»^r%9,.i8ii £9.i4f 
iMtpiigifa ifim^ >oMe hi^riele; gij) naiffr'nif; b#flMl 
VÜMk" W^AMQf 4^ 'f«Klag^ dmr :Z^tte|i «üiiUaflit 
af^dooA^efOi. rader' jmm gemndM woadi, daa aehwfe 
ik dexen de helft der bAel» !#* biÜMnlAg: mvjmf^l^ 
gena ga het proces zijoem gang. Indien hij door zi}n 
hoofd gevonden wordt , .dan knjge deze het geld zijner 
ttoeÉè terug. Iridi^ hg- na den tijd ; "Wau^p de ««gen 
hem' ifigekfi^e iMridagl ia 'opgetekend, Wêglaofpt^ 
wtt dMr'een**0nAêlr')'inaa> geyonden' vi(mèlt^ Im^'mfA 
étéif dezeMtd W^ze gehucMd' ali t^ ^tg^Vbl dat hl}') 
nft gédüg^ÉAfd «ty mti , gevlngt -m^i maaet dan betal^ 
dif^^^riÉ^tikl^lér dë otltÉoAlen 1^ ' het prtMIs. IhdCei|l]ll$ 
lilet^ gevonden wordt!, ètat W(Mrdè h|^'deor d&^Tegering» 
«I» dM*^Jnift aaAUbgeraehleniagejaiagd^ Mek fti^ieti' 
Hg^'Wè^^léopt, ^vétirdat bem een brief van dttgtaavèlttg' 
goMidën^ 11^5 dttn nel i^n hiooM' er Biet aanspnMigli 
vtüer wék^*' "^IlllMtr dim^gtfre gf| èéne» l^rief van aeb-' 
tema^agio^ aan'-zQMii aanUagery^en zöoUf y ^ eii d w 
Hèrdl, da» ga «hk pi'oeee' a^neip gmg. Eto wanbe» 
hei'èim ui» 4ïa*^«toidM)dii'lg^d^^^gi^a«g«hife^ 



Digitized by VjOOQIC 



Ui 



wadiMr «en» boeto van 50 Mjal«D o pt e l eg gw w 

Art. VII. 

Waaneer een gedagvaarde niet in staat ia eai wit^ 
MDunen , om redasi, Tan ongestekUraid , dan neet nQ» 
Lêermk of BeAkel bem naar de ProM^to laten diagea. 
En indien sijn Loerak of Bekhel daartoe oek te lidt 
is , dan magtig ik hem ionand in zgne plaats te stel» 
!en, om den gedagvaarde aan de PrwUoU nitto-^ 
leveren. En wat de geldigheid der getuigen betreft, 
noo noet gQ de geta^en » wanneer hunne v«kfaria|f 
weaealgk met de aanUagt oveteenstedit ^ nog 
bofen met esnen eed sniveien. 



Art. Vm. 

Een ieder , die door roevers <qp weg of in Imi^ 
aangevallen sQade, of op de eene of andere vri^m^ 
door ploadering of door aanhoadii^ en ia hesl^gne* 
ming eenig verlies komt te lUden, — hMb% «ilks mm 
de Pru^dkoto aant^jeven , binnen den door mft be-^ 
paalden tQd van 40 dagtti. Ipdien h|i niet Unnen 
die dO dagen aangifte doet, en nadeijhand dan dader 
c^ het i^oor komt, dan kan ayne aaa]irl|#> n|et a#er 
worden aangenomen. Alwie iets bQ de PradhoiQ wil 
aangeyen , moet anlks langs den wi^ van sQnen Lêh^ 
tai of BeU^l doen; aoo niet, dan laL igne aangifi* 
niet aangenomen worden. Maar deatn L^m^f BMUi 
of Lamanf is het cf stiraf veibodcn , de «aak ^ 
rekk«i of slepwde te bonden : en w«n^ bQ nik» « 



Digiïizedby Google 



sr» 



«lul 1^ tfc 1m0i mm boete «p van SOf wÊiBlÊüfim ge^ 
▼al nm att^[Uke orer go«d«nn; Tan 30 rcjdeUt mh 
het eoie aangifike van moord ii; ea het prooea ga 
MEUBEL gang , niettegenataande de aangifte na den door 
■m hefaalden tyd geschiede. En v»neer ieauaid 
geene aangifte doen kan , ondat hQ daarin door iflneii 
Loerukf BekM of Lawamg gedwamboomd wordt, 
dan' sal ik Item» wie hunner het ook iQ » die desa 
HM>eOel({ldieden maakt , ten xwaante atraffini. 

Art. IX« 

Voor de som (1)9 die door procegfoerenden 1^ detegt« 
bank intenetten ia , bepaal ik , dat de aanVbger da 
helft Tan sQne pretentie , en de aangeklaagde de ge» 
heele pretentie* aal moeten opbrengen. Indien de aan« 
geklaagde niet sooveel besit ala Ixg «m moeten Tpr- 
Ueien» dan TOrgnn en magtig ilc. n, sQneeigendonmea 
te TeriDOopen» opdat hij dit yerlieie: en ala hetaelva 
tooreikend ie, dan geve men het over aan den winner,^ 
en daarmede neme de schuld een einde, indien de 
opbrengst Tan aQn Terkoeht eigendo^i niet toereikend 
ia } dan blIfTe li(| Toor het ontbrekende gededte agnen 
schnldeischer maar als pandeling dienen 9 en wede 
TOor hem Terrigtsn naar billijkheid ; waarbt} ik he» 
paal , dat hi| daaga één dabbd^a loDge met den kost, 
of twéé dobbekjes aonder den koet, en dat dit in min- 
dering gescliiede Tan a^ae schnld (2). Is aQn arbeid 
tooeikende geweest, dan neme de schnld daarmede 
een dnde. Indien een beambt persoon schalden heeft» 
waarroor sQn WedAono of Rliwon borg wil staan, en 



Digitized by VjOOQIC 



am 



inxm TéiMiiloeM wwMt <6ïk O» pwdéHftf ü üm ia» 
êètk mA hij voort tiif zijf^ b^M]ddtlg;otftèliig«K t^éki | 

Beeliig gènottidti 'wordeft^ sdsthedé ook hetiefX^^jgM^S}^ 
èA lüjn 'Gpvtllgév 'ift dié be«r«Adcitig , VtMMr hfet oM^ 
f mgM di^r bett^kktiiis beCaalh EH^ indieft 4i geM<>» 
mMilgke opbrengst vim dit tdles n^g niet Coeifikèllté 
ift ina «IJnè scheld aftedoen, dan «ttl »ijR JPWhé}k¥ 
of A/»f(?o»'Y^igC tratëü om er ^ rest feQ tèpdssi^»* 
Maar dan mag de bijpassende partij hem ook nemen 
en als pandeling Toor zich laten werken. Doch koo 
ll$ geen' Wedhttno óf KUtton tol boïf faéëft, Jan 
2»! Mj Tolgené de bovengenoemde bepkiibgeftbèAan^^ 
^Mfdbn: «^èbeiiltHn^, hais en l^tfittj^ zfiHèn gë^* 
noMeii Wdrdén, diimede al het bèktu^ML^ dooi^ 'jt^hetl* 
opTOIger te betaleh t en is dit alles niet toeMkëftttt^f 
dwi bl]|té hg voor' de Mst panddMg , ott trelft' W 
tètrilten hatf bi^hêifl , tot ^at het ToMoèliée is y 
wsÉar^p zijn ^deliiigsthap eindigt. * ' * 

\ ^ ^ • A:RT. X. 

i;VSttmé«r eèil ei^hétr den gedft&gje ttit paftd^ding 
ofiHtitagÊtl heeft, dan moet hi) oppaÉSseh, dAf éèÉ» 
geene nieuwe 6chulden make bg attdere mMfsèhéi» ; 
•É^ iK>o hij dezelve fodakt, dte mo«ten tiij dtkhr dëii biM^ 
wiens paAdelièg hij is ^ In Vdotvéhot Worden betittddé 
Maar zOo er iemand dén pandéllng kdmt aankb^ti 
voor eene Érehiild , welke dea^ , aIvoren« pandéling te 
wtMdén^ gemaakt heeft, en als h^detffe att^lagt wiitt, 
dtti md deM aanklager den pandeling vo«i^ kieii m^m^ 



Digitized by VjOOQIC 



SM 



Ml aidMÉc» ; mk i» lüj' «ügsloit, éM kmrea^ ^ /Imn 
In f^KMiBgvcbap aui ém winmr oTtr. Maar Moèf^ 
h«m niét ^ttltlosieii i»il, ian «mchto h^ tat daib I9H 
«taande pandelingschap zij afgedaoB* i . ' *- 

JVrt. XI. 

Zoo iemand eenen dief heefï V ^n «'^ ^ itk^ftfir^ 
engere het aan de . oitill jagende dhesa's en aan de 
Pradioto aan. Indien de dief lerend gegrepen wordt,' 
zoo brenge men (1) hem geboaden op ; komt hij dood 
in handen te Tall^ , zoo brenge men 2JJR Jijk op, 
indien het binnen ^e grenzen der hoofd plaats gebeurt. 
Heeft het buiten de grenzen plaats; , en ^ordt hij Ie* 
Tend gegrepen 9 zoo brenge men hem gebonden op ; 
«n wordt hij dood zijnde gegrepen, zoo brenge men 
•Udkis zgü oor op» Indien tv venrolgepa iemand 
nitjiiraaakaaat mei de Jaangilile dier zaiak 1* i«liatin.4a 
iQdier zélf de ztiaüadige was (2), dan zal düZQ ^aaii'*' 
gitev ^og bittnmtde. 40 dagen geacbiedeilde^ i^oi^M 
mtgmmtten;^ doeb na de 40 dagen , hiet meer» M«a 
im alldan in iden tnin en 'tbüiz tan 'tgepleegd# SuXf 
eH Mj te finten en in de oadiggendn dhesa'a ondor- 
Mric en neme inlickting; en zoo de boyengtnoemd^ 
aanklager beTonden wordt teBegen, dan Huil iglj hcvai 
cma bwte van tai rejalen opleggen 9 en daarmede zld 
de aaiddagC verrallen* 

Art. XII. 

Wanneer iemand aangifte doet van deodalag j g^ 
pleegd aan eenen amok-madcer, jMraatfooiFer , dief oC 



Digitized by VjOOQIC 



2M 



VMditf ; m wéimwiot .ar riifan vaD de . «mUk sQéa 
MÉa ItgenMngifte getohiedt » die Teleek ie, ^dM sak 
g| daar eene boete van ai rejaleo op aettan ea de 
aanklagt laten yervdlen. 

Art. XIII. 

Wanneer een dorpeling eene verwonding of moord 
aijilzwijgend voorbg Iaat gaan , en niet aan de PrO' 
dhoto aangeeft , soodat er 40 dagen rerloopen , dan 
inlt gy het hoofd , onder wien de gewonde of rer- 
moorde atond, eene boete opleggen , welke ik bepaal 
op 25 rejalen voor hem, die 3 djoeng{\) sawah bezit; 
en naar evenredigheid , wanneer hj) meer of minder 
dan 3 4i^^S ui bezit heefï. 

. Art. XIV. 

Wanneer iemand , voor de eene of andete laak # 
een* anderen, die er Jiieta BMde giOMen hettft, ami* 
houdt, en diens goederen voor aich neemt (1); dipa 
beboete gQ h«n voer 50 rivalen. Hoadt h^ iunmni 
aan , die er wel mede gemeen heeft , en neemt h%, 
dien het i^ne af , dan beboete gij h«n voor aleohfcn 
25 rejalen. En ala het tnasdien hen beideli let veelt* 
ten komt , soodat een hunner gewond of gedood wordl^ 
en de bloedverwanten hiermede niet te vredfn, mit 
skh over beklagen, dan mag de aanklagte niet aan* 
genomen worden , indien het de bloedverwanti^ van 
den aanhouder sijn. Maar sQn het de bloedverwantem 
van den aangdioudene , die er sich over beklagen , 
dan ga de aanklagt haren gang, en worde naar de 
SoerawUd opgesonden. 



Digitized by VjOOQIC 



283 



Art. XV. 

In gmral van rerwonding of moord, binnen de hooM^ 
plaatt , moet gij ten spoedigtte onderzode laten doen $ 
b|| allen die in de nabijheid dier plaats wonen , en 
Hen misdadig doen opsporen, waarvoor ik den tQd 
Tan 40 dagen stel. Is men hem binnen dezen tyd 
niet op het spoor gekomen , dan neme gy van de vier 
hoeken van het huis met den maatstok eenen afstand 
Tan 140 maten (1); en al wat binnen dezen omvang 
gelegen is, brenge de boete (2) op van 25 rejalen. 
Evenzoo handele gij , wanneer er eene verwonding 
bniten dé grenzen der hoofdplaats gebeurt. Ten spoe- 
digste geschiede er onderzoek in alle de omliggende 
dhesa*s , en in de dhesa, waarin de verwonding is 
voorgevallen; waarUj allen verantwoordelgk gesteld 
worden voor het opsporen van den misdadige. Ook 
hiarvoor stel ik den tijd van 40 dagen* HierbQ ge- 
bndke gij geénen maatstok, daar het eene vaste bepa- 
ling is vooac de omliggende dhesa*s, dat gij dezelvan 
hier eena boete van 125 rejalen voor laat ^rengen» 

Art. XVI. 

Wanneer een proces-hebbend persoon door zijnen 
Loerah of Bekkel vertraagd wordt , en zijne zaak niet 
aanstonds aan de Pradhoto wordt ingediend , dan reg- ^ 
tig ik hem zyne toevingt tot de hooge regering te 
nemen, opdat de Rijksbestierder So$ro ' Dhinihgrat 
het voor de Pradhoto late komen; terwijl gij den 
vertrager of dwarsboomer beboeten zult voor 20 rejalen, 
indien het eene aanklagt van moord was ; voor 10 

6. J. 1«. s. 20. 



Digitized by VjOOQIC 



284 



rejalen, wanneer het eene aanklagt was betreffende 
goederen; want de Loerah of Bekkel^ in wiens W4}k 
bij met diens verlof woonachtig is (1), moet ook dien 
man tot Loerah en Bekkel strekken # 

Art. XVII. 

Indien een Djekso^ Latcahg of Sorojoedho talmt 
met bet uitleveren van eenen persoon , of met het in- 
dienen van eene zaak , van welken aard het ook zy , 
die voor de Pradhoto komen moet, dan regtig ik u 
hem van zijne verschijning ia de Pradhoto (l) te 
ontslaan. Verbolgens hebbe de ontslagene zich tot 
zijnen Wedhono te wenden (2) ; 40 dagen bepaal ik 
dat zijn ontslag dare^ Blijft bij in de onmogelijkheid 
van den opgeeischte te voorschijn te brengen, dan 
moet gij den Wedhono voor $0 rejalen beboeten; en 
zoo de Wedhono daar bezwaren tegen heeft intebren* 
gen, dan moet gij daarvan kennis geven aan den 
Rijksbestierder iS(7jro-Z)^iiiii?^raf, opdat de opge^ 
eischte persoon ten laatste te voorschijn koiiie. 

Art. XVIII. 

Indien iemand weerspannig is, en in de eene of 
andere zaak zich tegen A^ Pradhoto verzet, dan moet 
gij , Si JVgabehi Hamong - Prodjo , dit ten spoedigste 
aan den Rijksbestierder Sosro^Dhiningr at laten vre* 
en, opdat het proces binnen de 3 maanden afgedaan 
ziji Daarop zal de Rijksbestierder Sosro >- Dhiningrat 
den weerspannige , die zich tegen de Pradhoto ver- 
zet , bestraffen , en aan de Pradhoto overleveren : ea 



Digitized by VjOOQIC 



2SS 



indien de Rijksbestierder zelf in het bestraffen traag 
of nalatig is , en daarmede 40 dagen voorbij laat gaan, 
dan tnlt gij , Si JVgabehi Hamong - Prodjo er mfj van 
verwittigen , waarop ik den Rijksbestierder eene boete 
van 60 rejalen zal opleggen. 

Art. XIX.. 

Wanneer een schuldeischer binnen de hoofdplaats 
x(jnen schuldenaar aanklaagt, onverschillig tot welken 
Tang of stand de een en de andere behoora ; en als hg 
daarvan geen gestempeld scholdbewijs in banden heeft, 
zoodat er eene zaak van ontslaat, en aan de regering 
overgegeven wordt; dan zal deze aanklagt niet a«n- 
genbmen worden. En wmnneer een schuldenaar be* 
weert de renten der geleende som geheel of gedeelte 
lijk te hebben afgedaan , en daarvan geen ' getedcen-^ 
deii bewjjsbrief in handen heeft, inhondeiide dat hi) 
deze renten reeds geheel of gedeeltelijk heeft afge- 
daan, dan zal ik deze verklaring niet voor geldig 
houden. Even zoo wanneer iemand voor schulden aan- 
geklaagd wordt, en hij verklaart de geleende som 
geheel te hebben terug betaald, en zijn geteekend 
schuldbewijs nog niet van zijnen geldleengever te 
hebben teruggevraagd of gekregen ; terw^l deze laat- 
ste op den duur aanhoudt hem te vervolgen , en de 
eerste volhoudt de geleende som te hebben afbetaald , 
dan zult gij deze zaak naar de Soerambi ^ifzmAen. 
Alsmede alle zaken , die met moegeflijkhed^en en zwa^ 
rigbeden gepaard gaan , zult gij opzraden naar de 
Soerambi of naar den Rijksbestierder (1). 

20*. 



Digitized by VjOOQIC 



286 

I 

Art. XX. 

Wanneer iemand over iets is komen aanklagen , wat 
zaak het ook zy , waarover aangeklaagd wordt , en 
als een ander daarna bij de regtbank komt zeggen , 
dat de aanklagt van den eerste valsch is ; dan moet 
gij znlks ten spoedigste onderzoeken bi] de buren en 
overburen van den man , die den eersten aanklager is 
komen tegenspreken , en ook bij de buren en overbu- 
ren van den eersten aanklager zelven. En als de 
eerste aanklager bQ onderzoek bevonden wordt waar- 
lijk .te hebben gelogen , dan moet gij zQne aanklagt 
vernietigen, en hem voor 25 rejalen beboeten: maar 
indien het berigt van den anderen man, die hem 
kwam tegenspreken , bij 't onderzoek niet bevestigd 
wordt, dan legge gQ dezen eene boete van 25 rejalen 
op , enlate het proces van den eersten aanklager door- 
gaan. 

Art. XXI. 

Wanneer één persoon door twee andere personen 
wordt aangeklaagd, en deze beide aanklagten te gé- 
lijker tijd plaats hebben , dan moet gij deze beide 
zaken ook te gel^ker tijd afdoen. Maar hebben de 
aanklagten , de eene na de andere , plaats , zoodat 
b« V. de een op Maandag , en de ander op Donderdag 
zijne aanklagt indient , dan moet die van beiden, die 
't eerste heeft aangeklaagd , ook 't eerste geholpen 
worden, terwijl de ander te wachten hebbe, tot dat 
diens zaak is afgedaan. 



Digitized by VjOOQIC 



287 

Art. XXII. 

Waoneer er eenig goed verloren is , bestaande in 
één stuk 9 en wanneer er twee menschen ziyn, die het 
zich xelven toekennen , dan moeten beide seer naauw* 
keurig de kenteekenen opgeven, die hiet verlorene 
voorwerp onderscheiden ; en beiden moeten twee ge- 
tuigen hebben , en van weerszijde met hunne getuigen 
durven zweren ; dan late g^ de zaak opsporen , en 
die van beiden , wiens brief van/ aangifte het vroegste 
gedagteekend is , diens proces worde aangenomen en 
hebbe zijnen gang (1). 

Art. XXIII. 

Wanneer het hoofd van eenen aangeklaagde ontkent 
diens hoofd ^ te wezen , en als de aanklager zoo wel 
als hiy , beiden hun vo<nrgeven staande houden , dan 
moet gi) het onderzoekMi: en als het bIJ onderzoek 
daidetyk blijkt en waar is, dat hi| het hoofd van 
den aangeklaagde niet is , dan zult gij den aanklager 
eene boete van 25 rejalen opleggen; en daaimedé zal 
zQn proces (1) vervallen. Maar zoo het hfj onderzoek 
bli|kt , dat hij waarlijk zijn hoofd is , dan zult gij 
hem 9 die zulks ontkende, voor 25 rejalen beboeten. 

Art. XXIV. 

' Onder het volk der Kalang^s^ Pinggir's en Gtf- 
djah-maifs , zal daar ter plaatse waar zij wonen (1) , 
diegeen wien ik aanstel , om hen bij elkander te hou- 
den , ook hun Loerah of Bekkel zijn. En in hunne 



Digitized by VjOOQIC 



288 



zaken tusschen man en vrouw zal voor het volk der 
Kalang's de man, en voor het volk der Pinggir'i en 
Oradjah'maiVs de vrouw den voorrang hebben (2). 

Art. XXV. 

Wanneer iemand iets komt te verliezen , en zulks 
aan de naaste «n verdere buren en aan de omliggende 
dhesa's bekend heeft gemaakt, en aan de Pradhot^ 
heeft aangegeven , -^ en wanneer hij het verlorene na^ 
derhand op de hoofdplaats , of in de eene of andere 
dhesa of op de pasar ontdekt (l) , dan faebbe de aan- 
klagt^ ook dan zelfs wannee^er reeds 40 dagen ver-* 
lopen zijn, haren gang: waarbij gij tevens het verbaal 
der aangifte naauwkeurig na moet zien.. En wanneer 
de gedaante en kenteekenen van het verlorene goed 
daarin duidclyk beschreven zijn , en juist overeenko- 
men met het goed , dat ontddkt is geworden , dan 
worde het den eischer teruggegeven* Maar wanneex 
de man , die het verlorene goed zoo lang onder zich 
gehad heeft, beweert dat bij het heeft gekodit, en ab 
hij dén nian , die het hem verkocht heeft , niet kan 
laten komen , dan zult gy hem laten zweren , en zoo 
hjy zweren wil , dan vervalle de tegen hem gemaakte 
verdenking. Verders als hij beweert het op de pasar 
te hebben gekocht , en daarbij den iondo (2) tot ge- 
tuige te hebben genomen , dan late gij^ hem en den 
tondo heiden zweren : en zoo deze niet zweren wil , 
dan zij k^t ook bewezen dat hij een schelm is. 

Art. XXVI. 
Wanneer iemand iets vindt , 't zij een paard , baffêl , 



Digitized by VjOOQIC 



2S9 



koe, lieitebeest, sefaaiqp of anderszins, op de hoofdplaats 
of in de een' of andere dliesa , dan moet hij dat , waar 
ter plaatse hij het ook tinde , bdcend maken aan de 
bnrai en omliggende dhesa's nabij de plaats , waar hi} 
deze goederen gevonden heeft. Voorts moet hij het 
den Bekkel laten weten , en het gevondene goed bil 
den Loerah in bewaring stellen, en de zaak bi) de 
Pradhoto gaan aangeven. De gevondene zaak worde 
alsdan derwaarts gebragt. Dit alles bepaal ik, dat 
binnen 40 dagen geschied zij : en zoo nionand binnen 
3 maanden zich het gevondene goed komt toeeigenen , 
dan mag het den vinder worden gegeven. 

Art. XXVn. 

Indien iemand, over eene seaak een proces voerende, 
het bij regterlijke uitspraak komt te verliezen, om 
reden, dat zijne verklaring niet duidelijk was, dan 
zal, wanneer het vonnis reeds gestreken is, daar- 
van aan de winnende partij een afschrift (1) worden 
gegeven. En indien «enigen ti)d daarna de aanklager 
denzelfden persoon voor dezeUde zaak weder aanklaagt, 
dan zal deze aanklagt niet worden aangenomen. Maar 
betree de aanklagt eene andere zaak , dan kebbe liet 
proces zijnen gang , en gij zniveve den aanklager mei 
eenen eed'(2). 

Art. XXVIII. 

Wanneer een onderwijzer in tooverjj en bovenna*- 
toorlijke knnsten en in die van zich onkwetsbaar te 
maken (1), z^nea leerling gelast, op hem (onderwtjzer) 



Digitized by VjOOQIC 



290 



eene proef daarvan te nemen met steken of houwen ; 
en als hij (onderwijzer) betoigt hierin , zelfs in geval 
van verwonding, genoegen te nemen, — wanneer de 
overburen, ^e Loerah en Bekkel ^ en d^ omliggende 
dhesa*8 hiervan getuigen zijn geweest , en de ondtt'* 
w^zer dan door zijnen leerling gewond of gedood 
wordt; en als de bloedverwanten van den gewonde 
of gedoode zich hierover komen beklagen ; — dan 
zal deze aanklagt niet wordoi aangenomen , omdat 
het z^ne eigene schuld is. — Even zoo , wanneer twee 
makkers elkander tarten en bevechten (2), en e^i 
van .beiden daarby het ongeluk heeft van gewond of 
gedood te worden, en als zijne bïoedverwaiit^i zich 
daarover komen beklagen , dan worde deze aanklagt 
niet aangenomen ^ omdat dit ongeliüc aan z^e eigene 
baldadigheid te wijten is. 

Art. XXIX. 

Wanneer er in eenig huis eene bruiloft, of de 
zevende maand eener eerste zwangerschap , of eene 
beszQdenis of eenig ander feest van dien aard gevierd 
wordt(l), en men daarbij eenige gasten en andere men* 
schett uttnoodigt, om in het maken der toebeieidseleB 
te helpen (2) , -^ dan zullen ( bfj het naar huis gaan 
van hen (S), die by het feest rondzaten J zg , die 
hielpen, ^i die gasten, die er den nacht overblgveny 
hunne goederen en kleederen van waarde in bewaring 
moeten geven aan den heer des huizes. £n walmeer 
er dan in de bewaarplaats binnen in 't huis iets 
van verloren raakt, dan zal de heer des huizes, waar 



Digitized by VjOOQIC 



291 



het feest gegeven is, er aansprakelijk voor wezen. 
In deze vergoeding van f gedeelte handele men naar 
denzelfden regel als in ' t geval , dat iemand ten 
huize van den man, bij wien hij vernacht, bestolen 
wordt. En hierbij worde van beide zijden de eed af- 
genomen. Maar indien de goederen, niet in bewaring 
gegeven xgnde , met geweld gestolen worden (4) , dan 
zal de man, die het feest gaf, er niet aansprakelijk 
Toor wezen; maar allen gezamenlijk, die zich daar 
te^ plaatse bevindeb, ambtenaren uitgezonderd, zullen 
moeten zweren. En zoodra er van het gestelene eenig 
ajfoor ontdekt wordt, kan het proces zijnen gang hebben. 

Art* XXX. 

Wanneer iemand te paard op straat een' man of 
kind komt te overqjden , zoodat het gewond of dood 
is, en als de bloedverwanten van den persoon, die 
overreden is , hier niet in berusten willen , dan moge 
de aanklagt plaats hebben. Indien een man, te paard 
gezeten , tegenaangereden wordt ^r een' ander , die 
ook te paard is , en een vnn beiden van het paard 
Talt, zoodat hg gewond of dood is, dan mogen zijne 
bloedverwanten , indien zy er niet in bemsten , daar- 
over hunne aanklagt indienen. Wanneer een paard , 
dat bereden wordt , op den hol gaat en een' man of 
kind overrydt , zoodat het gewond of dood is , en als 
de bloedverwanten daarmede niet te vreden zign , dan 
moge de aanklagt plaats hebben : maar de man , die 
het paard bereed , befale slechts naar evenredigheid 
eene boete tot schadevergoeding (1). 



Digitized by 



Google 



292 



Art. XXXI. 



Als iemand er buffels , kocijen , paarden of dergelijk 
vee op nahoudt , en deze gew'eid worden , of vastge- 
bonden staan aan den ran j der weg of straat , en al- 
daar een kind stooten of trappen , zoodat het gewond 
of dood is , dan mogen de bloedverwanten , indien zi) 
er niet in berusten , daar hunne aanklagt over indie- 
nen; en de eigenaar dier buffel, koe of paard zaleene 
geëvenredigde som tot schavergoeding betalen moeten: 
en wanneer daarmede de bloedverwanten nog niet 
tevreden zijn, dan zende gij de zaak naar de Soeramii 
op. Maar indien de buffel, koe of ander vee op de 
opene heide of in een bosch geweid wordt, of vastge- 
bonden staat , — wanneer alsdan een man of kind 
hetzelve nadert , en stooten krijgt , dat z^ er dood of 
gewond van worden , dan zal de aanklagt der bloed- 
verwanten , als zij er niet in berusten , niet 'worden 
aangenomen: slechts zal de buffel of het beest, dat 
deze stooten heeft toegebragt, verbeurd worden ver- 
klaard (1). • 

Art. XXXII. 

Al wie 's nachts binnen de hoofdplaats mtgm^f neme 
eene flambouw mede (1). Indien zyne flambonw of 
weg uitgaat of opgebrand is , dan verzoeke hij aan d« 
menschen , die nabij den weg wenen , hem met ee&e 
flambouw te helpen. De man, wien deze hulp gemagd 
wordt, verleene hem dezelve ten spoedigste. ImUen 
de huizen te verafgelegen zijn van de plaats waar 'sgoe 
flambouw uitgaat , dan late h(f niet na hardop tjB pm- 



Digitized by VjOOQIC 



293 



ten , dienende dit in plaats van eene flambouw. Indien 
hij dan door iemand heimel(jk overvallen wordende , 
e«n ongeluk krijgt , gewond of gedood wordt , en daar« 
Tan eene aanklagte met opgave van den naam des da- 
ders ingediend wordt , dan hebbe deze aanklagt haren 
gang en worde opgezonden naar de Soerambu Maar als 
men den naam van den dader niet kan opgeven , dan 
is de regering er niet aansprakelijk voor (2). — r In- 
dien een man des nachts zonder flambouw op weg is, 
en door iemand heimelijk overvallen wordende, een 
ongeluk krijgt , gewond of gedood wordt , en wanneer 
zijne bloedverwanten daar niet in berusten , dan worde 
evenwel hunne aanklagt niet aangenomen , omdat het 
aan zijne eigene onvoorzigtigheid te wijten is. Maar 
als een man, digt big den weg wonende, hem niet met 
eene flambouw helpen wil , dan zult gi} hem naar even- 
redigheid eene boete opleggen. 

Art. XXXIII. 

Wanneer een man uit de Montjo^negoro een proces 
voert tegen een' man van Soerakarta HadMmirtgrai^ 
dan worde daarin dezelfde regel gevolgd als in een 
proces tusschen twee menschen van Soerakarta Ha^ 
dhifUngrat. ^iervan geve gij , Si JVgaheii Hsmang^ 
Prodjoj alsdan berigt aan den Rijksbestierder Sosro^ 
Dhiningratj opdat deze den gedagvaarden man doe 
uitkomen. Maar indien het proces plaats heeft tusscheii 
twee lieden uit de Monfjo^negoro^ dan bepaal ik ter be« 
handeling van hetzelve den tyd , waarop men voor Gre^ 
hèg'Mf^loedh (1) op de hoofdplaats gewoon is te kiHnen. 



Digitized by VjOOQIC 



294 



Art. XXXIV. 

AI wie Am post van DJekso, Djenneng, Lawang of 
Sorojoedho aaavaart, legge een' zwaren eed af, en 
neme kennis van alle ongeregeldheden, die op de 
hoofdplaats gebeoren en die tot het soort van schelme- 
reyen behooren of daartnede in verband staan , soodis 
straatrooveHj , diefstal, veedieverQ, hnisrooverQ bij 
nacht , plnimveedieverij , dieverij in 't algemeen , of 
door wegsleping of door ontfutseling bewerkstelligd , 
en dergelijke schelmerijen meer ; hiervan moet gij en 
uwe medeleden kennis nemen. En is er van dien aard 
u iets duidelijk gebleken, dan late gij loodanigen 
persoon opvatten. En is de laak aan moeijeI||kheden 
onderhevig , dan geve gy er ten spoedigste kennis van 
aan den RijksbestierdeTiSo^ro-OAiiiiii^ml, opdat deze 
hem late opvatten» 

Art. XXXV. 
Indien iemand bij naam als een schelm bekend 
staat (1), dan moet gQ de waarheid daarvan ondenoe* 
ken, om te ontdekken of hij sioh bekeerd heeft al 
dan niet. Indien hij zich nog niet bekeerd heeft, dan 
n^o^t gy 9 'S< Ngahehi Hamong-Prodjo , hem laten 
zweren dat hij zich zuiveren en verbeteren zal (2). 
Zoo hij weigert te zweren , dan late gij hem in arrest 
zetten , zonder talmen of aarzelen , ook zelfs dan wan- 
neer hy een lid der vorstelyke familie is (3). Indien 
hy aan een' Wedhono vermaagdschapt is, ook dan 
Jate gy hem vatten en den Wedhono beboeten. Deze 
boete zy 50 rejalen voor een' Wedhono , die 500 man 



Digitized by VjOOQIC 



295 



aan 't werk heeft (4) , en aldus naar evenredigheid 
▼oor alle andere ambtenaroi beneden dien rang , te 
berdienen. ^i^ Indien hierin zwarigheden begtium, dan 
gore gg èrden E^labeaderietSoiro^DAimingratkmt^ 
nia van » opdat deze het jb% ten «poedigste doe weten. 

Art. XXXVI. 

Elk Wedhono en lid der TcmteUjke familie moet 
waken en oppassen voor den loop van het regt in de 
Bukmangoe , PnMoto «i Soerambi , zoador nab- 
tigheid of bemoègelgkipg , in alles wat de loop van 
het regt in de Balemangoe^ Pradkoto en Soerambi 
ook Tordere. £n als het ontdekt wordt, dat hij daarin 
onTerschillig te w«rk gaat, en de handhaving van het 
regt in de Balemangoe bemoeQelgkt , en dit aan de 
regering berigt wordt, dan zal ik dien Wedhomo voor 
100 rejalen in de boete slaan, en hem in 't vervolg 
▼oor het doen van onderzoeken niet meer gebroiken. 
Deze boete moet de Rijksbestierder aan zijne medele- 
den laten opbrengen. 

Art. XXXVII. 

Niemand , die in proces is , wage het , het regter* 
lyke vonnis van de Balemangoe , Pradhoto of Soerambi 
ie betwijfelen , of er zich tegen te verzetten. En in- 
dien iiiy zich daartoe vermeet, dan zie de Rijksbe- 
stierder Sosro - Dhiningrat hetzelve ten duidelijkste 
na. Is het dan bij onderzoek gebleken , dat de uit- 
spreker van het vonnis gedwaald heeft, dan bestraf 
ik hem met eene boete van 100 rejalen , en het pro- 



Digitized by VjOOQIC 



2d6 



ces hebbe op nieaw z^nen loop* Maar wturdt het na 
naaawkenrig ondersuiek beronden , dat de gefronnista, 
die mét zijn vonnis ontevreden was , ongelijk heeft , 
dan late de Rijksbestierder Soêro • Dkiningrat dien 
man , die de gegrondheid van het over hem uiCgespro* 
kene vonnis betwijfelde, ^opvatten en boiten de grenzen 
der hoofdplaats verbannen (!)• 

Art. XXX vul 

Wanneer eene man een ander* man's vrouw, of eene 
wedawe (1) of eene maagd schaakt , en daarop door 
de bloedverwanten achternagezet en gegrqpen wordt, 
dan levere men dien man aan^ de Pradhoio uit , en 
wanneer het feit bij onderzoek bewezen is , dan gere 
gij. Si JVgabehi Hamong » Prodjo'^, hem aan de rege- 
ring over. De Rijksbestierder Sogro ^ DAiningrat 
legge ,dien schdcer dan zijne straf op en beboete hem 
voor 50 rejalen. Keax hij dj&ze boete niet opbrengen , 
dan late gij hem 200 slagen geven , en daarna de 
hoofdplaats uitjagen. Indien de schaker met de lieden, 
die hem achtern^jagen , handgemeen wordt en een* 
huni:|er wondt , dan legge gij hem eene geevenredigde 
boete tot schavergoeding op. Kan hij deze boete niet 
opbrengen , dan late gij hem 300 slagen geven (2) en 
vervolgens d^ hoofdplaats uitjagen. Komt de schaker 
een' hunner te dooden , dan zult gij hem tot schaver- 
goeding eene boete van 500 rejalen opleggen; en kan 
bij deze niet betalen, dan zult gij hem 500 slagea 
laten geven , en vervolgens naar Lodojo of Ajak (3) 
in ballingschap zenden. Maar ak de schaker zelf 



•Digitized by VjOOQIC 



297 



komt gtiwond of gedood to worden , on zijne UoedFor- 
wanten daarin niet wUkn berusten , dan zult g^ ; Si 
NffaèeAi Hamong ^ Prodj0 j honne aanklagt(4) van d^ 
hxoA wjjsen , en er geen verder gevdg aan geven. 

Art.' XXXIX. 

Wanneer een man met de vrouw ^ dochter of zuster 
van een' ander' man in minnehandei ig , en door dezen 
gegrepen wordt , dan levere men hem aan de Pradhoto 
uit. Indien de daad na daideijjk onderzoek bevonden 
wordt sddus te z^n , dan g^e gij ^ Ngaheii Mamofig' 
Prodjo , hem aan de regering over , opdat de Rijks* 
bestierder Soiro - Dhintngrat den man , die zich aan 
engeoorloofden minnehandei heeft schuldig gemaakt, 
bestraffe , en voor 50 rejalen beboete. Kan hij dezelve 
niet opbrengen, dan late gij hem 200 slagen geven, 
en daarna de hoofdplaats uitjagen* Maar als de man, 
die met eene vrouw ongeoorloefd^i minnehandei pleegt, 
met hare bloedverwanten handgemeen wordt , en een' 
liunner verwondt, dan leggo ^ij hem eene geëvenre- 
digde boete tot schavergoéding op (1); en kan hij 
deze niet betalen , dan late gij hem 300 slagen gevoi. 
Indien hij , die dusdanigen minnehandei pleegt , er 
een' komt te dooden , dan legge gij hem tot schavw» 
goeding eene boete van 500 rejalen op. Kan hij deze 
niet betalen, dan late gij hem 500 slagen geven en 
daarna naar Lodojo of naar Ajah verbannen. Maar 
indien de schuldige zelf gewond of gedood wordt, dan 
2ult gg de aanklagt zijner bloedverwanten, indien 
deze er niet in berusten willen , van de hmid ^zen 



Digitized by VjOOQIC 



298 



en er verder geen gevolg aan geven* Evénzoo , wan- 
neer er eene minnebandel tusschen eene vronw en 
twee mannen bestaai., en deze elkander te geiler 
tijd bij deze vrouw ontmoeten , en alsdan, handgemeen 
wordende, een van beiden gewond of gedood wordt, 
dan znlt gij, JVgaieM Hamong^Prodjo^ indien hiervan 
eene aanklagt geschiedt, dezelve van de hand wijzen 
en er geen verder gevolg aan geven. 

Art. XL. 

Weddingschappen en hazardspelen , die . ik alleen 
aan BoepatiU en aan ambtenaren boven dien lang 
VMO^rloof, siyn hanen- en kwartel - gevechtai en bet 
spel met A^^H'rt- noten (1). Doch hierop moet vooral 
gepast worden , dal niemand twist . make. En indian 
het tot twisten en vechten komt, zoodat w ionand 
gewond of gedood wotdl, danlegge de Rijksbestierder 
Soiro ^ Dhiningrat eene straf op aan den oprigter 
van deze speelplaats (2) , en beboete hem, voor 50 re- 
jalen. Wanneer de bloedverwanten van den gewonde 
of gedoode daar niet in berusten willen , dan ga 
hunne aanklagt door bij de Pradhoto. En als de zaak 
duidelijk onderzocht is , dan geve gij , Ngabehi Ha-- 
mong'Prodje y dezdve over aan de regering, opdat 
de Rijksbestierder den man, die gewond heeft, be- 
straffe, en hem eene geëvenredigde boete tot schaveiy 
gpeding oplegge. Kan hij deze niet betalen , dan zidt 
gy hem 300 slagen laten geven , en daarna de hoofd- 
plaats uitjagen. Maar ingeval de man een' andec* 
gedood heeft , dan zult gij hem tot schavergoeding 



Digitized by VjOOQIC 



MO 



boete Tan aOO'reJalMi'OpbggMi; en kw h^ deift 
nieC betalen V' dan «olt gij. b«n. 500 slagen laten gevea^ 
en daarna Tartannen naai Lsdojo of Ajtükh — Wal 
betfeft da «pefen , welke ik , niet toelaat , deze ^)ii 
da dobbelstrienen , keplek , --keijek (3) , het tdbipel en 
da^>elijke. Dos* faestraffe da Rykflbeflticarder- den man» 
dia dergelijke speelplaatsen lOprigt^ en beboete. hem Jvo^r. 
25 iqalèn;'kan hg deze boeüe niet opbrengen» dan 
lAte g^ hem 100 slagen gev^en. En ieder, die zich 
naóf zulk eeae speelplaats durft begeren , dezen moet 
g$ ^néor 10 rivalen beboeten : als hij deze niat . kan 
opbrengen , dan late gij ham 50 slagen geMi. Als 
man te dier plaatse han<%enieen wordt, én er een ge^. 
wond of gedood wordt, ensjne bloedverwanten daaijn 
■iet beniaten, daa' zak gij faaunne aanlilagt afwgzea 
cÉb er geen Terder.gevidg aan gevea* 

r Art. XLI. 

Het vertoonen van eene teledek (1) of het geven 
eener taodak-partfj stat ik toe aan Baepati't en die 
galgken. rang hebben , alsmede ook aan den kleinen 
SMUi., mits de gelegenheid daartoe eene wettige reden 
gave» Z06 dis het vieren eener bruiloft^ of de zevende 
asaand e^er eerste zwangerschap, of eene besnijd^s, 
ofjhfit'ndkomto. «ener gelifte* Evenwel ook het ver- 
loonen eenei; dansmeid, die langs do straten ovel* dag 
Modgaat, v^gun ik* Maar hie^bj} worde er goed op 
g^ast, dat niemand twist make: want zoo het bij 
dtae gcjegenkc^d tot v^chtefi kwam, en iemand gewond 
of gedood werd, dan ^t gg , Ngabehi Bomong-Proijyo, 
6. j. 1«. s. 21. 



Digitized by 



Google 



400. 



daarvan IsMoiia gam aan dtm R^kabaadeffdar Soêrm^ 
iMUmtngratj opdat das» daa Tartoonar of gavar dar 
mdak-paitfl baatraffii. Zoo h^ eau Ktiuwi of aiabto» 
Mar boven dien rang ia , dan lagge man ham eene 
boete Tan 50 rejalen op : ia hg een Memtri of daar 
beneden^ loo beboete gij ham voor 25 rejalen* Indiaia 
da Uoedvorwantan Tan den gewonde of gedoode 
• daar niet in bemttoi , dan hdUba hunne aanldagi 1^ 
de PraMoto haren gang, en ia de saak dotd^k 
ondarzoehc , dan gère gij , Ngmieii Hamonf • Pro4fo^ 
deialTe otot aan de regering, opdat de Rifkabeatierdtt 
Sa#ra - ZKNniafraf denirohnldige beatntfe. Ia het 
aan terwondiog dat hg aiah adinldig heeft genaakt» 
dan legge men hem eenegeêvoiredigde boete tot acha* 
irergoeding <^. Kan hij dese niet cpbrengen, dan 
late gi] hem 300 alagen geven , en hem daarna da 
hoofdplaata vitwerpen* Ia het aan moord , dat hg juch 
achuldig gemaakt heeft » dan legge men hon tot acha* 
TMTgoeding eene boete Tan 500 rejalen op; kan hQ 
dese niet betal«i ^ dan late gQ hem 500 alagen geven, 
en daarna naar Led^fo of AJaA Torbannai» Maar 
ala %m man dea nachta eene tandak-partQ gegeven 
heeft , sonder daartoe reden of Terlof te hebben , en 
sonder daarvan aan liJn hoofd (2) kennia te hebben 
gegeven, dan snit gQ hem Toor 25 rejalen beboeten« 
Indien e^ twist en TechtparflJ bij ontaCaan , en iennaiA 
gewend of gedood ia , dan snit gf} , indien de bloed* 
Terwanten daar niet in bemeten , hnnne aanklagt Tan 
de hand wQsen (3) en er geen Terder gevolg aan ge^ 
ven. Voorta moet gig alle naken , die aan moeQdyk- 



Digitized by 



Google 



301 



heden en iwarigheden onderhevig ^n , naar dé Se«« 
rambi opamden. 

Art, XLII. 

AOe laken , wanneer sQ afgedaan zijn , Si NgabeAi 
Hamong - Prodjo , moet gfj yoIstrektelQk aan den 
BglktkhmüwiieT Soêro '' DJUningrat tor kennis brenge^. 
Het ia mgn nitdrakkelifke latt, Si Ngabehi Hamong^ 
Prodjo f dat de geheele inhond van deie npjQne Weta- 
bepalingen, waairan ik de mtmering in nwa handen 
•tel , ivorde opgercdgd en nagekomen. En loo het 
gebeurde , dat gf| dwaaldef in het vetten van een von» 
nif in deze Pradkoto , dan aal ik n gewiaa^k ten 
atrengate straffen. 



ai*. 



Digitized by VjOOQIC 



AANTEEKENINGEN. o 



' . Om zich een juist denkbeeld te maken van de gehdele 
inrigting der Jaraansche re^banken op Soêrakarta^ ia 
het QOiydaakél^k te lesen hei werk van G. F. 'WnrEm, ge- 
titeld : M$gtêpieging over de onderdanen van Z. U. den 
Soeeoéhoenan te Soerakaria. Daarin worden de meMia 
der, in 4ejse J^awoIo^Pradhoto voorkomende zaken te ha- 
rer ^alse behandeld en opgehelderd, Yoor diegenen , die 
zich van genoemd werk bedienen , acht ik het dus rol- 
doende dat ik hetzelve > daar waar het noodig ii > slechts 
aanhale. 

(1) De ïJlWolo-pejldhoto , 't welk bepalingen der Pra^ 
dhoto beteekenty is een cdde » dat sedert langen tgd b$ 
de regtbank van dien naam in gebruik is ; en ofschoon 
het naderhand eenige veranderingen ondergaan moge heb- * 
ben» reeds bestond ten tijde van Pakoe-Bq^wono IT ^ 
onder wiens regering de zetel van het rijk verplaaUt ia 
van Kartaeoera naar Soerakarta, en die, nadat hg ten 
behoeve der Maatschappij afstand van zijne heerschappg 
gedaan had » in 1749 overleden is. Waarschijnlijk im het » 



(*) De op dit JavatDsche wetboek gemaakte atnteekeoingen heb. 
ben voor het grootste gedeelte betrekking op de woorden van den 
Javaaoscben text. Maar vermits het teeken van aanhaling moelje-' 
j^k tasseben In de letters van 't Javaansche schrift te plaatsen is, 
200 heb ik alle de 'aanteekeningen maar op de woorden van de 
vertaling overgebragt. 



Digitized by VjOOQIC 



303 



dai Elya iood én ofr^lffw I^ëkée^Boèwanó i/l, diéran 
1740 Ui 1789 gereg^rd heefly'déze wetten soodiirig heeft 
gewijsigd» ak k|| begreep dai ilo«èr*de ii}d»eniitatidi^1iedek 
vtreiadii- werd ; en hei 48 eeml onder diens seon Pmhpe^ 
Voemono IV ^ die de regering van 1788 toi 182§ fai han^ 
den heeft gehad , en die de vader ypxk den thani^ regeren- 
óêtk^Pakoê^Bêewono VII is, dat dit wetheek ia -die ge- 
daante tot stand is gehragt, waarin het» na hij de Pra^ 
JAo/£) gebruikt wordt. 

' (2) llat teeken ran Mangoeijap, dat aan het hoofd 
dezer Nawolo staat, beteekent less» en is samengést^d 
nit de pasangan m, uit de ng^ uit de pasangan tj en uit 
de dubbele pasangan p* Deze letters bij elkander gene- 
men» maken mngtjpp roor -man^oetjappo » dat van 
hoetjap moord komt en lêzen beteekent. 

(8) Nawolo beteekent eigenijk eenen openen daétbrlef, 
uitgevaardigd door den Soetoehoennan aan een^'zifner -on- 
derdanen. 'Ook wil het eene akte van aanstelüag ^zeggen » 
met de daarbij gevoegde instmctién van hetgeen de aaii»- 
gèstelde te betrachten hebbe.^ Om deze reden begint-dlt 
boek, even als alle bevelschriften , met het wo<Mtd pe* 
nget» let op. Om dit wel té begrepen en om 'den si^IV 
waarin deze wetten vervat zijn » te verstaan r 'moiet men' ia 
het oog houden , dat dé wetgever , bij het^ nitsiiireket» de- 
zer wetten y bet woord niet onnti^delijk tot zijne'onder- 
danen in 't algemeen rigt » opdat elk hunner weten zou 
waaraan hij zich te honden hefft:[in dit opstel spreekt^ de 
Keizer slechts een' indiddu aan , dien hij , onder den aan 
dien raag t^oekoOenden titel van Jfgaèehi JStamong^Pro^o^ 
ioi opperfiskaal en voorzitter der PrudÜoto benoemt ; en 
wien hij daa^^bij aUe die wetten voorsefarijfl » volgens- welkn 
Inj de aldaar voorkemende zaken te regelen hebbe.:- • « 



Digitized by 



Google 



9M 



(4) 9d nmm of titel tia Hamong ^ PraJif^ betadLent 
TiK^d Tin dMi land» <^ Tün kei Tcdk. S$ is etn piurtikfli 
«bl «Umii tó^ <lfl otnaa rao kleine en meienge penomen 
fepliittot wordl» doek d«or dM Keiitr in H MMfirekw 
▼^ deü naam r» eeo' iadar ifoer ondw'dMiM fewoeg$ 
Juui worden* 

(5) JDJeélfemeng boteekoot eigonlgk de Tertioaie bM»* 
booses staken of iioftten » wanrmede eene vnn bamboe ge- 
Tloehten muur of pagger itaande vordt gebonden. BoA 
Sn regterJQke iemen ie dii woord bi^ egnon^ Tan DJekeo 
.en Qader-4j^kao. 

<Qr) Z«fM9^ is bei NgokoTan Korif en beieekeni de«r- 
«aarder* 

(7) Sor^imdhó hei. ondersoeker. 

(8) De eigenlgke betaekenie van Chetkoem is: bei straf- 
wetboek der geestelSken,. leden der £eer«un6i% en Tan dnr 
«ordl er deae regibank lelTe mede bedoeld. 

(9) IFteéêo of leaeeeo is de megt » welke de Torai 
«ieh Toorbebondli» om in boiiengewone gerallen ket Tou^e 
nelf te Tellen, of de straf ^ door de Soer^mü of BaU* 
mtmgöó den misdadiger opgelegd, te Terswaren of te ter- 
Ügften. Se Terder OTer bet gebruik Tan dit W4>ofd «»«- 
êêMp Art. U Tan de«e SfawolOf Aanl. 3. 

(10) Maniri en daaróeven* Bese rangen sjjn in een» 
opkHmmende orde dié* Tan Maniri, Pttnnewoe» KHwom, 
Toew^enggoemg em Jtadhem-^dAipmli. 

(11) Tonde bet. merk, en wil hier «eggen de op pa as ar 
of waekter, die door de regering op de pasar aangesteld 
is, om Toor de goede orde aldaar te aorgen; en wien 
bet Troeger opgedragen was om een teeken of merk op die 
gri^oebie goedwen , waarTan de pacht reeds betaald waa, 
te setten » en wel op te passen dat er geene goederea rem 



Digitized by VjOOQIC 



ée pMsr werdM rfgehaalil » tMlaag «r dai toeken. Mf 
«UI enlbrek* 

(12) Te lUser phetêe geeft Puio€rB^i»on^ JV tan •(.« 
Ben ettdoeot Mmms^koê^BonH den naam van grootvader r 
en aan dienaaelioeiiioon Mat^koe^Ifegfir^^ den naam rrfn 
eom* Hel ie in de JaTaaaeehe famijyea^ liet gebmik deie 
nnmen van grootvader en eom te besigen ter ondeneheidiog 
Tan den rang, welken de leden eener familje in de oprol- 
ging der generaties bekleeden ; xoodat een ondoom groot* 
Tader kan genoemd worden», ide daarmede gelgkstandig 
sgnde. 

(13) Dese byeenkomet te DJaitêaHf eene- dheia in liei 
SoekowatUche gelegen^ bad in. 't begin van 1756 plaate^ , 
ioieebenr Pato^^Boêwon^ III en tgnen oom Mnngk^e* 
BoenHf die licb met elkander rerioend hadden. Hiermede- 
eindigde die lange oorlog» waarin de laaftete^ s^nen neef* 
naar den troon had. gestaan f^ tot dat de Maatidmppg hem^ 
«indeliik met een ^deelteran het r^k» H welk P. B. IIL 
hem moest afstaan^ te Treden stelde. B^ deie gekgett* 
lieid werden er tnssohen i^t^ beide Torsten sAikkingen 
gemaakt en Toor hei verrolg maatregden genomen in f egte^ 
naken». ToorraUende tnsschen onderdanen hunner re^MOÜTe» 
IQke staten Tan Soeratarta en PJ^óiifokarta. In dit 
laatstgenoemde r$k t waarin ondtyds de netel Tan MMm^ 
ram gdegen was » UoTen de naiaten Tan Mèmgltoê^Bêê^ 
mi met den titel Tan Sultan regeren. 

(14) Bese ontmoeting te Sn/atfgn had- een paar jaren 
later (27 Maart 1757) plaats tnssehen P. B. Uien Mang^ 
ioé'Negfiro^, ook wel Jtm$*Si^idk genoemd» sehoonsoon 
Tan Manghoe^Boêm. Beie had de laak Tan s$nen 
•ehoenvader nog Toer' den Trede-Tan 1765 reeds verlAten 
en den oorUg op eigene hand. Toortgfsei* Ten laatet* 



Digitized by VjOOQIC 



306 



gaf hij aan Tr6desonde(4iaiicleliiigea geho^ -en «onderwierp 
sich aan de Maaisehap^i} » die hem eene streek imel 400O 
Baisgezinnen in £adoewang , Laroh e» JtfMièêé -als ^fe- 
lijk gebied, waarin hif onafhankelök Tak den S«e8«e^ 
hoennan was» «fttond. DeMe'Mmn^kó^NêgwniBmn^ 
in 1796 overleden, en door «gn nagefllaekt in liet gelH#«l 
•rer deze zelfde ttaten opgevoed. / 

icKT. I.' 

Zie G. F. WuTEJi» aang. werk» Art.. 45. 

(1) Jfqfoko : raadsheer. Deze titel wordt gegeren 
aan ^ de aeht ,Wedhono^% ^ medeleden yan den Madhen- 
jidhipaii f die zitting in 3e BaUmangoe en den rang vao 
Toemenggoéng hehben. .^ 

. (2) Boepatit deze titel is ook het synongm van To0^ 
M^mggoeng en\ ^sdh'ono f en werd ook gegOTon aan 
de regenten 9 die met di^n rang» door den Soesoehoen- 
nan waren aangesteld orer de landen van de Jlfontjo^ 
negoro* 

, (3) Kapat^an. De Baiemang04 wordt door de Javanen 
ook w^l IC^paiyan ^noemd, 't welk eigenlijk de zetel of 
woonstede aan den Paii öf Madhewjidhipati beteekent» 
in wiens voorhais en onder wiens Toorzittersfshap deze 
regtbank gehouden wordt* 

- (4) De xaakwaarnemende persooa kan alleen maar ge- 
kozen worden uit den stand van beambten » die den nuig 
vfkn Panne fset > Mantri en Panne woe of eenen daaraan 
gelijken rang bekleeden. 

Abt. II. 
Zie C. f. "WnTTZH , aang. ^. Art. 2. - u * 

(1) De behandeling dezer zaken komt aande Pradkmi^ 

toe f indien zij van een schnldbew^s toortien zijn : odt- 



Digitized by VjOOQIC 



3or 



iNTöeki «r dit aan V dan worden deselrd bij de Pradh^i^ 
a%6We<eA en naar de Soerambi opgezonden. 

i^) Si Jdhi-Fmti Sosro-Mhiningrat. D^ Jtihi-Pati^ 
'•Awelk woordelgk de Sèhoone of Edele fleer beteekent, i» 
de eerste MinkWr of Rijk^besUerder van den Soesoehoenaii 
ie Sotrakartm. Dit iunbt wordt tbans bekleed door SosrO'^ 
fikimingrat y die het«elTe reedi -onder het engeUche be- 
simir op Java bekleedde. Z^ne betrekking wordt in dq 
èegtepleging der Javènen meestal eenToudigl^k door den 
term ran . Parentah uitgedrukt. Zie over de beteekenia 
-van.dit woord Aant. 4 op Art. III dezer Ifawolo^ 
' (3) Mifig kang podo hawit teko i9t«e«o bet ; op eigen 
gesag en met gewdd geschiede Uierdoor verstaat men die 
«aken 9 waarin de aanvaller een beambt persoon is , doch in 
de uitoefening van zgn gezag zich van ongeoorloofd ge-; 
weid bediend heeft 9 om zijnen ondergeschikte tot het 
TOrvullen v^a eene verpligUng of van eenen eisch te dwingen. 

Art. ra. 

(l) Losrak en Bikkel zign dhesa-hoofden die met de 
polioie en andere belangens van de plaats belast zijn. 
c (2) ,ICahoem. Dat is een priester of geestelijke. In elke 
dbeea en kampoeng is er een aanwezig 5 die bij gelegenheid 
V4LB de Poeaso en van andere feesten e^ne kleine ceins of 
diine^jnoet. gderen bij de lieden zijner plaats 9 en welke 
meestal in een weinig rijst , duiten en andpre geriefelijk- 
Jaieden bestaat ; van dekten ceins 9 die panga^-ibhan heet 9 
brengen de JCahoem^s vervolgens weder een gedeelte aan 
den Maê^Pangoelo^ op. . . ; 

(3) Titik en Njino zijn woorden, die beide het spoor 
beteekenen eener diefstal of andere gepleegde misdaad » en 
die in 't gebruik niet altijd behoorlijk ondcrseheiden wor- 



. Digitized by 



Google 



30S 



Aen f oAdiooB er ia de «ifeamke beieekanli êSm 
toch ondersehflid bestaat. De tiiik eeser ausdaad te Mh^ 
ben gekregen t wil seggen» dat men door iagewoanen* 
berigten van buren of andere getoigen $ of door eene tee- 
ralüge ontdekking op het apoor Tan den auedadiger of rtm 
het corpus delict! gebragt wordt; het is dos niet near dan 
eene Indice. Doch ^jino beteekeot het corpus delicti sdf ^ 
wanneer het teruggevonden is » of eenig tastbaar roonrerp » 
tot de gepleegde misdaad behoorende. £r kan dos titik 
bestaan » sonder dat het tot eene njino gebragt a$. Ona 
dit door een roorbeeld op te helderen : de Jaraan Jfr^mm^ 
heeft ayne kris rerloren» en Terneemt ran njn' bonraaai». 
SatyOf dat dese Jfongêo met deae kris heeft tien Toer* 
bggaaa. Dat is tit£k. Maar indien na Drono ten kmmm^ 
Tan Dongêo de schede of eenig ander deel van ti|iie kris. 
te vinden komt » dan is ook de njino ontdekt. 

(4) Parentah: Bevel» Regering» Overiieid. Hiermedr 
verstaat de Javaan in 't algemeen de hooge regering op- 
de hoofdplaats lelve» en de drie geregtshoven aldaar» ver- 
mits daarbuiten de dhesa-hoofden niet met de legale magt 
bekleed sffn van voorkomende geschillen op eene ander» 
wgse dan door minnelijke schikking bjj te leggen. Doek 
bg uitnemendheid is het meestal de Madh^n^jidhtfmH ^ 
die door den naam van Parentah bedoeld wordt; waai 
niet alleen velt hy vonnissen in de regtbank der Baim^ 
mangoe » die eerst op hei einde van de regering van Pako^^ 
Boemono IV is opgerigt » en waarin hg tot voorsitter is 
aangesteld ; maar ook daarbuiten moet hg in i|jne hoed»« 
nigheid van Ijlgksbestierder in verscheidene sakea bsaliwea 
en deaelve afdoen. 

(6) Het komt m^ voor eene xonderlinge gewoonte te 
xgn 9 verdachte lieden aan visitatie te enderwerpeii , aaikit 



Digitized by VjOOQIC 



909 



mJ§ sick wootêi doêr t%am ted liêblieii mot^ut miv«rai iim 
de rerdenking. BaarMi geloof ik» dat diie eed eyeMe 
•iiaderfaaiid^ ea tes oTonrloede wordt a%eiiMiett y ia geTaj 
4e HeiUtie Tnteliéelooe geweeit is. 

A»T. IT. 

(1) Tiiir. Zie €. F. WiNm, gen. w. Art. 55 «n 
leut. 9». 

(2) Monij0'p0t MoMij0'i$mo : de omliggeade dheeaV 
Zh C; F. WuTBK» Aant. 63. Be woordelifke beteekeais 
deser oitdrukkiiigy die ia het bnrgeriyke loFoa der Jafcaoeo 
dagel$ks Toorkomty ea waanroor sg kortelijk Mrmpat m^ 
gen» is: de afgelegene dhesa^s» die elke andere dkesa aan 
de Tier sgden ' omgeven , terwijl sg door mamtjo^im0 de< 
«daarbuiten en nog rerder afgelegene dhesa^s aanduiden. 

(3) Ptêakidk : Aangifte. Zie C. F. Wuua , Art. 13. 

(4) Hfanthèllaki. Bit werkwoord in a%eleid Tan het' 
woord ^anthèlian, (eene haak), en beteekent dos eigen- ' 
Igk : iemand tot eenen haak gebruiken , aan hem iets rast- 
haken, 't geen hier OTordragtel^k veggcfn wil: dat men 
den Tlugteling onder sgne bewaring achterlaat, en er hem 
Terantwoordeiyk voor stelt. Ook noemt men Pm^anthèUan, 
den Loerah of Bekkel , wien elk Javaan , wanneer hQ Tan 
de eene dhesa of kampoeng naar de andere Terhniaen wil, 
Torgunning Tragen moet, om aieh ia desseLb wjk aeder 
te aetten. i 

Aai. T. 

(1) Orer Moébojoy lieC. F. WimB,Art. 15 ea Aant. 67. 

(2) Jfaiaram, Zuidêrgeèêrgfe 9 Jfagêlen en Jfai^oe- 
moe .* de bewoners deser landstreken stonden tgdens de 
laatste heraiening deser wetten, aeg oader het gebied Taa 



Digitized by VjOOQIC 



310 



den 'So€toehoê»lMui 9 die dez# Undea eerat in 18M juui hmt 
Ktfderlandsch iMwiad heeft afgestafto. 

(3) Deze ^boeten, die den naan dragen van cfoiirfe prm^ 
tikel, (zie C. F. Wuteh , Aant. 68) irerdaii betaald door 
dea Jfjekso ran den gedaagde: want aan dien Djtk%o en 
niet aan den gedaagde zelven , wordt de eerste dagTaarding» 

.•ereggan^ ala ook de tweede aanmaning». Aoatc^'o» gexon* 
den. Deze JDjekso moet dus onder eigene yerantw.eerdel^k- 
heid Toor^dê Tersohyning ran den gedaagde «oiig dragen , 
.en in geval ran niet yerschijning de gezegde boete opbren- 
gen. Yerders vergely ke men dit met hetgeen er in Art. XYll 
dezer Nawx>lo-Pradhoto te zien is» datolmie^jk de JDJekêo 
niet alleen beboet , maar ook nit zijne betrekking voor 40 
dagen zal ontslagen wjórdèn» indien de afwezigheid van den 
gedaagde al te lang duurt ; en dat » indien na het einde van 
deze 40 dagen de gedaagde nog niet uitgeleverd is » het hoofd, 

• waar de 3jeh»o onder staat» er voor aangesproken zal worden. 

(4) Hoehojth'loébar : dit is hetzelfde als hoBhojo^hièr^. 
Zie C. F. WnTin , Aant. 67. 

(6) JTajakhan, bet. in 't algemeen eene boodschap in 
dienst van den Soesoehoennan. Maar eene buitenlandeehe 
boodschap voor hem verrigten heet in H Javaanéch Madjmng 
maaisirran f dat woordelijk zeggen wil'^naar Padjang en 
.naar. het zeestrand gaan » want een gedeelte van Padjang 
en het geheele zeestrand is bniten het grondgebied van den 
Soesoehoennan gelegen. Misschien staat het woord ffa^ 
jahhan wel in verband met het woord Jfajah » dat de 
naam is van een gewest op Java » waarheen misdadigers in 
ballingschap werden gezonden. TAt Art. XXXYIII, Aant. 3. 

AzT. VI. ' 

• Zie C. F. WistzK, Arti 14 en 16. 



Digitized by VjOOQIC 



311 



. (1) JCukg dhoêmi^ mêmougtm : ' é^t bet. die hém ouder 
aijaft hoede en ▼•riargiii9 heeft. ' Dit ii de ff^eihano of 
i&eer«Ay söo als déJaTaati in 't algèmeeÉ het hoofd noemt; 
wa^rwiderh^etMA^ofop wimê pai^enggoehkmn hy wotnt. 
2^^ &fwe paioênggoêhkan de BiiToegielen $6 en 7. 

AaT. VII. 

Zie C. F. WiiTiR. Art. 16. 

Abt. tui. 
Zie C. F. WitxBB. Art. 13 en éd. 

AUt. IX. 

Zie C. F. WisTER. Art. 14 en 54. 

(1) Gagantoengan. Deze som moet door de partijen 
Yoomit ingezet worden y om daarmede , na afdoening der 
zaak 9 de moeijemkheden in het betalen der proces • kosten 
foortekomen. 

(2) PannitjiÜé. Indien de pandeUng ëén of twee dub- 
beltjes daags ontvangt, dan wordt aldatgeen> wat hij lede- 
ren dag voor zijnen arbeid daarboven verdient y hem afge- 
rekend van zijne schuld* 

(3) Jfekti-^eld : dit is het geld , hetwelk voor den vacant • 
komenden post van een' overleden' of ontslagen' ambte- 
naar door deszelfs opvolger aan den Loerah - tahon of 
J^edhono wordt betaald , en gewoonlijk zooveel bedraagt , 
als zjne paloenggoehhan in 2 of 2i jaar aan pacht kan 
opbrengen. 

Art. X. 

Zie C. F. WifTXB. Art. 54. 

Abt. XI. 
' Zie C. F. Wnrnn. Art. 56. 



Digitized by VjOOQIC 



312 



(1) Sire: €g. OÜMhoMi dit ToorÉftiMiroonl vma 4ta 
IweedeB peraoon Ui Mmmong" Prcéff^ gtngi it> wordi 
ecktor de oitToeriiig destr bqMliag niel. oaodddel^ «mi 
hem opgedntgen. Het mb keai gegefen b«rel wil uggM, 
dat hij roer de nakendng Tmn hetselfe te soiigeii lieMbe* 

(2) Manoêtoétti ha$akidk rimgkêê. Dergelijke aaB- 
klagten keten Ptêahidk ringke9 en sgn deor -de wet Ter- 
boden » yermits bet door de wet ie toegetiaan , eenen dief 
moordenaar en soortgelijken misdadiger » wanneer by sieh 
niet oTergeren wü, aftemaken.: (Zie Art. lY). Uitbeet 
ngringkeui. Op de aangifte derbalre tegen eene laak» 
die bg nader onderzoek bl^kt ringk09 ie sijn» is eene 
boete gesteld ; terwyl de aanklagi rerder Tan de band ge* 
wexen en de zaak Ternietigd wordt. 

Het woord ringke9 beeft eigenlgk den sin Tan kort be- 
stek > beknopte inbond , epitome : en deze beteekenis is op 
deze zaak Tan toepassing in zoo Tor^ dat deze korte be- 
handeling den misdadiger zgne straf dóet ondergaan met 
Toorbygang en afsnijding Tan alle andere regterl^ke for- 
maliteiten. 

Anf. Xn. 

Dit jirtikel is eene berbaUng en vitbreiding Tan bei 
Toorgaaade. 

Abt. XIII. 

(1) De Djoeng is ^een Tlaktemaat , maar geeft sleehis 
bet bedrag te kennen Tan hetgeen een bebonwd laad kan 
opbrengen. Hierin is OTonwel de waarde Tan de ^Oêng zoo 
onbepaald » dat de opgaTO Tan een zeker aantal 4j0§n§^ê » 
om de grootte of de waarde Tan een land uit te drakken » 
eigenlijk niets beteekent. — Djoengin eenKawi woerd» dai 
plaatê wil zeggen: en was in eude t^den Terdeeld in 2 



Digitized by VjOOQIC 



313 



Mikii (é«6Biehfaktl) # dai u so#T«el ab door 3 oMon kui 
ly^ioogd word^iD. Do kMl na was wodor ia 2 Karih 
C«4MidoB)ofüi 2 Bmhoé (arm) TordoeM, omdat iia kiUi 
sooTool was ala door twoo maa boworki kon wordoo. Book 
ook deae weinig bodoidendo bep/aling kan na solfr nioi moor 
tot BMuitoiaf nonomon worden. — > Bo oMOfi aangenomen 
waardering Tan oen' dfoeng is, dat dexelye 8 hammt padi 
ia é^nen oogat kan opbrengen. Een hammt' boudt in 48 
boffon of idioven y êaielahm Boze door den landman bi| 
paren op bot Told geplaatst , maken 24 dnbbolo- atkoyea 
oit 9 waarran elk oen êogmdóng heet. 

Abt. XIT. 

(1) Tjandak'iJekeL Dit is iemand aanhouden en op 
eene wedenregieljke w jze 9 ^t zij door list 't zg door geweld ^ 
hem iets van zijne goederen onthouden , ten einde zich 
zelven schadeloos te stellen voor de eene of andere pre- 
tentie » die men op hem heeft 9 of waanroor men hem 9 of- 
schoon hij er niets mede te maken hebbe» aansprakelijk 
stellen wil« Aangezien het veroorloofd is zich tegen den 
aanhouder te rerdedigeUf en het» folgens de Javaans cho 
wet» zelfs ongestraft blijft hem bjj deze gelegenheid te 
wonden of te dooden» zoo zou eene door de bloedrer'' 
wanten daartegen ingebragte aanklagt eigenlijk %\Bjn9ahidh 
ringkeê moeten beschouwd worden. Haar aangezien een 
aanhouder in dit geval toch minder schuldig dan een dief 
of moordenaar is » zoo wordt gezegde aanklagt slechts afge- 
wezen en niet met eene boete gestraft. 

AzT. rv. 

Cl) TjengkaL Dit is eene lengtemaat van 12 voeten. 
JUt gewoonte van 4>p A»eb wgzé » rondom de plaats van het 
geploegde feit» den omtrek van het terrein te bepalen» waar 



Pigitized by VjOOQIC 



314 



biniiaii allé de liigeseteiiett Toor de onderh»rlge MAkbèb*et- 
baar s^jn 9 dase gewoo&te is ilediis bumen de grenaen. der 
boofdplaaU Aoodttkeljjk» ea treedt aldl^r Ib deplftafaVmtt 
dat^ne » vmi buiten de hoefdplaata Teer de Mêniio^pai 
en JUonfy'o^iiwuf bepaald is* . . 

4[2) Dkffaten Denéo beteekenen boeAe « en werden dik'* 
w^jlf sender oniereeheid , het een Toer bei ander » gebmiki* 
Demdo is ei^enlgk eene gewene geldboele roer hei pitsen 
eener misdaad ef andere erertreding van de wet epgriagd. 
Dh^at daarentegen wil zeggen eene som iei scharergoeding 
te betalen aan hem » die benadeeld was : of wel geeft hei» 
zoo als in dii Art. XY , eene boete te kennen » die voor 
eene gepleegde misdaad 9 niet aan den misdadiger selven is 
opgelegd f maar aan diegenen , die de misdaad hadden die- 
Aen te verhoeden en er dus aansprakelgk yoor gesteld wor* 
den ; in welk getal de dhijat aan de l^arentah of regering 
betaald wordt. 

De gezamenlijke opbrengst, dezer boeten» welke den 
DJekêo der' Balemangoe in bewaring worden gegeren, 
was vroeger bestemd yoor het onderhoud van ketÜnggaegers 
en gevangenen op Soerakarta. De uitgaaf voor eerstge- 
noemden is vervallen , sedert dat er op Soerakarta geena 
kettinggangers meer zijn. Groot kan echter de som nief 
wezen dezer vereenigde boeten» die dStwijls onbetaald 
blijven en welker inning slecht verantwoord wordt. 

Abt. XYI. 

(1) Patjanthéllan. Zie over den zin van dit woord 
Aant. 4 op Art. IV. 

Abt. XVII. 

Zie Art. V Aant. 3, en Art. VI deser Nawolo^Prmdhoio » 
en C. F. WuTBB , Art. 15. 



Digitized by VjOOQI^ 



315 



(1) Paiièanf ook wel genoemd Pa^wannan, beide 
afgeleid ran de werkwoorden SéBo en Sowan, die vêT' 
9eh^nen » óexoeken beteekenen 9 willen dos eigenlgk eene 
plaatf yan yenehfjning seggen. Bese naam wordt ook 
gegeren aan de groote pandoppen » waaronder de rergade- 
ringen der Pradhoio en der Balemangoe gebonden worden. 
Hier beteekent Paêéhan de regibank zelve 9 of wel de 
▼eracbijning en litting , welke aan elk lid ran den regi- 
bank in de^en Paêéban toekomt. fGenran ontslagen wor- 
den is betielfde als van sjjne betrekking aldaar óntEot 
werden. 

(2) Maifèpi beteekent woordelgk t«i de zon êiaan » en 
Tan daar orerdragtelijk : xteh met een verdoek tot iemand 
wenden. Het was namelgk in vroegere tijden de ge- 
woonte 9 dat smeekelingen » die met een door de regtbank 
uitgesproken vonnis niet te vreden waren, zicb tot den 
S^oesoehoenan gingen wenden > daartoe eenen dag kiezen- 
de 9 dat bij om audiëntie te geven op de Siii-'hinggil 
verscbeen. Bij deze gelegenheid was de suppliant gewoon 
zich in het wit te kleeden 9 en niet dig|;er te naderen d^n tot 
de twee wringinboomen , dïe op de Saioen->naloeu ten 
noorden der Siti'-hinggti geplant zijn. Baar bleef hi| 
onder den blooten hemel, of zoo men wil, in de sson 
êtaan en waehte , tot dat de Soeioehoenan hem oplette 
en tot zich riep. — Ook thans zijn de personen , die zieh 
met eene petitie tot eene regtbank of gezagvoerend persoon 
ie wenden hebben, .niet gewoon omniddel^'k binnen te 
treden en zich in de schaduw ^n het^ak der pandope 
neder ie zetten ; maar daarbuiten nevens de uli^erste 
p^lers , waar de pandope op rust , blijven zij in de zon 
zitten in afwachting van het oogenblik dat zg gewenkt en 
geholpen worden. Tan daar dat de uitdrukking hapipé, 

g. J. 1*. 8. 22. 



Digitized by VjOOQIC 



316 



lil de sou silten» of xoo als /wij «eggen», aniichamère 
maken • orordragtelyk den zin ma xiioh tot iequu^d wenden 
'iieeft gekregen. ^ 

Art. XyilL 

Zie C. F. WiSTEB, Art. 15 en 17. 

Art. XLX. 

Jüt Aiftikel is eene nadere toepassing van heffee» in bei 
bf^in en in Art. II deeer Naw<^ - Pradboto. gesegd ia. -«- 
Mea'Xiet hier nit » datde Pradhoto , ala 't ware eene reg^ 
bank van eerste aanleg , sleebte die zaken aldoei» dia 
Tan getcbrevene bewgzen voorzien en b^er z$a» waarbg 
bet ook somwyl^n met eenen eed wordt a%eattakt. Haar 
die zaken » waaraan zulke bèwgzea ontbreken r of die » ■» 
Toorafgaande kennisname, blijken moegelijk en ingewikkeld 
te zijn, moet snj ter beslissing naar de Soeramhi of aan 
den Rijksbestierder opzenden. 
' (1) Parentah. Zie Aant. 4 op Art. IIL 

Art. XX. 

In bet geval , H welk in dit Art« XX gesteld wordi » 
ondergaat de persoon » wiens aangifte of wiens tegen^raak 
valscb bevonden wordt f en die derhalve sebiüdig is , d#" 
zelfde straf afai die welke op de phahidk ringkeB gezefr 
ïs. Ia bet laatste geval » dat van piêahidh ringkeê nmr 
melijk» is bet iemand , die zicb komt beklagen over een» 
zaak» waarvan bi} de sebnld terugwerpt* op dengenen.» 
die zich {naar d^ Javaai^iche wetten) wettig verdedigd en 
gewroken beeft : terwijl in bet andere geval » diegene s<diiil<- 
dig is f die door eene valsobe aanklagt den anderen » die 
eene aangifte of klagt kwam indienen ^ ia hei daglicht van 
«enen yalseben besebuldiger te zgn , stellen zou. 



Digitized by VjOOQIC 



3ir 



AnT. xxr. 

Zie C. F. Wnmm , Arl. 6. 

Abt. XXII. 

(1) Dat beteekent, dai die ran beiden» wiens brief Tan 
aangifte eene jongere dagteekening roert 9 een $erat ^eef*- 
ran'f en de noodige ondersteuning van Hamong^Prodjo 
▼erkr^gen iid om de rerlorene saak op te sporen , ^yer 
welker bezit hij daarna tegen den anderen » die bet - hem 
betwisten wil» procedeeren mag; waarbg alsdan bet ge« 
sehil des te beter xal kannen uitgemaakt worden , xoo- 
dra bet gevondene Toorwerp kan worden geeonfironteerd 
met de kenteekenen en merken > welke elk bnnoer in a^- 
nen brief daaryan heeft opgegeren. 

Awr. XXIIÏ. 

(I) Papadhonné: dat is xgg proces niet alleen tegen 
den persoon 9 dien hjj beweerde het hoofd van den ge- 
daagde te ign 9 maar ook tegen dien gedaagde zelren. 

Abt. XXIV. 

(I) Gonnè homahkomak: ter plaatje waar 'tij wonett. 
Bese stammen leefden min of meer verspreid en zwervende. 
Zie C. F. WivteB » Aairt. 26 en 96. De Kulang*^ 9 Ping- 
gir^n en Ga^fah^wiatVn maakten in vroegere teilen een 
pMur geïsoleerde stammen uit van menseben 9 die gedeelte- 
]$k als slaven werilen aangemerkt ein op eenen lager en 
trap van bürgerlyke regten dan andere Javanen stoqden. 
Doch tinns z^n deze onderseheidingen langzaiHei'hand ver- 
dwenen /en dé menscben van déze soort onder de overige 
bevolking versmolten» zoodat sQ in het karakter vah hun- 
nen stanv niet mieer voorkomen. Hèt woord kalang (in 't 
boog Javaansoh Arami&enjr) beteekeht: die verhinderd of te- 

22* 



Digitized by 



Google 



319 



gengehonden wordi , omdat een man 9 tot dien stam behoo' 
rende , tot geen' hoogeren post dan dien van Pannéuoe 
(aml^tenaar van den Tierden rang) kon toegelaten wordeo* 
Zy waren bovendien a^n eene kleine hoofdichatliog onder--' 
worpen en xochten ban bestaan in nederige beroepen. De 
minaebting y die op dit Tolk roste » was waarsdi|nlSk toe 
te 'sebrijren aan de gemeene afkomst , welke de oTerleTa- 
riog van dat rolkjé melde» als soaden zg bet nagedacht 
s^n yan jyoko'Pangaiaê^an » wiens yader Sookmo^Ngam^ 
her o de gedaante van eenen roeden bond bad aangenomen. 
Nadat de menseben van dezen stam in vroegere t^den bad- 
den rondgeiwonren > \ich meestal opboudei^de in bosscben , 
alwaar zg met bentvellen zicb bezig bielden ^ kwamen %% 
op de boofdplaatsen -van Soerakaria en Bjoejolearti ziek 
nederzetten » alwaar Sultan Hageeng van Mataram (A. C. 
1636) ben tolpligtig maakte. Ug^^die over ben tot boof(i 
was aangesteld , moest een register bonden zoowel van da 
geboorten als van de sterfgevallen onder dit v^. 

Ook de Pimggir^e , ofscboon geen boofdgeld betalende , 
stonden niet veel booger dan de Kalang^n aangemerkt. 
Jlaa naam beteekent rand^ hoek 9 keord, omdat zg van 
het landsebap Blawibangan » in Java's oostboek gelegen ^ 
herkomstig waren. Tan daar was dit volk (A. C. 1646) » 
toen Sultan Magoeng 4eze gewesten onder bet jok bragt » 
naar Mataram overgevoerd. Aldaar werden de vroawea 
van dezen stam in den kraton van den vorst veelal tot 
bijwgven en tot voedsters genomen. Sommigen harer » die 
den naam van Gat^fah^mati kregen, moesten staldienai 
doen en bet paard van iden Sultan oppassen: doch van 
dit laatste zgn zij sedert verseboond geworden. Be i 
nen bepaalden zicb voor bnnne kostwinning tot een 
vondig bandwerk , en waren meestal ijzerwerkers , tonw- 



Digitized by VjOOQIC 



3T9 



■lageri en.zadolmakers; en genoten 4aarbif de beteMarming 
ran den Tortt , die hun. Xartatotra tot een woonrerbiy^f 
bad aangewesen. 

(2) Hel Jaraanscbe woord koewat , 't welk Ik door dé» 
9oorrang heóben beb vertauld , beteekent eigenlijk êierk 
-%^nr dêjmagi helhên: dit wil seggen» dat onder de 
JTaiang^B' faet^ lund tot den^ stam ran sg^^en rader ^ 
en b^ de Pinggir'u tot dien sijner moeder behoort^ 
B9. de eentc^n waa. het das de man » en' bg de anderen waa 
bet de TToaw » dia^ den stam rai^ ^t kind determineerde;. 
Onyersehillig wie zijne moeder ware > was bet kind van 
eenen iCaiang , Kalang ; en bet kind van eene Pinggir^ 
TTonw waa Pinggir 9 ook lelfa dan wanneer sijn vader 
tot eenen anderen stam behoorde. Hét gevolg hiervan 
was», dat 'de >oon van een' Koiang f ofschoon bij eene 
Trg^ Javaansehe vroqpr verwekt» evenwel niet door zijne 
moeder in het bezit kon gesteld' worden van eenig voor« 
regt > eigendom^ of betrekking , 't weH: een vrije Javaan 
genieten mogt ,. doek waarvan de JCalang^ verstoken was : 
ierwgl de zoon eener KtUang-^yvouw t door een' vreemden 
Javaan bij haar verwekt t niet als Xaiang- beschouwd werd 
etti aan de beperkingen van dien stam niet onderworpen 
was. Bit zelfde had » maar in^ de omgekeerde rede> bif dé 
JPinggir^u plaats. Doch alle deze bepalingen en ondersoheidin- 
1^ zijn van geene beteekenls meer , sedert dat deze mensehen 
liel^en <q>gehoaden eenen afzonderleken stam oit te maken. 

,Am. XXY. 

Zie €. F. Wirm , Art. S6. 

(1) Matitik. IHt beteekent hier: niet alleen op bet spoor 
gdiomen, maar wel degelgk teruggevonden. Ziè Aant. 3. 
op Art. IIF; 



Digitized by 



Google 



320 
(2) TondQ. Zit het hegum^ Aaat. 11. 

Au. jxa. 

Zie C. F. Wiin& , Art. 56. 

Ab?. XïVII. 

(1) Pikoedoeng. SSitlk een «fiKhr^ Ttii hel Toaiüs kso 
ook aan ileii vorlioier » indien hij hei verbuig » «itf^ereiki 
worden. Zie C. F. Wunn » Afd. 19 Aaat. 78, en Art. 47. 

(2) Soepoto : eed. Door deaen eed moet de eiaoher tot* 
zekeren , dat de door heai Toor de regtbank gebfigl wor* 
dende zaak geene heriialing is ran de zaak, ifrike 'h§ 
reeds verloren heeft. 

Aax. XXVUI. 

(1) Kotrogoc dit 18 een Kaïri woord» doeh hetwelk ia 
't gewoon Jayaanach den zin heeft jran inmp » lêproffd » 
boven allen aanslag verheven «i onkwetd»aar. 

Men vindt nog heden onder de Javanen zulke neniehav , 
toovenaari of gooehelaars > die h^j den gemeeaen man voer 
onkwetabaar doorgaan » hoiine knnaten voor geld vtrioo- 
nen , er anderen quasi in oaderw4Jzen > en op hnn mgèm 
ligehaam daarvan proeven nemen of door anderen in liei 
openbaar laten nemen. Poeh de inhoud van dit artikel 4oai 
zien f dat die Javanen , dte tot den regerenden stand ba- 
hoeren 9 tocii genoegzaam boven het b^geloof van M woik 
verheven zgn^ om dergelflke konsien sis iets beier émm 
kwakzalver j te besehonwen. Baarom laten zg eene wer- 
wonding of dooding, aan eenen toovenaar bg zulk eene ge- 
legenheid gepleegd » ongestrafd , als zynde het wdverdienda 
gevolg zgner eigene onvoorzigtigheid. 
' (2) Gèêrèk. Dat beteekent eenvoudi^lök elkander tar- 
ten en moedwillig met elkander vechten, zonder dal dnnr- 



Digitized by VjOOQIC 



321 



mede die denkbeelden in betrakkliig staan » welke de erdali» 
«f H godligerigi der middeleenweiL oni ki^bg ligt te büi« 
nen leaden brengen. 

Awr. XXIX. • 

(1) Orer Tingkêi , Tetak en Djaéffagongan , sie C. F. 
WuTBm» IntUllingeUf gemoanUn én gebruiken der 
Javanen U Soêrakarta. ArU 43, «n. 48.. 

(2) VJoei\foeroehki bet : nitnoodigen. Bit werkweord 
ie waanekgnlgk a%eleid van het selfiiUndig naamwoord 
9o$r9ek of 9iri$ omdat ket onder de Javanen de gewoonte 
ia 9 dat de gaetkeer agnen genoodigdin gaatan. liri aanbiedt. 
Ook ia da Jaraan > dif b^ ziek aan kuia een feeat geyen 
wU f gewoon oenige lekkernijen Toomit te senden aan die^ 
genen der genoodigden » welke kg yerioekt ^rat vroeger 
dati do anderen \ff^ kern te komen » ten einde kem in keft 
maken der toeber^diden de kand te leenen» on in de beatio* 
ring yan ket feeai bij to staan« . 

(3) Sahoeljfé: bg ket naar knia gaan. Dit ia riir ket 
invkUen van den naekt » wmineer een gedeelte der aanwe-* 
sige gaaten agn a fi iokeid neemt en naar knia gaat. 

(4) KoêêirüUan .* met ^ ew^dd 'afgeaet worden. Bat een 
Jmtean ^ oen feeaft ten koiae van een' ander' met geweld 
bestokn kan worden, loader den dader te erkennen .ofte 
^n , sén ons wel vreemd aekgnen » indien wij niet kt* 
ttden op fUe groote menigte van ongenoodigdè toeschou- 
wera, die door de Javaanscke gaatvrijbeid worden btnnen** 
giriaten» en die xiek den ganaohen naekt met ketgezigtvan 
heftwaymg-spel vermaken. lagt kan er dua een diefatal of 
afzetting plaata kebben^ waarvan de dader ziek onder 
kei gedrang dezer menaehen » die halfin ket doiiter zitten» 
aehnil boidt. -- Zie Art. III dezer Ifawelo. 



Digitized by 



Google 



323 



Abt. XXX. 

Cl) li^e Dhijatt Bchavergoecling, moei aan dm lgd«f? 
of aan zijne familje worden uitgekeerd , en niet aan dë 
Parentak » soo aU in Art. XY. 

Aet. XXXI. 

(I) Beze TerbenrdTerklarilig heeft ook ten Toordeele Taa 
den lyder of dien» familje plaats. 

Art. XiOII. 

(1) 'Deze bepaling is eigenlijk minder eéne wet dan wel 
eene waarsohuwing , gegeyen aan mensehen die 's naehls op 
weg zijn: want op de orertreding dezer bepaling is er 
Toor hen ]g^eene straf gezet. AMeen is hét eene rerpfigtin^ 
Toor aan den weg wonende mensehen , wien de roorbjgaa^ 
ger des nachts om eene fa^or rerzoekt: deze moei^ 
zQ hem > op straf eener boete in gefml van weigering , 
geven. Doch indien de reiziger ran de gelegenlnid ona 
eene hobor te « krijgen , geen gebnuk maakt , en stilzw|* 
gend tijnen weg voortzet » dan straft hij zieh zelven door 
de gevaren , waaraan hij zidi in de daisternis- meedwiDig 
blootstelt. Buitendien derft hi( dan eenigzins da onder- 
steoning der regering in eene zaak» waarvan hg de nadat- 
lige gevolgen gedeeltel^k aim zich zelv* te wijten heelt. 

Er staat in dit Artikel, dat een reiziger binnen de hóofii* 
plaats 9 zich des nachts op eene eenzame plaats bevindende» 
waar niemand hem eene 'andere hobor leenen kan > verpligt' 
is luid te praten ; en wanneer hij dan door eenen roever 
bestolen , gewond of gedood wordt , en hiervan eene aan'- 
klagte» met name van den misdadiger, bfj-de Sotramhi 
wordt ingediend , deze aanklagt zal aangenomen worden. 
Maar nu zal men vragen: wat veiligheid er voor den rei- 



Digitized by VjOOQIC 



323 



ziger des mehtA op eene aensame plaati in dat Ittidkeab^ 
praten gelegen mb. Het ia jnist een middel om ziek aan een' 
loerenden roorerv te rerraden. £n indien dat loidkeela pra- 
ten een maatregel is , waarran het Terzuim den lijder min 
of meer in het ongelijk stelt » dan vraag ik» wie of het be- 
wijzen kan dat hg gezwegen heeft.' Derlialve zon men het 
er Toorhonden » dat eene dergelgke zaak van verwonding 
of moord lonter helzelfde is als die» waarvoor in Art. XV 
de Madjoe^pat op de Jfegoro beboet worden voor 125 re- 
jalen 9 wanneer zij den misdadiger niet kttnnen opbrengen 
of noemen. Maar deze geheele qnestie 'heldert zich op » 
wanneer men dezdve met Art. III vergeljkt. Baarin is 
het den Javaan ontrades des nachts H zij met of zonder 
kobor op reis te zga > 't si) lunnen 't zij buiten de negoro ; 
zoodat» als hem een ohgelok op weg overkomt» de Montjo^pai 
of Ma4;oe'-pat er niet aansprakelijk voor zijn. Alleen ia 
het hem dan toegestaan zgne -aangifte, binnen dO dagen bg 
do Pradhoio te doen » en » heeft hg den naam van den 
misdadiger ontdekt » zijne aanklagt bij de Soêramii te 
vervolged. * 

Ba eisdi van dit Artikel is dm alleen» den Javaan 
te verpligten » des nachts ^an iemand die zijn huis voorbq 
gaat » en wiens hobor is opgebrand » eene andere hobor 
te geven. ' , ^ 

(2) Katempo€k hing negoro. Uier heeft het woord 
negoro den zin van paren tah » en duidt niet de JtTa" 
^foe^pat op de negoro aan*. Deze laatste immers kan 
alleen voor het weigeren van eene hobor schuldig zgn^ 
maar is overigens voor de ongelukken» die eenen rei- 
ziger des nachts overkomen kunnen » niet aansprakelijk » 
't zg dat hg den misdadiger noeme of niet. Maar het is 
de Pareniah » die zich de zaak van den aangever wel wil 



Digitized by 



Google 



324 



aantrekkeii > wftanoer haj Hén mttdaiiger a#aiaMi icui. 
Kan hg saUw niei » dan wordl dê saak door de Fmmmak 
ter sifde golo^d: want niet lUaen dat het dei* aange- 
▼ere eigene aehnld is» siok in de duisteraia wiegende » 
s^nen aanyaller niet ie kennen : maar ook ia eene der- 
lelijke aangifte indedaad zoo doiaier en soo wem% rtm 
indieei roorsien , dd^ de Pmrentak » die er in dit geral 
niemand Toor aanaprak^k atollen kan , in kat ondenodK. 
deser laak geen' leiddraad noek aieuBpunt beeft. 

ijiT. XXXUI. 

(I) Garel0g^M0elóeik. £r ign •Mb Gareieg^emtem 
in het Jaar. Mier' ter pUnttae wordt dat feest hedoeU » 
't welk op den 12den der auuuid Jfoeloedh .^ejiaTA wordt. 
Aladan moeken de regenten der landeohappeit Tan de Jfe» • 
tfo^nêg^ro op de hoofdplaata koBiett » om hunne opwmek* 
ting hg den Soesoehoenan te OMtken en hem hnnne padht 
te hrengea. Bjj dese gelegenheid » was het bepaald > dat 
mJi die gedaagden 9 die in hun regentschap wioondea» naar 
de hoofdplaats moesten medebrengen. ' 

Abt. XXKIT. 

Dit Artikel wil eigenlijk feggen, dat een ambtenaar 
steeds een oog in 't feil moet houden f en als hij in fanctio 
treedt > sich bekend moet maken met de samenrottingen en 
het slecht befaamd rolk » dat sich op de hoofdplaats op- 
hondt ; en dat hij bg het minste , dat hij ran dien aarA 
ontdekt , den verdachten persoon^ moet laten oprattea. 

AaT. XXXV. 

(1) Maioennaioen beteekent het gedrag Tan lemaad; 
die zich daarmede befaamd maakt; ia een' kwaden reuk t» 



Digitized by VjOOQIC 



325 



Moekhun genoemd. 

(2) Soepatannono : in^o laie hem cweren » beêedige hem. 
Men liet hieruit , gelijk het ook in de andere Artikelen 
deser li«wolo-Fradh0to aigibwur ie» koe veel de Jaytaniehd 
orerheidmet eenen eed loekt aftodoen: en eehter kan niet» 
gesegd worden , dat de lavaan aiefa door «erbied Toor do 
verbindende kracht van eenen eed eenigsina bown andere 
ToBcen onderseheidi* Wanneer iemand bekend staat aleeen 
boosdoener» die in het eleehte blyft Tölhardén » is het dan 
wei te yerwa^^iten, dat een enkele eed Voldoende zal wesen 
om hem op den goeden weg temg te brengen» en hij alleen 
«H eerbied roor dien eed in het vervolg van H kwade sulver 
lalbliijven? . 

0^ SanianmnmngêBtn* Klei voor de Praikoio , waar- 
voor geen Santono in persoon behoeft te versohignen <teie 
Art. I) 9 maar in de Soeramèi of voor Ham^ng'Proéy& 
xelven wordt deze eed afgelegd. 

(4) Zimang-ngaioeê wong, vijfhonderd man: dat is 
gelijk aan 500 kartfo of 250 kUnioi 125 4fi^ng. Zie 
Aant. op Art. XHL 

Abt, XXX7I. 

In ig[eval dat de tegenwerking in den loop van het regt 
met van een' IP^edhono maar van éen* Pangeran-SentOHö 
komt f dan wordt zijne straf of boete door den Keizer 
zelven in overleg met den Reihen -- Adhipati bepaald. 
Zie C. F. WiiTKK , Art. 45. 

Aax. XXXVII. 

(1) Rangkak, Deze baUingsehap slechts buiten de limiten 
der hoofdplaats is eene straf» die in hare toepassing » 
vooral ia een land » waar de politie zeer nalatig is » niet 



Digitized by VjOOQIC 



aas 

goed kan gehandhaafd WDrdenr» en doa eigeiilgk nooii- i9l# 
te beteekeoeo heeft gehaï. 

Aet. XXXYIIL 

(1) Jtêndo en fFoelanéyar beteekenen beide wedm^oe r 
doch met dat onderscheid » dat het eerste woord eene we» 
duwe met en het andere eene wednwe zonder kinderen 
beteekenL 

(2) Dese dagen worden gewoonlijk met de roUa» 
toegebragt: doch de leaer sal ligt begrepen , dat desalFe 
nimmer 4ot het in de wet bepaalde aiuital > dat in sommige 
gevallen 500 is « gebragt worden. 

(3} Lodojo en jijah zijn twee plaatsen van ballingschap 
Toor mensdien » die sich aan manslag hebben schuldig ge- 
maakt* Het eerste is in de Residentie JCediri en het andere 
in Aa9^*ocmiM gelegen. Doch jiedert dat dese gewesten onder 
het Nederlandsch bestnor gebragt sgn » heeft de toepassing 
deser straf » die den reroordeelde derwaarts in balUngschep 
sond» opgehouden. 

(4) Eene dergelijke aanklagt of aangifte kan in sonunige 
gevallen wel eens eene soort van fiêahidh rinket weseii* 

kn. XXXIX. 

(I) Be Dêndo of boete woirdt aan de Parentak , de 
Dhijat of schavergoeding daarentegen aan de familje raa 
den lijdenden persoon' betaald. 

Aax. XL. 

Ook dit Artikel» waarin de hanengevechten, wedding- 
schappen ens. slechts aan Javanen van sekeren rang rer* 
eorloofd worden, en waarin het aan alle klassen vaa Ja- 
vanen verboden wordt te dobbelen, — is eene bepaling , 
die vrg algemeen en vrg ongestraft overtreden wordt. 



Digitized by VjOOQIC 



82r 



(1) Kemiri. IHi sgn « harde nota» » ter grootia 
Tan^een ei. Het spel of de weddingtcliap bestaat daarin » 
dat er twee snlke noten op elkander worden gelegd en 
berestigd y en ar dan met een' hamer soodanig op gesla- 
gen wordt , dat een der beide noten breekt. De rerlieser 
is dan die der beide spelers » wiens noot of de nool waar- 
Toor hji gewed had « te breken komt. 

(2) Ngadêggaké: oprigten. £ene dergeügke baan Toor 
banen en kwartels en roor het maken ran wedding- 
sehappen, is het den Boepati en anderen van hoo- 
geren rang dan h$y wel' rergnnd op het erf syner 
woning opterigten ; en daar ter plaatse mag de kleine man» 
wien het elders rerbeden is, wel tegenwoordig zijn ak 
ioesehonwer en deelnemer : doch de oprigter der iKUin wordt 
daarbfj op 'straf eener geldboete rerantwoordeljjk gesteU 
roor de ongeregeldheden en ongelukken » die bg dergelgka 
spelen knnnen Toorrallen. — Is hei erenwel eene baan, 
waar knen zich bezig houdt met spelen » die aan alle klassen 
yan Javanen rerboden zgn » dan zegt dit artikel 9 dat. niet 
alleen de oprigter dier baan 9 wie hij ook zij » zal beboet 
worden , maar dat ook de aanklagt van den kleinen man » 
die er heengaande aan ongekik bekomt*» niet aangenomen 

zal worden* 

* 

Het is op da hoofdplaats 9 by uitzondering alleen den 
. JDhemang - ^00/» » die in de nabijheid van 's Keizers kra- 
ion woont 9 rergund eene baan roor anders rerbodene 
hazardspelen opterigten ; omdat hij zoodoende op den duur 
aan goed aantal ran koeH's of lastdragers in zijne nabij- 
heid reraenigt » die 9 zeodra kunne duiien rerspeeld zgn » 
op nieuw hunne schouders an lastpaarden gereed hebben 
Yoor het yerroeren ran allerlei vrachten 't zg voor den 
Soesoehoenan ^tzg roor andere ingezetenen van Sêh. ' 



Digitized by VjOOQIC 



328 



(3) Pe Daioe, of oaza gewone dobbekieeaen , is 
een spel watr de gataeène JsToan tmnder gebruik tem 
maaki. Doeh de 'speleo » waarmede zij op de openbare 
w«gen sich ket raeeate rermakeiiy sija K^pUk eo Mè^ 
tjèk. Beiden worden met duiien geipeeld. In hel eerftie 
geval worden d^e duiten aan de eene z^de met witte kalk 
besmeerd , en omhoog gesmeten ; waarbij geraden en gewed 
wordt eren ab in het ons bekende spel ran krnis of munt. 
Het andere of ICètfèk is e(^n spel ran eten en oneven, fif»* 
m§r wordt gespeeld net een draaitoUelje , waarop nnm- 
mers of oogen gemerkt staan. 

Aai. XLI. 

(1) Telèdèk of daosmeid is hetselfde als wai bmtéa éé 
Tórstenlanden roênggtng genoemd wordt. De danseres- 
sen » die alleen door den Soesoehoenan onderhouden mogen 
worden , en in den kraton wonen » heeten Bedojo en Srimpi. 
Be eerstgenoemde rormen een ehoor of ballet ran negmi 
jonge melijes» wier' dans met de gamelan en met sang 
begelmd wordt. De SrimpPê zjjn sleehts rier 'in getal en 
Toeren eenen dans uit» waar geen sang mede gepaard gai^. 

De meesten deser dansmeiden of Ulè4èf(p9 s^n woon- 
achtig in eene kampoeng ^ binnen de negoro gelegen » en ia 
iiet district of de wijk Tan eenen Wedhono ingedeeld* 
Daar staan zij onmiddelgk onder het opzigt Tan twee Loe« 
rah's t die den rang Tan Mantri hebben , en op feestdagen 
de ondersidieidingsteekenen Tan hansworsten dragen. Deze 
worden Tianihang^halong en S^eko^hwo genoemd; dn 
eerste naam wil zeggen: die beenen castagnetten ge^ 
bruikt 9 en de andere naam beteekent : die in gebaren en 
potsen Termaak heeft.— Dit iandak^gUd wordt in de Tór- 
stenlanden niet Torpacht» oTenmin als do wagangt gelyk 



Digitized by VjOOQIC 



329 



é^i in de Gouvernefflents-proTuieieii wel hei geval is. Al- 
leen zijn dexe Ulèdèkt verpügt een gedeelte ran het door 
haar verdiende geld op te Urengen aan het hoofd van dien 
kampoeng » waarin zij wonen » die haar voor deze betaüog 
den kost , inwoning en tooisel geeft* . 

(2) Parentah. Hiermede wordt eenvoudigiyk zijn TVe^ 
dkono of hoofd verstaan. 

(3) . Toelakko: wijs af. Men ziet hiemit dat de Ja- 
vaansche regtbank gewoon is alle aanklagten van de hand 
ie wyzen» wanneer dezelve voortsproiten nit het bedrgf 
«ener zaak » die den aanklager verboden was. 

Aet. XLII. 

Cf. Art. XXXYII dezer Nawolo. 



Digitized by VjOOQIC 



BIJTOEGSELEFT 

betreffende 
de STi.i.T-HuisBOüDXLijSK Inicnic der 

JATAKKH] te SOJULIKAATA (*)• 

§ 1. Geographie van Soerakarta. 

Nadat deJfontjo - negoro in 1830 onder het Nederkndsch 
bestuur gebragt jsijn » zijn de grensen ran het grondgebied 
yan den Soesoehoenan zeer ingekrompen f en strekken ziek 
ten noorden circa 30 paal ver tot Séh uit, 't welk eenè 
begraafplaats ran 's Keizers voorouders is: ten westen 
reiken zij tot Kt^oe - têion » dat 27j- paal van de hoofd- 
plaats gelegen is : ten zuiden wordt het ryk door de ririer 
Oempak begrensd, die teyens de grensscheiding tassckea 
Soerakarta en HJoiJokarta uitmaakt , en 25 paal ran de* 
hoofdplaats verwijderd is : en ten oosten strekt het rqk 
'zich 4<^ paal ver tot JTedoêug - hantheng uit. De grenzen 
van het geheele land worden in het Javaansch waf»* ge» 
noemd » in onderscheiding van rangkah , waardoor men do 
limiten der hoofdplaats alleen verstaat. 



(*) Hetgeen in* deze bQ voegselen vervat is , strekt ook toe 
opbelderiog van hetgeen de Ntwolo - Pradhoto behdst ; doch 
liever dan het onder de tanteekeningen te verspreiden, heb ik 
dezelve aficooderiyk genomen, om het in eene meer natuoriyke 
orde te kunnen behandelen. 



Digitized by VjOOQIC 



331 



Yoorts is dit land» H welk aan den S^eioelioenan i» 
oTergebleven , in 2 afdeelingen gesplitit t namel$k Paé{fang 
en Soekowati, waarvan Pa^ang in 5 disirieten verdeeld 
ia» te weten: Kartiuoera^ Bojolalif Klathen 9 Zaroh* 
en Semöoejan* met 3158 dheaa'g. So^kowati bevat 13 
districten 9 die aign : Soekowaii-wétunf Soekowati-koeionf 
Gagatan, Simawalan^ jitipely Gêta*; Minanf Ongo* 
Isjan* 9 Lahan 9 Sélo^kradinan » Kadoewang* , W7- 
99ko* en jlrihojo* met 2516 dhesa's. Pech van ^<6%t 18 
diatricten zlfn de met een ^ geteekend!) 9 door het ITedar- 
landseh Bewind aan het beheer van Tont Mangkoe - Ne* 
goro toegewezen. 

Be zoo even genoemde Montjo - negoro » waarvan de 
moesten vóór 1830 nog een aanzienlijk deei van het rijk van 
den Soesoehoenan uitmaakten » zgn de navolgende landen : 
Probolittgo 9 Ifgi^'ak 9 Romoy I>fati- negoro en Banjoe* 
flitft 9 (waarvan het laatste sjjn' , naam aan de Residentie 
gegeven heeft » die sedert 1830 deze landen in zich veree- 
nigt)» Magettttn*9 Madioen*9 Pronoroyo, Xoetok^i^nekf 
Toeioeng* en Djogorogo (Residentie Madioen)9 Ngrotoo* , 
Brebek* 9 Sarengat 9 Blitar 9 JCediri9 Trenggalek 9 
Paijé 9 Tjaroeban 9 C^esidentie JSCedirt) 9 voorts Bagelen 
én Ngaw 9 welk laatste nu eene Assistent *- residentie is. 
Jifi met eene * geteekende gewesten waren op het grondge- 
bied van den Sultan gelegen 9 terwijl Banjoemae en 
Bmgelen half onder Soloen half onder 2^;oA; o gelegen, was* 

§ 2. De NegoTQ. 

Door liegoro verstaat men op Soerakaria de hoofdplaats 
van het land » en gelegen binnen de rangkah. "Deze zijn 
Gremet ten westen : de rivier Ganggang ten oosten : 
de rivier Tjemoro ten noorden : en de dhesa Grogol ten 

6. J. Ie. I. 23. 



Digitized by 



Google 



332 



sttidMi 9 éiê êeneii ontrek tMi nagenoeg 15 palen nitau** 
ken. ^ Daarbinnen wprden de woonatedea yan de ingeie- 
tenen kampotng genoemd. 

Op dese hoofdplaati sgn de meeate ambCeaaren ram den 
Soeaoeboennan woonachtig » aij die tot de hooge regering 
behooren, als ook de kleine beambten dSe met de plaatae- 
l|fke dienst bdatt s^^. Aan bet hoofd ran hen allen staa( 
AeRadhen-Jfdhipaii 9 ^iiKeisers eerste Minister of Stede-' 
houder. Beneden hem slaan !N) jToemeif^goefi^'e of Jfoe- 
pmtPê. Onder 13 hunner , Cwe^rran 8 Najoko en 5 Manon^ 
nanon zijn} die op de negoro resideren, is het terrein 
der negoro verdeeld in 13 JCahoepaten*9 ,, en elk ran 
•deselre genoemd naar Aen Soepati die er setelt. Elke 
Kahotpattn berèt weder eenige kampoeng's of wgken* 
Beze rercfeellng is geheel topographiseh. Maar niet alleen 
dragen deze groote wyken den naam van den Boepatif die 
«r woont : het is bij de Javanen zoowel in de dhesa als op 
de negoro de gewoonte om elke stee aanteduiden door 'dea 
naam Tan «enen , wiens erf en woning aldaar gelegen ia , 
mits hij zich door eenigen rang of stand , hoe weinig het 
ook zij » boren de anderen onderschelde. Behalven den 
grond 9 die onder deze 13 Kabotpaten*» begrepen is^ blqfi 
er nog zoo binnen als buiten den kraton veel terrein orer , 
^twelk door de dhalem's en erven der Pangêran*9 is in- 
genomen , yan wier naam het zijne onderscheidene bena- 
mingen ontleent. Buitendien neemt ook de grond , welke 
door de dhalem's yan Mangkoe^ Negoro en zijne Pangêran^m 
bezet is » een aanzienlek stuk van de hoofdplaats in. 

9 3. Indeeling dér bevolking op de Negoro n 

Hieronder behoeven wij geene melding te maken van d« 
Sttropeérs , de Chineaea , de Arabieren , de Moeren , Ma- 



Digitized by VjOOQIC 



I 



333 



Ityefs en Beogateea » «yafle 4es# aU^n begr«|Niii «nder de 
<Hidardaii#ii ra» h«t HT^arlaadidii GojaTernenMi* 

Soeh de ondardaiieii ran den SoesoehoennaQ %ji^ in af mji^fi 
0r(Ma a fd fl elitty i» (gtigofotigt^n) g^pUtst,, niei beiM^ 
fa^da de plaM# «a^r ji$ wonan , aaaar 4ea lUad wiMirtaa 
a|j babooran^ Qaca sjiii : 
1^ Mamiêtpoqbhun i bastaanda m( i(è opiaahia ku^eran 

aii brokers raa dan Soasaaboannaa, dia allan aa^a «ija* 

jongarea aahian braadar, d^e dan tiial Y^ Komi^^fOêh 

haaftf oadergeaaluk^ s|a« 
2® Maih0êpaten » beratteada aUa da ledan dar T<Nrfl(alika 

fiuaiiye 9 Prinsen en edelen » dia allea ander den naam 

iran Sent^MM befprefaa w^ Zijj staan ander den Kroon- 

.prine. 
3* Prad^QêTTUimn » af de eoldalen > dia ander bat bewind 

i^aaii yan den berelbebber der Ijjfwaebi ran dan Sae« 

aoebaannant 
4^' Faftgoelm: dt( i« deafdeeling ran den Haagaprieeiert 

aan wien de priesters onderboorig ngn. 
5^ Kapaiffan : dit ia bat bewind yan den Mudhen • jtdki^ 

paii f die aver al de Toemengg^eng^ê en mindere amb* 

teaaran gesteld i$. — Zie (X F. Wamn» Aant. tl. 
Men KOU bij deze. 5 genoemde g^tgaiongan^B nog eena 
sasda kunnen 'tellen 9 namelijk de JCapaetrèn^ genoemd naar 
bet waord poeiri (princes)» en prinsessen -> verbluf beteeke- 
aande. Hierin sifu begrepen al de yr ouwen yan'tgesin des 
Kaiamrs. Haar yerblgf is bet inwendigste gedeelte yan den 
kratan» 't walk dus den naam yan kapoetrèn beeft en 
oyareenkomt met hetgeen aan andere oosiarscbe hoyen de 
JJorem is. Hier wonan de yrouwelgke bloedyerwanten des 
Kaïaara » a^na bijwgyen » ook de weduwen «gner manae- 
l^ka blaadwarwiyiten , de jonge en neg ongdiuwde yrouwen 

23*. 



Digitized by VjOOQIC 



334 



sijnpr fanaiJje 9 en de kinderen , waarvan da jongens, seo-r 
dra zij besneden sijn , deze plaats moeien rerlaten. Geen 
man raag hier binnenkomen. De dienst binnen deze kapoê* 
trèn is aan Trouwen opgedragen 9 en ook zij » die den Soe- 
soehoenan binnen ^shuis bedienen f behooren er tóe. Aan het 
hoofd yan haar allen is eene vrouw aangesteld , ^e den rang 
van jidhi'pati heeft en Sedah - Mirak heet. Onder hare 
bevdien staan eenige Tronwelijke kliwon^9 en manirPê. 
Beze dragen f wanneer zij den Keizer bij sommige plagtig- 
heden in het openbaar vergezellen » dezelfde kleeding als 
manneiyke ambtenaren van dien rang. Zij worden met sa* 
wah^velden betaald. In geval van overtredingen » die voor 
de regibank der negoro strafbaar zouden wezen , wordt de 
zaak door den Soesoehoennan selven met , de Adhl-paü 
Sedah'Mirah onderzocht en afgedaan. B^ de Sri^mênganit, 
dat Is de binnenste poort van den kraton , waardoer geen 
manspersoon onaangemeld mag binnentreden 9 ziitea ook 
eenige vrouwen op de waehi. Aan haar hoofd is eene Jf^'i^- 
hi Toemenggoeng gesteld , die den persoon, wdke den 
Soesoehoennan wenscht te spreken , aandient en binnen* 
leidt f of zijne boodschap slechts aanneemt. Zulks eene if/«- 
Al oefent te dier plaafs dus de functie van Zmt^mng of 
deurwaarder bij den Soesoehoennan uit. 

Deze 5 of 6 gogolongan^ê bevatten dus alwat van adel 
en beambt is. Maar de ambtelooze of partikulier , ander» 
gezegd de kleine man, die lot geene dezer 5 rubrieken ka» 
behooren 9 is aan eene louter plaatselijke verdeeling on- 
derworpen en erkent tot z^ hoofd den Boepatiy in wiena 
kaboepatèn; den prins of beambte, op wiens erf hy wooat.^ 
Ook is hg in zijne kampoeng onder het toezigt gesteld van 
eenen LoerAk , die in deze betrekking zijn po(fanthêiUm 
genoemd wordt , en aldaar tot wijkmeester is aangest^d 



Digitized by 



Google 



335 



door don ^edhono \ op wieMs ierroin dezo en andere JLanir 
-poengt gelegen sif n. Pese beirekking van w^kmeegier kan » 
indien zij door geen beanbie wordt 'waargenomen» ook door 
een partiknüer bekleed worden 9 sonder kern daarom den 
rang ran ambtenaar te geven. Beie kleine lieden > die in 
eene kampoeng rondom hunneii Loerah 9 en sonw op zip 
ei^ hunne woning mogen nederzetten , waarvoor z^ kern 
sledlite eenige kkdne dieniten te bewyzen hebbent, noemt 
men Magger'Sari 9 't welk zeggen wil : zij die de bloem 
keschntten» dat ie : die den penioon%an hunnen heer omger 
▼en en helpen. Bafc heeft op het terrein , H, welk binnen 
den kraton door de Pang0ran^9 bewoond wordt ^ zoowel* 
als buiten den kraton plaati. Maar de kleine man houdt 
op aan hei, hoofd der plaats oaderhoorig te z^n» zoodra 
kif naar eene andere plaats verhuist : en zi} » , die zich op 
het regisgebied van Mangkoe-Jfegfiro , wiens onderdanen 
etiafhankeiyk zi|>n van den Soesoehoenan 9 gaan nederzet- 
ten 9 worden 9 ny. aldaar een jaar te hebben vertoefd » ook 
als onderdanen van MAngko^-JHeg^o beschouwd. 

§. 4. Over de Edelen , Geestelijken en Beamhttn, 

0#r de trappen van den Adel, waaruit de eerste en 
tweede gogolongan ia zaroengesteld , zie C. F. Wister^ 
ImeUlUng^n eie. Art. 53. Alleen kan ik hier nog aanmer- 
ken 9 dat de plaats van Kroonprins thans onvervuld is, en 
dat thans de functies daarvan door eenen anderen onechten 
broeder van den Soesoehoenan worden waargenomen. Ook 
de betrekking van Pangeran JCameepoek wordt , by ont- 
•tentenis van een' jongeren echten broeder des Keizers 9 
vervuld door zgnen oom 9 jldki » Xegpro 9 die een jongere 
«nedite broeder van Pal^e - Moewono IV is. 

De M09 - Pangoeloe of Uoegepriesier beeft den rang eo 



Digitized by VjOO^IC 



336 



de «ttderaeheHlijl^Bleékeiea vmn een' Toemênggêéng f éa 
staat ali stH>di^iig aaa het hoofd eener Uahoepaten tm oa- 
der het bewind ran den Madhen - Jtdhtpati. Doek als 
HoogepHesier iieeft I19 alle de kahomi^ê of kleine geeale- 
lykheid onder liek. 

Daartoe bekooren ook de Soéronotti^ê en Pradikmn'ê. 
Een Soeronoto komt overeen met hetgeen wgeen' hef- aal- 
moezenier zonden noemen. Het h hnnne taak , den Soeioe- 
hoennan op vrijdag avond in den kraton eene voorlezing 
ttit den Koran te komin doen. Zg sgn ook belatt met het 
doeden vmn het dagtvee » vermits dit werk gepaard m«et 
' gaan mei hei uitspreken van een formallergebed. In fann 
gewaad onderscheiden zij zich van de andere beaBil>tea9 
door 't zilveren gevest aan de kris. —De PnMtam^ê z^n 
geestelijken » wien de oppassing der graven van 's Keizera 
vooronders is opgedragen. De daartoe benoodigde koslea 
worden gevonden in de opbrengsten van eenige landea» 
die mat^an genoemd worden en voor 1^ onderiMmd dier 
graven bestemd zgn. Yah deze landen behoeft een Pradi^ 
kan verders geene pacht aan den Keizer te betalen. Waar- 
schjnljk is de zin daarvan in den ntMm Pradikan gelegen » 
in*dien deze naam van het woord tnardik^ (vr$) moet a%detil 
worden. — Geljjk de ilfas * Pangoeloe den rang van IW- 
fnenggoeng heeft f zoo staat een Kgoelomo met een' XKwoMp 
een iCetii met een' Pannpwoe > en een Afodhin mM ean«ii 
Mantrt gel^k. 

Het 'grootste getal van beambten is in de Pradjoerittmm^ 
en Kapatijan begrepen. Onder hen zijn 'de hoogste raégcn 
ook meestal aan menschen van eene edele geboorte g^ven: 
en het is vooral bij de bevelhebbers over de soldaten vsn 
den Soesoehoennan , dat deze reeks van afdalende rangen 
zich het verste tot in de kleine onderdeelen nitstreki. — 



Digitized by VjOOQIC 



33^ 



3e 20 Toemenggo^ng^ê oiJoepaiCêf êie 6oder èên £adkmi^ 
jiikipüti gesteld sjjn , kebbea y inuuieer %% banoeud %{ 
aangesteld worden, hun &i^\oom oi piagem ran den So«- 
Boekoennan zelven met dieoi tjap of zegel ontvangen. De 
benedea hen ataande ambtenaren krijgen hun piagem en tjmp 
skdhts ran den Madhen^ jddhipati. Aan elk' Toe* 
menggoeng it toegevoegd 1 JKHwon^ 2 Pannewoe^ê, 4 
MantrVOy eenige P anneke^ 8 en andere ambtenaren van 
minderen rang, naar gelang van den aard en de «Hga- 
breidheid zgner ambtsbezigheden. Een dezer genoetndo 
ambtenaren strekt zjn' Toemenggoeng te gelijker igd iéi 
Djekêo : en buiten den Toemenggoeng zijn het slechte de 
DJekso-negoro (die de Pjeksa der Balemangoe is en den 
raag van JCHwon heeft) » alsmede JFamong - Prodjo , die 
hoofd- ^ekeo des Keizers is, -— die beide nog een' 3je^ 
d^eneng » dat is onder - <[f e^so » in hunnen dienst hebben* 
Nog heeft elk beambte een' patik » dat is een plaalsrer- 
yanger of vicaris, en een' tjarikp dat is een schrijrer, 
in zijn' bijzonderen dienst : doch deze worden niet Als ba- 
ambten aangemerkt. Het is alleen de Patik van den 
Radiken - Jtdhipati 9 en de Madken ^^ ^ékipati zelf, die 
als 't ware de Patik van den Soesoehoennan is, die 
, daarop uitzondering maken. Ook een JTacf/tnemajc is slechts 
Cffli onderhandsche geregtsdienaar iu dienst van den Rijks* 
bestierder en door hem bezoldigd. 

De pligten en werkzaamheden van ambtenaren beneden 
den rang van Mantri , en die niet bg eene der regtbanken, 
zgn aangesteld, z^ zéér eenvoudig en bepalen zich tot 
een weinig pt)lieie - dienst op de negoro en in de nabij- 
heid van den kraton , alwaar zg in de Paeelan^e, die de 
jtioennaioen omgeven, beurtelings de wacht betrekken. 
Ook staan ^^ ter beschikking van hunnen Wedkono , en 



Digitized by VjOOQIC 



338 



uoeten hem yergezelien en helpen , wanneer desa door s$- 
oen Torst tot hei Terrlgten eener commissie of J{fukhmn 
wordt oifcgesonden. 

Men zou ligt kunnen denken » dat de titels Tan Panna- 
toes f P^nnèket en Panglawê etc. welke de kleinere be- 
ambten Toeren» ook den aard hunner besigheden of de 
waarde Tan hunne bezoldiging uitdrukken : doch het een is 
eyenmin 'tgeyal als het ander. Deze titels toonen «leehia 
hunnen betrekkelijken rang aan* 

Ten opzigte der 8 ^edhono^s, die den titel Tan Najoko 
hebben, en waarTan in § 2 gesproken is, is nog to melden, 
dat zij in 4 f^edhono - ^'o^o en in 4 fF^edkono - djero 
yêrdeeld zijn. Zie C. F. WixifiE , aang. w. Art. 2. Een 
der 4 eersten en een der 4,laatsten is Loer ah of hoofd 
oTor zijne 3 andere ambtgenooten. Be DJera is belast met 
het .onderhond Tan het inwendige des kratons en met het 
opzigi oTer eenige werkzaamheden aldaar. Ook is daarbin- 
nen hem de wacht opgedragen* Be Djoho heeft deze zelfde 
taak buiten den kraton en op de jilo^nnaloén te Terrullen. 

Be 5 fFedhono*9 » die Hanonnanon zgn, en waarTan ik 
reeds melding heb gemaakt , zijn de naTolgende : 
1^ Wedhano ^ Kahotm : deze h de Jfaê ' Pmngoeloe of 

Hoogepriester. 
2^ Wêdkonih'Djek^o : deze is ïlamong^ProdJo ^ hoofd- 

^ekBo Tan den Soesoehoennan. 
3^ Wedkéno'Pawon: deze is deHof«en Tictuali-meester 

Tan den Soesoehoennan. 
4* Wedhono - Gladag : deze is de Opperlererancier yaa 

koeli's en andere middelen Tan TorToer. 
8® fFedhono ' Kalang : deze is de OpperhoutTester , die 

het opzigt OTer de Kalangers en houthakkers Tan den 

Torst heeft. a 



Digitized by VjOOQIC 



339 



In vrdegera tijden had de OppersiaAnieesteV ran den See- 
■oekoennan ook den rang ran Toemenggoeng : sijn opvol- 
ger ilechU dien yan Kiiwon, — Ook de Kroonprins had een 
Toêmenggotngt die aangesteld was orer de Pöedjonggo*; 
dat zijn dichters : onder desen naam verstaat men de gelet- 
terde en geschiedkandige Javanen , die het werk van anna- 
list in dienst van den Soesoehoennan verrigteo. Boch na 
den dood van Joso " Dhtpoero ^ die deze betrekking als 
Toemenggoeng het laatste bekleed heeft » is dezelve on- 
vervuld gebleven « en door Monggo^ Wareito , die Eijn 
. Kliwon was 9 waargenomen. 

' Ten slotte zijn er nog 7 Toemenggoeng - Goenoeng*e of 
M^éhPef waaronder de Regenten van Mojolalt en Klathen 
begrepen zijn. Beze wonen niet op de negorOf maar in 
hunne regentschappen » met nitzonderlog van Mangkoe^ 
Pro^o f die broeder van den Rijksbesüerder , en Opper- 
goenoeng i^rer, de zes anderen is. 

§ 5. Over de Jffanonnanon* 

Door Manonnanon verstaat men alle, zoowel groote 
als kleine^ door den Soesoehoenoan in 't werk gestelde 
personen , welke h^ «n zijnen dienst onderhoudt , die tevens 
van de Tmkertoeroen (geldelijke belasting) ontheven. zijn, 
en door den Soesoehoennan niet worden uitgezonden , om 
eene jifahhmn (dat is eene boodschap in dienst van den 
Staat) te verrigten, tensg in eigenaardige gevallen, wanneer 
het voorwerp dier boodschap juist tot hun ambt behoort. — 
Behalven de 5 genoemde Toemenggoeng ^ hanonnanon , zijn 
onder de hanonnanón begrepen de geestelijken ; de tjanke, 
8eln*ijvers van den Soesoehoennan ; en alle ambachtslieden, 
die hun beroep in zijnen dienst nitoefeneu. Ook de koop- 
lieden en praauwvaarders 9 die voor den Soesoehoennan 



Digitized by VjOQQIC 



340 



kuidtko en varen» dtxe allen xfja kunónnmnon. Qftder 
iêM koop- en kandwerks^^Ueilen moei men eohter di^noB 
niet rerataan , die hnn ambacht roor eigene rekening rer- 
rigten. Beae staan gdiijk met onbeambten en |»ariik«Ueren» 
ataande onder den Loerah Tan de kampoeng waarin sg 
tronen. Evenmin zijn de huköeU of kleine koq^ai4jM, 
die op de pasar hunne miren rerkoopen , en daarvoor paebt 
aan het Nederlandsch 6o«veriiement betalen» onder 4e 
hanonnanon begrepen. 

In hnnne hoedanigheid van beambten aijn de JF^Monna^ 
non^ê dus ook aan een speciaal hoofd ondergeeehiki* Be 
Ifffogo f mimkhniea van den Keiser, die hanonnunon sqb» 
hebben een^ Punnet^oe, die van een' anderen To^memgr 
goeng afhangt. De schrgvers en handwerksHedeD stMm 
onder hnnne r^peetivel^ke Loertfk^ê 9 die den -rang vut 
Muntri ot Kliwon hebben, en weder alt lonbtenaar in 
het kadre van dezen of genen Toemenggoengw^ ingedeaid.^ 
De praauwlieden en handelaars staan onder eenige opper- 
hoofden » JDjoeragan geheeten» die den rang van Panniwom 
hebben» en wier aantal door Pakoe ^ Baewom JV, die 
zelf veel handel -dreef en zidi daaraiede den naain van 
Soegih of de ryke verworven heeft» tot <»roa 20 vermeer- 
derd is. Ook deze Ljf^ermgatCM sf » onder de attbéenarea 
der andere Toemenggoeng^ê op de JMi^ero verdeild* 

Nu zon men ligt verwaohten» dal onder deao U an ^ m 
nanotif zg die tot hetzelfde bedryf behoor en » en ala 'i 
ware één gild uiimakem » ook te zamen weenden » 'i s|| 
binnen 't zij buitenden kraton» en op dezelftle plaatc» 
waar het hoofd » waaronder %% staan» woonachtig is. Ihui 
zon te gdgk^rtgd eene persoonlijke en plaatselgke indee- 
deeling zich ten hunnen opzigte vereènigen en in somouge 
dienstzaken tot orde en gemak kannen bfdragen. HiaMhieit 



Digitized by VjOOQIC 



341 



iKeA ittlk eene gewoonie ia 4cm oortproBg daser rtgoUag 
wel beitÉMi. TÊBêr thuis is hei niet meer loo: en niet 
•Heen dat een groot gedeelte der Aanonnanou yan al- 
lerlei amWebien in de kampoeng* onder de oyerige berol- 
king der nêgér^ verspreid woont » terwgl hun hoofd op 
het terrein woont eener andere küho$patmi ^ maar ook 
Tole ambtenaren , die onder deaen of genen Boêpati ge- 
plaatst zyn f hebben hunne woonstede op het terrein ran 
een' ander 9 die hun hoofd niet is. Doch hierbjj houde men 
in 't oog » dat elk dienatdoend persoon niet yan de plaat- 
selijke oTorheid afhangt 9 inaar slechts van den fFedAonOy 
aan wien a^ne dienstbetrekking hem ondergeschikt maakt. 

S 6. Mkesa - bestuur. 

Het land van Soerakarta is buiten de hoofdplaats voor 
meer dan de helft door den Soesoehoennan aan zijne, be- 
ambten » die op de hoofdplaats wonen 9 weggeschonken. Yan 
elk stuk » 't welk paloenggoehkun heet , is aan ieder hun- 
ner het vruchtgebruik toegestaan en het bestuur toever- 
trouwd. Ten dien einde stelt ieder , die zulk eene paloeng* 
gv0khmm faeefi et dezelve niet bewpnen noch dikwyhi 
bezoeken kMSf aldaar eenige personei^ in s^ne plaats aan p 
die mei «en stuk a^ner eigene landen begiftigd worden » 
en het beheer over de rest hebben, waarvan xjj hem de 
paeht moetiBn opbrengen. Be%e door hem aangestelde lieden 
vormen dus het dhesa - bestuur , of naar onze wyze van 
•preken» het plattelands • bestuur » geheel ondergeschikt 
a^ den fF^dhonq » die de eerste eigenaar dezer palotng^ 
^09kkan is » ên in dit opzigt Loerah - tabon genoemd 
wordt der Loêr^K*ê en BekkêPê » welke Iqj met de pacht 
en 't bekeer zijner landen belast heeft. Hunne rangen zgn 
onderscheiden: een dheia- hoofd» die denzelfden rang als 



Digitized by VjOOQIC 



342 



«en Maniri heefly is Dhtmang: en zoo hij JDkêmmng 
Vgahêhi 18 , dan staat hij met een' KHwon gelgk. Dese 
ambten in het dorpsbestanr gaan , in geral Tan oTeriijdea» 
aomtijdi aan den zoon of naasten bloedverwant Tan den 
overledene» doch meestal aan den meestbiedende ^ over. 
Bit geeft dikwgls aanleiding ,toi kuiperijen. Be kleine 
man, die de opgezetene dezer gronden is, en dezelve be- 
bouwt» heeft er eigenlijk niets van in eigendom » doch 
leeft van het dagloon alsmede van de producten , waarmede 
hij betaald wordt* Booh het is den Loêrak of Bekkei ook 
vergund om het land van zijnen principaal , dat hem t#r 
administratie gegeven is » weder aan de bevolking» die er 
op woont, te verhuren. Deze bevolking betaalt hem de 
pacht of huurschat vooruit, en kan het land vervolgens 
naar goedvinden bebouwen. Zulke verhuringen worden 
zelden voor langer dan één of twee jaren gemaakt. Wordt 
de bovengenoemde Bekkei of Loerah afgezet, dan moet 
de bevolking dienzelfden huurschat , 't geen niet bill|k ia, 
nog eens aan zijn' opvolger betalen. 

Bie landen welke de Keizer niet weggeschonken heeft, 
maar voor zich zelven behoudt, laat h$ door GowmMng^^ 
of EedhVê besturen , die er hem de paeht gedeeltelgk in 
geld gedeeltelijk in naturA jaarlijks van op BM>etea brengen. 
Beze Geenoeng*9 genieten geene paioenggoekkmn , maar 
bezoldigen zich ïelven met den overwinst , welken zg door 
den onderpacht dezer landen aan. £uropeërs en aan ande- 
ren, maken kunnen. Hun aller opperhoofd is Tomnêkggoe^ 
Mangkoe-Prodjo , die op de hoofdplaats zgn verblgf heeft. 
Aan hetzelfde beheer ak deze landen waren in vroegeren 
tijd ook de Montjo ^ negoro onderworpen , waarin sledita 
weinige paloenggoêhhan^ê gelegen waren. Aldaar hadd^i 
de bestuurders ook den Htel van Boepati 



Digitized by VjOOQIC 



343 



Eenmaal 's jaarg, op het feett Garéheg " Moêloedk 9 
kwamêB zij, gelgk é» MedhVê het no^ gewoon zijtty op 
die hoofilplaats den Soelioehoennan hunne pacht brengen en 
hem hunne opwachting maken, zittende bi} den Rijlcebe» 
a^erder beneden de Siti^hinggil op de Pagelaran , terwijl 
alleeir de ambtenaren der negoro op de Siti-hinggil voor 
het aangezigt van den Soesoehoennan zitten. 

§ 7. Bezoldiging. 

Wg hebben gezien 9 dat de Soeseehoenan gewoon i% zijne 
beambten te l^ezoldigen met landen 9 die paloenggoehhmn 
genoemd worden. Deze Jaraansche benaming komt van hét 
werkwoord loenggoehy zitten: en beteekent bezitting*. 
Tan daar beteekent het ook de ambtsbetrekking t waaraan 
het bedt dier landen verbonden is. Onder de aldus bezol- 
digden behooren ook de ^eest^ke leden der Soêramöi, de 
Djekêo^ê der Toemenggoeng^Sf de Patik van den Rijks- 
^bestierder en de vrpuweiyke beambten der Mapoetfèn. 
Doch het aantal van ^oén^% of kar^o^s » waarmede zij 
naar mate van hontoen rang begiftigd worden , laat - zich 
volstrekt niet bepalen naar het getal 't Welk door hun titel 
wordt nHgedrukt. Indien een Panne woê in de tijden van 
oHm 1000 dfoeng^s of lOOO öahoe^n ontving , en een Pan- 
naioeM 100 ; indien een AH won er 2000 « en een Boepati 
nog meer bekwam , dan zijn hunne paloenggoehkan^ê 
deef4gk ingekrompen enr onherkenbaer klein geworden. 
Ook gaat de betrekking van paioenggoekhan van eet^^ 
overleden' ambtenaar slechts aan z^nen zoon over onder 
voorwaarden , waaraan deze niet altijd voldoen kan. Hij 
moet namelijk de nageltttene schulden van zijü' vader , 
di» meestal insolvent te stengen komt» afbetalen, en 
daarenboven nog paienggak of patotmbasêing - sekar 



Digitifed by VjOOQIC 



344 



«ao sjpiett Wedha$Ht opbreogw. Ae aer«tgeao««iit con- 
iribaiM) ii die, welke mab eem nieuw MogetteU ke- 
«mbte op da a^goro is ep^de^d ; door TcêménggBéngU 
en KiiwanH aan den SoeeeelMiennan » oa deer le^^e 
beambten aan bei boe£d, waaronder %% ■taan* bfiliaM 
wordt. 9e paioemttfêêing * êekar ia aene soaiy dia 
bij dezelfde gelegenbeid deer een' beambAe ia hei dbem- 
bestnor aan sgn' Loerah " tabon moei opgebragt wordm. 
Zgn DQ de kinderen te onbemiddeld om dese betaliogeB 
aftedoen , dan wordt de betrekking en doaraaa Terboadoi» 
jpaloêngg^hha» wu bannen vader opgeraüd » en aan den. 
meeitbiedendè , die er ^«ifcli -geld Toor geelt» getc^ienkeB* 
Ook laat een Wêikano sieh. aamwglen orerbalei^ oai ooa' 
vgner ondergeachikteA ie etniaetten» en dient poai aan ae»* 
ander ie gerea» die er hem veel &eirla-geld moor biedt. 
Heao gewooAle van emkoopen heet ngé90ér* Op deie w^tm 
kan de wettige opvolger makkelyk yerdrengen wordea ^ ea 
hei besit van sijn'i vaders landen in nreemde bandea 
overgaan. Zie C. F. WiiT«a^ InsieHi^g^m tnz* Art^M^ 

Het cyn alleen de Pimgeran^ë of prinaep , die ook oiei 
paloengg09hhan*ë bedeeld worden» in wier nagsplachi hei 
beait dier landen erlel^ is , en op den oiüd«ten aoon over* 
gaat , die daarbij verpligi is uit de opbrengst van deaelvett 
in het onderhoud z^ner jongere broeders te voorsjen* Oeeh 
deie erfenis gaat niet verder dan tot in het derde geHd , 
en kan alsdan naar het goedvinden van den Soesoekeeanan 
weder ingetrokken worden. 

Alle beambte en dus mei sawah's gedonaieerde perso»eti 
onderseheiden sieh door het regt' dat ig hebhen » van ia 
plaats der hoofddoek » die hei gewone hoofddeksel der J»* 
vanen is» eeae iópfah ie dragen, waaneer sijin H gewaad 
hunner funeüe zgn. Pese kopjah heeft de gedaante van 



Digitized by VjOOQIC 



345 



«Bsaa gewonen hotd » dodi ii iets kleiner eo xonder imndr 
BehalTe boreBgenoemde betaling in landen beefl er ook 
eeiie kkine betaling in geld plm^i . 

De Soesojehoennnn nelf geoiei roer den «ftiand dm* Mm^ 
tJ^nêgoTQ WKH hei IfederlABdieli GonvernemeDt, een 'flunui*< 
delijkeek inkoaen ¥an eirea 47,000 gld. en de regenten » 
die bij gelegenheid Tan desea afiitand uit hmuie betrekking 
onielagen werden 9 trekken van itet l<fed« Goor. een maan- 
deligkieh pensioen*— Tan H gesegde inkenen » 't welk de 
Kemer beeft 9 achenkt by een «daria ran 1000 gld. 'amaand» 
aan sijnen Rijksbestierder. Buitendien stelt bij bem iedere 
jnasnd eene som van 10,000 gld. in ba^en , die onder idlo 
de ambtenaren der negoro naar erénredigbeid ran bonnen 
rang yerdeeld wordt. Ook de Pang€rang*9 bebben maui^ 
deUjks toelagen in geld ; en diegenen , irelke in vroegeren 
tijd eene paloenggoehhan in de Afifntf<HH0goro besaten , 
on daarran door bet Ned. 6onr« gedepossedeerd sijn » wor- 
den daarvoor door den Soesoeboennan met een kleih pen- 
noen schadeloos gesteld. Nog sijn er in' den kraton een 
seer groot aantal ran Pannakmwan*8 > dat sijn paadje» en 
andere bedienden , die met den titel van Mdihên-Pmmé{fi , 
een maandgeld, boe gering bet ook sij , gewoon si|n ran 
den Soesoeboennan te ontrangen. 

§ 8* Belastingen, 

Be Soesoeboennan eischt geen' pacht van de paloenggoeh-» 
han^êf welke bij sijnen dienaren in bezit heeft gegeven: 
maar eene andere belasting, welke de negoro somstyd», 
wanneer de Keizer eene extra - uitgaaf doen wil , betalen 
moet, on die goegoer ^ goenoeng beet, beslaat daarin, 
dat de Madken*' jidhipati en elk der Toemenggoeng'^ $ 
abnedo de andere beambten voor eene kleine som aange- 



Digitized by VjOOQIC 



346 



■la^eii wordeDy waike dk haaner dan alt x^ite eigene ka* 
of uit de opbrengst zijner knden bg moei brengen. 

Eene belasitng is er , die eer den naam ran bijdrage Ter» 
dienly en Merran beel. Dese wordt <^pgebragi door de 
prinsen en andere leden ran liet Yerstemk gexin 9 die elk 
naar vermogen bijdragen» om de scholden ran een hunner» 
die insolvent kwam te overlgden » aftebetalen. 

Eene andere soort van contributie is de Takerioeroen ; 
van dese zijn de Mammnmnon^M vrijgest^d* Dezelre 
werd in rroegeren tgd in materialen» zoo als hout» bam- 
boe » 'steenen enz. geheren. Doch in de plaats hiervan is 
deze belasting den ambtenaren later in geld opgdLegd » moe- 
tende zij toen het vierde gedeelte opbrengen van het trac- 
tement, dat zy maandel^ks in handen kregen. 

Ook moeten de Medhi^ê behalvje de gewone pacht » nog 
ieder halfjaar een wang^pagoeneengan of redJü-géké. op- 
brengen, bestaande in 2 rejaLen per- ^' o eng. Deze be- 
lastingen werden noodzakelijk 'ffcacht voor het onderhoud 
van wegen » bru ggen en magazijnen in het ryk van Soérm^ 
karta. Hierover waren beambten aangesteld die ook den ' 
titel van redhi hadden » dpch wier beheer zich slechts over 
windlanden uitstrekte , dat wil zeggen over landen » waar- 
van zij niet het gebroik » maar waarin zg alleen de inspec- 
tie over den staat van wegen en bruggen hadden. 

Doch » hoe het ook zij » het schijnt dat deze quasi belas- 
tingen vrij nalatig geheven werden » en den Soesoehoenoan 
niet het noodige geld in handen bragten om zijde bruggen 
en wogen , die altijd in vrij slechten staat zgn » te laten 
repareeren. Daarom houdt het Nederlandsch Gouvernement 
hem van zijn inkomen maandelijks ƒ 1000 af» om daarvan 
de rekeningen te soldeeren » die de Radken - AdhipuH 
inzendt » wanneer hij op verzoek of op last van den fieai- 



Digitized by 



Google 



347 



deni van Soerakaria, de gedelabreerde wegeo en brug- 
gen, die binnen de residentie gelegen zijn» in een' beieren 
Itaal beeft laten brengen. 



§. 9. Jtanmerking. 

Wanneef men hoort seggen $ dat de Soesoehoennan » in 
«len ooiterschen sin des woords 9 eigenaar van den grond 
Tan s^n geheel rijksgebied is 9 dan zon men ligt in de 
verzoeking komen, yan zijne onderdanen en vooral het 
landvolk te beschouwen als eene arme gemeente zonder 
hava noch goed. Doch dit denkbeeld wordt zeer sterk 
getemperd» wanneer men er op let» welk een groot ge« 
deelte van z^n grondgebied de Soesoehoennan in grooie en 
kleine stukken onder eene massa van dienaren van allerlei 
rang versnipperd he^ft , waarvan elk loeder een gedeelte 
aan subalterne dhesa-hoofden in gebrnlk geeft» terwijl het 
verders aan de kleine bevolking vergund is'» om den 
grond f welken zij voor hunnen Loerah bobouwen » ook 
Tan hem te huren of te pachten. Deze gewoonte stelt dus 
onder de Javanen een zeer groot aantal van grondbezit- 
iertf en grondgebruikers daar. Het kwade hunner toe* 
stand is eigenlijk meer toeteschi*ijven aan de ongeregelde 
en vaak onbiUijke wijze van verpachting. £lk nieuw aan- 
gesteld fF'edhono elscht van de Bekkels» die in de pa- 
ioenggoehhan van zijnen voorganger willen blijven die- 
nen f ^ op nieuw den pachtschat » dien zy reeds aan zijnen 
voorgat^ger betaald hebben. Elk niéuw aangesteld Loerah 
of fiekkel moet aan zijn' Wedkono dien pachlschat weder 

6. J. l^ 8. 24. 



Digitized by VjOOQIC 



348 



opbrengen 9 welken de maiiy wsaraan hij (Loerah) opge» 
Tolgd if » hem (Wedhono) reedf opgebragt heeft: en iie- 
Ter d«n zich eene T^ordeellge betrekking te sien ontglip- 
pen f %b1 een Javaan f hoe onbemiddeld hj ook sg , mllet 
beleren en de onder hem staande boTolking knevelen , ten 
einde de scholden , waarin h(j sich voor het opbrengen ran 
paUnggah of bekti steken moet» weder goed te maken. 
Elke onderpachter is dus gewoon van zijne ondergesehik» 
ten veel meer afteyorderen y -ïan hetgeen h^ zelf aan zijn 
eigen hoofd inleveren moet» zoodat de kleine bevolking 
gewoonlijk de pacht» welke de eerste grondeigenaar Taa 
haar verlangt » in meer dan in . duplo opbrengt. Doch 
zelfs deze drukking wordt door het patriarchale hunner 
zeden een weinig verzacht $ en schijnt voor een volk , dat 
geduldig en sober is en welks grond niet spoedig is uitge- 
put» ook minder gevoelig te zijn» dan wij in 'talgemeten 
beschouwende wel zonden denken. Ook merkt men in ^t 
algemeen op , dat in een land , waar de beschaving » sélfii 
die der magthebbers » nog onvolkomen is » ook d^ in de 
handhaving der wetten geene vastheid en in 't beheer 
geene waakzaamheid verondersteld kunnen worden te be- 
staan ; zoodat het aldaar heerschende despotisme» van desa 
middelen ontbloot » den kleinen man somtijds wel knere- 
len» maar deze tegen deszelfs uitwerkselen zich des te 
gemakkelijker in veiligheid stellen kan.' 



Het behoeift geene uitlegging» zoo in het oog vallend is 
het» dat het landbeheer in het rijk van Soerakaria een 
getrouwer leenstelsel is » dan dat van de middeleeuwen in 
Europa : want in Europa ontaarde dit stelsel weldra door 
de groote magt der leenmannen > die zich zelven onaflian- 



Digitized by VjOOQIC 



349 



keiijk eo hei henii hunner fiefi erfelijk ip hunne familje 
naakten* In het r^jk van Soê^akaria , waar de grootste 
p0lo$nggo0hhan nog seer klein is, en waar de bexitter 
deraelTd niet aeer magtig is en steeds in de nab^heid van 
des Torst wonen moet» kan aoo iets niet ligt ondernomen 
worden. Hetgeen in eenige staten van Enropa gezien is , 
dat de Sourerein alle in leen gegevene en onafhankelijk 
gewordeno fiefs aHengs weder intrekt en by zgn eigen 
erfgoed r^egt» den grond aan desselfs natuurlijken be- 
zitter teruggeeft, de edelen gedeeltelyk ter zijde stelt y 
gedeeltelijk als een stoet van gesalarieerde hoyelingen rond 
sidi Toreenigt, en in de rgkdommen der natie het middel 
heeft om in de behoeften van 't algemeen, en in het 
bestaan yan zich zelreii en van zgne beambten te voor* 
zien ; — dit > dunkt mij , is een , toestand $ waarvan het 
op Soerakarta heerschende leenstelsel juist het omge- 
keerde is. Want hier is het niet de natie» die haren 
Vorst en hare JSoepatVê onderhoudt; maar zij zelve 
wordt onderhouden met datgene wat hare beheerschers » 
wien eigenlijk alles toekomt» er haar van af willen staan. 
Kiet waarschijnlgk is het dat dit regeringsbeginsel» aan 
zich zelren overgelaten » door eene langzame omkeering van 
zaken zou weggenomen worden. De gemeene Javaan denkt 
over eene principe » hoe ongerijmd het ook zij » niet veel 
na f gewoonte maakt er hem gemeenzaam mede ; zijn grond 
is vruchtbaar » zijn karakter gehoorzaam , zijne behoeften 
weinig» zoodat er onder hen weinig stof tot omwenteling 
of ontwikkeling voorhanden is. De groeten onder hen » 
die een' meer ontwikkelden' geest hebben» en niet vrij zyn 
van eenige zucht naar aanzien en magt » » deze zouden 
slechts burgeroorlogen kunnen stichten» waarvan de uit- 
komst niets ten voordeele van het volksbestaan veranderen 

24». 



Digitized by VjOOQIC 



750 



-toru. De eerbied» welke de geringe Jayaan gewooa is 
s^joen gezaghebber toeiedragen , irisehi alle denkbeeld yan 
menscheljjke gelijkheid in hem uit. Dit maakt hem lijdel^ 
gehoorzaam* doch sonder verkleefdheid en zonder Teer- 
kracht. Slechts een uiterste van ellende » eene al te iÏBlle 
Terdrukking of persoonlgke beleediging of een sterk aaoge* 
stookt' fanatisme kunnen hem naar de wapens doen grqpen; 
doch hierbij heeft hij geen ander oogmerk dan wraak* Kaar 
rerandèring van politiktn toestand streeft hij niet : «o indien 
een hunner opperhoofden het echter beproeren wilde , om 
zich Tan zijn' eigen Souver ein onafhankelijk te maken 
en invloed op het bestaan des volks te oefenen» dan 
la het lYederlandsch Gouvernement in de nabijheid om 
hem ie bedwingen. 

'Deze toestand brengt in het geheele Javaansche staats- 
wezen wel eenige rust » maar het is de rust van verslap- 
ping en stilstand. De oogeschrevene Jtadhai strekt den 
Javaan wel tot regel inr zijn huisselijk en burgerlijk leven : 
maar dat geeft aan zgn. nationaal bestaan geen verband, en 
aan zijne regering geene klem. Ook de Koran , alhoewd 
voor alle Mahomedanen een grondslag van wetgeving zijnde* 
strekt echter aan die der Javanen, die van dat boek maar 
eene schamele kennis hebben , tot geringen steun: de 
geestelijke leden der Soeran^hi zijn geen bijzonder groote 
kenners van het Arabische regt : gelyk de overheersehing 
der Arabieren op Java > zoo is ook de kracht hunner be- 
grippen onder de Javanen schier geweken : en de energie » 
welke de Islam aan de wetten harer belijders zon kunnen 
bijzetten 9 doet zich bij hen dus niet gevoelen. — - De loom* 
beid van den Soesoehoennan en de onverschiUigheid zijner 
beambten bekommeren zich niet meer om eene getrouwe 
toepassing hunner eigene wetten. Indien zij de zaken niet 



Digitized by VjOOQIC 



3SI 



geheel laten varen » dan gedragea k^ , in hnnne wiji e van 
desehre te beliandelen en aftedoen 9 slek meestal meer naar 
•mstandigheden dan naar de bepalingen dei' wet» en de 
kleine man , die zich niet durft beklagen , ondergaat yela 
wederregtelgkheden. Zulk een staat Tan verwaarloiing ion 
de natie » die er in Tèrkeert 9 en er * het hoofd geduldig 
^^nder" nederlegt 9 eer tot eene langzame uittering dan tot 
dene herscheppende omwenteling kunnen leiden : en welligt 
sou het eerste plaats hebben 9 indien de nabijheid van het 
I^ederlandsch CrOHrernement niet eenige orde. en billijkheid 
in de aangelegenheden van den inlander staande hield « en 
door iijne tusschenkomst niet eenigermato sorg<ïe voor de 
belangens der Javanen 9 wanneer het gebrekkige en regel- 
looze van hun eigen bestuur er niet in voorsiet. 



Het is dus de natuurlijke wensch van ieder menschen* 
vriend 9 dat een volk 9 welks vatbaarheid voor het goede 
onmiskenbaar is 9 en welks eenvoudige zeden door geene 
grove ondeugden besmet worden 9 ook eenmaal die voor- 
deden genieten moge 9 welke zijn goede aanleg en de geze- 
gende natuur van zijn land hem waarborgen. Z^n aartsva- 
derlij k bestaan schenkt hem tot nog. toe alleen het negativo 
geluk der kindschheid 9 en de averi*egtsehe staathuishoud- 
kunde zijner eigene gezagvoerders, waaronder hij zich 
verbeeldt waarUjk vrij te zijn 9 laat hem onbewust 9 tot 
welk een' trap van meer degelijke welvaart hij verdient 
opgeleid te worden. Hij hebbe daarin slechts door eenen 
anderen meester te worden geholpen ; en alhoewel h|j aan 
bet oude gewoon, vaak een vooroordeel hebbe tegen het 
nieuwe, behoeft de Javaan den heilzamen invloed van het 
l^ederlandsch Gouvernement maar t« ondervinden 9 om er 



Digitized by VjOOQIC 



352 



zich mede ie Terzoenen* Daarom zal hei eei gelukkig» 
tijd Toor den Jayaan der YorBienlanden -weten » waaneer 
hij eens gehragt is onder deselfde weldadige en Teratandige 
regering , waaronder het grootste gedeelte z|jner*landge- 
nooten iet Iran eigen welzyn lieh reeds bebinden. 

B. L. Mouma. 

Z. JBT. Dr. 



Digitized by VjOOQIC 



lAND- EN TOLKENKÜNDE. 



ZCbEllv SN. GEWOONTEIf OP HET EILANII 
BOTTIE. 



KIT ZIEK- EB BOOD -BSO» BN DB BBGBiJFBHIS TAK BBH* 
MOTTIirmxS* 

(Yenrolg van bladi . Ö8). 

Wij willen den doodto ons voorstellen als een gegoed 
Baan ; en tevens als vader van een talrijk huisgezin , 
en uitgebreide familie. 

Naauweijjks is de adem des levens zijnen lippen 
ontglipt , of zijne naburen vernemen daarvan de droe- 
vige mare , door den ont^tuimigen jammerkreet , dien 
des overledenen bloedverwanten aanheffen* — Mannen, 
vrouwen en kindéren storten zich beurtelings , bij 
troepen van 5' of 6 te gelijk » op het onizielde lig- 
ehaam» hetwelk zij omhelsen en kussen: sommigen 
zijne beenen en voeten , anderen de borst en het aan- 
gezigt. Naar mate van den graad van bloedverwant- 
schap, roept elk den doode toe: » Waarom ontvlugt 



Digitized by VjOOQIC 



354 



ge mij , awe vrouw , dochter , enz. Hoe kant gij mQ 
200 aan mijn lot overlaten? Wie zal mij nu bescher- 
men tegen hen die m(j leed doen ? " en diergelijke 
wanhopige kreten meer, als van menschen: die , door 
overmaat van zielesmart, zich nu. schier geheel verlo- 
ren achten. 

Deze onstuimige vlaag van overdreven en bijna uit- 
zinnig misbaar, geeft nu echter weldra plaats aan 
eene meer gematigde droefheid, die wij den over^ 
blijvenden zoo gaarne toegeven. Als nu beginnen sfj 
dan ook voorbereidselen te maken , om hunnen ge- 
liefden doode toeteschikken» 

Het eerste werk daarvan is , een waschwater te be* 
reiden van zout, azijn en water. Hiermede wascht 
men bij voorraad het lijk, en wanneer hetzelve^ daar- 
door genoegzaam, beveiligd is , tegen een anders te 
spoedig bederf, en na goed verstijfd te zijn, baadt 
men hetzelve in schoon water. 

Dadelijk na deze verrigting, wordt de overledene 
in zijn doodsgewaad gekleed. ÏDit bestaat vooreerst 
in éenen JVola^hahalik (van boomwol geweven gor- 
del) (1); ongeveer twee vademen litng en anderhalf 
voet breed* Deze* gordel wordt hem om het onderlyf 



(1) Deze gordel > als ook zijne /a^a-tena (het eigenlek 
doodskleed der Rottinezen) ^ en alle kleedingsiakken 
die den doode geschonken worden, waarvan later nog 
.gewag gemaakt zal worden , moeten volstrekt van boomi^rol 
(kapas) geweven zgn ; want die soort van kleederen dragon 
de Jüitoéê in het geesteorijk , waar het koud ii. / 



Digitized by VjOOQIC 



355 



|i;ewikkeld , en het eene einde er van tusschen de 
beenen doorgehaald, om hetzelve van achteren op den 
rug , door insteking , aldaar vast te hechten. Alzoo 
toegetakeld , legt men hem op den vloer ; tuaschen 
den hoofdpilaar en den eënigen ingang van het voorste 
gedeelte der woning, met de voeten derwaarts gerigt. 
Nu overdekt men het lijk , uitgezonderd het aange- 
zigt, met de laffa iena (eene soort van Róttineesche 
sprei , met strepen en bloemen geweven, van 1 vadem 
breedte en Ij lengte). Vervolgens besmeert men zijne 
loodkleurige lippen met het roode sirie-speeksel , en 
steekt hem een weinig gekorven en gekaauwde tabak 
tnsschen de lippen ; terwijl men eenige gouden Aa- 
bassen (of bij den gemeenen man eenige strengen 
koralffn), om zijnen hals hangt, eenige gouden platen 
en andere versierselen van dat metaal op hem legt, 
en boven hem ophangt. Aldus op eene slaapmat en 
hoofdkussen uitgestrekt liggende , met het binnenste 
der handen vlak tegen de zijden aan, zegt men: 
>onze doode ligt te pronk." Wij zouden zeggen: op 
Zjgn praalbed* 

Even als de Timorezen , ( en dus geheel anders 
dan de Savonezeuj en de bevolkingen der Zuid-Wester, 
en andere eilanden ia dezen omtrek, die hunne 
dooden zittende begraven), leggen ook de Rottinezen 
hunne overledenen in eene kist. Doch zonderling 
is het , dat zij die niet maken durven , dan op den 
dag, dat zij hunne dooden ter aarde bestellen. Dit 
bij hen gansch niet plegtig toegaande werk, heeft 
gewoonlijk (q» den derden dag na het overlijden plaats. 



Digitized by VjOOQIC 



356 



0eze dagen 'worden aan het sterf hais doorgetuagt met^ 
klaagliederen zingen, hetwelk op* eenen buitrage- 
meen treorigen toon geschiedt. Zij , die zich daartoe 
aanbieden ,* zijn niet van de ÜEunilié des overledene, 
maar komen aan het sterfhuis j zoodra zij da tyding^ 
vernemen , dat iemands lijk te pronk ligt ; zQ fgn 
doorgaans twee of drie in getal , van het mannelijk, 
geslacht. En , daar meot met dat ambacht iets ver- 
dienen kan , vindt men er dikwerf ook die van ettie 
naburige negorij daarom derwaarts s^n' gekomen* 

Reeds op den eersten dag na het overl|}den, komen 
zij de bedroefde familie op die w^ze verstroosten». 
Zg nemen dadelyk plaats in de nabijheid der rondom 
het lyk zittende vrienden en bekenden (1), en b^^ 
ginnen weldra hmi Mahkc'laleeuw (2) beortelingij aan*- 
teheffen. In dit melancoliesch gezang,, verheffen bQ 
den roon der daden, en de uitblinkendate deugden van 
deit overledene, en diens voorvaders, op zoo uit*^ 



(1) Met uitzondering der weduwe» die op ruim een'' 
vadem afstands van bet hoofdeinde geplaatst is » opdat de- 
doode hare ziel ook welligt niet medevoere. Daartegen 
wordt trouwens gestreng de wacht gehouden door hare 
bloedverwanten , die haar dadelijk aangrijpen en begeleiden , 
als zij noodzakelijk naar elders moet gaan. Daarentegen 
zit hare zuster of zwagerin digt bij het hoofdeinde» on 
de vliegen van 't aangezigt te weeren. 

(7:) Treurzang ; in tegenoverstelling van êodabinx€ r 
vreugdezang ; hetwelk bij deze gelegenheid natuurlijk niei 
te pas komt. 



Digitized by VjOOQIC 



337 



bondige wQie , dat men zoude meenen , dat zij atfen 
engelen s^n geweest. Hi}, die daarin bet beste 
slaagt, kan ook op de beste belooning rekenen. Nu 
en dan snijdt eene van des oyerledéne's zusters of 
zwagerinnen een stukje van eenen gouden habas^ 
ter lengte van een duim, hetwelk zij , met eoie halve 
sirieTTUoht , hem tusschen de lippen steekt ; want hg 
heeft immers gouden woorden op zijne lippen ! En 
cfpiat die zoetvloeijende woorden daardoor echter niet 
te spoedig eindigen , bergt hij en goud en êirie on- 
middelijk in zijne Hrie - doos* . Welligt slaagt hij zoo 
goed in dit ambacht , dat hij mi drie dagen iaet een* 
gebeelen Aa^ naar huis terugkeert. 

Deze drie dagen lang blijft men , nacht en dag , 
in dezelfde bovengezegde orde zitten (l). Zdfs eet 
<m drinkt men rondom het li)k zittende* Slechts 
eenige mannen , die gewoonlijk niet zeer na in den 
bloede zijn, belasten zich met het lossen van het 
geweer , bQ de aankomst van eiken nieuw aankomenden 
begrafenisganger, wien het mogelijk alleen te doen 
is , om nu eens regt goed vleesch te eten , en nader- 
hand nog eenige ponden er van mede te nemen. (2). 



(1) Het spreekt van zelfs, dat wanneer iemand door den slaap 
overvallen wordt* h^ zich alsdan op zyne zitplaats neer vleit. 

(2) ladien de overledene een man van aanzien was» dan sla^ 
uien bij zijne begrafenis eene schier ongelooflgke menigte van 
▼èe. KoeQeB» paarden» (en daaronder volsireki zgn rijpaard» 
dat hij mede op reit moei hebben)» buifels» varkens» schapen» 
bokken; en» voor de liefiiebbers » soms ook nog wel honden. 



Digitized by VjOOQIC 



358 



Sreekt eindelijk de dag aan , bestemd, voor de begm» 
Tenis , dan begeven eenige mannen zich bosehwaarts ^ 
om aldaar eene doodkist , vooreerst in het mwe te maken» 
Dadelijk wanneer de eerste bijlslag in den aitgekozen 
boom valt , valt ook de knodslag op het hoofd van den 
armen hond , die als offerdier was medegenomen , om 
.den god des booms te bevredigen , wiens eigendom zij 
nu wegnemen , om er eene doodkisi van te malttn (l). 

Terwijl de hond op het vunr gebraden j en door de 
liefhebbers gegeten wordt, zonder zontofzunr» lieeft 
men den boom reeds .geveld; van welken men ver* 
volgens de lengte der doodkist afkapt; en^ na dat 
stuk doorgekliefd , en ten ruwsten uitgehold te hebben» 
draagt men hetzelve naar het sterfhuis , waar de kist 
nu verder wordt afgewerkt, en geschikt gemaakt tot 
haar ^treurig doeL Daar met een en ander nu bijna 
de geheele derde dag is verloopen (2) , is 't nu v^f 



(1) Indien de boom werd omgehouwen met een ander 
oogmerk ^ dan verloor de hond het leven er niet b(j ; maar 
dan bedekt men slechts (dat toch ook nu geschiedt) het 
staande blijvende gedeelte van den boom » met een^ 8teen> 
tegen het inwateren» hetwelk den nitoe zou vertoornen. 

(2) Inmiddels kostte het nu weder een' hond het leven ; 
want de overledene moet dien medenemen » als geleider naar 
het doodenrij^. Daar alles » bij de heidenen dezer gewesten, 
als bezield beschouwd wordt , zoo schaadde Het eten van 
deszelfg vleesch niets: z^ne ziel toch bleef aanwezig. — 
Op de zuidwester eilanden begraaft., men den hond levendig 
met den doode , in hetzelfde graf ; om des te zekerder te zgn > 
dat hij aan H gezegde oogmerk zal beantwoorden. 



Digitized by VjOOQIC 



359 



uur geworden; juist het tijdstip wanneer men gewoon 
is xijne dooden te begraven ;* en alzoo brengt men de 
kist nu naar binnen , terwigi eenige mannen daar bui- 
ten nog bezig zijn , om den , in de nabijheid yan het 
huis, vijf k zes voet diep gegraven kuil nog wat te 
besnoeijen, (1) hetwelk na ook aldra verrigt is. Doch 
laat onze verbeelding de mannen met de kist volgen , 
en binnen in dé woning gaan. 

Daar ziet en hoort- men na een regt beidensch 
leven*. Nadat het lijk, op de, in de zoo even aan- 
gehaalde noot, aangemerkte wijze ; gekist is, nemen 
eenige onbesuisde mannen , als too vele wilde lijk* 
dragers en doodgravers , het nu wel gekiste en inge- 
pakte stoffelQk overschot op ; en , geen wonder dat 



(1) Pe koil moet niet alleen ddérom diep zijn , ^ijl an- 
ders de doodslacht schadelijken lAvloed zou kunnen uitoe- 
fenen op de levenden ; maar de doode krijgt ook » zoo als 
ie voren reeds is aangemerkt > vele kleedingstukken ten 
geschenke y van welke men er eenige « nevens zijne eigene 
kleederen » onder in de kist legt ; en ))oven op het lijk er 
nog zoo vele worden ingepakt , dat het deksel menigmaal 
niet behoorlijk kan worden digt gesjort , met de touwen 
welke door gaten , in den kant van het ronde deksel en 
kist loepen ; de overige worden naderhand op dezelve , m 
den grafkuil geworpen. De gouden veraierselen » die 
hem aan den hals gebonden waren , en daarvan niet 
weder mogen worden losgemaakt , geeft men den doode 
mede ten prooi des verderfs. Later zullen wij van een en 
ander nog iets vernemen. 



Digitized by VjOOQIC 



360 



xij . er wat ruw mede te werk gaan 9 want zij worden 
er niet zoo gemakkelijk meester van. 

De vrienden en bekenden van den overledene laten 
'hun wel is waar toe 9 om de kist optenemen ; doch 
zéodra zij eenen voet er mede willen verzetten, oni 
haar uit te dragen, schieten mannen, vroawen en 
kinderen , die in de woning zijn , op de kist toe , en 
grijpen haar met kracht aan , onder een woest misbaar, 
en luidruchtig geschrei, en beletten de-dragers het lijk 
naar buiten te brengen. Aldus heeft er nu een &tornt 
van onderiinge en geweldige tegenkanting plaats , die 
eenige minuten aanheudt, en welke den meest zwaar* 
moedigen aanschouwer schier noodzaakt te lagchen» 
Eenige minuten is de kist alzoo in eene her- en 
derwaartsche bewegiog; nu eens de buit van deze 
dan weder van gene party; en niet zelden gebeurt 
het, dat de dragers hulp van buiten inroepen, en dat, 
wanneer de ingang van het huls, dat opgepiept is 
met menschen, verstopt is, de van buiten toeschietend^ 
hulpbende genoodzaakt wordt, door het lossnijden der 
beschotbindels(l) naast de eenige deur die er bestaat, 
zich eenen anderen toegang te banen. Langs dien 
weg worden de dragers eindeUjk dan toch de over- 
winnende partij ; doch niet dan n^dat zij twee of 



(I) De meeste huizen der inlanders , in deze streken , zifii 
van buiten beschoten met 9 van de streogeb van het ^«1- 
wangS'hhid » aan een gepende planken , die met inlandseh 
touw f en somtijds ook nog met eenige houten pennen , aan 
het gebouw zijn verbonden. 



Digitized by VjOOQIC 



361 



tirie van des overleden^s UoedverwanteD , op de kist 
gestuwd hebben, en alzoo mede uitdragen (!)• Bui- 
ten komende', zon bij^ -die dit schouwspel Toor de 
eerste maal bewoont , niet denken dat hij eene lijk- 
statle ontmoet. Hij siet ^dan eenige groepen van 
dragers , welke elkander als verdringen , en van 
begrafenisgangers , -die voor, nevens en achter bet 
lijk gaan, en als uitgelaten van woeste vreugde 
over den behaalden buit, hetzelve al dansende en 
schreeuwende naar het graf brengen; terwijl eene 
wolk van stof, dat door de honderden van menschen- 
Toeten in de lucht wordt opgeheven, den aanschouwer 
schier belet , dit woeste tooneel met behoorlijke onder-> 
scheiding te kunnen gadeslaan. 

Zoodra de kist op den rand des grafs wordt neer- 
gezet, gaan de opzittenden er gewillig af, opdat nu 
verder alles met meerdere orde moge geschieden. 

Nadat de kist in d)en grafkuil is nedergelaten , en 
'deze en gene vriend of maag zijn aan den doode ge- 
schonken kleedingstuk op haar geworpen heeft, be- 
dekt men dezelve behoorlijk met aarde , tot aan de 
t>ppervlakte van den gi::ond ; en maakt men rondom het 
graf eerst nog van klipsteen een' langwerpig vierkan- 
ten ringmuur , ter hoogte van bijna twee voeten. Deze 
wordt nu tot den rand toe gevuld met de nog overge- 
blevene aarde, op welke geen deksel van hout of 



(1) Deze, gewoonlijk kinderen of jonge dochters , klem- 
men zich zoo vast aan de kist » dat de dragers genoodzaakt 
zijn de zaak aldus te behandelen. 



Digitized by VjOOQIC 



362 



steen gelegd wordt; ten einde hét graf te beter aan 
het bestemde oogmerk , dat hier onder onmiddel{jk sal 
worden' medegedeeld , zonde kannen beantwoorden. 

Na dit alles behoorlijk verrigt te hebben , gaat meo 
. gezamelijk in huis, (want velen moeten er, door ge- 
brek aan ruimte, buiten blijven), waar de groote 
menigte zich te goed doet aan den gereed gemaaktea 
voorraad van gjpijzcn; en daarna houdt men de begra- 
fenis voor' geëindigd. 

Dit verhaal zou dus ook hientode kunnen eindigen. 
Maar daar de begrafenis niet de laatste eer is, die 
den overledene wordt aangedaan , /en omdat de cere- 
moniën , welke nu nog negen ^b^gen lang volgen , den 
lezer van dit stukje niet geheel onverschillig zijn zol- 
len, zoo willen wij ook daarmede hunne aandacht nog 
eenige oogenblikken bezig houden. , 

Wij hebben boven gezien 4 dat de weduw des overle- 
dene zijn lijk niet alleen mogt voorb^gaan ; omdat 
men vreesde , dat de ziel des ontzielden mans de hare 
ook welligt met zich zoude mede sleuren naar het 
schimmenrijk. Deze vrees duurt nog voort tot den 
morgen van den negenden dag. Al dien tijd bewaren 
hare bloedverwanten en vriendinnen haar daar voor , 
op de te voren gezegde wijze. Deze blijven daarpra ook 
nog bij haar op , en spreken te zamen over de goede 
hoedanigheden des overledene; over de waarschijnlijke 
oorzaak van zijnen dood , als van een onvoorzien , en door 
anderen berokkend ongeval , al zij hij ook aan de ge* 
volgen van eenen hoogen ouderdom gestorven , en over 
meer andere zaken hem en zijne familie betreffende» 



Digitized by VjOOQIC 



363 



De weduwe liit nog alt^d op deselCle plaats 9 waac 
wg. baar Terlieten , toen haar echtgenoot begraven 
werd 9 want zigne ziel zweeft nn minstens nog een 
paar dagen over de mat, waarop zijn lyk gel^[en 
heeft, en welke daarom nog tot zoolang daar op den 
▼loer moet blijven liggen. Zoolang ook zitten, en 
liggen hare gezellinnen nog getrouw op ^n rondom die 
dood -mat, als af de doode nog zigtbaat ware« 

Met zonnen-opgang van den derden dag eerst, ver-- 
haist zijne ziel naar het graf, waarop men daarom 
dan ook diezelfde mat plaatst. By die gelegenheid 
wordt er weder vee geslagt voor een* maaltijd. Daar- 
van moet ook die ziel nn reeds haar aandeel komen 
ontvangen , waarvan een oud familiehoofd , (nn de 
Mane - twigo - Nitoe) haar des avonds te voren berigt 
geeft, door wat ioppe-Bitoojf en rijst op den vloer te 
werpen. 

Het is natnnrlijk dat de doode nu nog geene klee- 
deren behoeft. (1) Ook geene gouden versierselen (2) 



(1) Men herinnere zich , dat hem er vele werden mede 
' gegeven in de doodkist en in het graf. Was lig een ver- 

mogend man , dan heeft hg allee medegekregen ; anders kan 
de familie er eenige van honden » om er slagivee voor zgn 
uitTsartsfeest Toor te koopen. 

(2) Ben schat van gouden platen en andere gouden ver* 
sierselen hangt men boveh den rijken Roiünesehen doode* 
Bij dergelgke gelegenheid zag de schriJFOr eens op het ei- 
land Lêiijff eene kist met gouden versierselen uitpakken » 
die ie zamen zeker eenige ponden zwaar wogen* 

6. j. !•• s. 25. 



Digitized by VjOOQIC 



364 



of koral^i van waar(b ; want ook dese acht Hien niet 
te dierbaar om hen op rtis naar het achinBieniQk 
mede ie goieii. Daarom heeft er nu bij het Stmgü*. 
ntiö9 niets anders plaats y dan het »3oeven genoemde 
werpen der Aoppe enz« 

Zoolang de zidi des ovededene nog in Irais was f 
at en dronk, ilj déér met de familie mede, dech 
zoodra al) zich op het gnf plaatst^ venoi^ men liaav 
* aldaar tot den negenden dag toe» Daanm keokt men 
iedeven dag een' kleinen pot rQst bij het graf, Tan 
W^be elk der TootnaamteUoedterwnntenTan den doe* 
de, éen weinig nuttigt , tot dat de pot ledig ia. Dem 
ledige pot hangt men aan een , op het graf rastge* 
sioken lang stokje v benevens eene kalabas met ktppe^ 
siroop , en een' ^os met Hrie en pinang; eb daarh^' 
neg eene fifiehek met gekodkte r^st , voor ifn aan* 
deel (1). 

Van nn af tot den n^enden dag toe , valt er niets 
aaders voor , dan . dagelijks de rijst bQ het graf té 
eten , alwaar de doode zich te vrede, moet honden met 
den voorraad van den derden dag* Deze wordt op 
den negenden dag verdubbeld ; want alsdan verwij- 
dert z|jne ziel zich Van het graf. Des avonds te 
voren wordt haar berigt gegeven , dat men morgen 



' (I) 9eze Tras reeds ia buis gekeekt; en de ledige pot 
wordt beren het graf gebangen » aleen óéAmm , «Ijl h^ be 
Asgei^ks fiar moet gelM*«iki wenden ; en de Mjfne gA ee t 
wM^dt. Beor de lengte ven het «iokje belel men de ]iMb> 
den den geeegdeU' veenraad ie reovan. 



Digitized by VjOOQIC 






36S 



Toor 'goed a&cheid van haar nemen lal. BIJ deze 
waturtehttwing heeft wederom niets ander» plaati dan 
eene eemvöudige Sënff9 - niioe , zoo als de vorige f 
vd6r den derden dag Terrigt werd. Dadel^ na zons- 
opgang, begeeft de ÜEunilie zich weder naar het graf» 
Daar komende hangt men na j bij de vorige , eane 
nieuwe fifieleek met rijst , en wat vleesck of droogt 
visch. y^der vult men de Hrie - doos hn wat beter 
dan te voren , en de kalabas mat hoppe - sitoep ; en 
eindelijk den pot tol rijst , waarvan thans niemand 
he^t gegeten ; omdat de op reis - gaande ziel nu wat 
meer noodig heeft dan te voren (!)• 



(1) Tela Rottiaezen zeggen 9 dat Aa sielea der algest«r* 
venen oversteken naar H eiland «SSst^ / omikt dit eiAuid 
TÓór liefe hanne bevolkt werd. Sosnaigea bnnner aebf nen 
ook verkeljik van dat volk aftestammen 9 ofschoon batine 
taal dil niet hew^st. 

(Ij BAea lierinnere zich de te vorea daarvan g^evene 
beschr^viag ; en men zal begrijpen » di|t ook dezB afgestor- 
ven mao eeae zoodanige maik moet hebben; en tevens^ 
dat men, een gat stekende in het oor van een geslagt dier, 
hetzelve gemakkelijk aan dat lang puntige blad kan vast- 
binden. Het regier oor, (het zinnebeeld [der verhooring), 
wordt ondersteld het best te hoeren , en daarom gekozen. 

Toorts merk ik hier bij nog aan dat men de eindelijk ver- 
molmde en dus , geheel Versletene tnaikt , niet door nieuwe 
doet vervangen ; en dat de ut loét , welker nanrea daardoor 
naderhand slechts alleen bij everlevering in hei fshengen 
i>ewaard blijven , buUén^niteeê , en daarentegen zij welker 
maikê nog aanwezig zijn , de niten-nt f oes gebeeien w<N^den» 

25\ 



Digitized by VjOOQIC 



366 



Zoodra zij Tan 't graf ia haia terog komen ^ begint 
men nn ook x^'ue maih te maken , en a)8 men den 
maaltifd gereed heeft , hangt men dezelve bIJ de maikê 
der voorvaderen op ; waarop men haar met bloed be« 
sprengt van het beeat ^ dat nu d&èrvoor ook bijzonder 
gealagt werd , en van hetwelk z^ het regteroor aan 
eene der lange ringen van de jna»^ vastknoopen (1). 
Daarb^ wordt hst volgend formulier nitgesproken : 
3 Nu hebben wij n vrigheid gegeven om te gaan ; stoor 
óok ons dan voortaan nimmer meer. Wg zullen ons 
levensonderhoud nu weder rustig gaan zoeken, en, 
wanneer wij daarin goed slagen, dan ki^gt gi| er 
ook uw aandeel van." De weduw heeft nu ook vrij- 
heid om alleen , overal waar zij verkiest, te gaan , als 
daar gewoonte; en uithoofde daarvan is 't, dat zij thaas 
voor 't eerst weder naar de 'rivier gaat om zich to baden. 

Na den maaltijd, die gewoonlijk tot 12 uur aanhoudt, 
scheiden de familie en goede vrienden einddijk voor 
goed van eikanderen; en daarmede is die zoo omslagtige 
zaak geëindigd. Ik eindig nu ook dit stuk met de 
Volgende aanmerking. Dat, namel^k, uit hetzelve ons 
andermaal gebleken is, dat deze nog verblinde heidenen 
inderdaad te beklagen z^n. Hetis wÓEir, liunne ons na 
bdcende zeden en gewoonten verdienen mogelijt meer 
den naam van btfgeloovige dan wel volstreict afgodi* 



De Isatsten ontvangen het bdvengezegde offel*, altgd hin- 
nen's Iwis, en de eerstgenoemden , met uitzondering vas 
Jiane - 9o$lak - lai en andere te voren genoemde êêrêi- 
gêéêien , buiten lietselve. 



Digitized by 



Google 



367 

feie. Althans zp, en de Timorezen in deze Residentie, 
komen, in dit laaUte opzigt, de bevolking der Zaid- 
wester-eilanden op verre na niet op zijde. De laatsten 
hebben troawens , in plaats vaii maiis , van hout ge- 
sneden beeldjes, in de gedaante van eenen doode 
zooals ziy dien , met de handen op de schoudecbladecen 
en met de knieën 'tegen de borst aan vastgebonden , 
zittende begraven; en welke afbeeldingen men bij 
dozijnen op hanne zolders kan vinden. Daar en bo- 
ven staan bij hen afgodsbeelden aan de openbare we- 
gen hanner negorijen; waar, bij volksrampen, en al- 
daar dikwerf plaats hebbende misgewassen ,. met zeer 
veel omslagtigheid en woeste vreugde , het verzoe- 
ningsoffer openlijk verrigt wordt. £n nogtans moet 
men , gelijk ik * zoo even aanmerkte , diep medelijden 
gevoelen , met den angstigen Rottinees en Timorees , 
wanneer hij of een der zijnen ziek wordt , of als hem 
eenig ander onheil overkomt^ enkel d&arom dat bij in 
zgne onwetendheid , zulks toeschrijft aan den nadeeltgen 
invloed van ingebeelde booze geesten» 

Moge de t^d - dus spoedig komen , dat ook deze 
volkeren daarvan ontheven zullen vfotien , door 't een- 
voudig geloof eens waren Christens : wanneer zij , 
den vmaren God alleen zullen dienen , tet hun eigen 
troost in leven en in sterven. 

Timor Koepang J6 Aug* J84S. 

G. Heijmering. 



Digitized by VjOOQIC 



neCTSPLEGING 

OTER DK OKDeRDANEir T41f Z. H. DEN 80ESOEHOBKKJLK 

(Vervolg van bladz. 129)t 

Art. 16. Over het vlugten of wegblijven van 
zaakhebbende personen. 

Wanneer de gedaagde» na gedane dagvaarding, vlngt, 
is het hoofd , onder wien hij staat, verpligt hem op Ie 
sporen. Wordt hy niet gevonden, dan krijgt sijn 
Djekio Van Hameng Prodjo een bew^s , genaamd 
Serai Boeran (1), voorzien van het zegel van den 
Radhen Hadhipati , om hem , vraar hij ook mogt ge- 
vonden worden , ten allen tijde te mogen opvatten , 
waartoe hem de noodige hulp, zoo wel door do M^n- 
IJopat "» Mènfjolimo 9 als door andere hoofden moet 
worden verleend. Indien zijne ontvlugting "plaats heeft 
na de opteekening van zijne zaak, zooals in art* 14 is 



(l) Woordelijk beleekent het vervolghriéfoï brief tot 
vervolging. Hierdoor verstaat men een decreel van appr«- 
hende. Be persoon tegen wien zalk een decreet is ver- 
leend, heet Boeron, een vervolgde. 



Digitized by VjOOQIC 



36^ 



gtxegd, wordt zijn hoofd naar gelang der saak beboet 
en aan den eiseher een Seraf Boeran verieend. 

Zoo de eiseher, na de opteekening zignor zaak, weg- 
Uijft, of zich afwezig maakt, krijgt de gedaagde Tan- 
Hamong Prodjo een bewijs , genaamd Serat Beira 
(1), om naderhand wegens dezelfde zaak» niet weder 
in r^;len vervolgd ta kannen worden. Maakt Uj zich 
afwezig, nadat zijne tegenparüg gedagvaard is , dan wordt 
de zaak als niet gebeurd aangemerkt. Even ^oo wordt 
eene zaak beschouwd , warneer iemand eenen ander 
in regten vervolgt, maar na de indiening zQner papieren^ 
van z^na vordering afziet, of, zoo zigne tegenpartij 
voor de dagvaarding vlugt; kunnende eehter in beide 
gevallen de zaak voortgezet worden^ wanneer hy daar^ 
toe mogt vrilkn overgaan, of de gevlngCe peiaoon na<- 
derhand terugkomt* 

Art. 17. Over iet aanleggen vqn zaken van 

pereenen s in de ho^dplaate w&onaeAiigj 

tegen dorpelingen* 

Iemand, in de hoofdplaats woonachtig, eenen doq^e* 
Iing in regten willende vervolgen ^ wendt zich tot dat 
einde tot bet hoofd van de wigk , waarin hQ woont. 
Dit hoofd brengt hem bij den Djeiee , dia z:yn Id^gt^ 
schrift opmaakt , of zoo hg het reeds beeft , hetzelve 
met hem aan Hamong Prodjo indient. Deze zendt 
vervolgens eene dagvaarding aan den Djekio^'ioi wien»^ 



(1) Acte waarbij eene zaïkk veraietigd wordl. 



Digitized by VjOOQIC 



370 



afdeding '(1) ^^ gedaagde behoort 9 en die de dag- 
vaarding verder overhandigt aan aujn hoofd. Zoo de ge- 
daagde een ondergeschikte is van eenen ambtenaar, 
die onmiddeljjk onder gemeld hoofd staat , wordt dexe 
gelast , om dien persoon opteroepen , ten einde hij aan 
gemelden Djekto overgegeven en door dezen voor de 
regtbank gebragt worde. Indien ^ulks het geval niet 
is 9 wordt de dagvaarding gezonden aan het hoofd, 
dat tot gemelde af deeling behoort, en aan hetwelk 
de gedaagde ondergeschikt is. Dit hoofd geeft vervol- 
gens last aan zijnen ondergescliikten ambtenaar , onder 
wien de gedaagde staat, om denzelven opteroepen. 



(1) Het Javaansch woord voor afdeeling is Gêgêiéng^ 
ngan hetwdik ook omtrek , werkkring y beieekent. Mea 
heeft te Soerakartfl vgf groote afdeelingen te weten: JEis^ 
dhipaten (gebied van den Kroonprins) ; Pangeran Kam-» 
êepoeh (gebied van den jongeren echten broeder van de^ 
Keizer) ; Kapatijan (gebied van den Radhen hadhipati); 
Pangoelon (gebied van den Jlfa» Pangoeioe') ; en Pra-^ 
djoerit (gebied van den bevelhebber der troepen van dea 
Keizer). Pe zonen van den Torst » uitgezonderd de Kroon- 
prinsy behooren tot de afdeeling van den Pangeran Kami* 
êepoeh ; deze en alle overige Prinsen tot die van den 
Kroonprins; de Toemenggoengê tot die van den Madken. 
hadhipati ; de priesters en andere geestelijke personen tot 
die van den Mae Pangoeioe ; en zg , welke tot den krijgs- 
stand behooren > tot die van den bevelhebber der troepeo , 
terwyl behalve het reeds genoemde , elk voornaam Ja* 
vaansch ambtenaar , die eenen JJJekeo in zijne dienst heeft» 
ook eene kUina afdeeling heeft. 



Digitized by VjOOQIC 



321 



Zoodta hij gekomen is» woedt hij door eenen Kami* 
êepoeh (1) naar het hoofd gebragt, aan hetwelk meer* 
genoemde DJekso ondergeschikt is* Deze brengt den 
gedaagde verToIgens naar de Pradhoto gezamenliyk 
met eenen vertrouweling van gameiden KamUepoeh. 
Voor de regtbank yerschenen zignde, wordt de saak 
verder behandeld op de wj(jze zooals in art. 14 is. 
gezegd. 

Indien de gedaagde niet verschignt, wordt i^ zijnen 
Djekio last gegeven , om hem op eenen te bepalen 
dag voor de regtbank te brengen : voldoet liij hieraan 
niet, dan moet hij zooals in art. 15 is gezegd, eenie- 
rat hoebojo dendo afgeVen. Wanneer nn, na verloop 
van nog drie zittingdagen, de gedaagde niet verscfiijnt» 
wordt de Djekêo metv|}f realen beboet: zoo, na omme- 
komst van nog drie zittingdagen , de gedaagde niet 
Terschijnty ' wordt de Djekso in zijn ambt gescliorst. 
Mogt hij daartegen iets inbrengen, namelijk dat het 
niet verschijnen van den gedaagde toe te' schrijven is 
aan onwilligheid dan wel aan tegenwerking van deze 



CO Hei woord Kamtiepoeh is op bladz. 101 noot 3 be- 
reids verklaard; doch het zal niet ondienstig zijn, hierover 
nog meer te zeggen. £lk voornaam Javaansch ambtenaar 
heeft eenen in z\jne dienst , die Paiih gefiaamd wordt , of 
houdt een aantal bedienden, over welke bij een hoofd aan- 
atelt* Zoo een Patik of hoofd der bedienden voert ook 
den naam van Eamiêepoeh, Ook de dorpshoofden hebben 
Kamiiêpoeh'^8 9 die, bg hunne afwezigheid, hunne fnnctien 
waarnemen. 



Digitized by VjOOQIC 



3T2 



vef. gene Prinsen , ëan doet Hamêüg Prodjé daamui 
verslag aan den Radhen hadhipaii^ of aaii den 
Kreonprini, naarmate de Redhi onder deien of 
genen ataat. 

De Redhi krijgt vervolgens last, om den gedaagde 
uitteleveren^^en hein de verzekering te geven, dat hem 
geen het nunste leed zal geschied^i (1). BlQft hQ in 
zyne onwilligheid volharden, dan geeft de Bedki 
daarvan verslag aan de overheid. Behoort de gedaagde 
onder de Kadhipaten , dan geefifc deze , na ontvangea 
berigt van den Redhi^ daarvan kennis aan den Radhem 
Hadiipati , die de zaak laat waarmaken. Zoo de on* 
willigheid van den gedaagde ten vollen gebleken is, en 
de Monijppai en MonijoÜmo daarvan overtuigd zfjn , 
wordt van den hoofd - Redhi en a^ne unbtg^iootflB in 
de nabuorschap zyns gebieds, een bew^s voorzien vm 
hunne zegels gevorderd , waatbfj zi{ verklaren , dat 
de gedaagde wezenlijk onwillig is. Dit bewijs wordt 
den Radhen Hadhipati aangeboden , die daarna zen- 
delingen afvaardigt, met eenen magtbrief, genaamd 
Seraf Pangoewoso Kethok (2). Heeft de gedaagde 



Cl) De spreekmanier bij hei geven van zoodanige verze^ 
kering is : Hannanggel bedahhing hebeih , gempmïïi»^ 
itarongkot dat is: waarborgen voor het scheuren vmn 
%ffn kleed en het breken van %^ne krieechedem 

(9) Kethok beteekent hakken; dos Serat Pangoewosm 
JC^hok, een magtbrief, waarbij den houdermagt verieead 
wordt , om den persoon , tegen wien zoodanig een magt- 
brief ia verleend» des noods te mogen afmaken. 



Digitized by VjOOQIC 



373 



ved aanhang, dan wordt de magtbrief overgebtagi 
deor eenen Klitoon tbd den Wadhono djmci óf Wm^ 
diono lebet ^ met eenige Pcmnewoe^s en Manirfê, 
benevens den JMhniri Sadhoso en Djekto. Deie aen« 
delingen begeven zich regtstredkg tot den hoofd- 
Redhi , die gewapende mansohappen op^ de been moet 
brengen* 

Wanneer de gedaagde zich gewillig overgeeft, dan 
wordt hij naar de hoofdplaats gevoerd. Blijft hij in 
zijne onwilligheid volharden , dan wordt hij opgevat , 
gebonden en in dien staat aan de overheid overgele- 
verd. Neemt hij eene vijandelijke bonding aan, dan 
brengt men hem om, en snijdt zijne ooren af, welke 
der overheid worden aangeboden , in welk geval zijne 
zaak als afgedaan beschouwd wordt* 

Indien de gedaagde weinig aanhang beeft, bestaat 
het ïendelingschap slechts nit eenen Mantri Sadkoso 
en eenen Djekso, en men gaat te werk, eveil als hier- 
boven is gezegd. 

Wanneer de eischer of gedaagde zioh afwezig maakt, 
nadat de laatstgenoemde gedagvaard is , dan wd na de 
opteekening der zaak , zoo wordt hierin gehandeld , 
als in art 16 is voorgeschreven. 

Art. 18. Over "het aanleggen tan zaken van 

dorpelingen tegen personen op de hoofd- 

plaaU woonachtig* 

In zelver yoege , als in art. 14 is gezegd , worden 
de zaken aangelegd van eenen dorpeling 'tegen eenen , 
die op de hoofdplaats woont, met dat onderscheid al- 



Digitized by 



Google 



374 



leen , dat de aanlegger van de zaak zich eerst ver^ 
▼oegt bij den hoerah Tabon, die hem verder over- 
geeft aan zijnen Djekso. 

Art. 19. Over zaken , tmschen personen op dè 

hoofdplaats woonachtig j die door middel 

van de Pradhoto voor de Soerambi 

gehragt worden. 

Eene zaak voor de regtbank Pradhoto gebragt , en 
bij onderzoek gebleken zijnde, te behqoren lot' de 
regtscompetentie van de Soerambi^ \yordt met het 
daarvan opgemaakte verbaal door Hamong Prodjo 
aan den Djekso van den Mas pangoeloe overgege- 
ven, om voor laatstgenoemde regtbank gebragt te 
worden , met of zonder de Djeksó*s van den eischer 
en gedaagde. 

De Mas pangoeloe geeft vervolgens last a^n den 
Ketib of Kabajan om de zaak op te teekenen. Wan- 
neer, bij vergelijking van het verbaal der Soerambi ^ 
met dat van Hamong Prodjo^ de zaak strydigheden in 
zich heeft of niet klaar is (1), worden de zaakheb- 
bende personen , zonder verder onderzoek , afgewezen. 
Is de zaak klaar (2), dan wordt het onderzoek daar* 



(1) Eene zaak die niet klaar, of onvolkomen is,irordtiii 
de regtstenn genaamd Hatoer gempal. Hatoer beteekeni 
verklaring ; en Gempal ^ spatten; dus woordelijk een» 
gespatte verklaring. 

, (2) Eene zaak die klaar is heet in de registerm : .llalo«r 
dhadhos. — Hatoer beteekeni verklaring ; en. dkadhoM » 
worden ^ doorgaan» 



Digitized by VjOOQIC 



375 



of owaUdeligk gedaan of tot èeiiM te bepalien dag 
aitgesteld. 

Nadat de xaak wederzijds yergeleken is , gaat men 
•ver tot het opmaken van het vonnis, en eischt van 
den eiseher en gedaagde de ganioemgan^ zoo als in 
art. 14 is gezegd , na het deponeren van welke .het 
vonnis (1) eerst uitgesproken wordt. Aan den eischec 
en gedaagde wordt vervolgens een geschrift nitge^ 
reikt, hetwelk men Pikoedoetig Aarampoengan (2) 
noemt. 

De behandeling van zaken bij de Soerambi geschiedt 
op deze wijze. Wanneer de gedaagde erkent, moet hij 
bettdeh of terug geven j wat hij schuldig is. Ontkent 
hij en heeft de eischer getuigen» dan worden deze 
beëedigd. Zoo de verklaringen der getuigen niet tegen 
elkander strijden , dan wordt het vonnis ten voordeele 
van den eischer uitgesproken , in het tegendeel is de 
zaak voorgeene afdoening vatbaar. Mogt de gedaagde, 
uit gebrek aan bewijzen tegen hem, eenen eed willen 
doen , dan is de zaak afgedaan. Vergt hij echter dien 
eed van den eischer, dan moet hij in dat geval als 
ganioengan geven , zoo] veel als de eisch bedraagt. 
De eischer wint, zoodra hij den eed wil doen; 
doch zijne zaak wordt .vernietigd of beschouwd als 



(I) Het vonnis» dat bij den regier gedeponeerd blijft» 
heet Karampoêngan. 

" (2) Pêkoedoeng Karampoêngun is een vonnis, aan 
partgen nitgereilit. 



Digitized by VjOOQIC 



376 



Biet ta ayn gebeurd , wanneer hig daartoe 
is , of geene getuigen heeft. 

• Klagten over verwonding of moord Bi|n yoor geene 
afdoening vatbaar , wanneer dezelve niet klaar noch 
volkomen zijn. Li de zaak klaar, en voorzien vaa 
goede get«igen, of bewijsitukken , Njino bahinmat (1) 
genaamd 9 dan wordt dezelve volgens de wet iut« 
geweseUé BiQ gebrek aan voldoende getnigeiiof bewi}8- 
gtnkkea, wordt sleóhts een eed van den gedaagde 
gevorderd, waarmede de zaak afgedaan is. 

Wanneer de gedaagde op den bepaalden dag niet 
verschijnt, geeft de Ma$ pangoeloe door zijnen DJeito 
daarvan kcAnis aan Hamong Prodjo^ die aan den Djékso 
van den gedaagde last geeft, zooals in art. 15 veorge- 
■clireven is. Verschynt de eilcher niet, dacn gc»t mea 
ook volgens gemeld artikel 15 te weric. 

Taikea , welke door den Priester van de hehm^b^ 
benden voor de Soerambi moeten gebragt worden , zijn 
gehed buiten de bemoeij^is van de PradAota. 

Art. 20. Offer het aanleggen van zaken iy de 

Soerambi , van eenen op de hocijdplaats woon- 

aehiigy tegen eenen dorpeling y zonder 

bemoeijenis van de Pradhoto. 

Iemand inde hoofdplaats woonachtig, eene zaak v^il- 



(I) 'Sjino is het zigtbare voorwerp eener nisdead (cor- 
pus dellcti) ; Bahinnat do getuigenis der burëa , of der 
Montjo'pat en Montjo-limo, 



Digitized by VjOOQIC 



377 



kilde voeraii lagen ee&eii dorpeling, vervoegt zich bl} 
den Priester , in viiena wQk hij woont* Deze brengt 
hem bQ den Priester, onder wiens nfdeeling de eisoher 
behoort, om door hem hy den Mas pangoehe ie wor- 
den gebragt. Nadat laatstgenoemde bet berigt van de 
geheela zaak ontvangen heeft, geeft big door zynen 
f[abajan^ of den Priester, die den eischer aangediend 
heelt, last aan den Priester, onder wien de gedaagde 
staat, oin dezen voor AeSoeramli te brengen. Laatst-* 
genoemde Priester wendt zich deswege tot zijn hoofd, 
opdat hetzelve de noodige bevelen tot verschijning 
van den gedaagde geve* - 

Verschijnen de eischer en de gedaagde voor dq Soe^ 
rambi, dan gaat men dadelijk tot het onderzoek over. 
Ingeval , door tusschenkomende moèyelijkheden , de 
gedaagde niet verschijnt , en het eene zaak van a»n- 
gefegeniieid is , dan zendt de Mas pangoehe eenen 
Djeki^ naar Hamong Prodjo'j met uitnoodiging om 
voor de viM»ebi[|ning van den gedaagde te zorgen, fla- 
mong Prodjo geeft vervolgens last aan den Djeifo, 
ander wiens afdeding de gedaagde behoort 9 om zich 
te vervoegen bij het hoofd van den laatstgenoemde , 
en hetzelve tot uitlevering van zijnen ondergeschikte 
uit te noodigen. Kan dit hoofd, wegens tusschenko- 
mende moeyelijkheden de uitlevering niet doen, dan 
geeft hij daartoe last aan den Rediij die den gedaag- 
de tot verschijning moet noodzaken. Is de zaak van 
minder bdang dan laat de Mas pangoeloe den eischer 
door den Priesier , vergezeld van z^nen Kabajan of 
eenen anderen beambte, brengen bij den Pangoelê^ 



Digitized by 



Qpogle 



37« 



JVahib , die tevens Chakim is (1) , in wiens dhesa de 
gedaagde tvoont , ten einde de xaak , zoo mogelgk , 
door hem in den minne geschikt worde* liuBk dexelFe 
niet door minnelijke schikking afgedaan worden, daa 
brengt men den gedaagde voor den Moi pangoeléem 
Mogt hlJ onwillig zijn, om voor dezen te verschenen ^ 
dan wordt alleen een verbaal van de zaak opgemaakt ^ 
volgèkis hetwelk de Mag pangoeloe het vonnis slaat, 
welk vonnis aan den Priester of Wali van den ge- 
daagde wordt gezonden, om door hem te worden vol- 
trokken. 

Art. 21. Over het aanleggen van zaken van 

eenen dorpeling tegen eenen op de hoofd- 

plaaats woondchtig. 

Een dorpeling, die iemand op de hoofdplaats woon- 
achtig bQ de Soerambi in regten wil vervolgen , wendt 
zich tot dat einde tot dén Loerah Tabon, die hem bQ 
zijnen Priester brengt. Deze dient hem vervolgens aan 
bij den Priester, onder wiens afdeelingde eischer be- 
hoort, om door hem bij den Mas pangoeloe te worden 



(1) Nahiöf ie gelijk Chakim zijnde» iê een priester» die 
bevoegd is » om meisjes of rroawen die geen Jfali hebben 
of wier Wali afwezig is y in den echten staat te verbin- 
den. Wali is de persoon » wiens toestemming tot een 1ni« 
weiyk noodzakelijk vereisoht wordt» zoo ab grootvader» 
vader, broeder» oom» neef, eni^ van hei mannelgke ge« 
sfaicht. Een manspersoon » die zich in den eehi wü bega- 
ven, heeft geen Wali noodig. 



Digitized by VjOO^IC 



379 



gebnigt. Nftfbt laatstgenoemde het klagtschrift oot- 
vangen heeft, zendt hQ z^nen Kabajan naar den 
Priester van den gedaagde , om dezen voor de regt- 
bank te doen yerschijnen* Laatstgenoemde Priester 
geefit daarvan verslag aan zQn hoofd. Zoo er geene 
iMi^eigldieden bestaan , wordt de gedaagde door zQ- 
nen Priester voor de regtbank gebragt, waar de zaak 
naar regten beslist wordt* 

Wanneer gemeld hoofd, in de uitlevering van den 
gedaagde , moeijelijkheden maakt , geeft de Moi pa* 
ngoeloe door zynen Djekso daarvan kennis aan JTn- 
mong ProdiOf met nitnoodiging, om voor de verschij- 
ning van den gedaagde te zorgen. Hamong Prodjo 
zendt vervolgens den Djekso , onder wiens afdeeling 
de gedaagde staat , naar deszelfs hoofd , om de uitle- 
vering van den gedaagde te verzoeken. Maakt dit 
hoofd daartoe nog zwarigheid, dan doet gemelde Djek" 
soj namens Hamong Prodjo, daarvan verslag aan 
den Djekio negari , die zulks verder mededeelt aan 
den Radhen BadAipafu Deze moet den gedaagde tot 
verschijning verpligten. 

Art. 22. Over geschillen iusscien dorpelingen. 

De priester van hei dorp is degene , tot wien ide 
personen, onder zQn district behoorende, zich het 
eerst wenden , wanneer zij een geschil met elkander 
hebben. Gemelde priester brengt den 'belanghebbende 
bi} den^Pangoeloe NaAib, met bekendmaking van het 
bestaande geschil. Deze tracht vervolgens de zaak 
door minnelijke schikking bff te leggen. Mogt een der 

6. 1. IK s. 26* 



Digitized by VjOOQIC 



380 

partijen daarin geen genoegen nemen, dan kan de min- 
nelijke schikking niet gelden , in welk geval de Pa- 
ngoeloê NaUb aan den bdanghebbende rrigheid ver- 
leent, om ziek tot s^nen bevoegden regter op de 
lloofdplaata te wendenl 

Wanneor de zaak tegen eene vrouw is, dannnietsQ 
door haren ITaA', of bij ontstmtenia van dezen, deer 
haar hoofd bij den Pangaeloe NahÜ gebragt werden. 

Art« 23* Over eene vrouw ^ die^ nog niet wet- 
tig van haren man gescheiden zynde^ 
een tweede huwelyk aangaat. 

Wanneer eene vrouw , wier huwelijk nqg niet wet* 
üg iB ontbondm , zich met eenen ander in den écht 
laat verbinden, en zij hierover door haren man hy 
den Maepangoehe wordt aangeklaagd, dan laat deze 
tot zich ontbieden den priester', die de vronw ge- 
trouwd heeft , haren Wali , benevens de aanklaagde 
vrouw* De priester van den man , door wien deszeÜb 
.aanklagt aan den Mas pangoeloe is ingediend, moet 
daar ook tegenwoordig zijn. Indien uit het Miderzoek 
by gemelde personen mogt blijken , dat het huwel^k 
wettig ontbonden is, dan wordt de aanklagt van de 
band gewezen* In het tegenovergestelde gevd, wdrdt 
de priester , die de vrouw getrouwd heeft , mn ^3^ 
ambt ontzet , het tweede huwelijk Terbroken , en de 
WaU tot eene evenredige gddboete veroordeeld. 

Art. 24. Over eene vrouw, die haren man verlaat. 

Wanneereene vrouw wegens hnissel^k on genoeg ea. 



Digitized by VjOOQIC 



3»! 



sonfler voorkeimis vim bar^n ma^^ het hms veijaat 
<in fdQh ergens ophoudt , aumder dat adj sich la|it over* 
fedeny om bjQ hfur^n man terug te keerenj en deze 
daarover niet te ^eden is 9 dan wendt hy zich , ver* 
gesold van zijnen priester, tot den Mti9 pafègoele^m 
Deze verlating noemt men JSToedJgeê. 

De Moi pangoeloe laat vervolgens de vrouw en ha- 
ren Wali ontbieden'^ en geeft aan de eerstgedoemde 
last 9 om tot haren man terug te keeren , en hem om 
vergiffenis voor den beganen misstap te vragen. Wil 
zQ daartoe overgtan , en is de man genegen, haar te- 
rag te nemen , datt is de zaak dtiarmede afgedaan. 
Mogt hij^ 'om deze of gene redenen ^ niet geMgen 
jBga , om haar terug te nem^ > niettegenstaande zQ 
gewillig isyfa^A om veigiffenif te vragen,, dan kan 
de vedating haar niet als een misdfgf worden apn- 
gerekend, in wdk gevalzij.de editseheiding mag 
•tSdira en aanspraak maken op onderhoud » en de 
VMrmJllaf des haweI(}ksvoerwaarden van deii kant 
van haren min; 

Ie z§ .echter o^genegea, haren man om vergüBfe^ 
liis te vragen, dan ^kent de regter bayr niisdr|}f van 
verlating, in welk geval zy geene aanspraak heeft op 
onderhoud) of op eenige goederen ^ door haar ra den 
pnan gemeenschappeiyk bezeten ; terw^I zQ verstokjon 
\A^U van het regji;, om een tweede huweligk aantegaan (1)« 



(1) Ia dH geval is bet bawel$k nog niet ontbonden. Daar 
de wet vier vrovwea aan den maa toestaat 9 zoo is bet hem ook 
gfoorlo^fdiOttizich met eeae andere vrouw ie laten (ronwen. 

26» 



Digitized by VjOOQIC 



383 



Laat ZjQ xidi in wemrwil deaser mitspiaak » met eenen 
ander* trouwen, dan wordt, op aanklagt van émt 
man, hierin gehandeld zoo ala in art. 23 ia geB^« 
Mogt xQ echter 9 na varloop Tan tijd, tot ihkeer ko- 
men, on haren nuan om yergiffenia vragen, dan wordt 
haar misdrgf van verlating nitgevriidit. . 

Art. 25. Over het aangaan van een huwelyk , 

itaarin de Walij zonder wettige reienen 

miskend wordt. 



\¥anneer eene vroaw , zonden wettige redenen , 
voorbQgang van den Wali , lieh in het Imwdgk |e* 
geeft, en deze daarover niet te vreden ia, vervoegt 
hg zich hg zijnen priester, die hem bij den Ma$ pm^ 
ngoeloe brengt. Deze laat de zaak onderzoekm , zoo 
wel faQ dengene , die de vrouw getlrouwd heeft , ala 
bg de laatstgenoemde. Blijkt uit het onderzoek dat 
de toestemming van den Jfnli , zonder wettige rede- 
nen , niet is gevraagd , dan wordt het huweiyk ond^* 
den , en degene , die haar getrou]frd heeft , of met 
eene geldboete of met ontslag uit zijn loiibt , gestraft. 
Na do ontbinding van zulk een huwelijk , gebeurt het 
zeer dikwijls , dat de 3tat pangoeloe de zaak tusschen 
de vrouw en miskenden Wali bijlegt. Zijn zg tot 
minnelijke schikking te brengen , dan kan het ontbonden 
huwelijk weder bevestigd worden. In het tegended 
blyft de ontbinding, van kracht. 

Is het echter na onderzoek bewezen , dat de vronw 
wettige redens heeft , om ^ich , zonder toestrauning 
van den Wali , in het huwelijk te begeven, dan wordt 



Digitized by VjOOQIC 



383 



hetxdve niet onlbMiden , en degene die haar getrouwd 
heeft, van alle yerantwoordelijkheid ontheTen. De 
wettige redenen , om welke men zonder verkregene 
toestemming Tan den Waii een hawebjk mag aangaan, 
sjgn: l^ wanneer dé Wali ver woont (1), 2® wan- 
neer hg zgne toestemming niet wil geren (2) , 'en Z9 
wanneer hij de Trouw, in het aantegane hnwelgk, 
tegenwerkt* 

Art. 26^ Offer CAakim (3). 

Ingeval eene Tionw , tot het aangaan Tan een ha- 
weligk , ^ noodzakel^k de toestemming Tan een' Ciaiim 
moet hebben , «a zij desniettegenstaande zonder dezen 
zieh in het hawelijk begeeft , dan wordt het huwelijk 
ondbonden , en degene , die haar getrouwd* heeft, door 



(1) Wanneer een Wali ver woont > of afiresig is , en 
zich bevindt op eene plaats, twee dagen gaans ran het 
woonhuis dergene» die zgne toestemming tot het huwelijk 
noodig heeft» mag deze zonder zgne toestemmig een hnw«* 
lijk aangaan. Deze 'afstand is bekend onder de term ran 
JCaHh hademman , dat is twee koelien of éwee morgen^ 
etonden. 

(2) Een Waii , die zijne toestemming tot een hawelijk 
niet wil geven, heet Waii maiang, hetwelk woordelgk 
beteekent een dwarêBooMend Waii. 

(3) Bit arabiesch woord beteekent eigenlgk regter » wd« 
ken titel men aan den Opper-priester toekent. Dese heeft 
de bevoegdheid om. meisjes of vronwen» die geen Waii 
hebben » of wier Waii afwezig is , in den echten staat te 
verbinden, of daartoe zgnè toestemming ie-.verleenen. 



Digitized by 



Google 



384 



den Sïoi pangoeloe of met eene geldboete ^ of ontslag 
uk zijn ambt , gestraft. Mogt 2t| , na de ontbinding 
des huwelijks genegen 2ijn, de toestemming van den 
Chakim te Tragen , om met denzelfden man , dan wél 
met eenéki ander* te trouwen, kioi zulks toegestaan 
^^iden* 

Art. 73. OiÊer aanklagt van eene vrouta 
tegen haren man (l). 

Eene vrouw ontevreden zijnde over haren man , we- 
gens het niet vervullen der hnwelijkspligten (2), wendt 
zich tot den priester t die haar getrouwd heeft, of 
tot den Maf pangoeloe , om de echtscheiding te vor- 
deren (3). Nadat zQ drie herhaalde malen hare aan- 
klagt heeft ingebragt, laat Ae Mas pangoeloe hareft 
man ontbieden, bij wien Iiij omtrent de gegrondheid 



(1) Dese aanklagt heet Rqfak^ hetwelk eea Arabieseh 
woord !■• 

(2) 'Be hawd^kspügteu van den man zijn: I'. zjjnt 
vreuw niet te verlaten ; 2^* haar huisvesting te verleeaen» 
3<^. haar te onderhouden » en 4o. liaar te bekennen» 

(3) Eene vrouw moet ^ drie herhaalde malen hare aan- 
kh^ bg den Opper-priester ef anderen Priester van lager en 
rang 9 inbrengen» alvorens daaromtrent onderzoek worde 
gedaan. De aanklagt gesobtedt bg tosschenpozing van 8 
tot 16 dagen en wordt steeds voor notificatie aangenomen ; 
omdat man en vrouw» in dien tussdientgd, zieh wèüigt 
met elkander kunnen verzoenen » in welk geval nieta vaU 
de aanklagt komt. Elke aanklagt kost haar 20 tot 40 centat 



Digitized by VjOOQIC 



385 



4er kli^^ onderzoek doet. Zoo bQ weseDlgk niet 
Tpldaaii heeft aan zijne pligten jegens zigne ttouw, 
dan wordt aan hem de vraag gedaan^ of hig al dan 
niet genegen is , om daaraan alsnog te Voldoen. In 
het eerste geval , wordt zulks door den Mas pangoeloe 
opgeteekend (1). Voldoet hij na verloop van tgd aan 
zyne belofte niet, en wordt hij andermaal daarov^hig 
den Mas pamgQeloe aangeklaagd, dun kan het howelyk, 
200 man en vrouw niet tot eene minnelgke sehikking 
te brengen zijn , verbroken worden. 

Ingeval by onderzoek de man , hóezeer bevonden 
wordende zijne hnwelijkspligten niet te hebben vervuld , 
evenwel ongenegen is , daaraan alsnog te voldoen , ea 
niet tot eene echtscheiding wil overgaan , dan betaah de 
vrouw op last van den Mas pangoeloe zekere hoeved- 
heid geld, hetwelk den naam van Jotro pamiwal{2) 
4f aagt » om daarmede de echtscheiding af te koopen. 
Blijft de man in zg&e onwilligheid volharden , Mmeligk 



(1) Wanneer eene vrouw drie herhaalde malen hare aan- 
klagt tegen haren man > wegens verzuim van huweli^ks- 
pligien, inbrengt bij den Opper-prietter» laat deze* hem ont- 
bieden. Zoo hij Cde man) na onderzoek beloofd om zijne 
pligten ala man jegens zgne vrouw te vervullen » wordt 
deze belofte in geschrift gesteld. Sit draagt den naam van 
Talak SipaU Wanneer hg desniettegenstaande zgaen. 
pligt niet vervult, wordt het huwelgk ontbonden. 

(2) Jotra beteêkent ^êld ; en Pamiwal eigenlgk afwe^ 
xtg:; doch hier beeft het de beteekenia van qfkoop, dua 
afkoopsom. 



Digitized by VjOOQIC 



38« 

om de echtscheiding niet te geren (l), dan worde 
hiBt hawelijk door den Ma» pangoel^e Temietigd. Dese 
vemietiging neemt men Masak. 

Art. 28. Over Auwelyhspamd. 

Indien b^ het ontbinden, van een huwelijk^ de maa 
vroeger het huwel^kspand (sie aanteekening 32) nog 
niet heeft gegeven , is hij verpligt , hemlve alsnog 
nittekeereh , ten zQ de vrouw hem dit wil kwiQ tsefadUm. 

Art« 29. Over iet aanleggen van zaken hy de 

Balemangoe tu99chen personen op de 

hoofdplaats woonachtig. 

Alle zaken , bg de Balemangoe bdioorendey wdke 
geen bewijs van aangifte van de Pradhoto behoeven , 
mógen regtstreeks voor eerstgenoemde regtbank ge- 
bragt worden* De aanlegger vervoegt zich eerst ^3 
hi^t hoofd van de wijk. Hetzelve* brengt bem bi| den 
Mantri sadhoso , en deze bij den Djekso negari , om 
verder ingediend te worden aan iea Badhen Hadhipali^ 
dia 9 na ontvangene kennisgave , last geeft om de zaak 
te onderzoeken. 

De eischer mag zijne klagten schriftel|ik of monde- 
ling indienen. In het laatste gevd worden dezelve 
door den Bfantri sadhoso onder de Balemangoe opge- 
schreven. Znik eene schriftelijke aanklagt draagt den 
naam van Serat hatoerran goegat. 



(I) De man bezit het voorregt, om het hawelijk ie doen 
ontbinden , wanneer hjj zulks verkiest* 



Digitized by VjOOQIC 



387 



De Bifekio negmri^ na de schrifteligke aanklagt te 
lebben omvangen , geeft of namens den Radken Ua* 
düpatif of namens den raad der Balemangoe last aan 
den Mamtri sadkoso van den gedraagde , om desielfs 
WadAono tot uitlevering van den gedraagde, uittenoo- 
éigen. De Wmdkono geeft yervolgens de noodige be« 
velen tot deie nidevering, waartoe bij ^of zijnen ei- 
gen zendeling of gemelden Mantri sadioso bezigt. 

Zöodra nu de eiseber en de gedaagde versebenen 
zQn, vrordt aan den laatstgenoemde de aanklagt voor- 
gelezen door den Maniri sadkoso ^ 019 daarop te ant- 
woorden* Het antwoord gescbiedt of staande de zit- 
ting of aebt , dan wel zestien dagen daarna* In bet 
eerste geval wordt betzelve door den Mantri sadhoso 
opgescbreven , anders stelt men de aanklagt in banden 
van den gedaagde. 

Nadat de gedaagde zijn antwoord lieeft ingediend, 
w^t betzelve door den Djekso negari aan den 
Badken HadAipati aangeboden , die , na inzage , bem 
gelast , onH met overleg der Mantri^ s sadhoso , bet 
vonnis op te maken* Handelt dé zaak over goederen, 
en is dezelve klaar, dan eischt de Djekso negari 
de gantoengan, zooveel als in art. 14 is gezegd, 
zoowel van den eiseber als van den gedaagde-, na 
de ontvangst van welke , bet vonnis aan den Radken 
HadkipaÜ wordt aangeboden , die betzelve mededeelt 
aan de acbt Wadhono*s , om daaromtrent bun gevoelen 
te vernemen. Stemmen zij daarin overeen , dan wordt 
bet vonnis uitgesproken , waarvan afscbrifben worden 
verleend., zoowel aan den eiscbet 1^ aan den ge- 



Digitized by VjOOQIC 



388 



daagde. Dit geschrift noemt men Pikoedoeng hturmm' 
poengan. 

Indien de verklaring van den eigeher en den ge- 
daagde tegen elkander strijden , en er geene getuigett 
of andere voldoende bewijsstukken voorhanden xgn , 
dan moet de gedaagde zieh van de aanklagtdooreeoeii 
eed soiveren , waarmede de zaak ^ffpAMl is. 

Art. 30. Over het aanleggen -van zaken ^ van 
eenen op de hoqfdplaaU woonacAtigj tegen 
eenen dorpeling. 

Op dezelfde wigze , als in ait« 29 is gezegd , weicdt 
eene zaak behandeld van eenen op de hoofdplaats 
woonachtig tegen eene dorpeling f met dat onderscheid 
alleen, dat de IFo^M^n^, onder wiens, af deeling de ge- 
daagde behoort, aan den Loerah Tahon last geeft 
om denzef ven aan de regtbank uitteleveren. 

Ingeval echter de verklaring van den eischer en den 
gedaagde tegen elkander strijden , en men het noodig 
acht , dat er een plaatselijk onderzoek, worde gedaan , 
zoo doet men daarvah verslag aan den Badhen HadM^ 
paii , , die vervolgens last geeft om het onderzode te 
bewerkstelligen* Daartoe worden gewoonlijk afgezop- 
den de M^tri sadhoso en de DJeiio , die zich regt- 
streeks begeven naar den Redhi* Deze brengt hen 
ter plaatse waar de zaak is voorgevallen, en do^ de^ 
Montjo "pat en Montjo - lima bQ elkander komen , 
waarna het vonnis , naar bevinding van zaken 3 
mtgesprdken , en een afschrift daarvan aan den eizcbn 
en gedaagde nitgereikt wordt. 



Digitized by VjOOQIC 



389 

Art. 31. Owr het aanleggen wnn zaiên ean 

eenen dorpeling^ tegen eenen op de koqfi^ 

plaatt woonaoAtig. 

Een dorpiBling , eene zaak tegen Eijneo LoermiTaion 
iMTÜlende voeren , geeft daanran kennis aan de Mm^ 
tjopat en Montjêlimo en vervolgens aan den Redhi, 
welke laatste 4ieni | of naar de hoofdplaats brengt , of 
hem vergunning verleent ^ om zich in persoon te 
wenden tot het hoofd van den Loerah Taion. Dit 
hoofd tracht, zoo mogel^k, de zaak bij te l^gen, 
of door minnelgke schikking af te doen. Nemen par- 
tijen in zijne afdoening geen genoegen, dan geeft hij 
den eischer over aan den Mantri »adho90^ onder wien 
hiQ behoort 9 die hem voor de Balemangoe brengt» Is 
de zaak küaar , dan wordt dezelve naar régt en biliyk- 
faeid afgedaan , waarna een geschrift van...het vonnis 
aan den eischer en gedaagde wordt uitgereikte 5om- 
wQlen wordt, zulks ook niet gedaans. Verschilt de 
zaak van elkander , dan wordt invoege als in art» 30 
18 gezegd , daamdar een plaatselgk ondertoek gedaan» 

Zoo hy het niet tegen den Loerai Tabon heeft, dan 
wendt de aanlegger zich tot den Bedii , die zoo veel 
mogelyk, het geschil 'in der minne schi|f:t« Nemen 
partijen in z^ne minnelijke afdoening geen genoegen ^ 
dan brengt hi] den eischer naar de hoofdplaats 9 of 
vergunt hem , om zich tot den Loerah Tabon te 
wenden. Deze geeft hem over aan den Djekio , of 
aan den Mantri sadhoso^ om zijne zaak voor de 
Balemangoe te brengen. Is de zaaJc klaar, dan wordt 



Digitized by VjOOQ-IC 



390 



dezelve naar regt en billijkheid afgedaan , WBana een 
afschrift van het vonnia j 200 wel aan den eiaefaer als 
aan den gedaagde wordt uitgereikt* Somw^len wordt 
zulks ook niet gedaan. Verschilt de zaak van elluui- 
der, d«i wordt, even als in art. 30 is gezegd, daar- 
naar een plaatselijk onderzoek gedaan. 

Art. 32. Over het aanleggen mn zaken 
iusêchen dorpelingen* 

De geschillen tusschen dorpelingen worden zooveel 
mogelipk doenr het dorpshoofd bijgelegd. Kan het geschil 
niet door minnelijke schikking afgedaèn worden, dan 
brengt dat hoofd beiden bij den Redhi , of des noods 
bij den hooti,^ Redhi • Wanneer noch deze noch gene 
de zaak kan bijleggen , dan wordt de eischernaar den 
Loerah Tabon opgezonden. Deze brengt hêm bQ zQn 
hoofcl , om door hetzelve verder aan den Djekso of 
Mantri mdhoso te worden overgegeven. Men behan* 
délt de zaak verder, als in art. 30 is gezegd. 

Heeft zulk een dorpeling eéne zaak tegen zijn dorps- 
hoofd , dan vervoegt liij zich bij den •Redhi. Heeft 
liff tegen laatstgenoemde, dan wendt bij zich tot den 
Loerah Tabon , die hem verder hSj deszdfs hoofd 
brengt , om door hetzelve aan den Djekfo of Mamiri 
sadhoso it worden overgegeven. Verder 'wordt de zaak 
behandeld j als in art • W is gezegd. 

Art. 33. O ter hei aanleggen van zaken, van 

eenen op de hoofdplaats woonachtig j te^ 

gen zynen meerdere. 



Digitized by GOOglC 



»1 



fie attiUagt fan ee&M mimlere tegen iQnen meer* 
dere wordt door hem lelf aan den Djekso of Maniri m^ 
dh0$^j onder wiens afdeeling hH behoort, ingediend» 
Deie stdt het klagtschrift in handen Tan doi gedaagde. 
Zeo hij de saak niet bQlegt , dan doet de eiacher , 
door middel Tan gemelden Djekio of Mantri saii^io 
Terzoek aan den gedaagde , oih de zaak Topr de regt- 
iNink te brengen. Poet hg zulks niet, en blijft de 
zadc ona^edaan , dan heeft de eischer de beToegdheid 
em zich in persoon tot de regtbank te wenden. Ver- 
der wcvdt de zaak Tolgens art* 29 bdiandeld* 

Art. 34. Ower iet aanleggen van zaken 3 

tuiichen Europeanen af andere Gouver» 

nemenfe onderdanen , en Javanet^, 

Wanneer een Europeaan of andere GouTernemenfts 
onderdaan zaak heeft tegen eenen Javaan , onderdaan 
Tan den Keizer , dan wordt zijn kjagtschrift door tus^ 
gehenkomst Tan den Resident aan den Rudien Hadhy- 
paii opgezonden. Zoo de zaak bQ de Pradioio be- 
hoort, wordt dezelve tei^ afdoening aan JBbffioii^ Proé^B 
oTergegeven. Behoort zy bij de< Balemeengoe^ dan 
doet de Radhen HadAipaii dezelve af. In beide ge- 
Tallen echter, wordt het Tonnis ter goedkeuring aan 
den Resident aangeboden. • 

De klagtschriften van JaTanen , onderdanen Tan den 
Keizer , tegen Europeanen , of andere GrouTemementa 
onderdanen worden door den lla«fA^i> HadlUpati aan den 
Resident ingediend. Zijn er Toldoende bewezen tegen 
den gedaagde, dan doet de Resident de zaak naar 



Digitized by VjOOQIC 



302 



f^ m biUiikheid bL OlHbrekea 4Me bewtfim t tei 
wmii de nak geschikt , xoo ale de Resident begi^pt 
dat kat behport« Ia de gedaagde geen Eucopeaaii 9 dao 
woixlt Tan een van beiden, ibgeval alij niet tet bi^ 
Ujke achikkingen te brengen zQn » een eed gevoedcvid» 
waarmede de xaak a^edaan is* 

Handelt de zaak orer verwending of moerd» ivaarin 
e«D Eniopeaan, of geigkstandige natiën^ ala eiscber vooi^ 
komt, dan geeft de Resident de zaak ter beaUsaiBg 
eyer aan den Ruiken HadUpaii ^ die daaina het vonnie 
aan den Resident indient. Indien een Javaan de an- 
klager is , Iaat de Badien Hadkipaii de zaak ter be- 
slissing aan den Resident over. 

Art.^35* Oi^r zahen^ tuiselen Europeanen^ 

Chinezen^ qf andere gelykstandige na^ 

tien , en onderdanen van den Print 

Prang - Wadhono» 

• Wanneer een EnM^peaan , ChineeSi of andere g^k- 
atandige natie iets te vorderen heeft .van eenoi onder- 
daan van den Prins Prang^Wadkeno^ zendt de ReaideM 
het kkgtsehrift aan den laatstgeno^nde. . Deze zendt 
vervolgens den gedaagde of het antwoord van dencelven 
aan den Resident , om door hem ta worden onderzocht* 
Heeft de gedaagde ongeluk , dan verzoekt de Reridopt 
den Prins, c»n te a(Hrgen dat door hem betaald of 
teraggegeven. worde, hetgeen hg ontvangen heefit of 
Bchnldig is* Zoo echter bij onderzoek de gedaag4^ 
ontkent, en de éanklagt van aUe bewQzen ontboot is, 
dan wordt de zaak besdioawd alf nimmer gebeocd. 



Digitized by VjOOQIC 



3ia 



ladim het tegended plaats Iweft, namdi|ky dat 
ecfli cnd«rdaaB van den Prins ietste Torderen heeft 
vm «enen Eoropeaao, Chinees , of gelijkstandige nSntie, 
dan wordt z^n Uagtscbrift , door tuschenkomst van 
den Prins aan den Resident aangeboden. ■ Dene stelt 
vervelg«is bet klagtschrift in htaden van den gedaagde 
om daariq^ te dienen van antwoord , of laat hem som*- 
w^l^n onthteden- en vergcd^lct hem met den eischer. 
Heeft hg ongeluk , dan xorgt de Resideiit voor de 
befidiog of temggove van hetgeen h^ ontvangen heefi^ 
of verschnldigd is. Is de zaak voor geene afdoening 
vatbaar, wordt snlks aan den Prins medegedeeld. 

Art. 36. Over zaken iusschen onderdanen 

van den Keizer en die van den Prim 

Prang - Wadhono. 

Wanneer er Uagten werden ingebn^ door eenea 
onderdaan van den Keizer tegen dien van den Prins 
Prang'Wadkona , wordt het Uagtsohrifi; door den Ba^ 
dien Hadkipati aan den Resident aangei>oden f die het- 
zelve verder in handen stelt van den Prins. DeDjekêo 
van den laatstgenoemde onderzoekt de zaak met den 
Djekio negari in de Balemangoe, waarna Hamo$»g 
Proija het vonnis , naar bevinding van zaken., slaat, 
noo namelijk de zaak tot rijne regtseompetehtie be- 
hoort. Is het eene zaak, die bij de Bakmangoe 
behoort , dan wordt het vmmis door den Baiken Ra- 
dkipaii geslagen. 

Komt de onderdaan van den Prins ab eiseher voor, 
dan wordt sdjn klagtschrift door den Djekeo van dien 



Digitized by VjOOQIC 



3M 



Prins namens hem > aan den Reeident nangeboden 9 die 
heteelTe verder in handoi stelt van den Badiem JSb- 
dhipati. De Djekso negari onderaoekt vervolgeBS de 
xaak b(j den gedaagde in de Pradioto , en Hmm^ng 
Prodjo velt 5 naar bevinding van xaken, het vonnis 9 
f 00 namelijk de saak by hem behoort : anders wordt 
hetzelve door den Badien HadJUpati geslagen. 

Even als hierboven is omschreven > worden de sa- 
ken behandeld , welke tot de regtscompetentie van de 
Seerambi bdiooren , en de Mm pangoeloe is degene , 
die uitspraak doet. 

Dé zaken » wegens misdaden ^ worden op dezdfde 
wijze, ais hierboven is gezegd, behandeld; en de 
misdadiger staat in alle gevallen teregt voor de regt- 
bank van den Keizer. 

Sedert het bestuur van Pakoe Èoewêno VI, dié 
in het javauscKe jaar 1751 (1823) op den troon kwam, 
zgn er veranderingen gekomen in de behandeling van 
zaken , tusschen onderdanen van den Keizer , en die 
van den Prins Prang^WadAono , zoowel civile als cri- 
minele, namelijk, dat dezelve ieregt staan voor de 
regtbank van dengene, wiens onderdaan de gedaagde 
of de misdadiger is , zoodat de Djekêo van den Prins 
PrangAVadhona vonnissen slaat in zaken , waarin de 
onderdanen van dien Prins als gedaagden ctf nusda- 
digers voorkomen , echter niet over misdaden, waarop 
de doodstraf staat, behoorende dezelve nog tot de 
regtscompetentie yan de Saerambi des Keizers , even 
als het ontbinden 'van huwelijken , tusschen onderda- 
nen van genoemden Prins. 



Digitized by VjOOQIC 



395 



Op dezelfde wijze worden behandeld de zaken, vjoor- 
gevallen in landen , welke door een bestaand huwelijk 
tosschen de bloedverwanten van den Keizer, en die 
van den Prins Prang - Wadkono , door deze of gene 
aan hen zQn afgestaan , die vroeger tot de rcgtscom- 
petentie der regtbank van den Keizer behoorden, doch 
sedert 1823 voor de regtbank van dengene teregt 
staan , in wiens geb|ed de afgestane landen zijn gelegen. 

Art. 37. Wegens regiscompeieniie over Gouver- 

nements onderdanen , die van den Keiz^ 

en van den Prins Prang-Wadhono^ 

Wanneer een onderdaan van den Keizer en die 
van den Prinis Prang - Wadikono misdaden plegen, op 
tionvemements grondgebied , zullen zl) voor de regt- 
banken word^ teregtgesteld der respectieve residen- 
tien , w&a&* de misdaad bedreven is ; terw^l in het 
tegendeel Javanen , Gbuvemements onderdanen zijnde, 
op het grondgebied van Soerahafta misdaden plegende, . 
voor de Javaanscfae fegtbaak te Soerakarta zullen te- 
regt staan. 

Indien de misdadigers niet op heeterdaad kunnen 
worden opgevat, zullen zij op geen vreemd groiidgebied 
mogen vervolgd of opgevat worden ; doch de Resident, 
op wiens gebied .de misdaad gepleegd is , zal als 
dan de opvatting en uitl^ering vorderen van den Re- 
sident , ohder wien de misdadigers woonachtig of te 
vinden zijn. 

Ingeval onderdanen van den Keizer of van den 
Prins Prang'Wadhono in gemeenschap met Gouverne- 

2r. 



Digitized by VjOOQIC , 



396 



ments oniiU^aBen eenig misdrijf plefi^eD, znllen zij 
voor den Resi^entieraad te Soerakarta^ dan wel waa- 
neer zolka in gemeenschap met Europeanen mogt sgn 
gestbied, voor den Raad van Jastitie té Samarmmg 
teregt staan* 

Wegens overtredingen van de pachtvoorwaarden van 
's Gouvemements middelen , zullen de onderdSEUien van 
den Keizer of van den Prins Prang-WadiMO^ voor 
den Residentieraad te iSo^ra^ar/a worden teregt gesteld. 

Art* 38. Over zaken tusichen de onderdmhén 

win den Keizer^ en die vandenSu/ian 

ie Djokjokarta. 

Een onderdaan van den Keizer , eene zaak hebbende 
tegen dien van den Snitan te Djekjekarta^ welke tot 
de regtscompetentie van de Pradhoto beheort, wordt 
met het bewijs van aangifte, door Hameng Predje ^ 
onder geleide van eenen Djekso prad/keto , opgezonden 
aan den voorzitter Atv Pradhoto te Djokjokaria^ door 
wien de zaak beslist wordt* In zelver voege wordt 
door den voorzitter der Pradhoto van laatstgenoemde 
plaats aan Hamong Prodjo opgezonden een onderdaan 
van den Sultan., die eenige vordering heeft op dien 
vaneden Keizer, terwJQl de zaak door ttamong Pnu^o 
wordt uitgewezen. 

Is het eene zaak, die tot.de regtscompetentie van 
de Balemangoe behoort, dan wordt de eischef net 
de stukken, tot zijne zaak betrekking hebbende, ab- 
mede de getuigen , door den Radken Hadhipati , on- 
der geleide van eenen Mantri Sadios^j opgezonden 



Digitized by VjOOQIC 



397 



aan den BuHien Hadhipaii te DjökjoAartay die 4e 
Éaak aldoet; In zelver voege wordt van Djokjokartu 
rlierwaaitg , onder geleide van eenen Ujeksü , aan den 
MadAen^ Hudhiputi opgezonden een onderdaan van 
den Snltan , die eenige vordering heeft óp dien van 
4en Keiaer, wiens zaak alsdan door den RadAen 
Mcjihipaii te SoeruAarta wordt beslist. 

Behoort de zaak tot de regtscompetentie van de 
S^ermmÜ^ dan wordt de eischer, met zijne getnigen 
en andere bewijsstukken , door den Mas patigoeloe te 
Sèerukartu , onder geleide van eenen hetib of JStgoe^ 
iümo opgezQnitn BBin ien Mas pangoeloè te Djokjokar' 
tm^ waar de zaak afgedaan wordt. In zelver voege 
zendt de Mas pangéèloe te Djokjokaria aan dien van 
Sotrakarta een onderdaan van den Sultan op , die 
eenige vordering op dien van den Keizer heeft ; wor- 
dlende de zirak alsdan door den Mas pangoeloe te 
Stperakfirfa afgedaan. 

Art. 39. Wegens de regiscompetentie over de on- 
derdanen van den Keizer en die van den 
Sultan te Djokjokarta. 

£en onderdaan van den Keizer eenig misdrijf ple- 
gende op het grondgebied ^ van Djokjokaria ^ en op 
heeter daad opgevat wordende, zal met het verbaal 
van de gepleegde misdaad naar Soerakarta opgezon- 
den en aldaar teregt gesteld worden. 
' Ingeval de misdadiger, hoezeer bekend, echter niet 
op heeter daad gevat wordt, en zich weder schuil 
hoadt in het gebied van Soerakarta , dan zendt de 



27 



* 



Digitized by VjOOQIC 



398 



Radken Hadhipati te Djohjolartaf door lusscheft- 
komst van den Resident » den persoon aan wien de 
misdaad is gepleegd , benevens het opgemaakte verhad, 
aan den Radhen Hadhipati te Soerakarta. Deze 
geeft vervolgens last aan den hoofd - Redti om den 
beschnldigde opteroepen , in cas van veneuing opt«- 
vatten , en gebonden aan het geregt ulttdeveren. Y«- 
volgens wordt hij te Soerakarta teregtgesteld , wor- 
dende aan den Radken Hadhipati te Djokjokarta slechts 
de afloop der zaak medegedeeld* 

Ingeval de misdadigers onbekend zijn , en men , \S^ 
het vervolgen van dezelven , eenige bewijzen van^ het 
gepleegde feit» bij deze of gene, in het gebied van 
Soerakarta vindt , zoUen de vervolgers zich vervoe- 
gen bij het hoofd van den persoon , bi| wien het 
bewijs gevohden is » en de uitlevering van dMzelve 
van hem vorderen. Indien hij tot de uitlevering niet 
* wil overgaan , doch zich verantwoordelijk ste^ vooi 
de ontvlugting van den vermoedelyken dader, zdlen 
de vervolgers daarvan kennis geven aan hun hoofd* 
Dit hoofd vervoegt zich daarna bij dengene, die zich 
ds borg vaan den beschnldigde heeft gesteld* Wil 
hy hem uitleveren , dan wordt liij naar Djokjokarta 
gevoerd , en van daar naar Soerakarta opgezonden , 
alwaar hij teregtgesteld wordt* Is hij tot de uitleve- 
ring niet genegen , dan doet het hoofd der vervolgov 
daarvan verslag aan den Radhen Hadhipati te Djok" 
Jakarta , die den persoon , aan wien de misdaad ia 
gepleegd, met het opgemaakte verbaal, <^endt aan 
den Radken Hadkipati te Soerakarta. Deze geeft 



Digitized by 



Google 



399 



vervolgens do noodlge bevelen aan den hoofd • Redii , 
tot uitlevering van den beschuldigdei zooals hierboven 
gexegd is. 

In zelver voege wordt van de sijde van Soerakaria 
gehandeld , wanneer een onderdaan van den Sultan 
eenige misdaad pleegt op het gebied van Soerakaria ; 
terwQl de misdadiger teregtgest^d wordt voor de 
regtbank te Djohjokarta. 

Art. 40. Wegens de règtscompeieniie over de 

onderdanen van den Sultan te Djokjokartaj 

en die van den Pritis Prang-WadAono. 

Even als in art. 29 is vermeld , worden de zaken , 
wegens gepleegde misdaiid, tussehen onderdanen van 
den Sultan en die van den Prins Prang - Wadhono , 
bdiandeld , wordende het klagtschrift van dengene , 
aan wien de misdaad is gepleegd, insgelijks do(Mr 
tnsschenkomst van de beide Residenten , of aan den 
Prins Prang-Wadiono of aan den Radhen Hadhipati 
te Djokjokarta overhandigd; terwjjl de misdadigers 
zullen teregt staan voor de regtbank van dengene, 
wien{( onderdanen zij zijn. Dit is ook van toepassing 
op civile zaken. Indien echter op de misdaad , waar* 
aan de onderdaan van den Prins Prang •Wadkono 
zich schuldig gemaakt heeft , de doodstraf staat , dan 
wordt hij voorde Soeramii van den Keizer teregtgesteld. 

C. F. WiNTEn. 
{Hel vervoeg Mrrnn). 



Digitized by VjOOQIC 



MENGELINGEN. 



S AMPEL A. 

EEir TAFBREEL TAN BIHA9EES0HE ZBDElf 9 GEWOOETCH 
EK KARAKTERS, 

Hel h nu jnist honderd jaren geleden , dat d» Mliê der 
E^anetiralen den veldarbeid bijna ondraagljjk maakte roor 
de beweners en beweneressen van de negerg Boh, op bet 
eiknd Sumbawa , aan de westsöde der baai van Btwtè ^ 
een goed eind landwaarts ia » gelegen. Aan de no^rdsydo 
der genoemde negorij verheft sich eene rel van lage hauve * 
lea, in vroeger tijden rijk bebouwd; maar thans ^ ien ge- 
volge van den hongersnood» die» na de uitbarsting van 
den Tamhor a i in ISliG» bijna geheel Bima ontvolkte» 
meestal woest en onbewoond. Deze heuvelen worden al- 
lengs hooger en steiler» en maken eindelyk den overgang uit 
tot het indrukwekkende Dongonetche gebergte» dat, door 
de zonderlinge vormen zijner kruinen» van verre naareeae 
on winbare reuzenburgt of de wel bevestigde wolkenstad der 
Dewa-Dewa gelijkt. Aan de westzijde van Bolo loepen de' 
eersigenoemde lage heuvelen voort tot aan het niet zeer 
hooge» met digte wouden bedekte» gebergte» dat hei land 
van Bima van Dompo afscheidt , eerst in eene znidelijka 
rigting zich uitstrekt» daarna wederom oostwaarts terug- 



Digitized by VjOOQIC 



401 



gebogen 9 mei den beq^keien » waartoe ook de hemelhoogo 
Prado belioorty^in rerbindiag treedt en door een si) tak 
Tan lage roUen bet ylakke land tnuoben £olo en Gimhe^ 
aan de znidwestzijde der baai yan Bima doorsnijdt. Be » 
binnen den omtrek dezer benvelen en gebergten gd^ien, 
meestal ten zuiden Tan ^o/a zicb uitstrekkende Tallei Ter« 
scbaft aan den Terr asten bUk des r^zigers bet beerlijksl 
uitzigt. Gelijk by na al de dalen Tan Bima en Dampoy door 
de menigTuldige riTieren en beken , die in bet gebergte ont- 
spriagen » en d^ hieraan ontleende waterleidingen , oTerTloe- 
dig Tan water Toorzien 9 bezit de door ons bedoelde Tallel 
Tan Boio de grootste Trucbtbaarheid. Oyeral aansebouwi 
men wel toebereide r eenen mimen oogst beloTende » rijst- 
Telden; koele bosobaadjea bieden daarneTons eene koor Tan 
Toortreffelrjk ooft aan ; scbilderaebtig gelegen woningen kó"» 
men bier en daar Tan tusseben den lommer te Toorscbijn » 
gelgk eêne bruid y die met maagdelgke scbuebterbeid naar 
de terugkomst Tan baren geliefde uitziet ; talrijke^ kudden 
eindelijk Van Tlugge en fijngeTormde paarden» zware buffelt 
en dartele geiten grazen tegen den opgang^ Tan het gebergte 
en wijzen hier gelijk elders aan» dat de rijkdota yan het 
mildbegaafde Bima niei sleets bepaald is tot hetgeen door 
Teel arbeids en moeite moet ontwoekerd worden aan den. 
grond. 

In deze bekoorlijke Tallei nu , maakte Toor juist honderct 
jaren eene buitengewone hitte den Teldarbeid der bewoners 
hoogst bezwaarlijk. Yraagt ge naar de reden bierTan , ik 
Termoed dat deze. gelegen walvin een staanden zuidwesten- 
wind» die» nederdalende Tan den top des Domponeeêchen 
zwaTelbergs » hart en ademtogt benaauwende dampen in de 
naburige dalen Terspreidde en door de kloTen Tan het 
grensgebergte ook in het dal Tan Bolo uitstortte^ Intns^ 



Digitized by 



Google 



402 



sclicu mag ik niet onlkonnen» dat to dozen aajoieii verieUI^ 
lende lezingen myuor chronijk gevolgd kunnen wordcir, 
wier juiste zifting en toetsing my niet sleehts niind«r aaa- 
genaaniy maar ook yrij overbodig toescheen. Do geschied- 
kundige waarheid toch yan geheel Jiet volgend verhaal , of- 
schoon hier en daar aan bekende gebeurtenissen zich aaa« 
sluitende» wordt geenszins door een onloochenbaar gezag 
- gewaarborgd « noch ook door ray ala zoodanig beweerd. 
Maar» gelijk in een kabinet van natnurlyke historie» ied#r 
voorwerp , ofschoon naai' den smaak of de bloote wiUekeiM* 
der opzieners gerangschikt» en misschien naast andere ge* 
plaatst» met welke het te voren nooit in eenige verbind- 
tenis stond» echter op zich zelf waarheid voorstdt ; zoo ié 
het ook genoeg» dat myno volgende zamonvoegingen e» 
schakeringen » bij gebrek aan een' bewezen geschiedkHndi- 
gen grond » in een' lossen vorm eeno nogtans ware voorsteL* 
iing opleveren der zeden en gewoonten van het koning* 
ryk BimUf hei oostelylute deel van het graate eiiand 
Sumhawa. 

Keerea wjj ons dus weder tot den aanvang» vamcaarwif- 
nu reeds tweemaal (afzwierven , om thans werkelgk voeri 
te gaan. Met feilen gloed blakerden Je zonnestraleB hei 
dal van Bola ; maar wio deswege voor het eerst ook tegen 
den arbeid mogt woeden ingenomen» niemand zette den* 
zelven ijveriger voort dan de vlytige Aiuusai. (1)» di» 
in den omtrek van Bolo een stuk gronds van matige nü^e* 
strektheid bezat. Dit was een deel van hot erfgoed zyaa. 
vaders» vroeger eersten Boemvaritic of opper tolk en cere^ 



(i) Een, gelijk de ^lccstc volgende» verdichte Dimwccschc 
naam , bctcckencndc sfcMr/g of kln^i der virgorij. 



Digitized by VjOOQIC 



403 



miHueiaoealer aan het hof des SuHans (1) > die zijne bewe- 
zen diensten 9 in zijnen ouderdom y door een geschenk van 
landerijen beloond zag en daarenboven zijnen zoon meni- 
gen vriend of beschermer aan het hof had nagelaten. Het 
zonde nit dien hoofde Azarassx weinig moeiie gekost heb- 
ben eene voordeelige plaatsing onder de hofbeambten des 
Sultans te erlangen ; maar eene teedere en tevens krachtig 
op 'smenschen gemoed wakende aandoening « die ook in 
Bima^s vaUeijen haren invloed laat gelden » de liefde name- 
Igky hield hem aan zijne nederige woning en daartoe behoo- 
renden akker in den omtrek Van ÜTo/o geboeid. H$ bemin- 
de de schoone Samfzli(2), en welkejonge maagd was waar- 
diger, om de geheele li^Mo eens jongeiings tot zich te tarek- 
ken? Geboren van eene Macassaarsche moeder, had zg van 
deze in volkomene mate die rankheid van leest, die beval- 
ligheid van ledematen , die fijnheid van gelaatstrekken , die 
bijna Enropeesche blankheid van klenr en dien heldereii, 
Tan enkel liefde en gloed getnigenden blik ontvangen , waar- 
door de schoenen van Celtbeê hare znsters onder de meeste 
andere volkstammen van d^n Indischen Archipel verre over- 
ireffiin. Met een' edelen en iioren geest begaafd, kon zij 
niet anders dan een^ echtgenoot hoogst gelukkig maken , 
mits hij hare waarde gevoelde en zich ten minste eenigzins 
wist te verheffen boven de onedele gewoonte der Bimanczen , 
die de vrouwen van minderen stand veroordeelt tot deelne- 
ming aan den veldarbeid , het dragen van lasten , het han- 
deldrgven op de bazaars en menig ander harer onwaardig 
werk , de echtgenooten en dochters der aanzienlijken daaren- 



CO Niemand kan, zonder de tiisschcnkomst van dezen beambte, 
toegang tot den vorst verkrijgen. 
(2) Bimanecscbc naam bcteekcncndc Joft^e dochter. 



Digitized by 



Google 



401 



.Ugen tot eane yrij gestrenge opiluiting ,. watrdoor sgatn di» 
bHk des Treemdelings meestal onttrekken zijn. Tan daar das 
ook dat Jlïaeis^a de jonge Saxfela dechts enkde reixeii 
en als bij toeval gezien had, doch dit 'was geno^ geweeil 
om eenen onnitbluschbaren liefderlam in z^n binnensio l« 
ontsteken. £n welke hinderpalen ook de verimlling Faa 
zijnen faartewensch mogten in den weg staan , hij aehtie deztt 
niet. Desniettegenstaande was er onder deze een vanzoo^ 
danigen aard» dat hij eiken onpartijdigen besckouwer on* 
OTerkoomlgk zon hebben toegeschenen. De yader van Sav* 
rwLk tooh was de aanzienlijke » uit een ond geslacht af* 
komstige Tnnx ni taido aoxxa (1) Toreiz van Bola^ die ^ 
gelijk de inrigting des rijks nog lieden ten dage rordert» 
over |d het land aan de westzijde der baai van Bmli §êiegen » 
IA naam des Sultans » het gezag roerde en met de oYttif^ 
ToreWê of rijksgraven (2), die elk» op gelyke wijze» eea 
gedeelte des koninglrljks aan huane zorg zien tooTertrouwd , 
met de eenigszlns lager in rang staande JeneWs en de nog 
lager ge^klaatste BoemVê , zitting had in den raad mn state^ 
welke , met den Madfa litjara of rijksbestierder aan bei 
hoofd 9 door den Sultan somtijds wordt b^een geroepen» 
om in gewigtige staatsaangelegenbeden» aan de ToorsleUeit 
Tan den o^ermagtigen gebieder eene nederige toestemming 
te schenken y of hem een' anderen weg aan te wijzen «.lang» 
welken hij zjjae heersch- of schraapzueht nog oyonrloedi- 
ger kan voldoen. Geren wonder derhalve dat Torêii Béiê^ 



(i) Verdichte Bimaneescbe naam beteekenende dU voor het aan- 
gezicht des konings staat. > \ 

(%) Zoodanige zijn ook de X^rcWs van ^ocha » Sakoeroi » Boh^ 
Monta en Hoe-oe» Andere distncten staan alleen onder een JesuMf 
b. V. Sop^' aan de baai van dien naam. 



Digitized by VjOOQIC 



405 



d# tekraapzaohè ïijos kottings Mkeeêk roer oogan beM>eii4é 
en baar Aicneo^» «ok ieJf door gelAdorst meer en meer 
goprikkeli werd. Wel durfde ki} ten behoere T%n sieh^^ 
xehrengeene bepaling' maken ^ evenredig aan de vtaalavei» 
w«lke den koning van Bima algemeen erfgenaam *maakt 
Tan ieder zijner onderdanen , iKe zonder wettige kindereir 
aterft en hem daarenboven een aanzienlijk deel toekent van 
de nalatensoliap oek dèr toedanigen » die een talr^k gezin' 
bezitten ; wel dnr^e en mogt Toreli Bolo zich bet konink- 
rgk of éek door den Rjyksbettler^ uitgeoefend veerregl 
niet aanmatigen , akkers of kaMen of praaiuren of ander 
eigendom 9 den wettigen bezitters ie oatweld[gen en aan 
zicb te trekken; maar er bleven- b^m, ook buiten deze* 
regidia, nog genoeg mlddolcfn ter voldoeiiing 'ifgaer begeer- 
te overig. Credorig doörréiade fi$ het aan zgne zorgen toe*' 
betrouwde grondgebied, niet zoo zeer om bet regt' eii de 
gaede önde te bandhaven» als^n^i ooi zreb overal in Vlekken^ 
en dorpen wel te doen onthalen» met de bovent den tiacb der 
b^oafte tot hem gebragte bnfiels en geiten iijne kalden té 
▼enbeerderffli (I) » en daarenboven allerlei geabhenken vaiï^ 
de voortbrengselen des lands^^ak bewijien van ludde» te* 
ontvangen. Tot hetzelfde oogmerk kwamen bem de BinM^* 
aeesebe wetten » die den diefstal, in hem» die aafts bèta<*^ 



.(i") Zoodra een aanzienlijk reiziger in. eene fiimaneesche ne- 
gory komt vernachten, worden hem, benevens eenige kleinigheden, 
twee buffel^ gebragt en daarvan slacht men er terstond ééncn. Dit 
moet worden herhaald voor eiken nacht» dietf hQ op de genoem- 
de plaats vertoeft. Ook omtrent Europesche reizigers geldt dit 
gebruik. Gaat de Sultan op reis, dan ontvangt hij overal r^ke ge- 
schenken : de tegenwoordige vorst echter doet dit zeer zelden , om»' 
naar bV 2/tf!ü, de bevolking niet te zeer te drukken. 



Digitized by VjOOQIC 



406 



kn kAn> door eene geldboete straffen en dexe evenieer op« 
leggen aan. dengene, die het paard &eeft gelererdy waar- 
mede een aaasienl^k reisiger ter aarde gestort [is» uitae- 
mend ie stade» Hij verkreeg te desen aaniien zelfs een^ 
niet geringea schijn van menschlievendhaid 9 want hoogst 
lelden» legde hij den achterhaalden diefoitdelag^erolka- 
lüasse de anders vastgestelde straf op der openljke ten toon 
stelling , waarby het naakte ligchaam , aan een paal gebonden , 
aan den gloed der lonnestralen wordt blootgesidid, tot dat 
dese marteling den dood|^en gevolge heeft: meestal Hethy 
dit vonnis ook door armen en geringen afkoopen , indien » of 
xy lelvèn, pf^hnnne nabestaanden » daartoe slechts iets ver- 
mogten in betaling tf geven. 

Wat nn echter Aiaussa en sgne liefde tot Seakpbla be- 
treft , voor hem was die schraapiucht van TêreK Boh de 
«rgste hinderpaaL De hooge betrekking van den TerM be- 
hoefde den jongeling niet af te sdhrikken» die» 100 hij ge- 
wild had» ligt een eervol ambt in de onmiddd^ke nabyheid 
des Soltans had knnnen verkregen. Maar juist aan ndke 
diensten» onder het oog des gebieders» die alles voor sieh- 
x^ven trachtte in te awolg^n» achtte hij een te v^rwfderd 
uitsigt ter verrijking verbonden. En groote qjkdom was 
nogians hst eerste» dat TortH Boh in eenen schoonioon 
begeerde. Liever dos dan door het aanvaarden van eenig 
hofambt poogde Aiarassa» door de beoefening van den 
landbouw » xijne bezittingen ie vermeerderen en » met de 
lydzaamheid en bedaarde arbeidzaamheid» eenen Bima- 
noes eigen» zette hy dagelyks zyn werk voort» onbekom- 
merd om do verdrukking , die hem te ieder uur oen deel 
zijner reglmaiig en zuur verworven goederen dreigde te 
ontvreemden. De hitte des daags , waarvan wij zoo etün 
spraken» schrikfc hem dus in het minst niet af en toen 



Digitized by VjOOQIC 



407 



«indeliH^ de schadaweR yau bei wond het naderend aur der 
raste aaokondigden • beadiouwde hij met welgerallen s^nen 
akker 9 die» kort te Voren, hem een' overrloediffen padi- 
oogst ▼erachaft had en nu reeds weder een nlel minder voor- 
deeUge Terssameling Tan kaijumgf kaseemba en nifen tegeA 
het einde des jaars beloofde. «Ons Bimaneesch Taderland » 
dus sprak hij tot siehxelTeny «is toeh het gesegendst oord 
der aarde: waar Tindt men elders» gel|jk b^ ons^aulkeen 
aantal gronden» die soo aanhoudend eenen orervloedigen 
oogst yersehafien ! (1) Waarom dan sou ik wanhopen , spoe- 
dig sulk een vermogen te verwerven als er noodig is om de 
hand van Sampila te erlangen?" Met dese gedachte ver- 
vuld keerde hi) paar sijne woning temg , die eenigsins ran 
de negorijj verwijderd lag» in een lommerrgk bossdiaadje van 
tamarinde-» manga- en palmboomen. Tooraf eohter nam 
ïu% Toor» nog eenmaal het vlek self binnen te sluipen» om 
te beproeven of fi$ ook,' onder begunstiging der avond- 
schemering» do woning van den Toreli zou kunnen naderen 
en sijner geliefde» wier gezindheid jegens hem hjjzidi» of- 
schoon zonder eenigen grond» ten gunstigste voorstelde» 
een' teederen » veel beteekenende bHk toe te werpen. Boch 
eer hg genaderd was tot den digt ineen geylochten pag- 
ger» die ^o/o» hg wijze van ringmuur» naar Bimaneesch 
gebruik» omgeeft» gevoMehij «ieh uit zijne mijmering op- 
gewekt door deze onverwachte toespraak : 
—Altijd even mijmerend » Aiirassa » waarom toch besten- 
dig naar de granaat-appelen gezien» die boven uw bereik 
hangen ? 
Het was de Imam van J?o/o» die dus sprak» een man in 



(a) De meeste akkers in het rïjlc van Bima leveren tweemaal 
"s jsars een' goeden oogst op. 



Digitized by VjOO^IC 



408 



de vMe kracht van den middelbaren leeüijd en meerawleu 
*op een' gemeensamen yoei mei lirjuiAstA verkeereiide. 
.«Ach» Toreti* antwoordde de Jongeling» «apreek toeëinet 
-meer Terackooning van mijne u niet onbekende ge^oedage- 
•atddheid. Spet niet net m^'ne wenaehen» en onCreof m^ 
de koop niet » die idleen mg staande houdt. 
-—Neen, JbrABAssA/ik beapot uwe liefde niet» maarikkefvr 
de MuddeWn af» die gij beiigt om uw oogmerk te bereiken. 
Wie op lee wil kandeldryrea moet teeaien dat de barea-kem 
dragen» niet rerswelgent moet Terkoeden dat sijne waren 
door ket zeewater beschadigd worden (1). 
— Gy neemt altijd aw toerlogt tot algemeene spreuken en 
4exe doen bij de teepassing dikwijls nietji af. Tegen dit 
wapentuig ben ik wel niet bestand» maar uwe reibnerMigea 
met anderen toonen wel eens aan » hoe weinig nwe woerden 
•teek konden. Denk slechte aan uw jongst gesprek mtt 
den deortrekkenden Arabier. 
--Met wienH 

—Met den Arabier» die u als priester en aoegeuamnden 
h^ji verweet» dat gij den koran volstrekt niet veralendi 
en nooit te Mekka geweest waart. 

^-^ Dat is eene gekeel andere aéak , 4ie kier voistrekit niets 
afdoet ; het is waar » ik ben op mijne bedevaart niet Terder 
dan Poeloê'Pinang geweest» maar dit is immers gpnesg 
en , onder ons gezegd » het geval met alle Bimaaeesebe Atf- 
djV». Ook kan ik wel den koran niet verstaan » maar dit 
kan geen inlandsch priester in ket ganaekë iand« Ik kan 
denzelven echter behoorlgk zingen , en neem de 



(O I^ic is eigeniyk eene Macassatrsche-^reok » maar wdUgc 
had ISMAEL htap op Poekê-Ptfiëni^ vsn iemand, die op CeMn 
te hilis behoorde , geleerd. 



Digitized by 



Google 



409 



4ta gtodsdieasiplelgftigiieclen ^vitAtr : reirder . behoeft men liei 
zoo naaaw niet te nemen.. Maar» wat meer ztgft dan dit 
«lies» .ik beadt eene rijpe ondertinding» ik leerde daardoor 
hei mentelüijk hart kennen, en rermag diu aan u veel juister 
4«ad tongeren, dan de geleerdste Ar^ier^ wat diep ont- 
xag ook het domme volk roor hem hehbe. 
<*^Eu wat raad wildet gy mij dan na geven ? 
—Bat grj 9 of uwe liefde tot Sjjasik » of uwen veldarbeid 
laai varen* Ihzt laatste is een veel te langzaam werkend 
wuiddéï f tala de on verzadelijke gierigheid Yhtk Tortli Bolo ib 
voldoen. Denk de eene of andere lisi uit ; wel aangewen- 
de list overwint alles. 
^Gg meent dns dat ik een ambt ten hove moet zoeken» 

^e gmtot des Salténs trachten te winnen en door hem 

«—Ja door hem; maar tot hem» den vuigen weUHsteliag.(l)» 
moet g^ mmmer van uwe liefde tot SAttPUiu spreken* G§ 
rondt door middel vah de oude trienden uws vaders 
eenige bedekte kuiperijen tegen Torêli Boio kunnen in het 
werk stellea» waardoor hij zich in zware ongelegenheid ge- 
bragt zag» zoodat hij » niets van uw aandeel in dit alles we- 
tende» maar uwe liefde tot Sahfjojl «ch herinnerende» 
ligt door de' hand zijner dochter uw hulp zou zoeken te 
rerwerven» om door de voorspraak van hen» die buiten 
zgn vermoeden hem belaagd hebben» het dreigend onweder 
te zien afgewend. 

— Inderdaad» Ismasl» ik moet toestemmen» dat gy veel 
schranderder zy t dan ik » maar waarom mij dezen raad niet 



(i> De Sultan » die toenmaals regeerde » wordt » in de gedenk- 
sdffiftes van den Gouverneur van ifacasur A. Smout» niet anders 
a^eschilderd dan als een onbeschaaoSde wtllttsteliog » dien de Ad- 
miraal zegt den naam van mensch naauwelijks waardig te z^o. 



Digitized by VjOOQIC 



410 



vroeger gegeven. Geef mij echter nu ook te kennen , kee ik 
het tegen Toreli Bolo zal -aanvangen. 
-~Zorg maar in allen gevalU , dat de Sultan niets van mme 
liefde verneemt. En laat ook het overige soo ved mege- 
Igk buiten hem omgaan. Het groot aantal hofbeaoibtaB » 
het uitvoerig ceremonieel » dat* in elke kleinigheid ten hvre 
wordt waargenomen , de ontoegankelf klieid des Snltans,4ie 
slechts voor weinigen en op vaslgesette t^dea genaaktoar is 
en hoogstzelden zyn paleis verlaat» (I) kortom» alles maakt 
het u gemakkelijk eene kuiperij tegen Torêli Boioy baitan 
den Sultan em^ en echter door hem» te dqjven*. Maar rolg 
roj naar myne woning, waar, w$ zonder schroom alles tiii^ 
voeriger kunnen bespreken , dan op het open veld. 

Zonder het begonnen gesprek das verder voort ie zet- 
ten » vervolgden zg met rasser schreden hunnen weg. £9 
bereikten weldra den slagboom van het vfok en begaven 
zich^ midden door de ordeloos door elkander gestrooide 
huizcQ» naar de woning des Imams. Maar ziet» ep korten 
afstand van het huis des ToreWê gekomen » werden v% ge- 
troffen door een hevig rumoer » waaruit nu en dan kreteu 
van luide droefheid opstegen. De beide wandelaars keer- 
den zich nieuwsgierig naar de plaats » waar de verzameide 
volksmenigte van oogenblik tot oogenblik in sterker ge* 



(i) De Sultan van Bïma zelf is een slaaf van det ten züocn 
hove heerscbend ceremonieel; zclfis als hQ zQn op de reede lig* 
gend vaartuig gaat bezoeken , worden er voor zQn behouden we- 
derkomst een aantal piegtlghedcn verrigt : rQdt hij te paard , dan 
gaat héï alctfd stapvoets y terw^'l faQ digt omstuwd is door zQn 
gevolg* waarvan sommigen het paard biJ den teugel kides"» q^dat 
het toch niet struikelc en Zyne Hoogheid cenig oogeluk kri}ge. 
Ook weigert hö soms het verzochte gehoor. 



Digitized by 



Google 



411 



woaAibawegiiig geraakte» en koorden tiraki mei even groo- ' 
Ie ontaeHiag» wéUi^: de reden van deien oploop was. . ^Er 
warea» korie oogelÉblildLen ie roren, twee roltersy. in i}- 
lande ,Ta|u^> van kei gdl>ergte aan de^ayde>vanI>offij9oaan-. 
gekoMea ; ■$ kadden de aekrikTerwekkende tjj^g gebragt » ^ 
dal dei reedt ledert eenigen tgd yerspreidl gehiekten>'oni- 
lüotti eene roovertbende» die de xnidel^ke gedeelten der 
koningrfken. Swnbawa en 3émpo roronlrastte» bewaarkeid 
vaeen: dat dezo roeven dienselfden morgen» van uit de 
ben^gkloveo » . ook bet grondgebied van Mima aangetast # 
vnracbeidend dprpen gef^nnderd en grootendeeb in de . aaek 
galegd r de wederstond biedeqiie bevolking gedood of ver- 
jaagd en een' aantal '^eyaag'eaeny inxonderkeld vrouwen en 
XOBga dochters» me^egesjeept kadden. Onder de gesnenyel- 
dun bevonden aick . mede eenige' bewoners van B0I09 die 
voor ;W«in4g dagen naar de grenxen -waren yertroJLken* 

SiU^k kad dese mare verbaaing en sekrik door g^keel 
M^o wenpreid: docbdeseeemte gewaarwording^ ging daar-, 
na meer in Jafbacti^ angst vaU^keid en vreese, dan in een 
liloek be^nit l<yt vfa*affe der sckenders aHer mensckenregten 
^over. AirüUMi .gedoelde aiek eckter meer tot verent-, 
waardiging gestemd; ja« de liem kort te roren nog zoo be<^ 
koorlgk toesokjnende Ijst weM nu gekeel verworpen » om 
voor edeler middel tot bereiking va^ %'%a Jtoogste doelwit 
plaftts te maken. Doek vmckteloos poogde kij nog dlen- 
zi)lfdiQ|i avond, tot den Toreli door te. dringen» ,om kern 
de krSgssackiige voornem^s» die in z§n' boezem waren 
ontgleed j medétedeelen* * Den volgenden morgen nogtons 
vernam kg .met b|jidscbap»odat ook 4e Toreli een' kr$gz- 
tegt tegen < de roevers begeerde. Hu boopte.bg» op eene 
sokitterende WQse» te kunnen toonen» dekandyan Sampeia 
waardig te sQn. Beeds droomde kij, van zegeteekfinen » 
6. I. I*. s. 28. 



Digitized by VjOOQIC 



412 



d» memwèwét^i ^ko#r aUeiM éxww ltiüirm«i T»rtiiré\' 
Tfm üdi opgdrigl te zie», ei sijM bridd pkgMüSg dWttte 
bülfttn 1» kideA» jaatr k«k«ii nof i^rMiheiién dajfMi* 
laig i|l«it« dé BuMm«M<te lra«gk«id tt»i sijtt okifMhrii «- 
tol dal v^n drff1^<>ii Ie ftr^e» Mtnmerk^$1c MteelA^rée. 
Ivnerc aerél moefl de Ifdiltg tttn kei gebearde eao den tfari^ 
Uta werden gevonden ea desèii in eea geeditkl oogenkittt 
medfgedeeM: tery<e]gein neeity na eau rfp beiiniè i^ear 
'i Torsten wege , x^ne goedkearïng ep kèl yeertlel nar 
TórtU Séhf door tttseekeBkoniel van eene rei vtin a«Me« 
naren ontrangen , ked benoedigde geiebut 'Van h^twiSmP^ 
tu Bé4t i Wkn iietk iegang der baa£ Tan INMr geieger^ 
onlbedetty een aatitdl ToorTeêhtere» in roede kkederdift^^». 
Terzameld » en al kei oTerige gereed gemaakt werden Téet- 
een^ ToerxigtlgeA kr^gtiogt. Zeo Terüepen er eek ntt neg 
Tele dagen» gednreiide welke de roeTere hnnne eirooperyea 
fteede TÓortaetten, tot selfii in de nabijbêid Tan Silèf êe^ 
nlge mglen ten anideesten Tan 2?«/e geiegeè: Sinde^irA 
de kr^gsmagl ep. Anxnjissx had w^ niet bel epperberel, 
eèbter eene zeer enderieheideh plaati In bel léger mégett 
TerwerTen. Men trok t^ meed naar de wettbrgrensen. 
lel plan waa» de reoTera hier ef daar beimelijk inteÉfaüteii 
at onTerboèda te OTer vallen. lle«ir 'deze, gèoefetfd ten eer<* 
loge en baiten anderan tooTliigl dan faun b^eid en bwa 
iWaard, lieten zieh deer geene BiMaaexin TenKbidke&. 
idnners b^ waicen aUe kloek» en enderrindingr^ice UMUinett 
Taa allerlei l an daar d» aangevoerd doetT eenfge auaneegde 
BWaeke groeten, gei^ngte medeilandera Tan den W«iiiig« 
Jaren te T<mni by iif«ea«e«r, Teralagen KaNmug BesitM 
tiJitAê, die, eTeral Torjaagd, eeral banbeil in-de^nbèr^o* 
Teiit kadden geaocht en daarna» teen deze ban te wvinig 



Digitized by VjOOQIC 



4¥3 



«Birliysyf len aard dar bainalkittf kasneiide» èat «Qaad 
atmkstwm aa ▼o«cia deaulft aastiiy^ar deal iai kaafidtaa»^ 
«étl-jtonaar andarBaadag^' kaaea (I)» Oakau on la it tr 
^Uj^dan ban da krii§rtaaraiUii{^ vaa jr<»ra/s ^^^ matt af 
Mfrar «ti '▼*i'"<*^>^^^> "^^ hmme xifdat dangaaay dia Im^ 
4ad^ la övarrkvgalan. PlataaKng braken «9 , blf da lial- 
Hmf i«tt<hali jj^a^rftay ala aan sdirikTsrwèkkand oinredar* 
Saa Of ar da* iagan ban aanmkkanda krQgsmafft^e readi da 
«ierale aehak bragl da Bimanasan in Terwarrinfc «aM^a 
^fikbara- v^aarraditan ?ielan ^fM§ anUiald jtar nedar; 
aana lniTarii% ^«rakkaoda ala^bif ward daarna ander da 
d%i 4f aa» yadronganr «n tra^arda wakende * reffea. aa»» 
garigi; wat Tlngtan kon» vlood» onyarichiUig in iralka 
rigiing; en met sléebta weinigen snelde Toreïi Bolo adem* 
loóa naar stine li<egori} 'tet*ng. Ook Asasissa» ofschoon 
aanva^kaJjjfiL niet'/voed.jwcb te weerstellende, keerde, wel 
niet het eerst, s$n' mg naar den vijand» maar kwam ecb- 
iar» door da ylngheid van s$n paard, nog voor iemaod der 
overigen te JBolo aan. ^, welligt ware hij nog verder 
doorgerend, had men ham daar niet tegengehouden, om te 
baoren, wat iljdiog hq» zoo als men vermoedde, den Sul- 
tan bragt. 

Wie beschr^ft de verslagenheid , die geheel Bolo en al 



(i) Karaeng Bontolancas, een oveiweldiger van den Mscsssauro 
schen troon » voerde in 1739 de vereenigde Madissaren en Wa^ 
liezen tegen de Nederhnders'aan; ook werd hQ dooreene, ofiicboon 
minder aanzieniyke panQ VMk Bonieia onderstenod, zoodat hy io 
> den nsam der drie staten» Miacassar^ Boni en Ifadjo bet fort Rof- 
/^ritoivppeischte. Zoo wel na als vódr bem.was Sumhawa het 
tooneel der rooyer^ea van uitgewekenen van CeleHs. 

28% 



Digitized by VjOOQIC 



414 



fle omliggende vlekken rervuldd» toen de geleden neder- 
laag In Inre roUe wnarkeid bekend werd ? Wie besdvf A 
de Bchaamle en sp^ t yan Aitjuulma » ▼oornl' toen I19 T«r- 
nani> d«t Sumu.» mei de keldenverhalen ran CeMeê 
bekend» schamper kgchend orer hem had gespreken? Inios- 
tchen moeelen er nieuwe maatregelen van verdediging ge- 
nomen worden » wilde men , seUt in de omheinde negori}» 
en» veilig «jn« Sn siet, daar ToreliB^a^ voor ifno 
«Djgene schatten wel het meeste bedacht, beiergd omsag 
naar iemand» dien hjj de leiding van een nienwen 1^» 
met meer gernstlieid dan sidi lelven, kon toevertromwaa » 
verschoen ar plotseling oen vroemdeling te Boh^ £a aan 
des stadhondera wonsch» op volmaakte w^aOf te gen^aei 
kwam. 

Dr. W. C. ü. TOB Watu. 
(£Po# vtrvolg kkm^). 



Digitized by VjOOQIC 



T £ R H A A L TAN EEN' KRUIST Ö G T 

TfiOER BK ZEBROOTEIIS. 



Zonddrilog klonk roorwaar iMt gerucht io ket baisi der 
maand Oetober 1843 te Batavia, dhi er ziek sèeroovert kad>- 
den vertoond nab^ Sumanap tot sélfii in straat Maiura ; — 
dewijl gedurende vff maanden ran dit jaar , Zr. Ms. oorlog- 
yaartttigen , onder kevel van den overste Coutsby , eene 
soowel gesUagde expeditie volbri^^n in den Arekipel ge- 
legen besuiden Ceieieê en beoosten Java. De les » welke 
de seeroovers toen in genoemde streken ondervonden» was, 
daekt men» te voorbeeldig » dan dat sij sieh soo spoedig 
daarna» soo nabg Java souden vertoonen. Waarschijnlfjk 
waren deso kalsten dan ook uit eene geheel andere streek» 
s^odat sg niets van deso expeditie wisten » die pas sedert 
twee maanden was terug gekeerd. Maar bovendien was het 
nabji Java komen deser seeroovers een groot waagsluk, om 
de meestal gereed liggende oorlogsehepen » die sg daar soo- 
veel meer dan in afgelegene streken in den mond kunnen 
loepen. Opmerking verdient het ook» dat» zoolang de bei- 
de jseren stoomvaartuigen bestonden , ofschoon se dan ook 
te ongeschikt sgn , om ze met zekerheid de schrik der zeo- 
roovers te noemen , deze zich echter nooit nabg Java durf- 
den vertoonen ; althanis men hoorde er niet van in deze streken. 
Reeds in den avond van den 27en October , zond de Schout 
bij Nacht J. 'P. Machhuxx » Kommandant van Zr« Ms. Zee- 



Digitized by VjOOQIC 



416 



magi iii Oott-Indié en Inspeciettr dêr Mariliev de order eau 
boord van Zr. Me. Stoomscbip Phpenix f ondier berd Tsa 
den Li. ter see Ie kl« J. W. Siojcl, om den Wén naar 
Soerabaifa ie sioomen en sich aldaar te Tereenigen mal 
Zr. Hb. «doener* J^ïphiréti JEgmoHdf onder de berden 
Tan de Lts. ter zee Ie kl. F. J. GiijyiE en '!• Wauivc- 
xov», en verder door» naar de wateren Tan Sumanup oa 
oostwaarts op, de zeeroorers op te sporen, ie Temialaaea 
alzoo die zeeën yan hen te sniveren. 

ITa eenige Jaren in Indié gestoomd tebebbeui is da «r* 
d^» om bepaald op seeroorora uit te gaaaenhM op. la 
sporen» aafcer aeue van de eerrolste ; gelukkig geyoeUUawf 
aas daa ook met deze beatemining» 

Ben 31ea arriveerde de PAoemVte Sofraha^9f maakia 
vol steenkolen 9 da( is voor tien 4agen voorrtod» en stoom- 
de den 2djen Ifovember naar Stmanfip >'op sleeptomr babbwi-» 
de Zr. Sla* schoener Èiphir^ terw^l Zr. Ms. aoboener Xft 
m^mdf door ziekte van den Koqimandant» acbterUaaf. ÜW 
3en Ifovember te Sumanap aankomende» won de KommaadaBi 
4er beide Taartuigen» d^Ift. ter zee la kl. J. IT. S^fiO»^ 
iuulere berigten in van deiiverheid» die de ladingen naar 
Batavia bad gezonden» 4^ er roovers gezien waren 9 an 
nam den Somanapper MüspAJ - AnaaAvo nmde ^ dia ala |^ 
zagvoerder van een der vaartaigan van den SolUn van 
Sumanap 9 als zeeman #n bS;ionder als tolk » van vaal diaaal 
was. Hj heette MussAi-AiiBaAvo» dat is: tZêa-^lsariauml^* 
of cJZee-e/ter^' » ut tegenoverstelling van den q> hem veA- 
genden gezagvoerder» dien men azee-tyger" noemt; batda 
namen of titels » die zg zieh door lange en trouwe dianal in 
versehillende ezpeditieên onder onze vlag# van don Snlla^ 
verwierven. 

DenéenKovember begon da togt» an sfioonulonwilfaai^ 



Digitized by VjOOQIC 



417 



MftimMrtft üf.-— Soberp ttoeil d# niikyk w«wii« want att 
groote m kbuie TaarinigtB ifftren 4j0 ro«Teni feuMi. Ai 
tpoMBg. Mteoeito Men Terfcheidtiit praftawen* • Onder* 
Trtuigd «fade wiil geon rao hen ieti OMdetedeélen. Hnnna- 
pusen» die in orde iferen« gaf Imn eenea rr^en deeriegl» 

Jniaaiehea lieten wj $n den aekiermiddag » aabf bel ei* 
kad &9po4d%9f 'Zr. Bfa, tchoener Ziphir slippen» dia Taa 
liier aanr de JKaf^eiaa^eilnnden sonde kruisen , terwyl wjf 
noordaraarts naar de iSe/oerjo-eilanden eenden stevenen. Al* 
B00;Ueef er voor de roevers aDaen een soidwaardselie rig« 
iiag over, welke w) spoedig ookaonden onden^eek^^ Teel 
scb$n bestond er reeds , dat s$ van om de noord of va» 
Bomfl!% knsteè waren gekomen. 

Dan 5dett,Novenri>er» xondagsy stoomden w$ de SoltmS»* 
«ilanden » elk in bet b$zonder^ in ,bet rond , en ondersoeb* 
tea desehre ; dan 6den evenseo de X«i*/-£tf;t7-ei]anden , 
aander iet» te ontdekken» en xeilden 'snaebtsy om weiaig 
va» pkab'te veranderen. Beide waren dit belangr$ke groa» 
pen i omdat de roevers er zieb van water en bent konde» 
voormen. ^ Ben Tden «teoindeii IriJ weder meer terag naar 
4e SbmMe^foAe^wateren en alsoo aoldwaarte aan, tmi^- 
sofaen Poêha Panjangmn en Poêio^ Maoê door : en ankerden 
's avonds op den oosthoek van laatatgenoemd eüand, om vai^ 
het hoofd der aldaar gelegene kampong iets to v er ne me n. 
Zjfn antwoord was , 'dat er , 2<^3 maanden geleden^ door 
bem >roovers waren geaimi aan de sitids|jde van xija eOand. — « 
Af en aan hadden wQ allerlei vaartuigen ontmoet,, onder* 
aoebi en immar niets vernomen , wat ons op hei spoor kondè' 
Mengen. 

Den 8sten oostwaarts aan stoomende ontmoetten w^ , 1»9^ 
Crêoi KamgeUngrZr. Hs. acboener Zépkir, die ook op bel. 
ailaad was aafi geweest en medo nieta^bad ontdekt. W% 



Digitized by VjOOQIC 



418 



naoieii haar op sleepUmw tot by Poêlae Kmnirimmt dn 
wanneer ig wetiwaarie en iqj ooeiwaarts aterendes. 

Den 9den stoeaiden wq» tnssdien PoêloêSHomw^aPêeJom 
Pat^ang door» oaar Poe/o Sipotkam^ ankerden even» de- 
den eenige schoten » om het kampongahoefd saH' boord im 
hebben» 09 haalden hem met een gewapende sloep aL Vg 
seheen niet seer op sgn gemak te zyn »' wdligt dewfl» ' ee- 
nige maanden geleden» zijo kampong verbrand waa» door 
Zr. Ms. oorlogsehepen » omdat zjj een Nederlandse s^dup al- 
daar gQstrand had uitgeplonderd » en hi} hu misaohien meer 
. W|st daii hy seggen wilde of durfde. Met eene goede rer- 
maning werd hg weder aan wal geset. 

Wij sagen drie grooie praauwen bij Pceioê ^^7» onder* 
sochten ie » hetgeen altjjd met een gewapende i^oep onder 
de leiding van eenen officier geschiedde» en berenden se» 
even als reeds vroeger. soo vele anderen» handels -vaartai- 
gen te zgn. 'sjlvonds stoomden wg ^it dit sóo slecht be- 
kende ' vaarwater » waar de menigvuldige eilanden vde 
.schuilhoekenlvooi^ roovers aanbieden. 

Wij onderzochten den lOden straat Zwaèok » en hielde» 
alle mogelijke praauwen aan: den Uden .onderzoefaten wf 
straat Baite', en liepen laags Java*^ kust bij kaap Sen- 
iwfh tot aan TJoiUk nabg Tanjong Tjangtêr. Ook hier 
vernaaien wij » dat er» 14 dagen geleden » rooverpraanwen i« 
den omtrek gezien waren. Alzoo. begonnen w'4 weder ui 
de buurt te komen i maar moesten steenkolen aanvullen eo 
stoomden daarom zondags I2den JforemhernM^fSumammp» 
stadig noordwaarts op» niet denkende dat juist étMê dag, 
de laatste van de tien dagen » dat wij Soera^ajfa verlate» 
hadden» nog iets zoude opleveren. 

* Dag yoor dag was door ons met zoo veel inspanidng nit- 
gesien .en naar het minste vaartuig aan de horizon afge- 



Digitized by 



Google 



4t9 



iMadttt.*^ Maar ie rergieefs. 'ShiM^k op den laatHén tai 
10 nréin imt Toormidilag k^onk het geroep: «set praan- 
ipen aiaurbeerd uit f en kort daarop geift>%d door: cbard 
roeijjende om de ooet I ^' Inderdaad dlit wat het gelukkige 
Bieiiir»y waarnaar loo^aag wat nitgesien. 

Bedaard bieren w^ koert ttaren en Uelden ont altof wif 
hen niét sagen V want wij wmren digt hg de eilanden rond 
Suwianap. In de mimte» waar ^ hard doorroeijen^de wa* 
reè » nioetten tg aangeridlen worden » on er geen één ie 
laten onttaappen. Doeh heter it het, dat ik hier het 'rap* 
p«rt Tan onsea Ronbnandant aan den Schont hij Nècht, 'orer 
al het gebeurde kat rolgen. 

u^i$n èaoré Zr. Jf«« Mtoomêphip Pnoairix 
ter reedti Soêrahapm itn Weien Jl^ovembér d843. 

Tén vervolge van mf n Rapport > ter reede Sumanap dd* 
4 deser Ifo. 63, heb ik de eer CJÏfEd. Gettr. te rapporto» 
ren , dat , na van af dien datiim » de eilanden Solombo en 
klein Poeloe Laut onderioeht» de wateren tnitchen de JTah* 
gelang^Mhnden tot Ps^he Panjangf en. al verder die van 
ttraat Lemhak^ tot de oottknst van Java 9 te .hebben 
doorkmitty zonder eenig roo vers vaartuig oi^idekt» of eenige 
inlichtingen daaromtrent te hebben bekomen » ik eindelgk 
echter» aondag den 12den deser, van Taujong Tj anker f 
waaronder wij dien naeht ten anker hadden gelegen» naar 
Sumamap ^vertiekende » des morg[ena onttreektf 10 uren» 
in de nabijheid van Gili G^enf/i^ gekomen sijnde» hg Poeloe 
Zawak O praauwen in het sigt heb gekregen» welke wg tpoedig 
daarop voor rooversvaartuigen verkenden» welke» hunne sei- 
ling geborgen» met kracht roeijende»^ oostwaaris op uit het 
sigt poogdeir te geraketf.— Ziende dat» hoe snel ook roeijen- 



Digitized by 



Google 



490 



Mf dêsilfe 9f%tèi% mmim iagftlMUkld SfO, hlnf ik M« 
#ftM9tB ^A om 4a N^ord óp dt Ootthoak Tan jCt/t fi^fUAy 
«•B ftoran » M omtradui IQi imr # alt waiuiear ik».Wa.«ir 
gtnaag Ttn gaaoamd P^êl^ê Lrnmak ranqjdard rekaaaadt^ 
am alei naar achtar liaiadTa« au di^daarby l%§aada ravaa 
U kvanen 0Qtaiiq>paii» op kaa üat kaart aMIaa. 

'Daaaira tagea dan middag iai goad oaidar kat aékai ga» 
■tdord» aa aaw dèr daar kan Ttrlataoa praatwmi» waaraf 
aiek aaidga gabaadaiit au oai kalp rpapanda aic i aaci ht n ka*- 
Tandaa, Toarbf galoopaa a^jnda, fiat ik aaa wduug 
bakboord afkoudaa» aa mal ttnorboarda battarg^ 
de tlokkanin da rigting kwaman» aoaaMda aak BMi kai 
60 pondt kanon » een tahofr iaat tohroot op do 5 OToriga ataadt 
▼oorlroe^ende praaavan lotsea; aa sèlktt aa gowead la sjfa» 
arar Ikkboord harhaald kabbanda » blaef ik Y'^rvolgant «I 
rond ttoomendo» aan gattadig nuir op kan kondan» ai^i 
dal gérolg» dal weldra twee dier Tairt'aige& ia aaoaa^aia* 
kendea tiaal rerlaten werden » alt wanneer ik > ter <^Ttiaeli8i^ 
Tan eanigeain kei walar om bnlproepaiidem» kat raar daad 
aiakan. 

Hoe teer nn de overige drie praanwen mtiat aoar gala* 
den hadden, Mijkent de rele dooden, die,befieTaM eaniga 
aadere goederen» ter terllgting banner Taartidgen wardaa 
avar boord gezet» bloTen s$ echter niet te aua alla- po* 
gingen » ter verdedigiag » en inaonderhaid ter antkaail^g 
aanwenden » en een en ander met talk eeaa hardaekft%« 
Md; ea bnitengewolia behendighaid » dal het a^f oaMaa 
mm gereehl van genoegaaam irgf «ren» waarbg nog iria 
d^ ofuipagie door bamboesen Warptpietea of üêÈing n m^ n 
BWaa^ gewaad vgn geworden » keeft mogea galakk^i^ aa 
allaa te oranaeettaran. 

Twiat^ der aeérooTora » waaronder #wai kltfao Jangtaa 



Digitized by 



Google 



4n 



êm mtdgèmwmt$êkmMUmi w^a m|, b«MT#ai mi Mg kir*» 
Mioyi ik«r ioMlre Tttt Smyuiapaoli* TiAiittigea gtr4MiSto 
«Mielit»» lb$ dW gel«gaaliMd ia kuiden ftTalko» torwil 
•1 T«nkr «Ba 4# OT«rig« aiek op dit Yaftriugtn b«T^»i«j| 
iMibbeiide sedro^ari t wmt geUl ik op num sovoBlig bigrooi» 
^dft«rb$ sQtt MigdLOiBeift« 

' Torhinderd geworden UWEd^ijMtr. roor ktt yerlrolci dor 
poit Iran hodoa» oalroiii h^m rerdoro rerrigtiiigwi -tm^ 
•iMidiglo mpportorott# m1 ik alleoA kier n^ k$.;To$geii» 
dal^ Tin- 'do koYoiigeBiildo twee rooTon^oBgeiMi m réi» on* 
dfermigikigoii rariioiiieii kokboAdo» dal sQ mol mrèa yaartvigoii 
Hk dio.irat«reii wiren kr«i«oiido gowoott# ik kot golnk go* 
kid kob« in dén morgea Tan don I5dea desor » do roodo raa 
Sfimammp ter opaporiag van dal Taarlaig i^laUn kobbon-» 
doy oMBtrooka 10 uwt, kotMlto oTonab doTorigoa.bif IW» 
ISao Luwëi lo'oataiooton» en, na oonigo wolgonglo adioloa 
■al iflliro«4 gdosi to kebbon , kotxoiro in ooaoa ainkondon 
fla#l io ot mmaoi teron. Zea der roorora» ivolko aog awom* 
awttdo poogden lo on^omon on waaronder oen aoer swaar 
gebleiaeerde, agn mg daarb^ » bonoTeni drie knnner geran^ 
genen, een iiilm en één geweer, in banden gevallen. 

Senige aekade aan itaorboords wiel bekomen bobbende» 
keb ik, na'gednrende dien dag nog in denabgbeid derYoor 
AUkaéi^ liggende eilanden gebleven te aijn, aonder vorder 
Ma ontoMoi Ie kobboa, on gedurende don naebl ondar (fiiS 
tfiiitmg ton anker gelegen kebbondo , den volgenden omnt* 
gén kaar Soérêbw§a koere goiteld , alwaar ik^ in dan Treokler 
op dftt droogo In do modder vnal geraakt s^ndo» niol voor 
i&ii avottda bén aangekomen. 

Wydera keb ik do eer UWBd: Oeatr* b^deao nog «o rep^ 
portorènt dat op don 17dek deaer , da a^| in handen gi^* 
Ion ae er o ^i^ efa ,' aml nilaaadariag van oen door ampatatio 



Digitized by VjOOQIC 



422 



van een arm en been onrervoerbaref en 4e Hier hcrmtg^ 
melde twee kleine Jongens» aan de pc^icie heb afgegeven» #» 
w^'ders dat ik op heden aron^ , met de reparatie aas bak* 
boordswiel alimede met het innemen der beaoodigde ataea» 
kolen sal gereed komen, en op morgen ocl^^d naar de wa-^ 
teren yan Sumanap lal stevenen , ten mnde hij anyne aaa- 
komst te Batavia $ welke sonder buitengewpne ToonraBea 
Toor of op den.308ten dexer sal plaata vinden, UMlUb 
Gestr. het stellige berigt te kannen geven , die vaanraterea 
voor het tegenwoordige van zeeroovers gezoiverd te hebbeo. 
• Ite bijzondere activiteit en beradeoheid » bg de hepagti- 
ging der hierboven vermelde zeeroovers » door de officieren 
en het verde^re Etat mi^or in het bijzonder, en de ge- 
heele bemanning dezes bodems in het algemeen, aan den 
dag gelegd» maken het mg tot eene hoogst aangename pUgi 
üWSd: Gestr. daarmede bg deze bekend te. maken, terwfl 
het mij tevens zeer grievend is, dWEd: Gestr. hierbg nog 
te moeten beHgten, dat de Matroos 2de klasse J. i..,mm 
gizoea, aan deszelfs bg deze gelegenheid bekomen woodeiu 
op den I4den dezer overledeh is. 

Jle Li. Ur xee ^ste kl. Jtónimandant , 
(W.Get.) J: W. Stoil. 

' De even goed uitgevallen als schoone manoeavre in deze 
is geweest» het doorsturen om de Nooi^» om de roerers 
den temgtogt af te sngden naar de kleine eilanden en ro- 
even » die door hen bereikt wordende » velen tot een aehail- 
plaatshadden kannen dienen; en hét daarop gevolgd geata* 
dig rondstoomen» hetwelk hen in een middelpaat hield» 
waarom wij ons bewogen. 

Op bevel van den Komroandant» opende de LL ter zee 
2de kl. Ie officier H. P. vaz Arkehzoüt ScoMZza» het schroot- 



Digitized by VjOOQIC 



vattrineide ji^i^n» waarop de cannonades oader den Li. ter 
aee 3e kl. J. fi* Bvvs Tolgden» al naar mate de in een 
drialMMik snel op roeijende roorers in het yisier ' kwamen» 
eiad%ende sekr^er deiet elke laag met de zestig ponder » 
die 41 kogek k 3 pond ieder per schrootkoi' bedroeg » wel 
lorg dragende om altoos 3 9f meer praanwen onder schot te 
hebben f ten einde alle sneees van desen kogelregen te ge-* 
nieten f waarran hunne vaartoigen als trilden. 

Vlet minder fdioon was ook de manoeuvre der roevers f 
om een praanw te laten slippen en wet diegene» die bg 
het eerste vnur het meest sonde geleden hebben , swemmen*» 
de de roevers op een andere praanw over » terwiil.er sich nog 
slechts geknielde en gebonden geroofde inlanders op be- 
vonden f die in doodsangst ons toeschreeuwden» dat zg een 
litar geleden nog gevangenen en nu verlosten waren» om ons 
t|jd te doe^ verspiUen» met hen op te visschen» roeiende 
de roevers onder gejuich» met hunne geteisterde praauwen 
naar alle streken van het kompa». Ook ditwaseene schoone 
maooeuvret want s|^ lieten op.4i6 wgze geheel aan het lot 
over» wie door ons. het eerst achiervolg^ zoude worden f 
tén einde aan de andere een middel tot ontsnappen aan te 
bieden. IbaTiVü lieten de praanw met geroofden varen ^ en 
joegen de verst verw^derde praauw weder bj de, vijf an- 
deren terug» terwyi 1$ die de meeste riemen voerden» al-: 
ioas het eerste schot ontvingen. 

Be nu opeen gedrongen groep roeide kort hierna niet 
meer: de rieAen vielen stuk en, hingen werkeloos aan^ de 
boorden » terwijl hier en daar masten gebroken ware», en 
de seikn achterom sleepten. Gely k een stervend Ugcbaam » 
dat zich nog even beweegt» viel er nu en dan een schot 
ttlt hunne iilla?9 niet schroolbossen van steen ; gesneuvel- 
den schenen zij over boord te zetten* 



Digitized by VjOOQIC 



401 



* T<iaii m% ft« MoTo«r ëéa de |j f aau ir cu ' «mdetai » 
w$ o«k > boe ^ nog' lerende ongelukkige geifolen 
ddre» Aiet gebonden benden ^ ovw koord werdewgewwpen» 
oA knnkie' praenwen te verfigten en» hoe rerÉwnkioek, kei 
knsen]ied ie kietêb r nle ir$ mei een ender kenig im«n. -«• 
Belreiirettevanfdig k^* Me siok» nlelnntite redniddil, inn 
hét roer of een riem Tast Iroeklte Ie konden » vnnl mei Me* 
wang'' houwen werd kQ afgeslagen » om Tier knmer i» de 
diepte treg te i^kétt. Ten einde de praanwen' kQ'ike^nan 
koord leggen op zij té kouden» kadden wi| sloepidreggen ^ 
de radérkisMrien » die» randear geworpen » in der nwai gf u k* 
dfge kokken en sparren een • yoorlreffellke lio«dvaiil''iN>»' 
d^n; wanè de roArtnigen waren te groei» oïn onder deer 
te loepen en de wielen kadden te v^ Ie l|}den geli«d4«— 

Imkier'doèr werpende met kunne at^i'ngUtt^^li ^)i iMs 
oiks geweer-Tuur echter te wel onderkendeti » ' cM ^ken^ i^ 
spoedig orer boord te jagen» * Telen kingen dan «nn bel 
builenboord der praauw» waardoor geen gewiMriiegetfnai'^ 
sommigen stikken moedig Ae borslonkitog» omden éoed 
ontersckr<ykken te ontvangen » dlkw^bimt- een #f ander 
smaakvol Jkgtgeweer of^ pkitoel tan bel elnl^nis|^. Be 
eersten» de kans gunstig Éiende» dekenen nwo wntü èt irn n 
weg. Zjj redden dan ook ged^Ifelifk kei le^en » - wntfl 
moeijelijk wns bet keti te raken » deer hnn gestedig' mtè» 
water iwemmen. Nu werden dé* gewèpende sloepen spb edi g 
gereed gemaakt en» benrteUnga door den Ltk ter nee Bntia 
of door ibi; geoommandeerd » gèrelgd vltn de ndelborslw 
I. A. Mv5Tsirnin » H. D. Sumv en een%e rappe gunCen « 
afgezonden » om ken allen op te Tfsseken en ge iau gn n In 



(t) Jiüng(üii'énz\iTïy gel^k bekend i^, dnsBè battiboeien- lansen v 
lo k 12 voet Itng» met (n her vnur giriunde pnoiSQ. 



Digitized by VjOOQIC 



4Bt 



I • liekweik ffvw—fÜllk mei é» nMÜgé wedeftpuiing- 
WM 'nm tenue i^ gepaard gkif . Wae de mg^ iu 
een fisg wai groet 9- dan werden sg aaa de defUii {|ebMi<^ 
dea t les einde de ineerdirheid te bewaren* fieiienrde liei, 
dnl il^eAi genonken piaanw ef ataiktfan deselTe bereikien* 
dan alelden sg tick meedig' «rereind» alloes gereed wêêA 
tenne aêÊiMgëajfên^ die ag bdaaal nnar al ie jnial en be« 
handig * eHie «eeénde «wierpen.. 

'Vel epreekt tmi nelf, dnl er een gemfane iild neodig 
waf f em-drie^o^ geed Toorsiene |»raanwen tol ^een ttnin 
lee, a£k ef gerangen te «janken; Tan deze gelflgenteid 
■aaktin at w^der de twee. nee Yeraaakien, die neg 4tvw^ 
kle«ren » gekrnik » deer de een cna de* snid en de. andere em 
de eeet» eb een kinkend paard 9 siek weg temaken; maar 
de nitk^k 4üeld henin kei éey, en bei^. dr^kmtalen en- 
der t i nd en emlrenk «eae-»ondevganf^ ket lel Tan de yerigen* 
Tnnde wegdfaakiènte ptnaowen , kwamen weinige kaind^ 
wqpene^ é*^^^ boieeny oMtingaa^ên^ eenige liilm^ê r 
knddy le^d» eteenenen eenige roofwegereedaokappeniiieii 
nn» b ee rd ; kèl maeale -werd ddOT' de. reovera adtve ^fter 
bebrd ' gewerpen.. CUwnenl^ik waren de praanwen io( mei 
éeedeny e?erdebl «Mt reodgekienrd aeewnter tn* aieftende) 
e9>deer dit dklee inderdaad oMngéiyk .om ken beke^lijk Ier 
ondenoeken. 

' S» IL Bcbeener 2^AtV^«el 09eitptèk iierg 'kruiiendet 
wnegMnnMdè kei gerecht S k 4 mijlen Oeet^gker, maar 
ken d6#r dé alleïbga -flaanwer wordende koelte, heewel n^ m» 
de%ewe(|^ van den kelendamp lange den korison begraep^ 
dfl*^ «èene «niHioeting ptahta had> niel ten nnnenl kmnenr 
lett «dnie de teHrfêUng neg te beepledigen. He dag werd 
akien w«i beeieed. Onder eenen keerl^ken ImaneaehSa» 
eteomden w9 dee a^nda deer de tyverblyfiela der remie- 



Digitized by VjOOQIC 



42$ 



liog» die ovieral road dreven» naar de eeasane'.reede Tan 
Suwummp ierng^: 18 roevers. si^ninr de koleahekkeay tie« 
daar sg bgna ledig varen ^ de^noodige rauata , en door 10 
dagen itoomens een: oYeórftreffeigke' graad ranlnlie bevafr* 
teden. Zeer beftrenrden n^ de soo. deerlik getreienè m»- 
trosen, die wij, bg .onxe gjMinge eqnipoge van 73 Ettropaaaea 
en 22 Javanen» met regi onder de beeteh tolden. Nada4 
wg ont van iteenkolen ie jfaatomq» . liaddaa ivoorslen, 
had daniook'den ISden November, de aanval van luuuio 
makkers » op de door ons aoo gelukkig gevonden Tdo es 
feaiste praauur plaats ; want de roevers kadden ons medaga-» 
deeU» daier nog eeaaevende bestond. Immers^beaig mei twaa 
baaddsvaarittigen uit: te plunderen » wai ag » aas siaada » 
bedaard ofader seil gegaan en liep ona voor over* 

£lf wel gerigte sehoten «et «ehroot» uH de 12 en 14 
ponders, wared volddende» om baar. tot i een neef te mikea; 
koet bleven eenlge roevers op bet van tiug onibkotadek 
staan ». ro^nde »mter/ ao^ meer/", gereed» om mei 
bunne aefuii^iie^it.een guniriage .inorp te doen. 

Ook op dese praau^ was de. aanvoerder of aooganaamda 
Pa0g Lima, een belangröke-rèovar; 15 geredUen wierp hy 
over boord; 3 sleehts kwamen,^ ten :onaant; de evmri^aik 
verdronken»' daar.'ag gd>onden. waren, en met klewém^ 
bouwen a%eslagen werden. 

. De praauw op a«de bobbende » visdiien .w^ 9 reenm 
met d^ sloepen .op » en ook den beruobtoa Ptmg 
dié aieb awemmende traebtie te redden;. de overigen wa 
gesneuveld. Intusseben stoomden wj naar.de nitjj ^ a ef da 
banddsvaartnigen» waarin nog een deode.en eea stervaada 
Saman^Mcbe eilander gevonden werd ; de laatste verseiM eaa 
bem voor syn einde naar «gne betrekkingen te -voeren» maar 
bij stierf te .vroeg aaa eene wond vankitU^teenealo de: bimk> 



Digitized by 



Google 



42r 



JLjUeraMAl te Summnof wedergakeerd » kwamen Tde Inl^* 
ders der omstraken» M^ one gereeht ran de Jioegien geiiea 
tedden» aan boord» em ieTeniemeniiaar rermiate bloedyer* 
waalen en raartnigen » vaarliee ag sich bg de rerloiien Tér- 
Toefden. VreeuelSk waa de buk ran bitteren apgt, dien a^ op 
de hier en daar geboeid liggende rooyera wierpen , ala ig het 
noodlottige nieuwe rernomen hadden. ZQ rroegen er eleefatp 
Ha» om er wraak op te nemen, en voerden den aoo eren 
«Terledene in een atnk rooreiteeil gewikkeld mei sielu 

Het alagrerband waa gedeelteiyk in de longroom gedeel- 
UlSik tnaeehendeka gereed gttomakt. Onophoudelgk beateedde 
daar onae geachte officier van geaondheid 2de kl. G. F. Por» 
liUeagneaorgenaan de aoo bitter gewonden onaér equipage^ 
te meer daar hg alleen waa. Vele geroofden en vele roorera 
waren door hem Terbonden en geamputeerd. Beaen dag* 
den lUeuy jMtte hij aan danaïden rooTer» nahe( gerecht^ 
dea aronda de linker^arm en den rolgenden morgen hei 
linkerbeen af; drie weken later vertrok de vemonkte her- 
atdd naar de gerangenia agner mederoorenT. 

Onder de gekwetaten door de oê^ingaaffên waa ook de 
Javaanadie bediende van den Lt. Bvm f die > hoewel daartoe 
•iet bevolen » zidi immer moedig aan de agde van aynen 
heer bevonden had. Ter reede van Sumanmpf bragten w^ 
met aona-ondergang , in stille plM^tigheid, naar agne laatate 
matplaata, den aan agne wonoen overleden matrooa na 
SiMBu. Een plekje op Padikief nabg de ruïne van een 
fort» onder den vorige Snltani» met veel lommer» waa daar- 
voor uitgeaochté Niemand aan boord p die niet innig be- 
wogen was f met a^n reeda driedaagsch lj)den » door een 
arend in de milt : allen beweaen , met opregte en hertelde 
deelneming in aiga vroege einde » deae laatste dienst aan 
iinnnen braven makker. 

6. j. !•. a. 29. 



Digitized by VjOOQIC 



428 



IntosMliéii nmftkten Mce m«iiet«ciir9ror én Tiefnalie- 
«leestor A. 1. La«aaij en de f<AMpttkl«ric L. J. A. tut 
nsft MnA TüT KtfnuA, oftd«r prealdiani Tan ien Irilift 
officier, procesverbial op van 4e ▼erhoerea, A%#iiMMft 
ten de gereo^Aen en reovsert. Hierat Ueek èêi de geroeid* 
den meest inwoners varen ^vaa de Stmanapsclia eUaadettv 
«Den in de a^eloepene dagea van Teraolifillende htaéeb- 
Taartnigea door de zeereevers geaoMen, die bg eemgem 
tegenstand 9 Tele moorden aaangtten. Ket ki deaer ai^e* 
lokkigen was beklagenswaardig , en drfeaMial noeÉtea sij » 
^vorens bij ons aan boord te komen , den dood «atgaui* 
Eerst bg den aanral ^p banne traarticrgen, rerv^lgena b| 
dien der ónae» op de roorers en gednreade bet geraeht , 
^n mnd^k gebonden in see geworpen. 

Be getuigenis der roevers kwam over H dgnaeea Uer * 
«p neder , dat*s«j » sints drie weken aan het roeven » i'kais 
behoorden op de Znid « Oostkust van Bomea en wél te 
Tanna^Pssêier beeldden Troe$$an : dat banna kanqNuig 
lag aan eene breede diepe rivier en 24 uren rcia «ywttrta* 
Alle rivieren op Bortteo zijn breed en diep» naar bebben 
een bank van li vadem en minder Toor de mendiEagy .bat- 
geen ook bier wel bet geval zal zijn » anders was bet 
achoone gelegenheid geweest, om» per PkoeniXf iê 
van hunne nederlaag aldur te gaan mdden , daar er na 
niemand was, om de%e treurmare bij hea t'hnia te brtafan. 
Zoo waren zij dan uit eene geheel andere streek daa éie» 
weUce de vroegere les ontvingen ; hetgeen wg eek reed a 
rerohdersteld hadden. 

De vorst van hiin land heette naar hun z(^|gea Rm4f^ 
Putti Püngawa Tiop Tjtngal. Tooral aasden ^ op man- 
tehen , ten einde die etp himiie landen la laten werken of 
aan naburen te verkoopen. Allen waren bet stevig geboawda 



Digitized by VjOOQIC 



i 



429 



knaptB » enkele daüttkiêrê er oader met fraai getai«earde 
huid , somniigeB met een taUtmaii in een lintje genaaid ea 
em den boyenarm gebenden. Ze hadden eene goede jAy* 
aLeke geeteldbeid , getuige hun onbegr^pelijk ver swemmen» 
en h^i s juiat elke seconde » werpen hunner aêiingaa^^n / 
taai» om te bewonderen , en zich niet overgevende» dal altjA 
edel is* Als een voorbeeld daarvan diene onder anderen het 
Tclgende. Een gemimen t^jdwas ik den ISdenbexig om den 
laallUn roever te vangen, die, door zijn knaphandig zwem- 
men, de sloep telkens mis deed varen. Onnoodig was het hem 
deed te schieten ; ten laatste greep hij een riem ; maar hoe 
verwonderd waren wij te zien, dat zgn linkerarm verbrijzeld 
was én hüjï den linkervoet miste. De mensohelijkheid verbood 
em hem weder buiten boord te werpen , daar hij anders 
zeker geen half uur langer gezwommen z.ou hebben. Aan 
den doctor overgegeven, onderging hy deüubbele amputa- • 
üe, 9nder bet roeken van een sigaar, alt^d met *eene. 
heesche stem zijne diensten aanbiedende , 'em ons te loodsen 
naar rooversnesten « als wy, hem voor het leven borg ston-' 
den; daar toch sgn verniinkt zes voet lang Ugchaam tot 
luets anders meer dienstig konde zijn. — Bij gelegenheid 
zouden wij van dit aanbod kunnen profiteren. — 

Onder de 26 roevers , die met de sloepen allen gevangen 
waren ,, bevonden zich twee kleine jongens , die op den rug 
van hunne wegzwenmiende vaders zaten. £en dezer kna- 
pen, roet een pak kleederen onder den arm, kwam aan 
boord , alsof hy passagier was. Zeer bedaard zag hij alles 
na f .en gaf hier en daar zgne verwondering te kennen , 
vooral bjj de zestigponders, waarbij eene opengeraakte 
schrootbos stond. Toevallig ontdekt een 'der geroofden in 
het genoemde pak kleederen het ^yne. Zonder vorm van 
proces» nam de eigenaar alles terug, er bij voegende: 

29* 



Digitized by VjOOQIC 



430 



» eergisteren Tan m^ gestolen en iieden teruggenomen > '.' 
waarover de roorersjongen maar half te Treden was. 

Bó smid inmiddels gereed xynde met het aanmaken Taar 
boe|jen> kwamen de roevers allengs nit de stikkende ko-« 
bnhokken » en werden vier aan vier langs het boord g^lo«* 
ten. Woest sag dese bende er uit. Door hnn lang iwem- 
men » waren sg xonder kleederen overgekomen , en werden 
daarom met een lap hunner xeilen omhangen. Hun altoos 
loshangend lang swart haar , hing veelal over hun aaogft%i 
heen. 

MiissiJi Ambroio f die als t.olk sooveel dienst bewees # 
had' het 't minst op hen begrepen. Tan tgd tot tgd, 
overtuigde hg aich of de klinksels wel goed hielden » en 
sprak hen dan vooral bars aan. Gedurende het geveehi 
w;as hg overal geweest , in zich zelf brommende en sdid- 
dende op de roevers $ en • gewapend , behalve sijn kris p 
met een enterbyi , om daar $ waar het meest té doen viel , 
een handje te helpen. 

In de machinekamer 9 onder opzigt van den Isten ma* 
chinist A. Sol , had men mét geen mogelgkheid meer 
attentie kunnen wenschen» op het onophoudelijk commando, 
van stoppen» aanzetten en achteruitslaan der madiine^ van 
den kommandant , waar inderdaad veel aan afhangt. Bg 
beurten kwamen de machinisten eens boven f om ie zien 
hoe ver de verschrikkelgke ^vernieling al gevorderd was. 

Nadat de kommandant onder de vleijendste woorden door 
Z. H. den Sultan van Sumanap bedankt was geworden. 
Voor het gelukkig bevrgden van 24 zijner landslieden , 
zijnde er 15 geroofde Inlanders op de eerste of aehtergeh'* 
• tene praauw behouden te Sumanap aangekomen , étoomden 
wi] naar Sóerahaffa terug » om de roevers aan de Justitia 
aftegeven , waarvan er wel eenlge opgehangen suUen wor^ 



Digitized by VjOOQIC 



43< 



cUn 9 ianrijl ie rait ali GouTernemenii kettinggangen lal 
te Toorfchijn komen. 

Ifa op Soeraha^a *iiienwen yoorraad yan steeokolen en 
iebroot opgedaan te hebben » stoopaden wij andermaal orer 
Summnap en om de nabij liggende eilanden» opdat deie 
ronde om de orertuiging zonde geven » dat de Sumanapsehe 
wateren gexuiyerd waren, koerende langt Jaw^ê noord-i^ 
kust naar Soeraha^a teni{( , jconder iets te ontdekken. 

Den 29Bten Tforember , joist een maand na ons vertrek , 
ie Batavia temgkomende , wenschte de Schout brj- ITaeht 
ons hartelgk geluk met den soowel geslaagden togt» ach- 
tende het zich een aangename pligt » ook dit naar Neder- 
land te kunnen melden. Uit den mond yan oudere officieren 
der Toormalige koloniale marine hadden wij het genoegen te 
Tornemen » dat zij nog nimmer zulk eene totale yernieling 
van al wat er was gehoord hadden. 

Ten slotte hadden wij de eer de volgende dagorder te 
ontvangen » als een blijk van de gunstige wjjze » waarop 
een en ander door de hooge Indische regering beschouwd 
IS geworden: 

Batavia den SO Becember J8^S. 

De Schout bjj Nacht » Sonunandant van Z. M. Zeemagt 
in Oost-Indié en Inspecteur der Marine 9 ontvangen heb- 
bende een besluit van Zgne Exellentie den Gouverneur 
Generaal van Neérlands Indie , dato 22 December jongstle- 
den M^. 9 9 op de dezerzgdsche rapporten, houdende in sub- 
•tantlet dat het den Luitenant ter zee 1ste klasse J. W. 
Stoix i^elukt Is, om met het onder z^n bevel staande 
«toemsohip Pkoenix , in de wateren van SuwMnfip^ nab| 
de eilanden Cili^Gentingf en Lawakf na een scherp 
gevecht van 6 uren, 6 rooverspnurawen in d^n grond te 



Digitized by VjOOQIC 



432 



boren 9 en daarna npg 1 praauw te vermeetiaren f hq weSkm 
gelegenheid ruim 70 roeren iijn omgekomen 9 en in handea 
geyallen 26 roorers en 9 slayen, waartegen ia te betreuran 
bet verlies van den jlfairoof 2de Idasie J. R. ni Sur«sn » 
die aan zgne wonde is overleden , en het zwaar gef^ond 
worden van nog 2 schepelingen » terwjl voorts onder de 
aandacht van het Gouvernement is gebragt» dat het volko- 
men goed gelukken , van het onderwerpeljjke wapenfeit , 
voornamelijk moet worden gedankt aan het merkwaardige 
beleid van den Kommandant van Z. M. Stoomschip Pkoê^* 
ntx f en de moedvoUe wijze waarop hy door de Etat- 
iff^or jan onderhebbende Equipagie is ondersteund gewor* 
den: 

Heeft goedgevonden : 

De Kommanderende Officieren van Z. H. Schepen en Yaar- 
tuigen van Oorlog in Indie » overeenkomstig de op bem 
Schout by Ifacht » bjj hooggemeld besluit verleende magti- 
ging, bij Dagorder, 's Gouvernements byzondere tevreden- 
lieid aan de Officieren en Manschappen van Z» M. Stoom- 
schip Phoenix , die deel hebben genomen aan de ontmoe* 
tingen met de zeeroovers in de wateren van Suwtanap op 
den 12 en 15den November jongstleden over hun lofielgk 
en moedig gedrag on de bij die gelegenheid door hun be- 
wezene diensten kenbaar ie maken: lullende dio verrigtia* 
gen door het Indisch Gouvernement ook onder de aandacht 
van Z. M. den Koning worden gebragt» 

Met last wijders op voorschreven Konunandarende Officie** 
ren 9 om de tegenwoordige Bagorder» b) het koudan van 
Parade, op het plegtigst ter kennis te brengen van hunne 
ondftrhebbende Eqnipagien en daarbij openlijk kenbaar t« 
maken» dat het hem Schout bg Nacht eene hoogst aangena- 
me taak is f thans ten tweedemale zich in de gelegenheid 



Digitized by VjÖOQIC 



433 



getleld te tien, deze soo yereerende ondersclieidiiig ie kun- 
nen mededeelen aan die ■chópelingen» welke het is te beurt 
mogen vallen bet hunne te hebben to^ebragt » om in het 
belang der mensehheid de yerfoeijeljke seeroovers in deze 
wateren zoo bloedig yoor hunne euveldaden te straffen^ en 
'•Konings vlag yreesselgk bijj hen te doen eerbiedigen. 

De Scheut h^ Jfaoht voornoemd, 

(W. Get.) J. P. MjLCHiEiMur. 



Eere alzoo den Schout bij ITaeht » die beide deze schoone 
togten in dit jaar» JÊ de verschillende bodems van zijn 
onderhebbend Eskader gelastte ; eere ' aan onzen hoogge- 
achten Kommandant , en immer aangenaam blijve de heri^« 
merinf aan dezelve bij ons allen 1 

P. A. J. Bious VJLï TmB8&oi« Pmtxs. 
Zuii, ter zee ide klaeee. 

jtan boord van Z. M> Stoomechip Phoenix 
Meede Soerabaija den éeten Feèruarg éSH. 



Digitized by VjOOQIC 



# 

£ERIGT Toom Dn BIHBER« 

Kei JaraaMtohe iiak yan den Heer Hovmm ta phatiwi 
iusschen blad*. 264 en 267. 



Digitized by VjOOQIC 



EHDISCUE 
TAAL- EN LETTERKUNDE. 



itAltlafc en ^uminnh. 



INLEIDING. 

In de Maleische letterkunde bekleedt de geschiede- 
nis van Kalilah en Daminah of Dimnah , eene voor- 
name plaats. Dit werk , ook bekend onder den naam 
van : Fabelen van Bidpai , is wereldberoemd gewor- 
den en den oriëntalist in het algemeen niet vreemd, 
doch, daar er onder de lezers van dit Tijdschrift zijn, 
welke het nog niet kennen, en wij er nu en dan 
eenige uittreksels van wenschen mede te deelen, ter- 
wijl het tevens van belang is , hetzelve met andere 
vertalingen te vergelijken , iets , hetwelk ook den be- 
oefenaar der Oostersche talen , in Europa welkom zal 
zQn , achten wQ het noodig , aangaande deszelfs oor- 
sprong en verspreiding den lezer in te lichten. 

Zoo wel Arabieren ^)s Perzen , hebben , uit belang- . 
stelling voor dit werk , hetzelve als oorspronkelijk in 
hunne taal geschreven , doen voorkomen ; doch de , 
\ 6. J. !•. s. 30. 



Digitized by VjOOQIC 



436 



eenmaal zegevierende waarheid beeff hen eindelQk 
doen belijden 9 dat het viel door vroegeren van hnnne 
landgenooten vertaald, doch uit het ooripronkeligke 
Hindoesqhe handschrift, waarin het was vervat, was 
overgenomen. * 

In het Arabisch bezitten wij dit werk in druk, uit- 
gegeven te Par^9 in 1816, door den onsterfel^en 
M. SiLVESTRE DE Sacy , dlo het met eene Memoire 
hiitorique, unnotice deè ManutèriU qui ont servi & 
Fèdifion du Texte Armiè , et def noiei eritiques 
Hieeft verrijkt en helder toegelicht. 

Hetgeen de Sact omtrent den oorsprong van het 
werk zegt , strookt roet den aanvang van den Malei- 
schen tekst ; Khosroe Noesurwan , bijgenaamd de 
Groote^ ook de Regtvaardige j die in 530 der He- 
dsjirah , den troon van Perzik besteeg, door eenBrali-» 
man op het bedoelde werk opmerkzaam gemaakt , die 
hem eerbiediglijk te kennen gaf, dat hettelve in den 
Hindostanblj eenen geestelijken leeraar benutte, dioeg 
Barzoeteh of Bazroeteh, een Perzisch geneesheer op, 
zich op reis te begeven ten einde het in liet Pheivi 
of oud Perzisch over te zetten. De Fhlelen van Bidpai 
in den Hindostan onder het oog van gezegden geestdgke 
vertolkt z^nde, keerde genoemde geneesheer naar Perriè 
terag en bood zijne vertaling den Koning aan , die hem ett 
den gezegden geestelijke koninklQk beloonde. Hij opende 
voor Barzoeteh al zijne schatkameren , maar te vet* 
geeft I daar deze 'niets apders begeerde dan dat egn 
naam door Boezordjhihr, in eene voorrede voor b9<^ 
vertaling , met lof zou vermeld woiden ; aan dit vei> 



Digitized by VjOOQIC 



437 



zoek wetij pp laflft dei Konings, voldaan j en hieraan 
hebben wij de zekerheid aangaande den oorsprong van 
dk werk te danken. 

Ter gelegener tijd wenschen wij den lezer zoo wel 
met de verdeeling als met dén inbond van dit werk 
bekend te maken, en, zonder thans in eene beoordee- 
ling ie treden of de fabel, die wij hier mededeelen 
en vertalen, oorspronkelijk van Bidpai of van Abdo'l- 
JLAH Ben Axmokaffa is, laten wQ die hier met Ara- 
bisch karakter , onveranderd , (daó ook met het on- 
jniste der spelling) volgen , na alvorens nog gemeld 
te hebben» dat Bidpai een wijsgeer was bij den 
Koning Dabsjalim, die hem opdroeg, parabelen by te 
brengen» 

Bet handschrift, waaruit de volgende fabel ontleend 
is, werd mij door m(jnen vriend C. P. J. Elout, 
die onlangs ontslapen, is, geschonken; een man, die 
door zyn uitmuntend karakter, in vele omstandigheden, 
bij Vorsten en Grpoten de achting voor de Nederlan- 
ders aanmerkelijk verhoogd heeft; een man, die door 
kunde in den Raad, door moed en beleid op het slag- 
veld, door de zucht, voor Indische taalkunde, door 
hartelykheid voor zijne vrienden en door grootmoe- 
digheid jegens zijne benijders, heeft uitgeblonken. 

Frans Menikskij, een Lotharinger, die in 1661 
tolk bij 'den Keizer van Komtahtinopel werd , heeft 
in zijnen Thesaurus linguarum occidentalium^ (Wenen 
1680) , melding van het hier bedoelde werk gemaakt , 
en noemt het de: Geschiedenis van den Os en den 
Vos. In het Grieksch en Latijn is het onder den titel 
. ' 30* 



Digitized by VjOOQIC 



438 



van : specimen sapientia Indorum , door Seb^tiaav 
Godfried Stadkius in het licht gegeven. In het Ne- 
derdaitsch moet er eene vertaling van bestaan, getiteld: 
Voorbeeldteh der oude wyzen. Wijders is het be- 
doeMe^werk in vele Europesche talen overgebragt. 



^ .^^ p.^l ^J ^^^1 i^JoJ ijlX^ ci^^ jJIjI ^]fv^ 

^u^^i cX« c^^i iüUd- 4^ijü «^ ^). Sjkm cS^ 

^«^ ^^^.' c; V *^ J'' ti t^^e/^^ c>*^ cl''^ *Aï J j^y 
uJI;3 jUJ cl^jI j^y J^ t^) al^V ^-^ y^^J^ J^ 
^^ cwj £>? jjlji'//i!«* Jy *V <^^ o^W 
CiU ^1 J4^ J^ JüV UU C/ï uf/uC- e^)J 
C/^ cujl ^y ^\^ ij^\ ^CM ^^ Jy lüU 
cJSJJb ^^)^ Jï CLiU idiu* ^^^U c:^! Jb*) ^;i(;^ 
^V ^y •Jl er^^ ^^ tf^t ^r4^ j^ 3j^./. ^ 

^^t Jjuji CiU ^^ OUï CioÜ JjJub ci^J j->jl JIj^ 
^^^1^ AÜI ^^li' Kzjyiji /I d/^ C^j^b c:^) ^jyiji. 



Digitized by VjOOQIC 



439 



uyjU;*" (iiU Jy ^j;^y»"i CiU c^l ill-. ^yo 

e,b c:^' S^v^y uf^V/ ü'«* ^j' u'-^ ^»i;»^j' 
<A^ Y^ J J^ ^^ J "-^^ f^ e/' «ï-^'i 

^^ cwly- ^* ^ir c:^- ^lybU ^b ^j^ ^1^ ^1 JiT 
^Isr* C^U ,A^t.> oUJ ^IjaS" C^jIj ssjjijf Cju». 

£^ y^l j^^^ ^jl t-^U C^^ <_/^ ^l^fif ^J 
^^ój^ ^ r s^jf ^b ^^ó u:j\Sj» yt\j il/ï jjUb f,\S 

J^ Jy Mi^/"^ J* '^^ «/"^ ü^' c'^ ^^' 'iy" 

jj/o^K fj.h ^.vtó jAi* tt,U^ •'tt/i'^ e»'/- "^ 
yjldyi e/f»^ *lJU«Li' r ^U yyAÓt (i^^ c:^! «.«^vsijJ- 



Digitized by VjOOQIC 



440 



jjjüb ^1/ ^t »lSl ttö^V ^ i)^ *»y ^ »a^ 
«UI ^U^ «£^l ^j) 4a^ e/^;'*^ J' ■'^'^ «A'S 

4jSl^ CX« V&^t XJUU* 4— MM ^ ^^t ^ImA ^\um^ 

(j:^;^ u;^ «U^ 4^jmLiI ^^t d^ y»^^ /^ 
yg^ CX^ jj;iï «-Jl'lb », JllT Oil j*j^ SA-'^ 

V.,.,v<Jb ,i)y ^^^\MXiji i,^„ycA «^Uj «.-.^^A ^iSA^Jit 

ww' £»j' ^!^ 'f^ C»''«» o!r «ö^ ^.r* *^^ 
te/^-ï ' e/i^;? £«^ 0^*^ 1)5^ ^ «3 <-^ eTJ"^ *^lr 

«^^ é^ vj' j^-* J' «Jw' •'<>J'^ Vr^J^ J^ 
^1 v-Mk» «A^j *Lui ^ur v-^i ^^1 ^j^i iiuij^ j 

(jjb c^ j (£»y ^t'^i^^ taf^ T^J^ ^^ *^w' c/^f 



Digitized by 



G#ogIe 



441 



vl^iU '^^^. ^U *iJi ^'Uu JJim ^]ysi ói u>i1 
^IjiT ^^^i oé^ji ^ ^,1 ^Uf ^/JU^ ^lo 

«i}i (^o;»i> ^ ^iic* jL ^/icalójj c^4 v£.^t (^M«) 

j<i S-mA ^) V U ,6,U^ *ij^ «w' «/»> ttj^I i*^ 

«^^ V*** «/' «;e^ «"!r tt^c^y «^>^ s-*^ 

^) U.^uA <i>^U Üj Ojl (_^k^l 4)i^«>- (i,..v«» «J^ai^ 

^l^ «£^t ^^1 yr<^ «>j) V^' *^ tt»^^ c/i^ *-^ 
V*^"^ (/^' «Z*^ *^^ **-^ S^*' ift>}f*« Lt AA 
\lJf cIJj* «^..MAik ^UUw yW J^d ,^i3 «LuU 

i/^ u^ s-*^ </^ è' ^'^y^j'- 6^' «aW^ 

v^l tt^U ^ ^^ y\ AiS ^] t}Jj CS^^ ^ 

pf^] ^ S-»hV k «^^ *^^ ^^W' >^ wA^id 

*//^ «i;^ j^ j»l^ t?-»^ »/ƒ" cl; ^ *^ c!; 
Jt}^^) jOtS U^ A^ )l;jM c;^ 4t;^ Ó^i) A^ *<^ 



Digitized by VjOOSIÊ 



442 



J ^^ b ë^ ^'' ^^ ^s-^-' '^^ <>'''^ 

^^c/i'^rl^' 4X^ idif];^}5^ J C^ Oil */l^ ^1 4>i\ 
ul/^ ^\ sS/ J^^ ^^ ^' ^/> 4J>e*5 er**' *!^];f 
^^j^l 4^00$ jU. |a;!jI ^ji^^ c:^! ^/i^l i^*xiJ «xii' 
^IjUJ^^I ls^U C^ yiJ ^1 ^^lül cLy^ xs^Jji 

^1 ^Ud- (waaJU j c^ e^iji^ c^ii (^j^ s-^y 

^^Ul ol jUJ cw' ''<-^* ^^^ C<U Jjl 4^1 jl^j 

dL^ )Cu) ju; *iii ^ds; i;;CjjiXcjjjUcJ% ^óJ\ 

CiU C:^) ^t; c>it K£.Sl^ il^J JjJüb ^^sA» ^tCi» 
^1 i^^ JIOü 4^J ^1^1 ^j^^ Cl^lJ uJUii jUï 
eyjUJ ^1 «Uil ^y JlX^I ^li' ^^1 J CLily- JI ^j/3uU 
^rsJw^ S.<vHy ^jl UT;* CiU ^^1 ur^O J^^ 

.1^^^ 1^1 SiVm «IjU ^I (J»l^ tii .J U,>%4>^>y ^IhAl 

ci^tj jLü ^j[^ ^^1m J^ m jisstj ^d CS^ uLHl' 



Digitized by VjOOQIC 



443 



^^l ^|j ^ÜJu ó^ ^)j xxfS CS^ c:^) ^sp i:)^ 

^ C/H^ ^^' ^f^ ti*' CLi*^ y^l ijT;!?'^ c:^l J 
S?^' Cr^*^ è^' ^"^ *^ i:r^' i:^'*^ c5^ ^^^ IA*' 
4^*1 ^Ullfi^ CJU C>£I ^I; ^^ ia ^» l^U^J CL^ 

Uf^ CSU ^\j e;^'*^ */^f^ u.;AiJ^ ^^^ ^J^ 

y%, 9jyM» i-^Ii) d/^ JUJ ^^^I ^^! ^^^^»}^i) 

^ó J\ i^jy\ ^bj CC c5>ljU* S-'^r S-^^ J^" 
c:^j «3a2> Jjui) %Sj^p^ é^j ^jy*»^ L-Co -.1^ ^J^^ 

^y ^h «>*' ^-^ e;Wi ^ ^fi- ^^ ijSxiCm 
óSL Aftil ^jj\S e^u^^w c:^v«l 4j;j5 ^)j CiU ^JI^jum* 



Digitized by 



Google 



444 



^Ijjtf yu» ^\ iL^ e»^ cfJ ^1 ^\j ó^'i 
Ojè J«Ju^' s?'» </' tr!^ ^^' Vi;*'^ *i^ «:/.«»-^ 

U-VAi}«/> «;iO' «-i' '•'^ è^' <:/^' </r^'* 
jCp^i) CLyM w:^t (wJJIjJb «)i ^J V^^>> t&r«£l 



BEV TCHmAAft TAV FSRtOMH » DIfe 1« aVlTKB 

aiTaouwHBio tolharduxk* 

Er wordt verhaald door den epperregier bij den Ko- 
ning SiNGA, (1). Aldus luidt het .verhaal: De opper- 
jregter zeide eerbiediglijk : ^Mijn gebieder! gezegende, 
verhevene Vorst ! de zaak heeft overeenkomst met iiet 
verhaal van den goudsmid en den jager." Navroeg dé 
Koning SiNOA » »hoe luidt dat verhaalf ** De opperregicr 
zeide: »Het gebeurde eens, dat iemand ter'Jagt gaan* 
de, eenen kuil maakte te midden van den weg, om 
de dieren, welke langs denzcj^ven liepen, tegen te hou- 
den. 'Nq liep daar een tijger en hy viel In dien knü; 
niet lang daarna viel er ook een aap in dénzelven «t 
, een oogenblik daarna viel er eene slang in ; w^ders 
viel er ook nog een goudsmid in dien kuil. Inmiddelz 
brak de dag aan en er ging een eenloopend persoon 
voorbij , die ter jagt wilde gaan , eenen hond bij zidk 



(1) De Koning der leeuwea. 



Digitized by VjOOQIC 



443 



hebbwide. Ziende, dat er ieiatfid, in di« kuil ge- 
vallen, wilde opklimmen , zonder te kannen, dacht 
de jager: »het is toch goed, dat ik het om Cïodg wille 
doe, dat ik hem uit dien kuil helpe ; welligt Talt m^ 
geluk ten deel, wanneer verdienste door God den Al- 
lerhoogste beloond wotdt , daar ik eene weldaad aan 
eènen ongelnkkige bewQs/' Vervolgens liet hg een 
touw in dien kuil af; de aap vatte hetsdve en werd 
door hem opgetrokken; daarna kronkelde zich de slang 
om het touw en werd door hem opgetrokken; vervol- 
gens Uet hi) het weder vieren en de tijger pakte het 
en werd insgelijks door hem opgetrokken. Toen zQ na 
met hnn driëen boven waren, zeiden de tijger, de 
slang en de aap: »Mijnheer! wees niet bevreesd of 
bedacht voor ons drieè'n ; w^ snillen n niet verderven, 
h^t zou onbetamelijk zijn, daar g^ ons allen wel 
gedaan hebt , hoe zouden w(j u met kwaad vergel- 
den? Gij moet met ons bekend worden en weten, 
dat onze verblijfplaats in een woud is." De slang 
zeide : >Mijn verbl(jf is hier in de stad in een zer 
'ker huis." De aap zeide: .»Ik bewoon eenen zekeren 
boom , indien het zijn kan moge mijn meester der- 
waarts tot m^ gaan, opdat ik het gunstbewijs mQns. 
meesters vergelde; al wat ik heb, zal ik niet ontzien; 
wat nu dien persoon betreft, gQ moet dien niet opha-' 
len ; want dat mensch in den kuil is niet volharden- 
de, in zijne getrouwheid; elk, die hem wel doet, 'be- 
handelt hi^ niet wel; gewisselijk vergeldt hij hem 
met kwaad." De jager antwoordde: >Daar g^, dieren, , 
aldas weet te spreken en een vast verbond met mi} te 



Digitized by VjOOQIC 



446 



sluiten , hoe veel te meer dan wij , medemencchen ? 
voorwaar ik ken dien persoon beter." Nu liet bi} het 
touw weder bot vieren en trok den man op ; toen na 
de goudsmid boven was, bewees hij zijne holde aan 
den jager en zeide: jiM(jn huis is in de gttaat N, mogt 
mi}nheer zich derwaarts gaan verlustigen , ik zou 
zijne weldaad beloonen." Zi) keerden nu , een iegelijk 
/naar zijne woning terug. 

Het gebeurde nu op eenen zekeren dag , dat de ja- 
ger langs 'sheeren weg ging en onder weg eenen aap 
ontmoette; de aap zeide: » Wel mijnheer! kent mijnheer 
mij niet?" tevens betoonde hy zijne hulde zich bui- 
gende aan de voeten van dieA man en zeide: »Ja 
mijnheer ! thans heb ik niets om uwe toegenegenheid 
te beloonen; moge mijnheer hier een oogenblik ver- 
toeven en zich slechts zittende verlustigen." Daarop 
ging de aap vruchten halen, die zeer lekker van smaak 
waren; big bragt ze en bood ze dien man aan, zeg« 
gende : »Zie hier het geschenk van uwen dienaar, een 
zwak persoon." Verrolgens reisde die man van die 
plaats af en ontmoette eenen tijger; de man vreesde 
en schrikte op het zien van denzelven, zegg^ide; 
>Ach! welkeen onheil is dit?" De tijger zeide: jiWel 
mijn vriend ! vrees niet , zoo handelt men niet ; want 
gij hebt mij wel gedaan en mij doen leven, lioe zoa 
ik u verderven? " Nu kwam de tijger zich nederwer- 
pen aan de voeten van dien man , zeggende : «Er is 
niets om uwe toegenegenheid te vergelden ; indien gij 
hier een oogenblik kunt vertoeven, om u, hier zittende te 
vermaken en te wachten tot dat ik terugkeer." De tijger 



Digitized by VjOOQIC 



447 



ging nu naar een dorp en zag daar een spelend 
kind in kostbare kleeding; hij pakte het en nam het 
al de versierselen af, die hij naar huis bragt en aan 
dien man gaf, zeggende: »Dit is mijn geschenk aan 
mDnen meester." De man ontstelde en verheugde zich , 
goud te verwervtti , en . de tijger keerde naar zijne 
plaatse, en de man ging in de stad, oordeelende bij 
zich zei ven: »Daar de beesten zeifs wel' doen en de 
deugd der menschen vergelden , die hun wel gedaan 
hebben, hoe veel te meer zal de mensch zulks doen?'' 
Hij ontmoette nu den goudsmid , toonde hem al de 
versierselen , die hem door den tijger gegeven waren , 
en zeide: » Ja, mijn broeder! ik verzoek u, mij, vol- 
gens mijn verlangen, van dit goud een sieraad te ma- 
ken; ik heb mijne hoop op uwe welwillenheid ge- 
vestigd'^ De goudsmid antwoordde: »Dit werk is 
voor mijne verantwoording om het uit te voeren ; dat 
mgn broeder zich. niet bekcmimere." De versierse- 
len werden ddor den goudsmid herkend , want hij was 
het, die dezelven vervaardigd had. 

De goudsmid zeide »Wacht hier nu eerst wat , in- 
middels zal ik iemand zoeken, die houtskolen ver- 
koopt, opdat ik het sieraad bewerke." Nu ging hij 
naar den edelman , wiens kind gestorven was , die 
door den tijger was gegrepen, en hij zeide: >o Mijn 
gebieder! de man, die uw kind vermoord heeft, is 
thans te mijnent, en al de kleederen van uw kind 
zijn bij hem , welaan ! dat mijn gebieder hem spoedig 
gevangen neme." Toen de edelman, wiens kind het 
was, dit hoorde, beval hy dadelijk, den jager gevangen 



Digitized by VjOOQIC 



448 



tè nemen j en al het gond en de kleederen van tQn 
Jdnd weiden door hem genomen* 

Die man zeide: »Wat heb ik misdaan^ dat gij mij 
gevangen neeml"f en de edelman - antwoordde : fCBJ 
hebt de kleederen van mjyn kind gestolen en mQn 
kind hebt gij daarenboven vcnnoord." Nn w«d kg 
naar den Koning gebragt^ en de Koning beval : «Laat 
hem in den kerker xetten , het is reeds naeht gewor- 
den, op morgen sullen w|j hem laten ombrengen." 
Vervolgens werd hQ in de gevangenis gdbragt. 

Door de beschikking van God den Allerhoogste , 
kwam de slang t die door den jager verlost was » hou 
opzoeken en vroeg hem : » Welk ongeluk is dit" i en 
de man antwoordde: »Ik wacht den dag van morgen 
af 9 om omgebragt te w<»den ; men zegt dat ik de 
kleederen van het kind des edelmans gestolen heb.** 
Nu verhaalde hy aan de slang» de manier» waarop 
hij het goud verkregm had, dat de tQg«r hem had 
gegeven, en hoe hiy naar den goudsmid was g^[aan; 
(zeggende) : «Zoodanig is het bestaan van den goud- 
nnid , die mij in het verderf gestort heeft." 

De slang antwoordde : > Heb ik het u niet vooraf 
gezegd , dat de menseh niet volhardt in zQne gêtroaw- 
heid , dat gQ hem niet moest bevryden ; dit komt er 
nu van ; gij hebt hem wel gedaan , en het wordt door 
hem met verraad beloond ; wat schiet n nu over om 
u uit dit gevaar te redden I " De man antwoordde : mTk 
bezit volstrekt geene hulpmiddden meer, maar wacht 
het raadsbesluit van God den Allerhoogste over m^ af/* 
De slang antwoordde : »Ik bezit een middel on v Ie 



Digitized by VjOOQIC 



449 



TcrktMQ; thMfl ga ik het kind des Koning» byteo^ 
•Q nicnaad in de atad kan het geneaen , er ia maar 
•en kroid , neam het aan , hetzelve dient tot tegen- 
gift, welligt Tiaagt men er naÉir, geef gij het; lig- 
tdyk solt gij nit dit gevaar verlaat worden." Nadat 
s9 hldos geaproken had, ging de slang het Konings- 
kind BQten i en het werd doodeiyk ziek , door het 
▼ergift van die slang getroffen* 

De Koning beval iemand te zoektt , die een tegen* 
{[ift tegeo het vergift dier slang wist toe te dienen; en 
door de beschikking van God, die verheerl^kt wordt! 
kon niemand znlks Aoea. De Koning gelastte na aan 
allen , die onder hem dienden : » Gaat gi) allen in alle 
oorden zoeken, of er welligt iemand is,' die een te- 
gengift tegen het slangengift weet te geven.". Nu ver- 
•ehenen riüie geneesheeren en bekwame mannen; 
(maar) door de voorzienigheid van God , dia verhe- 
ven wordt I kon niemand de Prinses genezen. De 
Koning beval na aan de heranten en dienaren : » Gaat 
big bekkenslag door de gansche stad bdkend maken \ 
dat ik, een iegelijk, die m^n kind weet- te genezen, 
indien hij een slaaf is , zal loskoopen en vrijmaken , 
en indien h^ een vrije is , goud en zilver en juwee- 
len zal schenken, en indien hij een misdadiger is, 
zal ik hem zi]ne misdaad vergevep." De heranten 
gingen henen en lieten de bekkens slaan en het be- 
vel des Konings bekend maken. Zii) gingen naar alle 
punten , het bevel des KoninPi omroepen , zeggende : 
» Indien iemand het kind des Konings weet te gene- 
zen*, zullen hem zelfs zyne doodzonden door den 



Digitized by VjOOQIC 



450 



Koning vergeven worden en een slaaf zal vrijgeauükt 
worden.'* Met dat al vonden zij niemand , (die znlks 
ondernam) tot dat zg 9an de gevangenis kwamen eo 
aldaar het bevel des Konings bekend maakten; de ja- 
ger antwoordde : »Blj God , die verheerlijkt wordt I ik 
zal beproeven (het kind) te genezen/' en zg biagten 
hem in tegenwoordigheid des Konings , en de Koning 
beval hem zyn kind te genezen. De man nam nu 
een luiomblad, bezwoer hetzelve en beval , er de roe- 
ten van de Prinses mede te wrijven. Op dat eigen 
oogenblik verdween het vergift en het Koningskind 
genas. De Koning verheugde zich zeer» dat zinkind 
genezen was; en begunstigde di6n man; en de Ko- 
«ning riep hem, zeggende: »Kom gij bij mij" vervol- 
gens gaf hij hem goud en zilver en juweelen van on- 
schatbare waarde; en verhief hem in aanzien. Wat 
Wijders den goudsmid betreft, hij joeg hem weg van 
voor zijn aangezigt en verbande hem buiten het rijk. 
Dusdanig is de vergelding voor hen, die braaf, en 
voor hen, die trouweloos handelen jegens hunne 
lAedemenschen. 

P. P. ROORDA VAN ElJSlNGA. 



Digitized by VjO.O^IC 



LAND- EN VOLKENKUNDE. 

BIJDRAOE 

TOT DE GENEESKUNDIGE TOPOGRAPHIE TAN 

* II. 

TsOXTi.TlB JU DBAZSLTEft PaODVCTlV. 

B. Juiihoudel^ke en Geneeskrachtige planten» 

Zoo schoon hier de plantenwereld is en rijk aan 
Tormen, zoo gewigtig is zij den mensch door haro 
prodacten , wier rijkdom , veelsoortigheid en aanwend* 
baarheid tot technische , oeconomische en geneeskun- 
dige einden algemeene belangstelling verdienen. 

Hoezeer het ons doel niet kan zijn , Batavia*s Flora 
in alle hare b^ zonderheden hier te ontvouwen, reke- 
nen wij het ons toch tot pligt, ons niet ^e bepaald 
binnen de grenzen van ons onderwerp te houden en 
hier en daar ook melding te maken, van de hief 
voorkimiende en ingevoerde planten, wier vermoedelijk 
nut of nadeel door de ondervinding nog niet is be- 
vestigd. — Te meer achten wij ons verpligt sulktl té 

31. 



Digitized by VjOOQIC 



452 

doen, omdat tot nog toe niets epeciaals over Batamd'f 
Flora is bekend gemaakt en de tot haar betrekkd^ke 
aanwijssingen te zeer verspreid zijn » in de overigens 
talrijke phijtographische werken over deze gewesten (1). 
Bij de opsomming der meer daddyk gebmik^pe ge- 
wassen , zuUen wi|i daarom in aAnteel^eningen laten vol- 
gen > de tot dezelfde familien of geslachten behoorende 
en hier tevens voorkomende soorten, voor zooverre 
w^ zf «c|ve bdbben waargenomen of hy versebiUende 
schrijvers vermeld gevonden, terwijl vrij tevens, ter 
voorkoming van alle verwarring, sijstematisch die ver- 
wantschappen zullen doorloopen , zooals Endlicier se 
opgeeft in zijne Genera Plantarum. 



(1) Om niet te spreken van de werl^en van ud. Cotta^ 
Boniiua f van- Jlheede tot Drakenêttin f Jtumphius , y. 
ffurmann^ E.L. BurmanHf Noronha , lourêira^ jffi^rs* 
fieUp ITaUachp Wight en Jtrfwtt, RoxhurgK enz*, 
wa^rlA deels de Flora van Oosi-Indie in het algemeen, deels 
d)i,e van Java^ Amhoina , Malacca ^ Cochin-Chimat Ma^ 
lahar 9 Coromandel , Ceijloh enz. in het bijzonder , wor- 
den. ^eiUustreerd $ en waarin veel is aantreffen wat voor 
eene veelheid van Batavia* 8 planten van toepassing is ; ma- 
ken w) hier speciaal gewag van de tah'ijke werken van 
BlUme 9 waaronder vooral zijne Bedragen tot de Wora van 
Nederhindsch ladiê Bat. 1825—1826, en zijne Inumeratie 
plantamm Javae et insnlaram adjaeentium L. B. 1827—- IS28, 
dje de Flora Javae en Rumphia zijn voora%egaaB » lalr^e 
of^aven inhouden van bianen en om Bo/atna groegende 



Digitized by 



Google 



453 



De éeimmAigste planteR , wier gedaehl^a en «ooi> 
len 9 voord die vin 4e klasse der Wieren y Mer Uj- 
■oDder bJryk ifjii (1) i TerrnUen eené loo gewigtige 
fo) kt bet algemeen natanrlevén , ds xt} van vreinig 
bdang sijfn i^Mir den menscii* «^ De moerassen s^n be- 
dekt mét Nostocs y Ceoferven , Chaniceën en eidcde 
Utvaceën , en bevatten ontelbare IMatomace^ , van 
sonluige wier gedachten het nog is te betwijfelen, of 
M% neer behooren tot die pbnteo- dan tot <le dieren- 
vreirdd. Coëflteienten van het moerasleven y brengen zij 
bij 9 tot die ooophoudelgke metamorphosen der stof ^ 
waarvan de noerasefflnvien het gevolg ssgn. 

De Fnngi (Zwommen en Sdiinunela) , de knagende 
parasieten der kw^nende organismen en tevens debe- 
Werktuigers dar doode organische stof, vinden in J^- 
fatMê vochtig warm klimaat gunstige voorwaarden 
Ier ontwikkeling (2). In het praktisch levcfn zijn de 



(1) Over de Javaiche Algae , is nog d»er niemaad in 
hei hijBonder gescbreven. Wij vertroawea dat siob spoedig 
een pfaytoloog zd opdoen , die Ideraaa sgne krachten sd 
besteden. 

(2) Zie over de Javasc^e Fangi: Th. Fr. L. tiêêê a^ 
E^enbeek én Biume in de Ifeva acta acad. nat. oor. vol. 
XIII. 1826. p. d^22 » waarin 10 soorten beschreven wor- 
den, waarvan 5 x^n gereprodnceerd ia JungkuhtCê l^ae-* 
miésa in Fioram Grjptogamioam Javae insalae. Yerh. v. h.. 
Bat. Gen. v. K. en W. vol. ITil» in welk hoofdwerk over 
dit onderwerp 9 128 soorten worden opgesomd^ waarvan on- 

3l\ 



Digitized by VjOOQIC 



454 



hier voorkomende soorten van geene aanwending, 
tencij het Lycoperdon posilluni , enkele Agartei (!){«- 
moer Kelang etc.) die gekookt door de , inhhdexs 
worden genuttigd en de Sjoeng-ko (Agaricnji alatace«a 
Pers.), die echter niet hier groeit, maar gedroogd 
uit China wordt aangebragt en door de Chinezen ge- 
geten. Nog twee andere soorten , de Boeto Setam (Hj* 
meaophallas Dacmonum Nees ah Es.) en de OeU JRo- 
df'a of Koelit Baioe (Tuber Reginm), evenmin hier 
aanwezig , worden elders door de MaleQers als ge« 
neesmiddelen gebezigd; de eerste uitwendig tot hel 



geveer | gedeelte in en om Batatna is aantetreffeBy n. 1. 
Trichoihecium routatom Jgb« ; SiUbum rigidum P. ; SÜibam 
iacarDalum Jgb. ; Isaria dendroidea Jgh. ; Hjpbdia roiea 
Fr.; Spbaeria herbarnm P. Fr.: Sph. Golnmnaris Jgb.; 
Extdia purpurascens Jgh. ; £zidia pellaclda Jgh. (Dfaiaeer 
Koeping); Peziza Caljcina Fr.; Tjphaht Uyalina Jgh.; 
Uimantia lactea Fr. (var.) » Polyporoui flavus Jgh. ; Pol. 
floccosus Jgb. ; Pol. indecorus Jgh. ; Pol. sanguineus L. ; 
Pol. asper Jgh.; Pol. cervlno-plnmbens Jgh; Pol. ü'opieos 
Jgh. ; Pol. zaoihopos Fr. ; Pol. nmbilieaias ; Daedalea in- 
dica Jgh. ; Canibarellos redivivus Jgh. ; SohizophijUnm com- 
mane Fr. ; Agaricas Canarli Jgb. ; Ag. Sajor-Kajoe Bpb.; A. 
tenaiuimns Jgb. — Behalve meerdere dezer soorten vooral 
Agarici » hebben wy verschillende vormen van Pkyiarum , 
in rottende plaatendeelen (vmehtschillen enz.) aangetrof- 
fen alsmede, algemeen , langs de wegen het Lycoperdon 
pusillnm. <— De hier T»>orkomende eigenlijke SchtmmeU » 
zjjn greotëndeels soorten van . Mgcinema > Erinenm > en 
Bjssos. 



Digitized by VjOOQIC 



455 



rijpmaken van gezwellen (1) , de laatste inwendig te« 
gen Diarrhaeên en koortsen. 

II. KORMOPHIJTEN. — SteNGELPL ANTEN* 

A. Acrobryen. 
Even gering als ons het nut is der Thallophijten , 
is het ons ook van de eerste groote rei der stengel- 
planten , die hehalve de Calamariae , Hjjdropterides , 
Selagines , Zameae en Rhizantheae f de meer algemeen 
beende klassen der Levermossen (2) , Loofmossen en 
Yarenkrniden ,omvat. In Batavia's vlakte zijn deze 
planten bovendien evenredig weinig talr^k en meer 
teruggetrokken naar de berghellingen, waar zij in on. 
eindig variërende vormen tieren. Hier vindt men slecht^ 
enkele Hijdropteriden (Azolla pinnata R.Br., Marsilea 
qnadrifolia L.) op moerassige plaatsen, en Loofmossen 
aan vochtige muren en boomstammen , terv^ijl de weinige 



(1) Be Mideiiiehe geneeskunde y zoo eenvoudig als empi* 
riseii» bezit echter eene onnoemelijke boeveelheid genees- 
middelen > bijkans uitsluitend tot bet plantenrijk behoo* 
rende, waarvan wij eene menigte in deie bydrage znllen 
moeten aanstippen. Wij behouden ons echter voor, later 
afzonderlijk en' uitvoerig over de Maleische Materies medica 
Ie handelen. 

(2) Be Javasche Levermotien zijn door Ifee$ van £sen' 
èeck 9 Blume en Reinwardt meer bekend geworden » vide 
eor. Uepatieae Javanicae; in Nov. act. acad. Nat. 
cur. vol. XII. 1824. p. 181—238, waarin 59 soorten 
beschreven worden, aUe befaoorende tot Marchantia en 
Jungermannia. 



Digitized by VjOOQIC 



456 



Vareiikrttidea(l) wed» de moerasteii en iM^taafpIaat- 
sen benünnen. — Slechts het loef vaa de CefaA^Aecis 
thalictroides Bcongn. (Sajor kodekb) mrdt , van de 
tot boventtaande klasseo hehoorende planten , hier door 
fliommigen ab groente gebruikt (1). Wij antten er das 
niet over nitwgden en meer in het h^zonderhanddea 
ov« d© voor ons onderwerp verre weg gewigtigerplitt- 
teii , die , booger georganiseerd , tot de twee hoofd- 
groepen bdiooren, welke in de weteAschap gekenmerkt 
staan als Kormophijta Amphibrya en AcrampUbid^ 
B. AmpMbryen.-'ÉndogenÊn. 
Geen land ter wereld vtrelligt is er > waar de End»* 



(1) Oe Füices vaii Java zijp, luivoeri^ belnndeH dew 
Blnmi9L in aijae Enumer^tio plant. Jav. en ia »yne Flora 
Javae. — Behalve in deze werken zijn enkele bijzonderhe- 
den over de Oost-Indische Filices reeds door Rwmphxut in 
»gn Eerbar. Amhoiaenst aaagolMkend. — Zie> voorts oiyer 
d« J«vesehe CetensriM Bium» Emnau pknk Faas. 11.^ 
oawtf dB UjdropUridMi , Blum» ibid. , over dfr & ph i gi—a , 
Jfium^ Uud. { en over de Bhigantheae , Bium» Flor. lavae 
en JTunghuhi^ti Menogrq>liie over fovasohe Baknophareae ^ 
im IC*v. a^* acad. nat. ear. voL XIX^ ^ De Men datat 
te Batavia op de Sanda- en Moluksche eilandea voarko- 
mende ¥arena» vorden echter tai veelvuhU^ eisden gjB- 
bezigd. 

(3) dader de hier groeijeude 80<Nrtea behonren veorlsi 
Acrostiobnni inae<|nala WiUd. » Aero&i speciotnm Wllld.; 
Acrott. alcicerne BI. ; Aspidium sabpuhesceiis BL ; Aap^ 
venolosum BI, enz. 



Digitized by VjOOQIC 



457 



ganra MO ttet veelvdldightid met nut en/pracht vér- 
ewigm alt of Jata. Het beiit denelTer iierlijktte 
repcesentaateB » hetzl) op de bergen , hetzij in de vlak« 
ten. Balmta. deelt daarin r^kel^k, ja rijkelijker dan 
de- borgniggen , waar slecbta enkele familiën praedo« 
mineren , terwigl hier de meeste klassen der Endogen 
nen soortenrijk worden yertegenwoordigd en bijna son« 
der uitzondering den mensch tot weldaad zijn* — ^ Hier* 
van bezitten wij al dadeUjk de sprekendste voorbeei* 
den in de klasse der 

Glnmaeeën ; (l) 
die, gelgk zig in Europa hare onmisbaarheid doet 
gevoden, wanneer de oogst der graanvdden mislakt, 
zoo ook hier , in nog hooger mate' het individueel be- 
staan der bewoners verzekert en »laeta praebet peen* 
dibns pascna et hnmano generi annonam.'* •«—/£{;># , 
Bttmboe en Suikerriet^ ziedaar de gewigtige plan- 
ten , waarmede dit heerlijk eiland tot op de bergen , 
alt is overd^t i waarin de inlander zijn huisraad ^ 
woningen en Toedtel vindt, en die, als artilcelen van 
kidteur op de ph^sisohe , politisobe en commercieele 
tubsistentie van Kolonie en Moederland van belangrijken 
invloed, een'groot gedeelte van Java' 9 rijkdom uitmaken. 
Van deze planten is de Ryst (Orjza sativa L.) met hare 
buitengemeen talrijke variëteiten (2) wel de voornaamste. 



(1) Ook dez6 klasse h voor Java no^ onbewerkt** 

(2) Over d^ kultunr eu de variëteiten der r^st, zoo miu 
als over die yaa meerdere later te noemen kultiiur-plantea 
mogen wij lüer uitwijden. In de verhandelingen van liet 



Digitized by VjOOQIC 



458 



De voordtelen besittende van het brood 5 fcieiic de 
R^'st deszelfs nadedieii niet. -« Yoedielryk en ligt 
verteerbaar, beantwoordt sij ten volle man de vcr- 
eischten die de voedselstoffen in deze gewesten behoo- 
ren te bezitten. — Niettemin is zij in vroegere en 
latere tijden veroordeeld als schadelijk werkende op 
de maag, oogen en hersenen , en hoezeer dat voor- 
oordeel reeds bij vden is opgeheven , is het niet 
overbodig bij te dragen tot deszelfs volkomen uitroei- 
jing. Bqntiui^ die in mime mate deelde in de. 
vooroordeelen en bijgeloovigheden zijns tijds , waarvan 
de bewijzen talrijk zijn in zijne schriften, beschoawde 
^e rijst, warm genuttigd, als nadeelig werkende op 
geheel het zenuwstelsel , en beweert dat sQ aldss 
blindheid heeft veroorzaakt (!)'• Men geloove volstrekt 
niet aan dit sprookje , dat sedert door duisende tongen 
is herhaald. Wel is het waar, wat Baniius lasgelIjkB 
verhaalt , dat de Javanen en Maldjers slechts hoogst 
zelden zich met warme rijst zullen spijzigen; evenseor 
is het waar, dat zij aan het blindmakend vermogen 
der rijst gelooven , maar de gezegden der zoo ligt- 
en zoo bi{}-geloovige inlanders, kunnen ons hier geens- 
zins tot borg strekken voor de waarheid der zaak; 
en, aangezien de ondervinding niets dan de onge- 



Batav. Genootsch. van Kunsten en Wetenschappen en hei 
Tijdscfafift voor Keérlandseh Indié» Icsn men daaromtrent 
belangrijke en onbelangrijke mededeelingen vinden. Zoo 
ook in de Nederlandscbe Hermes. Vol. l-^EC. 
(1) Bontiu8 1. cii. Blalog. lU psg. 7. 



Digitized by 



Google 



U9 



ri^mdhtld VM dat TerCelid bevesiigt , uiogen wfj het 
geloof daaraan . volstrekt weigeren. Hoe onschuldig 
echter de rijst ten dezen opzigte is , is het niettemin 
eene waarheid, dat zij koud, genuttigd, Toor de 
digestie-organen beter is, dan warm gebruikt. Trou- 
wens, dit is hier het geval met de meeste voedsel- 
sloffen. Eene koude tafel is hier de beste* 

Bij de Europeanen te Batavia , is de rijst op de 
tafels veelal niet of slechts pro forma aanwezig. In 
het algemeen bemint men de rijst niet, en zelfil 
behoort het , naar het schijnt , tot dén minder goeden 
toon, rijst te nuttiged. De tafels moetc^ overdekt 
zijn met eene keur van Europesche spijzen , die aan 
de ondoelmatigheid van derzelver gebruik slechts heb- 
ben tegen te stellen , dat zij het gehemelte van den 
gastronoom aangenamer prikkelen en den Europeaan 
het afzijn uit zijn geboorteland eenigzins vergoeden. 
Het ware te wenschen dat de Europeanen in dit 
opzigt een voorbeeld namen aan de inlanders , die 
blUkbaar het gezondste gedeelte van Batavia's bevol- 
king uitmaken en aan de ger4ns[ste sterfte onderhevig 
zijn, maar die ook de aanwijzing der natuur meer hebben 
gevolgd , in eene voortreffelijke keuze hunner spijzen. 
* Voor den inlander is rijst alles. Zonder rijst zou 
«en maaltijd hem geen maaltijd zijn. Hij eet ze 
gewoonlijk gekookt (niet volkomen gaar) en nuttigt ze 
met een weinig zout, met wat spaansche peper* of 
andere specerijen, benevens visch, kippenvleesch , en 
soms Ook met eenige inlandsche groenten. Deze wijze . 
van spijzigen houdt zijn ligchaam het best in stand , voor- 



Digitized by VjOOQIC 



460 



komt de te groote veneasiteü im Uoeds» de ie gn>9te vet- 
heid des ligchaaflie en weeft tevens de hier loo digemeea 
heerschende voOTbeschiktheid tot leyer-, milt- en inlesd- 
naalzielcten, waarvan zoo veleo hier de ribgtoffimi sffn. 

De rijst is ook een wezenligk en voortrefel|fk 
geneesmiddel. — Onder de disetetiea , die toeh evenseer 
geneesmiddelen E^n als de eigenl^ke medicamenteB , 
staat sif met de Arrowroot bovenaan , vooral in den 
vorm van pap (boebor) en dik afkooksel (kandjie)^ 
terwiQl bij ontstekingachtige en catarrhale siekten in 
het algemeen en bij die der spijsbnis in het b|}coii4«c 
het rgstwater (ajer kandjie)^' van zoo voertreffielQk 
als algemeen erkend nnt is (1). 

Maar wig moeten korter zgn. 

Op verre na niet zoo algemeen gecoltiveerd en oek 
van minder gebraik, is de Mais (Zea Mais L.) de 
Djagong der inlanders. Slechts als bij nitsmideriog 
wordt ze door sommigen gekookt of geroosterd genut- 
tigd, en in en om Batavia treft men ze sledits htar 
en daar in particuliere tuinen aan. Het StdAerriei 
(Saccharum officinamm L.) (2) daarentegen , de Toeboê 



(1) Eumphiut was in dwaling , toen hij van bet rijst* 
water schreef: » die tot hel bord geneigd zijn , moeten 
zulks mijden, of immers niet warm drinken.'^ — \ièe ej. 
Herb« Amboin. Tol. Y pag. 200. 

(2) Andere soorten van hier (in liet wild) voorkomende 
Saccharum - soorten sijn de Mang - Alang (Sacebamni 
Koenigii P.) ; de Gla^a (S. Glagi R.) ; de Boenio^t'-atifing 
(S. CaniBttm W.)- 



Digitized by VjOOQIC 



461 



der Bfakijeni , belekt eren als de viJBi , aiigetirelrte 
velden londott de hoofdstad , en wijkt in comineffcieale 
bslangf^kkeul Tedr de tgut niet. 

Als een der fraaiste gesladitett van de Grassen , 
i» de Bamèoe (Baadbiisa amndinacea W.) (l) tevens 
een der nuttigste* De Bamboe strdct den inlander 
tot voedsel , tot geregten , tot hnis , tot menbeb f tot 
gereedschappen y tot wapens* In de r^st en bamboe 
beoit de inlander het noodige tot ondeibond y bescherm 
ming en verdediging z^ns levens* Rijk aan soikerstoft 
worden de uitspmitsels deels raauw » deels gekookt » 
deels ingelegd (als zuur , Atjar) door inboorlingen en 
Chinezen veelvoldig gclnuttigd. Dezelfde eigenschiq^ 
der bladeren 9 doet ze een doebnatig en gdbmkelgk 
geneesmiddel agn voer ligt droesige paarden» din 
dezelve zoo wel bij catarrhen der reiqiiratie als der 
i^^-wegen gaarne en met goed gevolg nuttigen* Men 
heeft geleefd ,, dat de wonden , door bamboe teweeg 
gehragt , vergiftig zijn , om dat , ze raoeijelQk heeten 
en dikwerf hardnekkige nlceraties veroorzaken. Wlf 
moeten tulks echter ontkennen en schrijven het ernstig 
karakter van zoodanige zweeren toe, eensdeels dat 
bedoelde wonden gewoonlijk gegtohen wonden zijn 
en ten andere en wel voornamelijk , aan de kleine , 
dikwerf onzigtbare splinters, die in de wond terug 
blyven en door aanhoudende irritatie langen tijd ab 



(I) Behalve de Arundinaeea pr^kt bier ia de taine» 
eek de B. glauca W. (Bambee Tjüia)» waarschijnl^k uit 
China herwaarts overgebra^l. 



Digitized by VjOOQIC 



J 



462 



blijvende secretie-prikkel werken, totdat ze eindelifk 
bg rijkelijke sappuratie worden verw^derd (1). 

Behalve de genoemde grassen ziet men hier nog 
de Bompoet Kassang (Anthesteria argaens WilU.) , 
de Akar Wangie (Andropogon muricatus Btz«) welke 
om derzelver geurige , aan setherische olie ryke wor« 
tek 9 wordt aangekweekt en nog talrijke andere soor- 
ten , meestal van meerder of minder iint als voedsel 
voor paarden en runderen , doch voor den mensch 
zeer ondergeschikte waarde (2). 



(1) Wij hebben talrijke dergelijice wottden in ^elte^ 
vrêde'8 Hospitaal onder behandeling gehad , en ons Tan 
ket aanwezen dier kleine splinters overtuigd , , nieitegen* 
staande sommige .der «patiënten dese sweeren van Suwêatru^s 
Westkust hadden medegebragt. 

(2) Rumpktuê in zijn Herb.- Amb. besehrQfi neerdare 
Gramineên en Cjperaceén » die ook hier voorkomen » waar- 
onder soorten van Póa (Poa Amboinensis L.) , van Ca)a- 
magrostis» het Andropogon Schoen anthns (Rompoei Siree}» 
vootis het Rompoet Majara » Kodokh , Karbouw , Soebat , 
Koesoe - koesoe » Asap , Anjing , Koeda , Bebek enz. , wier 
sjsiematische namen wij voor het tegenwoordige niet in de 
gelegenheid zijn optegeven ; voorts eenige Cjperus-soorten, 
de Teker , Teckee (pjp. rolundus L. en Gjp. tuberosus 
Rttb.), Teckee Lawut (Cjp. longasL.) en Tabulissa (K^l- 
lingia in onöcephala L.). Rumphxus weidt ook uit over 
derzelver praciisch nut y waarom wij onze lezers naar hem 
verwijzen. —Boek X. — Van de Cjperaceae heeft men hier 
verder nog de Scleria approximata Hassk. » het Pandano^ 
phjllum palustre Hassk. (Harrassas Pjahi enz*) 



Digitized by VjOOQIC 



46!3 



EhanliSblastaer 
Wf$ bezitten er hier slecbts enkele «oortien vatt» 
behoorende tot de geslachten * Comm^lina eil Tnides- 
cantia(l) op grasrijke en vochtige plaatsen groeijende 
en ons van* even weinig nnt, als de spaÉrzaam hier 
Tooricomende 

Helobiae , 
die' voornamelijk door de geslachten Sagittaria (2) en 
Damasoninm gerepresenteerd worden, terwijl de 

Coronariae , 
eene Idasse , waaraan de geneeskunde reeds zoo vele 
voortreffelijke artsenijen heeft te danken (3) , hier 
meerdere i(oorten bezit, die deels vrijwillig, deds ge* 
cultiveerd hier groeJJen , doch wier vermoedelijke ge-^ 
neeskrachtige eigenschappen voor de* meesten nog naar 
bevestiging znchten. De Aspergie (Asparagos offici- 
nalis L.) , wier jonge scheuten een zoo gezond en 
ligt verteerbaar geregt als voortreffelijk diaretisch 



(1) Coqsmelina SalicifoUa Roxb; Tradescantia crlstaU 
T* f Trad, axülaris L. (Rompoet Tali sait) enz. 

(2) Sagittaria himndinacea (Bea - bea) en Sag. pusilla , 
in rijstvelden en moerassen groeijende. Damasonium Indi- 
cmn WiUd » in moerassen* 

(3) Wi} lierinneren ileehis aan het Veratmm Sabadilla 
Reiz» Colchieum autumnale L. , aan de Aloë-sooi^n, 
aan de Urginea raaritima Steinh. (Sciüa mariiima L.) > 
aan de Smilax * soorten enz. , waaruit deze eeuw in de 
Yeratrine , Golchicine » Aloine » SoiUitine en Farilline sdhat- 
bare geneesmiddelen heeft weten te trekken. 



Digitized by VjOOQIC 



464 



geneesmiddel 2^11 ^ de Ajau (AUirnn cepa L.) en 
bet Kaoflodk (Alliam saftivam L.) , 1^ de inlandera 
gewiMe condiiaenten ^ DVierden in de moestaiaeii ge* 
kweekt , terw^l de Dracaem lenninidiB » de SaBseiieni 
fleXtiQiai widr wortels tegen dfelhraalUeuiefrhaeéA 
met succes worden aangewend , en de DiMieUa odo« 
rata BL , wier gestampte wortels met andere specerijen 
let renk- koekjes worden bereid ei^ in den vorm 'van 
afkookael tégen slymvloeijingen der genitalia ea df« 
snrie aangewend , veler Insttninen versieren. Voorts 
v«eden hier de moerassen de Pontederia vagiadls !••, 
van welke de Maleyers de wortels tegen maag* en 
leversSckten 9 tegen aamborstigheid en tandp^en 9 de 
Uaderen tegen koortsen bezigen , alsmede de Ponte- 
deria haslata L^^en Roxbnrgia gloriosipidee Jon« (1)« 
Minder talcgk in soorten zQn hier de 
Artorhizaey 
die men te Batavia in de geslachten Tacca (2) «11 
Dióscorea terug vindt. Rijk aan zet - meel , zijn de 
wortelknollen der Dioscoreae, als voedselmiddel van 
hoog belang , en in de tropen-landen , waar de rijst- 
kultuur niet plaats heeft, (vooral de eilandgroepen 



(1) Andere » tot deze klasse behoorenda , hier groegeade 
plasten sija de Roxbnrgia Japealea, Dianella Maaritiaiia 
(beide Uer ingevoerd) , Citrcoligo reenrvata fXryand. CTjen-* 
Kok) , Pentederi» panoiflora , Smilsx Zejhinioa L. OQaa«* 
aar) en Sttiyax Leaeopli3dla. 

(2) Tdtka I^airai (Tacca pinnatifida Forst) , Takka 
Goenoeng T, 



Digitized by VjOOQIC 



m 



vAtt Paljftmêié) dikwerf hit v^onaaniBlie vödbel {!)% 
Hier mckut sQa sa van miadtr anDweiidiag, beeieev 
wQ in de Oebi Tangaii (DioBoorBa alala L«) en Hoei* 
oepM (DioseoreabiilbiftraL.), de «oorlen bezitten (2)» 
die eMen mit de DioeeeÉea uAvm L», de aeett 
giri>mikel(|lce z|}ii. 
Aan de 

hebbea wy hier almede eenige belangrgke planten té 
danken* De Natuu (Ananasea sativa LindI*) is er wel 
de ▼oomaamate van en lieeft haren roem erlangd door 
hare prait^iige en emakelQke vrachten ^ die » hoesieet 
net voorngtigheid en bQ gesonde digeetie organen 
gebcttikt oaechadelyk 9 echter det onvoorsigtigen «laar 
al te dtlcwerf Djsentenen of kolieken hebben berok* 
kead. -«* B^ het gebruik dever vrachten lette men er 
op y dat men niet te seer in transpiratie s^ en aan 
geene indigestie (dyspepsie) of neigiog tot intestiaaat* 
vloeyingen iaborere, dat voorts dè vrachten zelve goed 
r^p en met water gewassohen zijn , waardoor veel van 
het echerpe zoor wordt weggenomen. *» In geen geval 
werkt de Ananas ganstig op de maag en intestinaal^ 
vliezen , maar zij bevordert de galsecretie en excretie 



(1) Hei goberpe en bittere» dat desse wortelknellen # 
exen els die der Tacoe bezitten » kso er deor eens i)a%%ê 
kekiog aaa ontafmea worden. 

(2) Befaelve deae eek no(| de Dioecerea peatepliylla L# 
(Oebi oeiea) % S. birtata » B; noarnialaria Laai , B. fpie«- 
lata, D. acnleata L. 



Digitized by 



Google 



466 



en Tdofal de i^eeeniereiide werking der nieren; dgw- 
sehnppen , in hooger mate nog haar deel , wanneer éQ 
onryp ift 9 ^n die er to€ hebben geleid , haar in aom* 
mige ziekten &ï toestanden van het Uro-g^itaaby- 
steem toètedimen* En inderdaad , de uitwerkselen der 
onrijpe ananas zijn in die gevallen niet twQfdachtig* 
Als geneesmiddel tegen urethrablennorrhaeën , als «n- 
menagQgum en aiortimum , is dé ananas dan ook el- 
ken inlander bekend (1). — Helaas y ook in hare haOtB 
hoedanigheid ! 

Minder algemeen bekend dan de Ananas, dedivoor 
den geneesheer van meer belang, is de wortel van den 
Bakoen (Crinum Asiaticom L), wiens braakwekkende 
eigenschappen , almede reeds door BwnpAims vermeld, 
door Horsfteld. héreniigd zijn en dit middel onze te* 
genwoordige geneesheeren ter verdere beproeving adn- 
bevelen (2). Hét stond in goeden naam als tegengift 
tegen vergiftige pijhvonden. — Ook ie Kekpoi (Par- 
danthns Chinensis Ker.) is den inlander als een ope- 
nend en resolverend middel bekend , terw^l de bier 
ing;evoerde Saffraan (stigmata Croci sativi L.) een der 
geliefkoosde emmenagoga is, die Europeesche en niet 



(1) Yergel. JF'aitx. Praktische WaarnemingeB over 
eenige Javaansche geneesmiddelen 1B29 — pag. 8. 

(2) Zie hierover: JÊumphiuê 1. c. Dl. Yi pa$. 165. «^ 
Morsfield, Beknopte beschrijving van het Crinom Isiati* 
o«m in Yerh. v. h. Bat; Gen. v« K. en W. vol. YII en sgn 
Short Aecouat of the Medicinal plaats of Javm , ib. veL 
Yin. p. 116. 



Digitized by VjOOQIC 



4er 



Euapeefche dames, sonder den raad eens geneesheenr, 
maar al te dikwerf aanwenden (1). 
De 

G'ffnandrae , 
a|}n soo spaarzaam in Batatia*ê vlakte als zij talrijk 
s^n in de bergwonden (2). Slechts de genera Den- 
drobinra , Dermotrichnm , Araohnis en Limodorum (3), 
met nog welligt enkele andere Orchideën doen zich 
ons hier voor. Daar z^ ons echter van geen nnt zijn , 
kunnen wij dadelijk overgaan tot de ons hier veel ge- 
wigtiger klasse der 

Sciiamineae (4) , 
waaraan wij schatbare specerijen hebben te danken, 
in den Gember, Galanga, Cardamom, Cnrcnma enz., 
uit de orde der Gemberplanten , en niet minder nut- 
tige gewassen in de reeds genoemde pisangplanten , 
uit de orde der Musaceên. De laatste ziet men nage- 
noeg elk erf , eiken tuin versieren ,' waar zij deels 
om hare sierlijkheid, deels om hare voedzame en sma- 
kelQke vruchten zijn geplant. Behalve de eigenlijke 



(1) Toorts vindt men hier nog in het wild : Burmannia 
Javanica ; Pancratium Zejlanlcom L. en Amboinense L. 
(Brambang Oetan) enz. en in de tuinen de sierlgke Ama- 
ryllis Zejlaniea L. 

(2) Be Javasche Orcbideén zijn uitvoerig bdutndeld in 
JBiume*ê Bijdragen tot de Flora v. li. I. « 

(3) Bendrobinm oramenatum en subnlatnm; Bermotri- 
ehnm fimbriatum; Araehais Moschifera» Limodorum incarvillei. 

(4) Uitvoerig beschreven door AumpAtusl. e^ Boek VUL 
6. 1. Ie. 8. 32. 



Digitized by VjOOQIC 



4Gi 



PÜMmg (Mosa PaDadisiaoa) <1) ziH mm ia V^ i 
odk de haar verw^ntt Uraaia speciosa W. 9 diie èair 
haren meer ciflindenrormigen , vasteren stam (S) ea 
vooral door hare w^ayersgew^aie bladverdeeling, de 
ülma in CraailWd nog oyfM^cixeü ^ ahuaede de aadeffjua 
Heticonia Bihai Sw., welker Uadverdeeling mmim^ 
etamvoooiDg pnmiddelyk faovf n 4ea bode» h^kA* 

Het not der Pis^ngg^ianten ia ¥eelxij)d^» De Helir 
conia en Uraoia hebben het met deselre geneen 5 dat 
de i:ea«aohtige bladen geJbeaigd worden lot ver^raardi* 
ging Tan verachiUende huiahoudelijJke ittükeijen, tat 
bereiding van Potasoh $ ^aaimede se ateric zy n bedeeld ; 
tot laxerend geneesmiddel voor paarden ; tot verkoe- 
lend bedekael by sommige ziekten ei» zweeren,i Maar 
de grootste waarde van de Pisangf (Mnsa paradisif^B» 
en AL Sapientum Lu) bezitten zy in hare driebdduget 
vleezige vrachten , die , voor velen eea aaogeoam 
nageregt, tevens als essei^tieel voedsehni^dal «ea* 
voornamen rang beUeeden (3). De voedenda eagenr 
aohappen bezitten zy door xyke gehalte aan f nikantof 
en zetmeel » terwyl deze zoowel als hare gehalte aan 
Ipoistof derzjjver gebruik heeft doen aanraden (als 



(1) Over de talrake variëteiten der Pisaag lie fiuaipiimM 
1. c. Boek Ylli. ^ VaUni. Op cit. vol. Ui. p. 242* enz. 

(2) Be stam soewel der Urania als der Hoaa is niei an- 
ders dan een bovenaardiche verlengde bol (fialbBe)-^zia 
i. o.JUeAaror.DeMosaceuicommenta^boian. 188i.p.3*-4. 

(3) Yooral in sonraiige tropen-laadea , wasr geen rfsl 
gecolUveerd wordt. 



Digitized by VjOOQIC 



4m 



4iMlQiiMK) Mi Bonuiiige Diarrfaaeea en ChroDiiche 

Wat de Gember - planten (ZingiberaceSn) betreft,,' 
M^tmffia besit eriueer dan eeq twintigtal soerte^ Tan, 
^e groDtendeeli door Inlander^ zoowel ak Europeanen 
in de bnivhoud- en geneeskunde worden aangewend. 
"W^ li^rUme^^n hier de Djaii , de eigenlijke Gfrober- 
(ian^ (9ipgU)M^ offici^ale Boxb) wier i^cerQige 
wortelc (1) niemand onbekend sijn ; de Bangle (Z^ngi* 
ber Casanmnnar Roxb.) met hare vlngtig specerijige 
wnrt^ , bij de inlander» een geliefd middel tegen 
adynvnilQhe koorteen, kolieken en flatolentia; de 
hoemitig of Kofnffit (Cnrciima longa L.) , de eigen^ 
l|)ke Kurkom^, een veel geprezen middel 'tegen ob- 
atmctMp in het poort^deratelsel en liiihogeneaia in 
blaas en .nieren , door. de Chinezen ala een specificom 
tegen geelzucht geroemd en als condiment bet alge- 
n^ean lileucmiddel der kerrQ (2) ; de Koen^^ pfeUe 
(Cnr^nma Zedoaria Bosooë) met hare specerijige, maag- 
versterkende wortels; den Kontjor (Kaempferia €b« 
langtt L); voorts de Ladja betoel (Alpinia Chlanga 
8w.); den Kappol (Amomnm Cardamomum L.), de* 
romantische Oandasoelie (3) (Hedigchium Coronarium 



. (1) Voze wortels komen in overvloed , even als vele der 
ajodere hier genoc^mde S^iagiberacen op 4e markten ie 
Jatavia voor, 

(2) Verlet. Jfontiut Op. cit. p« 117. 

(3) lo de Maleische poêxg het beeld van onsiandyasiig- 
heid in liefde. 

32* 



Digitizepl 



by Google 



470 



Koen); alle planten, die de natuur hier gedwongen 
geeft; of die in tuinen en rondom de woningen der 
inlanders worden a^gekweekt (1). 

UiUeene andere orde der Scitamincae , deCannaoene 
hebben wij hier voorts nog die gewigtige planten , 
welke t>ns het Arrowroot geren, welk voortreffelijk' 
diaeteticom het wortelmeel is van de Maranta indica 
Jass., en hier van weinig minder algemeeiie aanwending 
dan in Europa. 

Ftuviales. 

Slechts eenige Weinige Najaden, die de slooten en 
moerassen bedekken , en misschien eenige Lemnaee- 
ën , wier ontwikkeling echter in de buitenkeericringge- 
westen algemeener is, representeren ons deze Uasse. 
Gewigtig voor het algemeen natuurleven, ii)n zi) den 
mensch echter van weinig of geen nut. 



(I) Yoeg hierb] nog da Beiakatoa (Zingibar Aqmosmn) 
de Lampoejjang pahit (Zingiber Harginatnm) ; de I^tfapeei* 
jang waogie (Ziogiber gramlneom)» het Zingiber elataun 
Bozb; - voertn komen bier nog voor: de Xoemng iingi^ng 
(Curouma viridiflora Roxb) , de JCoéntfie (Kaempferia ro* 
tunda L.);* de Tommon KoeHtjie (Kaempferia pandnrata 
Roxb) ; de Globba maculata ; de Hang-kassar (AmoDram 
maximum Roxb); de PraAi^/a (AmomamaculeatumRoxb); 
de JToentJa mejrah (Donaeodes rubra) ; de Tapoeê (Ellei- 
iaria coccinea) ; de Elettaria cardamomum White ; de Laélfa 
(Alpinia pijramidata) ; de Lan^kwaa (Hellenla scabra) ; de 
Patjing (Cosius speciosus) ; de Costus Serieeus eaz. Verdere 
bijzonderheden over de genoemde Ziogiberaceae lese men b) 
JRumphiuê en Valenten, 



Digitized by VjOOQIC 



471 



Spadieiflorae^ 

Hoeieer weinig iQk in sooirten is hier deze klasse 
onnoemelijk rijk in individa's, die oferal in vochtige' 
gronden en moerasten , hunne eigenaaipdige vormen ten 
toon spreiden. 

Het xfjn vooral de Aroideae (1), de Aronskelken^ 
die wij liier bedoelen, planten, hoogst merkwaardig 
doctf haren bonw; die in de Phfjtologie vermaard s^a 
geworden, niet alleen door hare dubbelxinnige ver* 
houding, waarin zij staan met de haar in samenstel- 
ling nabi^^i^^^ planten , maar ook door de physio- 
logische verschijnselen , bij sommige Spadices gedorenr 
de den bloeil^d zich vertoonende. De Kiamhan (Pis- 
tia stratiotes L.) bedekt de stilstaande wateren zoo 
digt, dat men, des onbewust, ze voor land xan hou* 
den. Zij leveren een gewild voedsel aan vele moe- 
ras-visschen , vooral aan de Gorami's (Osphionenius 
Javanicus en Vittatus), die ook in den toestand van 
gevangenschap (in vyvers) voornamelijk daarmede 
worden gevoed. — Men zegt dat de Kiamban we- 
gens zijne demnlcerende en verkoelende eigenschap- 
pen een goed geneesmiddel is, tegen Dysenterie eti 
Haematurie. 

Maar het zijn niet de Pistiae , die de Aronskelken 
in deze gewesten zoo gewigtig maken. Even als de 
Dioscoreae, zijn de Ccdocasia- en Typhoyium - soor- 



(\y Zie Blum&'ê Colleetaoea Ikierover in zijne RamphTa 
Tel. I. p. 73. 



Digitized by VjOOQIC 



472 



ten (l),hier van groot belang, wanneer de lijatknltinir 
miftlukt, en voornamelijk op plaatsen dèxes Arehipèh, 
VfÈki de riJsAndtttur iMet ia ingevoerd olf ongenoegMm 
dm de bevolking te voeden (i2)* Voolrri de Cotoettria- 
•oorten (Colocasia esculenta Schott. en Coloe. maerorittaÉ 
Sch.) den inlandörs ala Sinièct BieroAent. oveiiiekeiid, 
levwen dan iil hai^ xetmecSr^ke i^hitoma'i êen nut- 
tig voedsel , \mhneer slechts voonif diie SvtMtlè deot 
drooging of kokiog in vrater van AetzeUkft schede be- 
fftanddeelen fisQn Üevrljd. Op Sumatm treft smft veM 
kampopgs aan, vder bewonemi nléH nagenoeg aUeeik 
met dit voedsel behelpen. 

In de geneeskunde der Inlandeirs bekleedëa de Co* 
loeasiae voorts eene niet önbtiangrijke fiaats , "door 
denelver scherpe beginselen , in bijkans de geheeie phnt 
bevat. Deae veroorxaken een^ sterke prikkeling op de 
fanid, Boo zelfs, dat het sapsommiger Maden, uitwon^ 



(1) Cryptocoqjne cileata BL> Typhoniam dlvarlcaiuai BL 
(Bierah keijil) ; Tijphoo. cuspidatiUB (Tiiikoesan); Amocpko^ 
phaUus giganiens BI. (Tjeroeboet) ; , Imorphoph. sfttivu^ 
Bi. (Takka) ; Amorphoph. variabills BI. (Kambaag Bangke)^ 
Colocasia indica , eni. 

(2) Toen gedurende hel beleg van Batavia f in de eerste 
jaren van deszelfs opkomst door het leger van den Keizer 
van Matamm, de rijst voor dit leger bestemd, door de 
Hollanders ondersehept en verbrand werd, moesten de 
Javanen door honger gedwongen , tot de wortels dezer 
planten hunne toevlu^t nemeniy die toenmaab edhter hervige 
dysenterie onder hen veroorzaakten. Zie Bont. op cil. p. 144* 



Digitized by VjOOQIC 



473 



dUg aangéweMl, niet aUeea ak rubtfacicnt werkt, 
■MUff evea alt Ooton-olie, Tartnu pota*8«^ stibiat^ «be.. 
ontwikkeling van puisten ten gevolge heeft. De inlan» 
èBn bebben van die eigenschap ian ook weten ge- 
braik te maken, door bet Bierah- en Sintee-sfe^ iir 
nagenoeg deselfde pmstandigheden uitwendig aantel 
wenden , als waarin w^ gewoon s^ q^aan8chevli«tgèn« 
pleisters , zalf van Tartras potass» stib. enz. te bezi- 
gen. Het bezit ook eene zekere vennaarAieid als uit-' 
muntend middel tegen de beten van giftige slangen , 
tegen welke de wortels gewreven en met zont ver- 
mengd , op de wond geëppliceerd worden. In den 
laatsten vorm zon de Bierafaook een voor^reffe^jk ge-- 
neesmiddel 2JJn tegen kwaadaardige ulceraties en herpes. 
Wy komen tot de 

Palmen (1), 
den mensch bier hoornen van overvloed » waarin hij 
sp^s en drank , verkwikking en versterlring vindt ^ 
waaruit sijn vernuft niei alleen huishondeldke artike^ 
len en gereedschappen 9 maar ook geneesmiddeten trekt. 
Voord • de kokospalm is het , die Batavia allerwege 
versiert. Minder algemeen zijn de overige palmen; 
de Oéhang , (Corijpha-Gebanga BI.) , de Sariboe (Sari- 
bus Rotundifolius BI. Corijpha umbracniifera L.)b de 
Lontar (Borassus Flabellifórmis L.)f de Gomoeio 
Sagtieer of Areeng (Saguerus Saccharifer), do Pinatig 



(I) Over da OoBi-Iadisohe palmen zie: Mnmpkiuê Herb. 
Imboin/Dl. I, vanfFurmh, Yerh. v. h. Bat. Gen. v. K. 
en W. Dl. Blume^êy Rumphia vol. II. 



Digitized by VjOOQIC 



474 



(ArecA CatechaL.)f de Sagoe{8BgQB Rnmphii WilM.) 
ens. en van deze soorten ziet men hier en daar alecbta 
enkele individa*8. 

• Men was er hier ook meer op bedacht , die palmen 
Tooial aaatepjanten, waarvan men het meeste voor- 
deel kan trekken , en in dit opzigt moeten wel de 
Kalappa , Pinang en Areeng bovenaan staan.. 

Het zal onnoodig zijn , breed te spreken over hel 
veelzijdig nut der Palmen* Rumphiui reeds, heeft 
dat uitvoerig geschilderd; in de Rumpküt ia die schil- 
derij voltooid , én wij verwijzen daarom naat deze 
overbekende bronnen. Slechts mag hier niet onop- 
gemerkt gdaten word^ , dat vele Palmen wik in een 
geneeskundig opzigt onze belangstelling mim verdienen. 

De Pinang- vruchten zijn overbekend. Een der vier 
bestanddeelen van de sirih • pruimpjes , zi}n zij den 
inlander van hooge waarde. Aangezien echter later 
over het sirih - kaauwen meer in het bijsonder zal 
moeten f^sproken worden, zullen wij er hier niet 
over uitwijden en slechts aanstippen dat de bijgeloo- 
vigheid der inlanders, ze het sirih-sap in vele ziekten 
eene buitengewone geneeskrachtige werking doeTtoer 
schrijven (1) en dat inlanders zoowel als Chinezen 



(1) Wij hebben hiervan voorbeelden bijgewoond. loland- 
Bche bedienden y door intermitterende koortsen aangetast 
lieten oude vrouwen uit de kampongB (zoogenaamde doê' 
koens) tot sieh komen. De eenige hulp die de%e vrouwen 
den lijders bewesen» was het maken vau vele geheiamn- 
nige gebaarden en het besmeren of louter bespuwen van 



Digitized by VjOOQIC 



475 



van het met r^twater gemengd afkooksel dor zameii' 
trekkende, looistof bon tolde piBangmichten dikwerf 
gebruik maken bij chronische diarrbaeen ea dygenteriëa, 
waarin inderdaad deszelfs aanwending nm nut kan 

• De yrucbten der Terscbillende Pinang-soorten hebben 
bovengenoemde eigenschappen met elkander gemeen, 
doch sommige zign van eene mindere hoedanigheid en 
daarom door de inlanders minder gowild. ZQn echter 
de vmchten ,der gemeene Pinang (Areea Catechn Ïm) 
schaarsch of dunr, dan worden tot het sirlh-Icaanwen 
ook wel die gebruikt der Pinang of Rendoe (Pi- 
nanga Kuhlii BI.) die der Pinanga JaTMia BL , ala 
mede zeldzaam die der Pinang Lansa (Areca glandi- 
formis Willd.), welke echter tot bovengemeld einde te 
hard zyn en te. bitter (1). 

Het nut, wat de Gebang (Corypha Gebanga) den mensch 
aanbrengt door zijn prachtig waaiervormig loof, ligt 
minder in ons onderwerp, daar het slechts techniscl^e' 



sommige ligchaamsdeelen (b. v. de teenen» rug, enz.) met 
het roode sirih - sap » dat versch was gekaauwd. De lijders 
stelden in deze wijze van behandeling een onbepaald ver- 
trouwen » en, bij het intreden der intermissie, koesterden 
zij geen^ den minsten tw^fel, dat z^ hunne herstelling 
daaraan hadden te danken. Kwamen de parozysmen temg» 
dan werd weder hetzelfde middel en natuurlek met hetzelfde 
gevolg aangewend. Trouwens, in. ons verlicht Holknd» is 
het bggeloof hier en daar van geen minderen stem^l. 
(1) Yergel. Blume^ê Mumfkia, voL II. 



Digitized by 



Google 



476 



cononisch iui miraciAecfrvanbelaiig.Jj 4^6 püm door 
ilgmeii 50-* 60 Toeten hóogeaatm, die evea abde 8a-. 
gee^paha (Sfi^as Ramphii WlUd*)dèoverbekOTde saga 
in «ieh bevat , wdka ec in overvloed wordt ai^(etrok<p 
ken , doch in qnaliteit voor de Sagoe-sago onderdoet* . 
In da Malei«che geneekkonde ia desielia veadhont- 
achttge in het • centrum spongianse» wilaehtiga war- 
td in . gébraik tegeA diarrhaeên en daar deze wortd 
imollterende taièt«ligt isaiiientrekkende aigeaschappaQ 
vereenigt, kan men denzelvea inderdaad met auccea 
aanwenden , 'tegeii ligte, VoomamelQk tegen de pecio- 
diadie diarrhaeën, waardoor zwakke petaanen hier 
meermalen worden aangetaat. 

Beroemder daa de Gebang i$ de Gowkoeto of Sagaear. 
palm (Sagoerna Saccharifar). Dexe ia de palm» dia by 
nitnemenheid wijn geeft en «niker, ea daarom talrQk 
in Batavia's omatreken wordt aangeplant en in b^- 
kana geen kampong niet wordt aangetroffen. Eea* 
ieder ia da Sagoweer bekend, met aijna verfriaacheade 
en bedwelmende eigenacbappen , hen, die denselven 
matig gebruiken een gezonde , opwekkende en ver- 
aterkende drank , voor wie er miabruik van maken , 
een onmisbaar werkend gif, dat vooral het apiji-. 
verteringa- en zenuwstelsel aantast en vooral in den 
vegetatieven spheer van den organismus groote en on- 
herstelbare verwoestingen aanrigt. — De suiker , welke 
uit deze palm gewonnen wordt y is bruin , geurig en 
aeer amakelQk* Zij is bij de Inlandera en Chinezen 
van dagalijksch gebruik, doch hare onoogel^jkheid en 
mindere oplosbaarheid weren dezelve van onze tafels. 



Digitized by VjOOQIC 



4rr 



Mxaot gêên iet ^Ittnoolrten , ée Sagee-pelm Wettigt 
«Itgezflmdedl, befeit liet nttt t^ ét Kalappa (Ceool 
aüêlfcm L.)* Geen ook is er onder dezelve , die soo 
èé Mevellng is der inlandsehe bevolking , df e de ge- 
bonten met bet planken eenef Kklappa viert en de jarell 
tan haar ioroost naar de ringen derselve afielt*^6een 
deel vaè dezen palm of de inlander heeft het een^ 
naam gegeven. Daarin reeds liggen dieit nat en die 
gefaeolitheid opgestoten , omdat de namen der voonver- 
per de nitdmlcking zijn , èn van de geabstniimerde 
waarde derzelv« , èft der opgevolgdo behoeto vM den 
menscheiyken geest. Het veelzijdig nat dat z^ aan- 
brengen in het uitwendig leven , gedenken wij hier 
niet, maar herinneren slechts de disetetisclie en ge- 
neeskundige toepassingen, van derzelver verschil- 
lende deelen gemaakt. Door hunne zamentrekkende 
beginsden zijn de wortels een geneesmiddel tegen 
Diarrhaeën. Vooral de vracht echter is het, wier 
veelzijdig nut de Kalappazw gewigtig maakt.' Jong, 
is zij , onder den naam van ioengiil een bij de inlan* 
ders geprezen geneesmiddel tegen Dysenterie en ulce- 
raties met dyscrasie ; — nog niet geheel- rijp , wie 
kent dan niet hs^ir zoet , verkwikkend sap , op zich 
zelf een verCrisschende drank , met andere spijzen en 
dranken gemengd een smakelijk condiment; — rijp, wie 
kent dan niet hare in bevatte olie, den inlander eene 
boter, een gebruikelijk middel ter zacht houding der 
huid en haren, een voedsel voor zijne lampen; — wien is 
dan onbekend hare ieiie en kelambir, hare santan en on- 
rast, alle zoosmakdijk als voedselrijk?— Het is waar. 



Digitized by VjOOQIC 



478 



men heeft de kokoi-vrucht beschuldigd , dat haar sap 
te verkoelend is en desaelfs gebruik nadeelig. Maar 
het is al wéér het misbraik , dat het die besekoldi- 
ging heeft berokkend ;— nadeelig is deszelfs gebroik 
niet f wanneer men het, b^ gezonde digestie - ofganan 
en niet te overvloedig of bQ sterke transpiratie nut- 
tigt 9 en het is bovendien iiog een seer goed genees- 
middel tegen sommige ziekten der nrienwegen, big 
blaascatarrhen en urethra-hlennorrhaeën, waartegen 
het door deszelfs emoUierende en uriensecemerende 
eigenschappen dikwerf kan aangewezen zy a. 

Bleeker* 



{Het vervêlg iiermiy 



Digitized by VjOOQIC 



BEGTSPIBGING 

TJUr MOMMAKjiRrA. 

(Vervdg van bladx. 399). 



Art. 41. Over zaken iusteien onderdanen van den 

Keizer , die van den Prins Prang^Wadhono 

en van den Prins Pakoe Halam (1). 

Wanneer een onderdaan van den Keizer iets te vor- 
deren heeft van dien van den Prios Pakoe Halam ^ 
wordt het klagtschrift door den Radhen Badhipaii , 
aan den Resident aangeboden , v^aama hetzelve, met 
of zonder den eischer , opgezonden wordf, aan den Re- 
sident te Djocjokajria j die de zaak ter afdoening 
overgeeft aaH den Prins Pakoe Halam* Op dezelfde 
w{)ze vrordt van den kant van den Prins Pakoe Ha-- 
lam en verder te Soerakarta gehandeld , wanneer zijn 
onderdaan als eischer tegen dien van den Keizer voor- 
komt. Zulks is ook van toepassing op zaken wegens 
verwonding of moord ; doch wanneer partijen niet tot 



CO Be Prins Pakoe JTalam te Djokjokarta is eren. 
onafhankelijk als de Prins Prang JTadhono. 



Digitized by VjOOQIC 



480 



niintielijke schikking te brèDgen 1^0 (1)» dan wof4en 
Bij ter afdoening aan den Jlfei pangoeloe OTergege- 
yen , waarna het vonnis aan den Resident wordt aan- 
geboden. 

De zaken tusscben onderdanen van den Prins Pramg^ 
W^i0%0% ep die van den Prins Paioe Halamj wor* 
den in voege als hierboven is gemeld, door tassehen- 
komst der beide Residenten behandeld. Is het echter 
eene zaak van verwonding of moordt die, of door den 
Prins Prang-Wadhono of door den Prins Pak0e Ha- 
lam f niet op eene minnelijke wQze kan afgedaan 
worden, dan wordt iQ door tQSScheakomst der beide 
Residenten aan den Badhen Badkipaii ov^eg^en, 
die dezelve door den Ma$ pangoeioe laat afdoen* 

Art. 42* Regthank van den Pangeran HadkifoH 
Harjo Praboe PrangAVadhêne. 

De Prins Prang-Wadhono beeft zQne eigene regt- 
bank. Dezelve staat in z|]nen ringmaor teq westen 
van z^ne boitenpoort. AUe zaken tosschen z|{Qe ei^re- 
ne onderdanen worden daar afgedaan door v^nenDjekr 
s9 , volgens de wetboeken Hwgg^r BU^eng Lientoef 
Poiro Tondanomo en de Nüwola Pradhütê. 



(I) Aaa dan reg(er is het {geoorloofd , om sakeo. wegens 
verwonding of moord » door mianelijke sohikking af ie doen , 
in soo verre alleen , wanneer de persoon, aan wiiü dv 
misdaad is gepleegd , «f sijee Mv^df^miBtffli 4«W^ Q0* 
noegen nemen. 



Digitized by 



Google 



481 



Zaken wegens veniroajiuig of Bioord tusacben z|jne 
eigene onderdanen worden zoo yeel mogelijk door 
minnelijke schikkingen afgedaan* Nemen partijen 
daarin geen genoegen , dan wordt de zaak, door tus- 
sehenkomst yan den Resident, aan den Badiek Badki- 
pati overgegeven , die dezelve verder door den Mm 
pangoeloe laat afdoen. 

Wanneer de verwonding of moord gepleegd ig door 
•enen onderdaan van den Sultan te Djocjoiaria^ wordt 
het klagtschrift, door tnsschenkomst van den Resi- 
dent te Soerakarfa , aan dien van DjoeJoAarfa toege- 
zonden, vergezelt van den DJekio van den Prins Priu^- 
JFad^onOf den belanghebbende en het van de tpe- 
dragt der zaak opgemaakte verbaal. Laatstgenoemdo 
Resident geeft de zaak vervolgens over aan ienRadien 
Hadhipati 9 en deze ter afdoening aan den Mas pan^ 
goeloe te Djocjokaria* 

Is de verwonding of moord door eenen onderdaan 
van den Prins Prang • WadAono gepleegd aan dien 
yan DJocjoiartQ , dan wordt de belanghebbende door 
tusschenkomst van den Resident van laatstgenoemde 
plaats, benevens zijn klagtschrift en het verbaal der 
zaak, aan den Resident te Soerakarfa opgezonden , die 
dezelve verder ter afdoening aan den Prins Prangt 
Wadhono overgeeft. Kan de zaak niet op ecne min- 
nelyke wgze afgedaan worden , dan wordt dezelve , 
door tussehenkomst van den Resident , met al de be- 
trekkelijke stnkken aan den Radhen HadUpati over- 
gegeven , di^ is zaak voor de Soeramü kat brengen % 
om door den Moi pangoeloe te worden beslist. 



Digitized by VjOOQIC 



4S2 



Art* 43. Over minnelyke schikkingen. 

De tegtbanken Soerambi , Batemangoe , Pradioto , 
en die van den Prins Prang - Wadkono hebben de 
bevoegdheid , om alle zaken , van welken aard ook "^ 
dooï minneLjke schikking af te doen , in zoo verre 
partijen daarin berusten; wordende in het tegenover- 
gestelde geval de' zaak volgens de wet afgedaan. 

Ook voorname ambtenaren in de hoofdplaats , die 
eenig gebied hebben, dan wel voorname dorpshoof- 
den , alsmede de pangoeloet Nahib , die tevens Cka^ 
kina zijn , hebben de bevoegdheid , om zaken in der 
minne te schikken. Willen partijen echter in hunne 
afdoening niet berusten ^ dan worden zij aan hunnen 
bevoegden regter overgegeven. Ingeval zij evenwel 
daartoe niet niogten willen overgaan, zullen de hoof- 
den hen ongemoeid laten* 

Alleen op Sri Sakit Rodje Pedjak , (zie biz. IIO in de 
noot) van Europeanen en gelijkstandige natieën, dan wel 
van vreemdelingen met uitzondering der onderdanen van 
den Sultan, en die van de Prinsen Pakoe Halam en 
Prang'Wadhono , is geene minnelijke schildking van 
toepassing. 

Art. 44. Over penenen^ welke in den voortgang 
hunner regtzaken tegengewerkt worden. 

Wanneer een Javaan eene zaak heeft tegen eenen 
Europeaan of andere gelijkstandige natie , dan wel te- 
gen eenen Javaan, mitsgaders tegen zijn eigen hoofd, 
•n hem door laatstgenoemde de toegang tot de ge- 
wone wegen van regten gesloten of moeljelijk gonaakt 



Digitized by VjOOQIC 



483 



wordt, dan wel indien de regters hem' tegenwerken» 
of bij in hunne afdoening niet wil berusten y dan kan 
hi| zich tot den Resident wenden , die zijne zaak ter 
onderzoek en afdoening in handen stelt of van den 
Radhen Hadhipati of van het hoofd der Kaihipaten , 
naar mate Uj onder deze of gene behoort. 

Art. 45. Over het aantiellen van gemagtigden , 
om eene regtzaak te besturen^ 

' AUeen aan den Poetro Santono(l) van den Keizer, 
den Wadhono en Kliwon , hetzij als eischers of ge* 
daagden , is toegestaan hunne regtzaken door gemag- 
tigden te doen besturen. 

Tot gemagtigde mag alleenlijk aangesteld worden 
een ambtenaar, aan wien tot teekens van onderschei- 
ding eene pajoeng en lampit (2) zijn toegestaan. Aan 



(1) Door Poetro Santono verstaat men in het algemeen 
bloedverwanten van den Vortt ; doch bepaalder bedoelt 
men hier Prinsen en Kindskinderen van dén Torst » den 
titel van Rijo voerende , die niet voor eene regtbank be- 
hoeven te verschijnen , en met gemagtigden kunnen volstaan. 

(2) Pajoeng is een regenêcherm en Lampit een rotting- 
mat, Dese dienen tot teekens van onderscheiding der Ja- 
vaansche ambtenaren , van eenen Pannehet (een ambtenaar ,. 
beneden den rang van eenen ^ait/ri) af» tot den Madhen 
hadhipati toe ; terwgl die » welke geenen rang van Pannehet 
hebben , die teekens niet mogen voeren. De Pajoengs zijn 
van verschillende kleuren en daaraan worden de ambtena- 
ren in hunnen rang herkend. De Zam;?tl dient, om daarop te 
zitten. 

6. I. Ie. s. 33. 



Digitized by VjOOQIC 



484 



denzelven geeft men mede het klagtschrift of het aol- 
Woord daarop , Vooriien van het zegel van dengeoe , 
wiens regtzaak hij bestnurt. Wijders geeft men van 
deze aanstelling kennis aan de voorzitters der regC* 
banken, waar de zaak behoort; waarna van den' go- 
magtigde door den voorzitter een bewijs wordt gevor* 
derd, ten blijke, dat hij wezenlijk als gemagtigde 
benoemd is ; zijnde de behandeling van de zaak dezelfde, 
als in artikel 29, 30, 34, 36, 38 en 40 is vervat. 
Zóo de elscher wiot , en de gedaagde moet betalen, 
of eenen eed afleggen, kan de betaling door den ge- 
magtigde ontvangen , of de eed in z^ne tegenwoordig- 
heid afgenomen worden ; doch hij mag in g6en geval 
Aén eed doen voor 'dengene, wiens regtzaak hy waar- 
neemt ; moetende dezelve door den laatstgenoemde 
zelven in zijne woning gedaan worden. 
^ Wanneer eea Poeiro Santonoj Wadheno of Kliw^m 
in regten vervolgd wordt, laat'de voorzitter door den 
Djekso of Mantri Sadho90 van den gedaagde daarvan 
aan laatstgenoemde kennis geven , opdat * hij eenen 
gemagtigde zende. Som(ijds)aat de voorzitter hetklagt- 
schrift door den Djekso of Mantri Sadhosó aan den 
gedaagde bezorgen , ten einde hij spoedig eenen ge* 
magtigde benoetoie* Zoodra deze voor de regtbaok 
verschenen is , wordt het klagtschrift , door middel van 
den Djekso of Mantri Sadhoso, aaq hem overhandigd, 
om door den gedaagde zelven, binnen een' te bepa- 
len t)jd, te worden beantwoord. Het ' antwoord , Toor- 
zien van zijn zegel, wordt door zijnen gemagtigde aao 
den voorzitter ter hand gesteld. Verliest de gedaagde 



Digitized by VjOOQIC 



485 



^n% Baak , tu laoet hQ betalen , dan kragen de Djekio 
en de gemagtigde last, om voor de betaling te zorgen. 

Ingeval de. gemagtigde, voor de afdoening der zaak, 
door ziekte of anderzins verhinderd wordt, om voor 
de regtbank te verschijnen , neemt de Djekso of Man^ 
tri Sadhoso zijne bezigheden waar. 

De vonnissen, tegen eenen Poetro Santono gewezen, 
worden, voor . derzelver voltrekking, door den Badhen 
Badhipati aan den Keizer ter inzage aangeboden. 

Zaken tusscben de Poetro Saniono'ê worden door 
d«i^ Radken Hadhipaii ter kennis gebragt van den 
Keizer, alvorens een vonnis daarvan wordt opgemaakt, 
wordende aan hem overgelaten, wat hij daarin wenschl 
gedaan te hebben ; doch de zaken van de Poetr& 
Santono's , die het ambt van Wadhono of Kliwon be- 
Ideeden , worden, zonder voorkennis van den Kei- 
zer , door den Radken Badhipati afgedaan , uitgezon- 
derd alleen verwonding of moord. 
, Echter sedert. het Javaansche jaar 1762 (1835) wor* 
den de zaken tusscben de Pvetro Santono's , door den 
Keizer, met overleg van den Pangeran Badhipati 
Ngabehie , en eenige andere Prinsen van ^ het Hof f 
behandeld en afgedaan. 

Art. 46. Wegens de voorziening en de uitoife^ 

nipg van regtj ingeval vani verhindering 

van een der voorzitten. 

Ingeval de Radhen Toemenggoong Bamongprodjo , 
door ziekte of anderzins, verhinderd wordt , om hetregC 
uit te oefenen , wordt zijne functie door zijnen Kliwon^ 



Digitized by VjOOQIC 



486 



en den Djekso negari waargenomen. In zaken van aan- 
gelegenheid worden de stukken van zijn zegel voorzieft* 

De fnnctien van den Radhen Hadhipaii^ ah voor- 
zitter van de Balemangoe^ worden, in vooraclirêven ge« 
val , door het Hoofd van den Wadhono djawi of Wa^* 
dhono lebetf dan wel door zoodanig anderen WadAonê , 
als den Keizer mogt behagen , waargenomen. Zij mo- 
gen alle stukken , tot eene regtzaak behooren^e , van 
hunne eigene zegels voorzien. 

Do oudste Ketib, met eenen JVgoelomo^ neemt de 
functie waar van den Mai pangoeloe^ ingeval deze 
ziek is , of eenige verhindering heeft. De vonnissen 
over alle zaken van miqder belang gewezen , worden 
echter, voor derzelver voltrekking, aan den Moi pa- 
ngoeloe aangeboden ^ en van zijn zegel voorzien, doch 
die, welke over verwonding of moord geslagen zijn, 
worden aangehouden , tot dat de McLê pangoeloe in 
staat is , om dezelve ter goedkeuring aan den Keizer 
aan te bieden. 

Art. 47. Over het uiUpreken van een vonnis. 

' De vonnissen , door Hamong prodjo geslagen , en 
door tusschenkomst van den Radhen Hadhipaii aan 
den Resident aangeboden, worden niet van zijn* zegel 
voorzien , noch door hem onderteekend , alleenl(jk de 
afschriften daarvan aan belanghebbenden uitgereikt , 
worden door hem be2^egeld. 

Bij het uitepreken van een vonnis moeten de eischer 
en gedaagde voor de Pradhoto verschijnen ; hetzdve 
wordt hun door den hooU' Djekso of Djekso negari 



Digitized by 



Google 



4gr 



voorgelezen , waarna aan ieder eéh Tekoedoeng Ka-- 
ramp00Pgngan , (zie bladz. 375 in de noot) wordt 
uitgereikt. 

In regtzaken , waarvoor volgens art. 45 , een ge- 
magtigde is aangesteld, wordt het vonnis aan den 
Djekio en den gemagtigde voorgelezen. 

De vonnissen , door den Badien Hadhipaii gesla- 
gen 9 en van z^n zegel voorzien , worden op dezelfde 
wijze, als hierboven is gezegd, in de Balemangoe 
uitgesproken ; doch die , waarin Europeanen of andere 
gellfkètandige natleëft als eischers voorkomen, worden 
niet eerd^ voltrokken , dan nadat de Resident daarop 
B^ne goedkeuring heeft gegeven. 

Op dezelfde wijze als hiervoren is gezegd, worden 
de vonnhsei bij de Seerambi uitgesproken. Wanneer 
echter Javanen , in dienst van Europeanen of andere 
gelQkstandige natieën, dan wel vreemdelingen, daarin 
betrokken zijn , worden de vonnissen eerst , door 
tusschenkomst van den Radke» Hadkipati , ter goed- 
keuring aan den Resident aangeboden. 

De vonnissen , over verwonding of moord geslagen , 
worden, door tusschenkomst van den Radhen Hadki^ 
patij tór goedkeuring aan den Keizer aangeboden. 

Doodstraffen worden niet eerder voltrokken , dan 
nadat daarvan , door middel van den Resident , aan 
dea Gouverneur Generaal is kennis gegeven.^ Nadat 
de goedkeuring van laatstgenoemde daarop is ontvangt, 
gen , doet do Radhen Hadkipati daarvan verslag aaii 
den Keizer, die vervolgens last geeft, om de dood- 
straf te voltrekken. 



Digitized by VjOOQIC 



488 



Alle lijfstraffen worden eerst na bdcomene goedkea- 
ffing van den Resident voltrokken. De vonnieeea , 
waarbij de sclialdigen tot verbanning bniten JafMi ver- 
oordeeld zijn , worden door |n|ddel van den Resident 
ter goedkeuring. aangelM>den aan den Gouverneur Ge- 
nieraat , die de plaats bepaalt , werwaarts de tot bannis- 
seraent veroordeelde personen gezonden zuUen worden* 

Art« 48« Over de wijze ^ waarop een on- 

dèrzoek wordt bewerkstelligd* 

• 

Het onderzoek omtrent zaken naar deze of g^e 
dhesa 9 wordt bewerkstelligd door den Djekso preh 
dkoto en Mantri SadhoiOj aan wien fot dat einde een 
bevelschrift van den Radhen Hadhipali wordt gegeven* 

De zendelingen begeven zich regtstreebs naar dea 
hoofd - Redhi , die hen naar de plaats , waar het on- 
derzoek moet worden gedaan , vergezelt , of hun eenen 
vertrouweling, voorzien van een bevelschrift, toevoegt. 
b het eene zaak over verwonding ef moord i dan 
slaat men eene soort van tent 9 Taroeb genaamd , op« 
ter plaatse , waar het feit is gepleegd , of waar het 
vermoorde lijk ligt. Aldaar doet men door het slaan 
van Titir (1) , de Montjopat en Monijolimê ;bi)eeB 



' (1) Tiiir is )i6(zelfde als Gintang-ngan. Geiroonl^k 
slaan drie personen met dikke stokken of houten hamers 
op eenJangwerpig uitgehold houten blok, Lêioong geaasmd, 
waarin de padi gestampt wordt , om dezelve uit de bolstém 
te kragen. Het geluid door het slaan veroorzsaki wordt 
Titir of Gentang^ngan genaamd. 



Digitized by VjOOQIC 



489 



verzamelen , van wie men beledigde verklaringen af- 
neemt. ' Handelt de zaak over geschillen van wei- 
nig belang , dan wordt de komst der zendelingen 
vooraf aan den EedAi verwittigd, met bekendmaking 
van den dag en het uur. Deze laat vervolgens de 
Montjopai én Monfjolimo op den bestemden dag bij- 
een komen; wordende alsdan het onderzoek binnen 
de dhesa gedaan , en van de bijeenvergaarde personen 
beéedigde verklaringen afgenomen. Op dezelfde wij- 
ze geschiedt het onderzoek wegens roof en straatroo- 
very , niet met verwonding of moord gepaard. Is de 
zaric » waaromtrent onderzoek wordt gedaan , tasschen 
•enen onderdaan van den Keizer en dien van den Prins 
Prang-WadAono f dan gaat er een zendeling van de- 
zen mede. 

Art. 49. Van getuigen. 

Tot getuigen zijn in regten aannemelijk : 

1. Twee manspersonen , den ouderdom van vijftien 
jaren bereikt hebbende, en van bekende eerlijk- 
heid ; ook beneden die jaren , wanneer hun ver- 
stand volkomen is tot kennis van zaken. 

2. Twee vrquwen , na vooraf den eed te hebben 
afgelegd , doch in geen geval mogen zy getuigenis 
geven in zaken over verwonding^ of moord. 

3. Eén manspersoon, moetende hij echter beëedigd' 
worden. 

4* Bloedverwanten , huisgenooten en bedienden van 
dengene, tegen wien zij getuigen. Van twee mans- 
personen als getuigen wordt geen e.ed gevergd. 



Digitized by VjOOQIC 



490 



Id regten mogen geen geCtiigenis geven : 

1 Ééne vrouw. 

2 Kinderen. 

3 Zinneloosen. 

4 Eerl6oze lieden. 

5 .Personen » die een laag of gemeen beroep uitoefenen* 

6 De Pinggirs (1). 

Art. 50. Over de wijze waarop een eed 
q/^enomen wordi. 

De eed vrordt afgenomen door een^ priester. De- 
ze zit roet het aangezigt naar het oosten, en degene , 
die den eed moet doen , tegen over hem. Achter den 
beëedigden persoon staat iemand nïet een Aoran in de 
hand , welken hg over het hoofd van den eerste boadt. 
De priester leest het formulier van den eed , hetwelk 
door deh beëedigden persoon wordt nagesproken : dit 
formulier luid aldus r 

»Bi] God! buiten wien geen ander Heer is, die al- 
»le verborgenheden kent , en alles , wat zigthaar is , 
»ziet , die milddadig in de werdd en liefderijk in den 



(1) Be Pinggirê waren bewoners ytok Balómèang-ngan , 
een landschap gelegen ten oosten van Soerakarta. Bg de 
overmeesteriog van dat landschap door Sultan Uagoemg 
werden zij naar het rijk Maiaram overgevoerd en als sla- 
ven aangemerkt; synde sg tot heden ten dage nog van den 
regerenden Torst afhankelgk. De vrouwen van dit soort 
van volk worden gewooalgk tot minnen der vorstel^ke 
kinderen gebezigd. 



Digitized by VjOOQIC 



49i 



yflemel is, die alle geheimen en waarheden kent; 
»bij Hem en bij Ra$oellolah (1)^ zweer ik dat ik we- 
»zenlijk niet schuldig ben. 

»Bij God en bij Rasoellolah , zweer ik dat de toorn 
»God8 mij moge treffen, indien ik onwaarheid spredc, 
^namelijk wanneer ik eenig geld van N genoten heb, 
»en zulks ontken , dat alsdan de toorn Gods mij 
»moge treffen; Dat ik niet moge genieten den zegen 
»van RasoeiiolaA^ en dien van zgne vier Apostelen 
itAóoebaAar, Moemar ^ Ngoesman'ea JVgali. Dat ik 
»ook niet moge genieten den zegen van al de Échrift- 
»geleerden, die op Java begraven zijn, alsmede dien 
»van den Soesoehoenan te SoeraAarta. Dat eer de ver- 
»zadigtng van het voedsel, hetwelk ik eet , verdwQnt , 
»en , eer de kleederen, welke ik draag, verslijten, de 
»toorn Gods mij moge treffen , indien ik onwaariieid 
»spreek." 

In vroegere tijden werd de eed afgenomen , nadat 
men z^ne Terklariag had afgd^ , -doch thans heeft 
het tegendeel daarvan plaats. De eed moet eigenlek 
in den tempel afgelegd worden, doch zalks wordt 
thans niet in acht genomen. 

Art. 51. Over hei voltrekken van dooditrtrffen. 

De doodstraSien, te Soerakarta gebmikelijk , bestaan 
in het steken met een kris , piek of degen ; dezelve 
worden op een der navolgende plaauen uitgevoerd, te 



(I) Beteekenende Godêzendeiing. £ea titel van 4f<>A««i- 
madh. 



Digitized by VjOOQl(fc 



492 



waten: 1^. ten noorclen van de Waringinkoeroong (1) 
op de kaloen^haleeni 2^. voorde westelijke Patowan 
Oaladak (2) en 3<>. op den kraiiweg buiten 4le ^a/a4ieiJI. 

De veroordeelde persoon wordt gelieel in het wit 
gekleed en geblinddoekt. Men bindt hem met attge-. 
strekte handen aan eene daartoe bestemde bamboe , 
gawang genaamd , waarftan sijn voeten ook worden 
gebonden , met het aangezigt naar het sniden gekeerd. 

De doodstraf wordt uitgevoerd door den Singone* 
gêro of Mondhoröko (3). De kris ^ piek of degen 
wordt door eenen gandei (4) uit den Eadatên gebragl^ 
en aan den uitvoerder overhandigd. Is het eene kris, 
waarmede de veroordeelde gestoken moet worden, daa 
wordt dezelve op een schenkblad , met wit linnen over* 
dekt , gelegd. Eene piek z^nde , wordt dezelve regt 
op en neder, en een degen, omhoog in de hand ge- 
dragen. Schuins tegenover den veroordeelden persoen 
staat e^n aarden pot met water, en een mandje met 
zwam , het eerste om het wapen , na gemaakt gebruik, 
te wasschen, en de laatste om hetzelve af te droegen • 



(1) De iwee met muren omheinde fF^aringintoomêu op 
de Hdio^n HalBen. 

(2) Pa^üwanh^ieékBnivêrêehijnplaatê.' Hei is een liais» 
dat, op pilaren rosiende» rondom open is. Hetzelve dieot 
tevens tot wachihals van de Jamansehe ambtenarea. 
Galadak i% de naam van eene plaats op dê Haiéen Halo^Mp 
waar de gevangenhuisen staan. 

C3) Seherpregiei;. 

(4) Yorstelïjke zendeling. 



Digitized by 



Google 



498 



De Sing0negor9 of Mondkoroko maakt aan den ver* 
oordeelde bekend, dat de Keiier van hem zijnen dood 
eiacht , uithoofde van deze of gene misdaad , waaraan 
hjy zich achaldig heeft gemaakt. Men brengt hem 
daarna eenen steek onder de linker borst toe. 

De ter dood gebragte persoon wordt somwQlen , 
naar gelang der begane misdaad , onthoofd , en z^n 
hoofd op eenen langen bamboeseh staak gestoken , op 
de oostkant van den kruisweg , buiten de galadakj ten 
toon gesteld. De onthoofding geschiedt met een t^e- 
deóng (l) , welke almede uit dën kadaton wordt bè- 
Mrgd en den naam heeft van Kyahi, Pangarab harab. 

Het l(jk van den veroordeelde legt men op dé oos(«» 
kant van den kruisweg , buiten de galadak ; èa het 
wordt aan de familie toegestaan , .om hetzelve weg te 
nemen en te begraven. 

De voltrekking van doodstraffen geschiedt meestal 
op Maandag en Donderdag des voormiddags ten tien 
of half elf u^e. 

Aan vrouwen Wordt op dezelfde wijze , ah hier* 
boven is gezegd , de doodstraf uitgeoefend ; doch jo 
geen geval worden zij onthoofd. 

Art. 52. Over iet uUstelien en ophouden van 
straffen. 

De uitvoering dw etraffea wordt uitgesteld: 



Cl) Een hakmes met houten sebede, hetwelk de Javaan- 
sdie ambtenaren y ia hua hef kleed f aan de liakersifde dra- 
gen. 



' Digitized by 



Googl^e 



é9é 



1^* Wïanneer de veroordeelde bèirraeht it» in welk 

geval met de uitvoering der atraf geWacht moet 

worden tot na hare verlossing ; 
2^. Wanneer de veroordeelde om gewigtige redtfien 

eenig billijk uitstel mögt vragen ; 
3^. Wanneer de veroordeelde ziek is, zoodanig ,' dat 

zijne ligchamelijke gesteldheid de uitvoenng van 

de straf niet gedoogt; 
4^. B|j opgekomene zinneloosheid van den misdadiger, 

na het uitspreken van het vonnis. 
Zinneloosheid, den veroordedde, na het uitspreken 
van het vonnis, aangekomeut en vervolgens bQg^leven^ 
doet de uitvoering der straffen vervallen , in wdlk ge- 
val bij echter van de lioofdplaats verwijderd wordt. 

Van het uitstellen der straflTen moet aan den Ra- 
dhen Hadhipati kennis gegeven worden, die daarvan 
verder vérslag doet aan den Keizer. 

Ingevtd tegen het begin van de vastenmaand iemand 
tot eenige straf verwezen wordt , moet de voltrekking 
daarvan uitgesteld worden, tot na den afloop vm het 
vasten in de daarop vdgende maand Sawul (1). 

Art. 53^ Van hen^ tegen wie geene regfzaoA 
Aan worden aangevoerd. 

In regten kunnen niet vervolgd worden : zioneloozen , 
en personen, den voUen ouderdom van vffftien jaren 



(1) Hei vasten in de maand Sawai daari dechts 7 dageo 
beginnende van de eertie dag dier maand. 



Digitized by 



Google 



495 



nog niet bereikt hebbende , of wier verstand onvoUco- 
men ig tot kennis van zaken » sijnde ook hunne bloed- 
verwanten in geen geval voor hen verantwoordelijk. 

Art. S^i. Over iet geven van pandelingen. 

De bevoegdheid , tot het slaan van vonnissen , waar- 
bij personen voor eenige geldelijke schnld als pande- 
lingen aan hunne schuldeischers overgegeven worden , 
hebben alleen de regtbankten Soerambi en Pradhoto» 
Hy , die den pan deling ontvangt , krijgt een bewlgs , 
Serrai pamoedjangngan genaamd, voorzien van het 
zegel van den voorzitter, waarin de voorwaarden, om- 
trent de verevening der schnld, zijn uitgedmkt. Na 
eindiging van den tijd der pandelingscbap , wordt ge- 
meld, bewgs aan den voorzitter terug gegeven; en de 
zaak is alsdan geëindigd. 

Art. 55. Over Titir. 

De Titir moet noodzakelijk geslagen worden in de 

ondervolgende gevdlen: 

1^. Bg straatrooverig , hetzij deroovers al dan niet op- 
gevat zijn of zulks al dari niet. met verwonding of 
moord gepaard is; 

2^. Bij roof, hetzij de roevers al daii niet opgevat zijn , 
of zulks al dan niet iitet verwonding of moord ge- 
paard gaat; 

3^. B(j verraad, wanneer degene, op wiens leven men 
toelegt , gewond of gedood of ingeval . de dader 
opgevat is; 

1^. Bij diefstal, ingeval de dief gevat of gedood is; 



Digitized by VjOOQIC 



4^6 



5^. Bij tweegeTechten , wanneer een van beidett ge- 
wond of gedood ia ; 
6^* By ongeregeldheden, uit rasemij geleegd , waarUf 
iemand gewond is of daarby het leven verioren 
heeft, dan wel ingeval de stichter der opgeregeld- 
heden gevat , gewond of gedoo4 ia ; 
7^. Bij aselfittoord , heizij al dan niet reeds uitgevoerd. 

De TUir dient om de buren en overburen almede 
andere personen tèr plaatse te doen komen , waar de 
zaak is. voorgevallen, ten einde zij daarvan kennissen- 
men , en opdat ook de gandehs dezelve onderzoeken. 
Deze doen van het . voorgevallene verslag aan den Ba* 
dhen Eadhipati en aan den wachthebbenden WadJkêm^ , 
om verder ter kennis van den Keizer te worden gebragt* 

De persoon , bij wien de zaak is voorgevallen , in , 
niettegenstaande de Gandeks de zaak onderzocht hd>- 
ben, gehouden , om daarvan aangifte aan de Pradhoio 
te doen. 

Binnen den ringmtiur van den KadatBn mag in geen 
geval Ttïir geslagen worden. Wanneer er eea dief ge* 
vangen wordt, geeft men hem den velgenden dag aan 
de Pradhoio over. Is hjj gedood , dan br^gt men 
zijn lijk naar de galadak ^ en doet men vervolgent 
aangifte aan de Pradhoio* Van verwonding of moord 
binnen den ringmuur van dén Kadaton gepleegd , wordt 
door het hoofd van de wijk kennis gegeven wb de 
Pradhoio. 

De TUir in de dorpen dient , om de Monifopat en 
Monijolimo te doen komen ter plaatse , waar de voor- 
schrevene misdaden gepleegd werden , ten einde zQ 



Digitized by VjOOQIC 



497 



^MTfan kenaii Moten» Dieven, rooTe» en andere 
InxMwichten gedool lijnde, worden bon de beide ooren 
afgesneden en aan i»Pradiot^ opgesonden. Hunne IQ^ 
ken mogen aan bnnne bloedverwanten ter begraving 
afgegeven worden. Het afsnijden van de ooren is ech« 
ter niet van toepassing op personen, die het ongeluk 
hebben van ergens vermoord te worden. Daarvaa wordt 
sleisbts kennis gegeven van de Pradhoto^ terwijl men 
bet ]i}k dadelijk mag begraven of tot dat einde aan 
de bloedverwanten afgeven» 

Ingeval echter niet voldoende kan worden l^ewezen, 
dat het vermoorde lijk of van eenen booswicht of van 
eenen mishandelden persoon is, en de Monfjopat 
en Monijolimo daaromtrent niet eens zijn, kan de 
Pradhoto de aangifte niet aannemen, in welk geval 
het lijk niet van de plaats mag gebragt worden , tenz^ 
de bloedverwanten in den gepleegden moord berusten. 

Art. 56. Over het lijden van eenig verliet. 

T^anneer iemand in het dorp ^ over dag of des nachts, 
buffels*, koffen of paarden , hetzij op de weide of in 
'hniS', verliest, zonder te weten door welk toeval, ia 
bij gehouden de gendong (1) te slaan, opdat men wete, 
dat hy iets verloren heeft, en hQ , het verlorene vee 
ergens bij iemand vindende , tegen betaling van eenig 



(I) Het slaan van de Gendong gescliiedt , even als de 
Titiry op een Ztêoeng, doch met eenen houten hamer» 
en ep eene andere wijie , welke van de Titir ligtelijk ie 
•nderseheiden U . 



Digitized by VjOOQIC 



498 



geld voor onderhoud en oppasMog, mag terug krijgen. . 
Indien de vinder ^ door koop of andersmui ia het be- 
sit Tan het verlorene vee it gekomen , en h§ weigert 
betaelve temg te geven , kan de amak tot verhaal ge- 
bragt worden. 

iemand, buffels , koeien of paarden gevonden heb- 
bende, is gehoudeit de gendeng te slaan, ten einde 
naderhand niet van diefttal beschuldigd te kunnen 
worden. Wanneer na verloop van veertig dagen de ei- 
genaar daarvan niet opdaagt, kan hij het gevondene 
vee als zijn eigendom behouden. Zoo echter, binnen 
de veertig dagen , iemand zich opdoet , die bewijaMa 
kan , dat bij de eigenaar daarvan is , kan hg , even 
als hierboven is gezegd, tegen betaling' vaa eenig 
geld , het vee terug kragen. 

In de hoofdplaats is het slaan v^n de gendong '^ in 
voorschreven gevallen, niet gebruikelijk. Men maakt 
het geleden verlies slechts ' bekend aan de buren , 
overburen en aan zyn hoofd : vijf of acht dagen daarna 
doet men aangifte aan de Pradhoio : vindt men het 
verlorene na verloop van tijd terug, dan kan* men , 
volgens art. 13 , de zaak voor de regtbank brengen. 

Insgelgks is men gehouden de buren en overburen , 
als mede zijn hoofd bekend te maken , wanneer men 
eenig vee of andere goederen van waarde gevonden 
heeft, om naderhand alle beschuldiging van diefstal 
voor te komen. Komt de eigenaar na veertig dagen 
niet opdagen , dan is het gevonden goed voor den vin- 
der; doch doet zich iemand binnen dien tijd op, dan 
kan hy- tegen betaling van eenig gold, zooals hi«bo- 



Digitized by VjOOQIC 



499 



va k geiegd.5 het vee te^«g kingen. Z||n,liet goft* 
deren vwn ^moütie welke men verioren heeft, dan 
moet men dezelve naar evenredigheid uitlossen. Bij 
iveigering van den vinder tot teruggave van, het ge* 
vonden goed , zoo als hierheen is gezegfd » kam .M 
zaak voor df regtbank gébra|;t worden; * ' ^ 

' Gewoonlijk ecl^ter maakt men aan niemand bekend 
of geeft mei| niet^ aan , wanneer men eenige goederen 
Vfn waarde verloren heeft : alleen met het doel , om 
getfiakkeli^fcer do^.navorsohing te kppnen. doen^ 

' Art. 57. Over iet opsciorien der behandeling 
' van re ff t zaken* 

Gedurende de vastenmaand worden geene regtzaken 
behandeld. ' Dezelve hebben weder haren gewonen 
voortgang , da Hen affoop van het vasten in 'de- dtorop 
volgende maand 5toaf. Aangiften echter worden ge- 
durende de vastenmaand aangenomen , maar dan W^rdf 
het bewijs «aa^van eerst na den afloop van het vasten 
m gemelde i laand Sawal oiitgereikt. . 

Alle misdsden gepleegd op eene plaats, waar oor- 
log of onlustWt^beerschen , linnen niet tot verhaal bjjp 
de regtbank gebragt worden. 

-Aft. 58. Proceskosten* . 

De gewinAer betaalt tieii ten honderd over ket ge- 
heele bedragen van zi^e vorderijDg , hetzij in geld of 
in. goederen bcstas^ide , in welk laatste geval hem de 
kosten yolgena derzelver geldswaarde worden aangere- 
kend: zvi^u draagt djBn naam van Jotro pangloeiar^ 
iji'Jqtro pa/è0€4oerc 

6. I. l^ 8. 34. 



Digitized by VjOOQIC 



m 

# , SP» iferfét HMdk wcro ^. . » , 
» ' » itaUdh ever moord aan de Jlf^W' 

' ij opat en Êtonijolimo *• . , 

lémr^bn den AeiMf >^ 

Mem abn ét Mén^pat eb MehijêUmo \ ^. 

over andere zaken ••«••»• 

Voet een mhiÜh over aiidcre caken aan 

*ètt jRf<?(f*< ........ 

1^06^ b«t iretteh In de KentReng , Pameéhi 

KéniAèfiii^ g;»naanid (tid art. 14) . 

> eett Séirfitt Aéèget ^ PdSoeg^èr getiaÉhiJ 

(tó»art. 14) 

* Jotro Pekoedeenf voor ee^ Sêrrat hehro 

(zie art. 16) . 

idem id. Ser rat boer ran. 

» «en PekêedoemgSarampoeng^-ngan (zie 

art. 19) 

Voor reisgeld aan zendelingen tot het doen \ 
Tan een plaatgelijk onderzoek door i 
den eiechèr en gedaagde te betalen | 

elk L 

daaronder begrepen de Faweling '^ 
dat ia voor den achrUver. 

liAém wegens roof door den belangkeln 

bende te betalen • 

daaronder begrepen de Paweling. 

Idem door de bevolking der dessa , waar 
devoef isvooi|(evaUen»tebcialea • 



fe 

' trf 



— m 

- -96 

- 1 60 
40 

- — 80 



40 

- 3 — 

- 3 — 

- 3 — 



- 8 — 



2-8- 



6ph$lè$r%ngen, 

tfen zal nit art. 2 der regtipleging ontlTtord hebben » 
dat dir misdaad van verwonding' en moord zoo wel tei da 
régts-edmpeieatie Van de Pruüoiü , als die vin de So#* 
TMmèi behoort. —Tot beter verstand hiervan dièHtt dai 



Digitized by 



Google 



501 



deie mbdaiieii » door dieron 9 rooretn en ander tlecht Tolk 
gopleogd wordende , roor de Soerambt ieregt itaan , ter- 
wijl , wanneer het tegendeel plaatè heeft » namelijk 9 dat een 
dief 9 roorer, ens. gewond of gedood , en de mlidaad ran 
dieffial of roof ten yeUen gebleken is » de raak toor de 
Pradhoio komt: soo' dat de imadaad van rerwondlng of 
moord in het algemeen gepleegd wordende aan iemand» 
die ongelijk of daartoe aanleiding gegeven heeft , dan wel 
ten gevolge van een bedrjjf , hetwelk de wet» onder be- 
dreiging van êtraf verbiedt, voor de Pradhoto » en in hei 
tegendeel daarvan voor de Sotrambi teregt «taat : I». V« » 
wAnneer bij het aanhouden of in Jl>e9it nemen van iemanda 
eigendom , hetxfj voor eenige geldelijke ichold of ieti an* 
dert» twiAt ontstaat» met dat gevolg dat de aanhouder 
gewond of gedood wordt » soo komt de xaak voor de 
Prtfdhotó^ want de aanhouder heeft ongelijk » omdat zgnè 
daad door de wet verboden was. 

C. F, Winter. 



34\ 



Digitized by VjOOQIC 



OTER OE HOOGTE DER BERGEN Ilf DEN 
OOST - INDISCHEN^ ARCHIPEt. 



De kennis der hoogte Tan. bergen , is in vele op- 
sigteh van zolk een uitgestrekt nut , dat elke bijdra- 
ge , die daaromtrent eenig licht verspreidt , als belang- 
rijk mag aüangemerkt worden. Vooral , is zulks Het 
geval, in eenen archipel, waarvan het grootst^ ge« 
deelte uit ecne aaneenschakeling van bergketenen^ 
en als het ware, uit eene opvolging van booge berg^ 
toppen is zamengesteld. 

Java alleea , bevat meer dan vijftig bergtoppen bo- 
ven 5000 voeten hoogte , waarvan er zes-en-deriig 
boven 6000 , drie-en-twintig boven 7000 , Stevenden 
boven 8000 , twaalf boven 9000 , zies boven 10000 en 
drie boven 11000 voeten hoogte, verheven zijn. Sn- 
mair»j ofschoon minder dan Java, telt verscheidene 
hooge bergkruinen ; hiervan zijn er minstens elf bo- 
ven 7000 , negen boven 8000 , zeven boven 9000 en 
waarschijnlijk ook eenigen boven 10000 voeten hoog. 
De grootste gedeelten van Borneo en Celebes zijn nog 
te weinig bekend , dan dat van dezelve iets met ze- 
kerheid zoude zijn optegeven ; echter schijnt het, dat 
eerstgenoemd eiland , behalve eencn kegelvormlgen 
bergspits nabij het Noord-einde, van ongeveer 11000 



Digitized by VjOOQIC 



m 



ike^nhöógté ,' |èëfiè lefg'këténen boTen^SOOO Of 6000 
t^oeten h60gt^ bevat , cM dat op Ceiebeê , gèene - be^gien 
lioogèr dan 7000 veeiten worden aangetroffen. In' den 
schakel van eilanden , - die zich van Jam Oostx^aarté 
tot Timor uitgtrekt, vindt men weder versclieidene 
berg[to]ppen van 6000^ en 7000 yo^len .hoogte, vari 
weïke ^e hoojfdkruineq , op Balt jen Loinbocky zelfs 
^1^4) IIOOQ voeten verheven zijn. ^ De ^Molukfqhe 
^chipe} , hoewel vel^^ eilanden met k^lv^rmige.W 
byzpmder in het oog valleade^ ^werkende .en^ nitge* 
|M»ode vulkane^teUen4ei^hAefit, overJiet; ajlgeni^en, «f 
weinigen 9 van mper dan fiOOO of 5S00 voetea.lio(%tei 
hietiran echter üifgeBo&detd , . een bei^ggpits T op ' bet 
eiland Boero , die op^ongfve^ 10000 , en eenen iop 
in het midden-gebergte van Ceram^ die op ongeveer 
8600/ voeten hodgte berekend zijn. JVienw-Ö^tCfiea 
^hidelijk , bevat het mee9t verheven gèVér^e vhn^ Am 
Üost-tndlschen archipel, want alleen daar zijn ér 
kruinen, dié met altoosdurende sneeuw bedekt, en dus 
omstreeks 16000 voeten , boven de oppervlakte ^ des 
Öceaans , hoog. zijn. 

, ^ tiet is nog niet, zoo, laqg geleden^ dat .gee(ic(^ der 
j>erg-hoogten , voor den, arc|iipel, mef eenige zekei'heid 
ibflcend waren.., Eerst sedert versehejldeo^ i)9tliW'* 
fcivi4igen9 'de kolonie in, verschillende rigtingion dM*» 
{cruist, en de weteHSchappen met hunne bci(Én|pr^ke 
"Waaniémiiig^en. vendjkt Jiebbèn , is dfMBWege QMen be^ 
kwd'>gewordea. Vow^ zdo vierre nrtj bewust isy «bestaat 
tt niet één geographiscb weik,- waarin eeiifei'éèViigftins 
voHédilfÊ' opgave Tan- de "hoogte* der- hèf^ in^Vlez# 



Digitized by VjOOQIC 



W4 



pMke(9 , te vindw 1»$ fp de Weinige qpgevw ,. Wil« 
!(# neu dan nog , aLr hg uitfoaderiog , ^antr^ft^ pgn 
MO v^f bezQdefi de weartieid , dait mm er xich «iet 
fegt ever yecwepder;^ kan (l). 



^1^ Tot opheldering hierrmn; ml ik ^nige To^rheal^ee 
nii nioaw niigekoroea werken unhaleo. 

In de jÊatdrtjkêbeêehr^ving van JfêéUrUniêtk InÜt 
iéor P. P. Roorêm tan Xijêinga éSSS , Tindi men onder 
anieren , Toor de boogie der bergen TJerimei » Gedeh ojf 
T^Iberg en Soembing opgegeiren 8^00, 8000 en fOOO 
Teel0n hoogte» beiwelic met de beeie opgaren 1731, 3008 
en 3907 ro^iten TerielBlt. Be rtad Buiunz^rg^ wordt in 
daU^die wetk nota lenê op 2600» in plaati Tan dp BOS 
¥i>eten boren de aee gefield. 

In de Jfatmnr^ en j^ai^dr^ksknndige t^ê'ektifMing e#» 
t^êi êUand Javt^n door jB. J. L, Xnjfoendrngor 9 ^94^ ^ 
wordt 4e hoogte der bergen ran dat eiland Teel naanv^ 
kenriger opgegeren. Er^wel vind ik daer , de hoogif 
Tap den Pangerango » (rolgeni JtexnwmrdO » op omstreeks 
8000 Toeten Termeld. Genoemde hoogleeraair bepaalde 
den sttidelijketen top Sedaratoe, ran het Gedeh-gebergte 
op 0075 Sog. , dat is 0810 Rgnl. roeten » en daar de 
Pangerango , ah hoogste top ran dat gebergte » nog eenige 
honderd roeten hooger is» soo is de opgare in genoemd 
leerk ten ndnste 1000 roeten te gering. 9e hoogte ^ 
den Ardjoetio » pag. S06 ran hetxdilde werk ^ U seker h) 
reqgiBsiag font gesteld, daar met de rermelde 1000 ef 
1900 Toiifeii» wel U900 of 120QO roeten «al hede^d m%q^ 

Ie Tre^mde Geogrefhiephe werkitn «qn de rere^hifi^ neg 
gK^fter: /enifea Bo4ff kk eqiie 3 Sffle» ^ Q^o^whg . 



Digitized by VjOOQIC 



ftK 



De iiMü epgaiQBi^ z^ ianüeniokilMide ^geleerd» jf^ 
riodieke werken en andere j^jdtfitiriftipi»^ iékook :in 
JUikmg* en aeev^aftkndig» wetken^ rertpmdyjen rele 
4rwè#»gt«n «yo Mm KHifauigs, 4oov wèameKiiigeh 
l^ifaaM^ md^t door oficier» iM Z. M. Zeenngt, 
i^ »|}n rermk « Jiekben fèaats igehad. 

Het doel Tan deza ^serkesdeiiBg k idos ^ /ont» jn en 
JcoiA I>eitek9 al die rampeoide opgaven bU-aDEander 
Ae TOtg0n en MA ees gdbeej ite ▼énnen. 

Het ii# TMcte .v^n avfl^ te willen hevenn, dat den 
^}«t ale Toliedig en naam^keKffijg «mde moefbm aa«i> 
g^ncffkt woeden, lietwelk tronwene mt den «ettt 
der taidc ^Munog^lyk ia. Even ai« in de meeele 
wetenschappelijke vakken , in dezen archipel , nog 
een ruim veld, te beploegen overig blijft, zoo ont- 
breekt het ook in dit opzigt, nog aan eene ihe* 



iSK**' «telt de hoogte van den Ophir op Sumaira ep 
1384S Eng. iroeten , hetwelk 3897 Eng. voeten of STBi 
1^1. veêtea ie veel is. 

Be » MnoMopmditL of Geogrmphy^ Van Èugh Mur^ 
raéf , *^ éSrr y geeft voor de hoogte der hergen Faisamah 
fOpUr^ ea TmmaaAvrt,^ op » 14160 en IS270 Eng. voeten. 
Seff%dneeAde opgave verieldlt 4216 Eng. tf 4093 BQnl. 
veeten mei de meeet te vertrennen berekening « en laattt- 
genoemde berg it my gebecA en al onfbekend. 

De » Mémoirëê de la Sodité de Pktfêï'fue êtc. êê 
Wmiw , /ome F/ ƒ / » etelt den Paseaman (Ophir) op Ar- 
maïra op 4SSI2 mè/ne» » hetwelk llOf mitreê óf 91fMk 
AijnL voeten te veel is , enz. 



Digitized by 



Google 



S06 



iii^.iwiiameiiii^g[6iiv . on', ioi eeoe geweMcbte foI- 
(OiaalcÜiüd te gerakoi (tU> • 

^. . DeMopginwn <dcr bergkoorgteD, die yri^ ds- tiekcttdzH^ 
ilsa aamnedccn , sijn zelfs niet altMS gcrkeel Ie ¥Wtrav> 
.imiy.'Ca tetieinle anlks «antctoolieD y «ftl Jicit irf« 
ondoelmatig sijriy om iki fc^rte ivobrdcn op-to gw^ov 
lop welkei wijze die veAzÏKgtti sfjnv 
: Onder de venchiUeDde . middekn , om ' de hoogte 
van bergmi te beiekeneB ^ xfjn die laer hehiilp Tan 
pAbOp barometer, en • door boekmeting', -^faet meest ge^ 
bfiiiliw%lr en tiaauwlDeHrtget;. Doch ook dese mt- 
ytefe^:, levwen niet 'a]ti)d eiren ^dcere «kiccmuten op^ 
daiir.menr meestentijds' niet in dé gelegenheid is ge» 



(l). De oi^el^erhei4 » die er, ten opsigte yan ^ei^ghoogtea » 
bestaan blijft , is niet alleen op deien archipel toepasse- 
lyk , want , onder de opgaven der hoogte van de belaog- 
riglg^te bergtoppen , in andere werelddeelen » befitaan dik- 
w.ijls even groote veifschiUen. Tot voorbeeld hiervan fireic^ 
ke de Piek van Teneriffe (Pico de Te^de) , welke soe 
dikwplfl» 4oor .geleerden bezocht en beklonMnen is. Ik 
;?ind veor .dezdve de volgende uiteenloopender opgaven : 
(Jaêaini 5134 meiers > Mêherdên 4697 meiers «<jF^imW# 
4311 meters, S(m8um\ 4019 meters, ffemandez 239& 
meters. Verdun f, de Borda i^n Pingré Zl II mel^n ^ de 
Lamanon 37Q7 meters , u/. wm^ Mum^oldi 3097 mel^re, 
Jfihnêtone 3700 meiers en ^. Bal^ 3021 mHera. De 
beite uitl^omsten schgnea te zga, 4ie van d& Bopda^êm 
yB3L von ITumMdt, ,wdke den berg <^ gemiddeld ^TIH 
meten of 11798 Rijol. voelen hoogte bepalen. * 



Digitized by VjOOQIC 



s^ 



Wêest , ie <>bflén»deii , mtdè)?/ de 'gMttigfMe'onMMi- 
ifghedeii, te doeii plaotrvindeiDr: * ' * 

'den bareioifelér'Tefboiïdeii^'-^s^n-Qiidék' anderttf l^'^êRt 
'men zelden *gelêgeiib«iid beeft ^ de ^senraifê, dp éèik 
^tep dee bei^, te- vergeleken 'nïetr 'eem tkfSéÉtdltkt^ 
'geï^f^ig ^ den reet' dëizelfden Wge '^aaïs 
gehad, hetsQ 'op «en s^CdfiÜftptifat' lil^ 
dóór. Yéelvaldtge vroegere' waamebingen 1nét*8ett1ltt- 
rometër, of belet w:^4iiat^^Mk^^A 
hetslj in de nabijheid 'van ^ë oppetvfÉ&tè mèAC'üèé. 
'^J Omdat mén zelden ^ op eetté 'dttsdanigë 'hoogfé^, 
gelegenheid heeft , lang genoeg te v^ièèvM',"-tèn*éindè, 
• doOT het iv^mèn 'Van eene reëlts ^imn '^^aaltt^Nntegeb, tot 
eene gi^miédelde mikmafst te gerkk^ , ^dk» naar 4e 
kansrekening nader* ImQ dé'Vaariiéid zal -zQü; JM de 
«meeste 'gevallen hedit meti de hérgheégfëndeorzMr 
•weinige , of soms zelfs doof eenó eidftle'obseimÉié, 
moeten bdt^kenen , en daati»} den stand , welken «dé- 
ïzelfde^ barometer , op hetzdfde tgdstip , fo§ dé'^oppdp- 
'Vlakte der zee ,1 zoude ^aangewezen hebben , door ]|iii- 
sing of door eene niet altijd zek«re afleiding^ nit 
vroeger gedane waarnemingen , moeten bepalen. -3^ , 
en dit zoude ik weUigt ia de .eerste plaats hebben 
moeten noemen, beg;^ n^. onwiIle]||mi:ig .foiiten^, 
in het observeren zelve , . dat is , men teekent ' den 
wezenleken MtmA van den* barometer «^ niet op. Hier- 
tee kmmen verschillende oorzaken aanleiding gpeven 
aiAz dat er kleine afwerkingen' in dén aangev^en 
stand van den barometer bestaan, waaraan dit instrii- 



Digitized by VjOOQIC 



MS 



hevig ifl ; of wel 4*^ er 4m|pii|«tige yla»^4yili^ 9m^ 

gi;beB|eriflc «WV^ ;i9gWi s'Oi^^t W«IMr49or P«W 4# irepr- 
4f^lMg 4er JBchaiU »i^t jipjgif; lipeft ktwHw «wp^ of 
epi |ft0?iif^ wiMf4 9 waiidmv 4^ baitni^ter « niü geeil 
J|99^treg» Ji^gentfe^ #we t^ giM^ Jiopgte aevwtt^^ 
of dat mnpiff 9p e^n |iH^#»lilk «t^4|iuiitt het ia^titt- 
jipmt.PMeti behaadyk l^ef^ h|»iie» Joemfkf» ^ opium- 
»W> : *W V^Hfit «Wij io fe^wita 4e Wit UI 4f«L 
hüiomf^r fw^' gen^^gs^en UJ4 heeft hoimeii pn- 
nea » pm io iWt 4f gev^epa 49 zood^eiiflf^ 4e ware 

Sy het tfigoaoiiiie^eph «leteq wm 4e heogté «eiNi 
• heign» ip piep 9IIII oQoaauwhwrigbed» Moo(gefttel4» 
WeUie pntKtam: 1^^ omcUn anen, i^ de meeeU g»- 
i^eq» niet aiet den juieten efetand hekeii4 Mt ap 
welkeA men van 4en lop des hergs vejrw$4erd is» en 
im 2^9 omdat de opregelmatigheden in den toestand 
4ei^ daaifijkriDgs niet altfMNi toelaten., em den iaTkad 
4ff mraalhulgipg <^ den gometim \\utk, juiii^ in 
itikening te brengen (1). 



(Ij If men in de gelegenheid, om de waarnemiDgea » &dtc$ 
mei èèn haromeier, heiig irig<momeiri8ch , onder de gona- 
Ugtt mogdgko emiUndiglieden te doen , dan l$dt het geen' 
iip^lely dat men door beide manieren tot aiikomatea kan 
fflr^en, 'welke fleehta aeer weinig (aomi deefcloenk^ 
veete a> ren d0 wazenÜüke . hoegte vaa den herg« 
vtupfd^lea. 



Digitized by 



Google 



m 



VKÜ^s bft i^fMToIg iga geveMt vm waaraemiiigeii nm 

gel^ipd' epi al Toopr d^mdTtr jivbiibf»i4 . t# .il^rv^ if^ 
«mui) ^ b«kco4 aaipgMiaiaeiif 

Pe baq{«n , walke Biel. ; gebefl Ipt op d^ top bet- 
klommen, en doe tocnt het grootste gedeelte ji^j^t 4(19 
]^4«^et^ir fgm^W^ ¥9^$ tenffll Inet overige, (pen 
Uaip i^deelte) bQ giif»iig i« imiteo bepail4 iwn^f 
^1 4e soodanigen, well^ hoogte, '|ran d^lop. e^ 
pt/hQ gelegen (ea gemeten) bei^gs,. taiiiei^Jk xc^er 
konde gegist worden , alsmede diegene , welker hoQCr 
te, nit nee, door ^hoekmetuig, echter uit nUnder 
gnofftiige standpunten (tpetescbrgven jaan de ,j[paten in 
4f gebruikte kaarten, of op te groioit» afstamden ^ ^pa*^ 
l^p^d ayn geworden, ^ijn met het teeken jp# % 
(49t II ^iVet^c^) y^eMld. 

Sinielyfc, iiroi^den de iKHiCftep d«r ke^^ip;^ V^fklf 
l4«9htf imt TOltaUigraakiag^ i|i de lij^t opgenoinen 
nyrif of deaoodanige, waarFan de metingen minfliv 
te T^r^ftwen waren, t^ .f^derHhaldlqg^ m^ MR ? 
(vrMigieeken) aangeduid. 

Qe pijnen deir iiCaarnemecf ^ sQu tetkf«>ff|ale , ter 
MpOQdfike plaaise,(y%rlci^t) hjigevQ^^d; .|ioe |>elï^ 

J^HvV» *er-f^., floii.^ QstA. ^ ^tsmJt^l^.^ «r 
4m ümBml C. mn^ W^, IfnOmm Cit. (^ 
Reinwardi, ProfesMnr C. l^, fitümsj Dr. & MiHi^f 
D». fff Ofir^r, Df. /: J9fng^^J^, Pr. /^^r#/fn , 



Digitized by VjOOQIC 



51^ 



nfirtW fier: zée #; »;' A. 'mUif en ' A Mèmn ^n 
^Gvrnbee. De • op^kvfen' rstn'Oèïioff^ 29D'«ené''ver«' 
«améHflg Vèui^'''^^aarnemingeti, óoot Miltli^f ''^BSriiei^ 

zameling van observatien , Aoör de LüitènttihiM ter se(< 
1;. J.Ftióis, ^P. 'F: ükkMe^^six P% '«M^IIyian 
Vèrnbee. ■• ■ - ':•*:.(- .-.i 

'-' De ' hoogten , iie (rij^nemeh'Uèh 'behaald iKgteV 
Wéft&éft'; tèt inn^etWhMding van diegene , Welfce ^iM 
tfaalhieihingên , met" den baionieter, -gevonden «fjn^^ 
tnct de letters ^. (bet veifcorte van tr^önomètrU^"} 
vergezètd. •'*•'*• - ' . i . 

^ De opgaven] zQn overal gesteld In * Rfnlandsebë 
likat; 'en ,"ter plaatse waar eenef andere maat bedodd 
SD^ordt) is er 2ulks opzettelijk bQ nitgedmkt. Tor 
ffiirlciding van * FranscHe W- Engelsehe maat> ihi tdé 
Nederlandsche , is aangenomen : één Ned. EI {wtètré) 
géfijk S,lSS2!fe Rfjnl. voeten^ 'één Pac^sehe T<oet 
^d^k 1^47 ilgnl. voeten, en één Engelsche voet 
gelijtr^O^WOSS'RiJnl. voeten. Dé afisitanden wordèa 
idtóos aitgedrakt- in Dnitsche of €feogniphi8«he mglen 
van 15 in eenen graad. ' 

Van'dé ondervolgende o^gtfrei} zQn die voór' Jara 
ftet voHedigst en naanwkcforigst i aldiantf v«M" sm 
veel de boogere bergen ^nameKjk 'die boven 4 ét-W&è 
voeten hoogte) betreft , T^elke , 3hi volgorde , mnr 
hunne betreklceD)ke • hoogte , aan het hoolé der Uad* 
:dfden** staan aangeteekënd.» . • . 

De weinige minder höoge bergen , v^eHtè van dat 
eilohd vermeld worden ,<^ zijn daarom •opzettel^ ni^ 



Digitized by VjOOQIC 



5U 



Van 4» «ide«6. dldoden, v$3n dwhUl .-die !bwgMl 
genoemd , welke het meest bekend zijn. .A . .n^ 

. O» io'.iseA.otg^pfdag» een ^ov^mgl; fsmtAe'imr- 
adijllenda beigen ¥an den arehipel.te terkeüg^» 'is 
dolMr.mg de ne¥^i«|;bMde sdiets TiervaaivUgd^ ifMrift 
de hejcgBUf met, Aapifalê letttors, preweiMKNüwnyiidt 
iBet;iUe in den Ukal^ «Jn . toc^g^^leld* ; llbt'tdeM 
sehet« ii^ niet bedoeld , een ,g«rc^[eld pwqfiil ima ^e 
isefeteM^iiUende eiJanden te ipeiren ; oTenw^ k daiui^ 
me i^eel mogelyk, d^ betreUMljke ligging d0]:.ber«T 
gen 9. Tan het Westen naar het Oosten ». afukgi^e^ 
ren ^4>» : Ik bebeod. dig y^oo^^ om te ^egener^t^d^ 
van TetsohUtendê gfdeelteii des archipeb^ ToUftdigü 
imfielen te leyereD. . -^ ; •' • ^'» 

Op de schetsteekening wordt (door rook) naiigigeir'i 
ven of die bergen , al dan niet , nog aan vulkanische 
weridng onderhevig zijn» wordende onder de eerste 
soort , niet alleen diegeene bedoeld , van welke steeds 



(1) Op fommige plaatsen daar, waar twee bergkeienen, 
Noord en Zuid » van elkaèder gelegen zyn , worden doide- 
lijkshalve die bergketenen naast elkander voorgesteld. 
Zoo b* V. is in de Preanger Regentschappen» eerst, de 
keten van bergen > aanvangende met den Boerangrang en 
eindigende met den Tampomas, en vervolgens de tweede 
keten , beginnende met den Tombak Roejong en eindigende 
met den Tjikorei en Telaga Bodas , geplaatst. 



Digitized by VjOOQIC 



SIA 



•«lil4ti' vUh ibok 4kWlM>g i^^gm , èëéi èob éë Mèim^ 

zen, Tan Toortdorende (vulAanücAe) 'mtM^^ du: 
kêkdi^e sWM>«Jlnroliii«n i botrdtod» ' ModdiirpMleQ , 
ens. bevinden* 

X - De h<M^ boftft de «ee^ VM «ift attttJ fü m üé n , 
ab «0cée»y ddrjpèn) paeitegtahdn» , «nx., Twnl; de 
jétinige» welk» door dèrtdKreir H^giffg merkwoBtdig 
tt)a y «hMMdé^ ¥iin - tretÉintge meren , t^^arnft fmmnêé 
M hndcfrê bifriOÉMterhisdim (ethlelr idleén voor Java en 
één gèdeebé tAn ftiMatta) , is door ik/zdftderiijke ^léa* 
kêMy obder blfvoêgitof vm UKkaMsf» of l^ter», ireHco 
bM dfergel^ken ^ lü deil têlmc ^ overeenMMAien , aan- 
gadtrtd; terWffl dertélVet betrekkel^e U^gteg tot de 
b^tffeif , ook kOèVéel doëatt)k bebMéèn is. EioM^k 
la , tot ¥ei^«lljbiffg V é^ dé hoogte twi 4a TooiaasniH 
«te bergtoppen, 'in andere werelddeeiiettv ^ de Schate 



Digitized by VjOOQIC 



m 



Semiroê (A) '' . 

t>9k SÈ^^kroe genaamd » is gelagdQ dp de (j^renb- 
édkèidlig der HeAi^enÜèA PafisroêrOéün eb KdXoekié» 
op 80. 8^ Z. br. en IJOtr. d' O. L. **), 4} mlft tun 
kei maiiibij gefegéa «ufder «eettrand. IHt den ktlt-* 
ter styi;! nog gestadig f ook en odk soms mar om- 
hoog. 

jir^oeno (B) 
is geleden op de greHSsêhelding der fe^entieii Pas«- 
soeroeang en Soerabaija» op 7o 48^ 30^ Z. Br. ett 
1120 3f 30^ O. L.» ( ttiijleh W. t. Z. | Z. tiin de 
hoofdplaats Paésoeróeang (t6j. Somtr^n tiet men 
idi den krater rook opwaarts stgged* 

Gêdeh of herg van Tisgal (C) . 
ook soaatyds Slamat ffenoemd, is 
grensscheiding der residentiea Tegal in 
op 70 \y 30^ t. Br. en 109o IV O. L 
Z. Z. O. Tan Tegal (83) en 4 mjlen K. 
Banjoemaas. De krater is boven p. m. 600 voeten wijd 
eap.m.^OO voeten diep (Jungh,) eri ttit den^elven 
stijgt steeds rbok omhoog. Ben Hen en 13en Augustus 
177*2 had er te gelijk met den Tjerimei (I) en deft 
Papandaijang (Sj eene hevige uitbarsting plaats. Xol» 
iera uitbarstingen in Oct. 182^9 en Sept. 1835. 

Be töp van den Gedeh» is boven eene hoogte (m*) 
van 7760 voeteil geheel kaal en de bosschen strekken 
Bich langs desxéUs af helQng » aan de Z. zijde tot op 
p. m. 1500 (V)f en aan de N. zijde toi op p. m. 
1000 voeten uit. (Jungh.) 

De kampong Serayoe (53), aan de O. Z. O. af<* 
l^Uing, ligt 1086 voeten hoog (Jungh.), en heeft 
in deszdfs nabHheid eenen waterval, (o") gevormd 
door de kalie Soppo. 

Het dorp Moga (55) aan den N. voet» ligt p. m. 
.1000 voeten boven de zee (Jungh.) en de hoofd- 
plaats Banjoemaas op p. m. 40 voeten. 



:en op de 

njoemaas 

, 5 mijlen 

§ W. van 



*) De kngte is altoos benekkeiyk Creenwicb , fiacavis 
op 106* s^ O, L. ssnaemendüy gerekend 



Rflnl. 
voeten. 



115fj^ 

1 A 



rióCM) 



Melv^. 
(tr.) 



Mélr. 



Imtgk. 



Digitized by VjOOQIC 



5H 



Ëeu kfïiiiiertiko berg of i öts Gaé{)a (ü'') is gelegen 
3| mijl Z. 0. £< Z. vaa de hoofdplaaU Tegal» en ii 
oogeveer tiOO C^*) voeten hoog. 

So^mhing (D), de hoogaie W. kratermuur 
valgeni (Jlfe/i?«) is de hoogte p. m. 10848 roeten 
{tr.) 0eze berg is een uitgebrande vulkaan^ en 
gelef^eo op de fflrensscheldiTig der resideutiea Kadoe 
en Bagelen, ot> T» 21' 15' Z. Br. en llOo y 30^ 
0. L-, 3j mijt N. W. k >V. van Magelang (52), 
velka sUd , volgens i?. tf* JF'^ 1223^ en volgens 
Jungk, 1221 voeten hooc; ligt. 

De kampong Katjipit (i5)f op do 0. 17. O. af- 
helJitigt ligtop 40LÜ, CD do tempel- bouwval Selo 
Crio (3ioj , in Let Z. O, voorgebergte van denSoem- 
bliïg, op 2302 voeten hoogte, (l/ungh, ) 

De verh^vctiheid bovcji de «ee, van den bergpas 
tusüchen deti Soomblng 4?ii dcszeUs Z. Z. 0. voor- 
gebergte, is bg do rtyïer Aiigrek,2732 voeten. 
(Jungk^) 

De ktimpong Mmoreh (50) in het Z. der resi- 
dentie Kadoe is op 907, en de bergpas van hier 
ikiar Bagelen , oi'cr den bergLcten Toengangan of 
Tjüljabang, op 173B voeteu hoogte gelegde n. (Jungh.^ 

fle deisa Tf^mangoag (41), 2^ mijl ten O. van 
den bei^, ligt op JÜU voeten hoogte. {Jumgh.) 

Het verecnigingspuat dei' rivieren. Progo en EUo 
(k'') i9j782, en eenc warme bron, (r) in liet bed 
van laatstgenoemden, p, m^ 2000 voeten boven do 
oppervlakte der zoe- {Jungh.} 

Laiff0e (E) . . . . . ^ . 

is gelegen op de jjretislijii der residentie n Soei*a- 
karla en Mndloen , op 7o 31^ Z. Br. en 11 lo lO' 0. 
L, , 3i mijl W- t, Z. van Foerwodadiè en 5 mijlen 
O. van de hoofd plant s Soerakarta (70), waarvan 
het fort, 290 vo^ey, hoog U^^ (JungA>) -. 

Uit 4ezen ba*g stijgen zwaveldampen op. 

Het Ündhuis Karang Fandang (36) , ^an de ,W. 
afhelllni^ ligt 2069 voeten hoog, en heeft fn des- 
zelfs nfbuurschap warme bronnen (t) (76o-..d3o^ 
Fahr. ) if op 1614 voetrcn hoogte^ er^ op. J mijl ten 
Z. W. n^bij het |orp Djoerang iljerock, Pcn <>ord''(g') 



RjjnL 
voeten. 



10707 



Watr- 
nenfrs. 



Jnnah. 



10414 



Jna^i 



Digitized by VjOOQIC 



.515 



alwaar zich koolstiofkuar oBtwikkeli» op p. m* IMO 
voeten boven de zee. (Jungh») 

Aan de W. en N. W. af bellingen van den La- 
voe, bevindea steb de bouwvallen der tempels 
Soekoe (18) en Tje^to (11)» op 3647 en 4386 voeten 
hoogte» terwijl de kampong Goedo Soelie (7) 5096 
voeten boven de see verheven ligt. (Jungh.) 

Aan- de N. W. af helling vindt men nog de kam* 
poBga Balong (38) en Tarrik (66) » op 2069 en 
362 voeten» en eene warme bron (q^) (96o Fahr.) 
aan de Jf. Jf. W. af heUing, op 900 voeten hoogte 
boven, de zee. {Jungh,) 

Sinioro (F) 

volgens Jlfeiv,^ ia de hoogte p. m. 10388 voeten. 
(/r.)« Yolgenat Honfieid is deze valkaan nog in 
gedeeltelijke werkinff. .De ligging is 7» 16' 2& Z. 
Br. en llOo O' 30^ O. L. , op de grenscheidiiM^ der 
reaidentién Kadoe en Bagelen » Uk \\ mijl N. W. 
van den Soembing (D), met welken hij door een en 
mg verbonden is» die » bij de passangrahan Kletong» 
(10) 4476 voeten hoogte heeft. (Jungh.) 

De oorsprong der nvier Progo (f ) , in de grot 
Pjombret » op de af helling van den Sindoro » is 
4123 voeten, en het fort Wonosobo (28)» U mijl 
Z. yf. van dien berg» 2542 voeten boven de zee. 
(Jungh.) 

JWerbaboe (G) ...... 

volgens Jlfe/9. is de hoogte p. m. 10338 voeten (tr.) 

Deze berg is gelegen op de grensscheiding der 
residentien Soerakarta , Samarang en Kadoe » op 7o 
W Z. Br. en UOo Tf Zif O. L. » 3 mijlen O. t. 
N. ran Magelang (52)» en 2} mijl W. t. N. van 
hei fort BoijolaKe (51)» hetwelk volgens v. d. TT. 
1330» en volgens Jungh. 1262 voeten boven de 
zee ligt. 

De Merbaboe» en de If mijl Z* Z. O. waarts ge- 
legene Merapi (M)» zijn dooreenen rug verbonden, 
welke bn het lancUmis Selo (8) eene noogte heeft 
van 5049 voeten. (Jungh.) 

hoogste bron (er) op de Z. af helling» ligt 



De 



5960 voeten hoog, en een koolveld *(r^) » het hoogstro 
6. !• !•• 



Rijm. 
voeten. 



10018 



Jungh. 



9923 



Waar- 
nemers. 



Jnngh. 



35. 



Digitized by VjOOQIC 



516 



op Jara door inkadari bewerkte wAdf, 827B voeiea 
boren de cee» (Jungh.) 

Aan de O. afhelUng beriadi lich bei lanittiiiis 
Pantaran (13) op 4035 roeten boof^te, en aan de 
N. TX. W. en W. N. W- afhelüngen . de paesaag- 
raban Pakkies (26) op 2959 , db kampong Kada- 
kabg (5)» sgnde de boogsie kampong op den Mer- 
baboe» op 6453, en de kampong iüiponang.(14) op 
4015 roeten boren de opperrlakte der zee. (J^ungk.) 

De Ibee-tuinen Lodoseboe (u')top de lf« W» af- 
belling en Madigondo {i!) op deh top des besrelt 
Djellenggang liggen 4480 en 4190 roeten boog, 
terwyi de Wgpas bij Koppeng , op den weg van 
Salaiiga naar Jiagelang • 4552 roeten boren de zee 
Terheren ia. (Jungh ^) 

Hei fori Salaiiga (42) 2f mijl 2^. O. } ]f . en bei 
landbuis Ampel (37), 2i mijl O. ran den ion dei 
llerbaboe'i» liggen * eerstgenoemde rolgeni v. a, ^. 
op 1 828 en rolgens Ju ngk . op 1 877 roeieji , en laatstge- 
noemde rolgens Jungh. op 2041 roeten boren deseo. 

Idjeng (II), boogste top Jferapi. • • p« m. 
gelegen in de residentie Bezoekie, op 8o & \5f^ 2», 
Br. ea ll4o 16^ 45^ O. L., 3i mijl N. W. raa 
de iiad Banjoewangie (77). 

Deze berg beeft rersclüllende toppen» welke door 
tnsicben-ruggen met elkander rerbonden zijn en 
de bgzondere namen ran Merapie , Rantee en Wida 
darie dragen. Yan deze toppen is de Merapie de 
oosielgkste en meest rerberene, en het sebijnt^dat 
uit den krater ran denzelren» de berige uit- 
banting in 1796 beeft plaats gelmd. 

Da ^ida darié (T) , bewesten de Merapie ge- 
legen» is 7572 roeten bodg [v. d, W.), en de kra- 
ter beeft 7 k 800 roeten middellijn en 300 k 350 
roeien diepte. Waarschijnlijk beeft hier de zware 
uitbarsting in 1817 (23 en 24 Jan.) plaats gehad* 
In den krater berindt zieb een meer , uit hetwelk 
de met aluin en cwarelzaur bezwangerde ririer» of 
Kalie Poetie, deszelfs oorsprong heeft. Aan de 
Oostzode ran dit meer treft men » in dan krater , 
aena sterke dan4>ande iwarelbron aan. 



RlinL 
roeten. 



9753 



Waar> 

nemen. 



Melr. 

(Ir.) 



Digitized by VjOOQIC 



5ir 



Tjérimei (I) •, . 

if gelegen in de reiidentle Cheribon » op 60 £4' 30' 
Z. Br. én IO80 28' 15' O. L., 3 mglea Z. W. vao 
de hoofdplaaU (84) , ea 13 mijlen W. IT. W. yan 
4«n Tegaiberg (C). 

Be krater» die boven p. m« 800 voeten in door- 
snede heeft en.p. m. 300 voeten diep is, (Jungh.) 
heeft in 1772 , te gelijk met den Fapandaijang (S) 
en den Tegaiberg (C)» eene hevige uiibarating ge- 
had» terwijl eene latere eruptie in 1805 plaatshad. 
Het hoogste dorp op dezen berg is ArgaUnga (17) 
aan de W. af helling 9 op 3880 voeten hoogte. Yer- 
der liggen de kampongs Telaga (39) , Koeningan 
(46) en Sankanoerip (48) aan deszelfs Z. W.,Z.O. 
en 0. af hellingen op 1983, 1527 en 1330 voeten 
hoogte. (Jungh,) 

Ifabij laatstgenoemde plaats , bevinden zich war- 
me bronnen (w), zoo ook niet ver van Falimanan 
(W) ( 1420 Fahr. ) aan den N. voet , op 2^ mjjl 
afstands van den top » en op p. m. 150 voeten 
hoogte (Jungh,), In eene grot ( h') » dlgt bij laatst- 
bedoelde bronnen , op p. m. 300 voeten boven de 
zee , ontwikkelt zich koolstofzuur en andere scha- 
delijke dampen. (Jungh.) 

De zamenvloeijing der rivieren Tjimanoek en 
Tjiloentoeng (1^), nabij de post Küurang Sambeng, 
is 72 voeten boven de zee. (Jungh.) 

Pangerango (J). ' • 
Be beeren É^uhl en van JTaêêelt bepalen de hoogte 
op 9726 voeten, Ea%k. op 9383 voeten en Jlfe/o. 
op 9863 voeten (tr.). 

Deze berg ligt op de grensscheiding der resi- 
dent ien . Bailenzorg en Preanger Regentschappen 9 
op 60 45' 15^ Z. Br. en I07o 1' 45' 0. L. , 3i 
mijl Z. O. van Buitenzorg (59), en 8 mijlen N. TT. 
t. W. van Tjiandjoer (49). 

Be onderste grenslijn der bosschen (i') aan de 
N. W. af helling, boven de passangrahan Bodjong 
Keton (22) , welke 3325 voeten boven de zee ver- 
heven ligt, is op 4750 voeten en de bovenste grens- 
lijn der Freycinêtia vegetatie (k') in die bosschen» 



RynL 

voeten. 

9731 



Waar- 
nemcry. 
Jaagh. 



9650 



Jungh. 



35* 



Digitized by VjOOQIC 



518 



op 6736 voelen (Jungk.). De koffijtuinen Ireft men 
op den Pangerango aan, Tan 3500 tot 4500 voeten 
hoogte; op enkele plaatsen verheffen zij zich bo- 
ven (b^) tot 5000» en dalen zij neder (c'') tot op 
3000 voeten. (Jungh.) 

Warme bronnen ( h) , kali Tjipannas of Tjiboddas 
genoemd (124o— 128© Fahr.), liggen volgen» 'iTöm. 
6721 en volgens Bmêk. 6641 voeten hoog» en de 
oorsprong der Tfikoeripan (d^) eene tak van de 
Tjidanie» en de hoogste bron op Java» is volgens 
Éaik. 9300 voeten boven de zee gelegen. 

Een bergrug strekt zich van den Pangerango 
noordwaarts uit naar den Jüegamendoeng (C)* 
welks hoogte bepaald is door Reinw, op 4711* 
door BI. op 4705, door v, d, W. op 4781» door 
Jufigh, op 4780 en door JlasJe. op 4690 voeten. 

Een punt van genoemden verbind ingsmg, Geger 
Einlang (R') genoemd, heeft 5500 (?) voeten 
hoogte. 

Het landhuis Tjieeroa (27) » aan den voet van het 
gebergte, op den weg naar Buiienzorg gelegen, 
is op 2649 voeten volgens Jungh.y of 2558 roeten 
volgens Haêk. boven de zee rerhéven. Ifabij deze 
plaats bevindt zich bij Sampaij de hoogste suiker» 
plantaadje (s^) van Jara, op eene hoogte boven 
(ie zee van 3104 voeten. (Jungh.) 

Gedêh 9 (K) hoogste punt des kratermuurs. 
Be andere opgaven voor dit punt zijn . EL 0580 , 
MüU. 9526, Mom. 9412 en Jlask. 9238 voeten. 

Deze vulkaan is geleden in de residentie Prean« 
ger Regentschappen digt ten Z. van den Pange- 
rango (J) , met welken berg hg , door eenen tus- 
cchen-rug, (de hoogste verbindings-rug tusschen 
twee vulkanen op Java) verbonden, en welke Pas- 
sir Halang (p^) genoemd is, en 8143 voeten hoog 
ligt. (Jungh.) 

De voornaamste bekende uitbarstingen van den 
Gedeh » uit welks krater onafgebroken rookko^lom- 
men hemelwaarts stijgen , hebben plaats gehad in 
de jaren 1747, 1748, 1761 en 1840 (Nov. en Dec). 
Het laagste punt van den kratermour is volgens 



Rijnl. 
voeten 



Watr- 

nemen. 



9550 



Jangh. 



Digitized by VjOOQIC 



519 



Jfaik. 665 voeten lager dan ile tegenorer lig-- 
gende hoogste rand. Het punj^ Gomorroh is een 
zuldwaarif gelegen top yan den Gedeh , en heeft , 
op de plaats alwaar zich de huisjes (I) Toor de 
zijdeteelt bevinden» volgens Jungh, 9200 en vol- 
gens Jfa8k. 9229 voeten hoogte. KendangBadak (2) 
eene zandige vlakte aan de afhelling des Gedeh's 
alwaar zich een huisje bevljidt, ligt 7606 voeten volg. 
Höm, of 7750 voeten volg. Jfaêk. boven de zee. De 
post Tjipannas (21)9 aan de N.0. afbelling, heeft eene 
warme bron (1) in derzelver aabijheidy en tigt 3349 
voeten hoog (ffa$k.}f en de kampong Padjed(19)y 
digt bij vorenstaande plaats 9 en de hoogste kam* 
pong op den berg Gedeh 9 3443 voeten (Jungh,) 
of 3544 voeten (Hask.) boven de zee. 

Het Tenggêr^gebergie (L) heeft bij deszelfs 
hoogste gedeelte eene hoogte van . . p. m. 

Het heeft eene If . W. en Z. O. waartsche strekking 
en is gelegen in de residentie Passoeroeang , rei- 
kende tot bij de grensscheiding der residentie Be« 
zoekie» op ongeveer 3 mijlen ten N. van den Se- 
miroe (A). 

Maêar (Y) of de zoogenaamde Zand-zee 9 6829 
voeten hoog, volgens Jungh. 9 is eene vlakte 
door bergtoppen iosesloten, met in het midden dea 
steeds rookenden Bromo , van welken vulkaan de 
meest bekende uitbarstingen plaats hadden in de 
jaren 1767 9 1775, 1804» 1815 9 1825 en 1829. 

Wonosarie (4) • het hoogste dorp in het Tengger- 
gebergte ligt 6136 voeten boven de zee. (Jungh,) 

Ifabij Gratie» op eenigen afstand ten O. van 
Passoeroeang (78)9 ligt het groote meer Ranoe Klin- 
donang dat gezeffd wordt in het midden p. m. 70 
voeten diepte te hebben. 

Merapie (M) 9 hoogste Z. kratermunr. « 
gelegen op de grensscheiding der residentien Ka« 
doe 9 Soerakarta en IXjocjokarta 9 op 7o 31' Z. Br. 
en llOo 28" 30' O. L. , ruim 10 mijlen bewesten 
den Lawoe (E). 

Eene geweldige 'uitbarsting van dezen steeds 
rookenden vulkaan, welke volgens Jungh, ^ na den 



RUnl. 
voeten. 



9000 



8940 



Waar- 
nemers. 



Melr. 
{tr.) 



Jungh. 



Digitized by VjOOQIC 



520 



Lftmongan (Q) en den Goenioer (£') » de werk- 
saamsie murberg op Java is^Jieeft plaats gehad 
in hei jaar 1822» 28-^30 Deo. Latere empiien den 
25 Dec. 1832» en 10 Aug. J837. 

De onderste grenslijn der bosschen (pQ , aan de 
Z. af^elling, is bij de kampons Andong» op 3182 
Toeten» en de bovenste grenslyn der Ceitiê Mon^ 
tana (o^) in deze bosschen op 6270 roeien hoogte. 
Boren eene hoogte ran 7700 roeten (q') is de top 
geheel kaal« (Jungh.) 

Het fort Klatten (04), dat ziehrolgens v. d. JT. 
fi74 roeten en rolgens Jungh, 672 roeten hoog 
berindi, ligt 2\ mijl ten Z. O. en de hoofdstad 
Djocjokarta (68, , die 306 roeten boren de zee yw^ 
heren is, 3} mijl Z. W. ten Z. ran dezen berg. 

Op ongereer \ mijl ten O. ran de monding der 
Opak-nrier» drgt bij Minijangan » treft men de 
warme zwarelbron Parang nehdang (c') aan. (125 — 
1350 Pahr.) 

^illiê (N) de hoo^fste top Dorowadie, . 
ligt op de grenssoheiding der residentlen Madtoen 
en Kediri» 31 mijl W. t. N. ran de hoofdstad 
Kediri (81), diep. m. 150 roeten hoog ligt, en 2| 
mijl Z. Z. O. ran de hoofdstad Madioen (69), welke 
rolgens Jungh. 279 roeten boren de zee rerhe* 
ren is. 

Praauw (0) , hoogste top des bergmgs . 
ffelegen op de grensoheiding der residentien Peka- 
longan, Kadoe en Bagelen, op 7o 10^ 30^ Z. Br* 
en lOfo 58" 20^ O. L. 

Aan de N. O. af helling ran het gebergte , bn de 
kalie Kootoe » in het distrikt Selokaton , berindt 
zich de warme bron Wono Kembans (Z^) op eene 
hoogte ran 2015 roeten, (v. d. J^!) Alhier wordt 
thans ran Gourerneroents wege een bad-etabb'tse* 
ment opgerigt. Be warmte der bron is II 5o Fahr. 
Pe kampoogs Badak Pandang (3) en Djadjar (9), 
geleffen in de dalen ran denzelfden naam , aan 
de West- en Zoid-afhellingen ran het Praauw-ge« 
bergte, liggen 6254 en 4620 roeten boren d^ zee. 
(Jungh.) . 



RQnL 
roeten« 



8233 



8146 



Wttr 



J^»^ 



Jangh. 



Digitized by VjOOQIC 



521 



Be top Fehrip (Y)» ien Z. O. Tan daa Praavw» sal 
ongereer 7000 yoeten (?) hoog zij n, en de kani- 
poog Sketangf nabij dien berg, ligt 5098 roeten 
▼erheren. (Jungh.) 

Kawie (P) 

gelegen op de grenaacheidiiig der reiidentien Pat- 
Boeroeang en Kediri , ongeveer Z. Z. W. ran den Ar- 
djoeno (B) en 2^ mijl W. N. W. van hetdorp Malang. 

In 1825 bad er eene Tulkaniiebe nitbariting ran 
deien berg plaata. , 

LamoHgan (Q) ... 
is gelegen in de residentie Besoekie, regentfohap 
Probolingo, op 8o 0^ Z. Br. en 113o 23^45^ O. L. 
3 mgien Z. Z. 0. Tan de stad Probolingo. 

Bexeis de werkzaamste mlkaan Tan JaTa« die in 
bet jaar 1843 (5 Oot.) nog hoTig gebrand beeft; 
eene rroegere uitbarsting greep plaats in 1806. 

Het meer Raoa Lamongan (g) aan de N. W. af- 
belling Tan dezen berg Hgt 709 yoeten boven de 
zee. {Jungh.^. 

Patoeha (R) hoogste kraierrand Tmntanêaat • 
de hoogte wordt door £einw, opgegeren 7199 roeten. 

Deze berg is gelegen in de residentie Preanger 
Regentsdiappen op 7o ff Z. Br. en 107o 19^ O. jL> 
8i mijl ten Z. O ran den Fangerango (J). 

Be krater is aitgebrand » heeft boren p. m. 600 
roeten in doorsnede en is p. m. 600 roeten diep. 
(,Jungh.') 

Kawa Patoeha Ca) een zwarelmeer^ on tevens het 
hoogste meer op Jara, heeft p. m. 700 voeten in 
doorsnede en ligt 6917 roeten boren de zee. Het 
meer Telaga Patengan C^) , aan de W. af helling 
ran den berg ligt 4956 roeten en de kampona Tji- 
sondarie aan de IfT. W. afhelUng 3430 roeten hoog. 
"Warme bronnen (o) in de omstreken ran genoemd 
dorp liggen p. m. 2800 roeten boven de opperrlakte 
der zee. (Jungh,") 

Papandayang CSyhoognielÜ. W, kraterrand'p.m 
is gelegen in de residentie Preanger Regentschap- 
pen , 2 mQlen If . W. ten W. ran den berg Tjikorei 
(IK) f en ongeveer 3 mijlen van Garoet. 



voeten. 



8000? 



8000? 



Wtsr- 
memecsw 



7677 



Jungb. 



7605 



Jangb. 



Digitized by 



Google 



522 



De Z. O. hoiém tul de kimterkloof is 0629 roe-'^ 
ten boren de zee. («Aii^A«}. 

De Papaodajtaiig ia een nog gedealtel^k irer- 
kende vulkaan ^^ welks voornaamste en laatste uit- 
barsting plèats' beeft gehad in bet jaar 1772, ge- 
lijktijdig met deii Tjerimei(l) en denTegal-berg(C). 

Malahar (ü) 

volgens Meinw. is de boogie 6437 voeten* Hese 
berg is waarscbgnlijk een uitgebrulde vulkaan » 
gelegen in de residentie. Preanger Begentschappen , 
3| mijl ten W. 'van den Goentoer (£') en ongeveer 
3 mijlen Z. van de atad Bandoeng (33). 

De passangra^n Malabar Tjiparei (20), aan de 
O. afbelling , ligt 3429 voeten « ende kampong Ban- 
djaran aan de IC afbelling 2165 voeten boog. 

3%ëng gebergte» boogste toppen, p. m. 6700 k . 
is gelegen langs de Z. gnensscbeidiog der residentie 
Pekalongan en ten W. van den bergrug Praauw (O). 

De berg Pang^nang (W) ten Z« W. van bet pla- 
teau Dièng beeft , bij bet midden van deszelfs O. rug, 
7195 veeten boogte (Jungh.") 

Het plateau Dieng (B^ten W.«van bet Praauw ge- 
bergte» ligt 6514 voeten boog boven de see.. {Jungh.') 
. Eene verzameling warme bronnen (i) Telaga lerie 
(1340-1780 Fabr.) naby dit plateau is 5965 voeten 
boven de zee gelegen («/«it^A.), en bet meer Tela^pi 
Tjebong (b) , zuidwaarte van bet plateau, 6681 vee- 
ten. Be kampong aan den oever van dit meer is 
de boogste van gebeel Java. 

Be kampong Bateer (6) , ongeveer 1 mijl bewes- 
ien bet plateau » ligt 5200 en bet meer Telaga Tringe 
(c) ten N. O. van Batoer 6454 voeten boog. (Jungh.') 

Pakkararoan of bet daldesdoodsCd^) *^) is eene plaats 
waar zieb koolstofsuur ontwikkelt , gelegen ten N. O* 
van Batoer en O. Z. O. van Telaga Driogo op p. m* 
5000 voeten boogte. (Jungh. y 



*) Pakkaramtn , htd op de schets links of bewesten de 
bronnen Telaga lerie (i) » i° ^^ nabijheid van de kampong 
Batoer ,^ moeten gesteld worden. 



R«nL 
voeten. 



Waar- 
nemers. 



I^Iumgfu 



72M 



Digitized by VjOOQIC 



S23t 



De kampong Karan^ Kobar (23), ia hê€ g#ber|fte 
van dien naam» Itgl 826^9 en de theetuin Pegoondan*- 
gan CwO» in id« » 4294 voeten boren ée opperrlakte 
ran den oceaan. (Jungh,) 

Salak (X) hoogste top 

volgeog Reinw. ia de hoogte 6963 en' rolgena Melp 
7167 Toeten (/r.) 

Deze berg is gelegen op de grensaeheiding der 
reaidentien iBuitensorg en rreanger Regentschappen 
op 60 42' Z.Br. en 106o47'O.L., 1| mijlen Z.Z. W. 
yan Bnitenzorg (59)» en 3| mijlen W. ten N. van 
den Pangerango (J)» De Salak en Pangerango zgn 
dooreenen lagen tusachenrug verbonden» welke bij 
de kampong Tjitjoeroek (44), volgens Jungh, 1666 
en volgens H<uké 1466 voeten hoogte heeft. 

De Salak is een uitgebrande vulkaan» welks 
laatale uitbarsting heeft plaats gehad , den 4den en 
5den Jan. van het Jaar 1699. 

De paasangrahan Tjikoragoet (34) en Tjitjadas(29) > 
op deszelfs O. Z. O. en Z. fifheUingen, liggen 2153 
en 2398 voeten boven de zee » volgens Jungh. 

In den omtrek van den Salak heeft men: de hoofd- 
stad Buitenzorg (59)» volgens Btinw. 846» volgens 
Jïörn, 802» volgens Jungh. 862 en volgens Hask, 
835 voeten boven de zee; het landhuis Pondok 
Gedé (43) volgens JTtin^. op 1759 en volgent Hat/r. 
op 1675 voeten hoogte; de landhuizen Tjomas (61) 
en Tjampea (62) op 791 en 510 voeten hoogte vol-* 
gens Ha$k, Ifabij laatstgenoemde plaats bevindt zich 
de Tjióoddaê of Vogelberg (W)» welks top» volgens 
Haik. 1063 voelen boven de zee verheven ligt. 

Het landhuis Tjitrap (65) ligt op 447 en Jassinga 
(67)» volgens iToai^. op 359 en volgens fförn, op 
365 voeten hoogte. De berg Angsana bg Jassinga 
Hgt 636 voeten boven de zee. (Haêk») 

De post Soekaboemie (40) ongeveer 2 mglen Z. 
van het Gedeh-gebergte ligt volgens Jungh. op 
1914 en volgens Jfask. op 1859 voeten hoogte. 
Nabij deze plaats bevindt zich eene warme bron 
(S) op 1655 voeten hoogte. (Jungh.) 

Go$ntoér (£0 de N. W. kraterrand 6312 voe* 



kQnl. 
voeten. 



6995 



Waar- 

nemers. 



Jongh. 



Digitized by VjOOQIC 



saA 



ten hoogte. (Jungk.) Be bodem ran den krater 
ig p. m: 570Toeteo lagere en de bergtop Jjong (Z.) 
ten K. 0. Tan den Goentoer» en met deien berg sa- 
menhangende en een geheel uitmakende* ii hoog» pum. 

Pe Goentoer, die op den Lamongan (Q) na» 
Toor den werkzaamstea Tulkaaa van Java gehou- 
den wordt 9 heeft deszelfs Toornaamste uiibarstin- 
fen gehad» in de jaren 1803» 3-15 April ; 18lft, 
1-24 Oet. ; 1840 , 24 Mei; 1841 » 14 ITot. ; 1842» 
4 Jan. en in 1843, 26 ^0T. 

Deze berg ig gelegen in de residentie Freanger 
Regentschappen 3| mglen van den Telaga Bodas (G') 
en ruim 1 mgl ten N. W. ran Garoet (31). De 
kampong Trogong (32) » nog digter dan laatstgenoem- 
de plaats bg den berg aelegen » ligt» Tolgensynfi^A. 
2232» en volgens 2fae2» 2370 voeten boven de see. 

Saemdiian (Af) . • . . • • p. m. 

gelegen in de residentie Freanger Regentschappen» 
ongeveer !§ mijl Z. t. W. van Soemadang (60). 

Tnsschen dezen berg en den» ten Z. 0. gelegen, 
Mandalawangie » ligt de weg van Bandong naar 
Garoet en Limbangan» welke» bg deszelfs hoogste 
punt » 3165 voeten boven de zeeverheven is. {Mu$k,) 

Brêngbreng gebergte (C) » hoogste toppen, 
is gelegen in de residentie Freanger Regentschap- 
pen» ten Z. van den !Plioe (lï') en Fatoeha (R). 

Tjikorei (D') 

gelegen in de residentie Freanger Regentschappen , 
op ongeveer 7q 21' Z. Br. en 107o 54' O. L. » 
2| mijl Z. Z. W. van Garoet (31) en 2mglenZ. O. 
t. O. van den Papandaijang (S). Op den verbin- 
dings-rng van den Tjikorei en laatstgenoemden 
berg» ligt de theetuin Tjikadjaag (v') op 3845 
voeten hoogte en het hoogste punt in dien tuin ^ 
4092 voeten hoogte. (JTaêk.) 

Tankoeban Praauw (F) » hoogste punt van den 
kratermuur . . . . , ., . 

Deze berg is gelegen in de residentie Freanger 
Regentschappen , op 6o 46'30'Z. Br. en 107o 46' 30^ 
O. L. » nagenoeg 2| mijl ten N. van Bandong (33). 

De krater van den Tankoeban Praauw is de 



Rynl 
voeten. 



«700 



Wa 



Jugh. 



6700 



6500? 
6500? 



Jnagk 



6230 Inni^. 



Digitized by VjOOQIC 



525 



grootgte Taii*het eiland en heefi p. m. 6000 roeten 
m doorinede. De bodem ran den krater Kawa 
BaioOf waaniii bij roortdaring dampen en toorten 
-van gai om hoog stijgen is, volgens Jungh. 5411 
roeten boren de opperrlakte der zee rerheren. 

De Pa88angrabanLembang(16), aan de Z. af hel- 
ling , bevindt zich op 39^3 voeten , en de warme 
modderpoelen (p) (ll2o Fahr.) op 2690 voeten 
hoogte. (Jungh.) De waterral IJimahi (m'') , 259 
roeten hoog en 10 voeten breed » ten Z. van den 
berg, ligf op 4097 voeten hoogte, volgens Hask. 

Bet plateau van Bandoeng, ten Z. van den Tan* 
koeban fraaaw, ligt bij de hoofdplaats (33) van 
denzelfden naam, volgens v. d. fr. 2264 voeten» 
volgens Jungh. 2214 , en volgens Haêk. 2233 
roeten boven de zee. Be theetuin Tjoemboeloeit 
(z') » i myi van Bandoeng , ligt op 2687 , en het 
soiker-etabiissement (t') te Oedjang Bron, op 2267 
▼oeten hoogte (Baik.j. Een waterval, Tjika- 
poendoeng, hoog 68 en breed 6 voeten > bevindt 
zich op \ mijl afstands van Bandoeng. 

Be groote postweg tnsschen Bandoeng en. Tjiandr 
joer , heeft deszelüi hoogste punt tusschen de pos- 
ten Tjisitoe en Tjipadalarang , namelijk 2449 voeten 
volgens Jungh. of 2393 roeten volgens ffa^k. 

De post Rsdjamandala, ligt volgens 9. d. ^^1966 
en volgens Mank, 956 voeten hoog, en de theetuin 
(a'O bij die post, 1 141 voeten boven de zee. (Haik,y 

De weg bij de rivier Tjitaroem (h*') is 958 voeten 
hoog , en het rivierbed 262 voeten lager , en de- 
zelfde weg heeft, bg de rivier Tjisokkan (i^), 896 
voeten hoogte, terwijl het bed van die rivier zich 
155 voeten lager bevindt. (Jungh.") 

Be hoofdplaats Vjiandjoer (49) is volgens v.dff^», 
Jungh. en Hask. 1574 , 1500 en 1456 roeten 
hoven de zee verheven. 

Telaga Bodas gebergte (G^) , hoogste punt. p. m. 
gelegen in de residentie Preanger Regentschappen. 

Het meer Telaga Bodas (d) , waaruit zich steeds 
zwaveldampen ontwikkelen , en hetwelk p. ,m. 2000 
roeten in doorsnede heeft, berindt zich rolgens 



R4)nl 
voeten. 



6200 



nemcfs. 



Jungh. 



Digitized by VjOOQIC 



526 



Jungh. 5400 boren de zee^ De hoogste wanden 
om het meer » dat ongeveer 2^ mijl ten 0. van Ga- 
roet (31) verwijderd is » zyn 7 k 800 voeten boven 
deszelfs oppervlakte verheven. Fatjak Gallang (eO 
een oord» alwaar zeer schadelijke dampen ontwikkelen» 
ligt aan de N. W. af helling van den Telaga Bodas» 
op p. m. 4780 voeten hoogte (Jungk.') en eenige 
warme bronnen (m) » op 1} mijl afstands van Garoet» 
op p. m. 3100 voeten hoogte. De stad Garoet (31) 
zelve f ligt volgens Jungh. 2247 en volgens Haêk^ 
2126 voeten boven de zee verheven. 

Tomiak Roejong (H!) 

is een berg » een weinig ten ü. van den Patoeha (R) 
in de residentie Freanger Regentschappen gelegen. 

GajukCiy ...... 

gelegen op de grensscheiding der residentien Bui- 
tenzorg » Preanger Regentschappen en Bantam » op 
ongeveer 4 mijlen W. t. Z. van den Salak (X). 
Deze berg is met den Salak » als opk met het Ken- 
dang-gebergte in. het Bantamsche, door bergruggen 
verbonden. 

Tang (J/) of Djiang . . . . , 

is gelagen in de residentie Bezoekie, tosschen de 
regentschappen Bezoekie en Probolingo» 2i mgl 
Z. Z. W. van de hoofdplaats Bezoekie (76). Éeoos» 
ten dezen berg» loopt de bergketen Saing en Ra- 
noe f welke op sommige ponten welligt ook 6000 
▼oeten. hoogte zal hebben. t 

MayangCKf) 

is gelegen in de residentie Bezoekie» regentschap 
Bezoekie» ruim 2 mijlen van het naastbggelegen ZL 
zeestrand. 

Jlaauw (U) *) 

is gelegen in dezelfde residentie» tnsschen de i;^- 
gent schappen Bezoekie en Banjoewangie. 

J^ayang (W) .. * 



*) WtarschynlOk is de hoogte van den Rtaaw te wei- 
nig gesteld, dstr ik nu verneem deszelfs hoogte » 7 k 8000 
voeten zal bedragen. 



R4}nl 
voeten. 



Wasr- 



6106jRauiw. 
6000: 



6000? 



6000? 

6000? 
5970 



Joigh. 



Digitized by VjOOQIC 



527 



met eene steeds werfcende solfamta » is geleden in 
de residentie Preanger Regentschappen , ten N. W. 
▼an den Papandang (S) en Z. t. O. van den Mala- 
bar (ü). 

Tiloe (NO 

is gelegen in de residentie Preanger Regentscliap- 
pen» ten Z. W. ran den Malabar ((}). De passan- 

grahan Gamboeng (12)» aan de N. W. af helling » 
gt 4126 roeten hoog (Jungh.) Het plateau of 
hoog land , ingesloten Insschen den Tiloe en Mala- 
bar ten N. W. en N. , den Pontjakjei en Warjang 
teo O. en het Brengbren^-gebergte ten Z. , is » bij 
de samenvloeijing der rineren Tjibenrroem en Tji- 
sankoi (g'}» 4283 roeten rerheren boren de zee. 
{ Jungh. ^ 

Karang (Qf), . . . . 

de hoogte is rolgens MeintB, 5155 roeten. Deze 
berg is gelegen in de residentie Bantam» op 6^ 15' 
45^ Z. Br. en I06o 6< 45'' O. L. ♦ ongereer 3 mijlen 
ten Z. W. ran de hoofdplaats Serang (72)» welke 
rolgens fförn. 98 roeten hoog ligt, en l{ mijl 
W. TC. W. ran het dorp Pandeglang (63) hetwelk, 
rolgens denzelfden natuurkundige, 764 roeten bo- 
rnn de zee rerheren lif^-. Tusschen Seranf^ en 
Bantam, eenigzins bewesten den wefc, ligt de 
Pinang'hetf^ (T^), welke 1100 (?) roeten hoogte 
heefl. De hoogste toppen ran het meer W. , in de 
nabijheid ran St. Nikolaas Punt « gelegen gebergte , 
zijn de Gedeh (T) en Battoor (S') welke rol- 
gens Melv. 2019 en 2040 roeten boren de opper- 
riakte der zee rerheren zijn. 

Man^la^ang (P^* • • . p. m. 

gelegen in de residentie Preanger Regentschappen , 
ongereer 3 mijlen «Z. O. ran den Tankoeban Praauw 
CF') en 2| mijl W. t. Z. ran Soemadang (50). 

Het hoogste punt ran den weg, ran Bandoeng 
naar Soemadang, tusschen dezen bergketen en den 
Beeldt Djarian (1") gelegen is, in de nabyheid der post 
Saharie, en heeft daar 2820 roeten hoogte. (Hat ^.) 

Boerangrang (Q^). • • . p. m. 

is gelegen in de Preanger Regentschappen een 



Rym 

voeten. 



5866 



Waar- 
nemers. 



Reinw*^ 



5839 



5700 



5638 



Melr» 
(tr.) 



Jungh. 



Mll. 



Digitized by VjOOQIC 



iis 



weinig ten W. Tan éust TankoabaB Pnuuiw (SV). 

Jrio04 (S') 

il gelegen op 4e grensseheiding der residenliea 
Passoeroean en Kediri, ongeveer 3} mijl beweêien 
den berg Kawle (P). 

Penangoengan (TO* • . . • • 

gelegen in de reüdeniie Soerabaja» regenUckap 
[odjokerto» ongeveer Sti rogl If. t. 0. van den 
Ardjoeno (B), li mijl W. N. W. van hel dorp 
Bangil en 6^ mijl Z. t. W. van de hoofdslad Soe- 
rabaga (79 j. 

Galoeng Goeng (U'). Hei hoogiie punt van den 
bodem des kraters» is 3715 voeten boog» volgens 
Jungh. 9 en de wanden der kloof sijn p. m. 1450 
voeten booger , dus . . . p . m. 

Bese berg is gelegen in de residentie Preanger 
Regentschappen , ten Z« 0. van den Telaga Bodas 
(GjS met welke bij tezamen hangt. 

Ëene zeer. geweldige uitbarsting van dezen vul- 
kaan bad plaats in 1822» 8—12 October, en 
thans nog stijgen zwaveldampen uit den krater op. 

Eenige warme bronnen in den ouden krater 
(195o Fahr.), liggen p. m. 3100 voeten boven de 
oppervlakte der zee (Jungh.'), en andere heete 
bronnen (u), II Oo — ]13o Fahr., bevinden zich bg 
Tjipannas» op den weg van Soemadang naar Soeka- 
poera» ongeveer ten N. 0. van dit gebergte» op 
J505 voeten hoogte. (Haak,') 

Insgelijks treft men in de omstreken van Tassik 
Halaijoe , 3 mijlen ten Z. 0. van het Tegala Bodas 
gebergte (G^) , eenige heete bronnen (v) aan, op p. m. 
1345 voeten hoogte boven zee. De stad Tassik Ma- 
laijoe (67), ligt volgens Jungk. 1035, en volgens 
Uaakl 961 voeten boog, en de hoofdplaats Ma- 
nondjajpi (60) ten Z. 0. van laatstgenoemde plaats 
786 voeten boven de oppervlakte der zee , volgens 
Haêk. 

Halimoen (Y') ; . 

dat is de hoogsten top van het Kendang-gebergte , 
gelegen in de residentie Bantam. 

Eenige andere bergen in dat zelfde gebergte 



Rynl 
voeten. 

5500? 



5452 



5150 



5029 



Wstr- 
nemen. 



Melv. 
(tro 



Jongh. 



Hask. 



Digitized by VjOOQIC 



920 



19»: de Pla8$ari4 (F') 3218 Toeten, deKendang 
(BiO 3800 voeten, de Toembaug {k*") 2413 voe- 
ten en de Beéap (X") 1034 voeten hoogte boven 
de xee. (Hask,) Nabij Java's W. hoek xal de 
hoogte van het gebergte (V)' 1500 (?) voeten 
bedragen. 

Ten Z, van het Kendang-gebergte » bevindt «ioh 
eene kokende bron (x)» op 700 voeten hoogte en 
de. rivier Tjisoekarainen , door dexe bron verwarnfd , 
heeft op i mijlafstanda nog 101 o Fahr. warmte (^Hask.) 
De 8(ad I^bak (71) ligt volgens Hask. 146 en 
volgens Mom. 77 voeten hoog. 

Tampomas (W) 

is geleden in de residentie Preanger Regentschap- 
pen op. 6o 46f 30" Z. Br. en 108o O' 30^ O. L. , 
nagenoeg 7i mijl W. N. W. van den Tjerimei (I) 
en l| mijl N. O. t. N. van Soemadang (50). 

Nabij Ingiang, aan de O. afheUing van den berg, 
xijn warme mineraal-bronnen (x) (I04o Fahr.), op 
1000 (?) voelen hoogte CHorsfield^. 

De groote postweg, b'gt digt ten O. langs den 
Tampomas, en heeft bij de, post Tjihanda , eene 
hoogte van 1254 voeten, {v. d, WS) 

Pontjakfei (X'). 
en Makoetak (T'). . . . 

xijn beide gelegen in de residentie Preanger Regent- 
schappen , niet verre ten O. Z. O. en Z. O. van 
den Nalabar ([J). 

Mandalawangie (Z') ..... 
is een gebergte gelegen in de residentie Preanger 
Begentschappen en hetwelk zich van den Goentoer 
CZ) eerst N. en vervolgens N. 0. waarts uitstrekt. 

Ngehell (A'0 gebergte. . . 

is gelegen eenigxins ten Z. van den berg Willis (N) 
op de grensscheiding der residentien Madioen en 
Kediri. 

Het meer Teinga Ifgebell (f) aan de Z. afheUing , 
ligt volgens (nfungh.) 2338 voeten hoog. 

Eenige warme zout-bronnen (q) (14Óo Fahr.) , 
op ongeveer | mijl Z. O.' van dit meer, in de na- 
bijheid der rivier Fandoesan , bij het dorp Loempag, 



RynL 
voeten. 



5000? 



5000? 
5000? 



5000? 



5000? 



Watr- 
oemers. 



Digitized by VjOOQIC 



«30 



liggen p. in. 2070 r4^iMf eu eenige kale plekken » 
(f) alwaar zich kooUtdfsaur ooiwikkeli, op i jwgl 
ten Z. W« Tan heiaelfde meer, in het dal der ri- 
vier Bedali » p . m. 2000 roeten boren de opper- 
ylakte der %e^(Jungh.')y terwijl eene warme bron 
(dl) f 91o Fahr.9 aan de W. af helling van den 
Ngebell » p. m. 500 voeten» volgens denaelfden na^ 
tuurkundige» hooggelegen zijn. 

Oenarang (Bf), top Soerolo^o • 
is een uitgebrande vulkaan , gelegen in de Residen- 
tie SAmarang, op 7o O' Z.Br* en llOo 23^45'' O.L. 

Be onderste grenslijn van de bossohen (n') » op 
de IC. O. af helling 9 bevindt zich op 3620 voeten 
hoogte en eenige laauwe zwavelbronaen (n)^ aan 
de Z. af helling» zijn p. m. 3100 voeten boven de 
zee verheven (J'ungh,) 

Ongeveer I mijl ten Z. 0. van den Oenarang ligt 
de vesting Willem de Ista (47) op 1497 voeten 
hoogte 9 volgens v. d. W.^ en op ongeveer 1| mijl 
If. O. t. O. van den zelfden bdrg, het fort Oena- 
rang (54) op 997 voeten boven de zee, volgens 
ii^terpassing van den Isten luitenant der Genie 
G. Uhlênbeck. 

Be post Bjamboe (45) nabij Willem den Isten 
L'gt op 1566 voeten hoogte volgens ». rf. fF'. « en 
de post Fingit (35) > zgnde het hoogste punt van 
den weg over het Bjnmboe gebergte naar Arabara- 
wa, op 2184 voeten hoogte» volgens v, d. ^.9 of 
2090 voeten hoogte volgens J'ungh. 

Eene warme bron (^)f in het bed der rivier 
Oelo 9 nabij het dorp Gondorio , ligt p. m« 900 voe- 
ten boven de zee r(Jungh.) 

Het residentiehuis Bodjong te Samarang (75) is 
12 voeten boyen het vlak der zee verheven, vol- 
gens waterpassing van den luit. G. Vhlenbtck, 

Kawa Manok (W) 

is eene werkende Solfatara in de residentie Frean* 
ger Regentachappen y in den bergketen ten Z. O. 
van den Goentoer (Z). 

Bothit Toengoel {W) 

en Tjagak {V) 



Rgnl. 
voeten. 



Wsar 



4998Jaa«lu 



4500? 



4500? 
4500? 



Digitized by VjOOQIC 



531 



sgn toppen in de residentie Preanger R^eotseliftp- 
pen 9 Tan het gebergte » dat zich van den Tankoeban 
Fraauw (£') naar den Tampomas (W) en den 
Manig^ang (P') uitstrekt. 

Jhndingarié {fi") • • . 

18 een gebergte gelegen tusschen de residentien 
Preangel* Regentschappen, Krawang en Boitenzorg» 
op ongeveer 4 mglen ten IC. O. Tan den Pange- 
rango ( J) en door eenen tussohenrug Terbönden met 
het gebergte bij den Megamendoeng (C^). 

Sandano (W') . . . . . ' . 

ook Telaga Waroeng genoemd» ia de oostelijkste 
berg op Java, en gekgen in de residentie Bezoe- 
kie» op 7o 50^ 3(P Z. Br. en 114o 25' O. L. , op 
1 myi afstandi Tan JaTa's If. O. hoek en op 4^ 
myi If. If. O. i O. Tan den Idjeng (H). 

Boekit Djarian (Y) • . • p. m. 

gelegen in de residentie Preanger Regentschappen» 
W. If. W. Tan den Soembilan (A') en ongoTcer 
1| mijl Z. W. Tan Soemadang (50)» welke laatst- 
genoemde stad y Tolgens v, d. W'. » Jungk. of 
ffaêk.t 1520, 1407 of 1505 Toeten »boTen de zee 
gelegen is. 

Poeloe Sart e (J*) . . . . . 

is gelegen in de residentie Bantam » omstreleks 1 
mgl Z. W. Tan den Karang {(K). De berg Tan 
Anjer (R''), meer Ifoordwaarts » digt bij de stad 
Anjer (73) gelegen» is 2500 (?) Toeten hoog. 

Jitngii (K'') . . . . . .. 

is gelegen in de residentie Bezoekie, digt bij het 
noorder zeestrand» op 7o 42^ 30^ Z. Br. en I13o 
51' 15^ 0. L. » 2 mjjlen O. Tan de hoofdstad Be- 
zoekie (70) en 1 mijl W. Tan Panarookan. 

Deze berg is een uitgebrande Tulkaan, wiens 
laatste uitbarsting plaats had in het jaar 1586. 

Pandan (JU') . • . . 

is gelegen op de grensscheiding der residentien Ma- 
dioen » Kediri en Rembang » ongeToer 4 mijlen O. 
N. O. Tan de hoofdplaats Madioen (69) en 13 rol- 
len Z. O. t. Z. Tan de hoofdplaats Rembang (80). 

Ja/iara- gebergte (Z'^). . . , . 

6. I. 1* s« 



R]jnL 
voeten. 



4500? 



4404 



4150 



Wtar- 

nemers. 



MelT. 
(tr.) 



Jungh. 



4061 



4016 



4000? 



4000? 



MelT. 
(tr.) 



Melv. 
(tr.) 



36. 



Digitized by VjOOQIC 



332 



x>ok Jffêrea'gthmrgU genoemd, is gelegen in de 
residi^lie Japara, ongeveer 2 nglen beoosien de 
hoofdstad Japara. 

ICaraka (W) 

met eene ateeds werkende solfaiara, is gelegen ia 
de reiidentie Preanger R^eatichappen » in het Kia- 
mies gebergte* ten Z. W. van den Croentoer (Z) 
en heersten den berg Malabar (U). 

EILAITD SUMATRA. 



10080 (A) 

is gelegen in het rijk van Atajin» O. 3{o ^. ran 
Kwalla Batoe, N. 61o O. 4|.mijl vaiiJiangin en 
O. 7o K. 9 5i mgl yanSoesoe»op ongeveer 3» 47' 
N. Br. en Ö7o 2(K O. L. . 

De opgegeven Soögte is genomen van de kaart 
der Westkust van Sumatra» van af Aaalaboe tot 
Sinkel, door C M. Endicoit* 1833. Genoemde heer 
bepaalde de hoogte door hoeknK[ting op ongeveer 
11000 Ing. voeten. 

jihong A6ong (B). . . p^ m. 

is gelden in het rijk van Aisjin op 10 mijlen af- 
stftad O. U IC. van Analaboe (18) en ruim 8 m^len 
IC* 2o W. van Soesoe , op ongeveer 4o 16i' If .* Br. 
en 96o 58^ O. L. 

Bese opgave is genomen van deaelfde kaart. 
(Zie den berg Loese (A)). 

Talang (W) 

is gelegen in de residentie Fadang tea t* vtin 
het landschap XIII kotia's , H m^l beoosten Fa- 
dang , «p ongeveer lo Of Z. Br. en lOOo 52r 30^ O. L. 

J/empo (C) ...... 

Dit is de suidelfkste van de nog werkende vul- 
kanen op Sumatra ea gelegen in de residentie Pa- 
lembang, landschap Passoemah-lebar, ruim 10 mijlen 
van de naastbij gelegen westkust nabij Manna » on- 
geveer 17 mijlen a. è Z. van Benkoelen » 6i mijlZ. 
0. t. Z. van Tebieng Tingie en 6 mnlen ten Z. W.. 
van Lahat , op ongeveer 3o 57i' Z. Br. en 103» 
28' O. L. . 



RQnL 
voeten. 



Wur-. 



390eReiBw. 



I0680P 



10000 



lOOOO? 



Cndi- 
eott. 
(IfO 



Endi- 
eelt. 



10000] 



J 



Digitized by VjOOQIC 



533 



Bese berg it ut het jaar 1818 , door ien En^ 
gé\achmênPr$8grave8 beklommen. Bese heer bereikte 
echter niet den krater zelren doeh etnen nab$ ge* 
legen top. Hij tfchatte de hooote op 1 1000 k 12000 
Eng. voeten , doch waaniehi|nU|k ii die berg hoog** 
stenB lOOOO Toêten hoog. Tolgeni de kenteekenen, 
door Preêgravêê geiien , moest de Bempo , nog niet 
, laifg te voren , hevige uitbarttingen ondergaan heb- 
ben » en thans nog ( 1839) stijgen uit den krater» 
die zich een aanmerkeiyk eind beneden den iop 
bevindt» dampen of rook omhoog, en moet zien 
in of bj] dien krater eene warme bron bevinden» 
welke in eene gedurige opborrelende beweging ver^ 
keert. 

Be bergen in ^e nabijheid van den Bempo » heb* 
ben tot meest verheven toppen: de Boekiet Pa* 
tah ((y) en Boekiet Besaar f eerstgenoemde w^'gt 
roim 6000 (?) voeten en laatstgenoemde misschien 
ruim 4000 (?) Voeten hoog boven de zee. 

JSingallang (CO . . 
de hoogte is volgens Horn. 9353 voeten. 

Bese berg is gelegen in de residentie Padang» 
landschap Igam » op O» 25' 40^ Z. Br. en lOOo 21' 
20^' O. L. » op 4i mijl afstands van het naastbig 
gelegen wester zeestrand. 

£en meer (a) op de afheUing van den Singallang, 
ligt 898# voeten» en de hoogste fanisen aan de 2. 
O. afheUing 4332 voeten boven de zee (Osth.) 

Het meer Meninjoe (f)» ligt ongeveer 2i niijl 
W. N. W. van. den Singallang» op 1485 voe- 
ten hoogte» volgens MuÜé ; hetzelve is volgens 
trigonometrisehe meting van Oêth. 37600 voeten 
N. t. W. en Z. t. O. lang en 20800 voeten O. en 
W. breed. Be diepte van dit meer bedraagt 700 
voeten. 

Be weg van Tiko (14) aan het W. seestrandt 
loopt langs het fort Meagoppo (13) 492 voeten 
hoog» verder langs Loeboe Basso 492 voeten boos, 
volgens Oêth. , en digt langs het meer Meninjoe al- 
waar dezelve 9 nabij Meninjoe (d)» s^ne grootste 
hoogte 3664 voeten bereikt volgens Mülf., naar 



RynL 
voeten. 



Wsar- 
nemers. 



Melv. 
(tr.) 



36* 



DigitizedJDy 



Google 



534 



Maloea (5)» heiwelk, volgens denzéïUen, 3279 
Voeten boren de see gelegen is. 

De top Tendiké (G) » p. m. 8070 voeten hoeg , 
volgens Osth.* ligt ongeveer | mijl Z. Z. W. van 
den top des Singallangs , met welken berg deie te 
samen hangt en een geheel tiitnaakt. 

Ophir (D), hoogste O. top Telawu»n • 

de hoogte is volgens Mom. 9323 voeten. 

De westelijke top Pa%9umafi is» volgens Ham^t 
ruim 3000 voeten lager en dus p. m. 6300 voelen 
hoog. 

De Engelsehman MohériVairnei volgens ^. Jfirrs- 
dên9 » Mitiory of Suwtaira*^, bepaalde de hoogte 
van den Ophir op 13842 Eng. voeten , dus om* 
streeks 4000 voeten te hoog. « 

Dese berg is gelegen in de residentie Ager Ban- 
gies» ndm 4i mg^ van het naaste W. seestrand^ 
tusschen Tiko (14) en Aijer Bangies (16) , op Oo 
4' 30^ ir. Br. en lOOo 1' O. L\ 

Morapi (E)» hoogste punt . 
de hoogte is volgens Morn. 9309 voeten. 

De lËDgelschraan jS. Naime bepaalde de hoogte op 
12465 Eng. voeten I dus omstreeks 3000 voeten te 
hoog. 

De zuidrand des werkenden kraters» Fakoentan 
>Bongsoe , is volgens Jlfüii. p. m. 8450 voeten ea 
volgens Osih. 8437 voeten boven de zee. J^e^^ 
krater waaruit steeds rookkolommen opwaarts sty* 
gen» is volgens MmII.% p. m. 1240 voeten wgd en 
p. m. 470 voeten diep. Op de kratervlakte» die 
volgens denselfden natuurkundige 9000 en 6800 
voeten in doorsoede heeft » bevinden zich nog twee 
andere (uitgebrande) kraters. 

De hoogste huizen (1) op den Merapie» sjjft in 
de kampong Benbahan Badjak t op 4855» en de 
kampong Soengi Poea (4) aan de Jf.- afhelling op 
3471 voeten hoogte» volgens Oith. De hoogste 
kampong aan de Z. O. afhelling is ümboatan. 
3245 voeten boven de zee (Muil.) 

De Merapi ligt in de residentie Padang» land- 
schap Tanna Datar» ongeveer 24 mijl O. t. N. van 



RQnL 



Wstf. 



voeten, oemaa. 



MU 



9234 



Mair* 

(tr.) 



Mill. 



Digitized by VjOOQIC 



53& 



éen Siogallang (C^) , welke berden ie samen door 
eenen bergrug yerbonden sgn» die bg Goegoe Sigan- 
dang (3) 3559 yoeten hoogte heeft (0$th.) 

Tan hier op den weg naar Padang ligt Padang 
Pandjaog op 1488 en Sjyoeianam op 397 roeten 
hoogte» volgens (Oê4h,) Be Jtpen^ii (Y) bij Pa- 
dang (15) 11 319 roeten, rolgena Ot/A., en de 
berg Amhatjang (T), ten N. O. ran fajoeianam, 
Tolgens MülL , 297i roeien hoog boren de tee. 

Tan Goegoe Sigandang naar de binnenlanden , 
heeft nen langs den wég : het fort de Koek. (7) • 
hoog Tolaens Muil. 2924 en rolgena 0»ih. 3091 
roeten; Bonjol hoog 713 roeten; Loeboe Sikep- 
ping hoog 1467 r6ei€^; Loender hoog 710 roe- 
ten en Ban hoog 950 roeten boren de opperrlakte 
rmn den Oeeaan (Oêtïï.) 

Indrapoer (J) (berg ran) . . p. m* 

gelegen in de residentie JSenkoeleii> op engereer 
lo 48i' Z. Br. en lOQo 8^ O. L. , in de nabpheid 
der W. knst bg Indrapoer. Boor de zeelieden 
wordt dese berg gewoonlgk Verktn-hêrg genoemd. 

Semangk'a (ri) . . . • p. m. 

gelegen in de Lampongsehe distrikten op ongereer 
5o 2V Z. Br. en 104o 44^ O. L. 

Beze berg wordt op soBMnige kaarten Jonkamoes 
of Tangkamoes en op de zeekaarten gewoonlijk 
Keizeri-piek genoemd. 

Lampong'geber^te (I) . p. »•' 

ia gelegen in de Lampongsehe distrikten in het 
suiael^kste gedeelte ran Sumatra ten O. en Z. O* 
ran den berg Semangka (H). 

Y'aMoêra(K)f ookGoudén-öerg^noBmd, p*m* 
ia gelegen in het rijk ran Ats]in * ongereer 7 mij^ 
len O. Z. O. i O. ran Atsjin (17) en 3 miüen ran 
Samatra's Noordkustf op ongereer 5o 27^ N. Br. 
en 95o Af O. L. 

JTorêèurgk , \in ,MJjM %Ea9t India Diredoryy'*^ 
zegt dat deze berg bij helder weder » uit zee op 
88 it 92 Eng. m^len; aÜBiaads kan gezien worden en 
bepaalt diensrolgena de boren opgegeren hoogte. 

Sidoêa do9a (L) • • . 



Rgm 

voeten. 



Waar- 
nemers. 



8160 



72M 



7000 



6700 



66fiOF 



Melt. 
(ir.) 



Melr. 
(tr.) 



Melr. 
(ir.) 

Hors^ 
burgh. 



OséK 



Digitized by 



Google 



536 



Beie rulkaan ii geltgen in de rendeniiêr Aijjar- 
baDgief op ongereer -Oo 46^. IT. Br. en 99» Mr O. 
L. 9 roim 4 mijlen van Ifatal en even soo ver Tan 
Taboejong. 

Loeboê Raé{fa •) (M) . . . p. m- 

is gelegen in de Battaks landen ongeveer 6 ind- 
ien van het digtste W. zeesirand en ongeveer O 
mijlen Z. O. t. O. van Tappanolie. 

Het Suikerhrood (W) bij laatstgenoemde plaats 
is p. m. 800 voeten hoog {Oêtk.) 

Èerëpi (N) . . . . • • 

Bese vulkaan is gelegen in de binnenlanden van 
Indrapoer op ongeveer lo 30f Z. Br. en 101<^ 26' 
O. L. 9 'ongeveer 12 mijlen ten Z. O. van den Ta* 
lang (B')- ^ 

Serit Berajpi (O) . ' . ' p. m. 

Beze viiBcaan is gelegen in de residentie Aijer Ban- 
gies» eenige m^len O. t. Z. van den Sidoea doea (L), 
op ongeveer O® 43^1^. Br. en 99<> 41' O. L. 

Be kampong Tanna Batoe aan de af helling van 
dezen b%rg ligt 1677 voeten hoog (Oêth,)^ en het 
fort Elent (11), ongeveer 2i mijl ten IC. van den 
Serit Berapiy 680 voeten boven de zee» volgens 
Osth. Be redoute Aijer ICanali, op den weg naar 
Natal» ligt hoog 1200 roeten en het hoogste punt 
van dien weg (b) is mim 4000 voeten veiiieven. 
(Oêth.) 

Het bergje Bund^lra (X) bij ICatal is 328 voe- 
ten hoog (Oêth.) 

Sa^ (P). . . . .• p. m. 

zelegen in dé residentie Padang » ruim 2i mijl 



RjjnL 
voeten. 



6000 



6000? 



O. K. ö. van den Merapi (E) 

Tnssehen deie beide bergen ligt een weg, welke 
bjj Tiuüjong ulam (6) de grocrtste hoogte heeft. 



*) Zoo ik verneem is de geleerde ntttrarkundigie Dr. 
Junghuhn van voornemen eene beschrQving der Bactak- 
landen in het licht ce geven. Dit werk 2al gewis allerbe- 
langryksce mededeeUngen omtrent deze, tot heden toe 
;ioo weinig bekende, streken bevatten. . ^ 



Wsir- 



MOO 



Osth. 



OsÜh 



Digitized by VüOOQIC 



ixr 



3193 ToMen volgflni MüU, of 3321 voelen vol- 
genn Oêih, 

Paijm Kombo» vao den Boecli en TeKouMi liggen 
volgent Müll.f 1670, 1545 en 1529 voeten en vol- 
gens Oêth. f 1650, 1775 en J674 voeten boven de xee. 

Hei fort Raaif (9), de bergpai llarapalm(c)^ en 
de fortjes Xanjong Ampalo (12) en v^m der Capel- 
len (10) zijn volgens 0$ih. op 2198, 3755, 604 
en 1360 voeten hoogte gelegen. 

Het meer Sinkara (f) 2i of 3 m^IeB Z. Z. 0. 
van den Merapi ligt 1047 voeten boeg en is » op 
de diepste pliaats, 1161 voeten diep. 

De berg £41^00 (T) in de XIU kotta's ie p. m. 
3500 voeten boog. 

Boekit Oetoe Moeêie (PO .... 
is gelegen in de residentie Palembang» landaebap 
Redjang ongeveer 9 mylen Nt 0« t.,N. van Ben- 
koelen (19), o{>30 20^ Z. Br. en 102<> 40" 0« L. 

In dit gebergte ontspringen de voornaamste tak- 
ken der j^nsang of Falembangsche rivier. 

XaMoe ($) 

is gelesen in de residentie Aj^ev Bangies ongeveer 
4i mjjl benoorden den Ophir (B). Tusscben deae 
twee bergen ligt de weg van rasaaaaA naar Ban. 

Böekit PaJan^-gebergte (Q') . . 

^ ift ipelegen ruim 10 .mijlen, ten Nt 0. vaa Mocoo 
llecco, op ongeveer 2^ Z. Br. 
' Dit gebergte is ia bei Jaar 1B04 deor den E)Bg« 
luit. jiaté overgetrokken » op eenen logt naar oe 
vlakte Serampei. 

Het op deze hoogte f digter by de W. kvst» ge- 
legen gebergte Boekit Lintang is minder hoog en 
misschien omstreek» 4000 (?) veeten boven de op- 
pervlakte der zee« 

Tmmpat To'tan (R) • . • p. m. 

is gelegen, in het r^k van Atsjln in de nabijheid 
der W. kust bij Tampat Toean» op ongeveer 3^ 
IW i H. Br. en 97o,24' O, L, 

Kmba (RO 

gelegen in de residentie Paleqibang nabQ On oage* f 
veer Z. Z. 0. van den Boekit Oeloe Moesie (P^/ I 



R^nl. 
voeteiv 



6000? 



5000? 



5000? 



Waar- 
nemers. 



(Mk.y 



4850 



4600? 



Endi^ 

o^t. 

(tr.) 



Digitized by VjOOQIC 



53i 



Dase vulkaan hèêft in Nov. 1833 eene geweldige 
iiiibaritiog ondergaan, gel^ktijdig dat eene aardbe- 
Ting op vele plaatsen Yan Java en Snmatra geroeid 
ia geworden* 

Sen meer» Telaoa Ketjily weleer tnsieben de 
twee Yoornaanwie kruinen van den berg gelegen y- 
wil men» dat sedert die uitbarsting niet meer be- 
staat > en desigds den yerscbrikkelijken watervloed 
veroorzaakt beeft, waardoor bet dorp JUjer Ling 
21 voeten onder water werd gezet, en ten gevolge 
van welken 90 menseben bet leven verloren.' 

Be Kaba en Boekit Oeloe Moesie bebooren beide 
tot bet Baris8an.( of grens-), geberte, betwelk sicfa 
over een groot gedeelte van Somatra, langs de 
westkust, uitstrekt. 

Be Beeldt Kaboet (nevelberg) is tusseben bet 
Barissan gebergte en Benkoelen gelden en zal, 
b) de boogste punten, omstreeks 4000? voeten 
boogte bebben. 

Jlaé{fa Ba$$a (S) 

gelegen in de Lampongsobe dlstrieten , nabij Snma^ 
tra's Z. O. boek op è"» 48i' Z. B. en 105<'43^O.L. 

Oli/antê berg (S') 

legen in het rijk van Atsjin op ongeveer 5^ Tf. 
en 9e<> 60^ O. L. 

Boengko (W) of Suikerhrood . p. m. 

is gelegen In de ads. residentie Benkoelen ongeveer 
4 mijlen N. O* ilf. van bet fort Marlborough. (19). 

Ba berg Boegoeng digt bij de W. kust, ongeveer 
3i mgl ten JN. Yf. van Kroe, op 5o 4' Z. B. , 
zal omstreeks 2000 (?) voeten verbeven zijn. 

STBAAT SDNBA. 

Yerscbeidene eilanden in Straat Sunda bebben 
betrekkelijk zeer booge bergspitsen ; daarvan zgn 
de voornaamste: 

Piek Ytok het JTeisserê'êiiand oiP^ Tahótan (A). 

Piek van bet eiland SMenee (Af) . 
Piek van het eiland JCrmkatou (B) * 



RlinL 
voeten. 



War- 



: 



4273 
4100» 

aan 



Hdr. 
(Ir.) 



lléh. 



3 k 

400flr 

2738 



(Ir.) 
Mdr. 
Or.) 



Digitized by VjOOQIC 



iZ9 



Hooffste punt Tan het eiland Sehoeko (C). 

De koogite pnnten ran het Prinsen-eiland en 
van Dwara-in-den-Tf eg sollen 1600 (?) en 1000 (?) 
voeten bedragen. 

ElLAlfD BANKA. 

De hoogste beraen op dit eiland xijn : 

tOost top. . . . • 

Maraêê* (A) { 

(West top 

Berg besniden Koba (B) • • . . 

Monop^n (C) 

ParmoMang (D) ...... 

Patong of St. Pauluê èertf (E) • 

De hoogste berg van het eiland BiUiton sal onge- 
reer 2000 (?) voeten hoog sijn. 

MOUW- EN L1N6A-ARCH1PSL. 

De voornaamste toppen in dezen archipel sijn: 

Piek op het eiland Linga (A) 

, Pïek op het eiland Bodong (B) 

Jfefg (hoogste) op bet eiland Sinkep (C) 

Tafelberg op het eiland Gallat (D) 

Tafelberg op het eiland Bintang (£) 

Piek op het eiland Boerian (F> 

Be hoogste berg op Karimon sal ongeveer 1500 (?), 
die op Sugee 1000 (?) , en die op Tai|a 1500 (?) 
voeten hoog sgn. 

CHmESCUE ZEE. 

Be hoogste bergtoppen op de eilanden» in het 
snidelgk gedeelte der Chinesche see » besniden 5^ 
N. B.9 tnsschen Borneo en den Bionw-archijpel» sijn : 

Op het eiland Gr. Natuna of Boeang Orang : 

Be berg Ranaff » nabij de O. hoek , (A) • 

» » Sintoe , » » Z. W. hoek (B) . . 

» » Tetêjatoe nabij de Z. hoek» (G) • 
Piek op het eiland Karimata (B) • 
Hoogste punt op het eiland Soeroetoe • 
ens. 
BILAIfB BORKEO. 

Jtiniiaboê (A) • • ... • p. a. 

Bit is de hoogste berg van het geheele eiland en 



R4tDL 
voeten. 
1357 



3617 

2453 
2307 
1566 
1325 
085 



Wttr- 

nemers. 

Melv. 

(tr.) 



Melv. 

Ctr.) 
ld. 
id. 
id. 
id. 



3640 Smits. 
2000? 



1552 
1500? 

1331 
1200? 



3570 

1552 

1415 

300(^ 

1400 



11000 



Smits. 
Smits. 



La- 

plaee. 

id. 

id. 



M<dv. 



Digitized by VjOOQIC 



MO 



gelegen in deszelfs Noordelqktte gedeelte, op on- 
gereer 60 & fi. fi. en 116'' 40/ 0. L. 

Dese berg, uit see op 30 k 31 m^len afstands, goed 
te onderscheiden, moet» naar mijne berekening , om- 
gtreekf IIOOO voeten hoogte hebben. 

Oebergte in het midden des eiland», (A') 
^ In het midden ran Borneo schijnt eepe magtige 
bergmassa te bestaan,' van welke verscheidene 
hoofdgebergten zich N., N. yf., Z. .W., en Z. waarts 
uitstrekken y en welke de water-gebieden der hoofd- 
rivieren tttsschen zich insluiten. 

Tolgens Müll» zoude, volgens zeggen der in- 
landers, «in geheel Borneo nergens bergen wor- 
den aangetroffen, welker hoogte die van het Z. 0. 
, gedeelte des eilands ter helft te boven gaan. Bit 
aannemende (echter met uitzondering van den bo- 
.vengenoemden Kinilaboe), dan foude die hoogte 
1100 + 650 =1660 ellen of ruim 5000 voeten be- 
dragen. 

Xen bergketen van bet Znideliykste gedeelte» 
van de tot het midden van Borneo bdioorende 
bergmassa, is volgens Hom. G. Boendan genaund 
en uit een', der in «deze streken zich bevindendea, 
G. Ajainoe , zouden drie hoofdrivieren ontspringen , 
als : een arm der Kapoeas of rivier van Pontianak, 
de hoofdrivier van Kotteh of Kotta en een voor- 
name tak der Baritto of rivier van Banjermaising. 

Gebergte in het Z. O. dê» eilmndê CB) • p. m. 

Het Ratoes en Sakoempang gebergte, in de faut- 
landen, is volgens Mèm. het hoogste van allé de 
^bergketenen in het Z. O. gedeelte van Borneo, en 
wel volgens Bar. meting 3168 Par. veeten of 3278 
R^nl. voeten hoos. Uit den G. Sak<>empang ont- 
springe^i de Zuidelijkste hoofdtakken der rivier 
Kajoe tangie en de Tabeniouw, de hoofdrivier der 
Laut-landen 9 welke zich, midden tusschen Baojer- 
massing en de punt Selatma , in zee stort. 

Yolgens MülL zal de hoogte der bergen in het 
Z. O. gedeelte van Borneo, volgens Bar. meting^ 
naauwelijkt 1100 ellen of omstreeks 3400 voeten 
bedragen. 



Rijnl. 
voeten. 



5000? 



Waar- 
nemen. 



'3400 



■ 



Digitized by 



Google 



Ȏt 



Laogf) ie TVesiknst ran^Borneo treil iaën dok 
eenlge tamelijk hooge gebergten aan » als ; het Séka- 
wai^ of Slontrado gebergte bezuiden Sarabas op 
ongeveer O"" 46' V. B. ; den berg Miang op l"" IV 
Z. B. en 109^ 37' O. L. en eenen hoogen berg op 
2o 32' Z. B. en llOo 16i' O. L. , enz. 

EILANDEN TEN O. VAN JAVA. 

EILANB BAdl. 

JToogête berg of Piek van £al% (A) . • p. m. 

Deze vulkaan» gelegen in het rijk van Karang A«- 
sam 9 in liot Oostelijkste gedeelte des eilands» op 8o 
21' y&' Z. B. en IW 30' O. L, zou^e, volgens 
berigten, in het jaar 1808 eene uitbarsting gehad y 
en ook in 1815 , gelijktijdig met den berg Tombora 
op Sumbawa » gewerkt hebben. 

Eene andere top in het rjk Karang Assem f onge- 
Toer N. N. W. van de voergaande , zal p. m. 6400 
voeten hoog zijn. 

Op Bali vindt men » vooral in de rijken Tabanan 
en tjembrana* uoii tamelijk hoog gebergte. 

EILAND LOMBOGK. 

Piek van Lomhoch (B) .... 

Bit is de hoogste berg van het eiland en gelegen op 
80 26^ Z. B. en lI6o 25' O. L. Behalve genoemden 
berg worden op Lombook nog veel hoog land en 
verscheidene bergtoppen aangetroffen • 

EILANB SCTIÜSAWA. 

Tombora (E) . / . , . . 

Beze vulkaan » die ook Aron-berg genoemd wordt, 
is gelegen op 8o 14i' Z. B. en 117o 57i 0. L. , 
ongeveer 11 mglen ten W.van de baai van Bima. 
'In het jaar 1815 (5-17 April) , heeft deze berg 
eene verschrikkelijke uitbarsting geleden, welke 
over een groot gedeelte des O. 1. archipels is ge- 
voeld gewordei», als: over. geheel Java» op Suroa- 
tra (volgens sommige berigten zelfs tot by Troe- 
moen» 340 myien afstands). op een gedeelte van 
Celebes, te Ternate (196 mijlen afstands) énz. 

Op Sumbawa worden nog andere hooge bergen 
aangetroffen , onder anderen : de zoogenoeknde Pa» 
der Smit en een berg (H) op het Oosteinde van 



RUnl. 
voeten. 



Waar- 
nemers. 



IIOOO 



10800? 



7000? 



Melv, 
Or.) 



Melvl 

(tr.> 



Digitized by 



Google 



MS 



liet eiland , miucliien hoeg • . • , 

EILAIfD GOSNOEirCr JlPIK. 

Qoenoeng uipie (D) 

'Bese altooi rookeade Tulkaan it geleg*ea op 8» 
12 Z. B. en II9o VW O. li. 

Het hoogite punt ran bet eüand Güibanla» 3 
. m^len ten Z. O. ran het boTengenoemde gelegen, 
il ongereer 1000 moeten boren de see verbeYen. 
CJfe/r.) (frO 

EILANB FLORIS. 

Bit eiland ii seer hoog en bergachtig en herat 
Tericheidene mlkanen , waarvan er eeniffe nog in 
beitendige werking rerkeeren , sooali onder ande-^ 
ren : 

ICen hooge Vulkaan (€) .... 

celegen op 8* 60' Z. B. en 121 • 13' O. L. in de nabg- 
Seid der Zmdkuit « ongeveer 7 mijlen ten Tf. van 
het dorp Amboegaga in de Indeh-baai. 

Een Vulkaan CF) . • • • • 

gelden op 8<^ 54^ Z. B. en I2|o 42^ O. L. op den 
Z. O. hoek der Indeh-baai 



RQnL 
voeten. 
6000? 

7123 



Lovotivo of Lobetobie (G) 



ap 8<» 33'Z. B. en 122* 47^ O.L. ; ditii een 



Z. 



•teeds 
O. hoek van 



werkende vulkaan seer nabij den 
hel eiland FJoris. 

EILANB SAICDELBOSGH. 

Bit eiland heeft een hoogen Piek (I) nabg des- 
seUi N. W. hoek op 9^ 24' Z. B. en 1I0<» W O. 
L. , hoog miBtfehien 

EILÜU) ABENARA. 

XTokka (T) , . . . . . 

dese berg ii nabg het O. einde dee eilandi gelegen 
op B^ IT Z. B. en 123* 18" O. L. 

EILANB LOMBATTA. 

LohetolU CL) • • • • \ 

deie berg is op het Noordel|jkate gedeelte van het 
eiland Lombatta of Lomblen gelegen op 8* 9' Z. 
B. en 123<> 48i' 0. L. 

LamaUnoeng f > 

(S) \ beide^ welligt hoog . 



en 



Lammararap. 






SOOtf 
70êOP 



3000? 



50oaP 



4000? 



Wiir- 



Melv« 



Digitized by VjOOQIC 



943 



dexe twee bergen liggen digi bg de Z, kuai Tan 
bei eiland Lembatia op 8» 3V Z. B. en 123<» UV 
O. L. en 8<» 32f Z. B. en 123o 24' O. L. 

EILAND POETARE OF PAlfTAB. 

Dii eiland beeft een berg CQ) Tan welligi 

EILAND TÏMOR. 

Yolgens MulL bevinden sieb de boogsie bergen 
van dii eiland in bei landscbap Fialarang • bebbende 
de boogste iop naai^ giming oiiitireeka 6000 roeien 
hoogte : meer Wetielgk zgn drie der boogate ber- 

f en -9 naar scbatiing, 4(00 voeten» en een berg nabij 
Smor Koepang ongeveer 4000 voeien boog. Aldus 
heeft men de volgende bergen: 

Lakaan (K) . • ^ • • . 

en op ongeveer 9<^ IA' Z. B. en 125« kV 0. 
5 mgJen van de digiate N. W. kuai bg Baioe 
Oedebt 6} k T mijlen van de digiie Z. O* kaai by 
WaibaH. 

JUieamaffa (N) . 
gelegen op ongeveer 9^ 2V Z. B. en 124^ v54' 0. 
L. ongeveer 4 m^lenZ. Z. W. van den Lakaan. 

Moeiiê (0) . . . . . . 

gelegen op ongeveer 9^ 30^ Z. B. en 124<^ 43' 0. 
L. ongeveer 3 mijlen bewetten den Mieomaffii. 

Fetie (M) . .. 

Timoê 

dit gebergte ligt ongeveer 11 m^len N. N. .0. van 
Timor Koepang ; de hoogste iop op 9^ 33' Z. B. 
en 123» 67' O. L. 

Fatae Zeeoe (P) 

elegen op ongeveer 9<^ 62^ Z. B. en I24<' O' O.L., 

mjlen ten N. O. van de baai van Timer Koepang. 

Uet gebergte Salamo» digi langs de N. kusi van 
de baai van Timor Koepang „ aal misschien 3 i 
4000 voeten hoogte hebben. 

EILAND MOA. 

Dit eiland beeft een' altoos rookenden vulkaan 
(R) nabg deszelfs O. niteinde • op ongeveer 8® 12' 
Z. B. en 127» 50' O. L 

BRAND£ND*£ILAND. | 

Vit eiland beeft een' bestendig werkenden vulkaan I 



Hijnl- 
voeten. 



4000? 



Wttt- 
nemers* 



6000? 

4500? 
45Ó0? 



4500? 
4500? 



4000? 



4000 



Digitized by 



Google 



SU 



(U) gtUgetk «p angereet O* W Z. B« 0a 1226* 
3o O. Jj» ••.'••••♦ 

EOLAKB CELEBES. 

Orer het algemeen is dit eilancl zeer Weinig be* 
kend 9 xoodat de hoogte Tan dechti enkele bergen 
met sekerheid kan opgegeven worden. In de resi* 
dentie Menado» nabif hei ]!f. 0. einde van Gelebes» 
Tindt men rerseheidene hooge bei^rtoppen e» rid- 
kanen 9 waarvan de volgende 'bekend aijn : 

ICioBai (A) op 1« » W. B. en I25* 5' O, L 

Sepoetoe (C) . * « < « 

Lokom (D) .' . * . « 

Tiree Georéêderg (E) . . 

Verder vindt men in deze residentie, langs de N 
kntt van Celebes^ veel vrij boeg gebergte in ^ de na- 
bijheid van Amoerang» en in de rekjes Bolang 
Banka» Bolang Mi^otida, Ea^dipang, PaldOy 
Bwool 9 Tontoli 9 Fariegie finz, 

In hei Zolden van het eiland Celebes schijnt de 
hoogste berg te a^n die b$ . 

Bonthein , op 5<» 23^ 30' %. B* eft IW i^ O. L. 
ongeveer 2. O. t. 0. i O. » 8i mijl van Makas-^ 
ser en K. t. W. ruim 2 mjlen van Benthein. 

Het bergje bij Boelékenba 1 dikwi}li Slangenberg 
genoemd $ Is in vergelijkidg zeer veel lager. 

Langs de Westkust van Celebes vindt men in het 
Gouvernement van Makasser onder anderen nog den 
berg Baleangin« ongeveer O. N. O. } O. , 4 mijlen 
van Maros ; het gebergte bij Tanette ; id. benoor- 
den Mandhar ; een Tafelberg op ongeveer 0^ 56^ Z. 
B. > beoosten Palos» en bet gebergte TÏmodjang 
nagenoeg in heft midden des eilande. 

De eiknden Boelen , Weijwongie enz. langs de Z. 
O. kust tan Celebes zijn bergaehtig » doch bevatten' 
geene bizonder hooge bergtoppen. 

MOLUKSCHE EILANDEN. 

EILAND BOERO. 

Piek naby het N. W. einde des eUands (A> . 
Een Eng. kapitein bevond de hoogte van dezeit 
berg , door berekening, 10327 Eng. voeten , dat is 
10026 R. voeten. Met helder weder kan dezelve 



RijnL 
voeten. 

36oor 



Waar- 
nemers. 



643S 
MO0 
4847 



0000? 



Fersi. 
ié. 
id. 
id. 



10000? 



Digitized by VjOOQIC 



545 



op rium 100 Eng. mifiem gasien - w^rdaa. 
Welligt b de opgagevea hoogte ieit ie groot* 

eilaKi) CERAM. 

iToetéi keli'aehwgie (D) • • • • 

Volgas Vaïenipn vindt men het hoogste land 
op Geram achter de dorpen Telesen en Felin , 
welk gebergte Neeia heli genoemd is, en op ld k 
17 roylen afsiajuU i^êd kan geiien worden. Na 
deie opgave zoude de hoogte rmial 8000 voeten 
kunnen 'bedragen. In de Qeographle van MaitB' 
brun wordt gesefld, dat op Cerws verscheidene f 
evenwijdig loopende, bergketenen worden aangetrof- 
fen, waarvan er éëne meer dan 8000 Par. voeten 
hoogte schijnt te hebben. 

In het geogrsf^ihiseh werk van' W. Outthrie $ 
vindt men, dat op Ceram vele bergketenen worden 
gevonden , van omstreeks 1330 toises hoogte ; 1330 
' toises is gelijk 8267 Rijnl. voeten. 

Het Noesa heli-gebergte bevindt sieh nageno^ in 
het midden des eilands op omstreeks 120* W O.L. 

Meer naar het O. eiuue van Ceram, schijn de 
hoogste bergen ie zijn: Tobie , Waroe en een' Ta- 
felberg nabij den Z. O. hoek ; terwijl de bergen 
Ualoepetela,Haroe en de Papenberg in het N* W.^ 
gedeelte van Geram gelegen zHn. 

EILAKD AMBOmA. 

Saihoetoe (B) •...*. 
dit is 'de hoogste top van het geheele eiland, 
gelegen ongeveer If. If. O. è 0. , 2§ mijl van het 
fort yidtoria,dp3<^ S2f Z. B. en 128<' 20^ 30^ O. L. 

De eilanden Haroekoe , Saparoea en If oesa laut 
sch&nen minder hoog te zijn. 

EILANDEN TERNATE, TIDORE enz. 

Piek van Tid^re (B) 

Tolgens eene andere opgave is de hoogte S435 
voeten (Meinto. (?) ). 

Deze berg is gelegen op. O» Wlü. B. en 127<> 3V 
O. L. 

Vuikëan vuu Ternatê (C) . 
Tolgens eene andere opgave is de hoogte 5404 voe- 
ten (Bmnw. (?) ). • 



Rijnl. 
voeten. 



Waar- 
nemers. 



8600? 



3800 



Forst. 



5876 Porsi. 



5336 



Forst. 



Digitized by 



Google 



540 



la het werk Tan VaUntjfn wordt deze ber^ op- 
gegeven hoog ie zijn » volgens eene nette meting " 
367 roeden en 2 voeten , hetwelk 4406 voeten be- 
draagt. Ik geloof dat» de nette meting" een weinig 
onjuist is geweest. 

De voornaamste uitbarstingen van dezen altgd 
rookenden vulkaan y die gelegen is op 0^ 40^ N. B. 
en 127® 26' O. L. , hebben volgens VaUntijn plaats 
gehad in de jaren 1608, 1635, 1653, 1673, 1686 
en 1687. Eene geweldige eruptie en aardbeving 
had er in Febr. 1840, en eene latere onlangs in 1843 
(11 April ^27 Mei;) plaats. 

Het eiland Maksian of Makjan , ruim 5 mglen ten 
Z.. van Tidore , heeft een' uitgebranden vulkaan , 
welke in 1646 na eene hevige uitbarsting gespron- 

fen is. Deze berg is minder hoog dan die van 
'ernate en Tidore. 

Op Gilolo of Ualmahera treft men vele hooge 
gebergten , welligt van 4000 tot ruim 6000 voeten 
hoogte , aan ; doch de andere eilanden in de nabij- 
heid van Ternate, als: fiaisjan , Tawallij enz. 
schijnen minder verheven te sgn. 

BAOA- EILANDEN. 

Goenoeng Jlpie CF) • • • • P* » 

De hoogte van het kratervlak op dezen vulkaan 
werd door Mêinw. bepaald op 1696 voeten ^ hierbij 
nog p. m. 300 voeten voegende, verkrijgt men 
voor den hoogsten top p. m. 2000 voeten. 

In eene andere opgave vind ik , zonder bijvoeging 
van authoriteit , voor de hoogte der bergen op de 
Banda-eilanden opgegeven : de Vuurberg 1646 voe* 
ten, de berg Bandera 1549 voeten en dePapenberg 
629 voeten. 

De voornaamste uitbarstingen van dezen rooken- 
den vulkaan hadden , volgens Valenten ^ plaats, in 
de jaren 1586,1598,1(^09, 1615, 1629, 1632, 
1683 en van 1690 tot 1699 (6 jaren achtereen): 
Tolgens sommige berigten zoude de Goenoeng ' Apie 
ook van 1765 - 1775 , dus 10 jaren zonder ophou- 
den, gebrand hebben. 

Eene zware eruptie had plaats in 1820 (Junij 



Rijnl. 
voeten. 



Waar- 



2000 



Kauw. 



Digitized by 



Google 



M7 



ioi Oo(.)« Latere .mtharitiiigeii ia ile jaren 1824 
(April) eo 1828. 

Be aieevte andere .eilaodea in. den Melnkielien 
archipel agn niet bijsonder hoog. 

NliÉüW - GUIIfEA. 

Sneêuw geöergte (A) . • • . p. m* 

Op Niêaw-;Giiinea bevindt aich een seer hoog 

gebergte» dat alle toppen in den .0. I. archipel in 
oogte overtreft». want alleen d4ir worden kruinen» 
met beatendige f neenw bedekt » aangeiroffen* Yer- 
icheidene reizigers » onder anderen Muil. » gewagen 
van de^'op verren afstand sigtbare» witte gllnete- 
rende kleur dier bergtoppen» wdke niet anders 
dan door sneeuw ontataan kan. Tolgeos jé. von 
Eumhotdt il da onderste ^enslijn der altoos du- 
rende snemw » op bergen in de tropische streken» 
op 47fl mètres of 15260 RgnL voeten; hieruit 
bUjkt» dat het bedoelde gebergte op omstreeks 16000 
voeten hoogte kan gerekend worden. 

Be berg Lamantêjieri (B) .... 
is gelegen aan de W. zijde der Tritons - baai »* op 
Z^ 39 2. B. enl34<» 10' 0. L. 

Ter vergelpking. 

Be ondor volgende opgaven znn genomen van de 
hoogte kaart : » Gêmaeïdê der o^deutêndUên JTd- 
ken der Erde^ von C* JDeejardinê. Jfünohen, ^ÉS;^,^* 

EUROPA, 

Mont Blane (A) hoogste berg in de Alpen en 
tevens van geheel Europa . • . • 

Etna (C) vulkaan op Sicilië 

Mulhacen (B) hoogste top in dePijreneên 
De grootste hoogte» ooit met den luchtballon be- 
reikt» is geweest door Gm^ Luêêac te Pargs in 
1804 (a) 

Het klooster St. Gothard (1) ligt hoog 

AZIË 

JD^walaghiri (A)» hoogste top in het Uimma- 
kfa gebergte» p. m. 

Petcha of Hamar » hoogste berg in China » 

6. j. l0. 8. 



RUnL 
voeten 



16000 



2390 



Watr- 
nemers* 



Man. 

(tr.) 



15319 
10638 
11466 



22220 
6610 



27500 
20388 



37. 



Digitized by VjOOQIC 



S4» 



JBou¥hoH , de Iwêaite berf (C) vp M «laBd *)J 
Id^ > éan Tiukaaii (D) 

jldiéM piek (E) «f Ceiloii • • • . 

Be hoogste lUd in Aiié ii Deba (I) « 

AFRIKA, 

MoogBüÊ keirg ia Abgsunie en ieyeng yan gekad 
Afrika (A) 

Piek rao VeMrifb (1) . . ; • 

jlUHêw^ne (€) , koomie tap «p Madagaekar, • 

Tmfêlhêrg (D) bij de ïaab de €^o#de Ueop » 

^ta*a jPïeA <£) ep St. lideiia» , 

AUBRIKA. 

Soratm (A)«boefite berg van ket A ad e e ge bergte 
in Pem en teirent tWi gekeel Amerika f 

ChiMèoroêêo (B) . • • . 

Otu^êloupe (C) , Talkaaa ep dit eüaad. 

Het hoogite dorp in Z. Amerika ii Taoora {!)< 
in hetrjjk Pera» . • • . . 

Be «tad Quito (2)» ligt koog 

» » laesico(3)9 » » • • 

ZUIBZEE-EaAITBfiN. 

Méhona Moah (A) , op de Sandwich eilaaden » 

Etpnoni (B) » berg op Nieuw - Zeeland , . 

Berg (C) ep Otaheite, 



mjnL 
voeten. 
10M4 
7M0 



ISUl 



11904 

11176 
3411 

27M 



M4flt 
10815 



137M 
9263 
73011 

17470 
14719 
10554 



Wu 



P. Warm» vur Cu 
Luit. ter ssêé. 



*) Het eiland Bourbon had by Afrika behooren genoemd te wor 



Digitized by VjOOQIC 



p- 




re/JjVJL4 



/ 



T^oAejts' 



V / I 

J'o tl ~J\t jrtnn eyr-erA n tt ofZcrft rfAtttf 




7Ko<70 
rsooo 

/óOOO 

rroaro 

Sooo 
aooo 
yooo 
sooo 
sooo 

Jooo 
Siooc 

JOOo 



/lytr/. f^cA^n 

__ HtTOOtf 
ÜT'Off'f 

*ieooo 

, i 

U 2aooo 

i-j 9*^000 * 
L iso'o o 

|~| 9JW00 

I \ 

L, '..f o 00 

i-J QOOOO 

I 

I • . 

n 

i-J /SOOO 

I 

|_j f^OOO 

Li IJCOO 

n 

U fSooc 
*-' /rooo 
p-l ."?ooo 
-j sooo 

_j ifOOO 

_j yooo 

J rooo 

I 






■^ooo 

0000 

\-\ aooa 

rooo 



,/. S'yftrtei/ sc£/^^> 



Digitized by VjOOQIC 



I 



Digitized by VjOOQIC 



ÜENGELINGEPi. 



SBW TAFMBBL YAM BIMAirftBSOHB Z^BB * GBirOpH TEH 
Bir KA&AK¥BR8. 

(Tarrol^ rêh bkds. 414). 



Het wat eem MiiMMMir $ iui edel Moed gesproieiit Ik4ï- 
iQi« feiuuuiid > eB algeaMeB ia sija Taderlaod bekend 
onder d^ teeBeam run Da^ng PaAkbi BBsvrsBve (1) , of 



(i) Het woord Daeng in het Macassatrscb beteekent niet slechts 
eea* beptalden addyken titel , maar wordt ook gebezigd , om aan 
voorname . lieden van allerlei nmg een bQ- of eernaam te geven. 
2oo worden in een Wadjonesche chron^k zel£i twee koningen van 
Gm genoemd Dacng Boto en Daeng Patobo. Daeng Pa2mbi 
Bbenteeng beteekent: de faalbckUmmer ^ in zinspeling op de fe- 
woonte der verliefde Macassaarscfae jongelii%en« ^e *s nachts 
tegen de palen , waarop de huizen gebonwd zQn , opklimmen , de 
bindselen van denbtmboesen vloer doorsBi}dea,en ilzoo bif iMUue 
gdiefde- komen. Ook aan den beroemden held JCaréung Madi » 
wordt ifi het fied » naar hem genoemd , die eemaam gegeven. Men 
behoeft dien aeam echter niet in deszelfii letteriyke beteekenis op 
te vatten , nner liever in de meer algemeene van een vuHgen en 
slouimociSgcn minnaar. 

37% 



Digitized by VjOOQIC 



550 



bjj Terkoriing Daeng Piftiui. Ook hg had sgn eerties 
krijgsroem yijf jaren te Toren f onder de banieren van JE»- 
raeng Boxtolaïcxs » behaald* Met desen Vorst , na de in« 
neming ran Goa door den Admiraal en YeldoYerite Swhtt, 
naar het gebergte geylngta.en yerrolgens» na deaseUt 
dood 9 heimeiyk tot synen vader Kdraeng Samata , een 
der negen kiesheeren yan Goa , wedergekeerd, aanschouwde 
hg met overkropte spijt den gesonken toestand sgns va- 
derlands » en besloot hij» buiten hetselve, sgne sueht naar 
roem en heldenavontnur te voldoen. Dit had hem eerst 
naar Waé{)ó gedreve^ , toen hetzelve door de wapenen der 
Compagnie bestreden werd» en sijn hart zwol van fierheid , 
daar hij den vijand van het te vergeeft bevende To9orm> 
xag wijken. IPfu was bij» door jgelijke roemsncht geprikkeld, 
door eenige weinige getrouwe aanhangers verzeld, met een 
wel zeilend vaartuig in de baai van Bima aangeland » ea 
verder landwaarts in» naar Jhmpö gei<>gen» onder welka 
rijksgrooten hij een' ouden vriend zijns vaders hoopte terag 
te vinden. Op zijne doorreize door Bolo^ vernam hg met 
bevreemding de verwoestingen, door een handvol roevers 
aangerigt » en met edelaardige deernis beklaagde hif het lot 
ier weggevoerden. Zoodra hij echter de vrees bemerkte* 
die allerwege de harten der mannen had aangegrepen y kon 
hg zich niet weerhouden » zgne verontwaardiging openlyk 
te uiten» en sichselven aan ToreH Boh als een wreker van 
het geleden onregt aan te bie4en. Gemakkelijk viel het hem 
ditmaal dan stadhouder te naderen , die in groote versla- 
genheid» aan de zgde zgner beminl^e dochter^ nederzai. 
Na de eerste pligtplegingen ^roeg Bawny Piixu den 7V»« 
Têii naar de oorzaak der algemeene verslagenheid , vervol- 
gens naar een naauwkeurig verhaal van het gebeurde. Te- 
re/t Rolo antwoordde in korte uitdrukkingen» die zgnen 



Digitized by VjOOQIC 



55t 



veériin diiideli|lc; openbaarden » en keerde, rervdgeni met 
eanige lehaamte tj^a aangesigi af. Nu liet JOaeng Pa&kbi 
ifa oeg yaüen.op de bekoorlgke Sakpila, en één we- 
dflrxj)daclie blik bealiste orer beider gezindheid en Ter-> 
bond beider harten met onwederstaanbare toorerkracht aan 
eaa. Den eiech dei oogenbliks eehier geheel beseffende , 
wachtte Daeng Fa&vbi sich voor elke uiting ran het bg 
hem opwellend gevotel : doch lich tot den f todehoader wen- 
dende , riep h$ met geeatdrifi uit: ^ Welaan» Tortli Bolo^ 
yreea niet» maar toon een man te zijn: geef mg het bevel 
uwer krjjgimagt en weldra zult gij gewroken zyn of my 
nimmer weder aanschofuren I" Toreli Bolo nam den Toorslag 
aan, weldra zag men Maeng PaSImbi met de zynen aan het 
hoofd eener nieuwe magt naar het gebergte trekken en eene 
▼olkomene overwinning» die de geduehte rooreribende ge* 
heel yernieÜgde» toonde aan B%ma*9 opgetogen bevolking, 
wai de Maol^aar vermogt« 

• CMtoel Bolo Juichte den temgkeerenden held te gemokt : 
mtBzaam geleidde hem Toreli Bolo in zijne woning en naauwe- 
Igki was men aldaar nedergezeten » of de vraag: «hoe kan 
ik «we. dapperheid naar waarde beloenen?'' wees Daeng 
Paftan het geschikt tijdstip aan » zgne liefde tot Sakpbla 
te openbaren. Met yorwondering nogtans vernam Toreli 
Bolo de verklaring des jongelings : zijne geliefkoosde plan- 
nen om » door het wegschenken der hand zijoer dochter, zijne 
schatten te vermeerderen» konden hier geene toestemming 
dolden. Echter was de Macassaar te vreezen en eene wei- 
gering kon met regt als een hoon worden opgenomen. Ifa 
eenige oogenblikken zwjjgens » (welke hem een juisten mid- 
delweg deden opmerken» sprak hij daarom Daeng VlImmi^ 
in dezer voege» aan: «Jongeling met regt vraagt gij tot be- 
looning de hand van haar » die gij geredt hebt » daar nw 



Digitized by VjOOQIC 



352 



roeÉi ftk de sdB «in d«n kemel blinkt: eTeftwel r#0gl kei 
mg niet «enen iehoonsoon aan ia nanen» He gaana an 
dan rang van Sihpkul geiyenradigda schaiian bazil: mair 
wdaan» ik w|ji n kei middel aan, dia %e ▼erwerTan. la 
kei boogite gédeelia ran hei Song6nté$che gekergia 9 ih&m 
inwonera (1)^ ofsokoon aan Bima onderworpen» nog mwa 
keidenen zijn» liggen 9 rolgeng oude arerleraringen graata 
aekatten begraren: dese worden door twee reradirdLkelQka 
■langan bewaakt ; roor n echter is n:eis ia noa^el^k , kei 
gebergte zelf siddert voor uwe aan nadering. 6a dan heen , 
bestred en verdelg de genoemde gedrogten , roofkat gond » 
iraarop zij dag en nacht nederltggeifl en geniet daarna, in 
de armen van Saxpua , eene niet alechk raemvoBe maar 
ook rijk gezegende rast!'' 

Daeng PiftHBi verwonderde aioh an op zQne baart an 
kon aijn misnoegen naauwlijks oaderdmkken. Ta koogkir» 
tig evenwel, om den schijn op zich ie laden , dat k^ 'eam^ 
gevaar ontweek» nam hg kei voorsiel van ToréK Bóié ian 
en reeds de volgende morgen zag kern den weg iialan vaar 



(i) O&choon te JBima het Mahomedsaflickè gdoof kiacfatf^ 
Is ingedrongen dan op CeUbes^ z^n da Dongoneaen nog goibeil 
heidtnen« By de Bimanezen xehrea zQa ecfaier ook nog gnoeg 
sportn van ood bqgeloof aanwttig , b. y. hcc aafbondn vaa koe 
beUige paard, dit door niemand, zel& door den Solo» niet, -neg 
beitden worden , en wanneer het wordt uitgeleid eq op de ba- 
zaar verschoot vui. ieder der verkoopers cene schatting vaa voe^l 
en kkkerneycn ontvangt. Hetzelve geldt voor het psllsdinm des 
rijks. Sterft het zQn* natuurleken dood, zoo begeeft men zich 
ntar Goenoetig Jpi^ wsar, zooals men zegt, geene paarden voor- 
handen zjjn , nia«r , na het genoemde sterfgeval , een ander uit den 
hemd nedergedssld pasrd wordt gevonden. Van dtar den naam 
van K^eéla tMnoeron hetzelve gegeven. 



Digitized by VjOOQIC 



m 



hêk JBamgomêÊciê gdb«rglew Biar «iid«rtii««6|id» ^^ tnh-* 
iroBvea var opgewekt» eo k^ ia Ifds begeerde Ie v^fneilieii; 
4^ oolf: /'Are/» üo/a in kei geheim i^ae iloehter mh een aa-* 
der kad leegeaegd, UêL kg eenigeii ataer laakkereaeUereik 
•le^la deer drie derailye en mo' Bimaaeeeekea gide Ter- 
seléyMaYiardde kg agneaiegt. Hiaderpeal ep ktaderpeal 
■ekeea siek kier legea kern te T^i^ffenA w^wraedk ileBa 
Uipfoi» B4Hdi gapende a%roa4ei^f nook aiet woeat gedraieek 
aadefff tarten^ bergatraeanea » aodb de lagen 4»* ruwe kergv 
kewaaerij, 4ia aiei tegenaia den vre^d^ing aanataardea» 
▼enaogiten kern afteaekrikken. Meaigaiaka snorden de mn 
Êiugao^m der D^rngmmemen kem» of ket opTerwaAis, tfoadr 
eai k^ kaofd, n^ar weldra leardea deae kQiia gekeel aaak-^ 
te 9 deekta deor eea daaae deak om de lendeaen en eim 
laaiarkkd mek opgeatokeo aitaiade oi^ de keaMiiapea ba>i 
kleeda aaa:raQevs^ dm atTemekrokkéa Maeaieatr te eat» 
aifia. lifidemk » na seren dagen awanrana, Ternem k$ rwa 
agn geleider» dat kg de pUata der rerborgea aekaiteii a^T 
darda. Den gida aekter ^alaenk na da nwed om T^rdar 
ta gaan. Mmtng FAiw Tordedda da«^ v^ nakkevi 
aa hefcield eea kaaaer k$ aiek, terwfïl k^aoiet de oTeri-^ 
giaa deae aftprai^ maakte > dat aü die ket «laagenpaar kat 
aant aatdekkea magtaa» de anderan teratond door 6#a' 
aeia daanaa Terwittigeii sottd^* Oe beide partgwi gia-^ 
gao na ap^ TereahiUeade wagaa veerta naar dwaalden w4-r 
dra gdkeel van elkander af. S^ng Piitaai drong .door 
een digt in een gegroeid krenpelbosok» dat den opgang eener 
kleine hoogte bedekte» van waar hg eenig nitzigt orer de 
oniüggende laadalreek hoopte te rerkrö^n» ea naauwltka 
kad kg den top berttkt of bg koFoad aiek aan den rand 
Tan een onbegroeiden , zaekt nederkelleadea knil» waar hg 
de belde aionatere ia grui^lijke ankelaing in een gekrea- 



Digitized by VjOOQIC 



iU 



k«U sig VfKl^' ^ ^^ "^^^ ^^ h»eé kop iscfatkoM 
oakftog a& k«i wat de» MaeanMuneheB keld ab af/iwaak*- 
len vaara kam tagen^aeidan. Zondar aarselbg wiarp kf- 
xiak iaraiaiid, aiet aao gawiaaan aprosg» op kal ondiar am 
TarbrgieMa keiselTo dan kop. Maar dai to Traaaiei|ktr 
aalwikkelde nu kat andera aMaaiar sgoe kraaki: éê roalaa 
daa fceldkafHyan jongelingi garaakloA ia dniiand kranka- 
lingan T^rward ; de lange, apiraalvonaiga kringan ▼arkiê- 
ntn siek kooger en kooger an alaften aiak enger an angar 
raadom zQnUgekaani; een stroom van . y nik ia r d ig < a w ad d ar 
spaita nit den apen mail raa kat gedrogt orer Bfn aan:^ 
gaaigt; elke paging oai aidi loa ta wriagan blaak var* 
gaafaeb ie Ejjn; anheratalbaar saheen da jangdiga bddvar* 
loreni plotaeling eebier, gt^ ean bliksematraal in: dan 
naakt» kwam kei eenig oyefgakleiran knlpmiddel kern ▼aar:dan 
geaat en eyan anal werd ket aaagawené. Hg gaf nick nb» 
lafdiyk in aekfa gakeal over aan de omklemmingan mim 
vfanda» muiar kidd de ontkloota twaeanidaade kria onk^ 
waeglQk TOOT da borst: de akng nn bamerkeada» dal kal 
in kare magt itondt den laataten doodelgkandrok ia- ga- 
ren, wrong siek mei verdubbelde iuraektaittspanBii^ am 
daa jongdings Ugokaam in aan ; daar idooresaed kat vi«- 
mend aiaal der met Soawaeneea pamor doorwrackie kaia 
kei ecknbbig val dea adders» en in golven van swarlgaklaard 
bloed onIHood alle levenskraekt desaalft iwaevoiMUg ver- 
broken Ugokaam (I). J^oéng PAtan self gleed nil in kal 



(i) Op eoortgelQke wyce doeden de beidensche Tberat^^xttt^ in 
bet htn vtn CclOes^ de groote skngen» die z^j tot voedsel ge- 
broikao: zjy plaatsen zich met een* scherpen Uewang voor ket 
lif cbitm onder een boom, wtsr zQ eene dergrelQke sking bespenren. 



Digitized by 



Google 



Ui 



avaMiig YMfal» «n sloHta op ^ onkitlden r^ndl gÉfttel 
mt9«pni neierr tarwgl s9ae.¥oel^Bdgia de kroiikdiuigttt 
¥«nr«rd bterdn. Zqn nuikker eekter» iliA ratils ia heierg^ 
•te TMi den kwap wa» toen^esekoiea , laaar ntucktdbee.^pe- 
tmeki kad kern te yerloweoy berrydda kem aa xoftder 
aMwte nli de wrooffeik, ^ekèm hog omgaYea. ea ¥ofrda 
keai op dea raad Taa den knil terags • spoedig keniMide 
aiek de. geeitkracki des MaoaiMaraokea kelds^ en keiden yvtr 
keagdea aiek orer de kekaalde overwinniog» die na eea 
▼ailig uiédelven der terborgea sokaiten toelicA. 

laniddels kad AiaaAssa > kooseer ook- aijae Buaderkeid 
ky Dmmmg 'Pxftnai geyoeleade» niol a%e<ien raa s^ne oiilr 
werpen. In tegendeel» mei dnbk^n grer aam kg tkaas de 
IMoa te baat ff kem dooi' dea Iman hmAih aaakeyolen» 
Aeode op denael£dea dag» dat Jh^ng Itji&vm raa de ne- 
derlai^der rooTtra wederkeerde» begtf kö 2iek naar da 
koofdatad ütaia , die aaa gekeel ket komngripi kftrèn BMie 
gaeUff en aeer epoedig gelakte ket kem^ bg eeaige Yoor* 
üattM kof beambten ff dea stq)d tegea den magtigen ea rgkea 
TérêU B^o op te wekken. laaoaderkeid ebMigdo kijkieria, 
daar kjj Tan iijae Melde tot SAMma toors%iigl|k sweag, 
hïiToreii Woeküf dea eereten rgksgroote» diea kij jaiit 
ia» do koolipkMito aantrof» ea die roede yroeger» nmar te 
rergeefs » SAxraxA roer agaea aoon ten kawelijk kad ge^ 
rraagd. Iie door AvlmAseA opgekitste groeten kadden ook 
wéldra oono swfkre beeekoldiging tegen Téreif Solo nilge- 



Deze latt ziek gedeeltelQk nederztkken » en omvat den onderstttn- 
den maOff om hem omhoog te trekken , maar doorsnydt zich zelve 
in de zamenwringing. Deze wQze van jagt kon Daeng Paümbi , 
die zoo Umg had rondgezworven , niet onbekend z^n. 



Digitized by VjOOQIC 



556 



i ufct » m Uardoar WÊrdmmóevêemg» noMle ym» iem aéb^ 
tarvlMMgMiSvltMi'aMi h^rél, iar oKtwÉÜJig m ia ImmIi- 
♦<ihwa«i«B vwi a^'^ gtadliottiler mb de 
rt ufi t w i. Deor tMi' konakliïkMi h^êBf mm \ 
f % nM f wafd étm lüi naar £oia aTergibnisi, #• aafaaa 
dkmtlrea TartpreiAda aioh l^t fleriMkl* dat da ganlba 
rfkigraate aMa andara daa aan daadronnia liad ie «aak^ 
laa. Tarali' Jo/a kayraadde dit aak self » aa diao iaa ya* 
▼elge Tan de eeraie oogenblikkaa dér algaaMaaa naiB ai 
ring gebmik ttakatode» ontrlaad kg in aUaryi, «Mi afar 
deekler» Iwae getranwe alavea ea aaa Tale kjaiaadtta» ala 
k| bij den iFarward«B ajpaed k^m aiag^g wardea» nar. hei 
gebergte. De kier gekosea aakalipiaata laegft rear 
dagen Tefligfaakl garen, dawnaam bekovd waa kier 
niet te weekten. SiiDni. beweeg dna karea wmém 
dér akren af te aeiMka em Dm0m§ FlIüêm ap éa 
daar Tan keia alleen eenige betebenaing ie kepen 
z(f ne neg In de baai yan Aiaia geankerde praamr aeaa- wiÊr 
aniateade gelegenk^ iet Tinglen i^ereekalle. Aradf jffaJa 
bewilligde kieria eender tegeaapraak ; da be4e Terirak eai 
bel 3ongéneéêek^ gebergte te deerknoaea» eik ama getakt 
kig geneeg den Maeaaaaeraeken prtna apeedig te aiadepiv 
daar kg » na de entdekking der Tarbef|fea aakattaa, da af* 
geatreepie alaagenbnldea ala aegeteekenen mei aiek Ta^ 
rende» temg keerde em ran den vader a^i^ergafieidewark* 
Talk ter renreering Tan k<i^ gereadeae te T er a ee k ea. i>a 
BimanetÊche gids» die kern veer den atrijd yerlaten kad»^ 
bad zich nu weder bij hem geveegd en riep uit» seodra kg 
de' weerden yan den bede bad aangekeord; aWelk. eeae ge- 
sckikie gelegenheid tet wraak veer a , edele 3aeng, PiiKut 
g!j zult toch, Tertreuw ik, a niet aan den teern dea Sal- 
tans bleetstellen y deer de bede ran een nietaaraardlgen ^ 



Digitized by VjOOQIC 



SS7 



«e « totiilafMfer a^r flluqpBQ b^rteini had > iD te w 

— sIb, Ae wratk "ifsoei : WÊtmr WMt g) niet dat ik^S^vrasA 

iMMrinf «liwooHUIe Dmeng tjJaasi op geetrea gen toen. 

--Ceker^ weet ik dit, nmr * • • • 

^Jbmr bedenk dearb^ , dat li^ , die eene edele Maagd be* 

nrfnt» B^a bfal|^ niet mag of kan wttgerea aan den gene» 

Tan wien aif het leTeatVebt oatting, al uMgt deseook een 

onwaardige éijb# 

'^Haarde toom dea Soltanel 

-^ftfjaelf aijt een ellendige» dien de eentesweem Tan ge- 

Taar reeda . siddering aanjaagt. Maar wat Tirnagt een Ma- 

eaiaaar naar den toorn ook dea migligaten gebiedera» in Aa 

Terdediging derbeai aanbevalen taak. fig beell genoeg 

am sgn kris en s^n regt. 

*«-€^ wilt dsa tegen aUe wawaehnwing aan eene reeke* 

l een e , welligt TmehtdkMie daad Torrigten ? 

«««•Ik aal doen wat d n iaen d Btmaneaen in>4n$aa ^aata niet 

TonnegteB. Weet dat mgne ankkera» aeboon weinig in 

getaly tot dat geahebt bebeoren» hetwelk den JLdmiraal 

8»onT HMt de ganaebe krögamagt der Cempagnie» Tan den 

morgen iet den arend in de TJaktOivan Oeijaug^Pmm^ang 

tegenhield en alleen Toor de meerdere krigaknnde des Tf^ 

nnda» niet toot deaaeUa awerdere dapperheid beaweek. 

Verlegen s weeg de gids» en BMt ^lenden apoed Tolgde JUi^ng 
FèMmmi den bode naar de acfanilplaais van Toreii #e/o» 
waar Sawêmljl met eprakeloone aandoening Teer hem neder* 
Tiel. Miaaaaai rigtte b^ baar op en iprak: » Treba niete: 
de kronkelingen der alaagen » die m^ emklemden» waren 
swakke draden bif de kracht der liefiÉOy die aMJa hart aan 
het nwe Torbiadt: gelifk ik eehter de Doagoneeehe ge* 
drogten bedireng , aal ik ook de Tijaaden Tan nwen va* 
'der afweeren : reedt heb ik daartoe diegenen niyner mak- 



Digitized by 



Google 



ssg 



km Mft#d«i, die ik TiHM«er ie Je/e aeUerliei." DeM 
Toorsorg wm ook niei oTerbodig • Ktenwllke UA m§ 
Da€9g Pa&hu êI sjjne medgesallea . weder roadom lieli 
Tersemeld , of de Tan Mimm, ft^esoadeii kiügtKedeii » die 
eiodelgk de ielmildpla»U nui JToreA' Bah heddeM epg*- 
ej^eerd» omringden .deeselfe rerWii en MeUen eiken ef-' 
togi. Mei geveld peogi^n sq thent den sidderenden eted^ 
kouder mei zQoe doehler weg te roeren» doek Dmêng 
Pa&mbi wierp sick mei de lynen imeekwi beide en de 
ontitelde mmeaesen ileeges mei oyerkeaating op d# rJiigi. 
Toer den Sniian kon dit nlei Terkorgen blgyen; doek 
kei onidekie kern Ufent, dei Tere/t BoU eene deekier 
kedven niUiekende «ekoonkeid» wier keai keren ainnenr 
meer dan kei leven waard eekeen» Znlk een pronkjnwed 
dei lande . moeti . alleen . niigkmk karem yereieren. Se Yorsi 
deelde dese begeerie mede aan Téi%U Wochm en dene 
▼ennimde niei daaelre ie Tersforkent ie de koop alsoe 
sgn' enden yljand dee ie feller ie grieven. He Mecemeer* 
idie Prine wae evenwel ook kier eene gednckie tegenparif : 
om kem ie overwinnen werd dos liii gekenigd. Sen twee- 
de koninklgke bode , difcmaal niei een gewoon «endeHny, 
aaar.de eerste Bommpariü^ of 04>pertolk , vertrek naar 
Bola en kondigde af, dai de Snltan de tegen 7ere/i .Be/e 
ingekragte besokuldiging nader ondersoeki en 'e mans en* 
eeknU erkend kad ; dai de Torst kem deswege in n^n * 
eer^andii kersielde, en tevens Doéng PjiImm naar Bimm 
riep « om kem openlgk ie beleonen voer de overwinning 
door bem op de. roevers bekaaid.. Een statig gesantaeknp 
begaf nick daarop naar de wgkplnats des vlngteliags, em 
kem te midden van een talrgken stoei Bolonesen naar 
n^ne woning iemg te leiden. Hsar ziet , Têreii Boio werd 
niet meer gevonden. Ziek gèkeel aan Bmémg PikSBi over- 



Digitized by VjOOQIC 



5S9 



gagêVan kebbeiide , nadat kij lieiii de hand sijitor didilér 
plan^ig Ind t^egMafd» waa hif met ddnaeltta» laag» wat* 
nig baaocliAe paden , naar da -s$da der baai Tan Bi9u$ ge« 
rl^gt om , mei hel aldaar geankerd %gende Macawaar^ 
selie raartttigt naar elders Ie ontena|ipen. Crelakkig ook 
bertfiklen a^ de nabghèid ran het feri JTaiia Bohr, wmm^ 
»\j aiek ia een Tiesehershnl verborgen Meiden» terwijl eea 
det Maeaaearea ia ^w lifp(t*lifp9 naar de andere zipdè 
overstak» om de r^weMima geMfj^erd^ Pnd&0wakang' te onl«' 
biédèa. Ban hektt, de keniaklf}ke optigler der* reedéV 
die berel ontvangen had- van «eherp toezigt te honden. 
OTor -hel Maeatsiiiarflohe vaartuig , vatte argwaan op ' Ufi 
desaélfs epoedig Vertrek» -en eend onmiddelijk drie gvwa-^ 
pende praauwen af > die» iii verbindlenis mei de beteiting 
van het bovengenoemde feri » hel uilseilen der baai 'ver-> 
hinderden en de vlugtelingen» ofik^on ónder velerkibe-^- 
taigingen van de genade des Sultans» noodtaaktên naar 
Bima lemg Ie kieren. Zoodra sif hier aan wal stapten * 
sagen aij zieh eën behoorlijk verblijf aangewezen » van 
waar eene deftige belending hen , tegen hel avondiiwr » naar 
het Paleis afhaalde. In het gedrang van den stoel poogde 
men Sampsli. van Dtténg Pa&hbi af te scheiden » maar 
krampachtig omgreep zij haren geliefde en plotseling hel 
deel dezer uiterlijke eerbewijzen doorgrondende , fluisterde 
zij den li(atstgenoemde' loet ^ wij zijn verraden , vlogl 
sdo nog vlngten mogelijk is I ^^ Ak door den donder ge* 
troffen blééf Daèng^ pA&asi staan:' de verdubbelde aan* 
dran^ dér hen omringende geleiders deed hem echter spoe* 
dig tot bezinning komen: met woedend gebaar trok hij 
aijira kris» en Si»».Jl met den aëderen arm omvattende, 
baande hij zieh aen weg door de menigte» die veer hem 
uiteen s|»alte » ge^k het schuim der golven voor eene snel* 



Digitized by VjOOQIC 



SfiO 



stifcttik ki»L U|j fêogée sa naar M ürmè U vUmUmi: 
d# wag dirwaarii oofaler waii heM ■%wiiidaa ; aao vael 
idf s|m Toeten Immi kénè^ ToorWktf en, ^{Ue hf Am e«a 
ilfwcf in» kwun weldlra s|ae TenrolgMns ntt het gepfi 
en TOBil eene ooiuMMe lint»üe geheel verlaiea eeheea» 
weer hj de eerit% Mipeniig heepie Ie osigaw. Beeb aiet 
■■ewweiijke nven M beide gelieven den heannraUitaA Inf 
der 1H%» woBkig upgekenee, en had Daei^ PaIu sf« 
seelen laat ep een' dêgó^éÊg/o binnen de hnl nederferleid» 
af èene onheikpellende gealallé Tirieonda sieb ep de luvif* 
deniM Hei waa AjrijUMA» die dit onbeweende bnia tol 
i^ne TerUI(jlplaata had gek0ien# in afwaehting Taa 4an 
niMi« sfner knip«üea aan het kef. Al bet Teerdeelt 
dat hem het tee?al in handen gaf, iut éénen blik eTer* 
nieode, aprak hH de beide getteren» iMt gthoHihelde 
▼riendelïkheidtdnaaaa: 

«•Bampaaltgen , wat ¥oert n in nalk eene ▼erb«aUriag 
hbr henen? Wat deert u? Kan ik u knip Terleenenf 
«^eh t '' antweerdde '^ rn m ig PaImu 9 »¥e^gan ona aleehta 
een weinig hier te TerteeTen, ent de naepering onier Tef- 
▼olgena te ontgaan ; onbegrensd aal daaran enne dankbaar- 
heid weaoÉ. 

«-«Treet nieta»'' hertatte liinüaif j»het kan deae annee* 
dige knt ileehta tot eer Teratrekkent eene wïi herbergt 
aaaadieid Terkend . te hebben aan den aleai soa reeaurfk 
bekenden Doêmg tUmm. Ook aal nienMMid m hier aoeken* 
Snat hier wt van uwe afinatting, tot dat de aehadvwen 
▼an den naoht n rargmnnen in rauwheid uwe vlngt Toert 
te setlen. 

— Sdelmeedige AiAniuLf'^ atamelde Samsua» »hee kan- 
nen wy*«.,.. 
— Mï danken/' Tiel haar M hwiehelaar in de rede, aafn 



Digitized by VjOOQIC 



561 



«iel «He bewoneri tmi Mêtc mt dMielii omrkakeii ww^ 
fligif Toor konneB redder ^««iijr PiiMif alles, al ware 
lirt «ek kui levea, TeU ie l^bbea? 

■Ie vei Tüder jt Tm Bijn bedekten medeniiaiiaAr niet doori- 
si^^ode en d«urettbo?«a s^oe b^eelle aaa mei i aa ée bai^ 
ieiigewone kraekteiiiepainaiiig , traardaer Jil| s^ geliéüë 
«aimuikellk ^ered bad, geToalendeteloeg Dmemg fjOmm, 
Ifiliiof taan de whaeasebijimide aaabieéiiigfea Tati JaiMAmA^ 
Uwe laaMa fiei tereèebd roor ieder hnnaer een leger 
apreMen» ea bekofito daarop a^naa eeaigea iüuS alt te 
«aadea/oBinwt behoedaaamheid #ek S^reA' JeM e^ te 
apweto« flg Mid eek s|iiea akaf vit, geeaaine eobter 
lei oatdekkiag faa den irader der dDgeiakklge S^avaLA v 
maar tot a^nen, mede te Bima aanweii^» rrtend, dea 
imam !»▲&, aMt aitneodigiiig aan ^eaadlTaa, «poedig te 
kenway eia geaameidvk den alapenèen Haeaaiaar ie doodea> 
isatiéi. Bogtane, van dea Sottana begeerte kamie bek«iaMi 
bebbeade» wad bet meer geraden deaen» dan wal Aitai- 
mèMA te diittea. Uj iwintt%de<kM in aUer 19I den «rer^ 
üeder lifjfmebt, van ketgtea^ rernMaea ha en^ tenr^ 
de beide geUeren, in den laten arend, de .moegel^kbeden 
en geraren dee daags in een' diepen slaap vergaten, om- 
riiigda eeae tterko gewapende benéo bet faaia ran Avjl- 
masa4, die engedaüig de komst raa Isiêmël te gemeet 
lig. Be aanvoerder drong daarop , met «enigen dèr aSnén, 
naar boren: bet gevaar de^d de alapenden teretond ont- 
waken, maar tevens de kopeloosbeid van bannen toeitand 
Insien. ItiaAssx, om voor aièh zelVen alle verdenking 
te ontgaan, voegde «ich bjj de binncngedrongenen. Aan 
Maeng Pa&kbx werd dreigend bevolen sijn sijdgeweer over 
te geven, en als gevangene te volgen en, eer no^ de Ma- 
eassaar agn weigerend antwoord had uitgebragt, traden 



Digitized by VjOOQIC 



662 



€»mgB kr^gtiied^ toe, om Samj^wul tm, Kjn» sjde ,U 
«obturen. » Red mij geliefde,^' boo gilde sjj tdi, »of soe- 
ken wg beide ons heil in onxe yereenigiiig in dén. deod*'' 
Aol yan woede en wmnhoop » rloog on Daeng PAtan «ei 
4inibl««lie krii » opt de Aaawe^enden Aan : in ^én oog wen k 
'fand kj kon» die Suoü&i. durfden aan ie grepen , nodergo» 
.▼«id; OTon •poed% tuittoldo Axajbulmêx in sgn kioedof 
den • grond ; maar kei getal dor kinnendringenden word 
f ieedt groeier; wond op wond TorlaaMio do kraokft Tan 4eB 
JfaciJieakrioken j^eling , die nog menig een deed TaUea; 
«f ndelyk beseffende , dat xgn einde nabij wat > wior^ k| 
liok op ttgae geliefde en oUei kaar sgn blood% staal door 
ide korsi 9 ierwfl kij gelgkigdig » door een twaalftal 
pidi^n doorboord % op kaar l^k ontsield nedersoeg. 

Zo^ Yiel.dê edele iJaen^ ?▲&■■!, kij df Bimanosem nog 
laag éh een doMrifttgo ainokTerwekker mot aftcknwion 
irroose genoemd » bjj de s^nen als een keld geëerd* Hot 
gosod, doop keo) onidekt » is volgens de overlererlng nog 
in kot (gebergte berostoade on wordi door.nienwe monaion 
koi^«ki (1). Wionikoi derkalTO bekagen mogt dien sckal 



(i) Dt overievecteg van groote sditcten, in hec Do n goa e eic iie 
gebergte verborgen; betttac i n dcrdtt d op Biwta; men verbsalcrcr 
tevens» dat men ergens in een vry diepen koil , die een oid>eleni- 
merd inzigt toelaat ^ het goud door het kruipeed 4)ngedierte be- 
waakt dttideiyic kan zien liggen. Volgens sommigen zou die schat 
afsummen van zekeren daar begraven liggendeo Koning, wïjl hec 
van ouds de gewoonte der Dongonczen was» hunne dooden mee si 
wat zQ in hun leven bezaten ter aarde te bestellen. Volgens an- 
deren zou zeker Koning door zQne vyanden overwonnen, daar zQ- 
ne schatten verborgen hebben. Welligt echter is het eene voör- 
stelKng verwant aan die , welke sommige oostèrsche volken, van 



Digitized by VjOOQIC 



563 



op ie delTen 9 hi) begeve zich ilechU naar Bima en be- 
proeve zqh geluk» te meer daar de tegenwoordige Sultan 
den Nederlanders zeer genegen» en roor hem, die niet te 
Teel spoed vordert» mede zeer hulpvaardig is. 

Br. W. C. H. TOB Wina. 



het vaste land vtn Azië/ zich vormen omtrent het gebergte 
Kaf. Of iemand ooit beproefd hebbe het goud uit het Oongonee- 
tche gebergte te rooven weet ik niet: veronderstellhig echter 
Khaadde niet in een louter verdicht verhaal, alleen eene beschry* 
ving van zeden en karakters ten doei hebbende. 

6. u l^ s. 3S* 



Digitized by VjOOQIC 



SElfIGB AAlfMERKINGEN OTER NAMEIC EN TITELS 
OP CELEBES. 



Bij het leien Tan Ko. 5 van den rierden Jaar^f^aog fmg. 
492 , Tind ik mij opgewekt « de Tolgende aanmerkiagea 
medetedeelen 9 omtrent eenige namen roorkomende in het 
stukje getiteld 3 Padinggaloan.^^ Dit woord J^Padingga^ 
loan*^ 18 geen eigennaam » evenmin ala Panlagomle « maar 
de man over wien gehandeld wordt, was Cratng Pating- 
ïoan dat is yrijheer ran i'atitigloan. Dit Patingloan is 
II. 1. de naam een er zeer kleine landstreek » geen kalf nar 
benoorden het kasteel MoUerdam » en wel eeo oud leen 
van het Rijk ran Macaanar. Het is doorgaans een appa- 
nage van een der leden van het koninkiyk geslacht. Thaost 
weet ik niet , wie vriJTorst of leenheer ran hetselre is , 
doch denkelijk de .koningin ran Boni , want nog in 1825 
was de Craëng Patingloan eene zeer bejaarde vronw t 
moei Tan den koning Tan Tello , ondmoei Tan den koning 
Tan Macaêêar , en moeder der echtgenoote Tan den Bo- 
nischen prins ^roe Pandjiii » die thans koning Tan Bomi 
is. Haar' eigen naam weet ik niet ; bij denselven worden 
de Torsten , na hunne' Terfaefiing , ook niet maer genoemd. 

De naaradniding Tan Craëng Somöongko, in datselfde 
stnkje Toorkomende» is even Terkeerd. Om dit dnid^k 
te maken » dient » dat de oostersche eerbewijsing » Tan het 
naar het Toorhoofd brengen der handen, op ons CelebêB 



Digitized by VjOOQIC 



563 



blei bekend ifi* Be Torgten van Macattar, Boni en 
LoêWD9 genieten echter eene eerbewifslng in voorden 9 
welke met die in gebaarden reel overeenkomst heeft. De 
koning Tan Macaaaar wordt nooit aangesproken , dan met 
de benaming ran Scmbangko » en ieder antwoord gaat met 
die nitdrakking vergezeld. Be Boegineache rorslen van 
Soni en Loewoe worden in gelig kerroege vereerd met het 
woord Soempau Van deie vorsten sprekende segt men , 
van den koning van Maeaaear : % Craing Ma^gan,^^ 
Vtn dien van Boni: t^ Toeata Markan-^et^^ van dieii 
van Loewoe : » Patong 9^^ afkomstig (ni fallor) van » een 
sonnescherm 9 " welke h\f alléén voert. Is eene vrouw 
koningin , dan geniet haar gemaal deselfde eerbewijsing » 
aoo als in het begin deser eeuw het geval was, met den 
koning van Soping (tusschen 1814 en 1824 overleden) , 
die met de » Paijong^^ getrouwd was. 

Ik voeg hier nog bij » dat 9 zoo de vorsten niet in het 
bezit zijn der rijkssieraden » zij ook die hooge eerbewgzing 
niet genieten. Zoo was in 1804 Cratng Mangippe (de 
vrijvorst van Mangippe) koning van Goa^ doch nooit 
werd \ieï 1^ Somöangko'^^ jegens hem gebezigd » omdat de 
koning van Boni in het wederregtelijk bezit der rijkssiera- 
den was en gebleven is tot 1812. 

Uit dit alles blijkt dus dat Craè'ng Sombangko en Craing 
Patinglodn (niet Paiinggaioan) de titels zijn van vorsten 
en gi*en eigennamen en dat men een' persoon , die tot de 
geschiedenis behoort, niet met deze titels kan aanduiden 9- 
dewijl er op dit oogenblik nog een Craing Patingloan on 
Craing Sombangko aanwezig is. 

Het zij mij vergund , hier ook nog optemerken , dat er 
•ene gelijksoortige vergissing plaats heeft in de uitmuntende 
verhandeling van den diep betreurden Dr. W. C. H. toiL 

38*- 



Digitized by VjOOQIC 



566 



WiTEtLf getiteld: » TergelgkiBg van den tegenwoordigea 
staat" enx* voorkomende in den 3den Jaargang Tan dit 
Tijdschrift 1ste deel , blads. 579. Daar vind ik: »djen aloa 
gevreetden » volstrekt geen grondgebied besittenden Aro^ 
Pan^araJ*'* Pantjana (de r moet in n veranderd worden) 
is een leen van TanêtU f aan de zuids^e van dat qjkje » 
geiyk Lifoha99i aan de noordsgde ligt. Beiden syn de 
grootste vasallen van Tanêttê. De vorst over wien ter 
■angehaalde plaats gesproken wordt ^ waa de ejgen broeder 
van den koning 9 en leenheer van Pan^^tna. H| was de 
oorlogEsehtlgste en dapperste vorst van CeltiêM , welken 
roem sgn oudste aoon thana nog heeft. 



Digitized by VjOOQIC 



MEDEPEiXING OMTRENT ClXDfDERS C. A. 
TOOn SUIKERMOLElfS. 

CDe RcdiC|i« is vecEoch(, den. volgenden brief te plai«sen, en 
voldoec datxiin gereedelijk » tcrwql zy h%re bladiep voor . 
deigeiyke nededeelinKen g^iixne (^>en$telt> 

JDt Heeren Jf. N. te Soerahaifa. 

WelBdole Heerenf 

Uit UWEd. geêerden ran den 4den dexer» dienende in 
antwoord op den mgnen ran den Isten dito, waarbij ik U 
WEd. verzocht mij wel te willen melden in welke fabriek 
het m^ aangeboden stel cylinders» standaards etc. was 
vervaardigd » heb ik ontwaard , dai hetzelve het product 
is van de fabriek te F^enoordf tegenover de stad £ot* 
térdam. Het is met het grootste leedwezen , dat ik jnist 
daarom van den aankoop van dat stel • cjlinders en toebe« 
hooren , tot welk een geringen prQs mijj ook aangeboden , 
moet afzien. De tgd heeft mg, helaas! ten aanzien van 
de FijeHêordtche £sbriek » zoodanig eene treurige onder- 
vinding bezorgd p dat ik n^j wel zal wachten om m$ aan 
arbeid » uit haren schoot voortgebragt , immer meer te wagen. 

In het jaar 1840 is aldaar door den eigenaar van deze 
fabriek een volledig stel cylindera met toeb^ooran inge- 
kocht , vervolgens naar hier uitgezonden^ en alhier in 
werking gebragt. Geen jaar heb ik dit toestel kunnen 



Digitized by VjOOQIC 



568 



gebruikeii of het wis» uithoofde yaa de yoorbeeldeloose 
iledite bearbeiding» bijna geheel aan itok en ten eenennnle 
onbruikbaar. De assen der 9 aich uiterlgk fraai voordoende, 
cjlindersy braken eenige weken na elkander allen rlak h% 
de ejlinders af 9 zonder dat juist ^oote kracht wcs geror* 
derd of sterke aansetting had plaats geronden. Weldr» 
toonden mij deskundige machinisten hoe slecht die' assen 
waren gesmeed en bewerkt. Ik wilde deselye daarop on- 
niddelgk uit de cjlinders doen rammen 9 soo als bg elk^ 
as» die maar een as mag genaamd worden» kan geschieden , 
doch de yeelruldige bestanddeelen in de assen sdye maak- 
ten dit onmogelijk 9 on met boren hebben wg er eindelgk 
alle die menigte stukken uitgekregen. Wg hebben toen 
beronden » dat het binnenste yan die assen nimmer mur 
had genen en gansdie groóte bouten kwamen ongeschonden 
voor den dag » hetwelk dan ook ten gevolge heeft gehad , 
dat ik aan den eigenaar dezer fabriek , een stuk van een 
der afgebroken assen met deszelfs inhoud heb toegezonden » 
ten einde dit aan de vervaardigers in natura te vertoonen. 
€oede raad was nu duur. flet riet stond te veld* Eene 
belangr^ke schade stond dus voor de deur. £r viel niet 
te aarzelen. De constructiewinkel te Soeraba^a bewees 
mg hare hulp door nieuwe assen voor mg te vervaardigen, 
en, ofschoon de'^ko9ten daarvoor enorm hoog moesten be- 
taald worden , zoo was ik nogtans zeer verblgd , dat ik bg 
voorraad uit den nood was en het riet niet op de velden 
behoefde Ie laten vergaan, want dan zoude de schade 
eigenlijk hebben beginnen te wegen. 

Ofschoon door kundige Europesche machinisten opgezet 
en gesteld , begaven zich ook weldra de beide standaards , 
en een naauwkeurig onderzoek brigt tè weeg, dat het t-en 
volle bleek, dat dezehren juist op die punten, waar de kracht 



Digitized by VjOOQIC 



569 



kf i meest bare werking moei nUoèfeneii > de minaie eiérktè 
keMfen en dat ket derkalre dnidel^k genoeg wei^, 
waarem ea waardoor deaelven gebersien en gebreken wn- 
ren. Twee nieawe standaards bebbeh dat ondodmatig 
werk toen verrangen » xoodat nu dat stel cjUndersv oom 
anexis > tot beden eene somma Tan meer dan aobitien doi- 
send guldens beeft geabsorbeerd! 

)k maal na sedert rier jaren met drie stellen cjlinders » 
gedreven door twee waterraden, dat zijn: bet gezegde 
ongelakklge stel cjlinders yan mijne stadgenooten te Fyen- 
oord f een stel oylinden yan de Amsterdamscbe i&briek yan 
de Hoeren vxr YuBsnozï en Düsok y^sr Heil en een En- 
gelschstel cjlinders yan Low Moobs. Die yan de Amster- 
damscbe fabriek yoldoet » sedert 7 jaren , dat dezelye ond<^ 
mijn opzigt werkt, zeer goed^ de assen laten niets te 
wenscben oyer , en , zonder de yele keggen en yierkante 
uitlóopen der assen, zou dat werk inderdaad onyerbeter- 
Igk zjjn geweest. Ik yerneem ook dat de Heeren yjur 
YLtssurexï en Düdojk yiv Hbsx alsnn, door latere berigten 
yan datgene wat de ondervinding beeft geleerd , de uitlóo- 
pen der assen ovaal maken met slecbts eene keg. 

Hat deze wijze veel beter is, daarvan bezit ik onder 
anderen ook de overtuiging, door bet derde stel cjlinders 
en toebebooren op deze fabriek van de Engelsche fabrikanten 
IW 'MooBB , en boezeer bet mij in mijne betrekking voor- 
zeker aangenaam is , zoo doet het mij als Ifederlander nog- 
tans leed , te moeten erkennen , dat ik , na een vierjarig 
werken mei dit prompte, sterke en weinig door bet gebruik 
afnemende stel cjlinders van onze overzeescbe naburen, 
nimmer eenige moeite met dezelve heb gehad. 

üWEd. zullen dus uit al bet bovenstaande ontwaren, 
de redenen , die mij nopen , om ÜWEd. • mijnen dank te 



Digitized by 



Google 



570 



lietmgêa toot UE* aanbod van bei stel «ylinders c. a. - ram 
hêi oDgelakkig schip Ojfertfêêel f hoe biUgk en goedkoop 
UK. aanbod ook^s^n mogo. Ik aou andera f jukt ter TOr- 
▼anging van n^ne Figenoordert) leer zeker tot don inkoop 
•fn overgegaan. Nu .echter sie ik daarran af en betuig 
UB* B^en dank yoor UE. aanbod. 

Ik heb de eer te zijn 

UWEd. Bw. Dienaar 

G. BB RllBT. 

Padjarükan 8 Mêi ^SU. 



MKDËDEELING. 



Ter voorkoming van misverstand y a^jn wij veraoekt 
onsen lezers inedetedeelen > de reden » waarom de proeve 
van het Ja voansch Woordenboek van de Ueeren Wxavnn 
en VfujasB, voorkomende in de eerste aflevering van doaon 
Jaargang , mei de letters OJD (UT) \ oenen aanvang aeeast* 
Die Heeren hebben namelgk op die letters hunne keua 
laten vallen , uithoofde van de mindere belangrijidieid der. 
Etymologie bij de eerste letters» en dewigrsjj vooraamel^k 
ook van de Etymologische bewerking van kun Leaioon enne 
proeve wilden geven. 



Digitized by 



Google 



Digitized by VjOOQIC 



Digitized by VjOOQIC 



Digitized by VjOOQIC 



^ 



Digitized by 



Google 



HUSAMH 




Digitized by VjOOQIC 




Digitized by VjOOQIC