(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "T. Lucretii Cari de rerum natura: libri sex, ex editione Gilberti Wakefieldi cum notis et ..."

Google 



This is a digitai copy of a book that was prcscrvod for gcncrations on library shclvcs bcforc it was carcfully scannod by Google as pan of a project 

to make the world's books discoverablc online. 

It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subjcct 

to copyright or whose legai copyright terni has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books 

are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover. 

Marks, notations and other maiginalia present in the originai volume will appear in this file - a reminder of this book's long journcy from the 

publisher to a library and finally to you. 

Usage guidelines 

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the 
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to 
prcvcnt abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automatcd querying. 
We also ask that you: 

+ Make non-C ommercial use ofthefiles We designed Google Book Search for use by individuai, and we request that you use these files for 
personal, non-commerci al purposes. 

+ Refrain from automated querying Do noi send aulomated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine 
translation, optical character recognition or other areas where access to a laige amount of text is helpful, please contact us. We encourage the 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attributionTht GoogX'S "watermark" you see on each file is essential for informingpeopleabout this project andhelping them lind 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep il legai Whatever your use, remember that you are lesponsible for ensuring that what you are doing is legai. Do not assume that just 
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countries. Whether a book is stili in copyright varies from country to country, and we cani offer guidance on whether any speciflc use of 
any speciflc book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner 
anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite severe. 

About Google Book Search 

Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps rcaders 
discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full icxi of this book on the web 

at |http : //books . google . com/| 



T. LUCRETII CARI 



DE RERUM NATURA LIBRI SEX. 



VOL. I. 



Ufiph. ti l'ur. eia». Lucrrt. 



\- 



T. LUCRETII CARI 



DE RERUM NATURA LIBRI SEX. 



VOL. I. 



l'I 



IMph. et Var. Chi. Lncrrt. 



; 



' . 



t 



T. LUCRETII CARI 

DE RERUM NATURA LIBRI SEX 



EX EDITIONE GILBERT! WAKEFIELDI 



CUM NOTIS ET INTERPRETATIONE 



IN USUM DELPHINI 



VARIIS LECTIONIBUS 



NOTIS VARIORUM 



RECENSU EDITIONUM ET CODICUM 



ET 



INDICE LOCUPLETISSIMO 



ACCURATE RECENSITI. 



■ ^ 



VOLUMEN PRJMUM. 



T 



LONDINI : 

rURANTE ET IMPRIMENTE A. J. XALPY, A. M. 

1823. 







/^/o^^ 



CONSPECTUS 



EORUM QVJE HAC EDITIONE 



CONTINENTUR. 



MiCHAELis Du Fay Epistola Serenissimo Delphino 
Wakefieldi Praefatìo .... 

Dionysii Lambini Prolegomena de C. Memmio Ge- 
mello, cui poema suom obtulit Lucretius 
T. Lacretii Cari patria, genus, vitae stadium, ingeni- 
nm, mortis genus et tempas, libroram ab eo scrip- 
tomm numerus» consiliam Poét», argumentum et 
inscriptio operis, D. Lambino auctore 
Abrahami Preigeri Epistola ad Sigebertum Haver- 

campum • . • • 

Testimonia Veterum de Lucretio 
Explicatio Notaram quae in Variantiam Lectionnm 

indigitatione occorrunt 
T. Lacretii Cari de Rerum Natara Lib. i. 

Lib. II. 

Lib. III. 
Lib. IV. 
Lib. V. 
Lib. VI. 



1 
3 

21 



29 

48 
69 

78 
76 
196 
328 
442 
673 
714 



VI 



CONSPBCTUS. 



Animadversio Joannis Nardii de Fanerìbus Atheni- 

ensium .... 
NoTiB Variorum in Lucretii Lib. i. 

Lib. II. 

Lib. III. 

Lib. IV. 

Lib. V. 



- Lib. VI. 



Notiti A Litbraria de T. Lucretio Caro 
Recensas Editionam . . • • 

Recensus Codicam Mss. qui in Bibliothecis Britan- 
nicis asservantur ..... 
Index ... . • 



850 
871 
1062 
1204 
1334 
1473 
1582 
1725 
1730 

1749 



T. LUCRETII CARI 



DE RERUM NATURA LIBRI SEX, 



^ 



SERENISSIMO 

DELPHINO 



6. P. D. 



MICHAEL DV FAY. 



iMPRUdBNS qtiidem certe, ac insipientis forsan sapienttao 
consultas errare videar, Sbrbnissim b Dblphinb, quod eam 
Ubi phiiosophìam» quce irreligiosa sestimatar et impia, religi* 
osissimo Christiaoissimoqae dicaverim. 

Qais enim Philosophus aat Poeta Deorum providentiam 
negat impudentius, quis Animovum immortalitatem op* 
pngnat acrius, quis reUgionem onmem audacius toUit^ qi/am 
Locretiiisl 

Veram, si rem ex aequo etbono judices> Princbps Sapi* 
BNTissiMB, noa ea mente me accinxisse hoic operi existi- 
mabis, ut alienam a Religione Christiana disciplinam in 
lucem e tenebris revocarem: sed uti sua lingu» Latin» 
propria vis, et avita mundities, ac elegantia redderetur. 

QoamVis enim apud Lucretium reperiantur ejusmodi sen- 
tenti») quae a Christian» Religionis institutis abhorreant ; 
tamen Inter Latinos Auctores et gravissimus habetur, et 
elegantissimus. 

Nimirum dilucide, remotis etiam Fabulamm involncris, 
pura Latinitatis integrìtate, prsestanti sermonis elegantia, 
divino carminis nexu, mira sententiarum ubertate, gravique 
simul ac simplici styli majestate, de tota rerum natura sub- 
tiliter et acute disputat. 

DOph, H Vur, CUu, Lvcrd. A 



2 EPISTOLA. 

Unde, ut cetera taceam, possit et elatior animi magni- 
tado contra fortun» impetus, et major fortitudo contra 
superstitionem, et temperantia constantior ad versus aestam 
libidinis comparari. 

Hac accediti quod, si a paucioribus ineptiis atque im- 
pietatibus discesseris^ multa quidem tractat^ quse ventati 
ac rationi, pluim quae bonis moribus consentiunt ; et qusedam 
etiam apud eum prope divina disputantnr. 

Quod si in eo etiam Auctore plura, quam sunt, bonis 
morìbus contraria ofienderentur, cui potuit opus hoc conveni- 
entius in manus tradì, quamTibi, Prihgbps Sbrbnissimk 1 
qui, qua es cum mentis perspicacitate et judicii acrimonia» 
tum integritate morum ac sanctimonia, vales inprimis et 
verum a falso, et rectum a pravo discemere ; et quem mag« 
nitudo magis ad causas rerum investigandas excitat, quam 
novitas allicit. 

Itaque ut apes ex singulis floribos id unum decerpnnt, 
quod ad mei conficiendum aptum est et utile, ita Tu» 
Princbps Sapibntibsimb, qu» ad rerum cognitionem et 
verborum elegantiam videntur plus valere, ea duntaxat dili- 
genter et accurate coUiges. 

Quod quo libentius facias, jussus sum Lucretianum Car* 
men simul et purgare mendis, et notis atque interpretatipne 
illustrare. 

Quam bene, nitùl dicotTui est acerrimi jndicii,SBRBNis* 
BIMB DBLPHiNB,8esti]iiare,quam8edolofecerim: et, quod 
peccatum est, humanitatis excusare* 

Spero autem futurum, ut» qui amio superiore meum in 
«spianando Manilio studium et laborem benigno honore 
dignatus es, meam quoque in illnstrando Lucretio operam 
et qualemcumque industriam non dedigneris. 

Atque hoc amplius, et multo majoribus votis expeto, ut 
vivas felix, Prìnobps Sbrbnissimb, literarum et literato- 
rum praesidium ac decus. 

Latetiv Paris, vii, K. Jmiil 

MDCL1CXX. 



WAKEFIELDI PREFATIO, 



Obbitum, sciteLector et enidite! Lucretìanomm carmi- 
ttum, corìs meis expolitoram, atque, jnstse recensionis ope^ 
ad pristinum caltam nitoremque» in quantum per scriptos 
còdices atque mediocritatem sagacitatìs mese et doctrinas 
Kcuerit^ reformatorum, dudum promissione susceptum, tan- 
dem tibi, sed serias alìquantulo quam vellem, spe trepidus/ 
et, si quis unquam, diffidens mei^ reprsesento. Sic profecto 
se res habet : cam animum ad bas pretiosissimas Latina- 
rum literarum reliquias cxomandas primitus adjecissem» 
jucundffi magis relaxationis, quam negotiosse virium con- 
tentionis, mihi munus spondens» non nisi de breviore com- 
mentario cogitabam : postea tamen, operis limine vix inito, 
hunc et amplissimum pbilosophum, et gravissimum poetam, 
tatita commentitiarum lectionum foeditate devenustatum de- 
prdiendi, ea adulterini scabitudine sermonis multis de 
causis incrnstatum, ut occasionem, band instrenue obeun- 
dam, sed piane dignissimam mihi videbar nactus, in quam 
fecultates ómnes qualescumque> tum erudi tionis tum ingenii 
mei» studiosissime coUocarem ; nullos labores defugiendo^ 
esse, ììullam non libenter efferendam esse solicitudinem, 
mecom statnens, si modo fructus inde aliquis bonis literis 
fbrle fortuna provenire posset. Tandem vero, re gradatim 
procedente, ac materia se latius, ut fit, in omnes partes 
aperiente, cum tot tantisque difficultatibus mihi esse con- 
flictandum vidi, tam propter molestias operi tanto proprias, 
quam innumerabiles adventitias ex editorum priorum vel 



4 WAKBPIBLDI 

socordia, vel inscitìa, vel temerìtate denique, ùwìp pJgov cu- 
malatas, ut de conatas mei successa, adhibitis etiam studio 
improbissimo et sedulitate morosissima, piane despcrarem ; 
debilitatus animi, atque coeptis audacibus paene consterna- 
tus, dom naviculam meam, immensa cujusdam vastitatis 
solitudine fluctuantem, tremebandus contemplarer: 'maria 
undique, et undique coelum ! ' Etenim, mirentur licet in- 
experti, vere mibi dicturus videor, ne unum quidem ex illis 
omnibus, qui per a^.vi flumen ad usque nostra tempora de- 
voluti sint, scriptoribus Lucretio minus emendatum vulgo 
manibus lectorum teri; aut in cujus textu, quem dicunt, 
concinnando magis susque deque habitam vetustorum libro- 
rum fidem passim senties. Nam, ut concesserim. Cari 
nostri argumentum non ea esse amoenitatc, quae turbam lec- 
torum, de rerum natura et abditis philosophiae parum soUci- 
torum, suis illecebris sponte trahat; simplicitas tamen 
orationis purissima inaffectata, ingenii lactea abertas, in 
omnigcnos lepores late difflnens, sincerissimus insuper ele- 
gandarum poéticarum gustus, nativo quodam sensu rectis- 
simo delibatamm; et varietas numerosa versuam, lapsu 
facili decurrentium, et melle Museo vere contactorum : base 
omnia severitatem subtiliorum disceptationum deliniunt 
usque adeo, ac devincunt, 'Molliter austerum studio 
fallente laborem,' ut nemo sit ingeniis non fucatis, at- 
que elegantibus, demerendis accommodatior ; nemo, qui 
^iligentiam fideliter tractantium pleniore proventu remune- 
rabit. Nimirum, si rerum, de quibus disputat, obscuritatem 
et jejnnitatem liberaliter intuearis, Lucretius auctor est phi- 
losophiae poeticus longe longeque dilucidiòsimus ; nec sunt, 
nisi rarissimi, in opere toto loci, qui desiderent interpretem, 
aut lectorem modico perspicacem morari queant : hoc au- 
tem, ob depravationes potissimum, poetai nonimputandas: 
id quod, expertus usu rem, tutemet band segre confiteberis. 
fiis igitur de causis, vebementer equidem mirari solco, tam 
paucos literatorum hominum extitisse, qui versaverint Lu- 
cretianam maturam rbrum ; tam paucos, qui prò mentis 
admirati sint artificem Musamm consommatissimum, et post 



TUAWATIO. 5 

Ennimn, (cnjus operum jactura vulnus longe aUissimnm et 
immedicabile prorsusphiiologise inflictum est,) Latinae poe- 
seoa parentem : sed miror vebementius, etiam pancos ex iìB 
paucis indoiem styli Lncretiani percepisse : vix enim, con- 
ìGdenter loquor, vel unus reperietùr criticorum doctrina 
celeberrimoram, qui felicem in eum conjecturam perieli- 
tatua sit : quod in operis decursu, et maxime incredulis, 
liquidissime patebit 

Geteram, ut mea in hoc officio explendo subsidia singil- 
latim perseqnar; Lucretius noster prìmum post renatas 
literas typis emlgatus est Bresci», per Ferrandum, sine 
anni mentione : de quo libro tamen inaudivi tantum ab ho- 
minibus rerum typographicarum, et exemplarìum veterum, 
callentissimis. Hujusce editionis ne unum exemplar qai- 
dem in Anglia aaservarì creditur : et de illa nibil amplius 
eomperti memet habere fateor. Lacem vidisse perfaibetur 
circa annum salutis mcccglxxh. 

Editio secunda, in folio, quse vulgo princeps existimatur, 
ad calcem sic inscripta est : 

T. Lucretii Cari, poét» phiiosophique antiquissimi 
De rerum primordia natura ad Memmium 
làber sextus et ultimus explicit foeliciter. 
Paulus hunc impressit Fridenperger in Verona, 
Qui genitus est in Patavia Ala magna. 
Ab incamatione Christì : mgccclxxxvi 
Die vigesimo octavo septembrìs calen. octobris. 
Qaam sit omni genere corruptelarum refertissimus bicce 
liber, apprime tamen -irtilissimas, nostra lectionum varìarum 
recensio satisindicabit. Aliquoties profecto, sed rarissime, 
▼itia quasdam, longe crassissima, prudens silentio preeterii ; 
DuUum omnino usum habitura, sed nitori nostrarum solum- 
modo paginarum dehonestamento foedissimo futura, et pari- 
tura porro tcedinm lectoribus. Sic, exempli gratia, si pueo- 
rum offendissem prò puerorum, et prassis prò pressis, atqne 
hiijusce farinas subinde alia, maini conticescere : quod 
mbijo minus monendum habeo, ne pretiosissimis quibusdam 
varietatibus firaudatum se lector curiosua putet. Hanc 



6 WAKBPIBLDl 

% 

prius edìtionem, quam mihi fors eam obtulerit sere proprio 
rediniendam^ in meos qsus commodaverat ex bibliotbeca 
ejus sumtaosissima^ et exqoisitissimis, omne genas, librìs 
adimpleta, Clayton Crachbrodb ; vir egregie et acco^ 
rate doctas, sed propter moram simplicium candidissimam 
saavitatem^ et animi benignitatem homine literato dignam, 
longe laudatior; quam omnibus quidem mortalibas piene 
semper solet, mihi autem etiam peculiariter^ praestare. 

Optimi ejusdem viri humanitas me devinxit insuper mon- 
stratione Venet» editionis, qu» tertia est, et Hieronymi 
Avancii cura procurata prodiit apud Aldnm, quartce formas, 
anno M u. Monstratione dixi ; nam usus uUerior superva- 
caneus fuisset, cum profiteatur editor, se nuUum esemplar 
antiquum adhibuisse mann scriptum, sed conformavìsse 
textum ex Veronensi ; parallelis aliorum scrìptorum ìocu^ 
cum Aristotelis operibus, aliisque scriptis veterum, in sub- 
sidium convocatis. 

. . Denuo typis cnsus est Lucretius Venetiis, in iisdem aedi- 
bos Aldinis, forma duodecima, anno mdxv.^x recensione 
atque castigationìbus Andreas Naugerii : qui nuUorum interea 
librorum Mss. praesidio se sufFultum esse praedicat ; et so- 
Inmmodo 'cursim dicitur, propter ipsius occupationes, et 
importunam impressorum festinationem, tamen accurate, 
recensujifie/ 

Ad AldBnaD prioris nprmam Juntina potissimum compo- 
sita yidetnr; quas lucem vidit Florentiae anno mdxii. in 
qua licet exomanda Petrus Candidus se ' vetustis exem- 
plaribus collatis ' usum glorietur, et tebelis Fontani MaruU 
liqne temere inducta expungendo adhibitis,' memini, me 
non nisi paucas scripturas discrepantias deprebendisse, 
quoties operai pretium babuerim eam componere cum hac 
Aldina: qoas pariter nihili, si crìticam commoditatem 
spectes, faciendas puto. Exemplar Juntinum, anni mdxi. 
quod memorant Havercampus et Fabricius, nescio quam 
ob rationem ad hunc annum 'referentes, ipsissima est base 
editio, de qualoquor; et, cum Aldina consimili, mepos- 
sessorem babet* 



PBiBFATlO. 7 

Interea^ cum magno commeiitariorain appaiata, Lacretivs 
prodierat ' BonoiiÌ8&> ex ergasterio Hieronymi BaptUtao da 
Beoedictis Platonici Bononiensig, a Joamie Baptista Pio 
editns, amio Domini mdxi. kal. Mail/ Opes, qum sibi ad 
emendandum Lucretii Carmen competerent. Pina ipsemet 
sic percenaoit : ' Contnlimus, non gine aeromnia Tigiliiaqne 
diotinia, codicem Veneti Heimolai» et Pomponi Romani ; 
codicemqne non omnino malnm, qui aenratur Mantuee^ in 
bibUotheca quadam saborbana, qui fiiit Tiri non indocti, 
gentil dariasim» Stiotionim. Non deftiit PUlippi Ben>» 
aldi^ pneoeptoria. qoondam mei, nane coUeg», impresana 
quidem, aed tamen perpense examinataa: Codri quoque» 
grammatici Bononiengia ; cujas copia mihi per Baiiholo* 
meum Blanchinom, viram eloqaii excniti«iimi, facta est : 
ManilUqae pobtm industria mira castigatmn, non défuit 
esemplar, Sefero, Monaco Piacentino, graece lalineque 
]>erdocto, Masarum atbleta, non gravatim oftrente. Ex 
quibus, sicuti Zeuxis, ex quatuor diversis corporibus^ 
jufian, et, ut arbitror, integerrimam, formam Lucretio prmstl* 
timna.' 

Optimm frogia base est editto, et nobis per fideUssimam 
4i%entiam tractata : nec addubitem tamen, aliorum exem- 
plarium teatimoniia devictus, quin Pius ad arbitrimn, nec 
admonitis lectorìbus, pootas contextum plurifaiìa^pi: immutar 
verìt ; et, an loTibos de causis banc sententiam inimicioTem 
pronontiem, penes alios, perlectis omnibas ac perpensis, ait 
jadidum. 

Obertoa Gifenras uberìbus magia, quam accorate doctis, 
oommentariis, indice tamen philologico perutili, Lucretium 
ìnatruxit. ' Scriptoras veterom librorum plus qaam octo 
ae perpeodiase' jactat, et nactam eése * non paucas emen- 
^ationes, variasque in poetam nostrum lectiones, quas vir 
doctissimus Antonius Ooldinghamas, homo Anglas, ex 
libris calamo exaratìs in patria sua studiose ac sedalo col- 
legerat,' utiGifanius opinabatur. Hoc utoumque sit, limato 
judicio, aine quo frustra Crìtico exeroetur, destitotus 
iUe vir, diligens quamvis et oruditus, parum contulit. 



V W4KKFÌBLOI 

Bue fialtem judice, ex quo Lacretii contextuft emendaticMr 
evaserit 

Non alins post hos esse videtur editor, qui còlitextiim 
l4iCTetianiim ad libros scrìptos exegerit, praster Lambinani» 
Creechium nostratem, et Havercampnm. 

De Lucretio prìmus istius triumviratas doctis animad- 
versionibus pradclare mérìtos est ; Lambinum dico : qui usua 
est, ut ipsius verba proferam, 'in Lucretio restituendo» 
Rom» quidam tribus Ubris Mss. uno Vaticano; altero^qui 
fhit Grabrielis Faemi ; tertio, quem Scipio Tertins Neapoli- 
tanus ei commodato dedit: Lutetias vero dnobus» uno 
Memmiano ; altero, Adriani Tumebi libro, ad Bertinianum 
codicem diligentissime et accuratissime usqne ad libnun 
sextum duntaxat comparato/ 

Equidem non is sum, qui virum ingenuis artibus pemtins 
imbutum, et amatoribus Lucretii necessitndine multorum 
officiorum devinctissimum, fidai sublestioiis libenter arguam: 
nefas tamen esset, et crimen publicum, dissimulare» multa 
mihi in hoc munere defungendo scrupulum super bac re, 
manu scrìptis scilicet exemplaribus Lambini, non levem 
iigecisse ; in quse lectores nitro occursabnnt, et de quibus 
suum judicium, hactenus sunimonitos, prasstiterit integros 
exarcuisse : res igitur a me relinquitur in medio. Hoc 
interea d§ plano nqllus dubitaverim affirmare, me neminem 
Bovisse, qui contextum scrìptoris cnjuslibet, auctoritate 
membranarum leviter conculcata, propriis conjecturis infer- 
ciandis, per effasiorem licentiam, atque inconsnltam magis 
temeritatem, passim praofractius vitiatum et deturpatum 
dederit 

Creechii in Lncretium merita longe inferius jacere, qnam 
quodvulgnssoleat existimare, memet habeo persuasissimum. 
Eum alicubi, ut Gassendi plagiarium, Valckenaérus insi- 
mulavit; ea vero utcumque se res habeat, certe iniquiqr 
esset, qui landem, utilibus ejus ad illustrandum Lncretium 
collectaneis philociophicis acquisitam, cuperet deterere, ri 
modo, qucB citra controversiam sumserit aliunde, promtiore 
animo ad auctpres primos referre vir ingeniosus iUe se para- 
pnaa ostendisset. 



FRJBFATIO. V 

III maxima parte merìtonim Havercampi pono^ qaod 
oodicmn Lagdanensium diligentìoiem nobis collationem re- 
praraeiitaverit, et amici sui Preigeri nonnuUas animadver- 
siones, eraditas illas acutasqoe, protraxerit in lacem : nam 
doctissimus editor de penu proprio paocissima^ nec ea 
quidem magni pretti, depromsit. 

Verom enimvero» ne qni^, mores meos haud expertns, 
wm, censurse sèveriorìs fortasse postulet^ libet Emetti judi- 
ciam, super hac re in bibliotheca Latina Fabricii factum, 
▼ìm propngnaculi» subjungere : ' Omnino hoc opus suum 
peritioribna non valde probavit Havercampus. Inter omnes 
editores principàtns debetur Lambino et Creechio ; buie ad 
intelligendum maxime, illi etiam ad criticam ratìonem. Sed, 
qui has res recto tractare possit, is, si snscipere novam 
aditionem velit Axptfiilei ea, quae hodie peritis probatur, et 
cnjtts exempla recentioris temporis habemus, magnam tan- 
dem parare sibi possit Séd absit usitata nostris temporibus 
fiwttnatio, et lucri cupido.' 

H» aunt omnes editiones Lucretii, quantum equidem 
ìntellexerim, ope codicum Mss. procurata^ ; si modo singula- 
rem exdpias, de qua mox dicetur. Nihil igitur tandem 
auperest, nisiut exponam,qitibus denique novis adjumentis 
stiffultos, quibus prmsidiis animatus ac vallatus, ipsemet 
ad iioc munus exequendum, grave profecto, difficile, et 
SMumnosum ! accedere non expalluerim, 

Jam decem fere anni lapsi sunt, ex quo Fabrì Lucretium 
emerìm, ftnrm» qnartae, cum bibliotheca Ricardi BenOeii, 
qui sumnii Bentleii voluntatem testamentariam executus 
fBst, et magna ex parte librorum haereditatem adiit, auctione 
publicà divendefetur. Hujusce exemplaris prim» plagulm 
Dotationem sequentem nescio quis prsefixit : 

' Hic liber est Ricardi Mead : not» vero Mss. in mar- 
gine, sunt magni illius critici Rie ardi Bbntlbii, exipsius 
codice exscript».^ 

Vir magnus nimirum, inter paucos doctrinse copiis in- 
structus, sed sagacitate subtiliore, et acutissimi ingenii 
ralocitatibui, quodam modo rais, crìticorum omnium^^ me 



10 WAKEPiELDI 

judice, praecellentissimiis^ diligenter veraaverat Lacrotiam ; 
Bed neque libros mann exaratos, neque retnstifui impressos, 
aullam deoique pr»ter anam Fabri exempfatfe Tidelnr 
adhibaisse ; cum saepios imitationes prìonun poetarom 
margini alleverit^ Lambino et aliis jam dadum occupatasi 
Cam locis qaibnsdam Diogenis Laértii pervagatis. Anim» 
adversiones itaque, qnas ille coryphssas criticorom snb- 
ìnde sparaerit, non erant severiore judicio perpens», 
secandisve cogitatiombas matoratae ; in uno autem atqae 
altero loco per acumeo, vere Bentleianam, quasi dirinitaB 
vir summus rem expedi vit : qa» suo tempore comparebunt; 
nam supervacaneum esse arbitramury inunorari rebus» 
hi opeiìs decnrsu lectoris sententiam subituris : quam ubi^- 
que Uberrime de nostris exerceri velimus. Vero qmdem 
aimiie est» notas plures Bentleianas in Lucretiu^» et 
laboriosiores illas atque castigatiores» in manibus adbsevere 
Ricardi Cumberland ; qui ex filia est Bentleii nepos» et 
h»res aviti ingenii certissimns. Aliomm etiam libromm» 
pretiosissimis ayi sui commentariis perscriptorum» soUtarius 
possessor est ingeniosissimus iUe vir ; quorum usum mihi 
per alios petenti prorsus denegavit : illaudabili sane spe- 
cimine caninae cnjusdam maUgnitatis ; cmn nec ipse 
copiis sais uti yelit» neque aliis utendas impertiri. Haec 
autem noA videntur gravius dieta» atque inhumanius, quam 
res postulat literaria» et ipsa Ratio suffìragiis suis com- 
probabit 

Codicem cbartaceum manu scriptum» in folio» ni tidissi- 
mum» vetustum» et optimao notae» cum solus castigatissi- 
mis et antiquissimis exemplaribus saepiuscule consentiat» ex 
publica bibliotheca mihi Alma Mater» quondam mea» Acar 
demia Cantabrigiensis» subministravit : opes suas baud 
invidens eruditis ; neque» ut soror ejus Oxoniensis» exém- 
pio nimis erubescendo» thesauros Museos» qui debent» ut 
aér et sol» omnibus communes esse» proprìis parietibus» 
inclasos dicam» an abditos ac sepultos t in aetemum conti- 
ueas. Hic autem codex olim erat Askeviance bibliotbecsc 
.«iiffti|Xiov* uode pretio redemit Academia. Tractationem 



PRiBFATlO. 1 1 

^os mihi impetravit amicos meus» semper ac maxime 
colendiis amanduaque, Robbrtus Tyrwhitt : qui me 
.tyronciilam Ck^egii Jean, abbine annis qaatuor et vigiliti» 
jrade jam twn dcmatiiSy favore sao spente prosequi noa 
dedignatus est, et etiamnnm profecto fovet. 

Airàg iyoò ri/xav n, xcà àvigimoif ^iX^ra, 
Uùkkmv ^ftioWy Ti, xa) Jmroov, wgMtv iXo/futv. 

. Hi^qsce exemplaris, qnod perfanctorìe nimis nUU 
TÌdebaf evolvisse, et inconsulto citius remiseram» nke»- 
riorem usnm a doctissimo protobibliotbecario» Bjcarik) 
Farmer, obtinnit Gjboboius Stjbbvbns», vir ingenio et 
«nidltioiie poUentissimns, cQjos fama mei prwconii non 
indiget; mibi vero nnnqnam sino et bonoris et amoris 
•aensn nominandns. 

.Secondai» mihi coUatns, Ms« codex in Museo Britan* 
nioo servata? ) forma minima» membranaceus» pulchie 
acriptns, ssDcnli %y. 

fiidem bibliotbeca instmctissima mibi tertinm exem- 
piare Ms. aetatis ejusdem com priore, suppeditavit» char- 
tacenm, in quarto ; qui deficit tamen infeliciter cum versa 
S82. libri VI. Scatet erroiibns scriptionis codex iste pli»- 
linds ; sed ortbograpbi» vetastioris prse ceterìs omnibus, 
taltem meis, tenadssimus videtur. 

Tertium denique Ms, librum, chartaceum, et forma 
simili, sed saecoU sequentis, eidem bibliotbecse debeo. Re- 
centior est profecto, qaam cui tato, reliquis dissentientibus, 
confidi possi! : nec tamen hic etiam omnino fractu suo 
oaruit. 

Sed et alium insuper scriptum^ibrum, de quo nihil cogi- 
taveram, mibi permisit evolvendam vir bumanissimas 
Edvardus PooRB, cum promtissima benignitate, a lau* 
dabilibus in bonas literas afiectibus derivata. Nimirum 
manus recentior bone codicem exaravit; cam vero co- 
jusvis impressi tjrpis libri non sit apographon, sed codicem 
quondam Ms. certissime in exemplar babuerit, non sper- 
neiida est ejus auctoritas, quoties antiqniorum libiorum 



12 WAKBPlfiLdl 

lectionibas in subsidium accedat. Utram plnres sint Lu- 
cretii codices Mss. in bibliothecis Anglicis, vel publiciji 
Tel prìvatis, piane nescio : et causse sont, qaa theologic», 
qm, poUticse, cur nostrates eruditi non sint ad me foven^ 
dom, et conatas meos promovendos, nimis propensa vo- 
Imitate : has aatem, quod impensissime Isetamnr^ ac serio 
trìamphamus^ jam jam evanescentes video; nt^ exorto 
sole, matutini rores evaporantor : quod ideo in transcursu 
ttooitum volai^ ne nimis incuriosi fortassis, aut indiligen- 
tioris CDJusdam, crimen apud aliquos, cainmniis inbiantes, 
immerito subirem. 

Anno MDCGLXXXVii. Lucretius impressus est Viennis 
id codicem Vindobonensem^ curante Francisco Carolo 
Alter, gymnasii Vindobonensis professore. ' Extat bic 
codex membranaceus in bibliotheca CsBsarea Vindobo«- 
nensi, et sceculi md. scriptùra nitet quidem elegantis- 
sima, sed multis adeo vitiis foedata, ut in calce operis longam 
satis vitiorum serìem iis hominibus adjungerem, qui codi- 
eom Mss. vitiis delectari, verius dicam, nugari, consue- 
Torunt/ 

Scilioet inter illos nugatores, qui scripturam ipsissimam 
^netusti codicis, sive sincera sit, sive demum vitiosa, fide- 
liter repraDsentatam velint, egomet nimis velim nomen prò- 
fiteri meum : et gratias ago libenter maximas, habeoque, 
buie ittigir/ort, quod vitia hujusce codicis notaverit ; cum 
ganuinas aliorum librorum lectiones, atque band dubie 
Lncretianas, saepiuscule confirment. Utinam, frifyyt yvi^n ! 
somnns tibi, tunm munus exequenti, non aliquoties snb- 
repsisset; nec conimentitias recentiorum emendatorum 
•éivinationes loco viiiorum codicis, in contextu nimium 
nimium negligenter, uti vehementer suspicor, reUqutsses : 
quod sane te sabinde quidem, quamvis inconsulto forsitan, 
fecisse, mihi est in omnium longe persuasissimis. ' Unum 
, |ioc maceror, et doleo tibi. Carole ! deesse/ 

idem editor*. noo est. etiam dedignatus ascribere codicis 
•Iterius vitia, nufi lìtnTrrTTTnftwwimff i^uiìrtnntr demerm 
m^idiis. Hioc9 codex, in eadem bib]iotiiéca~'rdpoirift08. 



PRifiPATlO. 18 

continet ' fragm^ita Lucretii ex libris, ti. iii* et vi. a ver. 
748. asqae ad ^nem; et in principio sascoli xiv. exaratmi 
videtor/ 

In brevi notitia literaria de variis editionibas Lacretii^ 
qnam professor ille, delicia» nugatomm, suas praefixit, 
nentio facta est exemplaris in bibliotheca Vindobonensi, 
Venetiis impressi per Theodorum de Ragazonibas, anno 
MGCGÒLXXXXv. quam editionem eqnidem nanqnam 
vidi : sed eo minus hoc infortaniam dolendum est, qnod 
expressa sit ad editionem Veronensem, judice professoie 
nosteo; com ' multis in locis, atqae adeo in lacnnis, emn 
illa exacte conveniat/ 

Jam vero, quo melins caveremus, ne moles inatilis 
editioni nostrae ex prolixis repetitionibus accrescerete et 
pretium pariter incenderetar ; libros illos, qui varietatibns 
cotdicnm Mss. sint instmcti, et ipsos codices tractatos 
Wfotns, compendiariis characterìbos significandos esse duxi- 
mns : quorum nnncin ordine ratio reddenda est. 

V. ed. Uteras designant editionem illam Veronensem, de 
qua modo, quot habuerim dicenda^ dixi. 

Bodl. designat codicem Bodleiannm Oxonii, cujus ac- 
curatam atque novam colla tionem se nactum esse gloriatur 
Havercampus ; nam Creechius prior adhibuerat. Cam hòc 
codice et editione Veronensi tanta est consensio varietà^ 
tnm, nt valde suspicatus sim dolom aliquem collatoris; 
Beqne prins hac suspicione sum solutus, quam ad secun- 
dum Ubrum meas animadversiones continuaveram : tum 
demum vir amplissimus, Guliblmus Jackson, B. D. 
in Academia florentissima Oxoniensi prselector Graecae 
lingnce doctissimus,. cum quo forte fortuna in bibIiopolrcu|| 
quoddam Londinense conveneram, et super hac re ser- 
mones caederem, falsam et iniquam opinionem, isto de 
codice, non ex vanis rationibus susceptam tamen, me be- 
nigniter dedocuit Re vera in bibliotheca Bodleiana ille 
codexhodieque asservatur; sed non magnam vetnstatem 
jactat, ncque multep frogìs sunt, qu» referuntur, varia- 
tionesejus : ideoquenòn modo minus poenitet indiligeatius 



14 WAKBPIBtDI 

recensiti, sed angor leVius, inhumanissimas bibIloiheo8& 
Bodieianae leges, omnibas mortalibus, levissimo saltelli 
contactis sapore doctrinarum, odio atque execratìone prò- 
sequendas» mihi liberam tractationem ejus haiid permi- 
sisse. ìlox, ut augurari soleo, illucescet ille dies, cmr 
doctos homines et literamm peaetralia pudebiti se tam dia 
baibaris bisce conditionibas patientw esse coIligatos«r^ 
Cetemm» satis saltem constai» exemplari Bodleiano, et 
editioni dict» Veronensi, nnnm codicem» vel ejnsdém 
prorsQS fainiliae, prò archetjrpo primitas extitisse. 

Gtottorp. fr. Oottorpiannm est fragmentom» Haveromnpa 
atqae aliis eniditis celebratami setatem attingens 800. vel 
900. annoriim ; qnod infauste tamen explicit cum Tersa 464. 
secondi libri. 

P. Pii est editio Bononiensis, de qua sapra. 

Vind. literae exemphur Vindobonense, modo memoratam 
nobìs» indicant : Vind. fr. vero» fragmentomoodicis» ibidem 
declaratum» qaod incipit ad lib. ii. ver. 658. intermmpitiir 
ad lib. 111. ver. 614. nec prias de novo exorditor» qoam ad 
lib. VI. ver. 747. devenias ; unde ad finem libri contìnenter 
p«git 

Voss. L. B. prior liber Ms. membranaceos» duorom pul- 
cberrimorum ac vetustissimoram» quondam Isaaci Vossii^ 
qui in Ubliotheca universilatis Lugduni BataTorum asser-' 
vantur» a me designatos est ; 

Voss. vet antem posterior liber : quorum varietates re- 
censuit Havercampus. 

O. codex est Domini Poore, supra laudati : prius autem 
ad paginam quadragesimam volumen hoc prograssom est, 
Ijusm hicce liber mihi in manus venerit. 

Cani. Cantabrigiensis liber est. 

Mus. B. 1. 2. 8. codices Musei Britannici» ad ordinem 
recensionis nostrae» super illis habitse» in praBcedentibus. 

Valde laboravi in orthographia textus Lucretiani consti- 
tneada ; ut àfxeuvwmi nitorem illum» ac iorem femigìneum 
venerand» vetustatis» importonis correctorum nianibus pas^ 
sim detersum» in quantum sana grammalicocam prisoorum 



FRJLPATIO. 15 

judicia et subiiide codìcom andoites saffingafentnr, redac- 
cenderem. Be» base erat ostentatìonis quidem parvae, aad 
peiqiiam aenimiiosay et nmit» diligenti» ac industri», ut 
ratìones ejw ad Hqiddain perducerentar, et aliquo tandem 
modo constaieitt sibi : sed beec diligentìa et industria, nisi 
simile Begotìam fungentibos, non oomparebnnt tamen. Pio 
officM nimirum haboi multam et ingratam operam in hac 
re ponere ; sed, tantis tenebrìs b»c tota ratio involuta est, 
ut Bialim lectoris ad indulgentiam confugere, quam censo* 
ram provocare. Quotìes fax libromm scriptomm mihi pne* 
luoeret, in plarìmis band dubitabam sequi : . sed multa snnt 
adhuc in hac re lectios oonstìtuenda ; de quibus meo judi- 
cio manns trepida non ausa est obsecundare. Cum veto 
sententiam meam in commentariis super hac disputatìone 
saspenumero interposuerim, non necesse est, ut in hoc loco 
tempns teram ; itaque ad alia me transferam, cum te ad 
Vossium demandaveco, de hoc orthographi» negotìo scite 
statoentem, in art gramm. i.43. init. atque, prout ingenumn 
vimm decet, commonuero, unam et alteram dictìonem emià 
in primis plagulis aliter, atque in sequentibus, memoria! 
vitìo, exaratam ; quamvis secundas partes ageret impendio 
viriliter perdiligens inspector operarum ; cujus acumini ncm 
pagince solnmmodo, sed commentatìones me», tempestìvam 
aliqiiotìes expurgatìonem debent. Nihil autem dissimo» 
landom doxi, quamvis h» minuti» turbam lectorum proba<» 
biliter effngitor» viderentur. Libenter sperem, simplicem 
hunc errorum leviosculorum confessionem editioni me» con» 
venire ; yel plures et crassiores fortasse virtutibus suis re* 
demtorsB^ nisi parenti soo nimium blandiatur, nihil soia 
viribos paicentì, ot in manus hominnm quam emendatiii^^ 
sima veniret. 

Nil cumolat, verbisque nihil fiducia celat: 
Focati sermonis opem mens conscia laudis 
Abnuit — • 
Porro com Virgilium, poétic» compositionis artificem 
absolutissimom, Lncretins noster, ingenio poetarom Bo^ 
manornm maximus, (nisi fortassia unius Uli de palma me- 



10 1VAKKF1KL01 

rito contenderÌDi luxuriosissinii Nasonis ubertas et ampli- 
tudo J magna ex parte, qaantns est, effecerit ; venustis homi- 
Bibus me rem valde jucandam factunim esse credidi, si 
Minciani vatis imitatiooes imdique cooquiierem, et cum 
exemplaribns suis apposite conmiissoB specialiter exhibe- 
lem. Hanc esse mei laborìs partem nullo modo infiractao- 
sissimami ab ostentatione licet longissime remotam, depu- 
tare soleo ; et amoenissimam futuram bino institutam com- 
parationem hominibus elegantioris ingenii libenter augimxr. 
la hoc officio multa sunt, quse diligentiam elaserint docto- 
nim, qui se ad hanc rem ex professo contulissent ; et aegre, 
nisi ex compertis, credi poterat, poesia Virgilianam quam 
penitus imbuerity quam medullitus incoxerit, oratio Lucre- 
tiana. Hunc autem ex abundanti fructum bac coUatione 
proTenisse mihi vehementer gratulor, quod bine complus- 
cnlìs ulceribus Viigilii, sanitatis speciem mentientibus, 
ideoque difficili et periculosa tractatione, medelam efficacis- 
simam admovere quiverìm : unde apud quicquid est homi- 
num venustiorum me gratias ingentes initurum spero, con- 
fidoque. 

< Jam vero, non alius est poeta, in quem licentia critico- 
rum, ingeniis suis temere indulgentium, sasvius grassata est, 
atqne in Lucretium ; aut quem corruptiorem docti terunt 
arbitrariis emendatorum.interpolationibus. Nos, auctori- 
tati librorum scriptorum, qua potuimus, et Latini sermonis 
sincer» leges sinerent, fideliter obsecuti, et subinde per 
leviores ex ingenio mutationes, de rationibus ad codicum 
vestigia religiosissime subductis, timidiuscule progressi, 
depravationes innumeras profligasse, ac venustates sermo- 
;^s quam plnrimas, demortuas piane conclamatasque,immo 
deperditas et obliteratas, nobismetipsis saltem videmur re- 
suscitasse. Ncque enim interea non opere summo cavebam 
semper ab illa temeritate corrigendi, quam vitiosissime 
usurpari quibusdam Lucretii editoribus animadvertebam ; 
et nolui committere, ut in hac vituperatione inconstantissi- 
mus onmium homunculus haberer ; et ea reprehensio, quam 
prioribus haud dubitaveram iUinere, in caput pròprium 
denuo recideret. 



PRiEPATIO» 17 

Ceterum; de commentariis meis, quos moltis vìgiliis et 
improbo stadio contexoi^ prsecipua mihi felicitas continget, 
atque propositi, qaod animo sèmper eram contemplatus, 
tane demam eompos fiam, si rationes sie Tidebor in notis 
concinnandis pradenter attemperasse, ut eas nec docti fas- 
tidianty et intelligant tirones fractoose ; atqae bine adeo, 
sicati ait ille, utriqoe rei scienter occacorrerim, at moderi 
possim com satietati, tam ignoranti», lectornm. Qoan- 
tillam deniqae sit illud, qaod indefessa diligentia oonseqai 
▼alnerim, probe scio: nec tamen animi judiciam, sacramento 
literanim liberaliom legitime obligati, et humanitatispleni, 
refbrmidem ; neqae ita som profecto ab omni landis appeti* 
tione alienns, at non valde capiam secundae aliqaid opini* 
onis mihimet acqairere. Lividolos aatem censores nostros 
nihil moror; homines, veris literis aat leTiter contactos, 
aut, qnas arripnerint, pravis afiectibas dehonestantes: qoi 
doctomm conatns, illis dispUcentium, ex professo deamant 
deprimere, et fovendis honorandisqne Masaram asseclis 
nailam operam impertiantar. Quoties vero cessaverim, 
et intentionem animi videbor remisisse, mihi vehementer 
gratalabor, ac cum meis stadiis feliciter actum esse existi- 
mabo, si, liberalibas atqae vere eruditis errores benevole 
monstrantibas, malignam cavillatomm intemperiem poterò 
lacrifacere. 

In oniversam sane, hoc vel in maximis omniam a memet- 
ipso obtinendam esse arbitratas som, ut ne qnid me patem 
scire, qaod nesciam ; quaeramqae semper addiscere, qaod 
ignorem: cum sen tiara, minas prodesse perite quid facere, 
qaam obesse perperam fecisse. Nimiram, in bis tempo- 
ram angastiis, nemo debet admiratione -commoveri, nedam 
indignarì debeat, si, laborìbas suis victitautes, et re fami- 
liari arctiore vigiliis addicti, nec non (qaod rei caput est) 
inter lìbrorara vetastioram raram nimis nimis sapellectilem 
tenebrìcose dispalati; si scilicet, bis incommoditatibas 
pressi districtiqae, qaaedam emittant nimium deproperata, 
neqae ad ungaem praesectam, qaemadmodum vellemas, 

Mjpfc. et Far. Cd». Lucret. B 



18 WAKBPIELDt 

complanata. Alia sdnt insaper» meas vitae rationcs attìn- 
gentia^ et magnam apnd mentes benìgnas humanitus admis* 
soram excnsationem habitara: — de qaibus tamen melius 
tacere puto^ quam questibus ambitiosis ìnaniter indulgere. 
Porro, ne me fortassis, ab tali puerili ^iXavrU remotis- 
simum^ lector existimet propriis ingenii foetibus plus sequo 
delectari, quod eum toties ad Silvam meam Criticam re- 
miserim; docendus restata me compertum habere, ex nsu 
literarommaturiorey plurima in istis lucubrationibus inve- 
niriy qusB sint juveniliter temeraria, àwpotrhéwxra prorsus, et 
homine crìtico indigna ; sed quae in sitientem famee, mre 
tamen abditam, et alibris sermonibusque doctorum disjunc* 
tissimum, facillime possent cadere : sunt autcm rursus plu- 
rima rito excogìtata, qualia viros harum -rerum callentes 
jncunde morabuntur, et aetatem ferent: ea potissimnm, quae 
in Novi Foederis monumentis explicandis atqne illustrandis 
occnpantur; alibi, nisi fallor, haud temere reperìenda?: 
qnod serio triumphamus. Non enim ii sumus, qui sacros 
libros vel cum nobilissimis ethnicorum veterum in eadem 
trutina velimus ponere, aut eodem studio commentandosi 
ac meditandos, cordatis saltem hominibus autumemus: 
ToXXou yt xa) hr 

Xp6(rta ^a>^Ktl(ev, ^xaro/x/Soi' iwsoifiolcov. 

Jam vero, prius libet brevissime disquirere, quam buie 
praefationi finem ponara, utrum Lucretius noster alia in- 
genii monumenta quaepiam literis mandaverit, quse in hoc 
aevum non perduravere. Certe, eum in animo habuissc 
de situ et qualitate sedium sanctarum, quas numina 
Deorum tenent, de tciiuissima itidem ipsorum natura, pror- 
sus intactili, neu admittente tactum utique, nec vicissim 
exercente ; — non perfunctorie disserere, suo ipsius etiam 
testimonio liquidissimc coUigitur, in lib. v. verr. 147 — ^158. 
cum arguroentorum propositorum seriem, qui sequitur, 
versus claudat : ' Quas tibi posterius largo sermone probabo/ 
Sed enim an absolverit promissum^ ctvingens opus, quan- 
tivis aestimandum pretii, ruinae temporum oppresserint ; an 



PRiEFATIO. 19 

consilìnin motaverìt ; an nirsns id agentem mors intercluse- 
lit acerba ; nulliis eqaidem de plano affirmaverìm. Com* 
mentaria sane Serviana, ad Virgil. Mn.\i. 596. suspicionem 
injidunt hand levem, hos etìam, quibus fraimur, lìbros sex 
De Natura Remm aliqnatenus imperfectos ad setatem nos- 
trani descendisse : de qua re paucula submonuimus iu 
nostrìs animadversionibus ad lib. iii. ver. 991. quo se lec- 
tores conferant: 

Aliud Carmen, Lucretio relictum, olim extitisse, Varronis 
testimonio saltem probabile efficitur; cujus verba, prout 
leguntur in lib. iv. sect. 3. de ling. Lat. non pigebit ascrip- 
sisse : * A. qua bipartita divisione, Lucretius suorumunius 
et TÌginti librorum initium fecit hoc : ' ^theris et terras 
genitabile quaerere tempus.' ' Si sanus sit hic grammatici 
locus^ ilec nomini proprio scripturae vitium insideat ; qua 
voce, quo fletu, tantum literarum infortuniuin, nullis artibus 
medicabile, lugebimus? Tempus! vastator omnium, tibi 
profecto felix, nimium felix, visus est Musarum chorus, 
baec si dona propria fuissent ; nam Lucretium meum, vel 
ingenii viribus, vel elegantia doctrinae, cuivis veterum for- 
titer opposuerim : 

quis est crudelior in nos 

Te Deus ? Ut semper gaudes illudere rebus 

Humanis ! 

Dènique, ob grandissìmos operis hujusce sumtus, mihi 
gravissime incumbentes, prius volumen, ut antecursorem 
quendam, qui publicam opinionem speculari quiret, et 
gratiam aucupari, necessum habui praemittere : et actum 
est profecto de fortunis meis, et editionibus poètarum vete- 
rum per sudores meos in futurum procurandis, nisi sit hoc 
specimen lautis judicibus liberaliter exceptum: quod sane 
vel ad omni luxu typographico condecorandum, quo pul- 
chrins veniret elegantibus formaram spectatoribus com- 
mendatum^ apparatus ne sumtuosissimi quidem cessavo- 



20 WAiLBPIBLDI PRBPATIO. 

nint. Interca^ candide lector, et enidite ! indices duo, alter 
crìticus omnium in commentaiiis notabiliomm aberrimus^ 
et alter locupletissimus verbomm^ libro sexto sabjicientur. 
Quse snpersmit autem^ prelam strenoissime exerccnt, et 
paacis abbine mensibus hoc Tolumen, Deo favente^ inse- 
qaentnr. Vale ! 

GILB. WAKEFIELD. 

E Muxeo meo, 
prope Londinani, Novemb. diexx« 



DIONYSII LAMBINI PROLEGOMENA 



DE C. MEMMIO GEMELLO, 



CUI POEMA SUUM OBTULIT LUCRBTIUS. 



Admonitus a tjrpographo, paginam nnam, atque alteram 
yacnam fore, nisi quìd^ quo expleretur, ei suppeditarem, 
h»c sabito de Memmiis scrìpsi. Memmiam gentem ple- 
beiam fuisse declarant tribanatus plebis a Memmiis gesti. 
Veramtamen, si nobilitas antiquitate penditar^ nobilissima 
est. A Mcnestheo enim Trojano orimidam esse traditnm 
est, idque testatur Virgil. lib. v. 117. hoc versn, ' Mox Ita- 
Ins Mnestbeus, genus a qao nomine Memm!.' Itaque non 
immerito Lucr. hunc C. Memmimn Gemellum, ad quem snos 
libros misity claram Memmii propaginem dixit De quo pò- 
tissimum, ceterìs Memmiis prseteritis, ne nimis longi simus, 
hsBC panca dicamns. Hic igitnr ille est C. Memmins Gre- 
mellus, ad qnem scriptae sont epistola^ aliqnot a M. Tallio, 
lab. XIII. epist. ad Famil. Patrìs exolantem, cnm Athe- 
nas tamen, et Mitylenas interdnm itaret : is tribnnas pi. M. 
Lucnllnm accosavit, et qao minas L. Lucallas ejas frater 
trìumpharet, dia obstitit L. Pisone, et A. Gabinio coss. 
praetnram gessit, at ex M. Tallii lib. i. epistol. ad Q. Fr. 
epistola li. in extr. intelligere licet. Post praetnram Bithy- 
nia provincia ei obtigit : quo proficiscentem secutus est C. 
Valerias CatuUus, ut Catullns ipse quodam loco testatur. 
Petiit postea consulatum cam M. iEmilio Scauro, M. Vale- 



22 DE e. MBMMIO GEMELLO. 

rio Messala» Cn. Domitio Ahenobarbo, Csesaris opibus et 
suffragio fretus» ut ex epistola xvi. xvii. xviii. lib. iv. 
epistolarum ad Atticum» et epist. viii. lib. in. ad Q. Fra- 
ttem, cognoscere licet : sed repulsam tulit, et ambitus reus 
factus est, ut idem scribit epistola ii.' lib. ni. ad Q. Fr. et 
epistolis supra commemoratis libri iv. ad Attic. et^ quam- 
vis patronum Ciceronem nactus, nihilominus tamen damna- 
tus (ìxii, et Patras exnlatum abiit. Ciceronem antem cau- 
sam ejus defendisse, patronumque ejus fuisse, satis hoc de- 
clarat, quod ille eum clientem suum appellat libri xiii. epis- 
tolarum ad Famil. epistola xix. ex eademque epistola 
perspicuumest^eum in exilio mortem obiisse» neqne unquam 
restitutum esse : qnamvis eum restituere Curio cogitarit, 
ut scribit idem M. TuUius epistola i. lib. vi. ad Atticum. 
Epicureum, et poetam fuisse constata ut non sit mirum, T. 
Lucretium Carum, poetam nostrum, ipsum quoque £pi- 
cureum, ejus familiarem fuisse, eiquesnos de natura rerum 
libros dicavisse. Haec habui, qu» raptim de hoc C. Mem- 
mio Gemello scriberem. 



OBERTI GIFANn PttOLEGOMENA 



DE GENTE MEMMIA. 



Db hac gente, quia paaca veterani scriptis eaque hic illic 
sparsa supersint, nemoque hoc eradito saeculo scripserit, 
qnod eqnidem sciam, difficile est et ardnum multa eaque cer- 
ta comparare et constituere : utile tamen est videro gentium 
ac familiarum ortus et interitus, quarnm rerum cognitio his- 
torias legentibus onmino est necessaria. Itaque cum Cice- 
ronem. Li vium, Sallustium, Virgili um» et maxime poetam 
noslram legentibus futura sit utilis et jucunda base descrip- 
tio, difficultate et obscuritate non deterriti, gentem hanc 
Memmionun exponere conabimur. Et ut al) ultima orìgine 
eam repetamus, scrìbit Virgilius antiquissimam esse, et a 
Trojanis oriundam : inqnit enim doctiss. poeta L v* 117. 
'Mox Italus Mnestheus, genus a quo nomine Mommi/ 
Verum in r. p. prìmum belli Histrìci tempore, quod a Clau- 
dio Fulcro COS. anno U. C. d. lxxiii. confectum fuit» ejus 
mentionem inverno. Livius enim libro xli. C. Claudio 
Fulcro, Ti. Sempronio coss. anno post trium clarìss. du- 
cum Fhilopoemenis, Scipionis, et Hannibalis mortem, sep- 
timo ; sex annis ante gravissimum ac nobiliss. illud cum 
Ferseo Macedonia^ rege bellum : eo igitur tempore, scribit 
Livius C. Memmium praetorem creatum esse, eique eve^ 
nisse provinciam Sardiniam. Unde intelligas, alios etiam 
magistratus eum, puta quaesturam et a&dilitatem, gessisse : 
quod sancte gradus illi tum servarentur, et biennio ante le- 



24 OBBRTI GJfFANlI PROLBGOMBNA 

gem annalem tulisset L. Villius^ teste Livio lib. xl. Fuit 
autem plebeiagens Memmia: id ex eo perspicuum erit^ quod 
tribuni plebei, uti ipox annotabimns, subinde fuerint Mera- 
mii, quem magistratum legibus^ opinor, sacratis patrìcios 
capere nefas erat. Cic. prò domo sua. Nobilissima tamen 
ea fuit, maximeque doctnnarumstudiis floruit: et band scio, 
an non a Cassare Octaviano lege Ssenia inter patricios 
ascripta sit. Porro C. ille Memmius, de quo jam memini- 
mus, quarto deinde anno, quod est coss. C. PopiUio Lag- 
nate, et P. .^io Ligure, ea tempestate, cum jam parabatur 
bellum Persicum, iterum Praetor factus Siciliam, ut Livius 
aitlib. XLii. sortitus est Admonendus estlector apud Livi- 
um lib. XLi. ubi C. Memmium primum rogatum Praetorem 
commemorat, mendose scriptum esse, C. Mummìum, quod 
alibi etiam accidisse indicabimus. Hujus duo, nifallor,erant 
filii, C. et L. Memmii : quorum facundia multorum scriptis 
celebrata est. ' Tum etiam,' inquit Cicero in Bruto, ' C. 
et L. Memmii fuerunt oratores mediocres, accusatores acres 
atque acerbi, itaque in judicium capitis multos vocave- 
mnt ; prò reis non saspe dixerunt' Sallustius autem de C. 
Memmio; 'Sed quoniam,' ait, 'ea tempestate Romas Mem- 
mii facundia clara, poUensque fuit, decere existimavi unam 
ex tam multis orationem ejus perscrìbere ; ac potissimum 
eam dicam, quam in conclone post reditum Bestias hujus- 
comodi verbis disseruit.' De Lucio etiam Sisenna com- 
meminit lib. iv; bis verbis: ^L. Memmium socerum C. 
Scribonii tribuni pi. quem-Marcellini consiliarium fuisse 
callebant, et tunc Curìonis oratorem.' Hi autem bello Ju- 
gurthino et Syllanis temporibus maxime fuerunt in honore 
ac pretio. Caius multis auctus honoribas, cum ad consula- 
tnm petendum accessisset, facileque eum, quia et vitas, ut 
Orosius ait, integrìtate, sanctitate morum, et eloquentias lande 
esset clarissimus, videretur consecuturus, a Saturnino, trib. 
pi. (qui illum suis actionibus maxime adversarium metne- 
ret) in ipsis comitiis, in campo Martio fuste comminutns> 
nefarìe trucidatus est, C. Mario vi. L. Valerio Fiacco coss. 
anno ante memorabile illud Romanorum cum Cimbris ac 



DB 6BNTB MUMMIA. 25 

TeutoDÌs praelium. Cìc. in Catil. 4. Livias epit. 69. Ap- 
pianus lib. i. l/u^uX. In libello de virìs illustribus Ilo. cap. 
de Appnleio Saturnino, ubi idem scelus commemoratuìr, 
perperam editor Mummius, Accusavit Cains L. Calpnr- 
nium Bestiam, Cicerone teste, credo, repetundamm : nam- 
qae Bestia in Namidiam consol cum exercitu missas, et 
ab JugortLa pecunia comiptus fait, et avarissime socios ex- 
pilavit, quod egregie narrat Crispns. Tulithic tribunus pi, 
legem de Jugurtha Romam evocando. Nasica et Bestia 
coss. ad cansam, inqnit Sallust dicendam. Neque vero 
dubito, quin idem, ut erat moribus sanctissimis, legem to« 
lerit Memmiam, eam qua cautum fuit, ne qui reip. causa 
abesseht, reifierent: tum, ut calumniatoribus et corruptia 
pecunia accusatoribns convictis, K litera, ut Kalumniae 
nota, in frontem imprimerctur. Cic. prò Sex. Roscio. Va- 
lerius lib. in. Papinlanus Jc. in 1. quassitum Dig. de testib. 
ubi non recto meo judicio scriptum Rammios Brutidùii in- 
venio : est et Remnius grammaticus : Rammii nusquam. De 
Lucio, Caii fìutre, nifall praeterea comperi. Fuit subinde et 
alius ex eadem gente M. Memmius, quem puto superiorum 
fuisse fratrem, aut certe patruelem* Eum habuit quaestorem 
Cn. Pompeins in bello contra Sertorium in Uispania gesto : ' 
nam et affinitate illi, ducta in uxorem Pompeii sorore, junc- 
tus erat : qui in quadam contra Sertorium pugna in agro Sa- 
guntino tandem fortissime occubuit. Cic. prò Balbo. Plu- 
tarch. Sertorìo. Orosius lib. v. cap. 23. 

Venimus jam ad C. illum Memmiom, cujus potissimum 
nomine omnis ha&c a nobis suscepta est commentatio, ut 
cai suos de rerum natura libros conscrìpserit Poeta noster, 
uti temporum ratio haecque tota Meromiae gentis deductio 
evincunt. Hic igitur superiorìs Lucii, ut Cicero testatur, 
filius, magnam adolescens operam in bonis artibns posuit, 
adeo ut doctissimus evaserìt; virosque etiam eruditos sin- 
gulari amore sit complexus ac juverit. Athenas profectus 
iisdem cum Lncretio praeceptoribus usus videtur. Botóam 
deinde reversus, cum aliquantum temporis se r. p. probas- 
set, a majoribus et eloquentia ac doctrina, virisque erudi- 



2tì 



OBBRTI GIFÀNII PROLEGOMBNA 



tis et Pompeii familiarìtate adjatus^ ad honores provec- 
tus est Pnetor autem creatns Bitbyniam obtìnuit : in qua 
profectìone comitem habuit poétam Catullum ; fortasse et 
nostrum suumque Titnm^ et Curtium Niciam grammaticum 
nobilem» quem familiarìter apud se semper habuit, inquit 
Suetonius. Reversns ex provincia, quia non recte eam 
administraraty ut indicat etiam CatuUus ; aut certe provin- 
cialibus quibnsdam injuriam intulerat ; accnsatus fuit a C. 
Caesare : id collìgo ex Agellìo, qui e Caesaris oratione prò 
Bithynis in Memmium hsec affcrt verba : ' Vel prò hospitio 
regis Nicomedis, vel prò horum necessitate hoc munus, 
Memmi, refugere non potui/ Sed hic etiam pervulgatum 
est, Mummi. Tum vero acerbe Caesarem accepit Memmius, et 
in eum oravit acerrime, ut ex Suetonio in Cses. percepii Cre- 
dibile est ei Memmium objecisse de prostituta olim apud 
Nicomedem Bithynise regem pudicitia. Cujus exitum ju- 
dicii licet nullum invenerim ; certe tamen credo absolutum 
fuisse Memmium. Interjectis enim paucis admodum annis 
tribunus plebi Gabinium accusavit repetundarum, L. Domi- 
tio et A.p. Claudio coss. et eodem anno C. Rabirium Post- 
humum, quem defendit Cic. cujus extat oratio. Consulatum 
etiam tum petit noster Memmius cum Domitio, Messala, 
Scauro, aliis : omnes summa contentione et libidine, adeo 
ut nemo in proximum annum consul creari potuerit ; et in- 
terregna, ut ait Cic. in eo anno fnerint compluria. Redie- 
rat jam in gratiam cum Caesare Memmius, in coque, ut idem 
Cic. magnam spem posuerat ; et ab eo licet in Galliam ab- 
sente, in ea re non nUiil, inquit Suetonius, erat adjutus : ve- 
rum frustra. Nam cum quatuor iUi candidati multique alii 
ob turpissimas pactiones et dona accusati essent ; altero 
tandem anno, Cn. Pompeio cos. anno io. cci. Memmius 
lege Pompeia de ambitu cum Hjpseo et aliis quibus- 
dam, etiam Cic. defensore, condemnatus, in Grseciam exula- 
tum abiit : quam rem attingit Cic. lib. ii. ep. 3. ad Quintum, 
et copiose narrat Appianus lib. ii. l/x^vx. Athenis aliquam- 
diufuit, ubi ad studia philosophica, in quibus a puero sem- 
per deditus fuerat, se rctulit. Cic. lib. v. ep. 11. ad Att. 



DB GBNTE MBMMIA. 27 

Epicuti autem ratìoaem eum secatam esse et noster Poè- 
ta^ et Cic. piane coDfirmaty eaque re videtar nescio quid in 
Epicurì honorem asdificare voluisse, ut in Academiae Cicero, 
lib. XIII. ep. Cic. ad Mcmmium. Postea abjecta aedifìca- 
tione, Mitylenas, mox Patras (quod est oppidum AchaiaB 
prope a Corìntho) concessit. Hic, civis tandem factus, Ly-* 
sonis civis Patrensis^ honestissimi viri ac Cic. amici, filium 
adoptavit^ sibique hseredem scripsit : ncque ita multo post 
ibidem, ut opinor, decessit. Haec e Cic. colligo, cujus verba 
ad Ser. Snlpicium Achaise procos. septem post condemna- 
tum Memmium annis, ut aliis etiam sint in promtu, 
ascripsi : * Cum Lysone Patrensi/ inquit Cic. ' est mihi 
quidem hospitium vetus, &c. Sed eo vehementius a te 
contendimus, ut Lysonem in fidem necessitudinemque tuam 
recipias, cujus dubia fortuna, timidius tecum agebamus : 
▼erentes, nequid accideret ejusmodi, ut ne tu quidem me- 
deri posses. Explorata veroejusincolumitate, omnia a te 
studia snmma cura peto; qusene singula enumerem, totam 
libi domum commendo : in bis adolescentcm filium ejus, 
qnem C. Memmius Gemellus, cliens meus, cum in calamitate 
exilii sui Patrensis civis factus esset, Patrensium Icgibus 
adoptavit : ut ejus ipsius haereditatis jus, causamque tue- 
are/ Exiiis M. TuUii verbis tam de morte Memmii, quam 
de loco domicilii,multÌ6qne aliis rebus, certi quid facillimo 
intelligi potest Ne quis tamen addubitet, apponam aite- 
rum Cic. locum, quo superiora pleraque omnia mirifice 
confirmantur. In lib. ergo de claris oratoribus ad Bru- 
tum, quem eodem ilio anno, nempe Caesare et Lepido coss. 
conscrìpsit ; et in quo oratores jam mortuos colligit, de C. 
hoc Memmio ita ait : ' C. Memmius L. F. perfectus literìs, 
sed Grsecis, fastidiosus sane Latinarum, argutus orator, 
▼erbisque dulcis, sed fugiens non modo dicendi, verum 
etiam cogitandi laborem ; tantum sibi de facultate detraxit, 
quantum imminuit industriae.' Optimatium vero enim fuisse 
studiosum ab ineunte aetate testatur idem Cic. in Rabiriana. 
Unum hoc in eo reprehensione dignum (nam de ambitu in- 
juria damnatum dicit Cic.) ex Catullo, Cic. et Tranquillo 



28 PROLEGOMENA DE GENTE MEMMIA. 

invenio^ quod in res Venereas fuerit pronior : sed hoc ea 
cetate qua vixit crimini vix datum fait; tam inquinata 
crani omnia. Scripta ejus commemorantur ab Agellio, 
Cbarisio, et Prisciano. Poemata in noctibus Att. dìcuntur 
duriora. Ex oratione quadam hadc adducitPriscian.lib. vili. 
' Quam stulte confìcta, quam sunt aperte ementita.' Apud 
Sosipatrum male etiam, uti puto» Mummius extat Verum 
de Memmiis satis^ quando jam pcrspicuum est^ quis ille et 
quantus vir fìierity cui suum opus inscripsit Lucret qua 
maxime re a nobis instiiuta fuerat oratio. Longum esset 
de Memmiis Quirinis et Regulìs^ superiorum, ut puto^ 
posteris, qui ad consulatum etiam r. p. jam oppressa per- 
venerunt, dicere ; de quibus Suetonius, Taciius, Fasti consul. 
Capito!, nummi, et inscriptiones antiquse. De Cerialibus 
etiam Memmiorum sacris, ac Floralibus, quorum apud 
Ang. Politianum et P. Victorium, et in monumentis antiquis 
nonnulla est mentio» quia res obscura est, et instituto nos- 
tro parum utilis, prsetermittimus : hoc unum addidisse 
contenti, me in hac gente illustranda et evolvenda valde 
adjutum esse aclariss. ac doctissimo Jc. Guidone Laurino: 
qui, ut est in omni antiquitate peritissimus, onmesque stu- 
diosos, cum fratre clariss. M. Laurino, incredibili studio 
prosequitur» ac fovet ; omnia fere quee de hoc genere in 
Adversaria sua retulerat nobiscum humanissime commu- 
nicavit. 



» 



T. LUCRETII CARI 

Patria, genus, vitastudiam,Ì7tgenium, mortrs genus et tempus, 
librorum ab eo scriptorum numerus, consilium Poèta, argu- 
mentum et inscriptio operis, D. Lambino auctore. 



CuM de T. Lucretio Caro nihil fere literìs mandatum 
sit a veteribas^ aut certe panca admodum, eaque incerta ; 
atque idcirco, qui ejus vitam conscribere antea conati sunt, 
ii mihi artem qnandam divinandi factitasse viderentur ; 
non pataveram olira, mihi qnicquam in ea re stndii tem- 
porisve ponendam, quse vani cnjusdam harioli potius quam 
diligentis explicatoris operam desideraret. Ne none qnìdem 
calamum ad aliquid ea de re scribendum in manam sum- 
sissem, nisi^amici aliquot roeì^ quorum auctoritas multum 
apud me valere debet^ quibusque diutius obsistcre ncque 
potui ncque debui, me de mea pristina sententia demovis- 
ent, mihique persuasissent, ut, quae alii suo more expo- 
suissent, ea ego retractarem meo, cum praesertim ìidem^ 
fontes, unde illi hauserunt, mihi quoque, atque adeo omni- 
bus hominibus paterent Qui utinam essent non solum 
nberiores ac j;)leniores, verum etiam liquidiores ac sinceri- 
ores, ut certiora de nostro Tito, atque exploratiora ex iis 
potere liceret. Sed quid agas? Quee nobis suppetunt, 
qualiacumque sint, iis libenter et jucunde fruendum : quas 
desunt, iis «quo animo carendum. Dissimulare equidcm 
non possum, me hoc negotinm gravate suscepisse, quod 
tam multi viri ante me confectum ac transactum reddide- 
runt, P. Crinitus, Baptista Pius, Lilius Gyraldus, aliique 
nonnulU. Sed cum hanc causam amicis meis opponerem. 



30 DIONYSIUS LAMBINUS 

respondebant^ eos non satis eleganter, et propemodam 
inquinate hanc rem confecisse ; atqne a me petebant, ut 
paulo nitidius ac politius eam persequerer : cum dicerent, 
non tam referre quid diceretur^ quam quo modo diceretur. 
Postremo^ cum preces quoque adhibuissent, meque per 
amicitiam nostram obsecrassent, ut sibi etiam atque etiam 
petentibus hoc darem ; ad extremum victus cessi, levius 
me peccaturum esse exìstimanSj si actum agerem^ quam si 
amicis aliquid ame^ praesertìm ncque turpe ncque iniquum, 
petentibus denegarem. 

Haec igitur nobis quaerenda^ et^ quoad ejus fieri potest, 
exponenda sunt : T. Lucretii patria, genus, vitse studium, 
ingenium, mortisgenus, librorum ab eoscriptorum numerus, 
consilium scrìptoris, argumentum et inscriptio operis. De 
patria igitur, constat inter omnes, idque vel ex ipsius 
poetas testimonio intelligere licet, eum Romanum esse. 
Sic enim ille in prooemio lib. i. 39. Venerem implorans, 
eamque rogans, ut exo^to Marte, cujus est amica, bellum 
per maria ac terras omnes componat pacemque conciliet: 
^ Hunc, tu Diva,* (inquit) ' tuo recubantem corpore sancto, 
Circumfusa super suaveis ex ore loquelas Funde, petens 
placidam Bomanis incinta pacem. Nam ncque nos agere 
hoc, patriai tempore iniquo, Possumus aequo animo ; ncque 
Memmi clara propago Talibus in rebus communi deesse 
saluti:' et eodem libro infra 831. ' nec nostra dicere lingua 
Concedit nobis patrii sermonis egestas :' et lib. iii. 259. 
' rationem reddere aventem Abstrahit invitum patrii ser- 
monis egestas :' Itaque quod de T. Pomponio Attico scrip- 
sit Cornelius Nepos, munus illud Fortuna^ fuisse, quod in ea 
potissimum urbe natus est, in qua domicilium orbis terrarum 
esset imperìi, ut eandem patriam haberet, et dominam, &c. 
hoc idem de nostro Tito dicere licet, eandem urbem ejus 
patriam fuisse, et gentium dominam, siquidem Roma 
patria ejus est, ut est. Atque haec quidem de patria. 

De genere autem, gentis Lucretiae fuisse T. Lucreti- 
um, nomen ipsum declarat. Porro autem gens Lu- 
cretia quam clara atque antiqua fuerìt, argumento sunt 






DB VITA LUCRBTII. 81 

Lacretii Tricipitini, Triones, Ofellae» Vespillones, Galli. 
Quod vero ad cognomen attìnet, tametsi rarius in Fas- 
tìs et ceteris monumentis compareat^ Romanam esse 
tamen et ex elegiis nonnullis P. Ovidii et epigraramatis 
M. Valerii Martialis intelligere licet. Sed credibile est, 
hujus familiee Lucretios, equestri ordine contentos, po- 
poli honores non magnopere expetisse : quod nemo mi- 
rabitUTy qui legerìt, C. Ma^cenatem Vipsanium, cum et 
Caesari Augusto et M. Agrìppae carissimus, atque adeo 
intimus esset, ideoque amplissimos honores capere, atque 
ad. senatorium ordinem pervenire posset, angusto davo 
tamen contentum fuisse. Licet etìam dicere, Lucretium 
nostrum e Vespillonum aut Ofellarum familia fuisse, duo- 
que cognomina habuisse, cum ad commune totius famili» 
cognomen, aut Vespillonis aut Ofellae, cognomen Cari ac- 
cessisset, vel propter ingenii magnitudinem et praostantiam, 
vel propter morum suavitatem et comitatem, vel propter 
aliquid tale. Quod ut facilius credam, facit vel Q. Lucre- 
tius Vespillo, jurisperitus, quem commemorat M. Tullius 
in Bruto, vel Q. Lucretius Ofelia, quem idem ibidem scribit 
aptiorem fuisse concioni bus quam judiciis : de quo fortasse 
et Velleius Paterculus lib. ii. verba facit : vel potius alter 
Lucretius Vespillo, cujus M. Tullius mentionem facit lib. 
vili, epistolarum ad Atticum, epistola 5. et C. Caesar lib. i. 
et III. debello civili : ut credibile sit, Lucretium nostrum 
horum alicujus fratrem germanum aut patruelem fuisse. 
Neque me movet, quod Caesar lib. r. de bello civili Lucre- 
tium illum senatorem appellat : fieri enim poterat, ut ex 
eadem £Euaiilia alius esset equestris, aut etiam plebeii ordi- 
nis, alius senatorii. Quod si cui mirum videatur, consideret, 
M. ToUiom Ciceronem, et Q. Tullium, ejus fratrem, equestri 
loco esse natos. Finge igitur, ex bis duobusfratribus aite- 
rum se ad honores petendoset rempub. gerendam contulisse ; 
alterum luce popularì carere, suumnegotium agere, et intra 
pelliculam se continere voluisse : quod tamen secus factum 
est ; sed finge ita evenisse. Proculdubio is, qui aedilitatem 
majorem^ prasturam, consulatum adaptus esset, ut Marcus, 



33 DIONYSIUS LAMBINUS 

senatorii ordinis factus esset : ille alter, qui nallum magis- 
tratam gcssisset, in eqaestrì ordine mansisset. Hoc idem 
de nostro Tito dicere licet, eum equestri ordino contentum 
fnisse, cum ejus propinqui, quod se ad rempub. adminis- 
trandam et ad roagistratus gerendos contuierant, senatores 
facti essent. Quo posito et concesso, licebit eum referre in 
familiam aut Vespillonum aut Ofellarum, ut praeter prseno- 
men T. et nomen Lucretii, et cognomen Cari, yel sic appel- 
letur, T. Lucretius Vespillo Carus ; vel sic, T. Lucretius 
Ofelia Carus. De duobus cognomentis autem dubitar! 
non debet. Nullum enim dubitandi relinquunt locum P. 
Comelius Lentulus Sara, P. Comelius Lentulus Spinther, 
Q. Fabius Maximus Verrucosus, L. Comelius Sylla 
Felix, L. Calpumius Piso Frugi, alii, quos longum sit 
enumerare. Haec sunt quae de T. Lucretii nostri genere 
comperta habemus. Eusebius Pamphili F. eum natum esse 
tradidit Olympiade clxxi. hoc est, Cn. Domitio Aheno- 
barbo, et C. Cassio Longino Coss. anno ab U. C. ioglvii. 
Alii, Olympiade clxxii. hoc est, L. Licinio Crasso, et 
Q. Muoio Scaevola Coss. anno ab U. C. ioglviii. Ex 
quo apparet, eum M. Tullio Cicerone aunis xii. aut xi. 
natu minorem fuisse, siquidem M. TuUius natus est Q. Ser- 
vilio Csepione, C. Atilio Serrano Coss. et ita T. Lucre- 
tium Carum, C. Julium Caesarem, Q. Tullium Ciceronem, 
C. Valerium Catullum, T. Pomponium Atticum, et horum 
sequales, non longe admodum inter se aetatibus destitisse. 
Idque consentaneum est cum iis quae scribit Velleius Pater- 
culus lib II. bis verbis : ^ Jam paene supervacaneum videri 
potest, eminentium ingeniorum notare tempora. Quis enim 
ignorat, diremtos gradibus setatis floruisse hoc tempore 
Ciceronem, Uortensium, senemque Crassum, Catonem, 
Sulpicium, moxque Brutum, Calidium, Calyum, Caelium, 
et proximum Ciceroni Cffisarem, eorumque velut alumnos 
Corvinum, ac Pollionem Asinium, semulumque Thucydi- 
dis Sallustium, auctoresque carminum Varronem, ac Lu- 
cretium, neque ullo in suscepti operis sui carmino minorem 
Catullum?' Neque ab his discrepant ea quas scripsit 



DB VITA LUCRBTII. 88 

Ckirnelius Nepos in vita T. Pomponii Attici, fais verbis : 
* Idem (Atticud) L. Julium Calidiam, quem, post Lucretii 
CataUique mortein, malto elegantìssimum poetam nostram 
tolisse setatem vere videor posse contendere^ neqae minus 
viram bonum, optimisque artibus eniditum^ post proscrip* 
tionem equitum, propter magnas ejas Africanas possessio* 
nesy in proscriptorum numerom a P. Volumnio, prsfecto 
fabrpm Antonii^ absentem relatum^ expedi vìt' 

Cum bis congruunt et M. Tulli! verba in epistola qaadam 
9là Q. Fratrem, lib. ii. quibus Quinti de Lucretii poemate 
jodiciom comprpbat : quse verba mox suo loco referemus. 
Quod ad studium attinet» credibile est^ poetam nostrum, 
cum ad poeticam et philosophiam natus esset, ingenioque 
suo indulgens, et naturam suam ducem secutus, philoso- 
phiam Epicuream approbasset, ut solutiore animo, et 
Gommodius philosophari posset, sese Athenas contulisse, 
ibique Zenonem illum, Epicureorum coryphseum, ut eum 
-M. TuUins lib. i. de natura Deorum appellata audivisse, 
atque hoc pacto totam Epicuri disciplinam accurate cogno- 
▼isse, ac perdidicisse. Cum esset igitur Lucretius ad poe- 
ticam factus natura, ingeniique acumino excelleret; con- 
temtis popularìbus honoribus, qui non solum equestri ordini, 
veram etiam plebeio patebant; (certe majoribus ejus et 
propinquis patuerant ;) sive quod a populari levitate abhor- 
reret natura, sive quod vitam suam ei disciplina^, quam 
seqneretur, quamque amplexus esset, consentaneam esse 
vellet; (sapientem enim ad remp. accessurum negabat 
Epicums ;) constituit se intra fortunam suam continere, per- 
petuoque equestrem dignitatem retinere, ncque longius pro- 
gredì, idque multomm honorum et clarorum virorum 
exemplo. Quamvis autem essent hi numero coroplures, 
unus Pomponius tamen multorum instar ei esse poterat: 
qui, cum ei honores amplissimos in sua civitate consequi 
liceret, ita privatus, quamdiu mansit in vita, vixit tamen, 
ut.viris totius civitatis Roman» amplissimis, et ornatissi- 
mis, et nobilissimis carissimus fuerit. 

Quantus autem poeta sit Lucretius, quam aleuto et acri 

Delffh. ei Var, CliUé Lvcret C 



84 DIONY8IU8 LAMBINVS 

ingenio, quanta sit canDÌnis ab eo scripti gravitas ac 
majestas, qnantos ornatus, qaam pulchri et praeclaii yemos, 
quanta senupnis el^fantia, mundities, integritaSy atque, ut 
ita dicam, sanitas^ cum omnes eruditi, qui hodie TÌYimt, 
intelligunty tum qui patrum nostrorum «tate floraermi^ 
eo maxime declararunt, quod hunc poetam in primis ama^ 
bant ac lectitabant. Sed ultima illa, et maxime Teneranda, 
utpote nondum per^frinig sordibus oblita, antiquitas, non 
obscure id significavit. Atque, (ut ab hoc potissimnm 
initium sumam) quam bene existimarìt de hoc poemale 
Q. Tullius Cicero, Marci firater, homo subtflissimi ac poli- 
tissimi judicii, declarat Marci ad eum epistola libro lu 
epistolarum ad Q. Fr. per quam sic ei rescribit : ' Lucietii 
poemata, ut scribis, ita sunt: multis ingenii lumìnibos 
tincta: multas tamen etiam artis/ Qu» potest laus olla 
poematis esse major? Homerum laudant omnes yeteres, 
ut ingeniosum, et omnia perficìentem natura potius quam 
arte : centra laudatur Virgilius, quod in eo plus sit artis et 
industrìce, natnrse et ingenii minus. At Lucretius noster 
utroque valet, atque excellit, arte, inquam, et natura, ut 
quidem Q. Tullius Cicero, cui Marcus assentitur, indicai. 
Quid est, quod aliorum judicia aut testimonia requiranius t 
Hi duo multorum nobis testium instar esse possunt Vemm- 
tamen alii quoque testes citabuntur. Ac secundo sane 
loco citetur Comelius Nepos : cujus verba ex vita T. Pom- 
ponii Attici paulo ante protulimus, ea, quibus significat, 
Lucretium in elegantissimis sua) »tatis poetis esse nu- 
merandum. Tertios producatur Oridius, cujus hi sunt 
versus : 

Carmina divini tum sunt peritura Lucreti, 
Exitio terras cum dabit una dies. 
Ejnsdem sunt et hi : 

Explicat ut causas rapidi Lucretius ignis, 
Casurumque triplex vaticinatur opus ; 

Sic sua lascivo cantata est ssepe Catullo 
Foemina, cui falsum Lesbia nomen erat. 
Citetur quartus Vitruvius: cujus hsBC verba sunt lib. ix. 



DB YITA LUGRBTIf. 35 

cap. 3. ' Cam vero neque morìbas neqae institatis scrip- 
tomm prsBStantilnis tribnantar honores, ipsae tamen per se 
mentes aéris altiora prospicientes, memoriarum gradibus ad 
Goelom elat», sevo immortali ncni modo sententìas, sed etìam 
figoras eomm posteris cogunt esge notas. Itaque qui bis* 
toriammjiicfiiiditatìbDsinstructaflbabent mentes, non pos- 
soni non in suis pectoribus dedicatnm habere^sicuti Deomm, 
rie et Ennii poet» simnlacnim. Aedi antem carminib. 
qni studiose delectantnr, non modo verbomm virtates, sed 
edam figoram ejus yidentur secam habere praosentem. 
Item pinres postnostram memoriam nascentes cum Lucre- 
fio Tidebnntnr velot coram de rerum natura disputare : de 
arte vero rfaetorìca cum Cicerone : multi posterorum cum 
Garrone conferent sermonem de lingua Latina.* Itaque 
satis interdum mirati non possnm, quae tanta fuerit in 
Quintiliano jndicii perversitas, ut primum cum Macro 
Lncretium, boc est cum musca elephantum, comparante cum 
sint inter se maxime dispares ac dissimiles; (Macrum 
ntem enm significo, quem Quintilianus noverat : nam is, 
qui hodie est in manibus, non est Macer germanus, sed alius 
quidam Pseudomacer in antiqui et veri Macri locum sub- 
ditos ;) deinde scrìpserit, * utrumque esse quidem legendum, 
sed non ut pbrasin, id est corpus eloquentiae faciant ;' pos- 
tremo subjunxerit, ' elegantem esse utrumque in sua mate- 
ria ; sed alterum faumilem, alterum difficilem/ Nam pri- 
nmm Lucretins non fuit cum Macro comparandus, ut dixi, 
propterea quod nihil habent inter se simile. Deinde quod 
negat, Lucretii lectionem oratori prodesse posse ad corpus 
eloquenti» constituendum : nihil unquam Quintilianus minus 
vere locutus est Nam, siv^ verba simplicia, ac propria, 
et elocutionem ipsam spectes, paucis admodum verbis ex- 
oeptis quao poeta aut suo jure finxit, aut ab Ennio et aliis 
ficta usurpavit, potest orator ex sermonis genere, quo 
Lucretius est usus, orationem suam efficere, primum puri- 
orem atque elegantiorem, deinde uberiorem ac nitidiorem ; 
sive te ad rerum tractandarum rationem convertas, faabet 
unde facere possit orationem elatiorem, grandiorem, excel- 



86 DI0NY8IU6 liAMBlNUS 

siorem. Qaemadmodum enim M. Tullius^ Perìclem illum, 
qui fulgurare^ tonare, pormiscere Graeciam dicebatur, eo ce- 
teris oratoribus prsestìtisse dicit, qaod Anaxagoras physici 
auditor fuisset; et Demosthenem illum, quem Longinus 
scrìbit ignis instar, eorum, quos aiBcere velit, animos incen- 
dere atque inlBammare, tanto majorem evasisse, quod Pia- 
tonem in Academia de rebus a sensu populari remotis dis- 
putantem audivisset ; ita arbitror, eum oratorem, qui studi- 
ose Lucretium legat, multo majores in dicendo sonitus 
editunun, multoque vehementius animos auditorum quasi 
percussurum, et quocumque velit, impulsurum. Neque ta- 
men hoc ita accipi velim, quasi hoc sentiam, disputationem 
de atomis, et de earum concursione fortuita, et de earum 
motu triplici, et similibus reb. ad eloquenti» incrementum, 
ac pondus acquirendnm oratori profuturam: sedbocsentio, 
hoc dico, detracta certorum librorum materia, ejus tractan- 
dae rationem ac iBguras oratori magnos et uberes fructus 
allaturas, magnoque adjumento ad eloquentiam, omnibus 
suis partib. absolutam, comparandam futuras ; et oratorem 
ab hujus poématis lectione *)>rofectum orationem confecta- 
rum longe grandiorem, magis sonoram, magis arduam, et 
excelsam, magis denique, ut ita dicam, exstructam, atque 
exaggeratam. Jam, quod idem ait, Lucretium esse difficUem ; 
quid diceret, si bis temporibus natus esset, quibus a certis 
hominibus, (quorum nominibus parco,) ita depravatus est, 
ut vix ejus pristina species agnoscatur, cum et setati Lu- 
cretii psene vicinus, et Lucretii exemplaria integra et emen- 
data, aut certe quam minime corrupta et mendosa, habens, 
h»c scrìpsit tamen ? Atqui nihil est in Lucretio magnopere 
difficile homini tolerabiliter erudito, et in disciplina Epicuri 
non omnino hospiti. Quin pleraque in eo sunt, quae non 
debet ignorare homo honesto loco natus, et liberaliter edu- 
catus, et bonis artibus eruditus, nedum is, qui est orator 
aliquando futurus. el apud pontifices, apud imperatores, 
apud reges, apud populos opulentos ac potentes magnis de 
rebus verba facturus. TaU igitur ingenio prseditus, atque 
omatus, talibubque adjumentispartim a natura, partim astu-* 



DR VITA LUCRETlf. 87 

dio et doctrina instructas^ Lucretius sese ad scribendum de 
natara reram contulit ; scrìbendi quidem genus, et figuras, et 
grandiloqaentiam Empedoclis secutus^ materìam vero^ et res, 
ab Epicuro^ cujas disciplinam et decreta adamarat^ nmtua- 
tns. Atque Empedocli qaidem praeclaram gratiam retuUt» 
egregiis et honorificentissimis versibus in eum scrìptis^ libro 
1.717. 

Quomm Agragantinus cum primis Empedocles est^ 
Insula quem Trìqaetris terrarom gessit in oris, &c. 
seqnitnr deinde: 

QuoB com magna modis moltis miranda videtur 
Grentibns htimanis regio^ visendaque fertur^ 
Rebus opima bonis, multa munita virum vi ; 
Niltamen hoc habuisse viro prseclarius in se, 
Nec sanctum magis^ et mirum, carumque videtur. 
Carmina quin etiam divini pectoris ejus 
Vociferantur, et exponunt prseclara reperta ; 
Ut vix faumana videatur stirpe creatns. 
Epicuram vero, magistrum et ducem suum, divinis prope 
laudibns omavit, idqoe tribus locis : uno^ post prooemium 
Ub. 1. 63. 

Humana ante oculos foede cum vita jaceret, &c. 
Prìmum Graius homo mortaleis tendere contra 
Est oculos ausus, primusque obsistere contra : 
Quem nec fama Deum^ nec jfulmina^ nec minitanti 
Mnrmore compressit coelum, sed eo magis acrem 
Virtutem inritat animi, confringere ut arta 
Natur» prìmus portarum claustra cupiret. 
Ergo vivida vis animi pervicit, et extra 
Processit longe flammantia mcenia mundi ; 
Atque omne immensum peragravit mente, animoquey 
Unde refert nobis Victor, quid possit oriri, &c. 
altero loco, in prooemio lib. iii. bis versib. - 

E tenebria tantis tam clarum extoUere lumen 
Qui primus potuisti, inlustrans commoda vitae. 
Te sequor, o Grai» gentis decus, inque tuis nuno 
Fixa pedam pono presjsis vestigia signis, &c. 



38 DIONYSIUS L^MBINUS 

i^quitar mox, 

Tu pater, et rerum inventor, tu patria nobis 
Suppeditas prascepta, &c. 
tertio, in prooemio lib. vi. una eademque opera et Athenas, 
ubi fuit institutus, et disciplince inventorem la u dans, hi» 
▼ersibus. 

Primae frugiferos foetus mortalibus aegris 
Dididerunt quondam prceclaro nomine Athense, 
Et rècreaverunt vitam^ legesque rogarunt ; 
Et primaB dederunt solatia dulcia vitae, 
Cum geonere virum tali cum corde repertum. 
Omnia veridico qui quondam ex ore profudit : 
Cujus et extincti^ propter divina reperta 
Divolgata, vetus jam ad coelum gloria fertur. 
Quod autem a quibusdam proditum memorise est, Lucretii 
Carmen, quasi ab auctore inchoatum, rudeque atque impo- 
litum relictum, a M. Tullio esse emendatum, perfectum, ac 
perpolitum ; id ego neque refellere, sì velim, possim, quia 
Eusebii, qui hujus opinionis auctor est, auctoritas, ab eo, 
qui gravioris alicujus auctoritate cureat, elevari aut infir- 
mari non potest ; neque si possim, velim, quia hoc ipsam 
nobis argumento magno debet esse, hoc poema praeclarum 
M. Tullio esse visum, quod id dignum esse judicarit, in 
quo emendando operam suam coUocaret. Ceterum hoc 
videor ex ipsius Lucretii versibus, atquo ex ipsa operis 
summa, confirmare posse, nihil esse in hoc poemate foris 
profectum, nihil alienum, nihil adventitium : sed omnia esse 
domestica, domi nata, et vemacula: ita totum opus simplex 
est, et unum, et ab omni parte sui simile, quamvis par- 
tes sint Inter se dissimiles ac dispares. Quemadmodum 
cnim Phidiae Minervam, quamvis ex partibus dissimilibus 
constaret, (ut et corpus humanum ex membris dissimilibus 
constare necesse est,) tamen cum eam aspiceres, non 
diceres a plurìbus artìficibus esse fabricatam, sed ab uno 
Phidia perfectam atque absolutam ; sic, cùm hoc divinum 
Lucretii poema uno quasi oculorum obtutu contemplor, 
videor mihi non plurium scriptorum calamos, sed unius 



DB VITA liUOSBTlI. 80 

Lacretii manum notare atque observare ; usque adeo nulluoi 
prorsus in eo alien» operas vestigiam comparet Prceterea 
licetex multis hujus poematis locia hanc facere de Lacre- 
tii animo conjecturam, ita eom fuisse animatum, ita magm- 
ice et gloriose de se existimasse» ita deniqoe sai ingenii 
yìribos esse confisum, ut videri noUet opis alienae indigere. 
Declarant id, qaod dico» versus hi bis ab eo positi, ut i. 
{t25. et IV. 1. 

Avia Pieridum peragro loca, nuUius ante 
Trita solo : juvat integros accederte. fonteis^ 
Atque haurire : juvatque novos decarpere floies, 
Insignemqae meo capiti petere inde coronam» 
Uode prìus nulli velarìnt tempora Mosie» &c. 
et hi, libro iv. positi, in prooemio, vs. IL et i. 9B5» 
Nam voluti puma absinthia, &c. 
Sic ego nunc» quoniam haec ratio plerumque videtor 
Tristior esse, quibus non est tractata, retroque 
Volgus abhorret ab hac ; volui tibi suaviloqueoti 
Cannine Pieno rationem exponere nostram. 
Et quasi musseo dulci contingere melle. 
et hi libro eodem, 180. 

Nuno age,. quam cdleri mota simulacra ferantur, &c. 
Suavidicis potius, quam multis versibus, edam : 
Parvus ut est cycni melior canor, ille gruam quam 
Clamor, in sstheriis dispersus nubibus austri. 
quos versus iterat eodem libro» vs. 906. eo loco, quo 
loco de somno disserere porat: et hi, quos lib. vi. 8L 
posttit: 

Molta tamen restant, et sunt omanda politis 
Versibus : et ratio Superum» ccelique tenenda, 8cc. 
Quo mortis genere exttnctus sit Lncretius, difficile dieta est: 
neqae multo facilius est dicere, quoto suae aetatis anno e 
vita decesserit. Plerique mortuum esse fenint anno astatis 
XLiii. Cn. Pompeio Magno ni. Q. Csecilio Metello Pio 
Coss. anno ab U. C« dcgii. eodem die, quo die P. Virgilium 
Maronem natum esse nonnalli scriptum reliquerunt No- 
lunt autem eum^ aut sua sponte mortem obìisse, aut aliciQUs 



40 DIONYSIUl!; LAMBINUS 

morbi yi, ut fif, consumtam esse, sed, ut ejas obitam tfct/i'- 
xwTipov faciant^ scribunf^ eum sibi ìpsum manus attalisse : 
alii taedio vìtse, qnod patriam suam ambitioDe, avarìtia,4iix^ 
uria, discordia, et similibus civitatam, quae diu flomeniDt» 
et jam senescant, morbis sestuare atque afflictari videret: 
alii aDgrìtadine animi, quod Memmii sui, qui in exiiium 
pulsus erat, trìstem casum aequo animo ferre non posset : 
alii furore percitum, in quem Lucilia, sive uxor sive amica, 
amatorio poculo porrecto, eum imprudens adegerat, cum 
ab eo amari, non ei nccem inferre, ant bonam mentem adi- 
mere, vellet Quoniam autem de numero libromm a nos- 
tro poeta scriptorum nonnulli dnbitarunt, ìit, levissimis 
argumentis adducti, plures, quam sex, ab eo scriptos esse 
existimarunt, videtur hic error minuendus, atque haec dubi- 
tatio tollenda. Omnino igitur sex libros duntaxat de natu- 
ra rerum scripsit T. Lucretìus Carus. Cujus rei cum sint 
mihi illa quoque argumenta non imbeeilla, primum quod 
Grammatici veteres, aliique scriptores, Festus, Nonius, 
Diomedes, Priscìanus, Probus, Carisius, Donatus, Servius, 
Tertullianus, Amobius, Lactantius, nullum Lucretii librum 
ultra sextum commemorant, nulloque ex ejus libro, pr»tep- 
quamex ì. if. iir. i\. v. vi. testimoniumproferunt; deinde 
quod bis sex libris solis tota Epicuri ratio, sententia, ac 
doctrina, qu» quidem ad naturae explicationem pertineat, 
continetur, ncque quìcquam amplius, quod quis de ea dicere 
queat, reliquum est ; et tamen multa de continentia, et par- 
simonia in victu, de honoribus contemnendis, de luxuria et 
mollitie aspemanda, et de ceteris rebus ad philosophiam 
moralem pertinentibus accedunt; tum ipsius auctoris testi- 
monium, argumenti omnium firmissiroi vim et locum obti- 
nere debet Sic igitur Lucretius lib. vi. in procemio, ad 
extr. vs. 91. 

Tu mihi, supremae prsescripta ad candida calcis 
Curroiti, spatium praemonstra, callida Musa. 
Quid enim aliud significat, quam librum sextum suce totius 
de natura rerum disputationis, operisque a se suscepti esse 
fastigium, et veluti extremam sui laboris metam, ad quam 



DB VITA LUGRBTII. 41 

cnm perrenmit^ se, ut ladoram Circensium victores, qui 
spatiam feliciter decurrant, coronam summa cam laude et 
gloria consecutunim ? Quod si quis neget, eum librum, 
qui volgo primus et inscribitur et appellatur, esse prìmum, 
quasi multi alti libri a Lucretio ei prsepositi fuerìnt, versu 
ilio, qui apud M. Terentium Varronem, lib. iv. de lingua 
Latina, legitur, auctorique Lucretio ascribitur, commo- 

^tberis et terr» genitabile quserere tempus ; 
primum, ipsius libri argumeutum satis declarat, Lucretium 
non aliunde quam ab hoc libro initium dnxisse. In primo 
libro enim disputat Poeta de principiis sen prìmordiis 
rerum. At nonne prseposternm et perversum ordinem se- 
cutus esset, si in prioribus quidem lH>ris de aliis quìbusdam 
rebus, ordine posterioribus, disseruisset ; in hoc libro vero, 
qui illis postpositus esset, de principiis rerum, quee sunt 
ordine priora, disputaret? Deinde prooemium ìpsum cla- 
mai, hunc esse primum librum. Praeterea commendatio 
auctoris et ducis, quem sequitur, sive proparasceve ad dis- 
putationem de principiis rerum, cum laude Epicuri con- 
jnnctà, qu» est vs. 63. 

Humana ante ocnios foede cum vita jltceret, &c. 
hnjus rei fidem facit. Prceterea ii versus, quibus lectori, 
rei susceptae difficultatem, et poetae animi magnitudinem, 
ac pcene dicam, audaciam, tacite miranti, occurrit, vs. 137. 
Nec me animi fallit, Graiorum obscnra reperta 
Difficile inlustrare Latinis versibus esse, &c. 
vìncunt, hunc esse prìmuin librum. Sero enim hoc faceret, 
si alii libri antecederent Prseterea hic locus ex eodem li* 
bro me adjuvat, vs. 147. 

Hunc igitur terrorem animi, tenebrasque, necesse est. 
Non radii soUs, ncque lucida tela diei, 
Discutiant ; sed natur» species, ratioque, 
Principium hinc cujns nobis exordia suroet, 
NuUam rem e nihilo fieri divinitus unquam. 
postremo versus positi lib. vi. 936. eo loco, quo loco do- 
cere incipit, quo pacto fiat, ut magnes ferrum trahat. 



42 DI0NY91US LAMBINUS 

* 

nallam dubitatìoni locam relìnqaiint Sunt antem hi ver- 

NuQc omnes repetam quam raro corpore siot res 
Commemorare : quod in primo jam carmiiie claret 
* la primo Carmine/ hoc est, ' in primo libro/ At ' in pri- 
mo Ubro/ in eo, inquam^ libro, qui rulgo liber prknus et 
kiscribitar et numeratar, posteaquam aliquot yarsibiia os- 
tendit, esse corpora quaedam solidissima, et simplicissima» 
qusD primordia remm dicantur, docet continuo, esse inane, 
et res genitas corpore raro constare, va. 330. 

Nec tamen undique corporea stipata tenratnr 
Omnia natura, namqoe est in rebus inane, &ۥ 

et 347. 

PrsDterea, quarnvì^iaolid» res esse putentur, 

Hinc tamen esse licet raro cum corpore cemas : 
In saxis ac speluncis permanat aquarum 
làquidus humor, et uberibus flent omnia guttis, &c. 
Quod autem ad versum illum attinet, qui apud Vaironem 
Lucretio ascribitur, locus est apud Varronem corruptus, 
et vel Lucilii vel alicujus alius scriptoris, nobis igniti, 
nomen prò Lucretii nomine reponendum est Nam pii- 
mum verisimile non est, M. Terentinm Varronem a Locre- 
tio, longe minore natu, testimonium sumsisse, ut neque a 
quoquam alio inferiori aetatis scrìptore. Quin^ si Euse- 
bio credimus, qui Lucretium nostrum scribit anno post M. 
Terentium Varronem xxiv. post M. Tullium Ciceroncm, 
XI. natum esse, fortasse hic poeta nondum uUam de natura 
rerum literam fecerat cum Varrò suos de lingua Latina 
libros absolutos ad M. Tullium misit; aut certe ii libri 
nondum, ad manus hominum pervenerant, neque in lucem 
editi fìierant. Ne quis autem dicat, audax facinus esse, 
librorum omnium, qui sic babent, consensum repudiare, 
auctoritatemque aspemarì, ostendam simile erratnm in 
nomine Lucretii apud eundem scriptorem Kb. vi. inbaesisse. 
Sic enim vulgo legitur, ' apud Lucretium, 

Atque aliquos ibi ab rebus clepsere foro/ 
Nam sino dubio kg^uium, * apud Lucilium, 



DE TITA LUCRETIi. 48 

Atqae aliqaos ibus ab febos clepsere foroqae/ 
qood vidit et Josephus Scaliger. Sic saepe apad Festum 
et Noaium^ et MacrobiuiD, et alios, in hoc nomine a libra- 
rii8 peccatum est. Sic apad Festum legitur vulgo in 
' Oufentinas trìbus :' ^ Lucretids, Priverno Oufentina venit, 
flcc/ legendum, ' Lucilius, 

Priverno Oufentina (seu, Ufentina) venit fluvioque 
Oufente/ 
Apad Nonium centra, in adverbiis, ' longinque/ et * longiter/ 
ita legitur vulgo : * Locilius lib. ui. 

Non, ut opinor, id a lectio jam longiter rati :' 
legendum enim est, * Lucretios lib. ili. 

Non, ut opinor, id a lete jam longiter arrat :' 
quod in commentariis libri iii.876. suo loco jam prìdem 
indicavimus. Sic et apud Macrobium lib. vi. Satum. cap. 
1. Lucretii nomen prò Lncilii a librariis scriptum et im- 
pressum est : sic enim vulgo legitur : ' Lucretius, 

Major erat natu : non omnia possumus omnes.' 
legendum enim, * Lucilius, Major erat natu, ficc/ Malto 
plura mihi colligere licet : sed ad reliqua propero. Con- 
lilium poétsB est, animi tranquillitatem, et àrù^lav illam, 
qnam crebro habebat in ore Epicaros^ bominibus afferre. 
Quoniam autem du» res in primis homines solicitant et 
cooturbant, ut ille putabat ; religio, hoc est, timor Deormn 
inanis, vitaeque beatsD inimicus atque infestus ; tum mortis 
metus; bis duobus anìmorum quasi pestibns et crucibus 
conatar eos liberare, ostendendo, jirimum nuUam esse Deo- 
rum providentiam, deinde nullum sensum post vitam re- 
manere, animosque esse mortales. In quibus vdiementer 
quidem errat Epicurus, et nos Christiani valde ab eo dìs- 
sentimus : sed nostri poetsD, qui eum ducem sequitur, con- 
silium aperimus. Quoniam igitur neutrum borum facile 
expedire poterat Lucretius, nisi natura rerum perspecta et 
cognita, omnem operam saam in explicanda r<|tione naturai 
ponit. Itaque docet, mundum aine Consilio Deorum, ato- 
morum concursu fortuito, esse factum, et mundos esse 
innumerabiles, eodem modo creatos, eosque omnes esse in- 



44 mONYSlUS LAMBINU8 

tcritaros. Ac totam qoidem libnim tertiam in dispntatione 
de anima consnmsit: ceteros vero in divcrsis ac varìis 
qu8Bstionibns, qaas lector ex indice earam reram^ qn» in 
singnlis libris tractantur^ facile per se cognoscet. Atqne 
hsec ita se habere^ ut dico, licei ex eo intelligere, qaod 
primo libro, statim post prooeraium, prìmum per qnandam 
corporis fictionem, (o-co/xororoitav nominant Graeci,) et per 
qnandam uwoTriwaxnv, religionis imaginem horribilem descrì- 
bit, eamque facit e coelo cum tali aspectn mortalibns immi- 
nentem : vitam hominum antem tali specie j^erterrìtam foede 
jacentenì: deinde Epicumm, hominem natione Grsecnm, 
adversus tam terrìbilem personam oculos contendentem, 
eique obsistentem : snbjicit deinceps, vs. 76. 
Unde refert nobis Victor, qnid po3sit oriri, 
Qnid neqneat : finita potestas deniqae qaoique 
Quanam sit ratione, et qnam alte terminus faserens. 
Seqnitur mox, vs. 147. 

Hunc igitnr terrorem animi, tenebrasque, necesse est. 
Non radii solis, neqne Incida tela diei 
Discntiant ; sed natnrse species, ratioque. 
En tibi : natnr» species ratioque necesse est fanne terrorem 
dìscntiat, inqnit : per natnrse speciem, et rationem, nihil 
aliud significans qnam natur» explicationem, sive dispu- 
tationem de natura remm, qnam pbysicam sen pbysiolo- 
giam appellante Eodem pertinent illa quee posuit Ub. ni. 
14. in prooemio. 

Nam simul ac ratio Ina coepit vociferari, 
Natnram remm Divnm sino mente coortam ; 
DiSngiunt animi terrores, moenia mundi 
Discedunt, totum video per inane geri res. 
Apparet Divum nnmen, sedesque quietae, &c. 
Sequitnr paucis post versibus, vs. 25. 

At contra nusquam apparent Acherusia tempia, 
Nec tellus obstat, qnin omnia dispiciantnr. 
Sub pedibus queecumqne infra per inane geruntur, &c. 
Consentanea sunt bis et illa ex eodem lib. in extr. ubi de- 
scribit hominum inconstantiam, et morbnm animi, dum 



DU VITA LUCRETII. 45 

erranteSy et incerti^ assidue qasomnt ubi conquiescant, et 
locum identidem commutante quasi onus, quo urgentur^ 
depouere queant: sed frastra: quia morbi causam non 
tenent, inquit. Sic enim Lucretius concluditi vs. 1Q81 • 
Hoc se quisque modo fugit : at quotj scilicet^ ut fit^ 
Efiugere haud potis est, ingratis baerete et angit, 
. Propterea, morbi quia causam non tenet segen 
Quam bene si videat, jam rebus quisque relictis 
Natnram primum studeat cognoscere rerum» 
, Temporis aetemi quoniam, non unius borie, 
Ambigitur status, &c. 
Deinde (redeo nunc ad primimi librum) ostendit ignoratio- 
nem naturai animae efficere, ut bomines nati esse videantur 
in miseriam sempitemam, 105. 

Quippe etenim quam multa tibi, &c. 
sequitur mox, 108. 

nam si certam finem esse viderent 
^rumnarum bomines, aliqua ratione valerent 
Relligionibus atque minis obsistere vatum. 
Nunc ratio nulla e^t restandi, nulla facultas, 
^temas quoniam poenas in morte timendum. 
Ignoratur enim, quse sit natura animai. 
Nata sit, an contra nascentibns insinuetur. 
Et simul intereat nobiscum morte diremta, 
An tenebras Orci visat, vastasque lacunas, &c. 
Idem lib. in. prooem. vs. 31. 
Et quoniam docui, Scc. 
Hasce secundum res animi natura videtur, 
Atque animas, claranda meis jam versibus esse : 
Et metus ille foras prasceps Acberuntis agendus, 
Funditus humanam qui vitam turbat ab imo. 
Omnia suffundens mortìs nigrore : ncque uUam 
Esse Yoluptatem liquidam puramque relinquit. 
Quantum autem existimarit Epicurus naturai explica- 
tionem, sive rerum naturalium cognitionem, prodesse ad 
animos tranquillandos, omnique aegritudine et metu li- 
berandos, ostendit et M. Tullius lib. i. de finiU bis yerbis. 



46 D10NYSIUS LAftlBINUS 

' In physicis aatem, qaod phirimnin prosont, plqirimain ope- 
ram posait Epiccnras. Omniiim enim reram natara cognita, 
leramur snperstìtione, liberamnr mortìs meto, tton contnr- 
bamurignoratione renim: e qua ipsa horribìles existont 
saepe fonnidiaefl : dmiiqae etiam morati erimns, cam didi- 
cerimns» qnse natara desideret; tnm vero, si stabilem 
acientiam reram t^iebimns : servata illa, qnse quasi de- 
lapsa de coelo est ad cognitionem omninm, regala, ad 
qaam omnia jadicia rerom dirigentar, nanqaam ullias ora- 
tione vieti sententìa desistemas. Nisi aatem reram natara 
perspecta erit, nallo modo poterimas sensaam jadicia de- 
fendere. Qaicqoid porro animo ceraimas, id omne oritar 
a sensibas : qui si omnes veri erant, nt Epicari ratio docet, 
tam deniqoe poterit aliquid cognosci, et percipi ; qaos qoi 
tollunt, et nibii posse percipi dicont, ii, remotis sensibus, 
id ipsam qaidem expedìre possant, qaod dissernnt. Pras- 
terea, sablata cognìtioney et scientia, tollitur omnis ratio et 
vitse degendie et reram gerendaram. Sic e physicis et for- 
titado samitar centra mortis timorem, et constantia centra 
metnm religionis, et sedatio animi, omniam reram occalta- 
ram ignoratione sablata, et moderatio, natara capiditatum, 
generibasqae earam explicatis ; et, at modo docai, cogni- 
tionis regala, et jadicio ab eadem illa constitato, veri a 
falso distinctio traditnr/ Argamentam et inscriptio operìs 
ex iis, qase sapra diximas, satis patent. Explicatar hoc 
prseclaro poemate natara reram, et inscriptio libroram, 
hsec est, * T. Lacretii de natara reram libri vi/ omninm et 
libroram veteram aactoritate, et viroram consensa, com- 
probata : ad qace duo accedit ipsias scriptoris vox, et velati 
testimoniam. Sic enim Kb. i. 25. poeta noster : 
Te sociam stadeo scribendis versibas esse, 
Qaos ego de reram natara pangere conor. 
Etlib.iv. 28. 

Si tibi forte anìmam tali ratione tenere 
Versibas in nostris possem, dnm perspicis omnem 
Natoram reram, ac praesentis utilitatem. 
Et lib. V. procem. de Epicaro loqaens, vs. 50. 



DB VITA LOGRETII. 47 

Hsec ^p.tar qui cuncta subegerìt, ex animoque 
Expolérìt dictis^ non annis, nonne decebit 
Hunc' hominem numero Divom dignarier esse ? 
Cum bene pnesertim multa, ac dirinitus, ipsis 
Immortalibus de Divis dare dieta suerit, 
Atque omnem rerum natoram pandore dictis ? 
Hasc habuimus, quae de T. Lncretii Cari patria, genere, vita 
studio, ingenio, mortìs genere, libromm ab eo scriptorum 
numero, Consilio Poet», argumento operis, et inscriptione 
libromm, scribeiemus. Nunc Lncretinm naturam rerum 
gravissimis atque omatissimis explicantem versibus au- 
diamus. 



ABRAHAMI PREIGERI 

EPISTOLA 

AD VIRUM CLARISSIMUM 

SIGEBERTUM HAVERCAMPUM, 

Contuhernalem quondam suum dulcissimum, nunc in celeberri' 
ma patria Academia, qua Lugd. Bai. est, Professorem his" 
. toriarum, eloquentia, et lingua Graca dignissimum. 



Placerb Ubi intelligo^ Havercampi TTpoo-^^iXcorare^ ut, si 
qua ad Lucretium, e posterìoribas forte subnata mihi curis, 
reliqua babeam, tècum communicem. Facis tu quidem pio 
solita, qua me complecterìs, benevolentia atque bumani- 
tate : ego vero, quicquid id est, quod in hac re forte pos- 
sum, apud te quam lubeutissime depono ; quìppe cujus id 
omne jndicio atque cxamini, non nisi benevolo, me subji- 
cere novi, et apud quem, si quid ulteriori demonstratione 
egeati quam brevissimis defungi queam. Sunt itaque, qua» 
neque arundinibus ut narrem, juxta proverbium, a me im^ 
petrare possum, et tibi soli si probavero, satìs me probasse 
facile judicabo. 

Ac primo quidem duabus potissimum de causis in Arte 
Poetica excellere mihi videtnr Lucretius, (philosophiam 
enim ipsam non moramur,) quod et propriam ac veluti do-- 
mesticam sibi suavitatem mirifica quadam sublimitate 
ornavit, et utramque eo diligentius excoluit, quo sterilius 
atque miserius suapte natura, quod manibus sibi versan- 
dum cemeret, arguracntum repcrcrit. Suaviloquentiam ipso 



diseitis hìc ìllic Terbis omnimodam ita protnittit, nt nmnl 
aperìat nientem saam, coiualeDdi niminitii hae tanqnam 
medica arte Tebns ipsis, non magnis modo, sed et occnltìa' 
atque abstrusÌB, ìmmo per se triatibns : onde £acile appaiet» 
quibiiB ictus calcarìbns onme genna saavitatom atqae lepo- 
nun tam cupide involaTerìt, tamque iolicite on^ae fere 
corraserit Sed neqne secutos in bisce qnicqnam est, qaod 
Don Bssecatns sii piane, immo ad miracnlnm osqne exemerit. 
Atque hoc If>co ante omnia roelleam islam dnlccdìnem f|i 
dictionc Lucretiaoa agnosco ; ita lectissimis qtrìbiisque, «: 
meditatis inda[get vocibas' Hinc, ' Mare veliTolam,' T. ts.' 
1441. ' FalTemlenta Cerea,' ' Àititonans Voltamas,' ts. 
741. 744. et similia apad eum in promta qaam plnrìma.' 
Neqne cessant idem, qaod istiasmodi composita, ant deri- 
vata, et epitbeta, etiam simplicia, eaqae verba fere, pns- 
■tare, ex. gt, ^. ili. tl70. ' Preesentia temnis,' prò ' con-' 
temnis;' T. 973. 'Sed taciti seu spectabant [Is. Vosaii 
apnd Aonotatorem nostrum conjectora est prò ' esspecta- 
tMot,*] somnove sepolti,' sabintelligo simpliciter, jacebanl, 
'don rosea,' Su;. Item 989. ' Torbida ponti jEqnora lasde- 
bant [pio allidebant] naveis ad saxa.' Eodem spectare 
arì)itror oniTersos illos Genìtivos io ai, at, iil. 693. '6e> 
lidai stringor aqnai :' Tmeses, qnotqaot occomint, at, iv. 
830. 'Inter qaeecnnque pretantnr:' expletivae, qnse dicon- 
Inr, particola!, nt ili. 200. in, ' Neon potest;' iv. 716. in, 
' Neon queUDt ;' i. 641. in, ' Quamde giaveis inter Gnios :* 
passim, in, * £ndo,' aat, ' Indo,' &.c. item in, ' saapta,' 
sire cnm sabstantìvo, ut, vi. S78. ' suapte mobilitate,' ex. 
exentradatione Lambini baudqaaquam contemnenda; sire' 
absolute occurrat, ita ut sabaudiatur ' vi,' ' sponte,' aat 
simile quid, qaem io finem inter sese conferri merentar loca, 
11. 180. T. 307. et VI. 75ft. Non enim iis vitis, qnamns 
doctissimis, assentior, qui vel, ex ' sua sponte,' ut in C<^ 
lectanefs Gi&nias, vel, ex 'sua potè,' ut ad Catallam p. 
118. Is. Vossios, conflatam contractamque volant vocem 
'suapte.' A Grtecis, ut reliqua, ita et banc particulam 
omoiao motuati poet» Latini ; atque ita, quod in, n^, et 

Ddpk. ri far. Chi. Liurii. 



so ABRAHAMI PRBI6BRI 

rhtri, et similibns illi, idem in, ^ nenu/ et * suapte/ &c. hi 
seooti sunt Addo, qaod et Festas, 'saopte/ 'meopte/ 
' taopte' agnoBcit, et Cic. i. TFusc. Q. * suopte nata' dixit, 
qnomodo et in Vnlgatis fere, ^sonila suopte/ Catallos. 
Hisce accednnt innomera alia, ita evoluta et expensa 
quasi vocabula, ut aures nostras implere omni saa modu- 
latione, prò se nnnmquodqne, .certasse videantur ; et merito^ 
dnbites, an ro7; ìifyva-t, quorum Inter Graecos, cum poetica, 
tnm edwai natura dulcis, ac suavis inprimis, dialectua 
apud artis magistros audit, Lucretius quicquam concesserit** 
Exempli loco sit, v. 739. 

Cnncta coloribus egregiis et odoribus opplet 
'TwùxofèTT^xà, nescio qn», in illis esaudire mihi videor, non 
iUa pueris, sed viris, iisque vel gravìssimis Romulidarum, 
deliniendis apta nata. Quid? quodet omnem 'Palloris,' 
'Terroris' et quorum porro talium forte mentio incidit, nati- 
tvm, ut ita dicam, tetrorem, in auditoris animo, sola ista 
productione delet, ut, iv. 337. 

£t contage sua palloribus omnia pingunt, 
item, 906. siquidem Gifanium ibi audiamus : 

Donec discnssis redeant terroribus ad se. 
Si spectes Methodum quam vocant, omnibus modis Sua* 
vitati su» litasse mihi videtur, qui talibus tum Exordiis, 
tum EpUogis, non singulos modo libros, sed et pleras- 
que difficilioris argumenti partes minores, veluti totidem 
coronainentis, aut emblematis, quam artificiosissime iden- 
tidem elaborat. Ex. gr. i. 920. 

Xunc age, quod superest cognosce, et clarius audi, &c. 
ubi docere aggreditur^ rì %S» Aiwpov èUcu : et, 1 1 . 1022. 

Nunc animum nobis adhibe veram ad rationem. 
ubi disputaturus est, plures esse mundos ; et sic in ceteris. 
Ejusdem itaque instituti est, quod et librum tertium 
absolvere properans, in philosophiae moralis quasi castra 
sese conjicit, et in ingratos declamaturus exsurgit; libri 
quarti lectorem in Veneris tandem contubemium, non- 
dum tamen vel ita pbilosophum exutus, recipit. Delas- 
Mto nimirum, ac nauseanti forte, ibi ad operosa illa prò 



EPISTOLA. 51 

aDimoram mortalitate argumenta» hic ad mmias quasdam 
de simulacroram a rebns efflaxn subtiiitates, ita oonsultum, 
credo, volait Postremo, ut ad rea ipsas (ita enim rag ly- 
f^ hoc loco appellare lubet) accedamus \ exempla inpri* 
mis, et similitadines dico, quibus physices sa» placita 
passim respergit et irrigai : nihil tam sterile atque jejmiam 
uoquam habuit obviam, qaod non extemplo snis istis illas- 
trationibas exhilaraverit, et cogitata considerataqae pera- 
moenum reddiderit Omnium instar sit, qood ad explican- 
dam mentem saam de atomorum, quem docet, motu, ii. 118. 
ab agitatis in solis radiis per opaca domornm pulvisculis* 
ita desumit : 

Contemplator enim, qaom solis lamina cumque 
Insertim fundunt radii per opaca domorum. 
Multa minata modis multis, &c. 
Jam idem ille, qui promissam illam suavitatem, ita omni- 
bos modis praestat, oper» pretium est videre, quantam in 
medio isto leporam fonte sublimitatem plemmque ac majes-* 
tatem prse se ferat, licet re ipsaeam estendere, quam verbis 
prol^teri satius duxerit. Nam, at modo allatum repetam 
exemplum, quid ilio festivius vel cogitari potest, post- 
quam, similitudinis causa, ad illustrandos illos primordi- 
onim Inter se motus, assumtum yidemus ? Quid simpli- 
cios tenuiusve per se? Eo ipso tamen quo non abripitur^ 
simul atque ad illud : ' per Inane videbis Corpora misceri, * 

&C* xaiofWBf iiiirvtua-itìi t£a/$vi); uva Affov, xai olovi) 0oi/3^Xi}irrof 

ywéiuvosp ut loquitur Ille, subjicit : 

Et velut setemo certamine praslia pugnasque 
Edere turmatim certantia, nec dare paùsam, 
Conciliis et discidiis exercita crebris. 
Quid ? si ad equi generosi Virgilianam descrìptionem 
Sbieca, epist xcv. exclamat: ' Dum aliud agit Vir<* 
gilius noster, descripsit virum fortem !' aut ad discursan-' 
tfum formicarum illam : ' It nigrum campis agmen : ' 
videre sibi videtar exercitos quoscunque * subrectis ire 
vexillis, et quasi inagnum aliquid agatur^ equitem modo ul- 
teriora explorantem, modo a lateribas affusum/. ut Kb. k 



52 ABRAHAMI P&BIOBRI 

Naturaliimi Quaestìonum, exordio : nonne et nos mirabimnr 
Lucretium, in puerili delectamento non nisi bella ac caedes, 
yictorìas et clades, animo concipientem ? Expendemecum,. 
si placet, illuda quod lib. ni. circa finem, habemus: * Sci- 
piades, belli fulmen/ Quis furor ! Quam ardans ille ! N^m- 
pe dicendum erat, Imperatores quoque, ne exceptis quidem 
fortissimis illis Romanis, mortem tandem t)biisse, hoc est, 
id, quod nemo nesciebat, quod omnes uno ore fateri, quod in 
circulis, in triviis, in gynasceis, et apud morosos, somnum- 
que detrectantes puerulos, qua viri, qua mulierculae, nar- 
rare idonei erant Quid Noster? Non universos illos Impe- 
ratores, aut Scipiones, aut duos, sed unum ! sed illum ! neque 
alinm, quam qui nimium quantum tum celeritate, tum facili- 
tate victoriarum vulgo notus erat, Hannibalis debellatorem, 
in exemplum proponit, et simul digito eum veluti roonstrat, 
et in coelum Viri glorìam fulminis et ipse ritu, extoUit ; non 
contentus quoque mortuum dicere simpliciter, sed, longe 
augustiori imagine ac sono, intonans potius : ' Scipiades, 
belli fulmen, Karthaginis horror. Ossa dedit terrse,' &c. En 
illum tibi, qui voluti a vulgari quadam cantilena, nompe, 
' Lumina sis oculis etiam bonus Ancus reliquit,* exorsus 

fuerat. Nimirum t^ Icoopi^ xal Siavofa r^; auroO imfioKtjg ouS' i 
avfuwas x^o'jxo; ò^xffi, StXXà Koà roò; rou Trffpifp^ovro; iroXXax»$ oj^v; 
ix/Sa/yotio-iy ai nr/voia». Qu8D Longini verba sunt, quasi ex- 
pressa ex illis, quibus Ipse £picurum suum prosequitur, 
1- 73. 

Ergo vivida vis animi pervicit, et extra 
Proccssit longe flammantia msenia mundi, &c. 
Hinc porro neque c^usae suas inopiam erubescere mihi vide- 
tur, licet Stoliditatis, non tantum, sed et Impietatis, item 
Superbi», Spurcitiei, Petulantise, &c. notam apud reliquos 
Philosophorum fere incurrere cemeret E contrario tanto 
altius identidem erigi videas, quanto miseriori luto ut ita 
dicam, depressum sese deprehendit, dictis saltem, si iion 
armis, ubique superior. Ita, ex. gr. ii. 1092. 

Nam, proh sancta Deum tranquilla pectora pace. 
Qui placidum degunt asvum, vitamqne serenam ! 



EPISTOLA. 53 

Quis rcgere immensi summam, quis haberè protiindi 

Indù roanu validas potis est moderanter babènas ? 
et qnse seqnuntur. Viden' argumentum ? ineptissimum illad, 
ab inerti revera ac turpi quodam otio desumtum, quod quan- 
to risu, eo nomine^ nec immerito, ab adversarìis excipi fere 
solerei, Tel ex ipso Cicerone, in libri s de Natura Deorum, 
constat Exsurgit tamen eo philosopbus noster, et tanto 
majorì cura operam dabit, ut intactum illud sibi inviola- 
tnmque conserve t. Quid igitur ? eos ipsos, quos humana 
nibil curare contendit Deos, derepente testatus, justi argu- 
menti loco jurisjurandi formulam quandam vibrat Atque ita 
ea ratio, in qua snmma rei totius vertebatur, (id quod De- 
mostbenis loco quodam mirarì satis nequeunt uterque cum 
Hermogenes tum Longinus) lu^oitvtna'a oSroo;, Arre /xArairto-f ly 
ffE; Spxovy %iicolìix§ Xait/Kfémjpra xai luty^os. Simìlia passim in in- 
sanientis istius sapientise placitis apud nostrum deprehendere 
Ucet Reliqua vero, quibus et invidiam profligatae quasi ac 
perditse vitse a se suisque Epicureis amolirì conatùr, et 
in vere ingratos, snperbos, &c. insurgit, quanta gravitate ac 
vehementia, proferantur, quid attinet dicere ? Mihi quidem 
neque verìus ncque severius ab uUo unquam Stoico, modo 
a fondamento suo avellantur, dici potnisse videntur ista, ex. 
gr. qusB lib. v. prooemio, postquam sine Ccrerìs et Bacchi 
donis vitam tamen manere potuisse dixit, ita infert : ' At 
bene non poterai sine puro pectore vivi.' Et, ostenso, nihil 
nobis tantopere nocere feras bestias, quin Herculeis carerà 
possimus laboribus, subjicit tamen : ' At nisi purgatum est 
pectus, &c/ Denìque, qnoties ad versus super stitionem, et 
varias Vulg. opiniones, habenas sibi laxandum putat, ex. 
gr. in isto : 

Nec pietas uUa est, velatum ssepe videri 

Vertier ad lapidem, &c. 
qnam regnai ! quam triumphat 1 Profecto ne vel tantis* 
per quidem* in hujusmodi apud eum molimina mentis aciem 
derìgere possum, ^quin identidem exclamare tantum non 
cogar, quod ìni^r Carthaginienses lUe ad fidum suum A- 
chatem: 



54 ABRAHAfill PRBI6ERI 

Sunt hic otiam sua praemia laudi ! 
Porro inquirenti mìhi in cansas tot tantaromqne ssepe 
matationam contextns Lucretiani, varia^ non ita passim, 
at opinor, animadversa, obversari fere solent. Ita enim 
statdOy ut meam tibi mentem aperiam, non iisdem de cansis 
apud omnes anctores veteres variatam turbatumve ; alias 
apud alios istis mutationibus ; snas itaque, easque peculi- 
ares, apad nostrumi variantibus lectionibus snbesse. En 
itaqaei qnas eo spectantia cum maxime pras mana erant, 
' Dum locus est praesto, nec res nec causa moratur Ulla/ 
in certas quasdam classes tibi redacta : 

I. Idem versicnlns, cum iisdem saepe servatis verbis, eo- 
demque sensu, varie tamen refingi posset, in libris, ut plurir 
mum etiam dissensionem peperit. Ita factum, ex. gr. ut, ii. 
1138. ^ Quantum opus est, et quod satis est,' in aliis lege» 
retur : * Quod satis est, et quantum opus est' Item, vi. 972, 
' At nihil est homini frunde hac quod amarìus exstet,' in 
aliis : * At nihil est homini quod amarìus frunde hac exstet/ 

II. Mira quandoque apud Lucretium vocum earundem, 
aut to'oSvirafiovo'cBy, repetitio suspectum reddidit contextum ; 
et dum copiam ostentare vult, indulgentior in bisce Poeta 
fuit, quam rigidi quidam censores sibi persuadere potue- 
rint. Fateor, eadem res et mihi suspicionem movìt, quam 
ad I. 724, aperui, cujus me nondum tamen poenitet. At 
vide, quasso, i. 815. ni. 631. et seqq. vi. 756. et 789. et 
non alia de causa turbatum istis locis, mecum, ut puto, 
recognosces. 

III. Multa e scrìptis Codd. vitia scrìpturarìa ita varìant, 
ut receptam lectionem confirment potius, quam uUam in ea 
mendi suspicionem relinquant Sic ii. 1134. 'astas et,! 
veram lectionem, 'et a se :' in. 29. * signatur a tua vi,' re- 
ceptam, 'sic natura tua vi;' vi. 938. 'dixi,' glossema est, 
' dare ' vestigia servat verae vocis * claret' Hinc Is. Vossio 
ut videtur, nata conjectura, vi. 887. ' Non ita multa 
tamen,' prò, ' Non tam viva tamen.' 

IV. Sunt, fateor, apud Lucretium loca, quae nimia lec- 
tionnm varìetas prorsus, aut fere prorsus, obruit, ac tantum 



EPISTOLA. . 65 

non consopivit. Ex. gr. vi. 747. 793. 954. Mireris tamen, 
res tam pusilla, imo vox ssepe innocua, quam magnas tur- 
bas dederit. Sic ii. 1010. ut alibi notare memini, vocula 
' quod/ prò causiali accepta, cum relativa sit» et relativam 
esse primus fortasse (praefiscine dixmm) licet non sao loco, 
vide, quot ingenia exercuit ! quantum negotii vel uni Pal^ 
meriOi qaem obiter quoque tangit Creechios, dediti tom. 
IV. Fac. Crii. pag. 638. Ordo hic est, q. d. Hsec eo dica, 
* Ut noscas referre/ &c. vs. 1006. ' Neve putes' &c. 1009. 
' Aut ne putes, id quod in summis rebus videmus fluitare/ 
&c. nimirum, ' formas, colores, sensus,' Sue. ex vs. 1004 
1006. ' potesse residere penes Corpora prima aoteraa.' Fa- 
cessat itaque inde parentheseos illa nota, et vs. 1011. post 
vocem, 'perire,' ponatur punctum. £ contrario relative 
sumta vocula 'quod,' ii. 465. in causa fortasse fuit ut 
' fluvidum ' ibi proxima sede, prò eo quod Variantes ser* 
vant, 'fluvidus,' legamus; licet enim recepta lectio tueii 
sese queat, quanto tamen rotundior altera illa : ' Nam quod 
fluvidus est,' nempe sudor marìs, de quo sermo, ' a levi- 
bus atque rotundis Est, at levibus atque rotundis mista 
dolcHris Corpora.' Q. d. Nam quod sudor maris, aqua ma- 
rina, fluidus est, id quidem a levibus atque rotundis, quibus 
ooDstat, corporibus babet ; at levibus atque rotundis istis 
mista doloris (dolorifera, aspera) quaedam sunt corpora ; 
&€. bine fluiditati amaror accedit Shniliter vox ' jactus,' 
eodem libro, J046. sed nullo suo merito jactata, et in tot 
vocum miracula sese traiisformare adacta. Nam et ' animi 
injectus' ipso Poeta alibi dixit, et ' lapidis jactus,' apud 
alios, quemadmodum apud nostrum, ' mìssus sagitt»,' 
' cursus veruti,' i v. 410. 411. abnnde occurrit Metapbenùa 
itaque Lucietio non' indignam videro mihi videor, * Atqué 
animi jactus liber quo pervolitare,' facile illustrandam ex i. 
669. Fluctus in simpulo mihi excitasse videtnr Faber> ad 
II. 1061. qui tritissimi usus vocis * semper,' ne dicam sui 
oblitns, ibi 'nempe' legendum contendit. Idem tamen 
quam feliciter (sic ego statuerim) simplicissimam quandara 
ac necessariam lectionem, vi. 1076. 



S6 ABRAHAMI PRKIGBRI 

Deniqae non auro res aorum copulai nna? 
Mrìqxke ses piombo fit uti jnngatur ab albo ? 
efiogaretraxit! 

. y . Litera x in Lncretìo seditiosa fere, nisi invisam male- 
jqoe habitam potius dicere convenit. Hinc ' fixa' in ^ ficta' 
dei^neravit, iii.4.1icetutn]mque Veterìbususitatum fuisse 
in Indice notet Gifanins, utrìusque editionis, in posteriori 
etiam 'ficta' in textam recepente et in margine notarit 
Adde 'connexins/ prò quo idem, in. 555. 'connectius/ 
Ego ' ficta' et * connecta/ prò * fixa'et ^connexa/ et similia, 
non aliunde orta putem, qnam qaod ' ficsa/ et ' connecsa/ 
lice, io exemplarìbusrepererint Librarti. Sicoti et ^noxia/ 
primo in 'nocsia/ deinde in * noctia/ mox in * noctibos' et 
'noeti' transiisse credo, postremo omnium, glossematis sois, 
qualia manifesto sunt ' tristia/ et * fortia/ in Varìantibòs, 
locom cedere coactum fuisse. Et onde, quaeso, (ncque ad 
hmc amplioa quid addam) illud : ' vix se edita tussi/ nisi 
a 'vixs edita/ qood r^ ^vics edita' orìginem suam debe- 
bat, Qum ' vix edita tossis/ incolpata ac vera esset script 
tara, VI. 1187. 

. VI. Syllaba 're' in compositione, qooties prodocenda 
.venit, irrequieta fere, et nescio quas subsequeotis cujusqoe 
Jiter» geminationes postulare idonea sibi videtur ; qnom 
vel unicum verbum ' referre,' toties producta priori apud 
I^icretiom, monere potuerit, nec in ceteris curandam iUam 
«•Xuvpoty/Moiuiniy. Nam et 'reccidere^' ' redducit,' ' relligio» ' 
' remmota,' ' repperit,' et similia, in Editionibus, non a Locre- 
tio, sed ab incondito, sibique nequaquam constante metu Li« 
brariorum profecta putaverim. Est ubi verbum ' propel* 
lere,' ob correptam primam, e contextu fugarat solicitudo 
similis. Nam et alibi saepius hoc facinus ausus ftierat 
Carus. 

VIL Ablativi tertias dedinationis in t, Poétce dicto obe- 
dientes, quoties ncque caesura, quam vocant, ncque conso- 
nantium duarum, pluriumve, in subsequentìs vocis initio, 
vis magna satis ultimam natura brevem in e sustinere pos- 
sct, immodice passim et alibi^ et injussu, ut ego quidem 



EPISTOLA. Ì7 

«^inoT^ Lacretii, prodeimt Sic i. 1104. 'de parti;' iv. 
236. 'in luci;' iv. 701. ' quod igni conlabefocta ;' v. 75. 
* qui in orbi sancta taetnr ;' v. 928. ' nec labi corporis ulla ;' 
et alibi indabia atqae sincera sunt. Suspecta, mihi saltem» 
1.707. 'ex igni snmmam.' Qnidni enim, 'ex igne snmmam/ 
itn scripserit Anctor, quemadmodum 1.806. 'et tabe nim- 
bomm?' Saltem, v. 720. ' dimidia ex parti candenti/ anres 
lespuunty {quibus Feteres serviisse, etiam in aliis, ut in ilio, 
apnd Nostrum, il. 1153. ' Aurea funis/ et Grellius lib.xiiu 
e. 20. scribit, et erudite quoque in rem suam observat Aoc- 
tor de Poematum Cantu» et Viribus Rytbmi, pag. 26.) Adde 
V.512. ' parti premere/ nisi hic ab ipso Poeta buie sono in- 
didtuin. Item iv. 518. ' ex parti claudicat.' Quidni enira et 
hoc loco, ' ex parte claudicata' legamus ? Ita alibi Noster : 
'in aperta promptaque coeli.' Ennius apud Cic. i. de Div« 
' stabilita scamna, solnmque.' Quid? quod vel eo insolen- 
tim perventum reperimus, ut ad illud, in. 108. 'parte 
latenti/ scribere necesse habuerit Marginalis noster: 
jHirlì.Codd. vett sic Cic. et Ovid. partique recepta Liberiorit 
aqua* sic Val, Max. fuèii prò fuste^ sic ille. ^iG r^; hn^p^ 

vili. Verba transitiva absolute, intransitiva autem, qu» 
vocant, cum casu, monstra fere, horrenda, ii^entia, librarìis 
TÌdeas. Et transitiva quidem, ex. gr. ' variare ' tv. 652. 661. 
V. 72. VI. 905. 'turbare/ ii. 125. 438. v. 505. vi. 369. ubi 
necessario hoc verbum restituendum arbitror isti fonn», 
jnxta Mss. 

Prima caloris enim pars, et postrema rigoris, 
Tempus id est vemum. Quare pugnare necesse est 
Dissimìleis Inter sese, turbareque mistas. 
Nam vulgo, ' inter se res/ ncque notatum cuiquam ; eie* 
ganter autem ' Tempus id,' ut ii. 633. ' Jovis iUum vagì- 
tum;' V. 657. 'sol idem ille;' et apud Seal. Poétices, pag. 
504. ex Virg. ' At pater, &c. Non ille/ ' Bemosse/ in. 60. 
.' migrare/ v. 828. juxta Oifanium; ' convertere/ iv. 311. 
tnis auspiciis, similiaque plura, quam asgre et ne vix 
quidem e luto ac tenebris emerserint, patet Ego vero et 



/ 

58 ABRAHAMI PRBIGBRI 

audiendum Palmerium ceusuerim, si per te liceat, qnì et 
eodem jure, si non v. 586. 'mutare/ at ii. 1162. substitait: 
' Parcunt foetus» augentque labores.' Tom. iv. Fac. Cr. pi^. 
870. Intransitiva autem, vel qase ita saltem videntar, 
nihilo facilius eluctari cernere est. Ex. gr. 'conraere/ ni. 
824.''conf. V. 869. * erumpere/ 'prorompere/ 1.725. vi, 485. 
'eonsistere/ vi. 10. conf, iv. 473. * consuescere/ vi. 396. 
' effervere/ ii. 927. Quamobrem, neque mese me oonjec- 
tur» pcenitet, ad in. 433. illud: ' alta Exhalare vapore 
altana.' et vi. 1193. hibenter legerem: 

Duraque inhorrebat rictum^ frons tenta minebat. 
prò : ' inhorrebat, imminebat/ ut alibi : ' Inclinata minent/ 
prò ' inclinata imminent / ita ut pracpositio in &wò roS nomn 
posteriorìbus asque verbis ac prioribus inserviat, nisi hoc 
ìnsolaitius tibi visum fìierit. 

IX. FiualiSy natura brevis, quoties pedem ordiri, hoc 
est^ produci debuit, quodnam fere periculum adierit» patet, 
non apud nostrum solom, sed et alias. Hinc nat» mihi 
oonjectur»^ ex. gr. ad i. 390. 'Compiere spatium/ v. 313. 
' fliere proporro.' Neque ibi tantum, sed et quoties in sub* 
seqnenti proxime voce nihil a consonantibus praesidii essei 
Ex.gr. 1.492. 

Dissiliuntque fere ferventi saxa vapore, 
nam et, ii. 370. ita : 

Ad sua quisque fere decurrunt ubera lactis, 
passim. Porro II. 378. 'Natura quoniam constat/ in. 
723. ' priva si in corpora ;' i v. 1053. ' Hinc illa Veneris/ 
quae Gifanii lectio, et vera, meo judicio est. 

X. Haud levioribus exercita plagìs deprehendisse mihi 
videor id genus vocabula, in quibus vocalem cdiquam, syl- 
labas nimirum brevis, ìnter pronuntiandum supprimere 
solebant veteres. Istam difficultatem quidem superamnt 
ex. gr. ' universum/ iv. 26:3. ' singulariter/ vi. 1050.'' co- 
pulata,' VI. 1086. &c. sicuti et apud alios alia. Unde ho- 
dieque, tanquam per manus traditum quid, istis locis ' in- 
versum/ 'singlariter,' 'copiata/ habemus. lUud, ' submerso 
capite (q. capto) putandum' est, a te restitutuin, vi. 540. 



BPI8T0LA. fio 

quanto in pericolo versabatar ! et absque Enniani naufragi ì 
tabolis faisset, numquid toto orbe apparerò bodie uspiam 
ansam foisset ? Jam vero, quid obstat, quominus et idem 
JQ8 sibi YÌndicet li. 1109. iUué, * Aperìret coeli spatiom/ 
quasi ' Apriret V praesertim^ cum inde ortum vocabnlum 
* apricns' per omnium ora yolitet, et Ennins apud Cic. i. 
J>iv. * Avinm/ in versus principio spondaeum faciat, licet 
contrarìum monerì videamus in Coliectionib. Fragmento- 
ram illorum, saltem editionis nov» ; ncque dissimile quid, 
in ' Genua labant/ apud Virg. * tenuia/ toties apud nos- 
tmm, omnes acquo animo ferant At litera e exterenda 
erat. £a causa mali, ut opinor. Ego vero hoc loco plura 
etiam, ejusdem sortis et conditionis fere, tanquam e spe*- 
cola conspicere mihi videor, quse partim manum aliquam 
aervatricem jam experiuntur, partim in medio variantium 
lectionum gnrgite adbuc fluctuant, et modo emicant, modo 
pneter flnctus, quos excitant, nihil prodere queunt, veluti 
IV.895. ' Corporis ut haec navis ;' i v. 215. vi. 229. ' temporis 
imago;* ' temporis, et aurum ;' (quae duo loca operai pretium 
est videro quam misere ac frustra dextram petant ab Chr. 
Rufo, tom. II. Fac. Crìt. pag. 605.) ii. 1024. ' Accedere, 
et nova se species estendere rerum ;' v. 608. * Accendere 
CK una scintilla incendia.' Item, 11.68O. ^ contingere parato ;' 
et I v . 956. ' degerere bellom.' Denique et meum illud r^X/uut- 
fM^ ad II. 852. * surripere,' quasi ' surrip're,' non ' surpere.' 
XI. Ad basco Elisiones accedant Crases nonnulla^, et 
Synaksphas, vocalium ac syllabarum, nisi mavis avnx* 
fàn^rus appellari. Non enim et hasce, nisi difficulter ad- 
modum, in lucem prodire cemimus. Exempla suppeditant, 
I. 976. ' prohibeat, officiatque.' Unde et illud 111. 876. 
' Id quoniam mors eximit, esseque probibet, Illum, &c.' 
mihi arrisisse mirerìs nolim ; ncque enim ins<dentia move- 
bar eorum, quae sequuntur, * Ulum ante fuisse,' quae ellipsin 
pali voculae, * nimlrum,' * nempe,' similisve, puto, q. d. Id 
eximit mors, et ita esse probibet, nimirum, illum ante fuisse, 
tue. Item, verba ^ fluctuare' et ^ fluitare.' Qua enim alia 
de causa inflmtart etjlutare, ìàc illic apud Lucretium, mi- 



60 ABRAHAMI PREIGBRI 

gravere, qnain ob ignoratam perditamqne demiiin vocalìnm 
uà, et ui o'Wffx^yijo'iv? Idem in restituta a te voce ' coapta/ 
IV. 81. observo. Idem in ' suos ' et ' suas/ apud alios, in 
' sais ' apud Nostrum etiam, ex. gr. in. 1038. Aat enim in 
' copta/ ' sos/ ' sas/ 'sis/ transformantur, ant alienis vocibos 
locum cedere cogontnr. Quo autem manifestius, qu» dico» 
appareanty quis, quseso, unquam in animum induxit suum» 
ut aut ' andem/ * odem/ ' adem/ apud Lucretium nostrum 
scrìberet^pro 'eandem/ 'eodem/ 'eadem»' quoties SionXAfc/S»^ 
ab eo usurpantur? uti fit, i. 481. iv. 748. 787.957. aut 
'imdem/ ' undem've, item 'aedem/ 'osdem/ 'asdem/pro 
' eundem/ 'ecedem/ 'eosdem/ 'easdem/ si similiter occurre- 
rent? Ne quidem in voce * seorsum/ toties dissyllaba 
apud nostrum, quidpiam, quod ego sciam, propterea im- 
minutum. lidem taroen ilii, qai illa&sa ista ad nos trans- 
misere, invocibus 'eum' et ^eam/quam severi sunt! na 
quid gravins dicam. Non enim nisi truncatae de eorum 
manibus avolant. Unde ' im ' et ' am ' etiam apud Nostrum, 
III. 445. 876. IV. 907. quoties fiowvuXXafitos a Poeta usur- 
pantur. Ego et 'fluctuant/ et 'fluitant/et 'prohibet,' et 
^ coapta/ et ' eundem/ et * eandem ' et ' eodem ' et ' eadem/ 
et 'seorsuiki/ quoties dissyllaba sunt, 'suos' autem, et 
' suas/ et *suis/ et * eum,' et ^ eam/ et similia, quoties mo- 
nosyllaba, nullo prorsus discrimine habenda si decemam, 
numquid a vera tibi magnopere ratione deerrasse videbor? 
praesertim, cum Graecomm nobis exempla ob oculos sint, 
apud quos, ut alias omittam, t vocalis non modo r^ a, sed 
et ff flo (vide quam grandi ac sonoras) passim avvtxfemirm. 
Unde et in •'Ejy. xaì *Hil. apud Hes. i. 6. 

*Pia fiiv yàq /Spiaei, pia Zi ^piovra p^aXtirrei. 

et apud Hom. '08u<r<r. a. 33. 

*E^ ^fiiepf yap ^oo-i xin Ìfii/LifM, 

Alia de parte quantopere in voces nonnullas, ob productam 
ti vocalem, ^uram quam vocant, saevitum fuerit apud ele- 
gantiarum et leporum Patrem Lucretium, lacerae earundem 
vestes, et quasi exuviae, per Variantes hic illic Lectiones 
sparsaB, satis, opinor, monstrant Vidit hoc jam, sed et 



EPISTOLA. 6L 

primus forte, Adrianus Turnebus, licet non nisi ad i. 387. 
uti quidem videtar ; ubi per Lambinum illad * favat ' res- 
tituit; neque enim, xiv. A.dvers. 19. aat xix. 12. quic- 
quam in Lucretìo, prseter ii. 465. ' Nam qaod fluvidam 
est,' tangit. Ejus itaque monitis illis, taoquam filo quodam 
Ariadneo, utendum fùit, ut et vocibus * fuit/ ni. 948* et 
' fluant.' VI. 532. par reperiretur solatinm. Denlque cum 
et « puram ante é, in ' ei ' non modo, sed et ' rei ' aliquoties 
similiter produci cemerem apud Nostrum, non minori cura 
illad * ejus ' respiciendnm mihi putavi, ut eodem jure ac 
grada haberetur, adeoque et T^KrvWafims et priori producta 
a Poeta usurpatum videri posset, uti factum ni. 358. et a 
te probatum. 

XIL ^AntxoXotf$ùt, quaeque, longioribus interjectis paren- 
lliesibus, borum speciem referebant, item 'Acùitra qu» 
Tocant, vereor, in plura quam quidem deprehendere nobis 
licaerit, apud Lucretium disturbata sint. Quid enim sub- 
limiod, mentemque et cogitationem nostram suspendere 
aptios, et, verbo ut dicam, subjecta materia dignius, quam 
qaod II. L039. licet non suo loco, sed ii. 435. notatum 
deauun, ex Mss. lectione restituì posse opinatus sum? 
aempe illud : 

Principio cceli clarum purumque colorem, &c. 
Quam tibi jam nemo (fessus satiate videndi) 
Suspicere in coeli digoatur lucida tempia! 
Idem fere, quod ri àveuióKovtov in bisce, ibi, ut opinor, rò 
«o-wStrov valebit, ubi vi. 964. quod monere psene oblitus 
eram, ita legendum censuerim : * et altis montibus, altas, 
Exstructas ningueis, &c.' Aut, ubi ex tua emendatione, 
II. 695. legimus : 

Et lapis oppressus, subitus, e frugibns asper. 
Nam et VI. 1187. similiter, ut alia obvia omittam : 
Tenuia sputa, minuta, croci contincta colore. 
Piane ex imitatione Graecorum, quale illud ex. gr. Odyss. 
m. 136. 

Xipfifia V àft^iwoXo^ ^9^^ ^hC'^^ ^ifot}<ra 




tì2 ABRAHAMI PRBIGBRI 

XIII. Factam nonnanquain, ut insignis aliqaa vox, ani 
formala, (quis crederei ?) nescio quos fluctas excitaverit, 
non in propria quidem statione, sed in proximia hic illic 
regionibus. Qaod tamen mirari desino, ubi perpendo» 
qaam avide, quod semel palchre dictum esset, eo non con- 
tenti, Lacretii contaminatores repetierint fere, et arripuerint 
non suo loco, sed in proximis, qu» vel prascederent, vai 
sieqnerentur, dum recens yidelicet talis alicajus loci me- 
moria animo eorum obversaretur. Hinc nata mibi sus- 
picio, vocem ' vivata' iii. 410. prò 'vitata;' versu autom 
ejosdem libri 557. prò ' vasta,' similive alia, intmsam, non 
aJiunde quam ex vers. 680. Quemadmodum, non quidem 
statim ad vs. 410. sed ad 457. demum monere in Annota- 
tinnculis meis subiit Quid enim Lucretio dignius tandem 
ab ullo unquam homine excogitari, ne dicam ad sensum 
accommodatius, poterat ibi, quam : ' stat cemendi vitata 
potestas,' ut innuat illaesam atque integram manere? Senraa 
enim est : Lacerato oculo circum, si pupula mansit ìnco* 
lumis, stat vitata, i. e. incolumis etiam servata est, et 
manet, cemendi potestas, ncque visum amisit oculus, Suo, 
Ad vers. autem 557. quam apte ibi, ' animai vasta potestas,' 
legatur, et versui 680. soli vocabulum * vivala,' reservetur, 
satis, uti puto, ostensum est. Similiter, ' Boves Lucse,' quse 
v. 1301. justum jam spectactdum ediderant in contextu, 
nonne àx^ahovwreog prorsus ejusdem libri vs. 1388. in thea- 
trum idem rursus ascendunt? Atque hic veniam a te 
discedendi precor, qui in libro in. eorum causam tueris, 
qui illud, ' delirat lingua, madet mens,' jam vs. 454. audiri 
ac resonare voluere. Ego non nisi vs. 478. Poetae id 
effluxisse opinor. Par ratio sex istorum versuum : ' Oronis 
enim per se Divom natura,' &c. Non a Poeta, sed a li- 
brarìis Lucretii interpolatoribus, libro i. anticipatos eos, (in 
aurem tibi dico,) certus sum ; sacra Matris Deum, quee 
explicanda atque irridenda reservabat in librum iK sum- 
matim perstricturos, atque ibi demum, non ante, suo loco 
apparituros. Non ulterius tamen ista concedi mihi pos- 
tulo, nisi quatenus insigne, uti dixit, signatumve ac nieditato 
illatum aliqnod dictum spectant. Alia, oommuniora 



EPISTOLA. / 63 

quippe^ qmn saopias repetita sint, rationibus scilicet diver- 
818 admoderate, nequaqnam intercedo. 

XIV. Quam non cnrandae etiam sint piae qnsedam frad- 
des, 8i ita loqm liceat, in Lucretìo, quotìes aperte . nimis 
]^icaream illam impietatem pr» se feri, admissse, quivis, 
ut opinor, facile perspiciet : ' tam aperte nonnanqnam 
Poetai mentem inyertnnt Ex. gr. ii. 1108. * Qaod saepe 
nocenteia Perterit,' prò ' Prseterit/ Et ni. 15. ' Nataram 
remm divina mente coortam/ prò : ' Divnm sine mente/ 
ut alii reposaere. Et sic in ceteris. 

XV. Nova verba Lncretìi, et inositatiora pleraqae, 
quppe qnibus multa agendnm sibi palam profitetnr; 
*' Propter egestatem linguae, et remm novitatem/ detrìmen- 
tnmne Auctori majus^ an lamen asperserint, merito dnbites. 
Ita plenimqne ant propriis sedibns turbante aut alienis 
dieoa provocane Propriis sedibns, verbnm ' Cnrvascnnt/ 
ex* gr. III. 481. substantivam ' tama/ adjectivnm ' inferium ' 
VI. 564. &c. incondite egisse^ adeoqàe in ordinem redi- 
genda, eo quo docni rìta, putavi. Similiter v. 1352. non 
' Insabola * modo sed et * Insilia ' simolacra quaedam pnto 
vene vocis ' Ensilia/ quam Is. Vossios ad CatuUum, et 
ex eo CreechiuSy verbo indicant; Annotator autem noster 
ex Notis Tyronis Pag. 126. ubi legas : * Ensis, Ensilia 
[quibns adjicit * Ensibila/ prò' Insubula/ qnae tamen ibi, 
in nova saltem editione, non reperio] Vagina/ &c. quam 
opportune probat ; et, praeter Isidori Glossas in, ' Neto- 
lium,' etiam Nonium citat, in ' Gracilento/ apud quem hic 
Eoniànus versus : 

Deducunt babiles gladios filo gracilento. 
< Ensilia' igitur, sicuti et ' gladii * fuerìnt dicti, quse Graecis 
Twateu. Nam et in vocibus /xap^oi^, et ^i^tiiof, hanc ex- 
plicatìonem habet Hesychius ; et instrumentum textorium 
fuisse, quo MorMipoitatm rà Zft^ solebant, seu stamen et 
snbtemen ' coire cogebantur et jungi/ non Hesychius tan- 
tum, sed et Pollux, viti. cap. 10. et, x. cap. 28. et Seneca, 
ep. xc. docent; a forma videlicet ita dictum, cujus figuram 



i 



64 ABRAHAMI FRRIGBRI 

quoqne exhibet celeberrimus Job. Braunius, lib. i. de 
Vestitu sacerdotam Hebr. cap. 16. Cogitarì etiam non in- 
congrae posset, Lucretiam scrìpsisse ' Peasilia/ et ita 
pondera illa ac x/tou^ appellasse, de quibus et Seneca^ et 
Pollux, &c. locis citatis. Sed conjectaraninìy ut opinor, 
satis jam dudum. Alienis, ut dixi, qaandoque sedibus 
Lacretii peculiarìa ista motus excitant. Ita, ex. gr. par* 
tìcipium ' inolens,' prò * non olens/ Gifaninm solicitavit, 
ut ia Collectanea sua verbum illad nihili, ' inolere/ prò 
' non olere/ referret, cum tamen non nisi antiquom sunm 
obtineret Canis, qui et ita ' immerentes/ prò * non meren- 
tes/ alibi dixit, licet nunquam vel tantillum cogitaret de 
usurpando verbo aliquo, * immererì/ prò * non mereri/ 
Omitto illa talia, quae partim Lanibinus, partini Gifanins, 
partim etiam 6 ww Vossius noster^ ausi ; veluti : ' talipe- 
dare/ 'sevidere ;' 'remorare ' prò ' remorarì/ ' imitare' prò* 
* imitari/ * vagare ' prò ' vagar!/ * exhortare ' prò * exhpr- 
tarf/ * minare ' prò ' minari ;' tum et ' lamentae/ * cessa- 
menta/ ' enunc/ et similia. Ulnd v. 945. * Claricitat late ' 
Lambino et Simeoni Bosio lubens meritoque concedo, tam 
clare veteris scripturae vestigiis exprimitur. Ad formam' 
autem verbi Lucretiani * tenerascere/ etiam rò ' curva»- 
cere' in. 481. te volente, et admitti, et in contextum 
recipi, non sine voluptate video. 

XVI. Habet et elegantias quasdam suas Lucretius, 
quibus dum perfrui cupit, saspius a sciolis vapulat. Ex.' 
gr. Tereutianam inprimis phrasim cum in deliciis habeat ; 
unde et ii. 1100. ' ccelique serena Concutiat sonitu ;' in. 
974. 'aliena tuaaetate;' iv. 11 35. ' Atque in amore 
mala b»c proprio,' &c» v. 6W. ' Cessant ; ' et 1156. 
' Perpetuo tamen id fore clam diffidere debet,' et similia : 
non ubique tamen per istos in bisce ipsi licuisse genio 
suo indulgere, testis mihi est locus ii. 1024. jam obiter 
supra, ad § X. notatus: * Nam tibi vehementer nova res 
molitur ad aureis Accedere, et nova se species osten- 
d^re rerum.' Qui quam elegantissime illud Ck>mici ex-- 



1P18T0LA. 85 

primit^ qnod est in Hecyra, iii. v. 32. * Pamphile^ haud 
invito ad anres senno mihi accessit tnus/ ' Accidere ' 
enim malnenint. Solenniom fonnularam captator Lncre- 
tius (ati manifesto sese prodit in istis ex. gr. abi i. 742. 
dicit: 

Et graviter magni magno cecidere ibi casu : 
ant III. 1528. 

Sed metns in vita poenaixim prò malefactis 

Est insignibns insignis : 
formnlam enim referont qnae non apud Arìstopbanem modo, 
ant alibi, sed et in ipsis Sacris Literìs occurrit : àroxicm 
Tiaxoòg xaxóa;, &c.) Cam et III. 556. scrìpsisset, ut omnino 
existìmo, et ibi monco, ' connexn corpus adhaeret/ et si- 
mile quid tinnire cuperet, mutari tamen et corrigi a censo* 
ribus suìs debuit Tropis indulgere quantus fnerit artifex 
Poeta noster, passim, ut opinor, et abunde patet. Quid 
enim tam dnrum atque intolerabile per se, quod non dex- 
terìtate quadam emolliat et pulcherrìmuro efficiat? ' Vivum 
bustum' dìcturus feras bestias, v. 991. atque adeo aspi- 
rans eandem illam metaphoram, quam in vwo^kois quos 
vocat, (quasi * bracteatos ' Latine dicas,) Sophistis qui- 
busdam Herroogenes, in Gorgia Leontino ille, quem et 
Faber ibi citat, Longinus, ut insolentem ac frigidam palam 
reprehendere non dubìtavere; quam dextre tamen fx 
irapanoiMurlas eam infert, atque hujus vel solius ope, quod 
Tult, consequitur! Ipso enim Hermogene, si opus est, 
judice, &gyyi irwroiijxf tòv X^ov, cap. tc^ì B^ijttunjro^, simulatque 
ita eo ascendit, ut et praemittat : ' pabula yiva feris prse- 
bebat,' mox autem inferat : * Viva yidens vivo sepeliri 
Tiscera busto.' Eodem itaque Consilio illustrandis ac 
veluti communiendis, quibus utitur, mefaphoris, per se 
insolentiorìbus, ab inducendis mox, aut jam inductis com- 
parationibus nagaif^vtlav mutuari solet, ut i. 403. ' Namque 
canes ut montivagae,' &c. ii. 54. ' Nam veluti pueri,' &c. 
V. 601. 

Nonne yides etiam, quam late parvus aquai 

Prata riget fgns interdum ? &;c. 

Deìpk. H Far. CUu. Imcret. C 



66 ABRAHAMI PRBIGBRI 

Quam non semper autem ipsi ne gaidem in bisce artem 
soam exerere integrum propter mntìlatores saeé foerì^ 
indioie mihi «est locus ir. 895. ubi scrìpsit band dnbie, ut et 
hoc sapra jam tetigi, ' Corporìs/ quasi, 

Corp'ris ut bsec navis yelis ventoque feratur. 
Ipsa enim more solito sequitur mox comparatio : * Quippe 
etenim ventus/ &c. lUi autem in alia omnia plerìqne 
abeunt. Accedunt Arcbaismi, quibus quantopere de- 
lectetnr elegantissimus Auctor, non opus est verbis. At 
nonne verendum est, ne inter alia etiam Gifanii illnd, i. 
105. * multa tiin me fingere possnm/ quod et Adr. Tume- 
bum approbatorem faabet, et alios inter Scioppium etiam 
Susp. Lect. lib. v. epist 19. contra Poetae mentem ceteri 
deformarint in ' multa tibi jam fingere possum?' Quod 
si ita est, quid obstabit tantopere, quo minus et in. 728. 
quod et supra jam citavi, Num. ix. legamus : ' priva se kk 
corpora posse venire V E contrario, ' video firmare 
potesse,' non ' videor,' et mihi persuasum est scripsisse 
Lucretìum, iii. 320. et ab aliis probatum. Denique et 
particukiitim rarior quidam, et vel significantissimus saepe 
delectns, est ubi Viro fraudi fuit Ncque enim alius quia- 
pìam tam copiose atque ornate vocibus ' nempe,' ' profecto/ 
' ncque autem,' ' et autem,' ' porro,' * tum porro,' ' nimimm/ 
&c. usus reperi tur. Hinc igitur, et illud ' tamen ' i. 688* 
auxilio egebat adversus eos, qui id mutare aggressi fuerant 
XYII. Passim, ubi metri I^bus nimirum, aut frustra 
timet LamMuns, iisdem iniquior mihi videtur fuisse 
Gifanius, et ad inordinatos suos sese recepisse numeros; 
quibus quidem si semel opposuerimus Adr. Tumeb. judi- 
cium, quod in Pierium profert, quia et ille jam apnd 
Nostrum vi. 1183. legendnm contenderat: 

An coelum nobis intra natura corruptum : 
nimirum : ' si ita impune liceret syllabarum leges violare, 
quis non cannen pangeret? quid nobis prseceptis opus 
esset?' uti videmus xxii. Adv. 19. abunde satis factum 
in puto. Exemplum habeo vi. 762. ubi, cum Lambinus 
non fuisset ausus legere : * Janna ne potins Orci regìonibus 



EPISTOLA. 67 

esse Cf^edatnr posta :' sed branspositis, metri Tidelicet 
gratia, vocibus : ' Janaa ne ìàs Orci potias/ &c. Gìfa- 
mas, ut in alteram i>olius pecoet partem, credo, ita legit: 
* Janna ne potins bis Orci regìonibns esse Credatnr/ ^o 
neque transpositione nlla, neqne Tocabolo his opus esse 
poto. Ultima in 'potins' pedem orditnr, et, licet ante 
▼ocalem, sat firmo tamen talo insistit. Sensns antem 
salvus est^ et bic» meo jndicio : ' Ne potins, regionibns 
Orci/ nempe, qnas sibi vnlgns imaginantnr, * Janna ' aliqua 
' <sredatnr posita esse ; bine ' &c. sive : * Ne Orci reg^ones 
jaooam aliqoam babere credantnr,' Sue. 

XVIII. Gassendi lectiones solitari» fere ; neqne Mann- 
SQiiptomm editommque libromm auctorìtate fnltae, neqne 
emendandi Lncretii studio excogitatae mibi vidoitnr, sed 
amemonse lapsu, docto tamen eo, nibilqne lincretio in« 
dignnm affingente, dnm nempe versus Lncretianos ita sibi 
fiuniliares babet, ut inter scribendum, quoties Poetae verba 
citaty non esemplar aliquod, sed solam memoriam consn- 
lere satis habeat, profectas. Exempla, ii. 977. ' de rerum 
natura," prò ' mistura ;' et 979. ' totis animalibus assimi- 
lata,' prò ' mortalibus ;' et 1101. ' et in diversa recedens,' 
prò ' in deserta.' Item, iii. 80. ' Percipit ingratos odium,' 
fto ^ hnmanos ;' et 226. * neqne detractum de corpore quic- 
qoam,' prò' de pendere.' Addo et iv. 859. ' remis vento- 
qne/ prò * velis ventoque.' 

XIX. Faii emendationes pecnliares, ac specios», ut 
fihuimnm mibi videntur. Sic iii. 874. ubi prò ' necteve 
iMmlnra ' babet, ' Apposita alterius variare, et vertere 
membra.' Et ejusdem libri vs. 490. ubi prò * Inconstanter,' 
' Incnnctanter et in jactando membra fatìgat.' 

XX. In Vossianis multa reperio, quae non tam pleoas 
emendationes, qumn emendationom veluti rudimenta qusD- 
dam reprsesentant ; pront nimirum vir ille eruditissimui^ 
locis difficiliorìbus quandoque vocem unam alteramve 
Indibunde, et quasi aliud agens, asperserit, et ad scriptnram 
▼eterem quam proxime finxerit, de sensu videlicet postea 
visnrus. Ita in. 174. ad illud ' in terra mentis,' adjecisse 




68 ABRAHAMI PRBIOBRI EPISTOLA. 

videtar : ' inteir moerentes/ ' Inter lamentas/ * in cessamentis/ 
Ncque alio Consilio vi. 798. verbum ' Concidere ' trans- 
fuderit in ' Cam cinere/ Item^ 038. ex vocibus ' ad res/ 
* ardes ' fecerit, quod marginalia nostra habent, ut et 1238. 
ex ' Poenibat/ ' Pcena ibus at.' Annotator autem noster, 
(Hadr. Beverlandus) licet Vossianarum Observationum 
exscrìptorem tantum in libri nostri fronte profiteatur, multa 
tamen de suo etiam adjecisse videtur. Argumento mibi est, 
quod VI. 786. ad illud : ' In Heliconis montis arbor Floris 
odore hominem tetro consueta necare/ notat : * Hnjus ar- 
boris meminit quoque Dicsearchus, in descriptione montis 
Polii.' Quod frs^^mentum tamen, non nisi anno cidiocciii. 
atque adeo longe post obitum clarissimi Vossii, lucem 
aspexit Oxoniae, in tom. ii. Geographorum, quos vocant 
minores, idque e Cod. Gudiano a Jos. Alb. Fabricìo trans- 
mìssum Clarissimo Editori. Nisi mavis, ab ipso Is. Vossio 
illud ineditum adhuc inspectum, quippe quod notam fuisse 
ipsius saltem Parenti exlib.i.cap. 9. de Historicis Grsecis, 
apparet: vel denique, respectum ad ejusdem fragmenti, 
Salmasio jam ex inedito exemplari citata, vcrba, cap. 
Lxxxiii. de Homon. Hyles latr. Quicquid sit, Anno- 
tator ille noster, si universa, descripsit, multa prave descrip- 
sii, nec intellecta. Observavi etiam ejusdem pleraque 
esse, quibus Londineuses in variantibus lectionibus ap- 
ponunt ^ Quidam.' 

Habes, Vir optime, mibique amicissime, quse, inter mea 
illa ad Lncretium vigeva, reliqua habebam, où irufigyo^ 
tamen ostensura, uti spero, rò ^/xi^ov, quo quam luben- 
tissime in id genus delicias symbolam aliquam confero. 
Quod si et haec tanti Tibi videbuntur, ut, in curanda atque 
exomanda elegantissimi Poétse nova Editione, rationem 
eorum habendam censeas, erit quod mibi de non male 
locata in iisdem opera gratuler. Vale. 

Muda, ut, IdMiJiUii cìoioccxxj. 



TESTIMONIA VETERUM 



DE LUCRETIO. 



[EX £DITION£ GILBERT! WAKEFIELDI.] 



M. T. Cicero^ in epistolis ad Q. Fratrem^ ii. 11. 

LuGRETii poemata, ut scrìbis, ita santmultis luminibus 
ingenii ; multse tainen artis.' 

Santy qoi negationis particulam 'non' post 'scrìbis' 
inferanty singularem per audaciam, contra librorom scrip- 
torum fidem: eadem opera Ciceronis judicio acerbissimam 
injnriam facientes, et ingenium Lucretii deprimentes malig- 
nissime. Nimiram, opinioni inter criticos receptse diser- 
tissimos togata^ gentis tacitas occorrit; qiiae volebat^ in- 
genii vim et artificiam scribendi in eodem homine rarissime 
consociarì. Hinc pendet Ovidius, Trist. ii. 424. 

EnniuSy ingenio maximiis^ arte mdis. 

Sed ncque acutissimam et elegantissimam Tanaquilli 
Fabrì conjecturapa, ' lita/ vice ' ita/ temere contra codices 
equidem receperim : nam vulgata sunt accurate propria, et 
connexa. 

Non minus igitur Ciceronis ipsius, quam Marci fratris, 
sententiam favorabilem habemus, tum de nativis ad illu- 
minandam poesin Lucretiani ingenii virtotibos^ tum de 



70 TBSTIMONIA VETERUM 

magna solertis artificii pollentia, cultuque dicendi lima- 
tiore. 

CoRNELius Nepos, ìd Vita Attici, xu. 4. 

* Idem L. Julium Calidam, quem, post Lucretii Ca- 
tuHique mortem, multo elegantissimum poetam nostram 
tulisse astatem, vere videor posse contendere^ — in pro- 
scriptorum numenim a P. Volomnio-— relatum, expedivit.' 

M. ViTRuvius PoLLio, de Architectura, ix. 8. 

* Item plureSy (qui literarum jucunditatibus instructas 
habent mentes,) post nostram memoriam nascentes, cum 
LucRETio videbuntur, velut coram, de rerum natura 
disputare.' 

P. OviDius Naso> Amorum, i. 15. 23. 

* Carmina sublimis tunc sunt peritura Lucretii, 

Exitio terras cum dabit una dies.' 

Tristium, ii. 425. 

^ Explicat ut cansas rapidi Lucretius ignis, 
Casurumque triplex vaticinatur opus.' 

Sextus Aurelius Propbrtius, Elegiarum, ii. 25. 29. 

* Aut quid Lucretii tibi prosunt carmina lecta? 

Nil juvat in magno vester amore senex.' 

C. Velleius Paterculus, Historias Romanas, ii. 36. 

* Quis enim ignorat, — ^floruisse hoc tempore — auctorcs 
carminum, Varronem ac Lugretium ; ncque ullo in sus- 
cepti operis sui carmino (f. stamine) minorem Catullum V 

L. AnnìEus Seneca 

Lucretii nostri meminit, sed citra poeseos vel lau- 
dem vel vituporium^ de Tradquill. Anim. sect. 2. et epist. 
xcv. ex. 



DE LUCBtTlO. 7} 

C. PlINIUS CiBGlLIU8 SfiCUNDUS 

aimilem LucmKTii metitioDem fecit in Epist iv. IB. ut 
prior Avimcalus ejus^ Cains Plinhis, in prsemiasis lib. x. 
Histori» Natoralis; qn» tamen sospect» siint ancto- 
ritatis. 

M. Fabius QuiNTiLiANU8» de Institutione Oratoria, 

I. 4. 

' Nec ignara philosophi» (grammatice potest esse per- 
fecta), cam propter plurìmos in omnibus fere carminibns 
locos ex intima qaa&stionum natoralium subtilitate repetitos, 
tum vel propter Empedoclem in Gredcìs, Varronem ac 
LucRBTiUM in Latinis ; qui praecepta sapientias versibus 
tradiderunt/ 

Idbm ibidem, x. l. 

* Nam Macer et Lucretius legendi quidem, sed non ut 
phrasim, id est, corpus eloquentiae, faciant : elegantes in 
sua quisque materia; sed alter humilis, alter difficilis/ 

Manifestissiraum est cuivis contentius intuenti, magnum 
rhetorem non de laudibus Lucretii, ut elegantis poeta), de- 
trahere voluisse, sed orationem ejus subtiliorem esse, atque 
Ttxy^xarripnv, ut argumentum quoque nimis austerum et exUe, 
quam quae ubertati, magnificentifie, et amcenitati, sermonis 
oratorii consummandis pulchre sint accommodata. Me- 
niinit iterum Lucretii scriptor ille fructuosissimus, ibid. 
III. 1. vili. 6. XII. 11. 

C. CoRNBLius Taciti) s^ Dialogo de Oratoribus, 

sect. 23. 

' Neminem nominabo, genas hominum signasse conten- 
tus; quiLucilium proHoratio, etLucRBTiUM prò Virgilio, 
legunt.' 

P. Papinius Statius, Sylvarum, ii. 7.76. 

^ Cedet Musa rudis ferocis Enniì, 
Et docti furor arduus Lucretii.' 



72 TBSTIMONIA VETBRUM DE LUCRETIO. 

Statius autem potìssimum respicit Lucretii lib. i. verr. 
1S7. 146. 92B. EU ne in sequioris aetatis scrìptores, qui 
Lucretium landibiis extulemnt, evagemar latìus, otìam 
nobis fecit immensa Barthii doctrìna : cnjos nota scilicet 
ad Papinii locum plara scire cnpientibus consulenda est. 

Q. Sbrbnus Samonicus, de Medicina, ver. 614. 
' Hoc poterit qoartos magni monstrare Lucretii.' 



EXPLTCATIO NOTARUM 

QVJE IN VARIANTIUM LECTIONUM HARUM INDIOITATIONE 

OCCURRUNT. 



Aid. 
Bai. 

Bat. marg. 
Bip. 
Bodl. Cr. 

BodL 

Caot. 

Cr. Conj. 

Coat. 

Belph. 

Fab. 

Penr. 

Gif. 

Gif. marg. 

Gif. L. B. 

Gottorp. fr. 

Gryph. 
Gryph. marg. 
HaT. 
Heloi. 1. 9. 

Lamb. 

Mar. 

Miif.B. 1.9. S. 

Nard. 

O. 

P. 

P. in not. 

Sui. 
Th. Ra. 

V. €d. 



Aldi editio, Ve net 1500. 

Edilio Baiiiliensis ap. Henr. Petrnm, 1631. 

Variae lectiones margini ejas appoHitae. 

Editto ex typographla tocietatis Bipontin. 1782. 

Lectiones Msti cod. Bodleiani margini codicis, qui foit Th. 

Creecb. ascriptae. 
Accarata atqae nova Bodleiani Ms. coUatio. 
Codex Cantabrigiensis. 
Conjectorc Th. Creecb. notit saia inserts. 
Edilio Baronis de Contaret, Paris. 1609. 
Editio Fàyi in ns. Delpb. Paris. 1680. 
Fabri emendationet Tel editio. 
Ferrandi editio, Brixiae, tine anno. 
Gifanii editio, Antrerpiae 1665. 
Alias lectionei margini Gifanii addits. 
Alia Gifanii editio, L. Bat. 1505. 
Gottorpiannm fragmentum 800. vel 000. annornm, deainens 

in parte lib. ii. 
Editio Gryphiana, 1540. 
Lectiones ejaadem marginales. 
Hayercampii editio, 1725. 
Collationes Heinaianae, qnae non niai ad primnm et sextnm 

lib. pertinent. 
Lambini, Paris. 1570. et Francof. 1588. 
Marmili lectiones margini Gifanii additae. 
Codices Maaei Britannici. 
Nardii editio, Florentiaa 1647. 
Codex Dni. Poore. 
Pii editio, Bonooiae 1511. 
Variaa ^otdem lectionea, qnas ex Mas. in notia suia ad* 

jecit. 
Nota» Matae Dni. Jacobi Snsii. 
Theodori de Ragaionibna editio, Venet. 1406. 
Panli Frldenpergeri editio, Veronae 1486. 



74 KXPLIGATIO 8IGNORUBI. 

V. marg. 1. 2. S. Varie lecUones ex Tetast. codd. one ejaBdem Veronentis 

additSB et atcrìptsp. 
Viod. Codez Viodoboneosis. 

Vind. fr. Frtgmentom Codicis Vind. qood iocipit ad Hb. ii. ts. 668. 

intemunpitar ad lib. iii. ts. 614. nec print de doto ez- 

ordit«r, qaam ad lib. vi. vt. 747. deveniM ; onde ad finem 

libri cootineoter pergit. 
VoM. Li B. Vari» lectiooei ex palcherrimo Ms. atqae TetuitiBsime 

bibl. L. Bat. quondam Voisiano. 
VoM. Tet. VarìsB lectlooet ex ejiudeiii bibliothecs L. Bat. Mi. loDge 

▼etastiMimo, item olim VoMÌaoo. 
VeiB. marg. Lectionei Voiaiaiue, quai margini libri ini imprimendi 

ascripserat iRaacoi VoMiaSy et lepins nnm. 1. 2. 3. 

notaverat. 



T. LUCRETII CARI 



DE RERUM NATURA 



LTBER I. 



ARGUMENTUM. 

In ipso op«rì8 principio Venerem inTocat ii. Deinde, a ▼. 45. ad v. 169. 
Kbrot iiios de Rerum Natura dedicai Memmio : Epicnrum, ciijus rationes 
seqaitnr, collaudat; ab illius doctrina impietatis invìdiam amolitar; et 
bnjas et teqoentìam librorum argnmenta breviter proponit. in. Tum rem 
ag greditur, docetqne a v. 160. ad v. 265. ex nibilo nibil fieri, et in nibilnm 
oihil reverti, posse, iv. A v. 265. ad v. 329. minuta eue qusdam corpora, 
quK, licet sub sensum non cadant, mente tamen posse concipi ; et e qiiibiis 
rea omnes componuntur. v. Hls corposcnlis a v. 3S0. ad v. 430. subjangll 
▼acoum, seu inane spatium ; et vi. a v. 430. ad v. 488. probat nibil ette 
prster corpus et inane; reliqua antem, quse videntur esse, ut pondus, 
calor, panpertas, bellon, Sie, esse tantum conjnncta vel eventa, proprietà- 
tes seu accidentiay corporis et inanis. vii. Docet a ▼. 488. ad ▼. 528. priaia 
cfHpascola esse perfecte solida ; ideoqoe a v. 628. ad v. 685. Insecabllim 
«ase, minima, (oeqiie enim corpus in infinitum dividi potest) et «tema, 
vili. Deinde, a v. 685. md v. 712. refutat Heraclitum, qui ignem, aliosque, 
qui aerem, aquam, ant terram, rerum omnium principium esse statnernnt. 
IX» Tum a ▼. 712. ad v. 829. centra Empedodem demonstrat, res non com- 
poni e quatuor elementis. x. Demum, a v. 829. ad v. 919. Anaxagoram re- 
fellit. XI. Postremo, a v. 919. ad v. 1050. docet, universum esse ex omoi 
parte infinitum, corpnscula esse numero infinita, et inane nullis terminis 
comprehendi posse, xii. et a v. 1050. ad v. 1110. libri finem, deridet 
illos, qui existimant, esse aJiquod ccntrnm in universo, quo gravia omnia 
deorsum teodant, dnm levia sponte sua sursura ferantur. 



76 T. LUCRETII CARI 



.^NEADUM genetrìx^ hominum Divomque voluptas. 
Alma Venns ! coeli snbter labentia signa 
QusB mare navigerum^ quae terras frugifereuteis, 
Concelebras ; per te quoniam genus omne anìmantum 
Concipitur^ visitque exortum lumina solis : 5 

Te, Dea^ te fugiunt ventei ; te nubila coeli, 
Adventumque taum : tibi suaveis daedala tellus 
Submittit flores ; tibi rident aequora ponti, 

Feecunda Venua^ maier Mneadnrwn, detieue hominum atque Deomm, qna ii^fru 
volubiles steUtu cali frequentas mare velivolum^ et terras fructi/eroi ; aiquidem om- 
nia gene animalium generai ur per ie, et generata videt lucem eolie: o Dea, inqnam, 
venti et nimbi aeris recedunt a te^ et ab acceetu tuo ; terra varietatefiorene tub- 
jieii tibi gratoe flores ; campi martM aequati mbrident tibi ; et serenum ccelum iUmcet 



1 Mnceadum Ferr. genilrix Grypb. Bas. Bodl. Ferr. V. ed. Th. Ra. Aid. — 
2 c€bU Ferr. V. ed. Th. Ra. Ald.-~8 /rugiferentis Ferr. V. ed. Th. Ra.— 
4 conceperaa Cout. concelebra parte Bodl. — 6 lumine Gottorp. fr. Vo98. L. B. 
VoM. vef. numinaV, ed. — 6 venti valg. cwli ut snp. 1.2. — 7 Advenluqme tuo 
tibi s. ite, Gryph. Nard. Pak. Bodl. Cr. 6cc, * Quod comparet in codd. Bodl. 
Voi8. L B. et vet. Adventuque tuo, dod est, mìhi crede, qnod exit timmbant 
editores, diversa lectio, sed gétmanissima vetnstatis incorropt» scriptio prò 

NOTJE 

1 JEneadum genetriXy ^c] Disputa- ab alendo. Qnod epithetom triboitnr 
tnms Poeta de rerum natura exordi- et telluri, Virg. ^n. i. et Cereri, O. i. 
tur bis 44. vss. ab invocatione Vene- et agro,G. ii. etdiei, Ecl. viii. qnod 
ris, qnam rerum genetricem agnoscit : aut de bis aut per htec TiTamus. Pesto 
precaturque ut illa, dum ipse rerum tamen dicitur * sancta,' * pulchra.' 
naturam explicat, terras ac maria Hinc abusive tribuitur aliis Numini- 
tranquillet, bella componat, pacera- bus, quam Veneri, qnse remm parens 
qae oronibus,sedRoroanis prssertim, est ; puta SibylliB, ^n. vr. pota Au- 
petat m Marte, qnem ipsa aetemo de- rore, Martial. viii. 22. pota Cybele, 
vinctnm amore tenet. <£o. x. Dicitur et m Lucretio ii. 070. 

Mneadum] £neadarum, i. e. Roma- * dulcedo alma/ 

norum, qui genus ab ^nea ducunt. Venut'] Qos remm generationi 

Virg. IFm. 1. 10. Tit. Liv. lib. i. JE- prsrast vss. 4. 228. dicU Vrnus a 

neam autem octum a Venere magis Cicerone, quod ad res omnes veniat. 

constat,quam hic a nobisconfirmetor. 4 Concelebrae] Lambino, colli, fre- 

Virg. £n. 1. 621. Ovid. Fast. Horo. qnentas. Nonio Marcello, comrooves. 

&C. 7 Dadala'} Sic vs. 229. a verbo 

2 Aimo] Hebraeis * poella :' Gne- 9ai8«UA.cir, * variare/ Hinc Festua 
cis {'cflttf^f , 'fncnnda.' Sophocl. apod dixit * daedalam a varietale rerum ar> 
Piutarcb. èr'Ef)wTuc. Latlnis ^ alens ' tificiommqne esse apnd Lncretinm 



DB RBRUM NATURA LIB. 1. 77 

Placatumque nitet diffuso lumine coelum. 

Nam^ simili ac species patefacta est veraa diei^ IO 

Et reserata viget genitabilis aura Favonii ; 

Aériae primum volucres te^ Diva^ tuumque 

Significant initum^ percolsae corda tua vi. 

Inde ferae pecudes persaltant pabula Iseta^ 

Et rapidos tranaot amneis : ita, capta lepore, 15 

[Inlecebrisque tuis, omnìs natura animantum] 

Te sequitur cupide, quo quamque inducere pergis. 

Denique, per maria, ac monteis, fluvìosque rapaceis, 

dUperm nbique luce, Namque ubi primum pulchriiudo vemalia temporii pa- 
tmit, etflatut Faconiif qui facU ad generationem rerum, laxaiui apirat^ tane prù 
mù aves aiherÌ4g perciia tuo numine iutra pectora pranuncianl U^ o Dea, et 
twMm adventum ; deinde feroces beUua, et pecora aaìtant per temantia poacua^ et 
tnnsmittuHt etiam fiumina rapacia ; adeo avide totum genus animaiium adduc- 
twM tnsL venustate tuiaque Unocimiis sub$equitur te vi quamcumque partem cpna' 
rii iwipellere quodUbet illorum. Demum et in aquoribu8f et in moniibuif et ihftu' 



Aduniumque tuom tid solitam brevitatein, «ufventù^iitf Imo, data/ Wahef, Ad' 
,ventumque tuum tibi ». tfc, Preiger. Tarneb. dadula Bodl. dedala Ferr. V. ed. 
Th. Ka.— 8 SummUtit Bip. equora V. ed. Tb. Ra.— 9 difuso Oottorp. fr. 2. led 
in eo superscriptnin diffuso, numine Oryph. marg. P. io not. calum ut sup. 2. — 
1^ Mjiiaiìa« speties V. ed. Th. Ra. calefacta Par. Creech. — Il genitalis V. ed. 
Th. Ra. Hav. Bip. Favoni Bodl. Favoni Ferr. V. ed.Th. Ra. Bip.— 13 initium 
Gif. marg. Cout. Voss. L. B. nutum Mus. B. 1. 2. Ferr. V. ed. Th. Ra. Bodl. 
percussa Gif. V. marg. 1. 2. 8. Bip. perculse Ferr. V. ed. Tb. Rsi.—\4fere Ferr. 
V. ed. Th. Ra. persukant Ferr. per«i<//aii« V. ed. persuliant vulg. lati Bodl. — 15 
Hic V. seqaenti poslponitnr Voss. marg. aranis\. ed. Th. Rn,quodque l. Hein». 
2. Bas. ed. et marg. — 16 Hic v. deest Gif. Par. Voss. marg. 1.2. Bas. marg. 
P. Bodl. Ferr. V. ed. Th. Ra. Aid. Cant. Mus. B. 1. 2. 3.— 17 eupidaTìì. Ra. 
quocumque Par. P. in not. Ferr. V. ed. Tb. Ra. Heios. 1. Bodl. qvoquanqui 
Aid. tergis Voss. L. B. sed ibi p superscribitur. — 18 montis /. rapacia Ferr. 

NOTiE 

terram.' Sic et opera vasaque figa- ii.228.it. 1038. &c. 

rata et arte piena dicantar ' dvdala.' Favonii} Favonins Grsce Zi^vpot^ 

Lncret. iv. * dsedala lingua :' v. ' dse- quasi iM-npòpos, * vitata ferens.' La^ 

dala signa.' Vlrg. G. iv. ' dsBdalatec- tine Favonius, qnasi fkvens rerum ge- 

ta.' Inde Dsedalas dictos est ille fa* nerationi. Ventus est lenis ab occa- 

ber Aibeniensìs omnium artificum ae> gu flans. 

tatis sus ingeuiosÌMÌmus. 13 int/uiit] A verbo, inire. I. e. 

10 Speciea.„.vema dici] Veris ini- introitum,ingressum, adventum. Alii 
tioro. leguut initium, et per syncopen tilt- 

11 Genitabilia] Alii genitalis, U- tum, 

tramque Latine dicitore significatque 17 Quamque] Suppl. naturam ani- 

id qood facit ad generationem, vel mantum. Alii leguut quocunque, non 

quod vim habet gignendi. Qua voce male, 
paulm utitnr Lacrctios, i. 437. 623. 



É 



78 



T. LUCRBTII OARI 



Frandiferasqac domos aviam, camposque virenteis^ 
Omnibus incatiens blandum per pectora amorera^ 20 

Ecficìs^ ut cupide generatila seda propagent 

Qu8B quoniam rerum naturam sola gubemas^ 
Nec sine te quìdquam dias in luminis oras 
Exoritur^ neque fit laetum ueque amabile quidquam ; 
Te sociam studeo scribundis versibus esse, 25 

Quos ego de Rerum Natura pangere conor 
Memmiadce nostro ; qnem tu. Dea, tempore in omni 
Omnibus omatnm voluisti excellere rebus : 



mhnhìu rapidit, et in ieciit frondons vo/ucmm, et in agris viridUmty ii^iciina cmm- 
Ita animantibns hUarem amcrem òUra curda fada, tei alaeriler qusque muìHitU' 
cent genui sniim per mnguUiMspecies. Cum igitur iota tf, qua regii nahtrmn rentMf 
nec iJta res abtque te ediUw in trtherUu regùmei luciSf ne</ve res uWàfit Jnetaidu^ 
nec amore digna ; cupio te mihì fieri adjjutricem in componendis carmtntÒMf, qiue ego 
aggredior componete de rerum natura noetro Memmio, quem tu, o Dea, toMÌti 
eemper donaium a te prestare in rebui omnibua, Quare, o Dea, da eo magie per- 



^^^>#'^<»«#^»#>»^^ 



V. ed. Tb. Ra.~19 FronéUferaeiiue Ferr. V. ed. Th. Ra. Aid. Frundi- 
fero$t/ue Oottorp. fr. virentia Ferr. V. ed. Th. Ra. virenteiia Aid. Bìp. — 90 -i»- 
qmuiienaVerT,^2ì hbcH V.ed. Th. Ra. Bip. — 2S Non Mufl. R. 2. Idem diti prò 
diaa: et vice oraa Mns. B. 8. S. Aorot. quiequamdiaa Ferr. V. ed. Aid. éiea 
Th. Ra. — S4 «il Fab. ietum ». a. ipdcifuam Ferr. quicquam V. ed. Th. Ra. Aid. 
nec am, prò neqm am, Von^yet. — 25 aelùmi «f «dio Bodl. V. ed. «tadia Ferr. 

NOT/E 



10 Frund^eraaque domoa ttvium'] Ni- 
mirnm nylvas, qnas habitaot avei. 

21 Generatim'] Per tingnlas tpeciea. 
Sic vss. 226. 227. et alibi pauim. 

Seclà] Generis ac stirpii me pro- 
pagationem : qnasi svanì, ac longas- 
▼ani generis etatem. Sic vss. 467. 
690. 1090. II. 77. 178. 602. et alibi. 
Consale indiceni vocabnlormn. 

22 iSSDÌa]E0t enimVenns ' hominom 
Divnmqne voluptas/ ut dixit Lucre- 
t^QA vs. 1; et omniam animantam iUe<- 
cebras, vs. 16. Habet et in hortos et 
in olerà etiam jns summnni. Unde 
Nsevios mpad Festoni Venerem posnlt 
prò oleribns, dom coqnam induci t di- 
centem : * Edi Neptnnnm, Cererem, 
•t Venerem ;' i. e., pisces, panem, et 
olerà. Vere igitor sola res omnes 
gnbemat. Quia aotem RomcTem* 
plom Veneri Genetricl dicatam a Ce- 



sare nescit? 

23 Diaa'i Aerias, dinrnas. Dittai 
enlm dicltnr, inqoit Festos, 'qnod 
sub cflelo est. Ex qno sub dio fieri 
dicimos, quod snb ccelo fit, et non sab 
tecto.' Quanqnam aliquando * diot' 
somitur prò voce, divinns. Lucret. ii. 
178. * dia voloptas.' Virg. ^n. xi. 
* dia CamiUa.' Horat. Sat. i. 2. * Sen- 
tentia dia Catonis.' 

26 Te aociam atudeOf ffcl Qaamvis 
enini Locretias dicat vs. 61. Deos 
nec bene meritb capi, nec grmtia 
flecti, neqne ira tangi, nec res morta- 
linm curare : hoc tamen loco Deam 
invocat Venerem, eamque sibi sociam 
versibus scrik>endis esse studet, non 
quia putet caro sibi posse talibns in 
rebus adjutorio esse, »ed quia, ut ait 
Epicnrus apud Cicer. i. Nat. Deor. 
cum natura Deoruin prtratana si! et 



DB RBRUM NATURA LIB. I. 79 

Qqo magis asternuin 4m, diotis. Dira, leporem. 

Ecfice, ut ìnterea fera moenera militiai, 80 

Per maria ac terras omneia, sopita, quiencant 

Nam tu sola potes tranquilla pace jayare 

Mortaleis : quoniam belli fera moenera M avors 

Armipotens regit, ia gremiiim qui saspe tonm se 

Bejicit, 8Btenu> devictas volnere amoris : 35 

Atqne ita, suspiciens tereti cervice reposta, 

Pascit amore avidos, inhians in te. Dea, visos ; 

Eque tao pendet resopini spiritus ore. 



«fMiutalflii tenibui meit ; et /ac ttf tiif «tim ermdela urna ÒM fmuiH 
€mquitmimt per oifMonif §t per temi màotrpu, Tml emm wml ptiìM m mi^wan 
Immme» pkadm jMce, eum Man bdUpoten» faeiat ipse crmietìa exerciiim miUiiéij 
f«Ì eùmdriehu penmd plaga amorU reeipU m pUrwmqiu m timaa imam ; ti qoi ne 
aarmaa atpkiaUf ÌMeUmat9 tcUicet Iciiait et obloDgo eóUo^ obUeiéi aatore aaiioa 
9aào§j qnaai apiri9 ore appeiem le, o Dmmi; ei móna Ulius reom^enfù adiarei 



terUfeniU Ferr. V. ed. Th. Ra. Aid. — 97 Memmiade Ferr. — 98 Pro emaiaatf 
em laiOM Oottorp. fr. 8us. prtelaiMm Voxs. mari?. Preig. eMaiam Salmasius. 
oaiakH V. ed.— SO Ei face Fab. mrami V.'ed. Bodl. Mvt. B. 8. manera Ferr. 
Th. Ra. Aid. P. Cant. Bai. Fab. Creecb.-~11 eoepUa Voit. L. B. oimitt Ferr. 
▼.edw^tt MoridtB Ferr. V. ed. Th. Ra. belliferm V. ed« Tb. Ra. vocei btlR 
fera deumit in Mas. B. 9. nomerò Ferr. V. ed. Th. Ra. Aid. — S4 regiam in 
| WBi<— I Oottorp. fr. Vos». L. B. ingre miam V. ed. Th. Ra. Pro gai a«pe, 
MiM. B. 9. dat peruipe, — 85 RefUU Gif. ed. et marg. Heint. Coot. Bas. 
mmrg. Bodl. Voi». L. B. Ferr. V. ed. Th. Ra. Mot. B. 8. Cant. P. m not. 
BefUU Aid. Mns. B. 1. deviadue Hav. Bip. ralnerf Ferr. V. ed. Th. Ra.» 86 
tra V. ed. nupinau Oryph. Bas. marg. P. utramqoe lectiooem agnotdt Ptiit. 

NOT^ 

escellens, habet venerationem jns* Pater efni Locias Sylianis tempori- 

tam. Vel, qnod mihi magii arridet, hot maxime 6oruit. 

■OH inepte homo Roraaaut Venerem 80 JUivaera] Antiquo more, prò, 

RoBanornm Oenetricem imploravit, ronnera. Sic olim Pcenica, prò Po- 

pr«tertim de primo rerum exortn ac nira. 

•atnra agenii. MUkiai] Disreiii, prò, mìHtis. 

97 Memuakidai] Pro Memmto, sicnt Qnod familiare est TeteribiM. Sic 

Seiplad»,proScipionibai,Virg. JEn. ▼lai, naturai, material, drc passim 

VI. Horat. Sat. ii. 1. Memmias antem apnd Lncretiom. 

bte, coi suam hoc opns scìlicet dedi* 88 Macart] Mars, Dens belli, qna- 

cat Lncretias, cognominator Gemei- si magna vertens, inqait Cicero ti. 

hu ; qnocnm Atbenas profectns erat N. D. 

èlhn, et qoo familiariter nttbatiir. 85 A<^'0 BeDe,at satis iadieat 

Ole. Ep. ad Qaint ii. 8. Clara antem particnla m cam accosatiTO. Qni- 

Memmiomm erat faroilhi te Rép. dam r^/leìi, quasi, recreat; minna 

Romana ; Gemelhis enim prsBtorfuit eleganter. 

te Blihynia ; et A. U. C. atzziii. Si- Folaere amorUf] Amor enim eorda 

dliam sortltw est te prvftaciMi. Ierìt,etvalnerat. Hinc fabulati snal 



à 



80 



T. LUCRBTll CARI 



Hunc tu^ Diva, tuo recubantem corpore sancto 
Circamfusa super, suaveis ex ore loquelas 40 

Fonde, petens placidam Romanìs, incluta, pacem. 
Nam neque nos agere hoc patria! tempore iniquo 
Possnmus aequo animo ; nec Memmii clara propago 
Talibus in rebus commani deesse salati. 

Quod super est, vacuas aureis mihi, Memmius, et te, 45 
Semotum a curis, adhibe veram ad rationem : 



vitelli iutì, Tuy o gloriosa Dea, dum ampkcteri$ iUmmjaceniem in gremio meri 
tui corporisy profer ex ore blandos sermones, poacent ab eo tranquiUmm pacem Ro- 
numi», Etenimy neque in hoc tempore adverto patria^ nobia licet disputare de rebus 
eum Ubera mente : neque in rebus ita lurbuientis illustris proles Memmii potest 
noli ecmnilere bona publico, Quod reliquum est, tu^ o Memmi, prabe mihi aure» 
ìiberoM ab omni cura, et adjuDge le ìpsam vacuum a negotiis ad cognUUmem veii- 



suscipiens Oottorp. fr. Voss. marg. cereti V. ed. Th. Ra. — 38 Atque V. ed. Tb. 
Ra. pendent V. marg. 1. CaDt.— 39 Uunc V. ed. Nunc te Rodi. Cr. Bodl.— 
40 suavis Fcrr. V. ed. Th. Ra. loquellas Oottorp. fr. Voss. L. B. et vet<— 41 
Fonde Th. Ra. RAomoaùi V. ed. Th. Ra. inclita Ferr. V.^ed. Th. Ra. we/yte 
Aid. — 42 Pro nos V. ed. Th. Ra. Bodl. eoe. patria Voss. L. B. sed sapertcript. 
m\ patriai in Voss. vct In marg. — 43 equo V. rd. Tb. Ra. ne^ae M. vulg. In 
Mas. B. 1. 2. hic v. «io legitur Possumus aquo animo; Memmii nequ» elm pro- 
nao. Pro Memmii Bodl. leg. memini. — 44 desse Ferr. V. ed. Tb. Ra. de'iw 
mp, idesse Voss. vet. Post h. vs. insernntur vss. 57. et qiiinque seqnentet, 
HeiDi. 1. Bodl. Cr. Ferr. V. ed. Tb. Ra. quos tamen Heins. 2. non recipiC 
-45 mtperest V. ed. Th. Ra. Memmiada vulg. Miis. B. 1. omittit vocetet #e, 
et tic ordinat integrum versnm : Quod super est, quaso, vacuas mtAi, Memmins^ 
auri»; sic etiam Mus. B. 3. auris Ferr. V. ed. Th. Ra.— 46 Semotim Mas. B. 

NOT^ 



Aoiorit Deiim arma gerere et tela, 
qa» yibret. 

SS Eque tuo pendete ^c] Recnbans 
enim in gremio Veneris Mars qnasi 
Oi ori, labra labris affisa tenet. Sic 
IV. 1187. 

42 Vam neque nos agere, ^c] Alio- 
quia enim vigente bello debuisset ar- 
ma cnm itadiis permutare : nec ipse 
Memmius illnm audire potuisset aeqno 
animo, si quidem a stodiis ad arma 
fnitset avocandos. Scilic)et, ut recte 
ait Cicero Tusc. nemo bene potest 
inter belli strepitus ac plebis sedi- 
tionei sqiio animo pfailosophari. 

Timpore 11119110] Belli tempore, Ma- 



rianis scilicet ac Syllanis temporibni. 

44 Talibus in rebus'] In rebna adeo 
tnrbulentis. 

Communi deesse saluti] Non consa- 
lere Rei public» bono, consiliit mot 
armis eam tnendo. Quod quidem tÌx 
fieri licet per stndia, quae totom ho- 
minem postulant. 

45 Quod super est^ ^c] Hit 12. Ttt. 
Memmio suo, e ujns prius attentionem 
sibi comparat, futnrse dissertationit 
argnmentum proponit; declaratqne 
se disputatnrum de ccbIì ac Deornm 
natura ; deque primis rerum prìnci- 
piis, ex quibus res omnis concreta 
fiat, et in qute reiolvatur. 



DB RBRUM NATURA LIB. I. 81 

Ne mea dona, tibi stadio disposta fideli, 

InteUecta prias quam sint, contempta relinquas. 

Nam tibi de somma coeli ratione Denmque 

Disserere incipiam, et rerum primordia pandam ; 50 

Unde omneìs natura creet res, ànctet, alatqae ; 

Quoque eadem rursum natura perempta resolvat : 

Quae nos materiem et genitalia corpora rebus, 

Reddunda in ratione, vocare, et semina rerum 

Adpellare suemus, et haec eadem usurpare 65 

Corpora prima, quod ex illis sunt omnia primis. 

èmHm ; noHdiwiiUere «ea tmmerm tanqoam ipenundUf qme UH nmt a me in ordi- 
nein dige$U cnm JldeH •peru^ mUef[Uttm mente eomeepiri» ea. Namqme exordmr 
Imkì oh de mtf^rewia nahara C€eH et Deorum ; et apenam tibi prìma rimai pnad- 
fm; dieam tibi ex quilnumtm rebme Natura pnereet^ aageat, et tmtriat eunetae 
ree: dicam etiam tMtiuaiiiam ree Natura redueat eaedem rei, caia òUerieruut : f«at 
qaidem rei nm ta erpUcanda natura rerum «oleaiiif nommare wuUeriam eteerperi^ 
qum nai habent generandi re$f et voeare eemima rerum^ et dieere krne eadem esse 
prima eerpera, quia ex iUie tanqoam prioribui rei ametaJUmt, Qnod enim tpec- 

1.^47 Nee Bip. Delph. Cr. conj.— 48 e&niemta Ferr. Aid. Blp. eoutempa V. 
ed. Th. Ra. — 49^ calt ut «np. 1. 2. regione Gryph. marg. Pio etiam ex vetusl. 
esempi, in textnm recipiente, qui utramque lect. agnoacìt. — 61 emme Ferr. 
V. ed. Tb. Ra. auetat Bodl. — 62 Quooe eadem rurtue Sub. peremta Bip. reeolmt 

P. V. ed. Th. Ra. Aid.— 6S Que Ferr. V. ed 66 In Voss. L. B. uaurpare 

•apenrrìbitnr prò ueu dicere. — 60 Mas. B. leg. ^vfdem prò ^aod: error a q[uem 
Bumavit, interpretatione rov quod brevint et indistincte scrìpta. Wakrf. 



NOTiE 

49 CeeH ratione] Natura, vel cognU emptas, et disiolutas. Mntatur qni- 

tlone. Sic Cic. de Fin. 9. * Nec vero dem gennii, cum supra dixerit ' rea 

potest qnisqnam de bonit et malit omnes.' Sed hoc Lncretio familiare, 

vere judicare, nifi omni cognita ra- Alii eadem perempta^ nempe Natura^ 

tione Nature, et vit«, etiam Deo* sop. fetpjam resolvat. 

rum,* drc. Alii legnnt ceeU regione, 6S Materiem] Qus igitnr prima re- 

Yemm non de cceli ac Deorum re- mm principia dicuntnr, ea vocat liic 

fione, sed de natura ac ratione dia- Lucretius materiem, genitalia cor- 

iwtat Poeta. P^r^ semina rerum, corpora prima ; 

61 Uudé] Qnibnsnam ex rebus, vocat et alibi passim materiam pri- 
qvibns ex principiis. maro, corpora material, primordia 

Auetet] Aneto, as, frequcntativnm rerum, solida corpora, principia, &c. 
a verbo augeo. Plant. Amph. in. 6. Dicuntur et aliis nominibus, atomi, 
' Bonoque atqne ampio auctare per- corpora inanis expertia, insecabilia, 
petno lucro.' CatuUus dixit * auc- invisibilia, solida, individua, elemen- 
tare aliqnem ope.' ta, prima causa, &c, 

62 Quofue] In qnas res, in qa« prì- Genitalia] Vim gignendi rea ha- 
nordia. bentia. 

Eadem perempta] Easdem ra per- 

Deiph. et Var. CIom, Lueret. V 



82 



T. LUORKTII CARI 



[Omnis enim per se Divom natura, necesse est, 
Inmortali sevo sumina cam pace fruatur, 
Semota ab nostris rebus, sejanctaque longe ; 
Nam, privata dolore Omni» privata periclis» 60 

Ipsa suis pollens opibus, nihil indiga nostri, 
Nec bene promeritis capitar, nec tangitar ira.] 
Humana ante ocalos fede quom vita jaceret 
In terris, obpressa gravi sub Religione ; 
Qu8B caput a coeli regionibus obtendebat, 65 

Horribili super adspectu mortalibus instans ; 

tat ad Deofl, opotiet ut omnU tuthira Deorum, ieparata et procvl remota a nottrit 
tugotiU^ pUiatwr per teipmun atema vita^ cum maximo otio, Eienim cam sit 
experi ornitif dolons^ expen pericuiarum^ ipan potene wis divitUe, non egens nobit, 
lane nec dncitur beneflciU, nee movetmr ira, Citm vita hommam twrpUer tarde»' 
ctret m terris ante contpectum omnium, obruta sttb onere Religioni» importuna, 
pue monttrabat caput a partibu» caU, desuper territan» homine» borrendo suo cm- 



l»S»>#<»>»<»<»^^«^^» 



&c. AbtnDt hi vsf. in mnltis. Vid. NoL Var.— 61 Ipa Ferr.etu P.— 62 prò muri'- 
ti» Ferr. Th. Ra. V. ed. Aid. Oryph. otramqne lectionem a^^nosrit P.~6S/trrfe 
Ferr. fcede V. ed. Th. Ra. Aid. Bip.~64 RelUgione Ferr. V. ed. Aid. Bip. Hav. 
—65 reUigionibu» V. ed. Th. Ra. BodL— 67 Pro Grotae Ferr. V. ed. Th. Ra. 

NOT/E 



57 Onmif entm, ifc,"] Primnm dis- 
putationis argumentaro aggreditur, 
deqae Deornm ratione dictarus pri- 
roum eximit Deoa ab omni cara re- 
mm hnmanarum, aemotosqne vnlt a 
rebus nostris, doloris expertes, nihil 
nostri egentes, et qni nec ira tangan- 
tor nec beneficii» ducantar : sed qui 
contenti snis opibus, imroortalesqne, 
snmma pace et otio fruantar. Hvc do- 
cet bis 6. vss. qnos iterat ii. 650. * De 
Deornm immortalitate nemo dubita- 
rit ; qnod autem acternum beatumque 
fit, id nec habereipsam negotii qnic- 
qnam, nec exhibere alteri: itaque 
neqne ira, neqae grafia teneri, quod, 
qnie talia essent, imbecilla essent 
omnia,' inqnit Epicnrus apud Ctc.N. 
D. Impia tane sententia, qnae Divì- 
nam tollit Providentiam. 

62 Promeriti»^ A verbo 'pronie- 
reor ;' id est, bene meritis, gratia. 

Capitur'] Flectitar, ducitur, propi- 
ti atur. 

Tangiimrl Afficitor, commovetor. 



6S Humana ante ocuìos^ tfc,} His IS. 
vss. duo potissimnro ionuit ac docet* 
I. Reltgionem, qna vetns gena homi- 
nuni Deos tanqnam rerum anctoret 
ac curam habentes venerabatur, va- 
nam ac superstitiosam esse. ii. Epi- 
curum hominem Grapcum, Atbenien- 
sem scilicet, primnm omnium mortali- 
um ansum esse hac inani snpcrstitione 
liberare mentes humanas, ac meta 
Deornm solvere, postquam singnla 
natnrap claustra penetra8set,ac vivida 
vi animi pervicisset cnncta, macteqne 
omne immensnm peragrasset, nnde 
redux retulerit cunctas res fieri ex 
cseco ac temerario concursn, natnra 
tamen duce, sine Deornm opera ant 
Consilio. Cui victori hoc Virgillanvm 
canitur Paean Geor. ii. 490. * Felix, 
qui potnit rerum cognoscere cansas» 
Atque metus omnes, et inexorabile 
fatnm Suhjecit pedlbus, strepi tnm- 
que Acherontis avari.' 

64 Gravi sub Retìgioné] Inani Deo- 
rnm timore ac superstltione. 



OB RKRUM NATURA 1.IB. I. 8S 

Primnsi 6ratn5i homo mortaleis tollere contra 
Est oculos ausas^ prìnmsqiie obsistere contra : 
Quem neqiie fana Deam^ nec fblmiiiay nec minitanti 
Murmure conpressit coelnm ; sed eo magis adrem 70 

Inritàt animi virtatem, ecfnngpere nt arta 
Natura) primus portarum claustra capiret. 
Ergo vìvida vis animi pervicit, et extra 
Processit longe flammantia moenia mondi ; 

tpeciUj primo Graiau Aomo amsm eii aitoUtn kmnumoi ocukm mdomrmè Ultm, wi 
prwr ansut est adveraari contra illam; quem hominem neqme nomm Deormm 
m^que UU Jwi$^ neqme cmUtm Bmitu màMoei retimàif atd imaio maffù imeUmrit 
mnémm rùn ejos mùmi, W prtimw afftieret fromgert tirìet&»fore$ ptrlom» N0- 
tertfr. IgUwr atrn tirtiu illiot marni vidi concia, §t frtgrtma €M itmgg uUra 



^i^»»^»^^^»^^^^ 



Aid. Oryph. Bas. et Bodl. cnm Mos. B. 1. 2. 8. legant gnarus, Utramane 
igno»cit P. morialis Ferr. V. ed. Tb. Ra. immarUJei Oryph. Bas. P. eoUert 
V. ed. Tb. Ra. Nonius p. 199. teff. t£nd€re prò toUere, — 68 abtitiert V. ed. 
Tb. Ra. Aid. Grypb. Bas. marg. Bodl.— 69 Quem necf. Hav. Bip. Tertinm 
me omittit Mns. B. 2. imitanti BodL — 70 eompressU vnlg.— 71 irritat a. vtr<ii- 
tem Ferr. Oottorp. fr. Bas. Bodl. Voss. L. B. et vet. Irritat virtutem a. 
Oryph. P. V. e^. Virtutem irritat Bip. arcta valg. — ^72 euperet V. ed. Th. 
Ra. Oottorp. fr. Bodl. Voss. L. B. «ed correctam ìd Voss. vet. — 7S vitfida» 
Mos. B. 2. — 75 omnem Ferr. V. ed. Th. Ra. Oottorp. fr. Voss. L. B. sed corr. 

NOT^ 

67 Gratvt homo] Epicorus Atbeni- caiiias non viderent, ad Deos confu- 

ensis, Oagettius» Neoclis filius, nijus gerent. Lncr. v. 1186. ' Ergo perfb- 

landes et encomia proseqaitiir Lacre- gium sibi babebant omnia Divis Tra* 

tins initio Itb. in. et vs. 1057. dere, et ipsomm nula facere omnia 

ToUere] Nonins Marcellas legit ien- 6ecti/ &c, 

éire, 71 InrUat] ' Inritàt/ prò 'inritavit/ 

fll9 Quem neque fanaDeum^tf e] QuìC' ultima circnmflexa. Notat Prìscia* 

qoid igitur de Deornm potentia, quic- nas, fumàt, cuptt, aadtt, et similia pati 

qtrid de Joyis tonitrn ac fulmine vai- syncopen, et ultimam circuniBexam 

gatnra erat bactenns apod mortales babere et longam. Sic Lucr. vi. 680. 

atqve creditam, id ne Tel minimum circinn6ectit et prodiicit ultimam dii- 

qoidera movit Epicnnim : ted alta tnrbàt, ponitqne prò disturbavìt. 

mentii ratlone pervicit omnia, rerum- 72 Cupiret] Qnart» conjugatioUis,^ 

que cansas agnovit, et, ut verbis Blu* pro euperet. Sic Ennius posuìt parire^ 

nilil ntar i. 67. ' cepitque profnndam prò parere. 

Naturam rerum causis, viditque quod 78 Ftvida] Potens, acris, vs. 69. 

mquam est : Nubila cur tanto qua- Dixit etiam vs. 179. * Vivida teilus.' 

terentur pulsa fragore, &c. solvitque 74 Flammantia monita mundi] Am- 

animis miracola rerum : Eripuitqoe l>itns coeli, qnibnt tanquam mcenibus 

Jovi fìilmen, viresque tonandi,' &c, dngltor mundus ; et quos flamman. 

Priscorum qnippe hominum ignoran* tet vocat propter sidera et ignea 

f la crassior fecerat, inquit Epicurnt sthereoa. 
apod eie. N. IX I. ut» cuoi reron. 



t 



84 T. LUORBTti CARI 

Atqae omne immensain peragravìt mente animoque : 75 

Unde refert nobìs Victor^ quid possit orìrì. 

Quid neqaeat ; finita potestas deniqae qaoiqne 

Qaanam sit ratione, atque alte terminas baerens. 

Qna re Religìo, pedibus subjecta^ vìcissim 

Obterìtur ; nos exaeqnat Victoria coelo. 80 

Ulnd in hiis rebas vereor, ne forte rearis 
Inpia te ratìonis inire elementa^ viamque 



ipUM émbihu cM: et ipte perlutttwrii mente et mimo Univeratm infiMitmm, 
Jmàe redax ille ìmpentor reporiat nofrtf, qua rea queat generarì, qua rea ikni 
pomt; quùwmdo demum quoque res habeat poientiam Umitatam, et metam alte 
poeitam. Qmq^ropterjam ReÙgio vice iua prostrata coueukatur pedibua, Victoria 
Ytfo iUìos hominU admquat noe cmlo, At in kie rebme timeo Utud de te, o 
Blemmi, ne/ortaM$e paté» te iptum capere impia ùùtia fctoUùr, et ingredi tUr 



^**^*9^^^**^ 



VoM. Tet. mentvfke Oottorp. fr.— 77 cuin^aie Ferr. V. ed. Th. Ra. Aid.- 
QMiififiii Gottorp. fr. V. ed. Bodl. Mns. B. 1. 2. S. Ferr. Th. Ra. Aid. Oryph. 
Nard. Bas. P. QiiaiMm Bip. Hav. uitftu alt. Gif. Par. Coat. Pro alte dou 
torp. tr, legit aliter. Kerene Ferr. V. marg. 2. hereat Gif. Par. harou» V. ed. 
Th. Ra. haree V. marg. l. — 70 Onore Hav.— 80 Opperitur Cant. V. roarg. 1. 
Opter itnr Oottorp. fr. Vom. L. B. et vet. Exteritur Gif. marg. unni cod. 

NOTiE 

75 OiBat] Altad Omne^ rh «-or : a- et soWit obje ctionem. Cmn enìm non 
liad Mandus dicitar Epicuro et La- ignoraret Lucretios male andire re» 
cretio. Omne, totom est, aea oniver- ligionis contemtnni, praesertim Rome 
tam : Mondas, pars est totias sea in civitate omniam superstitiosissims, 
anhrersi. Mnndiis finitns est, et or- qn» et domesticos et externos Deoa 
tas atqne interitus capax. Omne in sinu suo fovebat ; veritiis ne reti- 
•en universom iniìnitum est, ortos gionem ita pedibosoliterens malo aa- 
et interitus expers ; principio carena, diret ipse apnd Memmium, sibi (idem 
et sempitemum ; neqne ìncrementnm locrari satagit, negatque in primis se 
acclpiens, neqae decrementum. Sed impietatis eleraenta snadere, aat sce- 
de bis lu leribas viam steroere, dnm religiouis 

76 ìlrferi] Lambino reportat : No- meta solvit animos mortalliim ; qoin 
dìo Marcello 08<eiidt#. Hiaatemdoo potius utmmqiie declìnat; siquidem 
▼w. repetantor infra vs. 688. et v. tollere nìtitar vanam et inanem aa- 
90. perstitionem, qnae non semel peperìt 

Vietar"] Epicuras. impia atque scelerosa facta. Qood 

77 Poteetae] Vis, Tirtus, potentia, exemplo coniìrmat, memorans Ipbi- 
facolta^. genias necem ad aras Dianae impie 

80 Victoria] Epicuri, qui cogniti* et scelerate patratam ex religionit 
reram causis inanem Deorum roetnm ratione. 

austulit,aolvitquemnimis rerum mira- 82 Inpia ratieme elemento] Impiam 

mia. diaciplinam, ac institutionem. Impia 

81 iUnd in Atta refrtct, ^v.] Occupa- discipiiine initia. 
ti«Mt. Itaquehis 22. fss. pnroccupat 



DB RBRUM NATURA UB. I. 



86 



Indugredi sceleris ; quod contra saspins illa 

Religio peperit scelerosa atque inpìa facta. 

Aulide quo pacto Trìviai virginis aram 85 

Iphianassai tarparunt sanguine fede 

Ductores Danaum delecti^ prima yìromm : 

Quoi simul infula, virgìneos circumdata comptus, 

trindnu, Quod qaidero conirarìuM eti, iopUti enim tmiea Religia ipia edSdU 
teelerata /aeta^ et piena imjnetatii : quemadmodum factam est, cam ducei Ihma» 
•mm, forieSf et jB^rtmi viri, feedanaU twrpUer in Aulide alUiria virgimie Triwim 
de cruore Iphf/aniua ; cui ttatim atq;iu ifrfuìa poeita eircum cornai virgineaMd\fiua 



^ ^»^»*>^^^^»^'^^ 



Lamb. exequat Ferr. Th. Ra.— 81 idi vulg.— 82 tu ire V. ed. Th. Ra.— 8t C«- 
digredi Hav. Cr. Hip. quia contra Mos. B. 2. quin contra P. Aid. Qryph. Nard. 
Mar. Bodl. Cr. Gir. Heiiu. 2. tajrìui oUm Bip.— 85 Trioùr Mus. B. 2. post 
hanc vocem Mns. B. 2. S. Cant. ioterpoouiit od.— 86 Ipkiananaio V. ed. Th. 
Ra. Ipkianaaeo Cant. Mns. B. 1. S. Nard. Bas. Iphianano Mas. B. 2. 
MkuMneeo Oryph. Iphianeiseo Ferr. /jiAtaiiafsa Lngd. Bat. /«de V. ed. Th. 
Ra. Aid. Bip.— 87 dUecti Gottorp. fr. Lamb.— 88 Cut Ferr. Bip. Qatt V.ed.Th. 
Ra. Qua Aid. Gryph. Bas. P. Quo Lamb. iufula V. ed. Th. Ra. comtui Bip. 

NOT^ 



8S IndMgredi] Vel EndogredÀ. An- 
tiqoa praepositio cndo vel inda, prò 
in : sic passim, endopeditns vel indn- 
peditos, prò impedi tui : indaperator 
prò imperator. Sic apnd Fest. et Lu- 
cil. inda mari, inda pavimento, &c. 
prò in mari, in pavimento. 

85 Aulide] Porta Eabceas inani» 
in Bceotia, ubi mactata est Iphigeoia 
ad aras Diane. Cam olim Agamem- 
aoo Danaonundnx adversns Trojanos 
dassem appalisset in Anlidem, prius 
«racnla consaltum misit, qoam inde 
aohreret, qoia magna tempestas coor- 
ta erat mari. Id aotem responsi da- 
tnm est ab oracnlo, nt Ipbigenia Aga- 
memnonis filia maclaretur ad aras 
Dkn», qnas Agamemnoni infesta erat 
es 60, quoU cervum occidisset. Ita- 
qu6 pater filiam dnxit mactandam ad 
aras Diauae. Hinc occasionem arri- 
pit Lncretias religionis impia facta 
damnandi : * Tantam Rcligio potai t 
siadere malomm V 

IVimat] TrivisB, Diane, qnis Trivia 
dieta eat, inqnit Varrò da L. L. ti. 



vel qnia ponebatnr ejas imago in ti1« 
viis : vel quia Lana credebatdr, qo« 
tribns viis movetnr per aethera, in 
longnm, latam, et altum : vel, ot aliis 
placet, quia Lana in ccelo. Diana in 
terris,Proserpina in Inferis pntabatar. 
Vlrg. ^n. IV. 511.* * Tergeminamqae 
Hecaten, tria virginis ora Diansp.' 
De qaa iliad vulgatam : * Terret, Ins- 
trat, agit, Proserpina, Lana, Diana, 
Ima, superna, feras, sceptro, fulgore, 
sagitta.' 

86 IpkiwMinai'] Iphianassse, aen 

IphigenliB, qosB filia fnit Agamem- 
nonis. 

87 Ductores Domimi] AgmmemwHi 
Mycenarnm Rex,et frater ijoaMena* 
lana, qui dnces Danaomm, i. e. Orse* 
conun, bellum adversns Trojanos gas- 
semnt. 

PrMM mreram] Helleiiismiia ; «yrf^ 
ra Tfir M^. I. e. primi viri, flos 
viromm, delectas militnm. 

88 /Vaia] Filamentnm laneim, 
quo et hosti», et dedititii liominea, et 
snpplices, et sacerdote^ velari sola- 






86 



T. LVOftBTli CARI 



Ex utraque pari malarom parte profusa est ; 

Et moestum simul ante aras adstare paréntem 90 

Sensit, et hunc propter ferram celerare ministros, 

Adspectuque suo lacrumas ecfuodere civeis; 

Muta metu^ terram, genibus submissa, petebat: 

Nec miserai prodesse in tali tempore quibat^ 

Quod patrio prìnceps donarat nomine regem : 95 

Nam> sublata virum manibus, tremebundaque^ ad aras 

Dedacta est ; non ut, solemni more sacrorum 

Perfecto, posset darò comitorì hymenaeo : 

€# mpuXUer ex wtraque parte gettanany ipta statini agnoteit et patrem soom triatem 
HemefTù o/lcrtòaf, et prope Slum popò» t^^e ciittncm, et eivea emittere JtetuM aé 
mmm eemapeetmn ; ip«a yero obmuteteefi» pr« timore detobUa popUtibue in temtm: 
iMfve tWK temporU peierettjuvare iirfefitmaUim illam, quod prima deaerai potit' 
nam tihiam Regi Agamemnoni. Namque elata snreum nuoitòirf homimaap.ti 
tota tremeiu dueta est ad attoria, non ut wtemni ritu §atrormn abtolutOf potati IMI- 

teml^ Baa. crtiiet V. marg. 1. — 80 Exatrofpie V. ed. Th. Ra. paAo V. marit* 2. 
frefutaMt Aid. profuaa 'tt Bip.— 00 Ut maat. Mnt. B. ^. Th. Ra. meatum Ferr. 
atara prò adatare Bodl. aatare Ferr. V. ed. Th. Rt. Aid.— 01 celare Hav. 
Lamb. aeteffrare Gif. niarg.— OS taerimaa Ferr. V. ed. Bip. lachrimaa Th. 
Ra. lacryaiiif Aid. Lamb. eivea Ferr. V. ed. Tli. Ra. Aid.— 08 Volta nutu 
Af aaciiit. terrai V. ed. Th. Ra. terrarum Bodl. aub miaaa V. ed. Th. Ra. 
waiOat Bodl.— 04 miaere V. ed. Th. Ra.— 05 patriis Mas. B. 2. donmrei 
P. BodL V. ed. Th. Ra. Aid.— 06 aub lata V. ed. Th. Ra. rtriU Bip.— OT 
lUdnetaat Aid. Dedueta 'at Bip. aolenni Ferr. Aid. Bip.— 08 Pn^erto ai p . 

NOTiE 



baiit. Vlrg. Georg, ni. 486. Saet. In 
Calig. 97.- Tit. liv. it. Jastio. it. 
ICaqae Iptilgenia hostlacaanra ante 
IHiiMP aras velatnr iafnla. 

00 Paréntem] Agamemnonemlphi- 
fMl» patrem. 

01 F&fum eelarara [telare] Coltrwn 
tofere ; vel vagina tectum gladtim 
htkan. Alìì crierarr, qimsi celeriter 
•ip«dir«. 

Oi Chta] ArgÌTOft. 

M Mkerai] Iphlgeniv. 

06 Quod patrio princepa^ tpcJ] Qnod 
MN^r nata loerit Inter libero* Aga- 
■Minnonls. Sic ìpsa apnd Eurìp. al* 
loqaitor patrem : Upékii o^ Mxcott 
■ ■r ^ , iccil ab 9tii9 4fi4, ' Prima te 
pAtroM Tocavi, tn me filiam.' Itaqne 
prlseepi» i. é, prima. 8ìe v. 0. 



Palrio] Paterno. 

Regem] Agamemnonem. 

06 SabIaU virmm numibua] AUndlt 
ad Yeterem morem, qoo nove spoiitie 
sortnm lato rito solemni ad spdea, it- 
era et vota factnrae prò natii, et indo 
domum mariti daeebantar. Sic Ma- 
nli. V. 645. parem Andromede «or* 
tem deplorat : * Hic Hymeneut erat» 
wlaqne in pobllca damna Pro natb la* 
crymans omatnr victima pena, Inda* 
itnrque sinns non hec in vota paratoc.' 

08 Cloro eoaUtori hymentto] Inaan- 
plo et darò matrimonio collocari i 
vel| nnptiali cannine celebrari. Sic 
IT. 1M4. ' comitari' inmitur pattfive. 
Sic Ovid. de Pont ii. active nsnrpat 
verbom ' comitare.' * Qaem pia no- 
Mic«m prolea comitavit contaci/ 






DB RKRUM NATURA LIB. I. 



87 



100 



Sedy casta inceste, nubendi tempore in ipso, 
Hostia concideret mactatn moesta pareutis, 
Exitus ut classi felix faastnsque daretnr. 
Tantum Religio potuit suadere maloram ! 

Tutemet a nobis jam quovis tempore, Yatiim 
Terriloquis victus dictis, desciscere quasres. 
Quippe et enim quam multa tibi jam fingere possum 105 
Somnia, quas vitas rationes vortere possint, 
Fortnnasque tuas omneis turbare timore. 
Et merito : nam, si certam finem esse vìderent 



■t mhUi mtUrimtmio : md «t potiut, <« iipm iempon mitendij émfmte tmitni 
-àatm aras, qnamvla jncm eiMl, taoquain iriaiit vhtimm itii^rfwda imbuì mMi. 
Mlicet ut forhmaiuB et jnviper mucenuM reddereiw eìoin Gnecornm. Iwidiiii 
JHbnon Reìigio yotuit penuadere, Tk i|Me, o Menimi, qui ab omiis temporg con- 
«Mm foisti Mròif Pottmrum ineuHentìbii terroremf ntme volet de/Uere a nottra 
AJpìpione, eo quod a^e poffnm joM eonfimgere tiU pbarima delvnmeniaf qua fuetaU 
mmUore raiimialem vtvemdi modum et pertwiimre nutu felicem mmmni tuam tortem f 
£1 JMTf qaidem : Mingile ▼. g. ri mtrtàlei n&veHnU termimtm Hda er ka rt u n eme certnm 



^^^0^'^^^*^^^ 



Moi. B. 2. kffmeneo Ferr. — 99 ineeita Aid. — 101 cUu$e Oottorp. fr. cUmU 
Mot. E. 2. /ceHx Ferr. V. ed. Th. Ra. Aid.— 102 Mahrum taniwm réWgio 
putrii mudere V. ed. rOUgUt vnlc.— 103 Tuttmet Ferr. V. ed.Tb. Ra. tptiMa 
Oottorp. fr. SoK. Logd. Bat. 2. toerat in 1. sed enunn. fMO^aìt V» ed* CìbC. 
Tb. Ra. màum V. ed. Tb. Ra.— 104 derittire Mas. B. 1. Oasaeadot. ditur^ 
Oottorp. fr. diicitcere Lngd. Bat. 2. qu/oerul Hav. — 106 eiemm Ferr. Bip. 
aitrmum V. ed. tihi me /. Gif. Par. Cent. P. Lugd. Bat. 2. poMniit Oryph. 
Nard. Heins. 2. Bas; marg. poaum Gryph. marg. Heins. 1. — 106 qw V. ed. 
Th. Ra.— 107 onurff Ferr. •vma V. ed. Th. Ra. tmiore ? Hav.— 108 Ei nurUù 

NOTJE 



Hyineiivaa anteni nrarpator volgo 
voi prò noptiamin Deo : vel prò nnp- 
tiàsìp§ÌB: vel prò nuptiali cannine, 
hoe oat, prò hymno, qni tolet in nop- 
tfta cantari. 

99 Coffa tMcette"] Pura impare. 
AMitliotifi. Casta, qoia poro virgo. 
iBeoite, qoia langoine fìndanda erat. 

109 Mmctaiu] C»de faeta mani bau 
patria. Dicitar aatem et * Dlii mac- 
tMte victimat :' et * Deos mactara 
^rlctlHÙa :' id est, tacrìficiia Deoi bo- 
■OflurB, qnati magit aogcre. 

199 IWMMfantMi, tf€.] Hit 6. vm. 
■•fia technia irretii aniaBom Memmii, 
éotetioBom interminans pra anili- 
bw poetaroB tarriculit* Qoaii dt- 
ot f fc t ; «t«i jaai hoc voi odo estanplo 
tibi «ali» ottenderim inane» case Re- 



ligionem, ac Metam DeomB| qaiboi 
in impia ac ■celerota fatta iadocontnr 
bominas; nfliUominot qnaretanoa-^ 
tra detciteore opinione^ noe nobU fi- 
dem volet adhibere, quia vatoM ani* 
libus terrìcnlis hacteous vietai faiati ; 
onm tamen non disparia toninia ìaibi 
liceret ad libitum tiftM eonfingoro* 
UiBC non Clara snnt, qoia es abnipto 
loqoitnr. 

104 TerrUoqmà] Qoc loqoadtur 
Poeta ad terrendos bomines, qnalla 
fabalantor de Acheronte^ do Cei'boro, 
do Tantalo, dee 

196 J€M Jbagtre'] Alii^ me fingere p 
accosandi caios prò recto. 

197 Feeinmuqiu laaf] Feliceoiqne 
tonm Titm statosi. 

109 Et merìU : no», ifcl Bis 20. 



88 



T. LUCR£T11 CARI 



^rumnaram homines, aliqna ratione valerent 
Religionibus atque minis obsistere vatum : 110 

Nunc ratio nulla est restandì, nulla facultas ; 
^temas quoniam poenas in morte timendum. 
Ignoratur enim, quae sit natura animai ; 
Nata sit, an contra nascentibus insinuetur ; 

in morte, pù$$e»i aliquo moda ohttare ReUgionibutf et mim» pnetamm, At vero ja« 
mMaettcauia obtùiendi,wullapoiaUu, cum oporteat timere atema iuppHcia tJi morte. 
Neunque homines nMctaiiii qitmiit matura oMima: an creata tit, an vero increata tu- 



riam Tb. Ra. jam V. ed. Cant. jamti Bodl. Cr. certum V. ed. Th. Ra. Aid. 
Gryph. P. Bodl.— 109 Encmnamm Ferr. V. ed. Th. Ra.— Ili nMUaet Aid. 
waUu'tt Bip. — IIS Pro qwmiam V. marg. leg. tantum^ et post fimeiidiiiii add* 

NOTJE 

Tss. concedit veram hominibui esse 
caosam, cor Ticti terrìloqalt natimi 
dictia Deoa metoant, nec religionibna 
obtistanty coni iìs incompertni sit 
Tlt« exitna. Etenim aliqna ratione 
religionibni ac minit ymtnm obsistere 
possent, ti finem raìseriarnm certam 
esae in morte cognoscerent ; sola 
enim pcenaram Ktemitaa ila videtnr 
metnenda, qni animos credunt esse 
immortales. Nane aotem, qaia igno- 
ratur qnae sit natura animae, scilicet 
mortaiisne sit, an immortalis, inte- 
reatne com corpore, an a corpore se. 
parata viaat Inferos, aat migret per- 
petuo in alia corpora, sane non est 
enr non trepidarent homines. Itaque 
▼arias hic memorantur opiniones,qufe 
ée anima circumferebantur sptate 
LocretiL 

Et Mcrtto] Id est, eccur non trepi- 
darent homines ? 

119 Timenitm'ì Hellenismos, ^o^lf- 
Wsr ras iroiyàf, ' limerò oporfet pce- 
■aa.' Sic ISO. * multa agendnm :' 
tss. * pi'Ivandom est corpore motn:' 
u. 491. ^addendum parteserit,'dEC. 

US Igtufratur enim, 4^.] Varìse 
qnippe circumferebantur opiniones 
de natura animss, astate Lncretii. 
Scilicet Veteres alii creatam ab ss- 
temo Tolaerunty incorporeami et im* 



mortalem. Alii nataro cum corpiiri, 
corpoream, et mortalem. Plato «•• 
atam ab aeterno eue voluit, eamqnat 
Inter cceli steltas recondi, donec Cfls- 
lestinm tfedio, atque amore terreno- 
rum capta, sese insinuaret incorpora 
nascentinm. Aristoteles non creatam 
ab setemo, sed cum corpore, hoc est, e 
cesio orìri tum,cum corpus nascitnr, et 
in corpus infnndi, ac in eo manere do- 
nec per mortem e corpore remlgraret 
in ccelum. Eam taraen iucorpoream 
ac immortalem esse censuit. Hinc alii 
Tabulati sunt animas post mortem in 
coslnm redire, unde ortas euent : alii 
apud Inferos descendere, sed alias In 
alia loca; nimirum in Tartara, qui 
locus est Inferorum altissimns, detm- 
di voluerunt animas homlnnm, qui 
male visissent : apud Elyaium Tero 
recipi animas eorum, qui tieae visia- 
sent : alii denique, ut Ennius, corpus 
dari terris voluerunt, aaimaa in cce- 
lum CTolare, nmbras vero, quss annt 
quedam animarum simuiacra, in In- 
feros abire. Pythagoras creatam ab 
setemo Tolnit animam, immortalem 
et incorpoream, sed qnss post mor- 
tem a corpore in corpus aUod cam 
bomfaiis tum pecudis migraret ; qnam 
animarum metempsycbosim vocant* 
Heraclitof antcm, Damocritaai Bpl- 




DIS RERUM NATURA LIB. I. 

Et simul intereat nobis cam, morte dirempta^ 
Ad tenebras Orci visat, vastasque lacunas; 
An pecudes alias divinitus insinuet se^ 
Ennius ut noster cecinit, qui primus amoeno 
Detulit ex Helicone perenni frunde coronam^ 
Per genteis Italas bominnm quse clara clueret. 



89 
115 



120 



fimdatur hominibas naietniibtu; an pereai tuia nùHseumy obi per mmiem $eparala 
est a nobi» : an vero adeai caUgitieSf et immentos abyi$o$ Itrferorum ; vel an divini' 
tui migret in alias bruta» animantes, veluti Emam» notier ceeinii, qìd primu» repar- 
imi exjucundo HeUccne eoronam factam e ramitperpeiw mrentUnUj pus qaidem 



^^■^«^i^i^^i^^i*'^^ 




. — 115 diremta Bip. Hav. perempta Creech. — 118 Emniu» «t primi» cectiift 

noater Gottorp. fr. Lugd. Bat. 2.— 119 ex Ucone V. ed. Th. Ra. Cant. exeli- 

Ferr. — 120 gentia Feir. V. ed. Th. Ra. Vox hominum abest a V. ed. et 



Hippocratej, Xenopbanes, Parmenl 
dea, Empedoeles, Lucretias, et alii 
•Joideiii generis, volaemnt animam 
natam cnm corpore, corporram et 
mortalem ; sed eo tamen discrimine, 
nt.HippoD et Thalet censaerint eam 
aaaeaqneam: Heraclitns, Democrì- 
tu et Hipparchas igneam : Thaletis 
ditcipoli quidam aeream : Hippocra- 
tet igneam simnl et aqneam : Xeno- 
lAanes aqueam et terrenam : Par- 
flieaides terrenam et igneam : £m- 
pedoclet Igneam, aeream, aqneam, et 
terrenam : Critius sangnineam. Sic. 

114 NoÉm mi] Snppl. cnm corpore. 

Am aemirm tuatmcelar] Nimimm yel 
•b Ktemo creata, vel in tempore e 
cario orta. 

116 Et nnmliniereat,i^.'] Qnippe 
fMB et corporea sit et mortalis. 
. 110 A» Unebroi Orci viia<] I. e. in 
Inferos deacendat post mortem, nt 
«■plicai sapra. Orcns enim Tbcasa- 
lisB flovius, quia e Sfygio laco Infero- 
ram profloere credi toseat, valgo prò 
loféromm locis osnrpari aolet mpnd 
poitas. 

117 An pe€ud£$, ijpe.] Nempe per 
Mttioipfydioaini, qn» Pythagors 



NOTiE 

ms, Hipparchas, Hippon, Thales, fait sententia, nt scribit Ennins. 

118 Enjitiis nt no$ier, quiprìnaUf ^c] 
Ennias Poèta Latinus, qai centnm 
circiterannosanteLacretium Tixit. li 
aatem a Lacretio vocator primas poè- 
ta Latinoram, non quidem qnod tetftte 
ceteros omnes antécesserit ; oamqoe 
et ante Enniam Livius Andronicaa 
carmina scripAit, et Plantus qainde- 
cim annos ante Lacretinm mortuas 
legitnr ; sed quod e Latiois primtfft 
esset ante Lucretiam et alios, qai car« 
men Epicam et Heroicnm ad Homeri 
exemplnm scripserit. Vetnatissimas 
igitnrfnit poeta apnd Romanoa; fìiit 
et Py thagorens ; onde affirmavìt ani- 
mam Homeri in seipsom transmi- 
grasse. Horat. Epist. ad Aog.Pera. 
Sat. TI. Locret. inf. 125. 

110 HiUeom] Monte BoeotÌ8B,M«* 
sia sacro. 

120 Hominum] Alii, OMimaN, mlnM 
bene. Est enim constmctio, * genlea 
hominnm,' i. e. ' horoines.' 

,Charet] Claeo, es, antiqnnm vor^ 
bvm, quod idem est ac aum, yideor, 
hmbeor, &c. Utitur autem piitin 
hoc TertH); ii. 351. in. 206. iT.ftO. 
Sic» 



00 



T. LUGRBTII CARI 



Et si prdBterea tamen esse Acherusìa tempia 
Ennius aeternis exponit versibus edens: 
Quo ncque pennanent animsey neque oorpora nostra ; 
Sed qusedam simulacra, modis pallentia miris : 
Unde» sibi exortam, semper florentis Homerì 
Conmemorat speciem lacnimas ecfundere salsas 
Coepisse, et rerum naturam expandere dictis. 
Quapropter, bene quom superis de rebus habenda 



12& 



ghiioHi inierhominea Italo» kaheretur: qtuimvis tamen Emùttideclarai immoHaiilmi 
Buis carminilnts existere ccanpo» Acherusioif dicens eos esse, in quo$ nee aninuB nee 
corpora nostra penitus intrent, sed qnadam imagines mirum in modum pallida. 
Ex guibus locis narrai imaginem Homeri^ qui in tetemum celebrabitur, ^essam 
Ji6ì visam fuisse, et incepisse emittere fletus a^naros^ et expiicare verbis nataraìk. 
rerum. Qwxre non solum oportet nos accurate hahere notitiam de rebus supenritt 



r^<^^«^ 



▼ice clueret Mns. B. 2. ìueeret. Pro qua Ferr. que et V. marg. 1. fui. — 111 
Et si pratereat Gottorp. fr. Lngd. 6at. 2. in primo enim t tnperscriptam est. 
Etsi Hip. preterea Ferr. — 122 etemis Ferr. adensW ed. Tli. Ra.— 18S permm' 
uetmt Ferr. Gottorp. fr. Mas. B. 2. 3. Cant. Heins. l. Sua. Logd. Bat. 1. S. 
perwumeatV, marg. 1. perveniamt Heins. 2. P. — 124 Hic ¥•. deestlVoss. vet. 
auedum Ferr. V. ed. simuUiehra Ferr. V. ed. Th. Ra.— 126 exartum Ferr. 
Heins. 1. extremum Gryph. Bas. exorto V. marg. 1. exorto yel exortam P. 
Hpnetti prò Homeri Bas. marg. P. kymeti Ferr. — 126 spetiem V. ed. Th. Ra. 
Uerimas Ferr. Y. ed. lachrimas Th. Ra. laeryma» Aid. effkndere vnlg. nonnnlli 
ff /ÌQuifre dedere. P. euifundere» — 127 Cepistei V^rr, Cetpieset Gottorp. iV. 
V. ed. Bodl. Voss. vet. Mus. B. 2. 3. Th. Ra. Aid. Bas. CapUset H P. esff 

NOT^ 



121 Elsiprc/frea,^.] Ide8t,En- 
Bina prìmns qaidrm Latino carmina 
cecinit animas post mortem migrare 
e corporibi» in corpora ; nihilominns 
tamen, ne Plutoni injurìam inferret, 
defovit Inferis non animas, sed s pec- 
tm, tea «ironlacra, et quasi aoimarnm 
unibraa, quse nobis Yigilantibns ob^iae, 
ant dormientibns, ant »gris terrorem 
in anirnnm interdnm incutinnt. 

Ackerusia tempia] Inferomm loca. 
Rat enim Acfaeròn fliivins Inferomm, 
n qno fit Achemsins, a, am. 

124 SìMuìaerml Species, imaginea, 
■mbrae, apectra. Qubb veteribns Cer- 
ti» fuit natura, ex quii, com corpora 
•t anima, homo constare t. Sic Virg. 
iBa. VII. 89. ' Molta raodis simula- 
cra videt volitantia miri».' 

126 Uwde] £z quibus Acherusiis 



locis. 

Hinner%\ Poetae Gr»ci, qui -notior 
est, qvam hic a nobis commendetar. 
Ennius antem jactitabat animam Ho* 
meri in se transmigrasse; aiebatquo 
sibi Homeri umbram,ex Inferis eior- 
tam viaam fuisse, qaae aoMre lacry- 
mans sibi remm naturam expanderit. 
Qnam stultitiam bene ridetCic. Aced. 
Q.ii. 

126 Sàìm»\ Amaras; sunt enim 
salssp lacrymsp. Alii /«teos, id eat, 
tìctas, non veras ; quia reverA iacry* 
mas non efibdit Homerì imago, aed 
visa est effondere. 

128 QM«ffrop<er, (ene, ^.] Hia A. vsa. 
eoncludit, qnoniam ex rerum ignora- 
tione misere perturbantnr homim^t 
non soiom res superas penitns aobia 
tMit cognoscendas, aoliaqoo ac li 



DB RERUM NATURA L\B. I. 



91 



Nobis est ratio ; solis lunaBqae meatns 

Qua iiant ratione» et qua vi qiueqae gerantnr 130 

In terris ; tunc, cam primis» ratione sagaci, 

Unde anima atqae animi constet natura, Tidendam : 

Et quas res, nobis vigilantibus obvia, menteis 

Terrificete morbo adfectis, somnoqne sepultis ; 

Cernere uti videamor eos, audireque coram, 185 

Morte obita quorum tellus amplectitur ossa. 

Nec me animi faliit, Graiorum obscnra reperta 
Difficile inlnstrare Latinis Tersibus esse ; 

m^ae etUm quo modo curmi$ Soti§ et LuMm fiami ; et ^aa potentia thiguUi rei 
0pimiitirentwr t» terru: §ed etUm prtnertim nupieiendum Mt mterii miimoy 
SV <firiòicfiM0i rebu» «atma et nuturm mnimi compomdwr: sioiiUter qnaBBam 
tÈ^reo UU, puB terrtmt mUmoo nostro», occwrrent noòtf, vel nom éormkniUmmf 
ut iopoft «èniits, tei iabormitibus wèorbOf ita vt tideammr et videre ob oculot, 
il muUre frmaemte$ eoo, fiwn i a i , poet •Mlaa^ terrm eemimet atta inliuiiiata. 
Noe ratio tmeutio doeipit aM, scilicet aoa focile eme dUmàdere Lotmii emwèmkmo 



^»*^*^^-^^^^» 



MifV d^io quidam Ma. Gif. vid. in Not. V. — 129 ìwMmu Ferr. — 130 (pÈt^iu 
V. ed. Th. Ha. f»aaalar Lamb. Bip. HaT. vt delet Bodl.— 131 /n#«rrit F^rr. 
faai V. ed. Th. Ra. Aid. Bip. Hav. |»rtaia«i Oryph. P. OaMendii».~13l «im* 
fiat Mui. B. S. 8.— 138 qoe Ferr. meoiee Ferr. V. ed. Th. Ra.— 134 TerrMtfml 
Gif. Par. Bodl. noonnlli lag. i^celat— acpattaf .— As Cetotte «I Ferr. V. «d. 
Th. Ra. Cant Mas. B. 8. CenàmmyA Bodl. oadire corasifwe Bodl. Vice 
«M«ai V. ed. corxmaMexhibet. — 136 emfetltìtoT V. ed. Th. Ra. — 137 oiminit 
Ferr. V. ed. Th. Ra. Aki. Gif. Par. Heins. 1. Cont. Bodl. et Cr. Mas.B. t. 

NOT/B 

ministrentar. Alii ^ «laa^ar, antiqunm 
rerbnm, qaod est ' gignantor/ ' ere« 
entnr/ * fiaot.' Utraque lectio prò- 
batar. Quseriteniin Lacretios, et d« 
rerum primo exortn, et de rerum ad- 
mioistratiooe in terris. 

131 Cam pn'mti] Pro < inprlasia,' id 
esty prsesertim. 

YZÒ Morte ekiUL\ Hic versus itera- 
tor IV. 735. Sic Virg. JEo. z. 641. 
* Morte obita qualea fama est ToUtare 
iìguras.' Id est, post morte». Rat 
enim, mortem obire, mori. 

137 liec me mùm foUii, ^«.] Hit 
10. Yss. roonet hmc omnia, de qniboa 
antea Greci disputavernnt. Latino 
cannine conscribere ardaui opoa 
esse ac difficile, cum propter egesla- 
te« liofiMa Latina, Uun propter bo- 



ktns : sed etiam perquirendam 
aobii esse qua vi cuucta in terris re- 
gantnr ; ac prapsertim qu» sit natura 
asiflue, et animi ; et unde constent ; 
et qne sit res, qne obvia nobis vigi- 
lantibos aut dorraieotibus terrorem 
incntit. Videtor autem Poeta divi- 
dooem operis sui institnere his 9. vss. 
■anque i. et ii. agit de rerum princi- 
pila. III. de natura aninitt et animi. 
IT. de imaginibua et simulacris. v. et 
▼I. de ccelo, sthere, terra, aqua, de- 
qm rebuf iis,qaas lupe continent. 

Qnam] Cui respondet particnla 
* lane' vs. 131. 

ihiftri» de rebuM] Divinis. Sicenim 
dUit 49. ' de summa c<eli ratioae 
Denmque.' 

130 GermUwr] Onbernaotori ad* 



92 



T. LUCRBTII CARI 



Malta Dovis verbis praesertìm quom sìt agnndnm, 
Propter egestatem linguai, et reram novitatem : 140 

Sed tua me virtas tamen, et sperata volaptas 
Suavis amicìtise, qaemyis ecferre laborem 
Suadety et inducit nocteis vigilare serenas, 
Quaerentem, dictis quibas, et quo cannine, demum 
Clara tuao possim praepandere lumina menti, ' 145 

Res quibus obcultas penitus convisere possis. 

Hunc igitur terrorem animi tenebrasque, necesse est. 
Non radiei solis neque lucida tela diei 



mmUm 



inocula Gracorum, qa« snnt panan clarUf (fnracipue quia oportet tractare 

res nùvià voeabuH»,) propter inopiam Latini semumUj et nofpitatem rerum a^ , 

mm. Verum predar» tute dote» otiimj, et gaudium, quod spero, fmeodi tiuijv* 
muda amicitia^ pertuadent rae /erre quemUtfet duram laborem^ et impeUuut mt 
peruoetare uoeles claroÉj incettigantem quibu» verbii, et quilms verribue tandem 
ftiea» pretferre et afferre animo tuo lueem lucidami qua valeaM introepieere ree pror* 
mu abditoM, Oportet ergo ut, non quidem splendor SoHs, aut clara spieula iadi, 
$ed imago Natura ipsias et lux mentis dissipent hunc metum atque Las tenebras 



***^»»^^^* ^-^ 



feSkad Mas. B. a.->lS8 ìXÌMÉtrare Ferr.— 139 preseHimY. ed. Th. Ra. cimi ftl 
a, Ferr. Aid. Bip. qum V. ed. Th. Ra.— 140 egestarum Bodl. Voss. vet. sed 
aaperscript. alia lectio. — 141 spedata Oryph. Nard. Bodl. Cr. Bas. BodL 
Lamb. spreta Mn>« B. 2.— 142 quamvis Oottorp. fr. Voss. vet. quem via Th. 
Ra. V. fd. effere Ferr. V. ed. Oottorp. fr. Bodl. Voss. L. B. Cant. Mas. B. 1. 
9. 8. Gif. Par. Heins. 1. Lamb. Edd. perferre Th. Ra. Aid. Bip.— 143 nocies 
Ferr. V. ed.Th. Ra. severas Creech.— 144 Querentem Ferr.— 146 Clare Mas. 
B. 2. prepandere Ferr. pi-oitandere V. ed. mentis Gryph. P. — 146 peniti Oot- 
torp. fr. penité Voss. vet. conviscere P. eonùsere Mus. B. 2. — 147 timorem 

NOTiE 



▼itatem reram. Interea vires resa- 
mi t dam Memmio scribere meminit, 
eajui viriate ac amicitia mens in- 
terdam saa levabitar. Occapatio 

Animi falUt^ Sappi. < ratio.' Sic 
Latine dicitar animi pendere, animi 
eniciari, sappi. * dolore.' Idem re- 
petit vs. 991. Qoee loca imitatus est 
Virg. Oeor. in. 289. et seqq. Aliis 
placet mimi» /aUa, 

139 Muita . . . agundum'] Malta agen- 
dia. HeUentsnas: vs. 102. 

140 Propier egeaiatem Ungua, ^c] 
Sap. * Latin».' Sic vs. 832. * nec 
Boatni dlcere lingaa Conctfdit nobìs 
patrii sermonls egestas.' Item iii. 
261. Sic Cic. de Fin. ni. coDqaeritor 



de lingn» Latin» egestate : et Ma* 
nil. III. 40. et seqq. 

141 Sperata vohtptas] Alii ipeeMa 
voluptas, 

142 E4^erré] Alii perferre; ntmm- 
qop bene. 

143 Serenas"] Claras; qnales amt 
hyemis noctes. Vel Ictas; qnippc 
qnas pernoctet cnm Isetitia. 

145 Preepandere] Qnasl facem pr«* 
ferendo lumen afferre. 

147 H«NC igitur terrorem, 4v*] HIa 
13. vss. qoo facilius ex hominam men- 
tibus discatiat Poeta et metum Dea- 
rom, quem incassit vana religio, et 
tenebras illas, qaas peperit rerum Ig* 
noratio, praefatnr non radiis solis ae 
telis dIei, hoc est, non exteriori rerum 



DB RBEUM NATURA LIB. I. 



08 



Discutiant, sed Naturos species» Ratìoqae : 
Quoius prìncipium bine nobis exordia somet ; 
Nallam rem e nihilo gigni divinitus nmqaam. 
Quippe ita fonnido mortaleis continet omneis, 
Qaod multa in terris fieri coeloque tuentur, 
Qaonim operam caossas nulla ratione videre 
Possnnt ; ac fieri divino nomine rentar. 
Quas ob reSy abi viderimus nibil posse creari 



150 



155 



wumtit: etò^u rei fnineipiuM Utnd eapiet inde nobii tmfia, nimirum, iiiAii tm- 
fM» etiam diptiio namine^/Im ex nihilo, Scilieet adeo metu» Deonim occupat om« 
na kominei, ex eo quod vtdent mmUas ren gigni in terne et in ccelo, quaruM ta- 
meo rerum nequeuni hUq modo deprekendere coueoM; et fmtant inde creari per 
p^tentiam Deorum, Quamobrem, eum semel deprehenderimue nuUam rem potei 
fmi ex mìAsio, ^mm jam/oct/tw ndrMmics Àtiic ili ad, fvod jain tracioMiif ; nimU 



* » *^* »^^^^*^ 



ttrr. temerem V. ed. necesseat Aid. neeeeee *et Bip.— 149 nature Ferr. epetia 
V. ed. Th. Ha.— 150 Principium cHJue kinc n, Ferr. V. ed. Th. Ra. C^jut Prin» 
eipium kinc n, Aid. Principium hinc ci^ue n. Bip. — 150. 151 &c. Coofoaa ad- 
modam apad Piom omnia hsec, hoc ordine descripta ; Quippe ita. ., Quod 
wmUa . . • Quomni operum . . . Poeeuni iute ,,, Et fio quceque . . . Ctffue jyrm- 
aipinm kie , ,• Nullam rem e nihilo . . . Quae ob re» ubi . ». De nikUo &c, — 152 
UÈ prò ita Bodl. Cr. mortaUe e. omni» Ferr. V. ed. Th. Ra. — 158 Quom Mas. 
B.2. — 156 uU Aid. Bip. Ad hanc locuro magnae dentar torbte in codd. tt« 
150. 157. 158. desant in Mas. B. I. dao prìores in Vind. et vy. 157. 158. 159. 

NOT^ 



Intaita, sed ratione ac natnrse specie 
tantum, hoc est, interiori rerum phy- 
sicaram et per cansas, at ainnt, cog- 
oitione atque contemplatione discnti 
posse. Qnam ad cognitionem haben- 
idam malta ponit principia, qaoram 
isiad primum est: Ex nihilo nìhil 
fieri posse etiam diTinitas. Qaod 
qnidem admiserant qaotqaot de re- 
ram Natura sant locati. Aristot. 
Phya. I. Democritas, Epieuras, drc. 
Unde illad Cic. Nat. Deor. ii. ' Et 
erit aliqnid, quod aat ex nihilo oria- 
tar, aat in nihilnm subito occidatP 
qais hoc physicus dixit anqaam P Im- 
piam sane effatum. Fides enim nos 
edocet, mundum et ex nihilo creatum, 
et a Deo creatura esse. Prseclare 
autem explodit illud Lactantins In- 
atlt. II. 10. Sin autem intra NatnrsB 
▼ire» contineri f olaerit Epicarns, non 
etset cnr a nobis non laudaretur. 



Constat enim ex nihilo niliil fieri 
posse Natnrae viribns. Porro tres hi 
primi fersas iterantur ii. 58. et iii. 
91. 

148 Tela din] Radii solis, qui telo- 
rum instar Jactiac diffusi pernniver* 
sum orbem inferunt lucem. Notat 
autem per tela diei exteriorem rerum 
cognitionem, sicnt per naturse spe- 
ciem significat intemam rerum cog* 
nitionem per causas. 

149 Natura speciee'] Contemplatlo, 
speculatio. 

Ratioque'] Id est, Tel ipsa ratio, 
ciÙQs lumine mens humana videat 
rerum causas : vel ipsins natursB ra- 
tio, sicot Ys. 49. dixit rationem coeli 
ac Deornm ; id est, cognitionem. 

160 Quoiue] Suppl. specie! natur», 
rationisqne. 

154 Quorum operuml Hidaofersos 
repetuntiir vi. 56. tt 89. 



94 T. LUCRBTJI CARI 

De nihilo, tum, qaod seqiiimar, jam rectias inde 
Perspiciemus ; et nade queat res qaseqne creari. 
Et quo quaeqae modo fiant opera sino Divom. 

Nam, si de nibilo fierent, ex omnibus rebus 160 

Omne genus nasci posset : nihil semine egeret. 
E mare primum homines, e terra posset oriri 
Sqaamigerum genus, et Tolncres : emmpere coelo 
Armenta : atqne alise pecudes, genus omne, ferarum, 
Incerto partu, eulta ac deserta tenerent : 165 

Nec fructus iidem arboribus constare solerent, 

rum et ex qua re cuneta //ottnit fieri, et qum ratùme cunette ret jtngignttntMr eme. 
•pe Deerum, Etenim §i caocta crearentur de nikUo, nane omne genme renua 
peeeet oriri ex etmctie rebiu ; nulla res iudigeret genitali primordio, fiinte h t mim ee 
posAent nasci e pelago ; gene, qua feri equamas, et arte etiani poeeent mneei 
e tellure ; gregei pecudnm, et alia pecora possent exire e calo ; gene omnie M- 
luarum ferocium kabUaret loca eulta et deserta nullo diecrimine originie sa». Ne^ 
que etiam iidem fructus consueeeerent oriri semper ex arboribus, sed immutaren- 



ia V. ed. Bodl. Alias est ordo versaum in Cant. ad hnnc modnm : vv. 168. 
169. 166. 157. Vid. etiara in Not. Var.— 157 dum V.marg. 1. M9iit^r Lunb. 
Vosi. vet. et L. B.— 158 ut unde Gif. marg. Voss. marg. 3. Vosi.- L. B. ec 
veU'—ÌJi^ Éent opera me Ditom Bodl.— 160 /ieiit Heini. 1. fient Mns. B. S. 
Ferr. omnibu Ferr. omnibu* Bip.— 161 nil Aid. Bip. Hav. ni Voss. vet.— liS 
et terra Mas. B. 2. Delph. poisit Cant. terra deest in Th. Ra.— 165 /a certo V. 

NOT^ 

157 Quod sequimur] Id est, quod v. g. hominem ex homine, piacea ex 
tractamu8,quod probamus, qaod prò- piscibus, &c. Igitar res ex nihilo 
sequimar; niniirnm et undc res que- non fìiint. Valet qnidem argumen- 
que procreetur, et qaa ratione fiat tum, at monai, qaatenus intra virta 
sine Deoram opera. Alii legunt, natursB continetnr. 

quod sequitur. Idem sane sensos. Ex omnibus [omnibu*] rebus} Vetoa 

158 Unde] Quanani ex materia: mensura, ut syllaba corripiatur ; prò 
quibas ex rebus : vs. 76. omnibus. Sic Plantus passim. Sic 

160 Nam, n de nihilo, ifc] His 15. Ennius, et alii veteres poetae. Sic 

VM. argnmentum i. proponi!, quo Liicret. ipsevs. 187. et alibi, 

probare tentat res cunctas ex nihilo 163 Squamigerum genus] Piacea. 

non fieri. Nimirum si res ex nihilo Caria] Aere, 

fierenty sane non egerent semine. Sin 164 Armenta atque pecudes] Recto 

autem semine non egerent, quodlibet distiuguit Poeta Inter armenta et 

nasci posset ex qnolibet, v. g. homo pecndes. Sant enim armenta poco- 

de mari : pìsces et volncres de terra : dea majores, puta boves, equoa, &c. 

pecudes ac pecora de colo : fructas Pecades vero sunt minor grex, puta 

omnes ex omnibus arboribas. Atqni oves, capellas, *&c. 

jam constat res cunctas fieri ex certis 165 Cai^a] Sapp . loca, quse pecades 

semlnibnsy et habere sua certa cor- colunt, et in quibus pascimtur. 
pora genitalia, ex qaibus enascantar, 



DE RBRUM NATURA LIB. I. 96 

Sed mutaientar ; ferre omnes omnia possent. 

Qaìppe, ubi non essent genitalia corporo quoique, 

Qai posset mater rebos consistere certa? 

At nane, seminibas qoia certis quaeqne creantar, 170 

Inde enascitur, atqae oras in limiinis exit, 

Materies ubi inest qaoiasqae» et corpora prima : 

Atqae hac re nequeant ex omnibus omnia gìgni, 

Qaod certis in rebus inest secreta facuhas. 

Praeterea, quur vere rosam, frumenta calore, 175 

Viteis auctumno fondi suadente videmus ; 

tmr: miiic« arhores pòtteni prodneere ùmmia fnictanm genera. NoMqtUt eum 
f— | a e ret ««ii kmberti lua certa iemina^ ^aomodo certa sna genetrix potset esM 
wkignìÌB rebm? ilf^at, cimi nume atmetw res genereMlur ex eertis eorporibui gè- 
wMtilìbmif ex eo loco res q nacque orUw^ et vemt vn regiones lucis; in qito temima 
# prima jjnimordia ctguìque rei suni, Itaque kac de causa cunette ren non pai- 
maU •riti ex etmetia rebus, fata profiria et peeutìariM vie generandi eet in tingU' 
U$ rcbM. Deindéj quote cemiamM roeam explicari in vere ; spica» elici in tettate; 



^'^N^i^i^^'^»»^^^.^ 



ed.Th.Ra. teneret Bip. Hav.— 166 idemFen, V. ed. Th. Ra. Bodl. Vo«s. 
▼et. et L. B. toleret V. ed. — 168 Pro corpora Oassend. leg. eemima. Aid. Ferr. 
Tk. Ra. V. ed. CKifM prò ^UM^ae.— 169 Vid. Not. Var.— 170 queque V. ed. 
Th* Ra* queque creatur Ferr. qmdque creatur Bip. Hav. quidque orkaUur Mas. 
B.a.— 171 /w/e aoscilar Voss. vet.— 17S ar^tiiU Ferr.— 174 Qaod ciai«/M Fab. 
Creecli.tfi eet Ferr. diverta prò tecreta Voss. marg. 1. — 175 Preterea Ferr. Prop- 
fereaOottorp.fr. Gif. car vulg. rerest roiam Bodl. — 176 VUes Ferr. V. ed. 
Th. Ra. Aid. Uv€U Cod. Florent. Delph. Vices aucumno Bodl. tuadere V. ed. 

NOTiE 

Deferta] Loca, quae fere freqaen- statis anni tempestatnm effectibos 

taat probat nihil in lucis aoras edi, qnod 

166 Constare] Constanter procre- certnm tempos, ut generetur, non 
ari, esse. * postnlet. Sic v. g. rosa explicatnr 

167 Ferre omnes omnia paswiif] Sic vere: segetes fnndunt fmgem settate : 
Vlrg. Geor. ii. 109. nbi hanc senten- vitis matnras nvan fovet in autnmno. 
ttamfosinsesplicat: 'Neeveroterrse Igitnr argnmento est certa rerum 
ferre omnes omnia posaunt.' semina postulare certam et statam 

168 Genilaiia eerporm] Semina re- anni fempesutem, ut ad reniro con- 
ram. cretionem confluant atqae concilten- 

171 /«de] Ex eo loco. Jnngenda tur. Valet pariter argnmentnra, qna- 

snnt hsBC duo ' inde nbi ;' id est, ex tenns intra natorae vtres continetnr. 

co loco qnseqne res nascitnr, ubi illius Catorel Calorìs »8tn : asstate. 

corpora genitalia reperiuntur. 176 Vitei» [Uvas'] Ita codex Flo- 

174 Secreta faetdias] Vis propria et reni. bene. Sicot enim non rosariom,- 

pecnliaris. sed rosam: nec segetes, sed fmmen- 

i7SlValerea,9aar,^.]HislO.V8s. ta dixit; ita ncque vites, sed ovas 

argumentum ii. proponit, quo confir- dixissedebait,nt verbum *fVindi* beno 

' mal tx nihilo nihil fieri. SciUcet ex cnnctia bis tribns convenìret. 



90 



T. LUGRBTll CARI 



Si non, certa sao quia tempore semina rerum 

Qnom confluxerunty patefit qaodcumque creatur, 

Dnm tempestates adsunt, et vivida tellus 

Tato res teneras ecfert in laminis oras ? 180 

Qnod, si de nihilo fierent, sabito exorerentur 

Incerto spatio, atque alienis partibns anni: 

Quippe ahi nalla forent primordia, qase genitali 

Concilio possent arceri tempore iniqao. 

et uvai in autumno humido mUncere ; niii quia^ quando certn corf&ra fenitaUn con' 
cwrrerunt in certo tuo tempore ^ tane ìd orane, quod gignitur, exit tu apertum, ubi tem- 
pestira tempora iunt, et vegeta terra profertfidenter in regione» lucia rea infirma» ib 
or tu ? Sin autem res crear entur ex ntJkiTo, naacerentur repente in incerto tempore^ 
et intempeatiti» partibu» anni, Etenim nuUa eaaeni prima corpora, quafoaaeni prò» 
hiberi a concurau genitainli in oiùiio et intempestivo tempore. Neque ettam re» cren» 



Th. Ra. tudante Aid. Hip. Bas. marg. P. Hav. tua dante Salmasins. 
vedente Gottorp. fr.— 177 Si non eertaf auoque tu t, tfc. Hav. ex conj. qui tem» 
pore Ferr. V. ed. Th. Ra. Bodl. Voss. L. B. et vct. O. sed in Voss. vet. qua» 
otte saperscribitnr. quce Vom. niarg. cum V. marg. l. — 178 Cum Ferr. Aid. 
Bip. Qum V. ed. Th. Ra. quodcunque ora cantu Gottorp. fr. Voss. vet. or- 
catu Voss. L. B. ereatum Voss. marg. — 180 hora» Voss. vet. aura» Faber. — 181 
exorirentur Mns. B. 2. V. marg. 1. exorierentur Bodl.— 182 In eerto V. ed. Th. 
Ra. «/Mieto Ferr. alUngu» Aid. P. ex sinceris tamen exemplaribas Pi Inter 
Dotas reponit alieni»,— IS9 quagenit. Mas. B. 1. que Ferr. V. ed. Th. Ra.— 

NOT^ 



Funài] Qnod qnidem verbum tri- 
btiitnret rosse, et frnraentis, et nvis. 
Dicitar enim rosam fundt vere, id est, 
explicari, Cic. Tnsc. v. 64. Fru- 
menta fondi calore, scu estate, i. e. 
elici, vel emitti, Cic. de senect. 47. 
Uvas fundi aatarono, i. e. mitescere 
seu matnrescere.Verbam enim 'fundi' 
ad haec trìa refertur. Fanditnr an- 
tem rosa a rosario : frn menta a cnl- 
mis : nv» a vite. Et qnodiibet isto- 
rum bene fiindi dicitar a terra. 

Suadente l^Sudante"] Humido, iido. 
Lambinus, suadente^ quasi impellente, 
solicitante, tempestivo. Porro aa- 
tamnus, quo fìinduntur ovip, dicitur 
a Virg. Geor. ii. 5. ' Pampinens ;*' 
icilicet, ut idem ait, quo ' spumat 
plenis vindemia labris.' Et Manil. in. 
6S8. * Tane Liber gravida descendit 
plenus ab almo, Pingtiiaqae expressis 



despnmant mnsta raceniis.* 

179 Tempestate»] Commoda et op* 
portnna anni tempora. 

180 Tenera»] Snppl. vel res, qn», 
quia recenter orts, sunt tener» : vel 
oras luminis, qnse, quia molles, dicon- 
tur tenere. Sic vs. 208. * Aeria ib 
teneras possent proferrier auras.' 

181 Exorerentur] Terti» conjaga- 
tionis. Exorior enim ntramqne sor» 
ti tur conjagationem, tertiam et qnar* 
tam. 

182 Incerto apatia] Supp. anni, vel, 
teropestatum anni. 

AUenia] Intempestivis, iniqniB. Sie 
vs. 184. 

184 ConcUio,,,, genitali] Concorsa 
valente ad res gignendas : coetn gc- 
niUbili. Sic 618. 772. II. 668. 918. 
&c. 



DB RBRUM NATURA LlB. I. 



a? 



Nec porro augendis rebus spatio foret asos ' 
Semìnis ad coitam, e nibilo si crescere possent. 
Nam fierent javenes sabito ex infantibas parvis» 
E terraque^ exorta repente, arbusta salircQt : 
Quorum nihil fieri manifestum est, omnia quando 
Paullatim crescunt, ut par est, semine certo ; 
Crescentesqne genus servant : ut noscere possis 
Quidque sua de i^ateria gTandescere, alique. 

Hnc adcedit, utei, sìne certis imbribus anni, 
Lsetificos nequeat fetus snbmittere tellus ; 



185 



190 



> opMB kabereni tetnpon ad coxcurtum cùrporum genituUum^ $i potteni augifi 
éè wikHo. Numide ▼. g. Iiominei repeiUe evaderent i^oUteente$ e pania jnurù: et 
mrkoreM prodiretU tubilo e terra tot€t granate, Quaram taoien reram nikÙ fieri cmi- 
4M, quomoM eaneta res aitgentwr tentim ex eerta materiaf utcomvemit ipsis rehas ; 
€t OMgendo emuervant snam »peciem ; ìiaat ^meat eognateere cumetoM ret aMgeri et 
Htfrìri di nta Memine. Addi, quod terra non poieU/undere UHoefructui ahiqae «crisi 



1S4 CmuUia Cant— 185 epaeia Fetr. àpatiù deest Bodl.— 186 • abetC a Mnt. 
E. 9.— 187 it^amtìtm' Ferr. Hip.— 188 £ deest Miu. E. 3. terra exortaque Ferr. 
iikrant Mas. B. 2.— 189 nil Aid. Hip. mamfeHuat Aid.— 190 et par Bodl.— 
101 Cre»eemdoaM£ Aid. Bip. Hat. Barb. pouet V. ed. Th. Ra.— 192 Queque 
Ferr. V. ed. Tb. Ra. QÌuaque Aid. Bip. Uav. qaicque Gottorp. fr. Voss. 
Tet. et L. B. ali^watuio Mas. B. 2.— 193 accedi 'Vh. Ra. accedit valg.— 194 

NOTJE 



ISS "Set porro aagendiif tfeJ] His 8. 

L argomentom in. proponit, qao 
coufimiat, Ex nibilo nibil fieri poste ; 
idqne ex naturali rerum incremento 
dednctam. Si enini, inqnit, res fierent 
«s nibilo, subito quoque angerentnr, 
atqoe opus esset tempore ad boc, ut 
eretcerent. Hinc statini infans e? a- 
derat In adultum: bine tenera ar- 
bwta aicenderent in grandes arbores. 
Atqni manifestnm est rem non ita se 
luibereycnm omnia paulatim crescant 
«s certo semine, et per certnm tem« 
poi. Igitur non ex nibilo grandes- 
tnnt qnasque, sed ex sua materia 
aUntnr ; atque ideo res non fiunt pa- 
riterex|iibUo. Validum argumentum, 
■ed qnatenus pariter coDtinetar intra 
natnrse Tires. 



Usut] Opus. Sic Virg. JEn. tiii. 
441. * nane Tiribns nsus.' Sic Cicer. 
Offic. I. ' Si quando usus esset.' 

186 Seminià ad coitum] Ad coetum 
rerum genitalem, ys. 184. 

197 InfantibutÌli^antibu''ì AnUqua 
locutio Poetis familiaris, prò infanti- 
bue; idqne metri causa, ▼». 160. 

190 Semine certo] Certa materia, 
▼s. 192. 

193 Hoc adcedit, utei, 4^.] His 7. vss. 
argumentum it. continetnr; idque 
dednctnm ex alimenti necessitate in 
rebus ad boc, ut crescant. Sic v. g. 
sine certis anni imbribus terra non 
valet certoB foetus emittere : sic ani- 
malia sine alimento non valent aut 
▼itam tueri, aut genus propagare. 
Quiniramo, tnquit, tantum abe^t, ut 



Delph. et Var, CUu. 



Lncret, 



G 



98 



T. LUCftBTJI CARI 



Nec porro, secveia cibo, natura animantum 
Propagare genns possit, yitamque tueri : 
Ut potius moltis coromonia corpora reba» 
Multa putes esse, ut verbis elementa videmas, 
Quam sine principiis uUam rem exsistere posse. 
Oenique, quor homines tantos natura parare 



196 



200 



pbirtiiaiiiiì: ncque etiam natura animaUum mivaia aHmaUù ^ueai mmUipiicaria 
genm tauin, ac conservare vUam, Quhi magia credaM pktfk aemma cote comwmmh 
pluribuM rebiuf tieni v. g. vitkmuM plora eiéounia comronnia esM plaribm wd- 
ws, quam rem aUquam poste etu cine primordiit . Pratcrta, quare natwru «m vakdi 



<*^^>^»*<^^<^>^>^ ^ >^^ 



Leiigcat Ferr.— 105 cubo V. ed. Tb. Ra.— 106 Plurimi leg. potset,-^l97 
Tb.Ra.— 109 prìndinùuM Von. vet. res nulla V. miirg. 1. wUlam V. marg. 9,— 

NOTiE 



rei ex nlbilo flaat, Qt etiam, cura varia 
y, g. animaliaoi natura alt ac multi- 
plex, varia quoque et multa debeant 
esie semina, san corpora communia, 
qnibua alantar ac conserventur ani* 
malia ; aicnt v. g. mnltis et varìit to- 
cibttt multa sunt communia elementa, 
ut vocant, boc est, liters. Verisi- 
mile qnidem argomentum. 

194 Fetus] Fruges, gramina, ber- 
bas, arbores, &c. 

106 Secreta cibo] Privata alimento : 
sine cibo. 

107 Ut potius, ifc] Prseclara com- 
paratio. Sicut enim multsB litene 
communes sunt multis vocibus, Ita 
ranltas atomos, hoc est, multa corpo- 
ra prima, vult esse communia multis 
animantibus, ut, prò variis illorum 
generibus, ipsis varia conveniant pri- 
ma corpora communia, quibus alan- 
tur. 

106 Elementa'] Literan, quas eie- 
menta vocant a similitudine. Sicut 
enim elementa dicuntnr prima rerum 
principia, ita literir, quia ex iis pri- 
mis syllab» et voces formantur, eie- 
menta vulgo dicuntnr. 

SOO Denique^quuT hmnineSf tfc] His 
9. vfts. contlnetnr v. argumentum, 
quod deducitur ex certa et finita re- 



rum coneretamm magnitudine aeids» 
ratione. Namquesiex nibiloglgM^ 
rentur v. g. homines, cur in immen* 
sam magnitudinem non crescereat? 
Cur multa vitse sascnla non viveveif I 
Sed res aliter se babet ; neqoe mrìm 
in Immensam magnitudinem jamcret* 
cunt homines, ncque in mtemom vlv 
vunt, qnia certo iis reddita eitinftr 
teria» unde crescant et vivant. Ergo 
non ex nibilo pariter iiant nceetae 
est. Argumentum hoc quoque non 
valet ni8i quatenus intra naturm Tirei 
continetnr; quanquam non sine all- 
quo etiam discrimine. Qnm enlBi 
corpora sunt inanimata, pnta igBMB, 
iis certus magnitudinis termlnns miK 
Ins videtur dari etiam habita vlrfami 
naturae ratione. Namque si igni n«TS 
semper ac nova perpetuo materift la» 
jiciatur, in majorem ac majorem mif» 
nitudinem augebitur. At reboa ani* 
matis, V. g. plantis et animantllms, 
certus est magnitudinis terminni per 
naturai vires. Scilicet, quia doduM 
vi caloria naturaJis crescunt, ts calo» 
paulatim minaitur, ubi longius diffbii» 
di non potest, cum defectu vlrimr, 
tum impedimento contrariomra. De- 
inde senio quoque debilitatnr et vtate 
langnescit. 



DB RBRUM NATURA LIB. J. 



f» 



NoD potuit, pedibus quei pootam per vada possent 

Transire, et magnos manibuB divellere monteis, 

Multaque vivendo vitalia vìncere seda ; 

Si non, materies qaia rebus reddita certa est 

Gignundis, e qua constai quid possit ori ri ? 205 

Nihil igitur fieri de Bihilo posse, fatendom est ; 

Semine quando opus est rebus, quo qusBque creatae 

Aeris in teneras possent proferrier auras. 

Postremo, quoniam incultis prsestare videmus 
Colta loca, et manibus meliores reddere fetus, 210 

^fiBttt hìmìimf ìka fMgwà^ «1 poffmi froMmtf ffre pedibu$ mare per vada, et 
tr m Ui m re mmùlm$ ingtniei momtet, et pnfdueendo vitam tuperare pUira «va vita ; 
fàd quod rebus f qua debent generarìy certa materia attributa est^ ex quafit quie- 
qimd poiett naaci? Ergo cotSUendum eat nikU po9§e gigni de nikiio, quontam qua* 
^ ru egent materia genitalif ex qua prageuita queaut edi in temueaflatui aériM, 
Ihwiquif cum eenuMUM campo» excuUos praceUere agri» ineultÌBj et opera fNOJiiftim 



901 ptmH V. marg. 1. pontu Sui. ex Siiliiiasio. — 202 montee Ferr. V. ed. 
1%. Ra.— 208 Hcula Ferr. eacla Bip.~204 materie Th. Ra. qua V. ed. Tb. 
Ra. fila Voss. vet. certatt V. ed. Th. Ra. Aid. certa *st Bip.— 206 Signandi» 
Bodl. poiMl Fèrr.— 200 NU Aid. BIp. nilo Bip. Hav. Aid. &c. nuUo ex Lac- 
ttAtio. Rom. edit. nihilo de pone Bodl. fatendumet V. ed. Th. Ra. fatenduet 
AM. fatemhi>*et Bip. vovemtum V. marg. l. — 207 ^mìii prò ^iiaado Cant. qtia 
erMimV, ed. Th. Ra. quminu errata Aid. creai P. — 208 poeetMi Hav. cam mail. 
•Uit* pr^ferier Ferr. prof erre Bodl. perftrre P. ex Lact. orae Gryph. — 209 
ejmmio prò quoniam P. ex prob. exempl. in euUie V. ed. Th. Ra. prestare Y. 
6éi^210 meihris rtddere/eti Oottorp. fr. reddier fetus Gif. Par. reddere faiu» 

NOT/B 



MI PiéOm» quii pontum^ 4v.] Qaalli 

fiagitnr Polyphemas, ^n. iii. 

' MB Manibmf ifc,'] Qnales fingnii- 

tsr flgantes, Virg. Georg, i. 281. 

Homi Odyai. xi. Manli, i. 411. et 

SOt FtfaliaMcfa]Vit»s«ciila: an- 
apatia diiitarpa. 
Certa'] Finità, qua teminnm 
▼ite parìter ne accretionlt reddat. 
Neqne enim qnarUbet atomos datur 
ad qoodlibet iocreraentnm, aat ad 
qvantamvis vitse spatium. 

SO0 Gignundis'] Antiqua locntlo: 
wmo gignendis. 

SOO NikUo'] Anapsstns prò spon- 
deo. Sic ▼». 2S8. et alibi pastini. 
Quidam serìbunt iHla, prò niftil». 



207 Semine'] , Materia, corporibni 
primis. 

208 Aeris in teneras, tfc] Dicitnr 
res proferri in tenues aeris oras, vel 
aiiras, qn» nascitor, et in Incem edi* 
tur. Aura aeris, vel ora aeris, i. e. 
aèr. Periphrasìs. Sic apud eundeu 
Lacretium, lumina vitas : ratio animi : 
umbra noctis : lumina solis : glaciea 
8?ris : ubera lactis, &c. i. e. vita : 
animus : nox : sol : 9S : lac, &c. 
Vocat autem auras aeris teneras, id 
est, molles ac tenues. Sic Manil. i. 
152. * Proximns in tenues descendit 
Spiritus anras, A^raque extendit nef- 
dinm per Inania Mundi.' 

200 Postremo, quoniam, ^c] H!s 7. 
vss. argumentum vi. et ultimum prò- 



i 



100 



T. LUCRETJI CARI 



Esse yidelicet in terris primordia reram ; 

Qua3 nos, fecandas vortentes vomere glebas^ 

Terraiqae solum subigentes, cimus ad ortas. 

Qaody si nulla forent, nostro sine quseque labore. 

Sponte sua, multo fieri meliora videres. 215 

Huc adcedit, utei quidqne in sua corpora nirsum 
Dissolvat natura, neque ad nihilum interimat res. 

Nam, si quid mortale e cunctis partibus esset, 

fundere fructus melioreif fatendnm est iciUeet inesse terris semina rerum; fiur 
qnideni semina nos exeiiamus ad partus^ dnm aratro tersamus gUbas uberes, 
et domamvs solidam terram, At vero si nuUa semina inessent terri», profecto 
eemeres quasque res longe meliores nasci sua vi, absque magna opera nostra. Ad* 
de quod Natura resohat iterum quasque res in sua semina ; nec occidui eas usque 
ad nihilum. Etenim si qua res esset dissUubilis secundum omnes suas partesy 



^>^>^^^^»^^>^^^ 



VO!*s. vet. et L. B. Delph. reddi Lamb. Fab.— 211 in tenerisBoàì. rerum in ter- 
n's Mas. B. 2.-212 Que V. ed. Th. Ra. facundas Aid. Hip.— 218 tubingentes 
Bodl. sdmus Voss. vet. et L. B. et ortus Mns. B. 2.— 214 queque V. ed. Tb. 
Ka. — 216 quicquid Voss. vet. et L. B. quaque P. V. ed. Bodl. O. Mus. B. 2. 
Cant. Gif. Par. Grypb. Delph. Nard. queque V. ed. Th. Ra.— 218 est e cunctis 

SOTJE 



ponit, qno confirmct Ex nihilo oìbil 
fieri* Scilicet saltem in terra sunt 
semina, qaibus fruges crescant. Nam 
qnae terra rudis et incnlta manet, non 
nisi rudes et agrestes fcetas gignit : 
qua vero eulta et labore bominnm 
excolitur, meliores fnndit frnges. 
Igìturinsunt terris semina, quse eulta 
quasi expergefacta surgant ad melio- 
res rerum ortus ac gederationes. Non 
ergo ex nihilo res fiunt. 

Primordia] Semina, corpora geni- 
taiia. 

212 Qu<g noSf i^cJ] Hi 2. vss. iteran- 
tur V. 211. 

213 Terraique sotum"] Terra, qns, 
quia bominnm ac animalium funda- 
mentnm est, Solum dicitur. Fest. 
Enn. Colameli. Solom autem terrae 
proprie hic samitur prò suprema 
terras supcr6cie,quaB sale quodam so- 
lldatur ac conditnr, qno uberior fiat, 
ac gramine luxnriet. 

213 Cimus ad ortus] Facimus oriri 
et nasci. 
216 Sponte sua] Sua vi; per se; 



maou bominnm ac cultura. 

216 HucadcedityUtei^tfcJ] Hactennt 
de primo ilio principio pbysico: Ex 
nihilo nihil fit ; jam de aitero isto 
dispntatunis est : In nihilum nil po- 
test reverti. Qood quidem princi- 
pinm ita sequitur primum, ut non 
aliud, sed illius pars esse videatar. 
Solent qnippe baec duo principia 8Ì« 
mul copulari. Pers. Satir. iti. 84. 
' De nihilo nihil, in nihilum nil poa- 
se reverti.' Enimvero, si res ex ni- 
hilo fit in exortn suo, sane in iute* 
ritu resolvatur in nihilum necesse est. 
In ea quippe redit, ex qnibus fil« 
His itaque 2. vss. hoc alterum ponit 
principium physicum, quod jam Tariis 
argumentis etiam confirmatnrus est. 

In sua corpora] In ea principia, ex 
quibus constat. 

218 Nam, si quidmortàUj ^c] Hit 
8. vss. argnmentum i. continetnr, 
quo probat nihil posse in niliilam rt-. 
verti. Scilicet, si que res in nihilum 
resolvi posset, ea mortalis esset se- 
cundum omnes suas partes, atqiie 



DB RBRIJM NATURA LIB. I. 



101 



Ex oculis res qaaeqne repente erepta perirei : 
Nulla YÌ foret usus enim^ qu» partibas ejus 220 

Discidìnm parere, et nexus exsolvere, posset. 
Qnod nunCy aetemo quia Constant semine qnaeque, 
Donec vis obìit» qn» res diverberet ictu» 
Aat intus penetret per inania, dissoluatque, 
Nnllins exitiam patitar Natura videri. 225 

Prseterea» quaequomque vetustate amoret setas, 

fmmUbet tu tubUo bUerirety ubi prìmnm ex oenUs nostri» mbdueta esiet. Nam^ 
firn flM» •fm etaH uUa viotoiHa, qtus poitei afferre dÌBBohUionem partibM$ UUua rei» 
tt éu9olver€ vimeuki partiam. Venm^ cumjam euneta componantur ex iwmtoriaU 
wmieri a, mt^uedum vialentia occmrai, qum feriat esteriori plaga re$ creatas, 
wd pemiM» itUrei iiUra illas per spatta vacua, ei imteriauU illas, sane Naiwra 
«M smìI talentimi ìdlioa rei penptci. Deinde, ti longsevam tempue redigit in 



^^#'^^^^^^>^^^ 



Bodl. V. marg. l. ctmctìM Voss. vet et L. B. cunctiee Mns. B. 2.— 220 mum ei 
Gif. Par. fae Ferr. Y. ed. Th. Ra.— 221 Diendimm Aid. V. marg. 1. patere V. 
ed. Th. Ra. at nexue Gif. marg. exohere Ferr. V. ed. Th. Ra. Aid.— 222 Qaid 
V. ed. Th. Ra. At mme Bip. Barb. coiutat Gif. Par. queque V. ed. Tb. Ra.— 
229 oòeat P. Par. Gryph. Nard. Delph. quie ree V. marg. 1. direrberat Bodl. 
Mna. B. 2. diververet fnit in Voss. vet. et L. B. sed corr. est. In Vosn. vet. 
snperscrib. mann ree. diruere tactu, — 225 Nìdhu Vind. extiicjii Miis. B. 3. — 

NOTiE 



adeo posset ictn ocnli, ut aiunt, hoc 
eat, repente, interire, et sine ullo co- 
inmine; neque vi opus esset,ant ex* 
trinseca, qua icta interimeretnr ; ant 
intrinseca, qua intns penetrata dis* 
solveretar. Ideo enim non subito 
peiit res, ant non sine aliqno cona- 
mine, qnia aliquis astat contrarins 
conatoa : in niliilo conatus nullus esse 
potest, in quo nec actio sit olla. At- 
qui experientia docet res cunctas 
non subito et sine conato perire. 
Hoc antem inde fit, quod queque res 
oonttat «temo semine ; hoc est, prin- 
cipib imroortalibus, quse, quia nec 
plagia extrinsecus verberari possunt, 
nec intus per inania penetrari, tan- 
tfim al>est ut in nihilnm resolvi pos- 
lint, nt etiam faeiant quomions res 
lepente et sine vi dissolvantnr. Haec 
Mitem ratio videtur concludere tan- 
tum de ila rebus, quse violenter dis- 
■olvuntnr. 
. . 220 UtoM enim] Aliis, utu$ ei, supp. 



Natnrs : mihi minus arridet ; alias 
enim non rei cnjusque, sed Natur» 
partibus discidinro pateretur. 
^uà] Supp. cnjosqne rei. 

221 Diecidium] A verbo discindo. 
Id est, dtssolntionem, vs. 250. 

222 JEtermo . . . eemine] Immortali- 
bus principiis. 

223 ObUtlObeat] Aliis oònt. Obvi- 
am eat, incnrrat. 

Diverberet ietu] Plaga esteriori fe- 
riat. Duplici qnippe ratione res in- 
terire posse notat, vi extema, ant 
interiori. Vim exteraam signat bis 
vocibns * diverberet ictu :' vim interi* 
orem istis verbis seq. ' intus penetret.' 
Vis externa, tota violenta est: vis 
interior, tota naturalis dicitnr. 

224 Per taoiita] Per vacua spati» 
qusB rebus insint intercepta atque 
intermixta. Res enim omnis, nt in- 
fra dicetur, inani constat et corpore, 
i. e. atomis et vacuo, vs. 420. 

iMPreeterea^quaquomqiUftfe,] His 



-# 



102 



T. LUCRBTJI CAI» 



Si penitas perimìt consumens materìetn omnem, 
Unde animale genus generatim in lumina vit» 
Redacit Venus ; et reductum daedala tellus 
Unde alit, atque auget, generatim pabula prsebens ? 
Unde mare, ingenue! funtes, setemaque ionge 
Flumina, subpeditant? unde aeiher sidera pascit? 



' 289 



mikilum ae /undiius oceidit totam maieriam reram, qua§ confieit veteri mUAe ; 
qmanam ex roaterìA Vewu edU in lucem vita getdèm amitiudimn •ectmdMn «WMf 
fUM ifteciià? Et quanam ex re tellui varietate floren» nutrii, €t aiutai iOtm^ 
ubi generata est, auppedOans alimenta unicmque per mtae $p§cie»? Quamam •« 
re finies pertnmter per se ecaiurientOM alimi flianoè proaU peregrimamtmf ^ 



^■»^^^#'^«»^«^^^ 



mi gtUMmque Ferr. Th. Ri. Aid. Bip. guecunque V. ed. auunovet Fèrr. atmiacit 
Mas. B. 3. — 227 premit V. ed. Th. RÌu V. marg. 1. peremit Ferr. Vom. L. B. 
—228 generatum Gif. marg.— 229 Redducit V. et redductum Aid. Reddneii V. 
autredductum Bip. Reducit V, 7 aiti reductum vulg. Dedacii F. et deductwm 
Heins. 1. Educit V.'ì et reductum Delph. dedida Ferr.— 230 preb€n» Ferr.— 
231 ingenti V. ed. Th. Ra. ingeniti Aid. Gif. marg. Grypb. LamJ). P. 
Umeo ex vett. codd. reatitait ingenui^ w leg. Bip. Ferr. ingeniis Heins. 

NOTyE 
13. vss. cootinetnr ii. argamentnm 
quo probetnr in nihilom nlhii reverti 
posse. Scilicet cnm snperior ratio 
de iis tantum rebus conclnderet, quae 
▼ioienter dissolfuntur, nt omne snb* 
terfugium occlodat, hoc altero argu- 
mento evinci t Lucretius, ne qoidera 
res, quae naturali via cormmpnntnr, 
etiam in nihilam reverti. Namque 
•i res omnis interemta in nihilam re" 
41ret, nulla igitur jam res snperesset, 
ex qua nova (ìeret generatio rerum, 
«limentiim, et angmentum. Ergo 
jam vetnstate et longevo temporis 
•patio niccati forent fontes, et exhaus- 
ti ; qui tamen none etiam suppedi* 
tant Ionge peregrinantes fluvios ; et 
ipsuni mare. Exhaustus esset Kther ; 
qui tamen jam pasci t sidera. Qnee 
enim mortali Constant corpore ex 
omnibus pariibus; verisimile est post 
longara temporis setatem, post multa 
tscula, post anteactos dies tandem 
consumi. Id autem fieri docet ex- 
peH^ntia. Sunt igitur in rebus se- 
tema materi» corpora, quibos Con- 
stant, et in qne resolvuntur : ' Haud 
igitur postuttt res ad nihUumque re- 



verti.' 

228 Animale gtnu$] Animalia ctt0Cf> 
ta. 

Generatim"] Per omnes animali oni 
species, vs. 21. 

229 Femis] Qun rerum parens est; 
per qnam, ut ait vs. 4. ' genus omne 
animantum Concipitur, visitqne exof^ 
tum lumina solis.' £tvs.23. 

Deedala] Vs. 7. 

231 ingenm] Nativi ; hoc est, non 
arte, sed natura facti. Sic Mart. X. 
£pig. 47. vocat ingennas vlres, Imc 
ost, non labore ac exercitio adeptaa» 
sed a natura datas. Vel ingenni, h. e. 
perennes, qui perpetua acntnriglnn 
liatnraliter erumpunt : ita interpre- 
iatiir P. Gasssendi. Aliis imgenki, 

282 Subpeditant] Active, non pnt^ 
sive : h. e. snfficiunt, snbministruit, 
renovant. Loquitur enim poeta es 
illorum mente, qui volnernnt ocenr 
nnm et Bumina ex aquis fontiumanp^ 
peditarì ac impleri. Sic ManU. li» 
76. * Non imbres alerent terras, aon 
fptkera venti, Nec pontos gravidhM 
nubes, nec fiumi na pontuni, Nec pe« 
lagns font!^,' ^c. Sic liticret. if. 



DB RERUM NATURA LIB. I. 



108 



Omnia enim deb^» mortali corpore qaae suat. 
Infinita aetas consampse ante acta, diesquc^ 
jQuod, si in eo spatio atqae ante acta setate toere, 
E qnibas haec reram consistit somma refecta; 
iMnortali sont natura prsedita certe : 
Hand igitur possunt ad nihilom quoque revortì. 

Deniqae, res omneis eadem vis caussaqne volgo 
Conficeret, nisi materies (etema teneret 



2S9 



S40 



. 7 Qmohom tx alimento miàtr miU mÈtrmì EUnim mienmm 

UmfmaprtBUnhtim dtbei redegisu in nihilom res illas, qtuB eonaiant troieria 

UU, Ài vero ri res^ ex ptibiu kttc wécenm natwra repanim eetuiat, exHUnaii 
in Uto fnHerUo ano, et tempore^ fn^eeU donaia nmimaiura aUrna, Ergo pueqim 
ret nepieumi redire in MUum. Demum, eadem rtoUniia, et eawea perSmerei pk' 
fmmqme emutae ree, mri aemen immortaie retineret magi» sui minu» arde omoila 



MB empfoiUaml Tnig. m/dera V. ed. Th. Ra.— 338 dèkeoÈ Oetlorp. fr. éebeeà 
BodL fw V. ed. Th. Ra.—SS4 emummp&àu Ferr. V. ed. Tlu Re. BodU Miii« 
B. t. 8. anteaeta Aid. Hip. sic in teanente. — 236 hee Ferr. mmm V. ed. Th. 
Be^— S87 Immortali V. ed. Th. Re. Aid. Bip. redàka eerte Oottorp. fr. reditm 
Tom. vet.— 288 poeuV. marg. 1. Ntfam Aid. Bip. faesite Ferr. V. ed. Th. 
Re. reverti Hav. &c.— 889 omm» Ferr. V. ed. Th. Ra. vulgo Ferr. V. ed. Th. 
Ra. Aid.— 240 nee materies Ferr. V. ed. Th. Ra. Bodl. Mus. B. 2. Heina. 1. 

NOTiE 

tiones, prò disperi ac vario atomomm 
coitu. Licet enim atomi sint immor- 
talesy ex iis taroen mortalia finnt 
corpora, qnse minas aot magia diflSci- 
Uter diftsolvnntttr, prò minori ant ahi* 
Jori nexu, quo atemi rettnent iUn. 
Hh ita positis sic argnmentator : Si 
cuoct» res concret» redlrent ad ni- 
hilom, dnro intereont, nec in iis esset 
materies «tema, quae minns aut ma- 
gis retineret lllaram nexns, profecto 
vis eadem ac cansa, ▼. g. lerfor taè- 
tos, res ennctas nullo discrìmine dia- 
eoWereec interimere posaet. Qeài 
enim Impediret? At anne conatnt 
non pari ra6one res cunctas diaeolvf, 
sed alias aliis minns ant magia Impe- 
dite. Igitnr ad nihihnn revertì concta 
neqiieunt. 

Volgo'] Antiqne acriptioi f re tmlgo: 
vs. 810. 



Lamblnns passive nserpat ver* 
anppedltaot, qnasi subsistunt. 
IGnns bene, nt videro est. 

JEther eidera paeeU'] Loqvitnr ex 
ée^ni opinione, qni solem ac sidera 
«fodidernnt esse ignes, qnos pasin 
«fere, et Oceani hnmoribns ac ter- 
ni vaporibas ali volnerunt Cic. N. 
Deor. II. 

283 Mortali corpore] Materia inte- 
ftara ae dlssolubUi. 

284 CaajMsijwe] Syncope; prò co»- 

286 Fuere] Supp. seniae, coipora 
«nterfoe. 

286 Remm saaiiiM] Natura, Uni- 
vennm. Sic 757. ii. 802. 810. dee 

280 Deidqaa^ reteameis, |v.] Hia 12. 
vaa. continetur in. ergnmentum, quo 
eoofimat in nihiinm athil retori i 
•piemt, Nimiramex Eplcnrldoctfina 
éltperes sont ac variae reram conerò- 




104 T. LUCRBTII CARI 

Inter se nexu, minus aut magis indapedita ; 

Tactas enim leti satis esset causa profecto ; 

Qoippe^ ubi nulla forent aetemo corpore ; quorum 

Contextnm vis deberet dissolvere quseque. 

At nuncy inter se quia nexus principiorum 24S 

Dissimiles constante aetemaque materics est» 

Incolomi remanent res corpore, dum satis acris 

Vis obeat, prò textura quoiusqne reperta. 

Haud igitur redit ad nihilum res ulla^ sed omnes 

Discidio redeunt in corpore materia!. 250 

Postremo, pereunt imbres, ubi eos pater ^thcr 
In gremiom matris Terrai prascipitavit : 

illaram. Namque solns ietuM eaaet sane suffieuna ratio nuniU illamm. Etetiim^ 
timUdl enei in rebiu, qood constaret immortali natimi, ^ualibet violenttM debe» 
rgt re$ohere cont^turam illarum, Jam vero, quomam mmcula primordiormm di' 
«CTM fUmlt ìMer je, et ipsa wuUeria immortali» ett^ sequitnr ut res tamdia wm» 
n&mi enm integro corpore, donec violetUia toHi poten» ititeniatur, et inaurai pra 
diverso eontextu eujueque rei. Ergo nuUa ree revertitur ad nihiUm, »ed aauim 
ren per diaaolutioHem revertuniur in prima eemmUf ex quibns factae faeront. Tin- 
dem pinvite intereuni, statim aiqìu aer geniior demiiii eoi m «Mum telluri» genetrL 



^^^>^^^^i^^^^^ 



—241 nexu» Ferr. V. ed. Th. Ra. Aid. Hav. Gif. Par. Oryph. P. Larab. Voas. 
Tel. et L. B. nexa» Bip. endopedito» Creech. endopedite Blp. Delph. en do pe dU o 
Nard. endopedita Gif. Par. Hav. Gassend. emiupedita alii.-— 242 Tractm» ^err. 
V. ed. Th. Ra. Aid. Gryph. raarg. Hetns. 1. Bodl. P. Mas. B. l. Tectn» Mm. 
B. 2. Iteti Ferr. Y. ed. Th. Ra. Aid. Uthi Bip. Quidam legunt Tactn» etdm 
Uthi omnibu» esset coìua profecto. — 243 tòt P. atemo Vose, vet corpora, led cor- 
rectum, Voss. vet. quorum et Gif. Par. eorum vul|^. — 244 quenqwtm prò 91MÌ- 
que HeiDs. 2. — 246 Aut quia Bas. ^«ta Bodl. — 246 Nonnulli con»tat prò cmi- 
stani,— 247 in corpore Gassend. aetu V. ed. Th. Ra. Aid. Oryph. marg . P» 
Bodl.— 248 pretextura Ferr. pr<gtextura V. ed. Th. Ra. Aid. P. Bodl. M na* B. 
1; prò teshtraX, marg. 1. retexta prò reperta Aid. P. — 249 redit abest a Mua, 
B.2. qui et t^ prs se fert prò uUa,— 250 Dissidio Aid. JHstidio V. marg. 1. 2. 
corpora Hav. et al. — 252 lugremium Ferr. V. ed. Th. Ra. pairis BodL pr^c^* 

VOTJE 

241 ludupediia [EndopedUe'i Impe- ex Epicurl doctrina auomtt, ut mo- 
dite. Antiqua praepositio 'endo'pro nnivs. 230. 

* io,' YS. 83. Minus antera recto alii le- JEtemaque materies] Quod proÌM- 

gQnt«iufopMft<a,supp. materia sterna: bit vs. 460. et seqq. 

alii endopodiias, supp. rei omnes: alil 247 Incolomi] Ad nihilum non ia- 

emdopeditoSf supp. nexus : qnae tamen teritnro : non dissolubili in nthilmii. 

tee ultima lectio non improbatur. 350 Discidio] Dissolntione, va. 221. 

242 Taetus] L«vis ictus exterior: /» corporo moimot] In prima prin- 
plaga, pnlsus, &c. Ys. 223. cipia; inatomos. 

243 Quorum [Eorum] Eamm rerom. 261 Postremo, pereunt, ^.] His Ù. 
246 Dissimiles] Dispares, varii, di- Tts. prsoccupatio eit, quae IT. argn- 

▼ersi. Quod quidem non probat, sed menti locum tenet. Poterat quipp* 



DB RBRUM NATURA LIB. I. 



105 



Ai nitidae SQTgant frages, rameiqae irirescunt 
Arboribas ; crescunt ips», fetaqae gravantor. 
Hinc alitar porro nostrani genus, atqoe feraram : 296 

Hinc Isetas urbeis pueram fiorerò videmiis, 
Frondiferasque novìs avibns canore nndique sylvas: 
Hinc, fessae pecudes, pingues per pabula Iseta, 
Corpora deponnnt ; et candenslacteus humor 
Uberibns manat distentis : hinc nova proles 260 

cif • Imo vero ex iis aegetn keUe ereaeuni ; et rami arborum fnmdeànmt: arborei 
1p$m tugentuTf et anenadurfruetm. Unde ettOM «astra gene humana, et f^ent keU 
haraai nuiritMr : unde cernùmu eioUaiee fertUes oòmidare ti^aiUt6ti«, et nemom 
frmidùaa reeanare navU voluerUnu ex omiit parte. Unde pecora piwgueteewtiaf qaati 
fanoto pemmt eorpora per pinguia poMaia ; et eaiMluiUquer laetit tffUdt ex i 
" r. Inde recene partne pecudum ìaeciviena^ habeot adhuc tenera i 



■^^^^«»'^#»*>i^i»^» 



taMe Ferr. V. ed.— 25S nitide V. ed. Tb. Ra.— 254 ipte V. ed. Th. Ra. fata- 
rne BodL— 355 Hic aUtur Ferr. Bodl. Mas. B. 2. S. Hic aUter V. ed. Tb. 
Ra.— 256 iirfrct Ferr. V. ed. Tb. Ra. puerie Aid. Bip. Hav.— 257 FrondtfenU' 
fM Ferr. Aid. Fnmdiferueque V. ed. Tb. Ra. sUvae Ferr. V. ed. Tb. Ra. 
Aid. — KS/eaee V. ed. Th. Ra. Qaidam /sto. pingnitper Ferr. pingiue per V. 
«L Tb. Ra. per poiana Aid. Oryph. Nard. P. pingui Ha?, ex conj. M« Mot. 

NOT^ 



q«ia objicere moltaa rea, qusB perire 
videantur, ac in nibilain reduci ; ▼. g, 
I^tìk, abi oecidemnt ex aere in 
terram, ita exticeantor, nt penitat 
mmescant. Coi respondet preclara 
Mbctione, qua probat tantom abes- 
■e ut ploTÌK decidentes penitns in- 
teveant, nt etiam ex iis, tanqnain ex 
■enioibns nofis, terra fastos fbndat, 
•iboresqne Tirescant, ac froctos fe- 
raBt ; onde genos animale, et bomi- 
muDy et animaliom, et ▼olncmm ala- 
tnr, ac i^neratim propaget seda; 
«■de pecndes et pingnescant, et nbe- 
ittMis disteotis lactis copiam pr«- 
beant ; onde tenellsB ofes lascifiant 
ac crescant. Igitnr cnm ex interitn 
«fiioa rei altera progignator, nibil 
potett in nihilom reverti. Hinc lan- 
datnm illod effatom, Ariatot. de gè- 
nérat. et cormpt. i. *H rM§ ^Bopà^éK' 
Aiov y^rso'ii* ^rt^yéf^Uf é\\ov ^pd. 
'Cormptio nnìnt, est generatio alte- 
rint : et generatio onios, est corrnp- 
tio alterioa.' 



Poler tetkeTf tfc,'] Sic Virg. Georg. 
II. S25. banc Lncretii locnm imitatns 
est. Sic Locretios iternm lib. ii. 
090. coelum seo stbera Tocat patrem, 
et terram matrem rerum per imbrea. 
Slic Aristot. I. generai, et 2. animai. 

25S Nttùftf] LaetSy quasi primo 
sui ortus flore nitescentes. 

255 Hinc} Unde ; ex quibns fceti- 
bus ac fructibns terrse. 

256 fftnc] Unde; ex quibns ali- 
mentis ant foetibus terrae. 

PMemm/orere] Nova prole abnn- 
dare. 

257 Canere] Canturesonare^loqui. 
Sic Manil. iii. 661. Motnmque ca- 
nora Voce nemns loquitur.' 

258 Hùu] Unde ; ex quibns fructi- 
bns. 

Feaaaf] Non labore, sed pinguedina 
gravatsB. 

Lieta'] Pinguia. Sic Virg. Geqrg. 
I. 87. * pinguia pabnia terrs.' 

260 Diitentià] Lactis copia turgen- 
tibus. Sic Virg. Eclog.iv. 21. * Ipiia 



r 



106 



T. LtJCRETII CABI 



Artabus infirmis teneras lasciva per herbas 
Ludit^ lacte mero meateis percalsa novellas. 

Haud igitnr penitus pereunt quseqaomqae yideatur ; 
-Qaando alid ex alio reficit Natura, nec tiUam 
Rem gigni patitar, nisi morte adjuta aliena. 

Nane age sis, quooiam docoi nihil posse creari 
De nihilOy neqoe item genita ad nihilom revocali ; 
Ne qaa forte tàmen coeptes diflUere dictis. 



Argy kték per mMia grmmim^ «sctta^M pmro lode iatra «oiM|Mcfora. Eig9 ics 
MMMt, puB cermaUMT^ mm miereuid ftmditut ; qwmwm «of ima reparmt rtm 0Ìkm 
mt «Im ; mte timi mUiam rem genermif quim esciietwr per òUerUum «UeriM» rai. 
JgeéHm ver9f emm detmattrmerm jain wmUom re» fieri poeee ex mikile; meqtUf nU 
Mmel geuendw inntf redmci mi nikUuM ; neftrtaM Uuum tact/iìaf oiigt» ratiaBS 
itffidenUr credere verbii meia, ex eo putdpriHcipia rerum nonpoetmU videri eeuUe; 



^»^>»<»l»^>#»#^^V^ 



B. 2.— 860 lfic6tfrt^ V. ed. Th. Ra.—Ml òrfemh Man. B. t.— Mi 
Ferr. V. ed. Th. Ra. percutsa Hav. Delph. Barb.— 263 Hane V. ed. Th. Ra« 
ÀMt Mus. B. 2. quacunque Ferr. Th. Ra. Aid. Bip. qweetmqme V. ed. fm m emt 
ovtf Mas. B. 2. pereunt penituB Mus. B. S. — 264 aliud Ferr. V. ed. Th. Ra. 
Bodl. aUt ex atto Voss. L B. oZit aler efiàt Voss. vet. uee «Ila etìt V. narf . 1^— 
265 nec morte Ferr. V. ed. Th. Ra. Heios. Coiit. Bodl. Mus. B. 1. S. tidjuUm 
Bip. Hav. adulta Oottorp. fr. adhUa Voss. L. B. sed corr. ad vita V. ed. Th. 
Ra. — ^266 ageti» Ferr. Aid. Delph. age ti vie P. Gottorp. fr. «fé rft Bip. Har. 
mmndo prò fnoatom V. ed. Heins. 1. 2. tum pottt Ferr. V. ed. Th. Ra. Bipw 
Ha¥. «ti jwM» Gif. Aid. Delph. Nard. Cout. P.— 267 genUat Ferr. Bip. Har. 
Voaa. vet. «t U B. ^ «ai^am Cout. nUàl Ferr. V. ed. Th. Ra. Voss. vet. et L. tt. 
Gottorp. fr. Bip. Heins.— 268 Nequa Aid. Neque Gottorp. fr. ceptet Ferr. 

NOT« 



lacte domam referent distenta capei- 
ìtb €bera.' Sic Horat. £p. 2. et IS. 

Hìac] Uode; ex quibos foetibvs 
terrse. 

Nova prtttt\ Pata ovium, aut ca- 
^Harom. 

262 Menteit percultal Sic vs. 12. 
' percalsK eorda tua vi.' Sopp. intra, 
•aenndam, per, ice, 

264 Qaoada alid [aUui\ Vox < aUiid' 
dlssyllaha eat. Sic alibi passim, lib. 
III. 984. Uh. ▼. 1S04. &c. Vel eM 
lafendnm antiquo more, prò voce 
aijad, sicnt * alis ' prò < alias.' Prisc 
Kti. Sosipater ii. CatuU. de Coma 
Beren. 

266 il4nifo] Sopp. Natura. I. e. ex- 
eH»ta, impulsa. Corruptìa qaippe 



uaius, est f eneratio alterina. ta«ht 
no a4pfaai. Sopp. rem. 

266 Naac age fis, ke.'\ His 64. vaa» 
tatós jam in id incumbitLucretiiit,at 
ex data occasione e vincat prìmordiai 
quas atomos vulgo vocant, etsi caeea 
sint , hoc est, sub oculoa noatroa aoQ €»• 
dant, vera tamen et solida etae carpo- 
ra. Ifìtor licet ree in interìtu videa» 
tur peaitas interìmi, snpersnnt 
semper carperà materìv, 
«t immortalia. Rem autem totani 
proba t a simili, ut ainnf ; varìafw 
rerum corporearnm exempla coi^a* 
rit, qua» vera carponi esse name ■•- 
favcrtt, sed qa« tamen ocnlif eenri 
neqneunt. Pata ventaa, odoreatCft- 
lores, frigora, voees, &c. 



DU ISRUM NATURA LIB. I. 



107 



Qaod neqiieunt oculis reram primordia cerni ; 
Adcipe prseterea» quae corpora tute Decesse est 
Confiteare esse in rebus, nec posse videri. 

Principio, venti tìs yerberat incita pontam, 
logenteisque roit naveis, et nabila differt ; 
' Interdnm, rapido percnrrens turbine, campos 
Arborìbus magnis stemit, monteìsque supremos 
Sylyifragis vexat flabris : ita perfurit acri 
Com fremitu, saevitqae minaci marmare, pontns. 
Siint igìtur venti nimiram corpora casca, 
Qoce mare, quse terras, qu» denique nabila ccell, 
Verrunt, ac sabito yexiuitia tarbine raptant 



270 



276 



260 



K, prmitr iute primordia, ifmtntam e&rpora 9pmiet nt tmtemei fatearii we$ie f» 
neNw, oe^ue tamen cerni oculis jwwt . Prìmmm veniuB vekemeiu excUahiM ferii 
mmm^et éinàt muifmanavigia: ti dù^ieii nimbok ; et atiquando prontena vekeme nti 
OMB fTÈceU^ €9operit agrog ingentiltua arbmibut ; et verberat tummòt vertieee mm- 
iktmjimtiìmgf qmi/nmgmHt sybxu. Sic mare eutn strepitu vekemenie furit, et in- 
k t tnmi t fremitu tmmitamte. ScÙieet ergo venti nmt eerparu, qtue ocuUa non eer» 
mmUwr: giur cverteiU ocmmimi, giur evertont terraa^ qtut tandem disjlciunt iitiii6oi 
mhùf e$ qua repentùia procella vastant et abripiunt omnia. Neque olio modo 



T. té. Tb. Ra. — 270 Acdpe volg. Cape Mot. B. 2. preterea Ferr. propterea 
Fabor. que Ferr. V. ed. Th. Ra. qua Voss. vet. delet, aed in marg. m. r. tur 
fléribitnr. lato Gottorp. fr.— 272 Aliqoi leg. ineita. portue Ferr. V. ed. Iti. Ra. 
CMf. Par. Bodl. Cr. porcai Sairoasint, Creedi. coortue Oottorp. fr. Vom. vet. 
parimi Mm. B. 2. S. cortusWosn, marg. 1. S. lo Voss. vet. corr. in corpue, — 
S7S Hgentioque r. uacie Ferr. V. ed. Th. Ra. di/ert Ferr. Mus. B. 2. au/ert 
V. od. Th. Ra.— 275 mognoe Th. Ra. Aid. aavit prò eternit Oryph. marf. 
Holos. 1. Mar. Codd. Fu Mst. montieque Ferr. V. ed. Th. Ra.— 277 /r«fii<ii Th. 
So. mnrumre eoortua Hav. cMue Fab. Corus Preiger. vid. Not. Var. Reliqui 
0— e * murmmre^ pontu». — 279 que — que — que V. ed. Tb. Ra. nttbUa deest in Th. 
B«.-r280 Vertuta V. ed. Th. Ra. et alu. rexanti P. et Hav. in marg. vid. Not. 

NOTiE 



Ì73 Principio f venti f Sfc,"] Hi827. vsa. 
•eqq. i. ezemplum repotit a ventis, 
q^ÈOà qnldem vera esae corpora ex oo 
Mfolt, qood aensos impellere pot- 
auit : ' Tangere mlm et tangi, oisl 
eorpof , oolU poiest rea.' Hinc oc- 
eiaione data praeclaram validi venti 
tecrìptiooem facit, qoera modo fin- 
reati mari, modo torrenti borrendo 
compafat. Sic Virg. Georg, i. tl6. 
«t oeqq. vim venti 4escribit. 

Poutum] Pafe«a|Mrtfiij;iiiaiiabene 
oc patet Oft va. 279. 



279 Ruit] Active. Sic va. 290. Sic 
Plant. in Trin. frangere malam, mere 
antenAas. Sic Virg. Georg, i. et Mm, 
1. 89. i. e. affligit, evertit. 

Difert] Oissipat, disjieit. Sic Virg. 
Georg. III. 197. 

276 Sylv^fragià] Sylvas frangenti- 
boa, hoc est, acrìbos et validi». 

Ita] Particola comparationit. Gom- 
parat qoippe venti validi freraitom 
mormuri marit farentis. 

278 Cmea] Quae inb ocnlot non 
«adant, vs. wU 




108 T. LUCRETII CARI 

Nec ratione fluant alia, stragcmque propà^nt^ 

Ac quom mollis aquse fertur natura repente 

Flamine abnndanti ; qaem largis imbrìbos auge! 

Montibus ex altis magnus decursus aqnaì, 

Fragmina conjiciens sylyaram^ arbnstaqne tota : 286 

Nec valide! possnnt pontes venientis aqnai 

Vìm subitam tolerare ; ita, magno turbidus imbri, 

Molibus incurrit, validis cnm virìbus, amnis; 

Dat sonitu magno stragem ; volvitque sub undis 

Grandia saxa; ruìt» qua quidquam fluctìbus obstat. 290 

Sic igitur debent venti quoque flamina ferri : 

Quse, velntei validum quom flumen procubuere 



fiumi, rnuUipNcanique eladem, quam ubi natura fiuidéB aquuB subito ìabihir 
fiudo, fMCM ìmgemM deUiptus aqaarum ex tanuma eoUibu8f eorrifiea» %^evmfrag» 
malta nemonaa el arborei integras, auget abundantia ptuviarum: mec firmi pemim 
taknt Serre repentinum impetum eonfluentis agiur ; adeo fluvioM tumeeeit eopima 
pàtria f obicibuBt\ne irruette ciim impetu acri, edit eiadem cum magno fragore^ et 
raptai sub aquis lapides ingentes^ ei, quaeunque parte fertiir, di^ieit id omme^q/issi 
siti obtiumflt, Similiter ergo, inquaiii, flabra venti debent etiam ruere, quim, ali 



■^^^■»^^^***** 



Var.— 281 Pro propagant Heios. 2. leg. ministrant,—2S2 Ut V. ed. Th. Ra. 
Aid. Et Th. Ra. Qtrofii quom Lanih. Quam eum Gif. Par. Orypii. Ddpb. 
Nard. Cout. Ut oimP. Bodl. Et cum V. marg. 1. Voas. vet. et L.B. aedi 
in Voss. L. B. Biiperscrib. At. Àc. et in Vos». vet. ascrib. in marg. m. r. 
' Lege et eum ollia* — 283 quod kurg. Aid. Bip. Hav. quum Heins. 1. — ^885 €mh 
iciens Ferr. Voss. Vet. et L. B. V. ed. eonitirns Th. Ra. sU'earum Ferr. V. 
ed, Th. Ra.— 286 venientes Bodl.*-287 toUrMre V. ed. Th. Ka. turgidus Vota. 
marg. Preig. turbio Voss. vet. — 288 Mollibus Mus. B. 2. incurrens Bip. Hav. 
Delph.— 290 quicquam Ferr. Th. Ka. Aid. Nard. Bas. P. quidquid Bip. fai- 
cumque V. ed. Bodl. ruunt qua Fab. fiuxibus Bodl. — 291 flumhta Bodl. — 99È 
Ove V. ed. Th. Ka. In Mns. B. I.sic romparet versus: Qikt f>eluti toKdam 
eumflumina p, et tic in Mus. B. 2. Qua v, talidum cum flumine con p. emm 
Jlumen Ferr. V. ed. Th. Ra. Nard. Oottorp. fr. Heins. Bas. Bodl. Voss. vet. et 

NOT^ 

280 Verrunt] Evertnnt mare^vex- paulatim langnescat: ita flatns vento- 
ant terras, disjiciant nimbos. Sic rum semel creatus in aere excitato aìi- 
Virg. JEmì, u 03. nro movet, et alius alinm, donec aot 

281 Nec ratione fluuntjfyc] His 18. montes, ant mibes, antimbres refirin- 
Tss. ventorum vim comparat cnm tor- gant ipsnm. Deinde sicut flnctns aqna- 



rentis impetn. Qua comparatione rum non pari aut continuo tenore i 

belle qnidem et vis et propagatio per ferontor,sed modo crebriore8,iBO- 

▼entorum adumbratur. Ventus enim do rariores, modo majores, modo mf- 

et flovios snntuterqne floidns; et sicnt nores : ita venti quasi nndolatim 



aqnse fluctus alium impolsu ereat, et 282 MoUis'] Fluids. Sic ii. 375. Virg. 

alius novnro prodncit perpetuo, donec ^n. ix. 817. ' Mollibus extnlit andla/ 

ant ad littns postremus frangatnr, ant 200 Ruit] Evertit, vs. 273. 

in ipsa aquarum immensa effusione 292 Procubuere} Incubnere. Sic 



di: ri-rum natura liu. i. 109 

Quam libet in partem, tradant res ante, ruantque 
Inpetibus crebris; interdara vortice torto 
Conripiunty rapideiqoe rotanti turbine portant 205 

Qua re etiam atqne etiam sunt venti corpora cseca ; 
Qaandoqaidem, factis et moribns, fiemala magnis 
Amnibus inveniuntur, aperto corpore quei sont. 

Tum porro varios rerum sentimus odores ; 
Nec tamen ad nareis venienteis cemimus umquam ; 800 
Nec validos aestus tuimur, nec frigora quimus 
Usurpare oculis ; nec voces cernere suemus : 

iHaUmtruniy ticut rapidua flupiuif di^ivnt ante te rea obvlat tu quameumpie 
pattern^ et fenmtur frequenti vi ; aliquando oòrtmimi illas contorto flanùne^ et 
vertentia illai ffotidoflatu in orbem iraniporttmt et ìd sobliroe tollunt. Quamobrem 
«fall «imi maxime corpora^ qua non eemuntuTf quoniam reperiuntur imitantia ope^ 
fiku» ae wMbuM rapido» fluvioa, qui conatant corpore, quod cerni poteat. Prteterea 
pereipimua etiam oaribiis diveraoa odorea rerum ; nunquam tamen videmua illos, dnm 
mdsemuai naribua: neque etiam eernimua caUdoacahrea: nec poaannnu pertipera 
acuUa frigora : nec aolemua videre ocnlU vocea, Quaa tamen res oaifi€« oportet eaae 



^^^^^^^^^^«s^ 



II. B. Jtmmtn eum Aid. Bip. futmen enm V. marg. 1. valido cumflumiMe Vreìger, 
•z coDJ^— 9M iendunt Ferr. V. ed. Bodl. mtl^iM Ferr. V. marg. 1. — 894 vertice 
teia Oottorp. fr. Bodl. Vom. marg. 2. t. V. marg. 1. — 205 rapidique Ferr. V. 
ed. Tb. Ha. Aid. Gif. Par. Orypb. Nard. Heint. Coat. Voss. vet. et L. B. P. 
Bodl. Vom. marg. rapidoque Bip. Hnv,rotantia Bip. rotantea Orypb. Bodl. Cr. 
Pios ex codd. fidelioribns restituisse se dicit rapidoque rotantea, — 297 ac jnort- 
Am Bip. Hav. de mar. Mas. B. 2. ac motUma Gif. marg. Gif. L. B. Delpb. et 
wtatibua P. BodL emula V. ed. Th. Ra. magia Mas. B. 2.-298 quid aint Mas. 
B. 2. «tue V. marg. 1.— 299 Cmih P. Vind. V. ed. Bodl. Mos. B. S. Cant. Ferr. 
Qum Th. Ra. Qwic Aid. Heins. 2. Gif. marg. P. Quum Heins. 1.— SCO narea 
Ferr. V. ed. Tb. Ra. Aid. vènientia Ferr. V. ed. Tb. Ra. credimua CaDt.— ^SOl 

NOT^ 
Virg. JEn. 1. 86. ' Venti, velat, agmi- ex calore ac frìgore, et ex vocibns. 
ne facto» Qna data porta rnuDt, et Hoc est, vocat ìd rei testimoniara 
tema turbine perflant ; Incubaere sensas orones, quorum objecta, qua 
■sari, totumque a sedibus imis/ &c. vocant, vera sniit corpora, cum tamen 
-294 Vortice torto"] Vertex vel Tor- pariter sub oculos non cadant. Mi- 
tezza vertendo, proprie diciturventus rum quod sapores non memorat: sed 
contortnt, ac rotatus, Grsce rv^àv, necesse sunt corpora, cum sqne gus- 
torbOy procellosiu ventus. tatnm moveant sapores, ac voces au- 
295 Rapideique rotanti [Rapidoque ditum, odores olfactum, calor et fri- 
rsteiUia] Alii rapidique rotanti. Idem, gus tactum. * Tangere enlm et tangi, 

297 Iforiòiis IMotUma'] Viribus, im- nisi corpus, nulla potest res.' 

petn. Pareos moriòiis, per metapbo- SOI Tiuimir] TertioB conjug. Diei- 
ram desumtam ab bominibns. tur enim tuor, eris : et tueor, erìs. 

298 Aperto] Non cseco, sed quod I. e. videmus. 

oculis cemitur manifesto. 302 Uaurpare oculia] Cernere. Sic 

299 Tum porro varioa, tfc.] His 7. iv. 972. < usurpare sensibus,' h. e. 
vts. repetit ii. exemplum ex odore, 'sentire.* Sicdtcitur ' usurpare ser- 



no 



T. LUGRBTU CARI 



Q118B tamen omnia corporea constare, necesse est. 

Natura; quoniam sensns mpellere possnnt: 

Tangere enim, aut tangi, nÌ8Ì corpus» nulla potest te». 30& 

Denique, fluctifrago sobpens» in litore, vestes 
Uvescunt ; esedem, dispessie in sole, serescunt : 
At ncque, quo pacto persederit humor aquai, 
Visum est, nec rursnm quo pacto fugerit aestu. 
In parvas igitnr parteis disspargitur humor, 310^ 

Quas oculei nulla possunt ratione TÌdere. 

Quin etiam, multis solis redeuntibas annis. 



rnhira carpone eum quemU wwtentetmtè; nikil etdm fUut iangen e^Umgif mW- 
fit eorfius, Demwn vedimenta appemm m ripa marit, qtugfr^ngHfmeh»^ hmma^ 

inkm»erit illì», meque qua raiione Uerum nctmirU prae caimrt, Erg9 Hqtur n^tm 
HjfimditMr im tenue» fxiritcìilaty qua» oeuH mUto m»do eermere qwemii, l*r m Um m 
mmìÈÌMèf dum geitatiir m digito pUurikm atmU aokaibiu rcoerfnilièM^ éèmbmkmrs 



Nec co&Im Hav. JVe Bodl.— S08 eomrt Fe«T.— 303 c«rptra F^f i\ V. fd. Tb^ 
Ba.Bodl. Mus. R 2.-305 nee tmtgi^ n. e. uUa Mns. B. %,^W^JUiMmgB 
Noniof. 9M»pamaa O. P. Mus. B. 1.3. et 3. in marg. V. marg. 1. §mpenm 
Ferr. mupeuea valg. littore Ferr. V. ed. Th. Ra. Aid. Ha¥.^-307 UvaUmd V. 
ed. UdeoemU Mm. B. 1. 3. Suttitmi Th. Ra. Hueoeun^ etdom Bodl. 
dì^peaaca Delpb. diepieoa Oellias. candenti Orypb. Gif. marg. Aid. 
denti P. dispemcm Bip. diopanoe Ferr. V. ed. Th. Ra. ta deett AkU oc 
Ferr. V. ed. oe reccnnt Tb. Ra. rigeoenni Voss. marg. 1. vineaennt V. atars; !• 
—306 Ac ncque Ferr. V. ed. Th. Ra. Heins. 1. Atqnc ncque Badi, prmcmmrit 
Th. Ra. proMcderit Bodl. peMaf erit V. ed. preccn» crii Ferr. iMior Tota; ftaC 
et L. B. et ita pauim.— 309 Vicnmd V. ed. Th. Ra. Vicuct Aid. Viou'M Hip. 
Vicuc ect Mas. B. 3. fugeret Bodl. 4Bttu» P. Aid. Nard.— 310 partea Ferr. V. 
ed. Tb. Ra. et ita passim, dicpergitur vnlg. dùpor^'tvr V. ed. Tb. Ra.— 313 
nmttafli Ferr. V. ed. Th. Ra. Aid. Mar. Heins. P. Mas. B. 3. arattit 

NOTJE 



mone/ h. e. 'dicere.' Sed ts. 55. 
dixit siropllciter ' «stirpare/ 1. e. ' ap- 
pellare.' 

305 Tai^ara «am, ^.] Seilicet ex 
Epicuri priocipiis, qoicqoid tangere 
potest, aat tangi, id Temm ac soium 
eat corpus. Sic et Arist. Pbysic.aosc. 
IV. e&fM oXbrrai c&wu wur kirr^r : ' Pa* 
tant eorpos esse, qaieqaid taagi po- 
tasi.' Hinc Epiconis apad Laert. x. 
▼ocat inane, qnod corpori opponitnr, 
nataramtactasezpertem. SicLncret. 
Infra fs. 4M. < Tactns corporibns 
coDctis, intaetas inani.' Sic ii. 434. 



III. ler. die. 

300 DeniquCf /lucÈ^fimgo, 4v.] lllaS. 
vss. exemplom in. eoagerìt es ha* 
more roscido, quero Tcstes in littere 
maris appens» de noeta bilNDt : «1 
qnem rnrsnm de die caler Solia esalc» 
cat. Is enim bnroor eorporenl Oit 
corposy neqne tamen ocnlw oamltnr. 
Ergo sont corpora esca, qnse Mb 
visnm nostrum non cadnnt* 

Flmèifrugo] Salent eidm ad littora 
frangi roaris fiactns. 

313 Qmnetinm,mumc,Sfe.'] Htell. 
▼sa. exeaiiplnai iv. proponit evm ex 



DB RBBUM NATURA JUIB. r. 



Ut 



Annnlns in digito sabter tenualov habeado : 
Stillicidii casus lapidem cavat : ancus aratri 
Ferreas obcelte deerescit vomer in arvis : 
Strataqne jam volgi pediboa dodita viarom 
Saxea conspicirans : txxm, poftas propter, ahena 
Signa manas destra» obtenidiint adtenaari 
Saspe salutantom taota, pr»ten)ue meantam. 
Haec igitar minoi, qnom sint detrita, TÌdamaa ; 



ai5 



saa 



t^itm aqo» d£eidn$ $liUkUH9cmmi mmm: vtmer adumau mntrit ttiMnii lit/rr- 
toMum mtaicitiir m agria scindendis : aique etiam videnuu pofoimenim 
lapUUa attriia vettigiU pofmU: denique tirnuUicra ignea collocata od 
wmtfwà éÈXhm» wmmm txtsmuan eamUieiu miaimdimm H f r mU n w n È imm 
Ergm tiéemm kmt calemim, fuoiiMni atuà aÈtrUm; vernai Mtana ònrfda 



Faber. Vota. marg. Pro Qafii Bodl. Ehmi. — IXtAnwhu Perr. V. ed. Tb. 
■a. m ti€H€m m »m Hav.— S14 aHUicidHqve V. ed. VJnd. SHlieidii^e Ferr. 
aUteUtt^me Tb. Ra. Stmeidi Bip. Hav. StiUieidietcMMa Hein*. 9.— S15 Mc«ife 
▼nlf . oadi€ V. ed. in arvo Servius.>-916 vuìgi Th. Ra. Aid.— S17 hahena Th. 
Ra. karwnaW, ed. €Bna Ferr. — S18 manusextras Gif. marg. Fab. Orypb. mare. 
^t qnidaiii Codd. Più oatendwU Bodl.r-SlO Vertom kunc non agnoscit BodL 
Cr« prò wt€uUwm Caot. leg. meajUiir.— S20 tiec V. ed. mimmi V. marg. 1. 

KOTiE 



MUnlo» qui digito gei tatua dia eztei- 
tnm «liam et ex fomere, qai 
I sdfideBdo terltnr : et ex pavi- 
■MOtOyqvod pedibiM popaUminaltnr : 
tt ex lapide, qnem cavat aqnsB gotta : 
•t ex signis «neis ad portai erectlt, 
qwi tactnàalataBtiam ae pnaterenn» 
Ùmm dexlrat atttnoari otteBdont. 
Qmm tamctt omnia nallateoaa vide* 
MW oxleooori, neqoe qna ratioae de 
ioia oorporiboa aUqnid io tempore 
■itfttaBt : aod qa« omnia vera raat 
etrponu Ergo ioni in rorom Natnro 
etrpora emco. àie Ovid. preclare iv* 
do Pont. 10. 'Ontta cavot lopidfn, 
BOi UHi itnr annoiai osa, et teritar 
proteo ¥omer adoocoa homo,' die. 

Slt Htàendù] Sopp. in: boc eat 
foatando, oaaié 

•M amUeldiXÌ Featoi, Stiricidiam 
qaaii itillicidium, coro itili» conerò* 
t« IHgore eadnnt. Stlria enim prin- 
cipale est : itilla vero 



Gali, gmdiitre, Eandem lententiam 
tractat iv. 1380. 

016 SiraUi . . . «ioniM] HeUcnif* 
mai ; boc eit, itratK vIk. Sic va. 87. 
' prima viroram.' vi. 854. * clauia do- 
morom.' iv. 018. ' clama viarom/ 
dee. 

817 Parfof prip<er] Anaitropbo ; 
boc eat, propter, aen propo portai» 
lopp.arbiam. SciUcetsimulacraiiBOO 
ponebantnr olim ad portaa urbioai, 
qom laiotarent, et qai ox orbe pere* 
gre proficiicerentor, et qoi in urbem 
peregre adventarent. Horom autem 
dextraa oicnlabaotor. Molo ergo olii 
interpretati innt b«c de matatinio 
laltttationibna, qa» a clitntibos fieri 
lolebaot, et de qoiboi Mart. asepii* 
lime; Manil. v. Virg. Georg, ii. 
481. 

8ia Prttterfme sMoala»] Prttler* 
moontamqno, id cit, prstorooatioBi. 



112 



T. LUGRBTII CARI 



Sed, qusb corpora decedant in tempore quoque. 
Invida prsBcIusit speciem natura videndi. 

Postremo, qaaequomque dies naturaque rebus 
Paullatim tribuit, moderatim crescere cogens. 
Nulla potest oculorum acies contenta tuori ; 825 

Nec porro quaequomque aevo macieque senescunt : 
NeCy mare quce inpendent, vesce sale saxa peresa 
Quid quoque amittant in tempore, cernere possis. 
Corporibus caecis igitur natura gerit res. 

Nec tamen undique corporea stipata tenentur 330 



nobis itdewùi facuUaiem eemendi ea corjnueukif qua qnotibet tempore eeeedìmi et 
detrahuDtar rebus. Demque nnlla vU ocuhruM^ quaatutnmi acriter cottiernhi^ 
valet intìuri ea corpuscnla, qua tempus et Natura addii eetuim reìnUf faeien» 
ìlUs augeri pedetentim : neque etiam potee mdere ea omnia, quét tetaie et maerUU" 
dine pereunt ; nec eas mpet, qute corrosa §ale edaci ineumbunt nuaif quidioe per* 
doni quoUbet tempore. Ergo Natura habet ret, qnsB conaUnt corporUnu, qum mik 
ocuìm non eadunt. Neque tamen ree omnee ex owuU parte »umt cìauaee et compacts 



Memmi V. marg. 2. mimmi Ferr. nimium O. Mas. B. 1.— S21 corporea Th. Ra. 
tempore quoqua Ferr. decidant V. marg. 1. — S22 Invidia V. ed. praebuei Got- 
torp. fr. pradusit V. ed. pradudit Gif. marg. — S26 quacomque Mas. B. %. aia- 
ciofque Ferr. — S27 impendunt Ferr. Viod. Bodl. Miis. B. 2. S. vftco dcest io 
Gottorp. Ir. et Voss. vet. et ejus vice Mua. B. 2. dat nottrOf et Mos. B. S. 
wuto, Ferr. leg. vooco. — S28 Quid quaque Gif. marg. V. marg. 1. Gryph* P. 
Aid. queqve V. ed. Th. Ra. quoqua Ferr. cernere deest Bodi. poisef Gif. marg. 
P. V. ed. Th. Ra. Aid.— S29 caeis Gottorp. fr. Vind. Voss. vet. ceets Tb. Ra. 
cam igitur bis repetitar io Voss. vet. Io Mos. B. 2. deest gerii.— SSO eor;par« 

NOT^ 



522 /arida... noi ara] Quippequse 
invidit, hoc est, concedere noJuit 
facoltatem videodi corpnsciila isthsc 
dectdeotia de rebus qnovis tempore. 

523 Po$tremo,quaquomqueftfc.^ His 
7. vss. exemplum v. et ultimum affert 
de augmeoto et decremeoto rerum. 
Neque eoim iocremeota ant decre- 
meota, quas io rebus fiuot, dnm ant 
moderatim crescnot, aot paoiatim 
■eoesGuot, oculis cernere possumos. 
Vera tameo sont corpora. 

S27 Jlfare] Io mari. 

Veeco saU] Edaci. A. Geli. xvi. 
' Vescom, qood ex particola ve et 
esca copolatom est, utrìusqne sigoifi- 
catioois vim capit. Aliter eoim Lu- 



cretins vescom salem dixit ex edeodi 
ioteotiooe ; aliter Lucilins vescom 
appeUat cum edeodi fastidio.' 

SSO Nec tamen undique, Ìf^."] Hacta* 
DOS igitnr probavit io rebos ioesae 
corpora prima materisp, ex qoibos raa 
fiaot taoquam ex primordiis, et in 
qnse res revertaotnr : sed quae casca 
siot, nec sob ocnlos cadant. Jam 
vero rem aiiam aggreditor, atqoe, noa 
solomio rebos corpora prima ioesae, 
sed et ioaoe, ex quo et ex illis prìnùs 
corporibos res cuoct» coaiescaot. His 
itaque 6. vss. prioribus id ipsom pro- 
pooit. 

Stipatal Quasi stnpa claosa : coarc- 
tata. Sic vs. 146. 



DB RERUM NATURA LIB. I. 



113 



Omnia natam; namque est in rebus inane : 
Qaod tibi cognosse in ninltis erit utile rebns; 
Nec sinet errantem dabitare, et quserere semper 
De summa rernm, et nostrìs diffidere dictis. 
[Qaapropter locos est intactns inane> vacansque.] 
Quod, si non esset, nulla ratione moveri 



335 



fMrfma BoUda; eienim vacuvm ineti in rihu$. Quod quidem tetre, jutabit multam 
aipUaitnaere»: meque permittet te incertum dubitare, ae perpetuo inquirere de 
muicerea rerum nniura ; ei diffidere uostrÌM verbie, Itaque inett in rebus eputium 
experè taetu$f inane, et vacuum, Quod qaidem fi non ineeeet in rebui>, Tee nullo 



^^^^^^^•^^^■^^ 



Th. Km.— SSl nmupu Ferr. V. ed. Tb. Ra. Aid.— S$2 cognosce Miu. B. 9. Ferr. 
prò eogmoeu Bodl. Icg. eoimmene,, — SSS Nec «tue V. ed. 'Di. Ra. — 3S4 In wimmn 
kodl.— SS6 intoeiwu V. ed. Th. Ra. intaxAuo Bodl.— SS7 nanque Ferr. V. ed. 

NOTiE 
S34 De summa rtmm\ De nniversa In quo nullam est corpus : item, cui 



rcnam natura, vs. 76. ii. SOS. 690. 

SS5 Lmms eei iutaciuo, 4rc.] Lncretio 
hKC vocabnla sunt synonyma : Inane, 
Yacnnm, vacans, intactilii locus, ln« 
corporeum. Epicuro autem, teste 
Laert. x. inane dicitnr, natura in- 
tactilis, et regio. Dicitnr ' iotactilis 
natura/ inquit Enipiricns adv. Pbys. 
II. *' propter privationem incnrsus in 
taetmn :' vel, ut Amobii verbis utar 
coBtr. Gent. vii. ' quod omni tactu 
sii incontigoa ;' h. e. quod taclni non 
obviet. Scilicet Epicuro et Lncretio id 
solnm dici tur inane, quod ex natura 
sia est incorporeum : h. e. quod niliil 
valeat ncque agore, neque pati ; sed 
prmbere soluiumodo Utiernm per ip^ 
•MB corporibus motum. Hinc Lu- 
cretins hanc corporis ab inani diffe- 
notiam posoit infra vs. 466. ' Tactus 
corporibns cnnctis, intactus inani.' 
Quod antera eadem intactilis illa na- 
tura sit corpore destituta, ideo Epi» 
euro et Lucretio, inquit Empiricus, 
dicitnr inane : quod occupata sit a 
corpore, appellatur locus : quod vero 
corpora moveantur in illa, vocatur re- 
gio. Sic ab Aristot. in. Pliys« 7. de> 
finitur inane, sen vacnum, locu», in 
quoniliil est; h. e. ut ipse ezplicat, 



et plenum esse et inane competit. 
Plenum, cum corpore occupatnr : 
inane, cum corpore vacat. Eodem 
fere senso, quo vulgo vas plenum di- 
citnr, quod aliquo liqnore impletur : 
inane vero sen vacnnm, quod vacat ; 
nisi quod in vacuo vaso, aer, qui cor- 
pus est, locnm liqnoris subeat ; quo 
fit, ut va» prorsus inane non sit : sed 
quod inane lìeret, si neque aér ncque 
aliud corpus subiret. Hspc autem 
erant notatn dignissima. Jam La- 
cretii argomenta expendamiis, qul- 
bus inane dari contendit in Summa 
rerum. 

SS6 Qnod, nwmenelt, 4^.] His II. 
vss. continetnr i. argomeutum ; quod 
sicEmpiricus2.adv. Pbys. proponit. 
* Si motus est, inane est : atqui motns 
est: ergo inane est.* Quod autem 
motus sit, res est manifesta: quod 
vero motns nequeat esse, qoin sit 
inane, Lucretius probat ex natura 
prìmorum corporum, qnss solida est 
ac piena. Quod enim solidum e^t 
totom, ac plenum totum,admittere in 
se mobile non potest. Quam rem ut 
melius percipias, cogita Mundum» si 
in eo inane non sit, molem es»e ita 
stipatam corporibus, ut ne vel mini- 



DelpW, ei Var. CUu, 



lAtcret. 



H 



114 



T. LUCRBTII CARI 



Res posdent ; namque, obficium qnod corporis exBied, 

Obficere atque obstare, id in omni tempore adesset 

Omnibus : band igitur quidquam procedere possent, 

Principium quoniam cedendi nulla darei res. 340 

At nunc per maria, ac terras, sublimaque coelii 

Multa modis multis varia ratione moveri 

Cernimus ante ocolos: quse, si non esset inane, 

Non tam solicito motu privata carerent, 

Quam genita omnino nulla ratione fuissent : 345 

Undique materies quoniam stipata quiesset. 



MMfo po9§etU habere maium ; eUmm ittud Mtmi», quòd eai e§rpori$f ■imimm •tene 
et impedire motom, ocatrreret in omni tempore cunette rebus. Ergo nikU 
poeaet moverti eum nmUa ree concederet tmliMm recedendU Jam vero et m Mari, 
et in terri»^ et in oUo eetlo^ videmm» oh oculos nostros res mìdtae moveri iiveroo 
flROffOy ac variis de nUioiùkue; qu48 tamen res, iiift vacmim iuetaet^ non fa» 
prìvarentur motione irrepUeta, qua earerent, quam nuiló modo unqmam generoiee 
eeeentf eum materia^ si ex omni parte fuisset c/mcso, conquievieoet a generatlone. 



Th. Ha. neque Miis. B. 2. corpbrum Gif. Par. Gryph. eetai Oottorp. fr. 
Oassand. eat, ut Voss. vet. et L. B. Voss. marg. 1. 2. Ha?. — 8S8 Éfkere 
Mqb. B. 1. in marg. — SS9 ([uiequmm Ferr. V. ed. Th. Ra. Aid. poteet vnlg. — 
S41 ad terruB Ferr. — S44 privata weì pronata Jaeereni Tnmeb. 1. lj(. — 140 

SOTJE 



nani corpnsciilnm de novo valeat re- 
eipere. Scilicet, si nibil babet inane 
ac vacoom, nibil restat complendum. 
Igitnr ant novnm corpns admittere 
non poteit: aiit, si admittit, dao, 
imo plnra et infinita corpora in eo- 
dem loco simni es^e non repngnabit ; 
qnod tamen per vires Natnrae fieri non 
potest. Namqne nt corpus alteriiis 
locnm occapet; illnd altermn prins 
recedat necesse est : qno fero rece- 
deret, * Principium quoniam cedendi 
nulla daret res i* An aliud prius ex- 
pellet P Eadem redit difficultas, at- 
que in infinitnm dncitnr. Sic Arist. 
Phyi. IV. 0. pari argumento ntitur, ut 
probet inane inesse. 

SS7 Namque obficium, i^J] Id est, 
bsec est ratio corporis nt reluctetur, 
et motum aliorum impediat ; ncque 
eaim penetrar! potest, quia solidum 
et plenum est. 



Corporie'] Alìi corporutnf ita ut lite- 
ra m non elidatur. 

540 Principium'] Primnm inltlum. 
Sic vs. S84. ' Unde initinm primum 
capiat res quapqne movendi.' 

541 Sublimaque eeeU] Hellenlsmui: 
sublime coelum. Sic vs. S16. ' strata 
viarum.' vs. 069. ' vera viai.' ii. 1008. 
< Serena coeli.' vr. 808. * abdita aori/ 
&e. Dicitur autem snblimus, a, un : 
et sublimis. Sicut inermus, et iner« 
mis : irobecillns, et imbecillb. Sic 

S44 Non tam aoUeito^ tfc,] Hla S. via. 
confirmatnon solnm fieri non poste 
motnm localem in mundo, nitl detur 
inane : sed ne qnidem motum ad gè- 
nerationem, nt ainnt; ncque enim rea 
de novo creari posset, nisi locns da* 
retnr qnem nata et creata occuparét. 
Qnomodo aiitem daretnr locus cor« 
pere vacuns, nisi esset inane ? 



DB RBRUM NATURA LIB. I. 115 

Praeterea^ quamvis solidae res esse putentur, 
Hìdc tamcn esse licet raro cam corpore cemas. 
In saxis, ac speluncis^ permanat aqoamm 
Liquidas humor, et uberibas flent omnia guttis : 350 

DiBsapat in corpos sese cibus orane animantum : 
Crescunt arbusta, et fetus in tempore fondant : 
Quod cibii3 in totas, nsqne ab radicibos imis» 
Per truncos ac per ramos diffunditur omneis : 
Inter ssepta meant voces, et elusa domorum 355 

Transvolitant : rìgidum permanat frìgas ad ossa. 
Qood, nisi inania sint^ qua possent corpora quaeque 
Transire, band uUa fieri ratione irideres. 

IMmie^ ètti re$ mdemdwr piente ac totie corporea?» nUkUaminut neee$$€ et! nt 
Mta» illat compare eorpmre mixto tnont : V. g. JUùéiu Hquor aquarum pemitta 
kiini M mpe»f et im emernaa saxeas, et hnc ùmmia ftmdunt nUnimut gMitaM 
mtiamz àUwuntum Mum dijfkndii tue im corpu$ aninutHum; arborei emgeniwr^ 
et emittimt firuduB tu tempore, scilicet ex eo, quod atìmentum dhtritmitur per 
tnmeoi et per nitgulos ramoi ah infimi$ radieibu» intuMuaque ilias toiaa: voce» 
infrollì loca cUmMa^ et tranavolant damos oeelutai: /figa» aere penetrat 
«sqne ad o$$a, Qaed tamen nullo modo vtderea evenire, nifi loca vacua 
meni in rebus, per qute eingula corpora poteeni pervadere et permeare. 



«»i^»i^«^»#S^^^^l»^ 



fàUiBent Mns. B. S. fuistet Oassend. — S48 Nine Perr. eeee liceret Vota. vet. 
•t L. B. eeHceret Gottorp. fr. eweliquei Orypii. Nard./orfe mieter Vosi, inarg. 
aemealioà\,eumcerpem; cenaa Hav. in Not. ex Bas. — 349 En eaxif Heins. 
S^-ISO Jluent V. ed. Th. Ra. flamU Creech. Bodl. JUni Vom. vet. et L. 
B. Mimi Bodl. Cr.— 351 Diaeipat Vost. vet. et L. B. Ferr. V. ed. Th. Ra. 
Aid. Diadpai Mus. B. 2. «e «e Ferr. V. ed. Th. Ra.— MS ab toioe Gr^ph. 
Nard. toteLmeqae vei ab. Gif. ni toton Mar. a radkibu» P. V. ed. Bodl. Mns. B. 
9. Ferr. Th. Ra. Aid. — S64 troneoe Mut. B. 2. et per Bodl.— 955 meat Mnn. 
B. 2.-856 Tranavolant Mus. B. 2.— S57 ttiil deest Ferr. V. ed. Th. Ra. ^lui 

NOT^ 

' 147 Pfaterea, quamvù aotida, ifc,'] Raro corporei Non solido, et oronU 

HU 12. V88. proponitur ii. argnmen- no pieno, sed in qno sit intermixtum 

toniy quo contendit dari inane in re- inane. 

hiD natura. Deducitar antem ab ex* 251 Dimu/niI] Antique prò dìaii/Nrf^ 

empUs remm, in qnibns inane reperia- hoc est, distri biiit. Sic vs. 652. 

tnr necesae est ; i. a saxis, qnae guttas S52 In totae, mque] Siipp. arbores. 

aqoanim fnndant ac distillant in ca- Licet enim snprajion arbores, sed ar- 

Vemis : ii. a viventibuii, in qnibas in- òiifla posuerit : tamen sic sspe variat 

trogreditnr alimentom : iii. a parieti- genera, ot jam saepe monui. Sic iv. 

bus, quo» voces penetrant ac trans- 116. snbdit'harum rerum,' cura an tea 

▼olant : iv. ab ossibus, ad qns frigus dixerit * aninialia.' 

permanat. Qosb omnia fieri sine inani 255 Stepia] Septum locus est om^- 

lion possnnt. nis clansnsac vallatus. 

248 Hinc"] Ex rebus, qnse jam in Cluea domoruni] Clausas domos : 

cxemplum affenintur. hellenismos, vss. 216. 241. ^c. 



116 



T. LUCRBTIl CARI 



Denique, qanr alias aliis praestare videmiis 
Fondere res rebas, nihilo majore figura ? 300 

Nam^ si tantumdem est in lanae glomere, quantum 
Corporis iu plumbo est, tantumdem pendere par est : 
Corporis obficium est quoniam premere omnia deorsum^ 
Contra antem natura manet sine pondero inanis. 
ErgOy quod magnum est aeque, leviusque videtur, 365 

Nimirum plus esse sibi declarat inanis ; 
Ut contra gravius plus in se corporis esse 
Dedicata et multo vacuum minus intus habere. 



Poslremo quare cermmui ret alias habere mt^uB pondutf qnam a/tof , etiamai 
conoteot mtyorì forma ? Eienim ri tantum corporis ▼. g, cotUinetw t» Jfocc» kMt» 
quantum est in plumbo^ aguum est ot tantundem ponderis habeat ; cum munus 
naturale corporis boc sit, ot deprinuU ififra: ex adrerso vero naiura cacai est 
absque framtaiSm Igiiur quicquid it^ualiter est extensum, et tamen opperei miuM» 
grave, Hlud scitieet indicai plus vacui inesae ribi, Contra vero quic^oia eitfiamlf- 
rosiuSf ìììmì manifestat plus corporis contineri in se, et Itmgf minus uuutis caHltarrc 



» ^^^»^i»<»»»»^<» ^ 



deest V. ed. Tb. Ha. qua possent Delph. — 963 Aut nulla Miis. B. 2. qua òrent 
nttiones Voss. inarg. videres vel valerent Voss. marg. %. S. — 359 violemus prò 
videmus V. ed. Tb. Ra.-~S6l taniundemst V. ed. Tb. Ra. tantumdest Aid. Um* 
tundem *st Bip. lane Ferr. m Urna est glomere Mas. B. 2. — 362 Corporum Mvs. 
B. 2. V. ed. Ferr. Tb. Ra. pondere Gottorp. fr. V. ed. Bodl. Ferr. Aid. Mun. 
B. 2. pars Miis. B. 2.— 303 Cwporum Ferr. V. ed. Tb. Ra. Aid. P. BodU tsi 
deett Delpb. pramere V. ed. Tb. Ra. 364. ÙMnit Mus. B.2. b. vr. postponitar 
vs. 365. Nard.— 367 Àuiconira Gottorp. fr. V. ed. Bodl. Vo»s. Vft. et L. B. 
Mot. B. 2. 3. Ferr. Tb. Ra. At vnlg. corporum Ferr. V. ed. Tb. Ra. AM. P. 
Bodl. Mii>. B. 1. inesse V. ed. Tb. Ra. Aid. P. Grypb. marg. Gif. Nard. 
Bodl. Mns. B. 1. gravis Miis. B. 2.-368 Indicai Grypb. V. marg. 1. DeUqumt 
Delpb. Lamb.Edd.Hav. in Not. vacui Hav. Delpb. racaim Vohs. vct. uimisinius 

KOTJE 



359 Deniqusy quur alias, tfc.'i Hi» 12. 
▼M. continetnr iii. argiimeotum qno 
cooclnditnr in rebus ewie inane. De* 
dacitiir aiitem ex rerum pondere. 
Neqae enim explicari potest, cur e 
duobns coiporibus ^usdem figarte ac 
magai tndinis alternm pina ponderis 
habeat, alternm minns, nisi qood in 
ilio plus insit corporisy minns vero 
▼acni: in hoc vero minus corporis, 
plus antem vacui. Qood qnidem in 
lana et plumbo contiogit. Igitnr est 
inane in rebus. 

• 360 Nihilo] Non; etiamsinon. Plant. 

361 Gtomtre] Prima est longa, eti- 

anisi in verbo gtomerare corripiatur, 



III. 542. et Virg. Geor. ii. 311. 

362 Corporis] Aliis Corparmn. Idem. 
Sic vs. 337. 

363 Premere, . . deorsum] Propter 
gravitatem ac pondos. Sic recte 
EmpiricoB adv. Pliys. ait, * intelligi 
corpus ex congerie figor», magnitn- 
dinisy resistenti», et gravitatis.' 

368 Dedicai IDeUquat] Antiqnnm 
verburo; id est, declarat, aperit. 
Sic vs. 423. ' Corpus enim per te 
commnnis deliqnat esse Sensiif, Sic* 
Sic III. 209. Qnanquam Pareoa le- 
gendum esse ait dedicai, id est, affirw 
mat. Alii indicai. 



► 



DB RBRUM NATURA MB. I. 



117 



Est igitar nimiruin id, qood ratione sagaci 
QuasrimaSy admixtam rebus ; quod inane vocamus. 870 

lUud, in hiis rebus ne te deducere vero 
Possit, quod queidam fingunt, prascurrere cogor. 
Cedere squamigeris latices nitentibus aiunt. 
Et liqoidas aperìre vias, quia post loca pisces 
Linquant, quo possint cedentes confluere undse : 875 

Sic alias quoque res Inter se posse moveri, 
Et mutare locum, quamvis sint omnia piena. 
Scilicet id falsa totum ratione receptum est. 
Nam, quo squamigerì poterunt procedere tandem. 
Ni spatiom dederint latices? Concedere porro 3d0 

te leipso. SeiUeet €tg9 Uludf quod appeUawma ÙMiie, et quod meni9 aoUrti inqui- 
finicf, mUreephtm e$t relnu ipsis : at vero neeeMte est mibi, nt itraveriam iUud 
f90d mmnudii comtmm it pum t wrf n€ valeat dimorere U a veriiaie, Nimiram dieuMt 
•flit eedere piscibns iquammigerUf et facete illis iterfluidum ; eum pùeeM refill- 
qirnai loca pine se, in qìue aqtue cedente» queant concwrrere, StmUilter volnnt 
etìmm tìia» re» p»a»e moiinii kabere inter «e, et màgrwre e loco in Imicm, etiawui 
OOMia «Mi solida et r^erta, Nmirrnm hocomne admistum e»t exftUao argmmento, 
Eiemm qwem in locuni jn»ce» poterunt tandem »ecedere^ si aiput non prabnerint 



<'^^^^»»^#»»^>*'^ 



Greeeb. — S09 Deest id Nard. — STO Pro inane Bodl. Ug. MMrf.— -STI nee BodL 
wire Bodl. V. ed. Ferr. Tb. Ra. a vero V. marg. I,^t72 fignnt Oottorp. fr./a- 
gkmi Ferr. p erc or r e re Cant. Heins. 2. procurrere \o%n, vet. — t7S naieniibu» V, 
ma, Meniiim» V. marg. 1. conaHbn» V. marg. 2. natantibn» 111. Ra. — S76 lÀqnant 
Gotforp. Ir. eeedente» Ferr. qua po»»UU V. marg. 1. — S70 r. iter a, Oottorp. fr. 
—•77 sml Ferr. Heins. 1. Mas. B. S.— S79 Squammigeri Ferr.— S81 Qua 

NOT/E 



S70 Admixtum] Sic loqnitar vss. 
S89. 656. Et V. S66. 

t71 lOud, im hU» reÒMS, ^c] His 14. 
vn. occnpatio est, cai respondet 
Lncretias. Sic enim Aristot. Pbys. 
!▼• 7. Cìc. Acad. iv. et Seneca Nat. 
Q.II. 7. objiciont, non opns esse vacai 
ad hoc, nt corpora moveantnr. Naro- 
qaeeorposadvenienticorpori officiose 
cedit. Sic V. g. aqna cedit piscibns 
procedentibas, atqoe illomm locare 
priorem snbit. Respondet antem 
lAicretins pisces in aqna sibi viam 
aperire, locumqoe post se linqaerc 
non posse ; qnia non possnnt proce- 
dere pisces, nisi aqoK cedant locnm: 
cedere autem locum aquas non pos- 
SQOt, nisi alins pateat locus vacnns, 



qno se recipiant. Revera tamen in 
aqna movente r pisces qnia in rebns 
intermixtoro est inane, qaod princi- 
pium movendi rebus prsebeat. Secns 
enim nulla res moveri posset. 

Deducere vero'] Dimovere a vera 
ratione, a veritate rei. 

S7S Prctcurreré] Pr8eoccnpare,prfle- 
vertere. 

S7t Squamigerì»] Piscibns. Sic vs. 
379. 

Latice»'] Aqusp. Fest. 'Latez a 
lapsn profluens aqua dicitar.' Sic 
VS.S80. 

Niteniibu»] Procedere conantibas. 

S77 Piena] Solida, non intermixta 
inani. 

379 Nam, quo aquamigeri, tfc,] Sic 



118 



T. LUCRi^II CARI 



Quo poternnt undce, qaom pisces ire nequibant ? 
Aat igitur motn prìyandum est corpora qudeqne, 
A.ut esse admixtom dicundum est rebus inane ; 
Unde iuitum prìmum capiat res quffique mo vendi. 

Postremo, duo de concurso corpora lata 
Si cita dissiliant, nempe aer omne, necesse est. 



885 



loeum ? Quem vero in locnin aqma pattrmnt èeeedere^ t/uoniam piace* proeeiUre ntm 
poiennt ? Ergo vel ouortet nt euncta corpora coreani moiione ; nel dieemdum td 
imeaae rebus vacuum nUemHximmy ex quo scilicet cuneia re» hàbeani prineiphm 
moiioHÙ. DeniquCf ei duo corpora lata et plana eMto ^ùiwfetmtur de sna cmh 



^^^^*^^^^^*^ 



^eterni Fé rr. V. ed. Th. Ra. Bodl. Qat p^erani Gif. mari;. Aid. qm pieeee 
Verr. V. ed. Th. Ra. Aid. Ueins. 1. P. Bodl.— S82 corpore Bodl.— S8S ad 
wàxiwm Ferr. adinMain Aid. Bip. la refraf Delpb. — S84 tatHaai Ferr. V. ed. 
Tb. Ra. BIp. et edd. omn. in not. tamen P. leg. iniiumy et V. marg. 1. Uriiu. 
— S85 Prbuipio Mas. B. 2. coacarao sic P. Bodl. Vosi. vet. et L. B. Mot. B. 
2. 9. Gif. Heins. Vobs. marg. Ferr. V. ed. Th. Ra. Aid. et probat Bentlelnt i 
reliqai Macaria. Poelremo de coneureo duo Bodl. Pro eorpora Uà Heins. 1. 
lag. iempofmiaia V. marg. 1. corpora late, — S86 iSìtc Uà Bodl. Mot. B.S. Voia; 
▼et. et L. B. V. ed. Tb. Ra. Si dio Delpb. Gassendas. oanria Mns. B. t.-*' 

NOTJE 



argnnentatnt est snp. ts. St6. not. nbl 
dari procesf am in infinitnm recte 
argnit. 

t82 Prlaaadam etl] Hellenismns. 
Idest, privare oportet. fs. 11S. 

SS4 Unde tatlam, tfc.'] loituniy fel 
initiam, vt. IS. Hoc antem versa tan- 
dem docet ex inani rebus intermiato 
recte daci principinm moto». Quod 
qnideni hoc exemplo potestnonlnepte 
cxplicari. In acervo tritici certa 
qaedam spatiola, nt ita dicam, inter- 
dpinntnr, quae lociim movendi prae- 
bent granis tritici. Sic in aqna v. g. 
qnsdam snnt inania, qn» compressa 
lociim procedendi prsbeant piscibus* 
Simile contingere necesse est ceteris 
rebns corporeis. 

S86 Postrema, daa de coacurs», tfc,"] 
His 7. Tss. exemplo confirmat esse va- 
cnoro. Sint igitur duo corpora plana 
et lata, qoae concarrant ac sibi ob- 
vient; motnque citissimo disslliant 
atque a se invicem revellantnr, sane 
medinm illnd spatinm Inter ea inter* 



septum, ubi primnm dissilaenmty ut- 
cesse est ut vacuum sit ac Inane; 
neque enim repleri potnlt nlai ab 
aere ; non potuit autem repleri WM 
et eodem temporis spatlo cnm partaa 
exteriores prius repleri debnerint; 
deinde proximap, tum sequentes, et 
tandem «edis. Igitur saltem me- 
dium illud spaliiim vacnum fult aliqne 
momento, donec, extremis nndiqne 
repletis, ipsnm tandem repletott 
fnerit ab ipso aSre. Contra hanc ra» 
tionem varia vulgo afferuntur expe- 
rimenta, quibus naturam ab Inani 
abhorrere probetur; puta illa de 
depsydris, pbialis, cyathis, doKis, 
lucemis, siphonibus, lìstulis, bom- 
bardis, cucurbituiis, follibnt, &c. 
Verum lisce omnia quamvis probant 
naturam abhorrere ab inani magno: 
non tamen evincant iUam abhorrere 
ab inanibus spatiolis, quse visnm Ih* 
giunt,et sinequibus res esse neqneoDt. 
De coneureo] De commissnra, dd 
conjunctione. 



DB RBRUM NATURA LfB. I. 



119 



Inter corpora quod fiat, possidat inane. 

Is porro qaamvis, circum celerantibus auris, 

Confinata haud poterit tamen uno tempore totum 

Conpleri spatium : nam prìmum quemque necesse est 300 

Obcupet ille locum, deinde omnia possideantur. 

Qaod, si forte aliquis, quom corpora dissiluere, 

Tum putat id fieri, quia se condenseat aèr, 

Errat : nam iracuum tum fit, quod non fuit ante ; 

Et repletur item, yacuum quod constitit ante ; 305 

Nec tali ratione potest denserìer aer: 

• 

JMndùme, mtm€ oportet nf aer ocatpet Mum «acMimi, quod JU inier Ula doo €0r- 
ptm. liU oMtem aer etùmn ctmewrrat /iatUnu eireum celenter impeUetftUmi^ ntm 
ptitrii itimen replere owmem illam loeum in mio et eodem tempore, Nawufue opor- 
tei «I iUe aer completi prUmim qwodqwé apotium ; poeiea oportet ut eetera spatm 
•coyrw f T. At vero, m ptii/orta$ae credit tunc temporis idJUri^ quia aìèr denaet 
«dfpÌMM, «Jami oc Illa corpora a se iDvicem eeparata/uenmt^ in faUUur ; etenim 
n ea tempore JU vacane locus qui nom eroi amtea : et eimiUter inane, quod fidi 
«nles, completar. Ncque alér poieei eo modo condeuoari : ueque^ at poto» tpae 

$«rjloi tic P. Bodl. Mufl. B. 1. S. Cant. Aid. Gif. Par. Orypb. Delpb. Nard. 
€>>at./a« Gotforp. fr. V. ed. Vind. Vots. vet. et L. B. Mns. B. 3. Ferr. 111. 
Ra. Gif. marg . fiuU V. marg. favai Bip. Jlabii quidam codd. Pii. pouidoat 
Ma*. B. 1. 1. iaaiM V. ed. Th. Ra.— S88 ceUbrtmiilmB Mns. B. S. ceManUbue 
Bodl. deniotUibue P. V. ed. Th. Ra. Aid. Gryph. marg .— S80 aui poterU Mas. 
B. 9. nt Bspitsime alias.— S90 Compiere Gif. Par. De|pb. Bip. Compleri volg. 



Voss. marg. q[UÌMque Ferr. V. ed. Th. Ra. Gottorp. fr. Voss. marg. 
1. 9. S. Bodl. Voss. vet. et L. B.— 391 poendeaniur sic P. Vind. V. ed. Vosk. 
vet. et L. B. Mas. B. l. 2. S. Cant. poondautur Hav.— S91 dlteolvere Mas. B. 
9. V. marg. 1.— S9S qua oe Bodl. eoudenoai Mas. B. 8. etter prò aer V. marg. 
1.— SM qm non /. Ferr. V. ed. Th. Ra. Bodl. Mas. B. S. Cant./< prò fini 

NOTiE 



tsr fW] Fit, efficitar. Alti finai, 
^maaìfiterai. 

Pastidol] Antique dictum est ' pos- 
sidoy is/ prò * possideo.' 

S88 Ceteraniibu» aurìe] Flatibus ip- 
sis qaantumvis celeriter argeotibas, 
•t istrudentibus aSrem. 

t90 iManiM quemque] Exterìorem 
spatii partem ; ex trema loca. 

Ì91 Oamia] Sup. * loca :' id est, 
totnra illud medium spatium. 

tM Quod, fi forte aliquie, ^-c] His 
8. vss. objectionem prseoccnpat. Si 
qnis enim, inquit, patat tuncaerem 
Gondensari, cum Illa duo corpora 
dissiUont, ac scparantur, is sane falli- 



tur. I. Cam iUa doo corpora sepa- 
rantur, lìt vacaum, qood non ent 
ante; et contra, quod erat inane, fit 
plenum. Igitur non potest aer con- 
densar! per illam separationem. ii. 
Etiamsi posset aer condensari, ac 
partes snas in nnum contrabere; 
tamen id non potest sine vacuo, io 
quod scilicet partes loas comprìmat. 
Si enim non esset vacnum in aere, aer 
totum esset corpus, plenum ac soli- 
dum. Ergo alind corpus in ae ad- 
mittere non posset. 

803 Coudenseaf] Dicitur * conden- 
seo, es :' et ^ condenso, as.' 



120 T. LUCRKTII CARI 

Nec« si jam pos8Ct, sine inaoi posset, opinor, 

Ipse in se traherci et parteis conducere in unum. 

Quapropier, quamvis caussando multa moreris. 

Esse in rebus inane tainen fateare necesse est 400 

Multaque prseterea tibi possunt commemorando 
Argumenta fidem dictis conradere nostris : 
Verum animo satis hsec vestigia parva sagaci 
Sunt, per quse possis cognoscere cantera tute. 
Namque, canes ut montivag» persaepe forai 405 

Naribus inveniunt, injectis frunde, quietes, 
Quom semel institerunt vestigia certa viai ; 
Sic alid ex alio per te tute ipse videro 

jMftel M t» aetiUMM comtrahert^ et paHt§ man »imul eMgere a & i f i i e Meno, a «stf» 
fonH id facere. liaque etiamti rem in lamgmm dmeae efferemi» mmìtoM ratiooct la 
coDtrarìam ; tamem oftortet at eop^earit eue ts reìmà taaam, £i prmUr A«c 
omnia poeeum ctmeUiare Jidem noetrU veròta proferené» tibi pluree adhuc rttftaiwt; 
•ed htge minima i$tdicia ntjfidunt menti penpicaci, per ^tue tu ipu quen» matic #•- 
tera. Nomane eieul canee Mrp» reperiunt odorata cibiUaferm vagantiemer wumtee 
aifdita Buh/rondibuSf ubi eemel ingreaei suni certa veetigia via : ita tu tpee poieri§ 



>^*^^^>^>^^>^^^^^ 



Mot. B. 2.-895 ametit Ferr.-— S06 rotUme Ferr. denaarier Ferr. Th. Ra. Aid. 
P. fiodl. Mas. B. i. a. Grypk. Delph. cmtdemier Gottorp. fr. Mnt. B. ft. «••- 
denaarier V. ed. condenaerier Voss. vet. et L. B. — S97 mam poeaet V. ed. Th. Bau 
Vlnd. uoM poaaent Mai. B. 2.-898 Se ipae Bip. Hav. Delpb. Seae Bina. B. X 
inaurum V. ed.— 400 Eaae rebua P.— 401 poaaunt tic Mns. B. 1. Heins. atti 
poaaum, poaanm commemorando et inperscript di Vom. L. B. eo mm ema rméi 
Muf . B. a. 8. commemoranda Heins. 2.-402 ilr;;iiiii«Rfa quidem P. Mns. B. B. 
Tb. Ra. Aid. Orypii. marg. eontradere P. V. ed. Bodl. Mns. B. l. 8. Cant. 
Ferr, Tb. Ra. Aid. Gif. Giyph. Nard. Coiit. V. marg. 1. emUrudtre Vinik— 
403 prima aagaci Bodl. Cr. — 404 cognoacera siiperscript. cognoacere Vois. vet. 
quidam legant tupte prò tuopte P. tu te Nard. deest c4Btera Cant. ceiera Bip. 
—406 Nanaue Aid. cavea Y. ed. Tli. Ra. noetivaga Bodl. Mns. B. 2. ntantim^ 
\ind, /erari prò fenuBoàì, /erare Gottorp. fr. Voss. vet. et L. B. sed in Vos». 
vet. corr.-7-406 intectaa vnlg. tu tedia V. ed. inteetia Bodl. froude Ferr. V. 

NOTiE 

398 Ipae in se ira&^re, ^c] Sic quia ex jam dictis estera facile poa- 

ui. 685. I. e. contrahercy compri- snnt percipi ; remque expUcat pne- 

mere, colligere, densari. clara coniparatione ducta a caniboa 

899 Coassoiido multa^ l^c.} Multas venatici», qui» cum semel fera vat- 

cansai afferendo : pretexendo can- tigiis institerunt, eam medias etiam 



sas. Sic Virg. Ecl. ix. 56. inter syUas ac frondes latitant 

401 BiuUaque pnaterea, t^c,"] His inveniunt. 

10. vss. concludit poeta satis hactenus 402 Conradere] Corradere. Sic vi. 

de inani disputatum esse ; qnanquam 303. 443. b. e. ' conciliare/ * con- 

possit adhuc bene multa argumenta parare.' Alii confmdere, quasi 'effi- 

commemorare, qnibns inane rebus cere/ ' prestare.' 
asserat: sed iis supersedet; qnippe 



DB RBRl'M NATURA LIB. I. 



121 



Talibus in rebus poterìs, caecasque latebras 

Insinuare omneis, et verum protrahere inde. 410 

Quody si pigrarisy paullumve recesserìs abs re, 
Hoc libi de plano possum promittere, Memmi ; 
Usque adeo largos haustns de fontibns amnis 
Lingua meo suavis diti de pectore fondete 
Ut verear, ne tarda prius per membra senectus 415 

Serpat» et in nobjs vitai claustra rescdvat, 
Quam tibi de qua vis una re versibus omnis 
Argumentorum sit copia missa per aureis. 

ex te ipso in taUlms rebus eognoieere rem wum ex alia et penetrare cunetoiktebrae^ 
ef ex M§ dedueere veritatewu A t vero H jtiger non fuerisj nee aliiguatenne remorewie 
te mb rei meritate, poemm potUceri tibi, o Memmi, kanc rem num^eeto et liquido ; 
ftfbM énleit lingnu mea profundet tibi de pectore meo facnndo tam eopieioe UOi' 
tm mmatoe e/èniibue magnie, ut metnam ne pigra eemcta obrepat per artMM Dostros, 
§i mmpat tn mohiM areta vincala viief, aniequm» onmie copici a anmma rationum 
de fwMet re pervenerit tibi ad auree meis earminilnu, Verum jam nume retumam 



^000'^^00^^0^ 



ed^Tli. Ra.— 407 Cam Ferr. Aid. Bip. Qhot Tb. Ra. V. ed. iMMlxtennlt Orypii. 
Delpb. Nard. V. marg. 1. Bodl. frima eiot fiodl. Cr. Barth.— 408 Sie aìiudper 
em alia per te tate Bodl. alit Oottorp. fr. Voti. vet. alind Ferr. V. ed. Th. Ra« 
Tiad. O. Mnt. B. 2. S. qnoram pottremai omittit te. — 409 poterae Bodl.— 411 
itimi miti Oif. Par. Delph. Cout. P. TU. Ra. Aid. pugnari» Ferr. parana prò 
wmOtum Mut. B. 1. al prò oc Vind. recemeri» Gottorp. fr. P. Vind. V. ed. 
Ferr.Th. Ra. Aid. BodL O. Vom. L. B. Miu. B. 2. a. Cant. ceteri abteeeeeria, 
obi qood Blus. B. receeterit, reabeeeeeerie Voss. vet. ab re Tulg. te O. Mas. B. 
S. S.— 412 Hic V. ed. 111. Ra. Bodl. deptama V. ed. Th. Ra. Bodl. Vosr. vet, 
€t L. B. O. Mas. B. 8. CaDt. dempUma Mas. B. l. dempto Mas. B. 2. quorum 
eod. alt. interpolat quoque post hoc. permittere Oottorp. fr.— 41S haatu» Ferr. 
AaasfM Bodl. huuMtoe Larob. e foniibue Ferr. V. ed. Tb. Ra. Aid. Oottorp. fr. 
P. Vind. Mas. B. 1. 2. 3. Hav. fontibuM magmi Gottorp. fr. Voss. vef. Delph. 
—414 uuoe aime Voss. vet. dicti de pectore Mas. B. 2.— 416 retoltU Bodl. — 

NOT« 



406 Alid [AUud] Dissyllabom, ts. 
264. 

409 Ceecae'] Obscuras, retrosas, ab- 
ditas. 

411 Qiiad, si pigraris, tfc,"] His 9. 
vss. Lncretius, eUti ratiis vìam satis 
ampUm no vis rationibus apernisse, 
Memoiio pollicetur, si tamen siogulas 
pne scgnitie prosequl recuset, de 
plano^ hoc est liquido, multa sine 
opera, aut cura, se de rebus cnnctis 
dispntaturnm ; idqne adeo facile 
pnestitnrum propter rerum copiam. 



quas ex viris doctlssimis hausit» ut 
Yereatnr ne prius ipse con6ciatnr 
senio ac moriatur, quam, qu« de 
plano proniittit, ea cnncta andierit 
aut intellexerìt Memmius. 

Pigraris] Pigraveris; i. e. tardior 
fuerisy aut segnior. Accius, ' melius 
pigrasse quam properasse est nefàs.' 

412 De plano] Liquido, clare, 
aperte, non multo labore. 

413 FonHbus [Fontibu*] Litera s 
elisa, ut syllaba corrìpiatur, pro/ra- 
tibus. Sic Ts. 464. ignibu' prò ignibue* 



122 



T. LUGRRTII CARI 



Sed ntmc, ut repetam coeptum pertexere diciis. 

Omnìs, ut est, igitur, per se, natura daabus 420 

Constitit in rebus : nam corpora sunt, et inane ; 
Hsec in quo sita sunt, et qua diversa moventur. 
Corpus enim per se conxnunis dedicat esse 
Sensus : quei nisi prima fides fundata valebit, 
Haud erit» obcultis de rebus quo referentes 435 

Confirmare animos quidquam ratione queamus. 
Tum porro locus, ac spatium, quod inane vocamus. 
Si nuUum foret» haudquaquam sita corpora possent 

perfUne verbU ea, qn» omu sum. liaque iota natun, ncui a cw iéii m m totiM 
cimjMfenrtHr, couthutur dMabuM rebu» ; qua uempe $imt corpora et vaemttm ; in quo 
▼acoo Iute corpora eontùuniur^ et per quod «orttf niodis metaU, NéWèque oeumu 
eommutÙB dedarai ex §e ipso eoruu» exbtere ; in quo tentu commaDi it primmJUe$ 
itmixa nou ttaini^ mikU erii alind, caòw ^ei eredeateo pootimui aliqaa ratiom 
uoeutU probare aUquid de rebue oboeurU, Deimde etiamn nuUua eetet heu» me 
epatium^ quod appeUamue vacuum, nuUUn eame corpora poeeeut ente potUa^ meo 



418 Arg^menioruM me copia Bodl.-^19 Jam repetam Aid. Hip. HaT. Delph. 
pratexere Vind. Mut. B. 1. captum Ferr.— 420 eM ut Voss. vet. — 4SI Ce** 
eiitìt in: hanc lectioncm jprsbent Oottorp. fr. Vind. V. ed. Bodl. Vota. vet. et ^ 
L. fi. O. Mas. B. 1. 3. Cant. et Mus. B. 2. etiam af^oi cit tu. Alii «tMtifk. ^ 
ehi prò eunt BodL— 4SS Hoc V. ed. 9110 diverm V. marg. 1.— 49S co au mam 
Ferr. V. ed. Tli. Ra. P. Bodl. O. Mas. B. 2. deliquai eaae Lamb. Bip. Delpk. 
d/edmeat V. ed. miàcai V. marg. 1.— 424 cui nU& Ferr. V. ed. Th. Ra. Orjph. 
Nard. Oottorp. fr. P. Voss. vet. et L. B. 9110 atil Hav. Bip. Delph. et al.-^ 
426 eefereMtee Voss. vet.— 426 auimoe sic P. Vind. V. ed. Bodl. Mus. B. 1. 2. S. 
reliqni animi, quoquam Ferr. V. ed. Tli. Ra. Mas. B. 2. quaquam Mas. B. 1. 
V. marg. 1. — 427 Tum superscrib. Tune in Voss. vet.— 428 ìumd faa quam P. 
Vind. V. ed. Bodl. O. Mus. B. 3. 11S911111R vulg. quiquam Tb. Ra. mkquam 
Mas. B. 2. cita P. in not. odia Mns. B. 2. stia deest Aid. posse! Bool.— 410 

NOTJE 



419 Pertexere"] Perficere, mela- 
pbora sanità a textoribas, qai pri- 
mam telam ordiantur, orsam deinde 
texunt. 

420 OmtiM, ut ett, tf Ihtr, ^r^.] His 
11. vss. interrnptiim orationiscursnm 
repetit ; statultque dno hsec eSèC so- 
lam in remm Natnra, corpu% et inane. 
I. Corpus quidem asserit sensus com- 
manis ; cai prima fides non est doro- 
ganda. Loqnitur ex Epicnri doctrina, 
qui docuit sensus non falli, cnm neqne 
patiantar, aut jndicinm ferant: sed 
rei tantum^ ut accipiunt, node red- 



dant ac referant : vss. 694. 700. et iy. 
479. obi de his fusins. 11. Inane vero 
esse probat ex dictis a vs. 335. ad vs. 
400. 

422 Htec in quo] Id est, in quo va- 
cuo hsec corpora sint, moveantnr^ac 
gerantur. 

Divorta] Quasi diversimode. Sic 
vs. 429. 

424 QuoinÌM,tfc,] Sic vs. 700. < Quo 
referemns enini ? Quid nobis certios 
ipsis Sensibus esse potest? qaivera 
ac falsa notemus?* 



DB RBRUM NATURA LIB. I. 133 

Esse» neque omnino quoqnam divorsa meare : 

Id, qood jam sopra tìbi panilo obtendimas ante. 4*30 

Praeterea, mhil est, qood possis dicere ab omni 
Corpore sejunctaniy secretumque esse ab inani ; 
Quod quasi tertia sit nnmero natura reperta. 
Nam» quodqoomque erit, esse aliqnid debebit id ipsnm ; 
Angmine vel grandi, vel parvo deoiqne, dnm sit ; 435 
Qooi si tactos erit qnam vis levis, exignnsqne, 
Corporis angebit numemm, sommamque seqnetar : 
Sin intactile erit, nulla de parte quod uUam 
Rem prohibere qoeat per se transire meantem ; 
Scilicet hocc' id erit vacuum, quod inane vocamns. 440 

Praeterea, per se quodquomque erit, aut faciet quid. 
Ani aliìs fungi debebit agentibus ipsum. 



firtmiM poMent muKoeri vcritf whèóìm ; qmtd tmauujnm pmiU mdm dn mm » 
girmoimuM Ubi. Aéde ptod nihii $U alind, fiMrf yiiMU dieere tue Mpmratum e$ 
dUtMmm df mmi earfvre et rocaw, qmod tcilicet uneuUiimr veluH IcriM numera 
wa$mrm* Eienim ^mdquid illud <nl, Jt mm(« «i, iUmd ipnm éebehU eme mHfmid 
toattant vei higenti vel exigm» éetmum mmgwunto: quod H habemi iaetum qun- 
hmm$ txUem et pmrum, fané mmltipticabit tuamerum ettfemam^ ae mrtietur fmtu» 
rm iUomm : contra Tero «t «on habetii tmettnm^ eo 9ii«d ex muUa soi parte poeni 
imptiirt rem uUmm^ fai» per ipemii trtnumeetf ac vadat, niarinrm id ipeum erit, 
fmi eippeUmmu nave vmcmu. Cetertna, id onaney 9ii«d exietet per eeipauttf 
taf lyd attfatd, vei debebit pati atta, fua agmU in ipum; vel tale erit^ mt rea 



«^^««^^«r^«^ 




Oottorp. fr. Vind. V. ed. Ferr. Bodl. Voss. vet. et L. B. O. 
[m. B. 1. 2. S. Cant. pmquem yntìg, Pro H«f«« Mn». B. habet nee. — 4tO 
Pro fmd Mas. B. 3. babet mlifttd. eupera volg. emperat Bodl. O. Mai. B. 2. 3. 
Cast, eeteadiimu vulg. eetemdim V. ed.— 4SI potete Gottorp. fr. potnt dieier 
Oir. Heier Tel dieipuait Sos. M. Ant. Moret.-— 43i tejumetum V. ed. Th. Ha. 

Ferr. 



Qmt quoti Ferr. V. ed. Heini. 1. BodL Cr. Bodl. Mas. B. 2. 3. Qasd 
fMMÌ« ^. delef Fab. Qtue puui Cr. conj. «ti tertia Mas. B. 2. rtram aotara 
Vind. V. od. Bodl. P. Mos. B. 1. 2. S.-^iM quedemmque Mos. B. 2. ette almd 
P. Orjrpb. ettt pad Heins. 1. ad iptum V. ed.— 4S5 Agwùme Ferr. V. ed. 
Orjpb. — 4S6 leeut Ferr.— 4S7 Carperit Oottorp. fr. Voss. vet. et L. B. 
Mas. B. 1. 8. Cant. Cerpoream Heins. 2. Mar. P. in not. reliqui Cerparam, — 
4SS Cam iataetUe Bodl.— 439 traatere Gottorp. fr. Voss. ?et. et L. B. sed 
tal otroqae corr.— 440 koee* id voces transpositas ezbibet Mos. B. 2.— 441 

NOT/E 
410 Sapra [Supera"] Antiqae, prò tactUis, sane corpos esset : sin inlac- 



tilis, esset inane. Namqoe, nt ait w. 
4SI PnetereayWhilett,tFe.'\ HislO. 4€ft. *Tictos corporibos conctis, in- 
via, proba! I. prspter corpus et inane, tactaa inani.' Igitar natia est tertia 
■on esse tertiam natorain,qnae perse natura ab bis daabos rebus, 
eiistat diversa ab bis. Namqne vel 437 Cerparit ICtrptrwm] Littera m 
ilta esset tactilis vel IntactiUl: si nooeliditur. Sic alibi passim. - 



\ 



124 T. LUCRBTII CARI 

Aut erit^ ut possunt in eo res essc^ geriqne : 

At facere, et fungi, sine corpore nulla potest res ; 

Nec prasbere locum porro, nisi inane vacansque. 445 

Ergo praeter inane, et corpora, tertia per se 

Nulla potest rerum in numero natura relinqui ; 

Nec, qu8B sub sensns cadat uUo tempore nostros, 

Nec ratione animi quam quisquam possit apiscL 

Nam, qusequomque cluent, aut hiis conjuncta dnabus 450 

^ueamt e$8e im iptOf et mùveri. Atqui nulla res absmte corpore poieei mgere mU jmIì ; 
ma eliam dare apaliumf prttter tacuum et inane, tgUur^prtitier vacuMm et eorpora^ 
naìla tertia natura potewt poni in nuuuro rerum ; nec nUa ette potest, qua muimum 
ueniat eub tentat noelrae; nec quam quiequam queat aeeequi vi mentii, Quiftpe 
qmeeumque res alise matt prspter hsec duo, vel reperies ilU esse coiOuncia kia diM- 

haud prò airi Ferr.— 442 fingi Bodl. funài O. Mas. B. l. ddfebat V. ed. BodL— 
443 pouunt Oottorp. fr. Voss. vet. et L. B. Viod. V. ed. Ferr. reliqni pM- 
jiii«.— 444 Aut /. Bodl. Mu9. B. 2. Autfaeere et fieri V. merg. 1.— 445 prr- 
bere Ferr. V. ed. Tb. Ka. nec inane V. ed. Bodl. Miu. B. 2. Aid. Bìp.— 446 Hic 
vs. deest V. ed. Ergo pater Th. Ra. — 147 reliqui Oottorp. fr.— 448 eadet 
P. — 449 panimi adipitci Bodl. — 460 quaconque, nt fere semper in hac voce et 
ecfpiiatis, MuA. B. 2. ciuent Voss. vet. duobue Oottorp. fr. Voss. vet. et L. B. 

NOT^ 

441 Preeierea, per §e quodquomquef corpus et inane non esse aecidentia, 
^c"] His 0. Tss. probat ii. tertiam non sed substantiam : non entto enfia, nt 
posse esse natoram per se, prseter cum vulgo philosophorum loqnar; 
corpus et inane. Qnidquid enim per sed entia per se. Sic vss. 420. 440. 
se erit, illud vel aget, vel patietur, ut dixit, ' Natnrse per se,' qualia soat 
aiunt; vel tale erit, nt in eo motus corpus et inane : sed de bis vs. 450. 
rerum fiat. Quid enim alind excogi- 442 Fungi ogentUme tpsim] Vulgo, 
tari potest P Atqui nulla res potest paii. Sic in. 735. 815. y. 150. &c 
agore aut pati sine corpore; igitur Epicorns igitnr, testibus Laert. et 
corpus erit. Si vero motus in eo Plutarcb. boc esse discrimen corpus 
fiat, inane erit ; in quo solo et uno Inter et inane docuit, quod corpus 
res possint moveri. Hic, dom memi- agere et pati valeat ; inane vero na- 
ni, unum te monitum volo, lector, que pati, ncque agere ; sed prsebere 
quod semper atqne iterum Poeta mo- tantum libernm per se ìpsum corpo* 
tnm localem inculcet; scilìcet quia ribusmotum, ut jam monuivs.3SO.et 
nullam aliam fieri mutationem, pra>ter seqq. not. 

motum localem, putabat ex Epicuri 443 Gerique'] Agitar!, Pareus; boc 

doctrina, qui voluit corpora prima est, moveri, administrari, agi. Laasb. 

materiae ac rerum alterari non posse, genique, hoc e^t, generari. Verum 

sed tantum mutari ordine, positura, non de generatione, sed de noto 

iSCEtu, dee. Sed de bis omnibus atomo- rerum per inane loquitur Poeta, 

rum affeclionibus sigillatim et fusius 449 Ratione animi] Vi mentis, cogi- 

dispotabitur ii. tatione, intellìgentia. vs. 426. 

Per tf] Per has voces notat Poeta Apieci] Assequi, comprebendere. 



DB RBBUM NATURA LIB. I. 



1S5 



Rebus ea invenies, aut horam eventa videbis. 

Conjanctnm est id» quod Damqaam sine pernicìali 

Discidio potis est sejungi» seque gregari : 

Pondus atei saxi est, cidor ìgnis, liquor aquai, 

Tactus corporibus cunctis, intactus inani. 435 

Servitium contra, panpertas, divitiseque, 

km rebuM: vel perspieité eue evtnia ktrum. CatiunciMm antem dicitur id, quod 
mmqmoM poiui ieparmi, et remoceri a re, abaqve mortali diaaolutùnu ilHua rei ; 
MJvH gramtas in iapidibui^ color in igne^ knmor m aqua, tactug in omnibu» corpo- 
ributf intaetnt in mcmo. Conira vero tervitus^ UbertoMj ope», egetia», beUum^ 



'^^^^ 



atd in priore corr.— 452 iws^imiiii Voss. vet. et L. B. Cant. Voss. marg. — Ì5S 
Dktigio Cant. greojgari Vota. vet. et L. B. sed in ntroque a cleleta ent.— 451 
Faatfof Ferr. ooxi P. et nonnull» al. edd. aotiquioren ; ut Mu«. B. 1. qao- 

2 ne. nifi quod $ derasa sit, reliqua omn. exempl. taxi» ignibu» vulg. color 
Ins. B. 2. Ucor Gottorp. fr. Uquorum V. ed. Th. Ra. aquumm P. Vind. V. ed. 
BodK Man. fi. 1. 2. Ferr. Tb. Ra. Aid. agiue Voss. L. B. — 456 paupertai 
Gottorp. fr. P. Vind. V. ed. O. Mns. B. 1. 2. 3. Cant. reliqni ut in vulg. edd. 
YOcab. poMpertoM et liberta» exhibent ordine transposito. dìokUque Ferr. dÌK% 

NOTiE 



8ie Ub. VI. ts. 12S4. Sic Cicer. i. de 
Orat.Plant.etalii. 

450 NoM qnmcmnqtu^ dfc^ Cum igl- 
tsr multa obserrantur in rerum Na- 
iMrm, qo» neqoe corpus, neque inane 
«Me vldeantnr ; bis IO. vss. Poeta non 
aegat qoìdem multa esse prseter cor- 
pw et Inane: sed ea non 'esse per 
te;' vemm utrìusqne» corporis et ina- 
■ia,esse coi^uncta et eventa, bocest, 
■lainnt vulgo, proprium, et accidens. 
Ex Porphyrio in Isagog. Proprium 
didtnr Id, quod rei adesse aut abesse 
BOB potest sine rei interitu : acci- 
dens contra, quod citra rei interi tum 
■desse potest aut abesse. Sic Lucre- 
tina bic. H«c autem coiyuncta et 
•Tenta Lncretio non sunt nature per 
se ; qnippe, ut docet Aristot. Met. 
TU. 1. ' nullum ipsorum est a natura 
it^ comparatum, ut per se sit, neque 
■t a sobstantia separari possit.' Sci- 
licet sola substantia per se esisti t ; 
corpus et inane Lucretio sunt per se. 
Namque inane Lncretio non est ni- 
hilnm, aut non ens, ut aiunt : sed 
oatora incorporea, et intactilis. 

CfocNfl] I. e. sunt, nomlnantur : vs. 



120. 

HO» .... cfaa^iis tènui] Corpori et 
inani. 

452 Conjnnctum «tf, ^r^.] His 4. vss. 
explicatquìd sit'conjnnctum;' c^jus 
rei esempla quinqoe proponit; 1. 
pondus in saxis ; 2. calorem in igne; 
S. liqnorem in aqna; 4. tactum in 
corpore; 5. intactnm in inauL Scili- 
cet, sine pondere esse non potest 
saxum: sine calore ignis : sine li- 
quore aqua : sine tactu corpus : sine 
intactu inane. 

454 /gnu [/gntÒH*] Ignibns,1itera 
f elisa : vs. 413. vel legendum iginr. 

455 Toetne corporUmif ifc.] Sic vss. 
242. 319. 436. 

456 Servitium contra, tfc."] His 4. 
vss. explicat quid sit ' eventum,' qnod 
vulgo 'accidens' vocatur; cujus ex- 
empia sex b»c proponit; 1. servitu- 
tem i 2. libertatem ; 3. divitias ; 4. 
paupertatem; 5. bellum^ 6. pacem. 
Scilicet potest esse homo sine bis 
omnibus: potest et bcc omnia ba- 
bere, nec desinere esse, boc est, non 
interire. 



126 



T. LUGRBTII CARI 



Libertas^ bellam, concordia^ csetera» qnorom 
AdveDtu manet incolomis natura, abitnqne ; 
Haec solitei suraus, ut par est» eventa vocare. 

Tempus item per se non est, sed rebus ab ipsis 4fl0 

Consequitur sensus, transactum quid sìt in eevo ; 
Tum, quae res instet, quid porro deinde sequatur : 

paXf €t alia omnia, 9ttonffli aecesiu ac rectu» te» retlat talwiy htecj inqnam, «mh 
McrrtMiM appellare etenta, Mi tpquum est, SimiUter tempu» non exisM P^9t; me 
rotto mentis cognoacit ex ipaU rebus tpiid nt antea factum in attculù; omitfc, pm 
reMjoM prasens flat: pottea quid eliam reii<iinMi «ti. Neque cm^eudum ctft 



etfue libertat Gottorp. fr.— 457 Liberta» repetitnr in Votu. L. n.— 458 
deest Bodl. hallÀtu Vind. Mi». B. 2. 3. Ferr.— 459 Hee V. ed. Th. lUu— 4i0 
p e r m u e prò per te Goltorp. fr. de rébu» Voss. L. B. ted corr.— 461 CemaeqmÈw 

NOT^ 
460 Tewnpu» item, 4*^.] His 5. vw, tur, dnm ferimnr eogìtatione ad •■- 



alteram prteoccnpat objectionem. 
Cnm enim tempni videatar esse ili- 
quid in remm Natura prster corpiu 
et inane, respondet quoque non esse 
per te : neque conjnnctnni, ant eveo* 
tum : sed pracipuumeTentorumeren- 
tum, nt ait Rpicums apud Laer. x. 
lUque docet lempus non re, nt aiont, 
aed mente tantnm existere; h. e. 
tempot esse rationis ens,ut ita dicam. 
Unde ab Aristot. Met. vii. 1. defini- 
tnr tempus, ' nnroerus, qui absqne 
raUone numerante nulhis est/ h. e. 
non nisi mente existit. Idcirco an- 
tera dlcitur e?entoram eventum, seu 
accidens accidentium, qnod conse- 
qnatnr ad dies, noctes, horas, passi- 
ones, vacuitatem ab ipsis, motiones, 
et qnletem, ut loquitor Epicnrus. 
H«c enim omnia, ut ait Empiricus 
adT. Pbys. ii. 'dies, nox, bora, pas- 
tionei, passionum vacnitas, motus, et 
qniet, sunt accidentia, quibus advenit 
tempus ; siquidem dies et nox snnt 
accidentia aeris ambientis : et dies 
qnidem accidit ex illuminatione solis; 
nox vero ex privatione solaris illnmi- 
qationis. Hora autem, cnm seu diei, 
pen Doctis pars sit, aeris rursus ac- 
cidens est perinde ac dies et nox. At 
tempus coextenditor omni et diei et 
noeti et liora^ ; hancqne ob cansam 
a)Ì9iia Pt dies et iiox^ vcl brevi» dici- 



perTcniens ea ratiooe tempu8...Pi 
siones quoque et passionum vaevitas, 
seu indolentia, hoc est doloret vel 
▼oluptates nobis contingnnt; ideo- 
que non snbstantisB quepiun; aad 
eorum, quibus afliciuntnr, nimlm 
cuni delectatlonis antmoleatlse ae^sa, 
accidentia snnt. Porro et iathac so- 
cidentiasine tempore noe eveniviL.- 
Pr seterea motus et quies^vt jamdeekp 
ravimns, corpomm accidentia mt; 
neqne Illa sine tempore. Uoodrea 
motus celerìtatero tarditatemqne teon* 
pore metimur: itemqoe qnletem «nl- 
tam aut exiguam.' Itaqae cnm tfes 
vulgo sint temporis partes, prvterl- 
tuni, prspsens, et fiitumm, bas omaat 
ab rebus ipsis conseqnitur sensns,boe 
est ratio mentis : nimìrum ex rebus 
praeteritis prseteritnm : ex pneientl- 
bos pnesens; exfuturitfBturura tem- 
pus cognoscimns. Neqne alne renna 
motu ant quiete illud agnotclmas, 
cum sIt aliquid fluens; pneteritam 
enim jam fluxit ; prcpsens fluii ; f«- 
turum nondnm adfluxit. Ergo non 
est per se tempus. HIne, ot alt 
Cicero de In V. i. difficile esttempna 
definire: et D. AugustinnsCofif.il. 
14. ' Si nemo ex me qnaemt quid alt 
tempus, scio : si quaereoti explieare 
vclim, neccio/ 



DB RBRUM NATURA LiB. I. 



127 



Nec per se qnemqnam tempas sentire fatendum est 
Serootum ab rerum motu, placidaque quiete. 

Denique, Tyndaridem raptam» belloque subactas 466 
Troiugenas g^iteis quom dicunt ebbe, videndum est» 
Ne forte haec per se cogant nos bssb fateri ; 
Quando ea seda hominum, quorum ha^c eventa fuerunt, 
Inrevocabilis abstulerit jam prseterita setas. 
Namqne aliud terris» aliud legionibus ipsis, 470 

Eventum dici potente quodquomque erit actum. 



didimi, qui eondfuU iempiu per u existere, «<^iicIiur a motic, et a iraiiquiUa qui» 
eie rerum, Deumm eum aliqai aiuid TynittrìiemfuiMU abdueiam, et popnloe Tro- 
Jemee fuÌÈte domUeebetloy emendmm eet ne/ortaete imponant nofrii neceuitatem 
emtfUendi hae res exietere per te, quoniam prteteritum tempua, quod nunquam rever- 
tmwy abripuerit jam illa genera AommHm, quorum lue ree fuerunt aceidentia. 
EieuiM id emnef quod erit geeium^ poterit appellari aceidenOf qnod rei rebue, vd 



qum Th. Ra. V. ed. ConeequUur tempu» Mus. B. S. sed volg. lect. in mar^. 
««òi.e.€nwjiiMu8.B.2. «e» Ferr.— 462 Cwin Mon. B. 2. Tune Mo», B. %, ùuet 
Cut. ptrM deiude Delpb. demque Mas. B. 2.— 40S tempue quemquam Vind. 
Cfflqwf quieqaam Mita. B.2.— 464 a rerum Bodl.— 465 Jj/uduridamMno, B. 2. 
mAuetoe Bodl.— 466 TromgenoB V. ed. Tli. Ra. Mt dieuut Ferr. V. ed. Th. Ra. 
Aid. P. Vind. Bodl. Mua. B. 1. 2. 8. Nard. Bas. dueunt Bodl.— 467 Ne eontra 
Gif. Bai. Ne eweeta Bau. mar^. cogitaut prò cogant Vos. vet. inarg. Grypb. 
Nard. forte faieriGif. mari:. Gryph. Nard. Bas. contra/ateri Heini. 1. Ferr. 
V. ed. Th. Ra. Vind. Man. B. 2. cuàHa fateri P. Aid. Nec contro hoc cogeani 
per §e noe forte f eieri Bodl.— 468 Qnaudo et Gif. Par. Delph. concai Goltorp. 
fr. qnmnéo tuee Mas. B. 2. fuerii Vos*. vet. fuere vnlg.— 460 InrevocabUù Ferr« 
V. ed.— 470 aijrf rebuo Gottorp. Ir. oKud rebu» Bip. Hav. fulg. regionib. vnlg.— 



NOT^ 



466 Denique^ Tfnéoridem^ Ifcl His 
7. TH. alteram lolvit instantiam de 
pneteiito tempore; aitqoe rea ante 
àetai , V. g. Helenam raptam, ant 
Itojanoa devictoa, neque jam eaae 
ant eziatere per ae, aicnt corpna ant 
Inaile ezlatnnt: aed eaae tantum 
e?enta remm aen peraonamm, ant 
regionnm : aiqnidem jam aetaa pne- 
teritaabatnlerit illahoroinnm genera, 
qnomm rea illaa geatae annt esenta : 
nnde aeqnitnr tempna praeteritnm 
non eaae aliqnid per ae, abaolntnm, 
ae independena a rebna ant regioni- 
boa ; neque eventmn proprie: aed 
eventomm eventtun, ut ait Epicnma 
apnd Laert. x. 



Tfnioridem'\ Helenam, Tyndari ^' 
liam ; Tjrndama enim Ledam daze- 
rà t, qnae duo ova nno partn edidit ; 
qnomm ex altero, qnod ex Jove con- 
cepiaae fertor, exclnsi annt Pollox et 
Helena ; ex altero, qnod ex Tyndaro 
conceperat, Gastor et Clytapmneatra. 
Helenam antem forma specioaam 
dnxit in oxorem Menelana Spartano- 
rum rex : albi rapnit Paria, filina Pri- 
ami Trojanorura regia. 

466 IVMir^miii] Trojanoa, qoaai in 
Troja genltoa. Sic Graiogens ts. 
478. 

468 Seda Aomtaan] Genera, aen 
gentea hominum : va. 21. 

Eveida\ Aceidentia, ▼«. 4S0. Not. 



138 T. LUCRBTII CARI ' 

DeniquCi materies si reram nulla fuisset, 
Nec locus^ ac spatìum, res in qoo qaseque geruntar ; 
Numquam» Tyndarìdìs fonnae conflatus amore, 
Ignis, Alexandrì Phrygio sub pectore gliscens^ 475 

Clara adcendisset ssevi certamina belli ; 
Nec clam durateas Troianis Pergama partu 
Inflammasset equus noctumo Graiugenarum : 
Perspicere ut possis, res gestas funditus omneis 
Non ita^ utei corpus, per se constare, ncque esse : 480 

locUip»i$ evenit. Tandem «t nulla materia prima rerum fuiuet^ neqmeloeuiae 
MpiUium, in quo cuneta re» adminigtraniurf nunquam profecto ignie exciiaiue es 
amore pulchritudinia Tyndaridis, insinuane ee euo cor Tnjanum AUxandriy w/Im»- 
maeeei fugna» noUtsUnoM betU crudeli»: neqwe Ugneu» equu» eombu9»i»»ei^ Tri^ani» 
in»eii»f Pergama per-noctumum exUum Greeeorum ex sno aho. Hinc fit ui quea» 
Mere omne» omnino re» facto» wm ne auÈ ette auJt exittere per ee, ui eorpu» est 



^^^■^^•^^ ^ ^^^'^^ 



472 maderie Th. Ra.— 473 genyadur Lamb.— 474 fvrma Gottorp. fr. Vom. vet. 
et L. B.— 475 phrigio Ferr. — 476 accendi»»^ mlg. accediuet Gottorp. fr. cerim't 
minea Voss. il B. saporscr. a.— 477 Nec tmm Mns. B. 2. dam cleest Bodl. 
durareu» Ferr. dura reu» Mus. B. 2. dura tenu» Mas. B. 3. dira tegem» V. 
marg. 1. dum tuen» V. marg. 2. TWjat Hav. Tn^u» V. ed. Th. Ra.<— 478 
Injlama»»et Ferr. V. ed. Tti. Ra. equo» Gottorp. fì*. Voss. vet. sed io posteriore 
snb e ponctnin est.— 470 Perapiee Mas. B, 2. po»»U V. ed. Th. Ra. Vind. Mol^ 
B. 2. S. — 180 Nec eorpu» per u conHart neque esse Gottorp. fr. Uà «t Bodl. Un 

NOTiE 

472 Denique^ maierie», 4>c.] His 12. 475 Alexandria Paridii. Paris enim 

▼ss.arguit III. ex rebus ante gestis ter- Prlami ex Hecoba natns alio nomine 

tiam per se naturam prseter corpus dictus est Alexander, 

et inane non esse : sed potins corpus Phrjfgio'] Trojano. Pbrygla enim 

et inane fuisse debere, ex quo et in regio minoris Asiae fuit, in qna oKni 

qno nes illae anteact» factss fuerint Troja. 

ac gestae ; et line quibus, neque Paris 477 Duraieu»'] Ligneos, Greci qiiip. 

ob Helense raptnm, nec lignens pe8o^paravocant,quse Latini Migna.' 

equus Trojanns ipsis Trojanis exitia- Erat autem ligneus equus ilio Tro- 

lem cladem peperissent. Concludit janns, de quo Virg. ^n. ii. 

itaque tempus non uti corpus ac Troiani»] Alii Tnjaif prò Tr^et: 

ioane existere, sed corporis ac ina- idem sensus. 

iiis eventum esse. Perganui] Dicitar Pergamns, i. 

Materie» remm] Prima corpora, sing. et Pergama, orum, piar. Le. 

atomi, primordia rerum, &c. Troja urbs ; vel Trojan» arces. 

47S Locu»fac tpaiium'] Inane, va- Porla noctumo"] De nocte enim. 

coum, Ts. 335. Not. Grseci exiernnt ex alvo illiua equi 

Geruntur"] Administrantur, rooven- lignei, et Trojam incenderunt, vino et 

tnr. Lambinus genuntur^ quasi gig- sono sopitis Trojanis. Virg. ^n. ii. 

nuntnr. 478 Graiugenarum] Gr«conim,vs. 

474 Tyndaridtt] Helens, vs. 465. 466. 
Not. 



DB RCltVM NATURA LIB. I. 129 

Nec ratione clnere eadem, qua coDStat inane : 
Sed magis nt merito possis eventa vocare 
Corporìs, atque loci» res in quo qnaeque gerantur. 

Corpora sunt porro partira primordia rcranii 
Partim concilio quaB Constant principiorum. 485 

Sed, quse sunt rerum primordia, nulla potest vis 
Stringuere ; nam solido vincunt ea corpore demum ; 
Et si difficile esse videtur credere quidquam 

aut existit per se; neque etiam eodem modo se habere, quo modo vaeunm exiat: 
efriun ut p9tÌM§ queti appellare res gestas accidentia corporum, et toci, in quo 
€uneta res admini§ireiUur, Ceterum corpora sunt ex parte prineipia rerum^ et 
ex parte res ipsc, quafiant ex ecetu. primordiorum, Verum nulla viotentia potett 
pereutere ulta corpora, qiug tant principia rerum; quoniam solido corpore tuperant 

mUi absant a Voss. vet. nec esse Hip. Hav. et vulg.— 481 Neque r. Voss. vet* 
«t L. B. luere Oottorp. fr. Voss. Tet. Mus. B. 2. S. Ferr. fiuere Voss. L. B. 
éture V. ed. dure Tb. Ra. quia prò qua Cant. constet Bodl. Cant. Heins. 1. 
Ferr. — 48S Carporum V. ed. Mas. B. 2. Hav. Delpb. Ferr. Th. Ra. germitur 
V. ed. Ferr. Tb. Ra. regajUur Oryph. — 485 Consilio Caat. V. marg. 1. qua 
Vou. L. B. Mus. B. 3. que V. ed. Th. Ra.» 486 sint Bodl.— 487 Stringuers 
Oottorp. fr. VoHS. vet. et L. B. reliqni stringere, non solido Mas. B. 2. 
tmmunt P. V. ed. Tb. Ra. Aid. Gryph. domum V. ed. Tb. Ra. domiiKm Grypb. 

NOT^ 

481 C/acre] Haberi, esse, vs. 120. corporum fallatur, distingait poeta 

Etdiml Dissyllabum, metri causa. duplex corporum genns, quae vulgo 

4SS Corporu [Corperam] N on elisa vocantsimplicia et composita. Haec 

litera m, vs. 4S0. Alii Corporis, fiunt ex illis, tanqnam ex primis 

Loci} Inanis, vacui, vs. 330. not. et principii», dicnnturque concretionei 

336. rerum ; qualia sunt aurum, argentnm, 

484 Corpora sim/ porro] Statuto i gì- ferrum, lapis, arbor, homo, &c. Illa 

tor duplici numero principiorum, cor- vero sunt prima rerum primordia, 

porom, et inanis, jam aggreditur quas et atomos appellamiis, et de 

Poeta ntriusqne naturam explicare ; qutbns jam dipotaturus rogai Meta- 

bitque 20. vss. asserit corpora prima, mium, ut ipsuni attente audiat. Sic 

qiue atomi valgo dicnntur, ita solida, Epicunis apnd Laert. x. dixit 'omne 

piena, ac «terna esse, nt nuUa vis ea corpus esse ant concretum, aut tale 

distringere, deradere, ant Itedere va- ex quo concretum fiat.' 

leat. Quamvis id creditu difficile 485 Concilio'] Concretione, cceto, 

videtnr, cnm et fnlmen penetret sep- vs. 184. 

ta domornm: et clamor transeat loca 486 Nulla vis] Neque exterior, ne- 

clansa : et ignis intns adnrat ferrum, que interior. Quippe solida sunt 

frangat saxa, liquefiat »s et aurum, corpora prima, quae neque plaga per- 

fHgasquc pennanet in argentum, Scc, cutiantur,qua fracta perimantur: ne- 

Nlhilominns jam probatnrus est in que inclusum habeant Inane, qno 

rebni corpora prima 'Esse ea, qaas partes illorum dissocientor. vs. 223. 

solido atque sctemo corpore con- 487 Stringuere [Stringere] Volne- 

stent.' Ceteroro, ne qnis in ratione rare, percntere, diverberara. 

Delph, et Far. Clas. Lueret, I 



lao 



T. LUCRBTII CARI 



In rebus solido rcperìrì corpore posse : 
Transit enim fulmen coeU per saepta domorunit 
Clamor ut, ac voces : ferram candescit in igni ; 
Dissiliuntque fere ferventi saxa vapore : 
Conlabefactatus rigor aarì solvitur sesta : 
Tum glacies adiia, fiamma devicta, liquescit : 
Permanat calor argentum, penetraleqae frìgus ; 
Quando utrumque mana, retinentes pocula rìte. 



480 



495 



cmnino. Quan/guoM videtur e$$e difficile credere «li^uid peete iuteniri in rcfri», 
qiiod conutet iolido eerpore ; namque fulmen cofti penetrai ipsas eìemmu demee: 
tutti simituSf ei vocee ; ferrum igneaeit in igne; et ìapides/ermdi dÌMtùhmniur neri 
calore : dwritiee aurifraeta calore diaeolviinr : glaciee etiam cvpri dontUa igme ì^que^ 
JU ; calor et frigu» penetrabile penetrani argentum, qnoniam noi reeie iemenie$ 
manu vaaa, eentimni nirumquCf calorem et frigos, it^ecio deeuper liquore aquanm. 



marg. Bas.— 488 Etn Bip. Par. Delph. Orypli. Lamb. P. foidenimr Vom. vet. 
forsUan qniemuan Ferr. V. ed. Tb. Ra. Vind. Heins. 1. Bas. fort ita Aid. P. 
quicquam difficile videatur forgUan e, BodL— 490 /muffi Oottorp. fr. Vosi. vet. 
sed altera lect. man. ree. snperscr.— 491 Ckunorii ad vocee Oottorp. fr. BodL 
Voi 8. vet. et L. B. vi ti vocìi Oryph. Nard. Heins. l. Bas. ad «occf Y. tÈwnu 1. 
Vind. Mas. B. 8. Cant. Ferr. Tb. Ra. V. ed. ad voci» Heins. 2. H ae vaca Bai. 
marg. P. in not. igne Hav. Delph. et ▼alg.^92 fero Ferr. Bip. Hav./«rra V. 
ed. 111. Ra. O. Mas. B. 2. ferventi Gottorp. fr. V. ed. Fejr. Tb. Ra. Vom. 
vet et L. B. Bodl. O. Mas. B. 2. 8. reliqai fervenHa. fervenhtm Heins. !•— * 
498 Tarn labefaetaiue Ferr. V. ed. Tb. Ra. Aid. P. Bodl. O. Mar. Qaim liièf^ 
iaiMB Gif. Grvpb. Nard. Bas. Cum labifactatne V. marg. l. Vind. Mas. B« U2. 
Cant. Labefactatn» Gottorp. fr. rigo Mas. B. 2.-494 Cum Vose. h. B. Mot. 
B. 1. V. marg. l. Ani Bodl. acri fiamma P. O. Gryph. Nard. Mar. Bai. V. 
marg. 1. acri» /. Vind. Bodl. Ferr. Aid.-— 496 Calore Bodl.— 496 trfrwfw V. 
•d. uiramque Bodl, «fraglie O. uieunque Vett^ reOnenH» Gottorp. fr. Mas. B. 1. 

NOTiE 



489 In reìnui] Vel in rebns ipsis 
eoncretts; vel in rerum natnra. Utra- 
que interpretatio potest bene pro« 
bari.. 

490 Fulmen\ Lapis est ignens e 
oubibos ernmpens, vulgo telnm, le 

fonare, Folgar coruscatio est, Véckdr, 
Tonitrn, sonitas, le bruii du ionnerre, 
Be fblminis vi dispntabitnr vi. 894. 
et seqq. 

Sctpia dmnormm] Heilenif mas ; sep- 
tas domos, vs. 864. Sic lib. vi. 227. 
869. 

491 Clamor nif a» voce», i^,']Sìe\ib, 
Yi. 228. * Clamor nt,ac voces, transit 



per saxa, per «ra, SteJ 

492 Ferventi IFervenOai] Aìììfer- 
venii. Verom duo epitbeta tinnì 
enint. 

498 Comlabrfactaiu»'] CoUabefihetft- 
tns, victus. Lambin. Qida inb^meiar 
tu». Idem sensas. 

Rtfor] Durities, soliditasy Klacief. 

494 Glaciu} Darities, soUditas» 
rigor. 

495 PeneiraU] Sic vi. 586. < p«M* 
tralem ignem.' ii. 882. VirgiUos diz|t 
'penetrabile frigna admrat,' Geor» 
I. 95. 



DB RBRUM NATURA LIB. I. 



131 



Sensimus^ infaso lympharam rore superne : 

Usque adeo in rebus solidi nihil esse videtur. 

Sed^ quia vera tamen ratio, naturaque rerum, 

Cogit, ades, paucis dum versibns expediamus, 500 

Esse ca> quae solido atque aetemo corpore constent ; 

Semina quae rerum, primordiaque, esse docemus : 

Unde omnis renim nunc constet summa creata. 

Principio, quoniam duplex natura duarum 
Dissimilis rerum longe constare reperta est, 505 

Corporis, atque loci, res in quo qu seque geruntur ; 



IVdrfHM viieiwr nihU goUdi repenti in reìnu. Verumiamenf qmimiam ipsa vnn 
rwHoj et fMtfttra rerum imponii iioòm neeeetUatem fatendi contmrinin, adn$ nobis 
éMM expUeemuu pameU ewrminibue ea exitiere qua tint pieno et immeriaU corpore ; 
qwm dùÌMMi eeee primam materiem et principia rerum, ex quibu» jam iota Natura 
rerum concreta componatur. Primmmy eum gemina natura duarum rerum inventa 
nf esse maxi m e dUpar, Dimiram eorporum et inam», in quo ree cuncia regwiUur, 



^^^^^*^^^**^ 



Umpkenm Ferr.— 498 ooUdmm «ti Mas. B. S.— 490 ram tamen V. ed. 
Ih. Ra. AM. P. Sodi. Oryph. raarg. Bas. marg.— 600 CogniiadeVttv, V. ed. 
n. Ra. Aid. Viad. P. O. Mot. B. 1. S. Cant. Oryph. vdmlt^. Hcìds. 1. Ci|r- 
«ita do mi Mas. B. 2. C«fiitea de et Bas. marg. Cognita adeo Heins. 2. ex 
«tttt oedd. Pins rest. expeditoo Rodi.— 601 Eoeo et Ferr. V. ed. Tb. Ra. P. 
BedL Booe aq: Voss. L. B. a^t^aa so/. P. corntet Oottorp. fr. Mni. B. a. Cant. 
— i04 dea ». daMram Bodl.— 606 DitoimUe» Gif. Par. Dr«slare Mas. B. l. V. 
BMurg. 1.— 606 Corporum Viod. Ferr. V. ed. Th. Ra. Gif. Par. Hav. f^taaalar 

NOTJE 



497 Senrinmififc.'ì Sic llb. vi. 948. 

L§mpkuvum rore] Aqoa, qase modo 
calida, laodo frigida iafoodatar ; i ci- 
Heet, loqaitar ea OMMre Romaooraai, 
qni Ideine ▼loam aqaa calida, «state 
▼ero equa frigida in pocalis tempera- 
baat 

499 Naturaque rerum] Sappi, at 
Jan est composita. 

iOO iidfs] Snpp. animo, i. e. at- 
tende, eie. prò Milon. * Adeste ani* 
■ISyjadices.' 

601 Seiido'] Qaia inanis eapers. 

JBtemo] Quia soHdam. 

60a Summa] Natara rerum oni- 
vena. 

504 Principio^ quoniam^ ifcJJ ilnm 
INMtterìt corpora prima sottda esse ac 
sptema, bis 8. tsi . proponit i. argn- 
mentam, qao solida esse probet, qoia 



simplida, et non immiata. lUnd an- 
tem dedacit ex natara principiomm, 
qaasi diceret : simplex et para debet 
esse natara principiornm^ qaia prima 
snnt ; neqae enim principia esse pos« 
sent, nisi para et simplicia. Atqiil 
corpora prima sant reram principia, 
ex probatis abunde sopra. Igitur 
corpora prima sunt para etsimplleia ; 
ergo et solida. Potnit alitar argn- 
mentari. Natura corporum et ina- 
nis est dissimilis. Inane enim illnd 
est, qnod caret corpore : corpus vero, 
quod caret inani. Igitur corpora 
prima careant inani necesse est,sint- 
que simplicia, ac solida. 

606 Conetare] Essa. Cic. de Ami- 
cit. ' QasR in rerum natura coasta- 
rent,* i. e. essen't. Sic vs. 618. 616. 



133 T. LUGRBTII CARI 

Esse utramque sibi per se^ puramque, necesse est. 
Nam, quaquomque vacat spatium^ quod inane vocamàSy 
Corpus ea non est : qua porro quomqoe tenet se 
Corpus, ea vaciium nequaquam constat inane. 510 

Sunt igitur solida, ac sine inani^ corpora prima. 
Praeterea, quoniam genitis in rebus inane est, 
Materiem circum solidam constare necesse est : 
Nec res ulla potest vera ratione probari 
Corpore inane suo celare, atque intus babere, 515 

Si non, quod cohibet, solidum constare relinquas. 
Id porro nibil esse potest, nisi raaterìai 
Concilium, quod inane queat tectum cohibere. 
Materies igitur, solido quae corpore constat. 
Esse aeterna potest, quom cantera dissoluautur. 520 

ojtortei ut Mtraque illa natura existai per «e, et tii ùmplex, Etenim cùrpuM nam 
constat ex ea omni natura, qualicumque expen est racttum, quod appellamus ifuau: 
vdcans etiam inane tninimefit ex ea natura, qualieumque corpus per se cmiffaf. 
Ergo sunt corpora prima soUda^ et absque vacuo. Deinde, eum fMuuum imsU in 
reiBwx creatiiy »portet ut circa illnd materia soiida reperiatur: neque res mUc peiett 
uUo argumento oatendi, qua tegai ceiatim et contineat intrinsecus vaeuum in jmo cur» 
pore, nisi coneedas illud, quod continet Inane, esse solidum ac plenum. iUud aatan 
nihil aliud esse potest prater ecetum eorporum primorum, qui valeat conttnersvaemtm 
rerum. Ergo materies, qucefit ex soìido corpore, potest esse immoriaUs ; rea mitsm 

Lamb. — 508 quocumque foocat V. ed. Bodl. quocunque Th. Ra. — 609 Corpus «a 
Th. Ra. — 610 ut quaquam\, ed. ut quoque Ih. Ra. constet Oottorp. fr. — 612 
genitusYerr. V. ed. Tb. Ra. Vind. Cant. genitust Mus. B. 1. itunes Vind. V. 
ed. Bodl. MuA. B. 2. 3. inane'st Mus. B. 1. inane sine est P. — 51 S Maieriam 
Gif. Par. solide Gottorp. fr. est deest Bodl.— 514 potes Bodl.— 616 Pro esksrs^ 
atque Mus. B. 2. leg. cedere nec, — 516 solidam Bodl. re reUnquas Vota. ▼•(• 
ted sub re punctula sunt. — 517 nec prò nisi Ferr. V. ed. Th. Ra. Bodl. Mas. 
B. 1.— 518 quaat V. ed. Th. Ra. rerum cohibere Ferr. V. ed. Th. Ra. Bip. HaT. 
— 610 Constant Cant. — 520 Essent V. ed. catera prò tttema Mas. B. 2. dùssm 

NOTiE 

606 Corports, a<q«« 2oci] Atomoram materiam, quaB circnniarobiat iUnd 

et inanis, vs. 420. ac cohibeat ; alias enim nulla ratione 

608 Quaquamque"] Supp. natura. potest probari inesHe rebas inane, ni- 

609 Corpus] Corpora materise, cor- si solidum quid in iis admittatur, qoo 
pora prima. De bis enim tantum cohibeatur. IUud autem solidam, 
dispntatur, non de concretis re- nihil aliud esse potest, prseter ipsas 
bos. atomos, hoc est, corpora prima. 

612 Praterea, quoniam, ifc.] His 7. 517 Material conciUum] Coetuiato- 

▼ss. argumentuni ii. continetur, quo morum. 

probat corpora prima esse solida. Sic 618 Tectum] Sic Lambino, hoc est, 

autem arguii: si res gcnitae indù- celatum, 

dunt inane, nacesse est inette solidam 619 Materies igitur, 4rc.] Hit 2. vtt. 



I 



DE RERUM NATURA LIB. I. 133 

Tum porro, si nihìl esset, quod inane vacaret, 
Omne foret solidum : nisi, contra, corpora certa 
Essente quse loca conpierent, quaequomque tenerent ; 
Omne, quod est, spatium, vacuum coustaret inane. 
Altemis igitar nimirum corpus inani 525 

Distinctum ; quoniam nec plenum gna\riter exstat, 
Nec porro vacuum : sunt ergo corpora certa, 
QuaD spatium pieno possint distinguere inane. 
Haeic ncque dissolvi plagis, extrinsecus icta, 
Possunt ; nec porro, penitus penetrata, retexi ; 330 

dùt itUereunt. Jam vero «t nihit foret, quod esset vaeuum, universum enei plenum. : 
nn autem esseni qutedam corpora, quce replerent spalla tlla omuia, qua oeeuparent, 
ittud iotum quod est locus, esset inane vacans. SctUcet ergo aliernatim corpus inter- 
mixtum est vacuo, cum nec Iotum sU omnino plenum, ncque etiam omnino vacans, Igi- 
tur mmi quadam corpora, qua queant intermiscere loeum vacuum solido, Hac au tem 
corpora neq[ue possmut exterioritms ictibus perenti oc dioici, ncque etiam intrinsecus 

oMtur Mns. B. 2. dissolvantur vnlg. — 521 Si nihil Tel nil esset Gottorp. fr. 
P. et V. ed. Disi qood hsc est habeat ; sed reliqiii omn. siquidem nihil est: et 
prò voearet Vom. vet. et L. B. vaearet.— -522 nec cantra Ferr. M iis. B. 2. nec 
etmeia Bodl. V. ed.Th. Ra. corpora caca P. Mii«. B. 1. 2. 3. AH. Bip. Hav. — 
S2t Esse V. ed. Th. Ra. quacumque HeioR. l. P. in net. Gif.— 524 puod V. ed. 
spudam Ferr.— 525 Alterius Mns. B. 2. Th. Ra. V. iuar£. l.-<526 Distinotu^st 
Bip. mmUer V. ed. — 527 corpora caca Aid. Bip. tota P. in not. — 52B piena 
Ferr. V. ed. Th. Ra. O. Mu». B. 2. 3. Cant. pena Vind. Bodi. Gotlorp. fr. 
Heinf. 1. Qua s, pana p. d, inanis Vors. marg. penitvs Voss. L. B. sed a 
priore mano fuit poma, panitus Cent, possunt Bas. V. marg. 1. tnant Vo»s. 
▼et. et L. fi. Bodl. O. Mos. B. 1. 2. Ferr. V. ed. Th. Ra.— 529 ictus Bodl. 

• 

NOTiE 

conclndit corpora prima esse qao- 526 Gnaviter'] Omnino, prorsus. 

qne fletema, qiiae altera propositionis 529 Hac ncque dissolvi, if e,'] HÌ8l2. 

para fuit ts. 501. et 504. not. scilicet vss. argumentnm i. continetnr, quo 

«z eo, quod aint solida. Quod tamen probet prima corpora materie, h. e. 

prìnaqttam probet, nonnuila prsemit- primordia rerum, esse seterna ac im- 

tit Tss. seqq. mortalia ; quippe qnae nec cxtrinse- 

521 Tum porro,ifc,'\ His 8. vss. pri- cus icta dissilire, nec intrinsecus pe- 

usqnam ex aoliditatecorpornm primo- netrata dissolvi, nec alia ratione la- 

rum setemitatem eommdem arguat hefactari qneant ob inanis defecturo. 

et asserat, rnrsns distinguit corpus Ideo enim res ìntereunt, quia inter- 

ab inani ; aitqne omne universum nec mixtum habent inane, qnod cuivìs 

caie corpus solum, nec inane solum, dissolntioni viam prspbet. Hinc qnan- 

sed ex otroqoe constare ac distingui, to plns inanis res qnaBqne intns ha- 

532 Ornné] Universum, universa bet, tanto magis corruptioni est ob- 

natura. noxia. Sic res molliores facilius 

C«na] Qnedam ; sic vs. 527. Lamb. perimuntur ac dissolvuntnr, quam 

ntrobiqne legit eaca^ hoc est, sub vi» duriores ac magis solide, vss. 220. 

a nm non cadentia. 223. 



134 



T. LUCRETII CARt 



Nec ratione qaeant alia tentata labare : 
Id, quod jam sopra libi panilo obtendiiniis ante. 
Nam neqne conlsedi sine inani posse videtnr 
Qnidquam, nec frangi, nec fundi in bina secando: 
Nec capere bumoremy neque item manabile frigus, 
Nec penetralcm ignem ; qoibus omnia confÌEtciiEntar. 
Et, quo quaeque magis cohibet res intus inane, 
Tarn magis biis rebus penitas tentata labascit. 
Ergo, si solida, ac sine inani, corpora prima 
Simt, ita utei docni, sint hsec aetema necesse est. 

Praeterea, nisi materies esterna foisset, 
Antehac ad nihilom penitus res quseque redissent ; 



585 



540 



pemiMrì ae retoivi, nec aHo mtdo poanaU vexarì me Utbefaetm : Uèné emm est, 
fMtf jam pauh aniea mamtrmmu$ Itòi. Nawtfut nuUa re$ videtur pMu frtmgi 
mhéfut voeuoy tue 9eetai ae scindi in duo» pftrtes : nec aémiUere litfm&rtm^ m^w 
ffiam penetrabile frigui, nec penetrabiiem ignem, quUnu cnncta ree perimmUnr 
omnino. Et qwanie pbu vacui res atifum eontinet intra seipMin, Ionio wmgie per^ 
€Maea hù rebus eorruit ac perit. Jgitutf si corftora prima sunt sotiémp et «AifM 
conio, Iti probavi, oportet ut ipsa quoque sint immartaUa, Deinds ai wsaterieB 
prima rerum non essct immartalis^ jànàudum eunetiB res pranus redmseai tsi 



ktu V. ed. Th. Ra.— 631 queatU Ferr. V. ed. Th. Ra. Vind. Bodl. Helnt. I. 
lemplala Ferr. iewUata Bodl. temerata et terebrata in qoibnsdam eodd. PfL 
htbare V. ed. Bodl. Th. Ra. Cant.— 682 supra Vind. V. ed. BodL Voss. vet 
et L. B. O. Muf. B. 1. 2. S. Cant. vulgo supera,— 5%A funài Oottorp. fr. 
Bodl. Voss. Tet. et L. B. Mns. B. 1. 2. S. Cant. volgo jMt. P. seindL—S$^ 
nec item V. ed. Tb. Ra. Aid. — 5Z6petralem Voss. vet. conflciantur V. ed.Th. 
Ra. cott/ilionlar Bodl. ooii/Sctalttr Ferr. eonftciwntur vulg. — 5S7 £1 gaio ple-c 
rique Mss. et Edd. ant. Et quam vnlg. Et quoque V. marg. 1. puscnmqu€ 
V. ed. — 538 Tarn magis ictibuskac Fab. lem^mla in qnibosdam codd. PiU leatp- 

SOTJE 



582 Supra [Supera'] Antique prò 
sopra, 
itnle] Nimiram vss. 229. 223. 
536 Manabile] Penetrale, ti. 406. 

536 Qtft6iu] Scilicet aqna res crea- 
ta: cormmpuntur: frtgore rigent: 
igne consumontnr: sed plagis icte 
extrìnsecns collidnntur, ac frangun- 
tnr : penetrate intus dissoWnntur ac 
dissi linnt. 

537 Qaio...iiM^...laifi] HoceBt,qttan- 
to magis, tanto magis. Sic ii. 197. iv. 
1082. VI. 459. et alibi. Sic Vlrg. ma. 
Yii. 787. 

541 Praterea, nisi maieries, ifc,] Hit 



11. vss. argnmentnm ii. continefiir, 
quo profottt corpora prima esae «ter- 
na. Nimirum nisi corpora prlnm 
essent aetema, jamdndum rea cancts 
creat» penitns interiìssent ; ae mrm 
ex nihilo natse forent ilhe, quas Jam 
viderous. Atqni jam supra a ts. 160. 
ad vs. 330. demonstratum est ex ni- 
hilo nihil fieri posse, et in nihihim 
nlhll reverti posse. Igttur corpor 
prima, qnse snnt semina remm, «ter- 
na esse necesse est. 

Materies] Corpora materìae, corpo- 
ra prima, atomi. 



OE RERUM NATURA LIB. I. 



1S5 



De nihiloque renata forent, queequomque videmus. 
At, quoniam saprà docai, nihil posse creari 
De nihilo^ neque^ quod genitam est, ad nihil revocari ; 546 
Esse ìnmortali primordia corpore debent. 
Dissolvi quo quasque sapremo tempore possint, 
Hateries ut subpeditet rebas reparandU« 
Sant igitar solida primordia simplicitate» 
Nec ratione qaeant alia, servata per aevoro, 550 

Ex infinito jam tempore res reparare. 
Deniqae, si nollam finem natnra parasset 



aiqtte rei owme», qua$ eemimua, fuiuent ereaUB de idhiio. Venm^ €Mm 
ifiiierim ìahU fUse fieri de iit^, neqfte id, quod creatwm est, reduci ad 
mkiiMMf neeeeee ett ut yrima corpon eouHent ^eterno corpore^ m mue scilicet ree 
ametm quetmt reduà u&imo Umaore^ ut umtertea euppetat rebiu rgiàenài», ErgQ 
friaeipia amttmU Mao et rim^ià corpore ; neque atìo modo anuervata per ùitfl- 
tempm potwut tume r^/Uere reo cnnctas ab tfvo. Tandem gi Natura reddi- 



^^^<»^^^ ^^»^»» 



Ma Ferr.>-640 ita ut O. Mns. B. 2. doeuiaaent Voss. L. B.— 541 Preterea nec 
Yiod. V. ed. Bodl. Mas, B. 2. Perr. Tli. Ra. matertii Ferr. Juistent Mos. B. 1. 
Vérr.— «42 Ante hoc V. ed. Th. Ra. dediiset Bodl. dediotent Mus. B. 2.-^64S 
wOOo quuMa V. ed. Th. Ra. Aid. Bodl. O. Mas. B. 1. 2. S. Grypb. Nard. 
Bodl. Cri queùta Ferr. nìhUoqu» reducta Gas^eod. nihilo quoque nata Gif. Par. 
Delph. Coot. Caot. et Prisc. exeoipl. Pii. nikUo qua lauta Mnr. De nikUo quti 
fmdaforeut Gottorp. fr. Voss. vet. De uihilo quarant aforent Voss. L. B. sed 
tip. « scrìb. «. fuerint Viod. — 544 «apra P. Viad. V. ed.O. Mas. B. 1. 2. S. 
Cant. valgo eupera. — 545 neque de est in Mas. B. S. ut fsf etiam in Mas. B. l. — 
546 corpora V. ed. Th. Ra. — 547 Dieoolvi neque iupremo q. t, debent V. marg.l. 
IHmtvi fum neque s. t, re» Jam Bodl.— 548 euppeetUet V. ed. Th. Ra. auppeditet 
ndf . — 550 Nee racione Ferr. alia renotata Voss. L. B. enom Gottorp. fr. — 
552 Hiatus ad vs. 565. Giyph. Mar. Bas. mdium V. ed. P. Bodl. Th. Ra. Aid. 

NOTiE 



54S De nikiloque renMa \mhilo gaa- 
fHeaote,^.] Lambino, de nikUoque re- 
mata: aliis da nihilo fuaritm: alil«, de 
mUùloque panda. 

544 iSifpra dacot] Nimirom a vs. 
160. ad vs. BSD. 

647 Qoa] In ^a», sopple primor- 
dia. 

548 Subpeditet] Sappetat, satis sii, 
parata sit. 

549 Spaili igitur, tfe,"} Sic ergo con- 
dadit prtflM corpora esse steroa, 
quia solida ; esse solida, qaia sinpli- 
da. NÌ9Ì enini simplicia essente non 
foreat solida, qoia adasistsM habe- 
rent ioane: nisi solida etsent, wmi 



forent O'tema, quia dissolvi possent : 
■isl «tema essent, profecto res caae- 
tSB jaaa et ex nihilo fierent, et in nlhi» 
lam redirent. Quod 6eri non posse 
demonstratum est. Hic verstis Itera* 
tur vss. 575. 610. 

552 Denique, n nuttum, èfc.} His 14. 
Yss. argumentum iii. proponitur, 
quo e vinci t poeta prima corpora esse 
«tema. Niminun nisi daretor rebus 
frangeadis certa finis, nec pervenire* 
tur ad certa corpora insecabilia %t 
seteraa, profecto jam prss longo sevo 
dissolvente prima corpora ita redactm 
esse dcberent ad niUlun, «t ex iis 
■ihii, BOB Jan aiodoy sed e€ a loogo 



136 T. LUGRBTII CARI 

Frangundis rebus, jam corpora materiai 

Usque redacta forent^ sbvo frangente priore. 

Ut nihil ex illis a certo tempore posset, 5S5 

Conceptum, summum astatis per^'adere finem ; 

Nam quid vis citius dissolvi posse videmus, 

Quam rursus refici : quapropter longa dici 

Infinita aetas ante acti temporis.omnis, 

Quod fregisset adbuc, disturbans dissoluensque, StìO 

Numquam id reliquo reparari tempore posset : 

At nane nimirum frangundi reddita finis 

Certa manet, quoniam refici rem quamque videmus, 

Et finita simul generatim tempora rebus 

i kui mUlum terminum reìnu diuokendisj Jam prima corpora eo etani rtdaeUi pns 
mUBoeto tempore dissolvente cnnctas rea, ut nulla rei ex Uà concreta ab eerh 
tempore valeret pervenire ad uUimum vigorem atoHs, Eternm cenùmnt qu um ì Ski 
rem faeiUus posse perimi, quam iterum reparari. Quamobrem nnnquam i lliid patmi 
refici^ sequenti tempore^ quod lonfum orrtim diei infinita totius ten^toris pr«gteriU 
jam mmc etiam disjiciens oc conftciens coUisisset, Jam vero scOicet qmdam terwànm 
dimoèvettdi rea daius est a Natura, cum cernamus quanUbet rem reparari^ et tOM 
dori retuSf per sua qaaeque genera, stata tempora, quibus queant assequi frigonm 



-^61 tnateriteque Vind. V. ed. O. Mas. B. 2. Ferr. Tli. Ra. maierie$qu9 
Gryph. marg. P. Mos. B. 1. Aid. materieque Heins. 1. Mus. B. S. Caot. nuttf 
tiam Bodl. materia Voss. vet. et L. B — 554 reducta P. Vind. V. ed. Bodl. O. 
Mai. B. 2. 3. Ferr. Th. Ra. Aid. Gif. marg. Heins. ì,/ovent Oottorp. fr. Voaa. 
▼et. et L. B. sed in Voss. vet. supersrrib. et vulfr. — 556 finem sic P. V. ed. 
Vosf. vet. O. Mns. B. I.Th. Ra. Aid. Gif. Par. Gryph. marg. Cont. Lamb. 
edd.^liitf Heins. 1. Voss. L. B. Mns. B. 2. 3. fine Gottorp. fr. pervoMtfmk 
Bodil/ormi vnlg. qnam lect. retioent' Codd. 6deliores P.— 557 quidvis volg. — 
568 OMa propter V. ed.Th. Ra. dies et P. V. marg.— 550 Infinita sic Vind. V. 
ed. voss. vet. et L. B. O. Mos. B. 1. 2. 3. Cant. Fab. V. marg. Ferr. Th. Ra. 
Infinita reliqni. antracti Bodl. omne Aid. P. Grypii. Nard.~560 disturhens 
Bodl.-^66l Reiiquo id nunquam V. ed. Tb. Ra. Nunquam deìiquo Voss. L. B. 
sed m pr. mann videtnr fuisse reUcuo. Nunquam reliquo Mns. B. 2. Cant. Gif. 
Par. Delpb. Jd nunquam reUquo V. marg. 1. 2. 3. Vind. O. Mus. B. 1. 1. Ferr. 
Id reUi^o nunquam P. Aid. relicuo Gottorp. fr. Voss. vet. Voss. marg. ReU- 
qmtm id nunquam Bodl. — 562 tempora finis V. marg. 1.— 563 refiee Voss. vet. et 
L. B. m pr. m. sed correctnm est. demus prò videmus Voss. vet. et L. B. sed 
in Voss. vet. super8crìb.->564 At/. V. ed. Th. Ra. Bodl.— 566 Hòc Gif. Par. 

NOTiE 

tempore, posset creari, adolesccre, ad corpuscula certa, quse insecabUia 

et ad joftom aetatis florem pervenire ; sint, et immortaiia. 

prasertim cum citins res fningantur, 556 Finem IFlorem"] Sic va. 66S* 

qnam reficiantnr. Atqni res cnnctas et iii. 777. v. 845. Alii/iieai. Idem 

proeremrì, adolescere, et ad statis sensns. 

finem pervadere nnnc videmos. Igt- 664 Generatim] Per sna qnsqae 

tor debet esse in rebus fjrangendis genera et species, vs. 21. 

eertui terminus, et perveniri tandem 



DE RERUM NATURA LIB. I. 137 

Stare, quibus possint sevi contingere florem. ^65 

Hac adcedit, utei solidissima material 
Corpora quom constante possint tamen omnia reddi 
Moljia, quae fiunt ; aér^ aqua, terra, vapores, 
Qno pacto fiant, et qua vi quomqae gerantur : 
Admixtum quoniam semel est in rebus inane. 570 

At contra, si moUia sint primordia reram, 
Unde qaeant yalidei silices femunque crearì. 
Non poterit ratio reddi : nam funditas omnis 
Principio fondamenti natura carebit. 
Sunt igitur solida pollentia simplicitate ; 575 

Quorum condenso magis omnia conciliatu 

«Mtt. Adde ^nod, ^uta fnima corpora tumi maxime solida, euneUe res tamin 
■nllff pieamt rite Jkri ex iUU, ita utjiant ajér^ o^mo, terra, vapore$f fuoqm 
modo rei cnoctae/òni^, et ipiaeiM frirtute admmisiretUm' ; quippe quod mcmmi wm 
wU hUermixtum rebus, Contra vero, si prittcipia rentm sitU moUta^ causa msu 
poUrit dtai, quauam ex re dura saxa, et ferrum possint JierL Etemm natura nul- 
immmmùno habebit prìmnm/amdojiwii^ip» acpruicipticiii. Erfj^o corpora materiae 
sotutamt soHda simpiicUate ; qiuorum ceetu quo magis densato^ res cuncta queunt 



Nmik Mot. B. 2. qus Bodl. iti Aid. et P. sed in not. uli.— 567 ium eomstent V. 
mrg. 1. eonstent Onrph. Nard. Bas. — 568 MotUaqus fiunt Voss. vet. et L. B. 
MMm Ferr. fiant volg. aqua et a'ér O. Mas. B. S. Caat. — 569 quaque gerantur 
G«ttorp. t'r. Vind. P. Bodl. O. Mas. B. 3. 3. Oryph. Ferr. Aid. quttque gerun» 
far Nard. Heini . 3. Bas. queque generantur V. ed. Th. Ra. P. in not. \egit fiant ? 
àmmtur? interrogati?e. — 570 Admistum Bip. semel Grypb. marg. Oottorp. 
fr. P. Voti. vet. el L. B. in not. tamen P. reponit «ùnvi ot habent alii. est deest 
Bodl.->571 ile concia V. ed. Th. Ra.— 57S orniti Creecli.— 575 pakntia Mus. B. 
1.— 676eoiul«iise Oryph. ;marg. Bas. marg. cmjh denso Mus. B.2. coRdmfto Ferr. 

NOTiE 

f 65 Csmtingers'] Consequi, adipisci. atqne insecabilia. 

566 Huc adeedit^ tfcJ] His 12. viS. Materiai Corpora] Atomi, prìroor- 
argvmentam iv. contlnetor, qao dia, &c. 

confimiat corpora prima esse letema, 660 Qua vi quomque'] Qaacamqne 
qvia simpUcia, et solida esse debenf, vi. Tmesis est. 



matem mollia. Scilicet ejus na- GcnmlMr] Ita passim, id est, ad- 

tanB esse debent prima principia, ot ministrentnr, regantor, agantnr, mo- 

ex inii resmoUessqneac dura fiant. veantor, &c. Lambin. genoMiwr^ prò 

Atqoi ex principiis solidis ac duria gigoantnr. 

commode fieri possant rea moUea 574 priac^io/iUKiasi^iili] Namqne 

•qoe ae dane ; ex molliboi vero res Ibndamentam primam cujasqne rei 

solida fieri neqaeaot, defecta solidi- debet esse firmnm ac solidam. At 

tatis, qood estdaritiei fondamentom. si mollia forent prima corpora, sana 

Namqne ex solidis principiis res mi- non firmnm esset ac solidnm rerum 

DBS aot magis solidso fiunt prò mi- naturae fundamentum, quod est ipsa 

nori aut majori inanis interjectn. materia prima, seu corpora materia ; 

Ergo primordia solida esse Decesse immo fragile foret ac oadacum. 
tal ; ti vero solida» ergo et «ionia 



186 



T. LUGRBTII CAftt 



Artarì possunt, validasque obtendere vireis. 

Porro, si nulla est frangundis reddita finis 
Corporibas> tamen ex alterno tempore qaseque 
Nono etiam superare Decesse est corpora rebus, 
Quse non dum ciueant uUo tentata periclo. 
At, quoniam fragili natura prasdita Constant, 
Discrepat, aetemum tempus potuisse manere 
Innumerabilibus plagis Texata per asvom. 

Denique, jam, quoniam generatim reddita finis 



680 



585 



eo nuigis conderuarif et exìUbere Jtmdores vires. Ceterum^ si nMtg termùmi 
éÈtm est rebus dissoivendiSf aitamen sportet mme etiam superesu re^s easyrnsaàs 
madttmf quae constent natmra iwtmortaUy et qmt kmetenus snU ùmmmm psriais 
mterUus. Verum cum smt donata natura moiiaU repugnai ea potuisse penmmin 
MT jii/fiiihaii «fwm, cmn percusta fnerìnt mfinàtis ictUms per sttenmm ta 
nttrmnSf cum nane certus termimus ad/oUscendi, et consertandivitaméultms mt 



^#>#»»>^^^^s»^<^^ 



cmudeuio Bodl.— 677 vaUdisque V. ed. Th. Ra. rtreit h. voc. erasmn ett ex Mas. 
B. S. ^es Ferr. V. ed. Th. Ha.— 578 < Hic va. et iieii seqq. malto c u i ma o dlai 
legantar io h. 1. apnd Gottorp. fr. P. Vind. V. ed. Ferr. Th. Ra. AMI.BmII. 
O. Mas. B. 1. 2. S. CaDt. volgo poonotur post ?8. 635. oostrc ed.' Wuk^Md, — 
579 fame ex atemo P. qucNfue Gottorp. fr. Vìod. P. V. ed. Vosa. vet. et L. 
BL O. Mos. B. l.S. Caor. reliqoi qumdam. Pro tempore Delph. leg. imrp sn é 
680 ffonc Caot ett et corpora Mot. B. 8.— 581 QuttnomiMm volc. nodum Bm. 
■Htrg . «oa dura V. marg. 1. Caot. ciemU Vom. vet. et L. B. aed io Voti. L» B. 
•oportcr. coeant, queaut Viod. O. Mos. B. l. 2. possmt Mus. B. •• ptnmd 
Hmm. S. mdìo i. e. ab uUo Mos. B. 3. traetuta V. roarg. 1.— 68ftiaai étmt 
Mas. Um V. marg. 1. generidam BodL generaim Voss. vet. et L. B* sed , 

NOTiE 



578 Porro, si nulla est, ffc,"] Hi» 7. 
vss. argomeotom v. habetor, quo 
solida et steroa esse corpora prima 
coafimat. Argumeotator aotem ex 
seotentia Peripateticorom, qoi res 
eooctas io iofioitam dividi posse 
censebont. At etiamsi res io iofioi- 
tam ita secari posseot« ut Bolla pars 
oaset^ qo» semper io plares dividi 
ooB poaset, oec taodem ad eas solidas 
portes osqoam perveoiretor, qosB 
froogi 000 posseot ; oihilomloos De- 
cesse esset aliqoa etiam nooe esse 
lo rebos oorposcala, qoa ooodom 
porkolo teotata esseot, hoc est, qose 
acmdam devicta ac fracta fuisseot ; 
alieqaia jam oihii refici posset ex re* 
b«s iHssolutis, qoas SBteroam tempos 
ae iofiaitom «vom peoitas peremis* 
set : aut sajtem res ex oìhilo nasceo- 



tor, qood fieri oeqirìt. Atqoi repog* 
nat posse rem simnl dividi, et seter- 
Barn esse. Igitor adaiitteodoa est 
quid miolmom io rebus, qaoii ait 
seteroom et iosecabile. 

fhangnndis] Dissolveodis* SeiUett 
hssc dao, Bollaa esse fioem Toboa 
fraogeDdis, et, res io miaioMS 
resolvt, soot uoom et idem, 
si res Don resolvontor in BiialflMai 
quid, ergo aibil erit minfanaBi: .sin 
autem oihil erit mioimom, ergo crìt 
aliquid minimo «ious ; atqae ita nt 
dividi poteroot io iofioitas paitts. 
Qoo quid alMordius ? 

681 Omeant] Siot. vs. IM. 

58S Atf quoniam, fyc,] RepogMit 
enim rem simal esse taglleu et 
setemam, ut jam aranai. 

686 Deniquifjamy quoniam, ifc.] His 



DE RBRUM NATUftA LIB. I. 



1S9 



Cresceodis rebus constata vitamque tenendi; 

Et quid quaeque queant, per foedera naturai^ 

Quid porro nequeant, sancitum quandoquidem exstat ; 

Nec conmutatur quidquam ; quia omnia Constant 

Usque adeo, vari» yolucres ut^ in ordine cunct»^ 500 

Obtendant macnias generaleis corpore inesse ; 

Inmutabile materiae quoque corpus babere 

Debent nimirum : nam^ si primordia rerum 

Comnutari aliqua possent ratione revicta, 

Incertum quoque jam constet, quid possit oriri, 695 

Quid nequeat ; finita potestas denique quoique 

caBCtSs mcmiàmm mas jpecies ; et cum tUthiium «ti legiìm» Naharét q[md tpugqm 
im f99mmtj qmdte mon platini ; camque nikil naUetwr^ ^tumioM rea eumctit ita 
4Hm9ÌmUer mitmmt e«dem lemper, ni omnes aoe$, licet divenae, qnaeqiie tameD 
tar «rdnie w m utr e m t inesu tuis ctrporìlms «otas wpeàaUB : acUicet debeni eiUm ha- 
ben earpan prima materÙB non mutabUia, Etenim, n principia remm poeeemt 
t M f M 9 meda unUgri et viciseim euperoHt ueceiwe eat ni nun^ elinm non oerlnni «ìi, 
qmd fntffli nofct, gnidve non poMti; et qwnam modo tandem (tmttate potemtìm^ et 



o»^«»«^^^^>^»^^ 



Hi Boperscr. in Voss. vet. — 586 creecendU sic Vind. Voss. vet. et L. B. O. 
Uni. B, 1. 2. Ferr. Heine. 1. V. marg. 1. reliqiil ereoeendi, tenendi sic P. 
Vind. V. ed. Ferr. Th. Ra. Aid. Bodl. Voss. vet et L. B. Mus. B. 2. S. Caut. 
probante Bentleio : alii tuendL—òSl Sed Bodl. ^iicai Mus. B. 8.-688 Qnod 
▼• inarg. 1. ne9n#as Mns. B. 2. soncinm Voss. L. B. sed corr. quamdoquid Mus. 
B.2.— 689oojntiainr Voss. vet. et L. B. sed corr. in Voss. vet. commnnicatur 
V. «d. Bodl. fnondo omnia Gif. Par. Oryph. Delph. Fab. Bodl. Cr. Cont. Bas. 
V. ad. fi«dl.--690 Ad mdeo Bodl. et in ordine Bodl.— 601 Osimdnnl P. V. ed. 
O.TJi. Ra. Ferr. Mi». B. 1. 2. Oetendant vulg. genUalee Vind. V. marg. 1. 
torpori Mas. B. 2. S. Hav. et vulg.— 602 JmmobUee V. ed. Th. Ra. Bodl. Im» , 
mntabiU» Ferr. Vind. Voss. vet. et L. B. O. Cant. onognf material Bodl.— 604 
CMuntiori V. ed. Th. Ra. revineia Oryph. Nard. Bas.— 606 eonstat Ferr.— 

NOTJE 



16. vst. argumentnm ti. proponitur, 
^on itemm con6rmat prìna corpora 
■Mterhe solida esse, sen noe obnoxia 
iluohitioiii, sed imniatabilia et im- 
MMlalia. Id aoten arguit ex Naturv 
nnltfplicl constantia et inraantabiU- 
ttte, V. g. in proveheadis animantlbus 
ad certas usque acstatas viriuni, in- 
erementi, vitsque metas: in impri- 
mendis iisdem semper discrìminlbus, 
Botìs, ae maculis cnique volncrum 
generi per suas species. Quod qni- 
dem natura non praestitnra esset, 
obi principiis nteretor ccrtis, con- 
stantibos, immutabilibus, ac proludo 



«temi». Sic ntgri nascuntnr corvi 
ex nigris corvinls seninibos: tic 
cycni albi ex cycnels albisprìncipiit, 
qnla pnescriptam a natura legem 
constantissime servant. 

Generntim'] Vs. 21. 

Riddita ftmM\ Ut demoDStratini 
est snpra vs. 652. not. 

667 Per/<Mferannlnrat]ExlegnBa- 
tnrv, vel quasi ex beneficio ant paeto 
natnr». 

602 Materia corpae] Corpora pri- 
ma, atomos. 

606 Qrid poarit oriri, ift.] Hi 2. vss. 
potiti vunt sopra ti.TG. 



140 



T. LUCRKTII CARI 



Qua Dam sii ratione, atqne alte terminus bserens : 
Nec totiens possent generatim seda referre 
Naturam, motus, vìctam, moresqne parentum. 

Tiim porro^ quoniam est extremum quoique cacumen 
Corporìs illius, quod nostri cernere sensus 601 

Jam nequeunt ; id nìmimm sine partibus exstat, 

/nw alle posUus sU cuique rei ; neqne etiam qu» qne genera animantinin poiteni 
tam $€tpe imitari naturam, motwnes^ nUiimem rtl<r, oc giudia suoraiu parmlMm 
aecundnan suas species. Jam vero^ qìda ultimus aftex cujusque corporìs est a ti^n i rf, 
quod sennu nastri tandem wm valent perspicere^ istvd nimirum est ahsque parttbms. 



^»^^S»i^^^«^>^^>^^ 



596 aiique Ferr. V. ed. Th. Ra. Aid.— 597 Quanam Bip. Hav. Delph. utqtu Gif. 
Par. V. niarg. 1. hofreat Gif. Bip. Par. V. marg. 1. /urens Fcrr. V. ed. Th. Ra. — 
«08 Ncetotiens P. Vind. V. ed. Voss. vet. et L. B. O. Mus.B. 1. 2. Ferr. Th. Ba. 
Ald.de qua (icriptara sali» RÌt semel moniiisse. Wakef, toties viiIg.poMtai Mas. 
B. 8. V. marg. l.jpoisct V. ed. Th. Ra. Aid. P.— 699 Natura Bodl. mares9,wm* 
tu9ju€ Oottorp. fr. Vos». vet. et L. B. prò riclum Creech. leg. valhiai. — 000 
qumikimett P. Oottorp. fr. V. ed.Bodl.Vos». vet. et L. B. Mus. B.S.Caut. 
Onrplk Nard. Bodl. Cr. Vos8. niarg. est vnlg. abest cdd. qvotMàque ve! ci jwt f iit 
vufg. quoque Gottorp. fr. Vos». vet. et L. B. quodque P. Vind. Bodl. Mot. B. S. 
Ferr. Aid. Tli. Ra. et prò extremum Bodl. leg. eximum, — 601 CorporMm Ferr. V. 

NOTiE 



597 Hterens'] Sic va. 78. Alii ha* 
reaif dissyllabnni. 

§08 Generatim] Va. 21. 

&clo] Genera aniiDantiim, vs. 21 . 
468. Console indicem vocabiilorum. 

600 Tum porroy ^fc] His 16. vss. 
argnmentiim vii. continetiir, quo so- 
lidltatem et 8>ternitatem priiicipi- 
onim asnerit ex illortmi individua et 
insecabili natura. Doret enim in re- 
bus dari minimum quid, in quod rea 
pcrìinrsp resolvantur ; et quod rebus 
refidendia tanqnam aemen solidum 
ac «ternum reserVetnr. Quod ut 
facilina asaeqnaris, aciea Peripateti- 
eoa et Epicureoa cnm in aliia niultis, 
qam ad liane qnsationem non perti- 
nent, furo in bis maxime inter ae dis- 
aidere. Peripatetici ergo volunt 
omne corpna concretum ac genitura 
■ecari poaae in iniìnitaa partes, ncque 
nllaa uaque adeo parvaa 6eri posse, 
qain minorea 6eri posaint. Epicurei 
autem censent qnodlibct corpna non 
in eas dividi aeniper posse partea 
•xigaaa, qnse aemper minorea fieri 



queant : sed in minimaa tandem fc- 
carì partes, quae ulterlns partiri 
ncqueant, et quibua minores iraUtt 
fieri posaint ; adeo ut diviaioni taa- 
dem modna detur ac finta. Itaqoe 
Epicurei volunt omne corpna ad aub 
nsque apicem minui poaae, ut ille jam 
nec sub oculoa cadat, nec tecari 
poasit, aed caccum sit; ac partibnt 
careat, sitque minimum quid, quod 
in rebus tanquam prima et altima 
para sit ; id est, sit prironm prìnci» 
pium, ut ait Lucretius, quod natura 
reaervat rebua creandis ac refiden- 
dia; et nltimuin quid, in quod rea 
reaolvuntur. Illud antera minimum 
quid aunt corpora prima. Ergo cor- 
pora prima aunt seterna, aolida, et 
simpliciasima. 

Cacumen] Apex ultimua, in quiefai 
rea qnspque fini tur ; quaai dicat ' Mi. 
nimum in atomo case, qualero apicem 
anguli in acuta atomo concipimua.' 
Gassend, 

601 iSfiMut] Viaua, aut tactua. 



DK RBRtJM NATURA LIB. I. 



141 



Et minuma constai natura : nec fuit nmquam 

Per se secretom, neque posthac esse valebit; 

Alterius quoniam est ipsum pars primàque, et ima : 605 

Inde ali», atque aliae, similes ex ordine partes 

Agmine condenso naturam corporis explent. 

Qaae, quoniam per se nequeunt constare, necesse est 

Hserere ; unde queant nulla ratione reyelli. 

Sunt igitur solida prìmordia simplicitate, 610 

Quee minumis stipata cobaerent partibas arte ; 
Non ex illorum conventu conciliata, 



«1 eampo m tur ex minima mtiura ; neqiu wnquùm éeparaium exHtìi per u, neque in 
putermm poierii exiatere ; cum ipeum nt pan aUerùu rei ; et qnidem pare ìdiima 
«t pri9r ; et ciim deinde alÙBt attfue aiia partes pares ex ordine, adxmpUani nahh 
rem eorporia ciijnsqiie concreti per denaatum ccetum. Qua corpusculà, cum non 
putint exisiere per se separata, oportet ita coarctari illa, ut nuUo modo possint 
dis$ohn. Ergo principia Constant pura et solida natura, qnippe qua eotwctata 
partUms Jlrmiter cot^ungantuTf non qnidem quod sint coagmentata ex 



»^^^'^>^^^>^«^^^ 



cd.Tb. Ha. ittius P. Oottorp. fr. Vind. Voss. vet. et L. B. Mns. B. 1. 3. S. 
Cant. est aUquad vnlg. iliud quod Bodl. vnlg. etiam edd. Iiabent nostri quod,—* 
ora Mtrmn Mna. B. S.— 604 Per seeretum V. ed. Th. Ha. Per se eoncretum Aid. 
Oryph. marg. Bas. roarg. P. posthtc Bodl. V. ed. Tli. Ra. posthac Mas. B. 1 . 2. S. 
pmt kae Ferr. — 605 AUemis Aid. quoniam est ipsum p. p. et ima Bas. marg. 
fm wu im ipsum : prima quoque et ima Oryph. quoniam est ifc, Bas. quoniam ipsum 
ssmi primaque et Una Grypb. marg. Gottorp. tr. Heins. l. ipsum: prima quoqua 
H ima Nard. Bodl. Cr. quoniam ipsum primaque et una Voss. vet. 9. sunt i. pri- 
wuque et ima Bodl. pars deest etiam in Vind. V. ed. Ferr. Hi. Ra. Aid. Mas. 
B» S. et prò est V. ed. habet mal. — 607 Augmine Aid. Grypb. P. corpornm 
V. ed. Ferr. Mos. B. 2.— 608 nequeant V. ed. Tb. Ra.— 609 Mreas Ferr. 
Mrens V. ed. Tb. Ra. Harens Bodl. Mas. B. 3. Habere Vind. Ea esse V. 
marg. 1. nude V. ed. Vind. P. Gottorp. fr. Voss. vet. et L. B. O. Mas. 
B. 3. S. Cant. inde Mas. B. l. al vnlg. queat V. ed. Tb. Ra. Mns. B. 3. neque- 
mU Delpb. Hav. Bip. * nuUa P. V. ed. Bodl. Mns. B. l. Cant. reliqni uUa 
qsod coni queant stare non poterit.' Wakrf. — 610 Deest b. vs. In O. Mus. B. 1. 
—613 Non etiam Mns. B. l. uUorum P. Mas. B. 2. Aid. Delpb. Hàv. Bip. 
ilUntm Gottorp. fr. V. ed. Bodl. Voss. vet. et L. B. illarum Preig. ex conj.-^ 

NOT^ 



604 Secretuml Separatnm et dis- 
tinctnm a rebns concreti». Alorons 
•nim seorsim et sola per se existere 
aeqoit extra res concretas. 

605 Alterius] Nempe rerum con- 
cretarom, qu» ex atomis fiunt. 

Prima et ima] Prima qnidem, quia 
prìncìpium est primum rerum crea- 
tarum : ima vero sea ultima, quia in 
iUud, tanquam in oltimum quid, res 
rcsolvantiir. 



606 Similes partes] Id est, atomi, 
prima corpora. 

611 Qua minumis stipata, tfc] Hoc 
autem sensu dicit atomos mlnimii 
partibus stipatas esse, non quidem ot 
ex ullaruni rerum coetn ac concilio 
concretK sint, sicut ceterae res natu- 
re Constant ex coetu atomorum ; sed 
ita tantum, ut neque frangi neque 
dissolvi nllatenus possint. 



142 



T. LUCRfiTJl CARI 



Sed magis -alterna poUentia simplicitate : 

Unde neque avelli quidgaam, nec diminuì jam, 

CoQcedit natura^ reservans semina rebas. 615 

Praeterea, nisi erit minumum, parvissima quaeque 
Corpora constabant ex partibas infinitis : 
Quippe, ubi dimidise partLs pars semper babebit 
Dimidiam partem ; nec res praefiniet ulla. 
Ergo rerum inter summam^ minumaroque, quid escit? 6S0 

aKfMnim parHum conciato, ied quod pUiuB habewt immorialem téwpWgilrtwi, 
Hme fit nt Natura, qtUB servai in futurum principia ad res gignendas, muqtum 
smai futequoM ex illis detrahif OMt mmui, Prater keec^ si non erii miummm 
qnid in rebus, miiiiiiia quoque corpora componentur ex pmiibuM i n numer u MU tt u ^ 

È itmimj si pars dimj di a partis habebit semper partem dimidiam^ saoe — " 

fmkt Jmem. Igitur quiinaM ditcriininif esset inter maximam et -^ 



■^^^■^0^^**^*^ 



614 iM^ice dùntinci AHnd. Mii8. B. 1. S. jam P. Mns. B. 1. V. ed. tam Ferr. 
émUaiMi fvid Gif. marg. Gryph. Nard. denàmàiam, Gottorp. fr. wee ihàUmi km 
Bodl. Vo88. vet. et L. B. sed corr. — 616 nimium prò minifiiiiim Mas. B. S. Vind. 
—617 ex rebus Vind.— 618 par Preig.— 619 prafimet P. Vind. V. ed. Got- 
torp. fr. Mns. B. 1. 3. Cant. Voss. vet. Bas. Ferr. perfiniet vnlg. Diandit 
Mot. K, 2.— 620 nUnimam quid TIl Ra. miiitJitiiiiifitf P. in not. mMmmi fafe- 
MidMna. B. 2. quod Vind. Cant. quidensei? Delph. Nard. Mar. fM ìMhé 
Oryph. Bas. P. V. ed. Bodl. quod escit Sns. quod esset P. in not. V. iMurg, 1. 

NOTiE 



614 C/ade] Hinc fitnt: vel, quod 
maI«erÌBiyexqnibus,8npp.atoniis, ant 
corporibus illis primis. 

6fK Reservans'] Ne scilicet res ad 
nihilani redeant, ac ex nibilo fiant. 

616 Praterea^ nin erii, tfc] His IS. 
▼aa. argumentum viii. continetnr, 
quo prtmordia rerum solida et aeterna 
oste confinnat ex eo, quod necesse sit 
in rebus esse minimum qnid, ad quod 
cnm perventum sit, ulteriori divisioni 
locns non detur. Scilicet si qnodlibet 
corptisculum primum posset dividi in 
infinitas partes, id absnrdi i. seque- 
retor, quod parvissima corpora pos- 
lent dividi quoque in infinitas partes. 
II. Qliod qnaelibet pars minima minimi 
corpuscuU posset in duas partes sem- 
per dividi: et illarum quaeque pars 
dimidla iterum in duas partes secari ; 
et sic fieret progressus in infinitum, 
Bt aiunt. Hinc autem utrhnqne se- 



quetnr nullum esse discrìmea iatw 
minimum et maximum [oorpvs; em 
utrumqne partibns infinitis eomtareC. 
Quo quid absurdius ? Hinc ArcesQat 
Stoici» insnltans risum in scholia fecit 
de crure amputato, patrefacto, ot la 
mare projecto, c(lu>d ilU adanittertat 
ita posse exsolvi, et teti mari cfln- 
misceri, ut non modo Antigonl clii* 
sis per cms navigaret ; sed Xenils 
mille et ducentsB naves, cnm Irire- 
mibus Gnecorum trecentb, navalem 
pugnam in crure obirent. Hinc Fin- 
tarcbus ilind ridet, quod Chrjraippné 
admiserit unam vini guttnlam tot! 
mari permisceri posse. Hinc ilden* 
dum quod ala vel minimae mnsca loti 
coelo coextendi queat. 

Minimum'] Scilicet quod anpìlas 
non dividatnr, sen quo aliod mlnoa 
esse nequeat. 

620 Rerum summarn] Maximam rem. 



DB RBRUM NATURA UH. I. 



143 



Nihil erity ut distet : nam, quam vis funditas omnis 
Somma sit infinita, tamen^ parvissima quae sunt. 
Ex infinitis constabunt partibus seqae. 
Qnod, qaoniam ratio reclamat vera, negatqoe 
Credere posse animum, victos fateare necesse est. 
Esse ea, qoae nullis jam prsedita partibus exstent. 
Et minuma constent natura : quae quoniam sunt, 
nia quoque esse tibi solida, atque aBtema, fatendum. 

Denique, ni minumas in parteis cuncta resolvi 
Cogere consuesset rerum natura creatrix. 



625 



090 



\? Profecto non erit ratio, ewr differant; namqtte, Ucet omne utnvenum tit 
«MMio Mnihm ; rea tamai, qtuB wmt mtmMtf, parìier eantponeniwr ex pariiki$ 
i mw mmerm hUUim, Cui rei cu» vera mio repugnet, oc pemeget mentem poete ere- 
étn id ita esae, apmiet ut ipae camichu coi^eari» esse in rebai ea corpuacnla* 
^u» nmtfuam eomsteut atiquibus purttìmsy sed quas habetmi parvissimam nattiram. 
Ita fftal, tiìfi cenjitendttm est etùom iUa corpntcala esse solida aitqìie im* 
Tandma^ nisi natura rerum parens solita essetjacere^ ut res cumetat re» 



^^^^^^^^^■^^^ 



f aad eseit Voss. vet. sed man. ree. a»crìbitar in mari;. * lege essei,* — 621 Nihil 
aie Gottorp. fr. Voss. ver. et L. B. Mas. B. S. NU P. Vind. V. ed. Bodi. 
Mm. B. 8. Ferr. Th. Ra. Aid. Par. Grypb. Nard. Baa. Bodi. Cr. Non vulg. 
dMf^aie P. Yind. V. ed. Mas. B. 1. 2. S. Cant. Ferr. Aid. Th. Ra. disteni 
valg. ui diseit Bodi. Cr. ut discet Badi, aut distet Oottorp. fr. fundUur V. ed. 
Th. Ra.*~e24 Qmod sic P. Oottorp. fr. Vind. Bodi. Voss. L. B. Mns. B. 1. S. 
Fferr. V. ed. Th. Ra. Aid. Oryph. Nard. Bas. Quoi vnlg. non prò rotto V. ed. 
Th. Ra. Bodi. vero Mas. B. 2. aalMni prò vera Bodi. Ferr. --^25 Credere posu: 
emhd Lamb. vid. Not. Var. animi vind. Oryph. Nard. Bas. Heins. 2.-620 
Uem prteéUo Mus. B. 2.--627 eonstai Oottorp. tr. eonotaut Ferr. V. ed. Th. Ra. 
Bodi. Voss. L. B. Mns. B. 1. S. Hcins. 1.— 628 Ilio Mas. B.2. S. essel tòt Mas. 
B. •• seUdmU prò «otida oique Voss. Yet. sed sotìàaJt soperscr./otMdtan est Cant. 
V. nar^ l—- 629 Demqao si P. Vind. V. ed. Bodi. O. Mns. B. 1. 2. S. Cant. 

NOT^ 



682 iSbuMM] Id est, totom, nniver- 
MUB, iiDÌT«rsa natura. Loquitnr ex 
Bpicori sententia, qni universum vo- 
kdl eM« infinitnm : sed de bis ii. 
1646. et seqq. 

685 Awmmm\ Lambin. bene; hoc 
cat, qaempiaro posse in animnm indù- 
care. Ali! amait. Sane sic Inter- 
pasgendom esset: 'credere posse; 
animi victos/ &c. Quasi animi vietai 
sit, ratione animi eonvictns : sicut di- 
citar, spger animi, falsns animi, pen- 
deas animi, èie, sapp. ratione. 

629 DemupUy ni mtattmas, ife.'\ His 7. 
vsa* argumentnm ix. quo prima cor- 



pora solida esse ac setema confirmat ; 
nimimm ex eo, quod iterum necesse 
est esse in rebns minimum quid ; ali- 
as enim nusquam natura posset ex 
primis corpnscuHs quidquam jam re* 
parare ac re6cere. Ratio haec est, 
quia, si res creata possent ininfinitas 
partes perpetuo secari, quselibet para 
illarum in infinitas partes etiam dividi 
posset. At quse multis et infinitis 
partibus Constant, ea naturam pri- 
morum materiss corporum, hoc est, 
principiorum^sortiri nequeunt, id est, 
liabere coonexas varios, plagas, mo- 
tua, concursosi pondera, &c. Pri- 



144 



T. LUCRKTII CARI 



Jam nihil ex iUis eadem reparare yaleret : 
Propterea, quia, quae nuUis sant partibus aucta^ 
Mon possuDt ea quae debet genitalis babere 
Materìes, varios connexus, pondera, plagas^ 
Concursus, motus^ per quos res quaeqne geruntur. 
Quapropter, quei materiem rerum esse putanint 



685 



digerentur in parte§ parvissimas %e individuaf, mmquam eadem Natnra jnt B ti 
Tacere rem aÙqtutm ex Utis partibi» : eo gttod rei ttfcr, ^ìub eoruttmi fMèm 
partibìUf rum paluunt hahete ea, qua materia genitabilia debet babere, Dimimm 
diteraoe nexus, gravitatemi ictusj congresnu^ motùmes : per qua» res amda «d- 
mimstrantìir, Quamobrem, qui censueruni ignem esse frìma corpora r g n ww, d ex 



Par. Gryph. Sok. Nard. Bas. Ferr. Th. Ra. Aid.— 638 hmUm tic P. Vind. 
Gottorp. fr. V. ed. Bodi. Mas. B. 1. 2. 3. Cant. Voss. L. B. Bas. Gryph. Nard. 
mdli Voss. yet. sed nìdtis snperscr. multie vulg. qìt€B nliit Par. Gif. L. B. Coot. 
Sii8.«-634 Materiee tariot: connexMi V. marg. l. Materie» vagae \ . inarg.S. 
conexuB Gottorp. fr. pimdere Bodl. Y. ed. Th. Ra.— 636 quo» sic Muf. B. 1. 
qua» P. Vind. V. ed. Ferr. Th. Ra. Aid. Bodl. Voss. vet. Mu». B. 1. Orrph. 
marg. Heins. 1. Bas. qua Voss. L. B. Mos. B. 3. Cant. genuntur Voss. L. B. — 

NOT^ 



mordia enim rerum ad res gignendas 
vario nexu per se jiiugi: diverso pon- 
dero per se ferri ; variìs ictibus per 
se percuti : diverso concorsa per se 
convenire : vario mota per se agi de- 
bent, ut dispntabitur ii. 61. et seqq. 

632 NtfUts] Lamb. Jnfinitie; bene. 
Alii, uUis; hoc est, o/t^iiiòiis: verum 
etsi hiatos foret, qua uUi»; non ta- 
men male Alii ntiffis, pessime. 

633 Genitaìis . . . Materie»'] Corpora 
materiae, priroordia, vs. 63. 

634 Connexus] Cotiventns, congre- 
gationcs ; qus variae sant prò vario 
atomoram ccetn. 

Pondera'] Gravitatem,qnadeorsura 
feruntar atomi ad rerum concre- 
tiones. II. a 61. ad 333. 

Plaga»] Ictus exteriores, quibas 
atomi alise in alias incurrentes re- 
percutiantur ad alias rerum conerò- 
tiones: Uh. ii. ibid. 

636 Concursu»] Conventum, con- 
gressnm, quo atomi conveniunt ad 
rea gignendas : lib. ii. vs. 61. et seqq. 

Motu»] Qui duplex est : alter natu- 
ralis, alter reflexus. Hic, quo ato- 



mas una in aliam incnrrens reperct- 
titnr. lUe, quo atomus suo pondera 
fertur in diversa : lib. ii. vs. 8S. Val 
per motum intelligit mobilitatemi da 
qua lib. ii. vs.61. et seqq. 

636 Qttaproptery quei, tfc] His 70. 
vss. explicat simnl et refntat Hera- 
eliti sententiam de primis rerum 
principiis. Scilicet positis ac bena 
stabilitis primis suis principiis La- 
cretius, Ex nihilo nihil fieri : in Dihi- 
lom nihil reverti ; et Atomos case, 
simpHces, solidas, immntabiles, ac In* 
secabiles; jam ceterorum philoto* 
pliorum opiniones de rerum primor* 
diis explodit. Veteres enIm fera 
omnes vulgaria quatoor dementa, ig* 
nem, aèrem, aquam, et terram, quasi 
rerum concretarnm principia admiae* 
runt, cnm hoc tamen discrìmioe, at 
alii omnia quatuor ; alii trìa ; atti 
duo; alii unum ex his primordian 
esse voluerint. HeracIitusautem,qoi 
circa Lix. Olymp. an. ccL. U. C 
Coss. Val. Poplirola, et T. Lucretio, 
hoc est ante Christum natnm an. 
13. IV. natus Ephesi dicitnr, fiomitqae 



DE RERUM NATURA I^IB. I. 



145 



Ignem, atque ex igni summam consistere solo. 
Magno opere a vera labsi ratione videntur. 
Heraclitus ìnit quorum dux praelia prìmus, 
Clarns ob obscuram lìnguam magis Inter inaneis, 
Qaamde graveis inter, Graios, quei vera requirunt 
Omnia enim stolidei magis admirantur, amantque, 
Inversis quae sub yerbis latitantìa cemunt ; 
Veraque constituunt, quae belle tangere possunt 



640 



««• igne anuiare univergmm, ii sane videntur longe recestUse a veritaii, Quùrmm 
qaidem dmetur Heracliha animus naciifit certamina ; is autem nuignià est poHut 
iuer ignaroB propter obseura verba, qutin mter doctos Gracos^ qui htreatigani veri* 
taiem, Quippe etenim ignari minuUwr et amant potiiu eoa rea^ qutu vident latente» 
eeb vacainMe lartam Teraus retroqne mutalit ; et vohmt ea esse veroy qua queitni 



^^>^^x>^^^^^^^ 



636 materiiM enmmam Y. marg. I. Mns. B. 1. — 637 constittere ccelo Bodl. — 
638 Magnopere vnlg. — 639 Heraclitus {Scoteinos) quitiy quorum l^c, V. ed. sed a 
correctore vox Scoteinos deletaest.et prò quiti repositum init inveDiiur.oMteto 
Bodl. vukO.in Mos. B. 1.--640 Ctariua P. Vind. V. ed. Bodl. Mns. B. 1. 8. 3. 
Ferr. Tb. Ra« Aid. Clarius obscurans Unguam Oryph. marg. Bas. marg. P. sed 
in Dot. corr. ex vet. exempl. ob deest Gottorp. fr. P. V. ed. Mus. B. 1. 2. Ferr. 
Th. Ra. Aid. inter humnnos Bodl. tnter numos V. ed. Th. Ra.— &tl Quande gru- 
vis Graios inter Bas. Qimjii gravior Griyos inter Gryph. P. io not. Qmojii de 
Gn^ qui inter Grqjos P. V. ed. Th. Ra. Aid. de Grais Ferr. Quam gratis est 
inter a aperscr. man. nec. in Voss. L. B. Quam de gratis inter Grqjos Heins. 2. 
Quam deceat Grqjos inter qui vera loquuntur V. marg. 1. — 642 Omnia cum Mus. 
B. 1.— 643 Immersis Gassend. Versis Bodl.— 644 Votaque Bodl. bella BodL 

NOTJE 



Darii temporibus, volait unam et so- 
lum ignem esse primum rerum prin- 
cipium, ex quo cetera fierent, et in 
qnem concta referterentur. Hnnc au- 
tem, teste Laertio, generationis mo- 
dani is statnebat : * Omnia ex igne con- 
stare et in ignem resolvi. Cum aiitem 
omnia rarefactione et condensa tiene 
fiant, 6nere magna ex parte fluminis 
instar: ignem, cum densatnr, bumes- 
cere, et ita aèrem fieri: aerem, cum 
cogitnr, et congregatnr, aqiiam fieri : 
aqnam concretam, in terram verti : at- 
que hanc esse viam ad infimnm Tucum. 
Contra, terram ipsam fundi, ex qua 
fieri aqnam : ex aqna autem reiiqiia, 
Acc. Haec antem via ad supremum 
locum.' Variis autem argumeotis 
refutathanc opinionem Lucretius. 



637 Summam'] Universam rerum 
naturam : omne universum : vss. 26. 
236. 

639 Heraclitus] Qui Epbesi natus 
dicitar, ut monui ; qui temporibns 
Darii Persarum regi» fioruit ; quiqne 
multa Grspco cannine scripsit, quas 
Aristoteles prò testimoniis sappe tes- 
tatur. Vernm de industria stylura 
adeo obscuravit, ut vix ejns scripta 
intellìgerentur. Unde cognominatus 
est a Graecis éUonafhSf* tenebrìcosus,' 
Vitruv. II. Cic. de Fin. ii. et iii. 

641 Quatnde] Antiqne prò * qnani/ 
Fest. et Liv. i. et ii. Nardus nutera 
legit: Quam de Gi'ujis inter Graios: 
sed inepte. 

643 inversis verbis] Id est, vei a 
propria ad alienam siguificationem 



Delpk,etVur,Cku. 



Lueret, 



146 



T. LUQRBTIl CARI 



Aureis, et lepido qace sunt fucata sonore. 
Nam^ quur tam varise res possent esse, requio. 
Ex uno si suDt igni, pnroque, creatse. 
Nihil prodesset enim calidum denserier ignem^ 
Nec rarefieri, si partes ìgnis eamdem 
Nataram, quam totus habet super ignis^ haberent. 
Acrior ardor enim conductis partibus esset : 
Languidior porro disjectis^ disque sapatis. 



645 



650 



tangere guaviter aures^ et qiue stmi quasi obducta dulci iono, Etenim peto, pure 
ree queunt esse adeo diversa, si sunt profcenita ex mero et simpUci igne, Numque 
imUiU esset ignem fervidum condensari, aut rarescere^ si partes ignis haberent 
mmdem nahawn, quam totus ipse ignis habet. Etenim color esset ardentior, ti 
pt^es ignis essent densata: remissior autem esset, si di^uncta^ et disp^rsm 



^^^<^^^<»^^^>^^ 



y. ed. Mus. B. 2. Ferr. Th. Ra.— 645 furata V. ed. Th. Ra.— 646 curtam Ferr. 
— 647 Ex uno si Mus. B. 1. 2. 3. Lamb. et Turneb. Adv. xix. 15. ubi et 
Ex uro in Mss. legas. Ex uro Oottorp. fr. Voss. vet. et L. B. sed snperscr. 
Et nero in Voss. L. B. Ex uno in Voss. yet. Ex vero Delpb. Barb. vereqne 
creata Oottorp. fr.— 648 Deest enim Gif. Par. densarier Vind. Oryph. Heins. S. 
deserier Ferr.— 649 eadem Oottorp. fr. — 650 suus ignis Oryph. Delph. Nard. 
Heins. S. Mar. Bas. separ ignis P. in not. habere Oottorp. fr. Voss. vet. hirent 
Mas. B. 1. 2.— 651 conjunctis P. Aid. Oryph. marfr. esse P. ex conj. — 652 tfif- 
jeetiSf disque supaHs : sic Mss. Pii, Voss. L. B. et Cant. di^eetisqnej amoHi 
Vois. vet. di^ectis seque paratis P. O. di^ectisque superatis Oottorp. n*. v« ed. 
di^ectis et separatis Bodl. di^ectatisque supatis Vind. Mus. B. S. dtffecCafif 
tnpeniisque Mus. B. 1. di^ectimque separatis Mns. B. 2. disqm dpaHà'P, in 

NOTiE 



translatis yocibns, ?el praepostero 
ordine positis. 

646 Fucata] Metaphora est, ducta 
ab oculis ad atires ; fncus enim visu, 
•onnt anditu sentitur. 

646 NoMf quur tam variaf ifc.] His 
Itaque 10. vm, continetnr i. argnmen- 
tnm Lucretii ad versus Heraclitom. 
Arguii autem Liicretiits ex uno et 
solo igne tantam rerum, quae snnt, 
div«nttatem nasci non posse ; ncque 
alind ex igne oriri, nisi ignem. Nam- 
que ex ipso Heraciito nihil ex igne 
etiam gigni potest, nisi aat conden- 
latione, aut rarefactione. Atqui ex 
eondensatione ignis nihil, nisi acrior 
ardor, fieii potest : ex rarefactione 
pariter ignis nihil, nisi remissior ca- 
ler, oritur. Igitnr nihil ex igne, prae- 
ter ignem, magis aat mirras acrcm, 



oriri potest. Condensatus quippe 
ignis, ac rarefactUB, ?el deaiiilt eaaa 
ignis, vel igait naturam retinet : ti 
desinit esse ignis, igitnr igais non est 
rerum principinm : si naturam igwla 
retinet, ergo id tantum effidet, ut 
magis aut minus ardens fiat. 

648 Denserier] Denseri. Alil, 4m- 
sarier, Dicitor quippe denseo, ea: 
et denso, as. vs. S96. 6S7. 

650 Super ISums] Id est, ipte. Alli 
super, prò sap^ms, hoc est, cceleatis : 
vel super adverbialiter. 

651 Conductis'} Contractit, coodeii* 
satis. 

652 Diffeetis] Rarefaetis. 

J>i«^e sapalM] Tmeais, prò éimi- 
patisqiie : disanpatis autem antique 
prò dtssipatis, id est, laxatis, et non 
dennati. 



DB RERUM NATURA LIB. I. 



147 



Amplias hoc fieri nibil est quod posse rearis 
Talibus in caussis; ne dum varìantia rerum 
Tanta queat densùs, rarisque, ex ignibus esse. 
Id quoque, sì faciant admixtum rebus inane, 
Denserì poterunt ignes, rarique relinqui : 
Sed, quia multa sibi cemunt contraria inesse. 
Et fuo^itant in rebus inane relinquere purum ; 
Ardua dum metuunt, amittunt vera, viai : 
Nec rarsum cemunt exemptum rebus inane. 



655 



660 



essent a se invicem. Pneter hoc, nUùl eM quod puias posse fieri in ejusmodi 
rebms ; UaUwn abeti ut tam vnagna diversUas refwn possU fieri ex igmims candett- 
M<if, et rarrfàeHs» Si vero isti homines admUtant vacimm mixtum esse relms, 
sane ignes poteruntcondensarif et rarefieri : verum, <pùa vident tmUtas res repug- 
mare siUn in hac re, timide loqmmtur, et non audent admittere merum inane in 
tebita. Scilieet, dna» timent ingredi iter dijficile, relinquunt veram viam, Neque 



*^**i**^***#i* 



sot. Oryph. Nard. Bas. sequeparoHs V. marg. 1.— 653 quo posse P, Aid. — 654 
nee dum P. *Ald. neduwn Ferr. Bip. — 655 Tàntaque ex accensis Bodl. Tantaque 
mecmms V. ed. Th. Ra. Vind. Mns. B. 1. 2. S. TmUaque et accensis Ferr. 
ToMtm quidem accenris CaDt. Tanta quidem d. V. marg. 1. esset V. ed. Th. Ra. 
Caiif.->656 Jd quoque, si sic Oryph. Nard. Bas. Oottorp. fr. Y. ed. Th. Ra. 
Ferr. Aid. Bodl. Voss. ret. et L. B. Atque hi; si vulg. faciunt V. marg. 1. 
Bodl. aduiisto r. inani Nard. HeiDS. 9. taont Bas.— ^7 Densari Mns. B. %. 
aoBta varietate.— 658ceniafii Aid. contria V. ed. ' inesse: sic P. V. ed. reliqui 
M» vel mustt; unde fecere critici rh mussant Tulgarium edd.' Wakef^'-QSO/ugiunt 
Vind. Bodl. O^pb. Nard. Bu3,fugiani P. V. ed. Ferr. Aid. 111. Ra. Mus. B.2. 3. 
panini ei Hav. Bip.— 660 ver aulai Voss. L. B. sed corr. 9<r aula Voss. vet. verba 
«M teda Mus. B. 2. una V. ed. Ferr. Th. Ra. viai deest Mus. B. 3.— 661 exemih- 

NOTiE 



664 Variantia] Vartetas. Sic ut. 
f 19. a participio ' varians.' Sic ii. 
M. * retiuentia/ id est, conservatio. 
III. 864. ' repetenUa/ id est, recor- 
datio, &c. 

656 lé quoque, [Atque hi] sifaeiant, 
4v.] Hit 10. Tss. continetnr ii. argn- 
aientam adversna Heracliti senten- 
tiam. Scllicety etiarosi res canct» 
potsent ex igne densato ac rarefacto 
oriri, qnod Heraclito placuit, tamen 
igBis Heraclito nec densari nec rare- 
fieri potest, quia Heraclitus non ad- 
mittit inane rebus admixtom, slne 
quo res nec rarefieri, nee densari 
potsnnt. Namque ad rerum genera* 
tionem requiritur motns : ad motum 
lequiritnr inane. Densitas aatem et 



raritas sunt motns : ergo nbicuroque 
snnt, erit et inane. Igitnr utrobique 
tnrpiter hallucinatus est Heraclitus, 
et dum ex igne solo cuncta fieri volnit, 
et duro inane rebus non admisit. Sunt 
qui legnnt, Id quoque si/aciant. Idem 
sensns. 

Sifaciant'ì là est, si ponant et sta- 
tnant inane esse mixtnm rebus. 

Admixtum rebus inane'] Supp. esse. 
Lamb. admixto rebus inanL Idem sen- 
tns. 

668 Inesu [AfassonO Haprent, ti- 
mide loqunntur. Sic vi. 1177. Alii 
Inesse: alii esse. Lambin. tnu/tft. 

660 itrdiia, vera viai] Id est, ar- 
dnnm, et verum iter. V8. 355. 



148 T. LUCRETU CARI 

Omnia dcnscri, fierique ex omnibus unum 

Corpus, nibil ab se quod possit mittere raptim^ 

^stifer ignis utei lumen jacit, atque vaporem ; 

Ut videas non e stipatis partibus esse. 665 

Quod, si forte ulla credunt ratione potesse 

Igneis in coetus stingui, mutareque corpus ; 

pariter videni cunctas res condensari, suhlato vacìio e rebus ; et ex omnibu» rebas 
fieri vnwrn natw'am, qiui non taleat creare^ et/undere tUiquid ex se ipsa, sicui ignit 
calidus emittit lumenj et calorem. ; ita ut cemas ignem non constare partilna con- 
densatis. Quod si/ortasse putant aliqua de causa ignes posse extingui in concili' 



tum P. V. ed. Ferr. Aid. Th., Ra. Mus. B. l. 2. S. Cant. exemto Oottorp. 
fr. Vo»s. vet. et Li. B. rerum P. tmine Gottorp. fr. Ferr. V. ed. Th. Rtu 
Aid. Bodl. VoM. Tet. et L. B. Cant. inani vulg. — 662 densari Oryph. 
Bas. Mas. B. 2. 3. Vind.— 663 nikil: sic Voss. vet. et L. B. Vtnd. V. 
ed. Ferr. Tb. Ra. nil vnle. ad se Mas. B. 2. raptim P. Mas. B. S. Aid. 
Hav. Bip. rapiis Gottorp. fr. Bodl. Voss. marg. Voss. vet. et L. B. Mas. B. 
1. Cant. raptumWind, V. ed. Mus. B. 2. Ferr. Tb. Ra. Sus. Heins. 1. Bas. 
niarg. natum Gryph. Delph. Nard. Heins. 2. Bas. — 666 uìla: sic P: et vere, at 
pntem, quamvis alind quiddam sublatere innnere videantur Gottorp. fr. 
Voss. vet. et L. B. dantes mia, et Vind. V. ed. Bodl. O. Mas. B. 1.2.S.Cant. 
trnii, literarnmductibus prorsusconsimilibns. Wakef, raJtioni Gif. — 667 Igni» 
Ferr. V. ed. Tb. Ra. ccetus Gottorp. fr. P. Voss. vet. et L. B. Cant. 
Gryph. caiu V. ed. Bodl. Mus. B. 1. 2. intextos prò in cwtus Vind. in iecin 
Mus. B. 2. et interitu in marg. stringi P. V. ed. Tb. Ra. Aid. Bas. V. marg. 1. 

NOT^ 

663 Quod possit miitere raptim [na- 666 Quod, si forte , ^.] His IO. vsi. 
iKm] Quod possit aliquid generare, continetur iii. argunientuni adversns 
Scilicet, ut monuiy ad hoc, ut fìant Heraclitnni. Instatergo Lncretiusel 
rerum motus, requiritor inane : sed ait ignem, quod esset primum remm 
raritas et densitas sunt motns: ergo principium,non posse neq uè estingui, 
ubicumque et quandocumque sequun- neque mutare suam naturam, cnm ad 
tur, debet adesse inane: sed Hera- rerum concretionemconcurreret, quia 
clitas et ejus sectatores negant inane, rediret in nihilum. Corpus enim slm- 
Igitur nullus illis pbilosopbis motus plex, et primum, qualis est ignis He- 
erit futurave mutatio ; atque ita nul- raclito, non potest routari, nisi abe- 
la rerum generatio, cum non admit- undo in nihilum. Atque adeo res non 
tant inane. Immo omnia fient unum ex igne jam, sed ex nibilo fierent. 
corpus solidum, atque compactum, Igitor necesse est ut rebus frangen* 
quod nullam rem procreare possit : dis snpersit aliquid, quod frangi ac 
sed ignis lumen ex se emittit, et ca- mutari nequeat, ne res nihilo refici- 
lorem. Igitur ignis non est solidum antur. 
corpus, et sine inani. Potesse"] Antique, prò ' posse.' Lo- 

Raptim [Natum] Alii raph'm, id est, cil. v. et Plaut. eo verbo integro 

celeriter, continuo : alii raptum, utebantur, potsum, poteram, potes« 

665 Stipatis] Solidis, et vacuo ex- sem, potesse, &c. 

pertìbns, plenis totis, et compactis. 607 In ccetus] In conciliatu, in con- 



DB RERUM NATDRA LIB. I. 



149 



Scilicet ex nulla facere id si parte reparcent, 
Obcidet ad nihilum nimirum funditus ardor 
Omnis, et ex nihìlo fient quaequomque creantur. 670 

Nam, quodquomqae suis mutatum finibus exit, 
ContiDuo hoc mors est ìllius, quod fuit ante : 
Proìnde aliquid superare neccsse est incolome ollis. 
Ne tìbi res redeant ad nihilum funditus omnes> 
De nihiloqae renata virescat copia rerum. 675 

None igitur^ quoniam certissima corpora quaedam 

ahf, H eontertere natìtram snam, hoc eti, fi velini facere istud quavU ratione; $eir 
licei omiÙM calar ignis perimetur omnino iisque ad nihilum^ el cuncla res procrea 
abuntmr ex nikUo, Elenim id omne, quod mutalur et efp-edilur e limilibua ma 
Datar», tubilo JU interihu ^ue ipsiu», quod futi anlea : alque adeo oporlel aliquid 
iàmiutainU tupereete illit rebus, qiis intereiint, ne res cuncla reverlanlur libi 
Mo ud niiHuMf et ne muUUudo rerum ilerum nascalur et tigeal de nihilo, Jam 



muimre Vind. Cant. musare Gottorp. fr. Voss. L. B. Miis. B. I. 2. 3. V. 
marg. 1. mussare Ferr. Caiit. O. ma»sare P. V. ed. Tb. Uà. Aid. Grypb. Nard. 
Bat. mistare V. marg. 2. san/ptinis ureque prò slingui mulareque Voss. vet. — 
668 nuUa: sic Vind. V. ed. Ferr. Tb. Uà. Bodl. \oss. vet. et L. B. O. Mus. B. 
1.2. S. Cant. ulta Bìp. Hav. Delph. ima Gif. marg. Gryph. V. una Bas. marg. 
Aid. fcMus. B. l. parce Cant. rrporctni Gif. P. iu net. receplanl Voss. vet. 
P. in not. receplent Grypb. Deipb. Nard. Mar. Bas. Hein». 2. parareni 
Oryph. marg. Aid. parcere porceni quidam codd. P. parcere parenl V. marg. 
1. pòrte reporteut V. marg. 2. — 669 OccidU V. ed. Th. Ra. Bodl. in mirar 
Cant. funditur Gottorp. fr. Voss. L. B. 8«'d corr. arbor Voss. vet. sed corr. — 
670 et deest Bodl. Mus. B. 2. ex deest Gottorp. fr. fiunl Nard.— 671 muiiia- 
lus Gottorp. fr. V. ed. Voss. L. B. Ferr. Th. Ra. Mus. K. 3. sedibus exit V. 
marg. I.— 672 more Ferr. morte Mns. B. 1.— 673 aliquod P. V. ed. Ferr. Th. 
Ha. Aid. Gif. marg. olUs i. e. f^òiis vs. 667. sic P. Viiid. V. ed. Voss. vet. et 
L.B. Mus. B. 1. 3. Ferr. Aid. Gif. Par. Grypb. Delph. Bas. Lamb. Nard. 
reliqniautem oUi,Wakef, — 674 miuin Aid. Bip. DcIph. Hav.— 675 ^ae deest 
V. ed. niHUo nata revirescai Bodl. vieescat Gottorp. fr. Voss. vet. et L. B. — 

NOTiE 



cilio, in remm concretione. 

Stingm] Interire, desinere esse ig- 
nei, in allnd corpus ma tari 

Mulareque corpus"] Naturam igneam 
amittere, et aliam sortir!. Alii legunt 
■uuMrf , quasi solìdare : male. 

668 Facere Ut] Hoc est, Igues stin- 
gili in ccetu, et mutare corpus. 

Reparcent [Receplent'] Concedant, 
velint, admittant. Alii rcparcmf, quasi 
non parcent, non improbabunt. Alii, 
parareni. 

671 Nam, quodquomqMCf fyc] Hi 2. 
VIS. repetuntnr ts. 792. 



673 Incolome'] Immutabile, quod 
frangi ac mutarì nequeat. 

OUis] Antiqua ticriptio, prò ' illis.' 
Virg. JEn. I. ' Olii snbridens/ 6cc, 

674 Nihilum [^Nt/iim] Nihilum, sic- 
ut * nil/ et ' nihil:' ita * nilum,' et 
* nihilum' usnrpat Lucretius. vs. 206. 
Nisi prò Sponda-o posuerit Anapaea- 
tnm, nempe nìfliYlùm, prò nìl&m; 
quod ipsi familiare est. 

676 Nunc igilur^ quoniam, S^J] His 
15. vss. contiuetur iv. argumentum 
adversus Heraclitum. Scilicet con- 
cludit Poèta superesse rebus corpus* 



150 



T. LUGRBTII CARI 



Santy quae conservant nataram semper eamdem, 

Qaornm abitu^ aut aditila mutatoque ordine» mntant 

Naturali! resy et convortunt corpora sese ; 

Scire licei, non esse haec ignea corpora reram* 680 

Nihil referret enim^ quaedam decedere^ abire, 

Atque alio adtrìbui, mutarìque ordine, quaedam. 

Si tamen ardoris naturam cuncta tenerent: 

Ignis enim foret omnimodis, quodqaomqne crearet. 

Veruniy ut opinor, ita est : sunt qnsedam corpora» quorum 

Concursns» motus, ordo^ positura^ figurae» 686 

Ecficiunt igneis» mutatoque ordine mutant 

erge, ocM eerii$nma qutedam corpu$cula tini, qmtB serranf perpehto «Mdm «■!«- 
nan, fmrum diaeestUj vel conventu, et ordme variaiOj res vtaritmi ■■lir— y 
ti emyara creata mutavi seipsa in alia corpora ; ctmvenU ue§m Uh cmjmaaà^ 
prima rerum non esse ignea, Elenim nihÙ prodesaet alia discedere et exire ; 
aliave a^jungi ; alia vero transponi ex ordine ; si nihilominus singula eomervannt 
naturam integrarli ipsius ignis. Namque id omne, quod ignis jfroerearet, ftrei 
taiuM ignift. Sed sic se res habet, ut puio : sunt certa corpuàcukif ^aorv» esn- 
ventuif molto, ordinaiio, positio, et forma generani ignes ; et qu», sféimt irmu» 



* * ^^^^ ^ ^^^ ^^ 



678 kàbitu atque Bodl. — 670 corpora rerum Nard. Heins. 1. — 681 rrferi MsS. 
B. 8. rfferet Ferr. descedere Gif. discedere Mar. Oryph. Heins. S. Vind. ilctciii- 
dere Oottorp. fr. Heins. 1. P. V. ed. Bodl. Voss. L. B. decedere a pr . man. aed 
corr. Voss. vet adire Oryph. Nard. Heins. S. Bas. — 682 aUo P. Vind. V. ed. 
Mas. B. 1. 2. Voss. vet. et L. B. aita vulg. ordine fModojii Heins. 2. — 68S Si 
imiium P. V. ed. Ferr. Th. Ra. Aid. O. Mus. B. 1. 2. tandem il. orftor» Got- 
tolp. fr. Voss. vet. sed corr. tenerci Bodl. — 684 omutntodas P. Oryph. Delph. 
omni* modis Lamb. tmimodicf Oryph. marg. P. in not. crearsi P. V. ed. 
Ferr. Tli. Ra. Aid. Bodl. Voss. vet. et L. B. Mos. B. 2. Gif. Par. Oryph. 
Delph. Nard. Bas. creareni vulg.— 685 Vocab. Ha est absnnt Mns. B. t. — 
686 nota Cant.— 687 ignis Ferr. V. ed. Th. Ra.-^88 similata : sic P. V. ed. 

NOT^ 



cola alia, quam ignem ; qnonim abita 
et accesso, variaqne positura, ipse 
ignis, et cetera omnia fiant et Inter- 
eant; et quae neqne igni tamen, ncque 
aliis rebus luisimilata sint ; hoc est, 
quse neqne ignea sint, ncque alia natu- 
ra, quae valeat sensus nostros tangere 
per aliqnid, quod ex se mittat. Si vero 
ex igne cuncta fierent, nihil sane pro- 
desset illoriim corpnsculorum aditus, 
aut positio varia ; cum per haec novaa 
rerum aliarum concretiones fieri pos- 
•ent ; sed quicquid crearetur, id to- 
tofl igoif foret, quoniam ex igne nihil 



nisi ignis procreari potest. 

681 Decedere^ Recedere, secedere. 
Alii discedere. Alii Descedere, 

682 Adtriìfui] Addi, acceder^ 
684 Onuitmoi/ts [Omatmotfas] Dm- 

nino totns. Dicitnr enim Omni- 
modus, a, um, sicnt Unimodas, a, 
um: Ommgenus,a,um: Omnivagns, 
a, um, passim apud Lucret. Alii 
omftimodts, prò omnibus modis. 

686 CoNcarsiM] Conciiiatus, con- 
gressns, &c. 

687 Muiant Naturam'] Hocest^non 
eandem rem generant, quam antea. 



DB RERUM NATURA LIB. I. 



151 



Naturam : neqae sani igni similata^ neque uUa; 
Prseterea reij qu» corpora mittere possit 
Sensibus, et nostros adjecta tangere tactus. 

Dicere porro ignem res omneis esse, neque nllam 
Rem veram in numero rerum constare, nisi ignem^ 
Quod facit hicc' idem^ perdelirum esse videtur. 
Nam contra sensus ab sensibus ipse repugnat. 



m) 



posilo, variani talem naturam ; et qua nec assimiUa $unt igni^ nec alteri etiam 
reif qua queat emitteie nlla corpuscula ad nostro» sentus, ei jactu suo percutere 
leDium noatri tuctuM, Dieere autem ctmcttu ret eue iguem^ neque uUmm rem 
fferam esu tu eumma rerum, praier ignem, quod hic idem Heraclitu» dicit, ree 
ett yuie inepta, Etenim ipse pugnai advenut eensus duni taiueo argamentauir 



Bodl. Mu8. B. 8. Ferr. Th. Ra. Aid. Delph. Nard. Heins. 2. Bas. timulata 
▼alg. nee V. marg. l. uUi P. Vind. V. ed. Ferr. Th. Ra. Aid. Miis. B. 2. 
CaDt.--689 rei : sic P. Vlnd. V. ed. Mns. B. 1. 2. 3. Cani. Ferr. Th. Ra. Aid. 
fvlivnlg. ooM^eV. marg. 1. Ferr. Th. Ra.Ald.V. ed. P— 690 ojerta Vlnd. V. 
ed. MnH. B. 1. 2. S. Ferr. Th. Ra. tùactum O. attactu V. mari;. 1. tangare Ferr. 
— 091 Dieere rique neque Mas. B. 1. porro sequi rem V. ed. Th. Ra. eequi re» 
Aid. ^^iMrBodl. ot^tt^ Vind. «t ^aam Mns. B. 2. si quem Mns. B.3. nec V. 
narg. 1. esse deest Vind. V. ed. Kodl. Ferr. Th. Ra. Mas. B. 1 . 2. 3. ignenem 
VoM. vet. sed superscr.vera lect.— 692 Naturam prò Rem v«Ta/« Fab. Re ve- 
rm Bentl. nec prò nisi et rem prò rerum V. ed. Th. Ra. neque Mas. B. 2. ignis 
P. in Dot. — 6& hoc idem Orypb. Bas. marg. P. Mas. B. 2. peì'dtUruM V. ed* 

NOTiE 



088 iSmnia/a] Assimilata, cognata, 
similis natar». Alii simulata^ prò si- 
mUatm^ sicut vs. 612. dissupatis, prò 
dimipalis, Hic autem sensas est. 
qnod prima corpora neque ignea con- 
•tent natura, neque alia, qu» possit 
aeosns nostros tangere per aliqnid, 
qaod ex se mittat ; sunt enim illa 
corpora prima simplicissima, et indi- 
fidua. 

UUeeì Antique, prò nlli, dat. 
Sic apud Varr. vi. de L. L. ' tota?,' 
prò toti. Ter. in Heaut. ' alterae,' 
prò alteri. Cic. de Divin. ii. * alias ' 
in geni!, prò alias. Lucret. in. 032. 

091 Dieere porro ignem, tfc,] His 
ll.vs8.continetar v.argumenturo ad- 
versaf Heraclitum, ipsumque suo, ut 
atanty telo conficit. Heraclitus enim 
credit ignem non nisi sensibus, v. g. 
tactOi cognosci ; qaodj qnidcm ve- 



rum est. Quid enim me doret, ignem 
es»e calidom, nisi aensns ? Is autem 
non vnlt celerà dementa seque sen- 
sibus cogno»ci, puta aèreni, aquam, 
terram; cum tamen ea non miuus 
sensibus cognoscantur, quam ignis. 
Igitur valium est ac ineptum Hera- 
cliti argumentum ; imrao delirat 
ipse, qui admittat sensus eoa, per 
quos ignem cognovit : alios vero 
labefactet, per quos reterà alia eie- 
menta non mioas innotescant. Rite 
antem arguit, qaod jam docaerat vs. 
424. sensas non esse fallaces, sed in 
iis prìmam rerum fidem niti atqae 
fundari. 

693 HiciT] Heraclitus. 

694 Cantra sensus] Quiscilicet ce- 
lerà sentiaut, pra&ter ignem. 

AJb sentiìms] Per qnos nempe He- 
racUtos ipse cognovit ignem. 



152 



T. LUCRETll CARI 



Et labefactat eos^ unde omnia eredita pendent ; 695 

Unde hic eognitas est ipsi, quem nominat ignem. 

Credit enim sensas ignem cognoscere vere; 

Caetera non credit^ quae nibilo clara minus sunt : 

Quod mibi quom yanum^ tam delirura, esse videtnr. 

Quo referemus enim ? quid nobis certins ipsis 700 

Sensibus esse potest? qui vera» ac falsa» notemus? 

Praeterea» qua re quisquam magis omnia toUat» 
Et velit ardoris naturam linquere solam, 
Quam negetesse igneis» summam tamen esse relinquat? 

ah ipsis BennbuSf et deitruit illos sensas, a quihus omniOf qn» creduntur, pendetti ; 
et a quibus hic ignis, quem appeUai ignem, notua est tpn. Nawque is puiat ipsoi 
$entU8 vere notcere ignem: non putat aatem eos noscere alia elementa, qum 
tamen non minua cognosaminr. ' Quod qnldem videtur mihi non solum falàanf 
aedttiam itieptum. Eienim cui credemu» de rernm cognitione P Quid nos |Mf- 
aumus habere certius, quam ipaos nentus, ui cogno$eamu$ ea, qiite vera et fafm 
snnt ? Deinde, quid est cvr aliqms removeat potiua alia elementa e nnmero prìn- 
cipiorum, et malit relinquere unicam naturam ignii, quam contra pemeget e$oe 
nataram igni$^ et Unquat tamen numerum aliorum elementorum ì Eienim par 



Ferr. Tb. Ha. Bodl. Mas.' B. 1.— 694 a f(^<ìfr«sBodI. — 695 nuneomnioMm, 
B. 2. perdent Cant.— 696 9111 nominat P. Vind. V. ed. Bodl. O. Mns. B. 1. 
Ferr. Th. Ha. Ald.Oryph. Nard.— 698 qua nihilo : sic Gottorp. fr. Voss. vet, 
et L. B. Cani, nihito qua vulg. — 699 Quod nisi Bodl. ^mr«niipii Bodl. V. 
marg. 1. Mas. B. 1. — TOO Quid referemus Orvph. Nard. Heìns. 2. Bas. P. 
quod nobis Gryiph, Nard. Hfins. 2. P. V. ed. Ferr.Th. Ra. Aid.— 701 qui 
vera: sic P. Vind. V. ed. Ferr. 111. Ra. Aid. Voss. vet. et L. B. O. Mns. B. 1. 
2. 3. Gif. Par. 9110 vnlg.— 702 toUant V. ed. Tb. Ra.— 703 Et rebit V. ed. Th. 
Ra. Bodl. so/«iM Gryph. Bas. marg. — 704 summam deest Gottorp. fr. Vosa. 
vet. ignem iawten Voss. L. B. sumam Ferr. tantum prò tamen V. marg. l.-^70S 

NOTiE 



696 Ipsi] Heraclito. 

098 Catera"] Vel elementa, puta 
aerem, aquam, et terram; qnie ab 
aliis philosopbis reponuntiir in nume- 
ro principionim : vel ceter» res om- 
nes, qnae sensibas seque cognoscun- 
tor, ac ipse ignis. 

700Q«t[Qiio] Adqaid?SicYs.424. 
ubi hanc sententiam jam protalerat. 
Sic etiam vs. 122. Sic, 

702 Pr (eterea, qua re quisquam, ^c] 
His 4. Tss. ultimom argnmentum ad- 
versus Heraclitam proponi!; aitque 
non esse cur Heraclitns ignem esse 



velit primnm rerum principiam,qnam 
cetera elementa vnlgaria, aèrem, 
aquam, et terram. Addit aatem 
apqaam esse dementiam [ponere bvc 
alia in numero primordioruro, et tol- 
lere ignem. Quod quidem alit fa* 
ciunt, contra quos jam assnrgit. 

Omnia'] Cetera elementa, nempe 
aèrem, aquam, et terram. 

704 Igneis [Ignis] Sappi, natn- 
ram. Alii ignes. Idem. 

Summam] Numerum aliorom eie- 
mentorom. 



DB RBRUM NATURA LIB. I. 153 

JBqua videtar enim dementia dicere utramque. 705 

Qaapropter^ quei materiem rerum esse putarunt 
Ignem, atque ex igni summam consistere posse ; 
Et quei principium gignundis aera rebus 
Constituere ; aut bumorem queiquomque putarunt 
Fingere res ipsum perse ; terramve creare 710 

Omnia^ et in renim naturas vortier omneis ; 
Magno opere a vero longei deerrasse videntur. 
Adde etiam^ quei conduplicant primo rdia rerum^ 

thUtitia videtur esse, dieere hoc utrumque, Quamofrrnn, qui censuerunt ignem 
ttseinincipimm rerum, et rerum naturam universum posse fieri ex igne; et qui 
etìam pwuerunt aera materiem rerum creandarum; aut qui crediderunt aquam ipsam 
ex seipsa progignere res ciinctas ; aut terram gignere cuncta, et mutari in cìtnctas 
naiuntM rerum : ìi sane videntur multum et proeul aberrasse a vera ratione. Ad» 
juage bis quoque eos^ qui geminant principia rerum, addentes nimirum aera igni. 



Neqme V. ed. Ferr. Th. Ra. Bodl. Mus. B. l. 2. iVe^aa Mas. B. 3. seqaebatnr 
dein ut et in Oottorp. fr. et in.Bodl. h. vs. Neque ignem neque aa-a neque hu- 
msrem principia esse. In V. marg. sic ieg. Ignemque, aera terram, humorem 
prìMcipia esse. In Voss. L. B. Ieg. (vernm in marg. ascrib. esse Capitalam, 
L e. summariam) Neque ignem, neque aera, neque umorem principia esse, Leg. 
fi In Voss. vet. obi non deletar. Tres seqq. desunt Bodl.— 708 princium 
Ferr.— 709 Cemstituerem V. ed. Constituerunt Ferr. putantur Oottorp. fr.— 
710 rts ipso» P. Bas. marg. Gryph. marg.Th. Ra. Aid. Oassend. ipsam V. ed. 
ierramque Ferr. Bodl. terrace Mns. B. 2.S.— 711 verti Voss. vet. et L. B. sed 
in Vos». vet. emend.— 712 Magnopere vnlg. longei Voss. vet, et L. B. 
Cant. deerasse Cànt. Lamb. Créech. derrasse Gottorp. fr. Voss. L. B. 
Ingique derasse Voss. vet. longeque emissa Bodl. longe dormisse V. marg. 1. 

NOT^ 

706 Qutqtropter, quei, tfc.] Hìs 7. gii nnllum ex physicis posaìsse ter- 
vsa. non uoum tantum Heraclltum ram rerum principinm. Sic et Ma- 
vinltatis argait et deraentiv, qui re- nil. 1. 132. et seqq. horum non meroi- 
rom primam materiem statuit esse nit, dum ceteros meniorat. 
ignem: sed et ceteros pariterdeli- 707 Summam] Universam rerum 
rare ait, qui vel aera, vel aquam, vel naturam. 
terram volunt esse rerum primordia. 711 Vortier] Verti, mutari. 
In bis antem arguit Anaximenem Mi- 713 Adde etiam, ^c] His 116. vss. 
ietium, qui, testibus Plutarch. de ceteronim philosophorum, sed unius 
Plac. Phil. et Cicer. i. N. D. dixit praesertim Empedoclissententiam re- 
aera esse, ex quo solo et primo ce- futat, qui non unum e quatuor vulga- 
tera gignerentur. Arguit et Thalem ribus elementisysed aut duo, aut tria, 
Milesium, qui aquam voluit esse pri- aut quatuor simul statnerunt esse 
mam rerum materiam, testibus Cic. prima rerum principia. De bis jam 
et Plut.ibid. Arguit et Pberecydem, sigillatim. His itaque 4. vss. priori- 
qnl terram statuit rerum principinm. bus notat tantum borum omnium di- 
Qnanquam Aristoteles Met i. scrip- versas opiniones. 



154 



T. LUCRBTJI CARI 



Aera jungentes igni» terramque liqnori ; 

Et qaei quataor ex rebus posse omnia rentur, 715 

£x igni, terra, atqae anima» procrescere, et imbri ; 

Quorum Agragantinus cum primis Empedocles est : 

(Insula quem triquetris terrarum gessi t in oris ; 

Quam fluitans circum magnis amfractibus» sequor 

Olii terram aqua ; et qui jnUant cunctas res procrearì posse ex his quatunr reimM^ 
nempe ex igne, ierrty aere, et aqua ; quorum inter primo» Empedocles Agrigem' 
tinus habetur, quem scilicet insula illa portavit in suis trianfuùtribusfiniku» ter" 
rarum, circa quam lonium mare circumfluens magnis et sinuosis flexibus irrigat 

ìongeque crasse vnlg. — 716 Terra vento procrescere Bodl. Terra atque omnia V. 
ed. Terraaue atque anima Mus. B. 2. animo Tb. Ra.— 717 Agragantinus : nìe 
Oottorp. nr. Voss. vet. et L. B. (sed in Voss. vet. corr. AgrigentiMu) O. Mot. 
B. S. Cant. Agrigentinus Mus. B. 2. Gif. Par. Delph. Agrigitinus Th. Ra. 
Acragentinus viilg. AcragantiKUS i acragan dos V. ed. eum patrie Th. Ra. eum 
pris\, ed. Eupedocles V. ed. Tli. Ra.— 718 trivetris Vind. nioris prò in orlo 
V. ed. — 719 ac /ractibus longi Gottorp. fr. aefractibcequor Vosa. vet. sed corr. 

NOTiE 



714 AJèra jungentes igni] Sic CEdo- 
pides Chins. 

Terramque liquori] Sic Xenoph»- 
nes. Porro et ArmeDidea ignem terras 
jnnxit : et Hippo Rhegìnus atqne 
Arcbelaoa ignem Jnnxernnt aqnse : et 
Onomacritus ignem, aquam, et ter- 
ram simal posuit priraordia rerum. 

715 Et quei quaiuor, i^J] Empedo* 
ole» inprimis, cnjns opinionem nomi- 
natim refutatiirus est. 

716 Anima] Aere, qui flatus, spi- 
ritos, et anima est. Sic Virg. Eclog. 
VI. 32. 'Semina terrarnmque, ani- 
msqne, marisque fuiss«rnt, Et liquidi 
aironi ignis,' &c. 

Imbriì Aqua. Sic vs. 784. 

717 Quorum Agragantinus, ifc] lìì% 
18. vss.prins laudes et nationem Em- 
pedoclis praedicat, quam illius de pri- 
mis rerum principiis sententiam ex- 
plodat Hunc antera e Sicilia oriun- 
dnm memorat, qu« insula est notissi- 
ma, cum propter roontis JEtnm flam* 
mas sursum eruptas, cum propter 
vastos gurgites Charybdis et Scyllas, 
atqne etiam propter rerum et Iiomi- 
num copiam, qua bene olim munita 



fuit. Verum, nihil usqnam pneclari- 
ns habnisse predicat banc insniami 
quam Empedocleni. Scilicet natns 
est hic Agrigenti in Sicilia : Metonia 
notissimi fuitfilins: floruit circa 84. 
Olymp. hoc est an. circiter 404. ante 
Christnm natuni : Euripidi et Par- 
menidi costaneus: qnem nesciaa poe- 
tasne inter, an pbìlosopbos annnme- 
res ; quippe qui eleganti Carmine 
scripserit de rerum natura. Is porro 
docuit ex quatuor elementomm ami- 
citia cuncta procreari. ' Agrigenti- 
nus, a, um,' possessivum est : Agri- 
gentum vero, nomen est urbis in Si- 
cilia ; quse Grscis dicitur ' Acragas ;* 
unde alii iegunt Acragantinus, 

Clan prùnù] Inprimis : velinterpri- 
mos, vs.lSl. 

718 Triquetris] Trìangularibus. Si- 
cilia quippe triangularem habet fign- 
rem, cujus in angulis tria sunt notis- 
sima promontoria, Pelorns, Pachinos, 
et Lylibaeus. Hinc Triuacria, et Tri- 
quetra dicitur. Plin. in. 4. Jnstin. 
IV. 1. Virg.^n. III. et alii. 

710 Ao\fractilm] Quasi ambitibna 
et circuitionibtts firactis et interruptU. 



DB RERUM NATURA LIB. I. 



155 



lonium glaacis adspargit vìnis ab undis, 720 

Angustoque freta rapidum^ mare dividi! undis 

JEoìiad terrarum oras a finibus ejas. 

Heic est vasta Charybdis, et heic iEtnsea minantur 

Mannara» flammarum nirsum se conligere iras, 

Faacibas eruptos iteram ut vis evomat igneis» 725 

Ad coelumque ferat flammai falgura rarsum. 

Qnsd, qaom magna modis maltis miranda videtur 

•nm amds cmrniei»^ H rapax peiaguB dirmU aqui$ snis, per exigmnm Jrelwm^ 
Uttorm ìiMUa ttb UUu$ limiiilma. In koe frelo est magna Charybdù; et in hoc 
insala atrepUus /Etnei ignimm mmitmUnr se eontrahere iierum furoreM snos, ut 
vi§Umiia emiiiaÈ ratrms entctatoi fiamma§ quasi e guitunbw, et attoUat itemm 
nsqae ad calttm fulgoreg igni». Qui magnns terrarum tractus, etiamn videatur 



•^*^^0^^^^^^>^^ 



in eaifrti^kmM, — 720 lemio et Lylneii Heinn. S. P. in not glandi V. ed. ad* 
tpargU Oottorp. fr. Voss. vet. et L. B. adspergit vnlg. adspergit tUtui Gif. 
Par. Grypb. Delph. Nard. Bodl. Cr. Coiit. Bas. P. V. ed. BodL In Voss. 
?et. 9d$pargit corr. in adspargens* — 721 fretua V. mar^. 1. imaa prò undi» V. 
■larg. l. — 722 Halia Oottorp. fr. Mas. B. S. Vons. vet. et L. B. sed in L. 
B. MoHa saperscr. ItaUa reliqni. terrarum onin. Mss. et antiqnior. edd. 
termi ?nlg. evu prò ^ua Ferr. — 72S Caribdia Ferr. — 724 Jlamarum V. ed. Tb. 
Ra. ruraumqueae Bodl. ae deest Oottorp. fr. Voss. vet. Delph. auraum Preig. 
— 725 eructMV, ed. Cant. P. io not. prò ermetaioa qnod et tpsam in Oottorp. 
fr. comparet. ut deest V. ed. Bodl. O. Mas. B. 1. 2. S. Cant. Par. via ui om' 
miai Oottorp. fr. Voss. vet. et L. B. omueat Bodl. Cr. toia ut vomai Lamb. 
Voas. nuurg. eruptoa via omnia ut e. Preiff. — 726 ferant Oif. Par. P. Preig. Th. 
Ra. Aid. Jtamam V. ed. fiammarì Bodl. fiamme i. e. fiamnuB Voss. L. B. sed 
fitammoTum snperscr. oirsiiM V. ed. Preig. sarsiim Fab. Voss. marg. — 727 vt- 
éetàar Orypb. P. V. ed. Voss. L. B. Ferr. Tb. Ra. Aid. nmUum Mas. B.2.— 



KOT^ 



720 lonium mare'] Ea pars est Me- 
diterranei maris, qnse Siciliani Inter 
et Cretain sapra faaces Adriatici ma- 
rta eztenditar. Unde a Orsecis divi- 
som est loniam mare in Sicalam et 
Cretense. Plin. iv. 11. 

721 Fretu] Antiqae fretos, tls, 
masc. none fretam, i. neat. lUud 
aatem angnstam freta m notat Poeta, 
quod Siciliam ab Italia dirìaiity cnm 
antea Sicilia Itali» joncta fiierit : sed 
vi floctuuro tandem abscissa est. 
Virg. lEn. III. Plin. citat. 

723 Charybdia] Aqnaram vorago, e 
regione Scyllae alterias voraginis in 



freto Siculo. Virg. Xm, ih. Ovid. 
Justin. Plin. &c. De bis aatem vor- 
ticibas malta commenti sea fabulati 
saot poetae. 

Mtnwa , . , . Murrnma] £tna mons 
est Siciliae, de qao Lacretias plara 
memorat vi. 639. et seqq. Consale 
lacam et aniiotationes nostras. 

725 Faueibuà] Cratcribas, vi. 708. 
' In snmmo sant vertice enim crate- 
res, at ipsei Nominitant, nos qaod 
faaces perhibemiis et ora.' 

726 Fuigura] Falgores, splendores. 
Fulgar et fulgor idem sant Lacretio 
passim. II. 726. 



156 T. LUGRBTU CARI 

Grentibus humanis regio, visundaque fertur, 

Rebas opima bonis, multa munita virum vi ; 

Nibil tamen hoc habuisse viro praeclarius in se, 730 

Nec sanctum magis, et mirum, carumque, videtur. 

Cannina quin etiam divini pectorìs ejus 

Vociferantur, et exponant praeclara reperta ; 

Ut vix humana videatur stirpe creatus :) 

Uic tamen, et, supra quos diximus, inferiores 735 

Partibus egregie multis, multoque minores ; 

Quamquam, multa bene ac divinitus invenientes. 

Ex adyto tamquam cordis, responsa dedere 

Sanctìns, et multo cerla ratione magìs, quam 

Pythia, quse trìpode ex Phoebi lauroque profatar ; 740 

hominibui admirabilu propter multa» eausas, et existimetur dtgnutf qui vimtmr^ 
et divea sit bonis rebus, et forti» sit propter magnam cvpiam incùarum: iame» 
■0» videtur habuisse apud se aliquid prastantius, neque magis auguttum^ nee 
magis udmirabile, nec magia pretiosum, quam hunc virum. Imo etiam «eratrt, 
quos ore celesti ceeinit, et egregia iltins iutenta, loquuntur et ostenduni illom 
taleui fui&se, ut tix existimetur genitus fnisse de genere hominum* Is tmmem 
▼ir magaui, et alii, quos antea memoravimuSy qni sunt etiam longe multi» rebus 
it^erioreSf tt longe giiuores illl viro, quamcis repererint multas res bene uè dhi' 
nitus^ et reddideriht quasi oracula ex penetralibus sui pectoris longe ditÌMÙif, «I 
cum nUìoue longe magis vera^ quam ea oracala, qua Pythia reddit ex tri* 



^^^^^^^■^0**^ 



788 Hir et trcs scqq. vss. absnnt Cant. sed in marg. man. eadem scripsit ; 
et lo h. cod. vss. 732. 733. 731. pnrcediint vss. 730. 731. at in Gottorp. fr. 
vss. 782. 733. veniunt ante eosd. vss. cui porro cod. hiatus est inde ad vs. 786. 
Hsaida: fvcV. ed. 111. Ra.— 731 c/arum^itc Fa b.— 735 supera vulg. Hinc 
nsque ad vs. 785. dcsuiit in Voss. vct. — 730 egregia V. ed. Tli. Ra. — 787 6oiie 
Uas. marg. Aid. diviniiis Tli. Ka. inveniente Ferr. Mas. B. 2. 3. — 738 Ex 
adito Ferr. V. ed. Tli. Ra. Aid. sponsa Cant.— 739 magisquam V. ed. Tb. Ra. 

NOTiE 

729 Rebus opima"] Multis codicibiis errare illos vult, qnod non nnnm 
bicversns desideratur : videtur tamen elementum, nt Heraclitus : sed duo, 
Lncretianus. ant quatuor sìmul statucriiit rerum 

730 Hoc viro"] Empedocle. primordia. 

735 Hic tamen f et f supra quos, ifc] 740 Pythia] Sacerdos erat Apol- 

His 8. vss. erroris et fÌEilsitatis argiiit linis apud Delpbos, quae consulenti* 

Empedoclem, qnanivis doctum et bus uraculum reddebat responsa ex 

raagnum virum fnisse prsdicaverit. tripode. Dieta Pythia a verbo Gracco 

Arguii et ejusdem erroris nonnnllos, xwedpwBaif conftulere et interrogare, 

qui, licei Empedocli fuerint inferiores Tripode] Triptis erat mensa sen sel- 

doctrina, nihilomintis etiam responsa la, tribus sustentata pedibus, cui su- 

fecerunt magis sancta et preclara, perimpositae Plicebades vaticinaban- 

qnamea, quae Pythia Phoebi sacerdos tur. Dicebatur et «Cortina,' Plin, 

facere solet ex tripode. In eo igitur xxxiv. 8. Tripus autem illud, et Sa- 



DB RBRUM NATURA LIB. I. 157 

Principiìs tameD in rerum fecere ruinas. 

Et graviter roagnei magno cecidere ibi casu : 

Primum^ quod motus^ exempto rebus inani^ 

Constituunt, et res molleis rarasque relinquunt, 

Aera, solem, ignem^ terras, animalia, fruges ; 745 

Nec tamen admiscent in eorum corpus inane: 

Deinde^ quod omnino finem non esse secandis 

Corporibns faciunt^ neque pausam stare fragori : 

Nec prorsum in rebus minumum consistere quidquam : 

pod^ et lawro Apoìlmis: hi tamen lapn 8unt in jnimordiis rerum; et qnamvis wwi^iit 
essent, collapai sunt tamen mina vaide magna. Primo, quia statuftnt motnm fieri 
|>OMe, molalo ronio e rebm; et eoneedunt rea aliqnas e»8e molleSt et non solidag^ 
pota atrem, eotem, ignem, terra», animaUa, herbas : nequé tamen intermiscent va- 
emum intra naturag harum rerum. Secundo, quia non ponvnt aliquem prorsiu eaite 
termimtm relm$ ditidendis ; neque duri quietem diacidio rerum ; nec inesae omnino 

— ^740 PAyfia O.Miis. B. 1.2. 8. Phitia Cant. tripodi Cant. Vosp. vet. trìpo- 
èia V. ed. Ferr. Th. Ra. Bodl. O. Mns. B. 2. 3. a prò ex Voss. L. B. «ed abest 
pnepositio Vind. V.ed. Bodl. Mus. B. 2.S. ut que etiam V. ed. jìro/ertur Vìnd. 
—742 Et pariter Mns. B. 2. eecideri V. ed. Th. Ra. niau prò caau V. marsf. l. 
—74$ Primumque V. ed. Th. Ra. quo Par. Cout. V. marg, 2. Bodl. qui V. 
mvfr. 1, — 746 H. va. et ad vs. 786. desunt Voss. vet. corpore Oryph. Voss. 
marir. 2. Creech.— 747 Denique etWnd. Mus. B. 2. S. Heins. 1. Denique et 
fVMi V. ed. Th. Ra. Denique q, finem omnino ». poaae a. V. marg. 1.— 748 fa- 
cient V. ed. Ferr. Th. Ra. Heins. 1. Vind. O. Voss. L. B. Mus. B. 1. 2. pauaa 
Mo8. B. 2. 3. — 749 prorima Mwn. B. 2. nimirum V. ed. Th. Ra. nìmium Cant. 
€9ntialere quirit V. ed. Ferr.Th. Ra. O. quidvùMus. B. 2. 3. quire V. marg. 1. 

NOT^ 

cerdotes ipsae rorooabantur lauro 747 Deinde, quod^ Sfc] His 7. vss. 

Apoilini sacra. Unde ex tripode et exponit ii. errurem : scilicet Empe- 

lauro profari dicebantur. docles et alii, dum qnatiior, ant duo 

743 Primum, quod motua, tfc.'] His elementa statuunt prima rerum prin- 

4. Tsa. explicat simnl et explodit i. cipia, rebus tamen frangendis finem 

errorero, in qnem de rerum principiìs non facinnt : sed ilias ita in infinitum 

lapsi fuerint Empedocles et aliì, quos dividuas admittunf, ut nusqnam ad 

■opra memoravi t. Nimirum hi volu- minimum quid et inserabiie perveni- 

emnt motum fieri posse sine inani : atnr; cum tamen sensus ipsi nobis 

admisernotqne res cunctas, qnae ta- monstrent illud ipsum extremum ca- 

men esse neqneunt siue inani ; pnta cumen, quod in rebus cernere non 

lera, solem, hoc est, apstum solis, valent oculi, esse id ipsum minimura 

ignem, terram, anìmalia, et fruges. quid et ìnsecabile, quod quidem dari 

Qnae omnia mollia sunt et rara corpo- rìte probavit ipne Lucretius supra vs. 

fa, atque adeo inane admixtum ha- 693. et seqq. 

beant necesse est. Quod ntrumqne 748 Pauaam"] Moram, finem, iii. 

rite demonatravit supra vs. 330. et 944. hb. iv. 1109. Et Lucili, i. 

427. ' Hapc ubi dieta dedit, pausam fecit 



158 



T. LUCRETIl CARI 



Quom videamus id extremum qaoinsqne cacamen 750 
Esse, quod ad sensus nostros iniuumam esse videtar ; 
Conjicere ut possis ex hoc, quod cernere non quis, 
Extremum quod babent, minnmnm consistere rebus. 

Huc adcedit item, quonìam primordia rerum 
Molila constitnunt, quas nos nativa videmus 755 

Esse, et mortali cum corpore funditus : atqui 
Debeat ad nihilum jam rerum summìa revorti. 
De nihiloque renata vigescere copia rerum : 
Quorum utrumque quid a vero jam distet, habebas. 

aliqìùd mmtJfittiii in rebus : ctun tamen c^rjiaiiiiij vUimum apicem in corporilrat 
tue eum, qtù mnimua videtur Becundum nottro$ senitu. Ita ni queta cMis^ere ex 
eo, qwad non poies videre, messe rebus aliqiiid, quod res ipsai habetU tdiiMum. Addi 
etiam qìtodjam illi statuunl principia rerum esse rea iiio//e«, quas no§ eemimug 
generari, et constare natura omnino mortali. Itaque jam tota natura rerum 
deberet redigi ad nikilum : et summa rerum deberet joi» renasei et vigere de nikUo» 
Quantum autem utrumque horum absit a vera ratione, jam antea coguoscebuM, 



^•^^^t^^^. 



— 760 vldeas Bodl. ad extremum Mi». B. 2. nimium esse V. marg. l^ — ^7SS 
Conicere Ferr. V. ed. Th. Ra. Voss. L. B. posset V. ed. Th. Ra. H Am Cane. 
qua cernere Bodl. O. Mns. B. l. Cant. Oif. Grypb. Nard. Cout. Bat. — ^75S «t- 
nUnumin consistere Lamb. Gassend. iiit«tiiiiiiii deest Delph. nimium V. marg. 
l. reÒKt deest Vo88. L. B. — 754 ^aoiiiiim : sic Ferr. Th. Ra. V. ed. Aid. Gn*. 
Par. Gryph. Nard. Cout. Bas. P. Voss. vet. et L. B. Miis. 6. 1. 2. S. Cant. 
quod jam valg. — ^755 Talin constUuunt Bodl. Cr. natura videmus Mas. B. 1. 2. 
— ^756 immortali Bodl. ut qui Ferr. V. ed. Th. Ra. Aid. Gryph. marg. Heint. 
l. Bodl. Cr. Bas. marg. P. Bodl. Xof». L. B. O. Miis. B. 1. 2. 3. Cant. «ed P. 
in net. rcponit atquL — 758 vigescere: sic Ferr. V. ed. Th. Ra. Gif. Par. Gryph. 
Nard. Bas. V. marg. Bodl. Voss. L. B. Vind. Mux. B. 1.2. 3. Cant. virescere 
vulg. — 759 Quorum verum Ferr. quod Bodl. jam deest Ferr. Mns. B. 1. habe* 
bU Ferr. V. ed. Th. Ra. Aid. P. Nard. Bas. Bodl. Vind. Mus. B. 2. 3. Cani. 

NOT« 



ore loqnendi.' Varr. ti. de L. L. 
Est autem pansa Graeca ?oz, a 
verbo wóofuu, * cesso.' 

FragcH] Quasi fractionl; discidio, 
rebus frangendis. 

752 Qmm] Verb. id est, potes. 

754 Huc adcedit, ^c] His 6. tss. 
argnit iii. Empedoclem, qui, dnm 
elementa qnatuor vulgaria statnit 
rerum primordia, statnat corpora 
molila, nativa, et mortalia ; snnt enim 
ignis, aèr, aqua, et terra generationi 
et corruptioni obnoxia, ut constat. 
Principia autem rerum solida esse 
debent, principio et fine carentia, hoc 



est, ingenerabilia, ut aiunt, et incor- 
ruptibilia. Secus enim res cnnctc 
fierent ex nihilo et in niliilnm rever- 
terentur; quod ntnimqne fieri non 
posse demonstratum est supra vs. 158. 
et seqq. et 215. et seqq. 

Quoniam Iquod jam"] Bene. AUi, 
quoniam, male. 

757 RfTttin JMmma] Universa rernm 
natura, vs. 236. Sic, 

758 Vigescere [vtr^scere] Gran-! 
descere, crescere. Sic vs. 675. 

750 Habebas] Noveras,nempe vss. 
158. 215. et seqq. 



DB RRRUM NATURii LIB. I. 1&9 

Deinde^ inimica modis multis sunt, atque venena 700 

Ipsa» sibi inter se; qaa re, aut congressa perìbunt^ 

Aut ita difiìigient, ut^ tempestate coacta. 

Fulmina diffagere^ atqne imbreis» ventosque, vidcmus. 

Denique, quatuor ex rebus si cuncta creantur^ 
Atqne in eas rursnm res omnia dissoluuntur ; 765 

Qui magis illa queunt rerum primordia dici, 
Quam contra res illorum, retroque putari ? 
Altemis gignuntur enim, mutantque colorero. 
Et totam inter se naturam, tempore ab omni. 

Prttterea quatoor elementi $vni ribi invicem pugnaniia plurihtu modU, et virma 
gmA st6t inouem, Quamobrem vel conciliata intwribHnty vel discedentf ticut cer- 
Marni fidmina, uimb^if et ventog diinpari huc tl/uc, cum temjtestat est exorta, 
Ttudiim ai res omnes iterum re§olvuntur in iUa quatuor eoritora, quanam rationg 
itta qaatuor corpora postunt nominari potius prùicipia rerum, qkam ex advereo^ §i 
eùmtra ree ipss possoDt cemeeri principia iUaruml Namque generaniur aUemaiim 
•I se invióeiD, el variant formam, et onman snain naturam tnter «e. Cotdra 



^■^^**^^^00'^^ 



—760 t» vttt prò muttù Miis. B. 2. tiàentur prò Mit^aa Mas. B. S. — 761 stW 
deestV. ed. Th.Ra. Mira Mii9.B. 2. 9uare Perr. Aid. Bip. Delpb. Hav.~ 
762 eoaeta: sic Par. Gryph. Delph. Nard. Creech. Bodl. P. V. ed. Voss. L. B. 
Fenr. Tb. Rjl. Aid. coarta reliqin.— 76S Flumina Heios. 2. diffugiuni V. roarg. 
].— 764 qmaituar Fenr. V. ed. 'Ih. Ra. Aid. cumta V. ed. Th. Ra.— 765 em 
Mas. B. 2. rurem Voss. L. B. sed corr. onmet V. ed. Th. Ra. Aid. — 7^ re* 
tr^fue P. in not.— 768 JSterni» Ferr. V. ed. Th. Ra. Bodl. Vind. Mos. B. 
1. S. CanU — 760 Udae naiuroM Mas. B. Z, owmee P. et hnnc versum aeqnitur 

NOT^ 

760 Dehde^ùttmiea,^.] His4. vsn. Madie mm/Hs] Tot seUicet, qoot 

argct iv. Empedociem, ar|ruitq«e vmriae fieri possnnt elementoriim con- 

■Mile ab ilio quatuor elemenfa vtatoi binationes, at aiont. 

remm principia ; qnia luntno »ese 761 Congrenea] Conciliata, coalita, 

periniont et mntant ; cnm tHinen re- 764 Denique, quatuor, tfc,'] His 6. 

min principia debeant ' iniiuortalia vss. urget v. Empedociem ex eo, 

ette et Immotabilia. Qua vero rati- qaod non sit potior ratio cnr ille qna- 

Mie pogaent inter te eleneota, non toor elementa statnat rerum princi- 

probet ; id enim manifestum con- pia, qnam rrs ipsas elementorum 

•tat. Quìppe natnra Constant con- primordia ; cum ex rebus ipsis vulgo 

trarla. Ignis calidissimus est et sic- et passim generentur ignis, aèr, aqua, 

eoa : aqna vero frigidissima et hn- et terra, perinde ac res fiant ex igne^ 

onda : aer humidisstmns et calidus : aere, aqua, et terra, 

terra aatcm siccnsima et /rìgida. 766 Itta] Elementa quatuor. Ma- 

Itaqne ignis, quia calidissimns et sic- tat autem genns ; namque vs. 764. 

oui, pngnat cnm aqua, qiiae frigidis- dixit : ' quatuor ex rebus :' sed hoc 

sima est et humida. Quia calidisst- ipsi familiare est. 

nniB, pngnat cum terra, qase frìgida 768 Colorem] Formam exteriorem, 

est. Quia siccns, pngnat cnm aere, quae sub oculos cadit. 
qui hooiMissminp est. Et ita de aliis. 



4 



160 T. LUCRETII CARI 

Sin ita forte putas ignis terraeqae coire 770 

Corpus, et aerias auras, roremque liquoram, 

Nihil in concilio naturam ut mutet eorum ; 

Nulla tibi ex illis poteri t res esse creata. 

Non animans, non exanimo cum corporc, ut arbos : 

Quippe suam quidque in coetu variantis acervi 775 

Naturara obtendet, mixtusque videbitur aer 

Cum terra simul, et quodam cum rore, manere : 

At primordia gignundis in rebus oportet 

Naturara clandestinam, cascamque, adbibere ; 

Emineat ne quid, quod centra pugnet, et obstet, 780 

verOf rifortaue eredis corpora ignU et terra, et aìsrioi flatut, et hwnorem aqua* 
rum ita emicHiarif vt nulla res tnriet naturam illorum in ccetu : sane nulla res 
poter it tibi esse genita ex illis ; non enim res animata ; non rea inanimata natura^ 
veluti arbor, Namque quodliòet illorum qiiatiior manifestabit semper naturam 
suam in concilio diversi cumuli, et aer cernttur imnùxius esse una cum terra, et 
ignis videbitur permanere cum aqua, Atqui necesse est at principia rerom m re» 
bus generandis apponant naturam lattntem, et qua sub sensus non cadat, me 
aliud prastet alteri, quod adrersus reiucteturf et obsistat, quin res illa, giuv- 



repetitns vs. 703. Vind. Bodl. Voss. L.B. Cant. sed in Voss. L. B. eadem mann 
deletar. — 770 coltre Ferr. V. ed.Th. Ra. — 771 a'éreas P. V. ed. Mns. B. 2. Uomo* 
rem Mns. B. 2. Uquoris Mns. B. 1. 3.-772 et mutet Ferr. Vind. Voss. L. B. Mns. 
B. 1. ut abest Mas. B. 2. 3.-774 Non animas Ferr. V. ed. Th. Ra. V. marg. 
1. Nonanimam Aid. Gryph. niarg. Bas. marg. P. Non animus Heins. l.Voai. 
L. B. ex animo P. Nard. Bas. cum corpore P. Vind. V. ed. Bodl. Voss. L. 
B. Mus. B. 1.2. Cant. Ferr. Tli. Ra.Ald. Gif. Par. Gryph. Delph. Nard. 
quid corpore vnlg. quoque corpore Gassend. ist arbos V. ed. Th. Ra. — 
775 Quisque prò Qutppe Mos. B. 2. quisque in Ferr. V. ed. Th. Ra. Vota. 
L.B. Mus. B. 1.2. 3. quodque P. in net. quisquam Bodl. Vind. V. marg. 1. «mi 
ccetum Mus. B. 2. in ccetum P. Vind. V. ed. Vo.ss. L. B. C'ant. sed P. in not, 
reponit catu. incenium Ferr. — 770 ostendit Vind. Mus. B. 2. Ferr. V. ed. 
Th. Ra. Heins. 1. Bodl. ostendat Cant. ostendet vulg. amixtus Cant. vocabitur 
aer Gassend. — 777 simul, et quodam cum rare: sic Gryph. Nard. P. V. ed. 
Th. Ra. Ferr. Aid. Bodl. Voss. L. B. atqueignem cumrore P. in not.«tMiil,af- 
que ardor eum rore volg. quondam Mns. B. 2. manare Voss. L. B. sed coir.-* 
778 gignandis V. ed. Th. Ra. — 779 cUtudestinam V. ed. Th. Ra. cecam Ferr. 
ceram Mas. B. 2.— 780 Demineat Ferr. Vind. Voss. L. B. O. Mus. B. l. 2. 

NOTiE 

770 Sin ita forte putas, ^c] His 12. rerum, atqne confusio qnataor ele- 

Tss. instai VI. ad versus Empedoclem; mentorum, quas in ter se pagnareot. 

aitque quatuor elementa in rebus prò- Quo quid absurdius ? 

creandis non posse suam quxqne ser- 772 Concilio'] Ccetu, congresaioney 

vare naturam, atque integra et non couciliatu. 

fracta remanere ; alias enim ex iis 774 Cum] Alii quid. Idem sensua. 

non rrs vere et proprie crearentur ; 779 Cacam] Latentem et obsco* 

sed acervus seu aggregatum quoddam ram, qu» sub sensus non cadat. 



VE RBRUM NATURA LIB. I. 



161 



Qao minus esse qaeat proprie^ quodquomque creatur. 

Quin etìam repetont a coelo^ atqae ignibus ejus ; 
Et prìmum faciant igoem se vertere in aaras 
Aèris : hinc imbrem gìgni, terramqne creari 
Ex imbrì ; retroque a terra cancta revorti, 785 

Humorem prìmum» post aera, deindc calorem : 
Nec cessare haec inter se mutare, meare 
A coelo ad terram, de terra ad sidera mandi : 



timiquiJUt pMÌi revera cremi, Adde quod illi exordiuntur ab aikere, et ab ^a$ 
ìfnibaB : H primeipio eiatuuni ignem sethereum mutare u in flatus a'érU ; ex aere 
a^uam generari ; et ex aqua terram fieri. Et vice verta, illa quetqjue redire a 
terra : pritmo aqwtm, deiade aera^poetea ignem. Ncque kae qiiataor detinere mu- 
tua «e vertere ; iranrire de cttkere ad terram ; et de terra ad stcilae cetli, Quod 



^^^^4^^^^^^^^^ 



Cant. Heine. 1. J^enwmerat V. ed. Th. Ra. De numero P. Aid. Denùmui V. 
marg. 1. Diminuat Mns. B. S. Denumerat Bodl. nec quid Mhi. B. S.— 782 
QuMndù Ferr. V. ed. Th. Ra. Bodl. Mus. B. 2. at ignibus Mns. B. 2. ignibus 
'mns Oassend.— 784 ignem gigni V. ed. BodL O. Mus. B. 1. Heins. 1.— 786 
Ex igni VìDd. V. ed. Bodl. Voss. L. R. O. Mas. B. 1. 2. 3. Cant. Helna. 1. 
Ferr. Th. Ra. tu terram Ferr. V. ed. Th. Ra. Vind. Mui. B. 1 . 3. Cant. Heins. 
1.— 787 Ne Ferr. cessere V. ed. Th. Ra. mutando Oryph. Nard. Bas. Bodl. 
Cr. P. in Dot.— 788 A : sic P. Oottorp. fr. Vind. V. ed. Ferr. Th. Ra. Aid. 
Bodl. Mas. B. l. 2. Cant. Heins. 1. Pe reliqni.fùl«racdr/t quidam codd. — 

NOTiE 



782 QMtii etiam repetunt^ ^c] His 
21. TS8. nrget vii. Lncretias adversus 
Empedoclem, et ^ns asseclas, qui 
qnatnor elemeota sic stataant rerum 
principia, ut, sicntmonaimas V8.671. 
net. velint ex igne primnm fieri aera : 
ex aere deinde aqnam : ex aqua 
postea terram : atque ex hac tandem 
rescnnctas generari, crescere, et ali : 
et Tice Tersa cnnctas res prininm 
redlre in terram : terram in aqiiam : 
aqnan in aerem : aerem in ignem. 
Qas mutua mutatio quam absurdasit 
probat Lucretins ex eo, quod repng- 
nat naturae primordioroni, quae im- 
mutabilia esse debent, ut demonstra- 
iam est sup. vs. 586. ne res cunctas 
redeant ad nihìium. Igitur, cnm eie- 
menta commutentur ad se invicem, 
non possunt esse rerum principia. 
Vel enim penitus mntantur, vel in 



iis remauet aliquid immutabile. Si 
penitus mutantur, ergo non sunt 
primordia : sin autem aliquid in iis 
rcmanet immutabile, ìlliid ip» um erif , 
quod primordium sit statoenduni ; 
qnodqne cum aliis multìs, si bene 
creaverit ignem, po8»it acque aerem, 
aquam, terram, et ceteras res creare, 
paucis ademtis, attributisve, aut 
mutatis. 

A calo"] Ab aethere, in qnem snbli- 
mis ignis fertur, in quo esse creditur. 
Qnanqnam non in aethere, sed in coe- 
lo ignem esseveterea credidernnt. 

784 Hinc"] Id est, ex hoc, nerope 
ex aere. 

788 Mundi] Cttli, qnod Universi 
pars est nobilior, et a poétis uaurpa- 
tnr prò toto mondo, va. 74. vs. 1033. 
Sic, 



Delph, et Var. Ciac. 



Lucrèi, 



\ 



162 



T. LUCRBTH CARI 



Qaod facete haud allo debent primordia facto. 
Inmutabile enim qaiddam superare necesse est ; 790 

Ne res ad nihilum redigantur funditus omnes. 
Nam» quodquomqne siiis mntatam finibus exit, 
Continao hoc mors est illius, qaod fait ante. 
Qaapropter^ qaoniam qase paallo diximas ante^ 
In conmatatam veniunt, constare necesse est 795 

£x aliis ea^ qase nequeant convortìer asqaam : 
Ne tibì res redeant ad nihilum funditus omnes. 
Quin potius, tali natura prasdita^ qusedam 
Corpora constituas ; ignem si forte crearint^ 
Po3se eadem^ demptis paucis» paucisque tributis, 800 

Ordine mutato^ et motu^ facere aeris auram : 
Sic alias aliis rebus mutarier omneis. 
At manifesta palam res indicata inquis^ in aaram 

tamen primeipia nuUa raii<me oporiei ot fackmt ; namque oportei «I aliquld «§• 
pffstl, qood fioii eonvo'iatur, ne re$ euneta revertantur omnino ad nihilum. Et' 
adm ittnd omsve, quod muiatur et egrediiur e UmUUmt su» naturee, eubito JU iii- 
terUuM tjn» ipùu»^ qnod fiat eadea, Quamobrem enm kac elementi, qna modo ««'- 
tea mMmorammuèj eQmmntenltur inter «e, oportet ea fieri ex aUie rebus, qnee «•» 
jMfitiil ueqnam muUiri, ne re» cuncta revertantur tibi omnino ad nihilum. Imo oefo 
oportet ut ponoB aliqua corpora conetare taU natura ; qua, n fortatee generoM' 
nni ignem, valeant ctiam creare flatus aiérìt, eublatis pauci», et paueie attrihm' 
tie, invereoque ordine, et motùme* Et simUUer Decesse est ceterae res verti em 
natatis aUie rehue, Sed, aie, ree darà manifeste ostendit cunctas res emgerì^ 



789 paetoV, Mus. B. l. 2. Caut. Aid. Hip. Delph. Hav. et al.— 791 Nee CaDt.iv^ 
dueantur Mus. B. 2. — ^793 hoc more Mus. B. 1.— 794 quando Cant. qui O. Mas. B. 
ì,quod V. ed. — 795 Incommutatum O. Mus. B. 2. verum prò veniunt V. ed. — 795 
usquam: sic OrypIi.Nard. 6ottorp.fr. P. V.ed. Ferr. Th. Ra. Bodl. VoM.TOt. 
et L. B. tmquam ?ulg. — 797 reddeant Aid.— 801 auram: sic P. V. ed. BodL Hi» 
Ra.Ferr. Aid. oiinis reliooi. — 802 rehus res vertier Fab. Creech.— 80S Ae Ferr. 
y. ed. Th. Ra. Bodl. Mas. B, S. ignis prò inquis Mas. B. et sic supertcr» 

NOT^ 



792 Nmn quoécumquCf 9fc,^ Hi 2. 
yst. prios positi sant ts. 671. 

794 Qa<t] Sapp. elementa qsatoor. 

795 Jn conmmtaiMm'] In mutuam 
motationem. Coomutatus, as. Sic ¥s. 
1094. oibatam. 

706 £a] Elementa. 

Convortier] Converti ; metri causa,, 
otsaepemonui. Sic vs. 802. 

798 Qatti poiius, tfc] Hos 4. tss. 
quidam legunt ciuu interrogatione,. 



hoc sensi^ et ordine : Cor non potint 
constituas quaedam corpora tali nao 
tara prsedita ; ut, si forte ignem crea- 
verint, possint quoque, paucis detrae» 
tis aut additis, aèrem creare ? VeruBi 
sensos idem satis per se patet, etfaat 
sine interrogatione. 

802 AUis rebus"] Nempe ex aere 
aquani, ex aqna terram, ex terra rea 
cunctas creari. 

SOS At manifesta palam ret^^rc.] Bis 



DB RERUM NATURA LIB. 1. 



163 



Aeris e terra res omneis crescere, aliqne : 
Et nisi tempestas indalget tempore fausto 
ImbrìbnSy et tabe nimborum arbusta vacillant ; 
Solqae sua prò parte fovet, tribuitque calorem ; 
Crescere non possint fruges, arbusta, animantes. 
Scilicet ; et, nisi nos cibus arìdus, et tener humor, 
Adjuvat, amisso jam corpore, vita quoque omnis 



805 



810 



H mUriri « terra tu flaiui a!éri»: et, Jt teimpmt benigne «oii UtrgiiitTf forhmatm^ 
ternmttiaie^ pbtviatf et quii tetrum imlnrem, teme e^beree emdant neceste est ; 
el Sol ex parie mtm faveti ei largUwr emlerem^ mt gromma, arberee, et «msm- 
Ua qaeamt grandeeeere, Nimirum mei et aibaetUmm eUcma, et meUU kMmerjwmi 
IMI, necesse est at, perdite Jam eorpere, mia eiiam tota libera exeat de cuneti» 



^*^^* ^y#^^^v#s^ 



VoM. vet. t» amroM Hav. Hip. Delpb.— 804 et terra Voas. L. B. tetemne prò 
« <erra Mui. B. 2. alitfiuLM Mas.B. 2. — 805 fuoco V. niarg. l.— 806 taìn Delph. 
Baf. Nard. tabee Gryph. P. tàU V. ed. Th. Ra. vaeiUent Vind. Bodl. Voss. 
▼et. et L. B. O. Mns. B. 1.2. 3. Par. Delph. Nard. fociUant Orypii. marg. 
Mar. Baa. marg. P./aciUentV. ed.Th. Ra. Cani. vaeUentFeTr.faeiUantV. 
BÉrg. 1. Totam b. ts. Plus ex Priscian. vii. restitoit: et tabe membrorum ar- 
batta vanUewi. — 808 Nonpoenmt: sic Gottorp..fr. Lamb. Voss. vet. et L. B. 
l^M. B. 1. 2. S. Cant. V. ed. Ne poaint Oir. Par. Oryph. marg. Bai. marg. 
P. Aid. ic<t pMiMl Oryph. Delph. Bas. Nard. mmpottant reliqai.— 810 A^ju- 
mi P. Viiid. Mus. B. 2. 8. Gryph. Bas. P. Aid. Bip. Ferr. AiSuverimt V. ed; 

NOT« 

20. ¥Bt. objectionem praeocciipat et 
iolvit. Cnm enim Locretius antea 
statnistet non elementa, sed qnrdam 
eltmentii priora corpora esse rernm 
prinordla; potoit Empedocles aat 
€»ÌDt asaeci» objicere, qnod e terra 
retcìincts oriantur, crescant, et alan- 
Inr : qnod arborei alat tempestivus 
ifliber, ne arescant : q'iiod sol calore 
•no promoveat fruges, piantai, et ani- 
mlia : qood alimentum, qood nobis 
terra luppeditat, nostra conserva- 
tiani edam ac saluti bene coniolat : 
igitnr plantae, arborei, animalia, et 
hamiaes ortnm, nntritionem, et incre- 
■leiitttm debent quataor elementii. 
Retpondet antem Locretioi non ele- 
mentii tanqaam primii principili hec 
daberi : led ili potini corporibns, ex 
qnlbni Ipia «lamenta contexuntnr, 
nt eeterii rebns alimento lint. Snnt 
enim prima principia rebiii commn- 



nia varili modii, qnie prò varia tex- 
tnra, vario motu, varia disposltione, 
varia figura, varioqae concilio rei 
varias progenerant. 

Awram Aerie'] Aerem, qnì flatu agi» 
tnr. Manli. 1. 152. ' Proximns in te- 
nne! descendit spiritus auras, Aera- 
qne extendit nieditiro per inania 
mnndi.' 

806 Tabe [tabi] nimborum'] Supp. in* 
dolgct. Tabes antem nimborum dicl- 
tur largus Imber, qui ex nigrìs et 
quasi cnientatis sanie aqnarom nn- 
bibns eflfunditur. Imber enim alit 
omnia, vs. 260. et leqq. 

VaciUant \vaeiUent] Snpp. oportet, 
necesse est. AHI vaeiUant ; minni 
bene. Id est, ruant. 

808 Non [uH] poteint] là est, ni ; 
bene. AHI, non. AHI, ne: led rem al- 
tlus repetunt, nimirnm supp. oportet- 
ut non possint, Sic, 



164 



T. LUGRBTII CARI 



Omnibus e nervis atqae ossibus exsólnatar. 

AdjatamuT enim dubio procul^ atqae alimur, nos 

Certis ab rebus^ certìs alias atque alise res : 

Nimirum^ quia multimodis conmania multìs 

Multarum rerom in rebus prìmordia multa 815 

Sunt ; ideo yariis Tarise res rebus aluntur. 

Atque eadem magni refert prìmordia saepe 

Cum quibusy et quali positura, contineantur ; 

Et quos inter se dent motus, adcipiantque. 

Namque eadem coelura, mare, terras, flumina, solem, 820 

Constituunt ; eadem fruges, arbusta, animanteis : 

Verum, aliis alioque modo conmixta, moventur. 

Quin etiam passim nostris in versibus ipsis 

nervi» et a$sihui, Namque certe nos a^juvamuff et nutrìnnr a certia rebm: 
aita atque alùe res alontur quoque certi» rebus. SciUcety quia principia 
sunt multarum rerum eommunia^ et sunt immixta in muUi» rehu» per diverta» 
ratùmea, ideirco diversa res nuiriuntur diversis rebus» Porro plurimi r^ert pk- 
rumque cum quibus aliis principiis, etquoordinej eadem principia admisceantur^et 
quos motus cieant itUer se, qnosve recipiant. Etenim eadem principia procreant 
ctBlumy tequor, terra», flutios^ et Solem: eadem geuerant kerbas, pianta», et animai 
/ìli. Sed mixta sunt diversi» principiis, et diversa ratione geruntur, Atque etiam 

Tli. B.&,admisso Mus. B. 3. jam tempore P. V. ed. Bodl. Th. Ra. Aid. robore P. 
in not. — 811 ac ossibus Bodl. fxso/iuin/iir Mus. B. 2. Cant. exo/ra<itr Ferr. — 
812 Abdicamur Mus. B. S. sed iu marg. recepta \ecì, adjuramur Mus. B. 2. 
atque procul Voss. Tet.a/tta^ Mus. B. 2. — 81S a rebus Mns. B. 2.3. cer/e Mns.B. 
2.-814 multimodis: mc Vind. P. V. ed. Bodl. Voss. vet. Mns. B. 1. 2. Cant. 
Ferr. Tb. Ra. Aid. Gif. marg. Par. Gryph. Delph. Nard. Bas. multa modi» 
reiiqni.— 815 multa sic Gottorp. fr. Voss. vet. mixta reliqui. — 818 Con quibu» 
Mus. B. 2. continuentur superscr. in Voss. L. B. — 819 Et quo Bodl. sese Vind. 
V. ed. Ferr. Th. Ra. Bodl. O. Mu$>. B. 3.— 820 Nam V. ed. Ferr. Th. Rà« 
Nanque Aid. terraa et Voss. vet.— 823 Quando Ferr. V. ed. Th. Ra. Quam Mva. 

NOTiE 



810 ilmiMo] Peremto, ademto, 
vs. 1038. Cicer. Epist. ad Gali. vii. 
* Vi res et corpus amisi.' 

814 Ntmimjii, quia, Sfc] Disputai 
fuse IV. 634. et aeqq. cur alius aliis 
animantibns ac rebus sit cibu8,aliud- 
ve alimentum. 

823 Quin etiam pa»sim, tfc] His 7. 
vss. eadem, qua supra vs. 107. et ii. 
688. ubi bos versus repetit, conipara- 
tìone ufitur, ut explicct qua ratione 
multa corpora materie, h. e. principia, 



coromunia mnltis rebus esse postint, 
V. g. soli, mari, terne, aeri, fhigilnii, 
animantibns, &c. variasqne rea eiiit- 
dero corporibus primis fieri poasiot. 
Nimirum sicut literae, qus sunt vo- 
cum tflementa, prò varia posìtim^ et 
ordine vario possunt divenaa vocea, 
dictiones, et versus etiam diverioa 
formare : ita et corpora prima, qua» 
sunt rerum principia, rei^ variai 
possunt procreare prò vario mota, 
ordine, et positura, óce. 



DK RERUM NATURA LIB. f. 



1U5 



Malta elementa vìdes, mnltìs conmunia verbis ; 
Quom tamen Inter se versus, ac verba» necesse est 
Confiteare, et re, et sonito distare sonanti : 
Tantam elementa qnennt, permutato ordine solo ! 
At, rerum quae sunt primordia, plura adhibere 
Possunt, unde queant variae res quaeque crearì. 
Nunc et Anaxagorae scmtemur òfMioiupuav, 



825 



830 



égféique in ip8Ìimo§iriicarmÌMÌbuMplMre» liiera$f qns sont communei plrnHòuB 
MCtònff ; qmtmquam oportet ut fatearù airmima et rocet differrt inier §e ti re, H 
mm 9océXL Utqut mito liiera poutmt ▼mrìarì, muiata $ota potUwra illarom. Vw 
rum res illc, gius «ami prìncipia rerum, puuHi a^juìtgert loogepiiira priocipia, 
or qmbuM wigidm tìm diierne postini fieri. Jam vero expendamua etiam Homtto- 



B. S. noilru deeat V. ed. Th. Ha. m aentihu» Cant.— 824 htUià prò rnhÌM 
Otfttorp. fr. Vind. V. ed. Bodl. Voss. vet. et L. B. Mas. B. 2. S. Th. Ra. sed 
iaVost. Tet. ▼eralect inpencr. refrtitV. mari;, l.— 826 QuintumenW, ^à^ 
Th. Ra. taler §€§€ Ferr. V. ed. Tb. Ra. v€r§u Vind. Mus. B. 1. 2. rorfic* Tli. Ra« 
V. ed. Aid.— 827 eUauntaque uni Ferr. Maialo nomine Mut. B. 2.-828 Atquo 
▼. ed. Th. Ra. Vots. L. B. roruM V. ed. Th. Ba.-~820 Me V. ed. Th. Ra.— 
8M éfÈOiofUp9uuf deest Cant òfwtotitpluM Aid. HoaiMeiiierMJii Tidetnr fuÌMe a 

NOT£ 



824 EUmenU] Utene : sic ts. 827. 
Mprm TS. 198. 

826 Amidi foncaft] Vocali pronoii. 
ciatione, at aiant. Sicnt autem hic 
dielt * sonito sonanti :' ita in. 1006. 
^anziiis anger.' Ita Plantus * amoeni- 
tas ainaeoa:' *pretinro pretiosom :' 
'Bltores nitidi :' ' piilchra pnlchritn- 
do^'dEC^ Manli. III. * gradi gressam/ 



S80 Sunc et Antaogorm^ ^c.] His 
flt* Tss. jam esplosa Heraclitl, Em- 
pedoclis, et aliomm sententia de pri- 
■il reram principiis, Anaxagorc pa- 
riter opinionem de lisdem refotare 
tMrtat. Anaxagorasaatcmezcellen* 
tit fngenii Tir fait ; natos erat vigintl 
•anoa, testa Laertio, cmn Xerxes 
Helletpontnm tranavit ; ▼ixisse fer- 
tirannos sesaginta duos: obiit an. 
U. C ccLZXXvi. et ante Christum 
Mtnm, an. coclxtiii. Is antem se 
totnm dedit rerum natnrs eognitio* 
■I: pntrlam reliiiaity phllosophaadi 



causa. Doruit vero prima rerum 
principia esse homceomerian, quam 
Greci vocant, hoc est, siniilinm par- 
tinm naturam, vel partium similitu- 
dinem : a Tocibns Orspcis tiàmos eì- 
miUa^ et lUpos puro. Hoc autem voca- 
bnlnm Hommomeria non potest, ob 
egestatem lingue Latine, unica voce 
Latina reddi. Sic autem mentem 
illins explicat Poeta noster his IS. 
▼ss. prioribus. Fingit Igitnr et putat 
Anaxagoras singnlas partes cnjnsqiie 
reiy si diverse sint, ex singulis parti- 
bus ac principiis simllibus fieri. Sic 
▼nlt ex minutis osslbus ossa procrea- 
ri : ex minutis Tisceribus viscera : ex 
sanguinis gnttulis sanguinem : ex te- 
nuissimis ignis sctntillls ignem : ex 
aqne gntlis aquam : ex auri ramentis 
anrum : et sic de ceteris rebus. Ver 
rum ncque rebus iuteruiixtom esse 
Inane: ncque rebus frangeodis darl 
finem Toluit. 



1G6 



T. LUGRBTII QARI 



Quam Graii memorante nec nostra dicere lingua 

Concedit nobis patrii sermonis egestas : 

Sed tamen ìpsam rem facile est exponere verbis, 

Principium rerum, quam dicit óftoio/xj^fiav. 

Ossa yidelicet e pauxillis atque minutis 835 

Ossibus, sic et de paui^illis atque minutis 

Visceribus viscus, gigni ; sanguenque creari 

Sanguinis Inter se multis coeuntibns guttis : 

Ex auraeque putat micis consistere posse 

Auram, et de terris terram concrescere parvis ; 840 

Ignibus ex igneis, humorem humoribus, esse. 

Csetera consimili fingit ratione, putatque ; 

Nec tamen esse uUa parte idem in rebus inane 

merian Anaacagoraf quam Graci voeoMi, et qaam inopia pairU iemumis non ihrii 
nobi$ nominare noetra lingua. Verumiamen non eai dijficiU expUeare voeibu» rem 
iUam, nempe Homeeomerianj qnam aii, esse primordimm rerum, Scilicet ¥011 ille 
òMoa ▼. g. procreali de paucinimis et parviegimis oesibue: ita inteetina generavi de 
paueiennÙM et parvissimia inteatinis ; et sanguinem gigni de pUnribue gultuUa 
»anguini8 inter tf eoalescentilnu : et credit aurum pone conetare ex ramemii$ a«* 
ri : et terram posse augeri de minutis terris : et ignem fieri de ignibus : et aqmm 
constart ex aquis. Credit et existimat ceteras res fieri pari modo. Ncque tamen 



pr. in. in Voss. L. B. Latinis lift, in plerisque iiiiprimitur. — 831 GmtOottorp. 
fr. Voss. vet. et L. B. Cant Grq/'t V. raarg. 1. Graci reliqui. Greci Ferr. — 
8SS exponore Ferr.— 8S4 Principio Ferr. V. ed. Hi. Ra. Aid. P. Bodl. Voss. Tot. 
Miis. B. 2. 3.— 8S5 de pauxillis Th. Ra. Ferr. V. ed. Bodl. Voss. vet. et L. 
B. Mas. B. 2. 3. Cant. V. roarf^. l. de pausUlis Vind. pausiUis Mos. B. 1.— 
836 hic et de Oottorp. fr. Voss. vet. et L. B. Mus. B. 1. et sic de Nard. Bas. 
Vind. P. Mas. B. 2. 3. Aid. etri de Mar. et de Bodl.— 839 Exhauriquc Mus. 
B. 8. puta Cant. itum V. ed. Th. Ra.— 840 Aurum vulg. terrai Cant. V. ed. 
terra Th. Ra. — 841 In h. vs. repnesentando seqnor Viud. Gottorp. fr. Voss. 
vet. et L. B. Mas. B. 1. 2. 3. Cant. reliqui fere exhibent adhunc modam 
Ignem ex ignibus^ humorem ex humoribus esse : sed secundam ex neqne V. ed. 
etiam agnoseit. 9Vàkrf. — 843 idem parte Gottorp. fr. Voss. vet. et L. B. 

NOT^ 



831 Nostra iti^a] Romana, sea 
Latina. 

832 Patrii sermonis] Romani, seu 
Latini. 

836 Osfì6iis [Osstòa'] Ossibos, li- 
tera s demta ; sic vs. 838. ' coéon- 
^bu\ prò * coeuntibus/ Scc, 

837 iS(ii]ifif€ii] Antique dicebatur 
sanguen, inis, neutr. nane sanguit, 
inis, masc. 

841 Ignibus ex igncis [ignem^ Spc.] 



I. e. ignem ex ignibus ; prasposterus 
ordo. Porro Lambiniis et alii sic le- 
gant addendo adhnc versum nnam : 
Sic ignem inter se parvis coeunHbu' nasci 
IgnibuSy exiguis humorem kummibuM 
esse. Venim et Gifanii et Parsi, et 
aliorum etiam lectio mihi magia pro- 
batur, quam ideo sum secutus. Qnin* 
etiam sic legendum censnit ipso 
Lambinns. 
843 NectameUfi^,] His 4. vss. ar« 



DE RBRUM NATURA UB. I. 167 

Concediti neque corporibas finem esse secandis. 

Qua re in utraque mihi pariter ratione videtur 845 

Errare ; atque illis juxta, quos diximus ante. 

Adde, quod inbecilla nimis primordìa fingi! ; 
Si pritnordia sunt, simili quae prsedita Constant 
Natura atque ipsae res sunt ; aequeque laborant. 
Et pereunt ; neque ab exitio res uUa refrsenat. 850 

Nam quid in obpressu valido durabit eorum. 
Ut mortem ecfugiat, leti sub dentibus ipsis ? 
Ignis? an humor? an aura? quid horum? sanguis an? 
anne os ? 

ipne Anaxagoras mU nUo tnodù vaeutim ineste reìm$: néque dori iirmimtm rebuB 
pmgendis. QmamolnreM videtur mihi fàUi in utraque hac re, aque oc il/t, quoe 
miiea tupra menunwrimui. A^jiee quodfacU principia reram ntmsiiiii infirma ; H 
tamen ea mtnt principia^ qua eontiatU pari natura, ae ree ipem Constant ; et qnn, 
pmriUr ac rea, iaòaiil et iniereuni ; et quas niAiI arcet ab interitu. Etenim quid Uh- 
riMiett, quod reeittei in aeri oppreetùme, ut, intra ipeoe dentee iMOfttfl, Jdìeat evitare 
tetkiam T igmene, an aqua landèrì quid korum elementorum ? eanguisne axU ceen ? 



MrtoR Mna. B. 2. in deest Cant.— 844 nec V. marg. 1. inesee V. ed. Bodl. 
Vind. Mos. B. a. S. Th. Ra. ineue Ferr.— 846 H. ts. sic ut edidi, ex dÌ¥Ìoa- 
Ikme prìof emendaveram, qnam eodem modo piane scriptum invenerìm in 
Mas. B. 8. Vulgo impr. atque ilH eupera quoe diximme ante. Vice r&y UU eupera 

S#f, habet Gottorp. fr. iUi$ vix a quo ; Vind. V. ed. Bodl. iUie Jura quod : 
OS. B. 1. 2. iUi» jura qua» ; Voss. L. B. ilUe vira quod ; Voss. vet. UU eiura 
fm; O. UHe Jumgi quod, Wakef. otri UU quo» V. marg. 1.— 847 imbeciUa 
voss. vet. et L. B. imbeeiUia Mns. B. S.~848 »int V. marg. 1.— 849 »unt km 
qmm «eque V. marg. l. quoque V. marg. 2. — 850 refrenat Ferr. V. ed. Th. Ra. 
AM.— 852 effigiat Th. Ra. effkiat Ferr. Th. Ra. Oottorp. fr. Voss. vet. et L. 
B. «nò eeeiibu» Nard. P. V. ed. sh^ moiibu» Muretns. eMbeuniibu» O. teutibnt 

NOTJE 

gnmentnm i. dedncit Lncretins ad- talet sunt, et facile perimuntor. In- 

Y«rans Anazagorc sententiara de prl- terim ambigit an principia dici rìte 

mordiis rerum. SciUcet,qnia nec inane <lebeant ea, qusR imbecilli adeo natu- 

rebosynec frangendis corporibus finem ra sunt preedita, pariqne sorti obnozia 

•dndttit Anaxagoras, eadem adver- ac res concret». Igitur Decesse fo- 

iUnm retorqnet argomenta Lncre- ret ut et ad nihilum res in interitu re- 



tiiu, qusB ad versus Heraclitum, Em- dirent^etez nihilo rursnm exoriren- 

pedoclem, et alios sopra ; et quse ion- tur, cum nihil in illis firmnm supera- 

j;iun esset hic retexere. ret, quod morti posset obsistere. 

847 Adde^ quod iubectUay ^c] His Quid enim, inqnit, in homine ▼. g. 

32. vss. argumentum ii. adversus restabit ? an sanguis ? an caro, &c.? 

Anaxagoram contluetur. Carpit au- an quatuor ipsa dementa P nihil sane. 

.tem Lucretius Anaxagorse principia, Primordia autem debent esse firmis- 

tanqnam imbecille, et ad resistendum alma, et immortalia. 

iiiepta,cum eadem natura constent, 851 ^fiMlMV fMdo] Acri oppres- 

qnn res ipnae concretai, qnn et mor- t^oóe. ^^ 






168 



T. LUCRBTIl CARI 



NibiI, ut opìnoT ; ubi ex sequo rcs funditus omnis 

Tarn mortalis erit, quam quse manifesta videmus 855 

Ex ocuiis nostris^ aliqua vi functa, perire. 

At neque recidere ad nibilum res posse, neque autem 

Crescere de nibilo, testor res ante probatas. 

Praeterea, quoniam cibus auget corpus, alitque ; 
Scire licet, nobis venas, et sanguen, et ossa, 860 

Et nervos, alienigenis ex partibus esse : 

nihil, ut puto ; cum Mum corpus quodlibet ttqìtaìi jnre tam moréaU ommno erit, 
quam res illae, quas manifesto cemimuaamte vistu nostrosinterire, nh\ perauite nmi 
tUiqua vioUniia. Verum iestea toco res supra demonstratas, ut constet res neqme 
posse relabi ad nihilumy neque nasci de nihilo. Deìnde^ cum alimentum angeat et 
nutriai corpus, Jutat nos scire venas et sanguinem et ossa et nervos constare ex 



^^^^4 



Mas. B. l. 2,utentibus Mas. B. 3.-853 Ignibus? Gottorp. fr. Voss. vet. aqua 
prò aura V. marg. 1. sanguinis TU. Ra. Aid. sangìùs? an os? Voss. vet. et L. 
B. Cant. V. marg. 2. Hav. sed in Voss. vet. ad nos supercr. man. eadeni. 
sanguisne ? Gif. sanguU anne os 7 Par. sanguis ad nos Bas. marg. «M^tius anna 
OS? Heins. 2. P. in not. V. marg. 1. sanguis omas V. ed. sanguis an ossa Delph. 
ioi^ts un? OS an? Creech. sanguinis ad nos P. Tb. Ra. Aid. Mas. B. S. «an- 
gmnis onnot Mas. B. 2. sangven an ossa O. P. in not. Lamb. sanguen ad nos 
Mas. B. 1. sanguis omoios Ferr. sanguis ò/aoUs F. in not. — 854 ibi Bodl. eequar 
Voss. L. B. quo V. marg. 2. Mas. B. 2. — 855 91U1111 nos Bodl. — 856 vieta perirà 
Aid. Bip. Hav. Delph. cuncta perire Vind. V. ed. Bodl. P. Mas. B. 1. 2. S. 
Bodl. Cr. Ferr. Th. Ra.-— 857 Ut Badi, Atque Mus. B. 3. reccidrre Lamb. 
Delph. Voss. vet. recedere V. ed. Bodl. Voss. L. B. sed in Voss. L. B. a pr. m. 
ùiìi recidere teste Hav. neque cedere jam ad Gryph. Nard. Heins. 2. Bas. neque 
recidere jam ad Gryph. marg. Heins. l. — 860 1^ vel ut in noòù Gryph. Nard. 
Heins. 2. Bas. acsanguen Mas. B. 1. «ai^iitn Vind. Voss. vet. et L. B. songiicM 
Th. Ra.— 861 H. vs. deest Gryph. Nard. Gottorp. fr. P. Bodl. Voss. vet. et 

NOT^ 



857 Recidere [Reccidere'] Duplicata 
litera 'e,' nt syllaba 're' produca* 
tur. Sic vs. 1062. Sic Propert. iv. 
£1. 0. * Reccidat inque snos mensa 
tapina pedes.' 

858 Ante probatas] Nempe vs. 215. 
etseqq. 

859 Preeterea, quoniam cibus^ SfC,] 
His 0. vss. argumentum iii. dedaci- 
tar ab esemplo, ut aiant. Sic enim 
argait Lacretias : Corpus hominis, et 
animaliom aagetur cibo et alitar: 
cibus autem non unius est generis ; 
sed V. g. alimar pane, piscibas, carne, 
caseo, fractiboSy vino, Scc. quafe non 
sant-similes, sed alienigen» res. Si- 
roiliter sont in hominei ant in animali 



quolibet alio, parte» diversa^ et alle- 
nigensp, v. g. caro, sapguis, ossa, ve- 
na», nervi, Scc. Quae tamen partet 
omnescibis illis augentnr et aluntar. 
Igitur in eodem cibo, qao niitrimar, 
debeot inesse disthicte vel Confate 
res, quae similatae sint singalit corpo- 
rifl nostri partibus. Qais autem dlxe- 
rit in caseo, v. g. inesse camem, tao^ 
giiinem, venas,nervos, et alias partea, 
quibus hominis corpus constai ? < 

861 Alienigenis] Dissimilibot. Onta 
partes corporis Constant ex iit rebos, 
quibus aluntar. Augentnr antem 
partes corporis rebus inter te dittimi* 
libns. Ergo alienigenis ex partibnt 
ette neceiae est. 



DR RRRUM NATURA Llìl. I. 



169 



Si^e cibos oroneis conmixto corpore dicent 
Esse^ et habere in se nervonim corpora parva» 
Ossaque» et omnino venas» parteisque craoris : 
Fiet, atei cibos omnis et arìdus et liquor ipse 
Ex alienigenis rebus constare putentur, 
Ossibus, et nervis^ venisque, et i^anguine, mixta. 
Pra^terea, quaequomque e terra corpora crescunt. 
Si sunt in terris, terram constare necesse est 
Ex alienigenis, quae terrìs exoriuntur. 
Transfer item, totidem verbis utare licebit : 
In lignis si fiamma latet, fumusque^ cinisque. 
Ex alienigenis consistant ligna, necesse est ; 
Ex alienigenis, quae lignis exoriuntur. 



865 



870 



pmiUm» dU nmi Hbus ; $ive dieeni omnia aUmenta constare mixio corpore^ et conti- 
nere in te mònUa corfnucula nertorum^ et ossium, et proreus venarum^ oc partium 
mngmm», Itaqne fiet, ut et omne alimentum eiccum, et ipse Arnnor, credatut 
eémponi ex relme dueimilitmMf ex otsibus, et nervisy et venis et cruore admixto, 
Pmtea omnia corpora^ qute naeeuMtur e terra, si continewtur in terris, oportet nt 
itnw componmtur ex dissimiUbus rebus illis, qua naseuntur e terris, Pergo 
t im Uit er ad alias re% ; fas tibi erit at usurpes tot voces. Si itn^is, et fumusj et 
finiff ktUani in OgniSy oportet ut Ugna constent ex rebus dissimiUbus, Hoc antem 



L. B. Vind. Mas. B. 1. S. Cant. V. ed. Ferr. Th. Ra. Aid.— 862 Sine Ferr. 
▼» ed. Th. Ra. Bodl. Voss. vei. et L. B. Mns. B. 1. 2. Hav. cibo Ferr. V. ed. 
Th. Ra. Mas. B. 1. 2. UcH prò dicent Mus. B. 2.— 803 Esset Voss. L. B.— 
ÉM Ossa Bodl. — 860 putetwr omn. lib. tum stare prò constare Mns. B. 2. — 867 
wtmsque : sic P. Hav. Àld. Bip. Delph. sanisque V. ed. Th. Ra. sanieeque Ferr. 
mmkane Oottorp. fr. Vind. Voss. vet. et L. B. O. Mus. B. 1. 2. S. Oryph. Bas. 
Nard. Cant. saagmniisque Bodl. nùxta Gottorp. fr. Vind. V. ed. Ferr. Th. 
Sa. Bodl. Voss. vet. O. Mus. B. 1. 2. S. mixto vulg. misti V. raarg. 1.— 800 ter- 
rmm: sic Gottorp. fr. V. ed. Bodl. Mas. B. 1. 2. Cant. Ferr. Th. Ra. Bas. terras 
rdiqai.— 870 eerros Mns. B. 2.— 87S constani V. ed. Th. Ra. ut constent V. 
■larg. 1. ' Déinde hnnc seqnuntnr in Vind. Gottorp. fr. V. ed. Voss. Tet. 
et il B. Mas. B. 1. 3. Cant. hi duo tss. lectt. leviter var. ut in P. quoque 
led ordine inverso : Prteterea^ teUns qua corpora cunque ality augety Ex oitem- 
fMM, qma tìgnis exoriuntur: quorum prior band dnbie adnlterinus est, cum et 
arationis seriem interpellet, et ab arguraento loci prorsus alienns interveniat; 
paeterior antem veros est poètae foetus ; et verbis prapced. ' Transfer item SceJ 
non defenditur tanturomodo, sed omnino vel conviciis deposcitnr. His de 

NOT£ 



862 Commixto corpore'] Hoc est,par- 
tibos alienigenis, et ad partinm diver- 
lanim corporis nntritionem aptis. 

WèPngterea^putquomque,^.] His 
6. Tsa. argnmentum it. deducitur 
qaoqae ab ezemplis; argnitque res 
eonctasy qoae e terra cretcont et alun- 



tnr, pariter alienigenis rebnt con- 
stare: similiter et in Ugnis latitare 
ignoro, famnm, et cinerem, quae alle* 
nigena snnt, et dissimllia a lignis. 

873 Ex aiienigenis consisUaiiy ^v.] 
Post hnnc versum in nonnallis codici* 
bat lequitur hic : Ex 



170 



T. LUCRBTII CARI 



Linquitar heic quasdam latitandi copia tennis^ 875 

Id, quod Anaxagoras sibì sumit; ut omnibus omneis 
Res putet iumixtas rebus latitare^ sed ilUid 
Adparere unum, quoius sint plurima mixla. 
Et magis in promptu, prìmaque in fronte, locata : 
Quod tamen a vera longe ratione repulsum est. 880 

Conveniebat enim fruges quoque saepe, minaci 
Robore quom in saxi franguntur, mittere signum 



tu loco ^uadam facuUat exigìta effugii relinquUur ; quod iptum iibi Anaxagonu 
arripU, scilicet ut creda» rei cunctOB UUere mixtas i» cunetta rebus : »ed ittud 
vederi aliqaid luiiuiiy cu^um partes pturet $mt tmnnxftf, et po8Ìta magU i» aperto^ 
et in primo aepectu. Quod tamen remotum est a teritate rei, Deceoa» enim exi^ 
gua grana framenti, quando teruntur vi lapidie moiaris, emUtere plerumque indi- 



cansis adraitteodnm censni/ Wal^f,—S75 quadam l, e, tewuù: sic Oottorp. fr. 
Voss. vet, et L. B. tennis L e, quadam vuig. copta quetdam L V. ed. Th. Ra. — 
876 ex omnibut Mns. B. a. et V. ed. Bodl. Th. Ra.— 877 tmmtsttfl V. mare. 1. 
--878 Apeliare Mus. B. 2. plurima P. Vind. V. ed. Bodl. Gottorp. fr. Vota, 
vet. et L. B. O. Mas. B. 2. 3. Cant. pluria ynlg. — 881 nttJiact : sic Viod. Vom. 
▼et et L. B. Mus. B. 2. S. Cant. Voss. marg.Mtnace Oottorp. fr. nùnaeii Gryph. 
Nard. Bodl.Cr.Bas. Bodl. V. ed. et h. ult. nttnaf m, vulg. lect. posoitadfin.Ts. 
eemine nati prò etepe menaci Mus. B. 1 . — 882 quom in eaxi : sic Vind. V. ed. Ferr. 
Th. Ra. Bodl. Voss. vet. et L. B. Mus. B. S. Cant. in §axi$ V. marg. 1. in deest 

NOT^ 



tignieexoriuntur, Quem tamen sustuli- 
musy quia et Lambinns, et Paraeus, et 
Gifanius, et alii complnres temere 
intrusum fuisse volunt. 

875 lÀnquitur heic^ tfc,'\ His 22. vss. 
objectionem praeoccupat, cujns soln- 
tlonem dat in v. argumenti locum 
adversus Anazagoram. Potuit igitur 
instare Anaxagoras omnibus omnia 
quidem esse mixta, sed intus latere » 
tunc vero in apertura rem concretam 
prodire, v. g. lac, sangnincm, herbas, 
ite, cum plnrimaB sirolles partes re- 
rum, V. g. lactis, sangoinis, berbarum, 
Scc, confluxissent ac convenissent : 
hactenus vero ^antea res apparere 
tales poliusy quam alind, quod tales 
partes potius, quam alix, quasi 
dominar! Wderentur. Cui respondet 
Lucretius, argueos fore ut in tritura 
^rugum. sanguis maoaret, et cetera, 



qn» aluntur in corpore nostro, pota 
nervos, ossa, camem, quae elici debe- 
rent : in collisione saxoram manaret 
etiam croor: in herbarum expret- 
siooe, lac, mei, et liquores dalces 
emitterentur : in glebamm resola- 
tiene cemerentnr olerà, fruges, frou* 
des, et arbores : in lignorum prcfrac- 
tione Tiderentur cinis,fumus, et ignis; 
et ita de ceteris; qu» tamen omnia 
nec fiunt nec cernnntnr. Igitnr om- 
nia non mixta sunt omnibus. 

878 P/artmaLP/arùf] Antique* pia- 
ria.' Sic Terent. Adclph. < Te piarla 
in hac re peccare ostendam.' Immo A. 
Geli, ait potiua dicendum esse * piarla' 
et *compluria,' quam * plura' et *com- 
plura.' Nunc tamen ' plura.' 

881 ilftiiact [Minutae] Bene. Qui- 
dam legunt mÙMcit, supp. saxi, qua- 
si duri, rìgidi ; mina» bene. 



DE RBRUM NATURA LIB. I. 



171 



Sanguinisi aat aliquid, nostro qaae corpore aluntur : 
Qaom lapidem in lapidem terimus, manare cruorem : 
Consimili ratione herbis qnoque, saepe decebat 
Et laticis dulceis guttas, similìque sapore 
Mittere^ lanigera^ qaales sunt ubere lactis : 
Scilicet; etglebis terrarum saepe friatis 
Herbarum genera, et fruges, frnndeisque viderì. 
Dispartita, ac in terram latitare minute : 
Postremo, in lignis cinerem fumumque videri. 



885 



800 



ermorit, awt aUamm rerum, qua nutriuiUur in notiro corpore : decebat tan- 
gmmimjburgf quando eonterimm» boxmm waxo: pari modo eonvemdfai etiamfert 
oempar herbat fondere non solom dulcee guitulaM Uqmoris; sed etiam alias gnttat 
liqnoria, qui toH iapore sint, quaH conttat lae ovis ferenti» lanam : nmUiier de- 
cebat eéioM NOfiiitai^ifam olerum genera, et ugete», et fronde» cerni ocnlisy passim 
di^^ermit cnm terrarum gleba fianguntur, et nùnutim laiere in gUbis : deniqua 
decebat ànerem etfumum cerni in Ugnis, ubi primum frangerentury et mtiitfliaj 



»^^i»^^^^^^»<» 



ia reliquia. — 88$ Sanguis Cant. alinm Cant. edd. vulg. aliem Mus. B. 3. — 884 
la^di lapidem Hav. Hip. Delph. Cant. P. in not. V. marg. 1. lapidi in lapidem 
Oottorp. fr. Bodl. Vou. vet. et L. B. terremus Voss. vet. etL.B. tenuem O. 
temiem in Mns. B. S.~885 kerbis: sic V. ed. Th. Ra. Ferr. Bodl. Voss. vet. et 
L. B. O. Mas. B. l. 2. Cant. herbas reliqui. docebat Mas. B. 2.— -886 latiees 
P.Vind. V. ed. Th. Ra. Ferr. Aid. Voss. vet. et L. B. O.Mas. B. 1. 2. Cant. 
MmHuaue Voss. vet. sapor Mus. B. 2. — 887 lanigero corr. P. in not. quale» 
Ferr. V. ed. Tb. Ra. Aid. Gryph. Nard. Bas. P. Bodl. Voss. L. B. sed in post, 
a pr. man. quaUs. quali Vind. Mas. B. S. Hav. Bip. Delph. ubera Vind. 
If Bs. B. f . ila?. Bip. Delph. rubare Bodl.— 888 Sic UcH Aid. fimatis V. 
(mL Th. Ra. frieati» Ferr. O. Mos. B. 1. 2. V. marg. 1. ut et Voss. vet. 
iad a tee. m. sinati» Bodl. — 889 genere Mas. B. 1. frigido» prò fruge» 
Mot. B. 2. — 890 Ditpartita: sic Mus. B. 1. 2. Diepertita vulg. ac sic Mus. 
B. S. Aid. post, et Juntina 1812. et P. Vind. V. ed. Th. Ra. Aid. Bodl. Cant. 
9Èqu» Mns. B. 1.2. Hav. Bip. et vulg. 'lerram Ferr. V. ed. Th. Ra. Aid. 
BodL P. Vosa. L. B. terra vi Voss. marg^ terri» vulg. — 891 samatMiii^e P. 

SOTJE 



88i Ant aUqmdy [oHmm J aot^re fi» 
fitrpart aiMMlar] Hoc est, alium, prò 
attanuDy qnc in corpore nostro 
alootor, pnta nervos, ossa, camem, 
▼eaas, 4ec. Aliì legunt, aut aUquid, 
motira m qum corpore aluntur. Alii : 
imi aHfuidy mostra quo corpora obca- 
tur. 

8(96 Latici»] Liquoris dulcis, pnta, 
aectaris, ambrosia. * Latex ' enim 
lunrpatnr prò quovis liquore, vino, 
latte, aqua, Sie. Alii Latice»; led 
male, ut patet. 



887 QuaU» IQuaU] Sopp. sapore. 
Alii qualesy sopp. * dulces gnttas.' 

Ubere lUbera] laeti»] Lac ipsum. 
Alii ubere lacti» : supp. qnales guttas 
dulces sunt in ubere lactis; minnt 
probata lectio. 

888 Priati»] Dicitur frìo, as, h. 
e. frango, tero. Varr. i* de R. R. iz. 
etPlin.xiii. 4. 

890 Di»partita] Supp. hKC onnia 
genera, herbarum, fragam, frondi* 



172 



T. LUCRBTII CARI 



Quom prscfracta forent, igneisque latere mioutos. 

Qaorum nihil fieri quoniam manifesta docet res, 

Scire licety non esse in rebus res ita mixtas ; 

Verum semina multimodis inmixta latere 895 

Multarum rerum in rebus conmunia debent. 

At, saepe in magnis fit montibus, inquis, ut altis 
Arboribus vicina cacumina summa terantur 
Inter se, validis Tacere id cogentibus austris^ 
Donec flammai fulserunt flore coorto : 900 

Scilicet ; et non est lignis tamen insitus ignis ; 
Verum semina sunt ardoris multa, terendo 
Quae quom confluxere^ creant incendia sylvis. 

Jlammaa laéiiare in illis. Verumy cum nihil harum e$9e res clan demonstrei^ jMt- 
mimuM noa$e rei twn ne immixtas inesse rebus : sed eorpuscula prima comnnmm 
nudtis rebus debent latitare in rebus^ admixta diversis modis, Feiiun, ois, pU' 
rwnque accidit in summis montibus, ut vertices supremi procerarum arborum pr9a- 
imi mutuo inter se colUdantur, (austris vehementibus impellentibiis facete iUud^) 
us^ueduMy accenso igne, fiamma cceperunt fulgere. Ita est : et tandem ignis tao» 
e$i inclusus in lignis: sed plurima corpuscuia prima ignis insuni^ qua, ubi comeur' 



▼••. 890. 891. Desunt Oottorp. fr. fumum eineremque Mns. B. 2.-899 paté* 
facta Mus. B. 2.-893 Quo nihil Mus. B. 2. decet Cant.— 895 immissa Nard. 
iti mixta V. ed. Tb. Ha. vss. 895. 896. delendos censet Creech.— 896 1» mmlUs 
Oassend.— 897 Ut Mus. B. 2. ignis prò tiifiufl Mus. B. 1. — 899 taiidis fidggr* 
V. ed. Th. Ka.— 900^iiitii<9 Voss. vet. et L. B. Ferr. V. ed. Th. Ra. iUd. 
Bìp.fluxerunt P. Mus. B. 2. rare O. fvlgure Bodl. fulgore Vind. P. V. ed. Th. 
Ra. Aid. Bip. Mus. B. 2. 8. Cant. Donec coorto fulserunt flanue fulgore V. ed. 
D. eoorto /. fulgure fiamma Bodl. corusco prò coorto Mos. B. 2. — 901 iamm 
lignià Mus. B. 2.— 902 arboris V. ed. Tli. Ra. tenendo Mus. B. 2.-- 90S tuM 

NOTiE 



895 Semina'] Atomi, corpuscuia 
prima, corpora materÌGP,&c. 

896 Conimmta] Ut dictum est ts. 
82S. not. 

897 Aty sape in magnis^ i^c.'] His 
10. TSt. aliam prsoccupat objectio- 
nem, ex cujus sointione vi. arguni. 
deducltur adversnsAnazagoram. Sic 
antem objici potnit. Quae ex rebus 
eliciuntnr, ea sunt in rebus : atqni 
sttpe fit ut ex arboribus collitis inter 
se eliciatar ignis, quo syWsD com- 
burantur. Qnod fieri plenimque tes* 
fatar Thucyd. ii. Igitur in arboribus 
est ignis. Factum non negat Lucre* 
fiat : ted non ex igne, qui arboribnt 



insit, vemm ex seminibus, qnas mttl- 
tanim rerum communia sunt et ini- 
mixta rebus, et quorum vario mota, 
ordine, positura, Scc. res varie co* 
alescnnt. In hoc ergodlscrepant Lo^ 
cretios et Auaxagoras, quod hic par^ 
tes rerum similes in rebus dtitinctaé 
et veras inesse velit: ille veroeòr- 
pora tantum materi», sen temioa 
rerum, quas communia sint ad rea 
multas generandajt, prò vario iUornm 
moto, ordine, dispositione, &c. 

899 Auitris] Merìdibnalibus ventit 
nominatim, prò mentis generatlm. 

900 Flore Ugne] Bene. AUìfuig^ ; 
véifiort; male. • • 



DK RBRUM NATURA LIB. I. 



173 



Qaod, si facta foret sylvis abscondita fiamma. 

Non possent oUum tempas celarier ignes : 905 

Confacercnt volgo sylvas, arbasta cremarent 

Jamne vides igìtnr, paullo quod diximus ante, 
Permagni referre, eadem prìmordia saepe 
Com quibus, et quali positura, contingantur ; 
Et quos inter se dent motus, adcìpiantque ? 910 

Atque eadem, paullo inter se mutata, creare 
Ignei» e lignis ? quo pacto yerba quoque ipsa 
Inter se paullo mutatis sunt elementis, 
Quom Ugna atque igneis distincta voce notemus. 
, Denique, jam quaequomque in ret^ns cemis apertis, 915 



rtnaii aiierendùf generant incendia iylcii, Quod ti ttmtus ignia latitaret in arbo- 
rìbos ajfhxaruMf fiamma nvn postene Intere per «Umn tempus, ted continuo everte- 
remi pemtu» mftòoM, et eomburerent arborea. Nonne ergo nunc agnoscie id, ^uod 
pmdo mipm dàimus, nempe plurimi interesse plerumque cum quibus aliU princi* 
filit, €< qmuU posUione ipsa principia rerum sint, et quasmoiiones invicem reddant^ 
aifue reHpùint : et eadem paululum inter se transposita generare ignee e ligniSf qua 
stmili raHone ipsa etiam voces Ligna et Ignes se habent, literis pauìuhun inter 
se wKutaiis ae traospositis, quoniam designamus diverso voeabulo Ligna et Ignei. 



^i^^*^^^^^^^^ 



finxere P. eum fiuxere V. ed. Tb. Ra. Mas. B. 2.— 904 facta: sic Grypb. 
marg. Heins. P. Oottorp. fr. Bas. marg. Ferr. V. ed. Th. Ra. Aid. Bodl. 
Voas. marg. vet. et L. B. tanta reliqni. ascondita Mus. B. S. — 005 tempus 
«ttvM V. marg. 1. v/2ìf /igiiù Mns. B. 3. ullum lumen O. Mns. B. 1. tempus 
deest Vind. Mos. B. 2. celerarier Delph.— 906 sf/ra« Ferr. V. ed. Th. Ra. 
Aid.— 007 Nonne vides Mns. B. 2. igitur et Mus. B. l.— 908 Per magni Tb. 
Ra. V. ed. — 909 est quali Mas. B. 2. aut quali Mns. B. 1. contineantur Mns. 
B. 9. cot^ungantur Fab. continuantur O. contingantur? Grypb. marg. Oottorp. 
fr. Heins. Bodl. Cr. P. V. ed. Bodl. Voss. vet. et L. B.— 910 dent tactus Mns. 
É,l, — 911 inter se multa Mus. B. 2. cmore Bodl.— 912 Ungnum Oottorp. fr. 
ifaiMi Voss. L. B. — 91S ponilo deest Cant.— 914 distracta notamus O. Mus. 

NOT^ 



906 Celarier] Celarì, boc est, tegì, 
latitare ; non micare. 

007 Jamne videSf ^c] His 8. tss. in- 
terim coocludit ex dictis bactenns 
atque ditpntatis, quod pauio ante me- 
aorrnvit tb. 814. nimirum multa esse 
corpora prima muUarum rerum com- 
mania, qnsey varila modis, posituris, ac 
ordinibns posita, res varias procreant: 
sicut mnltse liter» varias efficiant 
syllabas, voceSy ac etiam orationes. 
Qood esemplo vocum * Ligna' et 



* Ignes ' confirmat, qn» ex iisdem 
fere literis formantur, paucis muta- 
tis, ac transpositis, ut patet. 

909 Cum quibuSf tfc] Hi 2. vss. po- 
siti sunt supra vs. 817. 

915 Elementis] Literis, vss. |90 
824. 826. 

916 Denique, Jam quaquomque^ tfc.'] 
His 6. vss. nltimum affert argumen- 
tum, adversns Anaxagoram, idque 
eruit ex absnrdis, qua» inde sequeren- 
tur, si principia esteot in rebus res 



174 



T. LUCRETII GARL 



Si fieri non posse putas, qain materia! 

Corpora consimili natura praedìta fingas, 

H&c ratione tibi pereant primordia remm : 

Fiety utei risu tremulo concussa cachinnent^ 

Et lacnimis salsis hnmectent ora, genasque. 920 

Nunc age, quod super est, cognosce, et clarios audi : 
Nec me animi fallita quam sint obscara ; sed acri 



Postremo^ ti etiam non creati ea omnia, quai videi tu manifetii$ re&M, pone ere' 
ari, quin putei esse eorpuscula pritna, qua amstent ritniU naiwa, ac res ipt», 
hoc modo sane principia rerum intereunt Obi : aecidet ut principia taeta rideant 
ritu trepidantif et madrfacUmlt vuUum^ et molai lacrtfnùi amorts. Jam vero 
agedumy percipe quod restai, et oMicuUa rem magii perspicue* Neque ratio menti» 
decipU m«, ^ttom rea istae eint glenae obicuriiatii ; verum epa magna gloria tetigU 



^^^#^#^^^^^^ 



B. 1. distraeta V. roarg. 1. — 916 non deest Voss. L. B.putes Mus. B. S.-*' 
018 Hac Gottorp. fr. Voss. vet. et L. B.— 910 ui Mas. B. 2. tamnlo Voaa. 
vet. ternuUt P. in not. cachinent Ferr. caehinet Mas. B. 2. — 920 faUi» Bodl. 0« 
P. in not. humectei Mas. B. 2.— 021 aude V. ed. Th. Ra.— 022 Hec Ferr. 

NOT« 



similès. Scilicet sicut os hominis 
tremulo cachinnat risn, et oculi la- 
crymas salsas fondant, ita prima 
principia qaaedam essent ejasmodi 
et ridentia et flentia. Qno quid ab- 
surdius f Neqne enim actiones, fune- 
tionesy affectionesqne rerum, v. g. ho- 
minis, tribai debent principiis ipsis, 
sed toti homini. Porro per lacrymas 
et risnm designat Poeta prscipuos 
lios hominis affectns ex Epiciiri Doc- 
trina, Dolorem et Voluptatem. Nam- 
que Dolor trìstis est sensatio ; qoalis 
est fletus sensatio, quae membranam 
oculomm tangens excitat lacrymas. 
Voluptas laeta est sensatio, qnalis est 
risns sensatio, qnae prse titillatione 
movet risuro, quod est gaudii indi- 
cium. 

016 Material Corpora^ Principia, se- 
mina reraro. 

018 Perenni} Desinant esse prin- 
cipia, qoibas attribnas qués princi- 
piis non conyeniant. 

010 CacMnnent] Rideant. 

020 Lacrunùs salsis] Sic ts. 126. 



I. e. amaris. 

021 Nunc agi, quod super est, tftmj 
Hactenos de principiis ac prima ?•• 
rum materia adversns priscos Philo^ 
sophos. Jam vero hia 30. ? ss. seqq. 
revocat animum Memmii sui, veritas 
ne longo Ilio disputationis discursn 
longius, quam par sit, illnm distrase* 
rit. Allicit antem illnm pacta et re- 
rum novilate et verborum ac carmi- 
nis claritateatqne ▼enustate. Pactua 
vero in promtu solvit, duro pra^cla- 
ram adhìbet coraparationem. Sicnt 
enim, inquit, medici, cum absinthla 
pnerisdare conantnr, vasis labra roeUe 
contingant,ut labrorom tenusdeeepti 
pneri salutarem medidnam pn^ 
nent ; ita, dum de rebus novis, ar« 
duis, et obscuris Memmium taam 
docet, a quibns mens hominam viilfp 
abhorret, ejus animum lepore ae ve- 
nustate carminis fore ut retlneat ifbf 
pollicetur. 

022 Animi faUii] Supp. ratio ; sic 
vs. 08. 



DB RBRUM NATURA LtB. I. 



176 



Percussit thyrso laudis spes magna meum cor. 
Et simal incossit soavem mi in pectus amorem 
Masaram : qno nunc instìnctns^ mente vigenti 
Avia Pierìdum peragro loca, nuUias ante 
Trita solo : juvat integros adcedere funteis» 
Atque haarire ; javatque novos decerpere flores, 
Insìgnemqae meo capiti petere inde coronam, 
Unde prìus nnlli velarint tempora Mosce. 
Primnm, qood magnis dooeo de rebus, et artis 
Religionum animum nodis exsolvere pergo : 
Deinde, qaod obscmra de re tam lucida pango 
Carmina, Mosa^ contingens cuncta lepore : 



925 



930 



peciwM mmmikfno figeote et ^cuUaio ; et una indidit mhi tmiuiù duleem amorem 
ÉHmnmf ^a^jam ùuiigaiuSf /orti animo pereurro loca Pieridnm invia, et a tetti» 
giki mendmb ante me ealeata: placet adire fontee ilUbatoey et hanrire aqnas ex 
iflis : pìaeet legete novos flore$y et ex 0» lode quarere capiti meo eorottam claram, 
est fdtue Muta iKMtiit antea operuerint tempora. Principio ^ia edoceo ret magnata 
ti p r vt ti f uo r liberare ttrietit vineuUt Religionum mentes huroanas. SeeundOf fuia 
/wa terwut adeo darot de rehut perobteurity atpergent omnia venuttate Mutarum, 



^^^^^^^^^00^ 



Mimi Bodl.— 98S Percurnk V. ed. Th. Ra.— 025 indìMlAniclu» V. ed. Th. Ra. 
— ms lacvi V. ed. Th. Ra.— 088 trae deeat V. ed. Th. Ra. Mos. B. S.— OM 
■afaml Vota. L. B.— OSI doeff Bodl. deeet V. ed. Th. Ra.— OM «riaiM P. 
in Mt. Bip. HaT. Delpb. modi» Ferr. fwgo Voss. ver. et L. B.— 0S5 Id quod 

NOT/E 



MS f^raa] Tbyrsus proprie dici- 
tir basta pampinis infoiata, quam 
Bacclio sacra faclentes gestabant. 
njrso percossi dicebantnr, qui Bac- 
chi furore agitati divino concitaban- 
tnr. Hioe et difino Apollinis, sen 
Mnaaram affiato concitati dicnntar 
per metapheram, Tbyrso percossi : 

014 Mi] Syncope : prò miAt. 

OM Avia Pieridumf ^v.] Pierides 
dicnotor Mqssb, tcI a Pierìo Boeotic 
OMOte, Tel a Pieria ejosdem BceotisB 
regiMie, in qoa ex Jofe et Mne- 
■Kisyne natse Mosse dicontor. Eadem 
aoteas allegoria, qoa Lncretios, osi 
snnt Uorat. Epist. 1. 1. Virg. Georg. 
ui. Ts. S80. Manil. i. et ii. Qoa os- 
tendant se rem incantatam etnnlU 



priorom memoratam aggredì, onde 
sibi niigorem capiant laodem ac glo* 
rìam. 

027 Solei] Solca, pede, Testigiis. 
Cicer. V. Tose. 

080 NuUi] PoetseLaUno. Prìroos 
qoippe Lncretios carmina scripsit de 
remm natora f ers. heroicis. 

081 Doceo de relnu] Pro ' res/ Sic 
Cic prò Doro. * Decere Pontificom 
colieglom de rebus difinis.' 

082 Religionum nodit] Meto Dee- 
rom,fs. 25. 

088 Fango] Sic v s. 26. 

084 Contingent] Tingens ; a ferbo 
tingo, f el tingoo ; non antem a ferbo 
tango. Sic fs. 088. 047. centingunt. 



176 



T. LUCRBTII CARI 



Id qaoque enim non ab nulla ratione'videtur; 935 

Sed^ velutei pueris absinthia tetra medentes 

Quom dare conantur, prìus oras, pocula circum, 

Contìngunt mellis dulci flavoque liquorci 

Ut pueronim aetas inprovida ludificetur 

LabroTum tenus ; interea perpotet amarum 940 

Absinthii laticem, deceptaqae non capiatur^ 

Sed potìus, tali facto recreata, valescat : 

Sic ego nnnc, qnoniam base ratio plerumqne videtur 

Tristior esse, quibas non est tractata, retroqae 

Volgos abhorret ab hac ; volui tibi suaviloquenti 945 

Carmine Pierio rationem exponere nostrani, . 

Et quasi Musseo dulci contingere melle ; 

Si tibi forte animum tali ratione tenere 

Versibns in nostris possem, dum perspicis omnem 

• 

Hoc enim ipsnm wm est aìienum ab uUa vera cognUione : venm «tcMf tutdiei, 
quando teniant yrabere i^fanliblu amara abtimihiay a$perguHt aniea vaM circa 
labro suavi et flavescenti humore meUiSf ul pueritia incauta infantmm decimaifBT 
tantum quoad labia, et ut interim bibat telrum lù/morem abrìnlhiif et sic ludtJUata 
non lameo decipiatur, verum ut potiua tali ratione sanata conraleacai : simiiiter 
egOf quia hae materia^ quam tracto, interdum videtur moUttior ì\s hominiboi» 
quosnondumfuit edocta^ et qnia n^gifj hominiira r^ugU eam^ veiut expUcara tibi 
nostram doctrinam dulcibut versibui Pieridum, et aspergere illam ianquam munì 
mette Musarum : at tentarem ti fortasse possem tali ratione retinere menlem tnam 
ùi nostris carminibus^ dum interim vides intus universam naturam rerum, et 



Ferr.->936 dbscinthia Ferr. absynthia Aid.— 937 horrida prò ora« P. io not. 
938 dulcis Par. Nard. flavi Mw, B. 2. — 940 Laborum Voas. vet. et L. B. — 
941 capiantur Vind. O. Mtis. B. 3. Ferr.^942 tali tactu Voss. L. B. Lamb. 
taltscmU Mus. B. 2.-944 idtoque Bas. marg. V. ed. Th. Ra. Aid. P. O.— 04S 
suaveloquente V. marg. \,suare loquenti Mus. B.2. 3. Cant. suaveloquenti Vind. 

NOTiE 



939 Puerorum <stas\ Pueri : pneritia 
infantum. 

941 Abshnthii laiicem'\ Jns ac U- 
quorem absintbii : absintbium, ts. 
936. 

Decepiaque non eapiatur] Nimirum 
decepta dulcedine mellis labiorum 
tenus ; non capiatur, h. e. non frus- 
tretur, 8«d sanetur absinthii amaritu- 
dine hausta. 

943 U(tc ratio] Hoc doctrinac gè- 



uns, hapc materia, de qua doceo ; sic 
vs. 946. 

945 FoiSgus] Antiqua scriptara, prò 
vuìgus, 

946 Pierio] Musso, qnod ad Mnias 
pertinet: ys. 926. 

Ratinmem] Doctrinam. 

947 Musao . . . meUe] Metapbora 
est. H. e. Carmine, qnod instar mtlUf 
soave sit. 



DE BSRUIi NATURA LIB. I. 177 

Natnram tenna, qua oonatet compta figura. 950 

Sed, quomain docoi» solidissima materiai 
Corpora peipetno volitare, invicta per aDvom ; 
None, age, sommai quaedam sit finis eomm, 
Necne sit, ev<dvamns: item, qood inane repertom est, 
Sen locos, ac qpatinm, res in quo qnaeqne gerantor, 95S 
Pervideaams, atrom finitom fonditus omne 



cernb pmfmmm mH aracta. Ffnm, amm 9§Uwdi mmùm rem» wgiidimma C9n» 
ifaa» mim i t i per ttUrmUaiem^ nec impeétn font: Jmm, Htm^ expKcemm$ fwUmtm 
«H UnmmaB mmaeri Ukmm, H tmtU; mmiUUr fenpiemmm an «ocmui omne, 
Mt in remm natnrm« stoe ngi», et sp^fkam^ tu fm cMMdm rea 
et finnty «il tUum ammiMoJhUmmy an vero ù^bdimm exUndatur et injt' 



^^^^^■^^^^^■^^ 




9mU.— «46 Cenami Vtnd. Mot. B. S. S.— 940 pMficm d. preufìÒM Mnt. B. 1. 
-rfOO f — rm nci n i lir Mnt. B. S. cemtUrà Nard. onwto/fnrsOryph. Baa. Nard. 
P.fai Mt. Th. Ba.— MI aotidititM Mni. B. 9.— 96S ifamc Tb. Ra. «mimmì 
«ffMnflR Lamb. funmm Par. Barb. Delpb. Coat. Vota. marK. vaima eseék 
fwnMH Gryph. Nard. BodL Cr. Baa. P. V. ed. Voss. marg. Vind. Moa. B. 
L S. S. Gant. inaia ifemdem Vosa. Tet. et L. B. wwwaiaai avdt fH«aaai BodL 
Lamb. in not.— 954 Ncc wà Gi£ Par. Baa. marg. Voaa. vet. et L. B. 
eU Oryph. P. V. ed. Tb. Ra. Aid. Urne me Baa. Nard. P. in not. Nce ai 
Par. Nec A te voiuUmu vd tic hio bunaat V. marg. 1. Nee ti te vekMM 
Bodl. Nee ai te volvammt Mas. B. 1. 2. S. Cant. renertnm tU Voaa. Tet. aed a 
acc n.~956 quuquid V. ed. Tb. Ra. ^ eralvr V. ed. Tb. Ra. Aid. P. ^ cnralicr 
IMph. Cout. gemantur Creecb. Larab. in not.— 956 Proridroaiaa V. marg. I. 

NOTJE 

ffO Cmufteì] Ornata, aupp. aatn- elndet ' et atomoa iafinitas eaae mnl- 
«a. Atti emmUij anpp. natura. Alii titndine ; et inane magnitudine infi- 



«aneto; quae lectio laudatur nilum.' Qood et Empiricus adv. 

Pbya. et Stobasua Eclog. Pby. et Plu- 

961 flM, fWKkm dacvi, #«.] Hia 7. tareb. i. Plac. S. et Cicer. i. N. Deor. 

n. enoi bactenua de aoliditate ato- Epteonun docuiaae testantur* Quia 

Mpmm aatia diapntaaac videatar, jam vero ax inani et atomia tantum con* 



«Iteraai, qnae de iUanun anmma infi- aiat nniveranm; boe igitnr infinitum 

"■Ita, atqne irrequieto mota aupereat, eaae necease eat 

4ttcnltatem esplicare aggreditur. 96S Smfietà\ Non impedita, quomi- 

Sae astem ipaum aaaeqni non poteat, nua Tolitent perpetuo ac moTeantur 

•M prina de inania aeu Yacni patenti per levam. 

latitudine disputaverit. Itaqae prì- 95$ Summml Numeri, aupp. ato- 

ONna deaaonatratnma eat inane im- morum. 

leninm eaae aecnndnm omnea par- 966 Seu leeue me ipatiaai] Sic vaa. 

tea ; cnjoa ' in immemitate/ ut alt SS6. 499. 497. not. Scc. 

Vélleiua Eplcareua apud Clcer. i. N. Garoalar] Adminiatrantur, noTcn- 

-Deor. * latitudiunm, longitndinnm, tnr, écc. Sic alibi paaaim. Lamb. 

ahltudiuBBi, infinita ria innumerabi- G«a«iilMr, quasi gt^aiiUr. 

linm ToUtat atoinormn.' Unde con- 

Delph, et Var. Cloe. Lucret, M 



178 T. LUCRETII CARI 

Constet, an inmensam pateat, vasteqae profandam. 

Omne quo4 est^ igitar^ nulla reg^ione viaram 
Finitam est; namque extremum debebat habere : 
Extremum porro nallias posse yidetar 960 

Esse, Disi ultra sit quod finìat ; at videatur. 
Quo non longios haoc sensus natura sequatur. 
Nunc, extra sammam quoniam nihil esse fatendam, 

nite li/ immauuM, Ergo iliud toium, quod extat in reram natiira, nutta parte 
regìomm termùmUm ert ; eienim deberet kabere terminum. Atqui tenmtiMM imi- 
Uhm rei viditur eiu poMe» «ut aliquid extet «/terìtu, quod ierminet: tU termini» 
aliquit cernaiury Mitra quem hac natura ieiuvi, nempe visus, non firogrtéiatur, 
Jam vero, cum oporieat fateri nihil tue ultra unitersufk, non habet igitar ternd» 



Perpideas Bodl.— 957 et an V. ed. Th. Ra. paceat V. ed. Th. Ra. patefiat P. 
Aid. Oryph. Nard. Bas. ftatteque sic Voss. vet. et L. B. Par. Deiph. Cont. 
Oassend. Lamb. Creech. Voss. marg. 1. ad uàque P. V. ed. Bodl. Mas. B. 
1.2. 8. Cant. Oryph. Nard. Bas. tei deest Bodl. — 058 rationeviarum Mas. 
B. 2. Ò. — 959 Finitum sii Voss. vet. nam qua Voss. vet. et mar|(. cnm in- 
terro^. not. Lamb. Ha?, debeat Mus. B. 2. debebit Fab. Hav. deberet Coat. — 
901 tttn milito Bodl. nUi extra Delph. Lamb. Creech. ultra fuit Mas. B. 2. 
Jtneat Voss. veì. et L. B. uni videatur Mas. B. 1. Bodl. Cr. et Fab.— 962 
Quod P. V. ed. Ferr. Th. Ra. Aid. Bodl. O. Mus. B. l. 2. S. Gryph. V. marg. 
—968 «umottim P. Viod. V. ed. Mas. B. 8. Oryph. marg. m/ Mas» B. 2. 

NOT^ 

957 Inmemam pateof] Cum secan- argaroentam iisdem fere verbU est 

dum latitudinem, tum secundam lon- apud Cic. de Div. ii. apud Laert. z. 

gitudìnero, Scc et apad Aristot. iii. Phy. 4. quo pro- 

Fasteque profundum] Hoc est, altam batar dari infinitam in rebas : et apod 

et profundum ; immensum secundam Cleomed. qno ostenditar esse extra 

omnes partes ; hoc est infinitam. mnndum inane infinitam. Sed jam 

968 Omiif quod eet, igitur, S^J] His singnlas partes argomenti ezpand»- 

IO. fss. continetor i. argnmentum, mas. 

qno Lneret. probat inane seuTacuam Omne qmod e»t] Laèrt. x. rb vSr 

patere infinitam et immensnro. Sci- aniversam, totam. 

licetipsamuniversam infinitam patet. 960 Extremum porroy ^v.] H. e. ea 

Namqne, quod est finitum, habet ex^ est natura estremi, ut ab alio conti- 

tremam. QaishocnondederitP Qnod neatur, etfiniatur; nec altra ipsom 

■utem habet extremum, id cemitor visus progredì qneat. Quasi hsec i»- 

ex alio extrinsecos. Hoc quoque est torà sensus, nempe TisuSy termioot 

concedendum. At quod omne est, extremos ponat. 

hoc estyiiniversum,id non cemitor ex 962 Sensue natma] Visus, oculi. 

alio extrinsecns. Ne hoc quidem ne- 968 Summam'] Unifersum, omne, 

.gari potest. Igitur omne quod est, rh we». Si enim extra nniversum 



seu universum, non habet extremum. esset aliquid, sane non esset t^ «iry 

Hoc denique dandum est. Quare cum omne. Universum qulppe compleo- 

universom non habeat extremum, in- titar id omne, quod est. Ime est^ «bÌ» 

finitam sit ipsum necesse est. Hoc versam rerum summam. 



DB RKRUM NATURA LIB. I. 



179 



Non babet extremom ; care! ergo fine, modoque : 
Nec referti qnibas adsistas regicmibus ejus : 965 

Uaqne adeo, qaem qoisqae locam possedit, in omneis 
Tantomdem parteis infinitum omne relinquit. 

Praeterea» si jam finitom constituatur 
Omne, qnod est, spatium, si qnis procarrat ad oras 
ITltimns extremas, jaciatqne volatile telum, 970 

Id yalidis utnun contortnm virìbas ire. 
Quo fuerit missum, mavis, longeque volare ; 



ma», nee kabeijlnemj nee exitemum. Nee interett in qtàìnu illius noiversi parU' 
im§ eonttaioB; namqne in ^iioiificiii quUibet homo oecupat regionem aliquam illiany 
in ùntum quoquotersum UnquU temper tatum immentum. Deindt, Mtjam omnia 
Uen», qui exiai^ pmMtur terminahu ; profecto, si qìdt extremuB yrogrediniur 
mi mhimoBjlnei UlkUf et mitiat ipieuìuM missile, peto m te an velia potuta illud 

pervenire ai Uchm^ in qiuem fuerit miasum, aitt uUra 



^ ^^^^^^»»»^^ 



C»nt,/rf«irfiw <K Mos. B. a. S. Cant. Hav. Hip. et al. edd.— 065 ahaMias 
Delpb. «Mtifoi Hip.— 066 ifuom Y. ed. Tb. Ra. loewn deest V. ed. Th. Ha. 
fmiàilt Hip. ViQd. Mas. B. 1. 2. Hav.— 067 ette relinqmk O. Mas. B. 2^- 
M6 mo jom Voss. vet Lamb. io not. PreifK. stntltcm V. ed.— 060 eak deest 
Th* Ba. p ete wm à V. ed. Tb. Ra. Aid. P. Bodl.— 070 jaceatque Gif. celnm 
▼. ed.— 071 Jd validia Vind. Cant. Bip. Hav. Delpb. Imxiidia Gif. Par. 
Grfph. Nard. Gassend. Bas. P. Bodl. Voss. vet. et L. B. nterum Vind. 
Uerum G. r«nnii Mus. B. 2. contorque Mus. B. 2. eontortion V. ed. contortim 
Th. Ra.— 07» H. vs. deest Bodl. Cr. Quod Vind. V. ed. O. Mus. B. 8. Cant. 
Perr. Tb, Ra. Grypb. Nard. Bas. mt^ P. Vind. V. ed. Ferr. Tb. Ra. Aid. 

NOTiE 



06ft Nee rrfert, ^v.] His S. yss. pot- 
terioribas prseoccapat objectionem, 
fWUD quia Tacere poterat. Nimlmin 
Ibre regionem aliquam, quae extranea 
emet. Vemm, inquit, qoacumqae 
ìb regione foeris, infinitum semper 
bine inde spatiom tibi snpererit, cnm 
io infioitonon sit extremum. vs. 008. 

068 Preeierea, si Jmn Jbàtumf IfcJ] 
Hit 16. vss. cootinetnr ii. argumen- 
turoyqooLacretias immensitatem uni- 
versi infinitam asserii. Si enim, in- 
qnity finitura esset universum, posset 
certa illins estrema ora assignari. 
Stetauttm aliquìs bomo in Illa ex- 
tfena nniversi ora, et inde jaciat te- 
luB ; vel erit aliqaid extra illam cer- 
tam aoiversi Qnim extremmm, quo 



telnm illud nltra mltti possit: vel 
erit alìquidy qnod impediet ne ultra 
transvolet. Jam vero si sit aliquid, 
quo telum perveniat ; igitor certa non 
est ea extrema universi ora, sed ali- 
quid nltra extat. Sin antera sit ali- 
quid quod irapediat, ne telnm ultra 
transvolet ; if^itur et erit aliquid 
extra illam certam et datara extre- 
mara universi oram. Itaque nulla est 
finis, nnllnm extremum immensitatis 
universi. Si enim ultra progressot 
fueris, seqnetnr quocanqne Lucre- 
tius; et eodem bipartiti argnmenti 
spiculo instabit progrediendo in infi- 
nitum. 

071 IdraUdis] Bene* Alii tueoltiiM, 
minos recte. 



iSe 



T. LUCRETII CARI 



An probibere aliqaid censes^ obstareque, posse 1 
Alterutrum fatearis enim, snmasqne» Decesse est : 
Quorum utrumque tibi ecfagium praecludit^ et omiie 
Cogit ut exempta concedas fine patere. 
Nam^ sive est aliquid^ quod prohibeat» ecficiatque, 
Quo minus^ quo missum est^ veniat, finique locet se ; 
Sive foras fertnr^ non est a fine profectum. 
Hoc pacto sequar ; atque, oras ubiquomque locaris 
Extremas^ queeram quid telo denique fiat. 
Fiei^ utei nusquam possit consistere finis ; 
Ecfugiumque fugse prolatet copia semper. 
Prasterea, spatium summai totius omne 



975 



980 



irmufooUtre; an vero jmia$aUqM «sse, quod queai mpédère, H nhntUrt ìWU 
Etenim oportei ut Qitentm hornm duorum concedas, et accipias. Utrumque 
atitem horum intercludit tibi viam effugiendi ; et impouit tibi necestitatem ut fa' 
tearii totum itnmensum esse, mblato omni f<niitfio. Namque «tre «ti ùUpm rei, 
qua impediat et obstet, ne telum illad perveniat in loeum, tm quem^rikratum <#, 
$ed panat se in extremo, siee longius eut extra, sane hoc est extrema enu Htc 
modo insequar ; et in quocunque loco posueria ultimós fines, petam quid éknd et n 
acddat eptodo illi. Accidet autem, ut mdUbi era extrema possit esmstare: et «t 
spatium fvgiendi semper nltra dilatet perpetuo loemn, m quem telan fngiM. 



i»<»»»^»^i»^^^»^^ 



Bas. marg. fitonti Mns. B. 2.— 9T4 iummasque Ferr. V. ed. Tb. Ra. Aid. P.— 
975 prteciudet Mi». B. 8. — 976 exempto P. Aid. parere Mns. B. B. — 9T7 
probeat Oottorp. fr. prabeat Vind. V. ed. Th. Ra. BodU Voss. vet. et L. B. Q. 
Mns. B. 1. 2. 3. ecficiat sic Gottorp. fr. Vind. V. ed. Bodl. P. Voss. vet. et 
L. B. O. Mns. B. 1. 2. i.faàat Cant. Gryph. Nard. Bas. V. iiiarg. 1. i^kutf 
quidam, officiat Bip. Hav. Delph.— 978 quo deest Th. Ra. flne Gottorp. fr. 
Voss. vet.— 979 in fine P. eafiuis Hav. Bip. Delph. protectum Bodl. profetOo 
Hav. Bip. Delph.— 980 ehiiumque V. ed. lii. Ra. ubiqne Cant.~-961 qM 
cedo Bodl. V. ed. ftet Gottorp. fr. V. marg. Voss. vet.— 982 FiaJt Vms. vet 

NOTiE 



975 Ecfugimm'\ Effogieodl viam. 
Omne] Universum : omne, quod 

est, spatium : immensnm inane. 

976 Exempta . . . fine pàtere] In ire- 
raensum estendi : infinitum esse. Sic 
vs. 1007. 

978 Quominus [QKOnitmi'] Quomi- 
nns, iitera • demta, ut syllaba corri- 
piatur. Sic vs. seq. ' fini/ prò ^ fi- 
nis ;' sic alibi passiuL 

979 A fine profectum [£a fini' prò- 
fectó] Alii, a fine profectum; sapp. 
telum ; bene, idemque sensus. 



982 Fmw] Ora extrema : termiou 
ultimns. 

968 E4;fugiumque fnga, ^.] H. e. 
fiet, ut fugs copia, i. e. ut spatii im- 
mensitas infinita perpetuuraeflFnglcii- 
di atque evolandi locum telo iUi prs- 
beat. 

Prolatet] Dilatet, ampUficet; qvaii 
porrotenus latina faciat. 

984 Praterea^ spatium summai, ijft,] 
His 14. vss. proponitnr ut. argumen- 
tum, quo univeni immensttas astroi- 
tur, nimirum ex iiicommodi8,qufletttits 



DB RBRUM NATURA LIH. I. 



181 



Undiqae sì inclusam cartis consisterei oris, 
FiDÌtamque foret ; jam copia materiai 
Undique pondmbas solidis confi axet ad imum ; 
Nec res ulla gerì sub coeli tegmine posset ; 
Nec. foret omnino coelam^ neque lumina solis : 
Qaippe^ ubi materies omnia cumulata jaceret 
Ex infinito jam tempore, subsidendo. 
At nunc nìmirum requies data principiorum 
Corporibus nulla est; quia nihil est funditus imum. 



985 



990 



^ I, n totui Ì4KUÌ toiiui univerii constar et cìauiua certisfinibm ex omni parte, 

et 99ut ÈemAiuiÈn» : eame omnia mnUiiudo materùe prim» jnm deftuxìnH ex omni 
forte od. infinmm locam pre pondtroea gravUaie «iia : neque jtim res uUa poaeeL 




eevo, 
loco 



—965 eonehunm certie ti inttiterit Oassend. inclnnte Gottorp. fr. Vom. vet. 
et L. B. sed in Vons. vet. a man. «ec. horii Mus. B. 2.— >987 confluxit Gottorp. 
h. BodL Voaa. U B. Ferr. V. ed. Th. Ra.--088 gtni Bip. Barb. etc— 9S9 
900 bmiM Bodi. V. marg. I.--900 iU V. ed. Th. Ra. Aid. P. materUu Vind. 
—001 ooboiotenéo 0.^098 regee prò reqniee Muk. B. 2.-993 uìMie Mus. 
B. ». nuUm Gottorp, fr. Voat. L. B. Vind. Mus. B. 2. Cant. uulUut P. V. ed. 

NOT^ 



evenirent, si finitura esset aniversuin. 
Namqoe foret aliqnod universi cen- 
tmm sea imam, sicut et extremum : 
atqni si locas imus» sen centrum esset, 
jimpridem in co tota materies prima, 
saia ponderibos depressa, consideret 
•e Jaoerot iners, et sine motu. Qood 
ti fnerit ita, necesse fuit ut ab infi* 
aito ctiam tempore nibil potuerìt 
generar!, nee cmlam, nec sol, nec ce- 
tera omnia ; eam sine atomorum moto 
ne eonenrsa res non coalescant. Rea 
aotom manifesta docet principiia tea 
atonia nuUam esse datam reqniem ; 
enm continoo res quotidie nasoantnr 
et oceidant. Siout igitnr non est ali» 
qùod imnm, in quo cumulata corpora 
materi» eonsidant, ae sine moto Jace- 
ant ; ita non est aiiqnod extreraum, 
qno finlatnr nniversnm. 

Sfummd totitu] Universi. 

966 Copio moierioi] Moltitndo prin« 
cipiornm : atomorum copia. Sic vs. 



997. 

987 Ponderibuà] Qniaenim corpora 
sunt atomi, pondiis et gravitatem ha- 
bent, V8. 626. 

CoN/fuxel] Syncope; prò eonflux- 
isset, b. e. convenisset, descendisset* 

Iwmm] Centrum, medium locnm ; 
qoem in universo non dari probat vs. 
1061. et seqq. 

988 Geri] Fieri, generari, moveri, 
administrarì. Sic. 

989 Immino boOb] Sol. Periphrasis. 
Sic vs. 992. * PrioQipiorum corpori- 
bus,' Le. Principiis. 

990 Qnippef oH] Nam,qnippe, qqia, 
vs. 243. et alibi. 

991 £xta/Ìiii<otMipor<] Ab sterno, 
ab «terno sevo. 

992 Principiorum Corporibui^ Prin- 
cipiis. Peripbrasis est, vs. 989. 

991 Nikil eti funditu» ùmun] Nul» 
Inm est universi centrum, ut demoup 
strabit vs. 1061. 



182 



T. LUGllBTII CARI 



Quo qnasi conflaere^ et sedes nbi ponere, possint : 
Semper in adsiduo mota res qnaeque gerantoT 905 

Partibns in cunctis^ infernaque subpeditantar^ 
£x infinito cita^ corpora raaterìai. 

Postremo; ante ocnlos res rem finire videtar : 
Aer dissaepit colieis^ atqae aera montes ; 
Terra mare, et contra mare terras termìnat omneis : 1000 
Omne qnidem vero nihil est quod finiat extra. 
Est igitnr natura loci, spatinmqne profondi. 



locus inftmMf prormts Jacety in quem ipuai eoncurrere^ ei m pu qneant qtiut 
Jfgere iedtm : et perpeluo, aiqut irrequieta motìime cuncUe re» motentwr oc jbmif 
tn omnihms partUnu mundi, et semsjia rerum immortàUa pereita ad res gigneodat 
«ti&iiitiit«<riMÌiir ex immento inani. Denique re$ alia cemitur ante eonepeetum 
terminare rem aliam ; namque v. g. aìèr diteludU montee, et vicissim eoUes àìèrm : 
terra finit tequor^ et vtcttnm aquor terra» cuneta». At vero nulla res e»t ultra 
univertum, qaa terminet illnd. Ergo ea e»t naiura »patiif et U eat ìocu» imi- 



^<^»<»«»^«»>»»«»^^ 



Th. Ra. Aid. unum P. O. Orypb. marg. Ba«. marg. — 904 Quo quare V. ed. 
Th. Ra. po»»et Viod. Mas. B. 2. 8. po»9Ìt Cant. poicti Oottorp. fr. patMif 
V. ed. Ferr. Th. Ra. Bodl. Heins. 2.-995 Semper et Hav. Delph.— 996 
Partibu» qua euncti» Voss. vet. et L. B. in deest Mas. B. 2. eetema P. Aid. 
Bip. Hav. Delph.— 997 cito V. ed. Th. Ra. Bodl.— 998 an oado» Vind. tx 
Preig. rem re» Hav. Bip. Delph. re» Jam V. ed. Bodl. Ferr. Th. Ra. — 
999 di»cepit Miis.B.2. di»eep»it Bodl. di»cerpit \,murg.\. — 1000 e contraOfyph, 
Nard. Bas. Voss. L. B.^1001 vero deest Mas. B. 2. Jiniatur Mas. B. 2. — 

NOTJE 



995 Geruntur] Finnt, admioistran- 
tar, TS. 988. 

996 Subpeditantwr] SabmtnistTantar, 
snggeruntur ad res gìgnendas. 

997 Ex infinito'] Snpp. inani, qnod 
infinitnm est. Cic. de Fin. i. * Cen- 
set Epicnrns, in infinito inani, in quo 
Dee sammiim, nec infimnm, nec me- 
diani, necaltimoB, nec extremnmsit, 
corpora individua ita ferri, ut concur> 
sionibus Inter se cohaerescant.' Sic vs. 
1025. 

998 PoetremOf ante ocalos, tfc»"] His 
10. vss. conti netur iv, argumentum, 
qno Poeta probat a dissimili notis- 
simo universum non habere finera. 
Scilicet manifesto constat aereni a 
motitibus, et montes vicissim ab aere 
terminari : simititer mare terris, et 



terras nari finiri ; qnippe quia et aèr 
est extra montes, et montes aunt ex- 
tra aérem : et mare est extra terrai, 
et terrse sunt extra mare. Sed extm 
universum nihil est ; cum universum 
sit id orane, quod est ; igitur univer- 
sum non potest ab ullo terminari; ted 
ita immensnm patet, ut ne vel rapi- 
dissima quidem flumiua illnd unquam 
percurrant ; nec ita decurrerint, ut 
minus restet ipsisaliquandodecurren- 
dum ; quia nusquam terminatur. 
999 Di»»apit'ì Disdudit, separai. 

1001 Owau] Immensnm nnlversnoi. 
Immensitas loci totius naturte. 

1002 Profundt] Immensi universi ; 
qnod longuro, latum, altum, et pro- 
fnndnm patet, vs. 951. not. 



DB RBRUM flATURA LIB. I. 

Qaod neqne clara sao percarrere flumina cursu 
Perpetao possint aevi labentia tracia ; 
Nec prorsum facere, at restet minas ire, meando : 
Usqae adeo passim patet ingens copia rebas, 
Finibns exemptis, in cunctas ondique parteis. 
Ipsa modani porro sibi reram samma parare 
Ne poBsity naiara tenet : qaia corpus inani. 
Et, qaod inane aatem est, finiri corpore cogit ; 
Ut sic altemis infinita omnia reddat. 



18^ 



1005 



1010 



», ^uem neque nobiieM JUtvH, qm protaimnlur anidiÈO ttmort temp&rii 
«tarai, fauni Umen mo decwm perm€are^ nequM ommno efieert labtutdù^ «1 sibi 
wàmm iùt mférmi. TaUm tat immennia» Utt aperta r^tu, ttMatU iermmii ^ 
mmd jMTta ta — iwgt jwriei. Cfierum nmtmra ip$a impedii ne wnveram wnUte rerum 
ia wf emHpmre mbi termìuun ; quia eogii cerpu» ter mù ta ri intmif et^ p^od e$l 
wflM , tenniiiari cerpere : uè ita vicibas oUermiB efieiat omma n^fimita» Vel «nu. 



r^#^ 



1003 p er t errer e V. marg. l.Jlumùu V. ed./«iintiui Gottorp. fr. Nard. V. niarg. 
1. Mas. B. 8. Ferr. himima V. marg. 8. Voss. L. B. fulmine Cant.— 1004 pof« 
•aal P. V. ed. Mus. B. 2. Ferr. Th. Ra. Aid. Gif. poesent Bodl. corr. P. io not. 
— i005 inrenuaudo Gif. marg. Grypb. marg. Bas. marg. V. ed. Bodl. Caot. 
lare Mcaatf* Vind. inremeando O. Mas. B.2. ta remamendo Ferr. Th. Ra. Aid, 
P. irremmmde P. in not — 1009 Nec Mas. B. 8. que eorpue Vind. t»cM« Gottorp. 
Ir. Bodl. Voss. vet. et L. B. Ferr. V. ed. Th. Ra. Mas. B. 1.2.8. Cant.^ 
1010 EequmiY. ed. hune autem V. ed. Bodl. Th. Ra. auteet P. Ald.^atrf Bas. 
mfporm V. marg. 1.— 1011 Utqueeit Par. Uique eie Bodl. aUeriue Bodl. V. ed. 

NOTiE 



lOOS Ciora^amtaa] Prae rapidi tate, 
pota Rhodanum, Danabiam, &c. 

1004 Perpetue posràtf, tfc*] Hic vers. 
itaratar v. 1216. Hoc est aMidaa 
tamporit eontinaatione ac produc- 

%aaw^va 

. lOOS Utaas tre] Minas vi». 

• 1000 /agvas copta] Immensitasmag- 

■a, et ianiunerabilis. 

tOOS Ipea w m du m porro^ SfcJ] His 
li* vsi. argnmentnm v. proponit; 
qpod qnidem adversns Stoicos vi- 
fiatar idOTerre. Hi enim, teste Pla^ 
tanehoy volnerant Mnfinitnm qnidem 
laanty ted non carperà infinita esse.? 
Laeratlas aatem ex Epicari doctrina 
doeet ^oorpora materì» terminarì 
isani; et inane corporibas;' nt sic 
altematim universa rernm summa 
raddatnr Infinita, cnm atomomm mnl- 
titadiaeftnminaaisimmensitatc. Ad- 



eo nt alteratrum infinitam esse ne- 
qaeat, qoio alternm qooqae sit infi- 
nitam. Namqne v. g. si solam inane 
esset infinitam, nec infinita essant 
corpora materia^, nnila sane res jaro, 
neqne ccelam, neque mare, neqoe 
terra, neque homines, neque Dii ipti 
possent vel per minimum hor« tem- 
pus consistere ; immo ne unquam qui- 
dem creari potuissent. Qalppe ubi 
corpuscula prima disjecta de suo ctttu 
volltarent per inane infinitum, nec 
unquam conciliarentur ad rerum con- 
cretiones ac generationes. 

Herum laaima] Universa rernm co- 
pia : universa natura rerum. 

1009 Cerpué] Atomos. 

1011 Omrm] Atomos nampe et 
Inane, qusB duo sunt, exquibnstota 
natura constat, vs. 420. 



4 



184 



T. LUCRBTII CARI 



Aut etianiy alteratrum nisi termìnet alterom eoram 

Simplice natura, ut pateat tamen inmodcratum ; 

Nec mare, nec tellus, neque coeli lucida tempia, 

Nec mortale genus, nec Divom corpora sancta, 1015 

Exiguum possent horai sistere teiupus. 

Nam, dispulsa suo de ccetu, materiai 

Copia ferretur magnum per inane, solata ; 

Sive adeo potius numquam concreta creasset 

UUam rem, qaoniam cogi disjecta uequisset. 1020 

Nam certe neque Consilio primordia reram 



d tttUnUrum mmt finxt «Mtrum ittomm^ ita ut aniversom gii ttUmm imtmmmm 
tmiea et iimpUei mdìm v. g. ÌBaois, nee ocewms, mec terrai nec/Mlgniet/énnetà 
Éttli, ne§ gen$ kumanaf nee «nigutta corpora Deorum pouent connaiere ni per 
màniMMm qaidem tempm kora ; mtmque mmUUmio ccrponim priwioniM di^eeta ৠ
iuo coneiho voUtaret libera per. immettsuM apaiium vactuu : vel poliue mm^iMM 
eoneiliaia procreaseet rem ìdìam ; fitta, cam dieaipata esset, matquam poimaiet 
coneiliarU Elenim profeeto princfyia rerum nepie promàentia^ neque eolerti amm9 



<^^*^*^^^ 



Ferr. Th. Ra.~101S iemùnat P. Vind. V. ed. Bodl. Mos. B. 2. Ferr. Th. 
Ra. Aid. Bas. alter O. Mns. B. l.~101S SimpHci Mas. B. 2. e natura Ferr. 
V. ed. Tti. Re. natura e Vind. natura et Mus. B. 8. Bip. Barb. tanium Viod. 
Barb. iotum Oassend.— 1014 nec ceeU Mns. B. 1. 2. Bip. Delph.— 1017 di- 
putta Mus. B. 2. diM^a Coat. de coUu V. ed. Th. Ra. Aid. P. deteetum 
Bodl. et Bodl. Cr. eoitu de P. in net. de ca^m Voss. vet. et L. B. sed corr. 
in Voss. vet. — 1020 nequieetet V. ed. — 1021 coneilioV. marg. 1. — 1022 se wa 

NOTJE 



t0l2 Aìterutrum] Vel inane, ve! 
corpora prima, sen atomi. 

1018 Simplice naturai V.g. sola 
inanis natura. Id enim satli innnanC 
f!nra verba sequentia, ' pateat immo- 
denitom;' tnm versus 1018. 

Tamen [Tantum] Bene. Alii tamen ; 
minns reete. 

inmoderatum] Sine modo et 6ne; 
hoe est, patens in infinitnm. Sic Ci* 
cero N. I>. ii. vocat ' immoderatum 
aethera.' 

1014 Cceli tempia] C<elom. Sic Enn. 
Sic Manli, i. 448. ' Cceli flilgentia 
tempia.* Idest, arent, ant fornicet 
coeli ; sen concava cceli pan ea, quam 
contemplamnr. 

1018 Mortale genua] Hnmannm 
genus : aut omne animantnro genns. 

1021 Nam certe neq[ue ccmaUio, ^v.] 



His 14. vss. occnpatio est, cajnt so* 
lutio VI. argnmenti locnm tenet. 
Potoit enim quis objicere, qaodmeae 
aliqna sagaz, aut Deus posset diasi» 
pata corpora materie colligere, et 
congregare in rerum concretiooes. 
Verom negat id Lncretios, docetqne 
non con»iÌio, aut mente divina conci* 
liariatomos, sed in infinito iaaal mu- 
tuis vexari plagis, ac temerario quo* 
dam et caco concursu Inter ae co- 
baerescere, atqne in varias rernm^ 
qme jam aunt, concretionea concilta* 
ri ; immo et in rerum conaervatiooea 
convenire, pata mariai fiuainum, 
plantamm, animalinm, et ooelestlBni 
flamroarum. Sic Cic de Fin. i. Sic Lv« 
cret. II. 164. 
Cenativi] Divina providentia. 



DB RERUM NATURA LIB. I. 



165 



Ordine se sao qaceqne sagaci mente locanint. 

Et, qaos quasque darentmotus^ pepigere profecto : 

Sed^ quia mnlta^ modis maltis^ mutata^ per omne^ 

Ex infinito, nexantur percita plagis ; 1025 

Omne genos motasi et coetos, experiundo. 

Tandem deveniont in taleis dispositnras, 

Qualibas heec rerum consistit summa creata : 

Et, maltos etiam magnos servata per annos. 

Ut semel in motus conjecta est convenienteis, 1030 

Ecficit, at largìs avidom mare flaminis nndis 

Int^rent amnes, et solis terra vapore 

Fota novet fetas ; somma quoque gens animantum 

pufpie dMMpomurwMl $eu in ea diMposUura qua snnt : neque etiam certe arnvene- 
fflul faitcr se de motìambu», qua8 quteque redderent : verum, cum plmra immMiaim 
éhinb Moéit, ti peretUM Utibu$ yariìs, tigUeniur per immensurn universum 
prmk tfMU illonun namero, tentarnhomne genue motua et eoncUii^ conoaiiimf 
émmtm im tule$ poiUwnu, quidihiM hmc umversa natura rerum amatat : et eonter- 
Mta eat fiia^ per plura Umga ateeula^ ex quo scilicet tempore eompaeta ett 
«mmI te mùtmnee uptae ; atqoe bine faeU utjUmina renovent perpetuo copiosi» 
updsjtumimis oeeemum vorucem ; et ot terra cale/acta calore solis renovet fru^s ; 
si wt gmm» wHnmMumf qaod éetnlitaiur, vigeai ; et ut flamsus cali cadentes non 



^^^^^^^^^^^^ 



. , : tic Oottorp. fir. Vos». vet. et L. B. «e tuo mqM V. ed. Th. Ra. Vind. 
ssfÈM tms mefos BodL Mai. B. 1. teglie suo O. sequt suo nec Mub. B. 2. ne qiua 
suo Mas. B. B. seu qiueque Cani, se nee qmeque P. Nee Unquunt quoa qu4eque V. 
aarg. 1. H. va. seqoeiiti postponitnr in Oryph. locarit V. marg. 2. — 1028 Nee 
|Mi P. Mas. B. 2. Hav. Delph. Nec qui quoque gerunt sagaci maUe locaruui 
Mas. B. B. Deest integer vs. Vind. V. ed. Bodl. Mus. B. 2. Cant. sagaci menie 
ì s eunmi Voss. vet. et L. B. sed in Voss. L. B. ex litnra apparet, utrnmque 
versaasy h. et prseced. a pr. man. aliter fnisse scriptum. — 1024 Qua quia 
Oassend. muUimodis Mas. B. 8. et vulg. ntotala P. in not. omnem CanL — 1025 
ii^uitu Voss. vet. Ex infinito ex Mus, B. 2. mea^oaiar V. ed; versantur quidam. 
—1026 fliafiis et toctus Mas. B. 2.— 1028 Qualibet V. ed. Tb. Ra. hae rebus 
Vnh.creuias Mas. B. 2. — 1029 inailo Mus. B. 2. /ormata per Cout.— 1030 tm- 
oisiM Ferr. essifuneta Bodl.— 1082 Integrei Mas. B. 2. Integerent Vind. V. 
ed* BodL O. Bfns. B. 8. Cant. Ferr. Tli. Ra.— 1088 Porta Oottorp. fr. Voss. 
tet. a pr. man. sed/oto a sec. m. Tota V. ed. Th. Ha. movet P. Vind. V. ed. 

NOTJE 



1020 Pir mhm] Per inunenaiini 



102S Ex i^ftmWÌ Snpp. inani. Sic 
TI. 097. 1080. éee. 

. iwr DispùsUnnsì Dlspositionesi 
figorasyordinesy&c. Sic veteres no* 
mina formabant. Positnrai censara^ 
diipetitnraf coiyectoray formatura, 



&ۥ apud Lucret. Eoninro, et alios. 
1028 Summa creata] Universa bsM 
rerum moles ac natura. 

1081 Avidum mare] Qaod floviot 
omnes sorbeat. 

1082 Integrent amnee'] Soppediteal 
ac renovent fluvii. Sic vs. 280. 

SoUs vapore Fota] Sic vs. 807. 



186 



T. LUCftfiTIl CARI 



Floreaty et yirant labentes «etheris ignes : 
Qnod nullo facerent pacto^ nisi materìai 
Ex infinito snboriii copia posset, 
Unde amissa solent reparare in tempore qaoqne. 
Nam^ velatei, privata cibo, natura animantum 
Diffluit, amittens corpus ; sic omnia debent 
Dissolvi, simul ac defecit subpeditare 
Materies, aliqua ratione aversa viai. 



1035 



1040 



txtUigiuaiiur. Quod qnidein miUo modo/aeerentf ntst aìnmdaniia eorpomm ^rim 
morum posset tubnoici ex immenao inani, ex quibu» ea, qnae perduntur, amtue»» 
cimi suppeditari in quolibet tempore, Etenim nctU natura ammaliam privata oH* 
mento dissohUur et perit perden$ eorpu» ; ita res owme» debent diffioire^ ahi prU 
mmm nuUeria prìma d^flexa ab alUpia parte via deHit sabminietrare aliud, nude 



^<^^»^>^^^<^<*'^^^ 



Bodl. Mns. B. 1.8. Cant. Ferr. Th. Ra. Aid. movati Mns. B, S. «mmim P. 
Vind. V. ed. Bodl. Vo«s. vet. et L. B. Mai. B. 2. 8. Cant. Jimiwiaiii Mus. B. I. 
* Editi commnnes, ex conjectnra ciijosdaro, ut videtur, exhibent tiMMiiai*; 

?[naB vox mentem Lucretii nequaquam videtnr attingere. Nos modeatim 
actaros esse opinabamur si ex ingenio reponeremus quoque loco qua vel qua 
Qiembrananim onin. atque vetustiorum impressonun ; quam via scrìbendi 
compendiaria conrnptelam bujascemodi nnllo modo improbabilem reddat/ 
Wakrf. gemu V. ed. Th. Ra.— 10S4 Fiorami Oottorp. fr. Bau. marg. Vota. 
L. B. Mus. B. 8. 8. Ferr. FloreiU Heins. 2. P. Aid. vtnml Aid. Heins. 2. Baa. 
marg. P. laJbenti» V. ed. Bodl. Voss. L. B. Cant. Ferr. Th. Ra. Bas. ìambenUB 
P. in not. ìabenHbus Mus. B. 1. — 1086 ii^mta Voss. vet. a m. sec. aiiMrt V» 
ed. Th. Ra. BodL — 1087 admuM Voss. ver. sed corr. reparari P. Vind. C^ant. 
Aid. Bip. Hav. Delph. tu corpore Oryph. Bas. Nard. tempora Mos. B.9. 
quoque Oottorp. fr. P.V. ed. Voss. L. B. Cant. Ferr. Aid. Nard. Bas. et 
mare.— 1088 privata a^a Voss. vet. iedcibo snperscr. — 1040 defieii y,tà. 
Th. Ra. deficit O. deficit Mas. B. 2. Cant. defici Mas. B. l.— 1041 oligiMi 

NOT^ 
' Solqne sua prò parte fovet, tribnit- neas, aat ignea. 



que calorem, Crescere non possint 
frages, arbusta/ animantes,' &c. 

1083 Summa [Atmitrissa] Imminata, 
debilitata, fracta. Cic. de Orat. iii. et 
I. in Ver. Plin. xxix. 1. et 11. ' Som- 
jnittere pretta/ i. e. ' minnere.' 

1084 LiUfentei] Sic vs. 2. ' Cceli 
sabter labentia signa;' aat <cadeu- 
tea/ < peritari.' 

Vivant ignee] Metaphora ab ani- 
mantibns ad ignem. Sic Hor. Od. 
III. 21. < vivae Incernae.' Sic Oraeci 
vocant scintillam f^opow, ' ignem 
vivnm.' Ex veteram qnippe doctri- 
na, qai volaeront animas esse ig- 



1086 Ex infinito] Sapp. inani. Sic 
vs.OOl. Sic sese explicat vs. 1061. 

i$«^«rtn] Sic vs. 1049. h. e. quasi 
in locom amissorum et decedentiiuii 
orirì, sahvenire. 

1088 NoMf veìuieif privata ci6o, ^.] 
His 4. vss. con6rroat « simili, nt 
alant, res canctas resolntnm iri, nisi 
materica snborìretar, qaae damiimD, 
qaod qaaeqne pati untar, In tempore 
resarciret: sicut ammalia brevi pe* 
rirent ac morerentur, nisi cibo et ali- 
mento restaorarentur in dici. 

1080 AmittemoorpuMÌ Sic vs. 800. 

1041 iiveraa] Quasi reflexa, et im* 



DE RBRUM NATURA LIB. f. 



187 



Nec plagae possnnt extrinsecas undiqoe saminam 
CSoDservare omnem, qaaoqaomque est conciliata : 
Cadere enim crebro possnnt, partemque morali, 
Dnm Teoiaiit aliaD» ac milq^eri smnina qaeatar ; 
fiileidiim reflilire tamen cogantiir, et una 



1045 



rafarciatnr, qnod amissam est. Ntfue etiam ichu ixterwre» vaUreni cmuit» 
vtre ex ornili parie ioiam naturam rerum, qmaUsetmque est jam congregata in rea ; 
qjdppe ictus illi poÈàimt qnìàem/reqmenter ferire, et retardare pariem unam ato- 
àonun, danee oHm partes aceedaiU, et donec numenu totns poseit expUri: vermm 
qoail rcpercussi cogtmtur aliqtuaido retrocedere, et oìmmI prabere primordm rentm 



^»»^»»^»»»#^^^ 



rateane: sic P. Vind. V. ed. Bodl. Voss. Tet. et L. B. O. Mas. B.S.8. Cant. 
Bodl. Cr. Orypii. Nard. Bas. et marg. Ferr. Th. Ra. Aid. recta regione Mus. 
B. 1. Oottorp. fr. Hav. Bip. aliqaa regione Gif. marg. Pan Delpli. adeeroa P. 
Offyph. marg. HeÌDS. l. 8. Bas. marg. — 1042 poeeant : sic P. Vind. V. ed. Bodl. 
Oottorp. fr. Voss. vet. et L. B. Mus. B. 1. 2. posoent reliqni. inirineecu» Oif. 
Par. — 104S amne qua cum est V. ed. Tli. Ra. — 1044 portam Mns. B. 2. partim 
«uidaiii.— 1045 venimU Bodi.— 1046 luto- V. ed. Tti. Ra.— 1047 

NOTiE 



féfllU ne longins vagetnr : sed sistat 
in rerum damnam restanrandam. Sci- 
lieet volitant atomi per inane, donec 
temerario concursn congrediantnr in 
tenm concretiones* 

1042 Nee plaga poeemU, tre.] Hia 
10. vsa. prKOccnpat et solvit objec- 
tioiieroyquaD adversnshanc doctrinam 
ieri prKviderat. Cum enim doceat 
lAcretini ii. 07. et seqq. atomos oc- 
cersantes officiose sese percntere; 
ex eo conflicta fit ut roorantes et 
terdatse coalescant et compingantur 
so eorpora. Igitnr cum perpetuo 
eenenrsent per inane, et sese mutuo 
percotiantv sane tantum abest ut 
rebet jam concretis alìquod detraha- 
tnr, nt etiam nova» et nove semper 
edli«rescant rebus atomi, atque ma- 
gia ac magis aogeant res cunctas. Cui 
tineitaB objectioni nt faciat satis, con- 
cedi! qhidem et plagas officiose in- 
^rleen inflìgi ab atomis, et rerum ef- 
flusum seu damnam impediri : verum 
non omnioo ac integre impediri, quia 
non incnnctanter sese percutiunt : sed 



pars partem moratur, donec alias ve- 
niant; qua in cunctatione datur li- 
bera atomis fuga. Hinc fit, nt nisi 
infinita atomorom copia suboriatur ex 
inani infinito, sane rarissimas essent 
plag», ant etiam nuliae ; sicque ret 
cuncte breviter dissolverentur et 
corpus araitterent sauro, cum non 
suboriretnr, nude restanrarent illnd. 
Smnunam] Totem naturam, rerum 
omnium niolero, res cunctas. 

1043 Conciliata] Coacta, congre« 
gate, compacta, concreta. 

1044 Partemque morarì] Partem 
atomorum retardare, ne effugiant a 
coetu. 

Subplert] Expleri; id est, aliis eto- 
mis succedentibus redintegrari. Hinc 
* supplementum.' 

1045 Queatur] Sic veteres loqne- 
bantur. Plaut. Satyrione : ^ retrahi 
nequitur.' Ceto, lib. i. orig. 'idne-« 
quitum est exaugurari.' Sic Virg. 
« potestur,' prò * potest.' 

1046 CogwUwr] Snpp. ictaS| plag«. 



188 



T. LUCKBTII CARI 



Principiis rerum spatinm tempasque fugai 

Largiri, ut possint a coetu libera ferri. 

Qua re etiam atque otìam suboriri multa necesse est : 

£t tamen, ut plagao quoque possint subpetere ipsse, 1060 

Infinita opus est vis undique materiai. 

lUud in hiis rebus longe fuge credere^ Memmi^ 
In medium summae, quod dicnnt, omnia niti ; 

heuM et tempmà eff^itjii «1 ea toluta a cMciUoiii qttMt loDge vtigmi. Qmhmò» 
re» oumMo oporitt nt muUa corpuscoia prima continuo anìnaenimU ex infinito 
inani. Ei ìamen ìwKwmeraìÀUà copia primordiorum ex omni parte snbnascatiir 
neceue ett ad hoc, ìU ictus ipti aueant ntffieere. In his antera reòiij, o Memm^ 
cave aimitiip tireda» Aac, gaod Tulgo docente nimirnm res amctOM tendere t» em- 



^^^^^^*>*^^^-^ 



sic Mns. B. 1. 8. PHnoptiim reliqni. PHndpM P. in not. Oottorp. fr. Bas. 
marg. fig;wra prò yk^'Mus. B. 1.— 1060 et tpaa Gottorp. fr. ei ipea Vom. vet. 
Pioscorr. ^, ut inngatnrplaf<7. — 1051 licita \o»b, vet. e9tdee%ìMvt9.'B*% 
—1062 /uga V. ed. Tb. RB.Jmga Ferr.— 1058 dmeutaV, marg. 1.— 1064 jÉififff 



NOT* 



1048 P«Mtii<] Snpp. principia re* 
rum, corpora materin, &c. non enim 
omnia corpora prima coherere poi- 
. sunt et copular! ; qn» igitnr copnlari 
neqoennt, ea libera volitant a con- 
gressn et concilhitn, doncc curo allis 
similatis coheereant, ii. 108. et seqq. 

1052 llhid in hii9 relnu ìmtge^ ^c] 
His 50. V89. tandem docet, sicut in 
universo infinito et immenso nullnm 
est extremnro, ita neqne roedinm 
esse aut centrum, ut vocant. His 
igitnr 16. Tss. prioribns eonfirmatu- 
ras universum esse infinitiim, asserit 
illius non esse centrum aliqnod aut 
medium; in quod, ut Peripateticis, 
et fulgo philosopliornm placuit, gra- 
via omnia nitantur ac incnmbant ; ita 
ut, qnie sopra terram sunt, in illnd 
medium delabantur ; qnsB vero infra 
jacent, parìter in illud idem centram 
ascendant ; quie autem in ipaa terra 
posita sunt, in ejns centro coaquies- 
cant. Rem expllcat coroparatione 
ad Peripateticorom mentem. Quasi 
non secus boc fiat, inquit, ac si in 



pelvim plenara aqna aliqnid i^iciai^ 
V. g. nummnm argenteum ; e^iua ima- 
go mox per aqnas medìas ad supera 
ficiem ascendit inspicienti, neqne uV 
terins progreditur. Similiter aalaa* 
lia, aut res pondere gravos cetens, 
non descendont nltra terras ia info» 
riora cmli loca, aut supra terrat aa- 
rendnnt in superiora cali tempia. 
Namqne qui sunt Infra terras, nempe 
antipodes nostri, ii video t solem su- 
pra caput sibi lUucentem, dum noe, 
qui sumus supra terras ex adverto, 
noctis cernimus teoebras: et contra. 
Veram, stolidam banc esse' aaotea- 
tiam jam demonstrare cooaturus ett^ 
nnllnmqne totius seu universi madiom 
omnino esse. 

1068 la medìmm mtmmai] In ceotrui 
universi. 

Offuita] Oravia quidem. Qnss enim 
levia, e medio, seu centro feruntsr 
ad supremum, minns quidem aot 
magis fortiter, prò minore autn^ort 
sua levitate, vs. 1084. 



DB RBRUJk^ NATURA LIB. I. 



188 



Atqae ideo mandi nattnram stare sine ullis 

Ictibiis exterais, ncque qaoquam posse resolvi 1055 

Somma atqne ima, quod in medium sint omnia nixa : 

Ipsum si quidquam posse in se sistere credis ; 

Et, qusB pondera snot sub terrìs, omnia sorsum 

Nitier, in terraque retro requiescere posta ; 

Ut per aqoas quse nunc rerum simulacra videmus : lOGO 

Et simili ratione ammalia suppa vagari 

Gontendnnt^ neque posse e terris in loca coeli 

Becidere inferiora magis, qnam corpora nostra 

frm mivfnt ; H ideirco nahmm ìmioern ene rine ìdlù plagis extrimeciÉ ; nnpu 
m mtprmMM H ÌM/tmn pone dUtipitn in aUqwem loeum, quia res cuncta tnemm- 
knf ùi ceninm: H tameo fnUoM rem olt^niifii posse niti m seipsam^ et res omue» 
ffWM, qituejacini emb terru, aecendere ntnwn ; et cantra, res illas, qna eitce 
•ont éi medio terra, ccm^ieteere: eiad ilhe imaipnes rerum, gwa eemimm» 
Éiffr nqimae. Et vobnU pan modo res animante» fem ex eeiptie, nee magi» posse 
e tini» 4€9e€nder» in ii^/Una» regione» caU^ quam corpora nostra queant ex 



«dee Bodl.— 1055 aUemieP. Aid. ertemi» V. ed. quoque Mas. B. 1. 2.— 1056 
mmt V. nuirf • Ferr. cuoca V. ed. Th. Ra.— 1057 insistere Voss. vet. sed se 
•opericr. «tst se sistere Mas. B. 2. in Jtne sistere Cant. — 1058 At Oottorp. fr. 
Tosa. vet. rimt BodKrMrsnai Ferr. V. ed. Th. Ra. O. Mas. B. 1. 2. S. Cani. V. 
marg. 1.— 1050 Ni sierini Oottorp. fr. Ni/erint Voss. vet. interea V. ed. 
Ferr. Th. Ra. Bodl tu terram Gif. Par. Orvph. Nard. recto Mas. B. 2. re^weifs 
rfj isi fa Oottorp. fr. rs^viesse reposta P. Aid. — 1060 Simmlaera vocamus Gassend. 
-«1061 tappa SIC Oottorp. fr. Voss. vet. et a pr. m. L. B. Creech. stipra Viml. 
V. ed. Ferr. Th. Ra. Bodl. Voss. L. B. Mas. B. 1. 2. 3. Cani, subtu' Larob. 
Oryph. sm^te Delph. Nard. Bas. Heins.2. cuncta Bas. marg. P. — 1062 lococa 

NOTiE 

antipodibns vero deorsom labnntur. 
Et coatra, quaB antipodibos gravlasub 
terrU sunt, ea snrsam ferri dicìmas, 
com in terre ceatram incambaot ; 
qne vero iisdem in teme centnim 
descendant, ea deorsom ferri fiogi- 



1066 MiòiiscJifcmts] Qaibus atoni 
- p ere u ssip ceeant in csetnm et in re- 
wma coneretioBes. 

1066 Somma aiqme ima] Res sepre- 
ttis etiiito»; id est,qn« snpra snnt 
-et iifirn medimi universi. 

ÌM7 in»eaisteni] Ponderibns snis 
libratom stare: qoomodo terram in 
«edlo soia ponderibos libratam stare, 
•e in se ftotere doeent nos Scrìptorss 
•acrss. 

1068 Sumtm Nitiir'] Ad terrss cen- 
tiwn ascendere. Loqnitar aotem 
Mrita sitos nostri ratione. Qtam 
enim sob terris pondera sont nobift, 
et qoidem nos ipsi sorsom niti eredi- 
.11 Wy doB ad terrsB centmm fénrator : 



1050 In terraque] Aìii in terramque. 
Idem Bentos. 

Retro] Contns. 

Posta] Synoope, prò posita. 

1061 Suppa [Suapte] Ex seipsis, 
perse, spoote sua: bene. Limbìn. 
Ssbtu* prò «aòe«s,id est, * infra ;' aKi 
saprà: minosbene. 

1061 Recidere] Prima prodacitor : 
vel reccidere : sic vs. 857. 



190 



T. LUCRKTiJl. CARI 



Sponte saa possint in coeli tempia Tohure : 

niei quom videant solem, nos sidera noctis 1085 

Cernere ; et alternis nobiscam tempora eoeli 

Dividere ; et nocteis parileis agitare diebns. ' 

Sed yanus stoUdis hsec omnia finxerit error^ 

Amplexei qnod habent perverse prima vìai. 

uipria evoìare in sablimes/omtcfs atU: et, qmmiam UH bomines, qui nnb ter- 
rìs hibitant, cernimi toUm, volnnt no» videre iteUoi noctU ; et àliemu Ticibiii 
ilios pwriiri nobUcum tempora cM, et agere noetes pare» diebtta. Sed oeceste ett 
Qt faltus errar prabuerii ansami ignarii fingend! euHetaa rea ietae ; quia maU 
camflUxi simt et teneM prima» omì investigandaB natur». Namque ibi non polfti 



^i^^^^>»H»^»»^^«» 



Mo8. B. 2.— 1063 Decìdere Oryph. Nard. Bas.— 1065 me Baa.— 1066 Pi»l 
b. Ys. inseritur va. 1094. Oottorp. fr. — 1067 patribu» Bodl. et Cr. dìafriif 
Orypb. marg. Gif. Par. Delph. Cont. Bas. marg. P. Bodl. et Cr. V. ed. Voai. 
vet. et L. B. Ferr. Th. Ra. Aid. dteeque P. in not. Oottorp. fr. Mna. B. B. bie 
ioaerìturva. 1076. Gottorp. fr. Voaa. vet.— 1068 iSed numaca Mua. B. 2. «wt 
Tb. Ra. parturit errar P. Aid. Grypb. Nard. Bas. omnia finxerit errar deannt 
Vind. V. ed. O. Mas. B. 1. 2. S.Ferr. Tb. Ra.— 1069 Amplexis hebent P. Aid. 
AmplexH Ferr. In V. ed. b. va. et 4 aeqq. sic legebantar : Amplexi qnod habent 
perv, — Nam medinm nihil eue poiest — Infinita denufne atonia eijam — Posati t^ quU» 
quam eontiatere — Quam quavi» alia longe ratione. A acriptnm erat, b. eat locaa mo- 
tilatas ; h. autem modo replendua et emendandaa : Amplexi quod habent »paH' 
nm pummqne viau al. per utrumque in rebu» inane Nam medium nihU e»»e peUtt 
oineftne manentum Infiniium autem non omnino deniqne eijam Poeeit ubi quiemum 
medium eoniiatere rebu» Quam quavi» alia longe ratione tueri, al. teneri. ì)nm 
autem var. lect. qnaa ad vas. 1069. et 1078. addidimna erant ab al. mao. 
apaftam per utrumque prò peroeru prima Cant er$e prima viai abtont Vind, 0« 

NOT^ 



/i^mora] Qnaa qnidem nobia aant 
infima, antipodibna vero anprema. 

1064 Cali tempUi] Soperiores coeli 
fomicea, va. 1014. 

1065 lUei] Hoc eat, qui infra ter- 
raa aant, nimirum antlpodea. Alii 
illie. Idemaenaua. 

1066 Tempora ceeli] Dica ac noctea. 

1067 Diebu»'] Alii, ffiet^ae. Idem. 

1068 Sedvanu»»tolidU,Ìfc,^ Hial5. 
vaa. refatat i. Peripateticornm, Stoi- 
comm, et vnlgi aententiam de medio 
nniverai : docetqne vanam ac atoH- 
dam esse, cam qnia nibil medium 
poaait eaae in infinito, quale jam 
demonatravit eaae univeraum, tum 
quia, ai medium eaaet in universo, 
non in illud magia, quam in alind 
quodlibet cuncta gravia deberent ni- 



ti. Namque nec locua eat nlloi in 
tfumt, in quo stare posaint corpora 
gravia, quaai gravitate ac pendere 
privata easent cum ad eom pervene- 
rnnt ; qnia aemper liber ila patet UM- 
atna per inane immenaum: neqne 
etiam inane poteat uUo'modo amb- 
aiatere corporibua : boc eat, corpori- 
bna praebere vicem fundam^nti^quia 
solidum minime eat ac firmum. 

Stolidi»'] Epicureo faatu atolidos 
vocat, qui fiognnt nniverai medinm, 
aut centrum aliqnod eaae. 

1069 AmpUxeìquod habent^ Qnod 
ampleii aint, et teneant. Sic Viff. 
JEn. II. 'Et Divnm amplexaa sinn* 
lacra tenebant.' 

Pròna viai] Primas viaa. Sic va. 
Ilio. * ultima naturai:' va. 1099. 



DB RVRUM NATURA LIB. I* 



191 



Nam mediom nihil esse potest, ubi inane locusqne 1070 

Infinita: neqne omnino, si jam mediam sit> 

Possit ibei quidqnam hac potius consistere canssa^ 

Qnam qua vis alia longe r^one manere. 

Ómnis enim locos^ ac spatium^ quod inane TocamuSi 

Per medium^ per non mediam, concedat oportet 1075 

iE^uis ponderibus, motns qaaqnomque femntar. 

Nec qnisquam locus est, quo corpora qaom venere. 



cMlfiMi aHquodf ubi fMuuum et ipaiiuM sont immenta: ne^ eiiam, djmm 
aliquod eeninjm exiet, aUquid poiset ob hane cauaam tòt quieteere poiiMS in medio, 
ftmm ette im tdh proeul lieo. Eiemm neeette nt ut ommit regitp et Im», qmé 
mfpelUmwt wwmiiii, eediU ai[malUer cunctis corporUmt grambut^ per pmmóimpie 
rfgionem IneiMt iilor am eUntw, sire per eemtrmn, sive per mtm «eafmiii : nefue 
mBm ett rtgiOf in ^iiam, cwn corpora adtenermiiy qwemdf qnasl exewUti vi tnm 



^^^^^^^^^ 



Mns^B. 1. B. et tret priores li ter» etiam ere. Mas. B. 2. — 1070 Jam P. Bodl. 
«èi teiif locuffice desnnt Vind. O. Mns. B. 1. 2. 8. tìMeftne Maii«ji<tim Cant. — 
1071 If^lnUuM autem Cant. demqtf Vind. Bodl. Mut. B. 2. 8. et denique P. 
Qrypb. marg. Bas. marg. non dàdque Cant. ta omni P. Oryph. marg. Bas. 
■Mrg. meditm ni desnnt Vind. O. Mnt. B. 1. 2. 8. Cant.— 1072 Pettit Mbieum- 
eme Bodl. mltimu Mns. B. 2. hac deest Voss. L. B. haie paHmt eamtta desnnt 
Vind. Mns. B. 8. aietftiim anuittere rebut Cant. concedere Mns. B. 8. caMM t a 
deest O. Mns. B. 1. 2.-1078 ^aainvis Cant. raltoN« Vind. O. Mns. B. 1. 2. 8. 
Cant. Gryph. Bas. Nard. manere drest Vind. O. Mns. B. 1. 2. 8. — 1074 ac 
decit Mas. B. 2. m< eocomas desnnt Vind. Mns. B. 1. 2. 8. vocetar V. marg. 1. 
— lOTS etmeedert P. Vind. Ferr. Tb. Ra. Aid. Bodl. Voss. L. B. Mns. B. 1. 2. 
CwL epariet deest Ferr. V. ed. Th. Ra. Vind. O. Mns. B. 1. 2. 8. opieti Cant. 
^1076 JEque Gif. Par. Delph. Nard. Cr. conj. Lamb. Heins. 2. Mola Gif. 
marg. Par. aioHs Heins. 2. feruni Vind. enmt Ferir, ferunt u V. marg. 1. 
fognati Mns. B. 1. — 1077 Ne V. marg. 1. cam tenUnaU Gottorp. fr. cemtener 

NOTJE 



*■ Cmmla ecsll/ dre. ' Prima viai/ h. 
«. prima doetrin» elementa, primas 
▼itt investigand» natnrse. * Penrerse 
haifeat prima vlai :' boc est, statim 
ab iaitlo non veram, sed alienam et 
perrersam ▼iamnatnrsecognoscendse 
avDt ingressi. 

1070 JUcdlam] Centrnm : locos 
imoa, in qnero nndiqne corpora om- 
nia tendant, et nitantnr. Quale est 
Peripateticis centrnm terrse, ad quod 
grafia omnia desoendnnt, et In quo 
aixa conqttlcacmit,aec, nt aiant, nlla- 
tenns graTìtant. 

/none (ocasgas] Imgiensnm Yacans 
spatinm, ntdialt snpra vs. 886.446. 



drc Et ut etiam expUcat sese infra 
▼. 1074. 

1072 Coasislanf] Quiescere, stare, 
considere. 

1076 Conceda»^ Cedat: libemm 
meatnm ac motum praebeat. 

1076 Poadm^] Supp. * prse :' i. e. 
propter pondns et grayitatem. Pon- 
dns enim sponte et ex natura sua de- 
orsom fertur semper, donec reper- 
cnssione alterins obvii resiliat. 

Maba] Supp. ponderum, sea eor- 
pomm; bene. Alii mola; supp. * pon- 
dera,' seu < corpora:' idem sentas: 
•ed cnr bsec imroutatioi 



IM 



T. l^UCRBTII CARI 



Ponderis amissa ti, possint stare in inani : 
NeCy quod inane autem est^ ulli snbsistere debet, 
Quin, sua qood natura petit» concedere pergat : 1080 

Haud igitur possunt tali ratione teneri 
Res in concilinm» medii capedine Tictac. 
PkrsBterea, qnoniam non omnia corpora fingont 

gromiaiù, eonnatere in inani: negue contra, quod est vacttum, id dibet ita sttb 
iUi» consitHere qttin $ttUim praibeat id ipsani, qmd natura tua poshdai. Ergo teN 
de causa res nequeunt co'èrceri in ceetUf capta amore centri» Deinde non est MUtem 

Vind. V. ed. Bodl. comvemruMt V. aarg. 1. eotnioener Vota. L. B. comoenir Vota. 
▼eU Ferr. con venire MfM. B. 2, co» venere Mns. B. 1. eum venenat Caot. oo»* 
Ttnere Tk. Ra.— 1078 Pemkre O. Mot. B. 1. nUere tmad Cant. oiotero imam 
V. niarg. S. stare sine mane V. marg. 1. m deett Ferr. V. ed. Th. Ra. Vind. O* 
Mu8. B. 2. Bodl. Vosi. vet. et L. B.— 1079 uUU P. Vind. V. ed. BodL O. Mot. 
B. l. Cant. Grypii. marg. Bas. marg. itftt quidam. uiHus Th. Ra. aal«m deeit 
Mns. R, 2. olmstere Voss. TCt. in marg.— 1080 Queai prò QMtn Mns. B. $•:*- 
1081 Uane V. ed. Hoc Tli. Ra. possint Mas. B. 2. V. marg. 1. H. ts. et aeq. 
eoUocancnr proxime ante vs. 1108. inseritar ts. 1006. cam nndeclm sAoq. 
Vo9». L. B.— 1082 eoncUium: sic Oottorp. fr. P. Voss. vet. et L. B. Ferr. V4 
ed. Th. Ra. Mus. B. 1. 2. 8. Cant. conólto vulg. capedine sic O. Mas. B. 1. 
Caiit. Bau. Ferr. Aid. cvpidine Mnd. V. ed. Th. Ra. V. marg. 1. cuppedhuBìp, 
Uav. Delpli. cappedins P. in noL vineta Creech. — 108S quoque jam Vind. Mna. 

NOTJE 



1078 Stare in inani] Quod quidem 
non est soKdnm et firmum; quale 
medium, in quo cnncta stent ac con- 
quiescant, esse debet. 

1070 Siésistere] Snb iilìs stare; 
viceni fondamenti prsebere. Sic 11. 
236. 

1080 Qimi, stia, tfcJ] Quin prsebeat 
liberum meatum ac motam corpori- 
bns, cum ea lit illius natura^ nt dio* 
tnm est sopra. 

1081 Tenori Ros in eoneitìum] Res 
stipatae cobcerescere^nec aseinvicem 
disjici ; acilicet ut in aliquo medio 
conquieseant, nec moveantor ns- 
quam. 

1082 Cmpodine [Cuppodine'] Lìtera 
p geminata, metri causa. ' Capedine ' 
antem antique prò ' cnpidine/ id est, 
amore. 

108S Prtfterea, fiumtam, Sfc,"] His 
24. vss. refutat 11. banc de medio 
universi sententiam ex ipsorum ad- 



versarioram doctrina. Stoici qnippe 
nolunt omnia niti in medium: aed 
gravia tantum corpora, pula terram 
et aquam, et qusB terreno et aquoiso 
Constant corpore, cetcra vero, ^um 
ieviora snnt, puta ignem, et aerem, 
et qoae aerio atqae igneo sont cor- 
poro, sursum a medio differri ; qoise^ 
tiam sicut a terra plantae, arborea, al 
ammalia crescnnt, et nntriantar ; ita 
ab ejusdem terrae exhalatioBilMM, et 
aqosB aimul vaporibus, ignes atlie- 
reos, cometas, solem, ac cetera ccaH 
sidera pasci crediderunt ; cmlnn va- 
ro statoernnt totius hnjusce nniversi 
terminnm undiqoe cnncta finientcm 
et coercentem ; quodque mandi qnasi 
mcenia faciat, ne sciìicet ignis, qui 
snnom semper evolat nndique, ifif- 
fugiat lenge extra mundi finea par 
inane magnum ; et ne simili ratioae 
cetera inferiora suiMoquantur, ter- 
raqoe ipsa «eae raptim subducat pc- 



DB RERUM NATURA UB. I. 



]9d 



In medium niti ; sed terranmi, atque Uquores^ 
Homorem ponti^ magnasque e montìbus undas. 
Et quasi terreno qnae corpore contineantur : 
At centra tenueis exponont aéris aaras, 
Et calidos simnl a medio differrier igneis ; 
Atqne ideo totum circum tremore aethera signis. 
Et solis flammam per coeli cadmia pasci, 
Qaod caler, a medio fugiens, ibi conlìgat omnls : 



1085 



1090 



medimii, in qnod res omnes oiUntar, cum ilii non putent euneta eorpara ver* 
gere in centrum: »ed lantani corpora terroncm, et aquantm^ et atpmm m/BorU^ et 
n^nae qn» flaont ex altie eoltiìnUj et res ìWaa, qua eonetent veluii corpore ter* 
rmtri, Conim vero dedarant teneroe flaiu» àérie^ et «imi catidoB ignee enreum 
mtieUi eeemtro: et tddrco ommem atherU r^gionein contremieeere Mignie^ et ignem 
mUi flntfriri ùUer cemdenm ealuM, quia vapor diffkgiene a eentro connectii et con* 



^^^^^^^4t^^^^ 



B. I.Hav.Bip.fiui cam lineola deinper Voss. vet et L. B. — 1084 oc Mai. B. f . 
BfiMret: sic Vo§8. vet. et L. B. HquurriM Mas. B. 8. Cant. hnpufrum reliqai. Post- 
ponttnr b. ys. seqaeoti 'in Voss. L. B.P. V* ed. Mns. B. 1.8. Cant. sed in 
YOM. YeL post vs. 1086. — 1085 magnie Mas. B. 8. Bip. Hav. Delph. Hnic vs. 
Mqneiia preponitar in V. ed. Voss. vet. et Cant. — 1086 H. ys. deest Bodl. 
Or. eetàinaaniwr Mns. B. 1. — 1087 orlas prò oms V. ed. Th. Ra. in aurme Th, 
Ra.— 1088 m mori Mas. B. 2. dùeerier V. ed. Th. Ra.— 1080 Deest V. ed. Tb. 
Ra.— lOOO/oMam Vind. Mas. B. 2. Z.Jlammaa Mas. B. 1. postt V. ed. Th. Ra. 
Ferr. — 1091 e medio Bodl. eitn contiget Gottorp. fr. aibi eontigat Ferr. V. ed. 
Th. Ra. Ald« igneie prò omuìs Gottorp. fr. Mas. B. 1. 2. Bip. Hav. Delph. — 

NGTiE 
dibos Bostrts, et Inter reram omninm ponantnr. 



ne coeli rainas abeat per inane im- 
mensnm; nihilqne prvter inane et 
corpora casca relinqnatar. Sciiicet 
lepide admodam ridet illos philoso- 
plioe, doni eomm sic mentem expli» 
cat; aoamqae interim astrnit doc- 
trinan. Hic sane locas omniam Yisns 
itt dfifBcillimas et Lambino» et Pa- 
tmOf et Nardo, et ceteris interpre- 
tibnùi. Kos sic Lncretiom interpre- 
tamnr; an ejas mentem assecnti 
fÌKflBias, lectoris esto jadicinm. 

1064 In medium niti] In centram, 
Mt hi inram locam tendere. 

IWranan, atque %M«rf«] Snpp. cor- 
pora. 

1085 Humorem ponti] Aqnam. 

1086 Coniinenntur] Constent, com- 



1087 Tenueis aeritaurae] Periphra- 
sis. Aera, qui quasi tennis flatas 
extenditnr, at alibi jam notatnm est. 

1088 A medio differrier] A centro 
eYolare, et ferri qaoqnoYersnm. 

1089 CtrcKiR tremere alhera stfRif] 
Ignibns aethera micare, pota conn- 
cationibus, cometls, et aliis raeteoris. 

1090 CÓH ctemla] Caeraleam eoe- 
Inni. Sic vs. Ilio. < ultima naturai.* 
Sic vs. 1009. * prima viai/ A'C. h. e. 
' ultima natnra/ * prima via/ Sic* 

PosctJ Sic vs. 232. 'Unde sether 
ftidera pascit.' 

1091 A medio] A centro nnivent 
Itfi] In coeli et «therìs regionibns. 
Contigot] CoUigat; connectit, co- 



Deìph. H Var, Clm. 



iAteret, 



N 



194 



T. LUCRETIl CARI 



[Qaippe etiam yesci e terra mortalia seda ;] 

Nec prorsum arboribns sammos frundescere ramos 

Posse^ Disi a terris paullatim quoique cibatum 

Terra det : at sapra circam tegere omnia coelam ; 1095 

Ne^ Yolucrì ritu flammarum, moenia mandi 

Diflbgiant sabito magnam per inane^ solata ; 

Et^ ne caetera consimili ratione sequantar : 

Neve raant coeli tonitralia tempia saperne^ 

Terraque se pedibas raptim snbdacat ; et omnes 1100 

Inter permixtas reram coelique rainas^ 



trahit ibi JUmmas, Quineiiam declarant mortaUa mUmaUum genera tuUrhi a 
terra ; nee nUaiemu ramo$ extremos arborum posse xiteÈcere, nifi idlms prabeai 
tenrim e territ ahmeniumcmqme arbori : veram declarant calum duaper eireum- 
einfere cttncéa, ne, nutre vekiium igniumy ambihu hujos umveni/m^^umt per tm- 
mensum wiaaiM stoHm atqoe fa'erint Uberi et disrnpti : et ne simiH nutdù eeierm 
ree embeaMt : aut ne fomieee tonUraUe cedi corruant desuper, et oo Min» ipsa 
eeleriier subtrakai se vestigOs nwìrìs, et inter eunetas disse^ntitnes cm^nsus 



^^O^^i»»^^^^»^^ 



1008 Deest Bodl. Cr. Ferr. V. ed. Tfa. Ra. Aid. Voiib. vet.^1008 ihe Mna» 
B. 2,frende$eere Oottorp. fr. Bas. Voas. vet.et L. B. — 1094 nec a t. V. raarg. I. 
Cant. qnoiqine dbatwr Gif. Par. P. Aid. Heins. 2. Bat. marg. eines eib0ttm V. 
ed. Hi. Ra. eurismu cibaimn V. marg. 1. cites cibatum Ferr. qnieqme eibetnr V. 
mare. 2.-1006 Deest Oif. Par. Lamb. P. Voss. vet. Ferr. V. ed. Th. Ra. 
Vind. O. Maa. B. 1. 2. 3.— 1006 Nec Oottorp. fr. P. V. marg. 1. Mua. B. 1. 
Cant. foòlnemm Bip. et al. edd.— 1007 Diffngant Ferr. Dimighmt Vind.— 1009 
Ee V. ed. Th. Ra. simili O. cuncta quidem simili Mns. B. 2. ratiùne/erantsir 
Orypb. Nard. Bas.— 1090 kmetralia Oottorp. fr. Voss. vet. et L. B. Cant. 
petlkraUa Tind. Par. penetratiaFerr, V.ed. Th. Ra. Aid. P. Bodl. Mas. 1. 2. 1. 
Orypb. Nard. Bas.— 1101 nùxtas rerum Oottorp. fr, Voss. vet. permistas terra 

VOTJE 



1002 Vesei e terrai Qaanqnam vul- 
go verbum * vescor ' regit ablativum 
sine praepoftitione, rei etians acen- 
sativum. 

Mwtalia secla\ Animalia singila ' 
secundnm omnes species» Sic vss. 20. 
468. 501, &c. 

1004 QMotfiM] Supp. arborL 
Ctòo^Minl Cibatus^ os, id est, eibii9. 

Male nononlli cibaÈwr, Hinc pejas 
tollttnt vs.seq. 'Terra det: at sopra 
circam tegere omnia caelam.' 

1005 CtrcHM tegere} Circnmvelare^ 
circomambire. 

1006 Meenia mundi'] AmbUns csili^ 



vs. 74. et alibi. Sic loquontar En^ 
nins, Manilinsy VirgilinSy et alii. 

1008 Catera] Ceterae res creata», 
qaae sabter et intra ipsa coeli maema, 
hoc est, intra coelum Ipsum continen» 
tnr; qnasi, disseloto oelo, cetera 
dissolverentur, et effagerent altra. 

1000 CeeH tempia} Sic vss. lOlf^ 
1064. i. e* concavnm ccelam : e^ ccbH 
pars qaam contemplamnr. Qaao- 
qiiaro hlc netat aethera, in qoo toni* 
trua fabricari dicnntur. 

TonUraìia'] In qaibus fiant tonitrna, 
et ex quibus vibrantur. 



DB RBRUM NATURA LIB. I. 



195 



Corpora solventcs^ abeant per inane profundum ; 
Tcmporis ut puncto nihil exstet reliquiarum, 
Desertum praeter spatium, et primordia casca. 
Nam, quaquomque prius de parti corpora deesse 
Constitaes, base rebus erit pars janua leti : 
Hac se turba foras dabit omnis materiai. 

Hasc si pemosces, parva perductus opella ; 
Namque alid ex alio clarescet ; nec tibi caec^ 
Nox iter eripiet, quin ultima naturai 
Pervideas : ita res adcendent lumina rebus. 



1105 



Ilio 



rerum H corft, qnae dissoteunt eorpuicula miterì»^ àiffugiai etiam per immentum 
tMWMUR ; ita ui wiomenio iemporit mhil reUqtd supermi^ prater loeum vaeamtem ei 
prnmpioj qutB mm eenumiur, Etenim quoeumque de loco $tatuei priui rei seeei» 
fitte, tt iocKt erti porta mortis relnu : et per Hmmc locum tottu ceetue tnaterUe 
ermmpei/oro». Porro tt aàMbuerie e^ngvum lahoremf et cognoverù ha» res (tutm^ 
que res aUa inaoieeeet tibi ex aliaf) §asu obecura tenehree nem eubdueent tibi vmni, 
f MiRMHt intu» frideoB extremaa res natura ; adeo re» ips» afferumt lucem rebu». 



^^^^^>#>^^>^>»«*>» 



Hav. Bip. — 1102. habeant Ferr. aveant Oottorp. fr. abeai Bodl. Cr.Delph. Nard.. 
Bas.-— 1103 Tempar um Ferr. V. ed. Th. Ra. vel exetet Cant. nihU reetat Bodl. et 
Cr,r— 1104 D«trrNmTh.Ra.— 1105 queeeumoueV. ed.Bodl.Tfa. Ra. prima V. ed. 
Tb. Ra. <«aipora deeeee Mat. B. 2. eeeu Bip. Ha?. Delph. adeeu tee. mao. in Voss. 
Tet.^ — 1106 lete Cant. — 1108 Hae eie Voss. vet. verfuttetue Hav. Bip. Delph. 
— 1100 Atque Orypb. marg. Bat. inarg. Neque V. ed. Tb. Ra. ^que P. aUud 
V. ed. Th. Ra. Bodl. O. Mos. B. 2. clariteU Oottorp. fr. wn tHn Bip. Delpb. 
Vind. Mot. B. 1. 2.— 1110 quando uUima Bodl. Cr. V. ed. Tb. Ra. Bodl. Mua. 
B. 2.— liti ùeeendunt Gif. Far. Delpb. aecedent P. V. ed. Th. Ra. aceendeni P. 
in Dot. meeemdtmt Mot. B. S. 

NOT« 



1102 Ctf7»ora tolMUltt] Snpp. rninas; 
hoc est, quae rerum concreti ones dis- 
Jleionty ae tecnm ronnt. 

Pr^fimdium'i Immensnm secnndnm 
altitndinem, profunditatem, longitu- 
dfaieni,et latitodinem, ts. 060. 

IlOt ReHq/ukawn [reUiquÙBrum] 
Duplica lite» I, metri caasa. I. e« 
nillU reliqni. 

1104 Prtmonita oNtt] AtomoSy qntt 
snb visot non cadnnt. 

1105 Deeeee [eeeu] Syncope, prò 
'cessiste.' Sic 'contnmse' vu 2S4. 



prò ' consnmsiste.* 
1100 Janua leÉi] Causa interi tus. 

1107 Maieriai'] Atomorum, pri- 
mocdiomm. 

1108 Hcrc tt pemoeeeàf tfeJ] Hit 4. 
V88. primo buie libro finora facit i 
erigitque tandem in spem Memminm 
snum, foro ut cetera Naturs abdita 
facile lustraturns alt seeum, si prins 
bene noverit ea, quae hactenus de 
primis rerum principiis abunde dis- 
potata sunt : * ita res adcendunt lu* 
mina rebus.* 



T. LUCRETII CARI 



DE RERUM NATURA 



LIBER II. 



ARGVMENTUM. 

I. Ad studittin phitosophis, qnn sola lenire cont et loimnin meto liberare 
potest, Memmium soom a vs. 1. ad vi. 61. Lacretins hortatur: inde.ii. de 
ieminam, sèa atomomm, affectionibns dUputat, quamni pctma est motos; 
moferi semina ex rerum generatione demonstratur : motns vero hic est 
deorsum : omnia enim semina snnt gravia ; cnm antem concnrrant semina 
solida, necesse est quoqno versnm a se inrieem dissili ant ; ita qnvdam se* 
mina aliis implicantur ; qns arctias conjnngnntur, res daras et densas 
constituont ; qn« laxins, res molles et raras : qnaedam antem semina nnn- 
quam coalescunt ; sed, uti ranaenta pnWeris in radiis lolis ¥idema)i, perpetuo 
motn per inane fernntor, et alia corpora snbinde percntinnt et agitante ad 
▼s. 140. III. Celeritatem motns seminnm deorsum tendentium expUcat ad 
▼s. 166. IT. Inde prò more suo quidam scommata contra illos, qui profi* 
dentiam agnoscont, intexit, ad ¥s. 182. v. Tnm argumentum repetiti asse* 
ritque, omnia corpora deorsum tendere, ad ts. 216. vi. Deinde» semina 
deorsum tendentia a recta linea paullalum declinare ; nisi enim decUanrent 
semina, nibil nnquam, saltem nullum liberum agens, oriretur» ad vs. 20t. irn« 
Demum docet, eodem motn semina jam ferri, quo ab aetemo lerebantvr; 
nec quenquam buie opinioni diffidare debere, quia motns non videt» cnm ipta 
semina percipi non possunt, ad ys. SS2. Secunda seminnm affectio est 
figura ; docet antem tiii. semina non esse ejusdem figurae, quidam vero 
rotnnda, quidam quadrata, qnstdam Invia, et alia aspera, bamata, ecc. 
fnseqne ostendit, qns figursB amara, qnae dulcia, quse dura, quae moUia 
corpora componunt, ad ▼&. 476. ix. Hanc fignrarum varietatem non esse 
infinitam, semina tamen ejusdem figurae infinita; nempe rotnnda esse 



DB RBRUM NATURA LIB. II. 



197 



iafiaita, quidrata, fte. ad ts. 680. x, Deamm ottendit, ret non componi 
e imainitiai ejasdeai figane» et Tariis «rgomeotU probat, concreta oauiia 
variaraai Maiioa figoramm continere ad vt, 788. xi. Deiode docet, temina 
aallas habere qoalitatet, qnai teatibiles Tocamaf ; colorem ntiqae, taporem, 
ftigoiy caloreoi, &c. iten, mbso non donali ; quamvis rei colorat», sapid», 
ealids, frigide, et tenaibilet, ex iis componantor, ad ¥8. 1021. xii. Demaau 
infinita seaiina per infinitom inane volitantia infinitot mundos constitnere 
eoaqoe mondo* aagerì aliqaando a seminibos ex infinito delapiis ; aliqnando 
etiam, a¥olantibns in infinitom teminilNit, deminni et dissolfi : nt plant» et 
nimalia naacnntnr, adoIeacnnt| seneacnnty et ordine ano deranm interennt ; 
neqae ad finem libri. 

SuAVB, mari magno tarbaDtibus sequora ventis, 

E terra magnom alterìus spedare laborem ; 

Ncm^ quia vexari qnemquam est joconda voluptas, 

Sed, qaibuB ipse malis careas, quia cernere suave est 

Per campos instructa, tua sine parte perieli, 5 

J>nke est itdmeri longe ex Urrà wugmim ktbonm oilmat, qoi ¥exatur in 
wuiééBq9urttVeiiH$tigU0MÌiU§wMdmtmmi$, Non ^lud Imhm tU gaudimm ^uitm» 
pkm aule i^fet: «ed fuod dwkt mi specUare «taia, quilmà ip§e ti» expen, J>uk$ 



t fi» ansMhun exempl.— S Rampimi V. ed. Ferr. Tb. Ra. Gif. in not. jM« 
▼nlg. — 6. 6 Infeno ordine legnntnr Nard. Oottorp. fì*. Bas. V. ed. 

NOTA 



1 Amhm, oMri, ^.] Cnmneqnere- 
mm dignitat, qnaa tractat Lncre- 
ttna, neqae fntomm lectoris tsdium 
pati Tiderentnr, nt primo et nnico 
libro nniYertam de remm natura dis- 
pntationem complecteretnr ; baie se- 
nmdo libro alteram de atomis par* 
tnm, qMB BM>lnm, fignras, ceterasqne 
illamm affiectione8,qnaf dicimut qna* 
Utatca» non alno canea reser¥a¥it. 
Da qnibns ditpntatnms interim bis 
•a. ▼••. qoasi procemio qnodam, sa* 
pianti» landei prsfatnr ad Epicnri 
■entem et doctrinam ; ntetMemnUi 
ani fatigatom animnm aliqnantnlnm 
racfcet, et ad ejnsdem lapicatiae 
stadia alieno BM>nltnm periculo sna» 
▼iter alliciat. Itaque bis 10. ^ìm, prl- 
oribns prsBclaram adbibet compara- 
tionem doplicem, et metapboram n« 
nam, qaibus sapientis fitam in som* 



ma tranqnillitate mentis et corporis 
indolentia sitam esse asserit; cssta- 
romroqne bominum curas ac stadia 
simnl ridet ac dolet. 

5 E ttrrm sMfWMS 9ft.'\ Sic Isidor. 
Peins. II. epist. 940. kfìapkn mi9iì«eai 
jud TÀ rAv fiXAMT mtamtùf muéyta : ' In 
porto sedere atqne aliornm prospec* 
tare naufragia.' Sic Cicer. ii. Epist, 
ad Attic. 

X4iòor»m] Erroremi naufragiom, 
pericolnm: vel dolorem; Orsece e« 
enim vó^s * labor ' et ' dolor' didtnr. 
Deinde ¥olnptatem dolori opponit 

bic Poeta. 

6 7W staf ptrU perUU] Alii» lat 
mu parie perieH. Idem; i. e. cnjna 
in oertaminis discrimen ipee non to- 
nias : ¥el, nt loqnitur Virg. JEn. ii. fi, 
cnjns certaminis pars ipse non sis. 



198 



T. LUGRBTli CARI 



Suave etiam belli certamina magna tuerì : 
Sed nihtl dulcius est, bene quam munita tenere, 
Edita doctrìna sapientnm, tempia serena ; 
Despicere unde qneas alios, passimque videre 
Errare, atqne viam palanteis qnserere vitee ; 
Certare ingenio, contendere nobilitate, 
Nocteis atque dies niti prasstante labore 
Ad summas emergere opes, renimque potiri. 
O miseras hominum menteis ! o pectora cacca ! 



10 



e$t quixnie jfrospUere magna pnr/ùi òetft, qua iiuiUuIa fiierint t» pateDtibos 
agriSf ahsqìu piwte dÌMeriminii tui, Verum nihU est suaviui, quam occupare aUat 
arceè seeuraSf et optime sepia» uieniia $apienlìim^ ex quibus «dibi» poMÌt deonmm 
Qtpicere, et cernere aliat homincs vagari kue tUuc ; et vaganiee inveetigare iiir 
9U€Bf qood seqnantar : contendere de vi ingenii: certare de dignitiite generis : 
conari dice ae nectee evadere per eummam operam ad oHainme £miia9 ; et temere 
imperiam, O in/eUce$ cogUationee mortaltum / o excacata corda! QiMmlttte 



^^^■^^>^^^^^^^ 



Bodt. Voas. vet. et L. B.— 6 fai Gif. marg. Oryph. Nard. Gassend. V. mare. 
1.— 7 nihilo Gottorp. fr. Voas. ? et. dake Gottorp. fr. emamu Gaaseod. Creecn. 
non improb. bone V. ed. Th. Ra. Atd. P.— 10 H. ts. deest V. ed. Th. Ra. 
yaUoMu Ferr. paltntee Miis. B. 2. querrere Ferr.— 11 Errare Ferr. V. ed. Th. 
Ra. — IS vrteatare Cani. V. marg. 1. comtante Gassend. — 14 O neaeia» Mas. B. 
I. Oh muerat menieie komùmmf Oh ifc. Mus. B. 2. O etuUas Gif. Lamb.— 

NOT^ 



7 Sed wihU dakh$y ^.] Preclara 
metaphora, qua poeta sapienti» vitam 
in animi tranquillitate et corporis 
indolentia positam esse docet, ex 
Epicnri doctrìna. Sic enim Epicnms 
apud Cic. Tose. iii. ' Ergo is, quisqnis 
est, qui moderatlone et constantia 
qnietns animo est, sibiqoe ipso placa- 
tns, ut neqoe tabescat molestiis, ne« 
qne frangatiir timore, ncque sitienter 
quid appetens ardeat desiderio, nec 
aiacrltate fatili gestiens deliqoescat, 
is est Sapiens, qnem qusprimus,' Sic, 
Sic idem apud Laert. lib. x. 

8 Temphì] Arces, »des. 

Serenai Secura; remota procnl ab 
omni belli strepito. 

9 DeapUere] Despectare, deorsum 
aspicere. Virg. JEn. i. 228. 

Unde] Ex qnibns templis. 

12 Noctei» atqne diet, 4r^.] Hic vs. 



repetitur iii; 62. 

Praetante labore] Apnleiusdixit : 'ex- 
imia opera.' LalK>r autem pnestaus di* 
citnri8,qai rem,nt propositaest,pr»- 
stat et conficit. Martial. £p. vii. 4t. 

IS iAd mamnoM emergere opee] Gali. 
jMrraitr a nme grande fortmae^etee Hrer 
du eommmn, Metaphora dacta ab iis, 
qui ex imis aqois exeunt sorsnm. 

Rermnqne potòri] Tenere imperinm. 
Qoa in significatione terbnm * potlrt' 
regit genttivom ' rerum,' ' regni,' 
* prìncipatus,' ant * imperìi.' Dnm 
vero asorpatur prò verbo * fruì,' regit 
abiativum. Cicer. 

14 O muffai, 9^c,] His 0. vss. In* 
nnit hsec dno potissimom sapienti esse 
in vita requirenda, tranquiUitatem 
animi, et indo)entiam corporis ; quasi 
in bis duobus summum t>eatnmqjDie 
l>onum sit. 



DK RERUM NATURA LJB. II. 



199 



Qaalibns in tenebrìs yitse, qoantìsque periclis, 15 

Degitur hocc* aoTÌ, quodquomque est! Nonne videie est, 

Nihil aliud sibi natoram latrare, nisi ut, quoi 

Corpore sejunctus dolor absit, mente firuatur 

Jocuado senso, cura semota, metnque ? 

Ergo corpoream ad natoram panca videmos 20 

ÈenibrtBf ei quam io magni$ ducrimhUbua hoc ataa nostra viviimr, quantmUieuMque 
cf</ Ncnne Heti eerture naturmm wikU mliad nbi fècert^ qjimm «1 nlbn folnm 
éùUtr removimtur et ioi^^e iit a carpare ; led etiam ut oiitMat vaeuui aolickmdim 
et timore potiatwr num eentu? IgUur per^^mus paucae res tueesiariat eue ad 

U €^naìibet V. ed. Th. Ra.— 16 DfgimMM Fab. Nonins. a^ae Mns. B. S. 
fiMCMa^ae Ferr. vùfcrc e9t Cant. Par. Oryph. marg. Delpb. Bas. marg. et 
•Bacalati codd. P. V. mare. 1. eH deest Oottorp. fr. Vosi. vet. et L. 
B. «mMù Mar. Grypb. Nard. Bas. P. Bodl. Cr. V. ed. Ferr. Tb. Ra. Aid. 
Vind. O. Mas. B. 1. 2. atramque lect. exbibet Mot. B. 9. — 17 «ec al V.ed. 
Th. Ra. BodU Cr. Mot. B. 9. Caot. qmui P. Gif. V. marg. 1. Orypb. Cout. 
VoM. marg. Bas. marg. qwit Bodl. Par. ^aid P. io not.oai Oottorp. fr. Voss. 
▼et. et L. B. utque Delpb. Nard. Bas.^aom Hav. cwm Bip. Barb. — 18 s^mim- 
tu Mas. B. 2. Nard. wunBqme Mas. B. 1. Mar. Oryph. Nard. Delpb. P. io not. 
—10 JècMMd»: sic Oottorp. fr. Viod. O. Mns. B. S. Jaonida ▼olg. eemttua Oif. 

NOTiB 



16 PeridU] Laboribns, vs. 2. 

16 DegUm'] Passive. Cic. de N. 
DeoK I. * Qn« vitaDeornm sit, qn»- 
qae ab iis degatnr sttas.' Nonlus le- 
git Degimm». 

QméfummquM eU] Sic Propert. £- 
lag. t. 4. ' Vitae qoodcamqoe seqni* 
tnr.' 

Videre «si] Videre licet, obvtam est 
eemerc Lamb. friéeiU, 

17 Xafusr»] Poscere. Festos : ' La- 
trare Emiias prò poscere posuit.' 
IHKta metapbora a caoibus, qui,dum 
pascoDt aliqnid, latrant. 

Vij 9«0i [«<90^] Bene. Particola 
•nin qu€ respondet alteri particnlse 
fm vs. seq. measgae. Qose particola 
far, dnm sic repetitor, seqoe ac par- 
ticola etf significat * non solom, sed 
eHaas.' Enimvero bsec est Locretii 
AMOS, ot innoat natnram, nerope bo- 
manam, non sotom poscere corporis 
indolentiam, qose est doloris prìva- 
tio; sed et mentis tranqaillitatem, 
gote cKt joconda voluptas. Somma 



enim volnptas Epicuro foit, non ea 
sola, nt alt ipse apod Cic. de Fin. i. 
* qose soavitate aliqoa natoram ipsadl 
movet, et com juconditate qoadam 
percipitor seasibos ; sed qo« perei* 
pitor omni dolore detraete' Alii 
legont, ut emm : alii, al qw : alii, wi 
quoi, prò ut cui» 

18 Mente [meneque] Recte, ot pa- 
tet ex dictis. Alii minns bene, mente. 

19 Joeundo seasa] I. e. volnptate, 
qos com jocooditate qoadam per- 
cipitor sensibos. Cic. i. Fin. 

Semata] Supp. mens, ant natara. 
Alii sfSMla' prò «eaio<at. 

20 Ergo corpoream^ tfc.'] Hls 17. vss. 
prsBclara indoctione, vel remm potios 
enomeratione,probat paoca admodom 
reqniri ad corporis delicias: neqoe 
corpori nostro moltom proficere som* 
mas opes, generis nobilitatero, aot 
regiam etIam sopellectilem ; com et 
sine bis omnibos laote et jucoode 
corari possit : et Inter bsec omnia 
nibilominns dolori sit obnoxiimi. 



200 



T. LUCRKTII CARI 



Esse opus omnino, qo86 demani quomqne dolorem ; 
Delicias qnoqne atei multas sobsternere possint : 
Gratias interdam neque Natura ipsa requirìt : 
Si non aurea soni juvenom simnlacra per asdeìs^ 
Lampadas igniferas manibns retinentia dextris. 
Lumina noctumis epulis ut subpeditentur ; 
Nec domus argento fulget, auroque renidet, 
Nec citharae reboant laqueata aurataque tempia ; 
Quom tamen inter se^ prostrate! in gramine molli^ 
Propter aquee rivum^ sub ramis arboris altae. 
Non magnis opibus jocunde corpora cnrant : 



SS 



30 



corpora2eM nadnvMy ut detrahaai ipsi oanmn omaMo dolorem ; etmt ^ueomi Himm 
tu^ieer$ eìdem phireo voluptate». Neque enìm ipM rorporis nofirra poocit «II* 
quando, id qnod tèijuamdime. Naniqae v. g. etiamn aurata etatute puerontm 
denut in domibue, qua scilicet teneani dextiie manUme aecentoM/acee, ut Imx taià- 



wdmietretur camvwiie, quajbmt de nocte ; atque etiamsi domi» uon/ulgeat 
auro et argento ; et etiamsi teda domorum laguearibuB aureis ornata non reeonad 
ìurie; niAUomimu homiue» joceiifM timad in moUi herba, juxta rindmn ogiuv, eut 
fromdibu» arbori» procera, euramt laute corpora mie magnit dùntii» ; prmaipue 



^0*^^00^^**» 



Par. umiM Creech. Preig. rmoftì Oottorp. fr. — 21 demak Mot. B. S. 
aiieifi9ii« éfiorem Gottorp. fr. Vou. L. B. Bip. Delpb.— 22 mc/ioff Gif. Par. 
Lamb. Fab. Barb.— 2S re^iuref P. V.. ed. Cant. Tb. Ra. Aid.— 25 XoMpadM 
igyàierm Sos.— 27 fuigene Aid. P. Nard. Gryph. Delpb. Mar. Bas. ottrofue 
reMet Preig. remden» P. Atd. Gryph. Mar. renUet Vind. O. Muii. B. 2. rcA- 
met Cant. — 28 ctCAorif P. Mns. B. 8. V. roarg. 1. eythartiee laqueat roboautia •• 
t, Nec cjftharie reboaut laqueata V. ed. Tb. Ra. citharae Bas. Uqueant reboaniia 
Ferr. auratetque teeta quidam. — 29 Atiamen Vind. Delpb. Bip. Qmm tauun Gif* 
Par. Cont. V. marg. 2. prosfroia Gottorp. fr. proetranti Mas. B. 2. — 20 aleet 

ìiOTM 



Corpoream naturmn'] Corpus. 

21 Qum] I. e. ut. Sic fs. aeq. 'uti/ 
I. e. ' ut/ ant * qn«.' 

Q1ÌM1191M [quemque'] Bene; i. e. 
qnemcanqne, omnem omnino. Aliiy 
cunquCf i.e. 'aliquando/aut ' qnovis 
tempore :' vel ut tmesis sit vocabnli 
' quccunque.' 

22 Ifaitaf] Bene, ut patet Male 
ergo quidam unUae, 

22 Natura] Supp. corporea, vs. 20. 
i. e. corpus. 

24 Si] Etsi, etiamsi. 

Juvenum eimulacra,8fc.'] Statuasau* 
reas ootat, quse in sdibns re gom ac 



divitum olim posits candelabroram 
vicem praestabant inter noctumai 
epnlas. Damnat interim aetatis sua 
Romanonim snmptuosiores ccenas de 
nocte. HuBC locum, qnem imitatiu 
estVirg. in Calice vs. CO. et seqq* 
Lacretius ipse desumsit ex U omero 
Odyss. VII. 100. et seqq. 

28 Reboant] Resonant. Sic Virg • 
III. Georg. 22S. 'Cum gemitu, ra- 
boant sylvsqne et magnns Olympus.* 

Tempia] JEdes, domus superb». 

29 Qmm tamen lAttamen] Lambi- 
nus ; bede. Quidam, Rifili tamen. 



DB RBRUM NATURA LIB. II. 



901 



PrsBsertim, quom tempestas adridet, et anni 

Tempora conspargnnt viridanteìs floribus herbas : 

Nec calidae citìos decednnt corpore febres^ 

Textilìbos si in picturis^ ostroque rubenti^ 35 

Jacteris, quam si plebeia in veste cobandum est* 

Qnapropter^ quoniam nihii nostro in corpore gazse 
Proficiant, neqae nobilitasi nec gloria regni ; 
Quod snper est, animo quoque nihil prodesse pntandum : 
Si non^ forte tuas legiones per loca campi 40 

Fervere quom videas^ belli simulacra cienteis ; 

fiMMio tempMs favetf et ìdoneae tempeitsteà aimi perfundunt JUribu» gramima 
mrenOa. Ne^ue etiam /ebrea ardentei rreedtmt eeUriuM e corpore tuo, H ciibani 
te pkiurii iextù, et in purpwra rubra ìabores febrìbns, giiaiii n tibi recubandum 
4mei im MragmU» pauperibu». Quamobrem^ emm neque opet^ neque elaritoi generi»^ 
w^ue dignità» imperu pronmi corpori nostro, exUtimmdum e$t etiam io omoe 
fMd rotiatf nihU profleere ad memtem noi tram : sitt forta»u^ quando eemit tmag 
tokories militam ardere per campo» ; et tuain cìaasem Umge expHcari io mari, et 



V* ed. Th. Ra. — SI jttcunde valg. — S2 aura prò oinit Mas. B. 1. — 9S eum epar» 
gwti Mas. B. 2. viridantibua Cani. — S4 decedunt tempore V. marg. 1. — S6 
TWftfris Oottorp. fr. Laeteri» Ferr. V. ed. Th. Ra. n deest V. ed. Tb. Ra. 
pUheia in Voss. ¥et. et L. B. Mas. B. 1. tu jp^beia vulg. inplebea Ferr. t» 
pkkera V. ed. Th. Ra.— 87 corpore gere V. ed. Th. Ra.— S8 nec nobilita» Voes. 
vet. et L. B.nequeghria Voss. vet. et L. B. Mun. B. 1. — S9 àupere» Ferr. Mos, 
B. S. S. et sabjnogit a» Mas. B. 2. qaasi sic iectam vs. voluisset : Qnod euper^ 
ha» amimo q. Wakef. palimdHm e»t Cant. V. marg. 1.— 40 fore Ferr. puer loca 
V. ed. Th. Ra.— 41 frideree Voss. vet. sed videri» a ra. sec. ' In qnibasd. 
codd. et V. ed. bunc ¥8. seqaontur duo, varie lecti, qai ex marg. contectom 
Uivatere. Sic fere constitotos P. in ordinem admisit : ó^aòndtit magni» Epicmi 

ìiOTJE 



S4 Nee ealida cUiu», ^c] Sic Horat. 
Spist. I. 2. * Non domos et fnndos, 
ara aeris icervos et anri, ^groto dò- 
vini dedoxit corpore febres, Non 
imUno caras/ &e. 

tt Textitiòu»] Testa aut acn pictis. 

Ottroqm»] Porpora. Vestibns par- 
pure», stragolis. Ostrom enim ma- 
rlcis sen Conchylii liquor est, in vio- 
laceam colorem tendens^qui prò por- 
pora nsnrpator. Sic Virg. Oeor. ii. 

27 Quapropter, fuomiam^ ^.] His 0. 
vst, prsBciara quoque enumèratione 
estendit neqae gazas, neqne imperia, 
neqne ezercitos magnos, aliqnid pro- 
ficere ad animi tranquiilitatem ; cam 



praesertim neque metos Beorum, ne- 
qne mortis timor, revereantnr ar- 
morom strepitum, aut aori folgorem : 
sed »que versentor audacter inter 
regnm palatia, ac inter paopernro ta* 
bernas, ut post Lucretium recto ceei- 
nlt Horat. citat. 

Gostf] Gaza dictio est Persica^quas 
significat opes, sopellectilem, et id 
omnequod pretiosum est: ant ssra* 
rinra regale. 

40 Si noUf forte fiMS, 4^.] His «. vat. 
ironia est. 

41 Ferverei Fervo,is,et ferveo,«a, 
dicitar. Virg. Oeor. i. 4Mk. et JEtu 
IV. 567. 



202 



T. LUGRETII CARI 



Fervere quom videas dassem, lateqae vagari ; 
Hiis libi com rebus^ timefactas, Religiones 
Ecfugiunt animo pavidse^ mortisque timores ; 
Tarn vacuum tempns linqaunt, curaque solutam : 
Quod, si ridicola heec, ludibriaqae^ esse videmus ; 
Re veraqae Sietus hominum^ Curasque seqnaces, 
Nec metuunt sonitus armorum^ nec t'era tela ; 
Audacterque inter reges rerumque potenteis 
Vorsantur, neque falgorem reverentur ab auro, 
Nec clarum vestis splendorem purpureai : 



45 



50 



imiructaM armi$ exhibere ùnagims pugna >* tune reUgUmis 'timida quasi perUr» 
riia his rebut bellicU, etformidines mortig ipsius non •ohini decedmU ex tmùm 
tno: sed etiam reUnquunt cor tuom txpen et Uberum $oUeitndme, Si vero cer* 
mmu» kae eaae digna rùv, et abiurdOj ni revera timoree Aomtnaiiii, et eoUeUudÌMeèj 
qua eowdtantur eot, neque timent etreintut armorum^ neque crudeKa spieula : sed 
manent audenter inter regee, et rerum domine»; neque metuunt eplendorem uwrif 
neque eplendidum nUoremvettimenti purpurei: curamlrigis, quinidmnne »it in* 



conttabiUtoM^ Omaia» armie etatuoif etanteieque unimMue.' Wakef.— 42 H. vs. 
deest Ferr. V. ed. Th. Ra. Aid. Nard. Oottorp. fr. Mar. Bas. Voss. vet. et 
L. B.— 4S cum relnu: sin P. Vind. V. ed. Mns. B. 1. 2. Cant. Ferr. Th. Ra^ 
Aid. Gif. Par. Orypb. Delph. tum Hav. Bìp. tum^ueta Ferr. V. ed. Th. Riu 
Bodl. Cr. O. tmnrfaeto P. Aid. Orypb. Mar. Bas. V. mare. 1. tuncfuao Nard. 
poMktfacta Fab. Creecb. tamen^eete Mm. B. 2.-^4 ^ffkgumt Ferr. V. ed. Tb. 
Ra. Aid. P. Bodl. Cum cgieiunt Orypb. marg. Bas. marg. jMvtdt Fab. timore 
Mas. B. 2. — 46 Cimi Mqs. B. 2. weuum peelu» Delpb. Barb. Bip. et al. — 
46 ludiAra V. ed. Th. Ra.— 47 Re vera qua Ferr. Revera : qua V. ed. Tb. Ra. 
mtraaque Aid.— 48 «rmonun deest V. ed. Tb. Ra. ferrea Mas. B. 2. tata Ferr. 
—40 regumque Mas. B. 2. P. in not.— 61 jwrpiira Voss. L. B. purpurai 

NOTiE 



BeUi eimuUura^ Oallice, erére de 
bataiUef m reveuee» Ea est ant na- 
Yinm ordinatlOy aat legionam in cam- 
po acies, <{U9b dirigìtnr anteqaam 
oonfligatnr. Sic Virg. Oeor. ii. 279. 
prsrcUre belli simulaera describit. 

42 Clattem, UUeque^tfcJ] Hocbemi- 
stichinm cam vs. seq. desideratur in 
DonnuUitcodicibas; legiturqae : Fer- 
vere cum videa» 6etfi eimuJlaera eientee^ 

4% HU» reha] Bellicis. 

Religione»] Vana snperstitio: fa« 
DOS Deornni metus, i. 6S. 

46 Teutpu» Ipeetu»] Mentem, ani- 
ouin. Continens prò contento. Pa- 



neus, tempu»^ qnae para est capitis, 
Gallice, la tempie. Pars prò toto. 

46 Quod, si ridieuU^ tfc.] His 8. via. 
condudit ex dictis bvc omnia, opet^ 
gaxas, exercitos, imperiaynobilitateBy 
et alia ejusmodi non sapientise esse 
manera, sed rationis ipsias egeata- 
ten, hoc est, meram staltitiam; orni 
neque corpus dolore solvaot; neqne 
mentem curis liberent. 

49 Rerumque poteniei»] Rerum do- 
niinos ; prindpatum tenentes, vs. IS. 

60 Fuigorem ab auro] Falgorem anri. 
Sic IV. 1164. <ab lacche Ceres,' id 
est, Ccres amica lacchi. 



DE RBRUM NATURA LIB. il. 



203 



Quid dabitas^ quin omnis sit bcec rationis potestas 7 

Omnìs quom in tenebrìa prassertìm vita laboret* 

Nam^ velutei puerei trepidante atqae omnia caecis 

In tenebrìs metaunt ; sic nos in luce timemus 55 

Interdum, nihilo qu86 sunt metuenda magis^ quam 

Qufie puerei in tenebris pavitant, finguntque futura. 

Hunc igitur terrorem animi^ tenebrasque^ necesse est. 

Non radiei solis, ncque lucida tela dici, 

Discdtiant ; sed Naturai species, Ratioque. GO 

Nunc age^ quo motu genitalia material 
Corpora res varias gignant, genitasque resolvant ; 

«pia rtdUndi, pracipme quoniam Ma viia bominiim ìabonoBt degUur in tenebrU 
ignoranti» ? JBtfiitiii ncut ii\fanie$ nutu eoncutiuiUurf et liment omnia in tau' 
Sii obseurii : iianos nonnunquam in die meluimus ea, qua non nini magia timenda, 
qmam qmm it^ant€$ metuuni in tenebris^ et qutb sibi repra$entant in animo eten» 
tmm. Ergo opertet ut, no» qnidem tplendor aoUs, ani dora spieula Uui», «fil 
tMi^ misuri* et ìux mentis ditripent hmnc metnm, atque has tenebras menti» 
nostre. Agedum, jam expUcabo tibi qua motione corpuscula genitabilia rerum 
generent res diceraoM, et interim/ant generatat ; et qua virtute impeUantur ad id 



Vots. vei, — 51 quando omuis V. ed. Ferr. Th. Ra. omne sit hoc P, Aid. Hip. 
Delpli. tgestasP. Mns. B. 1. Delpb. Bip. Preig. Wd. Not. Var.~5S Utbores 
Nard. roboret Cant. ruboret V. marg. 1. — 64 puerei deeit Mus. B. 2. — 66 minns^ 
quam Bas. marg. P. in not. — 67 fiiiuntque Mua, B. I.— 68 t«rrem V, ed. Tb. 

VOTJE 



61 RsHmUs poteste [cg«i<««] Stai- 
titia. 

64 ATam, vHmtii puerei^ ^.] His 7. 
¥M. notat et argnit aommam hominuro 
inieitlamy ex qaa fit nt, sicnt pnerl 
per noetb tenebras, nescii qno feran- 
far, omnia metoant, et futura sìIm 
mala in animo fingant ; ita mortales, 
teram rerum naturte cognitionem non 
Imlientes, Deos quasi rerum auctores 
revereantnr, posnasque in morte ti- 
meant. Itaque buoc animi metum ac 
tenebras una rerum notitia discntiat 
necesse est. Prspclara sane compa* 
ratiow Quod enim oculi sunt corporì ; 
id rerum cognitio et ratio sunt menti. 

66 SiMU] Non, i. 698. 

68 Hwse igitwr^ ^.] Hi S. vss. po- 
siti sunt I. 147. Quorum notes ibi 
consule. 



61 Nuiic fl|f f , ^Ho mofv, 4v.] Hacte- 
nus de proctmio. His 6. vss. jam pro« 
ponit argnmenta duo fntur» disputa- 
tionis ab boc vs. 61. ad va. 869. 
Monet enim se dicturum i. quo motu 
ttis cnnetas generent atomi ; et geni* 
tas resol¥ant. ii. Qua ¥i istud faeere 
cogantnr. Qn»stio sane bne non 
minus curiosa, quam necessaria ¥ide- 
tur. Eccur enim atomi, quoe simnl 
concretae steterintperaevnm, evolent 
mox antiquse stationis immemores? 
Quisve torpidis illis jam priscam re- 
stttuat pemidtatem ? QuKsitis istia 
abonde satisfacturus est poeta, qoai 
pars erat altera, si bene meministi, 
locnbratioois nDÌ¥ers», quam propo» 
suit, 1. 61. et 62. 

G€in<alta] i. 68. 

Maitriai corpora] Atomi, I..68. not. 



904 



T. LUCRBTII CARI 



Ety qua yì facere id cogantur^ qnasqne sit oUis 
Reddita mobilitas magnom per inane roeandi^ 
Expediam : tu te dictis prasbere memento. 

Nam certe non inter se stipata cohasret 
Materies ; quoniam minni rem quamque videmus. 
Et quasi longinqao fluere omnia cemimus sevo. 
Ex ocnlisqae vetustatem sabducere nostris ; 
Qaom tamen incolomìs videator summa manere ; 



65 



70 



fmendmm ; et qutBiuuM celeriioi movendi ne per immeuum vatìmm eU dota ìtU$ ; 
tu reeordere reddere te ipsnm atteotum ver^ meis. "Namque profeeto materia 
prima woii cohareeeit quasi inter u eoaretatOy tiquidem cemtmtu qwamUbet rem 
dmùmi: et videmue res eunetae longa vetuttate velati dijfHueref et éubtndiere 
nottrii ex oeuUe longaevam iBtatem, Quamoie tamen uMvena natura remm 



Ra. ojitJiii deeat Mns. B. 2.--6S quave P. Mus. B. 1. S. Hav. Delph. Atd. 
Bip. «i toUti Mo8. B. 2. S.— 66 iter prò inter Mus. B. 2.-68 E Cant. Et qm 
' > ed. — 70 ineokuni» vnlg. in eoìomiiV. ed. Th. Ra. — ^71 deeidunt Mas. B« 

NOT« 



61 OUtf] AnUque prò t/lù, i. 67S. 

66 Prabere"] Sappi, attentom, do- 
oilem. 

66 Nam eerte non inter te^ 9^e.'] Hit 
19. Yss. priuaquam quiestioni satisfa* 
ciat de atomorura mota, per qaem 
con¥eniant ad rerum concretiones, 
aut dissUiunt ad earundem dissola- 
tiones» proba! interim atomos non ita 
inter se stìpatas, coarctatas, ae liss- 
reotes cohcrescere, ut nulla vi di* 
¥elli ac moveri qneant. Qnod qui- 
dcm probat i. ex perpetuo ac mutuo 
inter se rerom incremento et decre- 
mento» Quia« quod uni rei decidit, 
id alteri accedit ; et interitus unius 
rei) alterius est ortus. Ita ut mutua 
rerum generatione ac corruptione 
quKqne res senese at et florescat; 
totnm feroy hoc est, universa rerum 
summa maneat incolurois. H«c au- 
tem mutua generatio rerum ac cor- 
ruptio fieri nequit sine atomorum mo- 
to, ut dictum est i. S44. not« Ergo 
atomi non stipatae cohaBrent. Sed 
assiduo sunt in motu, cum res perpe- 



tuo generentur ac corrumpantur. 

Stipata] H«rens, coarctata, i. S90. 
S46. 

67 Materia] Atomi. 

68 Fluere] Occulte dilabi, sensim 
minui. Sic iv. 225. Idem dixit i. 
226. ^tas quippe vetusta cunctasrea 
nobisin dies amovet: et in diet ali- 
quid rebus defluit et decedit, quo fit 
ut cito intereant. Sic flores, sic af« 
bores, sic animalia, propter effluxna 
corpusculorom, qusB decedunt iptttf 
contabeseunt, senescunt, et vetostata 
pereunt. 

69 Ex oculig vetuitatem saòductrir} 
I. e. senio tandem confici, et interire, 
ita ut «eterna non sint ac maneant ìu 
longum aevum. 

70 Ineohmie stemma] Universa re- 
rum natura integra, immutabilis, et 
in eodem statu semper permaneas. 
Siogulae enim res quidem corrumpun* 
tur, hoc est, rerum individua, «t 
aiunt: sed species rerum nusquam 
penitus perimuutur. 



DB RERUM NATURA LIB. II. 



205 



Propterea, quia, qoae decedunt corpora quoique, 

Unde abeant, minannt ; qao venere» aogmine donant : 

nia senescere» at haec contra florescere, cogunt. 

Nec remorantur ibei : sic remm somma novatur 

Semper, et inter se mortales maioa vivant : 75 

Angescmit alise gentes» ali» minanntur; 

Inque brevi spatio mutantor secla animantam» 

Et, quasi cursores, vìtai lampada tradnnt. 

«tfesfMT remnute integra^ eo i/wod illa eorpuieula materis, fvir dUeedtmt^ mhm' 
mU rem, ex fua decedmt; <kmt vero avgmentmm rei, ad fiumi aeeesienmt: fk- 
ekud «i «titf rea conMeneaewnt ; et anUra ut alia vigeatit : «efHe tamen titiunt 
tereÒHt. Hmc fit at wmvenamoUi rerum perpetuo innoveiur; et nt kuHmmet 
wbMMÉ wmhtù itUer $e: et ut aiia genera aniroantuin cresewU: et ut alia 
éMmmutw : ff ot ts òrm tempere genera animalium mmuieniwr : ei nt sibi 

l.amaM Gif. Par. Delph. et snpra 21. teste Hav. — 72 augmina P. Ald.Gif. ag- 
mbue Oottorp. fr. V. ed. Th. Ra. Vota, roarg. Vind. O. Mas. B. 2. S.Cant. aug* 
Ferr. — 7S et ktec Ferr.— 74 ubi Mus, B. 2. navamtwr Voss. L. B. ncvamu» 

SOTJE 



71 C«fpora] Atomi. 

Qumque {eunque'] Tmesia est vocis 
qottcnoqae. Lamb* oUque. Sapp. rei* 
Idem sensos. 

72 Vnéé] £i qaa re, ex qaibas re* 
bus. 

Quei] Ad qnam rem, vel ad qnas 
rea. 

71 Semeeeere] Minai, flnere,interire. 

Fkreteere'] Crescere, vigere, an« 
feri. 

74 Nee remmwUur ibei] I. e. nec 
Cft corpora prima, qnae rebus gignen* 
dia ne angendis adveninnt, dia per* 
manent iis, sed irrequieto mota novas 
dissolotiones faciunt, novasqne ideo 
generationes alias promovent. Qua 
Tidssitndine rea mntao generantnr et 
eormmpnntnr: homines vivant et 
moriontur : animalia crescunt et mi* 
nauntur, Ste. 

76 Mortaleti] Homines; per auto* 
nomasiam. 

Mutua] Adverbialiter snmtnm ; id 
est, mutuo, vicissim. Sic iii. 80. et 
alibi passim. 

.70 Aliue gentee] Alia genera viveo* 
tiam et snimantium. 



77 Secìa ammantum] Animalia, in* 
dividua ipsa animalium, ut ainnt : i. 
20. 468. &c, 

• 78 Etftfuari cunaretfife,] Prseclara 
comparatio, quam nobis aperit Pan* 
sanias bis verbis : * In Academia Pro* 
methei erat ara, a qua bommet in 
urbem larapadas accensas prseferen* 
tes decurrebant : tnqae eo certamen 
erat, utaccensse conservarentnr lam* 
padse inter ceterem cursum. Cojna 
enim fax extinctafoerat,is victorfaim 
successori cedebat, eademqae ratione 
ille tertio alteri.' Haec autem festa 
celebrabantur Athenis in honorem 
Vulcani, dicebantnrqne XafianJkrrat : 
Victor vero in ejnsmodi ludis Xcynratf* 
^ópos vocabatnr. Cic. i. de N. Deon 
et Scholiasies Aristopb. in Hanis. 
Igitur sicut cursor extincta face cedit 
victoriam sequenti : ita vi vena ex* 
tincta vitSB luce cedit alteri viventi 
qaasi facem vitse. Sic vitse vegetan- 
tis reliqunm in hertm cedit in sellai* 
lem bovts vitam : sic animalia vilm 
reliqaum in bove cedit in hominlsvi* 
tam : sic vita horoinis cedit in ver* 
mes; et ita vicissim. 



206 



T. LUGRBTII CARI 



Si cessare putas reram primordia posse, 
Cessandoqne novos reram progignere motus; 80 

Avias a vera longe ratione vagarìs. 
Nam, quoniam per inane vagantur, cuncta necesse est 
Aat gravitate sua ferri primordia reraro, 
Aut ictn forte alterius : nam, concita, ssepe, 

f icisaim reddaiUfaee» vUtPf odtMtar cunorum* Si credU jtrimeiina rerum pom 
giàeaeere a motu, et quieacendo procreare nova» rerum motionea^ defieetem pro^ 
cui a rei veriiaU errai. Namque^ cum omnia principia rerwn voUienÈ per 
vaemum immentum, oportet at ea moveoMhur vel tuo pondere^ tei piaga J^ìomh 



Mns. B. 2. -78 iraduniur V. ed. Tb. Ra.— 83>lm Caut.— 84 Aut ietu auferri 
Oryph. mar^. Lamb. Bas. roarg. P. in not. concita tape Cant. V. marg . 2. Vosi, 
marg. Gif. cito aspe Gottorp. fr. Vost. vet. et L. B,pereita oape P. io not. dta m- 

NOTiE 



79 Si eetmert puta»^ tfc,'\ His 9. ym. 
probat II. atomos non stipata» eohas- 
rere : sed citas moveri per inane 
raagnnm ; quod coUigit ex illarom 
sotiditate. Cnm enim solidiMimae 
sint atomi , nt probatnm i. 487. et seqq. 
•ane conatat eas esse graYes et pon* 
derosas. Qai vero graves sant et pon- 
deroaflB,bine fiat necesse est, nt snapte 
natura, hoc est, gravitate sna, soisqne 
ponderibns, deorsnm, sen ad lineani, 
qiiaro vocant,perpendicolarem,feran- 
tnr. Item qnia solidse sont, me du- 
rissimse, bine fit, ut obviam sibi còìi- 
flictoe resilire possint in oppositas 
partes, hoc est, snrsnm et deorsnm 
per eandem Kneam ; qnoniaro in ina- 
ni immenso, nihil est ab eamm tergo, 
quod impediat, quin eonfiictae resul- 
tentin partes oppositas. Hincdn- 
plicem jam habes atomorum motom, 
deorsnm et snrsnm ; illom natnralem 
ex propensione: hunc violentnm ex 
ictu sen mutua repercnssione. Cete- 
ros deinde rootns infra astruet poeta. 

84 CoRctla, iitpe {mperme'] Desn- 
per. Loqnitnr antem ex Tulgi sen- 
tentia. Neque enim in immenso 
inani, supremum, infimum, dextmm, 
stni8tnim¥e locum esse voluit, quod 
•icut medio, ita extremis carere do- 



cuit lib. I. a vs. 1052. ad finem libri : 
sed eam in universo ac toto immenso 
regionem snrsum vocat, ex qua, sioe 
allo tamen termino, adveniant atomi : 
deorsnm vero eam, in qnam, sine me- 
dio quoque, abeant. Scilicet nniui 
nostri sitos rationem habet Lnere- 
tius. Hinc fit, nt ea snrsnm regio 
dicatur atomis, ex quacumqne adve- 
nerint, sive desnper, sive infra, sWe 
ab orto, sive ab occasu, sive a dextra, 
sive a sinistra, &c. Ea vero deorsum 
regio dicatur iisdem atomis, in qnam* 
cumque ferantnr, sive snrsum, ^ive 
deorsnm, sive dextrorsoro, sive sinis- 
trorsum, sive in ortum, sive in occa- 
snm, &c. Qnam interpretatiooem 
ex Epicuri sententia rite assecntns 
est Cicero Fin. i. bis verbis: * Censet 
[Epicurus] eadem illa individsn et 
solida corpora ferri deorsnm pondera 
ad lineam ; et hunc natnralem esse 
omnium corpomm moturo. Deinde 
ibidem homo acutus, cum illud occor- 
reret, si omnia deorsnm e regione 
ferrentur, et ut dixi, ad lineam, uno* 
quam foro ut atomns altera alteram 
posset attingere. Itaqne attulit rem 
commentitiam. Declinare dixit ato- 
mum perpaujuium, quo nihil posset 
fieri winus : ita efiìci complexiones, 



DB RERUM NATURA LIB. II. 



207 



Obvia quom flixere^ fit, ut diversa repente 85 

Dissiliant : neque enim miram, darissima quae sint, 
Ponderibas solidis^ neqoe qnidquam a tergo ibus obstet. 
Et, quo jactari magis omnia materiai 
Corpora pervideas^ reminiscere, totius imom 
NihU esse in summa ; neque habere, ubi corpora prima 90 
Consistant: qnoniam spatiumsine finemodoque est, 
Inmensumqne patere in cnnctas undique parteis 
Plurìbus obtendit; certa et ratione probatum est. 

•ttrrtitt. Emwwero M moia desuper pereuMterumt seae oìftiam facta, ocotftf, 
«1 amkUo resiMmU in oppotUae partes ; nee vero io mirum est, qoippe quée 
etUdmima eomtiant gravUote piena ; necaHquid ait, quod obtùiat a tergo, Atque 
«f eo magia perspicioM eumeta prmeipia renim àia moveri^ reeordare miiliifii eeee 
ù^imuM locom imtoerit in wnoereo : neque corpora prima habere locam, tu fu* 
eouquieeeani ; riquidem inane magoam eei abtque termino et mensura ; et prooofoi 
tmAie ¥erbU illad extendi itifinitum ex omm parte in omne» partee ; idque demtm» 



^eraeP.Viod. V. ed. Bodl. O. Mns. B. 1. 8. S.— 85 eumfiuxere P. Nard. Bai. Aid. 
ee^^iexere Oottorp. fr.eonJUxere Voks. Tet.et L.B. conjiuxere Ferr. V. ed. Th. 
Ra. Vind. Bodl. O. Mas. B. 1. 2. S. Cant. Bodl. Cr. fit uii Voss. L. B. ni uH 
Ferr. V. ed. Th. Ra. Mns. B. S.Bodl. et Cr. iiaut V. marg. 2.^ t» Voss. niarg. 
vdui Mns. B. 1. ite ii<t O. divita Mns. B. 2.— 86 DieUiani Mns. B. 2. Dieoot- 
«mi Bodl. Vois. TCt. et L. B. — 87 CorporUnu Oassend. iiec quidquam Mas. 
B. 2. tergibu» Ferr. V. ed. Th. Ra. Aid. a tergoribu» etet anidani.~90 Suma 
V. ed. Th. Ra. ibi Mas. B. 2.— 9t obiendU vel ottendHèìc Vind. V. ed. O. 
Mas. B. t. Cant. Ferr. Th. Ra. ottendi reliqni. certa et sic Vind. Ferr. V. ed. 

NOT^ 



etcopolationes, et adhsesiones atomo- 
min Inter se, ex qno efficeretar man- 
dosyomnesqne partes mondi, qaseqne 
In eoessent.' Sed de hoc declinatio- 
nis moto jam infra dispatabitor fn- 
sins» 

06 FUgcere} Con6ixere, sese per- 
cnssere, per occnrsom matoo te 
eontigcre. NonnnlU legnnt /tuxere ; 
male. 

Dioona] Adrerbialiter : id est, in 
dl¥ersas partea, nempe in oppositas 
et contrarias partes resiliant ex mn- 
tno conflictn. 

87 A tergo [tergii] A tergo; bene. 
Olim a tergibui. 

Obttei] Snpp. qoominas di? ersa re- 
pente dissiliant. 



88 £1, quo Jactari^ ^.] His 6. vsf. 
probat III. atoroos non stipatas cohtp- 
rescere, sed irrequieto mota per mag- 
nnm inane ¥olitare, ex eo qaod i« 
1062. et seqq. docnerit In immenso to« 
to non esse mediam sea imam, aat 
eentnim aliqood, in quo consistant 
■e coDqaiescant. Igitur jactari, ferri, 
et mo¥eri debent perpetuo per intoe 
magnam. 

89 Totiut] Immensi, inanis, uni- 
versi, 1. 984. 

90 In tummà] In toto, in anÌ¥erso, 
¥.70. 

91 Spaiium'] Inane ¥acans. lib. i. ¥S. 
SS6. not. 

99 Plmribui obtendit [attendi] 1. 1062. 
et scqq. 



1 



206 



T. LUCRHTll CARI 



Qaod qaoniam constata nimirimi nulla quies est 
Beddita corporibus primis per inane profundum ; 
Sed magis^ adsiduo varioque exercita motu^ 
Partim intervallis magnis conflicta resultante 
Pars etiam brevibus spatiis nexantur ab ictu. 
Et, qna&quomque, magis condenso conciliatu^ 
Exiguis intervalliSi convecta resultante 



95 



100 



straiìtm eit etidentUnu urgumenti9, Quod atm eeriwn nt^ icUicei nuUa ginef dota 
ett primi» prinàpii» per $paHitm vaean» immemum : ud potba jtutata perpetw d 
diverto motu pan illorum mntao colUta diuUùaU a »e inviceu per longa «/MfM» 
pars vero ex plaga motua eoncUkaUur parvis itiiervaUi». Et ea omnia prlDcipia, 
ftKT concilio magie elipaio copulata reeiUant bremòiuBpatuet quasi if ì^'M^*^ -i»» 



Th. Ra. Aid. P. et certa vnlg. Integer ¥8. deest Muk. B. 2.-94 Sed Mas. B. 
2. malta quiee Gottorp. fr. Bodl. Cr. Viod. O. Mas. B. S. ulta Mos. B.9. 
invita Voss. roarg. — 95 primum Mas. B. 2. — 96 9iie deest Mas. B. 2. — 97 
Pars nonnalli. vid. Not. Var. vi. 1257. cotMcia sic P. in Not. cottftdla P. 
Vind. Gottorp. fr. Voss. vet.et L. B. Mus. B. 2. S. Caat. Ferr. Mar. Oryph. 
Nard. Bas. Fab. Voss. mare, cot^fukta O. eonaiuUa V. ed. Bodl. Mos. B. 1. 
Th. Ra. Aid. Gif. Par. Bodl. Cr. connexa Voss. Anal. iii. 112.— 96 brevbut 
Gottorp. fr. Voss. vet. et L. B. vexantur Ferr. Vind. O. Mus. B. 1.2. Cant. 
Gif. marg. Bodl. Cr. Gryph. marg. Bas. marg. P. in not. V. marg. 1. Bodl. 
avida Voss. vet. — 99 contenoo Gif. Par. Mos. B. 1. S. Cant. sed in Mus. B. 9. 
corr» in marg. — 100 comucta V. ed. Mas. B. 1. S. Gif. marg. Par. comnisa P* 

NOTiE 



94 Quod quoniam condat, tfcJ] His 
14. vss. arguit ex dictis, et explicat 
qua ratione atomi sic volitantes per 
inane magnnm copulent sese et com- 
plectantur in rerum concretiones, 
cum solidarnm ac durarnm, tum ra- 
ranuta ac mollium. Itaque res soli- 
das et duras, qualia snnt saxa, fer- 
rom, et alia de horum genere, fieri 
docet ex mutuo ictu atomorum, qnoB 
tamen inter se conflictse non magnis 
intervallis a se invicem dissiliant, sed 
qun ccetu condenso sese compiectan- 
tur, et in res coalescant minus ant 
magis solidas, prò minoribus aot ma- 
joribus spatiis, quibus a se resiliunt. 
Molles vero res et raras fieri, cum 
atomi repercuss» longius a se invi- 
cem recedunt, nec nisi rariori ccetu 
sese complectantur : qualis est aer, 



et lux so1is,et atiae res ejosmodi. 

Condat] Certum stat, ac sioe con- 
troversia. 

95 Per inane pr^ifundmm] Per spa- 
tium immensum totius, seo universi, 
i.vs. 957. 1101. 

90 VarUnpu] Niminim, saltem ex 
dictis, sursum et deorsum. 

98 Pars etiam'] Alii, partim etiam, 
Utrumque bene* 

Nexantur] Nexo, as, frequentati* 
vum a verbo necto. Bene. Alii vex* 
antuTf i. e. jactantur, minus recte; 
sic enim sese explicat vs. 100. ' con- 
nexa resuitant.' 

99 Condenso] Condensato, stipato, 
bene. Alii contenso ; minus recte» 

100 Convecta [Connexa] Copulata; 
Bene. Alii convecta, quasi comporta- 
ta; male. 



D£ RERUM NATURA LIB. II. 



209 



Indopedita suisperplexis ipsa figuris ; 
Hasc validas saxi radices^ et fera ferri 
Corpora constitaunt, et caetera de genere honim 
Paucola : quae porro magnom per inane vagantur^ 
Caetera dissiliunt longe, longeqae recursant. 
In magnìs intervallis ; base aera raram 
Snbficiunt nobis^ et splendida lumina solis. 

Multaqoe praeterea magnom per inane vagantur^ 
Conciliis rerum quae suntrejecta, nec usquam 
Consociare etiam coitos potuere recepta : 
Qnoius^ utei memoro, rei simulacrum, et imago. 
Ante oculos semper nobis vorsatur, et instat. 



105 



no 



fibi nutno exjlguri$ iuU hnpìexiM : ea, inqaam, conJUuU §oUda§ fwHeeB kpidmmy 
et 4mn anfora ferri^ et ceterue perpawea» rei ^tudem generi». Qua vero prin- 
dpia wMtaiU per immeneum tocMim, et qnn rcputei reeedwid procul^ et rewunU 
pncid in magni» gpatiis ; en euppeditant nolrii aéraf nai non est densu8f et iueidam 
kuem «olà. Et prater kae corpora, pliira alia volitant per immensnm vaeman^ 
qnm repniea mmt de eutUm» renun^ et qnae nnnauoM potuemnt swnd coneeiure, 
nee etirnm eonciUare soos motus. Cvjmb rei, ni ite narro^ eignuM et epecies poni* 
tur et aetot perpeiuo nobie nnte oculoe, Nmnque eonepiee^ qwokdoHcwmqiu Inx 



in Dot. eomntxa Hav. Delph. Aid. Bip. resàUat Aid.— 101 EndopedUet Mns. B. 
1.^ — 104 PoMHda Mns. B. 1. Pomeina Mas. B. 2. PoMÒva Mus. B. S. qna 
deest Mas. B. S. per decst V. ed. Th. Ra. — 106 Catera: sic omo. Mss. et vtì, 
edd. £1 cita vaig-.— 109 ConeUas V. ed. ConeiUo ab V. marg. 1. Concilio a 
conj. Wakef. Conciiiao Ferr. Th. Ra. d^ta Cent.— 110 Conoonare V. ed. 
Tb. Ra. — 111 menurabo Oìf. marg. P. in Dot. nwmoror Ferr. V. ed. Tb. Ra» 
Bodl. Voss. vet. et L. B. Mas. B. S. Cant. simnlaera Voss* vet. et L. B. — 

NOTA 



101 Indupediial Vel endopcdita, i. 
•• impedita, i. 241. 

PerpUxiifignrià] Inter se iraplica- 
tis. Aliaeenimatomorom figure snnt 
rotonds, aliae angulares, alias hama- 
t», aliae asperse, &c. Quo fit ut 
alise alìis facilins aiit difficiliiis con- 
cnieDtar ; infra ys. 885. et seqq. 

102 VaUdas] Firroas, diiras, soli- 
dai. 

Fera] Onra^acota. 

108 MuìtaquepratereOfifc.] Hìs 16. 
Yts. docet non onines atoraos, qu« 
per inane magnom volitant, concilia- 
ri et coalescere in rerum concre- 
iioDcs : sed mnltas a conciliis rigectas 



Dosqnam coDsociari magìs, qoam ra* 
meDta, qn» per radios solis perpetuo 
volitare, moveri^ variisqne modis va- 
gar! cernimas. Neque tamenputes 
velim lisBC raroenta pnlveris, qne per 
aera volitare cernimas in ipsis racliis 
solaribns, atomos esse; corpnscala 
enim snnt, qo« ex atomis Constant, 
et quibns error ille vagos seo motus 
est ab atomis. Aroolantor atomos ia 
boc, qaod irrequieto mota per inane 
perpetuo ferantur, et qnod parva sint 
corpora. 

109 Conciliie . . . r^ecta^ Quk co- 
basrere, conciliari, aut eonsociarì non 
potuerunt. 



Deipk. et Var. CUu. 



Lacret, 



210 T. LUCRBTIl CARI 

Contemplator onim, qaom solis lamina quomqac 

Inserte! fundunt radici per opaca domorum : 

Multa minuta, modis multis^ per inane videbis 1 1 A 

Corpora misceri^ radiorum lamine in ipso ; 

Et, veint aetemo certamine, praelia pugnasque 

Edere, turmatim certantia ; nec dare pausam, 

Conciliis et discidiis esercita crebris : 

Conjicere at possis ex hoc, primordia reram, 120 

Quale sit, in magno jactari semper inani ; 

Dnm taxat rerum magnarum parva potest res 

Esemplare dare, et vestigia notitiaK 

Hoc etiam magis haec animam te advortere par est 

»Hi immUtU intut rodÌM per loca domorum caca et obncnra, eeme$ tu ip$9 km 
radiorum plura parta corpuicuia immiueri simul pìuribua modU per ipsiim «fra; 
et quoti caienoatim pugmmtia commiitere ceriamina et eot^fkctue perpetuo pretim ; 
neque dare sibi reqmem^ qìììujaetanturfrequentUm» catibu» et aeparationibue. Ita 
ui queae ex kae re cogmoeeere^ qmd $U principia rerum agUari perpetuo ta imai€iiii 
vacuo. Scilicet eoim ree parva poieet ealtem prmbere exemplum tnagnarmm remai, 
et iudieia vene eogniiienie» Coaveuit etiam te contertere mentem ad hoc corpora^ 



^»i»i»^^^^^^»»» 



US 9110111 deest V. ed. Th. Ra. lumina cuique Mos. B. 2.— 114 liberti 
VoBB. vet. Inaertim Delpb. ¥iilg. fimdant Bodl. V. ed. Th. Ka. fundat P. 
Aid. ied fimdunt P. in not. radMÌ Oottorp. fr. Vosb. L. B. neqa« 
aliad habendam est rh radi Vobb. vet. radice reliqni. — 117 p^not V. ed. 
Th. Ra. que àtent Vind. V. ed. O. Mas. B. 1. 2.S.— 110 dieeidOa Cant. 
—180 Corripere Bodl. Cr. Coiùcere FeiT^-121 Quide Oottorp. fr. Quidve V. 
niarg. 1. Quare eie Bodl. et Cr. eie V. ed.— 122 Dentaxat Aid.— 123 mtieiai 
Ferr. V. ed. Th. Ra. noctitiai Mub. B. 2.-124 mage ad Iubc Qryph. Nard. 
Baa. P. Aid. hue V. marg. 1. hoc Bodl. advere V. ed. Th. Ka.— 125 turbaia 

NOTiE 

113 Contemplator^ Contemplare, i. 747. 

aspice. Sic VI. 188. et Virg. Oeor. i. 110 Ditddiie] DÌBsolationibof, r. 

187. 221. et alibi. 

Qaom . . . quamque] Tmetla est. Id 124 Hoc etiam magia, tfc.^ HU 8. 

est, quaodocamqae. v»%, monet aliaui atomornm similitn- 

114 /a«erfe<[tiiaerf«fii] A verbo, in- dinem esBe observandam cnn ramen- 
Bero, ni, ertnm. Onaai per vim in- tis Istis, qnae per radloa solis videmiiB 
tradentem. Nonnnlll legnnt, non In- volitare : nimimm Bìcnt cemimoB 
epte, tRBfr(t/«iidtmf radU. Illa ramenta pnlveriB, qntib corptu- 

Per opaca domorum"] HellenisniiiB, cula snnt, mover! tamen variia m<>dÌB, 

1. e. per partea doroorom opacas et modoque turmatim miBceri, modo dia* 

obflcnraB. Sic I.S54. ' Clanaa domo- ailire; ita conjicere licet atomoa, qma 

rara.' vi. 227. ' Bepta domorum/ &c. corpnscnla Bunt caeca, caeeoB edere 

116 Minuta . . . Corpora] Ramenta moina per inane magnum, nec bIU 

pnlveris. dare pausam. 

Per tamif] Per aera. Hac animum advortere] Snpp. ad: 

llSPaitfam] Qnietem,ceBBationem, i. e. animnm advertere ad ha^c. 



DB RBRUM NATURA LIB. II. 



211 



Corpora, qaae in solis radiis tarbare vìdeniur ; 
Qaod tales turb» motus quoque materìai 
Significant clandestinos caecosquc sabesse. 
Multa videbis enim plagis ibi percita caecis 
Conmutare vìam, retroque repulsa revorti, 
Nunc bue, nunc illuc, in cunctas undiqne parteis. 
Scìlicet bicc' a principiis est omnibus error : 
Prima moventnr enim per se primordia r^rum ; 
Inde ea, qnse parvo snnt corpora conciliatu» 
Et quasi proxima sunt ad vireis principiorum. 



Ì2rì 



130 



91MV ««mitii/tir moceii in radiU $oU»; q[Uùimm iaia motiom» tignaiU etiam ineste 
corporibus maieria motus latenieSf et qwa non videre ett, Namque oerna tu radiU 
mluplura corpuicuU percuua ictibua eUmdutinia mutare viam «nani, et rejecta re- 
tregredi modo in tume, modo io iUam partem, et tandem in omnee parte», Nimirum 
kk vaguM cuTMUM venit ab ipsis yrimordiis rerom. Namque prima rerum principia 
monentur ex aeiprii : deinde ree iUte^ qmte eonetant ex paueo ccetu prìncipioriim, et 
qua veìutiproxime aecedunt ad tiree primordiommfpuUantur et motentur ìatentibus 



^^^^^4 



V. narf^. 1.— 127 claudettinoe V. ed. Tb. Ra.— 128 uhi Mns. B« 2._narcita 
Cwnt.-~MO mndique: sic Gottorp. fr. P. Vind. V. ed. Mus. B. 2. Ferr. Th. Ka. 
Aid. Oif. inarK. Vos». marg. Oassend. denique reliqni. — ISl SUieet V. ed. 
Th. Ra.— 132 Primo Mas. B. 2.— 1S3 ameiUata Voss. vet. et L. B. Cant.— 
1S4 Ee quai V. ed. Tb. Ra. qutt V. marg. 1. tunt deeat Ferr.— 1S6 LetUme V. 

NOT^ 



125 Tiarbare'] Moveri, ▼oUtare, va- 
gariy errare. 

126 Material] I. e. Corporihns pri- 
mia, atoinis. 

127 CUmdeetino» e<rco$que] I.e.qni 
BQbaensiifyDempe sub ocaloi, non ca- 
dant; 1. 278. 295. &c 

128 Multa] Supp. ramenta Illa pul- 
▼eria. 

Plagi» eaeii] Ictibn», qui seni ibos 
non percipiantnr. 

Ili sdUeet hiec* a prineipiie, 8^c,] 
Docet antem ramenta illa, qnag per 
radioa aolin volitant, motum et erro- 
rem saum babere ab ipsis rerom 
principiis, sen atomis, ex qoibns ipsa 
eonstanty quantnmvis minuta vide- 
aotnr. 

132 Prima morentur fife.] Hi8 0.?S8. 
docet Poeta atomos» sen rerum pri< 



mordia moderi per te et ex seipsis : 
ceteras vero rea motnm omnem ba- 
bere ab atomis ; cum boc tamen or- 
dine, ut, qus rea concretas pauciori- 
bus Constant atomis, et ad vires ato- 
morum proxime accedont, e» rebus 
majoribns motnm incutlant : res vero 
niajores motore pariter impertiantnr 
corporibas majnscolis ; et ita de ce- 
teris. Hinc colligere licct atomos 
non solnm esse prima rerom princi- 
pia, sed et prìmam cansam motns 
reraro. Qnam impiam Epicuri sen- 
tentlam damnat fides^^ìqott nos docet 
Denm onora esse primom motorem et 
auctorem rerom. 

ISS Parvo sunt conciUatu] Hoc est,, 
paocarnm atomorom coeto coostant : 
parva sont corpora : parva mole con^ 
stant. 



213 T. LUGRBTU CARI 

Ictibas illoram ccecis inpalsa, dentar ; 135 

Ipsaque^ qase porro paallo majora, lacessunt 

Sic a prìncipiis adscendit motus^ et exit 

PauIIatim nostros ad sensus ; ut moveantor 

Illa qaoqne, in solis quse lamine cernere qaimas ; 

Nec qaibas id faciant plagis adparet aperte. 140 

Nunc^ qa» mobilitas sit reddita materia! 
Corporibasy paacis lìcet bine cognoscere, Memmi. 
Primam, Aarora novo qaom spargit lamine terras, 

phgU eorum: etharen minoreii terbinaU et cient re» alias, qua tmii paulo mc- 
Jores, Ha nuitus omnin exiwrgit a prìmordusy et ex iis egreditwr pedetenHm ad mt§» 
Ifoff sennUy ut iUa ramenU polverìs, pus poaumuM videre m radiis aoUSf etiam nmm* 
OKÈur; neque tamen iicet mitre nuaifeate quUnu ieiibui/aeittMt uficd. Jam vero 
facile e$i tibi, o Afemmi, paueie verbU inde agUMcere^ quapermàtoi meamii daia eU 
pnMcipiie rerum, PriidpU ubi Aurora pei^udU terra» nova l«c», et divenm meet 



^#>^^»i^»»»^»i^#» 



ed. Th. Ra. fieniur Vom. vet et JL. B. sed in Voss. L. B. altera lect. est re- 
DOS. erafla pnori, et in Voss. vet. snperscr. o «nper literaro priroam. — 1S6 
ìctaque Gif. mari;. V . marg. l.Gryph. mare, que deest V. niarg.2. Vos». L. B. V. 
ed. Ferr. Th. Ra. Mas. B. 1. 2. S.«M|^re V. marg. 1.— 137 oetendiimotus Bodl. 
Cr.— 140 Ne Voss. vet.— 142 hieF.ken Mas, B. 1.— 145 oppUt Mas. B. 2.— 

mOTJE 

1S6 Iptaque"] Sopp. parva Illa cor- corpora san t simplicissinia, ferri pos- 

pora, qa« sant iota ab atomis, fé- sant velociter, et volitare per ipsom 

riaot et lacessant migora corpora. inane magnani P Rem autem illiistrat 

Nonnulli legant ictaque ; non male. carminis elegantia. Deinde addlt 

1S8 Noètroe ad $eu9u§] Pnta ad atomos neqne mente neqne Consilio 

ocnlos, ad tactum, aat ad alium retardari, qnomians citins movean- 

sensnm. tar, ciim ratiouis sint expertes et 

130 In 9oU$ qu4é luMine"] Nimirnni «onnilii. 
ramenta illa pnlveris, qa» per solis MohUitoM reddita] Vclocltas data : 

radios volitare cernimus. pernicitas attributa. 

141 Nunc qum mabUitatf t^,"] His Material Corparibua] Atomis, rernm 

26. yrsB, probat iv. ex dictis atomos prìmordiis. 

non solummoveri per inane magnam; 142 Memmi] Cai opas hoc tcribit 

sed velocissime movcrì. Argomenta- et dicat, i. 26. et 44. 
tar aatem a minori ad migns, al aiont ; 143 Spargit lamine terrai] Sic Virg. 

argamentamq^e petit a calore et luce Xn. iv. 584. * Et jam prima novo 

«oiis. Sic aatem instat : Si calor et spargebat lamine terras.' Et Georg, 

lamen solis, qaae sant corpora conerò- i. * Aat cam Sole uovo terras Irrorat 

ta, paene tamen in instanti temporis Eoas.' Metaphora dacta ab aqote 

ab aaa hemispberìi parte meant ad ad lamen et calorem, qnas snnt qnasl 

aliam ; totumqne complent sabito efflavia solis. Sic Lacret. infra vt. 

aera» qui corposcolis reloctahtibns 147. 21 1. et T. 262. et passim, 
repletur; quanto magis atomi, qu» 



DB RERUM NATURA LIB. II. 



213 



Et varise volucres, nemora avia pervolitantes 

Aera per tenemm^ lìquidis loca vocibus obplent ; 145 

Quam subito soleat sol ortas tempore tali 

Convestire sua perfundens omnia luce. 

Omnibus in promptu manifestumque esse videmas. 

At vapor is, quem sol mittit,lnmenqne serenum^ 

Non per inane meat vacuum ; quo tardius ire ISO 

Cogitur, aerias quod sic diverberet undas : 

Nec singillatim corpuscula qaaeqne, vapores, 

Sed conplexa, meant inter se, conque globata : 

Qaapropter simal inter se retrahnntar ; et extra 

voliUntei per tylva$ ònUu impUnt «mortff eaiUibus omnia loca per tenmem aéra^ 
tane cemimuM MolmR citf, et tu aperto ommUnu honiinibus, quam cito eoi exortuM 
eoMMceeot in tali tempore cooperare et aspergere cuncta nio UuaUie. Verum color 
t/le, quem eotyuìt^ et lux clara qaam vibrai, non. tranéit per vacMcm, quod alt 
«OMM ; wnde fit, ut neeeete eit iili meare lentiue, eo quod sol seindii aquas aerias: 
nec singula corpuscula caloris ae liicis transeunt uparatim, sed vadant impUeatm 
Mfcr ae, et conglomerata. Quamobrem non aolam invicem retardantuTf sed etiam 



^»«»<»«#»»>»<»»»i»i#' 



147 cameiiere Mus. B. 2. profundens V. ed. Th. Ra. Aid. Gif. marg. P.— 140 
Ae y. ed. Dt V. mari:. 1. vaporis Th. Ra. suInmttU prò sol mittit Min. B. 3.— 
161 quo si Oottorp. fr. Voss. vet. et L. B. sed in Voab. vet. «iuìimi aacribitnrt 

SMi «ol P. V. ed. Gif. Par. Bodl. Gryph. Nard. Bas. Coot. Ferr. Th. Ra. 
d. Delpb. Mna. B. 1. 2. S. Cant. led sol in Mus. B. 1. anper rasura scrib. 
quasi qutm ve\ cum ▼nlff. dicerberat P. Viod. V. ed. Mus. B. 1. 2. Cant. — 152 
simgilatìm Vind. singuiuim Ferr. V. ed. Th. Ra. Mus. B. 2. wipores P. 
Vind. V. ed. Bodl. O. Mus. B. 1. 2. Cant. Bas. vaporis vnU.— 15S cunque P. 
V. ed. Th. Ra. Aid.— 164 retrahmUwr: sic Gotlorp. fr. P. Mus. B. 1. et Prit* 
eian. viii. p. 802. trakuutur Vind. V. ed. Ferr. Th. Ra. Vosa. vet. et L. B. Mna. 
B. 2. 1. Bodl. turboMtur Cant. Gryph. Nard. Bas. marg. V. marg. 1. tordonhir 

NOT/E 



144 Nemora pervolitantes'] Volitan- 
tea per nemora. 

146 Aera per tenenm] Sic i. 208. 
* Teoeras in aèris auras.' Et vs. 180. 
4cc. 

lÀquidis rocìòns] Claris, véi flexili- 
bof. Sic Virg. Geor. i. * Tarn Uqui- 
das corvi presso ter gutture vòces 
Antqnater ingeminant.' 

147 Comvestire] Cooperire, lllns- 
trare. iiic Virg. lEn, vi. 640. * Lar- 
gior hie campoa SBther et lamine 
▼estit.' 

Perfundens] Aspergens, vs. 14S. 
149 Fopor] Calor, ardor, i. 40S. 



et alibi passim. Sic infra vs. 162. 

160 Non per intme meaÈ vacuum'] 
Hoc est, meat per inane, quod non 
est vacaom, et expers omni corpore, 
Meat quippe calor solis per aera, qui 
mnltis atomis et corporibas repletnr, 
qase reluctari possunt, ne citius eat 
calor il le. 

161 Aerias . . • iindaf] Aera lìqni- 
dum, homidum. Sic Virg. Georg, i. 

Dìverberei] Scindit, et quasi loc- 
tando transmeat. 

162 Conque gUthaia] Tmesis. cou- 
globataqne. 

164 RUrakuniur] Quasi retro tra*. 



216 



T. LUCRBTII CARI 



Tempora motare aonoram, fimgesque creare ; 170 

Et jam caetera, mortaleis qusB suadet adire, 

Ipsaque deduciti dux vitse, dia Volaptas, 

Ut res per Veneris blanditìm secla propagent. 

Ne genus obcidat hnmanum : quorum omnia caussa 

Constitnisse Deos quom fingunt omnibus rebus, 175 

Magno opere a vera labsei ratione videntur. 

Nam, quam vis rerum ignorem primordia, quas sint. 

Hoc tamen ex ipsis coeli rationibus ausim 

Confirmare» aliisque ex rebus reddere multis, 

Nequaquam nobis divinitus esse creatam 180 

Naturam mundi : quamquam hsec sint praedita culpa ; 

cretare aegetet; atque eiiam aUoM rea, qua» kae diana voluptaa^ quae magitira ent 
vita^ penuadet Aomìnm pdere, et indMeii ut per vku generaiionis multipUceiU «jm- 
eitm suam cum volmptate^ uè gene komUutm pereai ; prepter ^wm bomines eom» 
wàmiicìmiur onmia faeta fuUèe a Diis, Verum in bisce reinù onmibui Mentnr 
Umge aberroMBe a ventate rei, Namqme^ etn nm noverim qate tint principia rerwm^ 
attamen andeo j^bare ex ipeie ratioiibitB corfty et aetendere ex ptmribus aliii rebue^ 
natwram mundi nuUatenuefinue proereatam a Diti propter no«, quippe quo coa- 
etet tanto drfeetn et tantii incommodis. Qica« quidem rea infra manifestai rei* 



»^^»»^<»#»»»^i^» 



derare Cant-^iri Et jam: sic Mm. et edd. vet. Etiam V. ed. Tb. Re. Neejam 
vnlg. qua catera^ «. miaidet Vofts. ▼et.--l79 dedMcet Oottorp. fr. tua Vek^ftoM 
Mas. B. S.— 17S Et P. V. ed. Ferr. Th. Re. Aid. O. Mas. B. S. òioiditifii: sic 
Viod. Mas. B. 1. Lamb. coi\j. Hav. Bip. Delpb. hUmdiJtum P. V. ed. Ferr. Th. 
Ra. Aid. Bodl. O. Mas. B. 9. S. Caot. Bas. bUmditur Gottorp. fr. Voss. vet. 
et L. B. propaget Mas. B. 9. Aid.— 174 Nee Vind.— 176 quomJSngunt: sic Got- 
torp. fr. Voss. vet. et L. B. eonjbtgunt P. Viad. V. ed. O. Mas. B. S. S. 
Cant. Ferr. Tb. Ra. Aid. con^^tmi Mas. B. l. fingunt: $ed in amnibuB ▼iilg.-r* 
178 Non tamen CaDt.— 170 in rebus Mas. B. 2. — 181 quanquam hoc sint,: sic 
Mas. Bi S. Cant. quanquam hac sunt P. Grypb. et inarg. Bas. marg. sint deett 
Mas. B. 2. S. hae sint desont Gottorp. fr. Voss. vet et L. B. quamqus V. ed. 

NOTA 



172 Ipsaque dedueii, 4^.] Sic de Ve- 
nere, qusf volaptas est ipsa, loqnitar 
I. a V8, 10. ad Ts. 25. 

Dux vitaf] Sic I. 22. de Tolaptatis 
Dea : * Qaas qaontam rernm nataram 
sola gabemas.' 

Dia] Divina, 1.28. 

178 Res per Venerisi Per genera^ 
tionis ?ias. 

Blanditimi Biandiendo* Sie aliia 
locis ' insertim/ * propritim/ * cor- 
sim/ Aec. 

Sedapropagenf] Sic i. 21. 



174 Quorum'] Sapp. mortalinoiy b. •-. 
hominam, ys. 171. 

176 Oamiòtts [omnìAii*] Omnibiiay 
litera • elisa, at syllaba corripfaitar. 
Sic passim alibi. 

177 Nam, quam vie rerum^ ife."] Hi 6. 
vss. repetontnr v. 196. 

178 Ex eeiH rationibus] Es ipta 
coeli natara, ex ipso coelo. i. 60. 

179 Reddere] Ostendere, ob ocnloe 
ponere, colligere, dedarare. 

181 Naturam mundi] Mandnm. 
Preeditaculpa] Defectibosabnadais 



DE RERUM NATURA LIB. II. 



217 



Qase tìbi posteriun, Mbmmi, &ciemu8 aperta : 
Nunc id, qaod super est, de motibus expediemas. 

Nunc locus est, at opinor, in hiis illud quoque rebus 
Confirmare tibi ; nuUam rem posse sua vi J85 

Corpoream sursum ferri, sursumque meare. 



demug tibi, o Memmi, Nunc aiUem olmhemM» td, quod re$UU de mndu atoroonun. 
Jam opportnna est accano hic, ui ftuto^ probare etiam Ubi istud m Kìscé rebut ; 
oiniirniii wdUtm rem corporaUm pone ma virtuie atiolU m oHmm, et i» àUmm «6- 



^>»^«#>»»»»»<»>»^»^ 



Par. Miis. B. 1. Th. Ra. quo tanta est Yn\g, — 18S Hanc ▼•. rejicit Lamb* 
expediajmts Mna. B. 2. Ferr. — 184 quoque illud Vind. Voss. vet. et L. B. 
Ma». B. 1. 8.— 185 suam V. ed. Th. Ra.— 186 meari Ferr. V. ed. Tli. Ra. 

NOTiE 



ac incommodif . Sic Cic. Verr. ii. 
Yocat Verrem 'scelere pneditum.' 
Sic Lacret. v. 200. idem repetit, ubi 
memorat ' cnlpas omnes/ sea defec- 
tua ac incomiDoda, quibus mnodui 
ipie abundans nocet homÌDÌbus. 

182 Posierius] Infra, nempe, at 
disi, V. 200. et «eqq. 

18S Nume td, quod super est^tfc,'] His 
ft. wm, expedit modo qua de dnplici 
mota atomoram,iiatorali, et violento, 
•ttpererant. Dixerat quippe tupra 
▼1. 79. et aeqq. not. atomo8*nata« 
rali moto deorsom deprimi, violento 
▼ero sarsam toUi. Quia vero nove- 
rat seoiat ipsos buie doctrine con- 
tradicere, enm videatur ignb nata* 
rallter aanom ferri, aegetes in aitum 
oatarali alimento crescere pariter ac 
pianta» et arborea ; sanguis e venia 
miai na alte exnltare et spargere cru« 
orem : jam docet nullam rem, neqne 
ignem, neqne sege tes, neqae sangni- 
nem vi sua ac suo naturali nisa ferri 
sarsom ; sed quia violentia compri- 
oiontnr. Rem illastrat esemplo, prò- 
batque a simili. Nam v. g. videmus 
tigna, et trabes, qusB gravi pondere 
poUent, non nisi magna vi tamen in 
profundnm aqnarum deprimi posse, 
cnm directa saltem deprimuntur : 
qainlmo, quantum in se est, emergere 



et exilire ex aqnis plus media ani 
parte. Ncque tamen dobitandum 
est, ' Quin vacnum per inane deor* 
snra cnncta ferantur.' Igitur non vi 
sua sursum tolluntur flammse et alis 
rea ejnsdem natune, qnoB sursum fé- 
runtur : sed violentia, et coroprea- 
sione rei alterius : v. g. ignis ab aere 
pressus ascendit in altum : sangote 
compressus vinculis, aut nimia san- 
guinis copia emicat alte : segetes aU> 
mento e terra jugiter misso crescnat 
in altam, quia pars alimenti partem 
aliam trodit, et bsc alia alteram ; et 
quantum ponderis rebus illis, qnan* 
tumvis levissimis, inest, illud deor- 
sum res illas pugnai deducere. Quod 
et exemplo noctumarum flammamai 
confirmat, quse per aetbera volitantta 
non sursum tamen, sed deorsum i« 
terras, qua natura dedit meatum^lih 
buntur. Sic enim stellas e ccelo o*^ 
dere nonnunquam videro est : sic.oo- 
ruflcationes ac fulmina descendunt: 
sic ardor et lumen solis deorsum ad 
nosveniunt. Scilicet quia bas iacea 
noctumae per aera volitantes; km 
steUae de ccelo cadentes ; base faUpl* 
na deorsum labentia; bic caler e aolo 
ad nos effluens, non impediuntWp 
quomiuiis, quantum in se est, deor- 
sum ferantur. Hinc coUigere est 



218 



T. LUGRBTII CARI 



Nec tibi dent in eo flammaram corpora fraudem ; 
Sarsus enim vorsus gignantur, et angmina sumunt : 
Et sursum nitidae fruges, arbustaque, crescunt: 
Pondera, quantum in se est, quom deorsam cuncta ferantur. 
Nec, quom subsiliunt ignes ad tecta domomm, 191 

Et celeri fiamma degustant tigna, trabeisque. 
Sponte sua facere id sine vi subicente putandum est : 
Quod genus, e nostro quom missus corpore sanguis 
Emica t, exsultans alte, spargitque cruorem. 195 

Nonne vides etiam, quanta vi tigna, trabeisque, 
Respuat humor aquse ? Non, quo magìs ursirous altnm 

ire, Neqne corpora Jhmmarum nectant tibi dolum in hoc re ; namque et flamm» 
generantur^ et accipiunt augmentum ntrgum: et Iteta segetes^ et arboree augen- 
iw tMmim : contra vero grama corpora omnta, quantum poBiunt, deprìmtaUwr in 
imum, Neque eliam credendum efi, quando ignee sursum oMcendunt ad teeta domo- 
non, et lambunt veloci fiamma tigna et trabi, facere istud ex sua vi, et nne rtr- 
tuie impellente illos. Quote genus est etiam sanguis^ ubi ìaxaius e corpore nostro 
exiiit sattens sursum, et dijffkndit ioiitfiN snain. Nonne etiam cernie quinta violm- 
fki liquor aqua repulset ttgna et trabes? Etenim quo magie UmpuUmus illa Ugna 



Viod. Bodl. Voss. vet» et L. B. Mas. B. 1. — 187 Nec: sic V. ed. Lamb. Ne vu\%, 
dent timeo P. Vind. Mos. B. 3. Cant. Gif. marg. Onrph. Nard. Bodl. Th. Ra. 
Aid. de niteo Mus. B. 1. dem tkneo V. ed. dent in ttmeo Mns. B. S. — ^188 oer- 
«HM Mos. B. 9. et deest Mas. B. 9. agmina Gottorp. tr, V. ed. BodL asig» 
mmm Aid. Mas. B.a.— 189 itidemfruges V. ed. Th. Ra.~100 inqmHtmmUmB. 
B.2. ferant Aid.— 193 sigma Voss. ^et.—iyi faete V. ed. Th. Ra. ot deest 
Mas. B.2. subigsnU Hav. Bip. Delpb. suléecta Gif. Par. Gryph. Nard. 
Cout. Bas. P. Voss. vet. et L. B. Ferr. V. ed. Th. Ra. Aid.— 194 commissus 
Mas. B. 1. 2.— 196 in tigna Mus. B. 2.— 197 Non sic solas Mas. B. 2. Nam 

NOTiE 



sallan rem corpoream ti saa sorsnni 
ferri, sed violentia tantnm : naturali 
▼ero nisn deorsam deprimi, qnia cor- 
pore constat. Hìdc duplex atomo- 
rum, que corpora sant, motns astrai- 
tar ; naturalis et violentas. 

187 In A>] Alii «meo. Idem sen- 
«as. 

Fk tmma r um corpora] Flammse ; qnae 
corporea^ rant : igoes. 

188 Sursus . . • torsMs] Aotiqna loco- 
tio, prò ' sumam versus.* 

Augmina tamira^] Augescant, cres- 
cunt. 
180 NUida; fruges] i. 25S. 
190 Pondera'] Pondore constantia 



corpora: gravitate prs^dita. 

101 AMiiKiie] Snrsnm saliont. 

192 Degustant] Depascnnt, Inm- 
bunt, absumnnt. Vlrg. lEn, if. et Ho- 
rat. Sat. i. 5. ' Nam vaga per veterr m 
delapso fiamma cnlinam Vnlcano som- 
mnm properabat lambere tectnm.' 

lOS SSubiamle] Impellente, Lamb. 
bene. Alii subjeeta; male. 

194 Quod genus, e] Quale genns est ; 
cujos generis est ; qaalis est snpp. 
sangnis. Sic in. 222. 278. 4tS. iv. 
271. V. 479. &c. 

195 Cruorem] Sangiiineas gnttas ; 
cruentUìM hnroorem. 

197 Quo pmgis [quam magi* . . • 



DB RBRUM NATURA LIB. 11. 



210 



Directa, et magna tì multei pressimus «gre, 
Tarn cupide sursum revomit magis, atque remittit ; 
Plus at parte foras emergant, exsiliantque ? 2U0 

Nec tamen haec, quantum est in se, dubitamus, opinor, 
Quin yacunm per inane deorsum cuncta ferantur. 
Sic igitur debent flammee quoque posse per auras 
Aeris, expresssB sursum, subcedere, quamquam 
Pondera, quantum in se est, deorsum deducere pugnent. 
Noctumasque faceis, coeli sublime volanteis, 206 

Nonne vides longos flammarum ducere tractus, 

mU in fr^fundum aqaarnm, ci polUnie$ nuigna virtìUe dqtreBtimu» ea dfjEcMtter, 
#• wèogii tnide aqua rtjeeUU et repella illa in attum, ita ut plu$ media sui parie 
extmUf et exmltent extra aquas. Neqme iamen dmbitamuSf ut poto, quin Iute om^ 
Ma, quantum datam eet ipeiMj (klabantur in Unum per inane fDoean». Simiiiter ergo 
Jmmct emisett per medioè Jtatui aerie debent Dotte cedere in attwm, quamvi$ pem^ 
due illarniiip quantum potette certeì deprimere lUai in vmum. Nonne etiamcemìM 
notturmuiJtummaM atkerii^ qus voHimU per attum^facere quasi Ungae dot ignU^ 



reliqai quam magie Ha?. Bip. Delph. «rtMiat sic P. in not. Gif. L. B. Par. 
Oryph. marg. Bas. mare. V. marg. 1. Vots. L. B. sed urgimua a sec. m. urgimus 
Ferr. V. ed. Tb. Ra. Aid. P. Vind. Bodl. Voss. vet. O. Mns. B.2. S. Cane. 
Orypb. Nard. Bodi. Cr. tfr^g^ttmir Gottorp. fr. urgmnmr Bas. mentnoit Lamb. 
Bip. Delpb. aiter Voss. vrt et L. B. Cant. alta Vind. Bodl. V. ed. Mus. B. 2. 
Ferr. Th. Ra. Aid. atte Gif. Par. P. V. mare. 1.— 108 in prò ri Mns. B.9. ri 
malta V. ed. TU Ra. Bodl. egere ott» V. ed. Th. Ra. Oter tegre Mns. B. 2.— 199 
Tum Mns. B. S. enfiMo V. ed. Tb. Ra. remofcet Ferr. V. ed. Tb. Ra. Aid. Gif. 
«Mfg. P. Bodl. Cr. Bodl. Voss. L.B.— 202 /enmiiir Mas. B. 1.2.— 20S ^iMfiie 
éekeaààMmmm Vind. V. ed. Bodl. Voss. ret. Mns. B. S. Cant. et eod. ordine 
Mna. B. 2. sed «nocHMrae leg. prò onooife. — 205 Fondere Voss. Tet. e9tinee\. 
narg.!. ineet V. ed. Th. Ra. Vind. Bodl. Voss. vet. et L. B. Mns. B. 2. S. 
ihiceivVind. V.ed. O. Mas. B. 1.2.8. Cant. Ferr. Tb. Ra.— 206 Sub Une 

NOTiE 



9te, 1^.] Sic I. 526. Hfagf antem 
prò magia, Httera • elisa, utsjllaba 
eorrlplatnr. Nisi forte, nt qnibnsdam 
placet, legerls «rnmiit, prò merému: 
taBcenlm iioBNM0ri',sed magi» legen- 
dviBOsset. 

190 RMuemàf] AHI remaeet: mlnus 
«legaater. 

901 QwmliMmf tx te] Sua ti. 

104 Seèeedere"] Cedere, moverì, 
fèrri, esllire. 

205 Qjuantmn in te ewf] Qnantnm 
possnnt. 

Dedueere"] Deprimere, d^ferre. 

20O SMime] Per altnm ; quasi ad- 



▼erblaliter. Sic iv. ISS. et vi. 96. 
Sic Virg. Geor. iii. * Jamqne bnmiles, 
jamqueelatì sublime videntnr...f^rrì/ 
207 Nonne videe, èpe] Sic Vlrg. 
imitatns hsec Geor. i. 565. 'SsBpe 
etiam st^Uas vento impendente vide* 
bis Prscipites coelo labi, noctisqae 
per nmbras, Flammarum longos a 
tergo albescere tractus.' Loquitar 
autem ex vnlgi opinione ; nequeenim 
de ccelo cadnnt steli» : sed qusedam 
flammarum scintillB, qnas in aere 
mlcant, et per aera discurrunt ac- 
censap. 



220 



T. LUCaSTll CARI 



In qaasquomqne dedit.parteìs natara meatum 1 
Non cadere in terra stellas^ et sidera, cemis ? 
Sol etiam summo de vortice dissupat omneis 210 

Ardorem in parteis, et lamine conserit arva : 
In terras igitnr quoque solis vergitur ardor. 
Transvorsosque volare per imbreis fulmina cemis : 
Nunc heic, nunc illic, abruptei nubibus, ignes 
Concursant ; cadit in terras vis flammea volgo. 215 

lUud in hiis quoque te rebus cognosceie avemus : 

M qwucumque parie» natura dedit ilUs curtum? Nonne vide» »tella» et attra deci' 
dere tu terram i Sol quoque ex alto culmine cceli di»perg%t ealorem in omne» par- 
ie», ei compergU agro» luce. Ergo color »oU» nUiiur eiiam in tem»: ei vide» 
fubnina cceli volitare per medio» nùnbo» obUque : fulgura avulaa modo hine^ 
modo inde e nubihu» pervaganiur : vi» ignea plerumque deeidit in terra», Cu» 
pimu» etiam in hae materia te seire hoc, qood sequitor, nempe, quamd» eerm 



^^^^^^#>#>»^»i» 



V. ed. Sub hauB Th. Ra.— 208 partem Mas. B. 1.-209 terra Qottorp. fr. Vott. 
▼et et L. B. sydera V. ed. Tli. Ra. — 210 $mnma Mus. B. 2. athereo de v. Mas. 
B. 1. ditcipat Mns. B.2. — 211 arvem Oottorp. fr.— 212 epargitur aaidara prò 
9ergitur.'-2iZ Terra» ver»o» V. ed.— 216 habemu» Viiid. v. ed. Bodl. Oottorp. 
fr. VoM. Tet. et L. B. Mas. B. S. Th. R«. Ferr. sed in Voss. Tet. corr. — 218 

NOTJE 



aio Di»»upat] Dissiptt. i. 351. 632. 

211 Lamine con»erit arva] Sic ys. 
147. i. e. complet, coilastrat ; dis« 
pergit Inmen per arva. 

212 Vergitur] Nititnr, propeadet, 
profanditur. Quidam leguDt, spor- 
gUur. 

213 Tran»vor»o»'] Ab ona parte in 
aliam: oblique; non recte. Neqae 
eoim fttlmen, nisi post longam discur- 
saliooem per nubes et sthera, deeidit 
in terras. 

214 Akruptei nubibu»f igne»] Sic Virg. 
JEn. III. 199. ' Ingeminant abrapti 
Bobibus ignea.' Et Papin. Tbeb. i. 
* nec non abrnpta tremiscunt Fulgo- 
ra.' Itaqne per Mgnes' notat ful- 
gora, seu coroscationes. Oallice, 
VieUdr. 

216 Vi»Jlammea] Folmen : Oallice, 
te earreau du foudre. Sic vi. 296. 
' «stempio cadit igneos ille Vortex, 
quem patrio vocitamos nomine fui- 
meo,' 



216 lOud in hii» quoque^ ifc,] Uh T7. 
▼ss. nempe ab b« vs. 216. ad va. 298. 
dispotat de atomorom moto, qoeai 
declinationis motom appellat. Hac- 
tenus igitor de atomomm ntroqoe 
moto, naturali deorsum, et violento 
snrsum. Jam tertium motos fenai 
in atomis notat et explicat, qoem un- 
toralem etiam motnm esse volt, led 
declinationis. Nimirum hunc ler^ 
tium motum escogitasse dicitar Epi- 
cnrus : i. ad evitandam fati neeeaii- 
tatem ; quod minus caverai Democri» 
tus, teste Cic. i. N. Deor. ii. ad plagat 
genitales ciendas, dubitans ne dno iUi 
priores sufficerent ad novaa renun 
geoerationem ; teste eodem Cic. J. 
Fin. bis verbis : ' Censet [Epic^nras] 
illa solida corpora materi» ferri suo 
deorsnm pondero ad lineam: bone 
natoraiem esse omnium corpomm 
motom. Deinde ibidem homo acotoa, 
com iiind occurreret, si omnia deor- 
som e regione ferrentor, ety nt di»» 



DB RBRUM NATURA LIB. II. 



221 



Ck>rpora9 qaom deorsam rectum, per inane, femntar, 
Ponderìbns propriis incerto tempore ferme, 
Incertisque locis, spatio depellere panllam : 
Tantam, quod minomum matatum dicere possis. 



220 



jwna materìs innata mta gramiaU deeidmU tede per offcmim wmgmtm^ tane 
fuUare $e$e pauhUum e loeOf qnem tenet>ant, led incerto fere tempore^ et regio- 
mibfu fere iacertie, adeo ut fueaa aehtm dicere motnm meàatum eeee pauhlmn. 



^»^»<»#i*>^^»^»» 



m certo V. ed. Th. Un, firme Vind. V. ed. Vots. vet. et L. B. Mas. B. 1. Tb. 
ViMujbmm Ferr. Jtrmeni Mos. B. 2.— 210 In certisqne V. ed. Th. Ra. depeUere 
sic Vind. V. ed. Ferr. Th. Ra. Mar. Oottorp. fr. Bodl. Cr. Voss. vet. et L. B. 
eeeedere Lamb. decedere P. in not. Bip. se peUere valg. — 220 monun prò 
Mas. B.2. Bip. Ha?, nomen Cout. nmtalus Tameb. Adv. xvi.2. — 

NOT^ 



ad Uneam, nonqaain Ibre at atomos 
altera alterani poaset attingere ; iu- 
qne attallt rem commentitiam. De- 
elìliare dixit atomuro perpanlam, quo 
■ihil posset fieri minns. Ita effici 
copniationes, etcoraplexiones, etad- 
iNMÌones atomorom inter se, ex quo 
•fficeretar mondns, oninesqne partes 
Mandi ; qaseqne in eo sani.' Qnani 
eMMam sic infirmat ibid. Cicero : 
* Ait declinare atomos sine causa, quo 
idhil turpins est physiro. Et lUum 
flbotnm natnralem omnium ponderum 
e regione inferiorem locum petenti- 
Mi sine causa eripuit atomis. Nec 
taaien Id, cnjns causa hec finxerat, 
«seeatns est : nam sive omnes atomi 
deellnabnnt, nullse unquam colisres- 
eent. Sìyo alise declinabunt, aliss 
ano nntn reete ferentur, primnm erìt 
ÌMie quasi provincias atomis dare, quse 
Mete, qnsB obltqne feruntnr . . . Qusb 
qnldem erunt sine causa/ Alteram 
vero causam, ob quam Epicums, et 
lincretins post Democritum, volae- 
nmi atomos declinare, jam infra ex- 
pllcabimns et explodemos etiam^¥s. 
Sftl. et seqq. 

JUmd in Atts fnofM» 4^.] His ita- 
qne tss. 5. prioribos rem proponit 
Voeta, aitque atomos deorsnm latas 
declinare panlolum, ita ut, ncque quo 



loco, ncque quanto temporis spatio 
declincnt, quisquam percipere tamen 
queat. 

217 Accollili] Recta; recta via; 
recto ; ad lineam, ut ait Cic. 

218 Ferme'] Fere ; bene ad sensnm 
Tcrsus 24S. et 244. Alii firme, quasi 
constanter, assidue : minns probatur. 

219 Depeliere [se pMert'] Bene ; sic 
enim loquitnr Cic. de Fat. * Non 
enim atomus ab atomo pulsa declinat. 
Nam qui potest pelli alia ab alia, si 
gravitate fernntur ad perpendicnlnm 
corpora individua rectis lineis, ut 
placet Epicuro.' Alii legunt d^edere, 
quasi deàectere, secedere, declinare. 

220 Tantum, fwd] Id est, ut solum ; 
nisi quod ; adeo ut tantum. 

' Jlftaiiimnii] Bene ; notat enim exi- 
gno intervallo motum rectum mutali,' 
id est, ita parum mutari, ut non pos- 
sit minus. Sic Cic. de Fat. nsurpat 
banc vocem ' minimum,' ubi ait : * cnr 
declinet atomus uno minimo, non de- 
clinet duobns, aut tribus i* Sic Lu- 
cret. infra vs. 242. * paulum clinare 
Decesse est Corpora, nec plus 
qùam minimum,* &c. Alii legunt, 
momen; quod vocabulum significai 
exiguum et loci et temporis inter- 
vallnm. Hinc utraque lectio proba- 
tur. 



222 



T. LUGRBTII CARI 



Qaod, nisi declinare solerent, omnia deorsnm, 
Imbrìs utei guttas, caderent per iDane profundum ; 
Nec foret obfensus natas, nec plaga creata 
Prìncipìis ; ita nibil umquam natura creasset. 
Quod, si forte aliquis credit graviora potesse 
Corpora, qno citius rectam per inane femntar^ 



225 



Quod fi corpora prima nonasaueaetrent deflectere^ recte ewneta derìderete per m- 
metmum vaeuum, sicut guila plucUe solent cadere : neque occursHs factui forei^ 
neque icius imj^tìu foret a vrimordHa ; et aie nuUam rem tmf noni ««inni proere- 
aaaet, Quod ai fortaue aUquia put^ aiomoa ponderoawrea^ qwt velttciua deeidtaU 



222 Imbrea Vind. V. ed. Bodl. Voss. vet. et L. B. Mus. B. 2. S. CanL Ferr. 
Tb. Ra. ni Viod. Ferr. V. ed. Th. Ra. Mas. B. 2. S. Cant.— 223 erearet BikII. 
—224 nunquam Mus. B. 2. Cant.— 226 tàai Bodl. credat P. Aid.— 226 /enmhir 

NOTiE 



221 Quodf niai derìinare^ tfc.] HU 4. 
YS8. aifert i. cansam, propter qnam 
atomi deorsnm recta cadente! per 
inane declinent necesue sit, nempe, 
Aicnt monai va. 216. not. nt ad no- 
vam rerum generationem fiant ad- 
haetiones, et complexiones atomomm. 
Alias enìm, inquit, caderent instar 
gttttarum imbris, quas separatae, dis- 
cretflp, et non complexsB deorsuro 
cadunt in.terraro, et ultra caderent, 
nlsi terra obsisteret. 
• 222 inane profundum'] Omne quod 
est, immensnm vacans spatium, i. 
1100. 

223 Okfenaua] Offensns, us, subst. 
id est, occnrsus, confllctus. 

225 Quod, ai forte aliqma, ^.] His 
19. Tss. occupatio est. Potuit enim 
aliquis Lucretio objicere inepte ex- 
cogitatum esse motum declinationis 
in atomiif ad rerum generationes ; 
cum atomi graviores cadentes recte 
deorsum, dnm praeveniunt leviorum 
casum, infigere possint his leviori- 
bnsy quas superant, plagam, motum- 
qne genitalem ita ciere. Respoodet 
Lucretins talem hominem, quia talia 
sibi fingeret, toto ccelo errare a vera 



ratione. Cum enim, inquit, jam sa- 
tis snperque probaturo sit «lomoa 
omnes moveri per inane, nec in Inani 
esne aliquid, quod eamm motum ma- 
retur, necesse est nt leviores atomi 
spque oeleriter moyeantur et deonnn» 
ferantur per inane, atque illse, ^nm 
graviores sunt. Ubi enim nulla ett 
resistentia, ibi momentis asquia cor- 
pora ferri debent. Valeret, inquit, 
hsec quidem ratio, si non esset inane 
vacauii, per qnod ferrentur atomi, aed 
corporìbus esset plenum : sicut v* g. 
quse corpora cadnnt per aquas, %t 
per aérem, ea, prò sua majori ant 
minori gravitate, magia ant mlnoa 
celeriter feruntur; quia nec «qua, 
nec aer snnt inane vacans : sed alter 
altera minns nioratnr corporum lap* 
snm : nempe aèr, quia rarior et te-> 
nuior est aqna, minus anlitistere po« 
test corporìbus per ipsum cadenti* 
bus: aqua vero, quia craasior, et 
spissior, magia pondera moratnr. Ac 
per utrumque, aera et aquam, cor» 
pera graviora cadunt citins, quam 
leviora. 
Poieau] Posse, i. 666. 



DB RERUM NATURA LIB. 1. 



2^ 



Incidere ex supero levioribus, atque ita plagas 

Gignere^ quse possint genitaleis reddero uiotus ; 

Avias a vera longe ratione recedit. 

Nam per aqaas qasequomque cadant atque aera deorsum^ 



H»c prò ponderibus casus celerare necesse est ; 
Propterea^ quia corpus aquae naturaque tenuis 
Aèris haud possunt asque rem quamque morari ; 
Sed citius cedant, gravioribus exsaperata. 
At contra nulli, do nulla parte, ncque uUo 
Tempore, inane potest yacuum snbsistere rei ; 



231 



235 



recto per immeiisain «actcm^poMe iMcurrere supenu in ea§, quae sunt Uviore$, et 
«e cure ietua, fili vakoMt étaremotus genUabUe$: is, inqnam, aberrtm$a ventate 
rei proeul eeeedit, Etenim oporiet ut corpora, qute decidwU deoreum ?. g. per 
equoi et per aera, maturetU suos lapeiu eecundSun suam gravitatem ; eo qiod 
cerpue aqua^ et earpui tenerum àérii nequeunt reiardare aqvaliter quamlibet rem : 
venim, quia vtaaialur, cedunt velocius rebus, qnse sunt p&nderoeiores, Contra 
vere itume tactuu non poteet sub tcUa re reeUtere ex uila parte^ aut in uUo tem» 



^^^*0i^>^^>^^^^^ 



Gryph. Nard. Bas. — 227 exupero V.ed. Th. Ra. e supero P. Vind. Aid. Bi|>. 
Miia« B.2. Ha?. Delph. ex spedo Mus. B. 2. plagas sic Mus. B. 1.3. et 
soperscr. ead. m. Voss. vet. plag* in litnra Voss. L. B. plagis refìqui. — 228 
peitit Ferr. V.ed. TU. Ra. Vind. Mns«B. 1.2. 3. Cant. mores prò motits P. 
Orypli« et Bas. margg.— 229 reeedat V* ed. Th. Ra. — 230 aerea quacumque V. 
ed.Xh. Ra. Mos. B. 2. ranoii prò deoreum Voss. vet. et L. B. anm Qottorp. 
fr.— atl Nee Caot. UOerare Mus. B. 1. P. in not — 233 Aer Mus. B.l. <iii< 
Ferr. aqne Cant.— 234 redunt Cant. exsnperatee P. Vind. V, ed. Mus. B. 2 . 3. 

NOT« 



917 Incidere leviorilnui] Cadere in 
leviora; hoc est, in ea corpora, quap 
propter levitatein tardiora labnntnr. 
Sic Ts. 240. 

Sapersi] Superne, vs. 84. et infra 
▼Si. 241. 248. 

Pìageui] Ictus, percussiones. 

228 Genitàlei» metne] Valente* ad 
renun generationem : 1. 11. i. e. per 
qnoi natura gerat, aut gignat res : in- 
fra wu. 242. 371. 

230 Aiqne mera] Atque per aera. 

231 Pro pondmòacs] Pro minori 
aut msjori gravitate, ut dixi ▼». 226. 
not. 

232 Corpi» flatus] Aqua. 

233 JEqtui] ^ualiter. Namque 
aer niinus est pieno corpore, qnani 



aqua. Hinc aer minus morari potest 
corpora gravia, qu» per ipsum deor- 
sum feruntur, qnam aqua. Utrum- 
que antem superatum et victum pon- 
dere rerum cedit citius rebus gravi- 
oribus, qnam ieviorìbus. 

234 Ciincs] Supp. qnam levioribus : 
Tel eo citius. 

Cedimi] Meatum prsebent; non sub- 
sistunt. 

Gravioribus'] Supp. quo gravioribus. 

Exsuperata] Bene. Supp. aer et 
aqua : non autem extuperata^ ut qui- 
bosdam placet, supp. res leviores. 

230 Suhsietere rei] Sub re resistere : 
morari rem, ne cadat : vicem fonda- 
menti prsestare rebus, 1. 1079. 



224 



T. LUCRETll CARI 



Quin, soa quod natura petit, concedere pergat. 

Omnia quapropter debent per inane quietum 

.^kiue, ponderibus non sequis, concita ferri. 

Haud igitur poterunt levioribus incidere umquam 240 

Ex supero gra\iora^ ncque ictus gignere per se^ 

Quei varient motus^ per quos natura gerat res. 

Qua re etiam atque etiam paullum inclinare necesse est 

Corpora, nec plus quam minumum ; ne fingere motus 

Obliquos videamur, et id res vera refutet. 245 

poTty iftàn ataiim eedat id^ quod sua natura pattulat, Quamolfrem corpora omnia 
debent moveri per vacuum immohtmf licet non confttent aquali gravitate» ^^am- 
qwun ergo corpora magU ponderata potemnt cadere eupeme in minue grama ; m- 
qne etere plaga» per m, 9110 mutent motUmes^ per quae natura ereet res cnoctas. 
Quapropter neceeeario oportet corpora prima dedmare pauluUm : non tamen ma* 
gie^ quiim mtiitmKiii, ne videamur excogitare motu» transtereoe iuease illU, et 



Ferr. Th. Ra. Aid. Gif. Par. Gryph. exsuperate Bodl.— 237 Cum Viod. Bodl. 
Quum V. ed. Th. Ra. Quom Mas. B. 3.— 240 potuerunt Gottorp. fr. Bodl. 
V08S. vet. et L. B. V. ed. Ferr. Th. Ra. nunquam Mna. B. 1.— 242 ^m^BodL 
genat Lamb. Bip.— 243 tiicltiMre sic Ferr. V. ed. Th. Ra. Aid. Gif. marg . 
Gryph. Bas. Nard. Gottorp. fr. Bodl. Voss. vet. et L. B. cUnare volg. — ^244 

NOTiE 



237 Qaix, sua quod natura^ tfc,'\ Id 
est, qnin lihemni meatam pranbeat ; 
quod qnidem inanis natura postaiat, 
ut dixit 1. 1079. obi hic versus primo 
fuit positus. 

238 Omnia'] Sopp. tam levia, quam 
gravia corpora : res omnes. 

Per inane quietami Quod neqoe 
corpora niovet, neque corporibus 
monetar, hoc est, quod neque tangit, 
neque tangitnr; quìa corporis expers: 
namqne, ut dixit i. 805. * Tangere 
eoim et tangi, nisi corpus, nulla pò* 
test res.' 

230 iE^ae, ponderibus non esquis, 
concita"] H. e. etiamsi non constent 
acquali gravitate, aut levitate. 

240 Levioribus incidere] Cadere in 
leviora, vs. 227. 

241 Ex supero] Superne, desaper. 
▼S.227. 

243 Qua re etiam atque etiam , tfc] 
His 8. vss. concludìt qnam minimum 
declinare atomos a recta via, dum ex 



supero deorsom femntar. Scilioet 
quia sensus docet nos, atque oculia 
percipitur pondera, seu corpora gni« 
via, dum deorsum feruntur, nullo mo- 
do per obliquam viam, sed recta pne- 
cipitari ; ne novos motus obliquos 
atomis assereret gratis, excogitavit 
Epicurns paulnlum declinare iUas, 
sed nec plus quam minimum deflec- 
tere ad hoc, ut fierent complexiones, 
adhaesiones, et rerum concretìones : 
nec oculis illam declinationem cerni 
posse. Quam quidem minimam de- 
clinationem motus ab Epicuro fictam 
esse ad libidinera arguit Cic i. de 
Fin. ubiait illum etiam non assecutum 
esse, cnjns causa bec finxerat, nt pa- 
tet ex ejns verbis supra dtatia vs. 
216. not. 

Inclinare [eUnare] Antique prò in» 
dinare ; bine vs. 292. clinamen. Alii 
tamen legunt inelhure. 

244 Corpora] Supp. prima p. e. ato- 
mos. 



DB RBRUM NATURA LIB. II. 



225 



Namque hocc' in promptu, manifestumque, esse videmus ; 

Pondera, quantum in se est, non posse obliqua meare. 

Ex supero quom praecipitant, quod cernere possis. 

Sed nihii omnino recta regione viai 

Declinare, quis est, qui possit cernere, sese ? 250 

Denique, si semper motus connectitur omnis, 

ne vera ratio r^ellai istud. Eienim cemimus hoc ense in aperlOy et clamm, 
nimirnm pondera^ quantum possunt ex ««, non posu ire transvene, quando deeidunt 
euperne ; saltem ita ut queaa videre oculis istud. Verum quie e«t, qui queat tfidere 
niUatenua Illa pondera defiectere a recto tractu sui itineris'/ Tandem si motus om- 

nee fingere BodL-~S47 inest Vind. V. ed. BodL Oottorp. fr. VaM. vet et L. H. 
Miit. B. S. S. Ferr. Th. Ra.— S48 E supero— quo P. Aid. quo Oa.wend. Gryph. 
et Bas. margg. — 349 potis est prò recta Mas. B. 1. O. — 250 poie^t prò quis est 
Mas. B. 2.— 251 motu Ferr. Bodl. Voss. vet. et L. B. Mus. B. 1.2.3.— 252 

NOT^ 



246 In promptu] In aperto: ante 
ocalos positom, vs. 148. 

247 Quantum m se est] Ex natura 
stta, vs. 205. 

Obliqua] Qnasi adverbialiter, prò 
obHqae. Sic vs. 212. vi. 189. 

249 Sed nihii omnino, ifc] Horara 
2. V88. hic est ordo et sensns : Sed 
qois est, qui pos9Ìt cernere pondera, 
dam cadaot deorsum, nihii omniiMi, 
I. e. nallatenas deflectere et decli- 
nare a recta via P Nemo sane adeo 
peripicaz est. Mimirum quia mini- 
mo intervallo declinant, nec plus 
qnam minimo. 

250 OecUnare] Active, nt patet ex 
voce seqnenti <sese.' Sic Cic. de 
Fat. * Qvm ergo nova causa est in 
Natura, qnae dcclinet atomnm ? ' Sic 
Virf. JEn, IV. * nec dulci declinat lu- 
mina somno.' 

251 Denique, si semper, ìfc] His 21. 
V88. alteram reddit rationem ex £pi- 
enro Lacretius, ob qnam atomos 
paalolnm declinare voluit; scilicet 
ne fato fierent omnia. Quod qui- 
dam verse rationi repugnat, cum et 
homo et brutae etiam animantes plu- 
rima agaut ad arbitrìum, et ex liliera 
mentis voliintate. Sic autem ratio- 



cinatur Poeta: Nisi atomi aliquando 
decUnarent, sed semper gravitate ne- 
cessaria ferrentnr deorsum ad line* 
am, mens hominis ^ bmtarum ani- 
mantinm appetitos ita moverentnr 
atomorum mota, ut cogerentur. Mo- 
verentnr enim ex antecedente cansa, 
nimirum ex antecedente atomorum 
mota, qui libertatem omnem tolleret. 
Namque causa causam sequeretar ex 
infinito, hoc est, fieret sempiterna 
cansarom teries; cum novos motus 
semper motum exciperet certo or- 
dine, certaque serie. Ii{itar necesie 
est atomoa paolulum declinare, ut 
certtts is orde, certave series motua 
non semper convertatar, sed incerto 
tempore, incertave regione loci fiat, 
ut Ubertas homini, et bmtis etiam 
animanti bus cooservetnr. Vernm 
quaoi tarpiter in his Lncretios balio* 
cinatus sit, recte docet Cic. de Fàt. 
obi sic arguii Epicnrom : ' Ad ani- 
momm motns voluntarios non ett 
reqnirenda causa externa ; motat 
enim voluntarius eam naturam in te 
continet, ut sit in nostra potestate, 
nobisqne pareat, nec id sine caoia. 
Jtjas enim causa ipsa est natura.' 
Sdlicel sola causa antecedens exter- 



D^ph, et V«r. Clas, 



Lucrrt, 



226 



T. LUCRBTII CARI 



Et veteri exorìtar semper povus ordine certo ; 
Nec declinando faciunt primordia moius 
Prìncipium qaoddam, quod fati foedera rampata 
Ex infinito ne caossam caussa sequatur : 
Lìbera per terras unde haec animantibus exstat, 
Unde est hsec^ inquam, fatis avolsa, voluntas. 
Per quam progredimur^ quo dncit quemque voluptas ; 
Declinamus item motus^ nec tempore certo. 



255 



nù perpetuo $equitur sete, ei ti nonts motiis naseiiur ex ji^rislino per ordinem tta» 
limi, et ti principia defleciendo non habent quoddam initium motuB, quod /rancai 
ìegesfaH^ne ncìWcet ab atemo unacaiua subsequatur sAiam causam: sane peto 
undenam in terrii inest animalibu$ hac libera velunias, «ndenam, inquam, htec ea- 
dem voliintaa erepia esifatia ipsis, per quamproperamui in ea, ad qua feri quemqme 
mens nostra : neque etiam vUamua mohu, et in certo tempore , aut certo regionit USco^ 



Inserit vs. 805. Gottorp. fr. sed in Voss. vet. desiderantiir seqnentes ▼&•• 
nsqae ad vs. SOS. veteri Mas. B. 1. teiere reliqai. èemper deest V. marg. 1. 
Mas. B. 1. O^namaatque o. Mas. B. 1. O. noris atque V. niar|r. 1. — 25S Ne Vind. 
V. ed. 111. Ra. Hac Mas. B. 1.— 254 nati Bodl. P. in not. Mos. B. 1. 8. Cant. 
led fati snperscr. ead. m. V. marg. 1. vati Vind. Mas. B.S. — 255 nec Bodl. 
— 257 inavuUa Cant. toluptas Orypb. Nard. Bas. marg. P. Bodl. Voss. L. B. 
V. ed. Th. Ra.— 258 qua dudt Bodl. ^lur^ue V. ed. Th. Ra. Bodl. Orypb. Cant. 
vohmtaB P. Vind. Voss. L. B. Mas. B. 3. Ferr. Aid. Gryph. Mar. Orypb. 

NOTiE 



na tollit libertateni. Libera aatem 
voluntas, ad boc ut moveatur, non 
reqnirit cansaro antecedentem ei- 
temam: sed in se ipsa babet unde 
moveatar. Non est igitnr cur Lu- 
cretius atomornm rootni esterno vo- 
lontarìos motus homiuis aat brnta- 
rnm etiam aniroantiam tanqnam ac- 
ceptos fpferat, cum ab ipsa liberae 
mentis natnra fiant. Bene aatem est, 
qaod Lncretius noloit omnia in no- 
bis fieri jubente fati necessitate : male 
vero quod banc libertatem motns 
retalerit ad atomorom declinatio- 
nem. 

Motut connectitur ornnis] I. e. si 
motoi motam sequatnr aut excipiat 
certa semper serie, certoque or- 
dine. 

254 Fati /tederà rumpat] Toliat fa- 
tam, seo fati necessitatem. 

255 Ex infinito] Snpp. tempore : i. e. 
«terna, vel lempiterna, et qaae in in* 



finitnm semper progrediatur sertet 
cansarnm. 

256 Animantibua] Horoinibos iclli- 
cet et bnitis, at jam ipse esplicai 
Poeta. 

257 Fatis avolea] Erepta fatis. Qua- 
si, qnap in nobis sit Ubera volantas, 
seu ìibertas, eam fatis eripuerimos, 
adeo ut jam nos non fatis agamor, 
dacaniar, aut cogamur. 

258 Quoducit quemque f)olupta$] T. 
e. dulcis Ìibertas. Quid enim liber- 
iate aut Toluntate libera dolcios ? 
Sic Virg. II. Eclog. * trabil sua qaem> 
qae voluptas.' Nonnulli legont etl-. 
am voluntas; bene. 

250 I>ec2tiiciiiiM« item matus, i^J] 
His 2. vss. prsclare asserii homini 
libertatem, cum ait bominem non 
moveri semper certo ordine, certo 
tempore, cerio loco, sed eo ordine, eo 
tempore, eo loco, quo vull mens 
bnmana. 



DB RBRUM NATURA LIB. II. 



227 



Ncc ragione loci certa, sed uti ipsa tulit inens ? 2(50 

Nam, dubìo procul, hiis rebus sua quoique voluntas 
Prìncipium dat ; et bine motus per membra rigantur. 
Noane vides etiam, patefactis tempore puncto 
Carcerìbus, non posse tamen prorompere equorum 
Vim cupidam tam de subito, quam mens avet ipsa ? 265 
Omnis enim totum per corpus materiai 

ud ubi et quando animus ipse voluiif Nam tine duino volunica, qutB est uniusct^juaque 
nostrum, dai initium motua /lù relnu : etabea motus ducuntur per arlus nostro*. 
Nomue cernia quoque, repagulia reaeraiia in inataiUi temporia, vim avidam auadrU' 
pedmm non poaae tamen effondere aeae tam cito, quam ipaa mena illorum cupit ì Nam» 
pu tota multUudo atomorum debet coUigi per totum corpus illorum, postqnam con- 



^^^^^^^^^^^■^ 



mtrg. Nard. Bas. V. nurg. 1. — 260 iti Mus. B.3. uhi rdiqui. ipaa deest Mns. 
B. 2.— 261 xYec Mnii. B. 2. wa vique Ferr. auavique V. ed. Th. Ra. Mus. B. 2. 3. 
voluptaaCAni,'-26À motus dee»t\, ed. Ferr. Tli. Ra. Mus. B. 2. 3. hominea Cant. 
Orypb. marg. Bas. mare. V. marg. 1. r^un^iir Orypii. Delph. Bas. marg. V. 
marg. I. genmtur Gif. Par. Coul. vagantur Oassend. — 263 temporia Delph. 
Oryph. Nard. Bas. marg. V. marg. 1. puncto deest Mus. B. 2. primo P. in 
net.— 264 prorumpere quorum V. ed. Th. Ra. Vind. Mus. B. 2. 3.-265 et 
subito Mus. B. 8. habet Ferr. V. ed. Th. Ra. Mus. B. 1. 2. 3. Cant.— 268 con- 

NOT« 



261 Hiia rebus] Nempe certo ordi- 
ni, certoqne regionis loco : vss. 259. 
260. 

962 Hine] Ab ipsa vohintate, qnae 
princlpinm et origo motus est in no- 
his. Sic Yss. 269. 270. 

Riganiur [reguntur] Dantur, ad- 
mlnistrantnr. Alii vagantur, id est, 
ennt, fiunt. Alii rigantur, id est, dis- 
pergontur, diffnnduntnr, propagan- 
tor. Sic YSt. 269. 270. 

263 Nonne vides etiam, ^v.] His 9. 
▼ss. docet bmtis animantibos etiam 
inease mentis libertatem ex eadem 
atomornm declinatione. Hoc est, 
argnit, quod in nobis operatur volun- 
,tas, id in bmtis agere appetitam ex 
objecti absentis apprehensione, ìit 
atunt, tanquam presentii. H ine non 
male refert liberae facultatis imperi- 
am primatnmque in rooram atomo- 
mm, quse pne declinatione minima 
tardantnr, ac faciunt ot aliquatenus 
libere agant brutte animantes. Sic, 



inqnit ille, equi quadrigis alligati non, 
statim atque carceres sunt patefacti, 
temporis momento emmpnnt, sed avi- 
di cnrsum meditantnr, et quorum, nt 
aitPapirius: * Absentemque ferit gra- 
tis ungula campum.' Causa vero cur 
non erumpunt h»c est, nempe ma- 
teriae seu atomorum serus apparatns; 
prius enim tota atomorum copia per 
artus dispersa colligi debet jussu 
cordis, quam collecta jubeat equos 
prorumpere. 

Tempore [Tempora] Pro Temporis, 
elisa litora s. 

264 Carceribus'] Carceres dicti sunt 
repagula, quibos coercebantnr qua- 
drig8e,ne prorumperent ante signum 
datam. 

265 De subito'] Sic iii.644. i. e. sub- 
ito, cito. Sic I. 412. ' De plano.' I. e. 
piane, dare, manifeste. 

265 Mens] Appetitus ipse innatui, 
quo ducuntur brut» animantes. Sic 
I. 262. 



228 



T. LUGRBTII CARI 



Copia conquiri debet, concita per artas 

OmneiSy ut stodiam mentis connexa sequatur : 

Ut videas initum motns a corde creari. 

Ex animique voluntate id procedere primum; 270 

Inde dari porro per totum corpus, et artus. 

Nec simile est, ut quom, inpulsei, procedimus ictu, 

Viribus alterius magnis, magnoque coactu ; 

Nam tum materiem totius corporis omnem 

Perspicuum est nobis invitis ire, rapique, 275 

Donec eam refrenavit per membra voluntas. 

Jamne vidos igitar, quamquam vis extera multos 

citata fnit perewncla quaqne membra illornm, ut colketa subaequatmr jrropenriimem 
mentis illornm. Ut jierspieias jjnincipium motus fieri a curde^ et itimi principium 
ariri primo a vobaiate mentis : hinc vero distribìri per totum ecrpue et memltra. 
Ncque idem esty veìuti quando pulsi pereusmnCy et valido impetu^ et vehementi 
impulsa alterius progredimur, Etenim lune manifestum est totam molem totius 
corporin nostri procedtre, et abripi, nvbis etiani repii^iiiiji/tÒH«, usque dum votun' 
tas cocrcaerit iUam per cwnciosartus nostros. Nonne ergo nunc cemis, etiamsi 



vexa Mas. B. 1. ccnnixa Oif. Par. Cont Creech. Oassend. — 269 initum : sic P. 
Mus. B. 1. Delph. Lamb. Gassend. initium reliqm. — 372 impiulsu Cani.— 
97S altemis Mns. B. 2.-274 materiem P. Vind. V. ed. Vos». L. O. Mna. 
B. 2. materiam reliqiii.~276 nobis est Yoss. L. B. invìtus Ferr.~276 Dwmc 
som: sic P. Vind. Voss. L. B. Mus. B. 1. 2. 3. Cant. Donec causa Bodl. 
V. ed. Th. Ra. Donec clausa Gryph. marg. Ba&. P. in not. Donieum eam 
▼iilg. vokiptas V. marg. l.~277 vix Aid. extrema V. ed. I1i. Ra. Vind. 
Mns. B. 2. S. Voss. L. B. extima Gif. Mar. Gryph. Nard. Lamb. Bas. P. V. 

NOT^ 



267 Conquìri\ Colligi. Alii condri, 
prò concieri ; nec male. Dicitiir entro 
concieo, eni et concio, is. 

269 Initum'] Initiis, ns. i. IS. i. e. 
initinm. 

272 Nec simile est^ tfc,"] His 12. vss. 
probat ab dissìmili extare in nobis li- 
beram mentis voluntatem sea liberta- 
tem ; docetqne niotnm violentam et 
necessarium a libero distingui in eo» 
qnod ille procedat a vi esterna, hic 
vero ab interna facnltate ; ita nt, si 
qnando inviti rapimnr et coacti pro- 
cedimus, non a voluntate, sed ab es- 
teriori et alieno impetn magno rapia- 
mur et procedimus ; donec voluntas 
ipsa represserit omnem corporis ma- 



teriam. Unde conclndit inesse no- 
bis aliquid, ad cujns arlntrimn tota 
corporis materia tiectatnr et mo- 
veator, qnam innatam libertatem vo- 
camos. 

274 Materiem tothis corporis'] Totmn 
corpus : totam corporis molem. 

275 Nobis invitis] Kobis non adjn* 
vantibns, imo reloctantibus. Est 
enim motns violentus, cnjns princi- 
pium extrinf^ecns est, nihil adjn- 
vante eo, quod agit. Arist. Ethie. 

IH. 

276 Eam] Supp. corporis materiem. 

277 Extera] Externa, aliena. Sic 
vs. 289. Lamb. estima, minila bene. ' 



DE RKRUM NATURA LIB. II. 



229 



Pdlat, et invitòs cogat procedere ssepe, 

PraBcipitesqae rapi ; tamen esse in pectore nostro 

Qaiddam^ quod contra pugnare, obstareqne, possit : 280 

Qooins ad arbitriam qaoqoe copia material 

Cogitar interdom flecti per membra, per artas ; 

Et projecta refrenatar, retroqne residit ? 

Qaa re, in seminibus qnoqae idem fateare, necesse est ; 

tioUniÙL externa impelUU pUtres hominem, et faeUit ut neceMarìo plerwmque 
edam repugìutUea eant^ et ùgat eos frmeipiiee ; «Mamen ene divìdi va emrdi 
moetro^quod queai obtittere contro, et relueiari; adctffut imperimm cop<im oiniiis 
materia corporis nostri neceue habet etiam aliquamdo moveri et seqoi per mem' 
hn et per arhis, et repulnupr^enl reprimitury et longe retro sistitar, et quieecit ? 
Qui— ftrwt cportet nt etmJUe«uri$ idem fieri in prineipU», nimirom e$te aliam 



^■^^^^^^^■^^^^ 



mrg. 1.— 278 P«lke P. Aid. Vost. L. B. Mo*. B.^ S. Gryph. Cant. F«2kf 
Perr. V. ed. Tb. Ra. Vind. O. Moi^. B. 1. 8at. Bodl. Pél&k vnlg-int vi<M V. ed. 
Tb. Ra. c^fo» fk P. Aid. Vott. L. B. Mas. B. 1. 9. S. Cant. Orypb. Ferr. V. ed. 
Th. Ra. Vind. O. co^ viilg. — 279 rupi : sic P. rapii reliqui. tn^ecUrr prò m 
peel/eire Vind. V. ed. Th. B^. Miis. B. 3. sed V. ed. dat vnlg. lect. in marg. 
«atfro deest Vind. V. ed. Mns. B. 1. 8. S.— 280 Quoddom P. V. ed. Th. Ra. 
Aid.— 281 ama prò cmml Vind. Mus. B. 1. ceM Miit. B. 2.— 28S retidff Vind. 
V. ed. O. Miu. B. S. Ferr. Th. Ra. reMdt< Mas. B. 2. retUàai V. marg. l.~28S 

NOT^ 



279 In pectore noHro'j In nobis, 
vel in mente- nostra: continens prò 
eontento. 

281 Copia maieriai} Ccetos atomo- 
rani In corpore nostro, ?el omnis mo- 
les totins corporis : ys. 274. 

282 FUeti] Mover!, seqaf, obse- 
qni. 

28S Prqfccte] Qnasl procul reJecU. 

284 Qtmreyin aeminibuB] Hls 10. yss. 
concladit ex dispntatis de Hbertate, 
qnam boininibns et animantibas as- 
seruit, prseter motuni deortum et 
seortani, inesse atomis tertinm illnm 
motom, quem declinationis appellai. 
Neqne enira, Inquit, motas liber in 
nobis ac in animantibus seqai potest, 
nisi ex declinatione atomoram. Mo- 
tns enim liber debet seqoi ex aliqoo 
priori : nibil antem In nobis prias est 
atomis : igitnr fieri debet ab atomh. 
Non potest antem fieri ab atomis 
deorsum aat sarsom etiam iatis : qaia 
dam ferontor deorsum, pondere fe- 



mntnr ; dom fernntar snrsum, loto 
feruotar. Hi duo motns faciont qni* 
dem ne res ex nihilo fiant : sed non 
faciont at res libere agant. Kamqne 
rootos ab ictn, non interior est, qaa* 
lis est liber ; sed totos est violentas. 
Motas item a pondero, nataralis est, 
ac proinde necessarins, qnalis liber 
esse non potest. Igitnr liber motns 
in nobis ad aliquem tertinm rootam 
atomorum tanquam acceptos debet 
referrì, nullos alias excogitari potest 
qaam motas declinationis. Ergo mn- 
tos declinationis bene astmitar ato- 
mis, ne omnis omnino In nobis tolla» 
tur libertas. Ideo aatem astraitur, 
ut nataralis atomonim motas, qai fit 
ex pondere, aliqnantolnm Intermit- 
tatar, ne motns motum seqaatar es 
infinito, nt menni vs. 251. not. Scl- 
licet cnm Toluntas nostra moveat 
atomos in nobis per tota membra, de- 
beret ab alio mover), nisi esset ipsa 
•ai primnm movensiOt alont, hoc est, 



230 



T. LUCRSTII CARI 



Esse aliaiDy practer plagas et pondera, caussam 285 

MotibuSy unde haec est ollis innata potcstas : 
De nihilo quoniam fieri nìhii posse videraus. 
Pondns enim prohibet, ne plagis omnia fiant. 
Externa quasi vi : sed, ne mens ipsa necessum 
Intestinum habeat cunctis in rebus agundis, 290 

Et, devicta quasi, cogatur forre, patìque ; 
Id facit exìguum clìnamen principiorum, 
Nec regione loci certa, nec tempore certo. 
Nec stipata magis fuit umquam materiai 

cnvMtn moHInu ilìorvni prater ictìt$, et prster gravitatem, ex gva ingeniim 
nobis est hac faeuUas libera, iiquidem cernimvs nihil posse creari de nihih. 
Namqve gravUas impedit ne rea cvnci<F procreentur per ictvSf quasi per vim ex- 
teriorem: std, ne tpM ▼olnntas animi habeat necessitatem inlemam in faàendi» 
rebus omnibnSf et veìuH vieta necesse habeat per/erre et perpeti^ minima declmatia 
prineipiorumf qasB fit neque ìd certo loco, neque in stato tempore^ faeit iftad. 

camsas Mas. B. 2.-286 est dee^t V. ed. est nobis Hav. Delph. est iUis P. in 
not.~289 Extrema Delpli. res ipsa P. Vind. V. ed. Bodl. Mus. B. 1. 2. S. Gif. 
Par. Grypb. Nard. Bas.— 291 Ec V. ed. Tti. Ra« qnia V. roarg. 1.— 292 còm- 

NOT^ 



principinni motns sui : timiliter illud 
alind deberet ab alio moveri : et sic 
in infinitum progrederetur. Qnod 
absardum est. Bene ergo atomorum 
declinatio astrnit liberam illam in 
nobis fttcullatem, quas atomos mo- 
veat, qnae aliqnando noveri Decesse 
non habeant, certo tempore, certoque 
loco, cum interdiim declinare possint 
a recta via, qua naturali ex pendere 
femntnr. 

In seminibus] In atomis, in primor- 
diis. 

286 Pnster plagas et pmidera'] Prae- 
ter motnm ab ictn et a gravitate, 
queni appellavimns violentum, et na- 
turaleni, supra vs. 79. 

AUam causam"] Nempe declinalionis 
niotum. 

28C Unde^ Ex qua, nempe alia 
causa. 

Innata potestas] Libertas, libera fa- 
cnltas mentis. 

287 De nihilo quoniam^ ^.] I. e. 
res non fiunt ex nibilo, quia pondus 
tt ictus atomorum id impedinnt: at 



pondus et ictus atomorum non fa^ 
cinnt, ut nobis innata sit libertas ar 
gendi. 

289 Mens ipsa] Lamb. bene. Alii res 
ipsa : idem sensns, sed non eque 
Clara verba. 

Necessum] Necessitatem : namque, 
inquit Donatus, lectum est, necessi- 
tas, necesse, necessis, necessum, ne- 
cessus, substant. 

290 Intestinum] IntiiAuro, interius, 
supp. necessum. 

292 Clinamen] Declinatio. 

293 Nec regione^ ifc] Sic vs. 259. 
260. 

294 Nec stipata magiSf i^c] His 
14. vss. jam docet atomos seu prima 
rerum principia in eodem per anteac- 
tam aetatem moto fuissp, ac fore per 
futura secula, quo uunc sunt. Qnod 
qnidem probat ex triplici argumento. 
I. Ex ipsa principiorum dispositione, 
seu natura, quae talis est, ut neqoe 
depravari neque mutari possit un- 
quam, cum neque magis solida nc- 
que rariora esse qneant, quam tlnt, 



DB RBRUM NATURA LIB. II. 



^1 



Copia^ nec porro majoribus intervallis : 205 

Nam neque adaugescit qaidquaniy neque deperit inde. 

Quapropter, qao nunc in motu principiorum 

Corpora sunt^ in eodem ante acta astate fuere. 

Et posthac semper simili ratione ferentar : 

Et, quse consuerint gignì, gigncntur eadem 300 

Conditione; et erunt, et crescente inque valebont. 

Quantum quoique datum est per foedera naturai : 

Nec rerum summam conmutare ulla potest vis. 



CéfieruM eatus atomorum nec fuit unquum alias magit condentus, nec nufjori' 
bm» spaiiia constans, quam nunc est ; etenim neque oUquid augeiur, neque 
éiwdnmtur ex ea copia. Quamobrem, in quo motu jam tunt ipsa primordta, 
fiienmi in eodem io pneieriiis seculis^ et erunt impoeterum pari modo in ater- 
man, «f , qua res toUta wnt generari, generabuntur eadem lege ; et existent ; 
et migelmntur; et vigebunt, quantum concettum est cuique rei per ìegea na- 
iurte, Neque ulta potentia potest mutare unireream rerum natnram ; etenim 



iWN Mas. B. 2.-294 fultwn quam P. Vinci. V. ed. Voss. L. B. Mns. B. S. 
Cant. Ferr. Th. Ra. Aid. Grypti. margr. J^ltu quam V. murg. 1.— 206 Nam 
deest Mns. B. 2. nec deperii P. V. ed. Tti. Ra. Aid.— 298 eunt deest Mas. 
B. 2.-299 posthBc Ma». B. 2. post iure Ferr. Aid. post hec V. ed. Tb. Ra.— 
SOO eonsuerunt Mas. B. 2. S. Caot. Hav. Bip. Delph.— SOI crescunt V. ed. 
mque P. Aid. Bip. Hit. Delpli. vique V. ed. Bodl. Ferr. Tk. Ra. ri quo 
VoM. L. B.— 302 est deest Mas. B. 2.— SOS nulla Cant.— 304 qua possit V. 

NOTiE 



neqae aageri aat minai, qaia sinipli- 
cissima sant, nt probatam est i. 696. 
II. ex ipso genitabili eoraindeni mo- 
to, qao rei gignuntnr, augentar, et 
alnntar eadem semper et immotabili 
lege: et qao factae sant, creverant, 
et notritflB fuerant, eadem semper 
conditione: et qao fient, crescent, et 
«leotnr, eadem semper ratione; id- 
qne ex ipso foedere natura?, iii. ex 
Ipsa principiornm perenni prvsentia, 
qnippe qaia nallas potest dari locas, 
extra boc aniversnro, aut in qaem 
Ipsa effugiant et recedant, quorum 
abito res cnnctas intereant: aut ex 
qoo vis aliqua exterior ac nova ve- 
nlat, qnte ipsoram motus genìtales 
impediat, ccetam perrertat, ac totam 
rerum èonmiam immutare y^I^^^* 



His autem 6. vss. seqq. contlnetur i. 
argumentum. 

Stipata magis"] Solida magia, magis 
piena. 

Copia materiai] Corpora prima, a- 
tomi. 

295 Majoribus intervalUs] Supp. con- 
stat. H. e. rarior, et minus solida. 

296 /fidf] Ex copia material. Sci- 
licet neqae minnitur, neque aogetur 
atomorum numerus. 

300 £<, qua eonsuerunt^ ifcJ] His 3* 
▼ss. continetur ii. argumentnm. 

301 Inque valebunfl Tmesis est, 
prò invatebuntque ; ì. e. figebunt, ro- 
bar acquirent. 

302 Per fodera naturai] A natora 
sicjubente. 

303 Nee rerum summ/am, 4r^.] His 5, 



232 



T. LUCUBTII CARI 



Nam neque, quo possìt genns uUnm material 
Ecfugere ex omni, quìdqaam est ; neque^ rursus» in omne 
Unde coorta qaeat nova vis inrumpere^ et omnem 900 

Nataram renun mutare, et vertere motas. 

Illad in hiis rebus non est mirabile, qua re. 
Omnia quom rerum primordia sint in moto. 



nec aliqmd loci eti^ ìm quem uUa c^rpara maierim poéaùU ixire ex ìmirerm; 
nec eontrUf ex qvo nova potentia queat exoriri, et imtere in universum, et eum- 
mutare totam tummam rerum, et pertertere moli» genitales materi». Hoc niitem 
non est ndrum in hisce rebus ; cur scilicet, cum omnia principia rerum tini in motu. 



^«^^«^«^^##« 



mirg. l.~S05 rwrsus decst Vind. Vose. L. B. O. Mi». B. 2. S. partis in omnes 
V. A. Th. Ra. omnes Vind. Mns. B. 2. S. — S06 omne Gottorp. fr.—SOS H. 
vn, cnm tribns^ *C4^* deent Vind. Mns. B. 1. — 809 sunt Cant. — S12 a sensièus 

NOTiE 



VMS. continetnr ni. argnmentnin, de 
qoo YS. 204. not. 

Rmimsummam'] Rcsconctas: uni- 
irersaiii reram naturam, vs. S07. Sic 
vs. Sto. 

504 Quo] In qaod. Sic ts. 318. et 
alibi panlm. 

Gemu uUum ma/mot] Ullmn corpus 
atomornniy nlla atomus. 

M5 Exomni] Ex aniverso, ex im- 
menso inani. Sic i. 057. &c. Quasi 
totins rernm snmmae rorrnptio fieri 
neqneaty nisi ant recessn atomornm 
tztra nniversnm, ant adventu ali- 
cnjos potenti» exterioris, quas in 
snmmani rernm irmmpat et genitales 
motos pervertat. 

Al «Mittf] In nniversnm. 

505 lUud in hUs rebus, fyc,'} Hi» 25. 
vss. occnpatio est, qnam solvit 
poSta. Potnìt enim cuiqnara mimm 
videri atomos perenni et assiduo mo- 
ta ferri per nniver^um, per omne, per 
immensnm inane, mni taroen ipsum 
omne, Ipsnm nniversnm videatnr om- 
nino immotnm et qnietnm. NibiI, 
inqnit, in eo mirandum est. Quod 
enIm aliqnando rernm distantia facit, 
nt distincle et dare res ipsas cernere 
non poslimus, v. g. res, qnc moven* 



tnr, videantnr tamen quasi immots ; 
id atomoruni parvitas efficit, ut sicat 
illarum natura, ita etiam motai non 
eadat sub sensiis nostrot. Talit enini 
est atomornm natura, nt procol ab 
sensibus nostris stet: sunt qnippe 
corpora cseca, nt dictnm est 1. 166. 
Rem autem ilInsCrat uno ant altero 
exemplo. i. cnm oves pascunt in 
colle, si longe steteris ab iis, sane 
videbuntnr et apparebnnt tibi tan- 
qnam candor quidam, qui qnasi COB- 
sistat in ilio colle : et tamen ovei 
iilsB pascentes incednnt et reptant 
II. cnm legiones cient simniacra belli 
per campos, si longe scderìs in edito 
monte, fulgur armonim apparebit tibi 
quasi stans et consistens in campii : 
et tamen splendor ille armorvm per* 
petno micat, ac se tollit modo in 
banc, modo illam partem, prò vario 
armornm moin. Argumentnra aa- 
tem est a fortiori, ut ainnt : qaasi 
dìcat: sunt quasdam rea, qnat bone 
cemimus oculis ; sed qnarnm moto» 
perei pere ocnlis non possnmui. Ergo 
nil mirnm si atomornm motns snbsen- 
BUS nosfros non cadat, cum illarnas 
naturam non videamus. 



DB IIHRUM NATURA LIB. 11. 



2:j3 



Summa tamen snmma videatur stare quiete ; 310 

Praeter quam si quid proprio dai corpore motus. 

Omnis enim longe nostris ab sensibus infra 

Primorum natura jacet: quapropter, ubi ipsam 

Cernere jam nequeas, motus quoque surpere debent : 

Praesertim^ quom, quse possimus cernere» celent 315 

Saepe taraen motus, spatio diducta locorum. 

Nam saepe in colli, tondentes pabula laeta. 

Lanigera^ reptant pecudes, quo quamque vocantes 

Invitant herbae, gemmantes rore recenti ; 

Et satiatei agnei ludunt, blandeque coruscant : 320 

Umwerm tamen rerum natura tideatur manere in projunda quiete, nUi forte 
»H aliquid pccnliare, ficMi ex eeipm» redéat miÀue, Namque iimrerM natura 
princijiioritm ipea procul removetur ab sensibus nostris, Quamobrem, in quo loco 
iMN poteris usquam cernere iUa^ in eodem loco motus iUoriini debent sese mb- 
dmeert ocniis oostris. Priecipue, quoniam ea, qua possimus videre, nonnunquam 
t^men abscondunt nobis suos motus^ quia longe remota snnt per intervaUa spatii. 
Nstmque pterumque pecudes, qua ferunt lanaSf pascentes in monte grata pascua 
grmdiuntur ad eum Ucum^ ad quem gramina nitentia noto rore invitant et vo- 
cnnt quaauumque Hktrum; et ipai agni bene saturati exuUanty et hilariter hi- 



^^>^^^4 



Mas. B. S. a&teiiH6icf V. ed. Th. Ra. semiVtms ipsa Delph.—SlS ipsam : sic Oot- 
torp. fr. Cant. ipsa Gif. Par. ^imm P. Oryph. marg. Aid. ipsum Vind. V. ed. 
Ferr. Tli. Ha. Voss. L. B. Mns. B. 1. 2. 3. iUa Hav. Bip. Delph.— 314 motus 
qua P. Aid. iH Delph. serpere P. Gryph. marg. Aid. Bau. marg. asurpere V. 
ed. Bodl. Vota, vet^ et L. B. Ferr. Th. Ra. Mns. B. 1. S. Cant. assurpere Vind. 
assmnere Mut. B. 2. surripere O. — 316 possemus P. Aid. possumus Th. Ka. cedent 
Mnn. B. 2.— 316 dedueta Ferr. V. ed. Th. Ra. P. Vind. Bodl. O. Mns. B. 1. 2. 8. 
Cani. Bas.— 317 tendentes Mns. B. 2.— 318 raptant V. ed. Th. Ra. Aid. P. O. 
Mna. B. 1. repetamt Ferr. — 319 Immutant V. ed. Th. Ra. Mns. B. 1. geminane 
tes V. ed. Th. Ra.— 320 satiat Voss. vet. et L. B. sodati Oassend. facient 
Mns. B. 2. htdum Mns. B. 2. croniseant V. ed. Th. Ra. ckroniscant Gryph. 
Nard. Bas. P. toniscant Bodl. ekorascant Vind. coniscant Hav. Bip. Delph.— 

NOTiB 



310 Summa'] Universum, rh rw, vs. 
303. &c. 

311 Prater quam si] Nisi. 

Quid] Aliqnid peculiare, aliqua 
pars, aut res : v. g. homo, leo, aér, 
aqna, et aliud ejnsmodi. 

313 Prtmonrai] Principiornm, ato* 
moctim. 

314 Surpere] Pro mòrfperr, id est, 
snbducere sese ocniis ; sic Horat. 
Od. 4. 13. * Qnae me surpnerat mtbi/ 
&c. Antiqnnro verhnm. 

> 317 In cotti] In colle, in monte, in 
clivo. Sic ts. 322. 



818 Quo] Inqnie loca, i. 16. 

319 Gemwumtes rore] Perfnsae rore, 
cujns nitore, tanqnam gemmae, Dites<- 
cunt herbtt. Sic v. 462. 

320 Coruscant [coniscant] Arietant, 
cornibui Inctantnr et ludunt. Sic 
Virg. Georg, ii. 526. < Inter se ad- 
versis luctantnr comibns haedi.' 
Qttintilian. lib. vi. ex Ciceron. cob- 
tra Pison. * Caput opponis cnm eo 
coniscans;' cifatque hnnc Lacretil 
versum. Male ergo Larob. coruscant : 
alii crenttraiiC. 



S84 



T. LUCRKTII CARI 



Omnia quae nobis longe confusa videntnr, 

Et valuti in viridi candor consistere colli. 

Prseterea, magnae le^ones quom loca cursu 

Camporum conplent^ belli simulacra cientes ; 

Fulgor ubi ad ccelum se toUit, totaque circum 325 

jlEte renidescit tellus ; subterque, virum vi^ 

Excitur pedibus sonitus, clamoreque montes 

Ictei rejectant voces ad sidera mundi ; 

Et circum volitant equites, mediosque repente 

Transmittunt, valido quatientes inpete, campos : 330 

Et tamen est quidam locus altis montibus, unde 

Stare videntur ; et in campis consistere fulgur. 

Nunc age^ jam deinceps cunctarum exordia remm^ 

duKi cormbus. Qua tamen omnia noins apparent procul indittincta: ei videntnr 
pud ^iendor luci» stare si ne niotu tfi virenti dito montis. Deinée^ quando 
pue legionea oppimi concurm suo spatiosos campos, exhibentes imaginem pvf - 
: i6t splendor armorum emicat ad ceetum, et omnis terra eireum eorwiat folgore 
•omM, et strepitus excitatur sub pedibus per impetum virorum, et eoUes per» 
cussi clamore remittunt voces ad stellascaH: et quando equites cireuutfsruniurf 
et subito transeunt medios campos^ concutientes ilios rehementi pulsu pednm 
eqnorum, et tamen aliquis est locus in editis montibuSy ex quo fulgor ille of/paret 
€9UMÌstere, et quasi immotus manere in campis iUis. Agedum verOy Jmn posi» 



^^^^^^^^^^■^^ 



%%\ «M|/tite Mns. B. 2.-322 cmuforeV. ed. Th. Ra.— 326 In h. I. P. qnem pleri* 
qaeeditores secati sont, posnit vst. 329. 330. reliqnisexempl. tam mano 
exaratis giiam impressi», ordinem nostrum edicentibi». Wakef. Fìdgor 
Oottorp. fr. Voss. vet. et L. B. tòt P. Aid. Bip. Hav. Delph. Voss. L. B.— 
326 rewiteMÌt Vind. V. ed. Bodl. Voss. vet. et L. B.O. Mus. B. 2. 3. Cant. 
Ferr. Th. Ra. V. marg. 1. sed in Voss. L. B. corr. redintsàlt P. in not.— 327 
dsamoirtmpie Vind. cìamofr quoque V. ed. Cant. Tb. Ra. — 328 Idt et ^jeetui qui- 
dam codd. Hav. et ^ectant Cant.~330 quatiens Mns. B. 2. — 331 aUius Mos. 
B..2.— 332 videntur sic Vind. Oottorp. fìr. O. Mas. B. 1. 3. Cant. Ferr. ride- 

NOT^ 



•23 PratereOf magnay ifc] His 10. 
▼M« continetur ii. exemplom. 

t24 Betti simulacra cientes] Sic vs. 
42. 

225 l\dgur] Fulgor, splendor, vs. 
60. et 332. et alibi passim. 

226 JEre renidescit teUns] Sic Virg. 
Georg. II. 281. * late fluctuat omnis 
iEre renidenti tellus,' &c. Est an* 
ten apre, armoraro aeneomm nitore. 

227 ExcUnr"] Fit, excitatur, editar* 
Dicltur enim excieo, es ; et excio, is, 



quartiB conjugat. Sic vi. 409. * concit 
murmura.' 

828 Ad sidera mundi] Ad stellai 
coeli. 

330 Inpete"] Impeto: dìctam est 
enim, inipeti8,is; et iinpetos, ut. Sic 
IV. 418. 901. v. 911. VI. 137. et 226, 
< Inde nbi, non potait nabea capere 
inpetis auctum.' 

333 Nunc age,jam deincepsyì^c,'] Hac« 
tenus de motu atomorura, quae pri- 
ma est earom affectio, seu qualitas, 



DB RERUM NATURA LIB. II. 



235 



Qaalia sìnt, et quam longe distantia fonnis^ 
Percipe ; multigenis qaam sint variata figuris : 
Non quo multa parum simili sint praedita forma, 
Sed quia non volgo parìa omnibus omnia Constant. 
Nec mirum : nam, quom sit eorum copia tanta. 
Ut neque finis, utei docui, neque summa sit ulla ; 
Debent nimirum non omnibus omnia prorsum 
Esse pari filo, similique adfecta figura. 
Praeterea^ genus bumaniim, mutseque natantes 



335 



840 



kac tceipe quatta rint prinàjria rerum Bingularum, M fmsm maxime differani 
fgwriij et quam eint ditsimiUa tarìià formià, Num quod panca nnt eontUantìa 
pmi. forma: sed quod cuncta no» mmt m^ timilia cunctis, Nec mirum est ; 
mmmftie cmb mmUiimiu ilipn«i tit tam numeronaf ut neque fiuù^ neque numerua 
«ffi» »H momm, ut antea demonitravi, cuncta aciiicet non debent ette om- 
MM nmiti textura ciim omnUmif et pradita pari forma. Deinde gena homi' 



^^^>^^ii^^^^^^ ^ 



tur vuìg, campo9 Miu. B. 2.-334 qua longe V. marg. 1.— 335 figura V. ed. 
Hi. Ra.— 836 Non quod P. Mus. B. 1. 3. Cant. Aid. Bip. Hav. Delph.— 337 
oomttat Gottorp. fr. Vo88. vet.— 339 nec oumma Mi». B. 1.— 341 Alio Mu8. 
B. 2. qui deest V. ed. afectu V. ed. effecta Mas. B. 2.-342 muUa Mus. B. 2. 

NOT^ 



qnam dicirans. Nunc autem ab hoc 
Vi. 333. ad vs. 581. disputai de ato- 
monim fignrìs, qoe altera est eanim 
qoalitas. De liis aatem trta docet, 
I. iDoltigenis fignris atomos esse vari- 
atai ; qood probat ab hoc vs. 333. ad 
▼t. 477. II. Figuraram varias qnidem 
et dissimiles esse species, sed niimero 
finitas; quod astruit a vs. 477. ad vs. 
521. III. Soh finitis quibnsque fi- 
gnrarnm istis speciebus infinitas con- 
tÌDert atomos; quod assertt a vs. 
621. ad vs. 527. Sed hsec sigiUatìm 
expendanins. Itaqne hit 9. vss. pri- 
oribos docet atomos debere inter se 
difffirre figuris ac formis i. quia infi- 
nita» ftunt numero. Incongrnum 
enim foret ìllas omnes eodem esse 
filo, sen eadem textura ; hoc est, e a- 
dem forma aut figura exteriore con- 
•tare. 

Exordia"] Primordia : corpora pri- 
ma : atomi. 

SS5 MuUigenia] Variis, diversis, 
diisim'libiia. 



336 MuUa parìon"] Panca. I. e. non 
quod panca sint corpora prima prae- 
dita simili figura : imo infinita sunt 
etiam corpora prima pnedita pari 
forma. Namque, ut infra demon- 
strabit Poèta, infinits sunt Atomi 
sub qualibet diversa figuraram spe- 
cie. 

337 Volgo] Vulgo, vss. 215.693. 
700. &c. 

Paria omniìme omnia] Omnia simili 
inter se forma praedita. 

839 Utei doeui] Lib. i. vs. 952. et 
seqq. 

341 Pari filo] Simili textura. Me- 
taphora ducta a tela. Sic dicimui 
orationem èsse tenni filo, crasso filo, 
subtili filo. Sic IV. 86. H. e. forma, 
figura. 

842 Praterea^ genuB^ te] His 7. vss. 
probat II. atomos inter se variis for« 
mis ac figuris distare, ex variis ac di- 
versis speciebus animalinm et rerum, 
quse inter se plurimum distant. Sic 
V. g. hominea distant a pecadibut, 



236 



T. LUGRETII CARI 



Squamigenim pecudes, et Iseta armentay ferasque. 
Et variae volacres, la^tantia quse loca aquarum 
Concelebrante circum ripas funtisque, lacasque, 345 

Et, quae pervolgant nemora avia penrolitantes : 
Quorum unum quod vis generatim sumere perge ; 
Invenies tamen Inter se dififerre figuris. 
Nec ratione alia proles cognoscere matrem, 

mim, et bruta mifl<r, quie natami et gerunt squammoi, et vegeta arhvren^ et 
heUwB feroces, ei divena oofi, qiue /requentant grata loca eircum fonie», ai 
cìrcnm laens; et qua cireumvoiante» compieni sfflva» inviai: accipe quodtihét 
iftorum etiam eecundum nuu epede», reperie$ imnen d^erre fermie imier «r. 
Neque etiam atto mo^ eobolee poteei agnoBcere maHremy nec wmier eoMuftu 



^^^^^^^^>^>^^^ 



— S4S ormenia: haec ett editoriim Lood. ex coiy. emenda tio. Mm. et edd. aot« 
lei^ant orònfta.— S44 liquenJtìa Fab. qu€ et loca Mus. B. 1. — S45 ctrcioii ip9a$ V. 
ed. Bodl. ipaae circum P. Aid. Bas. marg. — S46 9101 V. ed. Tb. Ra. — S47 
Horum Gottorp. fr. Vind. Bìp. Hav. Delph.— S48 distare P. Vind. V. ed. 

NOT^ 



pecude« a piscibns, pÌAces a ferìs, 
ferae a volncribus, volncres ab ar- 
borìbos; et contra. Quinimo ipsa 
etiam cujnsque speciei ÌDdiTidua, at 
vocant, qaaelibet inter se volgo dif- 
fenint forma et figura. Namqae non 
omncs equi, non omnes tauri, non 
omnes ovea, non omnes cane», (item 
de ceteris sentiendomi) simili sunt 
figura, nt satis constat. Haec atitem 
omnia finnt ex atomis: igitur atomo- 
rum diversae sunt figurae. 

Mutaque natantes] UdèC duo epi- 
tbeta piacibus sunt maxime propria. 
Quanquam Aristoteles et alii nou- 
nuUi tradiderunt non omnes pisces 
esse mulos. 

343 Squamigerum pecudea] Pisces. 
Squamigerum, prò Squamigerorum. 
Sic Plautus Pseud. dixit pecndes 
de piscibns : < haec ad Neptnni pe- 
cndes condimenta sunt/ Scilicet pe* 
cns, odis,dicitur de omni animante, 
prsterqnam de homine. 

344 Varia volucree] Diisimiles ; vel 
diversicolores. 

345 Concelebranti Frequentant, co- 
lont. 1. 4. 



846 Pervolganf] Percurront, pene» 
trant, circnmTolitant : vs. 163. 

847 Unum quod vis generaOm"] Quod* 
libet cujusvis speciei indìvidaom, ot 
aiunt. 

Sumere perge'\ Snme: qnaai aum6 
sigillatim unum post alterom. 

348 D^jferre [dùtare] figuris] Alii 
distare figura», Alii differre figuri». 
Idem. 

349 Nec raiione alia, ifc^ Hit SS. 
vss. probat iii. Lucretius atomoa 
interse distare formis; secus enia 
non possent fcetus animalium agnot- 
cere matrem, nec mater foetus. Qui 
enim possent, nisi differrent figarìa ? 
Quod autem et proles animaliom 
agnoscat matrem, et mater prolem, 
id ostendit exemplo vaccKy qott 
vitulnm aniissum, aut ad aras mac* 
tatum qusrit per coUes, per prata, 
per agros, nec alius tibi obvios Yitalaa 
mentem oblectat. ' Usque adeo qaid- 
dam proprium notumque reqairit.' 
Probat et exemplo hedornm et agoo- 
rum, quorum balatum agnoscunt ma- 
tres ; et qui ad sua quisqne matrìi 
ubera decurrunt. 



DB RKRUM NATURA LIR. 11. 



237 



Nec mater possct prolem : qnod posse videmus ; 
Nec minus, atque homines, inter se nota claere. 
Nam seepe ante Deum vitulus delubra decora 
Turicremas propter mactatus concidit aras, 
Sang^inis exspirans calidum de pectore flninen : 
At mater, yirideis saltas orbata peragrans, 
Linquit hnmi pedibus vestigia pressa bisulcis ; 
Omnia convisens ocnlis loca» si queat nsquam 
Conspicere amissum fetnro : conpletqae qaerelis 
Fmndiferum nemus, adsistens ; et crebra revisit 
Ad stabolam, desiderio perfixa jnvenci. 



350 



a>5 



860 



Quad qnidem cermimiu pone Tacere, nec secut ae homines haec aoimalia $ibi 
tate- ctinUm imokem, Nmmque plerumtiue tUiUug occUiu ante pukhra timMiaera 
Jhtntm c0éU juxUi attaria^ quiìmt tkura fumatU^ evomens de pectore ferventem 
J^mnam enunià: ted tamen mater ipsa priwUa prole perewrrem a^lvoM virentee^ 
retimqmit veehgm impretta pedibus bifidi» in terrete perUutroMa qcuIìb cuneta loca^ n 
poeti* tUieubi perapicere proUm, qiiam nmiait ; et replet questibua m/loam proxi- 
ifrondtferwn; et frequeno reoitU od bovile^ percuaaa ciqfidine vUeU amissi. 



►^^* 



Mas. B. 1. 2. S. Hav. Delph. figure» Mot, B. 1. O.— S51 nota cluere: sic Voss. 
▼et. et L. B. O. Mns. B. 1. 8. Cant. P. in not. nocìuere Gottorp. fr. vota cluere 
Vind. Bodl. Ferr. coca chrìre V. ed. Th. Ra.nota cìeuare Mns. B. 2. voce cluere 
P. Aid. Oryph. marg.— S62 nituìua V. ed.Th. Ra.— S5S Turierema» V. ed. Th. 
Ra. TkurUrema» Aid.— S56 Non quii Voss. L. B. O. Cant. V. marg. l. Bas. 
Barg. Ferr. Inqmt Oottorp. fr. Non quid Vind. Bodl. Nam qtSd V. ed. 
Th. Ra. Num quid Mns. B. 1. 2. V. marg. 2. Non quod Mns. B. 8. — 857 
eowriecen» Mns. B. 2.— 369 adsicten» Oottorp. fr. adaitten» Voss. vet. et L. B. 
Bed in Vosi. Tet. vulg. lect. reponitur. a»»iden» V. marg. 1. reviacit Mas. B. 2. 

NOT^ 



851 Netaduere'] Cognita esse. Est 
enim clneo, es, idem ac som, videor, 
See. 1. 450. 

852 Delubra'] Simtilacra, statnax. 
Delobrnm enim dictum est qnasi deli- 
brom : estqne fustis delibratos, hoc 
est, lignnm teres, cai detractus est 
cortezi quod prò Deo venerabantnr, 
inqait Festus. Samitar et prò tem- 
pio» io quo simulacra Deomm sunt, 

858 Turierema»] Thuricremus, a, 
om, qnasl cremans thnra. Sic Virg. 
JEml !▼. * Thnricremis cum dona im« 
poneret aris.' 

854 Sanguini» ex»piran»f ifc,"} Sic 
Virg. JEn» IX. ' Voi vitur ilio vomens 
calidum de pectore flumen.' Notatur 
quippe copia sanguinis emissi. 



855 At maier, ^c] De materno 
affectu erga fcetus vide Oppian.'AAi- 
ffVT. a. Ts. 724. et Ovid. Fast. iv. 

856 Bitulci»] Bifidis. 

858 Quereli»] Mugitibus, questi- 
bus. 

850 Ad»i»tens] Proximum. 

Crebra] Freqnens, prò, crebro, fre- 
quenter. Sic Virg. Geor. iii. ' pede 
terram crebra ferit.' Sic Geor. iv. 
' sera ' prò sero. 

860 Ad »tabulum . . . revitit] £le« 
gans syntaxis. Sic v. 635. vi. 1286. 
< Visere ad agros,' &c. Sic Terent 
Hecyr. * Nane ad eam visam.' 

Detiderio perfixa juvenci] Dolore 
confecta de amisjio fcetu. Sic iii. 
806. 



238 



T. LUCRfiTII CARI 



Neo tenerae salices, atque herbse, rore vigentes, 
Flumiuaque illa queunt^ summis labentia rìpis, 
Oblectare anìmum^ subitamque avortere curam : 
Nec vitulorum alide species per pabiila laeta 
Derivare queuQt animum, curamque levare : 365 

Usque adeo quiddam proprium, notumque requirit 
Praeterea, tenere! tremulìs cum vocibus haedei 
Comigeras iiorunt matres ; agnique petulci 
Balatum pecudes : ita, quod natura reposcit. 
Ad sua quisque, feri decurrunt ubera lactis. 370 

Postremo, quod vis frumentum ; non tamen omne. 



Neque saHee$ tenertgy nee gramina crescentia rore, nec ulUftuvii deeurrtntet pU» 
KÌf fipù, potnnU dekclare meniem illìus, oc removere soliciiudinem euHUmemK : 
neque alùe speciee jucencorum poseunt per pascua grata avocare illam ad aUjad 
et liberare illam ioUcitudine, Tantum denderat aUquid sibi situm et sibi eog- 
nitwn. Deinde capreoli tenelH cum suis vocibui trementibue agnoeeunt maÈree 
suas comutat: et agni exultantee agnosciint pari ter ovee balaiites: eie iixtif- 
quisque ferme convolant ad mamma» auas laetiSy quod aiiidem natura poatukU ab 
illis. Denique non cemes quodlibet omne frumentum ita esse simUe inter $e in 



^ ^» i» ^^^^i^»^>^ 



remisit V. ed. Th. Ra.— 361 Ne Mns. B. 2. vòrentes Gassend. et Macrob» 
Satiim. VI. 2. fnentesVoss. vet. — 362 iUa: sic Oottorp. fr. Vost. vet. uUm 
reliqui. querunt Mus. B. 2. — 363 summam prò eidntam Mus. B. 2. — 365 atio, 
eurùque Oottorp. fr. Mus. B. 2. 3. Hav. Bip. Delph. — 366 requirunt Mas. B.2. 
— S67 tu vocibus Macrob. Satorn. vi. 5. — 368 Con^feras Macrob. notunt V. 
ed. Th. Ra.— 369 BaUtum: sic P. V. ed. Bodl. Voss. vet. Cant. Tb. Ra. Aid. 
Gif. marg. Nard. Bas. BaJUdu ToUitit in Fortuit. p. 222. Bidantum reliqui. 
pecudis P. V. ed. Bodl. Gif. marg. Nard. Bas. Tb. Ra. Aid. peposeit Bas. — 
370 feri sic Ferr. V. ed. Tb. Ra. Aid. Gryph. marg. Bas. marg P. Bodl. fere 
vulg. dectirrit Sus. — 371 fìrusmentum Mus. B. 2. — 372 Quodque P, Viud. Mas. 

NOTiE 



361 Rore vigentes"] Quia vigorem 
et vires ex rore ducnnt herbsp. 

363 Animum"] Sensum, aut phaa- 
tasiam. Neque enim mens aut ani- 
mus inest brutis, sed anima tantum 
et sensus. Sic vs. 266. et i. 262. 

365 Derivare queunt animwn [aìU}] 
Convertere ad aliod, supp. animum, 
VS.363. Sic IV. 1057. 'Atque alio con- 
vertere mentem.' Id est, avocare, 
avertere, traducere. Sic loquitur 
Cic. : ' alio responsionem suam deri- 
vavit.' AHI legunt, Derivare queunt, 
animum curaque levare, 

368 Petuki] Petulantes et petulci 



appellantur, inqnit Festus, 'qui pro- 
tervo impetu et crebro petunt alt- 
quem laedendi gratia.' Hfledi, quia 
comi bus ludiint et Isdunt dlcantnr 
petulci. 

360 Balatum [Balantes"] pecudes'] 
Oves, quae balantes vocant et qo«- 
nmt agnos. Alii, balantum pecudes, 
quasi ovium greges, ut loqnltur Vbrg. 
^n. VII. 538. * Quinque greges ilU 
balantum/ &c. Scilicet pecus, odia, 
dicitur de omni animanti prcter qnarn 
de liomìne, vs. 343. 

871 Postremo, quod ots,^e.] His 6» 
vss. probatiii. Lucretius atomoi in. 



DB RERUM NATURA LIB. II. 



239 



Qaidque sao genere, Inter se simile esse videbis. 
Quia intercurrat quaedam distantia formis : 
Conchanimqae genus parili ratione vidcmus 
Fingere telluris gremiuro, qua moUibus undis 875 

Litoris incurvi bibulam pavit aequor arenam. 
Qua re etiam atque etiam simili ratione necesse est. 
Natura quoniam Constant, neque facta manu sunt 
Unius ad certam formam primordia rerum. 
Dissimili inter se quadam volitare figura. 380 

Perfacile est animi ratione exsolvere nobis. 



«MO quodque generi^ tei tamen quadam differentia non interveniat exfiguris» 
Cemimu» etiam ihnili modo genus concharum ornare simtm teme quasi picturis 
in ea parte, qma mare abluU moUibus suis JUctibus arenam bibulam curvati littoris, 
Quapropterf eum [trincipia rerum sint a naturoj neque sint compacta manu artificis 
ad WMm ideam unius figiirae, maxime oportet pari modo ut quadam illornm 
feroMtur diversa inter se forma, Nunc autem maxime facile est nobis expli' 



■^^0 ^^^>*>*>^* 



B. S. Cant. Aid. Bip. Qaicftcam Ferr. tu post suo vnlg. edd. intenint ted 
deett P. V. ed. Ferr. Th. Ra. Aid. Mas. B. l. 2. S. Cant. te deest V. ed. Th. 
Ha.— S7S Q^xmèo Ferr. V. ed. Tb. Ra. A]d. P. Miis. B. 2. S. Bodl. Qiòd Vost. 
▼et. O. Mns. B. 1. vidercurraad Hav. ex conj. in marfr. — 376 Pinguior Mus. 
B. 8. Pignere Ferr. gremum V. ed. Th. Ra.— 376 bibnlum Mus. B. 2. lavit 
P. Oif.marg. Delph. Oassend. Nonius. — 378 constaJt Mas. B. 1.^380 q^utedam 
▼nlg. — 381 Mus. B. 2. ut vnlg. edd. habet jam post est et omittit nobis, — 882 

NOTiE 



■ter se figoris distare ; argumentum- 
qiM repetit ab exemplis fromento- 
rom et conchanim ; quae, licet res 
sint inanimate, varias tamen refe- 
mnt fignras. Neque enim omne qnod- 
▼ia frumentum simili forma constat, 
non generatim solnm, sed et secun- 
dnm singula fere grana frumenti. 
Nec pariter conche omnes, quas cer- 
nere est in littoribns maris, simili sunt 
fbrma aut figura. Ergo a fortiori nec 
iimilìsnnt figura atomi, ex quibns he 
res dissimiles Constant. 

376 Fingerei Variare : variis figa* 
ris ornare : vs. 627. 

Jlf oOt^ MJidM] Quippe qne facile 
eedont corporibus aliis, ut dixit lib. 
I. V.282. 

376 Bibulam] Sic Virg. Oeor. i. 
114. *CoUectam hnmorem bibula di- 
duxit arena.' 



Pavit [lavit] Bene. Alii pavU: 
ab antiqno verbo pamrey quod est /«- 
rire. 

377 Qua re etiam atquiy ifc,] His 4. 
▼ss. concludit deniqae varias esse, et 
dissimiles atomorum formas et figu- 
ras ; quia atomi natura Constant : non 
autem arte facte sunt ad aliquam 
unicam ideam, ad quam fieri solent 
pleraqne ariis opera. 

380 Volitare] Ferri, moverì, me* 
taphora est ; i. e. esse, constare. 

381 PerfaeUe est \Jam] animi, ^.] 
His 96. vss. hoc est, ab hoc vs. 381. 
ad 477. varia problemata rerum prò 
variis sensibttssolvit ex his atomoram 
diversìs figuris. His itaque 7. vss. pri- 
orìbus explicat i. problema de igne, 
quod ad animi rationem pertinet. 
Rationem igitur reddit cnr fulroinens 
ignis penetralior sii, qnam terrenos 



240 T. LUCRETII CARI 

Qua re fulmineus malto penetralior ignis, 
Quam noster^ flaat, e tedis terrestrìbus ortus. 
Dicere enim possis coelestem fulminis ignem, 
Subtilem magis^ e parvis constare figuris ; 385 

Atque ideo transire foramina^ quae nequit ignis 
Noster bic, e lignis ortus, tedaque creatus. 
Praeterea, lumen per cornnm transit ; at imber 

care per raiUmem mentis^ cwr ignis fulmineus longe maf^ penetrabitior perma- 
nete quam noster ignis, qui naius est e terrenis facihus, Namque poterù dù 
cere ifpiem ccelestem fAminis tenuem componi ex nùnoribus formi» atoroomm ; 
et idcirco transmeare per meatus, per quos noster hic terreniis ignis, qui 
natus et generatus est e lignis et e facibus, non potest transire. Deinde htx 



^^^^^^i 



fuimineis V. ed. Th. Ra. flumineus Voss. vet. et L. B. sed corr. peneindius P. 
Vind. Bodl. O. Mas. B. 1. 2. Cant. Ferr. Aid. Oryph. Nard. Bay. V. marg. 
1. peneirabilius V. ed. Th. Ra. petratior igne Oottorp. fr. penetraiiMis V. marf. 
1.— S8S e ierris Mas. B. 2. et tttdis V. ed. Th. Ra. et thadis Ferr. mrtm$ V. 
ed. Th. Ra.~384 Dicere jam P. Aid. tum Mus. B. 1. eam V. ed. Th. Ra.— 
385 et partis P. Mus. B. 2. Gif. marg. Oryph. marg. Cr. conj. Bodl. aep, 
Voss. vet.— 387 hic deest Vind. V. ed. O. Mas. B. 2. 8. Ferr. Th. Ra. GrypD. 
Nard. Bas. T^oster qui V. marg. l. ('ant. de Ugnù Mas. B. 2. 3. Oryph. Nard. 
Bas.— 388 comu P. Vind. V. ed. Bodl. Oottorp. fr. O. Mus. B. 1. 2. 3. Cant. 

NOTiE 

hic noster. Ratio est, inqnit, quia qnae picem et reainam giganat. Ca^ 

fulmineus seu coelestis ignis constat jnsmodi sunt sex, pinus, pinaster, 

ex atomis, quae diversas hahent fbr- abies, picea, latex, teda, teste Plinio 

mas ac fìguras a formi» et fignris, qnas zvi. 10. Ex teda autem ficbaat oliai 

habent atomi, ex qnibns terrennt iacea. Quia vero facea acreaaai pna- 

noster ignis coalescit. Minores qoip* ferebantnr nubentibus, que a a|ioaaii 

pe snnt atomi, que fabricant filimi- pernoctem domam ducebantur, Uac 

nis tgtiem, quam quat nostrum ignen ted« prò nnptiis etiaro usarparì aa> 

ex tedis ac lignis genitam procreant. lent. Hic autem per teda» iatelligU 

Hinc ergo ex Lucretii doctrina alis Poeta Ugna crassiora, ex qaibua igaii 

aliis minores, majoresve sunt atomi, notter fieri plerumque solet. 

Sic idem ait va. 380. ' Lnminis illa 385 Magia, e parru] E miaoribaf . 

minora corpora sunt,' 6cc. Sic vs. 880. 

Animi raiione'] Per intelligentiam. 387 Tedaque creatus] Quaxi crasaior, 

882 Pent&aliar] Qui facilina pene- et majorìbus atomorum figaria coi^ 

trat. Alii pemeiraàkas; idem seasus. stans. 

Fnlminis autem ignis illvaa lagena 388 Pr«<«rM, /aaifa,^.] Bis 8. vas. 

vinumafficit: parcit Taginae, et fer- solvit ii. problema, qnod ad viaas 

rum liquefaci t : et alia ejusmodi aenanm pcrtinet : ratiaoenqne reddit, 

mira facit,qu0e noster ignis noo prie- cur lumen percomn, seu per later» 

stat. nam corneam : non vero imbreni per 

383 Fluat'i Sese insinuet : pene- idem corna transire cerninaa. Scili- 

tret : permanet: pervadal,Àc. cet, quia lamiais atomi sunt^ minori* 

Tedis] Teda, genus est arborun, bus figuris, quam atomi ìmbrts; quaai 



DB RERUM NATURA LIB. II. 241 

Respuitur. Qua re ? nisi luminis illa minora 

Corpora sont, qaam de qnìbus est liquor almus aquarum. 

Et^ quam vis subito, per colum vina videmus 391 

Perfluere ; at contra tardum contatur olìvom : 

Aut, quia nimirum majoribus est elementis, 

Aut magis bamatis inter se^ perque plicatis ; 

Atque ideo fit, utei non tam diducta repente 395 

Inter se possint primordia singula quseque 

penitrat ecmu: sed phtcia repeUitur, Cur, nisi quia illa corpora luei$ ttaU 
mugis parva, quam ea, de quibua fttcundu» humor aquarum eonstat ? Et lic§t 
cemawnta «tua irantire àio per eolum ; atiamen oUum pigrmm moraiur 6uendo 
per colam, rive quod eciHeet oleum cotutat ex principOs fiu{;onfrifty rive qaod 
constai ex principiis magie aduneie^ et implicitia inter se. Et ideirco aeri' 
diif Mi singula q^smque prìneipia nequeant distrahi a se invicem, et transire tam 



comua Oryph. ac V. ed. Th. Ra. et Mns. B. 2. — S89 ut/ iiuiitiiw Miis. B. 2. — 
190 de quis Mas. B. 2. Uqvora almus Cant. liquor alinus V. ed. Th. Ra. liquor aU' 
mas Voss. vet. et L. B. sed in Voss. vet. corr. Uquosa limus Mns. B. 2. 3. — 891 
eoUum Oottorp. fr. V. ed. Bodl. Voss. vet. et L. B. — S02 ac centra Mus. B. 2. 
eantatur V. ed. Th. Ra. eunctatur vnlg. olivam V. ed. Th. Ra.— 393 H. vs. et 
aeq. permutantur V. ed. Th. Ra. Bodl. aut elementis Mas. B. 2. — 394 perque 
deest V. ed. pUeates V. ed. Th. Ra.— 895 tam deest V. ed. Th. Ra. deducta V. 
ed. Tb.Ra. Aid. Bip. P. Caot. Delpb.— 396 possit Mas. B. 1. 3. Cant.— 397 per- 

NOTIE 

atomi, quiboa constat laroeo, sint te- oleo ; quorum iUad sabito traosit per 

reti figura: qaibus vero constat im- colum : hoc vero tardias moratnr fln- 

ber, esB sint figura obtusa et magif endo. Cur autem, nisi quia vinum 

impedita. constat ex atomis minoribus, aut lae- 

Per CM-Nii] Per latemam corneam. vioribus ; oleum vero ex atomis ma- 

889 Mimora corporal Minores atomi, joribus, aut magis inter se implicitis, 
Videtur sane lAicretius secum ipse quse impediunt ne tam subito fluat 
pugnare. Namque lib. i. acriter pag- oleum per quaeque coli foramioa, 
oavit in asserendis atomis individuis, quam vinum transit? 

et qnibns nihil minus esse possit : Colum'] Colum, i, vas est ad colan- 

nane autem statuit atomos alias aliis dnm aptnm, G silice, un sas, un coaietr, 

minores, nujoresve. Igitnr non ita un tamis, 

Bunt parve, ut nihil minus iis esse 898 Mqioribus elewuntis] Majoribus 

possit. Ergo et minimo minus datnr. atomis, quae dementa dicuntur, quia 

Quod viderint Lncretii sectatores. principia snnt rerum. 

890 Liquor almus o^aoraMt] Almam 894 Perque pUeaiis] Tmcsis voca- 
vocat aquam, quia facit ad rerum gè- buli perplicatisque : i. e, valde per- 
nerationem, ex bumore quippe et ca- plexis, implicitis. 
loiecunctagenerantur. Sed de hoc 895 Diducta] Distracta a se invi- 
vocab. I. 2. cem. Bene; ideo enira non trans* 

891 Ci, quam vis subito^ tfc,] His 7. ciint atomi olei, quia quasi in seipsas 
vss. solvit III. problema de vino et compactie sunt, et implicatsB, nec a 

Delph, et Var, Clas. Lueret, Q 



242 



T. LUORBTII CARI 



Singola per quoiosque foramina permanare. 

Huc adcedity utei mellis lactisque liquores, 
Jocundo sensa linguas, tractentur in ore ; 
At contra tetra absinthii natura ferique 400 

Centanni fedo pertorquent ora sapore ; 
Ut facile adgnoscas e laevibus atqne rotundis 
Esse ea, quae sensns jocunde tangere possunt : 
At contra, quee amara, atque aspera, quomque yidentor, 
Hsec magis hamatis inter se nexa teneri ; 405 

subito jter 9ÌMgìdos quoMque coli mentuà. Adde quod UquortM wuUià et Imetig 
vertentur in ore tum grato gustu UngiuB, Contra vero natura amara ab mnth u^ 
et agrestiM eentaurea dialorquent ora tetro ano tapore, Vt inde cognoeea» faeUe 
eas rei, qum ponunt afficere duleiter aensuBy conttare ex atomis lenigatiB ei tereti- 
buM : amtra vero, qiuecunque res «imi amarte et horridaf hot eompaeta$ eau inter 



^^>^>^>^^4 



numere Voss. vet. Mns. B. 2. — 898 Nìine Muf. B. 2. Hoc Gif. aeeidit Mas. B. 
2. ìUfvorit Mus. B. 1. 2.— S90 lenpue V. ed. Tfa. Ra.— 400 absinti V. ed. Th. Ra. 
abeintia Mus. B. 2. ferrique Mas. B. 2. natura^ fedanu V. ed. Th. Ra.— 40t 
agnoscia V. ed. Th. Ra. lenibua O. Mus. B. 1.— 409 poannt Mas. B. 2.— 4M 
qnm ut amare atqae et qua P. in Not.— 405 amàtis Mus. B. l. 2. cunque teneri 

NOTiE 



se inviceni distractse. Ali! dedueta^ 
quasi *- attenuata/ * subtilia ;' nec 
male. 

807 QmiuBque^ Supp. coli, aut alte* 
rìus ▼asis ad colanduin apti. 

898 Huc adcedit utei^ ^.] His 10. 
▼ss. solvit IV. problema de melle et 
lacte, que gustoi dutcia sunt : et de 
ahsinthio, qnod amarnm est valde. 
Mei antem et lac ideo dulcia esse Tult, 
qoia Constant ex atomis lerigatis et 
rotundis, qnss palatura juconde affi- 
ci unt : ab^inthium vero amarum sen- 
tiri, quia eonstat ex atomis hamatis, 
et acerbis, qo» lingnam et palatam 
aspere Isedont, et mmpnnt. 

400 Ferique Centaurd] Supp. natura. 
I. e. centaurium, vel centaufeun, 
▼el centanrea. Qn« berlM est ama- 
riuima,'sic dieta a Chiroue Centauro, 
qui illius vim et nsnm in veni t. Is 
enim curo arma Herenlis tractaret, 
sagitta percussus in pcde, seipsom 



centanrea sanavit. Dixit antem Ln- 
cretius *feri' ve) ob centauri! amaritn- 
dinem indomttam, vel ob Chironis 
immanitatem,cnjus pars snperior ha- 
mana fuit, posterior vero ferina, 
oempe equina. Hine vocat Virg. m. 
Georg. * grave oleotia centanrea ;* et 
Iiocret. IV. 128. ^tristia eentanrfa.' 
Sed de hac herbe Plin. xxv. 0. 

401 Pertorquent ora] Id est, effici- 
nnt ut, qni ea gnstat ac mandit, os 
distorqueat prse amaritudine : qnem- 
admodum, qni herbam Sardeam de- 
gnstarlnt, mori dicantnr ore distorto. 
Hlnc illod adagium : risus Sardonins. 
Sardoa qof ppe nervos oris contraUt, 
et ora rictu didncit. 

404 Qua] Diphthongnstfcorripitar 
propter seqnentem voealem. 

Quom^] Troesis vocaboli ^tMcanii- 
que. 

406 Nexa teneri] Stipata et per- 
plexa cohflerescere. 



DB RERUM NATURA LI6. lì. 343 

Proptereaqac solere vias rescindere nostrìs 
Sensibus, introituqne suo perminpere corpus. 

Omnia postremo bona sensibns, et mala tactu. 
Dissimili Inter se pngnant perfecta figura : 
Ne tu forte putes, serrse strìdentis acerbum 410 

Horrorem constare elementis laevibus aeque, 
Ac Musala mele, per chordas organicei quae 
MobiKbas digitis expergefacta figurant : 
Neu simili penetrare putes primordia forma 

H ex atomU magi$ tidmteit: et ideo eomtueteere aperire adiium ai noelros eeneus, 
et ingreetu euo lacerare eorpue nostrani. Demique rea omneSf quae videntur grata 
eeiuwme^ et moke tuo ccntactu, contrariai sunt ttibi inmeem, quia Constant dis- 
ferì ferma : ne tu fortatee creda» aeperum stridarem teme itridentie compomi ex 
prmcipu» eKpu tefdgaiie^ atque musicoe canta», quo» organici fomumt et exciiant 
JlexiUbu» nù» <%titf. Kel ne creda» principia pari figura intrare in nate» &omi'- 



^ ^^^^^^*^^ ^^ 



Otssend. tueri Cant. — 406 Prteterea V. ed. Tb. Ra. Aid. Bas. marg. »olaare 
Mns. B. 2. restringere Oryph. Nard.— 408 male tactui Mus. B. 2. — 410 Neu 
Mns. B. 2. Nec Oassend.— 411 Honorem Miis. B. 2. lenilnu O. Mus. B. 1. — 
Ae mmtaia Ferr. mu»a! V. ed. Th. Ra. organicaque V. ed. Th. Ra. organi qua 
Mot. B. 1.— 418 MobUUm»: sic Vind. Mns. B. S. P. in not. Bip. Delph. Hav. 

SOTJE 

406 Rsaniidfrt] Ranperc, aperìre. gusta sentitar, qme sapore veKemen- 

AHI reetfkigerej comprìmere, contra- ter astringente, vel nt aliis placet, 

bere ; minus recte, neqne enim ama- aperìente, misere fances afficit. 

ritado cootrahit rìat ad gustatmn, 411 Horrorem'} Ingratam sonmm, 

qnasi ne gnstetnr : imo aperit ita qnl laedit aurea ; qaalis est strldor 

▼ias, nt ejos ftstldos saper nimis sen- cardinnm in foribus ; ant axls in cor* 

tiatar. Namqve, nt sese expUcat mnm rotis : aut serra», caro acnitor. 

Poeta vers. seq. nsara perrompont Elementi»] Atomis, prìmordiis, vs. 



corpus introita tno. SOS. 

408 OMNla pos<rfma^ 4v.] His 6.vss. 412 Mu»aa mete'] Musicos cantns, 
ioWit ▼• problema de stridore scrne, sic ts. 604. Mele quippe vox est 
et de modalamine dolci organomm. Grata fUxrif quse cantnm mnaicnm 
Quorum ille male affidt aurea : boe significat. Hinc Melici Poeta, qno- 
vero jucnnde tangit eas. Ratio in rum carmina non ad lyram, aed ad 
promtu est, quia quae bene tangnnt alia organa musica canerentnr, inquit 
sensus, ea levigatis Constant atomis : Qnintil. xi. 12. Sic etiam Lucret. t. 
quae vero male et acerbe afficinnt SS6. * modo organici melieos pepe* 
corpus, ea aeerbis et asperìs Constant rere sonores.' 

atomis. Organicei] Qui digitis pnlsantes or- 

409 Perfeeta"] Constantia, praedita, gana suaves elicinnt sonoa. Sic Ub. 
compoaita. t. citat. 

410 Acerhum] Metaphora eat a 41S Expergefacta'} Organa enim, 
gusto ad auditum. Acerbità» coim nisl digitia quasi expergefiaat, mut». 



244 



T. LUGRBTII CARI 



In nareis hominum, qaom tetra cadavera torrente 415 

Et quom scena croco Cilici perfusa recens est, 
Araque Panchaeos exhaiat propter odores : 
Neve bonos rerum simili constare colores 
Semine constituas, oculos quei pascere possont, 

muti, quando illi fceda eadatera erenumt, et quando scena recenter anupersa eit 
croco Cilicio f et altaria fumant ob odore» Panchaos. NoU etiam statuere groioo 
illos coloree, qui possunt deUctare oculos^ componi parUnu romm prineipOs, me 



^«■^S^^^^t^^l^^l^^ 



NobiUbu$Te\\qm,—4ÌApenetraley, ed. Th. Ra. Miw. B. 2.putent Mas. B. 2.— 
415 terra corrent V. ed. tetra corrent Th. Ra.— 416 croco simiU Mus. B. 2.— 419 



NOT^ 

suDt, Dee ullam edunt sonorem, quasi 
sopore aliqao tenerentur. Metapbo- 
ra dncta ab hominibus ad organa, 
qaae vocem humanam imitantnr. 

Figuranf] Formant, conforroant, 
fingant, reddunt, faciunt, variant. 

414 Neu rimili penetrare, ifc,"] His 
4. vss. solvit VI. problema de odore 
tetro cadaveris cremati ; et de croco 
praesertim Cilicio, qui saavitatem odo- 
ris afBatydum spargitnr in scenis ; et 
de thore, quod in aris crematum odo- 
rifemm est. Scilicet quia ille fcedus 
odor constat atomis asperis : hic vero 
suavis coalescit ex levibns atomis. 

415 Torrenfi Snpp. homines. Tao- 
git morem receptum apud veteres de 
cremandis cadaveribiiSy qui jam inva- 
luit. De his Virg. ^n. ii. 203. et 
seqq. et alii. 

416 Et qwm acena croco^ ^c] Tangit 
et antiqunm morem apud veteres de 
spargendo croco per scenam, dum fa- 
bnl» erant recitandae, qui suaves 
odores afflarettpectatoribus. Sueton. 



qusB tandem inde scene nomea reti- 
nent. 

Croco Cilici] Crocus, et crocnm di- 
citnr: Cllix, et Cilicius, a, nm. Cro« 
cui antem Cilix maxime landatar, 
sicut oleum Venafrannm, ant vinnoi 
Falernum apud Romanos. Plin.xxviiy 
6. Crocus antem flos est odorifer, 
Oallice etifran. 

417 Panchaos] Arabicos, Pancbaia 
enim Ambite regio est, in qua arborea 
sponte thus emittunt. Virg. iEn. n. 
* Totaque thuriferis Panchaiapingsii 
arenis.' 

418 Neve bonos, ^c] His 8, vss, sol- 
vit VII. problema de eoloribns qui 
pascunt et jnvant oculos : et contra, 
qui pnngnnt aut Itsdunt eosdem. 
Ratio est in promtu juxta doctrl- 
nam Lucretii. Qui enim colores re- 
creant oculos, eos constare levibi» 
atomis necesse est: qui vero pun- 
gunt, aut laedunt oculos, ii Constant 
ex atomis asperis, aut sqoalidis. 

419 Semine] Primordio, principiis. 



in Neron. xxv. Horat. Epist. ad Aug. . atomis. 



' Recto necne crocnm floresque per- 
ambulet Atte Fabula si dubitem,' 
&c. 

Scena] Orseca vox <riciyi^, a voce 
ffKià, umbra, Priroum enim sub fron- 
dibus, seu sub arborum opacarum 
umbra fabulas recitabantur. Deinde 
in tabernaculis; postea in theatris; 



Oculos pascere] Metaphora a gnsta 
aut gula ad visum ducta. I. e. de- 
lectare, quasi satiare pictura. Sic i. 
S6. * Pascit amore avidos inhians fn 
te, Dea, visus.' Sic Virg. iEn. iv. 
' Animum pictura pascit inani.' Te- 
rent. jn Pborm. 'Restabat nihil alind, 
nisi pascere oculos.' 



DB RERUM NATURA LIB. II. 



245 



Et qaei conpungant acieoi> lacramareque cogunt, 420 

Aut feda specie tetrei^ tarpesque, videntur. 
Omnis enim, sensus quae malcet quomque videntam, 
Haud sine principiali aliquo laevore creata est : 
At contra, quaeqaomqae molesta atque aspera constata 
Non aliquo sine materìse sqaalore reperta est. 425 

Sont etiam^ quae jam nec laevia jure patantnr 

illof, 91» ofeméwti vMcm, et /aeiutU fiere: aut ac ilio», qui cermmtur fadi^ ff 
horridi turpi colore, Namque re» ea ommiif qua delectat et adjuvat eeneuif non 
e$t factu «tue aliqua levitate fnimordiali : cantra rero, ren ea omum, qum eet 
noxiOf et harrida, tum e$t irnveuta ehu aliquo harrore principii, Sunt etiam cor- 



^^^^^^^^^^^^ 



pouiad. In h. I. rasuram habet Mas. B. 2.— 420 compmifsyaiì Mns. B. 2. com- 
pioigwgid Ferr. V. ed. Tb. Ra. compugvuad Mus. B. 3.-421 tetriy twrpeeque 
deiant Mas. B. fedi turpetque Voss. marg. Voss. vet. qui oUdi turpe»' 
qu€ V. marg. 1. O. Cant. aoltdi t. Mut. B. S. soU t. Vind. celi t. Mas. B. 
2. Colt t. V. ed. Ferr. Tb. Ra. turpes olidique Mar — 422 Omnis e. epeeie» 
Oottorp. fr. Voss. marg. ani Vind. multat Mar. Oryph. Nard. Bas. P. la 
not. coacsM prò quomque Mas. B. 2. et edd. vulg. videntur Vind. V. ed. 
Ferr. Tb. Ra. Bodl. Oottorp. fr. Voss. vet. et L. B. Mus. B. l. 9. Cant. 
vidente» Voss. marg. videndoÓ,juvatque P. Mus. B. 2. et edd. vulg.— 423 Aut 
Ferr. V. ed. Tb. Ra. Oottorp. fr. O. Orypb. Nard. Bas. priudpali V. ed. Mas. 
E. 1. 2. CantTb. Ra. Par. Oryph. Bas. Ifviare Vind. V. ed. Bodl. Voss. vet. 
et L. B. O. Mas. B. 1. 9. Ferr. Th. Ra. Oryph. Bas. Nard. Uvwre Mot. 
B. 2.-424 Aut Vind. V. ed. Voss. vet. et L. B. Mus. B. 1. 2. 3. Ferr. Th. 
Ra. Oryph. Nard. Bas. Constant Cant.— 425 Post h. vs. inserunt At qua 
leniSjet est jueundo pradita sensu^ Hac aliquo sine seminio breviore creata est 
Oryph. Nard. Bas. P. ted in P. graviore prò ormare.— 426 qua rara V. 

NOTiE 



420 Acieml Sapp. oculoruro ; i. e. 
oenlosy vel pnplllam ipsam ocalo- 
mm. Ciaer. N. Deor. 2. ' Acies ip- 
sa^ qua cemimosy qaas pupilla voca- 
tnr.' Aciet trìa significai, i. acn- 
men gladii. ii. ezercitnm instmc- 
tum. III. puplUam oculi. 

421 Tetrti] Bene. Gifan. eoli, quasi 
ecerulel ant CKtil; qui dno colores 
fcedi Tidentnr. Male omnioo. 

423 Prtnei^ . . . ìamre] PrlncU 
piis levibns, ac levlgatis. Sic ▼. 
247. ' Principiale tempns, SecJ 

426 Materits «inalare] Materia sqoa- 
lida, fiedis principiis. Porro post 
hunc versnm seqanntor hi duo in 
▼nlgaribnt codicibos : At qua lenis et 
sstjuamdo pradita sensu^ Hac aUquo 
sirneHMÒmo gravisn ermta ut. Ve- 



rom merito respauntnr ab omnibus 
interpreti bus: neque enim addunt 
ad duornm seqaentiara, aut ad rei, 
intelligentiam. Secus enim duo se- 
quentes rejiciendi forent, quasi su- 
perflui. 

426 Sunt etiam,quajam neCy ifcJ] His 
5. vss. sol vi t vili, problema de fae- 
cala et inula ; qnae duo sunt condi- 
menta. Alterom, nempe fascula, erat 
condimentom acidam ex vini fasce 
factum, inquit Tumeb. in illud 
Horat. Salir, ii. 8. ^acria circom 
Rapnla, lactncap» radices : qualia lai- 
sum PerveUunt stomachum cicer, ha* 
lec, faecala Coa/ &c. Alterum vero, 
nempe inula, condiroentum erat dnlce, 
factum ex dulci amaritudine radicis 
inula ; qa» herba est folla fereni ver- 



246 



T. LUCRBTII CARI 



Essc^ ncque omnino flexis mucronibus unca ; 
Sed magis angellis pauUum prostantibus, ac quee 
Titillare magis sensus^ quam kedere, possint : 
Fascula jam quo de genere est, inulasque sapores. 430 

Denique, jam calidos igneis, gelidamque prainam, 

pora prima, qua nec levigata nuncj nee prorBut hamatay quasi habeant apkea 
aduncoSf merito eau credmUur: aed que potius habeant pmnoe emgìdM ywhrfaw 
liT<iminenlte$j et qua queant poltiu jueunde tangere eentuBy quam vexare. Ckìm» 
genms ett etiamfcBcula, et eandimenta ìmuUb. Parerne Utetm Mà€rqme^ frigoria 



^^^^^^i»***»^^*»»» 



ed. tenia Mos. B. 1.— 427 muttirmbu» V. ed. iMM^iie V. ed. Mot. B. 1. — 488 
angeOis: sic O. Mus. B. 1. 3. Cant. P. in not. Voss. marg. Gif. Par. Grypii. 
Delph. Nard. Cont Bas. V. marg. l. oMgéiu» Gottorp. fr. Voss. Tet. et L. B. 
angehu Vind. agellum Mus. B. 2. angululi» P. V. ed. Bodl. Tb. Ra. Aid. et 
edd. vulg. un gelus Ferr. ftrwtrantibua O. Mas. B. 1. oc qua desunt Vind* 
Voss. Tot. Mas. B. 1. a. 8. aque V. ed. Th. Ra. et qua vulg. — 429 posstiif ; de 
P. V.ed. Mas. B. I.2.S. Cant. Ferr. 'Ih. Ra. Aid. poMÌ< reliqni.— 430 FetvOa 
Mus. B. 1. quo jam Vosa. vet. vinique sapores P. Vlnd. V. ed. Bodl. Ferr* Hi. 
Ra. Aid. Gryph. Nard. Bas. invia Voss. L. B. vitia Gryph. marg. Bas. marg* 
P. in BOt. Cant. vinta Mus. B.ì,2,que deest Mos. B. 2. ut inulaque 0.r— 4SI 

NOTiE 

basci, qoem Gallico vocant BouiUon 
Htne^ nisi qnod oblongiora et angos- 
tlora snrgant: radice snbcandida. 
Colam* XII. 46. De qua et Horat. 
Satir. XI. 8. 'Eracas virides inulis 
ego primns amaris Monstravi inco- 
qnere/ Ste. Gallico de Faulnée, Alii 
autem non imUay sed viàa legnnt. 
Vicia Mitem genas est leguminis. 
Virg. Geor. i. < Aot tennes fottus 
vidasy trìstisqae lupini.' Gallicele 
fa vesce. Prìor lectio nagis proba- 
tor. Igttar ideo ftacalae ^sondinen- 
tum saporis est acidi : inolta vero 
condimentum quasi saporis amari, 
qnia non ex aspeiia ant levigatis 
omntno Constant atomis ; sed ex 
ntrisqae refractis aliquatenus, hoc 
est, ex atomis qnss habeant minns- 
cnkM anguloB et obtosos apices, qui 
sensnm, nerape gnstom, titillare, ac 
jacunde tantum tangere Taleant ; non 
aotem Isedere, pernimpere, ac male 
nfficere. 

427 Flexia nmcrontÒKf unca"] Hama* 
ta. 

428 AngéUiè] Alii angusti». Idem ; 
i. e. parvos angulos habentibus. 



429 TitUUre'] Ncque asperiore, 
quo jncundiore tactu aflicere sensiw ; 
Gallice ^haiouUter. Hie avtem per 
metaphoram osurpatar prO| le?iter 
afficere. 

430 Faeula'] Vs. 426. not. 
Inula] Vs. 426. not. 

43 1 Deniquty jam catidoe^ ^c] Hii 18^ 
vss. solyit IX. problema de calore et 
frigore, aeu, ut ipso loquitnr, de igne 
et gelida pruina, id est gelo: ^^em 
tactu seniinntur. Tactam autem om« 
nium sensunm certissimiim esse alt ; 
tripHcemqne disttnguit prò tripllei 
modo, quo corpus tangi potest. Tan* 
gitnr enim corpus per rem sensllem 
vel extrinsecRS ipsl advenientem :>el 
extra ipsnm egredìentem: Tel intra 
ipsun morentem. Triplici antera 
modo res eensilis, sive aceedens ad 
corpus, sive egrediens e oorpere, 
si ve movens intra corpus, pdest 
tangere; nimirum vel jncnnde, vel 
aspere, vel medio quodam Inter hftc 
temperamento; scilicet prò vel le* 
vibns, vel asperis, vel nediis Inter 
kas figurìs atomorami ex quibnucen- 
stat. 



DE RBRUM NATURA LIB. II. 247 

Dissimili dentata modo, conpungere sensus 
Coiporìs, indicio nobis est tactus uterqae. 

Tactos enim, tactos, prò Divom numina sancta ! 
Corporis est sensus, vel quom res extera sese 485 

Insinuati vel quom Isedit, qu8B in corpore nata est, 
Aut juyat egrediens genitaleis per Veneris res : 
Aut, ex obfensu quom turbant corpore in ipso 

et fjeloy indicai eiiam nohu igtus caHda$ et geìu /r^tdiim, quasi mrmota ensent 
deMihu»^ vexare dispari ratiom tetuw corjwrit Dostri. Tadua enim, tocfi», 
inquam, (per ^ Deos immortaU*,) eai propria» unam earporis; tive qiumdo re» 
exterma mgerii eeae intra corpus ; rive quando res, qute ingenita àt eorpori, 
vexai illad ; iitmtniiii vel cum exiUeng e corpore per res genitaUs Veneris de- 
Iettai illad ; pel enm primordia ex aecurau eammota iwier se in qiao osrpem 



***^*****^** 



prmvinam Ferr.— 432 tenUU P. ViDd. V. ed. Mns. B. 2. 8. Bodl. Oryph. 
NanL Bas. ex cod. Poniponii Lsti P. restitait dentata, et V. marg. legit oil- 
msrsa. — 433 ac tactus Mus. B. 2. sensus Oassend. — 434 eorpora sancta Lond. 
ed. lumina s. Barb. — 435 Corpore V. ed. Th. Ra. — 437 Aut vivai Mus. B. 
I. egradiens Mns. B. 2. 3. gradiens Vind. V. ed. Bodl. Mus. B. 1. Ferr. Th. 
Ka. tngrediens Aid. P. sed egrediens P. in not. vox deest Voss. L. B. 
—438 offensa P. V. ed. Bodl. O. Mus. B. I. 2. 3. Gif. marg. Grypb. 

SOTJE 

432 Dentaia'] Hainats,borrida, acn* per vias generatioDis. 

leata: quasi dentes liabentia. 438 Aut ex oi/ensa] En tertia divi- 

433 Taeius mterque] Nimirum ip- sionis pars, vs. 431. not. Res enim 
sins ignis et gelidss proinas, sen interna pò test tangere corpns non 
geln. tantnm egrediendo extra illud, sed 

434 Tactus enim . . . corporis est sen- etiam manens intra ipsum, et mo- 
s«f] Sic I. 306. * Tangere enim et ^ens illud. Sic atomi ex offensu, 
tangi, nisi corpus, nulla potest res.' hoc est, ex occursu et mutua pUga, 

Pro Divom nunéna'] Exclamatio, s^e percutientes intra corporis par- 
qua uti solemns in rebus, qaibns difii- tes, distorquent eam corporis par- 
ai bominum fidai ad Deos confagtmas. tem, in qua sic se offendant, pari- 
Sic TS. 1001. < Divom' autem prò Di- untque dolorem minorem, aut ma- 
voruro dixit. jorem, prò minori aut majori sao of- 

435 Res extera] Quale est frigns fenso, quo minus aut magis resìlien- 
aut calor, quas sese insimiaat in cor- tes quasi corpus turbant, confnndunt, 
porìs membra. £n prima pars di- aut eliam distorquent. Dolor enim 
visionis rerum tactilinm, va. 431. not. gignitur ex partiam concussione, aut 

436 Qua in corpore nata est] Res in- divisione. Sic v. g. cum quis marni 
tema, qu« egradiens e corpore vel «ibi partem corporis ferit, movet, tur- 
Isedit corpus, vel juvat et oblecUt bat, confondit, concntit, ac quasi 
illud. Ed «ecunda para divisionis dUtorquet atomos, qusB eam corporis 
rerum laetilium, ts. 431 . not. partem eomponunt. Hinc dolor acn- 

437 GeniiakU] Quae ad generatio- titur. Sic infra vs. 060. et teqq. 
nera faciwit, 1. 11. et alibi passim. Obfensu] Dicitur offensus, ns : aie 

Per Veneris res] Sic vs. 173. i. e. vs. 223. 



248 



T, LUCRCTII CARI 



Semina, confandant inter se concita sensam : 
Ut, si forte manu quam vis jam corporìs ipse 
Tate tibi partem ferias, atque experiare. 
Qaapropter longe fonnas distare necesse est 
Principiis, varios qaae possint edere sensas. 

Deniqae, qu» nobis durata ac spissa videnturi 
Haec magis hamatis inter sese esse necesse est. 
Et quasi ramosis alte conpacta teneri. 
In quo jam genere in primis adamantina saxa 
Prima acie Constant, ictus contemnere sueta ; 



440 



443 



nostro periwbanif et coi^tmdufU aemum; rebUt, H fonan tuiemei tibi ipd 
percutia» manu àUquam partem eorporia^ bene tane experiri posses. Qmlare 
oportet ut figurte in primordiis prociU mvUum inter se differantf qaippe qua 
queant reddere tam dieenos Mensus, Tandem reS| qua appareni nobie toU» 
daUtj et eondenta, neeesie ett ut eae conflata ex primordiis magis adtmciM imter 
se, et veUui habentUnu ramoe alte ccnstent, Cì0uì generis nune praeipue Uqnde» 
adamantini sunt tanquam in printo agnine , qui solent respuerepUtgas: snnt etiam 



^^^4 



Nard. Bas. Ferr. Th. Ra. Aid. eorpora Delph. — 439 coirfunduntque vnlg. edd. 
eompunguntque Creech. sensu Oottorp. fr. — 440 Uc V. ed. quamos canore V. ed* 
Th. Ra. — 441 <gque experiare vulg. edd. — 44S adere V. ed. Th. Ka. laderé 
P. Aid. Gryph. niarg. Bas. marg.— 446 esse deest V. ed. Th. Ra.— 446 
quasi ramis V. ed. Th. Ra. quasi ramos Vind. Bodl. Mns. B. 1. 2. 9. Ferr. 
quasi per ramos P. O. Cant Gif. marg. Gryph. Bas. V. marg. 1. quia sùU 
ramis P. in. not. Gryph. marg. quia suni kamis Bas. marg.— 447 nam genere 

SOTM 



Turbanf] Tarbas excitant, concu- 
tiant. Sic vs. 125. 

439 Semina} Atomi : prima eor- 
pora. 

442 Quapropter longe, t^c.'] Post- 
qnam magis precipua sensuum ob- 
jecta in testimonium dedit, eoneln- 
<lit rite necesse esse varias atomoram 
esistere figuras, qne tam varios sen- 
sus edant. 

444 Deniquey qua noòts, ^r^.] Non 
eontentns Poeta de diversis sensnnm 
objectis, qne in rei argaroentnm at- 
tulit, jam eonatnr etiam ex aliis re- 
bus eoncretis diversas easdem figuras 
atomis asserere. His itaqne 18. vss. 
prioribns addoeit res dnras et molles 
aut fluidas in rei testimonium, qoa- 
rum illas, qualis est adamas, saxa, et 



ferrum, ex atomis hamatis, et qnaai 
ramosis, has vero, ex levibns ac ro- 
tundis, eoalescere eonfingit. Quod 
est X. problema, quod solvit. 

446 Ramosis] Supp. priocipiis. Qus 
quidem qaasi per ramos fusa et dncta 
constent, ut magis cohaerescant. AUi 
per ramos ; idem sensns. 

447 Adamantina saxa] Adamaa la» 
pis est pretiosus, et quidem durisai* 
mus, quem nulla vis domare poteste 
aut frangere; naroqne, ut ait Plin. 
XXXVII. 4. ' Incndibus deprehendi- 
tur ita respuens ietum, ut fermm 
utrimque dissultet.' Quanquamcom- 
pertum est hireorum sanguine resolvi 
posse. 

448 Pn'nia acie] Primo ordine* ▼• 
420. 



DE Kcsm ?sjkTrftA ur. ii. 



S49 



Et Talidei sflioes» ar dai n«boff« ftfrì« 

.£nu|iie, qoat duutns resliBtù Tocìftrmiif vr. 450 

Illa quidem debeat ex bnibas atqae Tomodis 

Esse niagis, ludo qwe cotpoig liqvida Constant : 

Namqiie papaToìs haastas Hna est factlis qaod aqaanim: 

Nec letineatar eana iatcr se gtomeianiiBa qaarqae. 

Et {HtKnnsas hcai prodÌTìe Tohibilìs exstaL 

Omnia postremo, qoat puncto tempore cemis 





S.S.Fcrr. 



P.u 

VUMl 



.V. 



li M. B. 1.— 449 émm V. ed. Mm. B. t. S. 
Ferr. V. ed. Th. Ra. tmee ftfwttmr Ferr. V. ed. 
IBm offlB Vìad. Mas. B. S. Cast. Bip. Hmr. Inute O. 
I.— ^1 jtmném V. ed. Th. Ra. fVM etrpmm V. aimrf. 1. 
■■- B. H S. Porro, qu seqoìmr ts. comnoni fere edito» 
ypro adolterìao hobeiar, mtqoe mb k loci teateatim alìeaist« 
Mm. et pr. edd. at vìdetar, eompareat, de coatexta aolai 
ranaa ordiaa exceptaaiyBe hiac oaiaìaai teauea- 
taifcoratar. ITdk^.— 4S4 fertmbm P. Gottorp« fr. V. ed« Rodi, 
et Lu B. O. Mas. B. 1. Coat. Gnrph. marg. Bms. mrg. pcrcatiat 
pnemhm Mas. B. 1. S. n ^rodÌM Valg. edd. ted ta aoa acaoaeaat 
ed. Ferr. Th. Rm. Gottorp. ir. Mes. B. 1. S. CanL Hìc desiait cod. 

NOTJS 



449 Rtbtrm ftrri] Darìtìes ferri: 
aìci. 880. * robore saxL' Metaphorm 
est. Robor eaiai proprie dicitar de 
darò qaercas corpore. 

460 CìmMin$ mimdM'] Resistentia 
sab poadeie jianirnm : i. e. Car- 
dioes portaraa, qat ex »re coastaat. 
Vel : * rettantia cteattris era,' i. e. obi- 
cet et pesMdiy qai jaaais affisi re* 
ttant et bsreat. Qaasi claastra tiat 
jaBB« ciana». Sic i. 416. * claoatra 
vita! :' I. e. limen et jaaua letbi, nt 
alt ui. t97. Sic etiam i. 79. * clan- 
atra Datar» refrin^re ;' id ent, 
•ecreta 'Natons revelare, ant peae- 
trare. Hioc ali! legant doMdrit ex» 
imttUi. 

453 GlomerwmM} Corpora globo- 
sa: atomi rotundn, et folabiies^ ex 
quibos coDstant resBiildae. 



454 Procanat] Cnrsas ponoteios 
continaatas. Hoc est, Tolabiles sant 
res flnid«y et labiles in prodife; 
qaia coastant ex atonia, qn» labon- 
tar tastar glomeraminom ; nec inter 
se retineri possunt. 

455 Oaiata p ss tr e i t, 4^.] His 8. tss. 
solrit XI. problema de fmnoynebalis, 
et igne, et aliis rebns ejosdem ge- 
neris, qns aliqnatenns flnìd» sunt. 
Docet antem has res constare ex 
atomis non exqnisite levibns ac ro- 
tnndis : neqne tamen constare etiam 
ex atomis inter se perplexis, quali- 
bus sentes et spinn Constant : licet 
ocnlos interdum pnngant, nempe fa- 
mns : et saxa penetrent, et in cai- 
cem redncant, nempe igols : sed ciim 
iluidis, et rotandis atomis mlsceri 
etiam atomos minas acutas, et as« 



350 



T. LUGRBTII CARI 



Diffagere, ut fumum, nebulas, flammasqne. Decesse est. 

Si minus omnia sunt e laevibus atqae rotundis, 

At non esse tamen perplexis indupedita ; 

Pungere utei possint corpus, peoetrareque saxa, 

Nec tamen haerere inter se ; quod qaisqae videmus 460 

Sentibus esse datum : facile ut cognoscere possis. 

Non e perplexis, sed acutis, esse elementis. 

Sed, quod amara vides eadem, quae fluvida constante 
Sudor utei maris est, minume mirabile quoiquam. 

initmu itmpmiif v. g. fimmm^ vaporeiy etJUmwuu^ emmetamty H Muiet emmkmi 
ex atomis sttinw levigtiiU et ientibui: sed wom necesse est nt competi^ tini ex 
.atomit impHeitii et hamatts, ut queant ktdere seosm emma, et permeare f^i- 
éee: nm opoitet tamem vt tutor $e eo h mre ee t m t ; fwed qmdem nos eiaguU ernii- 
muM ccmeeesum esee tpinU. Ita ut bine queas/aeUe noeeere non anutare ex pri»' 
eipUs implicitis inter se, sed ex aeuleatU, At quod cerni» eaedem res, qua /t'oat- 
dà mmtf esse simal amearasy ueluti eet aquu tuarimu ; idmm debet Tideii ùdtmra^ 



^•»^^^^^^^^^^ 



Oottorp.~456 Effugere P. Aid. Agkgere V. ed. Bodl. Mas. B, Feir.Tb. Sa. 
-^57 onu^bus Mus. B. 3. Lanib. Bip. ìeniim O. Mas. B. 2. eleeiJbm Ferr. V. 
ed. Th. Ra.--468 edpkxis Yoss. vet.~459 Pmugere Ferr. V. ed. Tli. Ra. F^nm- 
gere Mas. B. 1. pouuid V. ed. Ferr. Tb. Ra. peuetruk Mi». B. 2. ^m deest 
O. — 460 ^Mod eumque Orypb. marg. Bas. marg. P. V. marg. U Voss. maig. 
Bodl. Yoss. vel. et L. B.— 461 SeumbuM Ferr. V. ed. Th. Ra. Aid. Voai. vet. 
et L. B. etedeAim Vose. vet. et L. B. sì datum Vind. Mas. B. 1. S. HéeiuM 
MoB. B. 2. 0.— 464 Ué&r Creech. oMenii ui eH Fab. «a<rw «i <se Oiypb. 

NOTiE 



peras, quam quae spinis miscentar. 

PwÈCts tempere [temperi*^ Tempori', 
proy temports. I. e. brevisaiino tem* 
pere. 

466 Neòaks] Vapores, caligines, 
qnibus oculi la:dontnr. 

468 IndupedUa [auhpedUu'] Vel 
imàupediia: i. e. impedita, ts. 101. 

469 Ptmgere cf/rpu»'] Pataofficere 
oculis, mordere ocalos. Quod facit 
fumns, et nebida. 

Penetrare aaxa] Qaod facit igaia, 
qui lapides in caicem et cineres re- 
digit. 

460 Nee tamen ìuerere inter §e, éfc."] 
I. e. nec tamen inter se perplexa re- 
tineri, qooroodo spinamm atomi acn* 
tn inter ne retinentor. I. e. nibil 
impedit, inqoit, nt res fluid» nisce- 
antur atomis acntis, qaalibus Con- 
stant etiam spinn. 



462 Elementis] Principiis, atomis : 
▼ss. 89S. 411. 

46S Sed^ quod mnaru vides^ dfeJ] His 
7. f ss. soWit XII. problema de rebss 
fluidis simnl et amaris: decetqve 
res eas, qaalis est aqna mariam» con- 
stare ex atomis levibvs simili et ro- 
tnodis; sed sqnalidis, aen antem 
hamatis. Scilket sic seae explicat 
Poeta, ne pvgvantia loqvator. Nam- 
qite sopra ts. 404. decnit amara et 
asperm constare ex atomis bamatis, 
et inter se perplexis. Item vs. 461. 
decnit fluida constare ex etemis le- 
yibos. Qnod qnidem repngnal. Igi- 
tnr hic jam docet anrara fluide con« 
stare ex atomis leTibns, et glebosis 
simnl ac sqoalidis ; i. e. tristibus, 
plenis doloris, injncnndis. 

464 Sudar morti] Aqua marimi, 
quam Empedocles docnit esse sodo- 



DB RERUM NATURA LIB. II. 



251 



Nam, quod flavidum est, e laevibas atqae rotandis 465 
Est ; et laevibus atqae rotundis mixta doloris 
C!orpora: nec tamen haec retineii hamata necessmn : 
Scilicet ; esse globosa tamen, quom squalida constent, 
ProYolTÌ simili, nt possint coDl»dere sensos. 
Et, qaod mixta putes magis aspera laevibus esse 470 

Prìncipiis, onde est Neptimi corpus acerbum ; 
Est ratio secemmidi, seorsnmque yìdendi. 



òt/tf ORfiM». iVÌMiftie ret «a, qìut liquida eii, amatat ex mtomis lengaiis ti 
Uretibm$: md atomi dolom bdennisUB nmt atomis lemgaiia et UretUme i tuqme 
Umem neune eeiut ìug atomi perpUxa ioter se cotugreant, Nùmrum Decesse 
est Ittas €tte rofvados, eHamd rint karrìdtty al «aa queaitt proJUere et pai^rere 
saiias. Aique al aMvit credas atomos kamaiMB intermixtaB esse oloiaw ìevigitiiMf 
ex fidimt tuueihw eoffu» amerwn Nephmi, ratio eei dMqpMLdìMiagnemtìf et eigiUaHm 



^**0>^>^^>^^0<^>^>^^ 



attatme td Tulg. edd. wùrahile habenémm P. in not. Hav. Bip. mtmòtits Mus. 
E. % wànbiU ddfet Voss. vet. et L. B. debel minime mintbiie cuiquam V. marg. 
1 .-466 Non» ^as Mas. B. 2. JlwndMM Vind. Voss. vet. O. Mas. B. 9. Cant. V. 
marg. 1.— 466 et: sic dedi ex con). Wakef. e Voss. vet. et L. B. Bas. marg. 
M HiiT, Bip. Delph. rotuMéi Vind. cdmùcta P. Vind. V. ed. Tb. Ra. Aid. 
Mas. B. 1. S. S.Caot. dolori V. marg. 2. vlare P. Oryph. aian.Bas. marg. Aid. 
dohre V. ed. Th. Ra.— 407 nee tantum P. retùure P. V. ed. Mas. B. 1. 2. S. 
Cant. Ferr. Th. Ra. Aid. neceeeum sic P. Vind. V. ed. Mas. B. 2. Ferr. Th. 
Ra. Aid. Bas. tt<c«sie ett reliqaì.— 468 est V. ed. Th. Ra. eonetet Voss. vet. 
et L. B. Mas. B. 2.-469 Penatci Mas. B. 2. coOidere O. Mas. B. 1. Uedere 
Maa. B. 2. «f Imdere reliqai.-~470 At Voss. vet. ^atd V. ed. Th. Ra. ^ao 
Viad. Mot. B. 1. CMit et mlg. edd.— 472 £jse Vind. ee cernemdiV. ed. Cant. 

NOTJE 



rem tome, tette Arist Meteor. n. e. 
t. Vel * andov naris,' i. e. spuma ma- 
ria, i. e. <|«m «alta et amara est. 

465 Fhfakhaa] Dactyhm; Dei|«e 
enirn litera ai eliditar ante vocalem 
seqoeortem, aed breviator. fhnkbm 
aatem prò, flaldm». Sic vs. 468. et 
alibi passim. 

466 Dataria Carfaro] Atomi acerb», 
aapetm, aqnalid». lieet enim glo- 
boiSB aint, qaia tamen mfaias poUtm 
•mit ac levigata^, tristem infemat 



4at NesMMMi] Neeesie est. 8le^. na 
T24. 

468 ScUieeiì Scire licei. Sic Te- 
rentHeaat. Sic Plaat 'Videlicet' 
prò, ridere licet. 



SquaUda'] Horrìda, hamata, aspera. 

470 JSi, quod màxta putee, ^c] His 
7. rss. confirmat ex ìpsa sentaam 
fide ac eridenti experìmento aqoam 
marinara constare ex atomis leribas 
et asperis. Namqoe, li maris aqaa 
percolatar per terras, dalcescit ; qaia 
relinqait sapra terras Tirus amaram, 
qood ex asperis atomis constat ; so- 
lasqae retinet leres atomos, qam 
dolces sant. 

471 Unde] Ex qnibns. 
Neptuni corpat] Mare, aqaa mari- 

Neptanos enim, qaia Deas ma- 
ris, nsarpator a poetis prò ipso mari. 
Sic rs. 6M. 
Jcerfram] Salsam et amaram. 



252 



T. LUCRBTIJ CARI 



Humor dalcis> Dbei per terras crebrius idem 
Percolatnr^ nt in foveam fluat, ac mansuescat. 
Liquit enim sapra tetri primordia viri ; 
Aspera, quo magis in terris haerescere possint. 

Quod quoniam docui, pergam connectere rem^ qaae. 



475 



eernendi ; namqne aqua maris duleeseii, cum eadem/requenttMis pertrantit per terras^ 
ut defluatin/ossam aliqaam, et ibi dtdceaeui. Helinquii enim super terrai principia 
umara ffeneni inmavis : undejU ut poennt eofacUiue remanere in terra. Quod eum 
demmutroDerimy per$equar addere rem, qua inde conaentanea lit et reddat testimo- 



Tb. R«.--478 dukis: sic P. Bodl. Voss. L. B. Gif. marg. Grypb. dMket Larob. 
éukU vnlg. idem eratan est Mas. B. 2.-475 Nequit V. ed. Tb. Ra. Bas. 
marg. inquit Vind. Ferr. lAnquit Hav. Bip. Delpb. tetri supera P. separare 
V. ed. Bas. marg. supera tetri Vind. superate Mni. B. 1. S. 8. superante sah 
Cant. V. marg. 1. supierando atri vel tetri V. marg. 2. trimordia Ferr. mordU 
Vind. rerum prò viri Mns. B. S.— 476 ìwrrescere V. ed. Th. Ra. Orypb. marg. 
Bas. marg. Aid. P. possuM f nlg.— 477 qua Mas. B. 2.-478 Et Creech. ada 

NOT^ 



473 DuUis IduUit^ Antique; prò 
' dulcet/ ' dnlcescit.' Sic olim < fri- 
git,' prò « friget.' 

474 Mansuescaf] Dulcescat. Qoasi 
acerbitatem deponat aut saevitiara; 
metaphora dncta a feria, qnse man- 
suetae 6nnt. 

475 Supra [stiperà] Pro sopra, i. 
<592. i. e. in superiori terras parte. 

Tetri,„viri] Salsn amaritndinis. Sic 
aniaritndo salsa maris dicitnr qooqne 
virus I..720. 

477 Quod quoniam dooii, ^c] Hac- 
tenus de dissimilibus atomornm figu- 
risi quas prima pars fuit disputationis 
propositse supra vs. 838. not. Nunc 
alteram ejusdem disputationis par* 
tem aggreditur; dooetque finitas esse 
figurarum rationes, non autem infini- 
tas ; td est, differentias figurarum esse 
finitas, idque variis ex absurdis con* 
firmat, quse inde sequerentur. Quo* 
rum I. continetur bis 22. vss. Hoc 
autem repetit ex atomorum parvo 
corpore, seu parvitate, quse non pa- 
titur, ut infinita ratione figurarum 
atomi possint variari. Namqae cjus> 
modi varia figuratio, nt ito dicam, 
variari non potest nisi prò diverso 



aogmine; quse enim rea non habe« 
rent diversum augmen, hoc est, qn» 
non constarènt ex diversis partibi», 
sane variari non possent. Atqui si 
infinitae essent figurae divers» ato- 
mornm, sequeretur ut esaent aliqu» 
atomi, quse infinito constarènt aug« 
mine, hoc est, quse infinitis partibns, 
atque immensa magnitudine coales- 
cerent; quod est absurdum. Nam- 
qne sit V. g. atomus aliqua, qum tri- 
bus vel qnatuor, aut pluribos, sed 
finitis partibns constet; ejus figuim 
variari poterit tantum finita ratione ; 
quoquo modo partes illins disposne- 
ris, transposoeris susdeque, dextror- 
sum, sinistrorsum, et alia quavis ra- 
tione, Igitur si infinito modo variare 
volnerìs partes atomi cujnsvis, debe- 
ret ea atomus constare infinitis par- 
tibns; si vero constet infinitis parti- 
bus, erit ergo immani maximitate. 
Quod est absurdnm ; et quod fieri 
non posse probatum est, lib. i. nbi 
atomis dari certam frangendi finem, 
et minimum quid ostensum est. Hoc 
idem argumentum sic Epicurus pro- 
sequitur apud Laert. lib. x. * Corpora 
individua, et piena [atomi], ex qnibu 



DB RERUM NATURA LIB. II. 



253 



Ex hoc apta, fidem ducat : primordia rerum 

Finita variare figurarom ratìone. 

Qaod^ si non ita sit, mrsam jam semina quaedam 

Esse infinito debebant corporìs auctu. 

Nam, quod eadem una quoins vis in brevitate 



480 



I, principia rerum mutari secandum^nihini modumformarum. Quod nifi mc 
€Sfff, eontra jam primordia quadam debebunt constare ex infinito au^minemagnitu- 
diMi. Etemim forma prìncipioriim ito» pouunt pUtrimum mutari inter se in una 



P. in not ducU Vom. vet. et L. B. Hav. Bip.— 479 FinUas P. V. ed. Bodl. 
O. Th. Ra. Aid. Gif. marg. Gryph. Nard. Bas. et Mns. B. 2. in rasura. 
ffariata Voss. vet. rationes P. Vind. V. ed. Bodl. Mus. B. 2. Ferr. Th. Ra. 
Aid. Gif. marg. Gryph. Nard. Ba8.~480 rara prò jam Cant.— 481 debebant V. 
ed. Th. Ra. debeuni Mun. B. 2. eorporum Ferr. V. ed. Th. Ra. Mns. B. 2.— 
482 Nam quod aie P. Aid. Namque et in Mui. B. 2. Namque in reliqui. 

NOTiE 



rea compositse concretsque gignun- 
tur, et in qaae ditaoWontnr, compre- 
bendi non postimt re et nsu; figura- 
rnm antem differentiis poi sant. Non 
eoim fieri potest nttot rerum nalnra- 
tirnn differenti» ex fignrls re compre- 
henaifl naacantnr. In nnaquaque an- 
tera figaratione siropliciter infinita 
sont corpora individua: differentiis 
▼ero non snnt infinita : sed, eo tantum 
qood re comprehendi non possunt, 
Rifinita.' Qnn argnmenti ratio cnm 
facile non sit cuivis obvia, placet 
eftm illustrare esemplo facili: sunt 
▼• S* vtginti qnatoor liter» tantum, 
non autem infinit». Hinc fit nt his 
non infinitae, sed finit» tantum syl- 
labae ac voces fieri possint. Namque 
ex dnabus literis, v. g. A et B, duae 
creantnr voce», AB et BA. Ex tri- 
boa literis, sex creabnntur Toces, 
▼el syllabae: ex qnatuor literis ai4. 
voces: ex qninqne literis, 120. vo« 
ces : ex sex, 720. ex septero, 6040 : 
ex otto, 40S20 : ex novem, S62680 : 
ex decero, 8628800. Et ita deinceps, 
donec nnmerns 24. literarum explea- 
tur, ut iterum fnsius dicetnr infra 
▼ S.687. not. At quantumvis tnultse 
fi ant voces seu syllabae, et mente qni« 



dem non comprehensibiles : re taraen 
nnnquam infinitae formabuntur. Com 
ex finito infinitum fieri nequeat. Ita, 
lìcet mnltimodae sint figurarum ra- 
tiones, non infinitae tamen esse que* 
ont; quia, ut recte docet Poeta, 
* formarum novitatem corporis ang- 
men Subseqnitur.' 

Pergam coHncctere] Jam Connec- 
tam. Sic vs. 237. et In. 179. 421. 
42S. et alibi. Porro hi 2. vss. repe- 
tuntur infra vs. 521. 

478 Apta] Apte connexa, apte 
pendens, consentanea. 

479 Variare] Absolute ; prò, varia- 
ri, mutari. 

480 Semina quadam"] Qnsedam pri« 
ma corpora ; quaedam atomi. 

481 Infinito corporis auctu] Infinita 
magnitudine : immenio corpore. 

482 Quoins tris [cujusctOus] Sic 
Lamb. sicut enim dicitur ' quid quid' 
prò ' quidqne:' ita * cujnscnjus/ prò 
' cujusque ' fieri ac dici posse censet. 
AHI legnnt a^usvis^ ita nt hic versus 
sit ex Enniana mensnra ; ncque lit- 
era m in voce * eadem* elidatur ante 
seqnentem vocalem vocis ' nna.' Utra- 
qne lectio probatur. 

Brevitate Corporis] Parvitate atomi. 



354 



T. LUCRBTII CARI 



Corporìs inter so maltam variare figarae 

Non possant : face enim minumis e partibus esse 

Corpora prima ; trìbus, vel panilo plurìbus, auge : 485 

Nempe, ubi eas parteis unius corporìs omneis, 

Summa atque ima, locans, transmutans dextera lasvis, 

Omnimodis expertus eris^ quam quisque det ordo 

Formarum speciem totius corporis ejus ; 

Qnod super est, sì forte voles variare figuras, 490 

Addendum parteis alias erìt : inde sequetur, 

Adsìmili ratione, alias ut postulet ordo. 

Si tu forte voles etiam variare figuras. 

Ergo formarum novitatem corporis augmen 

Subsequitur : qua re non est ut credere possis, 495 

et eùdem parvUate eujtuque vrineipii. Nanupu finge primordia rernm constare ex 
tribù» partibu» ▼. g. vel ampUficUf si vìb^ ex pialo piuriìnu : acitìeei poeiqMom jMfinit 
doumee ilUu partes rnùiu principii primi tureum et deortum^ inauponensve exterut 
partei in tiniatroMf obaerunseris per experientiam bis onanbui moditf quamnam 
gpeciem figurtrìtm toiiv» tUiug pnficipii tiuaque posHìtra reddai ; qmod reliqmtm 
etty H/orsan eupie» nnUare adbnc formaSf op&rtehit ciQkanf tdiat pirrtet: deinde 
pari nutdo con»equen$ mi, iti poninra pmtcat oUm partea, ri tu ftrmm eupie» adirne 
mutare/orma», Igitur augmentum atemi »equitwr nowan variaiUiaM figwrwrum ; 



^^ *^^ ^^^^^^ ^ 



media ima Mua. B. 2. brevi Mnt. B. S.— 48S M deest V. ed. Tb. Ra.— 484 Non 
postsum Mni. B. l. face enim : sic Cani. V. inarg. 1. /oc eatm Viod. Bodl. Voss. 
vet. et L. B. Hav. Bip. Delph. fateor P. Mns. B. 1. Orypb. marg. Bas. marg. 
Aid. fatemur V. ed. Hi. Ra. Mns. B. 3. fateamur Ferr. — 486 prw trUm» Ferr. 
V.ed. Th. Ra. partuìnuuH Mns. B.2. «i^Mus. B.2.— 487 (noMjmitat Ferr. 
V. ed. Tb. Ra. Cant. tran»mitta» Mas. B. 2. ìaviu» Vosa. vet. ted soperMr. 
Uevi». — 488 Omnimodi Voss. vet. et L. B. Omnimodo Ferr. V. ed. Th. Ra. 
Aid. Bodl. Omnimode Bas. — 489 Formai Voss. vet. et L. B. Mns. B. 1. Bip. 
Hav. corperi» augmen Oassend. — 400 vale» Ferr. Tb. Ra. V. ed. Vind. Voas. 
vet. et L. B. Bodl. veli» Oassend. Tres. vss. seqq. desnnt Vind. V. ed. Mns. 
B. 1 . 2. 8. Ferr. Tb. Ra. Aid.— 402 A timili Baa. P. At jimOt V. marg. l. O. 
Cant.— 494 femm Mas. B. 1. Hav. Bip. corpanm V. ed. Mas. B. 2. Ferr. Tb. 

NOT^ 



' 485 Tribm»f vel panUo plnribu»] Vel 
panlo pluribns tantum, non antem 
infinitis. Qnod quidam fieri nequit, 
cum atomi infinltas partes non ba- 
beant; alias enim infinita essent 
magnitndine. 

486 Unin» eorpori»'] Unina atomi. 

487 Summa atque ima, loean»'] Sar* 
snm, deorsnm, sasdeque disponena. 
Hae voces 'snmma,' et ' ima* snmon* 



tur quasi adverbialiter ; aie aUbi 
* crebra' prò * crebro;' * diveraa,' 
prò ' diverse :' * adveram,' pio * adU 
versns,' &c 

401 Addendum partei» «rie] Helle- 
nismns : i. e. addendas partaa eroot. 
Sic 1. 112. Ito. Sic. 

405 Non eri"] Snpp. canaa, ratio, !•- 
cus. I. e. non poteat fieri. 



DB RERUM NATURA LIB. II. 255 

Esse infioitis distantia semina formis ; 
Ne quaedam cogas inmani maxamitate 
Esse : sapra quod jam docui non esse probare. 

Jam tibi Barbarica^ vestes^ Meliboeaque fulgens 
Parpura, Thessalico concharam tincta colore ; 500 

Aurea, pavonum ridenti inbata lepore, 
Pepla, novo rerum superata colore, jacerent: 
Contemptus sudos smymaB, mellisqne sapores ; 

mupropiar mm ut ratio, itf quéOM credere primordia differre inftnUis flgwrii^ ne 
foóoM ipuedam conttare ex immensa magnitudine ; quod antea jam oetaidi non 
po8$€ demonstravL Et vero jam cettiwunta extranea, et purpura MeUbcea niteni^ 
qaippe qiiae tincta sit TheteaUco colare ottrearumf et aurata genera pavonum 
perpua rewidenti venuMtate colorum, de$pieerentur quasi vieta novo colore rerum : 
et odor mifrrluB a^etu» forct : et eaporea meUie despicerentury et canini cycnorum. 



Ra^— 497 Nam Miir.B.S.— 498 eeu probare: sic P. in oot. poue vnlg. mrobare 
sic Ferr. V. ed. Th. Ra. Bodl. Voss. vet. et L. B. probari valg. edd. — 600 
Thaìaeneo P. in not. tecta Ferr. Y. ed. Th. Ra. Aid. Oryph. marg. P. Bodl. 
Voss. vet. et L. B. colore, et Aurea vnlg. edd. — 501 H. vs. deest Voss. L. B. 
rident Ferr. V. ed. Th. Ra. Aid. Oryph. Nard. P. Bodl. Voss. vet.^502 Sed 
nova P. V. ed. Bodl. Mns. B. 1.2. S. Ferr. Th. Ra. Aid. Sedala qua Oryph. 
Nard. Bas. P. in not. Soda novo Hav. Bip. Delph. nova Voss. L. B. n 
rentm Ferr, \. ed, Th. Ra. P. Bodl. — 503 euodor V.ed. udor Voss. vet. et 
L*. B. odor P. Vind. Bodl. Cant. Ferr. Th. Ra. Aid. Bip. Hav. Delph. tmyma 
P. Vind. V. ed. Bodl. Mns. B. S. Vots. vet. et L. B. Th. Ra. Aid. eminue 

VOTJE 

496 Semma firmW] Atomi fignris. olim optiraa, alla esset melior et fai- 

497 lìiiiNiiit maxamitate'] I. e. Infi- gentior : sic colore pavonum ridenti 
nita et immensa magnitudine. Rara clarior alins esset : sic royrrha odori- 
vox, et vis alteri «sitata. Sic Pian- fera alia esset magis odorifera : sic 
tns dixit, ^optimitas/ * opnlentitas.' melle dnlci mei dulcius esset: sic 

498 Sopra docui] Lib. i. ubi mini- ApolUnis Carmine jucnndo Carmen 
mas atomos esse docuit, nec sub ocn* jncnndius esset. 

los cadere, propter eamm brevità- BarbarioB] Babylonicae, aut Phry- 

tero. gisB. Babylonii et Phryges olim Ro- 

499 Jam tUn Barbarica, ìfc] Hls mania dicti snnt Barbari, sic it. 1023. 
8. vss. absurdnm ir. continetur, quod Deinde hi popnli lanas purpureo 
tequeretur, si fieri posset, ut atomi tingebant colore. 

erescerent in immanem magnitudi- MeUb(Ba„.Purpura] Sic dieta a no- 

nem. Naroque res omnes, quse jam mine urbis, in qua tingebatur cruore 

apud nos plurimi sstimantnr, conti- concharum. Est autem et Melibcea 

nttovilescerentetde8picerentur,quia urbs Thessalis. Hinc addidit vs. 

alise migores et pretiosiores esse pos- seq. * Thessalico colore.' 

sent. Sic vestibus Barbaricis, hoc 602 Pepla [Secìa] Oenera, gens, vs. 

est, Babylonicis et Phryglla, olim 77. 173. et llb. t. passim. 

apud Romanos pretiosis, alise pretto- 503 Sm^rme Imyrrka] Alii smynur. 

siores essent : sic purpura Meliboea Idem. Smyma enim Grscis est aro- 



25(> T. LUCRBTll CARI 

Et cycDea mele, Phoebeaqne» daedala chordìs. 

Carmina, consimili ratione obpressa silerent : ò05 

Namque aliis aliud prsestantius exoreretur. 

Cedere item retro possent in deteriores 
Omnia sic parteis, at diximus in meliores : 
Mamque aliis aliud retro quoque tetrius esset 
Naribus, auribus, atque oculis, orisque sapori. 510 

Qase quoniam non sant, qaìn rebus reddita certa 
Finis utrimqne tenct summam ; fateare necesse est, 

et vernu ApoUinii, ani varietaie grata ehordarum caotantur, pari modo dnj^a 
eontìceocereni ; etentm aliud exceUeniiuo alito natcerehtr, Smitìiar Ha res ornneo 
poooent ritroverà in partesp^joreo, oicui diximus venire t» pneotantioret, Etenim 
alia res longe oitù etiam foret faédior nortòid , «nirtòtu, et ocuUo, et gmotui lingmte* 
Qua omnia eum non reperta oint in reìms^ et cnm temùntu limitatus coerceat 
caoctam rerum naturam ex utraque parte ; oportet nt eonfiteario oemina rerum 



^^^^^^^^^^^^ 



Cant. myrriUr Mas. B. 1.2. et edd. volg. — 604 cffngea Mas. B.2. eyreneam 
Cant. etaphcebaa Mas. B. 1. Cant. idem Phahea Mas. B.2.^ — 606 exorìretur 
Vind. V. ed. Bodl. Mas. B. 2.3. Kerr. 111. Ra. exorerentur Mas. B. 1. vss. 607. 
608. transpositi legnntur Mas. B. 1. vss. 606. 607. 608. desnnt Voss. vett. et 
L. B.— 509 retroque ut acriut V. ed. Bodl. Mas. B. 2. 3. O. Ferr. Th. Ra. 
retrotjue ut tetriut Mas. B. 1. — 611 eertafueOif, Par. certa et Bip.Hav. Delpb. 

NOTiE 

matis genns, qaam alio nomine vo» ranqne pessima .fieri possent dete- 

cant royrrham, quae ex arbascala riores. Qno enim plas tetri fceforis 

odorifera in Arabia nascitor. v. g. inesset in re, eo deterior esset 

604 Cycnea méW] Olornm cantns. naribas : quo plns sqaalidi coloris ha* 
Cycni enim seu olores moritari di- beret, eo mogis laederet ocalos: qno 
cantar suaviter canere. Martial. xiii. plos insipidi saporis haberet,eo magia 
77. ' Dulcia defeeta modnlatur car- insaavisgastuiesset: etitadeceteris* 
mina lingua Cantator cycnus funeris Atque ita sensibus objecta nulla din* 
ipse sul.' Est autem ' mele' vox torna adessent : sed suavitalero esci- 
Oraeca, vs. 412. peret fastidium, ant molestia : et con- 

PhoBbea\ Quae sant Apollìnis. tra, ob varias atomoram figoras ail- 

Dadala\ Varia, diversa, i. 7. venientes. Quo quid absurdius ^ 

Chordio] Sapp. lyrae aut cithare, 611 Qua quoniam^ ^.] His 5. vss. 

qua canentem poetae faciunt Apolli- concludit itaque iìgaras atoroprura 

nem. . non esse infinita ratione diversas* 

605 SiUreni'] Non canerentur, sed cum nec rerum concretarnm, qute ex 
despicerentur. atomis fiunt, nec atomi cujusque roa> 

606 Exe/reretur] Tertiae conjnga- teries, aut moles potius Jion sit in- 
tìonis. Sic 1. 181. finita,ac immensa; sed finita, et certa 

607 Cedere Uem^ ^c] His 4. vss. magnitudine praedita constet. 
continetnr iii. absnrdum, quod inde Reddita'\ Concessa et data a natura, 
sequeretur si atomi immani consta- 612 Vtrimque] I. e. ab utroqneex-. 
rcnt magnitudine ; namque res qua- tremo; nimirum a rebus njelioribus, 



DB RBRUM NATURA LIB. lì. 



257 



Materiam qnoqoe fiDÌtìs differre figuris. 

Deniqae, ab i^ibus ad gelidas hiemisqae pruinas 
Finitum est, retroque pari ratione remensam est. 5l5 

Omnis enim, calor ac frigus : medieiqae tepores 
Inter atrasque jacent, explentes ordine summam. 
Ergo finita distant ratione creata : 
Ancipiti quoniam mucroni utrimque notantur ; 
Hinc flammis, illinc rigidis insessa prainis. 520 



dUiare etiam/armiiJimiHs. Poteremo termiiHis eU reddiiMM 9b igmilmà ad geto 
kjfemù: et conlra «tmtit modo Uerum men$wraiuM eif terminiis. Namqme ealor 
eque friguM termùuU ; et caloreM remtjrmre* eunt intermedii inter utrumtjMfy 
imìplentet ex ordirne totnm numerum, Iptur rea iUae genitm differunt modo finito, 
$mm ab utmque parte termiMeniur quasi duplià gladio : oboewa nimiram ealorUmo 



^^^^^^^0^^ ^ ^^ 



612 vtrumque Mas. B. 2.— 513 MateriemP, Bas. Ferr. V. ed. Th. Ra. Aid. 
ò^Uii Voss. vet. et L. B. Ferr. V.ed. Th. Ra.— 515 est in fine deest Bas. 
BodL Mns. B. 1.— 516 Finis enim Oryph. Nard. Bas. Finii enim Hav. Bip. 
Delpb. frigiduM Bas. marg. — 517 fdnm^ue viilg. mifima Voss. L. B.~519 An- 
tipi Vind. mmcroneV, Voss. L. B. Aid. Bip. Hav. Delpli. virumque Vind. Mus. 
B. i. 2. Tocantwr Itf us. B. 2.-520 ii^esM Vind. Bodl. Vosk. vet. et L. B. O. 
Mus. B. 1. 2. Qif. Par. Tnrneb. Adv. xxvii. 14. U^ensa V. ed. Ferr. Th. Ka. 

NOTiE 



ad res deteriores : vel contra. Neque 
enim infinite res esse possunt inter 
ntrnmque. Qn»libet qnippe res quasi 
vallatur certis finibns, nec in infini- 
Um magnitndinem tot parvhatrm 
abire potest: igitur ne in infinitum 
pconoveri prspstantiam, ant in infi- 
nitum retro cedere vilitatem rerum 
dixeris. 

^MaMiicmi] Universam rem ; qnam* 
libet rem : res canctas. 

512 MtAeriam] Atomos. 

514 DeniqìUi ab ignikms^ife.l His 7. 
vis. denique confirmat res quasiibet 
certis finiri qualitatibas, quas dici- 
mus, qus bine inde rebus ita sint ex- 
trem», ut extra illas nulle extent. 
Citat in exemplum igoem et pminam, 
qnibns fines praescribant calor et fri- 
gns. Preter enim ealorem et frigus 
qnid magis tnest altemtri ? Est enim 
ignis calidissimus: pruina vero frigi- 
dissima. 



515 ftnt/icm est'] Supp. negotium : 
i. e. finis est datns, vel finitum est 
spotium. 

Retroqaé] Et centra. 

Remennan es<] Supp. negotium^ vel 
spatium : i. e. non infinitum estspa- 
tium, cum retro mensnrari queat. 

517 Annmmi] Totum id, quod ca- 
lor et frigus complectuntnr, etadim- 
plent inter se ipsa. 

518 Creata] Res create : v. g. me- 
dii tepores, qui sunt, et diffemnt 
finita ratione. 

519 Ancipiti miicroiii] Metapbora 
est : i. e. duplici exireroo ; duplici 
termino, nempe hinc calore, illinc 
frigore v. g. medii tepores notantur. 

520 FUmmis] Calore. Res prò ef- 
fectu. 

Rigidis pruinis] Frigore. Res pari- 
ter prò effectu. 

Insessa] Obsessa, circumfusa, cir- 
cuncincta, intersepta. 



Dflph. et Var. CUu. 



Laeret, 



358 T. LUCRfiTII CARI 

Quod quoniam docui, pergam coonectere rem, quae. 
Ex hoc apta, fidem dacat: primordìa rerum, 
Inter se simili qase sunt perfecta figura. 
Infinita cluere : et enim, distantia quom sii ' 

Formarum finita, necesse est, quae simile^ sint, 525 

Esse infinitas ; aut summam materiai 
Finitam constare: id, quod non esse probavi. 

Quod quoniam doeai, nunc saaviloquis ego paucis 
Versibus obteadam, corpuscula materiai 
Ex infinito snmmam rerum usque tenere, 530 

uh VM pmiCf et dtm fiig^rihui ab aita, Quodeum ogtenderim^ pertequar addere 
rem, fìue inde eomméde seqoens reddit tettimoniumj ea principia remin, qu<t pne- 
dita iimt inter$e pari formai eue infinita; namqìUf quoniam diffèrentia figwrarum 
eitfimiay op&rtei ut fii^nr», qua pareM Constant, sint infinita ; ve/ ut ani versa 
maleriei rerum tit finita ; quod demonstravi non posse esse. Quod cum ostenderiM, 
jam agedum^ demonstrabo paucis carminibus suaviter dictis, corpora prima rerum 
occupare ab aterno tempore aniversam naturam rerum, producto io aeviim pro- 

Ald. P. Grvpb. marg. Bas. mare, inienta Cant. obsetea P. in no t.— 522 ducai : 
kìcP. Vind. Voss. vet. ducU reliqui.— 524 elueret Vind. Mus. B. 2. 3. Ferr. 
^Mere V. ed. Th. Ra. et deest V. ed. Hi. Ra. — 526 summa Caht. — 527 Finita 
Vind. Mus. B. 2. S. pirobam V. ed. Tb. Ra.— 528 Deest Grypli. marg. V. ed. Voss. 
▼et. et L. B. Ferr. 111. Ha. age Vind. et vulg. edd.— 529 wuAeria Mut. B. 1. — 

NOTiE 

521 Quod quoniam docui, tfc,] Jam 524 Cluere] Esse, vs. S51. 

tertiam dispntationis partem, qnam Dittantia] Dissimilitndo. 

vs. SSS. Dot. proposuerat, Poeta ag- 525 Qua simlee stai] Qnfls simili 

greditur, et absolvit bis 7. vss. Ni- 6gura praeditae sint. 

mirnm cnjnsqne similis figurte ato- 526 Summam numerimi Atomornm 

mos esse infinitas. Qaod qnidem rite nnmeriim. 

seqoi docet ex eo, qnod i. 951. et 527 Proòart] i. 951. etseqq. 

seqq. probaverit atoraos infinitas vo- 528 Quod quoniam, ^.] His 4. tss. 

litare per inane: et ex eo, quod jam jam aliam quaestionem proponit, 

supra demonstraverit finitas esse fi- utrum infinitas atomi siot per inane, 

guras atomornm. Namque nisi infi- ex qnibus quoque res procreentnr. 

nitae essent atomi snb qnaqne simili Asserì t autem infinitas esse ; probat* 

figura, sane finita esset summa ma- qne postea variis arguinentis «sqae 

teriap, hoc est, fini tua esset atomo- ad vs. 581. 

rum numeros ; cum finitas sint figu- Smniloquià] Sic i. 924. 

rae divers». Infinitas autem sunt 529 Corpuscula materiai] Atomoe. 

atomi, ergo snb quaque simili figura 590 Ex infimito usque^ Snpp. tem- 

debent infinita; constare atomi. pore : i. e. ab aeterno. Sic passim 

Quod quoniam, Ifc] Hi 2. vss. positi alibi, 

sunt vs. 477. Summam rerum tenere] Componere 

523 Perfecta] Praedita, constantia, res cunctas. 
vs. 409. 



DB RBRUM NATURA LIB. 11. 



250 



Undiqae protelo plagamm Gontinuato. 

Nam^ qaod rara vides magis esse animalià qaaedam, 
Fecundamque magjs naturam cernis in illis ; 
At regione^ locoque alio, terrisque remotìs. 
Multa licet genere esse in eo ; numemmque repleri : 535 
Sic, ati quadrupedum cum primis esse videmus 



Jli€tu idumm ex omnibwi partilnu* EUmm^ ^ictc eentU quadam mhmoMtia e$$é 
aliU rariora, et qnia cerois tu tu natwram non esse teqne fertUem ; nihiìominuM 
mnlta poMtunt esse guidem generis m alia regwne, et m aUi» terne tmctìbusy et m 
rrfMiit^iif ìonginqui» ; et sic «Monna eorom in^Uri, VOuti praeeriim cernàtmm 



^»#>»i»«»^»»<»^^^»» 



531 proeelo V. ed. Tb. Ra. prò telo Mas. B. 1. prò fello Mas. B. 2.-533 magis : 
sic Ferr. V. ed. Th. Ra. Aid. Grypli. Nard. Bas. P. Bodl. Voss. vet. et L. B. 
atnnij edd. yalg.— 5S4 Deest V. ed. Th. Ra.-— 535 genera Oryph. P. V. ed. 

NOT^ 



531 Proteìo] Impolsn, tenore. Sic 
IV. 190. 'Protelom' enim antiqui 
dixernnt prò jugi et assidno tenore 
quidpiam agendi. AUqaando adver- 
bialiter dicitar protelo, i.e. longe, 
procol,continno tenore. Loci!. Sat. 
6. PlinioB dixit IX. 15. * protela 
boom/ i. e. boum tractos. 

532 Nmn, quod rara videt, 9fe.] His 
37. vss. pneoccnpat et solvit objec- 
tioaeni,qnaB adverans infinitatem ato- 
monim fieri potnit. Namqae, dicet 
aliqois, si infinitas essent atomi, ex 
qulbos res singnln procreentnr et 
crescant, sane qnaedain anìmalia non 
debejpent aliis esse rariora, cnm infi« 
nilf» essent atomi ad qoodlibet aiii- 
raalium genas proereandam, Atqai 
cernimas raros esse elepbantos ; ra- 
riores etiam phosnices; et aliaejos- 
modi. Respondet Lncretina doplici 
nodo. I. Negatqnssdam aniroalia aliis 
esse rariora. Namqne si alicabi rari 
sant, T.g. elephanti, alibi abnodant. 
In Europa qnidem rari soni elephan» 
ti : at in Africa et in Asia, saltem 
io India, qnm Asim regio est, plorimi 
sant. Itaque numems semper es- 
pletar. u.Concedittaraita etiam •••• 



qasedam aniraalia, nt imam cnjnsqae 
sic speciei, qnalem phcenicera fin- 
gunt : tamen negat illnd unicum ani- 
mal etiam non potninse creari, Dee 
ali, nec crescefe, nisi sint infinltvs 
atomi, qoae ad ejus generationem,. 
aliiuentum, et augmentum concnrre* 
rint. Quod praedara illustrat com- 
paratione. Sicnt enim per naufra- 
gium cunctsB navis partes bue illuc 
disjectie vagantiir per aquas maris, 
ita singula corpora prima disjeet» 
per inane magnum vagarentur sem- 
per, nec nsquam congressa con? enl- 
rent ad rem qnamlibet procreandam, 
nisi infinita essent similis et ejusdem 
formse. Namque ^Unde, ubi, qoa 
vi, et quo pacto congressa coibunt,. 
Materite tanto in pelago, torbaqne 
aliena V Ezperientia autem docet rea 
etiam singulares, noicas, et rariore* 
procreari et crescere. Igitur smit 
infinitB similes atomi, ex qui bus rea* 
siagulv procreantur et crescunt. 

533 Magi»[mimt$] Alii msigis. Itm 
nt sensos sit, quod alia animalfm 
rariora sint, alia minos rara, qoia fct- 
cundlori Constant natura. 



4 



360 



T. LUCRBTII CARI 



In genere anguimanos elephantos ; India qaoram 

Milibus e mnltis vallo munitnr ebamo. 

Ut penitus nequeat penetrar! : tanta ferarum 

Vis est ; quaram nos perpauca exempla videmus. 540 

Sed tamen^ id quoque utei concedam, quam lubet esto 

Unica res qusedam nativo corpore sola» 

Quoi similis toto terrarum non sit in orbi ; 

Infinita tamen nisi erit vis materia!, 

Unde ea progigni possit concepta, creari 545 

Non poterìt : neqae> quod super est, procrescere, alique. 

Quippe et enim sumant oculei, finita per omne 

m genere animaiiam quadrupedum esee elephantos, qui habent mmau ftexUe» m 
modani terpenH»; quornm ex muUìé nùìlilm» India cirenmvaUatur munimento 
ebwneo, ita ut non poeeU omnino intrari in illam : adeo magna ett copia iatarnin 
beUuarum, quorum noe cemimM» hic pauciseima exempia, Atiamen ut hoc eiiam 
admittam ; eit v. g. ree aUqua, quam voluerie, unica et §ola constans corpore 
mortali^ cui par altera non rit in omni globo terrarum ; niai iamen copia materia 
prìni» fuerit infinita, ex aua scilicet queat concipi et generari, najifaaiii poterit 
proereari ; nefue, quod reliquum e$t, poterit crescere, et nuiriri, Namque ocuU v, g. 



■^^*^^^^^-*^^^ 



VoM. vet et L. B.— 637 anguimanus P. Vind. V. ed. O. Ferr. Aid. eìefantes 
Mu8. B. 1.— 6S8.ilfelt6«« V. ed. Th. Ra. MUUms Vom. vet. et L. B. MoUibus 
Bas. marg. est multis Mai. B. S. volli Voss. L. B.~641 ut Muh. B. 2. quam 
jubet Mas. B. 8. Voss. vet. et L. B. quamtibH V. ed. Th. Ra. Aid. Hip. Hav. 
— 54S orbi : sic Vo»s. vet. et L. B. orbe reliqui. in deest Voss. L. B. — 547 

NOT^ 



6S7 ^RgutiiuiiiAt eUphantosI An* 
gttimani dicantur elephanti propter 
inanuN,quas liabent, flexiles, labricas, 
et volubìles in modani serpenti». Sic 
V. ISOa. Scilicet, nt ait Cic ii.de N. 
Deor. ' mantis etiam data est ele- 
phantis/ qnaediciturproboscis. Gal- 
lice trompe. 

India"] AsisB regio notissima, eie* 
phantorum feracissima. Polyb. Hist. 
V. Virg. Oeor. ii. 57. Plin. viii. 10. 
Ncque enim in Europa nascnntur 
elephanti, sed in Africa et in Asi^ 
prsBsertim. Quint. Curt. lib. vili. Ma- 
nil. IV. 7S8. * Et doplici dausos ele- 
phantos carcere terne.' 

6S8 VaUo, maNtlMr ebumo] Ebur, 
dens eM elephantornm, quo, testibns 
Plin. et Polyb. citat. domicilia et 



stabula armentonim claudantnr apad 
Indos. 
639 Ferarum] Elephantornm. 

541 Sed tamen, tfc.] Hic incipit ii. 
rasponsio ad objectionero vs. 5S8. 
net. 

Quam luòei] Qnamlibet, quam pla- 
cet, quam volaeris. 

542 Natioo] Mortali, qnod genera- 
tur. 

544 Vis materiai] Copia atomomm, 
qu» ad eam nnam rem gignendam 
valeant. 

547 Quippe et enim] Namque. 

Sumant] I. e. detur quod ocnli vi- 
deant, &c» 

Per omne] Per immensum inane : vs. 
305. 



DE RBRUM NATURA LIB. II. 



261 



Corpora jactari onius genitalia rei ; 

Uìide, ubi, qua vi, et quo pacto, congressa coibant, 

Materìae tanto in pelago, tnrbaque aliena ? 690 

Non, nt opinor> habent rationem conciliandi : 

Sed» quasi, naufragiis magnis multisque coortis, 

Disjectare solet magnum mare transtra, caveraas» 

Antemnasi proram, malos, tonsasque, natanteis ; 

Per terranim omneis oras fluitantia aplustra 555 

Ut videantur, et indicium mortalibus edant. 



^ccifimit $emhui geidtabUia imtctf tantum rei volitmrejbùtu per umv e r$MM inane : 
peto jam ex qtto foc«y ^ao w loeo^ ^mm p^ietUim^ et ^aoaiMfo eon/Hcta cemeUiahtmimr 
m tefli tMumeum aqìiire Materùr, et m pertmrbaikme inkMU ad catoni ? Nm 
ambente ut paf*, eoataai eeShmdi limnl : §ed, newH aquair immaumm cmuaeictf in 
megm» et ptérihue we^frmgii» faetì» di^ieere wediim remifcam, gnbertmewla^ 
niewnmt , prirmt^ wtahey et rewute naiaiUe»j et apbutria natmUia md omma Utteem 
< f rm a i : al ccmanfar, et nt dent knmmlmt teetiMwniuM^ ut veHnt evitare wm'rfkt 



^<#^^^^^»^< 



fwÈtia per mhm Mnt. B. 9.— 650 Mitoria Mus. B. 1. JITaterte Mas. B. 9. 
U% «flUtf prò wmUu P. Ory ph. Nard. Bai. Aid. Mar. V. marg. 1.— 66S 

rtfwutm O. Mot. B. 1. e&oemiu Vom. vet. carema Vosa. L. B. e 
Vind. V. ed. Mot. B.1.8. Gnrpb. Nard. Bat. Ferr. Th. Ra. Aid. «arfna 
O. Mot. B. 1. etrimm Cant. guherma Hav. Bip. Delph.— 6M ÀMtemmu: sic 
Ferr. V. ed. Tb. Ra. ilaifana* Tnls. conaaa V. ed. 111. Ra. imaatBas^— M6 /a* 
oitaalia Mot. B. 9. putemtia Delpb. pimutru Vind. V. ed. Bodl. Vom. vet. O. 
Mna. B. S. Cant. Ferr. Th. Ra. Cont. traaatra V. marg.l.— 666 «doaf V. ed. 

NOTiE 



548 Vwbugemiutia rei] Qn« vale- 
ant ad onam rem gignendam : Tt. 61. 

550 MeierÙB laalo t» pelagei] In 
tam magno inani, in qno volitant ato- 
mi tanqnam in vasto mari. Metapbora 
est. 

TTurbaque aUenà] In pertnrbatione, 
in mota, in ssto, adeo inhabili ad 
coetnm et conciUom. Com enim 
inane, in qno volitant atoou, geron- 
torqoe res, adeo sit vastom, vix fieri 
poterit ut, nisi infinitss sint atomi, 
congredi, confligere, sese percotere 
possint ad beo nt coeant, et simnl 
cooveniant ad rerom concretiones. 

55S Traoifra] Remignm sedilia. 

CavemuB [jgubemà] Giibemacola: 
davns est, qoo navis regitor. Alii 
legnnt ciurhuu. Canna aatem pars 
est infima navii : vel ea, qnenalvom 



navis vorant. 

554 Antetmuui] Antenna llgnnm est 
transversum ad malom, coi veli alU« 
gantor. 

Prvraai] Prora pars est anterior 
Davis. 

Muloe] Melos, i, arbor est navis, 
qnse qoibnsdam qoasl nuUis, hoc est, 
globolis cingitor, q oorom volobilitate 
vela laxantor aot contrahontnr fa- 
cilios. 

Taasas] Ramos. 

555 Aptuetwa] Vel aplostria, na- 
vis snntoraamenta in sommitffte Bali 
appensa, qoae quia snnt amplini, 
quam usui »int necessaria, dieta sunt 
olim < amplustrla,' inqnit Festos: alii 
vero sic dieta volnnt ab a privativo, 
et verbo Gracco wkdm^ * navigo,' qonsi 
ad lAvigationem iaatiUa. 



202 



T. LUCRBTII CARI 



Infidi maris insidias, vireisque, dolnmque. 
Ut vitare velini, neve nllo tempore credant. 
Subdola quom ridet placidi pellacìa ponti : 
Sic tibi, si finita semel prìmordia quaedam 
Constitues, aevom debebant sparsa per omnem 
Disjectare aestus divorsei material : 
Nomquam in concilium at possint conpnlsa coire ; 
Nec remorari in concilio, nec crescere adancta : 
Quorum utrumque palam fieri manifesta docet res ; 
Et res progigni, et genitas procrescere posse. 
Esse igitur genere in quo vis prìmordia rerum 
Infinita palam est, unde omnia subx>editantur. 
Nec superare queunt motus itaque exitiales 



560 



565 



Morit, cui nunputm etÈfidendum, et impetuSy etfalkciam illius ; fieque msiìjidtmi 
io wUo tempore etiam cum faUocia deeijriena tranqìtiUi ttquoria tubridei : Ha »i 
umH apod te ttatìtee qutedam rerom prineijna ftnUa, varii fimetus WMierim deòt- 
huà éi^ieere et dispergere iUa per omnem tetemiiatem ; iU vi neqmemd ìtmqmm 
CÈgif €t etmatìari : neque etiam remanere in eeetu^ nec angeli^ nec grandeacera* 
Qmmm doaruin rerum utramque fieri ree clara ottendit aperU ; niminini cf m 
ge mrmr i f et generatas potoe creocere. Ergo mantfeetum est principia rerum ette 
Mi^biite cab quaxis specie figararom, ex quilms res omnes sahminiMremltxr, Noe 



^^*^^^^*^^^* 



Ferr. Th.Ra. edai Mns. B.2. edam Cant. — 659 ridtnt Mas. B.2. Aid. pailatt« 
Voss. vet paUUia Mus. B. 2. peUantia Ferr. — 5(»0 inanità Vind. Voss. vet. et 
li. B. Mas. B. 1. 2. S. Cant. — 561 omnem: sic Vind. Y. ed. Voss. L. B. Mas. 
B. 2«S. Th. Ra. Oif. Par. omne reliqnì. — 562 asta Voss. vet. diterse Mns. B. 2. 
diversa Voss. vet. O.— 563. 604 transponnntor in Voss. vet. et L. B. et in 
priore versa ut deest Mas. B. 2. — 667 ut quo Mus. B. 1.— 569 separare Ferr. 



NOT^ 



669 PHlaeia] A pellicendo : i. e. 
fallacia. Sic Virg. Oeor. iv. 44S. 

66i JBstus] Metapliora est : i. e. 
plai^flSy impalsiones, motns. 

566 Qwmun utrumque] Nimirum et 
progigni et procrescere res. 

•09 Nec superare queunt^ ^tf.] His 
19. Vii. coDtinetar ii. argamentani, 
quo confirmat, ex aeqno certamtoe 
j^rinciplomin vitae et morlis in rebas, 
infinitas esse atomos ejosdem ac sinii- 
liafigar». Se ilice t motns rerum gè- 
nitales non possunt conservare in 



«evum res genitas, adeo nt non in- 
terimantur : motus item exitiales et 
letiferi non possnnt interimere rea 
genitas, adeo ut fnnditus extioctae 
aliquando non renascantur: sed hi 
duo motns qaasi aequo Marte pognant. 
Quo fit ut rerum summamaneat «ter- 
na, cnm res singnlarés alin nasean* 
tur, alias pereant ; aliae oriantur, alias 
occidant. 

ilfo<«s exitìales] Pestiferi, letiferi ; 
qui rebns mortero infernnt ; qui res 
genitas interimunt. 



DB RBRUM NATURA LIB. 11. 



263 



Perpeiao^ neqae in scternum sepelire satuiem : 570 

Nec porro rerum genitales, aactificeique, 
Motus perpetuo possunt servare creata. 
Sic asquo geritur certamine principiorum. 
Ex intinito contractum tempore^ bellam. 
Nane heic^ nunc illic, superant vitalia rerum ; 575 

Et superantur item : miscetur funere vagor, 
Quem puerei toilunt, visentes luminis oras : 
Nec nox ulla diem, neque noctem aurora, sequuta est, 
Quae nou audierit, mixtos vagitibus, segros 
Ploratus, Mortis comites, et Funeris atri. 580 

lUud in hiis obsignatum quoque rebus habere 



eerie moiu» leikiferi postunt semper vincere rea genitaa, nec upeHre fritmn earnm 
in awme tevum: neque pariier inoli», qui genetwU et augent res, poettmi umper 
eonaervare res, ubi semel creata snnt. Adeo tequo praUo pugwu prtiiMnitoriMi 
paratur, et Jit ab omni ceto. Namqne rei, qua munt^ modo vtJiat«< kic, modo 
iUic: et pariter mnemUur: vagitus^ quem infantet edimf, cum vident regiomu 
teoeras Ucis^ miscetur luctu funebri. Neque nox uUa contecuta est diem, noqms 
mUa aurora noctem, qua non audiverit fietus, qui comUasdur mortem et triatsm 
pompam fuMehrem^ immistos tristibus ^ulatibus Dascentiam. Oportet etiam habere 



^^^■^^■^^^ * *^^ 



ulAtfue P. Aid. Bip. Hav. Delpli. — 572 possimi privare Mas. B. 2. — 576 SMpfrml 
urna P. Aid. Gryph. marg. Bas. marg. vigor Vind. V.ed. Mns. B. 2.8. Ferr. 
Th. Ra. maror Mus. B. I. mtgor O. — 577 Qua Mus. B. 1. tolUmt Cant. vésentis 
Mns. B. 1. vtscealfs Mas. B. 2. — 578 nos 'fh. Ra. iUa Mus. B. 1. aura prò 
aurora Voss. vet.— 579 Quare Y. ed. Th. Ra.— 580 acri O. acit Mas. B. 1. 8. 

NOT^ 



570 Saluiem^ Vitam : renim vitalia, 
ut ait vs. 575. 

671 GenitaUs Mtotus] Qui valent 
res procreare. 

Auctificeiquel Qui valent res geni- 
tas augere. 

575 Vitalia rerum] Res vitales : vel 
rernm vita. Sic Horat. Epist. ad 
Sc«v. * Vilia rernm/ i. e. res viles. 
Sic Lncretins passim ' clansa domo- 
rum,' i.e. domns clans» ; ' strafa via- 
rnm,' i. e. stratss vìk, òce. 

576 Vagor] Yagitns infantnm. Sic 
Enntos xvi. 

577 Visentes Uumnis oras] Nascen- 
tes : sic 1. 28. 

578 iiiirora] Pars prò toto. I. e. 



dies. Est antem aurora prima diei 
ac lucis pars. 

581 lUud in hOs rebus, ifc] Hacte- 
nus de atomoruro infinitate sub uno 
quoque simili genere figararum. Jam 
vero bis 149. vss. seqq. aureum tra- 
dit, et merito obsignandnm et me- 
morisB mandandum, nt ait, pnecep- 
tum ; nempe res omnes, qnas cerni- 
mus in hoc mundo, non nno ac sim- 
plici, sed multiplici ac diverso ato* 
mornm genere constare. Quod ele- 
ganti admodum probat indoctione, 
et confirmat, i. ex ipsa tellore, qaa 
Deorum, hominum, feranim, acfrn- 
gùm, qasB omnia tunt generis diver- 
si, varia seoiiaa in ae contioet; mido 



264 



T. LUCKETII CARf 



Convenite et memori mandatum mente tenere ; 
Nihil esse, in promptu qaorum natura videtur, 
Qaod genere ex uno consistat principiorum : 
Nec quidquam, quod non permixto semine constet. 
Ety qusequomque magis vis multas possidet in se, 
Atque potestates, ita plurima principiorum 
In sese genera, ac varias docet esse figuras. 



585 



Ì8ÌHd diligenter oòéerwitum m hii reÒM, et retimere illud repaUmm in amato 
memori : nimirnm nuUam esse rem ex his, quorum natura nota f j#, (/uà conatet tx 
una tpeeie fnimordioruM : nee aliquam rem ette, ifua non eomponaiur ex dmerm 
auiimria prima, £<, quo munis rea habet in ee pbtree potestaiee^ atque fatemi' 
iates : eie dedarai eo eompturee epeeiee primordtorum^ ae dhersae formai esee in 



—583 videtwr: sieFerr. V. ed. Th. Ra. Aid. Gif. marg.Oryph. Nard. Bat. 
P.y. marg. 1. Sodi. Vow, L. B. tenetur edd. vulg.— 584 coustare Voss. vet« 
—585 «OH deett Cant. V. marg. 1. perfnixto de Cant. V. marg. 1.— 586 qmo 
auiaque P. Aid. quo quodque P. in not. 9110 quicque Bas. quam quid^ Gif. Par. 
belpli. Mns. B. 1. 2. HaT. Cant. qmam quiaque Nard. multae rt< Vind. HaT. 
Delph. Et anam multarum rerum vie Pritcian.— 587 poteetate eUa Miia. B. 8. 
pburia Hav. Hip. Delph.— 588 et variai V. marg. 1.— 590 voleeniei Jtamina ?• 



NOTiE 



* magna parens' est appeUaia; idqae 
absoivit a va. 689. ad va. 659. 11. ex 
herbit, aquis, et ceteris rebn», ex 
qnibns varia animalinm genera nntri- 
untur ; cnm alind aliii alatur rebus ; 
idque a vs. 659. ad 671. ili. ex rebus 
quM corobunintiir ; e qnibns nempe 
dissiliunt ignis^ fulgor, fiamma, scin* 
tilla, et alia ejnsmodi, qnsB dissimilia 
sonty et qnsB dissimiHbus constare de- 
bent principiis ; idqne a vs. 671. ad 
vs. 675. IV. ex odorìs et saporì» ex- 
empio, qnap, cnm diversa sint, ex 
eadem tamen victima emanant, cujos 
exta cremantur in altaribos, idque a 
vs. 675. ad vs. 687. v. deniqne ex 
ipsis carminom elementis, qn» varia 
sunt; idqne a vs. 687. ad vs. 699. 
Jam singula sigillatim expendamns 
ex ordine. 

Hit itaqae 8. vss. prìoribns quaes- 
tiouem proponit de vario atomorum 
genere in quavis re creata. 



Ohmgjiatum'] Firmnm, ae diligenter 
mandatom memori» : in alta mente 
repositnm : in animo conditura. Me* 
tapkora eat ducta a tabulis obsigna- 
tis, quibns obsignamus ea, qua dili- 
geater custodienda et servanda esse 
vokimus. 

589 In promptu] In aperto : in eoo* 
spectn ; palam, vss. 148. 246. 

Videtur [Tenetur] Nota est. Alii 
videtwr. Idem. 

585 Permixto Hmine] Diverso ato* 
morum genere. 

586 QuaqiMmque [Quam] wtagii . • . 
Uà plurima^ ifc.] Sic locntns est etiam 
1. 587. Sic IV. 1(182. j. e. quo magis, 
eo plnra. 

Multai via] In pinral. prò * vlrey ;' 
h. e. facnltates, potcstates. Sic iii. 
265. ' Sed quasi multae vis unius cor* 
pori» extant.' 

587 Plurima [Pbiria] Plura, 1. 877. 
Sic infra lU». et ly. 108. 



DE RBRUM NATURA LIB. II. 



265 



Principio, telluslmbet in se corpora prima, 
Unde mare inmensom, volventes frigora, funtes 
Adsidae renovent ; habet, ignea unde oriantur : 
Nam moltis sabcensa locis ardent sola teir» ; 
Eximiis vero furit ignibas impetas iEtnae. 
Tom porro nitìdas fn^s, arbnstaqne Iseta,- 
Gentibus humanis habet unde estollere possit : 
Unde etiam flnidas frundeis, et pabula l»ta, 
Montivago generi possit praebere ferarum ; 
Qua re magna Deom Mater, materque ferarum. 



590 



595 



»eip§a, PrhmtM terra cmUimH im m primordia ilU, ex quibuafomteef qai promoveni 
Jtwriee^ C9miùnuUo flncta reiimuremt véahtM etquor: eernHiiet prìmordia etiam 
illa, ex qm^m» ignee tuuemUwr. Etenim in multU regionilmM terra t'/Ma aceen- 
diimr^ et adaritur : eed prsdertiin etataa mentÌM JEtnm 8€evit ignUms hmeitatìM. 
Deimde etiam terra eomiimet semina, ex qaitm^ qmeai iuppeditare kuwumo generi 
segete» apima»^ et arboree foeemidae: et ex qaibue etiam queat §ubminÌMtrare mottia 
foliaf et grata pabaia genti feramm erranti per montee, Quamobrem k^c una 



»#** 



Hav. Bip. Deipli.— 601 remtent Mns. B. 1. V. ed. Tli. Ra. removet Mns. B.S. 
— «M |0M I«f7w OMiiend.— 59S £xtwt«V.ed. O. Mas. B. S. Ferr. Tb. Ra. 
Ex ÙRtf Cast. Mar. Gryph. Nard. Bas. — 696 H. v». cnm seq. deest Mns. 
B.l.~6a6 /«iilas: sic P. in DotBip. Hav. Delph. JIiwìm Gryph. marg. P. 

NOTiE 

60S Impeto» JBtnat\ Innsitatis qnip- 
pe if nibns furit raons ^tna, nt dice- 
tar VI. 6S9. et seqq. 

694 Nitida» frùge»\ Sic vs. 1S9. et 
1066. et I. 26S. Sed de liis itemm 

VS. v9U. 

696 ExteUere poemi] Faciat cres- 
cere ; angeat : snppeditet ; stifficiat. 

696 Flaidaefrundei»] Moiies, tene- 
ras, et quasi flexiles; quippe qnn 
facile mandi possint a feris. 

697 Montivago] Sic vs. 199. Sie i. 
406. 

696 Qaa re magna Deamy tfcJ] Hit 
48. TSA. ratiooem reddit cur ab homl- 
nibus terra sit appellata magna pt- 
rens, et tanqnam Dea eulta. Hic ex 
data occasione ritus omnes explicat, 
qui in illius magnae parentis saeris 
fieri solebant, ritnnmqne causas an- 
necUt. Sic S. Aug. 7 Civ. S4..eoa- 



689 Prineipio, teUm, tfc.] Uis 70. 
vss. continetnr i. argumentnm repe- 
titum ex terra, qnae varias rerum ato* 
mos in se possidet. Habet enim in 
ne semina, «nde niare,flamina,fontes, 
ignes, fìruges, arbores, frondes, pas- 
cila, Dil, homines, et ferse dncant 
originem, alimentum snmant, et ang- 
mentum capiaot. Hinc magna pa- 
rens est appellata, et nt Dea eulta: 
sed qnam inepte et falso eredita sit 
Dea docet. 

690 Unde mare, ifc.] Sic i. 9S1. 
' Unde mare ingenni fontes extema- 
qne longe Flnmina suppeditant,' Sic, 
Consnie et locum et notasibi nostras. 

691 Habet, igne» onde oriantur] Ha- 
bet corpora, semina, atomos, ex qui- 
bus oriantur ignes. 

692 Soia terrm] Solnm terrae ; terra. 
Sic V. 1288. 1294. 



266 T. LUGRBTII CARI 

Et nostri genetrix bsec dieta est corporìs una. 

Hanc veteres Graium doctei cecinere poètas 600 

Sedibus in carni bijugos agitare leones : 
Aérìs in spatio magnam pendere docentes 
Tellurem, neque posse in terra sistere terram. 
Adjunxere feras ; qood, quam vis ecfera, proles 
Obficiis debet molliri vieta parentum : 605 

Maralique eaput summum einxere eorona, 

appellata est magna parens Deantm^ et parene aniwuittumf et pareo» noatri corporis, 
Antiqui eruditi poetit GréBcarum cantaterunt eam sedcntem in altocwrmetimMkire 
binoM leoneajunctoe adjugum : indicantes ingentem terram nupeneam esse tu medio 
ùumt aeriSf neque teWlarem pane tiare va terra aliqua tanqnam in centro. Addi- 
derunt feroces belUiaa ad ejns curnim, eo quod progenie» quievis, quantumeit 
antdeli», debet ndteseere^ cnm superatur benefiài» parentum. Et circumdederunt 



#«^»»^«#>»^^^»<» 



V. ed. Vo88. Tet. etL. B. Ferr. Tb. Ra. Aid. flaviU Sas.— 601 Sedilm»: sic 
Gif. Par. Gryph. Nard. Bas. P. V. ed. Ferr. Th. Ra. Aid. Vois. marg. 1 . 2. 8. 
mi Lamb. aliiqoe Sublimem scd (licei de Cod. somniet Creecb.) sine anctoritatc 
nlla. Vid. Gronov. not. — 604 qua quamcie Vind. ^vttmMns. B. 1. quia Hav. 
Hip. prolem Mus. B. 1.— 605 moliri Mus. B. 2. rifa O. Mus. B. 1. — 007 £xtim« 

NOT^ 

dem ritns notat. Antiquitas enini, 601 ìS^òiiì [AiòImi«iii] in turni] 

quia terram Cybelem esse credidit, Lamb. bene. Sic enim Virg. JFju vii. 

eam sacro cultu colnit. HincAmob. loquitur : ' Sublimes in eqais.' Alii 

Ub. S. adv. Gent. * Quidam e Yobis aedibue in curru. Sic enim de Cy- 

terram, quod cnnctis sufficiat ani- bele Ovid. * Ipsa sedens molli comi- 

mantibas victom, magnam matrem tum cervice feretur/ Sce. Alii eeden* 

ease dixerunt.' Porro terra eredita tem in curru, 

est a Yeteribos poetis i. Cybele, a 602 Aerie in spatìoj ^.] His 2. vss. 
C^belo Phrygiae monte vel oppido, mysticaro reddit rationem cur veU- 
ubi prbnum eju9 sacra sunt institnta. res terram cnrrn snbiimem vebi fin- 
ii. Ops, qn» Dea telluris fuit. in. xerint : niminim quia revera terra in 
l>indyroe, vel Dindymene, a monte medio inani, hoc est, in medio uni- 
Pbrygis, quem plurali numero vo- verso librata suis ponderibusjaeet. 
cant Dindyma, ubi colebatur. iv« 604 Adjunxere ferae^ ^.] His 2. vss. 
Berecyntia, a Berecynto PbrygisB docet ideo credi tam esse terram cnr- 
monte, ubi pariter colebatur. V. Idfea ru sublimem bijugos leones agitare, 
mater, ab Ida monte vel oppido quia feritas omnis, quam leonina 
Phrygise, ubi colebatur. Scilicet, ut notat natura, cedit matem» affec- 
recte docet Lucreiins, quia in iis tioni, quam designat terra ipsa. Sic 
terne regionibns primum terra cnlta Ovid. Fast. iv. < cur buie [terrai] 
est, et frnges seri cceperunt. genus acre leonum Pnebeat insoUtas 
X>eHm] Deorura. ad juga curva comas ì Desieram. Cib- 
600 Grotacm] Graiorum, Grsco- pit : Feritas mellita per illam Credi* 
rum. ' Poetae Graium,' i. e. Poetse tur : id curru testificata suo est.' 
Grsci. 606 Sìuraiique caput, fv.] His 2. vss. 



DE RBRUM NATURA LIB. II. 



267 



Eximiis munita locis qaod subiinet urbeis : 

Qoo nane insigni per magnas prasdita ierras 

Horrìfice fertur divinae Matris imago. 

Honc TaiÌ8B gentes, antiquo more sacrorum, 610 

Idaeam vociiant Matrem ; Phrygiasque catervas 

Dant comites, quia primum ex illis finibus ednnt 

Per terrarum orbeis fruges coepisse creari. 

Gallos adtribuunt ; quia, numen quei violarìnt 

MpremuM ejns caput corona iurriiay eo quod susteniat civitatei, quibus coronata 
est in insigniorUms loci». Qua corona deceratum timulaerumhnyns dicime partntia 
portatur etiam nunc honorifice per magnoM terra regiones. Diverti populi^ jnxta 
veterem ritum sacra faciendi, vocant eam Mairem Idaam, et attrUfuuni ei legùmee 
PknfgiaSf qua comitentwr eam ; eo quod dieunt primo negetes incapitee ex&riri 
ex HUs terrae regionibue per totom globum terrarum, Addunt sacerdotes GaUo» ; 



Vind. Mas. B. S. Ferr. V. ed. Th. Ra. Atque imia O. Mas. B.\. Ex imi$ Cant. 
Gif. L. B. Bas. Nard. Extremis Gif. snbstinet O, Mus. B. 3. sustimet vulg.-^ 
611 MlAtfNos Mns. B. 2.— 618 uriet Mas. B. 2. orbem Hav. Bip. Delph.— 614 

NOTiE 

docet ideo simolacram Terrn corona- taf. 
tnm marali corona fuisse ab antiquis, 
quia ipsa tarres et urbes sustinet. Sic 
Omo, Fast. iv. ' turrifera caput est 
onerata 6gnra. An primis tarres 
nrbibns illa dédit? Aonntt/ &c. Sic 
et Virg. £n. VI. Mnralis antem co- 
rona dieta est, qiiae donabatur ab im- 
t>eratore et, qui primos maros con- 
sceodisset. Erat aarea. 

607 Eximiis'] Insignibus, nobilibns. 
Parens £sMiif , prò imis: qnasi exi- 
mas, a, nm, dicatar, prò imns, a, nm: 
alcat edomsy prò duras: czcelsosy 
prò celsns ; in qnibns particola e aot 
09 anget significationem. 

608 Qtu» tajìgiit] Qua corona. 
600 Haniftee] Honorifice: majes- 

tas enim et namen Deorom mentìbns 
liorroreni ac metam incntiunt. 

Fertur] Portatar, invehitar. Sic 
Virg. VI. JEd. * Qnalis Berecyntia 
nsater Invebitnr ciirni PUry^tas tur- 
rita per nrbes, Lsita Denni partu, cen- 
toni complexa nepotes/ &c. 

611 Idaam] Pliry giani. Ida Pbry- 
giae nona est, qui ad Troadem spec- 



Matris antem Idse» simnlacrum 
e Phrygia Romam fuit avectum, qno 
tempore vexabat Italiam Hannibal. 
Ex libris quippe Sibyllinis comper- 
tnm habebant Romani fore, nt alieni- 
genam hostem pellerent, si mater 
Idaea Romam esset asportata. Min- 
81 itaqae in Pbrygiam M. Valerias 
Lévinas, Cscilius Galba, Cn. Tremel- 
Ins Flaccus, et M. Valerias Falco 
matris IdaesB simalacrum ab Attalo 
rege accepemnt. Erat aotem illud 
nibii aliud, qaam lapis impolitas, 
qoem prò matre Idsea colebant Pbry- 
ges. T. Liv. II. Ovid. Fast. iv. ' Coa- 
solitnr Pacan. Divamqne accereife 
matrem, Inqnlt; in Idseo est itfvenl- 
enda jogo. Mittontor proceres : 
Phrygiss tane sceptra tenebat Atta* 
Ins,' &c. Consnle locuih. 

614 Gallos] Cybeles ministro! ac 
sacerdotes, qoos Gallos vocant, a fln- 
vio ejusdcm uoroinis in Pbrygia ; ex 
quo cnm bibinsent, ita fnrere inclpie* 
bant, al se Eunuclios facerent. Vide 
pinra de bis apud Ovid. Fast. iv. ubi 
vocat eos Semimaret. 



268 



T. LUCRETIl CARI 



Matris, et ingrate! genitorìbus inventei sint, 615 

Signi6care volunt indignos esse putandos, 

Vivam progeniem quei in oras luminis edant. 

Tympana tenta tonant paknis ; et cymbala circum 

Concava, raucisonoqne minantnr comua canta. 

Et Phrygio stimiUat nnmero cava tìbia menteis : 630 

Telaque praeportant, violenti signa furoris ; 

Ingratos animos, atque inpia pectora, volgi 

Conterrere meta qnae possint numine Divae. 

Ergo, quom prìmum, magnas invecta per urbeis, 
Mtinificat tacita mortaleis muta salate : 625 

i£re atque argento sternnnt iter omne viamm, 

«• qwid volunt itmnwvre iUo$ bomines exisUmamdoi esse indignos, pU jirùftramt in 
regione» iucie viventem eobolemt qui scilicet offenderini diviniiatem hojntce motrit 
mtLgnmf et qui reperti /uerint ingroii erga mos parente», Tifmpmui extenea reto» 
MMl palsata mmitòaw, et eymbala ineurvata resonant qnoane eireti iUad teme 
siroalacmin, et tulne terrent rauco «miiai, et tibia intns perforata agitai amtmo» 
astantinm »ono Phrygio : et praferunt »picula cerata, qaae notent raMdaMjurormm^ 
quo agontor ; et qua queani terrificare mente» iMgrata»^ et ecelerata eorda plròta, 
terrore et poientia hujus Dem, Igitwr »imulat^ portata est per wugna» cnratafet* 
ei ipsama/a donat komiae» tecreto et »alutan bono, hi eompergmU 



at trikanU V. marg. 1.— 615 Mairi Mas. B. 9. 8. $amt Ferr. V. ed. Th. Ra. 
Aid.— 618 »onant Mas. B. i. pham» Mas. B. S.--6I9 rvads^ao iwdtaniwr Mas. 
B.2. aiofUurSus.— 620 Epkrigio Ferr. etimuiant P. Mos. B. 2. orna V.ed. 
Th. Ra.— 620 Ingratotque Mos. B. 2.-623 Converiere Tb. Ra. aaaitiits amtcas 
aaidam Hav. — 626 item Vind. inter Bodl. ite Voas. vet. omne Mas. B. !• S. 
Caot. Hav. Bip. D«lpb. omnia reliqoi. viarum Mas. B. 2. Hav. Bip. Delph. 
mirum P. V. ed. Bodl. Mas. B. 3. Gryph. niarg. Bas. marg. Ferr. Th. Ra. 

NOTJE 



618 Tampona tenta] T^mpanam ex 
ona parte planom est, et membrana 
lenta obductnm : ex altera rotundom ; 
ita ut concavom sit intos in modura 
medlae partis globi concavi. Hajus 
aatem iostrnmenti bellici nsos erat 
in sacris Magnai Dese. Ovid. Fast. iv. 

619 Coacora] Curvata. Cymbalom 
enira in orbem cnrvatar. 

Comua'} Coma genas est tnbae ob- 
torlae in modam corno, qoap, licet 
jaro ex nre fiat, coma tamen voca- 
tur; quia olim primom facta fuerat 
ex cornibas. 

620 Phrygio numero'] Canto, modn- 
lamine, sono ad morem Pbrygam, 



qni primi magne Dese Tellnri sacra 
fecisse dicantnr. 

622 Volgi] Volgi: vs. 216. et alibi 
passim. 

624 Ergo, quom prtmafli, tpe.] His 16« 
vss. ritus orones describity qnibot 
magne Dese ferebatar sfaalacmm 
per urbes. 

626 Muta] Lapis enim erat radia 
necdnm arte elaboratus ejasmodi si- 
mnlacnim. 

626 Iter omne marum] Vias omnea, 
per quas portabatar Dese illins ima* 
go. Alii legunt: etemumt iter: mi* 
nia dreum. 



DB RERUM NATURA LIB. 11. 



S69 



Largifica stipe ditantes ; ninguuntqae rosarum 
Florìbus, umbrantes Matrem, comitumque catervam. 
Heic annata manus, Curetas nomine Graecei 
Quos memorant Phrygios, inter se sorte catervis 



630 



^gr^ et argenio ; locupletamteM pecunia publica eos, qui circnm astant ; et semtnajit 
Jloree rosarum instar ntvù, obumbrantes iis matrem ipsam, et coetus eorum^ qui 
comiianiur. Ibi caterva armata hoininum ( quos Grmd vocant de ftomme Curetas 



Aid. tfirum Voss. vet. et L. B. Vind. drcum O. Cant. P. inaot.— 627 dietantes 
Mos. B.2. rtngiiifl V. ed. vinciunt F. Bas. marg. Aid. unf^nt O.jungunt Vind. 
Mu8. B. 1. mingunt Mn.s. B. 3. pingunt Gif. Par. vincunt Th. Ra.— 628 imbrantes 
V. ed. Hi. Rd. caterva Vost. vet. et L. B. V. ed. Mas. B. 1. 2. 3. caiervas vnlg. 
—629 armaci Ferr. Gracei Vind. V. ed. O. Mti».B.2. 3. Cant. V. marg. 2. 
Grati reliqni.— 630 caterva l\ Aid. catervas Vind. V. ed. Voss. L. B. O. Mus. 

NOTiE 



627 Largifica stipe ditantes"] Spar- 
gente! et largientes peciioiam ex 
srario pnblico. Stipa autem dieta 
eat oliin pecunia, qnse singnlis roen- 
aimi Ralendis per capita collecta 
•tipabatnr in «rario. Hinc Cic. de 
Leg. II. ex XII. Tabul. * praBter Idap-ae 
Matrìs famulosi eosque jnstis diebus, 
ne qols stipem cogito.' Aiispicaban- 
tnr cnim olim Romani ab stipis ob- 
latione. Ovid. Fast. i. * Tu tamen, 
■ospicinm si sit stipis utile, quae- 
ris ; Corque juvent nostras aera ve- 
toata manus. iEra dabant olim, me- 
lioa nunc omen in auro est : Vieta- 
rne conccssit prisca moneta nova».' 
Principio moneta fnit aerea: tum 
argentea: post aurea. Primum ra- 
dia : deinde signata pecudum notis : 
demnm hnmana facie ant alia nota. 
Hic antem a Lucretio nsnrpatur prò 
«rana pecunia, qaam Matris Mag- 
lue sacerdotes populo distribnebant, 
ciim ejus imago ferretnr per urbes. 

Ninguuntque'] Id est, in modum 
ni vis spargunt rosas. Alii pinguntque ; 
mlnus eleganter. 

628 l7ÌMÒraNÌ€i}Copperientes; spar- 
gentes supra simnfacrum Deae, et ca- 
put comltantium. . 

629 Curetas] Sic dictos, inquit 
Strabo x. quasi mvparpofùaaiFraSf 



* quod Jovem aluerint.' Hos et Co- 
rybantes vorant alii. Erant antem 
adolescentes numero vel 5. ve! 15. vel 
62. ut varii varie sentiunt apud Natal. 
Coro. IX. 7. de qaibus sic Strabo 
citat : ' Hos autem Curetas nomina- 
bant, adolescentes quosdaro, arma- 
tam saltationem referentes, profe- 
^entes de Jovis ortu fabulam ; in qua 
Satumum quidam introdncuntliberos 
snos, statim ut nati sunt, devorare 
solitum. Rheam autem partus dolo- 
res celare, et puerum editum snm- 
movere et servare conantem ; atqne 
ad hanc rem Curetas assumenfem, 
qui cum tympanis et talibus alii> 
rebas sonoris, et saltatione armata, 
et strepitu Deam officiose circum- 
euntes terreant Satumum, fiirtiro- 
que ei filium suum snbtrahant,' &c. 
Talia autem agebant sacerdotes mag- 
nae Deae in sacris ei faciendis, more 
Curetum. 

680 Phrygiùs] Qui enim more Cu- 
retum sacra magnn Deae faciebai^t, 
ii Pbryges primum fuere. 

Sarie catervis I/erte caterva"] Fo^ti 
et violenta turma aut tnrba,^ sèa im- 
petu cruento. Lamb. terque quaterque, 
Quis scit an ter quaterve an plitrìes 
luderent illi ? Giffanius vero, forte 
caterva. Quasi fortasse catervatim. 



270 T. LUCRBTII CARI 

Ludunt, in namerumque exsultant^ sanguine fletei : 

Terrifìcas capitum quatientes numine crìstas, 

Dictaeos referunt Curetas, quei Jovis illum 

Vagìtum in Creta quondam obcultasse feruntur ; 

Quom puerei circum puerum pernice chorea^ 635 

Armatei, in numerum pulsarcnt seribus aera. 

Ne Satumus eum malis mandaret adeptus, 

iEternumque daret mairi sub pectore volnus. 

Propterea, mi^am armatei Matrem comitantur : 

Phrygioi) pugnani gladiis ludentea catervatinif et ialtant in numcrmn repUii 
sanguine ; inter se concutUntee crittas capitum snoriim horrificaè horrore Deap, 
imtantur Curetaa DictaaSf qui dicuntur cetacitse olim in Creta ^ulatum infantii 
JoviSf eum multi adolescente» armati circum hunc it^fantem trepidanti chorea 
tunderent in numerum ara aribus, ne Satumus arripieus eum traderet smèmaxiUis 
terendam, et inftigeret mairi illius pìagam immortalem in carde. Ideo armati 



R. 1. 2. S. Cant. caterva Delph. Bodl. catenas vulg. — 6S1 /reti P. V. ed. Bodl. 
Mns. B. 3. Ferr. Tli. Ra. Aid. Grvpb. marg. Bas. marg. pUti Delph. Vom. 
marg. lati Vind. Cant. et edd. vulg. fleti Mus. B. 2.—6S2 Turrifiata V. marg. 
1. — 6S3 illum: lic Voss. vet. sed soperscr. olim. — 635 Inserunt ilnnolttii fnnne- 
rumstarent: pernice chorea^ Armati tfc. Gryph. Nard. Bas. P. Ferr. Tb. Ra. 
Vind. V. ed. Cant. Armati et in numerum pernice chorea Voss. vet. et L. B. 
delendum censet Lanb. — 636 Armat et Mus. B. 1. pulsarunt Mus. B.2. O. — 
637 Nec O. Mas. B. 8. nutnderet Voss. vet. sed corr. man. eadem. — 630 Pr«- 

NOTiE 

Pareus : forte catenas: qnasi catenas enim ad rem facit. 

prò àutreas asurpaverit poeta. 637 iSSiilicmii5] Qni liberos snos de- 

631 iSSongiime ^d [p2eH] Bene : alii vorasse iingìtiir. Cic. N. Deor. ii. 

fleti ; qnasi rorantes. ' Satumns autem appellatos est, qnod 

633 Dictoof]Cretenses,aDictean- saturetnr annis. Ex se enim natos 
tro in Creta ; quo in antro bene olen* coiucsse fiogitur solitns, quia con- 
ti Curetes Jovem posuerant, et clam sumit sptas temporom spatia, annis- 
Saturno per annum nutrierunt. Ara- que practeritis insatnrabiliter exple- 
tns, et Virg. Georg, iv. 150. de tur.' 

aplbas, qnse vicem nntricis praestite- Màlis mandaret^ Dentibas devoran- 
rint Jovi : ' prò qua mercede canoros dum traderet : devoraret. Cic. Tose. 
Cnretum sonitus, crepitantiaque aera - iv. citat hos versus veterìs cnjnsdam 
secate, Dicteo coeli regem pavere . Poetae: *Impius hortatnr me firater, 
sub antro.' ut meos malis miser Mandarem na- 

634 Cretà\ Candia, insnla maris tos/ &c. 

Mediterranei notissima* 638 Volnusi Vulnas : antiqua acrip- 

635 Paeret] Curetes. tio. 

636 Armatei, in numerum^ Ifc,'] Ante 630 Propterea, m^gnam, tfcJ] Hit 4. 
hunc versam bic alter legitnr, in qui- vss. dnplicem reddit rationem myatl* 
busdam codicibos, qnem tamen de- cam, cnr armata manos magnam 
lendnm censent interpretes : Armati Deam, cnm ferretnr per orbes, comi- 
in muiifmin starent pernice chorea, Nil taretur. i. ad exeroplom Curetam 



DE RERUM NATURA LIB. lU 



271 



Aut, quia significant Divam praedicere, ut amiis, 640 

Ac virtute, velini patriam defendere terram ; 
Praesidioque parente decorique, parentibus esse. 

Quad, bene et eximie quam vis disposta ferantur, 
Lon^e sunt tamen a vera ratione repulsa. 
Omnis enim per se Divom natura, necesse est, 645 

lumortali ae.vo summa cum pace fruatur, 
Semota a nostris rebus, sejunctaque, longe. 
Nam, privata dolore omni, privata periclis, 
Ipsa suis poUens opibus, nihil indiga nostri, 
Nec bene promeritis capitur, neque tangitnr ira. 650 

Terra quidem vero caret omni tempore sensu ; . 
Sed, quia multarum potitur prìmordia rerum. 
Multa, modis multis, ecfert in lumina solis. 



cireumeingunt magnoM Matrem : vel eo qy&d indicant Deam prangnifieore^ til 
retimi tueri vvrìims et armis patriam saam terram, et ut prasto sint semper adesie 
•«• parentibus at^jumento et ornamento. Qua resy etti recte et eleganter trideaniur 
vutiiuta^ procul tamen r^ectw emU a veritate reu Namque aportet ni omnie 
matura Deorum ex eeipea potiatur aterna vita cum alta tranquìUitatef quasi remata 
proeuiet iecreta a nostrie rebus, Etenimexpere omnis dolorisi expers laboris oinnis, 
ipsa suis contenta divitiiSf nihil egen» nobis^ nec flectitur benefieiis, nec movetur 
traewHdia, Ventm teUms privaiur omni sensu per omne avum : et qwa possidet 
pHneipia nuUtarum rerum, prqfert in auras lucis res multas variis modis. Qua in 



^■^»^s ^<r ^#^<»».^ 



tetea Vind. O. Orypb. marg. Bas. mar;. V. marg. 1. — 643 esigue Mns. B. 1. 
O.— 649 mJL Mus. B. 2.— 650 n^quez sic V. ed. Mus. B. 1. Cant. Ferr. Th. Ra. 
Aid. ntc reliqui. — 652 Sedi sic Mas. B.3. Cant. Hav. Bip. Et reliqnt.— 65S 

NOTiE 



Dictcomin. ii. adprflesignificandam, 
Qt parati semper esse deberent cives 
viribits et armis patriam deféndere, 
parenti bnsqne prsesidio esse. 

64S Qiur, bene et eximie, 4^.] His 
16. Tss. argnit ex bis snpra relatis 
teUarem nec magnam esse Deam, nec 
Deonun matrem : sed voce teons tan- 
tum debere dici magnam matrem, 
qaatenns in se continet remm omnia 
semina : vel ea tantum de ratione, 
qua mare Neptanos, fruges Ceres, 
vinum Baccbos appellari solent. In 
cujus rei argnmentnm profert sex 
illos versus, quos i. 56. de natura 



Deorum modulatns est ; et ex quibus 
argnit terram non esse Deam, cum 
omni sensu careat. 

Disposta] Disposita. Sic i. 46. 

645 Omats eattn, ifc,"] Hi 6. vss. 
ut jam monui, positi sunt 1. 56. quo- 
rum annotationes ibi consule. 

658 Potitur primordia] Sic verbum 
potior cum accusativo ponitur apud 
Plant. *eas legiones potitus est.' 
Vulgo regit ablativum, aut genith 
vum. 

653 E^ert in lunùna soUs"] Prodncit 
in lucis auras : generat. 



272 



T. LUCRKTIl CARI 



Heic^ SÌ quis mare Neptunum, Cereremque vocare 
Constituet fruges, et Bacchi numine abuti 
Mavolty quam laticis proprium proferre vocamen ; 
C!oncedamuSy ut bic terraram dictitet orbem 
Esse Deum Matrem, dam vera re tamen ìpse« 
Scepe itaque^ ex uno tondeutes gramìna campo. 



055 



re H quia volet appellare pdagua Neptunum, et aegeiea Cererem ; et si nuigie iupit 
uMMrpare nomen BiiccAt, quam uti proprio nomine vini : demne ut iite dkat ghlmm 
terrai este parentem Deorum^ tnodo tamen revera ma ter non eit, Igitwr plertimque 



■^■^■0'*^»^^^^^^ 



Wm.ne Vou. vet.— 654 Huio Gif. niarg. Oryph. marg. P. Bai. marg. Urne alii. 
— 655 Con»titut% V. ed. QontlMtuie Th. Ra. mimen V. marg. 1. nomiiie Hav. 
Bip. Delpli. — 656 efferre Mus. B.2. — 667 àiàltet Voss. marg. Voss. vet. et 
L. B. àieat et Gif. Par. Cont.--658 tvmmn kand eit Gif. marlR. Gryph. Nard. 
Bas. P. td <t^ P. in not. Nonins, referente Hav. prò tamen habet »it et voce» 
re vera transpos. apee Bip. Hav. Deipb. — 659 ita Cant->-660 beUicaBnM, marg. 

NOT^ 



654 Neptunum] Natum Saturni ex 
Rhea, Denni maria credi tnm; nipote 
cui mare in sortem cecidisse fabalan- 
tnrpoetae. Hioc prò mari Neptunns 
ntnrpatnr. 

Cererem] Satarni pari ter ex Ope 
filiam, frugum Deam creditam. Hlnc 
prò frugibuB Cerei dicitur. 

665 Bacchi] Qui natns Jovis dicitur 
ex Semele ; vini Deiu creditus. Hinc 
prò vino Baccbui lumitur. 

666 LatictM] Vini. Latex enim di- 
citur bnmor omnia, eo qnod intra 
aliqnid lateat. Sic prò aqna, oleo, 
et vino snmitnr latex. Hic ij^itnr 
ipeciatim prò vino. Sic Virg. JEn, i. 
' Regalai inter meniai, laticemque 
Lyeum.' 

658 Ip$e lapee] Tmesii vocabuli 
reapee, Vetere» antem dixerunt reap- 
ae prò reìpia. Sic Cic. Divin. i. 
* forroie reapie nnlls snnt.' Sic idem 
I. de Fin. Alii legnnt : dum vera re 
tamen haud 9it. Sed cur hsc muta- 
tio? 

650 SiBpe itaque, ex uno, ifc] Hii 12. 
VM. continetur ii. argumentum, quo 



probat in omnibus rebus varia esse 
atomornm genera. Poitquaro igitnr 
in ipsa terra aueruit esse varietatem 
banc atomornm, jam eandem esse 
01 tendi t in iis rebus qnsB e terra nas- 
cuntur, et in ea vivunt et nutrinntur. 
Itaque ex eodem prato, ex iisdem 
berbis et sub eo ccilo alimenta capi- 
nnt, litinique extingnunt ex eodem 
aqdarnm rivo divers» animalium spe- 
cie!, pnta, oves, boves, equi, Sic, 
Que tamen diversa animalia retinent 
generatim suam qusqne propriam 
naturam, suoi quoque parentom mo- 
rei imttantur ac refernnt. Igitnr 
fatendum est esse in quovii herb» 
genere, et aque, et alteriui cibi di- 
versa semina, quae variis animalibus 
conducant ad vitam et ad cibnm. 
Accedit qnod animai quodlibet unum 
diversis tamen constat rebus et or- 
ganis ; puta ex sanguine, oitibns, 
nervìs, carne, venis, &c. quB omnia 
innt dissimili natura ; et quie tamen 
aluntnr ex eodem berbarnm aot cibo, 
rum genere. 



DB RERUM NATURA LIB. II. 



373 



Lanigerae pecudes, et equornm duellica proles^ 660 

Baceriaeqae greges, eodem sub tegmine coeli. 
Ex unoque sitim sedantes flamine aquaì^ 
Dissimili vivant specie, retinente parentem 
Nataram ; et mores generatim quaeque imitantar : 
Tanta est, in qao vis genere berbas, material G65 

Dissimilis ratio ; tanta est in flamine qaoque. 
Hinc porro, qaem vis animantem ex omnibus ana 
Ossa, craor, venae, color, hamor, viscera, nervei, 
Constituant; qu» sunt porro,, distantia longe. 
Dissimili perfecta figura principioram. 670 

Tom porro, qaaequomque igni fiammata cremantur. 



jMMffl parUmtia Uutam ptucunt herbaa ex eodem agro^ et progenies belHcù efuorii»^ 
ci anunia bubula cornigera^ eub eodem ieeio cedi, non solum vimuU sub dispmi 
genere exiinguentia tU'un suam ex eodem rieoaquw: ted etiameenant naiuram 
ftarenluM^ et referunt tinguia ttudia sui qiueque generie, Adeo diapar est r9tÌ9 
primordiormH in qvama tpecie gramùUi : adeo dispar est eadem ratio primor* 
diornm in unoquoqne fluno. Inde ione osta<, sanguisy vena, calory humor^ pret' 
eordÌAy metti eomponunt wMmquodqìu animai ex bisce rebni omnibue, yiur 
finii proenl difftmtlef, quia pradita sunt diepari forma primm^iomm, Demde 
pariteff «t res crnutay <iHa ànnburuntur et concremantur igne, nihil inmper prm» 



i»^sr^^^«#'»^i».^ ^ 



—661 «Mbm tnb sic Voss. vet. et L. B. V. ed. Mus. B. 2.8. Cant. Perr. Th. 
Ra. ine eodem reliquì.~66S Jtumine Miis. B. 1. — 663 retinente: sic V. ed. BodU 
.O. VOM. Tet et Ita B. Mnt. B. 1. 2. 8. Cant. Fe.n. 'Hi. Ra. retinentifue P. et edd. 
vnlg. retinmtemu Vind. et Vind. fr. parente Vind. V. ed. Bodl. O. Voss. vef. 
«t L. B. Vind. fr. Cant. Ferr. Th. Ra. V. marg. 1. parentum P. Mns. B. I. 
9. 8. Hav. Aid. Bip. Delph.— 664 mutantur V. ed. Th. Ra.— 667 In Mus. B. 1. 
Mie Mns. B.2. 3. Jam vero Hav. Bip. quamris Vind. Voss. L. B. O. Vind. fr. 
Bip. Hav. V. marg. 2. Delph. anUnantum P. Aid. KAum P. Aid. unam Voss. 
vet. Mas. B. 1. Delpb. Hav. Bip. — 668 cotor: sic aiisns snm restituere vel 
invitto librto prò valg. ccrfer. Wakef.— 671 Tnne ^oeunque Mns. B. 2.-672 

NOT^ 



660 Lmigerée pecudes] Oves. 
DueUica] Bellica. Festns : < 0uel- 

Inm, bellnm est ; videlicet,quoddaa- 
tas partibus de Victoria contendenti- 
bnt dinicator.' Equns aotem belli- 
cnm eat animai. Virg. JEn, lu. 'bello 
annantnr equi.' 

661 Bueerìaque gregee] Bovea, cor- 
nigemm genns aninialium; a vocibns 
Gnecis 0ovs bos, et icipat coma. Sic 
T. 864. * bacerà seda.' 

664 GeiieniiMi] Vs. 848. et i. 21. 



ecc. 
667 Qnm vit] Qnemlibet. 

670 Perfecta] Prasdita, conataatia. 
vts. 400. 528. ecc. 

671 ram porro, ^•c.] Hi8 4. vss. eon- 
tinetur iii. argnmentum, quod repe- 
titnr ex iis rebus, quaecremantnr; es 
qnibns nempe exsiliont res diveri«, 
V. g. iipiìs, fiamma, calor, scintUla, 
favilla, cinis, sai, &c. Igitnr in illis 
rebns, quis cremantur, insnnt varia 
rerum aemina. 



Delpk, H Var, CU§. 



Lncret. 



274 



T. LUGRBTII CARI 



Si nihil praeterea, tamen haec in corpore alontur, 
Unde ignem jacere, et lamen submittere» possint ; 
Scintillasque agere, ac late differre faviUam. 

Cantera, consimili mentis ratione peragrans, 675 

Invenies igitur multaram semina rernm 
Corpore celare, et varias cohibere figaras. 

Deniqne, molta vides, quibns et color et sapor una, - 
Religione animum tarpi quom tangere pacto, 

henif tamen ndltmU ex u cùrpuscuta, ex quibuB queant mittere ignem^ et guppedù 
ture lueem^ et edere eeintUUUf ac dispergere Umge faviUam, Sic pertuatran» pari 
raUone cwtmt reiiquat rea, reperiee illas abteondere ùUrinàeeua in suo carpare pH- 
mardia mMUaram rerum<, et tenere divenas figurai atomornm. Demam eamia 
MmUaereSf quibue et nidar et eapar aimal data aani; prtee^me eum eremaa qutt» 



^^^^^^^■^^^^^ 



Leetiones, in difficili Tarietate, dedi operain adroittere, qoai mi^or probabi- 
liUf commendare Tìdeator, et loci scopo consentaneai. In dictionibnn hteahi 
corpore nnlla libronim est dissensio : prò abmtur Voss. Tet. et L. B. traduniWf 
qood certe vitiosam est : bine Votsios nostram scrìptaram ahmtmr conjectando 
Yidetnr cffecisse: P.Vind. V. ed. O. Vind. fr. Mns. B. 1.8. Cant. frodami 
Bfns. B.2. antem trudunt; atqne etiam loco Si prsebet Sed. Wakef. ex aeea 
corpore Hav. Bip. ex ae corpore Delph. — 674 ag late V. ed, Tb. Ra. — 076 
Jntenieo HUmo Hav.Bip. Delpli.— 677 Corpora P. V. ed. O. Voss. L. B. Oiyph. 
Delph. Nard. — 678 et color: sic V. ed. voss. vet. et L. B. O. Cant. Ferr. Th. 
Ra. P. in Dot. est odor P.Vind. Vind. fr. Hav. Aid. Bip. et odor Mns. B. 1. 2. S. 
Delph. est color Gif. Par. Bas. marg. V. niarg. 1. P. in not. Tarneb. Adv. xy. 
3. et calar Oryph. marg. una deest Vmd. Vind. fr. — 679 H. vs. et aeq. 
inverso ordine leguntur Mus. B.2. et vulg. edd, contingere Ferr. V. ed. Th. 
Ka. et plf'rìqne codd. pacto O. Mas. B. 2. P. in not. parto V. ed. Vind. 
fr. Th. Ra. Ferr. V. marg. 2. Bip. parco Cant. parato Vind. Voss. Tot. et L. B. 
porro Grypli. marg. P. quoque contìgere pacto P. in not. Et tantum cupida co»- 

NOTiE 



672 Corpore [corpora] Semina, pri- 
mordia^ atomos. 

676 Calerà^ consimili^ 4^.] His S. 
VIS. docet idem dicendam de ceteris 
va)iMs. 

678 Denique^ maUa frides^ ifc.'] His 
0. vss. continetur ir. argnmentnm, 
q«o probat Laeretins varias esse ato- 
mo» in singnlis rebus ; idqne confir- 
mat ex odore tetro, et sapore, quae 
ex victimis super aras crematis ema- 
nant. Porro hi S. vss. priores alitar 
ab aliis leguntur : Denique multa vtdes 
qaibus est odor, et sopor «na Et tantum 
cupido coniingere dente parato Reddita 
auntf cum adoUnt in primis pleraque 
dona. Ab aliis vero : Demone mmìta 



videe f quibus et color et sapor una, Re/- 
Ugione animum turpi cum tangere parto, 
Reddita suntf cum adotes inprimis pie* 
raque dona. Ab aliis autem : Deniqua 
multa videSf quibus et color et sapor una 
Reddita sunt cum odore: inprimi» pie» 
raque dona, RelUgione, ifc. Nostra ma- 
gis nobis arridet post hane ultìmam. 
Hinc Petrus Gasse ndi medium pne- 
termitiit versum ex bis tribns, quia, 
quam lectionem habuit, ea sana non 
erat. 

Et color [jet odor'] Partienla et prò- 
ducta ante vocalem. Sic alibi paa- 
sim. 

670 Animum tangere] * Tangi ani- 
mnm' dixit Lncretins ticat Virg. * tuf- 



DB RERUM NATURA LIB. II. 



276 



Reddita sunt cnm odore ; in primis pleraque dona : 680 
Hsec igitur varìis debent constare figuris : 
Nidor enim penetrata qua sncas non it in artus : 
Sncos item seorsum, et seorsom sapor, insinaatnr 
Sensibus ; ut noscas primis differre figuris. 
Dissimiles igitur formse glomeramen in unum 685 

Conveniunt ; et res permixto semine Constant. 
Quin etiam, passim nostris in versibus ipsis 

iloM annera, mLì scilicet moteris metu Demrum ònira pectuM prap itUcUo imer» 
fado. ^ Ergo iute saltem dooa éehent coaUicere ex diversisfonMÙ ; nanu/ue 9dor 
teier tMirai in membnif 91M vU meeonu humor no» meai: nmiUUr miecomi$ 
àauMT, et utfor rerum vrfimdtaU se in iensnt; ut inde mcìob h»*c disiare prnict- 
piulilmif9ran$. Ergojtgura ditpareB eomeurrutU in emndem ctetum reram ; et res 
C9uiescuiit ex diverm primordiis, Adde ^ued etiam cemis ubique in i/»n< nostris 



Hugere dente parato Gryph. Nard. Bas. — 680 H. ts. doest Oryph. man. 
Delent. Lamb. Fab. Nard. cani adeUut P. Gryph. Nard. Bas. cum hodore Vind. 
fr. CIMI dolore Vind. V. ed. O. Mas. B. 1. 2. 3. Cant. Ferr. Th. Ra. mmi 
adotto HaT. Lamb. Delpb. plenaque Cant. — 682 sucus : sic V. ed. Ferr. M ns. 
B.l. S. Cant. suceus vnlg.— 68S ««muR V. ed. Viod. Voss. L. B. O. Vind. fr. 
Mot. B. 1. i. rartmn Gryph. inarg. P. prò et seorsum P. leg. qua non V. ed. 
qua O. Cant. Sed nec V. mari;. 1. qua nec in reliquis vacat locas. aapori Voss. 
vet.— 687 Quando V. ed. Mas. B.2. Ferr. Tli. Ra. V. marg.l.— 691 Nass 

NOTiE 



fosm nibore genas.' I. e. intra ant 
•ecandam animaro : hoc est, habere 
animam tactnm et commotam religi- 
one. 'Tangere' aatem prò, tange- 
rìs, in seconda persona singolari in- 
dicativi, tangor, tangeris véì tangere. 

Rdìigimui] MetnDeomm. 

Turpi paetol Turpi lucro : illlcita 
boni aeqnisltione, ut ainnt. Innuit 
intem veterum morem, qni cnm tnr- 
pts lucri eonscientia tangerentur, 
statim crenwbant et adolebant vieti* 
mas altaribns, ut crfm^ apnd Deos 
expiarent. 

680 Pleraque dona'] Victimas. 

681 VarOsflguris'] Diversis atomo- 
rum formis. 

683 Nidor] Proprie dicitnr odor 
de rebus adostis, aot assaCis« 

'Qua] Sopp. via, ant parte : vel ad- 
verbialiter dicitnr. 

688 Sueus] Rumor ille, quo anfana- 



Ha ìntus ahmtar ; et de quo qu ai qu e 
membra augunt, quantum sibi opnt 
est. Dicitnr et hnmor plantarnm: 
est et rerum saper. Qaas enim res 
succo carent, e» saporem vix habent. 

684 Sensibus] Supp. gustus, vel lin- 
gu»; palato. 

Primis JIguris] Primis corporibus: 
principialibds formis. 

685 Glomeramen in unum] In unam 
rem : in coetnm, in concilium unins 
rei. 

e&i Permixto semine] Diversis ato- 
mis. Sic vs. 685. 

687 Quin etiam, passim^ 9fc.] His If . 
vss. continetur y. argnmentum, qnod 
repetitnr ab eo exemplo carminnm 
et vocrnn, quo nsns est non semel i. 
197. 823. Sicnt igitnr, inquit, mnltse 
et diverssB li tene mnltas et diversti 
syllabas, et voces, atque etiam versus 
varios refermt; ita mnltsB atomi 



276 



T. LUCRBTII CARI 



Multa elementa vides multis conmania verbis ; 
Quom tamen inter se versus ac verba. Decesse est^ 
Confiteare alia ex alìis constare elementis. 690 

Non, quo multa» parum conmunis» litera currat, 
Aut nulla inter se duo sint ex omnibus eidem ; 
Sed, quia non volgo paria omnibus omnia Constant : 
Sic aliis in rebus item conmunia multa, 
Multarum rerum quom sint primordia, rerum 695 

Dissimili tamen inter se consistere summa 
Possunt : ut merito ex aliis constare feratur 
Hnmanum genus, et fruges, arbustaque laeta. 
Nec tamen omnimodis connecti posse putandura est 

bis carminibu» variat lUerai esu eammunes variia tocilms: quameU iamen 9poriet 
nifaUarii carminat et voce» componi ex literii inter $e divergis. Non quia panar 
litera eommunea redeant atppe ; aut quia nulUe duce voees camtent ex iiidem ommi- 
buM literis : sed quod omnea voce» non eimUes «tMf , et componaniur vulgo ex «m- 
nibuM itsdem literis. Ita pariter in aHi$ rebus, quamvis multa $int fnincipia com- 
fRimta muUarum rerum; tamen queunt constare ex ratione primordioniin ommimo 
dispari interse; ita ut jnre merito gens hominumy et segetes, et arbores fermees 
dieantur constare ex diversis atomis. Ncque tamen credendum est res cunctoM 



^^<»»^<»^i^i»<»<»<^^ 



Ferr. V. ed. Th. Ra. quod Mas. B. 2. et valg. edd. curat Ferr. V. ed. Tb. Ra. 
— 692 multa Oryph. marg. P. iidem Gryph. marg. Bas. marg. eadem Oryph. 
Nard. Bas. Voss. vet. et L. B. Udem Hav. Delph. — 693 constet Voss. L. B. 
comtent V. marg. 1. — 695 Multarum vero P. primordia, longe Voss. L. B. O. 
Mas. B. 1. Cant.— 696 se deest Vind.— 697 feratur: sic Viod. Voss. vet. et 
L.B. O. Vind. fr. Cant /eraa^ar reliqiii.~698 utfruges Mas. B. S. ocfulg. — 

NOTiE 



dÌTersas res: et sicat easdem literae 
maltie mnltas voces efficiunt prò varia 
dispositnra; ita eaedem tnult» atomi 
Tane dispositc constitoniit varias et 
diTersas res. Qnamvis aatem sint 
tantum 24. literae, tamen tot varìis 
oiodis componi posaant inter se, ut 
▼arietates vocom, quas efficiunt, ex- 
primere nequeas nisi liisce numeris 
triginta novem: 2002827900896041 
40847618609643520000000. 

688 EUm€nta'\ Litefas. Sicvs. 690. 
nt dictum est 1. 197. et 823. not. 

691 Muita, parumi Panca, vs. 336. 
Sic vs. 722. 

692 Duo"] Sapp . vocabula. 

693 Paria omnia\ Supp. vocabula. 



695 Primordìa] Atomi. 

696 Summa] Katione principiomm, 
atomis. 

699 Nee tamen ommmodiM, ^v*] HU 
80. Tss. jam aliud cavet Poeta, quod 
veteribns quibnsdam placuit philoso* 
pbis. Docet igitur non ex omnibus 
omnia fieri: non ex omni Ugno aut 
lapide fieri Mercurium, ut aiunt. 
Licet enim atomi eaedem varia sui 
transpositione, atyectioneve, aut de- 
tractione pertineant ad res varias 
procreandas ; non pertinent tamen ad 
omnes omnino res ; nec eodem modo 
in variis rebus copulari inter se pos- 
sunt. Scilicet nnaquaeque res eam 
•xlgit dispositionem, ut atoni ipaam 



DK RERUM NATURA LIB. II. 277 

Omnia : nam volgo fieri portenta videres ; 700 

Semiferas hominum species exsistere, et altos 
loierdum ramos e gigni corpore vivo ; 
Moltaque coiuiecti terrestrìa membra marìnis : 
Tum^ flammam tetro spiranteis ore, Chimceras 
Pascere nataram per terras omniparenteis : 705 

Quorum uibil fieri manitestum est; omnia quando, 
Seminibus certis certa genetrice creata, 

jMMf etùleteere ex atomls offUii^«ittf; namque cemeres eowummUer momMrm 
ermait t. g. eMe nàharoM komUniM ferimM ex media parie: et magnee ramoe oH* 
qmm»dù gemerari e carpare viventi: et piare» arto» terrenos eai^amgi membris taa» 
rime: Umiqae cernere* Chiwunoi vemeutee rictu ftedo ignem, aUre saa eerperm 
per terroÉf qaae pariant •muta. Quotimi rernm «tati tamen etee caoitat ; «if«t- 
dem cemùmu rea eaneta» genitae ex certa parente de certis primerdiis poeee $er- 



^^^^^ 



699 eamueta V. ed. Th. Ra.— 700 non veigo Mos. B. 2. — 701 ai altos Mos. B. 1. 
O. — ^701 comMcta V. ed. Th. Ra. — 704 JloaiMaj Voss. vet.~705 omiiiapareirfeta 

NOT£ 



coBstitneDtes adiciscaDt eas, qaae 
sibi snnt congni», ac velut eas sibi 
consocient; alienai praetereant, ac 
▼elnti respnant. Ex quo rarftnm fiat, 
nt, caro res dissolvitur, coogmae qnae- 
qoe atomi le mntno trahant, et ab 
incongrais se expediant. Cajiis rei 
eanaam primam reddit bis 10. vss. 
prìorìbas; nimirnm, qaod alioqnin 
monstra Tolgo frequeniia nasceren- 
tar ; ▼iserentnrqiie passim et abiqne 
aemibomiiies ferìs et arboribns quasi 
insiti, chimvrsB flammivome, por- 
tenta Datar» ex animalibns terrenis 
et marìnis, et alia ejusmodi, qoB 
taneo neó finnt nec cemuntor. 
I OMnimotfts] Snpp. primordiis, ato- 
mis. 

700 Omma\ Res omnes creatas. 

701 Sewnifera» àomtimiii epecieé] Pota 
Uippocentauros. Sed de portenti» 
Natnrse fastas dispntabitnr lib. t. 
8S5. et seqq. 

702 Ccq^e vìvo] Sentienti et ani- 
mali. 

704 CAiiRirfai] Chimsera monstri 
gcnus est ìgiiiTomnm, cmpat et pec- 



tns leonis, ventrem capne, et can* 
dam draconis referens. v. 90S. * Pri- 
ma leo, postrema draco, media ipsa 
Chimsera.' Ovid. Met. ti. ' Qnaeque 
Chinuera Jiigo mediis in partibns bir- 
cnm, Pectos et ora tea», candam serr 
pcntis habebat,' &c. Qnod genos 
monstri Tabulati snnt Poétss ex eo, 
qnod Chimaera mons sit igoivomus ii^ 
Lycia; cnjns in cacuuiine leones ha- 
bitant : in medio, qua parte pascuifl 
abundat, caprae reptant: in radicibns, 
serpentes latitant. Plin. xii. 106. 

705 Pascere iialicram] I. e. alere se ; 
Tel, at aliis placet, vastare, despaa- 
cere, dCTorare totam naturam. 

Terrai ommparenieis] Qusb parinnt 
omnia. Sic snpra vocatnr terra ' mag- 
na mater.' Sic vi. 268. de terra lo* 
qnitur idem : ' Propterea prò parte 
sua qnodcnnqne alit, anget, Roditor; 
et qnoniam dobio procul esse Tidetnr 
Omniparens,' &c. Sic Virg. JEn, ti. 
696. 

707 Certa genetrice"] Sic 1. 169. Ino 
a Ti. 161. ad ts. 174. 



278 T. LUCRBTIl CARI 

Conservare genus crescentia posse videmus. 

Scilicet id certa fieri ratìone necesse est : 

Nam, sua qaoique, cibis ex omnibus intns in artus . 710 

Corpora discedunt ; conncxaque, conyenienteis 

Ecficiunt motus : at contra aliena videmus 

Bejicere in terras naturam ; multaque cascis 

Corporibus fogiunt e corpore, percita plagis ; 

Quae ncque connecti quoquam potaere, neqae inter 715 

Vitaleis motus consentire, atque initari. 

fMnrt mom fenMà, dnm erescuni. Nbmntm wportet nt ittùdftat imwmUAiìi amm. 
Nmi^ue ée cioMttf tiiimenti§ iua cuiqMé parti animaliam alami abamt in mrwi&rm 
BiDKula ; eif obi €€ii^tmeta sunt, r€ddmd moiuM mpies: »ed amtrUf cendmua qaod 
iMtvra ipsa repiUti tn terram atomos illaa, fua non congrvmU : et pimrìma ex 
c9rpmaaUU mombilibuM exaaU e corpore animaiiom, nbi pulsa soni ieiUnu aKi»» 
rnm : qoippe qua nee potuerint cot^ungi oùquam alteri corptitcalo, nec /erre 
ani reddere motug tUaUB in ipso corpore animaliam: FemiM, ne forean credale 



Tiod. omma parientee Voss. vet. omnipotenHi Bodl. — 700 «f eerta O. Mn8.B« 1. 
Mi calibra V. marg.l.— 710 eibueìAu». B.2.— 711 deteendmnt P. Bodl. Mna. 
B.9. Aid. Oryph. Nard. Bas.— 712 ae cantra V. ed. Ferr. Tb. Ra. O. Mas. 
B. 1. 2. Cant.— 718 Reicere Mos. B. 1. 2. ceerie V. ed. Th. Ra.~71S fuafne 
Mas. B. 1. quomam Mas. B. S. quoiqmam yfuìg. edd. intra V. ed* Mas. B. l.S. 
rke O. Mns. B. 1. indù Cr. conj.— 716 inùtari P. Vind. V. ed. Voss. L. B. O. 
Vind. fr. Mus. B. S. Cant. Deiph. Nard. Bas. V. marg. 1. imitare Voss. vet. 

NOT^ 

709 ScUicei id eerta, ^.] His 8. vss. 710 Qwrique] Cuiqite animaliam 

secundam reddit cansam, cor ex oro- parti. 

nibns omnia non fiant ; eamq ne repe- 711 Corpora] Corpnscola prima: 

tit ex animalium incremento per ci- atomi. 

boi. Namqne atomi non casa, sed I>iecedmnt'\ Abeuat, secedant: dis- 
serta raiione conciliantor, aut dissi- tribountnr. 

liuDt in animantibus alendis. Cam CenvenienteiM matwi] Snpp. aid alen- 

enim animalia ci bum capinnt, pars das certas corporis partes. 

atomornm conveninnt ad crrtas ani- 712 AUena] Supp. corpora prima: 

malis partes nutrieudas : pars disce- atomos, qaippe qase non conducnnt 

dìt in aiios artas : pars vero, qa» non «d animalis nutritionem. Qnalia sont 

apta est, respaitar quasi aliena, per- eacrementa, quae natura rejicit in 

que corporis ipsins animalis poros terras, et respuit. 

secernitnr si ve sensili, sive cvca èva- 71S MuUaque cadi Corperième'} Mnl- 

coatione; pars vero abit in excre- ta e corporibus primis: plnres atomi, 

menta, qu» per corporis meatus re- qu» qoia sub visum non cadant, cttcn 

jiciautur in ^rras, nt ait. Igitur dicnntnr corpora : lib. i. 

non ex omnibns omnia finnt, cum non 714 E carpare'] Puta per porot, ant 

ex omnigeno cibo partes omnes cor- per corporis mentus. 

poris procrescant : sed ex certis cibo- P#rci(a/>I^gM]IctibasaUorum pulsa, 

rum atoniis, certae partes corporis 715 Quaquam'] Supp. alteri atomo, 

animaliam aluntur. 716 VitaìeiB matn» cnuentire} Pati 



DB RBRUM NATURA LIB. II. 279 

Sed^ ne forte putes animalia sola teneri 
Legibus biis^ qucedam ratio disterminat omneis. 
Nam, velatei tota natara dissimiles soiit 
Inter se genitae res qnaeqne, ita qaomqae necesse est 720 
Dissimili constare figara principiorom : 
Non^ qao multa parum simili sint pr»dita forma ; 
Sedy qaod non volgo paria omnibus omnia constent. 
Semina quom porro distent^ differre necesse est 
Intervalla, vias, connexus, pondera, plagas, 72S 

Ck>ncursus, motus ; qu» non animalia solum 

iota animoHa 9hmoxia eme hiice ìegilnuy eadem sane ratio tecemU res eundou 
Namqme «tati re$ euneta creata dùparea sunt inier se tota sna natura^ nmUUtr 
t pmi et mt ijum^e eomi^oiuitw ex dispari /orma primordiomm: non piin fOMom 
reo oonotmU pai fynra^ $ed quia res euneta commnmter ««» mmt aimiUo emuiio 
rebm. Ai quoniam yrimoréia differmnt inter se, oportet ut pariter «poHa, «ùv^ 
oommexiameo^ grantata^ ictus, concurMoms, et motus eornm distent ; qua omnia 



ffiiMMrt Mns. B. 1. 2. Lamb. Hav. Btp. mieare Tarneb. agitari alii. — ^718 
quidam Voss. wei. quem dum Mos. B. 9. eadem Mus. B. 8. Hav. Bip. I>elph« 
disgriminat P. VìdcL Orypb. Nard. Bas. Aid. res terminat Mns. B. 2. Hat. 
•amia Gif. Par. Delpb. Cr. conj. Grypb. Nard. Bas.— 720 ita quamque n» 
Ha¥. Bip. Delph.— 722 Nam Mns. B. 2. quod Hav. Bip. Delpb. sunt Mna. 
B.I.— 72S quod: sic P.Vind. V. ed. O. Vind. fr. Mns. l. 2. Cant. Perr. Tb. 
Ra. AJd. Delpb. Bas. oiiia Voss. vet et L. B. Mus. B.3. Hav. Bip.— 724 
ium V. ed. Mus. B. 8. Ferr. Tb. Ra. dum Mus. B. 2.-726 motusque V. ed. 

NOTiE 

ot aniroentur, et in vitam animalium solis animalibns, sed in ceteris re- 

cedant. £n passtvns motus. bus discrimiuandis ac procreandia 

717 Sedf ne forte putes, ^c] His 12. reperinntur. 

▼sa. docel base cansam sen ratio- 718 Disterminat] Alii tftscHMJMf. 

nem, quaa anpra reddidit, non in Idem ; i. e. secernit res a rebnt, et 

aolis viventiboa valere : aed etiaa in di? ersaa reddit a se invicero, vs. 728. 

ceteris rebni innnimatis. Cnm enim Alii res temùmat oumen; minoa bene, 

rea cnnct» conatent ex natura dissi- Neqne enim te moveat bic versM 

mili« debent et dissimilibua atomia dactylicns, ' distcrrainat omnia.' Fe- 

concreacere ; quod supra praamonu- miliares sunt Lueretio ejnsmodi ver^ 

erat vs. 8S5. et seqq. Itaqne aicut sua. 

rerom natura diaaimilis est: ita et 721 Figura primcipiorum'] Princi- 

atomi, ex qnibua constata disparea piis. 

aint necesse est ; nec atomi sole, sed 722 Multa parum'] Panca. Hi 2. 

et intervalla, qnibns minns aut magia vss. positi sunt supra ? s. 836. 

a ae invicem repercnaaae resilinnt: et Pradita forma] Constantia tfignrat 

vi», qnibns a se deOectunt : et con* ? s. 887. 

nexns, qeibua inter se cobarrent : et 724 Semina] Atomi, primordia. 

pondera, qnibus feruntnr: et plags, Necesse [necessum] est] Vide va. 

qnibns sese repercntiont : et concnr- 467. 

auayquibnaconveninnt : iiasct inqvaro, 725 lutervaJUa, vias, ^c] De bis in- 

disaimtlia tsst debent, qnas non in fra vs. 1018. 1010. 



280 



r. LUCRBTII CARI 



Corpora sejungunt^ sed terras ac mare totum 
Secernant, ccBlumque a terrìs omne retentant. 
Nane age, dieta, meo dalci qnaesita labore, 
Percipe : ne forte baec albis ex alba rearis 730 

Principiis^esse, ante oculos quae candida cernis ; 
Aat ea, qu» nigrant, nigro de semine nata : 
Neve alium quem vis qu» sunt inbata colorem, 
Propterea gerere banc credas, quod material 
Ck>rpora consimili sint ejns tincta colore. 785 

Nallus enim color est omnino material 
Corporìbus, ncque par rebus, ncque denique dispar : 

«dN moi» àiàtermiMMt corpora anàmmUia: »ed distingmmt etiam terra» H amm* 
peiagUBf et teparant iohim cmìmm a terri». Jam vero ogedMMy ait$culia doetrimamf 
qsam munì opera eomquithij ne formm putee rea ea» o/òo», ^mee ttidee ob oeako 
tnos eue alba», eomeiare ex eoMdUli» primordH»: atti ea» re», «put mgreoeamJt, «Mf 
procreata» ex nigrii principHa : vel, ne pute» eas res, qua »nnt tincta qaovi» aUo 
colore, ideo pr^erre colorem hume, quia corpora prima cani imbuia colore ommi»o 
pari haùe cnWis colori. Naatgue nuUn» color prenm» ineet primi» corporiba»; 
n£qae qoi ait nw»H», nMq^oMdemMm qai sit di»»imiU»rebn», qnas coloraUs o«rDÌ« 

Ferr. Th. Ra. moln»que et P. Gryph. mtrg. Aid. qua dee«t Mns. B. 2.-787 
Cor pere »eJuMguni V. ed. Tb. Rr. et mare Mot. B. 2.-799 duke Vou. vet. 
que aita V. ed. Th. Ra. — 780 ne dieta Mns. B. 2. dba ex aUn» V. ed. Th. Ra. 
ex albiaaUtaP, Cant. Aid.— 733 iVtreVoss. L. B. Mns. B. l. 3. Gif. Par. Mhàc 
Ferr. quem »unt Gassend. inbruta Cant. induta Hav. Bip.— 734 Amie gerere 
Vind. — 735 H. vs. et seq. desuntNard. colose Voss. vet. etL.B. sed in Voss. 
vet. colore saperscr. — 737 nec prò ncque bis Mns. B. 2. — 739 ferri Delph. — 740 

NOTiE 



728 Retentant] Retinent ne con- 
jnngatnr: separant, secemnnt 

729 Nune age, dieta, meo, tfc,] His 
112. vss. seqq. jam dispntat Lncretins 
de coloribus atomomm. Cnm enim 
Epicnms, teste Laértio lib. IO. do- 
cnerit atomos nnllam qualitatem, 
qnam dicimns, prse se ferre, wxV 
oxhiMTos, «col fidpovs, icol ftryéOovs, i. e. 
* prseter fignram, gravitatero, et mag- 
nitndinem;' qnaeri potest, qni fieri 
valeat, ut color pnesertim, nec non 
etiam calor, sopor, odor, et ceters 
ejusmodi qnalifates, rebai concretis 
inhaereant, nisi prins inhsserint ato- 
mis, ex qnibns rerum finnt concre- 
tiones. Itaqne soWit qnsstionem et 
cxpedit bre? iter Lneretins; docetqne 



atomis nuUas inesse ejusmodi qnali- 
tates, ac prironm negat inberere iis 
colorem. Variis antem argnmentit 
tntatnr snam sententiam, de qnibot 
jam sigillatim. Itaqne his 9. vss. 
prioribns sententiam snam proponit, 
asseritqne atomos omnts coloris esse 
expertes. 

730 Albi» ex cJ6a] Alba ex albls. 
Sic 1. 841. < ignibus ex ignem.' Alba 
ex albis, id est, res alb» ex albis 
atomis. 

732 De sestine] De atomo, de pri- 
mordio. 

734 Materiai Corpora"] Atomi, prì* 
mordia rerum. Sic tss. 730. 737. et 
alibi passim. 

737 Nofue par rebm^ nofwe diepar} 



D£ RBRUM NATURA LIB. lì. 



281 



In qaae corpora si nuUas tibi forte videtar 
Posse animi injectas fieri^ procal avius erras. 
Nam, quom c»cigenei, solis quei numìna numquam 740 
Despexere^ tamen cognoscant corpora tactn^ 
Ex ineante »vo nullo conjuncta colore ; 
Scire licet, nostr» quoque menti corpora posse 
Vorti in notitiam, nullo circumlita fuco. 
Denique^ nos ipsei» caecis quaequomque tenebris 745 

Tangimus» baad allo sentimus tincta colore. 
Quodj quoniam vinco fieri, none esse docebo. 

mas. /« qwB ewyora prima H fanan piUoi nuUoè inapeeimi wuntià JUri |WMe, 
sane hmge vagarig a vera ratìone: namquef qtumiam caci a natara nati^ qm mot- 
qumm vidinmi ìmcmm ao/tf, agnotcuiit tamen ree corpareas per taccimi, qnaB ipiii 
maih colere sani imbuia ab prima aiate: facile e$t imtéUigere primariha rerum, 
eliamsi matto coiore circumimlnUa siot, poeee tamen tenire noetro animo in coni' 
iiomom, Poelremo noemetipei non percipimue uUo colore imbutae res orones ifiat, 
qmu tangùnae in obacurie tenebris. Qnod enm demonttrem fleri^ jam oeiendtm 

butàna P. Vms. L. B. Hav. Aid. Hip. Oelph.— 741 Dispexere P. O. Mus. B. 1. 
Oif. marg. Aid. Aepexere Hav. Delph. Bip. taeta Mus. B. 1. — ^742 continda 
Hav. Bip. Delpb. coniaeta Lamb. — 748 wtenti q. nostra Viod. fr. Mns. B. 1. 
2. S. Hav. Delpii. Bip. — ^744 anco Mas. B. 1. succo O. — 746 taeta Lamb. — 
747 fnamia prò ^iimimm Cant. V. marg. 1.— 748 color Cant. m/ntatar tu aaiiit 

KOTJE 



I. e. nnlluB est color atomis, qui aut 
par sity sen similis; ant dispar seu 
dissimilis coloribns iis, qnos rebus 
coocretis ìnesse cernimus. Quippe 
qnsB omni colore careant. 

7S8 In pue corpora ei naUmSj ^«.] 
His 9. Tsa. contioetur i. argumeotom, 
quo prolMt atomis colores nnllos in- 
esse. Sic antera argnroentatur : ad 
hoc ut rei corporeas sen corpora cog- 
noscantnr, non est opus ut aliquo co- 
lore imbuantnr ; namque cacci a na- 
tura nati bene cognoscnnt res cor- 
poreas solo tactu : item nos in tene- 
bris et in locis obscuris bene novimus 
et sentimus corpora solo tactu ; ncque 
enim colores tactu sentinntur. Igitur 
saltem possumus mente concipere ato- 
mos tanquam omni colore expertes. 
Qnidni etiam esse possint sine colore ? 

In qua corpora] In quas atomos. 

789 Animi ò^leeiMs} Adjectiones 



animi. Sic Cicer. de Nat. Deor. i. 
' in quam magnitudinem rfgionum se 
injiciens animns et intendens, ita 
late longeque peregrinato r, ut nuUam 
tamen oram ultimi videat.' Iiyicere 
animum in rem, est rem mente com- 
plecti, et intueri. 

740 Cacigenei] C»ci natL 

742 Ex inewUe avo] Ab orto suo : 
a prima aetate. 

iVnKo colinotela colore] Ncque enim 
caeci agnoscunt colorera in rebus, aut 
res quasi coloratas. Nollus enim 
color sine luce extat, ut recto docet 
Lucret. infra vs. 704. 

748 Corpora] Atomos. 

744 Ficco] Colore. 

747 Quodf quoniam viucOf ifc.] His 
9. Tts. continetur ii. argumentom, 
quod repetìt Poèta ex omnigena co* 
lornm mutatione. Nullus enim est 
color, qui mutari non possit in alinn^ 



282 



T. LUCRBTII GARf 



Omnis enim color omnino mutatur in omneis ; 

Quod facere haud olio debent primordia pacto : 

Inmatabile enim quiddam superare necesse est, 750 

Ne res ad nihilam redigantur funditus omnes. 

Nam^ qaodquomque suis mntatamfinibiis exit. 

Continuo hoc mors est illins, quod fuit ante. 

Proinde^ colore cave continguas semina rerum. 

Ne tibi res redeant ad nihilam funditus omnes. 765 

Praeterea, si nulla cdoris principiis est 
Reddita natura, et variis sunt praedita formis, 
E quibus onmigenos gignunti variantque, colores : * 

ittud revera ftse. Namque Qwmii eohr veriitwr prorni t» munigenm colore* z 
9Md qnidcni jnineifria mclfo modo debeni facere ; opcrtet enim ut reeiei in rebus 
oKfutdy quod mmtm nequeat, ne ree onmee ommino redneemHr ad nihihtm. Nm»- 
qm ^mUf qnod fferiUwr et egredHur e termmù avù, id sane fti euhiio MerUno 
Wtu, quod antea extiiU. Quetproffter vide ne hniwu aliqno eohre primordia 
rerum, ne res omnee tUn revertantur omnino od whiinm. Deinde, si nutta rotto 
«slsrts dota ett ftrimordiie rerum : tamen ea conelant ex divertii figuri», ex qui- 
ÒHS Spsa procreant et mutant omnimodoe colores. Ideo, quia permagni tnlsrcsf , 



P. Grypb. nmtatur onmis Voss. vet. et L. B. et prò tu Ferr. V. ed. Hu Ra«>— 
760 quoddam P. V.ed. Ferr. Th. Ra. Aid.— 761 redttrinitvr Mas. B.2.— 762 
Ne Ferr.— 766 nikilum: sic Vind. V. ed. O. Man. B. 1. 8. Ferr. Tli. Ra. at/wn 
▼olg. Hinc uK<][iie ad vs. 806. non apparent in Voss. vet. loco suo, sed in fine 
ascripta inveniantnr eadem mana. — 766 prtiir^»ta V. ed. Th. Ra. eat deest 
Mas. B. 8.-767 at prò et P. Aid. Bip. Hav. Delph. sint Cant— 769 Prop- 

NOTiE 



qnemvis colorem. Jam vero si prl* 
mordiis inesset color aliqnis, ipia 
efiam nmtari possent prò rantatione 
coloris sni. Sin antem primordia 
notarentur, sane res redirent ad 
nihiluro, cum in rebus nihil snper^ 
esset immutabile. Quod tamen fieri 
non posse demonstratnm est lib. i. 

749 Quod faeere, tfc.] Hi 6. vss. 
positi snnt i. 789. vide annotat. ibid. 

766 iViiUiMiii] Alii per contractio- 
nem nUum, sicnt nil prò nihìL 

766 Praterea^einnUa, i^e.] His 19. 
▼ss. contiaetar iii. argumentnm, 
quod petitur ex vario ordine, varia 
dispositione, et variis plagia et roo- 
ttbus atumoram inter se. Itaqne 
ean snperiot ibus argnmentis evicisse 



ratas sit poeta nnllos atomis colores 
inesse, jam docet easdem ideo taaen 
▼arios in rebus concretis colores gif- 
nere, quia comtant ex variis et dis- 
similibns figuris ac fbrmis, quarnm 
varia dispositione, ordine, mntatione, 
ac rootu colores rebus indncantnr ac 
innascantnr. Rem autem iRostrat 
esemplo miri», cojus aquae vnlge ni- 
grse videntur, com trtmqaillam est : 
ubi vero ventis tnrbatnr, tune fluctns 
apparent albescere. Cor, inqnit, nlsi 
quia ventis ipsa semina sen atoni 
maria permiscentnr ? 

767 PnedUa'] Constantia, ts. 799. 

768 Omnigenoe] Omnis generis. Sic 
vs. 890. 



DB RERUM NATURA LJB. II. 



2S3 



7(J0 



765 



Prasterea» magni quod refert, semina qoaeque 
Cam quibus, et quali positoray contineantor. 
Et quos in ter se dent motos^ adcipiantqae ; 
Perfacile ex tempio rationem reddere possis, 
Quur ea, quae nigro faerìnt panilo ante colore. 
Marmoreo fieri possnnt candore repente : 
Ut mare, quom magnei conmomnt SBqnora ventei, 
Vortitur in canoa candenti marmore flnctns. 

« 

Dicere enim possis nigmm, qnod saepe videmus, 
Materies nbi permixta est ilUns, et ordo 
Prìncipiis mntatns, et addita demptaqne quedam ; 
Continuo id fieri ut candens videatur, et album. 770 

Qnod, si caeruleis constarent sequora ponti 
\, nullo possent albescere pacto : 



cvM fuUw primordiis, et iguaU snb ordini prinumiia ringula eoi^ungantw^ «f 
muu mtiiamei nddani ùiter u^ aui ftatianiur; ideo, inquam, paterù mtbiio dtarg 
fadU niiomiM^ cur res ilkt, qua paulo antfa etmrislerinl ex atro cohre^ $Mlo 
«guamteme colore candido instar marmorUallà: veluti ▼. g. mare, ubi vehemenieB 
venti iwrbaverunt aquaM, iUiuM planUiea muiatur in undag candidas ulbeecefài 
egfumre Uliua marmùreo, Namque poteri» re»pondere quod etmimuo vulgo mare 
esse cemUeuM ; pooiquam vero semina UUum trangponta aunt, et dispotUura primor^ 
éionan inversa e.Btf et quadam prìmordia addita sunt, aui detratta ; extempto 
fitti tale, ut appareat aìbetcens et candidam, Quod « aqua morii coaliiarent ex 
principiii caruleiif nuUo wutdo poaent fieri eandenta, Etenim quacumque ratimie 



tirtu O. Olf. Par; Oryph. Delph. Nard. Cont. Bau. Cr. conj. magi Mas. B. 2. — 
760 quaUhai V. ed. Perr. Tb. Ra. eontinuatur O.— 762 exemplo V. ed. 111. Ra. 
Akl. Vind. Vora. L. B. Mas. B. 1.2. Cant. Oryph. Nard. Bas. rationi Mot. 
B. 2.8^—764 Marmorea V. ed. Ferr. Miia.B. 1.2. et 8. sed in rasura, ponine 
Vind. Vqu. L. B. Vind. fr. Mas. B. 1. 2. 8. Hav. Bip. Delpb.— 766 candenU 
V. ed. Tb. Ra. ntramqne lectionem agnoscit P.— 768 «ttivf V. ed. Tb. Ra* 
—700 Priaripto V. ed.Th. Ra. mutatis Mw. B. 2.— 770 cadem V. ed. Tb. Ra. 
alfrMiMus.B.l.— 772 utloMvn.B. 2. possimi Bodl. passmi Vind. Vind. fir. 

NOTiE 



760 Prmttna^ magtA, ^c] HI 8. vss. 
poiitl lant 1. 817. et 007. 

704 Marmoreo eanàon'l Albedine, 
qn» accedat ad candoreiu mannoris 
•IMy qnod est exqaiaitissioiaai ; qaale 
est marraor Parinm ant Lnnense. 
Pila. XXXT 1.7. Sic etiam ts. 766. 
et alibi passini. 

765 Mqnora\ Bene. Dicitur enim 
mare eqaor, qaod asqna sit ejns 
pUnitlesy nnllis agitantiboa ventis. 



Cic. Acad. Q. * Quid tana plannai 
qnam mare, ex quo etiam seqnor illnd 
poetse Tocant?' Sic ts. 771. &c. 

767 ìiigrum'l Cflemleum. Coler 
quippe maria nigrìcans dicitur coani« 
leusy quasi ad colorem coati accedei. 
f s. 771. 

768 Matiriii] Prìmordia, atoni. • 
760 PrtacipiM] Alii prtadptiiaiy pre 

pnNCtptaram. Idem. 



284 



T. LUCRBTII CARI 



Nam, quoquomqae.modo perturbes, caerula quae sint, 

Numqaam in mannoreum possint migrare colorem. 

Sin aUo atque alio soni semina tincta colore, 775 

Quas maria ecficiunt unum purnmque nitorem ; 

Ut saspe ex aliis formis, variisque fignris, 

Ecficitur quiddam qnadratnm, nnaqne figura ; 

CJonveniebat, uti in quadrato cemimas esse 

Dissimileis formas, ita cernere in asquore ponti, 780 

Aut alio in quo vis ano pnroqne nitore, 

Dissimileis longe inter se variosqne colores. 

Praeterea, nibil obficiunt, obstantqne, figurai 



jMniitfC€a« ea, qua 9UMi earuleaf nunquam pouunt tnmsiri in cohrem aibum. Ai 
Off» fi fnmordWj qva redduni unieum et iimpHeem colorem nurrit, imhutm tini 
«erto et diveroo colore ^ veìmti pUrumqme ex dnergis formUf et ex «uriti Jlgmio 
òutrmitur oHquidf qood «il qìiadrangMlumf et conittans unica forma quadrata ; 
tane eonveniem enU^ eieut oboervaumt in qnadrangmlo etoe dispare$ Jlgtormg: Ha 
ohoervwre in aqua mom, vel in qwmÀM a/to witco et ùmpUci opkndoTÉ^ inetse 
€okreM omnino divenoM et diMparei inter ee. Deinde forma diepara non impedkmif 



Hav. Hip.— 774 nigrare Cant— 776 alia Mas. B. 1. tini Bodl. V. ed. P. lU 
Ra. Aid.— 777 Et Voss. L. B.— 778 quoddum P. V. ed. Ferr. Th. Ra. Atd. 
Bat. marg. unteque figura Hav. ex Mnret. Bìp. figura* Voss. vet et L. E* «f< 
ad fioem CaDt.^780 <gquore : sic P. V. ed. Th. Ra. Aid. Bip. Hav. Delph. 

NOTJE 



774 Marmoreum] Albnm, vs. 764. 

775 Sin aUo atque alio^ ifc] His 8. 
vts. satìsfacit objectioni, qu» adver- 
tot exeniplnm snperius propositiim 
fieri potoit. Sensus horam ? ersoam 
hic est: Si quit forte dicet atomos 
marit tinctat esse variis colorìbus, 
àtqoe totnm maria oitoreoi, qui uous 
et simplex cernitur, coalescere ta- 
men ex diuimilibus coloribns, sicut 
▼• g. fignram quadratam cernimus 
fieri ex multis triangularibus figu- 
rls : sane, ioquit Lucretius, Decesse 
erit ut, qnomodo in illa quadrata 
figura moltas triangulares figuras 
inesse cernimus, ita in ilio uno et 
puro maris nitore videamus varios 
lllos et dissimiles colores, ex quibns 
fieret. Atqui non cernimus hos dis- 
iimiles colores in puro maris nitore. 
Igitur non sunt in eo. 



Alio atque alio] Diverso et vario. 

777 AUi* formii] Puta ex triaogn- 
laribns figuris. Quadratura enim con* 
stat ex quatuor triangulis. Triangu- 
ius ex duobus lineis rectis in anga- 
lum coenntibus. 

778 Unaque figura} Alii unmquejl- 
gune : plur. minns bene. 

780 Diidmileis formai] Puta trian- 
gulares et rectas fignras. 

78S Prteterea, nikil oòfieiuni, ^v.] Hb 
4. Tss. respoodet iterum superiori ob- 
jectioni; negatque parìtatem esse 
colores inter et figuras. Fignne 
quippe diversae non impediont qnin 
rea aliqua sit una tamen figura : v. 
g. in quadro sunt lineas seo figura 
recise, et triangulares, qnss tamen 
non iropediunt, quin sit Terum qua* 
dmm. At dissimiles colores impe- 
diunt, qnin res aliqua iit uno colore ; 



ÙR RBRUM NATURA LIB. II. 285 

Dissimiles^ quo qnadratiim minns omne sit extra : 

At variei reram inpediunt prohibentqae colores, 785 

Qno minas esse ano possit res tota nitore. 

Tarn porro, qaas ducit et inlicit, ut trìbuamus 
Principiis reram non namqaam, caassa, colores, 
Obcidit ; ex albis qaoniam non alba creantar» 
Nec» qa» nigra claent, de nigris ; sed variis de. 790 

nepu pnkUftnt, quin quadrum tohim iit extra 6goraa ex qoibui constat : venm 
ébSerù cdtm rerum oj/ieiimt ae obttant, quin Ma res^ coi insant, queat eontUrt 
ex imtM etiùre, Denique rati» «iMm, fiur tmfiial, et aUieit nos, ut demua oH* 
qaamdo coloree frrìmordiu rrnim, iiiiUa eet ; eiqmdem res candida nonftimt lemper 
ex emididie coloribos ; nee pariter re*, qua $unt nigra, fiunt de wgrii colori- 



aauora reliqoi.— 784 quod P. V. ed. Ferr. Th. Ra. Aid. mtnitf eseet m tfiùMaf^ 
Nard. Bat. P. in not. minue ette tit extra V. ed. Ferr. Vind. Mus. B. 1. S* 
omne deeat O. Mnn. B. 2. — 785 varia Voss. L. B. torio» O. Mns. B. 1. Oassend* 
— T87 quod diewnt iUicitum hoc trUmamuM Orypii. qnod ducit ut iUiàtum hoc Smrà. 
Ba». quod dicunt in lieitum tribuamu» P. Bodl. iniieitu V. ed. Ferr. Tb. Ra. 
Miu. B. 1. 8. UUeituM O. in Ucitmm Mns. B. 2. Cant. ut deest Vom. L. B. 
Ferr. V.ed. Th. Ra. Aid.— 788 cohrie Ferr. V. ed. Th. Ra. Aid. O. Mas. 
B. 1. Bas. doIortsMiis. B. 2. — 789 quando V. marg. 1. ereatur Voss. vet. et 
L. B. Mas. B. t. 8.— 790 Ncque Ferr. V. ed. Th. Ra. nigrata Mas. B. 1. ebunt 
y . ed. Th. Ra. ducunt Mus. B. 2. et prò »ed Mas. B. 2. variis ea Vind. V. ed; 
Mos. B. 1. 2. 3. Ferr. Tb.Ra. varii» sunt O. Cant. V. marg. l,variant»e P. Aid. 

NOT^ 

V. g. color albas, et nìger impediunt, rem habent : ▼. g. alba ex albi», nigra 

quin rat tit aat nigra tota, aat alba ex nigris, &c. Argoit aotem hanc 

tota, aat aliqno alio uno colore: sed causamjam nallam esse Lncretius; 

partim alba, partim nigra erit. siqoidem saepe ex albis fiunt non 

784 Owme tit extra] I. e. totnm sit alba ; et ex nigris non nigra. Und« 

id per se, qnod est, et sine figaris ex aatios est, inquit, nt alba v. g. de 

qnibos constat. Est enim qaadrum nnllo exoriantur colore, qnam de 

totnm extra fignras rectas et trian- nigro, aat de qaovis alio colore, qui 

gniares, ex quibus tamen adomatnr. repngnet. Hoc enim mioas absur- 

Aliilegnnt: omne ineit in iUis, Alii: dum videtur. Nallum tamen pro<* 

eeeet in tttù. Vernm prior nostra fert exemplum. Quanquam ▼• g. 

lectio magis probatur. Est enim calx alba fit ex non albis lapidibnt : 

qnadratnm, qnod ex triangnlis fit, to- atraroentnm nigrnm ex non atris re* 

tnm extra triangula: non autem in bo». 

triangnUs. inlicU, ut] Bene ; inlicit, prò illieit, 

787 Tàm porro, qua, i^c,] His 7. tss. i. e. invitat, cogit, inciut, &c. Alit, 

continetnr iv. argnmentaro, qaod re- «i UUcitum hoc, Alii, in UUeitum ni. 

petitor ex causa, propterqaam colo- Alii, quod dicunt inlicitum tribuamu, 

res atomis attriboi vulgo dicantar ; Hic enim Incus corruptas est maxi* 

•cilicet ut res singnhe, qn» colorata^ me. 

snnt, cemmodius colorem habere 789 ObcidU] Perit, nulla est. 

pottint ex eornm genere, ci^us cole- 790 Cluent] Snnt, va. 624. 



286 



T. LUORBTIl CARI 



Qnippe et enim multo proclivius exorìentar 
Candida, de nullo, quam nigro, nata colore ; 
Aut alio quo vis, qui contra pugnet, et obstet 
Praeterea, quoniam nequeunt sine luce colores 

bus, ud de divertu aliis. Namqui res alba creabuniur ionge faciUm de mdh 
colore, 9iu(m de colore nigrieanti: vel de alio quocumque colore, qui udterutur et 
repwgnet* Demde^ eum eohree pofinl exuiere ahu ÌMmine, et cum prtiid^ 



•urta fa VoM. veU et L. B. variantur Orjph. Nard. Bas.— 791 

mliir M118. B. SU exorirentur Cant.— 702 de ptUìo P. Aid. Baa. marg. de 

NOTJB 



Sed variU de] I. e. sed de TariU» 
snpp. colorìbos. Aliì, «ed variantìtr, 
A\ìì, $ed varlii ea. Alii, $ed variU ad. 
Male omnino, ut patet. 

79S NigrOf naia [nigrwnte] colore] 
Sic vs. 732. Alii, it^T« naia colore. 

794 Pralereay qnomam^ tfc.] His 16. 
TU. continetuT v. argumentom ; id- 
que dncitar ex eo, qiiod color aat 
«Me rebof, aat cerni nequeat ainc 
Ittce : atomi vero nasquam io liicem 
▼eniant, hoc est, sub ocnlos cadant. 
Igifor atomi non sunt aliqno colore 
tinctae. Rem esemplo daplici eoo- 
firmat, coUirobarum et pavornim; 
quorum plumtp, adverso sole, mille 
Tariant colores: remota luce, co- 
loris sunt expertes. Igitnr color 
gignitur in rebus ex vario Incis ietu, 
nihilque aliud fidetur esse, quam 
lux. 

Quaestio de colorìbns omnino diffi- 
cilis est. Hioc alii aliud censent de 
colorls causa et ratione. Eptcurns 
et Democrttns, teste Diog. Laert. lib. 
X. eensuerunt colorem vere non 
inesse rebus : ceteri philosopht in- 
«sse vere asserunt, cum hoc tamen 
discrimine, ni Pytbagorei colorem a 
corpomm superficie, Stoici a pri- 
mis materiae fignratlonibns, Peripa- 
tetici a perspicuo materiae termino 
non distinxerint : Empedocles unns 
colorem dixit esse qnandaro efilovi- 
onem e corporibus : Plato flammam 



quandam esse voloit. Itaque men- 
tem Epicuri clarios aperiamns. Is 
antem, teste Plntarch. docuit colores 
non esse cohatrentes corporibos, tcd 
jnxta quondam respectus visus or- 
dines positnsqoe gigni. Porro per 
vocem corporibus non inteltigit ip- 
sas atomos, sed res et corpora remm, 
ut idem testatur Plntarchua. Igitnr 
per colores corporibus non cohasren- 
tes, interpretor colores non congenl-^ 
tos aut innatos rebus* Epicnms 
enim voloit ut in extremis rerum, sen 
superficiebus oorporom inessent cjus- 
modi ordines ac disposi tioues ato- 
morum, ex quìbus res coalescnnt, nt 
ad veniente luce certos exhibeant co- 
lores, et ex se roittant certas atomos, 
quas constituentes rei vUrn imagl- 
nem, certo ordine disposituqne ferl- 
ant oculorum pupillam, laciantqne 
per certos lucia ictus, nt in Ipso 
ocuio res videantur. Ncque tamen 
colores inesse atomis volnit, sed ex 
earum certis dispositionibus àe ordi- 
nibus colores gignl docuit adveniente 
luce. Unde in tenebrìs cecia nnllos 
esse colores praeclare cecioft Locret. 
infra vs. 797. ad mentem Epicuri ; 
ad cojus etiam mentem sic cecinit 
Virg. JEn,\i. *vhi coelum condidit 
umbra Jupiter, et rebus nox abstnllt 
atra colorem.' Itaque docet Epi- 
cums non omnia esse aeqtie disposita, 
nt adveniente luce colores paret ex- 



DB RERUM NATURA LIB. lì. 



287 



i, neque in luccm exsistant prìmordìa rernm ; 
Scire licet, qnam sint nullo velata colore. 
Qualis enim ca^^is potérit color esse tenebris. 
Lamine qui in ipso mntatur^ propterea quod, 
Recta aut obliqua percussus luce, refulget ? 
Piuma colnmbarum quo pactoin sole videtur, 
Quas sita cervices circum coUumque coronai. 
Namque alia fit^ utei claro sii rubra pyropo ; 
Interdum quodam sensu &t, utei videatur 
Inter curalìam virideis mìscere smaragdos. 



795 



600 



vmimd m hunm: sane facile ett mucere quod principia nnUo céhre 

«ial «friniiònilìi* Quù emim eit ille o»2ar, qni p^terii imi$$e ienebrù obecuriM^ 
qnippe qm varùtur tantum m ^)m tace, f quoé renidet tantam ; qnateimii iHa» 
est recto aut obltquo lumine'f Quomodo piuma columbarum cemitur in luce toUSp 
mutpoeUa est circa cervieeSf et cingit coUum illariini. Etenim aUauando flif ni 
fidgeat qmui nrepo fiammante: aliquando in eo est aspeetUf ut videatur miteere 



^^m»*.»^*»»^^ 



Oryph. i€ nignoUe prò ntgro, ttata Hav. Bip. Delph.— 795 luce Bas.— 
799 wnaatmr tu ipso Hav. Aid. Bip. Delph.— 799 perculeut Mns. B. 2. 
percuMsiM V. ed. V. marg. t. Tb. Ra.— 801 Qutesita V. ed. Th. Ra.— 802 
aUà: sic y. ed. Mas. B. 1. 2. S. Caut. aUae P. O. Hav. Aid. Bip. Delpb. nt 
Cant. mère tilt dera Hav. Bip. Delpb. dora eii rubro Ferr. V. ed. Tb. Ra. 
Aid.— 808 fuadéam P. Aid. Cant. $eri nt Mus. B.2.— 804 ciemleum wàig, 

NOTJE 



hibeant: sed mlt rem aliam alias 
habere dispositiones ad varioscolores 
exhibendos : sicni v. g. aliae fintnl» 
alios reddiwt sonos aceepto flatu: 
aat fient alia grana, quss flornm snnt 
axpertia, aUot tamen ednnt flores 
prò farlo hwnoreant calore. Deindo, 
cam manifeatnm stt rem eandem 
colores rootaro prò rariis Incis aot 
ombne gradibns, qaod in ploma co* 
lombarani cootingit; ideo Epicnms 
aignit non posse nllnm ex bisce rarils 
eoloribns assumi, qni dicatnr quasi 
▼ere inbserens rebus, ▼. g. plumis 
colnmbarnm: sed omnes ejosmodi 
colores non inbserere censendos esse 
▼alt. Res exemplo confirroatnr, ▼. g. 
trigoni vitrei. Quosenim variosco- 
lores exbibet trigoonm vitrenm, eos 
nthii aliud esse, qnam locem variis 
modis reflexani| voi refiractam, ant 



umbris intennixtam constat. Sic 
varii colores, qnos emittnnt plmam 
columbarum, ant pavonum, niliH 
aliud snnt, qnam lux qnas vario modo 
affecta rejicitur In ocolos. Hspc Epl^ 
curi sententia de colortbos. 

706 Velata] Circorollta, tincta. vm. 
744. 776. 

799 Hecta ani ohliqua^ tfc, ] Alhis 
enIm color est si rectns sit Inminls 
angnios : alins, si obliqnns. 

802 Pyropol Pjropus gemma est 
flammte colorero imitans. Oallice, B»' 
earbaucle. Ovid. M. if. * flammasqao 
imitante pyropo/ Plin. xxxvii. 7. 
AUllégnnt: doro eit rubra pfropo. 

808 Senta] Aspecto. 

804 Smetragdoii] Smaragdns gemiMl 
est viridis, qiioD tertinm Inter gem* 
mas locnm obtinet. Oallice, Emer* 
aude, Plin. xxxvn. 5. 



288 



T. LUCRBTII CARI 



Caudaque pavonis, larga quom lace repleta est, 806 

Consimili mutat ratione obvorsa colores : 
Quei quoniam quodam gignantur luminis icta> 
Scire licet, sine eo fieri non posse patandom. 
£t^ quoniam plagse quoddam genns excipit in se 
Pupilla, quom sentire colorem dicitur album ; 810 

Atque aliud porro, nigrum quom, et csetera, sentit ; 
Nec refert, ea, qusB tangis, quo forte colore 

BmttragdoB virides eum agnleo colore. Éi pari uUione etada miwiiM virm ad 
lacem variat colores^ ubi seUket piena ut ampia ìumhu. Qui colores ^ma gene^ 
raniur eerta percussione ìucis, nimirum eredendum est koc nou posse firi «ine ea 
lace. £t, CIMI pupilla ociili recipiat t» se aUyuod genue ietus^ »òi duUmr perei' 
pere v. g. colorem candidum: et excipiat etiam oHud eenas plags, M perdpU 
mgrum colorem, et alios. Com^iie nihil rtferatf fuo fertasse eàare imbius «M 



^^«»<»»»»»^»<^»»»^^ 



earuleos Oassend. virgis miscere V. ed. Tb. Ra.^807 Qua V. ed. Th. Ra. — 
808 Scilicet id Hav. Bip. Delpb. ex Lamb. putandum est Voss. vet. et L. B. 
Cant. Hav. Bip. Delpb.— 810 Papula Mas. B. 1. Pupilla Mai. B. 8.— 811 
aiiiini V. roarg. 1. et eum calerà Mos. B. 2* — 812 tangis: sic Vind. Voss. L. B. 
O. Vind. fr» Mas. B. S. ttuigit P.V. ed. Ferr. Tb. Ra. Aid. Bodl. Mus. B. 8. 

NOT^ 



605 Paooats] Dicitar pavo, onta: 
et pavas, i, Masc. et pava, se, Fcem. 
De quo Plin. x. 7. 

808 iStne eo] Siipp. lamine, aut la- 
minis icta. 

809 Et, quoniam plagte, ^c] Hls 7. 
▼M. continetur vi. argamentam, quo 
probat atomos omnis coloris esse cx- 
pertes : illadque deducit ex ipsa 
▼isione, que juxta Epicnrt senten- 
tiam sic fit Visas, inqait ille, fit icta 
qaodam, nimiram per imaginum in- 
enrsionem in ocali pnpiUam ; ea qnip- 
pe incarsio plaga est ac ictus qaidam. 
Talis aatem ictus alias est, si ocalus 
sentit album colorem ; alias, si ni- 
grum, Sic, At ictas non 6t sine tac- 
tn : tactus autem non eget colore, nt 
suo funga tur officio. Nihil enim re- 
fert quo colore sint praedita ea, qu« 
tangis. Ergo prima corpora sea 
atomi nullo colore tingantar. Ex 
hac Lucretii doctrina colligi potest 
Epicarum docuisse sensam omnem 
esse quendam tactum : sensatlonem- 
que emaem6eri per incursionem spe- 



cie!, seu imagints ex objecto in sen- 
sam, qua sensns ipse percutitur. 
Hapc aatem imago non est aliqaid 
aliad ab ipsis atomis, quse in sensum 
subeant diverso modo, prò ▼arie ea« 
rum ordine, positara, figura, &c. 
Unde Visio fit, eum atomi ex re visa 
adveniant, et in papillam oculi in* 
currunt, ac ipsam movent prò ea, qua 
snntfigora, positara, ordine, &c Cum 
aatem perceptio iliius imaginis alia 
sit prò alia atomornm motiooe seu 
affectione ; bine fit, ut varia tctnnm 
genera sint, qnos oculi pupilla exci- 
pit. Quo fit ut varios sentit colores. 
Aristoteles aatem docuit visus can- 
sam esse, . rerum, quia oemnntur, 
qaalitatem, qusR vim sua» expromat, 
et explicet in videndi sensnn. Pla- 
to et Stoici aliter sentlant, nec Inter 
se piane consentiunt. Sed de bis 
consale A. Geli. v. 15. Qoaoqnam 
nos iterum de bis dicemns iv. 

810 Senttrel Bene ; qaia visiouen 
dicit fieri per ictum. I. e. videt. 



DB RERUM NATURA LIB. il. 289 

T^rsedita sunt^ vcrum quali magis apta figura ; 
Scire licet, nihil principìis opus esse colores, 
Sed variis formis varianteis edere tactus. 815 

Praeterea, quoniam non certis certa fignris 
Est natura coloris^ et omnia principiorum 
Formamenta queunt in quo vis esse nitore ; 
Quur ea, quae Constant ex illis, non pariter sunt 
Omnigenis perfusa colorìbus in genere omni ? 820 

Conveniebat enim corvos quoque saepe volanteis 
Ex albis album pennis jactare colorem ; 

re« em, quoM tangUf aed potius qualis forma sint eapace$: facUe e»t agnoicert 
prmeipia tum egere colorilntB, «ed reddtre diveràos tacttts prò divenu figwrU» 
Aeeedii quod, eum eerta natwra eoloria non tit data certi» formis^ et com emmcta 
Jtguraiimei fri$Mrdiomm petaint reperiri m quolibet splendore coloris; filare ret 
ittev, qua eoi^tmtwr ex illts principiis, non ntnt simUiter imbuta coloribu» omni' 
modis in qumbet genere? Namque oportebot ni corvi etiam toUtwttes plemmqiu 
ugitarent colorem candidum de candidis alte ; et ut cycni ecaderent atri de otrtf 



^^«»^^«»^^^s^^^ 



Qryph. marg. Bat. marg. tangae Mi». B. 1. 3. Voss. vet.— 813 smit: sic V. 
ed. Bodl. VoM. wet. Mas. B. 1. 3. Ferr. Th. Ra. sint relìmii. — 814 colore 
Orypb. Nard. Bas. P. V. marg. 1. Bodl. Voss. vet. et L. B. Ferr. V. ed. Th. 
Ra. Aid. — 815 tractus V. marg. 1. — 816 quando V. marg. 1. et sic passim. 
nisi certià Bas.— 823 piimw V. ed. Ferr. Tb. Ra. Aid. P. Cant. Gasseod. V. 

NOT/E 

814 Prineipii$ opus esse cohres^ Sic de ceteris. Sed fatebuntor sane sio- 
1. 1050. *Jnfinita opus est vis mate- gnlas atomos in qaavis figura prandi- 
rial.' Sic III. 981. ' materies opus tas esse coloribas dissimilibus : v. g. 
est.' Sic IV. 1261. in figura triangola alias atomos esse 

815 VarH» formis tarianteiSf ifcJ] Tac- coloro «Ibo, alias nigro, alias coemleo, 
tns enim corporit est sensns : corpus alias mbro, &c, Fingamna igitur 
antera omne fignratom est: igitur corvos v. g. aut cycnos majorl ex 
atomi, qnK corpora snnt, edunt varios parte constare atomis fignrae trian* 
tactus prò Tania fignris, quibus prae- gnl», qnas non nnius coloris esse vo* 
dite snnt : va. 4S4. lunt : sane fiet, ut corvi non toti ni* 

810 PrtBtereOj ^Moinam, ^c] His 9. gri, nec cycni toti sint albi ; sed ver» 

▼ss. continetur tu. argumentum, sicolores ernnt, cum in iis sint atomi 

qnod repetitnr ex absurdis, quae se- varii coloris. Qnod qnidem darà rea 

querentur» si atomis inesset color, demonstrat esse falsum et absurdum. 

Etiamsi enim, inquit poeta, 2. con* Igitur nnllus inest atomis color, 
cederemns atomos esse coloribns pne- Figwris'] Supp. atomorum. 
ditas ;tamen non dicent ii,qni hoc sen- 818 Formamenta] Figura, figura* 

tirent, certiaatomomm fignris certnm tiones. 

colorem inesse: ▼. g. colorem album 818 Nitore] Colore: tss. 781. 786. 

figuris atomomm triangnlis ; colorem &c. 

oigrom figuris qnadrangnlis ; et ita 820 In genere omni'] Supp. coloris. 
Dttph. ffC Vmt. CUu. Lueret. T 



290 



T. LUCRBTII CARI 



Et nigros fieri nigro de semine cycnos^ 
Aut alio quo vis uno, varìoque, colore. 

Quin etiam, quanto in parteis res quaeque minutas 825 
Distrahitur magis, hoc magis est, ut cernere possis 
Evanescere pauUatim, stinguique, colorem : 
Ut fit, ubi in parvas parteis dìscerpitur aurum, 
Purpura, poeniceusque color clarissimus multo, 
Filatim quom distractus est, disperditur omnis : 830 

Noscere ut bine possis, prius omnem ecflare colorem 
Particulas, quam discedant ad semina rerum. 



priatordiU^ aut de àiio quoUbet imico, vel ditirmt colore. Imo vero quo res quaqui 
dUhibmUur m pmrtiunculas mtiioreff, eo magis JU^ ut queas tidere eolorsm aÙra 
aeusUn et extiiijgìd ; v^ti accidU^ cam awrum disucaJtwr in mìMiUas pariicalms^ 
▼ei cum pwrpmUf vel color pwnceuSf qni Umge mtidisnsnts est, dedactu per JUa 
taius perit et evaneftcit Iti ut queas inde cognoscere partes miDimas amiiitire 
Mmem colorem^ antequoM rscedani ad prima principia rerum. Deniqui^ cum non 



^>4»^^>«»^^^>^««>^t^ 



marg. 1. — 885 quando Vosi. vet. pratis Mas. B. 2. — 827 Et vaneseere Voss. 
▼et. strictimqus Oassend. — 829 pcenUensoue color V. ed. Th. Ra. Pheeniceus P* 
Viod. Aid. famgeuM Mus. B. 1. cìarisnnms onmi P. Aid. uUro Voss. fet. in 
marg. — 880 dittraetum est vel distractust V. ed. BodL Voss. vet. et L. B. O. 
Mas. B. 1. S. Cant distractum Vind. distractim Mas. B. 2. distrakUur P. 
Orypb. marg. Bas. distractus Hav. Bip. Delph. dispendUur V. ed. Th. Ra. 
disperdt^vf Mas. B. 2. omnis deest Mus. B. 2. — 8S2 desceiidioit V. ed. Bodl. 
V.marg. 1. descem/onf P. Grypb. marg. Th. Ra. Aid. diseemlMiii Vind. O. 
Mas. B. 2. 8. V. marg. 2. Ferr. discedunt Voss. L. B. dtseedKoiii Voss. vet. 

NOT^ 



823 Nigro de semine^ De atomb 
nigris. 

825 Quin etiam, quanto^ tfc."] His 8. 
▼ss. continetar viii. argamentom, 
qnod repetitar ex eo, qnod qoo magis 
in minutas particulas res aliqaa colo- 
rata distrahitur, eo magis colorem 
omnem saum amittit : v. g. com an- 
ram in miootas partes frangitor, color 
anri deperditur : cnm purpurea ves- 
tis filatim discerpitur, purpurens co- 
lor deperditur. Iftitur fingamus rem 
aliquam colora tam ita in minutas par- 
tes dividi, ut rjnsmodi partes jam 
snb ocniosnon cadaot, sane esB partes 
miuutae nullum colorem habebunt. 
Ergo a pari, cum atomi sub sensum 
ocniornm non cadant, nullo snnt tino- 
iss curore. 



827 Stingu^ Estingui ; eleganter. 
Color enim lux est qnaedam, ac flam- 
mula, nt aiunt Plato et Epicnrus. 

820 Pigniceus [Puniceus^ AUi Pemì- 
eeaii: alii Pkanieeus, Idem. Color 
autem Pnoicens dicitar, qni viofae 
flammeas colorem refert : GtlUce, 
écarlatte. Quod coloris genns a pur- 
pureo distingni docet Plin. zxi. 28. 
Quia vero in Phoenice Syrise regione 
lanae tingebantnr hoc colore, die tua 
est Phaeniceus, vel Poeniceus, vel Pu- 
niceus color. 

Cdirtsftmiis [darissimu'l matta] Cla- 
rissimns multo : demtaliterat, ntsyl- 
laba corripiatur. Nota vocem malto 
cnm superlativo. 

882 Ad semina rerum] Ad atomc- 
mm parvitatem. 



DB RERUM NATURA LIB. II. 



291 



Postremo, qaoniam non omnia corpora vocem 
Mittere concedis, neque odorem ; propterea 6t, 
Ut non omnibus adtrìbuas sonitus, et odores : 835 

Sic, oculis qaoniam non omnia cernere qaimns, 
Scire licet, quaedam tam constare orba colore, 
Qaam sino odore ullo quaedam, sonituque remota : 
Nec minus haec animum cognoscere posse sagacem^ 
Qaam qnae sunt aliis rebus privata notarum. 840 

Sed, ne forte putes, solo spoliata colore 
Corpora prima manere ; etiam secreta teporis 
Sunt, ac frigoris omnino, calidique vaporis ; 

fdttarìB omnia corpora reddere ionitunif nee odorem; ideo Jlt, ut non dea omnilmi 
corporìbns vocem et odoree: nmiliter, qtàa non possumus videre oculig ret cunctatf 
inde facUe e$t noteere ^uaodam ret tam expertea colorii fise, quam quasdam esse 
ahequt «Uà odore^ et privata» voce: neque mentem totertem hominis minus posta 
cognoscere has res, quam cognoflcit illas, qua sunt orbaJta aliis rebus, et signo^ 
qao Doscontnr. Verum ne forsan credas primordia esse privata solo tantam 
colore f sunt etiam expertia penitas teporis, et frigoris omnis, et caUdi vaporis: nta 



Viod. fr. discendunt Cant.— 834 conceda» V. ed.Th. Ra. nt Bas.— 839 antait 
Mas. B. 1. — 840 notarum: sic ex conj. Wakef. notisqiue vulg. notaque Vosi* 
vet et L. B. Bas. V. marg. 1. nofo^ii^ O.— 841 Sed ut \, ed.— 843 mmd 

NOTJS 

833 Postremo, quoniam, ^c] His 8. frigore, sapore, hninore, siccitate, 



▼is. continetnr ix. et nltimum argu- 
mentum, quo probat atomos omnis 
coloris esse expertes. Id autem peti- 
tar a simili, ut ainnt. Sicut eoim, io- 
quit, sunt quaedam corpora, qass 
odore, sonitn, et voce carent, itapos- 
iunt esse corflora quaedam, puta ato- 
mos, qnae colorem non halieant. 
837 Quadarn] Puta atomos. 

840 AUìs relm\ Aliis qnalitatibus, 
quas Tocant ; puta, odore et sonila. 

ìfotarum {notaque] I. e. signo ; seu 
qualitate, qua dignoscantnr. Qnali- 
tates enim sunt quasi rerum iodicìa. 
Sic calor et fumns sunt nota seu in- 
dicium ignis. Alii, notisque, in plu- 
rali : idem. 

841 Sed, ne forte putes, i^c] Hacte* 
nns de colore atomorum : nunc autem 
bis 23. vst. seqq. dispntat decete- 
ris atomomm sensibilibus, quas vo- 
cant, qualitatibns ; puta 4e colore, 



odore, &c. Quas omnes qnalitatea 
negat pariter inesse atomis; quia 
atomi has ex.se non emittunt ; et qni% 
omnes bas qoalitates nativae sant, 
mortales, et caducae : atomi vero Un* 
mortales et «temae. Rem autem il- 
lusi rat pracclara similitudine. Sicot 
enim, inqnit, ad conficiendum od* 
guentum qusritur oleum, qood minus 
sitodoriferum, ne fcetore suo inficiai 
odores florum; ita ad procreandaa 
res, qu» odorem mittant, non est 
necesse, ut atomi plenae sint odore : 
et ita de ceteris qualitatibus. Ventni 
jam infra vs. 1020. dicetur qua rationa 
qualitates omoes, quas dicimus, ab 
atomis procrear! possint, cnm bis ex- 
pertes faciat Lncretius. 

842 Corporaprima] Atomos. 

843 Calidique vaporis] CaloHiqaCi 
vss. 149. 152. 857, ^c. 



292 



T. LUGRBTIi CARI 



Et sonitu sterila, et saco jejuna, ferantar; 

Xec jaciuDt ullum proprìum de corpore odorem. 845 

Sic ut amaracini blandum stactaeque lìquorem. 

Et nardi florem, nectar qui narìbus balata 

Qnom facere instituas ; cum primis quaerere par est^ 

Quoad licet, ac possis reperire^ inolentis olivi 

edunt vocem: tunt et carentia humore: nec emitiunt ìiUum odorem de suo corpore: 
ffeluti V. g. ft quando ta in animo kabeas facere unguenimn suave amaracini et 
stactegf etflorum nardi, aui efflant nectar in narea; inprimis 4Bquum est tibi per- 
quirere, quantum potest neri, et quantum potes invenire, naturam olei, quod nikU 



^■^^^^^^^^^■^^ 



Mu8. B. 2. tapores V. ed. Tb. Ra.--844 «imita P. Aid. Giyph. Bas. HeriU 
Mas. B. 2. acjejuna P. delendum tamen censet ac in not. et una Vind. V. ed. 
O. Vind. fr. Miis. B. 1. 2. S. Ferr. atque una Th. Ra.-«^45 uUa Mas. B. 1. 
proprio Vind. O. Vind. fr. Mus. B. 2. Cant. Bìp. Delph.— 846 amara ci Mns. 
B. 2. blandumque V. ed. Th. Ra. est acUsque Vind. O. Mns. B. 1. 2. 8. Ferr. 
Hquor est Mns. B. 2.-847 Jlorum Gif. Mar. Grypb. Delpb. Nard. Bas. raarg. 
Cr. conj. rorem dedisse Lucretium affirmat Wakef. Vide Ovid. Epist. 
XV. 76. halat P. Vind. Bodl. O. Vind. fr. Mus. B. 1. Cant. Gif. Par. V. 
marii;. 1. alat V. ed. Tb. Ra. haUtnt reliqui.— 849 Quod Grypb. Nard. Bas. 
P. V. ed. Bodl. Ferr. Aid. hoc possis Tb. Ra. ac deest V. ed. potis es vnlg. 

NOTiE 
844 Sterila] Sterilia. Antique enim usnrpat GelL x. cip. ult. ' nthU cam 



dicebatur Sterilus, a, nm ; et Steri- 
lis, e. 

Suco jejuna'] Sicca, sinc hamore. 
Vìrg. Geor. ii. 212. * Nam jejuna qui- 
dem clivosi glarea ruris/ &c. 

846 Sicut amaracini, ifc] His 7. vss. 
triplex memorat unguenti genns. 1. 
Amaracinum, 2. Myrrbinnm, 3. Nar- 
dinum. Amaracinum seu sanipsnchi- 
nnm fit ex amaraco et oleo, valetqne 
ad nervos calefaciendos et emollien- 
dos; et adversos serpentes, inquit 
Plio. XXI. 11. AdditLucret. vi. 973. 
infestnm esse snibus. * Sunt et unguen- 
ta quaedam ab inventornm nomine; 
ut amaracinum. Nam quidam tradunt 
regium quemdaro puerum, Amaracum 
nomine, quam plurima unguentorum 
genera ferentem, casn prolapsum 
esse, et inajorem ex commixtione 
odorem creasse. Unde nunc optima 
unguenta amaracina dicuntnr,' in- 
quit Isidor. IV. 12. Hsec autem de- 
sumsit ex Servio ad lib. i. ^n. vs. 693. 
Idem legitur in Clementis paedagogo. 
Unde adagium vetus illud orturo, quod 



fidibus graculo : nibil cum amarmcioo 
sui.' Nibil enim minus convenit ros- 
tro suilIo,quam deliciae unguentaria^ : 
quippe cui id demum dnlce olet, quod 
Cttnum olet. Vide Adag. Enism. fot. 
440. 441. Dioscorid. ni. Plln. xiii. 
1. et XXI. 22. Amaracus autem Gal- 
lice dicitur marjolaine. Myrrbinnm 
nnguentum, quod et stacta vel stacte 
dicitur, a verbo Gracco ardlj^wf * dis- 
tillare,' fit ex pinguedine myrrhas 
recentis. Nardinum, quod et folia- 
tum vocat Plin. xiii. 1. fit ex nardo et 
oleo, qnibus etiam adduntur niyrrha, 
balsamum, costus, amomum, jnncns, 
et balanus, teste Plinio ibid. Ex boc 
autem unguento caput olimnngebant 
Romani. TibnI. ii. 2. ' lUius puro dis- 
tillent tempora nardo.' In bis autem 
conficiendis unguentis opus est oleo 
pnestantissimo, boc est, inolenti, et 
quod nuUum ex se mittat odoreni. 

847 Nectixr'] Odorem snavissimmn. 
Ovtd. M. tv. ' Protinus imbntnm coe- 
lesti nectare corpus Delicuit, ter- 
ramqoe suo madefecit odore.' 



DE RERUM NATURA LIB. II. 



S93 



Naturam, nullam qua; mittat naribus auram : 850 

Qaam minarne ut possit mixtos in corpore odorcs, 
Concoctosque, suo contactos perdere viro. 

Propterea, eadem debent primordia rerum 
Non adhibere suum gignundis rebus odorem, 
Nec sonitum; quoniam nibii ab se mittere possunt 855 
Nec simili ratione saporem denique quemquam, 
Nec frigus^ neque item calidum tepidumque vaporem. 
Castera, quse quom ita sunt iameu, ut mortalia constent. 
Molli lenta^ fragosa putrì, cava corpore raro, - 
Omnia sint a principiis sejuncta, necesse est ; 860 

Inmortalia si volumos subjungere rebus 

9Ìeat, et guod tudhtm odorem emittai ad wtrei: ui quam minime qunU infieere %c 
perimere suo veneno fieticlo odarety qui mitceniur in ejns corpore, et quos coqmi 
€t tangit, Idcireo prineipiti rerum non debent omnino afferre allum SMum odorem 
rebuM procremndiBf nee vocem; quia non valeni emittere quidquam ejusmodi ex 
seipais, Nec ptnri raiione denique debent adhibere uUum eaporem, nee friguSf 
me eimUiier vaporem eaUdum oc tepidum : et alia omnia, qwg quia eunt ejuimodi 
demum, ui $int naUvOf Bimirain moUia, JUxitia, fradu facUiaj putredini obnoxia^ 
et natura nono, oportet at neeeeaario sint remota a primordiis, si volumus sui^ert 



^^»^^^^^^^^^^ 



possit Mas. B. 1. uioleuiis Mas. B. 2.— 860 Natura Cani, quod Delph. emit' 
iat Cant.— 859 Contrectans P. Aid. suo contractus P. V. ed. Ferr. Th. Ra. 
Aid. Bas. marg. eontractos O. Cant. V.raarg. 1. 2. contactus P. in not con* 
traetas Vind. Mas. B. 1. 2. 8. servare et perdere Non. vires Mas. B. S. — BSt 
eandem Voss. vet. et L. B. eundem Ferr. Th. Ra. Aid. Vind. Bodl. Mus. B. 1. 
2. 8. tandem P. O. Cant. V. oiarg. 1. Bas. demum Hav. Bip. Delph.— 856 
emittere V. marg. 1.— 857 calorem et Delph. vaporem et Hav. Bip. — 858 qua^ 
eumque Vind. V. ed. Ferr. Muk. B. 1. Th. Ra. quaque P. Aid. sint P. in not. 
foiufftn Hav. Bip. Delph.— 859 MolUa Gif. Par. Gryph. Delph. Nard. Bas. 
P. V. ed. Bodl. Vou. vet. et L. B. Ferr. Th. Ra. Aid. putricana Mas. B. 2. 
putricava Ferr. V. ed. Th. Ra. Gif. Par. Gryph. Delph. Nard. Bas. P. Bodl. 
Vind. Mas. B. 3. Cant. rara P. Gif. Par. Gryph. Delph.— 860 a deest Voss. 

ìiorm 



850 Auram'] Afflatom odoris : odo- 
rem. 

852 Viro] Veneno: tetro faetore. 
* Virus' antera jam habet casas, no- 
minativom, accasativomy et focati- 
vum : olim vero toto singolari nome- 
rò declinabatar,sicnt ' Tolgos' et < pe« 
lagos.' 

859 Fragosa] Dividoa, secabilia. A 
verbo 'frangere.' 
Putn, comi [PuMema] Palredini 



obnoxia. Gifan. putria. Idem. Sic 
▼ss. 897. 927. 

Corpore raro [rara] Qaalia sont cor- 
pora spongiosa, minime densa. Rea 
enim minus densae sunt magis ob- 
BOxisB cormptioni. Alii corpore raro, 
sopp. cava : Ita ut vox putricava, non 
ona, sed duplex sit, putrì, et cava ; 
quasi putrì et raro corpore cava. Mi- 
nos probata lectio. 



294 T. LUCRBTIl CARI 

Fundamenta^ quibus nitatur summa salutìs : 
Ne libi res redeant ad nihilum funditas omnes. 

Nunc ea, qaae sentire videmus quomque, necesse est, 
Ex insensilibus tamen omnia confiteare 865 

Prìncipiis constare: neqne id manifesta refutant, 
Nec contra pagnant, in promptu cognita quae sunt ; 
Sed magis ipsa mann dncont, et credere cogant. 
Ex insensilibus, qnod dico, animalia gìgni. 

Quippe videro licet, vivos exsistere vermeis 870 

Stercore de tetro, putorem qnom sibi nacta est, 
Intempestivis ex imbribus humida, tellus. 
Praeterea, cunctas itidem res vertere sese: 

rtbus gig^endis fundanùna ttiema, qìiilnu tota rerum consertaiio timi/a/acr, ne 
•cilicet re» cuncts revertantur tibi peniius ad nihilum, Jam vero oportet ni ne- 
eeteario/atearìs eoa res omne», fiuu cemimtu habere tenMumf fieri tamen ex pri» 
fnordiM, qae eareant senau ; neque res elara, qua nobis nota euni in aperto^ 
r^eUunt istud aui etiam impugnant : verum potius ipta ducunt nos quasi numUf 
et faciunt credere istud, quod doceo, nempe aninutUa generari ex rebus, qu« 
careni: sensu. Namque cernere est tiveniee verme» oriri de fatido exeremento^ ubt 
terra madida contraxii ttòt putredinem ex ptuvii» non opportwù». Deinde videre est 
eimiliter cetera»re» mutare sese iovicem. Namque v. g. ftunttna^ fòlia, et pos- 



▼et. »unt Bip.— 864 videmu» Quncta Mns. B. 1. O.— 865 in»enaibiUbu» Ferr. V. 
ed.— 866 reputant Vind. V. ed. Vind. fr. Mas. B. 2. S. Cant. Th. Ra. repir^ • 
nant O, Mus. B. 1. V. roarg. 1. — 860 duco P. Aid. Bas. marg. — 871 puirorem 
Bodl. Voss. L. B. Bip. Hav. Delph.— 873 in idem P. V. ed. Ferr. Th. Ra. Aid. 

NOT^ 

862 Fundamenta, ifc] Sic enim prò- gigni ex insensilibus. Vermes nam- 

batnm est i. 574. et seqq. que, inqnit, vivi orinntur e stercore, 

Summa eaìuti»'] Salus, et vita rerum, eque putridis terre glebis. 

Sic IV. 500. Quomque ICunqué] Tmesis vocif 

86S Ne tiln re», ^c] Hic vs. multo- qusecnnque. 

ties repetitur apud Lucre tinm. Supra 870 Qiisppe ridere Ueet, ifc] Sic etiam 

▼ss. 751. 755. I. 674. 701. &c. apes nascuntur ex vitulo suffocato, 

864 Nunc ea, qua ten/tre, t^c,] His et pntrefacto, ut ait Virg. Oeor. iv. 

158. vss. aliam jam ab atomis etiam Et Ovìd. M. xv. Et Fast. i. ' Fer- 

laffectionem, seu qnalitatem, quam vent examina putri De bove : mille a- 

dicimus, conator arcere Lucretius ; nimas una necata dedit.' Sic Diod. i* 

docetque atomos omnis sensus esse initio tradì t mures magnos certis tem- 

expertes, quamvis ex iis generentur poribus in agro Thebano ex terras 

sensilia, et animalia. Hanc autem glebis solitos nasci, qui vastarent om- 

doctrinam variis confirmat exemplis, nia. 

mrgumentisque astruit. Sed de bis 872 /iitempeffinf] Non opportnnis, 

sigillatim. Itaqne his 0. vss. priori- extra tempus cadentibus. 

bus probat i. ab experieotia sensilia 875 Praterea^ emuta» itidem^* 4rc.] 



DB RBRUM NATURA LIB. II. 



295 



Vortunt se fluviei in fìmndeis, et pabula laeta 

In pecndes ; vortunt pecades in corpora nostra 875 

Naturam; et nostro de corpore ssepe ferarum 

Augescnnt vires, et corpora pennipotentum. 

Ergo omneis natura cibos in corpora viva 

Vortity et bine sensns animantum procreat omneis : 

Non alia longe ratione, atque arida Ugna 880 

Explicat in flammas^ et in igneis omnia vorsat. 

Jamne yides igitur, magni primordia rerum 
Referre in quali sint ordine quaeqne locata. 
Et conmixta qnibns dent motus, adcipiantque ? 

Tum porro, quid id est, animum quod percntit ipsum, 885 



€ud graia muttoU $e t» pecora: et pecora mulaiil ludwnLm saam in moetra cmora: 
et pUmmque viree beìlMorum, et corpora atitumm creocunt de noetro corpore* igihar 
natura mutat onmta alimenta in corpora vicentiay et inde generat amctoe eenea» 
animaiium ; kaud abstmiU /ere modo, qnam reeolvit in ignee »icca ligna^ et vertit 
ree eancta» in^ammae. Nonne ergo jam cernie permagni intereeee in quali ordine 
ùngula principia rerum poeita eint 7 et cum quibme principOe mieta sint, qoos 
motue rtddanHy aut recipiant? At vero quidnam iUod eet, ipiodferit tpaom taam 



^^i»^^>»«»'#»»i#»»i» 



Mns. B. 1. 2. S.— 874 et fronde» Par. Cout. tu deest HaT. Bip. Delph.~S77 
in corpore P. Vind. V. ed. O. Mos. B. 1. 2. 8. Ferr. Th. Ra. Aid. V. marg. 1. 
et corpore P. in not. — 879 Verticet Ferr. V. ed. Mus. R. 1. hic Mas. B. 2. — 
880 lingua Mas. B. 2.— 881 tu deest Ferr. V. ed. Th. Ra. Voss. yet. et L. B. 
Mus. B. 2. S. neat Mus. B. 2.— 88S Rrferri V. ed.— 886 quod Bas. inarg. 

NOT« 



Uis 12. vss. probat ii. ab ezperientia 
sensìlia gigni ex insensilibns. Obser- 
vamns enim res canctas, velati quo- 
dam circulo, cedere in matoam ali- 
mentnm, et in mutaam Titam. Sic 
V, g. flayii, frondes, et gramina ce- 
dant in yitam pecadam : pecudes in 
yitam hominam : homines in vitam 
feraram, et yolacram. Igitur res in- 
tensiles cedunt in alinientuni, et in 
yitam reram sensillum et animaliam. 
Reni illustra t comparatione. Haud 
secnsy inquit, ac Ugna cedunt et yer- 
tunt se in ignem. 

874 Vortuni ee fluviei, i^c] Sic i. 
251.etseqq. 

875 Vortuni pecudee in corpora nm- 
/ra] Cum earom carne vescimur. 



876 Nostro de corpore . . . Augeecunt^ 
ifc] Cum a feria devoramur. Sic y. 
989. 

877 Peiiiitpo(«ii<iuii] Avinm, volu- 
crum. 

882 Jamne videe igitur'] Hi 8. yss. 
positi sunt supra vs. 759. 

885 IVin porro, quid eet, ^.] His 16, 
vss. objectionem prseoccupat et sol- 
vit. Percunctatur igitur auditorem, 
qnse causa sit cur sententiae huic pro- 
poftitae libere non assentiat ac velati 
manus det ; nimirom cur nolit cre- 
dere ex iis, quse sensn carent, tamen 
animalia generari. Forsan, inquit, 
quia neque ligna, neque lapidea, nc- 
que terra siroul mixta non reddunt 
•eniom vitalen. Retpondet autem 



206 T. LUCRBTII CARI 

Quod movete et varios sensas expromere cogit ; 
Ex insensilibus ni credas seosile gigni ? 

Nimiram^ lapides, et lìgna^ et terra> quod una 
Mixta tamen neqaeunt vitalem reddere sensum ; 
lUad in hiis igitur foedus meminisse decebit, 890 

Non ex omnibus omnino, quaequomque creant res, 
Sensile^ et ex tempio me gigni dicere sensus : 
Sed magni referre^ ea prìmum quantula constent^ 
Sensile qua^. faciunt^ et qua sint praedita forma ; 
Motibus^ ordinibus^ posituris deaique, quae sint ; 895 

mentem? quid turbai tei et quid faeit nt proferoi diversam epinUmenif ne putes 
itiuiHvum generari ex rebus, quae careant $en9u7 SeiUeet quia aoora, et tìgna^ 
et tdbu iùml cùmnùxta non possunt tamen teferte ttnMum vita. Conveniene erti 
ergo reeordari istud pactum m hisce rebus, nempe me non docere re$ eensUes ei 
MRMu t|>fM subito generari ex omnibus prorsus prìmordiis, qum generant re» 
cmictaB : sed permagni interesse primo quam quantttaiem illa habeani^ qua ereani 
rem sensilem, et qua forma constent ; demum quibus motibus^ ardinibus^ et disposi- 



idem Mus. B. 2. — 886 exponereMiu, B. 2. — 887 insensibili Prifician. 
libus Ferr. V. ed. nisi Nard. Bas. ne Hav. Delph. nec Mna. B. 2. nasci prò 
gigni P. Aid. Prisciaii. Mus. B. 3. — 880 Muta tamen Cant. virtuiem r. sensiis 
Gassend.— 890/ivdiM: sic Voss. L. B.Lamb. Ferr. Th. Ra. V^ ed. sedus Voss. 
vet. sed sedulus superscr. rebus Gryph. Nard. Fab. Bas. P. Cr. in not. dece- 
bai Cant.— 802 Sensibile V. ed. Sensilia P. O. Vind. fr. Cast, et omìsso. 
etemplo Cant. tempio Vind. Mus. B. 1. 2. me gini Mus. B. 2. progigni Mus. 
B. 1. Senne Cant. S. progigni extemplo producere s. Codd. Fior. — SOS consiet 
Mas. B. 2.— 804 Sensilnk V. ed. — 805 quei» $int Fab. conj. Creech. cum 

Lucretius non eam sihi mentem esse, tentias : in contrariam opinionem dis- 

ut credat ea, quse rem sensilem gene- trahi. 

rant, extemplo et confestim per se 887 JnsensUUnui] Alii, insens^iU. 

generare: sed magni ref^rre qua pò- Utrumquebene ; dicitur enim Latice 

altura, quo ordine, qua figura^ quove ìnsensile, et insensibile. 

niotu sint praedita. Nequeenim, v. /Vi [Ne] Alii ni, velnisi. 

g. lapides. Ugna, et terra simul mista 880 Ki^o/em] Vita praeditam, aen- 

generabunt confestim ammalia, ac silem. Sic iii. 528. 

sensilia, donec accedente putredine 800 Fdvdiis] CoDditionem^ pactum: 

atomi ipsae dissocientur, noyoque or- vel bypothesim, ut aiunt. 

dine, nova positura, novoque motu 803 Sed magni re/erre^ ^f*.] Sic vss. 

flint apts ad animalinm generationem. 750. 882. &c. 

Importune quippe et opportune pas- Quantula] Qua magnitadine pne« 

sim prsdicat bas atomorum varias dita. . 

disposituras, figuras, rootus, ordines 804 Pradita] Sic vss. 336. 608.722. 

ad varias rerum generationes. 757. 813. &c. ubi hec carmina posata 

Animum] Snpp. tuum, o Memmi : sunt. 

yel, cujuBvis auditoris. 805 QMtf [Q«d«]Quibafl« Alii, ^air» 

886 Varios senius expromere] Alia male, 
esse sententia: in varias abire sen* 



DE RBRUM NATURA LIB. II. 297 

Quaram nihil reram in lignis, glebisque, videmns : 

Et tamen hsec^ quom siint quasi putrefacta perimbreis, 

Vermiculos parìunt; quia oorpora materìai, 

Antiquis ex ordinibus permota nova re, 

ConciUantur ita^ ut debent ammalia gigni. 900 

Deinde, exsensilibus quom sensile posse creari 
Constituunt, porro^ ex aliis sentire sueti, 
MoUia confaciunt : nam sensus jungitur omnis 
Visceribus, nervis^ venis, quaequomque videmus 
Molila mortali consistere corpore creta. 905 

Sed tamen esto jam, posse heec aetema manere : 

turi» diipomaniwr. Quorum omnium rerum nihil cemimui in Ugnis auÈ in glebi» 
terre. Et tamen, uin hac reioluta sunt per plmoiaSf generant parvoa vermei^ <• 
^uod prima rerum temina peretta re nova ex veteribua sois dispimturit coéunt eo 
uudoy quo animaUa debent generari ex ita. Secundo^ qui ceneent rem sensikm 
poMf generari ex tennlibu» rebns tantum, quae scilicet coneuetenmt etiam esse 
$en8ÌU$ ex atOa sensilibus, ii, inqnam, <miiic statuunt primordia moUia; namque 
aentus omnis attribuitur pracordiÌ8f neroù, venia, qua omnia eemimui esse moÙta, 
et esse concreta ex nativo corpore, Verum concedatur etiam hcec omnia jMttff 



^^»»>»»»S»^^»»l»l» 



mmt P.~896 ncfeits V. marg. l.~897 fine P. V. ed. O. Tb. Ra. Aid.— 899 
novare P. V. ed. Mus. B. 9. Ferr. Th. Ra. Aid.— 901 Denique O. Detàqueprtn^ 
cipiù qui Creech. qui Gif. Par. Oryph. Delph. Nard. Cout. V. marg. I. quod 
Mus. B. 3. 3. eensibUe V. ed.~90a fiiect V. ed. iuetis Lamb. et alii.— 90S 
tumfaciunt Hav. Bip. Delph. quumfaeiunt Gif. Par. Bas. marg. P. V.marg. 
1. cumf, Voss. Tet. et L. B. qua/, Gryph. Nard. Mar. Bas. ^ai/iir ornati 
Gassend.— 905 corpora Mas. B. 1. cfr<a Mns. B. 2.— 908 nmilia Uav. Bip. 

NOTiE 

897 Hae] Ligna et glebe. quorum ille astruxit omnia esse ani- 

898 Corpora materUà] Atomi. mata et sensilia : hic Tero volnit 

900 Ita, ut debent] I. e. eo modo, omnia ita ewe in omnibns, ut partes 
quo debent. Hinc male ali!, ut de6e- rerum insensiles sint sensilibus per- 
ant, mlxte. Sicque crediderunt ii, et 

901 Deinde, ex etnaiUbuif ijrc.] His eorunv. assede sensilia generari ex 
6. vss. probat ili. ex insensilibas sen- sensilibus. 

silia generari ; quia si ex sensilibus Quom [fus] Bene. AHI eum ; minus 

•ensilia generarentur, sane reram recto. 

principia essent molila. Quod enim 902 Ex aiits sentire sueti\ I. e. ex 

sensile est, molle est: qoalia sunt sensilibus. 

yiscera, vene, nenri, et cete», que 903 CotrfaeiunM \tum faeiwntl Bene. 

in animalibns' sensn potiuntnr. Sin Alii, quw, 

autem molila feceris rerum principia, 906 Sed tamen eato, tfc.] His 12. vss. 

igitur et mortalia erunt. Quod nec probat iv. ex insensillbus creari posse 

esse, nec posse esse probaturo est sensilia. Utitur autem dilenmiate, 

lib. I. Argumentatur autem precipue yel cornuto, quod vocant,argnmento. 

advenus Platonem et Anaxagoram, Sic erigo argumentatur: Etiamsi con- 




298 



T. LUCRETII CARI 



Nempe tamen debent aut sensam paitis habere^ 
Aut simileis totis animalibus esse putari. 
At, nequeant per se partes sentire^ necesse est ; 
Namque alios sensus membronim respait omnis; 
Nec manus a nobis potis est secreta, neque ulla 
Corporis omnino sensam pars sola tenere. 



910 



exiitere immoriàUa: mmtriMi tomai dehent vel habere $entMM alicajos jNVitt, vel 
eredi tue paria totU aniaumtìbuM, Sed ponamus at partes wm poitiMt per tépuM 
nec exittere, nec eenMlbUeà e$$ef etenim haec ree poMai owuue aUo» $inmu anch' 
rum artuam: neque manne v. g. eeparata seorsum, nec nUa aHaunapanc^rpori» 



^*^^^^^^^^^^ 



Delph. pMlmm Oryph. P. Aid.— 909 Aalt P. Vind. V. ed. O. Vind. fr. Mas. 
B. 1. 2. S. nec eue Hav. Bip. Delph. nec euet Oryph — 910 o/tnf Vind. fr. 
Voss. vet. oiiibii Hav. Bip. ree petit HtL\ . 0\f. Par. Delph. Coot. Cr. Gas- 
aend. onmeia P. Aid. omatam Bip.— 911 Nec nutgnui Mus. B. 1.— 912 Corpo* 
rum V. ed. Mas. B. 2, Ferr. Th. Ra« neque ornati Miu. B. 2. umu Caot ica- 

NOT£ 



cederem has res, pnta nervos, yenas, 
▼iscera, &c, quibus sensus tribaitar, 
non mortales esse, sed seternas : ta- 
men vel sensum habebunt partis, hoc 
6§t, talem qualem pars aliqua totias 
animalis habet: vel habebant sen- 
inm totiiis animalis. Atqui non pos« 
snnt habere sensum partis, quia pars 
animalis a toto animali secreta non 
sentii : v. g. manus recisa a corpore 
ouUnm habet sensum. Sin aotem 
habebunt sensum totius animalis, igi- 
tnr mortales erunt, quia animai est 
totum aliquod, omne autem animai 
mortale est. Validum sane argumen- 
tom. Si enim dixeris terram, ▼. g. 
tigna, aquam, et cetera, quse in ani- 
malia vertnntnr, jam esse aiitea sen- 
«ilia et animata ; frustra igitur et 
inepte res cunctas dividuntnr in ani- 
mata» et in inanimatas. Sin autem 
dixeris pariter, terram, ligna, aquam, 
et cetera, quae in animalia vertnntur, 
vivere, et sentire, quia ex iis res vi- 
▼entes et animats fiuut : principium, 
ut ainnt, sumes, hoc est, quaestionem 
prò argumento; quaeritur enim cur 
res quae insensiles sunt, qualis est 



terra, aqua, et cetera, in qnibns nul* 
lus sensus percipitur, nec visosy nec 
auditus,nec alius, generant tamen rea 
sensu prceditas. 

Htfc] Viscere, nervos, venaa, dee 
vel ea, quae Plato et Anaxagoraa 
statuunt principia rerum sensiliom. 

908 SimUeie [nmi/tn] lotii] Sic vt. 
913. * Ut totis animalibus adsimilen- 
tnr.' Porro in voce 'simllia' duae 
ultimae vocales Ma' in unam coeunt 
longam syllabam. 

909 Atynequeant] Supp. ponamus ut. 
Hi vss. repetnntur iii. 66S. 684. sai- 
tem quoad sensum. 

910 Namque alios seasas, ijrc.] Sic in 
hunc locum restitueodus est hic ver- 
sus. Reddit enim rationem poeta, 
cur pars secreta a toto animali sen* 
tire non possit. Male ergo Lambinns 
posuit eum post doos vss. seqq. le- 
gendumque putat : Namque o/tam 
sensus memtfrorum respuit omnes, 

Respuit [res petit] Supp. haec : i. e. 
totom id, de quo agitur : totum ani- 
male, totum vivens; res, qn» sen- 
sum habeat. 



DB RERUM NATURA LIB. If. 



299 



Linquitar^ ut totis animalibns adsimilentar; 

Vitali ut possint consentire lindique senso. 

Qui poterant igitur reram prìmordia dici» 915 

£t leti vitare vias» ammalia qaom sint, 

Atqae» animalibus inmortalibas, una eademque? 

Quod tamen ut possint» ab coetu concilioque 
Nihil facient praeter volgum tarbamque animantjpm ; 
Scilicet» ut nequeant homines» armenta» feraeque» 920 

Inter sese ullam rem gignere conveniundo. 
Sic itidem, qua sentimus, sentire necesse est. 

pcint in nobU prortiu posndere sennim, Reitat ìgitnr, «< partes cnoctae eor- 
poris iUmks tini totU antnunUibMB, ut queant ex onmi parte simnl kabere §en$um 
ritte. Quomodo ergo poterunt dici principia rerum^ et evitare via$ mortie, quO' 
niam iunt ammalia, et qaoniam mmt unum et idem cnm animantilm» moritmi$7 
Quamvi» autem pouent ittud esse, tamen nihil aliud effieient per convenium et 
eongregationem, quam cm^fueam gentem et muUHudinem ammiMuM, Nimirum 
ita ut honùnee, pecudes, et belluce feroces non pouini eotundo inter $e per rei 
Veneri» generare rem aUom, prater honùnee, pecudee, et beUuai ferocie, Quod 



^■^^^^^^^^^■^s^ 



tui Mas. B. 2. pan uUa V. mare, i;— 91S animantibui Vind. Mas. B. 3. Cant* 
V. marg. 1. Ferr.— 917 anòmabui Cani, in Voss. L. B. Cant. id O. Mns. 
B. 1. filli P. Aid. Bip. HaT. Delph. sed omnino abest Vind. V. ed. Voss. vet, 
Vind. fr. Mas. B. 2. 8. Ferr. Th. Ra.— 918 Quid V. ed. coitu P. Bas. marg. 
V. ed. eoortuMut, B. 1. ortu O. Mas. B. 2. V. marg. 1. eo raiu V. ed. 
Bodl. Voss. vet. et L. B. Mas. B. 3. eoncretu V. marg. I. eortu V. marg. S. 
eortu Cant.— 919 oiitmaiiuii V. ed.— 921 se Mas. B. 1.— 922 SicuH denique 
Bodl. Voss. Tet. et L. B. H. ts. deest Gif. Par. Coat. Bas. P. V. ed. Ferr. 
Tb. Ra. Aid. liajas tamen loco sabstitoitar vnlg. Per Venaio m^ extra homi- 

SOTJE 



917 AmmàUbui [admaUbu'} Ani- 
mali bas, demta litera «, ut syllaba 
corripiator. 

918 Quod tamen ut pofitii(,4v.] His 
5. vss. probat ▼. sensilia generar! ex 
insennilibas. Argnmentatnrantemex 
datis etiam et concessis, qase jam su- 
periori argomento negavit. Scilicet: 
£tiamsi, inquit ille, concederem prin- 
cipia, ex qoibos animalia fiant, esse 
animalia simal et immortalia : tamen 
tane nallam fieret animai, quale jam 
cemitnr: sed acerrns quidam et yuI- 
gus multornm minimoram animalium 
simal congregatum. Sicut enim jam 
per vias generationis bomonon gene- 
rat nisi bominem, pecus nisi pecudem. 



fera nisi feram ; ita turba Illa prin- 
cipiomm, quse animalia forent, nihil 
aliud generarent per coetum et conci- 
lium, quam turbam et acenrum ani- 
maliom; non autem certnm anima- 
lium genus, quale nunc ¥isitur. 

Ut] Quam vis. Vel supp. esto, nt 
possint, Sic. 

Ab catu] Per concilium. 

919 Volgum turbamqui] Confusam 
congeriem, qualìs est acervus tri- 
tieU 

920 Ut] Ita ut. Alii, ut nequeunt, 
id est, sicnt nequeunt. 

922 Sic Uidem [Per Veneri» rei] 
Per vias generationis. Sic vss. 17t. 
487. 



300 



T. LUGRETII CARI 



Quod^ si forte suum dimittunt corpore sensum, 
Atque alium capiunt ; quid opus fbit adtrìbai id^ quod 
Detrahitur ? Tum praeterea, quo fagimus ante^ 925 

Qua tenns in pullos animaleis vortier ova 
Cernimus alituum^ vermeisque ecfervere^ terram 
Intempestìvos qnom putor cepit ob imbrcis ; 
Scirelicet gigni posse ex nou seosibus seusus. 

Quod, si forte aliquis dicet, dum taxat oriri 930 

M /orioli deponunt icnsum $uum e sno corpore, et aisumuni aUum, qvid necetMe 
fmt dati US id, quod demtw ? Demée eHam {jjwod wpra negmoo cminuu), 
quoniam videmus ova amum mulari in puUos vivos; et vermiculo$ exire supra 
terram, «òt putredo occupavit terram propter pUufiao eadeate* extra tempui : hiuc 
40gm$é€ere ed mmm gemermi poeae ex vueneiUlmi, Sed si 9100 formm dixerit 



^^^^i^^»»»»^^^^ 



«et, oniMRtay/mufM.— 99t demOtmt P. V. ed. Ferr. Tk. Ra. Aid. MtM. B. 2. 
S.— 924 rapimmt Mot. B. 2. adMkm td, fmod Voes. vet et L. B. té deest Tolg. 
—925 Dum P. V. ed. Th. Ra. Aid. pnetereu nfP, Oryph. >^rÌMft Creech. 
—927 offèruere Vom. vet. et L. B. Mas. B. S.-— 928 Intempet&m» P. ViDd. 
V. ed. Ferr. Th. Ra. Aid, Voss. vet. et L. B. Vind. fr. quem V. ed. Voss. vet. 
et L. B. Vind. Mus. B. 2. 8. Th. Ra. ^iia Cant. quam Vind. fr. putor P. 
Vind. V. ed. O. Vind. fr. Man. B.l. 2.S. Cant. putr4fr vnlg. ab Mas. B.2.— 
929 et non Mus. B. 1. eensUnUbue V. ed. MénnUbuM Mof. B. S. itntiU P. Ma». 

NOT^ 

fanter,pro verme» exnndtre, esorirìy 
exlstere e terra. Sic aatem non male 
qaidam legiint et interpungnnt : oer- 
meeque efervere terram^ lutempettivoe 
quas putror cepit ob tmfrres. 

929 Ex non sensibui [«eimòti'] Ex 
non sensibns, i. e. es iaiensilibas. 
Alii, ex non tentile, i. e. ex non sea- 
sili. 

930 Quoi^ n forU aUquù, ^v.] Hit 
12. VM. preoccupat et solvit alieram 
objectioaem, ciijiis solntio vii. argo- 
menti locmn teaet. Si qois igìtur, 
inqnit, dixerit, scmim qotden posse 
generarì ex insensibilibns priocipils, 
ea tamen conditione et ratione, nt ea 
iiuentibUia prmctpia prins mutata 
fnerint, et paolatim in nenram per* 
fecta foerìst, eo fvremodo, qno foetni 
ab initio grandescit, extenditar, et 
animata» tandem, et sensiboa preedi* 
tn» editar: issane rem loquitnr re* 
pognaatem evidenti» manifestse. Ne- 



923 Quùdy nfoHe mum, ^c] Hi» 7. 
vss. occnpat et solvit olsjectionemy 
cnju» solutlo vim et locom tenet vi. 
argum. Si qais, inqnit, dixerit, pri- 
ma rerum principia, cum ad rerum 
sensilinm generationem conveniunt, 
deponere soom, qoem habent, sen» 
»um ; resamere vero po»tea ; »ane 
id fru»tra fieri dieet. Cur enim prin- 
cipiis tribuere, quod ipsi» dematnr? 
Deinde ergo jam res sensiles fient 
ex non sensilibu» ; quod antea nega» 
batur. 

926 Quo fugimus ante] Nempe ne- 
gando sentilia generarì ex in8eB»ili- 
bus ; puta verme» ex putribus glebis, 
lignis, &c. vs. 866. et seqq. ne seili- 
cet res manifestae repugnaret eviden^ 
tifle. 

926 Vortier] Pro verti, poetico. 

927 Ecfervere"] Tertiae conjugatio- 
nis, effervo, is. Sic vs. 41. fervere. 
Vermes autem effervere dicitur eie- 



DB RERUM NATURA LIB. 11. 301 

Posse a non sensu sensus, motabilìtate, 

Ante^ aliquo tamquam parta, qaam proditnr extra ; 

Huic satis illud erìt, planam facere, atque probare. 

Non fieri partum, nisi concilio ante coacto ; 

Nec quidquam conmutari sine conciliata 935 

Principiom ; neqaeont allias corporis esse 

Sensas ante ipsam genitam nataram animantìs : 

»etuu8 noMci quidem ex re non aensUif per aliquam mutaiionemf qiiae facta fiierit 
antea, quasi aliquis faius, qui foraa editWf tufficiet manifeiium facere^ et osten- 
dire hòc homini non generari rem aUqnam, niti prìns carili principiornm c«ii- 
eiiiaio; neque rem uUam mvtari iine concilio fnitnordiorum^ ita «t nìUlius corporis 
sensus possint existere, antequam natura ipsa animaUs generata sit, Scilicet quo- 



B. 1. Cant. Oryph. Nard. Mar. Bas. V. marg. 1. Ferr. Aid. iensibile O.— 931 
Posse ex Mus. B. 2. 8. Hav. Bip. Delpb. ea reliqoi sed ia Vom. vet. corr. in a. 
»ed sensus mohiUtaie P. in not. Gryph. Nard. Bas.*- V. marg. 1. sed deest Par. 
sensus $ed mobilitate alii.— 932 Aut Gif. Par. Gassend. Tameb. Adv. v. 26. 
Vom. vet. et L. B. aliqua tangi P. in not. parium P. Viod. V. ed. O. Vind. 
fr. Mas. B. 1. 2. 3. Cant. quam Voss. vet et L. B. quod reliqui. proditur 
P. O. Mns. B. 1. Cant prodiium reliqui.— 933 Hinc Cant — 934 nec Consilio 
Vind. V. ed. Mus. B. 2. 3. Ferr. Tb. Ra.— 935 conmutari quidquam Voss. vet. 
et L. B. Vind* Bodl. Vind. fr. eonuitare Mas. B. 2. coagmeniari vel commen- 
tari Mnret— 936 Principio Grypb. Nard. Bas. P. V. ed. Bodl. Voss. vet. et 
L. B. Ferr. Tb. Ra. Aid. Principiiim Gif. Par. Delpb. Cont. Lamb. Gassend. 
Creecb. Primorum ut Hav. Bip. ut fifgufoiii Delpb.— 937 Sensum V. ed. Th. 
Ra. Sensu Voss. vet. et L. B. ante lasam V. ed. Voss. vet. et L. B. Ferr. Tb. 
Ba. lesam Vind. Mns. B. 1. 2. 3. aHtnumfiifii P. V. ed. Th. Ra. Ferr. Aid.— 

NOT^ 

qne enim aliquid mutator, nisi prios cns difficillimns est ; bine alii al iter 

principia congressa foerint et conci- legnnt bos seqq. versus: alii enini : 

liata ; neque pariter aliquid genera- Posse ea non seruu, sensus mutnlntUate 

tur, nisi principiornm ccetn et conci- Aut aliquo tanquamp€trtu, quod proditur 

lio. Igìtur sensus naturae animantis extra, Alii : Poase ex non-iensu sfii- 

Donpossunt generari prinSy quam ipsa siis mutaìnlitaie, tfc. Alii: Posse ex 

natura animans generetnr. Namque nowMensu $emper : sed mobUHaie Ante 

principia ex qnibus et ipsa natura aUqua tangi partum, quam proditur ex- 

animans, et ipsius sensus generari fra. Alii : Posie ea non sensu : sensus 

debent, vagantur nbique, v. g. in sed moUilitatey i^c. 
aere, in fluviis, et in aliis rebus in 981 ii [ex] non sensu] Ex inseu* 

terra creatis. Ergo prius conciliari tili ; sic vs. 929. * ex non sensibus.' 
debent, quam quidquam generetnr. 932 Partu [partum"] Res parta, res 

Ubi vero conciliata sunt, non statim genita: fcetns. Sic vs. 934. 
querovis sensum generant, sed con- Proditur extra] Foras editur : in 

venienti modo coire et conciliari de- lucem profertur. 
bent ad vitales sensus. Hoc quippe 986 Principiom] Principiornm ; ì. e. 

totum pendet ab eomm certa dispo- atomorum. Alii legnnt primorum : 

situra, figura, motu, &c. utdictum alii principio; utpatet. 
est supra vss. 882. not. Hic sane lo- 



302 



T. LUCRBTII CARI 



Nimirum, quia materìes disjecta tenetur 
Aere^ flaminibus^ terris^ terraqae creatis ; 
Nec^ congressa modo> vitaleis convenieateis 
Contalit iater se motus^ quibus omne tuentes 
Adcensei sensus animantum quamque tuentur. 

Prasterea^ quam vis animantem grandior ìctas, 
Quam patìtur natura^ repente adfligit, et omneis 
Corporis atque animi pergit confundere sensus : 
Dissolunntur enim positurse principiorura. 
Et penìtus motus yitales inpediuntur ; 
Donec materies, omneis concassa per artas, 
Vitaleis animaD nodos e corpore solviti 



940 



945 



niam principia rerom dispersa fenmtur in aer«^ in flutiit^ in terriif et in 
rebus m terra genitis: ne^e conciliata raiione apta reddiderunt inter we 
moliM, tfai valent ad viiamf et tguibus apte tensna ipsi qnasi tii/2amMaft con- 
Mcrvant quamlibet naturam animatem. Deinde nu^or ptaga^ tfuam nalicra 
ferre pò test, tMto vexat quamlibet naturam animaliSf it per§everat peri- 
mere omnee eenaua eorpcrii et anima: namque potUiones omnee primardiomm di^i^ 
eiuntur, et motua ommea vita omnino comprimuntur, vaquedum primordia percutaa 
per tota corporis membra resolvunt e corpore vincala vitalia ipsius animctf et 



^^»»»»'i»^»^^i»'^># ^ 



038 materia dùjecte Mns. B. 1. — 039 flammaq^ae creatis P. et vulg. edd. creata 
Bodl. Voss. yet. — 040 convenienti Lainb. Hav. Bip. Delph. — 041 omiit(ii«iilet 
▼olg. convenienter Delph. convetùenies Bodl. — 042 Accensu P. animantum 
P. V. ed. animantem reliqui. — 043 quemcis P. Bodl. — 047 ingrediuntwr Delph. 
—048 confusa Mns. B. 2.— 040 nodos a Voss. vet. Viod. fr. Cant. Bas. V. 

NOTfi 



038 Maieries'] Primordia, atomi. 

030 Terraque creatis] I. e. in rebns, 
qnae tunt in terra. Alii, terraque 
creata^ h. e. terrena creatura. Idem 
sensus. 

041 Omme tuenJtes\coKeenienter] Ap- 
te, idonee. Alii omnituentes^ qnasi 
omnia servantes, sicnt dicitnr pavsim 
terra omniparens : capra omnicarpa : 
ferae montivag», &c. minus laudata 
leclio. 

042 Adcensei s^nsiis] I. e, animati 
•enins. Metaphora ducta ab igne 
jmta Platonis mentem, qui censuit 
aniipas asse ig neas. Sic etiam loqui- 
tur poèta Ts. 067. et ili. 337. 

043 Praterea, quam vis animantemy 



fyc.] His 10. vss. nihii alind in animo 
habetPoetdy quam ut evincat, noa- 
nisi post atomorum conciliatum, fieri 
sensum in animantibns, cum ad earam 
dissolutionem sensus omnis in animan* 
tibus labefactetur et pereat. Qoippe 
ubi major plaga ad veni t, repente af* 
fltgit, et interimit totos sensus iu ani- 
mante. Plaga autem seu ictus nihil 
aliud in animante agit, quam ut ato* 
mos dissolvat. Dissolutio igitur ato* 
moruro interitusestsensuum. Ac pro- 
inde a contrariis, ut ainnt, conciliatus 
atomorum generatio est sensunm. 

045 Confóndere} Interimerey estin- 
guere, perdere. 

048 Materies] Atomi. 



DB RBRUM NATURA LIB. II. 303 

Disparsamque fbras per caulas eicit omneìs. 950 

Nam quid pTteterea facere ictum posse reamur 
Oblatum, nisi discutere, ac dissolvere, quaeque? 

Flt quoque, utei soleant, minus oblato acriter ictn. 
Reliquia^ motos vitalis vincere saepe ; 
Vincere, et ingenteis plagae sedare tumultus, 955 

Inqne suos quidquid rursus revocare meatus ; 
El quasi jam leti dominantem in corpore motum 
Discutere, ac pene amissos adcendere sensus. 
Nam, qua re potius leti jam limine ab ipso 
Ad vitam possint, conjecta mente, revorti ; 960 

expeUwU ìp»ain extra corpos et di^ciitnt «am per cuneto» tneatue corporìs. 
Eiemm quid aUud intmper puiamus ptagam injlictam efflcere, nisi coneutere^ ei di»' 
jmngere amcta ? Aecidii etiam ut, plaga nttniM vehementer inflicta^ reliquia moiUM 
amùiudi» eonsuegeant posu miperare^ tuperare, inquam, et competeere etiam wiagiun 
impetu» ietuM; et redueere iterum cuncta in sua foramina; et dissipare etiam im» 
petum mortiSf qni jam quasi superai in ipso corpore ^ et inflammare sensus, qtii 
anni fere perditL Namque eur sensus jam in ipsa janua mortis queant magis 
redire ad vitam, amnM ipsa revocata in unum, qiutm progredii quo fere jam om- 



inare. 1. nodoso Vind. V. ed. O. Mas. B. 1. 2. 8. Ferr. Th. Ra.— 950 Adtper- 
som V. ed. Aspersam Cant. per cavas V. ed. Voss. L. B. Mus. B. 8. Ferr. Tb. 
Ra. V. marfi;. 1. per eavias Vind. Mns. B. S. Cant. quenias Vind. fr. ejidi 
irulg. dticit O.— 952 et dissolvere Caot.— 958 oblata Vind. O. Vind. fr. Mas. 
B. 1. 2. 8. V. roarg. l.» 954 Reliquias O. Ferr. Relique V. ed. Tb. Ra. ReUqui 
Vind. Bodl. Vind. fr. Voss. L.B.— 955 ìaf f]|t(os Voss. vet.— 956 quiequam V. 
ed. F^rr. Tb. Ra. Aid. P.— 959 tumine V. ed. Th. Ra. Cant. tu ipso Delph.— 

NOT^ 

950 Per caii2as] Per foramina, per tnm, sen mortis rootnm ; et pseoe ez« 

meatas, per poros corporis : vs. 956. tinctos vitss sensns iterom acceodnnt. 

Sic loquitar III. 708. iv. 621. vi. collecta tota anima, qase jam ex mem- 

839. ' Caalae aatero a cavo dictae bris abire cceperat. 

sunt,' inqoit Festas. Antiqaitas enim 954 Reliquia motus vUolis] Bene, 

ante usnm tectornm oves in antro Cam enim dolet animai, aut ictn pdl- 

claodebantur. som est, ¥iz nsom sensuam babet, 

958 Fit quoque, utei, 4v.] His 9. vss. Sic in. 657. 

rem adbac explicat, docetqne icto et 956 Quidquidf] Omnes vitales sen- 

plaga sensom in animantibas inferire, bus. 

si modo ictus acriter oblatus sit : sin 958 Adcendere^ Animare; sic ts. 942. 

aalem minus acriter foerit inflictns, metapliora est. 

bine 6t plenimqae, at animalia non 960 Cot^cta [conUcta'] mente"] Col- 

moriantnr, neqae sensns in iis peni- lecta anima : quasi dissipatis animse 

Cus extingaantur ; qnia reliquise sen- partibns in soum locam coactis et 

suum et vitse, etiam in ipso leti reductis. Cic. iv.Tusc. Q, 
limine, superant exitialem illum ic- 



É 



304 T. LUCRKTII CARI 

Quarn, quo decarsum prope jam siet, ire et abire ? 

Praeterea, quoniam dolor est, ubi material 
Corpora, vi quadam per viscera viva, per artus, 
Solicitata, suìs trepidant in sedibus intus ; 
Inque locum quando remigrant, fit blanda voluptas ; 9G5 
Scire licety nullo primordìa posse dolore 
Tentari ; nuUamque voluptatem capere ex se : 
Quandoquidem non snnt ex illis principiorum 
Corporibus^ quorum motas novitate laborent, 
Aut aliquem fructum capiant dulcedinis almae : i)70 

Haud igitur debent esse ullo prsedita sensu. 

Denique^ utei possunt sentire animalia quaeque, 

nino itum est, et exire omnino extra corpas i AceedU quod^ cum dolor mt, nbi 
gemina rerum permota quadam vioientia per pracordia viveniia^ et per membra 
corporis concutiunlur intrineecue in suis loci»: et cum redeuni in snam sodem, 
jneunda vobtpta» reddatur ; cognoscere eU principia nullo dolore pone qgki, nulUm" 
que parìter ex seipeù pereipere voluptatem ; tiquidem non Constant ex aliquibu» 
eorpiribua primordiorumy quorum motioncÉ vexentur ob aliqaam mutabiUtaiem : 
vel recipiant aliquod commodum summes voluptatis. Non debent ergo habere ah- 
quem aensum, PostremOf ai reddendus est quoque tensus primordUs animantium, 



060 conlecta Lamb. Hav. Bip. — 961 diseursum V. ed. decursu Mas. B. S. siet 
V. ed. sinet O.Ferr. Mn». B. 1. sdret Mn8.B.2. sii et Delph.— OGS corpora^ 
in Cant. quadam ubi Mnit. B. 3.-964 sensibus Miu. B* 2. — 965 remigrat Ferr. 
V.ed. Th. Ra,— 968 ex UU8 Mus. B. 2. P. Gif. Par.— 970 capiet O.— 971 
Aut V. ed.Tb. Ra. O. Mus. B.2. debet 0.->972 possunt P. V. ed. Mas. B. 3. 

NOTiE 

961 Siet [sit, et] Ita legendtini. Igitnr neqoe dolore teotari, neque 
Alii siet, prò sit. voluptatem capere ex se possunt 

Abire"] Mori. Fest. abitionem anti- atomi ; ac proinde sensu omni carent. 

qui roortem dicebant. Sic Lncret. Materìai Corpora] Atomi. 

III. 527. 'ire' prò mori dixit. 964 Solicitata} Tentata, pulsa, vex- 

962 Praterea, quoniam, ifc] His 10. ata, percussa : de loco suo permota. 
yss. probat viii. sensns non inesse 969 Novitate] Mutabilitate, aut mu- 
atomis ; arn^nmentumque repetit ex tatione nova. Dum scilicet e sede 
dolore et voluptate ; quorum ille fit sua moventur intus per membra. 

ac sentitur, cnm atomi per viscera et 970 DaZcedinù alma] Summse volnp- 

per artus intus concussa trepidant, tatis. De voce 'alma' vide notas, 

et quasi e sede dimoventur : haec vero quas fecimns ad vs. 2. lib. i. 

percipitur, cum eaedem atomi revo- 972 Deai^vf, ti<etposnitl,4rc.] His 18. 

cantur ant remeant in suam sedem. vss. probat ix. atomos carere omni 

Atqui atomi non Constant ex iis aliis sensu. Scilicet id confirmat ex ab- 

corporibuK primis, quse concuti pos- surdis, quae sequerentur, recteque 

sint aut ad dolorem, aut ad volupta- argnuientatur. Si enim, inqnit, ato- 

tem ; cum simplicia sint corpora. mi prsditie sunt sensu, ad hoc ut ex 



DU RBRUM NATURA LIU. II. 305 

Prìncipiis si jatn est sensastrìbuendus eorum ; 

Quid ? genas humanum propritìm de quibus auctum est^ 

Scilicet et rìsu tremulo concassa cachinDant, 975 

Et lacrumis spargont rotantibus ora^ genasque ; 

M ultaque de rerum mixtura dicere callent, 

Et^ sibi proporro qnas sint primordia, quaerunt : 

Qnandoquidem totis mortalibus adsimilata, 

Ipsa quoque ex aliis debent constare elementis ; 980 

Inde alia ex aliis^ nusquam consistere ut ausis. 

Quippe equar, quodquomque loqui ridereqae dices. 

Et sapere, ex aliis eadem haec facientibus, ut sit. 

ut CMMda animaUa guetmi habere tenaum^ quid? peto igittir ex quìbuMnam princi- 
piis etmerehtm nt proprie gemi» hominum ? Mmimni, et ipsa ieta riam trepido 
ridintì Et perfundunt fletUma irrigmit vuHumet malaa? Et tcient diaseren 
pim de rentm permixtione? Et acrutamtw lengiMa ctiam qiuenam nòt ipsU eint 
prweipia? Id enim ita se rea habere debent, quaniam ipaa suntnmtita tolia 
hamimibuaf debeni etiam coakacere ex alOa prindpiia^ sicut liomines: deimde hsc 
dia ex a/tù, ita at non audeaa alicubi aiatere et finire. Namque inaequar^ ita ut 
id omne, quod dieea dieaerere, et eachianarey et aapere ex utiiat tribuatur o/tu, 



^nr^^^^^^^^^^ 



Cant. Th. Ra. Ald«— 973 «t etiam Tulg. edd.— 974 ptopratim Vind. Vind, fr. 
proprium V. ed. Th. Ra. Mas. B. 1.2. propriam O. propter rea Mas. B. 3. oc- 
tum Vind. Nonins, xi. 18. factum Lanib. aptum edd. vulg. — 975 ut riau Mns. 
B. 1.— 976 rotantibua Ferr — 977 fia<ttrd Oassend. calent Mus. B.2.— 978 £l, 
«t Mns. B. 2. propano V. ed. Th. Ka. aunt Voss. vet. Mns. B. 1. — 979 anùna- 
libua Oassend. aaaiwwUita V. ed. Th. Ra.— 981 aU Voss. weU aUi Ferr. O^ 
Mas. B. 1.2. 3. V. marg. 1. aUd V. marg. 2. nunquam Mas. B. 2. — 982 tiqum* 
ret Mus. B. 1. dueea Gif. marg. Grypb. Bas. marg. P. decea V. ed. sed diacea 
in marg.— 983 ut aint V. marg. 1. ^ P. V. ed. Ferr. Aid.— 984 Deteriora 

NOT^ 

iis fierent sensiJia et animalia, se- bus, non loqaentibns, et non ridenti* 

qneretnr i. ut atoni ili», ex qaibus bua. 

homo conttaty rìderent et flerent sic- 974 Quid? genua^ tfc] Qose his 

«t homo. II. ut diisererent de remm 5. vsa. sunt, per ironiam dicuntnr. 

natura, sicat homo. iii. ut scrutaren- Proprtltm] Proprie. Sic vs. 177. 

tur sui principia, sicut homo. Siqui- ' blanditim,' prò blande. 

dem totis hominibos similes sint. 975 Cacìàmuint] Rident. Sic i. 918. 

Qo» omnia delira sont et absurda. 978 Proporro] Longiua,ulterius. Sic 

Igitar atomi non sunt prseditse senso ; ni. 276. 282. &c. 

sed rea seosilea possunt fieri ex iis 979 MortaUbua adelmilata'] Siroilia 

atomis non sentilibus ; sicut homo hominibus totis. Sic va. 913. 

sapere, loqoi, et ridere potest, licet 980 Elementia] Prìncipiis, primor- 

componiitor ex atomis non sapienti- diis. 

Delph. et Var. CUu. ìmctH. U 



i 



S06 



T. LUCRBTII CARI 



Quod^ si delira haec furìosaque cernimus esse^ 
Et ridere potest non ex ridentibas aactus^ 
Et sapere, et doctis rationem redderedictis. 
Non ex seminibos sapientibas, atque disertis : 
Qui minus esse qaeant ea, quae sentire videmas, 
Seminibus permixta carentibus nndiqne sensa? 
Deniqoe, ccelesti sumus omnes semine oriundi ; 



985 



890 



qase faeiint kae eadem omnia. Si vero videmu$ hoc etti ridiadaj et a ntione 
pnrnu aUena, nimiram si homo ereatui ex prhuipii» non rideniibm» poieot 
ridere; et sì creataa idem ex principits no» tapi>iiit6iit et doctU jtoiai 
mpert^ et dieertU verbu reddere eauaam rerum; cur non etiam ree iltee^ 
quoi videmuM hahere eenmun^ pomni eete mtxltf e jinmordiàf , qua experiia fisi 
aentu ex onmi parte ? Tandem orli eumue omnee ex origine cóleeti: omnee kabe' 



Mas. B. 1. Qnodiidet ira Vom. Tet. et L. B. Mas. B. 2. S. Qnodd dedita V. 
ed. Tii. Ra. debita O.— 985 ex non Vind. Voss. L. B. Vlnd. fr. et edd. volg. 
et prò ex Mns. B. 1. faetue Lamb. apint vnìg, auetum P. in not. — 090 eOrpe 

NOTA 

084 Furìosaque] StoUaque. Furiosi * Postremo perennt imbres, obi pater 



enim dicantar ii, qai ab ratione men* 
tis alieni sunt. 

086 Auctue'] Factus, et creatasi 
Snpp. homo. 

987 Non ex eapientibui^ ife,'] Supp. 
avctoSy vel factus. vs. 985. 

990 Denique^ aeletti eumut, tfc,"] Bis 
19. yss. probat x. atomos non esse 
•ensn prteditos ex se. Ducituran- 
tem hoc argumentum ex commani 
rerum exordio, quo manifestum est 
sensum non pratcedere res concretas, 
•ed ad atomorum concilinm seqai ; 
penitusqae extingai per earumdem 
discidinm. Namque v. g. res cunctap, 
qu«» visuntar in terris, pota homtnes, 
feras, arborea, frages, &c. oriuntur, 
«lootur, et crescunt de coelestl se- 
mine, hoc est, de setheriis imbribns: 
inqne semen idem illnd cedeste, hoc 
6§ty in aerios vapores redennt, cnm 
faitereunt. Illad aatem coeleste se- 
men nullatenns est sensile, cum ex 
eo insensilia parìter et sensilia ex- 
eitantnr, prò diversa illius dtsposi- 
tnra. 

Caieeti] ASrio, «therio. Sic enim 
I. 851. eodem nsns est argumento : 



a^tber In gremium matris terrai prse- 
cìpitarit,' &c. Sic iv. 132. * In hoc 
calo, qui dicitar aèr.' Hinc v. 468. 
vocat aethera ' diffiisilem :' et vi. 290. 
* Omnis ut! Tideatar in imbrem ver- 
tier aetber.' Neqae enim e ccelo ex- 
prironntnr liqnentes hnmoram gatt»^ 
quibus fceta tellas res cunctas pariat, 
sed ab aethere dimittuntur, nt alt In- 
fra vs. 090. et VI. 405. et seq. loslns 
hspc tractat. Sunt qui per vocem 
' coelestl * interpretantur * divino.' 
Verum male ad mentem Epicuri, qai 
nolait Deos es^e rerum auctores. 
Quanquam aliis poetis, aer, a»ther, 
coelum, et Deus sunt idem. Unde 
Clem. Alex, ex £schylo Strom. 5. 
Zth ioruf aleiipt Zcòf 8^ 7^, Z^ 9*^ 
o^poi^f , Zwós TM rà wdrra : * Jupiter est 
aer, Jupiter est terra, Jupiter est 
coplum, Jupiter est omnia.' Sic 
Arist. de Oenerat. dicit quod nonnnl- 
II natnram terree quasi foeminam 
matreroque statuant; ccelnm autem 
et solem reliquaqne c|}nsdem generis 
nomine genitoris patrisque appellant. 
Quod et feliciter semulatus est Vlrg. 
Oeor. II. S25. 'Jam Pater onmi* 



DB RBRUM NATURA LIB« II. 



907 



Omnibus ille idem pater est; tinde alma liqaeoteis 

Hamoris guttas mater quom Terra recepita 

Feta parit nitidas fmges, arbustaque laeta. 

Et genus homanum ; parit omnia seda feramm ; 

Pabala quom prsebet, quibns omnes corpora pascunt, 995 

Et dalcem ducunt vìtam, prolemqne propagant : 

Quapropter merito matemam nomen adepta est 

Cedit item retro> de terra quod fnit ante. 

In teiras; et, quod missum est ex aetheris oris, 

Id mrsum coeli relatum tempia receptant : 1000 

Nec sic interimit mors res, ut materiai 

Corpora confaciat, sed coetum dissapat oUis : 

Inde aliis aUud conjangit ; et ecficit, omnes 

Mtif iUum iumdnm pareniem^ a omo, teUiu magma parem, ubi exeepit iu/aidaM 
gaÈtaloB aquarum, quasi gravida facta edU ac enititnr opimai $egete$^ et vigemie» 
arborei^ et geniem hanÙMam : eniiOar etmeia genera beUaarum carni eulmimittrat iie 
paectuif qiàlntM eunetm belluae almnt corpora^ ei degunt euaoem vUam, et muUipti' 
cani progeaieM soam. Quamabrem nen «ne eamea cmueeata ett nomen matrig, 
Simikter id, qaod antea /ièU ortnm ex terra, redit itenm in terrai : et quod df- 
mieeum eet ab regionibue aertt, iterum regione» cali reeipimU iUud ad se remietum» 
Neque letham ita perimit re» creatas, ut imterimat primardia tpta rerum^ »ed ■ 
éi^ieit taotom coniiUum illonini. Ex quo fit, ut Juaigat aiiud aUi» ; et/acii^ ni 

onwndi qnìdaoi. — 09S Humori»: sic Viod. Voss. vet et L. B. O. Vindi ft, Mns. 
B. 1. 8. Cant. Bumiorum vulg— 904 et paria Vind. Bip. Vind. fr.— DM àueeni 
V. ed. Th. Ra.— 007 adempia Vind. Vind. fr. deest Mus. B. 2.-090 q[Uo» Mna. 
B. I. motu» Vind. Mas. B. 2. 8. Vind. fr.-^lOOl Hec «tTli.Ra.itf re» Vind. 
V. ed. O. Vind. fr. Mns. B. 1. 2. S. Cant.— 1002 eoi^ià/md Cant. eoctum V. 
ed. O. Bios. B. 1. Ferr. totum Mns. B. 2. Tb. Ra.— iOOS contìagiit P. efid» 



NOTJE 



potensfoecundis imbrìbns^therCon- 
jugis in greminm laetae descendit, et 
omnes Magnus alit, magno comodxtas 
corpore, fcetns/ &c. 

001 lOe idem pater eet; mide] L e. 
«etfaer, ut dizit i. 251. 

Akna] Magna, faecanda, ice. nt no- 
tavi 1. 2. 

OOS Nitida»'] OpimaSy nberìores. 
Sic vss. 180. 504. et l. 252. 

004 Seda ftrarumi Cnncta genera 
feraroro, yis. 77. 173. 602. i. 20. 407. 
Sic, 



007 Mt^efnum momeUfi^c,'] Sic ys. 
508. supra. 

1000 Relatum [reUaium'] Relatom. 
Duplicata lite» l, ut syilaba prodn* 
catnr. 

Coli ««mplii] Cceli regiones. Sic fi* 
1088. et 1. 1018. 1008. 1007. Stc. 

1002 Di»»upat'i Dissipat. vs. 210. 

OIUm'] Antiqne prò, ilU», 

1008 Inde aUi» aUudy Ifc.] I.e. cor* 
mptio unius est generatio «Iterint ; 
et contra. 



i 



308 



T. I.UCRBTII CARI 



Res ita convortant formas, mutentque colores. 
Et capìant sensus, et puncto tempore reddant ; 
Ut noscas referre, eadem prìmordia rerum, 
Cum quibas, et quali positura, contineantur. 
Et quos inter se dent motus, adcipiantque : 
Neve putes astenia parum residere potesse 
Corpora prima, quod in summis fluitare videmus 
Rebus, et interdum nasci, subitoque perire. 
Quin etiam refert, nostrìs in versibus ipsis, 
Cum quibus, et quali sint ordine quseque locata. 



1005 



1010 



meuncUB mutent figurai^ H imnoveut formas exteriores,.et aecipùmt teiuuM, et 
in instanti temporis eedant illos. Ut lode icia$ multi interesie, cum qiiibm$ prin- 
cipiis apta rerum jnrineipia eot^umgmàwr^ et «ab ^iiait cfùpottiiMie, et iput» motiomu 
inter h reddant, aut recipiani, Ffeque credae primordia rerum poiue panamper 
reetare immortaUay quia eemimus ea joclart tu extremis rebus: et aliquaudo ortri, 
et repente interire. Ime etiam interest tu tpitf his neetris earmimibus^ eum quitms 
et quali Kub ordine euneta literae pesiti siut, Etetdm eodetn signi^eant ctarluM, 



^^<»<»<»<»«»»»i»»>»^ 



Mi». B. 1.— 1004 Res ut P. Aid. Bip. Hav. Delph.— 1005 temporis P. in not. 
Nard. Delph. Ba8.—I006 fortim Ferr. V. ed. Tb. Ra. Vind. O. Vind. fr. Mas. 
B. l.S. Cant — 1009. 1010. 1011 Rejiciendos censet Lamb. sabjiini^endotMS. 

f^ronontiat Creech. — 1009 pmtas V. ed. Th. Ra. parum P. in not. penes re- 
iqni. ifil#nta pcmm vel minus Creecb. — 1010 >liivtl«f« Muii. B. S. — 1011 tu- 
terdum subito nomi, s, V. ed. Th. Ra. Ferr. Mos. B. 2. S.— 1012 Quando Ferr. 

NOT^ 



1004 Colores] Formas ezteriores, 
6gura8. Sic i. 768. * Alterins gig- 
nnntar enim mntantqne colorem.' 
Sic IV. 266. 'Tangimns eztremum 
saxi, siimmamque colorem.' 

1005 Puncto tempore [tempori*] Tem- 
pori', prò, temporis : litera s demta, 
ut syllaba oorripiatur. Sic ¥ss. 263. 
455. Alii puncto tempore, 

1006 Ut noscas r^erre^ ^c] Hi 8. 
yss. positi sunt vss. 759. 882. et alibi. 

1009 Neve putes tetemoj tfc,"] His 13. 
▼ss. interim docet a simili atomos non 
ideo minns aetemas manere, quod 
modo aliis alis jnngantor, modo dis- 
sipentnr et jactentar ad rerum ge- 
nerationem aut interitum. Sicut 
cnim literae, quibus versus hi, quos 
pandit, variant et mutaiit tantum se- 
dem ac ordinem ad varias voces for- 



mandas, nec ips» rautantar et in- 
terennt : ita atomi, licetmutant poci- 
turam, sedem, ordinem, fignras, for- 
mas,* &c. non ipssp tamen mntantnr, 
sed eteriifle manent et incoluroes. 
Hac autem comparatione jam usus 
est non semel, i. 911. et snpra vs. 
687. &c. 

Mtema parum'\ Minns immortalia. 
Alli, cttema penes. 

Potetse] Posse, vs. 226. et i. 660. 
Sec, 

1010 /Rjifiitfiit«R«òii«] In extremis 
rebus : in rebus frangeodls, ot alibi 
loquitnr. 

1013 Qktf^aie locala] Sapp.elementa 
literarum; i. e. literae ipsae. Vel 
qnaeqne res, pnta literas, syUabaa, 
dictiones, et ea qoas sunt in ipersi- 
bus. 



DB RERUM NATURA LIB. li. 



909 



Naroque eadem coeluni» mare, terras, flumina, solem, 
Significant ; eadem frages, arbnsta, animanteis. 
Si non omnia sint, at multo maxnma pars est 
Consimilis ; vemm positura discrepitant res : 
Sic ipsis in rebus item jam materiai 
Intervalla, vi», connexus, pondera, plagse. 



1015 



pelagUBf terrai, fluvioi, iolem ; eadem significant tegetet, orbe/ree, ammiàuL : d 
amnet non nmi similes, taliem longe maarima fwrt eei simUiM : $ed hte rei <ft|fc- 
rmtt sola dùpoéitimu. Mia simiUter in ipria rebm etiam, M spatia jinmordisniapi, 



V. ed. Th. Ha. Bodl. Mus. B. 2. nottrU r^ert Voss. vet.— 1017 dUereaU^M 
Iute vulg. edd.— 1018 ita V. ed. Th. Ra.— 1019 otof , piagai Vind. V. ed. Bodl, 

NOT^ 
elamenta li- atomi ali» alita magia adjmignntiir. 



1014 Etdem] Sopra 
terarom, id est, eèdem li tene. Sic 
enim loqottor i. 910. ' Atqoe eadem, 
paolo Inter se motata, creare ionbis e 
uoms? qno pacto verba qooque ipsa 
Inter se paolo motatis sunt elementis, 
Qoom Ugna atqoe igneis distincta 
"voce notemos,' Scc, 

1016 Si non mma, 4rc.] Sic vs. 601. 
et seq. 

1017 Diicrepiiani] Freqoentati- 
vom a verbo discrepo, i. e. differo, 
disto. 

Rei] I. e. id totom, qnod ex eie- 
mentis litennim constat. Sic vox 
* res' nsorpator sopra vss. S89. et 910. joncta, «eo propria : alia vero eventa, 



Pondera, motns sont natnralet, qnl- 
bus sua gravitate deorsnm fenintnr 
recta, ant etiam declinant. Plagse, 
sunt ictus, per quos resUiuat a se 
invicem repercosssB. Coocorsns, !• 
e. coocilìatns, quo atomi inter se 
coeunt. Motns, i. e. ratio Illa, qoa 
sursum, deorsom, ant aliorsom femnr 
tur. Òrdo, i. e. ordinatio illa, qoam 
tenent inter se in rebus procreandis. 
Positura, i. e. situs, quo ponuntur. 
Figune, i. e. fbrm» exteriores, qaaa 
in rebus exhibent. 
Ex bis antem alla dicantar 



prò, toto aliqao. Lambinns legere 
maluit keec. Idem tamen sensus. 

1018 itfofmat] Atomorum. 

1019 MervaUa, via, 4^.] Hi 9. 
vss. positi sunt vs. 7S5. et alibi: 
complectunturqne Conjnncta et E- 
yenta atomorom, de qulbus genen- 
tim disputatimi est lib. i. 4S0. et 
seqq. Hic autem ea sigillatlm ex- 
plicatnri sumos. Intervalla, i. e. dif- 
ferentia, et spatium, qnod intercedit 
inter atomos, com conveninnt ad res 
creandas, aut etiam extra rerum con- 
cretiones. VIsp, regione» snnt et loca, 
ex quibos, in que, per qutt, et in 
quibos ferontur ac morantor atomi. 
Connexus, proxlmitates sont, qnibua 



seu accidentia. Quanquam ex liii 
tria primaria sunt conjuncta; duo 
vero eventa. Conjnncta tria snnt, 
magnitudo, figura, et pondus, ad qnai 
cctera coi^uncta leqmintur. Nani* 
qne ad pondus seqauntnr motus, con* 
cursus, et plage. Duo vero event« 
sunt, sitns et ordo, ad qnn ceterm 
eventa sequnntur. Namque ad sU 
tum seqnuntur intervalla et conoex* 
US : ad ordinero sequuntnr vi», seu 
regiones. 

Porro ex bis omnibus conjnnctla et 
eventis omnes rerum concretanHi' 
affectlones vari», seu qualitates, 
quas dicimns, exorìri volt Lucretlos 
ex Epjcoro. Quanqaam Epicaros 



i 



810 



T. LUGRBTII CARI 



Concursus^ motas, ordo^ positura, figorae 1020 

Quom permatantor, mutar! res quoque debent. 

Nunc animum nobis adhibe veram ad rationem : 
Nam tìbi vehementer nova res molitur ad aureis 
Adcidere, et nova se species obtendere rerum. 
Sed neque tam facilis res nlla est, quin ea primum 1025 
Difficilis magis ad credundum constet ; itemque 
Mibil adeo magnum, neque tam mirabile quidquam, 
Quod non pauUatim minuant mirarier omnes. 



•<«, ccnjìmeHonii^ jTovtfof, umUf amgretmu^ moli», onfo, dUp^mtìo^ ft/rmm ««• 
rioni, Tt9 ipsn éthenk tiiam vwiare. Jam vero pn^be nobii mentem attentara 
ad veram rem. Namque ree nova eonalwr foriiter pervenire ad aure» toas ; ei 
novue rerum eotupeeitu conatnr se tibi manifettare. Verum mdìa ree eet adeofaeUÌBf 
fiM principio non jtl taide difUiUM ereditu: et emUiter matta ret eei ita ardaa^ 
ncgve Ha admirabUie in inittOf qaam omnee homlDes eeneim non denamU aémi^ 



^^^ »»#»»<^»i^»»»^ 



Mas. B. 2. S. Voss. vet. et L. B. V. roarg. 1. Ferr. Th. Ra.— 1082 adìàbaeram 
Mot. B. 2.— 1028 veKemenUa Vind. V. ed. Mos. B. 1. 2. Cant. Ferr. Th. Ra. 
—1024 Accedere Viod. V. ed. Bodl. Voss. fet. et L. B. O. Mas. B. 1. 2. 2. 
Cuit.~1025 Ma deest Mas. B. 2. qaando prò 911111 V. ed. Mas. B. 2. Th. Ra. 
—1026 cr€ic«l V. ed.Th. Ka.— 1027 lire prò neqat Vind. Vind. fr. Mas. B. 2. 
9MlgiuMi Lamb.— 1028 Prì ndpt t, qaad nion valg. edd. mimirùr V. ed.— 1020 



NOTA 



hit trìbasi 6gnra9 ordine, et sito, ce- 
lerà dici agnovit. Agnofit, inquam, 
altam apad Laertiam x. ordinem 
apnd Empiricam adv. Pbys. 11. Fi- 
goram, sitnm, et ordinem apud Lac- 
tantinmiii. 17. 

Qoa vera ratione ex his trìbas pos* 
terioribus atomorum conjunctis et e- 
ventis ceter» rernm concretaroro 
qoalitates oriantur, longum esset 
ottendere. Consaie P. Oassend. z. 
in Laert. pp. 228. et 217. obi singola 
hsc sigiUatim perseqaitar et alisol- 
irit. 

1022 Nvac aatMicin nojrts, 4r^.] His 
26. vss. qaia inopinatam et a coni- 
mani homionm opinione abhorrens 
dogma traditarns est Poeta,niminim 
non unicam, sed innaraeros jam ez- 
latere mandos in rernm natura ; non 
immerito aoditorisanimam pr«parat, 



ne novitate ipsa doctrine ac rei per- 
territas qaisque vis a limine salnta- 
tam ipsam relinqnat. Praemonet 
igitnr bis 25. vss. nihii esse tam ta- 
cile eredita, quod ab initio non diffi-r 
Cile videatnr : nihil centra tam esse 
incredibile ac admirabile Tiderì pri- 
mum, quod paalatim non credant 
homines, ac adniirari desinant. Rem 
illustrat esemplo lacis solis, et nito* 
ris cieli. 

Adkibe veram ad, 4r«.] Sicrs. 841. et 
1.45. 

102S Vehementer'] Anapttstns prò 
Spondeo. 

1028 ÌVìmi mràiMiil «trarMr omnee'] 
Bene. Sic Terent. Andr. 11. 2. ts. 18. 
fere loquitar : ' nec tu ea causa mi* 
nueris facere baec quse facis.' Alii: 
Non mimue pd mvrabtte cmw<ìs : sprt« 
ta omni versuam mensura. 



DB RBRUM NATURA LIB. II. 311 

Principio^ coeli clarum purumque colorem^ 
Quemque in se cohibent palantìa sidera passim, 1090 

Lanamque, et solìs pran^lara luce nitorem : 
Omnia qa» nane si prìmum mortalibus essente 
Ex inproviso si sint objecta repente; 
Qaid magis biis rebus poterat mirabile dici^ 
Aut minus ante quod auderent fore credere gentes ? 1035 
Nihil ut opinor ; ita base species miranda fuisset : 
Quam, tibi jam nemo, fessus satiate videndi, 
Snbspicere in coeli dignatur lucida tempia. 
Desine quapropter, novitate exterritus ipsa^ 
Exspucre ex animo rationem ; sed magis acri 1040 

Judicio perpende : et, si tibi vera videntur, 

fwri ; velMti gpUndidmm et nUidum nitargm Mrff , et epiendorem illom, futili firmili 
poMtni ttelUe et eolie et hma amtinent ni u micanteiii ctare Uimme, Qtue oMint, 
ei jam mme primum tMciperent oceurrere howdmlnu, vel it expoeUte ipsis eeeemt 
mtbito et ex inopinate f qmd poterat eMwiorari admirabUiae, quam kee ree^ vel fmUL 
hominee antea mimu auei eeeent eperare/nturum 7 nikU saoe^ ut puto. Ite Aie 
rernm eonepeetue fmeeet atimiratilie^ guam jam tUn nalkte jutOcai dignum esse 
JMTSiim aepìcere elarae aidee cetU, quippe qui sit fatigatue eaturiiate aepiàendi 
illas. Quamobrem eeeeee rdtoi tjicere ex mente tna rationem ipsam, quasi terre' 
factue eie ipea rernm novitate : eed potine pondera tagoeijndieio : et ei vera videtur^ 



^^«»i»^^^«»»»^i»i» 



PanUatim: «f eetii volg. edd.— lOSO Ondane Voss. L. B. O. Cant.<-10Sl La- 
namqme sic P. V. ed. Tli. Ra. Aid. Bodl. Mns. B. 2. S. Bas. marg. Cant. JLn- 
iNi9if« Vind. Voss. vet. et L. B. Vind. fr.— 1089 si nane Vind. et wn\g, rsm ei 
O. eeeeni V. ed. Gryph. marg. Bas. marg. P. Voss. vet. et L. B. Ferr. Th. 
Ra. Aid. odsiiiiMos. B. I. et vulg. edd.— 10S8 eea eini valg.— 10S4 QHod 
Mns. B. 2. poterà Nard. mutubUe O.— 10S6 an Mas. B. 2. 9110 eUmde» 
rent V. ed. Ferr. Tb. Ra. Mus. B. 1. 2. Cant. find Lamb. ondireiii Gif. 
marg.— 10S6 NnUi Gryph. P.— 10S7 Qaom Hav. Bip. Fab. feeeie eoeiate 
V. ed.— 1088 Atnc eeèk Voss. marg.— 1040 Reepuere Lamb.— 1041 pcr- 

NOTiE 

1029 Coiorem] Ccsmlenm coeli dì- gaot : Nulli, ui ophutr, ita kete epeek$ 

torem. mirmiiaykisie^, Qaoiii tibi. Jam ncme 

1080 PoloNiia stilfins, iMnemtpee^ et feteae^ifc. A Ili: Qaam tibi Jam, ife. 

soltt]Solenimetluna,sicuteta1iipla- 1087 Satiate] Dicimr satias, atis; 

net»» steli» sunt erratic», qo« ad- et satietas, atis. Sic v. 40. et 1800 

verso ccelo mofentnr mota sno prò- Sic Cic. N. D. 111. * Dabitar satias. 

prio : mota vero primi mobilia raplan- snpplicii.' Sic Ter. Enn. * Ubi satlia 

tar cnm toto coelo. Cflspit fieri, commuto locnm.' 

1086 NihU, tfe.] Sic interpangendi 1O88 Cedi tempia"] Coeiam. 810 f. 

•t legeodi sant hi duo versns s NU, 1018. v. 491. 492. &c. 

«I opiiMr. Ita heee epeeie» miranda 1040 Exepuere] Espellere, non «Op 

faUeet, Qnam tiH jam memo feetae «a* dire rationem ipsam» 
Hate videndif ife, Bfinns recte alii le- 



à 



312 



T. LUCRBTll CARI 



Dede manus ; ani, si falsum est^ adcingere contra. 
Qoaerit eniin rationem animus, quom snmma loci sit 
Infinita foris, haec extra moenia mundi. 
Quid sit ibei porro, quo prospicere usque valet mens ; 1045 
Atqne animi jactus liber sit, quo vélit ipse. 
Principio, nobis in cunctas undique parteis, 

HH, da manìu: tei n faim etf, arma te advenui^ Namque an raiio nunUi per- 
fHtrtl, (quia ratio $paiii patet immetua forì§ extra hos nutro» corft, J qmid tatidém 
Un sit, quo animus cupiat loage whiert» et quo ipse in^ectus liber itteuHs pervotUei 7 
Primum taUlus est nobis <criRtiiii«, utosiendi^ per totum univenam ex onuùbus 



^^■^^ 



mde Mas. B. 2. vidaur P. Mas. B. 1. Aid. Bip. Hav. Delpb.— 1048 faisa P. 
Mos. B. 2. est deest Mas. B. 2.— 1048 ratione Mas. B. 1. 2. 8. Hav. Delph. 
Bip. animi Delph.— 1044 /oras Tonst. exlera P.— 1045 sii «fri P. V. ed. H 
OH Mas. B. 8. libi si Ferr. O. Mas. B. 1. prospere Vind. — 1046 traetus Gryph. 
Fab. Lamb. P. taetus Gif. Par. Coat. Voss. marg. Bodl. Voss. vet et L. B. 
Vind. O. Vind. fr. Mas. B. 2. 8. Cant. Ferr. V. ed. Tta. Ra. à|^liis Nard. 
Baa. P. in not. lìbero Vind. V. ed. Vind. fr. Mas. B. 2. 8. Ferr. sH qmo volH 
ipu V.marK. 1. Voss. L. B. O. sicetiam Vind. Mas. B. 2. 8. sii omisso. qm 
vdit ipse V. ed. etiam sine sia, sk quo velet ipse Cant. quo pervoUt ipse Vind. 
fr. Mas. B. 1. Hav. Bip. Delph. quoquo voiei ipse Nard. Bas. quoquo vetUire 

NOTiE 



1042 Dede manus] Patere te fictam 
vera ratione. Metaphora dacta a re 
militari. Vieti enim, depositi» armls, 
in victorise signam victori porrige- 
bant manas. 

Adcingere eontra'] Impugna illnm. 
Metaphora est pariter dacta a re mi* 
lltari. Milites enim ad pagnam itari 
saocingebant vestes, ut paratiores et 
ezpeditiores essent ad pagnandam. 

1048 Qiurrit enim rationem animus 
Iratiane animi] tfc,] Hos 4« vss. delen- 
4m immerito censait Lambinoa, quia 
non eos intellexit. Scilicet legendi 
snnt per interrogai ionem, qaast sic 
esset : qutsritne enim ratio ammi, ìfc. 
Lambinas legebat rationem ; alii, ra- 
itane legnnt, in ablativo casa: sed 
ratione, id est, an ratio. Quasi dice- 
rei, An dubitat ratio ipsa animi, an 
ambigit, an qaaerit, quid essepossit 
extra cceli mosnia, caro infinitae atomi 
forÌR volitent, qute in alios mundoi 
congredi et convenire possint ? Hsec 



sane sententia bene congrait cnm iis, 
de qaibas agitar ; nimirnm aa verom 
sit, falsamve, qnod jam propositnrus 
est Poeta ; hoc est, infinltos esae man* 
dos. 

iSiMniaMi loci] Locns, spatinm, inane, 
nt dixit lib. I. vs. 1000. 

1044 Mtenia mundi] Cceli ambitus, 
qui moeniorum instar cingant mnn- 
dum. Sic vs. 1144. i. 78. 1004. Scc. 

1046 Animi Jactus] Bene; i. e. in* 
jectns animi, ut locntos est va. 789. 
' animi tactun/ nicnt enim philoiophi 
tactam corporis statount, ita et animi 
tactam. 

Quo telit [jpervolet] Celeriter per^ 
tingat, perveniat. Alii jmtmM, qaasi 
maxime capiat. Antique prò ' per^ 
velit.' 

1047 Principio, nobis in eunctm,tfc.] 
His 42* ^Bs, variis argnmentia assa« 
rere conatar non nnam hnno extare 
mandum, sed in6nitnm jam esse. His 
itaque 10. vss. prloribiis,arfamentBBi 



DE RBRUM NATURA LIB. II. 313 

Et latere ex utroqne, infraqne^ superqne^ per omne 
Nulla est finis, utei docui, res ipsaque per se 
Vociferatur, et elucet natura proftindi. 1050 

Nullo jam pacto veri simile esse putandum est, 
Undique quom vorsum spatinni vacet infinitnm, 
Seminaque innumero numero, summaque profunda, 
Multimodis volitent, aetemo percita motu ; 
Hunc unum terrarum orbem, coelumque, creatum : 1055 
Nihil agere iHa foris tot corpora material ; 
Quom prsesertim hic sit natura factus, et ipsa. 
Sponte sua, forte obfensando semina rerum 
Multimodis, temere, in cassum, frustraque, coacta, 

fortUnu in anmei paHe», neqìu ex uiroque latere, neque dearnim, neque mtfBum ; 
et re$ ipem ex se UipAiur^ et ratio totvu immenn tatù dora patet. Jam malU 
modo eredendum ett igitar verisimiU tue^ (quonUtm locu» -pKtet taamemui im 
quameumque partem, et quoniam eorpora fnimOf qa» saot numero ùtfimto^ et im* 
mensa rationef volani per inane variig modù, perenna aMÒUtlote <HeTnm^) JkaoM 
globnm terrarum f et hoc ceelum esM unum factum ; totque iUa umima rerum nihU 
facere extra coelom ; prteeimte qnomam kic noster proereatn» ewt a naturuy eè 
ipta primordia rerum variu Modif, occureaudo ex eetpm foriuitOy ineonsnUef m 



^^^«^>^^>#»#«^»» ^ 



Oryph. P. qno pervotit ire Par. Cont. qmopervoHtare Sas. Grono?. — 1048 tu- 
frmeuperaque vnlf . edd. h^pru deeat V. ed. O. Mas. B. 1. 2. S. Cant. amper Vind. 
V. ed. O. Vind. Ir. Mas. B. 1. 8. Cant. Th. Re. p«r deest Vind. fr.~1049 que 
deest V. ed. Th. Ra.'>-1059 C«m quoquofpormu Delph. vorwm Mos. B. l. jaért 
V. marg. l. pota Mos. B. 2.--1068 Demqtie Mas. B. 9. Semimu Mas. B. 1. 1. 
Cant. numero nbeti Mas. B. 1. prrfundi V. marg. 1. |»ro/iM/tt Voss. vet.— 
1054 voUtant V. ed. Tli. Ra.— 1069 fruMtra quoque jacta P. O. V. marg. 1. 
Perr. Aid. fnutraqui ja/eta Vind. V. ed. Vind. fr. Mas. B. 1. 2. S. Cant.Tli. 

NOTJE 

I. dncitex eo, qnod infinttse sint ato- 1052 8pai%um'\ Inane vacans. 

mi per inane magnnm, et in omnes 1058 Semina] Atomi. 

partes infinitnm patena, qnsB, ut hnnc Summa profundd] Nomerò immenso, 

mandam fortuito ac temerario con- et infinito. 

corsa et concilio bene sponte soa 1054 MuUimoàu] Nempe deorsnm, 

creafemnt, ita et infini tos alios man- sarsam, dextrorsom, sinistrorsom', 

dos pariter creasse TÌdeantor. Qoid &c. ot dictom est sopra inltio hajot 

enim foris ibi agerent ? cor non bene libri, vs. 888. 

congrederentor ad alios talee man- 1056 FeiriM\ Extra bone mondom, 

dos ? bocTe ccehmi . 

1048 Per emme] Per ih «rcbr, per 1057 bollirà] Non a Diis, sed ▼§ 
onifersom, yss. 805. 547. et lib. i. pas- natorse. 

sim. 1059 Fhu/traquiy coocto, 

1049 Utei doern] i. 959. et seqq. Ita interpongendnm est. Hnjusi 

1050 Profimdi'] Totios immensi, loci sententia hsec est. Hic moi 
uni? ersi infiniti. 1. 1001. noster natora fictos est, postqi 





314 



T. LUGRBTII CARI 



Tandem coaluerint ea, qu», conjecta repente, . 1060 
Magnarum rerum fierent exordia semper. 
Terrai, maris, et coeli, generisque animantnm. 
Qua re etiam atque etiam taleis fateare necesse est 
Esse alios alibei congressus material, 
Qualis hic est ; avido conplexu quem tenet aether. lOGS 
Prseterea, quom materies est multa parata. 



MniMi, /nutra, congregata demum ea contenervuifqiutwbUo iti coetam c§nmuìm 
JUrent perpetuo primordia tnagnanun rerum, puta terra!, aquori$, et cedi, et 
gentie aMÌmalÌMm, Quapropter ommno neceetum ett^ ut coufiiearU aitaa esm cmtmt 
primordiorum in olttt lode taiee, quoHs ett kk ccetns, quem regio eerii compUcti- 
tur vario suo ambiiu, Dei»de, filoniani plurima est copia materia prttpitrata; 



^»»»»^>»<»»^i^i»^>»» 



Ra. jaetataque frustra Gryph. Nard. Bas. Mar. P. in not. — 1(M0 colanoli P. in 
Dot. colmili Gif. Par. Delph. Cout. Bas. P. in not oownuil Grypli. Cont* 
Mar. V. marg. 1. Voss. marg. eoncreriut Sos. conrdortiil Gryph. marg. P. Bau. 
marg. eoorloiil V. ed. Tli. Ra. coohurint Hav. Bip. co«l<wla Tonst. — 1061 Jtuc' 
ftut Vo«8. vet. ex ordiueY. ed. Vom. rei, et L. B. O. Mns. B. 1. 2. 8. Cant. 
Ferr. Th. Ra.— 1062 Terra V. ed. Mns. B. 2. 8. Ferr. Th. Ra. magie Mna. B. 
t.— 1065 eit deett Mai. B. l. O. complexi Ferr. cimi leiifl V. ed. Ferr. Th, 

NOT^ 



semina rerum offeniando, et concur- 
rendo fortuito, temere, incatsum, et 
frustra per aliquod tenipus, tandem 
eonvenerunt, et coierunt ex iilis ea 
eerta, quas coaluerunt in eas res, qoas 
In hoc ronndo cemimns esse, puta in 
lerram, in mare, in ccelum, et in ani- 
malia: qu» sunt magnae res hnjus 
mundi. Htec antem focabula, frus- 
tra, temere, incassnm, forte, for- 
tuito, sine Consilio, &c. Lucretiosnnt 
tynonyma; modumque signant, quo 
atomi coeunt in rerum concretiones. 
Male igitur alii jactataq^e fruttra, 
Alii /nutra quoque jaeta, A ut saltem 
Bon ita Clara sunt verba. 

1060 Coa/ic«rÌMl [Cofmal] Snppl. 
cnm, vs. 1057. Alii coifmal, male. 
Alii coolamiil, quasi coolescere sit 
ooncrescere, cogi, coalescere, quia 
olescere, inquit Festus, crescere est* 

£a] Supp. semina vs, 1058. 

Conjecta] Compulsa in coetum : 
coactH in unum locnm ad rerum con- 
tretiones. Sic enim loquitur tss» 



1072. 1078. et alibi passim. In nnnm 
quippe locum atomi coitici debent, 
ad rerum concretiones faciendas. 
1061 Exordia'] Principia. 

1064 CongretsuematefiaS] Coetuset 
concilia atomomm. 

1065 Qualii hie est] Id est, qualis 
hic congressus materie est : hoc est, 
qualis est hic mundus noster, qui ex 
atomis coalescit. 

Avido] Vasto, ingenti, capaci. Me- 
taphora est ab avaris ducta, qui parris 
rebus nunquam contenti sunt, sed 
majores cnpiunt. Sic loquitur v. 202. 
* Inde avidam partem montes syWas* 
que ferariim Possedere,' &c. 

JEther] Coelnra, quod ambito sno 
cingit faune mundnm. 

1066 Praterea, quom materie», ife,] 
His 10. VBS. argnmentum il. contine- 
tur, quo non. unum hunc mundnm In 
universo esse probat. Illnd autem 
ex Epicuro mutuatus est. Sic enim 
Epicurus apud Plut. Plae. i. 5. ni- 
tiocinatur : * cave antem mondoa mal* 



DK RBRUM NATURA LIB. II. 3i5 

Quom locus £st praesto, nec res, nec caussa moratur 
Ulla ; gerì debent nimiriim, et confieri» res. 
NuDCy et seminibas si tanta est copia, quantam 
Enumerare aetas animantmn non queat omnis ; 1070 

Visque eadem» et natura, manet» quas semina rerum 
Conjicere in loca quseque queat» simili ratione 
Atque bue sunt conjecta ; necesse est» confiteare 
Esse alios aliis terrarum in partibus orbeìs» 
Et varias bominum genteis» et seda ferarum. 1075 

Uuc adcedit» uti in summares nulla sìt una» 

qwmioM tpoHìim est paraium; et qaoDiam nee re», nec antta «Sa impeéitf tdUcei 
re$ debeni creari et progigni, Item etiam, ft tam magna tU vis primordioniM^ 
mt vita omnù animaUum nequeat reeensere Ulam, et ai eadem potentia, et eadem nth 
tmra extat^ qua poesit compeUere in sna ringula apatia prònordia remm pari modo» 
filo nmt eompulia jam m httne locnin, in quo sant ; oportet atfatearii ette alio§ 
globoi terraroM in aUi$ lociif et ditena J^mtittim genera, et varia genera freUatt- 
mai. Adde qnod in ìmiverta natura nuUa ree e»t unica, uinca, inqoain» qua gene» 



^^^^■^■^^^^^^^^^ 



Ra.— 1068 geM, Lamb. eni^Uri Mai. B. 2.— 1069 cpmAa Mus. B. 2.— 1071 
Ftx Mas. B. 2. 9M« €l dei^unt V. ed. Voss. vet O. Man. B. 1. 2. 8. Caot. Ferr. 
Th. Ra. mtnet P. V. ed. Mus. B. 2. Gryph. Bas. marg. Th. Ra« Aid. mami 
Ferr. — 1072 911C prò ijputque V. ed. Mas. B.2. S. Th. Ra. ffuat Ferr. tpnew^t 
Mas. B. 2.— 1078 ìmcfiiAt V. ed. kic sia! Aid. «mti Th. Ra.— 1076 feeda Ferr. 
%\ V. ed. in niarg.~1076 acóàik Mus. B. 2.— 1077 f^gnmJLur Vind. V. ed. O. 

NOTiE 

titadine in6nit08 constat ex eo, qaod 1070 iEÌtai oatmaaliMi] Vita bomU 

cftosaB infinitK sunt. Nam si hic qui- nam. Antonomasia, 

dem raondus finltus est» cansae vero, 1078 Atffiu hàc\ I. e. atque in bone 

ex qoibns est, fnere omnino infinitae» locnm, in quo hic mando» extat. 

tiecesse est mundi infiniti sint. Pror- 1075 Secìaferarum^ Genera bellua- 

tns enim nbi snnt causn, effectua raro. Sic vss. 77. 178. et i. 20. 468. 

quoque ibi sunt. Causse aatem sunt, &c. Sed prssertiro infra vs. 1078. 

sive atomi.' GrsBcis snpersedeo bre* ' Cujusque sedi/ i. e. cnjusque gene- 

vitatis causa. Itaqne ubi materia, in* ria. 

qnit LacretiuSy copiosa est, nbi lo- 1076 Bmc adeedit, uH, tfcJ] Hi« ^8» 

cns in promtn est, ubi nihil repngnat» vsa. argnmentnm ni. ducit a simili, 

tane res fieri debent* Atqni materia Nihil enim, inquit, rerum, quse in hoc 

mandorum infinitorom copiom est, mando sunt, unicum est in suo genere: 

immo infinita ; locus immensns : niliil* sic in genere qaovis animaliom multa 

qae repngnat, quominus sint infiniti sunt animalta ; sic in genere mortaU 

mondi, cum eadem vis, eadem natane hominom malti snnt homines : sic ìm 

propensio constet, quse ad hunc mnn* muto piscium genere, multi snnt pia» 

dum fadendum extitit. ces: sic in volatili voi ucrom genere, 

1068 G<n]I«amb.geat,qaasig^iit, moltsp sant aves. Quidni igitor ia 

nt jam siepe monoi, vss. 166. 242. et Ipso hoc mundi nostri genere, malti 

|. 180.4ec« qoeaiit esse mundi? Quidni iniilti 



i 



816 



T. LUCRBTIl CARI 



Unica qu8B gìgnatar, et unica solaque cresca! ; 
Quin aliquoius siet secli, pennultaque eodem 
Sint genere : in primis animalibos indice mente 
Invenies sic montivagum genus esse feramm, 1080 

Sic hominnm geminam prolem, sic denique mutas 
Squamigerum pecudes, et corpora cuncta volantnm. 
Quapropter^ coelum simili ratione, fatendum est^ 
Terramque, et solem^ lanam^ mare, caetera, quas sont. 
Non esse unica, sed numero magis innuraeraii; 1085 

Quandoquidem vitae depactus terminus alte 
Tam manet haec, et tam nativo corpore Constant, 

retur, ei umea^ qasB ioU augescai. Quinimmo fhirinutwnt res a(}u9^ generis^ 
et plorimae etiam in eodem genere ; prteeertim id animaUbuij ut roHo ipta indt- 
€tU, Reperiee gentem belUuuitm, qa» enwU per coUe», Ha e$$e generaUin, et 
prugemem kumanam ita esse procreatamf et ita tandem eUngueeommaMtes piscinm, 
qoJ geroMt equoMÈO», et onmia corpora wtoeruM* QiMmoòrfni eat^UemàoM eti pari 
modOf caitum et terram, et totem et iMnam, aquor^ et eiauta omma^ qute nmt, 
mm esee tmica, ««d potiue eate numero imumero. SHqnidem firn» mtee tam alte 
defilati kmret ìde onioibuB rebns : et km ree omnee tam compomaUnr ex eorpere 



«^#^^^^^^«^^ 



Vind. fr. Ferr. Tb. Ra. creeeant O. Mot. B. 9.— 107S Quando V. ed. Mui. B. 
2. aUqnoiuB eiet Orono?. aUquoimM eient Vos». L. B. ali^amme eiet Vou. 
▼et. alio qiuntM8$iet Vind. ci^^icf eietV. ed. atto coivi» ait O. «disilo verei et Vind. 
fr. aUocohibieee et Mns. B. 1. aiiquo quovi» ti et Mas. B. 2. alto quoimt n et 
Mas. B. S. alio quovie tit Cant. Nard. Bas. cì{jutque eient P. cif^iiseini^ eiet 
Creech. muttaque Cant. H. vs. et seq. spurios asserit Lamb. — 10T9 Pro indice 
weenteOronow. leg. Incinte Memad, vijiee mentem Creech. Sos. Lipslns. — 
1080 Invenisae Vind. V. ed. Mas. B. 2. S. Ferr. Th. Ha. omnefermnm Mot. B. 
2.— 1081 gemUmn P. Voss. L. B. Mos. B. 1. 2. 8. Aid. Bip. Delpb.— 1084 
Terrarum Mns. B. 2.— 1085 aiia Nouins. imiaii alit.— 1086 ter inanais V. ed. Th.^ 
Ra.— 1087 hac etiam Gif. Par. Oryph. Nard. Cont. Bas. P. Voss. vet. et L. 
B. Ferr. Th. Ra. V. ed. Aid. Ats, et tam Hav. Bìp. Delpb. nativo hoc eorpore 

NOT^ 



aint solety malte terrae, mnltae lans, 
malta maria, Sec, Immo iofinitos hó- 
mm omninm namerus ? par enim 
utrobiqne ratio : tam enim certos 
▼itae terminns manet solem, lunam, 
terram, mare, &c. qaara feras, homi- 
nes, pisces, et aves : ac aeqae Constant 
nativo, hoc est, mortali corpore. Hoc 
eodem argomento nsot est Platar- 
chos, de Oracol. ad hoc,at probaret, 
non infinitos qaidem, sed plares esse 
mniidos. Veram haec ratio non plares 
aat infinitos jam essemandos argnit: 
•ed piures qaidem aat infinitos fieri 



posse, si Deo placnerit. 

In SHHMid] In Universo. 

1078 Aliquoina ICt^ueqme] • . • eeeH} 
Cnjosque generis, vs. 1075. 

Siet] Antiqae prò sii. 

1080 Montivagum'] Qood montes 
colit. Sic VS.697. 

1082 Squamigerum pecndee] Piscet. 
Sic vs. S4S. 

1086 Depaetue] Fizns ; a verbo 
depango, egi, actnm. Sic i. 600. 

1087 Manet ktec [liu] Bene, i. e. 
hsret bis, nempe ooelo, terrae, soli, 
Inns, mari, &c. Ali! memet hetc^ qaia 



DE RERUM NATURA LIB. II. 



317 



Qaam genus omne, quod hiis generatim rebus abundans. 
Qa8B bene cognita si teneas. Natura videtur 

morio/i, quam omne genm rerom, quod muUìim est in hi» rebu» in vno quoque suo 
genere, Qtus omnia it reete habeus nota, naimn videbitwr tibi repenie mUtOf 



0^>0>0'0**^*i*^<0>^^ 



H«T. Bip. Delph.— 1088 gmeraJt in V. ed. O. Mut. B. 2. 8. Cant. Th. Ra. ^ •• 
nerutur in Ferr. abuMdaiU Vom. vet. aXnmdat Mas. B. 1. Hav. Bip. Delpb. — 

NOTiE 



▼erbnni < manet' jnngitnr curo accn- 
sativo : *' hoc me manet prsmium.' 
' Poeoa me manet certa/ &c. Vernm 
hie a Lncretio asurpatnr prò, hsret, 
stati est. Utraque tamen lectio lau- 
datnr. 

iVotteo] Mortali, genitali ; hoc est, 
quod sicot generationi, ita cormp- 
tioni obnoxinm est. Sic ys. 542. et 
alibi passim. 

1088 Quam genus omnSf ^c] I. e. 
qnam res illse nativo corpore Con- 
stant, quae abondant generatim bis 
rebus; id est, qnsD in suo quseqne 
genere multae sunt in bis rebus, i. •• 
non unicse sunt insnoquseque genere; 
pnta homines, feras, pisces, volucres, 

Hactenus de innumerali mundo- 
rnm numero Lncretius. Porro non 
Qttus Lncretius aut Epicnrus infinitos 
mundos esse censnit. Namque, ut 
taceam Plutarchum, qui plnres esse 
▼olnit Plac. I. 61. Heraclitnm, qui 
cnm Stoicis innnmeros successive, ut 
aiunt, fore voluit mundos, quasi alios 
ex aliis refectos ; Heraclidem cnm 
Pythagoreis, qui quot coeli stellas, 
quae nobis infinita illucent, totidem 
esse mundos reputavit; ut hos, in- 
quam, taceam, constat ex testimonio 
Stobaei Eclog. Pbys. lib. ix. Anaxi- 
mandrum, Anaximenem, Archelaum, 
Xenophanem, Diogenem, Lencip- 
pum, et Democritum, infinitos ad* 
misisse mundos. Addit etAnaxar- 
chum Plntarcfaus, qui ilio edlsserente 
infinitos esse mundos Alexandrum 
magnum illacrymaase. Foit et in hac 



sententia Metrodorus, qui tam ab- 
surdum esse dixit unicum esse mnn- 
dum in infinito universo, quam unam 
spicam nahci in immenso campo. Sed 
qnam inepta sit h«c sententia neroo 
non videt : immo sacrìs codìcibus om- 
nino repngnat, in quibus, cnm de re- 
rum orìgine, de providentia, de bu- 
mana conditione, deqne aliis rebus 
agitur, unius et singularis mundi 
mentlo fit. Hanc rite explodit etiam 
Plininsii. 1. 

1089 Qua bene cognita fif^,^ HislS. 
▼ss. concludit ex iis, qnse hactenus 
disputata sunt de natura et qualitatl- 
bns atomornm, concludit, inquam, id 
quod jam initio i. 67. et seqq. pr»- 
monuerat, nimirnm, Deos semotos a 
rebus nostrìs immortali fruì sevo 
summa cnm pace, nec rerum curam 
agere ; infensus quippe divinse provi- 
dentift et omnipotentie non potnit 
capere, quod VirgUius post ipsum 
bene cepit Georg, iv. 221. ' Deum 
namque ire per omnes Terrasque 
tractusque maris, ccelnmque profun- 
dum' Scc, non potuit autem Lncretius 
ex Epicuri doctrina persuasum sibi 
habere naturam Deornm adeo poten* 
tem esse^ nt validas hnjusce mundi 
habenas teneret. Deinde voluit om- 
nia in hoc mnndo contingere fortuito 
et temerario casn. Demum in ea fuit- 
oplnione, qui vidit, nt ait Plutarchuii 
Plac. i. 7. <malis esse bene et bonis 
male;' h. e. ut S. Ambrosi! ntar 
verbis, improbos abundare bonis, et 
bonos egere. Quam impiam Epicuri 
sententiam praeclare admodom dam- 



318 



T. LUCRBTII CARI 



Libera continno, dominis privata superbis, 
Ipsa sua per se sponte omnia Diis agere expers. 
Nam, prò sancta Deum tranquilla pectora pace 
Quse placidum degunt sevom, multumque serenum ! 
Quis regere inmensi summam, quis habere profundi 
Indù manu validas potis est moderanter habenas ? 
Quis pariter coelos omneis convortere, et omneis 
Ignibus aetheriis terras subfire feraceis ; 



1090 



1095 



tarens magitiri8 domimaUilmt: ip§a vacua DuM/aeere fs «e et fs miftì «ho res 
eunettts, Eiemim per auguita eorda Deormm^ mut viwaU quietam mtaketOj et 
«liam IroMfidflam io olio ^loctoy ^iitf jnteei gwenuire wdoenam tothu tmixergi 
moUm; qui» potest tenere in mami ,fMderate (ora vehimeniia immensi noi versi ì 
Qiof Uem potest versare eeelo» omMee? Et qais potest euffimigare JUumms 



^^>*<0>^<^^>^^^^>^ 



1089 bùne Aid. modetwr V. ed.— 1091 ma per desont V. ed. omm a Mds. B. 2. 
omini a diiM regere P. Aid. — 1092 tranqiùmqfu V. marg. 1. Mas. B. 2. Cent. — 
109S fiaeido etto V. ed. O. Mns. B. 1. 2. 8. Ferr. Tn. Ra. plUuUnm Lamb. 
WMlhiunu uremtm P. in not. et Cent. miàUamu(iu terenam Voss. vet. et L. 
B. Vind. V. ed. Vind. fr. Mas. B. 2. 2. Ferr. Tli. Ra. vitanume eerenam P. O. 
Mus. B. 1. Hav. Aid. Bip. Delpli. oerenmU Nard.— 1094 Qmtgerere Mas. B. 
2.*-1095 fBodaraRlMr V. ed. Th. Ra.— 1096 coKoeHeret Ferr. Th. Ra. V. ed. 
owmei» deest Mas. B. 2« et prò cetlo» leg. «optem.—- 1097 terra Vind. Mas. B. 2. 

NOTiE 



nat, Tel onos Cicero N. Beor. i. 
'Sunt/ inqnity 'philosophi, et fue- 
rant, qoi omnino fanllam habere cen- 
serent bumanarom rerum procura- 
tionem Beos. Quorum si vera est 
sententia, qn» potest esse pietas? 
qus religìo ? Haec enim omnia pure 
et caste triboenda Deorum numiniita 
snnt, si animadvertuntur ab bis, et 
si est aliqnid a Diis immortalibus bo- 
mìnnm generi tribntum. Sin autem 
Dii neque possnnt nos jnvare, ncque 
volunt, nec curant omnino, nec, quid 
agamusy animadvertnnt, nec est^quod 
ab bis ad bominum vitam permanere 
possit ; quid est, quod ullos Diis im- 
mortalibus cultus, bonores, preces 
adbibeamus? In specie antem fictSB 
simuiationis, sicut reliqute virtutes, 
ita pietas inesse non potest, cnm qua 
simnl et sanctitatem et religionem 
tolii necesse est. Quibus sublatis 
perturbatio vit» sequitur et magna 
confttsio : atque band scio an pietate 



adversas Deot snblata, fidet etiam et 
societas bumanl generis, et una ex- 
cellentissima virtns justitia tollatnr,' 
&c. Sic praeclare eUam N. Deor. 
II. 

1090 Dominis superbis'] Diis. Sic 
Epicums apnd Cic. Nat. Deor. i. 
' Itaqne imposuisti in cervicibos nos» 
tris sempiternum Doroinum, qnem 
dies ac noctes timeremus. Quis enim 
non timeat omnia providentem et 
cogitantem, et animadvertentem, et 
omnia ad se pertinere pntantem, cn* 
riosnm,' Scc. 

1003 Qiue placidum, ^pc.] Sic i. 57. 
et V. 83. 

1094 Summaml Universam natu- 
ram. Universam. 

1095 Indù"] Vel fiido, i. e. in. Sic 
IT. 773. VI. 890. 

1097 Subfire'] Suffumigare, vaporare.. 
Ferax enim terra solum redditar 
ex vaporibns, seu calorìbat, qoos sol 
et isti-a terris mittnnt. 



DB RBBUU NATUEA LIB. 11. 819 

Onmibas love locis esse omni tempore preesto, 
Nnbibns nt tenebras faciat, coelique serena 
Concatiat flonltv? tamfulmioa mittat, et sedeia 1100 

Ipse snas dìatarbet ; et, in deserta racedens 
Seeviat, exerceus telnm ; qnod seepe nocenteis 
Pmterit, exanimatqae indignos, inque mereuteis? 
Multaqoe, post mandi tempos genitale, diemqae 

uiirìU onKfof fruetiftrai pulci ttrra7 Et odem i* «wn toapor* Munhu UtU7 
Ut ndiat Itnebm a/òalu, it at MniiiniMi (mitni Irunjiàiliu ledei eaU7 Vt 
«fioH vitret/atmàM, tt j^erumqui éi^jicial «u trmpìa, ri leetdtmt ia loca entrila 
vati rea cnnctu eemtàrqtau faiminis (pùnUaii, qiad pUrmmqae pntttrKMtU 
mUm, ctiaicriiMliawalMirt umomilM? Demnn, pw< ircna rmilaUti haju 

mMctn Mni. B. S. nl|b« V. ed. Tli. Ra.— 10B8 àtau Vioa. Hai, B. 1. Tlad. 
fr. Ha*. Bip. Delph.— 1099 Ntbibiu et P. O. Aid.— 1100 tum V. ed. Th. «a. 
Aid. P. O. Aoitea M<t(. B. 9.O.— noi nMMai.B. 3. Ja deeit Vlnd. Hh. 
B. 1. 1. S. ViDd. fr. 4iPtTM Oauend. dtctilaa Vind. Vlnd. Tr. Hai. B. 1. 9— 
1109 fiw P. Gif. mare. V. ed. Ferr. Tb. Ra, Aid. nacmirù deeit Ha*. B. t. 
—noi Ptrftnl P. CMMiaat Hut. B. 9. Cani.— IIOS coUm T. ed.—lior 

NOTjE 

1000 Cmtìqm itraui] Pro Semetm nt qDB atomi inptttìm videreatnr, 

tmham. Sic dixlt paMlm 'Claaiado- renni gtoltarna geaaratlool atqo* 

■Kiroin,' prò, clawaa doMoa: '■tra' Mapnento pneSeUt. Qua ex oec*' 

la Tlaram,' prò, itialai rial, Ice «ione docet iaterìm car et qna t» 

lieo Snatta] Tonltn. Sic <i.t8T. tiooe fiat ia rebni aupneiilDDi, iia- 

' Terrìfico qnatiaal MNitn cccleitia tai eertni, et decrementinn. UW 

tempia.' SicHaDll.l. 104. 'Erìpa- enim, inquit, lebni accedant Dan* 

Itqoe Jori fnlnen, Tireaqne tontiidi, «loal, re« ipis creicnnt : ubi reboa 

Et (onitoai *eali* coneeuit, mbibni tot aecedunt, qnot decednnt atomi, 

ignem.' rei contUtnat, hoc e«t, ncque cr«a- 

£rfcù]TeniplaiacrB. Sic praclara euiit, ncqne minnDDtar : ubi vero ra* 

n. 41B. et leqq. bw non tot aecedalit atOBi, qnot d*> 

I ioa Tram] Fnlmen. trahnntuT, re* decreicant, •enMCMilf 

Q—daaptaaewIni,^.] Sic Ti. IM, et taodeiB IntereuL Qood et lo6> 

fin. nllii Boodii, quo* Hlmxll, coati»' 

1101 Infmt mimliitì ImwÈmnut»- cere TOlnlti qnoi nempe ereacM*, 

qne : iaMMtet : indigMM, qai poi- cen^tere, et tudeai doereacM* 

a«tnr. eaaael, iailar antMalla», et rervH 

IIM UmUmpUtP-t mmuH, t^.'ì Hit ceteranM} q«MÌ te Basda, licotb 
n. «*t. altiau alind jam docet P«S- 
la ; qaippa qaia «iiw eit liM alai- 
■m inpra trìbaine et fertnaa M t^ 

BTTf. 



m aHMaCere ; idqur tarìa* «M*"^^K 

«• l.^abniniidiu natnaeMaM ^^^^ 

H, baltiitempiire,Dta(tCibìV ^^H 



920 T. LUCRBTIl CARI 

Piimigenam maris, et terrae^ solisque, coòrtam, 1105 

Addita corpora sunt extrinsecus, addita dream 

Semina^ qu» magnum jaeulando contulit Omae : 

Unde mare et terrae possent aagescere ; et onde 

Adpareret spatiam coeli domus, altaque tecta 

Tollerct a terris procul ; et consargeret aér. 1110 

fiMiiidt, et post diem primogeniium aquorit et telluria^ et post exortum nmìd tolis^ 
pbtrinut tttomi atj^uncta tuiUfnis, pltirima prtmonUa sniit a^jecta cirea^ qtut ìM" 
mennun tottun coi^eeii et miaU ; ex qìiàbiu metre^ et terrm quireni procreecere^ et 
ex quibHs templum ceeli eompararet sibi /ocum, et erigeret 9urmm Umge e terrù 
mUikmia soa tepnina; et ex quibas àer ip$e wiretwr. Namque omnia cwpitra 



*^^^^^^^ 



eantudit P. Aid. orbe O. H. v». delenduin censet Lamb. — 1100 Aptaret P. 
Aid. Delph. Nard. Bas. Apparet V. ed. Ferr. Th. Ra. O. Mas. B. 1. 2. recta 

Mas. B.2.--1110 a/IfmtfMtu. B. 1. atectùO, Mr|r«re( Mus. B. 1. —1111 

SOTJE 

II. quia muudani animalibaB simi- eruniitor marmoniin cnistae : minnt 

l«iii esse ceDBttit. ni. qnia singul» anri, et argenti opes snggmunt : «x- 

qoeqne mundi hnjtis partes nativo hausta jam DietalIa,etpanperesTen8e 

Constant corpore, et intereiint. ly. breviantur in dies singnlos. Decret- 

qoia inter mundi partes cnnctas png- cit in arvis agricola: in mari santa : 

aa est continua, ex qua mnndns ali- miles in castrit : innocentia in foro : 

quando cadat necesae sit. v. quia justitla in jndicio : in amieitiis con- 

niliil ingenitum, incorrnptibile, et cordia: in artibos peritia: in nori- 

stemum in mundo esse voluit, pn^- bus disciplina. Minuatur necesse 

ter haec tria, atoroos, inane, et rh «rSr, est, quidque fine jam proximo in oc- 

omnc, sen universum. cidua et in extrema devergit,' ecc. 

Non defnerunt etiam SS. PP. qni Sic. eadem fere Lucretins hic. 

hnic opinioni assenserint. Sed iii>- Tempu$ gemiide'jTempm cre^iìoaUi 

primis S. CyprJanus ad Demetrian. exortum mundi, diero priroigenium, 

bis verbis : * Scire debes jam mnn* ut alt. 

dum non illis viribus stare, quibus 1105 Prinùgenum] Dicitnr primi- 

prios steterat : nec vigore ac robore genus, a, um, et primigentus, ia, iiim, 

èo esse, quo ante prttvalebat Hoc I. e. primogenitnm, piiraordialnii. 

etian nobis tacentibus, et nulla de li 06 Corpora] Atomi. 

Scripturis sanctis predicatioaibus- 1107 iSniiùia] Atomi, 

que divinis documenta prapbentibu9, ContuHt Onute] Sic i. 995. * SBterna- 

mundus ipse jam loquitur, et occasum que soppeditantor Ex infinito cita 

su rerum labentium probatione tes- corpora material.' Et ibid. vs. 19S4. 

tatur. Non byeme nntriendis semi- et seqq. 

nìbns tanta imbrinm copia est : non Omu] Universum, infinitnm, inane, 

frugibns vstate torrendis solita fla- rh wwf. 1. 1095. et 1100. 

grantia est : nec sic verna temperie 1100 Adparertt [Aptaret] Compa- 

sata lapta sunt : nec adeo arboreis raret, faceret. Alii apparent, a ver- 

foBtibos autumno foecunda sunt. Mi- bo ' pario.' 
nus de effossis et fatigatis fontibus 



DB RBRUM NATURA LIB. II. 821 

Nam, sua quoiqae^ locis ex omnibus, omoiaplagis 

Corpora distribuuntur, et ad sua seda recedunt : 

Humor ad humorem, terreno corpore terra, 

Crescit ; et ignem ignes procudunt, setheraque asther : 

Denique, ad extremum crescundi perfica finem iliS 

Omnia perduxit rerum Natura creatrix : 

Ut fit, ubei nihilo jam plus est, quod datur intra 

Vitaleis venas, quam quod fluit, atque recedit. 

Omnibus hiis aetas debet consistere rebus ; 

Heic, Natura suis refrenat viribus auctum^ 1Ì3Ù 

Nam, qusequomque vides hilare grandescere ad auctum, 

Paullàtiroque gradus setatis scandere adultds, 

Plura sibi adsumunt, quam de se corpora mittunt ; 

Dnm facile in venas cibus omneis inditur, et dum 

tribuuntwr apatuSf tua cuique loco, per onmet idiUy H abeuni ad ma (|anqne 
genera, Aqua ▼. g. recedit ad aquam : terra augeecit de eorpore terrettn: ignee 
generani ignem : ^ a'ér aera. Donec natura parene renun perfàiene cuneia duxU 
ad uUimum augeecendi terminum, Sicut accidit, cumjam niktt ampUui eif, qnod 
miitiiur intne in venae vUaUe, qmam quod effiuat, atque abit; tane enim ibi vita 
debet ttare rebut eunctie : tane ibi natura euie viriime eeereet augmentum, Etewint 
ea res omne»^ quae cernie augeteere heto augmine, et eeneim ascendere ad gradu» 
atatÌB per/ectcf, aecijjriunt «tòt plura corpueeuUf quam ewdttmnt ex eeipeiSf dmm 
scilicet omìie alimentum faeiie dietribuUur in venae: et dum non eimt ita pro' 



*^0^^^^^^^0^^ 



Tam euaconque Mns. B. 2. — 1112 dietribuMnt et adverea Mtls. B. 2. ad tua te» 
nòna cedunt P. in not. ad tua fodera «iii. reeeUunt Sor. Gronov. — 1114 prodii- 
cunt Gryph. P. Aid. atkerea O. Mns. B. 1. S. que deest V. ed. Mns. B. 2. 
étther deest Vind. O. Vindv fr. Mns. B. 2. S.— 1115 Donicum Hav. Bip. Delph. 
perfida Vind. fr. perftee V. ed. Ferr. Th. Ra. Aid. Gif. L. B. Par. P. V. 
marg. 1. Gryph. Nard. Bas.— 1116 produxit P. Mnt» B. 1. 2. S.— 1118 JtutU 
Mas. B. 2.— 1119 JUc Delph.— 1120 Heie we\ Hic: sic P. V. ed. Ferr. Th. Ra. 
Aid. Voss.vet. et L.B. O. Mns. B. 1. 2. 3. Par. Delpb. Gif. Gryph. Nard. 
Bas. Hit rellqni. auetam V. ed. Mns. B. 2. Ferr. Bip.— 1121 hilart P. V. ed. 
Par. Delph. Ferr. Th. Ra. Aid. hUaro Vind. Hav. Bip. hilar Voss. vet. et L, 
B. Vind. fr. Mas. B. S. hilarem O. Mns. B. 1. Gryph. Nard. Bas. AtiiimP. 
in not. Cant. V. marg. 1. iUat Mns. B. 2. adauctu P. Vind. fr. Voss. L. E. 
Ha?. Aid. Bip. Delph.— 1124 l^unMus. B. 1. dtdtfiirP. Mas. B. 2. Th. Ra. 

NOT^ 

1112 SeeU] Genera, species: ts. 1121 Hilare grandetcere adauetum'] 

1078. Laeto et alacri aagescere incremento. 

1115 Denique [Dmiìcimi] Donec. 1123 Corpora] Atomos. 

Antiqne. 1124 Dum facile in venata ^c] 8Ìe 

PerfUo"] Antique dicebatnr perii- Cic. N. Deor. ii. modoni ezplictty 

cnSy a, nm, i. e. perficiens : sicut ma- qno cibn» per corporis membra dls- 

leficns, beneficns, &c. Plant. Rod.ii. tribnitur. Docci enim cibos prt« 

5.4. Alii legUDt pfr/Ece, i. e. perfecte. mnm ore perclpi: perceptos desti* 

Minos bene. bns moli : molitos stomacho exdpt 

Delph. et Yar. CIat, Ucrtt. X 




322 



T. LUCRKTII CARI 



Non ita sunt lato disparsa^ ut multa remittant^ 1125 

Et plus dispendi! fiftciant, qaam vescitur «etas. 

Naro certe fluere atqoe recedere corpora rebus 

Malta, manus dandum est; sed plura adcedeie debent, 

Donec alescondi sumroum tetigere cacumen. 

Inde minutatim vireis et robur adultnm 1180 

Frangiti et in partem pejorem liquitur, aetas. 

Quippe et enim, quanto est res amplior, augmine adempto^ 

Et, quo latior est, in cunctas undique parteìs 

Plura modo dispargit, et a se corpora mittit ; 

<«f0adlinc, uirtjiciani plmima corpuscala: et ut patiantwr pUi damnif qv0m 
emrum atoi pascendo capit. Namque prqfecto eoneedendum eei corpueculu prima 
alrire et effluire e retmt vwrUe m§dis: pÌMra debetU ^dvenire^ dmuc rea p er w i u r Ud 
nd extremum apicem creecendL Poetea ettae snsairti pamUiHm vireà^ et vtgwem 
perfeetum^ et tabeeeit tandem t» deteriorem partem, Namque que ree qneqae 
M^for eetf et quo amplior eet^ eo plora diffundit corposcola ex omnibus sui parti» 
bus in omues parteSf et emittU ex seipsOf suolato Dcmpe incremento UUat* Nte 



^^^^■0^*^^^^^ 



Aid. Hip. Hav. Delph.— 1125 late Mas. B. 2. et matta V. ed.— 1126 vetiitmr 
V. ed. Th. Ra. nancUur Fab. pascUur quidam. — 1127 ac decedere Vota. vet. et 
t. B. Bip. Hav.— 112S MuUimodis Gif. Par. Delpli. Cout minus V. ed. Tb. 
Ra. acddere Mus. B. 2. debet Vind«— 1129 Donicum Mni . B. 1. Hav. Bip. 
Delpli. o{ffc«iuit Hav. Bip.— USI <«4leestMus. B. 1. /tM^tlvr O. Mas, B. 
1. loqidtur Th, Ra.— 11S2 Qvtppe «liam Delpli'. Cout. et «Mtm denoot O. Mof. 
B. 1. est deest Cant. ampUus P. Viod. V. ed. Vind. fr. Mus. B. 2. Cant. Ferr. 
Th. Ra. Aid. a^mtn^ Mas. B. 2. dempto Vind. Mas. B. 1. Vind. fr. Hav. 
Delpli. Bip.— 118S undeque V. ed.— I1S4 PUiria eo edd. vulg. dtfjMuyìl 

NOTiE 



ei(cepto$ alvp concoqui: coctos ad 
jecar primum, deinde ad cor, et inde 
ad reliquas corporis partes per venas 
didi atqoe distribui ; unde totum ani- 
mal crescat et alatur. 

IndUur [didUur] Distrìbuitur. Alii 
dadihir, mittitar. Idem : sic vs. 1127. 

1126 Lafe difporsa] Rarefacta, vs. 
11S8. prolata, supp. ' quncnmque vi- 
des,' i. e. res concretae, vs. 1121. 

Milita] Supp. corpora prima : ato- 
mos multas. 

1126 Diependiil DispendU, damni, 
detrimenti. Sic lib. i. Docet res 
minui, et interire, quia eienot ex iis 
atomi plores, qnam assnmant. Sic 
etiam infra vs. 1182. 

1128 ilf atta, Moiivs IMuUimodU] Sic 
Epicnms cenaet apnd Plutarch. Plac. 



II. 4. ' Plnrimis modii interire man<« 
dam, quippe ut animai, et ut pia»* 
tam, et prorsns multifarìam.' AUi 
legunt: muUaf manus dandum est, 
Mnita» supp. corpora: manns dandom 
est, prò dandsB sunt roannt, i. e. con* 
cedendum est, nt dixit vs. 1042. 

1120 Dance [Donieumi Antique, prp 
donec : vs. 1115. 

Alescundi] Sic Parens ; i. e. gran- 
descendi, augendi. Lambinus vero, 
ofesceadi, vetns verbum pro'crescen* 
di/ inqnit Festus, ut jam monoi vs. 
1060. not 

11S2 Augmine adempto"} I. e. cum 
crescere desinuat. 

1184 Phura [Pluria] Plura, i. 877. 
IV. 1082. 



DB RERUM NATURA LtB. II. 



323 



Nec facile in venas cibns omnis diditur ei ; 1135 

Nec satis est, prò quam largos exasstuat aestus, 
Unde queant tantum suboriri, ac subpeditare^ 
Jure igitur pereant, quom rarefacta iBuondo 
Snnt; et^ quom externis subcumbunt omnia plagis : 
Quandoquidem grandi cibus sevo denique defit ; 1140 

Nec tuditantia rem cessant extrìnsecus ullam 
Corpora confacere, et plagis infesta domare. 
Sic igitur magni quoque circum mcBnia mundi 

àlimenium omu facile dutribuUur UU per tfenas: et quamvis alimentvm qnasì cù- 
pÌMÌ8$imo§ Énciui emiiiat: tamen non mbminUtratnr ex quo tanium pouii anb» 
mtaei ei MwminUtrarì, qnantnm neees$e eti ; et ex qao natura queat renovaret 
quùé iuffieiai. Merito ergo intereunt^ quoniam diffluendo fimnt late dispersa^ et 
mamùmm eun/eta tineuntar ietibiu extrinseei» ; iiquidem alimentum tandem d^fUii 
iengtme tetati ; et siqoidem corpuMcula prima tnndentia rem extemi» plafiris no» 
dednnmt qtUn interimant illam, et qmn ùtfenu vincant Utam idibui, SimUiler ergo 



Mq8. B. 1. diepergit reliqni. etai et Vind. V. ed. Mas. B. 1.2. — 1135 reraa 
Mas. B. 2. dedUur Vind. V. ed. O. Viad. fr. Mus. B. 1. 2. S. Cant. Ferr. Th. 
Ra. — 11S6 preqmamV, ed. Ferr. Th. Ra. prò qua O, per quam Mos. B. l. 
pr^t quam largoo Pah. quaperlargoe Lamb! Bas. P. eum praùtoe P. Aid. qnte 
per latosV, in not. aiti» prò »at%» P. in not. arto» Gif. aneto» Fab. — 1137 quea^ 
Mas. B. 1. 2. S. Sequitur in P. Mos. B. 1. 2. 3. Hav. Bip. Delph. vs. qaem 
reliqai nieliores libri non agnoscnnt : Quantum opu» est, et quod »ati» e»tj nature 
novare.—l\AO de»it Mas. B. 2.— 1 141 Otruditantia Cant. trudiiantia V. niarg. 
1.^1142 ex donare Ma8.B.2. Postb. vs. seqaitur io V. ed. O. Mas. B. 1. §. 

NOT^ 



Corpora'] Atomos. 

1185i>idi<Hr]DÌ8tribaitur. Sicvs. 
1124. Sic Virg. £n. VII. 'Diditar 
hic subito Troiana per agmina ra* 
mor.' 

1 186 Nee »aH» ed, prò quam^ tfe."] Ita 
legendns est hic versoi. Bene qaippo 
dicltnr ' ezsstnare sestos,' sicot ' vi- 
vere vitam ;' * gaadere gaudio;' ' gradi 
gressum/ Scc, : metaphora autem est 
dacta ab «sta maria exuodautis sa- 
pra terras. Etsi enim, inqnit, copia 
aiiinenti superabandet per omnes ar* 
tua : tamen non satis est, unde oa* 
tara reparet qaod amiserit. Hinc 
corporis debilitas; liinc animalia inta- 
ritus seqaitor. Alii legunt : Nec st- 
tia ett, qua per largo» exattuat orfiit. 
Alii : Nec tati» est, proquam largo» ex- 
a»tuat artu». 



Pro quam Iproquam"] I. e. perqoaipu 
Sic III. 200. ' parvissima corpora pr«« 
qaam Et levissima sunt/ &c. 

1137 Unde"] Ex qao. 

SuÌHiriri] Io locum amissarum ato* 
morum substitoi. Sic vs. 1047. 

1138 Rar^aeta'] Late dispersa ; vs. 
1125. H. e. cum atomi ma|orìbaa 
intervallis a se distant per efflaxnm. 
En plaga interior, qua rea efllaza 
atomorom pereunt 

1139 Externi» gubcumbunt pUigit} 
En plaga ezterior, qua rea interimnn* 
tur. 

1140 Grandi cibu» eno defit] Sic va. 
1124. etseqq. Sic i. 226. 234. &Q. . 

1143 Sic igitur magni ftfc] Qaod 
hactenus de reram omnium incre- 
mento, stata constanti, et intento 
dixit Poeta, id jam ab lioc versa ad 




824 



T. LUCRBTII C\RI 



Expugnata dabont labein^ putreisque rninas. 

Omnia debet enim cibus integrare novando, 1145 

Et fulcire cibus ; cibas omnia subtentare. 

Nequidquam ; quoniam nec yenae perpetiuntur 

Quod satis est, neque^ quantum opus est, natura ministrat. 

Jamque adeo fracta est setas ; ecfetaque tellus 
Vix animalia parva creat, quae cuncta creavit 1150 

Secla, deditque ferarum ingentia corpora partn. 
Haud, ut opinor, enim mortalia seda superne 
Aurea de coelo demisit f unis in arva ; 



awibitui magni mundi labffaetati undique dalrnnt mMam, et inierituà pnirìdoi, Ntm' 
fue alimentnm debet rettaurare res cunctaa renovando illaR,el tiuientare ulimentief et 
BMSttHere res omiief; iMlicra nuiem /nutra tuppediiat cibos, cnm nec vena patiaaiinr 
food tuffiate neque etiam natura sabministret quantum neceteeett. Et nunc ita tetae 
mnndi debiÙtata eet, et terra jhm laaeata partendo vix progignit minima animalia^ 
cum generaverit omnia genera animalinm antea, et perpererit immania corpora 
Mluarum per generationem. Ncque enim, ut puto, aurata catena mint e ecelo 



^^^^^«»^^»»i»» 



8. Cant. Jamque eenem mundum^ et pmeiUiut omnia naeci. — 1144 turpesque rubuM 
Gassend. — 1145 integra renovando V. ed. Mas. B. 2. 8. Ferr. Th. Ra.— 1146 
eitms et omnia Vind. V. ed. Vind. fr. Mnt. B. 1. 2. Cant. eiboa et omnia O. ctÒM 
oc omnia P. — 1147 Nec quicquam V. ed. Mos. B. 8. Cant. Ferr. Th. Ra. Noe 
puiquam Mus. B. 2. perpeduuiur V. ed. perspiciuntur Mos. B. 2. — ^1148 opue^ 
natura Mus. B. 2.— 1149 facta O. Mns. B. 1. 2. 8. Cant. affeeta Vind. Vind. 
fr. Hav. Bip. effata Oryph. Nard. Bas. P. in not. effectaque tethuM-W, B. 1. 
8.-->1152 et immortalia P. O. Cant. Aid. immorialia VT ed. Mas. B. 1. 2. Ferr. 
Th. Ra. tu ìtiorialia Mus. B. 8.— 1158 dimisit P. V. ed. Mas. B. 1. fluii Mus. 

KOTJE 



finem libri de mando hoc dicendam 
ceosety quasi mandas hic, instar 
Animaliam, creverit, steterit, et tan- 
dem interitaras sit, ut menai ts. 
1104. 

Mcenia mundi] Sic ts. 1044. i. 74. 
1004. &c. 

1144 Dabunt labeml Corruent. 

Puireieque] Qaae corruptione et 
putredine fiant. 

1149 Fracta esl fflos] Supp. mundi. 
Bene, i. e. debilitata, lassata. Lam- 
bhins autem legit : Jamque adeo affee- 
ta e$t cetae, affectaque teUue. Verum 
minus bene, alioquin addendum fuis- 
•et ' male affeeta/ &c. 

Eefetaijuéì Defessa pariendo. Sic 



enim sese explicat Poeta y. 824. obi 
de terra alt: 'Sed quia 6nem ali- 
quem pariendi debet habere. De- 
stitity ut mulier spatio defessa ve- 
tusto.' Male ergo Lambin. affeeta^ 
que. 

1151 SecUi] Genera aniroaliom ; sic 
vs. 1152. Etlib. I. passim. 

1158 Aurea . . . fimi»'] Qnanqoam 
fonis sit mascolini generis, a Lucre- 
tio tamen ponitur in fcemineo. ' Cur,' 
inquit A. Geli. xiii. 19. ubi citat 
hanc versnro, ' nisi ut grandiore sono 
sit versus ? ' Porro per funem aore- 
um, notat Lucretios cstenam illam 
auream Homericam, per quara scili- 
cet res cnnctas e ccelo in terram d«- 



DS RERUM NATURA LIB. II. 



325 



Nec mare, ncc flactus, plangentes saxa, crearant ; 

Sed genuit tellus eadem, quse nane alit ex se. 1155 

Praeterea, nitìdas fruges, vinetaque laeta. 
Sponte sua primnm mortalibus ipsa crea vii ; 
Ipsa dedit dulceis fetus per pabula Iceta : 
Quse nane vix nostro grandescunt aucta labore ; 
Conterimasque boves, et vireis agricolarum 1160 

Confacimus, seris vix arvis subpeditatei : 



npremo in agro» terrarum natìiMU gente» andmatUium^ neqve etiam aquor mi 
nudar geturaverunt rupe», qua» verberani : »ed eadem terra, qua nunc nutrii illas 
Ttideu ip»a, generami easdem. Deinde eadem ipaa terra progenuit per at 
principio opima» tegetea, et grata vineta io nsiim hominum: ipaa prabuit auonea 
firudu», et grata paacua, qua jam vix creacunt etiainsi bene sint adjuta noatro 
labore; et faiigamw» bovea, et conaumimua omnes virea coUmonun, eiiamai vix 



^^^^^^^■^i^^^i^^ 



B. 2.-1154 necdeest Ante ftuctua Mas. B. l.-— 1156 gemii Mm, B. 2. nil 
alU Mas. B. 1.— 1158 per: sic M08.B. 2. et relinui.— 1159 Qua Voss. vet.et 
L. B.euneia la^reMas. B. 2. Th. Ra.— 1160 vireia: sic P. Vos5. vet. et L. B. 
Vind. fr. viribua reliqai.— 1161 aeria: sic P. Hav. feria V. ed. Miis. B. 2. /cr- 

NOT^ 



missas fabalantnr. QnanqnaiDy si 
Platoni credimas, nihil aliod Home- 
rus, quam solem dicit,et ostendit esse 
catenam aoream ; qoia dam sol man- 
diim sno cursa ambit ac lastrat, om- 
nia salva snnt et conservantur, vi- 
vant et vigenty tura qnae apad Deos, 
cnm quae apud homines sant. Si 
vero stet sol, et qoiescat tanquam 
vinctns, res omnes intercant necesse 
est. Macrobius aotem lib. i. in Somn. 
Scip. catenam illam Homericam 
vult esse a snmmo Deo ad nltimam 
rerum fsecem, connexionem anam, 
motais se vinculis religantem, et 
nusqoam interrnptam. 

1154Ptoi^eiiies] Verberantes. Un- 
dc qnippe maris verberant rupes et 
saxa mari adhsrentia. 

1156 iVf Stilai /ra^es] Lieta saU. Sic 
vsB. 189. 594. 998. et l. 258. 

1167 8ponie ma] Nallo labore borni- 
Dum. 



1160 Et vireia agrieoktntm coitaci' 
nnu] Vires agricolarum, i. e. agrioo- 
las : sic vs. 265. et in. 8. ' vis eqao- 
nim,' i. e. equi. Alii, et viribua^ 4rc. 
minus bene, ut patet. Sequentes 
duos versns de lendos censet Lambi- 
nns : quanqnam nec adeo sunt inep- 
ti, si bene intelligantnr, et legantar. 
Male enim quidam legunt: Comjlei- 
ntua, aeria tix arvia auppeditati. Alii: 
Confieimua ferrum vix arvia auppedi- 
tari, Itaque fatetur poeta adeo ter- 
ram esse eficetam, nt etiamsi colendo 
illam fatigemus et conteramus boves, 
agricolas ipsos conficiamns labore, 
dum illam rastris, aratris, et vomeri- 
bus fatigant ; vix tamen ancta labori* 
bus nostris pabula laeta, arbnsta, frn- 
mentaque grandescere. Scilicetqna- 
si jam senescat tellns, lassataque pa* 
riendo destiterit. 

1161 SubpedUalH [auppeditarii] Snpp. 
adeo aty etiamsi, ita ut, ^c. 



326 



T. LUGRBTII CARI 



Usque adeo pereunt fetas, augentque labore ! 

Jamque, caput quassans^ grandis subspirat arator 

Crebrius in cassam magnam cecidisse labores : 

Et, quom tempora temporibus prsesentia confert 1165 

Praeteritis, laudat fortunas saepe parentis. 

Tristìs item vetulae vitis sator, [acta peragrans] 

Temporìs, incusat numen, coelumque fatigat ; 

Et crepata antiquum genus ni, pietate repletum, 

Perfacile angustis tolerarit finibus eevom, 1170 

Quom minor esset agri multo modus ante viritim : 

Nec tenet, omnia paullatim tabescere> et ire 



ferrum mtffeeerii agrii colendis. Toiiiitiii fntctus omnes tnl^reiml, H taincn 
mMUipiicant operam hoiuintim. Et tiunc »enex agricola conaUieni caimt wgemitf 
▼idens ingentem operam suam $afiu$ tertisse nin /nutra: et comparut tempora 
prm$entia cum temporibua anteactia: pierumque ìaudat felicem aortem patria sui, et 
trebro habet in ore, quam facile priaca gena hominnm, piena pietatiat tradaxtrH 
mtatem in pania limitibua agroriim, quippe quia longe minor jinia agrorum antea 
$t$et aingnUa hominibaa: vei-um non intelligit rea cunctaajem ixtiiiUaifiii drftcere^ 



rint Th. Rn, ferrum reliani.— 1162 pereunt : sic Vind. O. Vind. fr. Mnt. B. 8. 
P. in not. pareunt V. ea. parcunt Bodl. Voss. vet. et L. B. Ferr. Voss. inarg. 
parhuit P. Mus. B. t.2. Cant. Th. Ra. Aid. labore Vind. V. ed. Bodl. 
Voas. vet. O. Vind. fr. Mus. B. 1. 2. S. Ferr. Th. Ra. Aid. laborem P. Cani. 
lahorea viilg. — 1164 Stepiua O. Mus. B. 2. manuum Voss. marg. laborem vulg. 
—1165 tempore Vind. V. ed. O. Mus. B. l. 2. S. Ferr.Th. Ra.— 1166 Frate- 
riti O. Mus. B. 1. 2. 8.— 1167 vitila V. ed. viti aator V. ed. Mus. B. 1. vittaa- 
ior Mus. R. 2. 8. aqua fatigat P. adque fatigat Vind. atque fatigat reliqni. H. 
vfl. et seq. ab editoribns pretermitti solent. — 1168 Vs. integer dees( V. ed. 
Bodl. O.Mus. B. 1. 2. 8. numen^ ccdumque Wakef. coni, nomen^ aedumque P. 
Voss. vet. et L. B. Vind. fr. Cant. in aaculumqne Vind. aedumque fatiacena P. 
io not. — 1169 auppletate Voss. vet. sed ubertàte superscr. — 1170 angustia 
Mas. B.2. toUraret V. ed. P. sed aliter in not. — 1171 mxnua Bas. multhmdoa 
Vind. V. ed. muitimodua P. Gryph. Aid. multia modua P. in not. muUimoa 
Mas. B. 2. dirUim Cant. in marg.— 1172 Hec O. Et P. vi ire Delph.— 1178 

NOTyE 



1163 Caput quaaaana] Vel minantis, 
vel irascentis instar. 

1169 Crepaf] Clami tat ; in ore cre- 
bro babet : crebris sermonibus usnr- 
pat. 

Ut] Grsece &r, i. e. quam, qno- 
oiodo. 

Pietate repletum} Prisci qnippe ho- 
mines solis Diis vacabant, quia terra 
sponte sua dabat fruges, nec in ea 



colenda aetatem docebant oronem. 

1170 Perfacile] NoUo, vel sine mag- 
no labore. 

Angustia ftmbua] Panro agello. 

1171 Viritim] Per singola capita, 
per singnlos viros. 

1172 Tfael] Novit, intelligit. 
Tabeacere] Fiacre, liquescere, de6- 

cere, minai, seoescere : ts^ 1181. 



DE RBRUM NATURA LIB. II. 827 

Ad capulum^ spatio aetatìs defessa vetusto. 

et abkre ad mdmn ae?i sai, quia coi^fectee sant Ungano spatio atatit. 



^^ ^^«#>#»»^ »i»^«» 



copulum Vofts. ?et. et L. B. §copulum Tolg. et sic a mao. sec. Voss. ?et. 

VOTM 

Ire Ad capulum Iseapulum] Ad ^^ lent, et aqais mergi. 

nem tendere; perire, interire. Me- 117S Spaiio ataiia d^etta] Sic v. 

taphora est dncta aoavibus, qnas cam 825. * Spatio defessa vetusto.' 
ad sGopulos irapingnnt, dissoWi so- 



T. LUCRETII CARI 



DE RERUM NATURA 



LTBER III. 



ARGUMENTUM. 

HACTBifUBy daobas nempe superiorìbas libris, naturam et affeclioDeSy qiiai 
didmuii, atomoniiD, rite esplicaste sibi visus est Poeta. Nane qnataor reli- 
qnis librìs ea, qne ex atomis istis fiunt, attentius specolatnr : atqne, uti par 
fnity prìmas detalit partes aoimae et animo, de qnlbas hoc toto libro jam dis* 
potat. Hanc aatem auspicatur libram ab Epicuri laudtbus, qnem a ▼&. 1. ad 
▼s. 94. prttdicatprimnm docnisse, non a Deo, sed ex fortuito atomomm con- 
corsa, mandam hanc, et omnia fnisse facta ; atqne inde faominum mentes a 
Deorum, mortis, et pcsnaram post mortem, meta liberasse : hoc aotem onus 
Epicaras feliciter perfecit, qood alii philosopbi frustra conati sunt. Paoca 
hsBC de Epicuro prsefatus, docet a vs. 04. ad vs. 187. antmam et animam 
partem esse hominis, aeque ac pedes, manus, brachia, caput, et reliqua mem- 
bra, et non habitum vitalem totius corporìs, sen omnium partinm corporis 
congruentiam, concentumque, qualem quidam veteres philosopbi harmoniam 
dixerunt. Ne vero minus distincte disputare videatur, dum vocibus animus 
et anima premisene utitor, a vs. 1S7. ad vs. 161. docet, animum et animam 
unam quidem rem esse, animum vero praecipuam esse partem, et in corde 
resldere, quippe ibi metus, gandinm, et reliquc passiones, quw animum se- 
quuntur, sese ostentant ; dum anima, in qua locomotiva facultas anice sita 
est, per totum corpus sparsa, ad nutum animi movetur: inde a vs. 161. ad 
vs. 177. demonstrare conatnr, animi naturam esse corpoream : animus enim 
tangit animam, quam movet ; anima autem, corpus ; nullus vero, nisi Inter 
corpora, contactus est. A vs. 178. ad vs. 828. docet, corporeum hunc ani- 
mum componi e seminibus roinutissimis quidem, tenoissimis, et maxime ro- 
tondis : et, si rem ipsam spectemus, e calore, vento, seu vaporci et aere ; et 



DB RERUM NATURA LIB. IIL 399 

alia insuper re, quae ex tenuissìmis, minutissimisy et maxime mobiiibus, temi- 
nibns constans, est sensus prìocipium, et origo : quo modo tamen calor, ven- 
tas, aér, et quarta illa ret innominata misceantur, explicare se non posse li- 
quido fatetur. A vs. 828. ad ts. 850. asserii, animaro et corpus ita conjuncta 
esse, ut sine ntrinsque pernide separari non possint : deinde, a ys. 850. ad ts. 
870. non solnm animnm, sed etiam corpus, sentire affirmat, seu potius totnm 
animai, rem e corpore et anima compositam: post bsc a ys. 870. ad ys. 417. 
refotat opinionem Democriti, qui singulas anima? partes singulis corporis 
partibus appositas et conjonctas esse docuit : et, nt olim affirmayit, animum 
esse potiorem totius compositi partem, sic ab animo potius, quam ab anima, 
yitam dependere, et salutem animalis conservarì, asserit. Deinde a ys. 417. 
ad ys. 841. animos et animas nasci et interire cum corporibns, yigintl octo 
argumentis demonstrare conatur, et transmigrationem Pythagor» obiter 
derìdet. Demum, a ys. 841. ad ys. 882. mortem nihil esse docet, cum post 
mortem nihil est mortali anims timendum; immo, si anima iromortalis (ut 
Fiatoni yisum est) concedatur, mortem tamen nihil esse, cum anima separata 
non meminerit,se nnquam antea extitisse. Proinde, ad ys. 906. ridet homi* 
num yanam de sepultura solicitudinem : deinde demonstrat, mortem non eiM 
malum, quia mortnì non indigent btis bonis, quibus yivi gaudcnt, ncque btls 
dolorìbus afficiuntur, qui miseros mortales cruciant, usque ad ys. 948. Vi^ 
tam etiam ipsam non esse desiderabilem, quippe qnie nihil novi afferat, Bti 
easdem semper yoluptates usque ad nauseam subministret, ad ys. 090. Ne 
yero iste fabulse, qnas poetae narrant, de Inferis et pcenis post mortem, ter- 
reant mortales, inde ad ys. 1086. omnes illas commoda interpretatione 
eleyat. Unde, usque ad 6nem hujus libri, monet, plerosque mortalium inepte 
et absnrde de morte queri ; cum sapientissimi hominum^ et potentbsimi da* 
cum et imperatomm, yim dirss necessitatbsenserìnt: ac docet, ideo mor- 
tales yitam solicitam et inquietam agore, quod hanc mortb contemplationea 
refugiant, et inepte yotb omnibus eam yitam expetant, quam aliquando 
amissurì sunt, qne nuUam noyam yoluptatem afferat, innumerb yero dolo- 
ri bus etpericulb obnoxia reddatur; prsesertim, cum yiyendo nihil detrahant 
de tempore mortb, qa« manet omnes in astemum. 



O ! tenebrìs tantìs tam clarom estollere lumen 

Te mtbeequtr^ e tmUom» Grata omamcnliMi, 91» prìor poémtH eofpromere la* 



^^#«^^#«^4^^ 



1 0/ sic Vhid. Voss. L. B, Vind. fr. A Bodl. Voss. yet. Cant. E yulg. cs- 

NOTiE 

10/ iemebrii Umiiiy Sfe."] Tertinm mcenia mente processerìt, animoqne 

hanc librum anspicatnr Lucretius ab peragrayerit omne immensnm, nnde 

laudibus Epicnrl, quem non aemulari nobb retulerit, quod oriri posale, 

sed imitari conatur. Limdat antem quod nequeat. Landat etiam illom 

ilinn inprlmb, quod, perfractis qua* pivseriim, quod mentes humanaa 

il naturtt cUraatrb, looge extra mundi meta DeonuDy mortis, àc loferoram 



é 



880 



T. LUCRETII CARI 



Qui primus potuisti^ inlustrans conmoda vifae, 

Te sequor, o Graise gentìs decus ! inque tois nunc 

Ficta pcdum pono pressis vestigia signis ; 

Non ita certandi cupidus, quam propter amorem, 

Quod te imitare aveo. Quid enim contendat hirondo 

Cycnis ? aut quid nam tremulis facere artubus hasdei 

Consimile in cursu possint, et fortis equi vis? 



cem adeo Ivddam e tenebrU adeo nuignit, dimotuirtais commodiitie» fìUm ; ti jmm 
injigit imprima phmta$ pedmn in tuU vestigia mgnaii*; non tamen itm maidm» 
dntendendi tecum, qnam quia cupio imiUtri te jn-opter amieiiitan memm erga te. 
Quid enim cÈìf de quo hirundo certet cnm Cycnii7 vel quidnam atmUe lutdi 
putmi efieere inttr currendum habentes membra dekilia^ «fac ce vtrlaf efiit 



ceUerc V. ed.— 2 tu lu9tran$V,eé, Th. Ra.— 8 aequar Bodl. geniti dusQu- 
iend. mei in rasura prò nane Miift. B. 1* — 4 Fixa Hav. Bip. Delpb. — 5 mu 
propter V. ed. Tb. Ra.— 6 de Man. B. 1. Cant. invitare V. ed. Tb. Ra. habeo 
Ferr. V. ed. Th. Ra. O. Miit. B. l. 2. 8. herendo V. ed. hirondo Mm. B. 1.— 
7 Cygnui V. ed. Mas. B. 2. Th. Ra.— S ac forti» P. Vind. Vind. fr. Hav. Aid. 

NOT« 



primns liberaTerit. Neque eniro Deos 
Umendos Tolnit, qnos otiosos maloit, 
quam non beatos: sed dotn illosomni 
mnnerìs aut negotii ▼acatione prWat, 
nec beatos fecit aut otiosos, sed nul- 
Ics. Neque pariter pcenas in morte 
metnendas Toluit, quae mortales ani- 
flios nuUae post mortem manerent. 
Anlmas quippe corporeas fecit et 
mortales. Hoc quippe toto libro de 
animi et animae natura dispUtat, va- 
riisque confirmat argumentis anima» 
sicut nativas et corporeas, ita mor- 
tales, et cnm corpore perituras esse. 
His 18. vss. primia continetur proce- 
mium. 

Xenehri» taniia] E tanta rerum ig- 
noratione. 

ijumen] Cognitionem. 

2 Inlustroml Illustrans: hoc est, 
fadlem ac proci ÌTem beate vivendi 
tiam homfnibns demonstrans. 

8 Graim genti» deca»'] Notat Epi- 
enram, qnem i. 67.not. Atheniensem 
fbiise diximus» et de quo iterum infra 
▼a. 1066. 



4 Ficta [Fixa] Lamb. et alu ; bene. 
Pareus ficta^ quia, inquit, sic C^c. de 
Orat. 111.45. 'nullam partem corpori 
sine aliqua necessitate affictam,' &c. 
Verum verbum figo facit vulgo fiai, 
et fixnm, in praterit. et snpin. 

Ateo] Cupio. Alias habeo. Non 
male. 

Coniendat hirondo Cfoni»] Vo« Cyc» 
nis est in dativo catu. Sic Horst. £p. 
I. ad Loll. * mibi contendere noli.' 
Porro praeclara est haec comparatio. 
Namque birundo garrula avis n«tat 
ineruditos : Cycnus vero, quia non 
nisi mortem prvsentiena caoity et 
quasi quid in morte boni sit pravidet, 
sigoat ernditos, inquit Cic* Tote. r. 
Unde iliod adagium Graecnin : fér* 
fo-oKrac KÙK»oiy thop KoKotol omHintfft, 
I. e. * tunc canent Cycnl, cnm tace- 
bunt Oracnli.' Dicitur Id in gmr¥n- 
los, quibus Inter ervditoB non est di* 
cendi locus. 

8 Forti» equi vi»] Fortife tea celer 
equiis* Periphraaif. 



DE RBRUM NATURA LIB. III. 381 

Tu, Pater ! es rerum inventor ; tu patria nobis 
Subpeditas praecepta : tuis ex^ inclute» chartìs, 10 

Florìferis ut apes in saltibus omnia limante 
Omnia nos itidem depascimnr aurea dieta ; 
Aurea, perpetua semper dignissima vita. 

Nam« simul ac ratio tua coepit yociferari 
Naturam rerum, divina mente coortam, 15 

Diffugiunt animi terrores ; moenia mundi 
Discedunt, totum video per inane gerì res : 
Adparet Divom numen^ sedesque quietse ; 
Quas neque concutiunt ventei, nec nubila nimbis 

vàmi 7 TV en ftareiu et repertor rerum ; t% da» nobig paiema documenia ; et neui 
mpe»degMtÌ€nt omnia in paseuii ftorigeri», ita pariier no» deeerpimm» ex im» Bcrip' 
Iti, o vir €iari»$ime, omnta tentenHa» aMrea»^ aurea», ioquam, et qua wurentur 
perpetuo €Bcum aempUemum. Namqu» ubi primum vi» menti» tute incepit clamare, 
eummam aniversam rerum non fuisse creaiam divina ratione, metu» menti» abeunt : 
«eptuieala mundi di»»ipantur : cerno re» cnnctms Jteri per omne vaeuum : poientia 
Deorum cemitur otioea, aque ac domu» iUorum, qua» nequt tenti conunùvent. 



^0'^0^^^^^**^ 



Bip. Delph.— et rerum Hav. Bip. Delph. e» deest Vosa. L. B. 6 Voss. vet* 
sed a sec ni. — 10 tui»que vnlg. e»t prò ex Mas. B. 2. ex deest Mns. B. 8. — 
11 libant P. Gif. Par. Gryph. Cr. conj. Delph. Nard. Fab. Cout. Bas. Gas- 
send. Umantur Bodl. deliniant Bas. marg. — 14 repit V. ed. Th. Ha.— 15 rerum 
haud divina volg. DitiUn tine mente Lamb. coartam Voss. vet. coactam Liamb. 
in not. ereatam alii. — 19 neque nubila vulg. — SO aere Voss. vet. et L. B. — 

NOT^ 

Tu, pater/ e» [et] Bene. OliinfM 12 Dv^osctaiar] Depascor verbnm 

Pater et, male, ut patet. deponens, quod idem est ac depasco. 

Patria] Paterna, sea patrita. Sic Virg. * Florem depasta salicti.' 

10 Taif ex [Tuiequ» ex] Pro oxqua 14 Ratio tua] Philosophia tua : vel 
tui». Sic Ts. 852. 'qnibus e,' prò, e mens tna. 

quibus. Sic IV. 827. * Validis ex apta 15 Nalaram rerum] Universam re- 

lacertis.' rum suinroam : res cunctas. 

Inclule] Inclyte. 16 Diffugiunt animi terrore»] Neque 

11 Fioriferi» ut ape»] Prspciara al- enim est, cor Deos metuant Uomines, 
tera comparatio. Lncretina antumat qnos nec mnndi aactores, nec rerum 
se instar apum dores decerpere, dum curain agentes jam agnoscunt. 
precipua sapieotis Epicuri docu* Jlf orata micadt] Ambitus coeli. i. 78. 
menta colligit, et perseqnitur. 1004. Scr.. 

lÀmant [Ubant] Degostanf, decer- 17 Gerì] Fieri, administrari. Lamb. 

|mnt, depascuntnr. Bene. Lamb. semper prò geri legit geni, quasi glg- 

liaiaaf: nimts dnmm: neqne enim ni. 

apea limant berbas ant flores: sed 18 Divom numen] Potentia Dee- 

deiibant. Hinc vs. seq. dixit Poeta rum, quos otiosoa fecit Epicurns. 

* depascimnr ' opn, limamus. 19 Qua» Mfne, 4fc.] Hos 4. tss. 



i 



332 T. LUGRBTII CARI 

Adspargunt ; neque nix, acri concreta pruinR, 20 

Cana cadens, vioiat : semper sine nubibus cether 

Integer, et large diffuso lumine, rìdit. 

Omnia sabpeditat porro natura, neque ulla 

Res animi pacem delibat tempore in ullo. 

At contra nusquam adparent Acherusia tempia ; 25 

Nec tellus obstat, quin omnia despiciantur. 

Sub pedibus quaequomque infra per inane geruntur. 

Hiis ibi me rebus quaedam divina voluptas 

nequ€ nubei perfimdunt imbriìnu^ neque nix alba^ compacta ex gelido rore^ deci- 
dent iangit: et cetlum perpetuo terenum eooperit illas et recreat per iueem lòie dÌM' 
peraam: denique natura eubminittrat illis cuncta, neque rea uUa extenuai in ullo 
tempore tranqmUitaiem mentie illorain. Contra vero palatia Aekerueia nalUbi 
cemuntur: neque terra utqaam impedita quominue res emneta cemanturf qum 
icillcet deoTiuM ii^fra pedee noetros jiuni per vàeuum magnom. Cum vero dmna 



^^^^0^0>^>^^0>^'^^^^ 



ai temperque innubUua vti1f(. tu nubiltUÉ Vind. V. ed. Th. Ra. Ferr. Mas. B. 1. 
9.8.-22 IntegU ?nlg. Hdti V.ed. ridet reliqai libri.— 24 delitrattjàmb.Bìp. 
ilio V. ed. O. Th. Ra.— 26 quando Ferr. V. ed. Mns. B. 3. ditmcianturMw. 
B. 2. Hav. Bip. Delpb.— 28 tibi vulg. ubi Gif. L. B. Par. Delph. Coat. P. 

NOTiB 

sompsit ex Homero Odyss. 6. Otf\vm- legit delibraty qaaaì decorticati prò, 

vM^, Mi ^curl Ot&p tios àff^oXis alti extenuat. 

"Efifi/eifai, olfr* ìoféiunfft riydurfftraiy offre 26 Ackerutia tempUi] Inferi, 1. 120. 



6fABp^ Ac^flu, offre x*^'' hrgwiXya' 27 Per inane geruntur'] Finnt per 

rai' ixxàtid\* MfniTl4wraTatàyy4^\os, omne immensuni, seu in vasta na- 

Xffturi^ 8* hnZ&pofAep oXyXii, ' Ad Olym- tura. 

pam, ubi inqaiant Deorom sedero 28 Uiia ibi me rebua^ Ifc.'] His IS. vss. 

firmam semper esse, qns neqae ven- praeinisso procemio jam duplicen red- 

tis concotitar, neqne unqaam imbre dit rationem, enr de aniniae et animi 

rìgatnr, neqne vix admovetur, sed natura dispntaturns sit. i. qnia mira 

potius serenitas panditnr absque capitur voluptate in bisce rebus trac- 

nnbe, lucidus vero ciroumfulget tandis. ii. qnia explicavit hactenos 

splendor,' &c. naturam et qualitates, quas dicimos, 

21 Semper aine nubibua [Semperque atomorum, ex quibus res cnnctae fi- 
imnubilua'] ather] Innubilns, i. e. se- unt. Quia vero anima prsecipua res 
renus. Alii, aemper aine nubibua eether, est, rite ab animse natura ezpUcanda 
Idem. anscnltaturus est, scilicet ut procul 

22 Eidit'] Antique rìdit, prò, ridet, pellat ex humanis mentibus vannm et 
sicut strìdit, prò, strìdei. Deorum et Inferorum terrorem, si 

2S Omnia aubpeditatj tfc,] Sic i. 60. mortales animas esse subito manifes- 

* Ipsa snis pollens opibus, nii indiga tnm fecerit. Quam postreniam n- 

nostri,' &c. tionem fìisius prosequitur nsque ad 

24 Delibat] Demit, detrahit, vio- vs. 94. 

Ut. Sic vs. 1102. ]4ambinus vero /òt[C/6i]Poatqaam,Cttai, quoniam. 



DB RBRUM NATURA LIB. III. 33S 

Percipit, atque horror ; quod sic natura, tua vi 

Tarn manifesta patens, ex. omni parte retecta est. 90 

Et, qaoniam docui, cunctamm exordia rerum 
Qnalia sint, et quam, varìis distantia formis^ 
Sponte sua volitent, esterno percita motu ; 
Quoque modo possint res ex biis quoque creari : 
Hasce secundum res animi natura videtur, 35 

A.tque animsB» claranda meis jam versibus esse ; 
Et metus ille foras prseceps Achemntis agundus, 
Fnnditns bumanam qui vitam turbat ab imo. 
Omnia subfuscans mortis nigrore ; neque ullam 

ytftftfoR ìatUiaf et ingen$ adnUnUio pereunerU me in hUce rebuif eo quod natura 
tta per triret ingenii tui adeo etara et aperta revoluta eat : et eum oetenderim 
^wuM eint jnimordia rerum omnium^ et quam dioertia figuri» differeuHa wtoveautur 
ex aeipeia percueea mutuis ptagU ; et qua raiione ree cunetw queaat fieri ex ilU» : 
sane pott ha» re«, natura animi et aidnu» videtur etse iUu»tranda nane mei» coT' 
minibu» ; et timor ille Acherunti» longe prorau» expeìlendu», qui perturbat vUam 
komim» u»que adfundum^ aspergen» emuta nigredine morti», et qai non »imt uUa» 



^^^^^»^^>^^^» 



Vo88. marg. Bodl. Voss. vet. et L. B. Ferr. V. ed. Th. Ra. Aid.— 29 PereOt 
Gif. Gryph. Delph. Bas. marg. at V. ed. error V. ed. V. marg. ned in altero 
corr. fiiit, dein mrsos error repos. ai Mns. B. 1. Cant. eignatwra Vind. Bodl. 
VosA. vet. et L. B. Vind. fr. »ignatur a Ferr. V. ed. Th. Ra. Mas. B. 1. 2. 8. 
Y. marg. 1. — SO patet Hav. Btp. reeta V. ed. Vom. vet. et L. B. retenta V. 
marg. 2. retorta Th. Ra. Delph. e» P. Aid. eit deest Hav. Bip.— 81 ^«oiii V. 
ed. cum Muk. B. 2.->88 alterno Ferr. V. ed. Th. Ka. Aid. Lamb. P. Voss. et L. 
B. aitemo Gif. Par. alterna Bodl. Voss. ?et. partita V. ed. perita I1i. Ra.— 
84 Quore P. V. ed. Voss. vet. Miis. B. 8. Cant. motu Voss. vet. ex hiareatdd. 
▼ulg.— 33 videtur deest V. ed.— 89 snjfiiiideiis P. Mas. B. 2. Cant. Hav. Aid. 

NOTiE 

Relative ad vocem qnoniam vs. 81. Lib. i. et ii. 

Lamb. legit, HM, sapp. fateor. Ve- 88 Sponie tua] Nataraliter, ex se* 

rnm gratis hssc interpretatio fit. ipsis. 

29 PercipU [PermO Percussit. 85 iSMimdiuii] Post, vel prò. 
Sic 1. 18. 922. dicitar * percntere ani- 86 Claranda^ Declaranday illas- 
roam.' Alii, pereipii, h. e. occopat, tranda, manifestaoda. Sic iv. 779. 
pervadit. 87 Aeheruntia'] Inferorom. Dicitur 
Horror] Admiratio. Horrere enim Acheron, ontis: et Acherons, antis. 
stnpere est et admirari. Est autem Acheron flnvias ex Achch 
80 Retecta IRetorta] eet] E volata rasia painde proflaens, qaem qai tra- 
«st,qaae prios qaasi contorta, et in- jeceritynanqaamredirefemntPoetse. 
volata in seipsam videbatar. Meta- Sic dicitnr a vocibns Graecis &x9t 
phoradoctaatelainglomeramenin- < dolor,' et ^4ot ^flao,' quasi doloria 
volata. I. e. manifestata est, illus- flovins. Hinc et Inferornm flavias 
irata est, cognita est. fingitnr, et prò ipsis Inferìs usurpa- 
si Et, quomam docm, 4^.] Nimirum tur. 



à 



834 



T. LVGBBTII CARI 



Esse voluptatem liquidarne puramque^ relinquit 40 

Nam, quod saepe faomines morbos magis esse timendos 
Infamemque ferunt vitam^ qaam Tartara leti ; 
Et se scire animse nataram, sanguinis esse, 
A ut etiam venti, si fert ita forte voluntas, 
Nec prorsum qqidquam nostra^ rationis egere ; 45 

Hinc licet advortas animum, magis omnia laudis 

deìkioi vitae etse Uberai et einceraB, Etemim, quia hominee àiewai vulgo morhoi 
eeee magie metueadaef et vUam iguowUmiaeam ma^s esse timendam, qaam hifema 
ioca mortie, et qoia dicnnt se noeeere natwram anima esee $aagià»eam^ nee aUqmd 
omnino opus kabere se neetrie argumentis ; inde opmrtel ot animadverta»^ eifonan 



Bip. Delph. jti^iiR(faii« Vind. V.ed. Vots. vet. et L. B. O. Mas. B. 1.3. Ferr. 
Th. Ra. eubjfimdane Vind. fr. vigore V. ed. Bodl. TU. Ra. nee Aid. ne V. 
ed. Th. Ra.— 40 reliqait V. ed. Th. Ra. Aid.— 41 iVaiii^« V. ed. omnee M «s. 
B. 1. — 48 H. V8. df lend. censet Fab.— 44 H. ts. viilgo sequitnr vr. 46. oiiiH 
Gif. Par. Coat. Bas. marg. P. voiaptae Bas. marg. P.— 4S H. ?t. detond. 

NOT« 
40 lÀquidam^ jmramque'] Liberam, nibat atqae mtnis obsistere vatam/ 



Metaphora ab aqnis dacta, 
ventus agitati oec limna 



•t pnram 
quas nec 
fcedat* 

41 Nam^fOMieeepe kominee, ifc,"] Hit 
14. yti. Boimulloniiii objectioni facit 
tatisy qal, quia pntabant animas in 
sanguine esse et cum corpore mor- 
tales, jactabant se-nibil opus habere 
doctrina Eplcuri et Lucretii ad hoc, 
ut et Acheruntis terrorem et Deo« 
rum metum procul abigerent. Re- 
spondet Lucretins nihilominus tales 
homines egere nova sua doctrina. Ne* 
qne enim sibi persnasum habere po- 
test tales liomines eadem et velie et 
djcere. Namqne aliter loqnuntur, ali- 
ter sentinnt. Neque pntat eos jac- 
tare mortalitatem animar nm, nisi 
inanis gloriae et ostentationis causa. 
Dicnnt se mortem non timere, et ani- 
mas eum corporibus mori : et tamen 
mortuis parentant, inferias manibns 
mittnnt ; et religioni operam dant, si 
quando sint in rebus adversis. Non 
igitur eadem sentinnt, et dicunt. 
Namque, ut ait i. 108. ^ si certam fi* 
nem esse viderent ^Erumnaruro homi- 
nes, aliqua ratione valerent Relligio« 



Quod] Etiamsi, quamvis, licet. 
Hominee"] Futa eos, qui animas san* 
guineas fecerunt, vs. 48. 

42 Tartara leti] Inferos, in qnibns 
post mortem sontes plectnntnr. Di- 
citur Tartarus Masc. sing. Tartara 
Neut. plur. Sic Virg. Oeor. iv. 481. 
' Quin ipsae stiipuere domus, atque 
intima leti Tartara.' 

43 Sanguinie etee] Veteres quidiam 
Ethnici censnerunt animam esse in 
sanguina, Tel sangninem, qnse com 
corpore moreretur. Ita censuit £m« 
pedocles; ita Critias, testibns Cleer. 
I. Tusc. et Arist, de anim. i. e. 8. et 
Macrob. in somn. Scipion. et Tertnll. 
de anim. e. 5. Hlnc ad eorum mea- 
tem dixit Virg. ^n. x. 908. * Undan* 
tique animam dìffundit in arma ern> 
ore.' 

44 Venti] Ostentationis ; nane po<^ 
pularis. Metaphora. AUl légont ali- 
ter hnnc versum : Ani etiam ^Botitif ei 
feri ita fera vóluntai» H. e. aut etiam 
qoia vetitnm est illis, si fert ita vo- 
Inntas forum indomita ; quasi nolint 
cedere, sed dura et fera sint ctnrice. 
Dnrior sane interpretatio. 



DB RERUM NATURA UB. III. 



336 



Jactari caussam, quam quod res ipsa probetur : 
Extorres iidem patria, Jongeque fugate! 
Conspecttt col hominumi fedatei crìmine tarpi. 
Omnibus aerumnis adfecteì demque, vivunt ; 
Et quoquomque tamen miserei venere, parentant. 
Et nigras mactant pecudes, et Manibus Divis 
Inferìas mittunt ; multoque in rebus acerbis 



50 



Ha bAei mumo tno, haec omma did ab illis p^tùu j/ropter e^pidUaiem laudU^ 
vcf Hiam pnpter vamtniem^ qwam qnUt ret ip$a talis credatur ab illis. Iidem 
isti bomines exuUH e patria, tt proeal pubi ex eenUe hominumy inq^dnati eeeUre 
ùl^nnt, mfiicH omni^ caXamiiatilmM, tandem frivani ; et, im quemetmque hcum 
pertenenmi, pereohunt iamen jaeia morf km, ei iaterfiàunt atra pecora, et itrfe- 
ruat taerijteia Diii manibui, et eo vehementius appUcant mentee iuae ad religionem^ 



carnet Fab. pronu» Mns. B. 1. 2. — 47 eauea Hav. P. Mns. B. 1. Cant. Delph. 
Aid.— SO a/Ueti ^V. ed. Th. Ra.— 52 Qaae Cant. Gif. marg. Nard. et ignÙme 
divi Noniat, iv. 201. mmùbvMfue divisque Vind. V. ed. Bodl. O. Mas. B. 1. 
Perr. Tb. Ra. 91NW manibut dt$ V. marg. !• manibue divis Voss. L. B. et maai* 

NOTiE 



i7 Quam quod ree ipiaprobetwr] Hoc 
esty quam quod ita sentiant. Aliter 
enim vivant, qnam sentlunt. 

48 Extorrea] Ebcoles. 

50 A4fectei] Alias 4^'>* Idem. 
Vpnmf] Vitam amant : vivere cn- 

pioni, ac mortem metoont. 

51 ParentioWÌ Justa mortuis per- 
sotvunt. Igitnr credunt animas post 
mortem pcenis affici apud inferos. 

52 Nigra» imutuMt peeudee] Dils 
qaippe Inferomm, manibns, et mor- 
tai» nigras bostias iromolabant anti- 
qui : Diis vero superìs albas bostias. 
Cujus rui rationem banc reddit Ar- 
nobius VII. adv. gentes, irridens sa- 
cra gentilium : * Qnae in coloribus 
ratio est, ut merito bis albas, illis 
nigras conveniat nigerrìmasque mac- 
taH ? Quia snperis Diis, inqnitis, at* 
qua bominum dexteritate pollentibns 
color albas acceptus est, ac fella bi« 
laritate candoris. At vero Diis Isevis 
sedesqne babitantibns inferas color 
fakos est gratior et trìstibus suffec- 
tas e fucis/ ^c. Sic Virg. JEn. T. 



7S6. et VI. 248. Sic Geor. iv. 546. 

Mwnbui Divie] Manibus Dils, b. e. 
INIs Inferorum. Afoii^s enim, inqnlt 
Servios, dicti sunt Dii inièri per an- 
tiphrasim, quia non boni. Aliis dlcti 
sunt manes, boni Dii, a 'manum/ 
quod est bonnm. Apoleius autem de 
demonio Socratis sic ait : ' Manes 
animse dicuntur roeliorls meriti, qutt 
in corpore nostro genii dicuntur : cor* 
pori renunciantes, lemures : cnm do* 
mos incorsionibus infestarent, larvas 
appellabantar. Contra, si bonss fne- 
rint, lares familiares.' Festus, ' Ma- 
nes Dii ab Auguribus vocabantur, 
quod per omnia manare credebant, 
eosque Deos superos et Inferos dice- 
bant.' Hinc Cicero 2. de Leg. 87. 
* Deorum roaninm jnra sancta sunto.* 

58 /Veruis] Sacrificia, qus Diis 
Manibus et mortuis fiebant. 8er 
autem res nomine inferianim con* 
tlnebantur, aqua, mei, lac, vinn|B| 
sanguis, oomae. Eurip. in Orest. Ib' 
Ipblg. Virg. ^n. in. 00. et t. 77. 8e»- 
nec. in CEdip. 



886 



T. LUCRBTII CARI 



Acrius advortunt animos ad religionem. 
Quo magis in dubiis hominem spectare periclis 
Convenite advorsisque in rebus noscere^ quid sii : 
Nam verae voces tum demum pectore ab imo 
Eliciuntur : et eripitur persona, manet res. 

Denique, avarìties, et honorum caeca cupido, 
Quee miseros homines cogunt transscendere fineis 



65 



00 



qno magU snot im reìnu advinU. Qmspropter magU conociiteiu est conmkrartf 
ikoMMef tu pericuhn» duerimmUnUf et cogmneere m reòtu iiittcr» qutde» ami. 
Namt/ue tunc tandem vera verba endttimtur ex pmfimdo federe^ Urta detrakUmr^ 
et ret non ficta remanet, Poetremo avaritia^ et amena euputUaa gtaritef qua 
impeUunt meftiaUa ù^dicea tranagredi terminoa eaqaUatia, et atepe factos emmtea 



bmaque diviaque Mna, B. 2. 8. — 64 averlunt O. advertaniMu, B. l.-»55 Jbnt- 
nea Gif. P. Oryph. Delpl». Nard. Bai. BodL Ferr. V. ed. Th. Ra. Aid.— 66 
guidati: «ic P. in not: V. ed. Cant. Tb. Ra. (guimntP. Aid. Delph. qui ait cett. 
~57 vere V. ed. Miis. B. 2.Th. Ra. Aid.— 68 ^fiàmutur Creecfa. Fab. Gif. 
Lamb. et deest Voss. vet. manare Vind. V. ed. Voss. vet. et L. B. Vind. 

tiOTJE 



56 Qua magia, dfc."] Hit 4. vss. con- 
dadit ex dictis rapra, in rebos ad- 
versis •potlssimam bomines eaae ag* 
noscendos. Tnnc enim veras erait- 
tnnt voces, remota omni calliditate. 

Hominem [Hominem] Alii hominem ; 
et sic vs. seq. qui ait in singularì nu* 
mero. 

68 EUrìuntur] Sic loqnitiir Cicero 
prò Ccel. ' nonne ipsam doiuum metu- 
et, ne quam vocem ejiciat ? ' Alii eiìet- 
watur, hoc est, expromuntnr. Minus 
èleganter. 

Faraona'] Larva, fiicns, calliditas. 
Sic ducitar ab histrionibus, qni facie 
confictautunlnr ;nnde dicti ' persona- 
tl.' Hinc et Quintilianus dixit, * lem- 
per sub persona vivere/ de iis, qoi 
aliud dicnnt, alind sentinnt. 

60 Deniquef avariitet, ^T^.] His 28. 
▼ss. varia enumerat scelera, in quss 
timor mortis miseros homines impel- 
lit. Alii enim, inqnit, divitlamm avi- 
ditate infiammati, alii cnpiditate 
laudis ac gloris diicti rem conflant 
et facinnt ; quia paupertas acris, et 



tnrpis fama jam quasi ad mortbfbres 
morantnr, mortemqne ipsam homini- 
bus videntur accelerare. Igitor non- 
nisi metu mortis proximae stadent 
alii divitiis, alii honorìbos. Qno fit 
nt, dum homines otramqne hanc cn- 
piditatem divitiaruro et honorum sa- 
tiare stodent, pars sanguine civium 
rem facinnt, pars csede parentum ad 
honores transcendunt. Simili ratlone 
alii mmpontur invidia, dum alioa in 
dignìtatibos esse cemunt, ipsi vero 
sine aoctoritate et honoribus jacentes 
despicinntnr. Qusb invidia Ipsìs aas- 
citur ex metu mortis. Alii vero 
mortem sibi consciscunt cnpidine 
nominis et statuarnm. Igitur ex ipso 
mortis metu illos invidia macerat: 
hos gloria laudis interficit. Deniqne 
alios usque adeo, mortis meta, taedium 
vitie capit, ut mortem sibi inferant, 
obliviscanturque metum mortia esse 
fontem corarum omnium, pndorem 
omnem toUere, amicitias rumper«, 
pietatem evertere, patrìam traderei 
&c. 



DB RERUM NATURA LIB. IH. 337 

Juris ; et interdum, socios scelerum atque ministros, 

Nocteis atqae dies niti prestante labore 

Ad summas emergere opes : boec volnera vii» 

Non minumam partem mortis formidine aluntar. 

Turpìs enini ferme contemptas, et acris egestas^ 65 

Semota ab dulci vita» stabìlique, videtur; 

Et quasi jam leti portas contarier ante. 

Unde homincs, dum se, falso terrore coactei, 

£cfugisse volont longe» longeque remosse ; 



H mni9lrù8 crmdnwn tenivre dies €e moctet evmdere per summam operam md 
ma» dwUia»: Acec, inqaani, sunt jUaga vita honiiDuoi, quie nutritaUur metu leiif 
muxima ex parie. Ètenim ignomimosui drapectu» honoris, et acerba pauperias viden^ 
tar lence secreta a saam et immuiatnU vUa, et vehdi jam morari ad Hmina mortis. 
Ex fico ni, ut komiaes^ dum imipaki hoc falso metu mortis cupiutU se procul reeestSMU 



^^^^^^^0^*^^ 



fr. Mas. B. 1. 8. mmere Ferr. Th. Ra. Bodl. Mas. B. 2.-61 sceUris Ferr. 
Mas. B. 2. V.marg. 1. skerili» V. ed. Bodl. sederi» Th. Ra.-^2 per^Uude P. 
in not.— 64 mùdmam i» partem V. marg. 1. — 65 ferme: sic Voss. vet. et L. B. 
Vind. fr. Cant. fama et valg. forma Viad, V. ed. O. Mas. B. 1. S. Ferr.Th. 
Ra. /orate Mus. B. 2. fama P. Aid. — 66 oAud Mas. B. 1. S. méeoker Vind. 
fr. Mas. B. 2. t. Hav. Bip. Delph.— 60 Reagisse Hav. Bip. Delph. reaiofo 
Vind. V. ed. Bodl. Mas. È. 2. S. Cant. remaii O. Mus. B. 1. V. marg. 1. re- 
mossi Nard. reoease Lamb. Bip. rtiMise Gif. Par. Delpb. Coat. remaase alii. 

NOTJE 

62 Nocteis aique dies^ ifc,} Hic vs. spernantnr. Alii legant, TVi^w emm 

positus fait jamii. 12. »fenae contemtus, Alii, Turpis emm 

6S Vofnera] Vulnera. Metaphora fama et contemtus, Nec male, sed cor 

est, quasi avarìtiss et honoris cupido haec immotaJÀo ? 

vulnere corda feriat. 67 Contariir] Poetico prò cunctarì, 

64 IfiiiMRiim portemi Minima ex h. e. morari, stare. 

parte. Slne pnepos. sed aobanditur 68 Faiso terrore^ Sapp. mortis. 

secondnm. Sic Caeaar de Bell. Gali. 69 Etfugisse IRegy^su] DuplicmU 

IT. ^nonmaltam franento, sedmax- litera /, metri causa. Snpp. ab eo 

imam partem lacte Tivuiit.' Sic Lu* terrore mortis ; qnasi longins absint 

cret. item ti. 1247. a morte, dum emnt in sumrois hono- 

65 Twrpis ferme \famaf\ couJtemféu»] ribus, et somma remm copia abonda* 
Itaantiqnicodices; nec male. Sicat bont. 

enim acris egestas opponitur aTariti», RemosH [remasse] Remavisse. Feat* 

ita turpis fìimsB contemtus oppooitor rfmare olim, prò remeore; h. e. 

CBCSB honorum cnpidini. Voxautem quasi redire. Lamb. vero reMMise: 

* turpb' iroa ad Tocem ' funse,' sed ad male : namqne refugisse absólute po- 

Tocabulum *■ contemtus' refertnr. Tur- situm non convenit cnm remosse, qood 

pis contemtus firaise, h. e. tnrpis ig- active dicitur. Alii reccasf, pr9 re- 

nominia. Qui cnim ignominiosi sunt, cessisse. Bene. 

Delph. et Var. Cìa». hucret. Y 




338 



T. LUGRETII CARI 



Sangaine civili rem conflant^ divitiasque 
Conduplicant avidei, csedem caede adcumulantes : 
Crudeles gaudent in tristi funere fratris ; 
Et consangiiineum mensas odere^ timentque. 

Consimili ratione, ab eodem saepe timore 
Macerat invidia : ante oculos illum esse potentem^ 
Illnm adspectari, darò qui incedit honore ; 
Ipsei se in tenebris volvi, coenoque, queruntur. 
Intereunt partim statuarum» et nominis^ ergo ; 
Et saepe asque adeo, mortis formidine^ vitae 
Percipit humanos odium^ lucisque videndae^ 



70 



75 



80 



et procul rediisse ab eo, parani opes cadi-civiumj et cupidi nimis ingemnumi opea 
snas, addeniee necem ned. InhumoHi deleciantìir cruenta cade fraJtrìM sai, cC odio 
habeni ae metuutU menBoe^^^ropiuquorum tnoram. Pari modo plerumpte ex 
eodem falso meiu mortis inltdentia exedit illos, dum vident ante suos amipectuB 
aUerum esee in Unperìo, tdierum magni Aii6m, et procedere in summa veneratione : 
ipsi vero conqueruntur involti in tenebritf et in luto. Para alia mortem oppetit 
causa gloria et aimulacrorum: et plerumque teedium vita et intuendi himinia ita 
vehementer capit hominea pne metu mortia^ ut it^eratit aibi mortem maato corde. 



—71 ctedi Mas. B. 2. Bip. Hav. Deluh.— 72 fralrea P. Vind. V. ed. O. Mai. 
B. 1. 8. Cant. Ferr. Th. Ha. Aid. V. marg. 1. Bodl.— 78 timent ^uea Aid.— 
74 rationi Vosa. vef. H. vs. deeat Mas. B. 1. — 75 MaceraH Voss. vet. poten» 
tum P. in not.— 76 cktrua qui incedit Lamb. claro incedere Bodl. claroque tnee- 
dere vulg. — 77 Ipaique Mus. B. 2. — 78 ìntereuntea faatua tonlttm vel Interewat- 
que potentatua Voss. marg. atatuarum O. Mos. B. 1. P. in not. Hav. Bip. 
Belph. atatuai Gif. Par. aiatua Oryph. Sus. P. Aid. atatua Bas. mare, atatùn. 
▼el atatum V. ed. Bodl. Voss. yet et L. B.— 80 Percipit ingratoa Oassend. 

SOTJE 



70 Rem conflamf] Rem faciant,rem 
angenty opes parant. Sic Terent. 

78 Conaanguineumì Consangaineo- 
ram, eoram qaibuscum sunt jancti 
sangaine. 

Menaaa] Epulas, ccenas. 

75 Invidia] Invidentia. Namqne, 
ot ait Cicero Tose. iv. hoc vocaba- 
lum invidia, tam cadit in eom, qui 
invidet, qnam in eum, cui invidetar : 
inTideiitia ?ero active sumitur. 

Potentem] Rerum potiri : in digni- 
tatibus esse. 

76 Claro qui incedit honore [da' 
roqué incedere honore} Verbum in- 
cedere notat auctorìtatem et hono- 



rem. Sic Virg. ^n. i. 50. de majes- 
tate incesBos Junonis : ' Ast ego, quae 
DiTum incedo regina, Joyisqne,' Stc. 
Sic Propert. Eleg. ii. 2. * Incedit 
▼el Jove dtgna soror.' Alii legunt : 
cloro qui incendit honore. Sapp. terror 
mortis. Al ii : elaroq[ue incendit honore. 
Sopp. invidia. 

77 In tenebria] In obscnritate, qnae 
ignobilinm est conditio ac fortuna 
vilis. Metaphora est. 

Cento] Contemtu, abjectione. Me- 
taphora est. Sic Livius diidt Plebei- 
um eanum. 

80 Luciaque tidenda] Supp. diei : h. 
e. frnendi vita. 



DE RERUM NATURA LIB. III. 339 

Ut sibi consciscant moerenti pectore letum ; 

Oblitei fontem curarum^ hunc esse timorem ; 

Hunc^ vexare pudorem ; hunc^ viDcola amicitiai 

Riimpere ; et^ in summa, pietatem evertere saadet : 

Nam jam saepe homines patriam^ carosque parenteis^ 85 

Prodiderunty vitare Acherusia tempia petentes. 

Nam> velutei puerei trepidante atque omnia caecis 

In tenebris roetuunt ; sic nos in luce timemus 

Interdum, nihilo qua» sunt metuenda magis, quam 

Qnae puerei in tenebris pavitant^ finguntque futura. 00 

Hunc igitur terrorem animi tenebrasque, necesse est^ 

Non radiei solis, ncque lucida tela diei^ 

Discutiant ; sed Naturai species, Ratioque. 

Primum^ animum dico^ mentem quem saepe vocamus^ 

iaimemores hune metum esse originem irgriiudmum suarum ; hune metiim vloltrt 
pudorem; Amnc roetura perfringere nexuM aminliaf et tandem de$truere fundUuà 
jnetatem omnem. Etenim komines jam plerumque tradideruni patriam et amon- 
tissimoi 8U08 propinquoB, cupienlei effugere sedeM ii\fema$. Namque neut infante» 
coneutiuntur metu^ et timent amcta in obscurù tenebrù: ita no$ nonnunfjmm in 
die metuimuB ea, qiua non tunt magis timendaf quam qum i^fanteB metuunt in tene» 
briSy et qiife fìM repratentant in animo eveniura. Ergo oportet ut, non qaidem 
splendor $oliSf aut clara tpicuìa huia^ aed imago natura el lux mentis dissiptni 
hune metum, atque kas tenebra» mentis nottr». Primo dico animum, quem non» 



hodie Mus. B. 2.— 81 morienH V. ed. Bodl. Th. R«. — 82 hahent esse V. ed. 
Th. Ra.— 88 huc vincuìa Miis. B. 2. Hahent..JuibinJt prò Hunc.Jhmc V. ed. 
Th. Ra.— 84 yietate Vind. Bodl. V. ed. O. Vind. fr. Sua. Ferr. Th. Ra. ut- 
tere Vind. fr. fundiius Gif. Par. »uadet Lamb. Oryph. Nard. Sua. P. Voti. 
iret. et L. B. Ferr. Th. Ra. Aid. V. ed. suadet V. itiarg. 1. suadit Bas. Bodl. 
suapte VoM. marg. — 86 H. ¥8. deeat Mos. B. 1. — 87 oc omnia Mns. B. 1. — 

90 fugiunt Vind. V. ed. Bodl. Mas. B. 1. Ferr. Th. Ra. tingunt Vind. fr.— 

91 Nunc V. ed. O. Mn8. B. 2. Sni. Th. Ra. tenebris Ferr.— 92 nidtif Mas. B. 
2. fi€cMa8. B. l.~94 quam Oryph. Nard. Mar. Bas.— 95 vocatum Sus. V. 

NOfiE 

82 Hune timoreml Snpp. mortis. petuntnr vi. 34. Confirmat Igitor va- 
84 Evertere suadet [fundo} H. e. nam esse metani, qaem de Diis, de 
fnnditas evertere. Sic sopra vs. S. Inferis, et de poenis post mortem Imu 
* tnrbat ab imo.' Sic Virg. JEn. x. bent homines ; praeclaraqoe utitiur 
88. ' Nosne tibi fluxas Pbrygias res comparatione. Quasi hunc animi 
vertere fundo Conamar ?* Lamb. le- terrorem hominibos incusserit rerum 
^tf evertere fimdiiM», ignoratio. Consule horum 7. vss. DO- 
SO Achenuia tempU] Inferorum lo- tas loco citato, 
ca : Inferosy ¥8. 25. 04 Primum animum, ^c] Dispnta- 
87 Nam velutei puerei, t^."] Hi 7.tsì. toros hoc toto libro de animi et ani- 
jam positi snnt ii. 54. et itorum re- ms natura, hit 4S. vss. primam rt- 



r 



340 



T. LUCRBTII CARI 



In quo consilium vitce, regimenqae^ locatam est^ 95 

Esse hominis partem nihilo minas^ ac manas^ et pes^ 
Atqoe oculciy partes animantis totius exstant. 
Quam vis mnlta qnidem sapientum turba putarant 

mmquam appeUamus nuntem, in quo nUio et reguìa vUa pmta ettf non wtmut eme 
partem hominiSf quam manatf et pei, et ocuU nmt partee tatUu ommoltt. lÀeet 
$ane magna midtitudo phUoiophoram erediderìnt eenman animi non tose pMi- 



ed. Voss. marg. Bodl. Voss. iret et L. B. Ferr. Tb. Ha.— 96 ni mamu V. ed. 
Mas. B. 1. ac pes Mns. B. 2. peo deest V. ed. Th. Ra.— 98 H. vt. deett VoM. 

intentio tea tempentio, boc est, to- 
tani sgrotat corpos, ant certae iUiiit 
partet dolent, cam Camen aninnu 
Istatnr : iiicut tspe capnt dolet, non 
dolente pede ; aut centra. Igitor 
animns certa pars ent totins animati. 

Mentem] Mens dicitar una e trìbat 
anims partibas. Gallice, Ventendt- 
meni, Sant enim Mens, Memoria, 
Voluntas. 

96 Nihilo minuoHe morm, et pet, 4^.] 
Dam animnm dixit esse partem borni- 
nis, non male pbilosopbatns est poe- 
ta. Vere enim animus pars est homi- 
nis f nformans, nt aiant ; non autem 
assistens, et veliit nauta in navi, ant 
auriga in carni, quod academid sen- 
sernnt. Vemm dam addidit partem 
esse bominis, sqoe ac pes, manus, 
oculi, Scc. sunt partes totias animan- 
tis, torpiter bailudnatas est. Neqoe 
enim distinxit inter partes inte^ralet, 
et essentiales, quas vocant. Partes 
quippe integrales seu integrantes 
facinnt totem compositam in genere 
materisp: sic ocnli, caput, manus, 
bracbia, pedes, &c. totam constitu- 
nnt corpos : partes vero essentiales 
totios compositi essentiam fadunt : 
sic materia et forma : sic corpus et 
anima totnm constitunnt bominem. 
Veram sentlebat Lucretins cum Epi- 
curo animam corpoream esse, ac 
proinde partem integralem esse to- 
lait. 



fiitat veternm philosopborum opini- 
onem, qui credidenint animnm nibil 
aliud esse, quam barmoniam, seu 
quandam corporis intentionem, velut 
in cantu et fidibus. Hnjns autem 
opinioni» anctorem faciunt Aristo- 
xenum, medicum et ninsicum, qui 
primum Lamprum Ery tbrsum, dein- 
de Zenophilum Pythagoreum, pos- 
tremo ArÌRtotelem audivit. Quan- 
quam Cic. Tose. i. non anctorem, sed 
fautoreni tantum bnjus opinion» U- 
lum esse didt : ' Proxime antem Ari- 
stoxenus, musicus, idemqne pbilo- 
sophoA, intentionem ipsius corporis 
quandam, velut in cantu et fidibus, 
qnae barmonia dicitur; sic ex cor- 
poris totios natura et figura varios 
motus cieri, tanquam in cantu sonos. 
Hic ab artificio non recessit;et tamen 
dixit aliquid, quod ipsum, quale es- 
set, erat multo ante et dictum et ex- 
planatum a Platone.' Noluit igitnr 
Lucretins ex Epicurì doctrina ani- 
mum esse barmoniam : sed ait sqne 
totius animati partem esse, ac pes, 
manus, et oculi pars certa sunt cor- 
poris. Idque probat i. bis 19. vss. 
Infirmando comparationem, quam illi 
insti tuebant de animo cum valetu- 
dine. Valetudo qnidem non est certa 
pars animali» valentis : sed est tem- 
peramentum seqiium quatuor prima, 
rum qualitatum, ut ainnt. Vemm 
animus non ita se liabet ; namque 
aliquando totius corporis iniqua est 



DE RBRUM NATURA LIB. III. 



341 



Sensum aDimi certa noD esse in parte locatum ; 

Veram habitom qnemdam vitalem corporis esse^ 100 

'Apfiovlav Graiei quam dicant ; qni faciat nos 

Vivere cum sensu^ nulla qaom in parte siet mens : 

Ut bona ssepe valetudo quom dicUur esse 

Corporis, et non est tamen hsec pars ulla valentis ; 

Sic animi sensum non certa parte reponunt : 105 

Magno opere in qno mi divorsei errare videntnr. 

Ssepe itaqne in promptu corpus, qnod cemitnr, cegmm ; 

Qaom tamen ex alia Icetamur parte latenti : 

Et retro fit, nbei contra sit aspe vicissim, 

tum in peeuUwri parte corporù; atd esa arimn intenHotiem vUtdem eorpwrii no»* 
tri, 91MM1 Gfwa voemU JUrmoMOM, eo qmd /acmi fw$ vivere cam eeiua, net 
tamen mentem eeee in nUa parie corporìi. SÌeut quando firma Murilo* eerparU 
jAernmqoi didtur eeee^ et tamem ìuee aanitas non e»t pare atiqna corporit «mi: 
ita illi sapientes non penani aaimam in certa aliqua parie. Qua t» re valde 
aberrale» mdentwr mÙU faOL Prrfecio eaim Momiiai^iiaai earpae^ qaod w« 
detwr^ in aperta parte agratat: et tamen ex aUa parte^ qnee kiei in noèiCf 
lati Éunme, Ei cantra^ eicidU ui pierumqne vice vena ca ntr ari um fiat ; qnan» 

▼et. et L. B. Ferr. V. ed. Th. Ha. Mos. B. 1. 2. Cant potare Bas. marg. jw* 
taret Oryph. marg. Aid. P. paloni Gif. Par.— 99 H. vt. deest Mus. B. 1. — 
100 UtruM V. ed. Th. Ra. vOaUe Voas. vet. Mas. B. 2. tatiae carpone Oai- 
tend.— 101 Harammam Hay. Ferr. V. ed. Th. Ra. Bip. Delpb. qm Mus. 
B. 1. oMod reliqai.— 102 ecmeewtu Cr. coi^. 4110» deest V. ed. lafMen in parte 
Mas. B. 2. eeiet Mas. B. 2. Ferr. «ti Voss. vet. «t d V. ed.— lOS po«sel prò 
«tfpe V. ed. Th. Ra.— 104 Carpare V. ed. Th. Ra. uUa deest Vind. iUa V. ed. 
—106 oasiMcs V. ed. ommts Mot. B. 2.— 107 nOfue Hot. Bip. Delpb. m 
jrramptn ett V. marg. 1. agrum eet Gif. Par. Delph. Cout. agrH Hav. Bip.— 
109 redo fnit Mas. B. 2. nt Aid. Bip. uH Hav. Delph.— 110 Tam...Uetare 

SOTJE 



99 iSfiUMM antan] Animi operatio- 
nem, ot aiont. Scilicet volait ani- 
roam in homine esse sicat Tisum, an< 
ditum, tactom, &c, Sensos aotem 
▼isMs ù^ in ocolis: sensas aaditas 
in anribos, Sic, ita et animi sensum 
in certa hominis parte fieri voluit. 

100 Habitom] Intentionem, ut ail 
Cicero: 'Harmonia, quasi concen- 
tus partinm omninm in omnes mo- 
dos.' 

101 'Apiuiriar [Hormoiitoai] OrsBCa 
vox, Latine concordia, concentus : vs. 
129. et seqq. 

ti [qoòd]faeiai noe vivere^ tfcl Sic 



S02. et V. 760. vi. 266. 

102 S&et] Antique prò sit. Sic il* 
1077. 

106 Mi] Mihi. 

Divoraci] Aberrantes, alieni a vera 
ratione. 

107 In promptu] In aperto: mani- 
festo, exteriori. Sic ii. 148. 

108 ParU latenti] Animo nempe, 
qui laut in nobis : corpus enim pars 
est hominis conspicua : animus vero 
pars latens in homine. 

109 Ubn luti] Ut; bene. Alii, 
ubi. 




342 T. LUGRETII CARI 

Quom, miser ex animo, laetatar corpore toto : 110 

Non alio pacto, quam si, pes qaom dolet aegri. 

In nullo caput interea sit forte dolore. 

Prseterea, molli quom somno dedita membra, 

Ecfusumquc jacct sine sensa corpus onnstum ; 

Est aliud tamen in nobis, quod tempore in ilio 115 

Multimodis agìtatur, et omneis adcipit in se 

LaetitidB motus, ac curas cordis inaneis. 

Nunc animam quoque ut in membris cognoscere possis 
Esse, ncque harmonia corpus retinere solere ; 
Principio, fit utei, detracto corpore multo, 120 

do homo itger wuntef Mui tamen e$t toio corpore: non aUo tnodù^ qumn 
ti caput interim fonan nnllo dolore effidatWTy qmmdo pe§ eegroianHe ho- 
ninifl affieiiw dà/ore. Deinde quando artne dati tmnt duìei eopori et totam 
corpus graxainm ttemitur gine nllo eentu; aUquid tamen ineet nofrtt, quod 
w eo tempore eommovetur variis modi», et redpit in te omnet tentus gaudti et 
vanas etiam anxietaiet mentis. Jam vero ut queat etiam agnoteere «tiniM m reeeii- 
teri inier partet bominis, nec harmoniam. eue qaae contuetcat coìèrcere corpus, 
primum accidit, ut^ nmUa parte corporit abhtaf nonnunquam tamon vita màuat 



^^^^9^^»^^^ ^ 



Mns. B. 1.— Ili «pei Ferr.— 112 A forte V. ed. Th. Ra. tic Mns. B. a. Ubor$ 
Delph. — US smimo tftam Hav. et alìi. — 114 ìkomestuM V. ed. Bodl. Votf. vet. 
et L. B. ^ind. Mns. B. 2. S. Vind. fr. KmtMlLuim Th. Ra.-~116 oUfiòd Delph. 
— 117 aci sic Mus. B. 1. ei reliqtii. — 118 ni deest Mos. B. 2. S. ogykoocere 
Cant. — 119 niec Mus. B. 1. harmxmia e. interire Vind. V. ed. Voss. vet. etL. 

NOT^ 

113 PratereaymoUiy ^c] His 5. vss. nit esse hannonia: centra yero, de- 
probat II. ab esemplo animam non tractis etiam non pancis corporis 
esse harmoniaro ; toto enim corpore membris anima restat in corpore : 
sopito, est aliquid in nobis, qaod nec sccessit extra corpus, nisi cam 
laetitiae et curae capax sit: illud an- pauca semina seu paucae atomi ca- 
tem nibil aliud esse potest, quam loris et spiritns, quibus vita in cor- 
animus : ig^tnr animus non est har- pore tota servatur, extra corpus per 
monia totius hominis, sed pars quae- os, ant per aliam corporis viam dif- 
dam illius. fugerunt. Igitnr calor ille ac ventus 

114 Onustum'] Snpp. vel cibo et pò- vitalis sunt in nobis id, quod membra 
tu: vel cura et labore. corporis deserit. Is antem calor ac 

115 Aliud] Nempe animus. ventus sunt ipsa anima» ut infra di- 
118 Nunc animam quoque, ^c] His cetur vs. 2S2. et seqq. 

13. vss. probat Ili. animam non esse In membris] Inter membra: nnam 

harmoniam ; sed hominis partem e partibns bominis. 

seque ac pedes, manus, brachia, ca- 119 Retinere] Servare: faqere ut 

puty &c. Namque, detractis paucis vitam servet. 

nervia instrumentorum, aut vel mu- 120 Corpore multo] Multis corporis 

tato etiam ordine, inversoque digi* partibus. 

torum tactn super organa, jam desi- 



DB RERUM NATURA LIB. III. 



343 



Ssepe tamcn nobis in membrìs vita moretur ; 

Atque eadem rursum, qaoin corpora panca caloris 

Diffugere, forasqne per os est edkas aer^ 

Deserit ex tempio venas, atque ossa relinquit ; 

Noscere ut bine possis, non aequas omnia parteis 125 

Corpora babere, neque ex sequo fulcìre salutem : 

Sed magis hsec^ Tenti quse sunt calidique vaporis 

Semina^ curare in membrìs ut vita moretur. 

Est igitur calor^ ac ventus vitalis, in ipso 

Corpore, qui nobis morìbundos deserit artus. 130 

Quapropter, quoniam est animi natura reperta, 
Atque animse^ quasi pars bominis ; rcdde harmoniai 
Nomen ad organicos saltu delatum Heliconis ; 
Sive alinnde ipsei porro traxere^ et in illam 

nohii in artulnUf qui restant. Et eontra eadem vita dereUnquii et deBerii con- 
tùiuo venas et ossa, vói primum pauxUla aemhui prima caJaris abienmty et flatos 
aerii emistue eet extra per ù§. Ita ut inde quèae agnoeeere CKneta eerpueeuim 
prima non agere aqualia numera in bominr, neifne euetinere aqnoHter vitam 
oominis: $ed ea primordiaf qua ennt flatui et calili calorie^ ^fieere^ ut trita ma- 
neat in ariutnu. Ergo eet in ipto carpare vapor caUduM, et air vitaUe^ qui relin- 
quit noitra membrajan^am moritura, Quamobrem, eum natura aatmt, aique am' 
nur, jaro inventa §it velati pars hominiSf relinque illìs sapientibaii voeem illam 
harmoni^y qua deducta est ab nennore organico Heliconia ; uu tandem deduxerunt 
ex alio locOf et eanterterunt eam vocem tu iUam rem significandam, qua tunc 



^^^»»>^»^.^»^>»^^ 



B. interire O. Mu9. B. 1. 2. 8. Cant. Bodl. V. marg. 1. — 122 mrfiw vnlg. w 
mina prò corpora V. ed. colora V. ed. Tb. Ra. colore Bodl. — 123 deditut V. 
ed.— 124 reùquit V. ed. Mns. B. 2.— 126 nec Mus. B. 1.— 127 vaporee Vind. 
—130 moribundue Delpb. moribundia Fab.— 132 redit P. Aid. reddit Tb. Ra. 
crede V. marg. 1. harmoniam V. ed. Feci*. Tb. Ra. — 133 Nomine Mus. B. 2. ad 
organicoi Vou. vet. eolio Vind. V. ed. Mun. B. 2. 3. Cant. Ferr. taltem Tb. 
Ra. taltum Bodl. Mus. B. 1. alto Voss. marg. eacro V. marg. 1. Cant. marg. 
canta ductum citharai Fab. Heliconi» P. Bodl. Cant. Tb. Ra. Aid. Bip. UeU- 
cane Voss. marg. — 134 traxare V. ed. texere Voss. vet. — 136 principio prò 

NOT« 



122 Eadem] Snpp. vita, vs. 121. 
Corpora] Semina, atomi. 

125 Parteià] Provincias, munera, 
officia. 

126 Corpora] Atomos, prìmordia. 
129 Calorf ac ventue] Ignis ac aer, 

qnae partet snnt ex qaibns animam 

constare docet infra vs. 232. et seqq. 

' Calor ac ventns vitalis/ i. e. anima. 

131 Quapropter quomam, ifc] His 



6. VS8. concludit hanc opinionem de 
barmonia prò anima procul esse re- 
movendam ; docetqne boc vocabu- 
lum usnrpatnm ab illis veteribus 
pbilosopbìs, propter inopiam ver» 
vocis, et desnmtum ab li% qui ex 
fidibns et nervis suaves elicinnt so» 
nos. 

133 HeUeonù] Helicon mons est 
Apollini Musisque sacer. 



i 



344 



T. LUCRBTII OARI 



Transtulcninty proprio quae tam res nomine egebat : 135 
Quidquid id est, habeant ; tu caetera percipe dieta. 

Nune animum atque animam dico conjnncta teneri 
Inter se, atqae unam nataram confacere ex se ; 
Sed caput esse quasi, et dominari in corpore toto, 
Consiliom, qnod nos animum, mentemque, vocamus : 140 
Idqne sitam media regione in pectoris haeret 
Heic exsnitat enim pavor, ac metus; haec loca circnm, 
LaetitisB mnlcent : heic ergo mens, animasqne, est 
CsBtera pars animae, i>er totam dissita corpus, 
Paret ; et ad nnmen mentis, momenqae, movetnr : 145 

etarebat ^^roprio vocoMo, Qyicqwd iUmd sii, nrveMi sibi : tu vero mceif€ cHerm 
mea verbu. Jam iuqoe dico animum et taÙBum mmtuo ctmjwneta ene, ci /«cere 
«mM nmtwram per te: ti rathnem illam, futim nee tifpeUmmM Mumm et «m- 
fcM, eete veint canut, et praesse t» tato eorpore; m^mc ratio wumet Mota m 
wiedio eptUio pectoru. In eo quippe loco timor uè terree' ptdmtat: eirem lime eedee 
motns Uetitia dmkiter morent : igitur animus et mene siU ettinhte regie m . 
BeHqtm pare anima dijfmea est per totem carpe» et ebee^inUmr animo, et egihar 



^^>^^^»^^ir^^0>^^^ 



preprio fiu» Mns. B. 2.— 1S6 H. vii. deett Voss. Tet et L. B. U deeiit Mot. B. 
9.— IS9 et deest V. ed. Th. Ra.— 142 exutat neque Mos. B. 2. exeuHtt Voai. 
Tet — 14S Ltetitia muket V.ed. Th. Ra. meneque Mot. B. 2. eet deett Maa. 
B.2.— 146 nmnenque P. V. ed. Bodl. O. Mas. B. 1. 2, S. Cant. Ofypii. marg. 

SOTJE 



1S5 Transtuìerunt] Pennltima ByU 
laba correpta ; quod familiare eat La- 
cretio. 

1S7 Moie anmam atque^ tfcJ] Hit 
26. ▼88. jam tria docet Lncretini i. 
animam et animam ita inter te esse 
conjancta, nt nnam per se nataram 
eAciant. ii. animam esse tamen qua- 
si dacem, et domìnom, ad ciijus no- 
men ipsa moveatur anima, iii. ani- 
mam situm esse in una pectoris re- 
gione, hoc est, in corde : animam vero 
diffasam esse per totum corpus. Sed 
sigillati m ezpendamus argomenta, 
qnibns haec omnia astniìt. 

141 Regione in pectorie, tfcJ] Non 
nnns Lucretius cum Epicuro sedrm 
animi posuit in corde; posoeront 
enim ibidem Empedocle^, Parroeni- 
det, et Democritos. Aristoteles an- 
tem, Plato, Pythagoras, et Hippo- 



crates eam animi partem, qns ra- 
tionalis est, In cerebro sitam t»wt vo- 
Inerunt : quae vero irascibilis para est, 
eam quoque in corde poaitam etae 
censuemnf. 

142 Heic exeuUat, tfc,] His 2. ysa. 
probat animi sedem esse in pectore, 
quia ibi motns lastitiae et pavoris ver- 
santor et exultant: laBtitiaenIm et 
metus prascipnae snnt animi affec- 
tiones; ubi igitur sunt rei effecta, 
ibi et res ipsa sit necesse est. Qnan- 
quam infirma haec ratio tldetnr. 
Alias enim in brntis qooqne ineaaet 
mens et animus : namqne et in eamm 
pectoribus lietitiae ac paToria BOtna 
exultant. 

144 (Reterà pari oatauv] Anima* Sic 
¥S. 151. His itaque 2. tss. alt ani- 
mam ipsam per totum corpus esse 
diffusam, et ad nntum animi noTorL 



DB RERUM NATURA LIB. III. 



345 



Idque sibi solom per se sapit> et sibi gaudet^ 

Qaom neqae res ammam, neqne corpas, conmovet una. 

Et, quasi quom caput, aut oculus, tentante dolore, 

LedUar in nobis, non omni concruciamur 

Corpore ; sic animus non nnmquam Iseditnr ipse, 150 

Leetitiaque yiget, quom csetera pars animai 

Per membra atque artus nulla novitate cietnr. 

Verum, ubi vehementi magis est conmota metn mens, 

Consentire animam totam per membra videmus : 



9iwidMmHfmHmm marni. EmfMt nììo mxAmì mU $afU mbi^ H UtUt» mii per 
uipaoM ; qtdppe qmd nequt res ulta, ne^ut iptnm eorpmM agii mdmam : et velìrff , 
qtundo c^pmi vel oeubu offendUur t» nobi$ ob dUorem prwocasUem^ non vexamwr 
tamen in ttU e&rpore: Uà «epe mtn» ip§a cmcMltir, H eamltal gmtdi»^ ne^ut 
i mn m fM ywfwn mdmm «Ito re nova agU&twrperwuwibrm et per pariet corporis. 
Sed cmm mimm i ngiiwr rn^erì HMùre,eer nimM teUmmikHmcmngmHperèìmgaìo» 



Bit. narg. nmmnque Sub.— 146 H deest Vom. yet. et L. B.— 147 mOa Tslf • 
—149 Eéiinr Mot. B. 1. cnm cmeimmur fifns. B. 9.-151 urgei Bodl. V. ed. 
Tb. Ra.— 159 ntmUtyieietwr Vota, vet et L. B.— 15S vemaiH \\né. V. ed. 

NOTiB 



145 JlfMiai] Motmn. Sie vi. 488. 
* momine ponti;' li. e. mota et «sta 
maris. 

146 Méque"] Sopp. contilinm, ▼•. 140. 
qnod mentem tea aninram yocat. 
Hls antem 16. yst. reliquia docet 
anitniun et animam limai esie con- 
jancta, ita tamen at animns latitia 
metove afficiatnr aliqaando, intacta 
et quieta anima: remqae eompara- 
tione illastrat Sicat enim aliqoan* 
do fityOt, cai capat aot pei dolet, it 
tamen reliqait corporit partibot do« 
lorem non sentìat: ita animns ali* 
qnaado Istitia ezaltat, ant caria an- 
gitor, cnm tamen anima non conten* 
tiat. Vernm nbi metas animi ae lm« 
titia m^or ett, tane et ipsa con- 
teotit, hoc est, meta pariter percnti- 
tnr, aat Imtitia exaltat. Cojai rei 
indiciam tont tador et pallor, qui per 
totom eorpna eont ; lingas ac vocis 
debìlitas; ocnioram caligatio; tinnì- 
tas aorivm, et cetera ijosmodl, qai« 



bos totam frangitur oorpns, qnod ab 
Ipsa sic tangitnr anima, qnsB prioi 
ab ipso pariter animo percnssa fall. 
Hinc animam et animam eoi^aact» 
simal eme contendit. Vernm yide- 
rit Lacfetins. Pugnantia enim loqd 
▼idetnr. i. Si anima joncta eat com 
animo, animus vero haereat nnos in 
solo pectore, quid cetera pars aoi- 
mmi Vagatame per totnm corpos? 
II. Si paret anima ad animi nntnm, 
paretne semper, an aliqoando reloc- 
tator? Si paret, ergo sapitsibi »qae 
ac animus, cum^ hajns domini sui 
mandatis andiens sit. Vernm ad quid 
boc obseqaiiim ì Nimirum ad consen* 
tiendam animo, non qaidem in me- 
diocrìbus motibus, sed io m^|oribas. 
Quasi vero animus solas sibi conscios 
minorum sBramnarum, nibii anims 
impertiatur. 

159 NMt aoritafi] Nullo novo af. 
féctn, snpp. dolori! ant Isetitiae, aot 
alterius passionis. 



< 



346 



T. LUCRETII CARI 



Sadoresque ita, palloremque^ exsistere toto 1&5 

Corpore, et infnngi linjs^am^ Tocemqne aboriri^ 
Caligare oculos^ sonere aureis^ subcidere artus. 

Denique^ concidere ex animi terrore 'videmns 
Seepe homines : facile nt qai tìs bine noscere possiti 
Esse animam cam animo conjunctam ; qaae, qnom animi vi 
Percossa est, exin corpus propelliti et icit. 16 L 

Hsec eadem ratio natoram animi^ atque animai^ 
Corpoream docet esse : nbi enim propellere membra» 
Conripere ex somno corpus^ mutareqne 'voltum^ 
Atqne hominem totum regere» ac vorsare, videtnr ; 165 

mrtuB. Videmus igUwr sndore$ et paOorem ttte in Mo cùrpore, et ìkngfàom MìUtart, 
9tvocem interehidif ocuUn obduei ienetrU^ aMre$ tinnire, memhra dehìUn endere : 
tanéem videmns nonnunquam hominet tneenmbert prw meiu meniti, ììnmt inde 
quHibet quiat eognotcere, animam simnljunetam esee cum animo ; qu^, nbi pereita 
ati vi animi, inde ftropuUat, et verberat ipsum corjmM, Hoc idem argumentnm 
otiendit naiuram animi et anima esse corporalem ; cicm enim animus et anima 
cemantur perentere artns corporis, exdtare earpns ipsnm e sopore, et mnteire /«- 
deus hominam^ et gnbemare, et vertere totum hominem, C^iianiiii rerum nikU 



^^^^^^^^^^^^ 



Bodl. Ferr. Th. Ra. vemenii Aid. P. Vind. fr. Mos. B. 8.— 155 Sudorem O. 
itaque Voss. vet. et L. B. ita et Vind. Vind. fr. Miis. B. 1. 2. paUorem Voss. 
Tet. et L. B.— 167 ocnlo V. ed. Tli. Ra. sonare Vind. V. ed. Bodl. Vosi. L. B. 
Mos. B. 2. 3. Ferr. Th. Ra. sonore V. marg. 1. — 160 anima e, a, coi^mncta 
Mas. B. 2. animai vi Cant. vi deest Vind. V. ed. Voss. vet. et L. B. Vind. 
fr. vù Ferr. Bip. O. Mns. B. 1.— 161 Percussat V. ed. Ferr. PercussasTh. 
Ra. extim Vind.Mus. B. 2. S. extra V. ed. Bodl. Bas. Th. Ra. Gryph. marf. 
P. exsin Vind. fr. et in Mus. B. 1. exhine Priscian. p. 886. exinde propdUt 
corpus Noniiis ii. 424. — 163 Corporea Mns. B. 2. esse deest Mns. B. 1.— 164 
et summum Mas. B. 1. sommo V. ed.— 165 At prò Atque Cant. — 167 est deest 

NOT^ 



156 Aborìri] Intercladi, intermori. 
Metaphora est. Aboriri enim est 
fbetnm ante tempas emittere in la- 
cem. 

157 Sonere"] Sono, is, antiqua m ver- 
bum tertis conjug. Sic vs. 887. i. e. 
tinnire. 

Subcidere] Sic Plani. ' genua succi- 

dUDt' 

160 Qua, quom animi vi, tfc,"] Sic 
locutus est li. a vs. 266. ad vs. 288. 

161 Exin [exhine] \e\, nt aliis pia* 
cet, exin ; i. e. inde, hinc. Ahi extra, 
Minus bene : ncque enim anima per- 
cutit corpus extra. 



162 Hac eadem ratio, ^c] His 7. 
vss. docet ex superioribns dictis ac 
probatis animum et animam corporea 
consfare natura : i. quia nterqne per- 
cutiunt corpus, motant Tultum, e 
somno excitant corpus, regant et ver- 
sant totum hominem. Quod qnidera 
fieri sine tactu non posse arguit: 
tactum vero sine corpore fieri non 
posse docnit i. 805. * Tangere enim 
et tangi, nisi corpus, nulla potest 
res.' 

164 VoUum] Vultum. Antiqua 
acriptura. 



DB RERUM NATURA LIB. IH. 



347 



Quoram nihii fieri sine tactu posso videmas» 

Nec tactam porro sino corpore ; nonne fatendum cst^ 

Corporea natura animnm constare^ animamque ? 

Praeterea, pariter fnngi cum corpore, et una 
Consentire animum nobis in corpore cemis. 170 

Si minus obfendit Titam vis horrida teli, 
Ossibus ac nervis disclusis, intus adacta ; 
At tamen inseqnitur languor, terrseqne petitus 
Snavis, et in terra mentis qui gignitur eestus ; 

moM fieri pone eemimus mne emUaetUf mqui coniaeimm eue tine corpore,) nonme 
conjitendmm ett aniMum et oHÌmam compomi ex natura corporali? Deiitde videa 
aiitimiai ima cum corpore pati, et timul compatì nobi» in ipso corpore. Si forte 
vioUnHa ffehemen$ piaga inflieta intrinieàtMy oteilmB et nervie di^uìutiSf Utdit 
mimufritam : tamen debilitai virium tubeequitury et ìapeue hmui dulcite et comiurbatio 
auimif qua generaiur tonti et aHqumtda etiam deeiderium puri dMum eurgendi 



^^^0^^^^^^»^ 



Mas. B. 2. — 169 rem prò eum V. ed. Bodl. Ferr. rem eum Th. Ra. — 170 mofr» 
big w corporis Nard.— 171 offend&e Vind. O. Vind. fr. Mn9. B. 1. S. Cant. m- 
mie offendit V. marg. Vosi. vet. teU Voss. vet. et L. B. P. in not. Bip. 
Hav. Delpli. leti reliqai. H. vs. et trea seqq. delendos pntant Creecli. Gas- 
lend. Larob. — 172 adulta Mus. B. 2. ad acta Ferr. — 174 inter marentes qui,,, 
iuter ìamentas.,.in ceBoamentia Vom. marg. interdum moriendi Fab. tu terra 
mitis qui Gif. marg. P. in not. mentee Ferr. V. ed. Tb. Ra. Bodl. Mas. B. 2. 

SOTJE 



169 Praterea, pariier, tfc."] His 9. 
▼ss. probat, n. animiini et animam 
constare natura corporea, quia com- 
patinntur com ipso corpore. Leso 
qaippe corpore, ita nt mors non snb- 
seqnatnr, dotent animns pariter et 
anima. 

Fungi] Pati. Sic i. 444. < At fa- 
eere et fungi sine corpore nnlia po- 
test rei.' 

170 Coneentire'] Compati, pati ii- 
mnl. Sic Vi. 154. 

Nobii] Bene. Jean. Nardiui «toròif. 
Male. Neqne eniro in solis morbis 
compatitur anima coro corpore: sed 
et in ceteris affectionibus. 

171 Si mtftitf obfendit, ^.] Ho» 4. 
▼ss. delendos censet Lanibinos quasi 
nlhil ad rem facientes. Verum, pace 
tanti ▼iri dixerim, bis 4. ▼ss. bene 
signat et indicat languores corporis 



et animi, qni seqaimtnr ex minns ve- 
hementiori plaga, ita nt mors ipsa 
non sequatnr. Cam quis enìm ani- 
mo debilitatnr, tane langnet, bumi 
SQcddit, hnmi stratas diilci quadam 
▼oluptate recreatur, et mens ip* 
slos gravi percntitur sesta ; interdum 
exsargere cnpit, nec tamen valet. 

IVItl Plagse, ictus. AWi letki. MU 
nns bene ; neqne enim de morte, sed 
de gravi debilitate animi qasestio est. 
Sic sete explicat vs. 177. 

178 Petitui] Substant. quasi peti- 
tio. Quibns enim segre est, ii co- 
piunt terram petere, et homi pro- 
cnmbere, quia recti stare non valent. 

Ili MentiM attui] Conturbatio ani* 
mi, Gallico évanouiaiement, Vel in- 
quieta surgendi e terra cnpiditas» ti 
▼ires forre possent. 




348 



T. LVCRBTll CARI 



liìtcrdamque quasi exsargeiidi incerta voluntas. 175 

Ergo corpoream naturam animi esse, necesse est ; 
Corporeis quoniam telis, ictaqae^ laborat. 

Is tibi nane animus quali sit corpore, et onde 
Constiterity pergam rationem reddere dictis. 

Principio^ esse aio persubtilem^ atque minutis 180 

Perquam corporibus factum constare : id ita esse, 
HinCy licet advortas animum, ut pemoscere possis. 
NihiI adeo fieri celeri ratìone videtur, 
Quam sibi mens fieri proponiti et inchoat ipsa. 
Ocyus ergo animus^ quam rea se perciet ulla> 185 

€ Una. IfUwr ^^H ui natura miimi sii earporaUt^ d^aidam ìang^amt tx 
piaga il i|9mii2m €9rp9ralUm$» Jam vero periMiiar veròtt atUadara KM» es fMii 
matara ccmUi H ex foiba» rebas/iciMt jfaerii tate aaiama. Prima dka ama aaaa 
temntsMiauM, et eaaJUdam eeu ex eeadidlnu mtmilittwitt. Inde opae ett ut ap'^ 
pUcee mentem ad hoc, «1 qaeae agnatcere iUad ita se kabere. NOul fridetar feri 
iam oeisct moda^ ftam st ammi ratia etahóJt fieri aliqnid, d ipaa ìMiàpiit iUod fa- 
cere. Igiiw catMMS aiovsl eeipaam eeloctics, qaam aOa rea alia ex Us, qatrum 



S.— 175 wiUMpta» Mns. B. 1.-176 esse deest Mas. B. 9.— 17T Carparia Mm. 
B. 1.— 17S At Itòt Mas. B. 1.— ISO onìmo prò no Bodl. Mas. B. S. 

NOTJB 



177 Cei^iorew] I. e. a corpore inflio- 
tis et illatb. 

178 h tUn moie amma», J^r.] His 
64. vss. seqq. docet Poeta qnibas et 
qaalìbos ex atomis oatara animi at* 
que aoimsB constet Volt aotem cott* 
stare ex levibns, tenoibas, et rotan- 
dis. Cajas rei rationem i. reddìt bis 
81. vss. prioribos. Quippe quia anl- 
mos mira mobilitate viget. Qoid 
enim allod, ex iis qase cernantar, 
ocyus se movet, qaam animos? In 
instanti enim totum percarrit nni- 
versuro. Qnae vero mobilia sont, ea 
Constant ex atomis rotnndis, tenni- 
bos, ac levibiis. Sic ▼• g. aqna fàcile 
flilit, qaia volnbilibns constat atomis; 
centra verO| mei non nisi lente de. 
iìnit, quia tardioribns et constantio- 
ribos fìt ex atomis. Sic levis ventas 
ingentem granornm papaveris acer- 
▼iim facile disjicit« quia ejosmodi 
grana Constant ex atomis levibus et 



rotnndis : coatra vero lapidam aeer- 
▼as aot telornm, vento disjici non 
potest, qaia lapides et tela roostant 
ex atomis poaderosis et asperìs. 

Qaaìiearparal Quali natora. Volt 
autem animum etse corpus aUquod. 
Sle Epicuros apud Laert* Ub. x. 
* Anima corpus est teuuissimis parti- 
bus prssditam, per totam animaatis 
massaro difnsum.' Ibld. ^Aoimas 
corpus est tenuissimurum partinm» 
et ex tenoissimarum partium corpori- 
bus conflatum.' 

Undé^ Quibus ex rebus: quibns 
ex atomis. 

181 PerfiMM] Maxime* Sic vss. 
188. 905. et alibi passim. 

Corpcriba»] Atomis. 

185 OcfOM erga aataiae, ^.] Non 
solus Lucretias cum Epicuro voluit 
animum esse mobilissimum et a se 
movcri : docuit enim id etiam Plato: 
docueruntet Pythagorei, qui delinie- 



DB RBRUM NATURA LIO. III. 



349 



Ante oculos qaoram in prompta natura videtur. 
At^ qaod mobile tanto opere est, constare rotondis 
Perquam seminibus dcbet, perqaamque minntis ; 
Momine utei parvo possint inpalsa moTeri. 
Namque movetar aqna, et tantillo momine flutat ; 
Quippe Tolubilibos, parvisque, creata figoris. 
At contra mellis constantior est natura. 
Et pigrei latices magis, et constantior actus : 
Haeret enim inter se magis omnis materiai 
Copia; nimirum, quia non tam Isevibus exstat 
Corporibus, ncque tam subtilibus, atque rotundis : 
Namque papaveris, aura potest subpensa levisque 



190 



195 



iialiif« eernitwr tu aperto ob oeuìoé, Venm ea rei, qum adeo vekx at^ dd^et 
C9^/Uai ex primordiu maxime teretibue, et maxime tenuMbue^ «1 ea primordia 
peretta queani permoveri mtatMo mtnaento, Etetdm aqua voUÙwr et Jbat amitmo 
tmomento, eo qiod ctmfiata est ex/ormie atomorom mabiUbu» et t emà i t i mi M* Secue 
vero natura meUie eet «foòtitor, et Uquoree qa« timi magie tardi^ et mobiiUae ejus 
eèttardior ; mtmqae cettue owmie eerjmeeulorum taagie ùUer §e eoutinetur, nempe 
qmia nom eometat ex eorpueculi» adeo UevigaiiM, iM^iie adeo temdlntef et teretUnu, 
Etenimjtaiu» venti veHtana per aera, et parve^ potest facere, ut ittgetu cummlae 



^^^^^^^^^^^^ 



P. in Dot. per MrfOfln V. ed. Th. Ra. Mns. B. S. Ferr.— 186 ^vamm : sic Vind. 
Mna. B. S. Cant. Vind. fìr. Hav. Bip. Delph. qaomm reliqni.— 187 Ani V. ed. 
Bodl. Tli. Ra. iiio6t2e esi t. o. Mns. B. 2 — 189 In WKne Ferr. Vind. Mns. B. 
9. S. In komant V. ed. Iwmkae TIl Ra. fUmÒMe inper ratnra Mos. B. 1. — 
190 «orniiie Ferr. V. ed. Tli. Ra. Vind. Mns. B. 1. S. S. ilacftwt Gif. Par. 
Delph. Cont fiuMtak V. ed. O. Vind. fr. kenAaX Gryph. Nard. Bas. fimaX Mus. 
B. a.-*19S emM^eaidMr Mns. B. 2. tc/ns Y. ed. P. Bodl. Th. Ra. Aid. Gryph. 
marg. Bas. niarg.^-194 et prò eexm Mns. B. 1. — 195 fttt prò ficia V. ed. Th. 

NOTJE 



bant anininro, < numernm seipsnn 
moventem.' Aristoteles vero Lib. i. 
de Anim. negat animam ullatenns 
moveri» sed immobilem esse cansam, 
cor corpus moveatnr. 

180 Qvonim [^winim] Snpp. re- 
rum, 185. Male ergo olim gnonon. 

189 Mowxm\ Momento, instanti 
temporis. Sic y%%* 145. 190. et vi. 
178. 47S. 

190 FWteX [/VMdiMl] Alii pAiaì; 
sic enim iv. 75. potagli in fine ver- 
sns. 

191 Figìtritl Atomis. Sic ii. S85. 
et alibi passim. 



195 jMiiceè] Liqnores, snpp. mei* 
lis ; i. e. mei. 

Actaè\ Carsnsy floxns. Metaphora 
ab iis qnae agnntor. Difficilins 
qnippe ac tardius flnit mei, quam 
aqna. 

194 Maietiai eopiiia'\ Ccstas atomo- 
rum. 

196 Corporthit] Atomis, vs. 181. 

197 Pafateri»\ Alii papaverum^ non 
elisa litera m ante vocalem sequen- 
tem. 

jlicra suhpenaà\ Ventus leniterflans, 
et quasi per medium aera tantum spi- 
rans. 




350 T. LUCRUTII CARI 

Cogere^ ut ab sammo tibi diffluat altus acervtis ; 

Ai contra lapidam conjectum^ spicarumque, 

Nenu potest : igitur, parvissima corpora prò quam 200 

Et Isevissima sunt> ita mobilitate fruuntur. 

At contra^ quaequomque magis cam pondere magno 

Asperaque inveniuntur^ eo stabilita magis sunt. 

NuDc igitur, quoniam est animi natura reperta 
Mobilis egregie, perquam constare necesse est 205 

Corporìbus parvis, et Isevibus, atque rotundis : 
Quae tibi cognita res in multis, o bone ! rebus 
Utilis invenietiir, et obportuna cluebit. 

Hsoc quoque res etiam naturam dedicai ejas, 

granornm papaveri» Ubi tft«;ictaliir ab im» : contra vero non pote$t diijicere eu» 
mvlum saxorum, aui teloruM, Ergo quo magio primordia ount erigila et levigata, 
eo mqfort veloeiéaie moventur. Cantra vero, quo wuigii oingìda primordia rcpe- 
riuntwr cimi ponderosa gravitate, et horrida snut, eo magio sunt eonotantia, Jam 
vero itaque^ cìtm natura animi inventa $it maxime volabUiOf oportet ut compematar 
ex primordiie parvietimiSf et lavigatis atque teretibua. Qua reo obi eri! noia 
tibi, amice, reperietur u$ui esse t» piturìbui rebuSf et eommoda erU. Hok 



Ra.— 197 papacerwn V. ed. Mas. B. 2. Hav. Ferr. Bip. — 198 a Mns. B. 2. 
defluat MuR. B. 2.— 199 conlectum Gif. Par. aviculorum V. ed. Th. Ra. 
spiclorum Hav. Bip. Vo&s. vet. Delpb. — 200 Neuu: sic Vind. fr. Bodl. 
Voss. vet. et L. B. Hav. Bip. Delph. A'amu Mus. B. 1. NuUa reliqai. 
perquam Cout. Sus. V. niarg. 1. Voss. L. B. Ferr. V. ed. Tb. Ra. quteque P. 
Aid. Oryph. marg. Bas. marg. quanto Hav. Bip. Delph. — 201 Ut P. Aid. 
Ec V. ed. Th. Ra. mobiiitata Vind. Voss. L. B. Vind. fr. Hav. Bip. frumUur P. 
Vind. V. ed. O. Vind. fr. Mu». B. 3. in marg. Ferr. Th. Ra. Aid. Oi^ph. Nard. 
Bas. Voss. marg. — 202 quaeunque Bodl. quo quaqueVìnd. fr. Hav. Bip. Delph. 
carpare magno Cr. conj. H. vs. deest Ferr. — 204 e$t deest V. ed. Voss. vet. 
et L. B. Mns. B. 2. S. reperta est Cant. V. marg. 1.— 205 constano V. ed. Th. 
Ra.— 207 et bone P. Aid. H. vs. deest Mns. B. 2.— 208 oportune V. ed. Th. 
Ra. elu£bit V. ed. luebit Mus. B. 2 — 209 dederat O. decìarat Mns. B. 1. dedi- 
cai Ferr. V. ed. Th. Ra. Aid. Gif. Par. Gryph. Nard. Cout. P. Bodl. Voss. 

NOTJE 

198 Ab summo"] Ab imo, a fundo, Pro quam ^parvissima quaniOf Uà, 
nsqne ad fundum, funditus. tfc] Nota vocem * quanto' cam snper- 

199 Coiyfcittm] Conjectns, us, i. e. lativo : et ' qnanto, ita/ prò quo ma- 
congeries, cumnios. Alii conlectum^ gis, eo magis. 

prò coUectam, i. e. coetum. Idem. 201 Fruuntur [/enaUmr] Lamb. 

Spicarum [spiclorum^ Spicolorum, fruuntur, 

telorom. 206 Corporìbus'] Atomls, vss. 181. 

200 Nenu"] Antiqua vox prò non. 196. &c, 

Siciv.713. 207 Oìnme} Supp. Memmi. 

Potest] Supp. cogere, ut differat : 208 Cluebit] Erit. Antiquum ver- 

vel di8jicere. bom : 1. 120. 450. &c. 

Corpora] Atomi. 209 Hoc quoque res etiam^ 4tr.] Hit 



DE RBRUM NATURA ÌAB. HI. 



351 



Qaam tenui constet textura ; quamque loco se 210 

Contineat parvo^ si possit conglomerari. 

Quod simul atque hominem leti secura qnies est 

Indepta, atque animi natura, animsequej recessit ; 

Nihil ibi libatum de tote corpore cernas 

Ad speciem, nihil ad pondus ; mors omnia praestat, 215 

Vitalem pra&ter ventum, calidumque vaporem. 

£i^o animam totam perparvis esse necesse est 
Seminibas, nexam per venas> viscera, nervos : 
Qua tenus, omnis ubi e toto jam corpore cessiti 

eadem etiam ratio decìarat naiuram iUiuSf Diniiram quam exUi eontextura n7, ei 
quoM in exiguo $paiio coMbeai te, $i queul cogi m anam glomtramen ; qwmiam 
utn primum tranqwUUoM tuta mortU corripuit hominem, et natura animi atqué 
aninut exiU^ nihil videi fune detraetum de toto corpore qvoad formam exteriorem^ 
nihU quoad molem: ktum relinquit omnia integra prater vitalem ungnm^ et caio- 
rem fermdiun, Igitur oportet ut tota anima connexa tit minimia pritnordOs per 
venoif per intettòuif et per iierrM; quoniam^ eum ipta reeessU ex omni eorporii 



**^ 



▼et et L. B. dtVìmuA volg.->211 u pomi P. in not. Voss. vet. et L. B. V. 
marg. 2. Cant. «te poeeit V. niarg. 1. poeeet V. ed. Th. Ra. — 212 nmMÌUAqnie 
Aid. fttie Ferr.— 21S Adepta Voss. vet, Cant. V. marg. 1. Inveeta Mus. B. 2. 
—214 tiln Cant. limatum Viud. Vind. fr. Bip. delibratum Lamb. Ulfraitm alii. 
—215 nihil: sic P. V. ed. O. Mos. B. 1. 3. Cant. Ferr. Th. Ra. Aid. itti vulg. 

aOTJE 
23. vss. conlinetar ii. argnmentam, sit omnino corporis expers. 



quo probat Lucretins animum atque 
animam constare ex leviloiy tenui- 
bus, ac rotandis atomis. Nimirum, 
quia, Cam e corpore egressa est ani- 
ma, nibil tamen ponderis aut molis 
videtnr deperiisse corpori : nihil cor- 
pus vitiari post mortem observamna 
qaoad speciem ; vixqae, nisi solo 
sensu, cadaver a corpore vivente dis- 
tinguitnr. Rem illustrat a simili; 
quasi non aliter contingat, qnam cum 
in vino vel unguento evanido, aut 
alio quovis corpore sapido, flos, aut 
odor, aut succns evanescit in aera ; 
remanet tamen, quoad speciem et reo* 
lem, vinnm integnim, vel nngueutum 
iutegrom, vel corpus sapidnm iute* 
grum. Igitur animus et anima Con- 
stant ex tennissimis atomis. Qnan* 
quam profecto certios hoc argumen- 
tnm ex hit elici potoit, quod anima 



Dedicai [detiquat] Antiquum ver- 
bnm ; 1. e. decìarat. Sic i. 368. et 
alibi. Alii dedicata quasi affirmat. 

210 Tenut textura] Tenuissimarum 
atomornm contextu. 

211 Conglomerort] Cogi in nnam 
molem ; conduci in unum glomerem. 

213 Indepta] Assecuta, adepta. In- 
dipiscor, quasi in et apiscor, interpo- 
sita littera d, 

214 lÀbatum'] Detraetum, decerp- 
tum : vss. ii. 7 1 7. et v . 261. 569. Lamb. 
limaium; minus eleganter. 

215 Ad speciem] Ad formam exte- 
riorem: ad snperficiem. 

Praetai] Relinquit integra. 

218 Sendnilnui] Atomis. 

Nexam] Retentam,implexam,janc- 
tam. 

21§ Qua tenue [Qttaltmu] Antiqua 
vox, prò quoniam. 



t 



932 



T. LUCRBTIl CARI 



Extima mcmbrorum circumc83sura tamen so 220 

Incolomem praestat; nec defit ponderìs hilam : 
Quod genus est> Bacchi quom Qps evanuit, aut quom 
Spiritus angnenti saavis diffugit in aoras ; 
Aut aliquo quom jam sacus de corpore cessit: 
Nihil ocnlis tamen esse minor res ipsa yidetur 223 

Propterea^ ncque detractum de pendere quidquam. 
Nimirum^ quia multa minutaqne semina sucos 
Ecficiunt^ et odorem^ in toto corpore rerum. 

Qua re etiam atque etiam m^itis nataram, animo^que, 
Scire licet perquam pauxillis esse creatam 230 

Seminibus ; qnoniam fugiens nihil ponderìs aufert. 

Nec tamen hcec simplex nobis natura putanda est : 

parte, iamen ctrcwmtexhuu nnmui mimtm eoiuerva i «e hd eg rm n ; nefiu td Mt- 
mniKm pad gnantatii tteftcii, Cv^uamodi JU^ ^mbmìo /m BmcM ^gkaài: ed 
quando aura ìatguenti odoriferi evanuit t» /irti» aeri»: vel quando jam tueeuM ex- 
eesnt ex aiiquo corpore sapido : tamen non ideirco ree iprn apparet oeuH» magi» 
tftmtmrta, neque aUJuid demium est de ttttat gramiaU; teiHeeé quia pèurima le- 
man corpuaeuta faemnt »ucco», et odorem tm toto eerpore rerum. Quawmbremjam 
maxime cognotcere e$t maduram animi aiqu€ animm eon/IaÈam esM ex prtawrdH» 
«tiwttwiii tiquidem di»ceden» e corpore nil detrahii de Ulius gramtaU. Ncque ta» 



^»^^^^*^^0^^ 



prostai V. marg. 1. — 218iMxamViiid.otaDiim V.ed.Tb.Ra.iiijraMFerr.V.iDarg. 
1. Mus. B. 2.— 210 e deest Mus. B. 2. et tato Voss. vet.— 221 Imon^^magn V. ed. 
Ferr. Th. Ra. defifMiihan Mns. B. 2.-222 enom prò eoonvtl Mus. B. 2.— 82S s«a- 
«et P. y. ed. O. Ferr.Th. Ra. Ald.Bat. dt^tt Vind. d^ugii Mos.B. 2. Ferr.— 
225 ocvtof Mas. B. 2. H. ¥s. deest Mns. B. l.— 226 Prteterea V. ed. O. Orypb, 
P. Ferr. Bip. d« corpore Ga8seDd.—227 »ucu» Mus. B. 2.— 2S2 Hme Ferr. pii- 

NOT^ 



220 Extimm cireumca»ura'] Oraece 
§npucoa^y * extremitas * quasi sum- 
mns cortex, circointeztura. Sic iv. 
661. * Extima membroramcircnincae- 
snra coercet.' Plinins antem non 

* circuincaesaram/ sed ' circamcisn- 
rani ' dixit xvi. SO. 

221 HUum] Vel hillum : i. e. mini, 
mnm quid, niliilum. Lucili. Llb. SO. 

* Quodqne tuas laudes culpes, non 
profìcis hiium.' Cicer. Tusc. ii. 

222 Qtcod genua eet] Cnjus gene* 
ris est, quale est, vs. 267. et alibi pas- 
sim. 

Bacckijlo»] Odor vini. Sic Plantns 



Cist. I. 2. 0. Tocat yinmn optimnm 
* florem Liberi.' Sic Lncret. ii. 847. 
' florem nardi/ prò nardo snavissi- 
mo, dixit. Sic infra vs. 7T7. et t. 
845. * florem aetatis,' prò vtate ri- 
gente, &c. et 1.656.566. Est antera 
Bacchus vini Deus, qoi prò vino nsur^ 
patur a poetis. 

251 Seminibìt»] Atomis. 
Fugien»'] E corpore recedente snpp. 

anima. 

252 Nec tamen heee simplex, 4^.] 
His 21. vss. seqq. docet non iimpli- 
cem tamen esse natnram animi atqne 
anim«, quantum vis tenuiiaimis oon« 



DB RBRUM NATURA LIB. III. 353 

Tcnaid enim qncedam morìbnndos deserit aara^ 

Mixta vapore ; yapos porro trabit aera secnm : 

Nec calor est quisquam, quol non sit mixtus et aer. 235 

Rara qood ejus enim constat natura, necesse est 

Aèris inter eum primordia mnlta moveri. 

Jam trìplex animi est igitar natura reperta : 
Nec tamen hsec sat snnt ad sensum cnncta creandam ; 
Nihii honim quoniam recìpit mens posse creare 240 

Sensiferos motas, qnaedam quei mente volutant. 

Mai ta nétwra woXmm eredemda ni nobU una et thnplex: namqme Ì£vi$ pddmn 
tfnhu mixiìt» eéhrt rdimqittt eoa, fvt moriamhir: eaìor tatiern dueit §eemm «urUf 
neaue tdlìu est vapor catUhu, emm quo aérnonsU etiammixiut, QuippefquiaiMtìtra 
UuMi calorìs non e$t ettpata, oportet ut Mira Uhm phirima seminm atrit cieaniur, 
Itmque jam triptex natura animi inventa ett: neque tamen ha tre* natone omnee 
ettffieUmt ad progignendum eemum; nquidem ratio ipsa nikil harum trium reram 
approòat poue effieere motu»^ qui reddant sentut, et qui verunt ammo quaadam 



tandum Gif.— &S4 aere ViDd. V. ed. Th. Ra. Mns. B. 2. 8.-256 eolor Mas. 
B. 2.-236 enum Ferr.— 237 intus eum O. i» eereum Ferr. V. ed. Th. Ra. tm 
eeetum P. Aid. Oryph. niarg. Bas. marg. ineertum Bodl. interitu V. marg. 1. 
tHjechi V. raarg. 2. muUa curi Hav. et alii ex coni. Tumeb. — 241 quttdam 
qua Gif. Par. Grvph. Coot. Bas. P. V. marg. 1. Y. ed. O. Mos. B. 1.2. 8. 
Cant. Ferr.Tb. Ra. Aid. voliitant < dedi ex ingenio.' ìVakrf. voluiat Oryph, 
Nard. Bas. P. Bodl. Voss. vet. et L. B. volutet vnlg, edd. queie owutia mobi- 

VOTJE 

stct atomis : sed qnia observavit mo- b. e. ratio animi, non recipit, seu non 

ribnndosy qui postremo expirant an- approbat, posse qiiicquam bornm tri- 

ram qnamdaro calore mixtam ; caler nm, b. e. uUam e tribas ìllis natnrìs, 

▼ero comi! «m seenni dncit aera ; bine creare motns semiferos, et qui queant 

animi atqne animae natoram constare cogitare aliquid, ac mente volntare. 

▼oluit ex bis tribns, vento, aere, et Sic enim notat externos et Intemos 

calore seu igne, atque ex quarta alia sensns. Quasi aer, ventns, et calor 

natura, qnas nominls expers sit. Sci- non valeant creare sensns intemos, 

licet, qnia moribnndi aut mortui pò- neque etiam externos : sed quarta 

tiusnibiljam sentinnt, yolult etiam requiratur res, qoam nominis exper- 

animam constare ex principio sen- tem ait, propter Latin» linguse eges- 

tiendi, cnm tribns illis, vento, aere, tatem; quae niliil alind tamen est, 

calore. Sed singola base ponderemos qoam contextura ex illls tribas ; et 

sigillatim. qnsp sola sensilèros motus reddit. 

286 ^u§] Supp. Caloris.' 241 Sen^feroe] Qui reddant seusum. 

287 Eum] Sopp. Calorem. Sic vs. 246. 

Moveri] Alii eieri. Idem ; i. e. voli- Mente rohUantl Animo versant : ro« 
tare, esse, inesse. gitani. Sic Virg. JEn, iv. * secamque 

240 ReeipU] Approbat. Sensns is ita conte volntat.' 
est horara versuum. Quoniam meni», 

Delph, et Var, Ctae, Lvcret, Z 



i 



354 



T. LUCRBTII CARI 



Quarta quoque hiis igitur qufiddam natura necesse est 

Adtribuatni! : ea est («iiiino noimnis expers : 

Qua neque mobiliua quidquam, neque tenuius, exstot, 

Nec magis est paryis et laevibus ex elementis ; 245 

Sensiferos motus qu» didit prima per artus: 

Prima cietur enim, parvis perfecta figuris ; 

Inde calor motus» et Tenti casca potestas, 

Adcipìt ; inde aer : inde omnia mobilitantor : 

(Toncutitur sanguis, tum viscera persentiscnat 250 

ret. Ergo oportH ut puuia eiioM quadam natura a4}wiigatur ku tribiu: ea 
aatem prortoM caret nomine; ^«a taroen nihil vel^eiuBt nihUqae onbtiUug nt^ 
IdhU conitat ex primordii» ìeviortlnu aui tenaioribaSf et qua prior diiirtbmt mù- 
tei, ^t reddant sentum per membra corporis. Samque prior ipsa monetar 
prtedita tenuibue formi» : ah ipoa vapor caUdua^ et vie ùnieibiHi «culi, et 
aèr pariter recipiant motue suot; ab ipta reliqua mwentwr ; poilea eangaie 
agilatur; cuneta partes inteetinorum aecipiìmt eemam; denUpu sentila toiit 



^^^^^^^^^^^^ 



lUantur Fab. qui dant qua mente volutu Voss. marg. l. — 244 nee bU Mas» B. 

1. tenuiM Mu9. B. 2. — 245 e$t: tic Caut. e relic^ni. aut prò et Yind. Mot. B. 

2. Vind. fr. Delpb. Bip. excrementU V. ed. Bodh Mns. B. 2. Ferr. Tb. Ra. 
ex est in rattira in Miit. B. l. — ^246 ^aci Vind. Mat. B. 2. Vosi. Tet. et L. 
B. dedU V. ed. Bodl. Mas. B. 2. edicit Vind. Mns. B. 1. cedU O. edidit Vind. 
fr. eenrit Mnt. B. S.~247 ecietur V. ed. eiere Mus. B. I. àcitetwr Mos. B. 2. 
— 249 OceipitV. marg. l. — 260 ' Vt. malta lectionam Tarietate contarba- 
tam, ad scriptaram codicoro Vott. vet. et L. B. Vind. fr. Cant. et qaos to- 
cat Piiit reverendae fidci exemplaria, dedimns; nisi qnod in qnatnor priori- 
bat voces sangtùs tam ordine inverto legantnr, at in Vind. V. ed. O. Mas. B. 
1. 2. 3.' IVakif, CumeutUur Mus. B. 2. Tom quatitur valg. cum viteera Bodl. 
per vena» viocera vivant P. Aid. per eentee viscera hmt Vind. O. Mot. B. 2. per 
jtentee vieeera vini V. ed. Th. Ra. per eentee vieeera vimt BodL tam deest Cant. 

NOTiE 



242 Qiiorfa qaopu . • . nomiiut ex* 
jMft] Sic Plot Ptac. IV. 2. testatar 
Bpicaram docaisse^ ' aniamm esse 
temperatnm quid ex qaibusdam qaa- 
tnor, nempe ex qaodam igneo, ex 
qaodam aereo, ex qaodam Tentoto, 
et ex qnarto qaodam innominato, 
qnod ipsi est sentiendi tìs/ Qatt 
qaataor ex moribnodis coUigit Locre- 
tins. Stobaeas aotem ea coUigitex 
Tiventiom efftctibas. 'Naraqae,' in- 
qait, ' ex bis aara qnidem causa est 
■lotas : aer, qaictts : calidam, ejns 
«alorit, qnl in corpore cemitar : in- 
nominatom deniqne, sentns; com 
nulli eoram elementoram qnae nomi- 



nantar sensos sit.' Otneis sipersedeo 
Krevitatis cansa. Sed de bis Itenim 
Increti as ts. 289. et seqq. 
246 Elementi»] PrUnordila, atonia. 

246 X>idt<] Difidit. Sic ii. 1125. 
et inf. Ts. 708. Virg. JEiu tii« Manil. 
L.I. etalii. 

247 Perfecta] Pnadita, conatans^ 
facta. Sic II. 409. 622. 670. &e; 

Figurie] Atorais, ts. 191. 

248 Inde] Nempe ab ipi*hac quar- 
ta natura. Sic fs. 249. 

Venti cceca patetUa] Ventus, qui 
snb ocnios non cadit. Sic t. 878. 
296. 1101. et alibi pasaiaa. Sic Infra 
va. 270 



DB RBRUM NATURA LIB. III. 355 

Omnia ; postremis datar ossibos, atque medullis, 
Sìve voluptas est, sive est contrarìas ardor« 
Nec temere huc dolor nsqae potest penetrare, neqne acre 
Permanare malam, qain omnia pertarbentnr ; 
Utque adeo vit» desit locas, atqoe animai 255 

Diffugiant partes per caulas corporis omheis. 
Sed pleramque fit, in sammo quasi corpore, finis 
Motibus : hanc ob rem vitam retinere valemos. 
None, ea qno pacto inter sese mìxta, qnibnsqiie 

reiditwr ttulinu et medmlUs^ she is senttn $ii vohtpinMf mm Bit étMtm do- 
lori», qni eentrarUu est voInptatL Neqme enim sestas dokrU potat inepte 
intrtare^ aut nuUum altqaod vehemeni perwnirt huc usque^ quin omnia twrbentwr. 
Ita ut etiam raiiù vita deficiat, et parte$ aminue diseedant per owuua meaiu» cor» 
fori». Sed nonnunquam terminus datar bis motibus quon in oaprema corporig 
taperjieie; quamobrem pouamua conaenMwe tritam, Jam vero, dom cupio dicero 



»^^^^^#^<^^^^ 



—261 poitremo Mns. B. l. vitlg. edd. — 253 acto Mas. B. 2. aJér V. mari;. 1. 
— 264 Permanere Mas. B. 2. Ferr. ^luuido Mns. B. 2. V. ed. Ferr. Tli. Ra.— 
266 ad€o ut vita Lamb. Hav. Bip. Delph. defit V. ed. Bas. Ferr. Th. Ra. Aid. 
P.— 26G Diffugixnt Ferr. P. Mas. B.2. Bas. culmo» Tind. Y. ed. O. Mas. B. 
1. Ferr. Th. Ra. eulhmM Mas. B. 2. S. euMa Vind. fr.— 257 fkU Mas. B. 2. 
deest Mas. B. 1. filasi « mtammo Vind. O. Cant. Ferr. in oomno qimud Tb. Ra. 
sasMio m qaa»i Mas. B. 1. 2. ^. quoti deest V. ed. mmm m s nwi ii fl iU Bat. 
corporis Vind. fr.~268 Montilm» Mot. B. vita Mas. B. 2.-259 se V. màrg. 

NOT^ 

252 iifdor] Dolor : «t tot dolorla. 258 MotiM] Sapp. doloria. 

Metaphoim est, dolor qaippe qaasi 259 Niaic,M.^Mo patio, ^T^.] Hacta- 

ignis doTorat. Sic Catal. de Nopt. noa de natara aainii et animse. Jan 

Pelei: ' oostrssqiie incendia mentia.' bis 20. vss. seqq. explicatanis est 

Idem ad Passerem : * Credo at tam modani^ qoo qaatvor hss natorar 

gratis aeqoiescftt atdor.' Sic Attiott coalescant in nnam animam. Qoa»- 



' .Cstna nlceria.' Lanbinns legandom qnam ait propter Latinss Ungnse 

potat, «gror, vel a^gsr. tatem modam bnnc esse inexplicabi* 

252 Noe temgr» km» maqme^èfic'] His lem : sed rem simili coofirmat. Siest 

6. vss. Interim doeet modus, qoo do- enim, inqnit, in uno et eodem ooiw 

lorem seqaitar mors, si medallltna pove saper, odor, et calor reperin»- 

penetret: secnaTara saina, si desi- tur, sed qna ratiose misceantor, non 

nat in sammo eorpore, nec intna per- innotescit ; ita er aere, Tento, calore, 

raanet. Sic aupra bse eadem do- et vi aentiendi ceelescit animi atqim 

calt. animse natura : veram, qao pacto ia* 

266 Ut datUJi Lamb. bene. AUi ter se misceantor, nos latet. SciU* 

drjU* cet anima constat ex atomis adeo 1^ 

256 P»t coniai carports] Per peroa, noibna, nt ejas mUnra non minus sen- 

pcr meatus corpoiis. Sic ii. iNMI. et saa nostroa fagiet^ qnam tìs einadem 

IV. passim. noB latet. Qnam porro turplter bai- 



r 



356 



T. LUCRBTII CARI 



Compta modis, vigeant ; rationem reddere aventem 260 

Abstrahit inyitum patrii sermonis egestas : 

Sed tamen^ nt poterò summatìm adtingere» tangam. 

Inter enim cursant primordia^ priocipiorum 
Motibus inter se, nihil ut secemier annm 
Possiti nec spatio fieri divisa potestas ; 365 

Sed quasi multai vis unius corporìs exstant. 

iMdum, quo ha qoatuor natoras comrnixUB thd tnter «e, H ipnbu$ rnHoMuM 
compont€B ooImiiI, tiiopta ìioLgum patrìm avocai me etiam nhutaìitem. Verum" 
iamen ^uan delibabOf proni poterò qaoad wmmum delibare, Namque principia, 
ex qotbna constat animali, moveniur inter «e motilma primordiorum, ita 
«I unum nequeai distingui ab aÌio, ncque vie una qneat ecpanda e$$e m- 
tervaUo aliquo ab alia: aed pluree eunt quaei potestatea coact» in unmm 

1.— 260 Ctpta i. e. cow^ìta Cr. conj. Fab. wntem Vind. fr. hohenìem Vind. V. 
ed. Bodl. Voss. L. B. Mot. B. 1. S. Cant. Perr.Th. Ra.— 263 cwnai Mos. 
B. 2.-264 «ecernihcr Vind. etemere V. ed. Th. Ra.— 265 diterea Gryph. 
marg. Bas. marg. P.— 266 multa ^ua P. Vind. V. ed. Ferr, Hi. Ra. Aid. O. 

NOT^ 



ladnati sint Teteres in explieanda 
animi atque anime natura, «atis con- 
stat vel ex iptit varìifl illoram opinio- 
nibnt de anima. Tredecim quippe 
diTersas de anima sententias colligo 
ex Cicer. Tnsc. i«: namqiie,i. aliit 
animns viios est esse cor. ii. aliis non 
cor, sed in corde sedere babere ani- 
mnm placuit. iii. aliis pars fuit cere- 
bri. IV. non pars cerebri, sed in ce- 
rebro sita anima visa est. v. Empe- 
dodi anima lìiitsangnis cordi suffiisus. 
TI. aliis fait spiritus sea flatas. vii. 
Zenoni, ignis. viii. Aristoxeno, har- 
monia. ix. Pythagor» et Xenocrati, 
nnmeras. x. Platoni triplex fuit ani- 
mi pars ; prima, ratio in capite ; se- 
conda, ira in pectore : tertia, cnpidi- 
tas subter praecordia. xi. Dicsarcho, 
nibil omnino ; sed nomen totiun inane. 
Xii. Aristoteli, àrcX^cia, quasi con- 
tinuata et perennis motio. xiii. De- 
mocrito, et Epicuro, ccetua tenuio- 
mm atomorum. Et tandem aliis 
aliud. 

260 Compia] Composita, perfecta, 
et quasi ornata. Sic iv. Sl.de eadem 
anima : *• Et quibut e rebus cum comp- 
ta vigeret.' 



261 Pairii «ermoNÙ] Latins Un- 
go». 

262 Summaiim] A snmmo, leviter, 
quoad superficiem. 

Adtingere'] Explicare, quasi deli- 
bare. 

268 Inter enim chtsoiU] Tmesis, prò 
intercursant enim. Porro bis 4. vss. 
rationem reddit hanc, cur modus, quo 
quatnor illas natura» in nnam coales- 
cunt animam, percipi non possit ; ni- 
mirum, quia atomi, ex quibus quatnor 
illse natura Constant, adeo mobilitate 
vigent, ut prsB jugi motu cnncte con- 
fundantur, nec vis illarum secreta 
spatio ant tempore distingui possit. 

Primordia^principiorum MotibuM] H. 
e. atomi routuis motibus ; seu ali» 
aliarum motibus. 

264 Secenàer'l Poetico, prò secemi, 
b. e. distingui, separari. 

265 JFlim divita] Dividi. 

266 Vie] Plur. prò otres : sic li. 686. 
' Et qnam quidque magia raultas vis 
possidet in se.' Vis autem seu virea 
unius corporis, id est, potestates 
in unum corpus coactas et coagmen- 
tats. 



DB RERUM NATURA LIB. III. 357 

Quod gcnns, in quo vis animantum visore volgo^ 

Est odor, et quidam calor, et sapor ; et tamen ex hiis 

Omnibus est unum perfectum corporis augmen. 

Sic calor atque aèr et venti casca potestas 2/0 

Mixta creant unam naturam, et mobilis illa 

Vis, initum motns ab se qu» dividit oUis ; 

Sensifer unde oritur primum per viscera motus. 

Nam penitus prorsum latet haec natura, subestque ; 

Nec magis hac infra quidquam est in corpore nostro ; 275 

Atque anima est anim» proporro totius ipsa : 

Quod genns, in nostris membris et corpore toto 

Mixta latens animi vis est, animseque potestas ; 



ccrfUM, Ctiugmodi mdgo reperUur in iptUmBÌibei ùUettùUM ammoHum qaidam 
odirf quidmn eaìùTf et quidam tapar ; et tamen ex ìd$ cunciU JU umui per h 
mtetut eorpori» nnius : nmiliter edor et aìir et iuvieUnlù m$ ve^ti sitmU jitneta 
ftrogignunt unam per se naturam, una enm illa palettate qua mavetur fainley et 
qnm ex ieipea dai ilUt tribas prtiic^t«iii motue ; et ex qua primo matmM,qui reddU 
eenenm, naeeUur fer inteetma, Namque hac qnarta natura prareue latitata ei 
omnino oeenltata jaeet: neqme est aUquid én eorpwe noitro, qnod sU ehtirwnmM^ 
guani illa ; et ipea est omnsiM vere ontnia tothu anima» Sieut igitnr in arlubue 
no§tri»f et in toto corpore noetro vie §eu facnUas animif et anima ipeiu$f permixta 



■^0^^***^**'^^ 



Mns. B. 1. S. Cant. Oryph. Nard. Bas. Sai. V. marg. 1. — ^267 miimmiiiai Mf 
Oryph. tnarg. Sns. Bas. marg. P. vitcere P. Voss. vet. Aid. — 208 color Gif. 
Par. ex tis Voss. Tet.— 271 iUa ett V.marg. I. Cant.— 272 invitam V. ed. 
Th. Ra. tnitam Voss. L. B. nutum Mas. B. l. vitmn Ferr. tnitium Vind. Mns. 
B. 2. Vind. fr. Hav. Bip. iìioe P. Aid. iUU V. ed. Th. Ra.— 273 inde Mas. B. 
2.-275 ac infra O. Mas. B. 1. cmquam P. aasddam P. in not.— 276 eet animi 
Bas. proportio O. Mns. B. 1.— 277 H. ts. deest Mas. B. 2.-278 oiMiais ett 

NOTJE 

267 Quod genut] Qaale est, cajos- tam : interios : magis latens : minns 

modi est, tss. 222. 277. cognita». 

Volgo"] Volgo. 276 Anima ett amma"] Dat qaippe 

jt6S Color'] AHI color, motom et sensam singnlis membris, 

269 Corporit augmen] Corpus. ceterasque tres snpra dictas alias 

270 Venti caca pote^at] Ventus, naturas, ventum, aerem, et calorem, 
qui sab ocnlos non cadit, ts. 248. snperat tenuitate ac mobilitate. Sic 

271 MolnUt iOa vù] Qnarta Illa ▼8.281. 

natura nominis ezpers, quse dat mo- Proporro] Longe, prorsus, omnino: 

tns et sentiendi principiùm in ani- vs. 282. ii. 977. &c. 

mantìbos. 277 Qaod genut] Cvgos generis, eu- 

272 Initum'] Dicitar initns, os, et jusmodi : vs. 267. 

initium,ii: lib. 1. 18. 278 Animi vis, animaque potettoàl 

974 Htec natura] Hsec quarta na« AnÌmnsetanima,quaBnoslatent,quia 

tura nominis ezpers. pauxilUs Constant atomis, inquit Lu* 

275 Magit infra] Magis abscondi- cretina. 



358 



T. LUCRBTII CARI 



Corporibus quia 4e parvis» paucisque, creata est. 
Sic tibi Dominis baec expers vis^ facta minutis 
Corporibus^ latet; atque animae quasi totius ipsa 
Proporro est anima, et dominatur corpore tote. 
Consimili ratione necesse est, yentus et aér 
Et calor inter se vigeant conmixta per artus ; 
Atque aliis aliud subsit magis, emineatque; 
Ut quiddam fieri videatur ab omnibus unum : 
Ne calor, ac veotus seorsum, seorsumque potestas 
Aéris, interimant sensvm, diductaque solvant. 
Est etiam calor ille anisìo, quem sumit in ira. 



280 



UUitut omnìnOf qtàa tcilicet /ada ut ex amimhus p^uxiUU et tenuibus: Ha qaarta 
kme pateitmy fiue cmret mmmnef kft'taf tìèi prorem, qnia trevtm «fi exsetmmkt» 
'ptanriB ; et tpta eei onmino anùna tHiut mmnuB, et tenet éomimmm in *•<• mrp^re. 
Pmi modo opmiet ot vemtutf et oifr, et edor mter ee cm^mteta valetmi per m mm b y m 
•ingiila ; et «iifiitd éHwd ex his eul^jkimtwr wutgi», •livd vero doméneturf ttf «ii- 
fmid mmm videaiw ereari de eunetìe illis : et ut neque color, neqm ventìte tept/nh 
tim, neque via «erit etimi eeparatùn et a se invicefo eeparatm perimmtt et ieUné 
U quippe color, fiieiii mena t» tro muàpit, mH incetiéUwrf et ubi igwU 



rf»0*^^^^»»^l#^ 



V. ed. Mns. B. 1. 2. Ferr. Th. Ra. via deett Mnn. B. S. omnia ab b. voce 
«sqiie ad Tocem tùUme tu. 2S1. desunt Mna. B. 2. — 270 £ eorpanbmt Ferr. 
V. ed. Tb. Ra. Cvrpoma Voss. vet.— 280 iSTil Mas. B. S.— 281 iato Vind. V. 
4MÌ. Vind. Ir. Cant. Th. Ra. Voss. niarg. onijiiaie 911001 Oryph. Nard. Bai. fmtt 
9it Vind. fr. 9*001* deeat Hav. Oelpb. Bìp. et tarimai prò oRtimr. — 282 ontMt 
Oryph. Nard. Bas. coiMauiMtiir V. ed. Th. Ra.— 286 euk onmìbua Mas. B. 2. 
ée iAsb. et alii.— 287 j^ì V. marg^. Vota. vet. et L. B. quo deeat V. ed. Tii. 
Ra. —288 imterimat Mus. B. 2. aeorooin Oryph. marg. Bao. narg. P. deditda 
Ferr. V. ed. Th. Ra. Vind. O. Viod. fr. Mas. B. l. 2. S.— 289 color V. ed. 



NOT^ 



283 CoMtmt/t raltoMC, 4^.] His 6. 
V88. posterioribua rationem jreddit 
cur treo ills priores natiirae, vent{u, 
aer, et calor, sabesae debeant qtiar- 
tm natnr», qaae noroinis expers est ; 
scilicet, ne calor, aat aer, aat veotot 
aeorsuiu vigeat, offidalqae aensibus, 
ac penitiis eos interimat. Quarta 
quippe illa natura doniinari debet, 
illisqne tribus ex se dare motas sen* 
aiferos, ut dixit vs. 245. et seqq. 

286 Ab [De] omiUbui] Sine elisione. 
Alii ofr omnifriu, roinus eleganter. 

280 Est etiam calor, ifcJ] His 35. 



vss. totuA in id incniobit Lacretins, 
ut hec tria, ventuin, aere», et calo- 
rem concurrere ad animas concre- 
tiooem evincat. Rem autem probat 
ex varila animantum passionibas, leu 
motibus, quibns io hnnc vel in ìUnm 
affectum procliviora videntur. Alia 
enim animalia prona lunt ad iram, 
quia calor in iis effervescit, quales 
sont leonea. Alia timida snat, quia 
frigetac riget in ila aura sen ventns ; 
quales sont cervi. Alia placida aunt, 
quia tepet in iis aer; qualea auot 
bovea. Sic par ratio contingere ho- 



DB RBBUM NATURA LIB. III. 3S0 

Qaom fervescit ; et ex oculis micat acrìbus ardor. 390 

Est et frigida malta, comes Formidinis, anra; 

Qua ciet borrorem membris, et concutit artos. 

Est etiam quoque pacati status aéris ille. 

Pectore tranquillo fit qui, voltnque sereno. 

Sed calidi plus est iUis, quibus acria corda, 296 

Iracundaque meos facile ecfervescit in ira : 

Quo genere in primis yìs est violenta leonam, 

Pectora quei fremita mmpont plemmque gemeiltes; 

Nec capere irarom floctiui in pectore possunt* 

At ventosa magis cervorum frigida mens est, 300 

Et gdidas citius per viscera concitat auras ; 

Quas tremnlom faciunt membris exsistere motnm. 

At natura boum placido magis aere vivìt ; 

Nec minus, irai fax numqiiam subdita percit 

tekewuniiiu exitii ex 0€uU$, ett futH/ue im ipsa minte. Ed eUam mitUu$ veniue 
frìgidu$t qnl eomttdwr wuiUMf pd pgmet timo/rem im wrtubm»^ et qm ameutUA 
wumhra. Ed etiam iOa emutitutiù aerie plaeidi qui ereatwr in con/e placido^ et 
in trmuimOafecie, Ffmfn phu calorie iaeet ii» antmantibus, ama haòent ptetera 
vraeumday et qnibas aiiiiiiKf promit od Irom hcMd difficile accendttur in tra : ci(fii«* 
modi precipue fànr acne leonwn ett^ fui etepe, dum fremunt^ diemmpwat iiH 
corda rugitUf ncque valent couHuere t» suo pectore tntum irarum* Verum anima 
certo/rum magie eti geHda^ quia venieea^ et excitai veèocku tentoe Jrigidoe per 
preecordiaf qui /meimnt inene motum timédmn artubua. Sed natura bimm pcsmif 
éèr§ wmgie pacata; ncque wi^wnii lampa» uberiori» ira aubjecta oc famau» ptr- 



^^>^^^»0 ^#o ^ ^1^ 



Th. Ra.~290 ferveecct Bodl. Vott. Tet. V. ed. fruncet Ferr. «Hat Mot. B. S. 
acrihae Umb. Hav. Bip. Aid.— 893 Qm: sic P. Vind. V. ed. Bodl. Ferr. Th. 
Ha. Aid. K^iatìot Mot. B. S. 3. tu membri» Hav. Bip. Delph.— 294 rii qui Bodl. 
O. V. marg. 1. qmftl^. Hav. Delph. Aid. Bip.— Ì95 eat deest Mas. B. S. 
quondam prò corda Mus. B. 2.-296 mene deest V. ed. Tb. Ra. ferteecit O. — 
S02 membri\, ed.Th. Ra. membrorum Vind.— 204 ataiifl P. Caiìt. Aid. Bip. 

KOTiE 

minilNM dooet, ut alii efier?escuit in Jtosqne aflectos perversoa posse dee- 

iram, qaibas iaest pkw ealoris : alti trina et sapientia minai qnidem, ac 

formidiae teBeanlar, qoibos inest levati, non aacem poMlot eatirpari 

plns venti : aiii pacati sint, qnibot ac tolli, oeoset. 

iaest plus aeria. Addii vero varios Smnit} Snpp. animila* 

bominam mores, ac stadia diversa, 299 Ardir} Ira. Effectoa prò 

affectnave, orìri ex varia trinm ista- «ansa. 

xom naioramm cenlexlnra : qnam tt- 299 Iranm /Imctu»'] Sic Virg. JEn, 

men explicare non valet, quia latent iv. 622. ' magaoqae iraram floclaat 

ipsum tot nomina ptincipióniin, qni- sesti.' 

bus fiat. Venim bos proclives mores, 204 Perdi] Concitai, exdtat» ac« 



am 



T. LUCRBTlf CARI 



Fumida» subfundens cascas caliginis umbram ; 905 

Nec gdidis torpet telis perfixa vaporìs : 

Inter atrasque sita est^ cervos saevosqae leones. 

Sic hominum genus est ; quam vis doctrina politos 
CoDstituat pariter quosdam, tamen illa relinqait 
Natura quoiusqae animi vestigia prima: 310 

Nec radicitus evelli mala posse patandum est, 
Quin proclivios hicc' iras decurrat ad acreis ; 
Ille meta citius panilo tentetnr ; at ille 
Tertiits adcipiat qasedam clementins sequo : 
Inqne aliis rebus multis differre necesse est 315 

Naturas hominum varìas, moresque sequaceis ; 
Quorum ego nunc nequeo caecas exponere caussas, 

tmvet ae st0U ienebroM tetri fumi per pnecordia; neque etiam /Higr«^ nnqoam 
ietmfrigidU ipicrnUB metu8: ied ponta est mter utroeque, cervo» et Uowee, ToIìm 
ett gene komiimm ; lieet enim scieniia etiam reddat quaedam bomines etdtos et 
ewUee ; tamen ea Unquit primas eemita» ajueque natnrm aninue; neque eredendmn 
ett vUiapoeae/unditue extirpari, qui» aliue homo proruat pronui età tMentas irme: 
«ii«0 Milito veìociut pereutiaiwrformidine : uliue vero tertkiu reeipiat qiuk§dmm mo« 
tas acriuBj quam par git. Sic etiam in aliis reìms pturibus eportet ut nakwrm hsmU 
mcM, et studia pus sequuntwr^ diversa sint. Quorum rerain egojam non possum 



^^S»^^l»l#»»>»^^^ 



Hit. Delph. unquam P. Cant. Aid. Bip. Hav. Delph.— 305 Fumidas ^jftm» 
deus Vind. V. ed. VLnd. fr. Mas. B. 1. S. Ferr. Th. Ra. Fumides effumdens 
VoM. vet. Cant. a pr. m. Tumiéus effundens Bodl. Fumidans effundens 
O. umbra Voss. ?et.— SOO gdidi P. Aid. Voss. L. B. Mim. B. 2. Bip. HaT. 
genu distorpet Wud. fr. pavoris P. Vois. L. B. Mus. B. 2. Hav. Aid. Bip. 
Delph.— sor utrosque P. Aid. Bip. Hav. Delph. sitas prò sUa est V. ed. Th. 
Ra. Vind. Mus. B. 1. 2. 3. Vind. fr. scythas Caiit.—S08 natura prò doetrimi 
Mus. B. 2.— 310 Natura Hav. Bip. Delph. animi Gif. Par. P. Lamb. Ferr. 
V. ed. Th. Ra. Aid. anima Bodl. Voss. vet. et L. B. Hav. Bip. Delph.— 312 
Qmoii^ V. ed. Mus. B. 2. Ferr. Th. Ra. decurrit Voss. L. B. sed corr. a ree. 
m.— 313 tenetur V. ed. O. Mus. B. 1. terretur Th. Ra.— 314 ocdjptff O. Mas. 

NOTiE 



eendit. Dicitar perciò, is, et per* 
cieo, es. 

308 Sic hfmbmm genus^ 4v.] His 16. 
▼ss. posterìoribus signlficat uaturas 
vitia in hominibas non posse quidem 
doctrina fnnditus eztirpari : ita ta- 
meo studio, doctrina, et diligentia 
sninni ac levari posse, ut nihil vetet 
qoominus homo sapiat, beate vivat, 
ac Inter homines quasi quidam Deus 
esse videatur. 



310 Natura quoiusque'} Nimimm, 
vel ventosa^, vel aériae, vel calidas ; 
i. e. vel timoris, vel clementias, vel 
ine. 

316 In aias refr««] H. e. in aliis sto* 
diis et affectibus. 

316 Sequacei9] H. e. qnos sequi 
facile est : vel, qui seqnuntnr natn- 
ram. 

317 Caeas] Obscnras, non cogni- 
tas. 



DB RKRUM NATURA LIB. III. 



961 



Nec reperire fi^ramm tot nominai quot sunt 
PrincipiiSi linde base orìtur variantia rerum. 

niad in hiis rebus videor formare potesse ; 
Usque adeo natiiramm vestigia linqui 
Parvola» qu» nequeat ratio depellere dictis ; 
Ut nihii impediat dìgnam Diis degere vitam. 

Hsec igitur natura tenetur corpore ab omni : 
Ipsaque corporis est custos^ et causi^ salutis : 
Nam conmunibus inter se radicibus baerent, 
Nec sino pemicie divelli posse videntur. 



830 



325 



redéere roÈunaa^ ^ua mt ìaieni : ntfue ui PCT ir c tot diverta aointiM formarum^ 
quùi muU pimordÙMf ex quilnu dwertUa» wunum mmciIkt. Ih hi» rebu» vide» hoc 
fmmm poue freibetrt^ nirolram rcfirài^iit manmae temàka maheraruìn^ quas rofi» 
aniiiii ■#* pouU toUere mtòm, mi niAs'l «Atf ci, ^iioiiitiiKS rtte digna DHt degnhtr, 
Itmque kéte n&twrm «nime reOneiur a ioio corparef ci ipsa vicbsim l'o u eiv ai r i* 
Mi etriMrtff, et emua wHtB illins. Namigme eekttreni òUer se per wmiiiM raéSeet; 
nee vidmturpoMe eepanai ehu ìmieriin alterntrìas. Siaii embm d^/UUe eti éHeert 



^^^1»»^^^^^^^ 



B. 1. ci fMo Mns. B. 2. «9110 V. ed. Th. Ra. — S20 video P. Miti. B. S. Ferr. 
Aid. Cr. copi. Fab. vide V. ed.Tb. Ra. Jbware P. Vind. V. ed. Bodl. Viod. 
fr. — S2S pò» Vota. marg. iM^iicaiii Mos. B. 1. dicti» P. Cr. conj. Coat. 
iMcict Sas. Vost. niarg. Vom. veU noctie Mar. BodL Voss. L. B. V. narf . 1. 
— S2S eerpwii et Y. marg. 1. corpore eoi V. ed. eU carporia Mas. B. 8.— S86 Jmm 

NOTJE 

quit anima a corpore, qnin et corpat 
et anima siraul intereant. Impla 
sane sententia : licet enim anima cos- 
tot tit corporis, et causa salntis il- 
Hos ; non ideo tamen corpus Ticlssim 
cnstos est animai, et causa salntis 
ejos. Anima qnippe dat corpori 
▼itales motos, sensns, et vitam ; oe- 
qne ullo organo corporeo alligatnr 
ipse saltem inteUectns. Forma qui* 
dem coBtinet corpus, non vero con- 
tinetnr. Hinc falso dizit qnod ani- 
ma ' tenetur corpore ab omni.' Qnod 
sino corporis organSs non Taleat ope- 
rari. Porro Epicnrei vohiemnt ani- 
mas a eorporibus teneri, eodem fere, 
modo, quo aquam a Taso. Vas enim, 
quia crassius, continet aquam, qn9 
tenuior est. Ita animam tenulori- 
bus atomis, corpus vero erassiorilMa 
constare Tolnerant. Sic enim Ln- 
cretius infra ? s. 441. ' Qnippe ete- 



518 Figmwrwmi} Atomomm, ts. 191. 
et lib. II. S86. &e. 

519 Fonaaita] Varìetas,di?ersita8, 
differentia: i. G64. 

551 iVicrfiinirKin] Nempe caloria, 
aeris, et Tenti, ex qnibus anima con- 
sUt. 

552 Dtciif] Verbis, sen monitis 
etiam sapientnm. Ali! dsciis, b. e. 
sapientibui. Alii ascili, supp. ratio. 

sas Dignam Dtts] Beatam. Qnippe 
qnsB' in aillmi tranqoiliitate potissi- 
snom eonsistat. 

SS4 Htfc igitur nofarv, ^.] His 14. 
▼ss. docet ex Epicnri mente corpus 
et animam inter se conjuncta esse, nt 
altemm ab altero sejnnetum nec 
vÌTcre, nec esse, nec sentire possit. 
Idqne probat a simili, nt aiunt. 8ie- 
ut enim, Inquit, odor separari nequit 
a glebis sen granis tbnris, quia na^ 
tura tbnris pereat: itn leparari ne* 



862 



T. LUCRETII CARI 



Quod genus^ e turis glebis eveUere odorem 
Hàud facile est, quin intereat natura quoque ejus : 
Sic animi atque animai naturam corpore loto 330 

Extrahere haud facile est, quin omnia disòoluantur; 
Inplexis ita principiis ab origine prima 
Inter se fiunt consorti pmdita vita : 
Nec sibi quseque, sine alterius vi, posse yidetur 
Corporis, atque animii^ seorsum constare potestas : 885 
Sed conmunibus inter eos conflatur ntrìmqne 
Motibus, adcensus nobis per vìscera, sensus. 
Pra)terea, corpus per se nec gignitur umquam, 

oiorem e ee^UUms iAnrif, f iitii maimn t/IÙM Hiam perMi: tki é^gkiU Mi emtUrt 
aohmm aaìnit oc ammtt e UU corpwe^ quin eunUa b»c BÌimll iHienmnniwri méeo 
taneordi vita nmimo dotumtwr a frimo uio exorhi propter implieUa inter te jMti- 
Mordiiiy q^nibas conitant ; neque /àeuUiu corporù «t cetMt tUtkir mhi pMit jhn 
Ore aUpad aeparatim iitu poiutmte aUerìm: md umiu naomiiàm' tifai prw- 
cvrdii» per wuftMM eommunei imttr sUm ex miraqme pmie, Démde «egee eerfm 



lias«R. I*— MS eHtmrìeY. ed. Tk. Re. éHodkpe Mm. B.S.-4S1 hnd deett 
Jfas. B.S.---Sn cMMMite/iml P. AM. cimrUJkmt Viad. ooeivrft JM V. ed. 
Vied. fr. Miu. B. 1. 8. S. Cent. P. in eet. Ferr. Th. Re. emmrH ikum-O. 
vUm P. V. ed. O. Mas. B. 1. Fab. Ferr. Th. Re. Ald.-^M N. dme vi 
qmtdquoM aUeriiu «tòt p. v. Hav. Delph. Bip. qmdquam aine vi aiterime ftòi P. In 
net. quoque Bodl.— S35 etare V. ed. Yoes. L. B. Th. Ra. eentire Hav. Bip. 
Del et alii.— S36 cauflictatur Gif. Par.— 3S9 nec peet Ma. B. 1. a. et velg. 

NOTiE 



aim corpus, quod vas quasi con> 
etìiit ejttSy Cum coiiibere neqeit/ 

528 Queégenui] Quale: cnjua ge- 
neris : sicot, TS. 867. &c. 

Glebis] Massa, seu granu. 

529 ^t] Supp. tburis. 

sai OmnNi] Nempe et anim etani- 
mas et corpus. I. e. totem enimal, 
totns homo. 

SS8 Jnplexie priact/ms] Implieetis 
Inter se atomls : quasi atond, quibos 
constai anima, nequeant esse seoi^ 
inm sine atomis, quibus censtat eer- 
pns. Et centra. 

Ab erigine priaie] A primo ino c«»- 
tm et cooinnctione. 

SSS Pradite] Snpp. corpus et ani* 



SS4 Alterine] Supp. corporis,ent 
anlnne. 

SS6 Inter est] Inter enlmeni sen 
animam et corpus. 

887 Aéeenene .... ama»] Se ii. 
940. Metephoca est. Tel loqoitor 
ex opinione eoram qui aninanoi, et 
enimB senses, ignen esse cenane- 
mnt. 

888 Praterea^ewfUMi^fe,'] IVentnnn, 
cerpods et anima», netnraHi eeersnm 
per se solam vitm menerà escreere 
posse dcmoostratums Poeta exordi- 
tnr ab ipso corpore ; btsqoe 18. ves. 
dedarat non posse «orpns aecretnm 
«b anima, neqve gigni, neqne ctes- 
cere, ncque etiam post sepamtienem 
emm« ab ipso dtotivissnperstes esse, 
qnin atatim cemputreacat et reselve» 



DB RKRUM MATURA LIB. HI. 963 

Nec crescita neqae post mortem durare videtur. 

Non enìm, ut humor aquse, dimittit ssepe ^aporem 340 

Qui datns est, neque ea caussa convellitur ipse, 

Sed manet incolomis : noui inquam, sic animai 

Discidiura possunt artus perferre relictei ; 

Sed penitus pereunt convolsei» conque putrescunt. 

Ex ineunte sevo sic corporis atque animai 345 

Mutua vitaleis discunt contagia motos, 

Matemis etiam membris^ alvoque reposto ; 

Discidium ut nequeat fieri sioe peste, maloque : 

g i'MimNu' fmqmm per m, neque augeiur, neipte pott mortem videtvr dintias earìfterv . 
£fciitiiiy «M mcMt Hquor nqua dejumU plerumqìie eatorem^ qui datui e$t illi, qum 
tsmeo ée enti ipm liquor aqnae non éettruitur^ ted rettut mtlvua ; no», ntqumm^ 
Ummemtra orbaim fommt/erre §eparationem anima: aed tepunUa ab anima /ini* 
ififat intereuni, et eo mp i dru emd. Adeo mutui eoiUaetut mdma et corporis a primm 
sua origine norunt motui ritatct, cHm Ami Illa omnt pooUa in uko^ et in ariubmt 
matemii, ut sepandio unius ab altero non pottit fieri tane aintua permàe et in* 



^^^^0^^4 



«dd. mirare V. ed. Th. Ra.— S40 eoporem Gif. narg. Bas. Gnrph. nar^. P. — 
ft41 a Vind. V. ed. Mok. B. 1. 2. S. Caot. Ferr. Th. Ra. ai Aa; Tiilg. t>aB 
Voi8. vet.— S43 DMmrftaim P. Mas. B. 1.2. V. marg.l. Aid. i>ùstiÌMe Ferr. 
dioligium V. marg. 1. P. in not. inter prò poeeunt V. ed. Th. Ra. poterumt 
Aid.— 344 coneìusi Miu. B. 1.-845 corput Ferr. V. ed. Tb. Ra.— 846 diatmii 
O. Mu». B. 1.— 847 in membrio vnìg. repoetn P. O. Mn«. B. 1. Cant. et vnlf. 
edd.— 848 ut deest P. V. ed. Bodl. Voss. vet. et L. B. Ferr. Th. Ra. Aid. 

NOTiE 

tur. Interim tacite tatisfacit objec- 841 ConvaUtwr] Interimitur, iote- 

tioni. Poterat enim qui» comminisci rit. 

«ibnam jnngi corpori, ticut calor 848 Reiktei] Sapp. ab anima. 

jnngìtur aqnas : calor aatem ab aqua 844 ComooUei'] Convulsi, h. e. ioter- 

divelli potcst, abtqiie ipstns aqiw -eniti : separati ab ipsa anima. 

inferita. Vernm imparem otrìasqne Conque putresennt^ CompatrescuDt- 

•ortem eate argnit. Calor enim, 4|iie. Tmesis est. 

inqaitf peregrìnot est aquae, «t ejm 846 Ex ineunU «no] A prima sai 

tantum eventam, qnod aecident mi- origine : ts. 882. 

«o vocant: at anima iU «oi^aacU 846 Diecunt^ Norunt, teneoi, ha- 

«st corpori, a prima sua origine, «t beni, reddonL 

edam qnasi In alvo materno jancU Cmlogta] ConUctns,coiùiuictionei, 

fnerit : nec ab eo «sqnam siae ntrt- eonnexns. 

Mqne peraicie separar! possit : ' Ut 847 Matemù numbrie, oUtoque} Qna- 

videas,4|aonlamconjoacta est cassa si dum in alvo materno formanUr. 

saltttts, Coii|nBcUm quoque nataram I. e. in primo suo exortu. 

consistere eorum.' Ripoito Irepoeta] Reposita, supp. 

840 Vapsrfia] CaWrem, vs. 216. corpus et anima. 
AUi 



364 T. LUCRBTII CARI 

Ut videaSy quoniam conjancta est caussa salutis, 
Conjunctam quoque naturam consistere eorum. 350 

Quod super est, sì quis corpus sentire refiitat, 
Atque animam credit^ permixtam corpore toto^ 
Subscipere hunc motum^ quem sensum nominìtamus ; 
Vel manifestas res contra^ verasque^ repugnat 
Quid sit enim corpus sentire quis adferet umquam, 355 
Si non ipsa palam quod res dedit, ac docuitnos? 
At^ dimissa anima» corpus caret undique sensu ; 
Perdit enim, quod non proprium fuit ejus in covo ; 

teritu. Ut inde agnMeoi ideo «atiifajii iUorum etkm etu em^jimctamf fida 
OMM eoiuimUUmÌB eonini coi^fimeta eti, Quod reUqmum ut, si qui» negai cor» 
ftui kabere teiuuM, et putat ammoni diffuiom per totum cerpui nolani mdmUtere 
Anne mollili, quem appeliamug »etuum, is sane renstit etiam advenui ree cbrof ei 
mrtoM. Etenim quie unquam dieet, (pad wt eorpui habere mumon, iiist illod ip- 
SUOI, quod res ipsa mantfesie tribuU, et monstravit noHst sed, incjnies, emttaa 
attilla e corpore, corpus ipsam privatur omni sensu, Nimimm, qma amittii ià. 



— 951 renutat vnlji^. edd.— S53 nominicamus Aid. iiomtcaiiiMf V. ed. Th. Ra. 
— S64 variasque Man. B. 2. — 856 Quijlt Nard. anod adserat Fab. quis eftrelt 
Cont. oMseret Vind. Vind. fr. affert Ferr. 10191101117 P. in not. — SS6 offiitf Mas. 
B. 1. ^ V. niarg. 1. Post b. vs. seqtiantar S58. 369. Bodl. quod emm rts Mns. 
B. 9. — 857 Ae V. marg. l. — 868 H. ts. rejicit Lamb. delet Fab. condemnal 
Creech. quid Bas. marg. eo in eno Yoss. vet. sed ei a pr. m. tjus iuqwam 
Voss. marg. qui in Ms. tertio notat faisse tjns in quo, nnde Preiger. leg. tjus 

NOT^ 

851 Quod super esl, fi quis^ ^.] His vita, sed mnlta praeterea perdere ; 

9. Tss. diiplicem solvit objectiouem, perdit enim ea omnia quas slbi ex 

quartim solutio locimi tenet argn- nexu animas tributa fiierant, pota 

menti, quo probat non animam solam videro, andire, tangere, ecc. ScUicet 

iODsn praeditam : sed sensum esse haec omnia sibi non sunt propria, sed 

communem corpori et animae. i. Ita- slbi et animae commonia ex nexn mn* 

qne erroris argnit eos, qui soli animae tuo, quo conjnngnntur. 

corpus tribnunt, cum res manifesta 850 Si non ipsa palam, ^.] Alil le> 

noe contrarinm docet. Sensus enim gendum potant : Si non ipse, palam 

ipse, quo nihi 1 certios esse alt i. 700., qui res dedit, ae docuit hm t tpse antem, 

docet nos corpori sensum esse. 11. nempe sensus. Verum eadem est sen- 

Qnia remota anima e corpore, vide- tentia, si non eadem verba. Revo* 

tor corpus esse omnis expers sensus, cat enim noi9 poeta ad rem manifes- 

respondet corpus quidem amittere tam, qui sensus est ipse, quo nihil 

enm vita sensum omnem : sed docet certins ess^ possi t, nt alt i. 700. 

saasum non esse quid corpori prò- 'Quo referemns enim? quid nobis 

prium, veruni corpori et animas com- certins ipsìs Sensibus esse potest, 

muncm esse ait. Quod et docuit so- qoeis vera ac falsa notemos V 

pra vs. 846, Deinde respondet non 868 Perdit enim, ^Tc] Hnnc versnm 

pnqm sensum amittere corpus cum non Lucretianum judical Lambinai. 



DB RBRUM NATURA LIB. III. 



365 



Multaque pneteiea perdita quom expellitar sevo. 
Dicere porro ocalos nullam rem cernere posse, 
Sed per eos animam ut forìbos spectare reclusis. 
Difficile est, contra qaom sensas ducat eonun ; 
Sensus enim trahit, atque acies detrodit ad ipsas : 
Fulgida prsesertim quom cernere saepe nequimus. 
Lumina luminibus quia nobis prsepediuntur; 



360 



365 



fuod p ritm imm sibl nouJkU in vUa : et ituitper amiUU nmUas n$Me vita expul- 
mlwr. Ctienam dicere oadoi non patBe vedere rem uUam^ §ed o iiìì i mii mpicere per 
ip$9§ fnmn per ofertn» porlos, sane non eei eapere ; quoniam unene iUontm repng" 
mU: wnNfM in hac re eenmu ipu dueii et revocai nos ad ipeae pnpiUa» ocnlo* 
nuD. Prtecipue cam nonmmqwam non posennuu iniueri rea epUndédoM, eo food 



unquoM, — S63 Demaere eH Tnlff. edd. eenemn Vind. fr. dueai eemue O. Mns. 
B. I. dUai Yolg. end. — StfS H. va. rejieiendum censent Gif. Creech. Lamb. 



NOT^ 



Verum non alienus Tidetnr, eam ra* 
tionem in eo reddat Lncretias, cnr 
corpus dimbsa anima non sentiat: 
nimirum quia dimissa anima corpus 
non perdit qnod sibi fuit proprinm, 
dnm Tiferet Sensns enim et vita 
snnt ab anima tanqnam a principio ; 
non autem snnt quid corpori propri- 
nm, ut monui Ts. S51. not. 

360 Dicere porro oculoe^ 4r««] His 11. 
vss. seqq. re fntat sententiam eorum, 
qui non animam et corpus, sed ani- 
mam solam sentire, videro, -audire, 
&c. voluemnt. Sic enim docuit He- 
raditus, ctyus illnd notnm est : vovs 
èpgf povs àicoimi mens videt, mens 
audit Sic apnd Cicer. Tusc i. 
* Nos enim ne nunc quidem cemimus 
ea, qnsB videmus. Ncque enim ullus 
sensns est in corpore, sed, ut non 
solnra physici docent, ▼emm etiam 
medici, qui iste aperta et patefacta 
viderunt, tìsb quasi sunt ad ocnlos, 
ad aurea, ad nares, a sede animi per- 
foratsB,' &c. Poeta hanc opinionem 
refellit. i. Quia si oculi v. g. nobis 
etsent in corpore solum nt fores per- 
foratae, per quas anima videret, sane 
splendor Incis non iis noceret ; neqoe 
enim fores ac fenestne apertae domo- 



rum, per quas res cemimus extra, 
dolorem nllnm sentiunt. At ocuH 
dolorem sentiunt, cum res splendidas 
intuentnr. Lumen enim clarins, ▼. g. 
solis, nivis candor etiam major, ar- 
momm splendor micantior, Sic, no- 
cent et officinnt oculis. ii. Quia si per 
ocnlos, tanqnam per fcnestras, mens 
▼ideret, sane, demtis oculis, mena 
facilina et clariut cemeret res ipsas. 
Qnod falaum case vult Lucretiua, 
quasi anima e corpore egreaaa nulla 
jam ait. 

862 Contra quom eentn» dneat [di* 
cai] Curo senana contradicat. Tmo- 
aia eat. AIU, ducat, Qnaai oatendat, 
peranadeat. Eadem aententia. 

S68 IVoAtf, at^e aeiee detrudit ad 
ipooi] I. e. revocat noa ad jndicium 
ocolorum. Cum enim oculi vident, 
aane aliquando dolorem patinntur,in 
rebus aaltem splendidioribna aapeo- 
tandis. iv. S24. ' Splendida porro 
ocnli fugitant Titanlque tueri.' 
. Aeiee] Ocnlos, ii. 420. i. S25. et 
IT. 692. 

S65 Lumina'] Snpp. ocnlorum : i. e. 
oculi. Sic vs. 368. 

iAonvnbuM] Luce, splendore nimio. 



366 T. LUCRBTII CARI 

Quod foribasnon fit: neqoe enim, qua cemimas ipsei. 

Ostia subscipiunt nllam reclasa laborem. 

Prseterea, si prò forìbus sunt lumina nostra, 

Jam magis exemptis ocalis debere videtur 

Cernere res animns, sablatìs postibus ipsis. 370 

lUud in hiis rebus nequaquam sumere possis, 
Democriti quod sancta Tiri sententìa ponit ; 
Corporis atque animi prìmordia singula, privis 

amU nobi» officimkhur spUndorilmi Uteù: qiud qiildem wm eanibifii portU, 
Pfamque aperta fore$, per ^mom no8 ipri vid'emuty wm pativntur mUom dijlcmiaiem. 
Debide ii oetdi nostri tini nobit prò portia^ ifitnr, tublatit ocuUt neh, jam ait<- 
Nnif mdetur debere miere ree clarìue, qnasi foree ip$a demite forent. In kit 
autem reimt non potet uturpare Uliid, quod dicma aenlemtia viri Demaeriii ttatnitf 
mminuii principia quoque corporia et amma adijmneta aUematim f/rimordut ani- 



^^^#>»<#»»»^»#»»i» 



•^866 Numma Mns. B. 3.-366 qua O. Mas. B. l. tenmnut V, marg. 1. eer^ 
nim m t ette Otttend» cerni ceterii deficientibus Mus. B. 2.-867 Uottia Fcrr. 
Mot. B. 2. S. Extra Mas. B. 1.— 870 rem V. ed. Tb. Ra.— 872 tibi tenteniia 

NOT^ 

866 Qaa] Per qiue, qniboft ; tnpp» etiam. iv.Telaaraaearamobviat^pe 

oatia, fere». nobia progredieotibot adtepret, qnaat 

870 PottUmt'] Foribosy obicibut, it. non sentimot. ▼. Piitria aranearam 
976. tela de tectis cadens in caput noa* 

871 lUud in hOt rebut, ifc.'] HU 26. tnim a nobis non sentitnr. ti. Phi- 
▼ia. refutat parìter in bit rebus De* mte per aera volitantes t«pe cadant 
mocriti lententiam. Voluit qaippe in nos, qnas tamen non sentimaa. vu. 
Ilio singulas aninise atomo* singnlis Flores maturi carduorun per aera 
totidem corporis atomis esse apposi- ventis rapti saepe nobis occnrmnt, 
tas : sicque animam et corpus alter» nec tanen sentinras eos. viii. CuU- 
natim per se mutuo sentire. Negat can vestigia in corpore non tenti- 
autem fanne nexum anlmae et corporis mus. Igitur sunt in corpore plora 
Lncretins; quia, caro animae rariorsit corpuscula prima, sen atomi, qnam 
natara, qnam corporis, tot in anima in anima. Secns enim ai singulia 
nequeunt inesse atomi, quot in cor- corporis atomis singulsn atomi animss 
pore. Varias res in eaemplum addo- apposit» essent, qnarum alterno con- 
cit, qnibus singnlas atomos animsB, nean sensns 6erent, sane deberemua 
tingniis atomis corporb non annesaa ea sentire omnia, qum aUqnas cor- 
esse ostendit. i. Namqne aspe adbae* poris atomos tangunt. Qnod secua 
rentcorpori multa pulveris ramenta, fieri sat probant aliata esempla, 
qn» tamen non sentlmos. ii. Adbsiret 872 Stmcta'] Divina. Hic vs. repeti* 
et insidet cuti nostrse creta, hoc est, tur v. 621. 

sqnalida sordes, qnam tamen non sen- 878 /Vtmi [pnmts] Primordiis, 

timus. ut. De nocte vigilantibus sub atomis. 
dio cadit pruina, qnam non sentimus 



DE RBRUM NATURA LIB. ìli. 367 

Adposita, alternis Yariare, ac nectere, membra. 

Nam, quom multo sunt animai elementa minora^ 375 

Qoam quibus et corpus nobisi et viscera Constant ; 

Tam numero fooque concedunt, et rara per artos 

Dissita sunt ; dom taxat nt hoe promittere posj»s, 

Quantula prima qoeant, nobìs injecta, ciere 

Corpora sensifeios motns in cofpore^ tanta 380 

Intervalla tenere exordia prima animai. 

Nam neqne polveris interdnm sentimas adheesum 

Corpore^ nec membris incassam sidere cretam ; 

Nec nebulam noctu^ neque aranci tenuia fila 

Obvia, sentimas, quando obretimur euntes ; 385 

Nec supera caput ejusdem cecidisse vietam 

Vestem ; nec plumas avium, papposque Tolanteis, 

tore, et eonntetere miui corporis. Eienim non solum prineipia animi Umge 
minora smU, quam fa, qnibui et corpus et intestina nostra componMntnr: sed etiam 
hrferiora swst numero, et dispersa sunt per singaUs partss corporis per mq^ora 
intervalla ; iiaui qneas qfinnare ufitd, niniinia primordia anim<B occupare io 
corpore loiifiim spaiti, quanto iniervaUo apposita possint exdtare nobis in corpore 
MPtM, qui ieni sensum, Eienim sanissime nom seniimus adkmsioniem puiveris in 
corpore nostro, nsquM erétam, q[um tmmiUtilturf aàhmrere artubus nostris, nequs 
etiam sentimns pruinam de nocte, neque exiUa JUa aranea oceurrentia noUs, dum 
progredientes implicamur ilUs. Nec caducam vestem ejusdem arane» prolapoam 
esse nobis in caput : nec plumas volucrum^ nec fiores carduorum, qui pra mmàn 



Fab.— S74 vertere Delph.— S7S nnt P. Aid. O. anima V. ed. O. Mas. B. 1. 
a. S. Ferr. Tb. Ra.--S76 quibus e vulg. edd.— S78 permittere P. V. ed. 
Bodl. Th. Ra. Aid. Orypb. marg. Bas. marg. posnt Mus. B. 1.— S8S insidere 
Bip. et alii.— 384 ncque: sic P. Vind. V. ed. Vind. fr. Mns. B. S. Cant 
Ferr. Th. Ra. Aid» nec reliqai. aront V. ed. O. Cant. Ferr. Tb. Ra. 
aranete Vind. Vind. fr. — 186 supera: sic P. Vind. fr. Ald« super ea V. 
ed. Vind. O. Mns. B. 1. 2. S. Ferr. IH. Ra. supra Tulg. — S87 plumam,,. 

VOTM 

S75 Elementa'] Atomi, primordia. Aranet} Dicitar araneas«et artnaa* 

878 Promittere'} Affirmare, 886 Vietam'] Langnidam : putrì mol- 

881 £3Mfdta|>rt*M] Atomi, primor* lltia prseditam : cadoeam. Fast. 

dia. 887 Vestem] Vel pcllem, qaamprii 

ZB2 Adhasum] Aàht^ìontm* Ad* TetastateexaitinterdamanuieaiTel 

haesus, us. telam ejasdem, qnss cadit e laqveftri* 

883 Creimi] Sordes alba, qosB cuti bas. 

adbieret. Pappos] Flores cardoomm mata*- 

384 Nehuiam] Pruinam, aut rorem ros, quos per aera voUtantes 6rt 

de nocte decidentem. aura. 



368 



T. LUCRfiTII CARI 



Quei nimia levitate cadant pleromque gravatim : 
Nec repentis itam qaoius vis quomque animantis 
Sentimus ; nec priva pedum vestigia qaseqne, 
Corpore qaae in nostro calices» et psetera, ponunt. 
Usque adeo prius est in nobis multa ciendom, 
Quam primordia sentiscant concussa animai» 
Semina» corporibus nostris inmixta per artus ; 
Et quam» intervallis tantis tuditantia» possint 
Concursaie» coire» et dissultare vicissim. 
Et magis est animus vitai claustra coercens» 



890 



395 



toa leviiaie voìUantei inUrdum agre deeidmU : neque partter pereipimm imeU' 
9wm ei{juicumque animali» repHli»; ne<iìu etiam peeMUare» ^tMugite pedmm tmjN'Cf- 
dmei, et rdiqwu rea alias, qua» ernie» A^t i» eorpore nottro, Aiea vermm 
€»t iUud, quod plmra jnimordiay qua diffk»a »imt no»tri» eorparibu» per eumeia 
membroy perHuavenda tinty antequam prineipia ammtepereHa ani(tinif, et anteqtuM 
pircatietUia »e»e itmeem per »paHa tam di»»ita queatU coneurrere, cùnteture, et 
dUMlire aUematim. Ceterum animu» reiinei poieiUiM» vincala vtftf, 'et poteutier 



papotMai. B. 9. — S88 Quia Cant. gravatuMm. B. 1. grecati P.lnnot — 
SS9 repente »ìham¥tTT, V. ed. Th. Ra. Vind. O. Mus. B. 1. 9. 8. Cant. reperì 
tHwn Vind. fr. iter V. niarg. l. — 890 StniioMo» Vom. vet. vrima Oijph. 
narg. Bas. marg. P. Bodl. O. Mas. B. 1. 2. Ferr. Aid.— 892 ta deett vota. 
vet. IN noin» »wnt m. eUnda Oryph. Nard. Bas. eiendo V. ed. Bodl. Voss. vet 
et L. B. O. Mns. B. 1. 2. 8. Cant. Ferr. Tb. Ra. cunda» Vind.— 898 mii«(/I- 
eaà P. Aid. »eniificant V. ed. Th. Ra. H. vs. pottponitnr seq. vnlg. edd.— 
894 nobi» Mns. B. 2. immttsa Oassend. Tnrneb. Adv. xz. 26. — 895 qnoMtì» 
intervalli» Vind. V. ed. O. Vind. fr. Ferr.Th. Ra. Miis. B. 1. 2. 8. Cant. Gif. 
L. B. Par. quam ti» interoalti» Lamb. Tnrneb. euditantia V. ed. Mns. B. 2. 
Ferr. — 896 C<mcu»»are P. Aid. C<mcu»»a recoire Vind. V. ed. O* Mns. B. 1. 2. 

NOT^ 



888 Gravatim'] £gre, vis. 

889 itami Inccssnm. 

890 Prtea] Privata, pecnlìaria : vs. 
724. et IT. 26. 668. 

891 Et ctetera'] Supp. ejusmodi ani- 
nalia. Vel ejnsmodi res, quas re- 
linqnnnt cnlices in ente nostra, duro 
per corpus nostrum eont : pnta ex- 
crementa minuta, aut sordes ejusmo- 
di. 

892 Multa eiendum'] Hellenismus. 
Multa cienda. Sic i. 111. 

895 Tuditantia'] Percntientia, tun- 
dentia. 

897 Et magi» e»t oMimu», fyc,'] His 
21. vsf. asserii ex occasione Lucre- 



tins primatum animi in animam at- 
qoe in ipsnm corpus. Quam vis enim 
animi tenuiores atomos, quam aniroas 
docnerit esse : tamen uni animo cus- 
todiam vitae committere plaenit. Sci- 
licet qoia docnit supra sedem animi 
in medio esse pectore, animam vero 
per totum corpus esse diffnsam : bine 
ab animo, qnasi a fonte vitam deri- 
var! volnit. Rem autem probat ex- 
perientla, qua constai bomines, qui- 
bns membra fere caesa snnt ac trnn- 
cata, vitam adhuc retinere, cnm ta- 
men pars animae illorum reseda sit 
per ùceros artns. Sic forsan olim 
usu veniebat in Indis gladiatoruro, 



D£ RBRUM NATURA LIB. III. 



36» 



£t dominantior ad vitam, quam vis animai. 

Nam sine mente, aniraoque, nequit residere per artas 

Temporìs exigaam partem pars ulla animai ; 400 

Sed Comes inseqaitur facul, et discedit in anras. 

Et gelidos artus in leti fìrigore linquit. 

At manet in vita, quoi mens, animnsque, remansit, 

Qaam vis est, curtam caesis, lacer undique membris : 

Tmncus, adempta anima, circum, membrisque remotus, 

Vivit, et aetherias vitaleis subscipit auras ; 406 

Si non omnimodis, ut magna parte, animai 



Mt ad BahUem tnendam, quam pote8ta$ aninuB, Namque 9ÌH9 menit et anim9 
nulla pan anima paiesi remaner§ per memltra vel exigno momento temp&rif: ftd 
9ocia 8»iuUur illnm, et nna ciim eo facile abit tu aera : et éeeerit membra fri- 
giday in /rigore mortie. Vernm ille rettat in vita cut mene et animmi eH relietM$\ 
etiamei laceratue sit, circum amputatie artubus cauctis undique, Etiainsi tit 
tnncatUM undique, tublata etiam ipsi antjna, et artubue recis», vivit tuneo, et 
recipìt aerioe flatus, qui f aduni Ùum vivere, SAltero, m non omiinio corei asnmm, 



^^00^*^^^^^^ 



S. Cani. Ferr. Th. Ra. dMnklcare Vind.— SOO mquià Ferr. V. ed. Th. Ra.— 
400 exìgyà P. Th. Ra. Aid.— 401 faciU volg. et deesi Viiid. V. ed. O. Miis. 
B. 1. a. S. Cant. Ferr. Th. Ra. e prò et Vou. vet. et L. B. deacendit O. Mns. 
B. 8. CaDt.— 404 eircum eaeie vnlg. cretum ceeM Vind. V. ed. Vose. vet. et L. 
B. Mns. B. 1. S. Ferr. Th. Ra. cretum ceecia Vind. fr. Cant. rerctwm eetMÌ$ 
Mns. B. 2. — 405 remotua: sic Voss. L. B. Voss. marg. remota Voss. vet. re- 
motie reliquia— 407 ut: sic Vind. V. ed. O. Vind. fr. Mns. B. 1. 8. S. Canf. 

NOTiE 



qui, laceris et resecatis membris, dia 
tamen vivebant adhuc. Quod et 
bodie con tingi t in Cayro, teste Nar- 
do, ubi ombilico tenos dissecti medii 
secantnr grassatores, calciqne fer- 
venti imponnntnr, vivnntqne ibi ad 
horas, et loqunntur. Rem eandem 
eonfirmat esemplo ocnli ; sicut enim, 
Inqnit, illsesa pnpilla, si reliqnie par' 
tes ocnli IsBdantnr, remane t visus: 
sic iUsso animo, si reliqna anima per 
artas csesos laedatnr, remanet vita. 
Sin antem ocnli papilla Isedatar, 
visns occidit exteniplo sequantnrqae 
tenebra: ita si mens laedatnr, vita 
tota interimitnr. Scilicet : * Hoc ani- 
ma atqne animas jnnoti snnt faedere 
semper.' 



Vitaiclauitra] Sic i. 416. Sic i. S66. 
' clausa domoram.' iv. 61S. ' claosa 
viarum,' Scc^ 

SOO Nam dna mente, ifc,"] Hacc ra- 
tio falsa est. Namqae demente! et 
furiosi vivant sine mente atque ani- 
mo. 

400 Temporiètxiguam parlem]Supp, 
per. Sic vs. 64. et vi. 188. 1857. Scc, 

401 DieeedU in auroM] Quippe et- 
enim anima ex parte ventus est : vs. 
882. 

408 GeUdot arine, tfcJ] Quia pari- 
ter aoima ex parte calorest. Il(id. 

405 TVmiacf] Quales esse diiimas 
grassafores nqnc in Cayrp : ani già- 
diatores olim RomsB : vs. S07. net. 



Delph, ei Var, Claa, 



Luerei, 



2 A 



aro 



T. L.UCRBTII CARI 



Prìvatus, tamen in vita contatar, et haeret. 
Vt^ lacerato oculo circam, si pupula mansit 
Incolomis, stat cernandi vivata potestas ; 410 

Dum modo ne totum conrumpas luminis orbem. 
Et circumcaBdas aciem, solamqae relinquas ; 
Id quoque enim sine pernicie non fiet eorum : 
At, si tantola pars oculi media illa peresa est, 
Obcidit ex tempio lomeo, tenebraeque seqanntor ; 415 
Incolomis quam vis alioqnin splendidus orbis* 
Hoc anima atqae animus janctei sunt foedere semper. 
Nunc age, nativos animantibus et mortaleis 

»ed magna parte illios, tt maraiwr et manei in vite. VeUdi, ti pufUla ocnli 
mnoiin^ fo/ra, oeulo recimeircumt faemUa$ tfividm fridendU rutat adhucy mwd» mm 
laceret Mmm arbem oeuU: $ed readoi sohim pupUiam ocnli HreuMf et eam eUam 
•eorsam ìinquoM ; nam itimi citdM fieri ptierii tme nUeriiu Ultrutt, Sed ti vei 
mnima pare oculif qua media eti, tantis|>er fuerit lacerata, etiamti iamtm arbit 
oemU elarut remaoeat imteger, lux oooli interimitmr subiio^ et tenebra tnb- 
tequuntur, A