(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Whole works; with life, and an account of his writings"

s> 






,.^^;^^' 



THE 



WHOLE WORKS 



MOST REV. JAMES USSHER, D. D., 

LORD ARCHBISHOP OF ARMAGH, 

AVD 

PRmATE OF ALL IBELAMD. 



VOLUME xn. 



CONTENTS 



THE TWELFTH VOLUME. 



PAO. 

Chronologia sacra • 

Historia Dogmatica Controversiae inter Orthodoxos et Pontificios 

de Scripturis et Sacris Vernaculis I45 

Dissertatio de Psuedo-Dionysii scriptis 497 

Dissertatio de epistola ad Laodicenses 521 

The Reduction of Episcopacy into the Form of Synodical Govern- 
ment received in the ancient Church 527 

The Judgment of the Archbishop of Armagh, what is understood 

by Babylon in Apoc. cap. xvii. and xviii 537 

The Judgment of the Archbishop of Armagh, what is meant by 

the Beast that was, and is not, and yet is 548 

The Judgment of the Archbishop of Armagh of the Time, Intent, 

and Extent of Christ's Death and Satisfaction upon the Cross . 551 
An Answer to some Exceptions taken against his aforesaid Letter 561 

A Letter to Dr. Twiss concerning the Sabbath 573 

Part of a Letter to Mr. Ley of the Sabbath . . ..... 587 

Part of a Letter in Answer to Dr. Heylins History of the Sabbath 591 



l^JACOBI USSERII 



ABMACHAHI 



CHRONOLOGIA SACRA, 



ANNORUM ET nAIAOnOIIAS PATRIARCHARUM, nAPOIKIAS 

ISRAKLITARUM IN ^GYPTO, ANNORUM ETIAM JUDICUM, 

REOUM IVOJE ET ISRAELIS 

AnOAEISIS 

CHRONOLOGICA.. 

OPUS POSTHUMUM HUCUSQUE ANEKAOTON. 

1660. 



CHRONOLOGIA SACRA. 



PAG. 

Caput nonum 1 

Caput decimum 30 

Caput undecimum 43 

Caput duodecimum 04 

Caput decimum tertium gl 

De Amiis Regum Israelis et Judac 93 



CHRONOLOGIA SACRA. 



CAPUT IX. 



Deduplice Abraham! vocatione, ex Ure ChaId<Eorum et Chatane, et temporis 
spatio inter utramque interposito. A posteriore incipiendos esse annos 430. 
peregrinationis Hebraorum, quum 75. fuisset ille annorum; non quum aut 
70. aut etiam 76. 85. 99. vel 100. 

NoN ab Israelis et totius familia? suse descensione in 
^gyptum, multoque minus a Josephi vel venditione vel 
sublimatione, sed a patris Abrahami et suorimi peretrrina- 
tione in terra Chanaanitide, 430. Israeliticae peregrinati- 
onis annos fuisse deducendos, in praecedente capite est 
ostensum. Cum iis nobis nunc agendum est, qui sub 
Abrahamo quidem epocham banc constituendam esse ag- 
noscunt ; sed vel ante ejus e Charane et Chanaan profec- 
tionem, vel post eam alio quam nobis constitutum est 
tempore, figendam eam esse statuerunt. 

Priorem sententiam amplexus est Quintus Julius Hila- 
rion : in libello de mundi duratione, ita hac de re 
scribens : " Abraham annorum 70. de terra sua profectus 
est in Carram. A peregrinatione Abrah^ usque ad pro- 
fectionem Israel ex iEgypto ad eremum, anni sunt 430 " 
quos et in ipsa ^gypto annos 210. egisse, postea adjicit. 
Eadem est et Hebraeorum sententia, in Seder Olam Rabba 
capite prime et tertio, Mechiita Kabbah, El Pharao,Sche- 
moth Kabbah, et Tanchuma, Schemoth, Chaidaica pa- 

VOL. XII. J 



CHRONOLOGIA SACRA. CAP. IX. 



raphrasl Jonathanis in Exotl. cap. XII. ver. 40. quemad- 
moduin a R. Azaria in Meor enajim habetur annotatum : 
ut et in Cabbala historica R. Abrahae, et vulgari Judaeo- 
rum compute. Eandemque ex recentioribus secuti simul 
Caietanus, Naclantus, Genebrardus, Arias Montanus, 
Bonfrerius, Bibliander, Beza, Tremellius, Vignerms, 
Temporarius, Cappellus, Lydiatus, Lansbergius, Pawel- 
lus et alii. In ea vero asserenda pra;cipuam posuerunt 
operam, Thomas Pius in Clepsydra sua Anglice conscrip- 
ta, et Henricus Harvillsus sub finem sectionis 43. tertiae 
temporis periodi; quorum prior, probationes a se produc- 
tas, et " matutino solis jubare clariores, et quam ut ab 
hominum vel authoritate vel argumentis infringi possmt 
validiores" esse opinatur : posterior, multo modestius, 
" caeteris sententiis probabiliorem" banc esse concludit. 

Ad ista discernenda, primo, cum Chrysostomo% Abu- 
lensi^ et aliis, notandum est, Abrahami in Scriptura vo- 
cationem haberi geminam: unam Ure Chaldaeorum, patre 
adhue vivente"^: alteram Charane, post Tharae patris ex- 
cessum, factam". Priori vocationi obtemperavisse Abra- 
hamum, illis verbis docet protomartyr Stephanus : « Tunc* 
egressus ille est ex terra Chaldaeorum," Posteriori, Mo- 
ses: "Egressusf est itaque Abram sicut praeceperat dli 
Dominus, et fuit cum eo Lot: et septuaginta quinque an- 
norum erat Abram quum egrederetur Charane." Conrado 
enim Pawello neminem hie assensurum existimo : qui in 
quarto suo Scopulo,(in quern, cum aliis nautis Tremellium 
etiamet Junium impegisse scribit; quos cum ipso tamen 
constat, primam evangelii promissionem Abrahamo fac- 
tam non 75. sed 70. ejus aetatis anno attribuisse ;) duo 
hujus versiculi membra ita a se invicem divellit, ut prms 
ad primam Abrahami ex Ure Chaldaeorum, postenus ad 
secundam ejusdem ex Charane profectionem referat; 

» Chrysost. in Gen. homil. 36. 
b Tostat. in Gen. cap. 12. quKst. 1. 12. et 18. 

Gen. cap. 15. ver. 7. Josu. cap. 24. ver. 2, 3. Nehem. cap. 9. ver. 7. 
Act cap. 7. ver. 2, 3, 4. 

•1 Gen. cap. 12. ver. 1. 4. Act. cap. 7. ver. 4. 

^ Act. cap. 7. ver. 4. r Genes, cap. 12. ver. 4. 



CAP. IX. CHRONOLOGIA SACRA. 3 

quam diversani profectionem a priore esse, particula ad- 
versativa auten,, ^ue, in textu tamen originali completi- 
vam, et, sibi habet respondentem, designare autumat 
In pnore vocatione Thara, qui a Chalda^is seductus' 
^olorum cultui sese mancipaverat^ intellecta, ex filio 
De. voluntate, ab^ idololatria resipiscens, itineris ducem 
sese prsbu.t: assumptoque secum filio Abrahamo, Loto 
et nuru Sara, Ure Chald^orum cum lis egressus ^st, ad 
proficiscendum m terrain Chanaanis^; nam, "quia ipse 
erat pater famOias, ideo migrationis negotium iUi adscribi- 
tur, non fi ho familias :" ut recte in Elencho Pareano 
scripsit Scal.ger. In posteriore vero, patrefamilias Cha- 
rane jam mortuo, ipse Abrahamus Saram et Lotum 
dicTtS'"'^' ^* *""" '"' '^''^ '" *^""'"" Chanaanis abiisse, 
Observandum secundo est, in utraque vocatione, in- 
definite a Deo iter suscipiendum prscipi: ad terram quam 
ipse esset ostensurus': et tamen turn in prioris execu- 
tione a ^hara^ tum in posterioris ab Abrahamo', in Cha- 
nansam profectionem memorari institutam : quod varii 
interpretes varie cum verbis iUis apostoli concihare nitun- 
tur : Per- fidem vocatus Abraham auscultavit, ut abiret 
in locum quern accepturus erat in ha^reditatem, et exivit 
nescens quo esset venturus." Nam ut pr^teream qua, hac 
dere habet Laurentius Codomannus, in chronologia, su* 
hbriprimicapitetertio; Nicolaus Abramus" in verbis ilhs : 

.7 ir-'^'*"'' ^^^'^ ^"""^ '""°'' ^t Lot fihum Haran 
fihum fih, sui, et Sarai nurum suam ; et eduxit eos de Ur 
Chald^orum, ut irent in terram Chanaan: veneruntque 
usque Charan, et habitaverunt ibi;" particulam ut non 
causam et intentionem, sed duntaxat eventum rei denotare 
affirmat, 'pennde atque si diceret : Eduxit eos de Ur 

' Joau. cap. 24. ver. 2. 

Vid. Torniell. anno mundi 2113. num 2 

« Gen. cap. U. ver. 31. Mbid. cap. 22. ver. 5. 

Act cap. 7. ver. 3. et Gen. cap. 12. ver. I. 

' Gen. cap. 1 1, ver. 31. 1 ii,;j ,. 

m H«K. ., 'Old- oap. 12. ver. 5. 
" Hebr. cap. 11. ver. 8. 

" Abram. in Pharo veter. Testam. lib. 7. cap. 21 
" Genes, cap. II. ver. 31. 



Bg 



4 CHRONOLOGIA SACRA. CAP. IX. 

Chaldaeorum, quo factum est ut in terrain Chanaan per- 
venirent. In Charane vero Abrahamum, qui jam ante, 
quamvis nesciens quo iret, sed Deo simpliciter obtempe- 
rans, a Chaldea discesserat, iterato divina; vocis oraculo, 
monstrataque sibi terra Chanaan, in eam profectum fuisse 
dicit, divinis sibi promissionibus destinatam." Ita ille : 
non observans, in secunda quoque ilia vocatione indefinite 
dixisse Deum : " Veni" in terram quam monstrabo tibi ;" 
neque uspiam significavisse Mosem, magis in Charane 
monstratam Abrahamo fuisse terram Chanaan, quam in 
Ure Chaldseorum. Ideoque, quum de Abrahamo Cha- 
rane exeunte dicitur : " Tulitque" Sarai uxorem su- 
am, et Lot filium fratris sui, universamque substan- 
tiam quam possederant, et animas quas fecerant in 
Charan : et egressi sunt, ut irent in terram Chanaan ;" 
in hoc quoque loco, particula ut non intentionem, sed 
rei eventum denotatum dicere potuisset : et eo quidem in 
hoc, quam in altero illo rectius, quod in hoc intentioni 
eventus plane responderit, in illo non item ; quum ductor 
itineris Thara, Charane mortuus, in Chananaeam nunquam 
pervenerit. Itaque multo rectior est ilia Tornielli'' expli- 
catio, ad utramque vocationem se extendens ; " bene 
fieri potuisse, quod Abram, quando exivit, sciret Deum 
velle ut ipse iret in terram Chanaan ; sed nesciret num 
vellet ipsum ibi requiescere, an etiam ultra ad remotiorem 
aliquam regionem progredi, ac propterea venisse ilium in 
Charan, non animo ibidem sistendi, sed transeundi versus 
terram Chanaan, certo credentem, quod ibi Dominus 
monstraturus esset terram, ad quam pergere, et in qua 
morari deberet : quemadmodum mox revera factum fuit ; 
quum enim Sichemum in terra Chananaea venisset, audi- 
vit a Domino : Seminfi tuo dabo terram hanc" 

Tertio deinde loco est observandum ; in posteriore 
ista migratione speciatim Mosem significasse, fuisse 
" Abrahamum 75. annorum" quum proficisceretur Cha- 



" Gen. cap. 12. ver. i. ° G«nes. cap. 12. ver. 5. 

•' Torniell. anno mundi 2113. num. 3. 
< Gen. cap. 12. ver. 7. 



CAP. IX. CHRONOLOGIA SACRA. 5 

raneP : addidisse postea, traditam fuisse Abrahamo Ha- 
garam ancillam, exactis " decern'' annis ex quo habitabat 
in terra Chanaanis." Quod non ob alium finem ab eo 
factum credere par est, quam ut a migratione Abrahami 
in Chananasam, initium 430. annorum peregrinationis Is- 
raelitarum, qui habitaverunt in ^gypto, arcessendum in- 
dicaret: quam et Graeci idcirco loci illius paraphrastae, 
" tv' yij AlyviTTOv Kai iv yij Xavaav, in terra iEgypti, et 
in terra Chanaan," peractam fuisse memorant : quum 
migrationi ex Ure Clialdjeorum nulla temporis nota ha- 
beatur apposita. " De aetate enim Abrahas tempore istius 
vocationis," inquit Abulensis, " nihil ponit sacra Scriptu- 
ra, neque ex aliquo loco determinate coUigere possumus." 
Considerandum quoque quarto et illud est ; quum eo 
animo Urem Chaldaeorum reliquerit Thara, ut in terram 
Chanana;am progrederetur", et Charane subsistens morte 
sublatus fuerit, post quam Abrahamus iterum a Deo mon- 
itus recta inde in Chananasam perrexerit : an non ipsa hu- 
jus historiae series postulet, ut statuamus senem 205. aeta- 
tis annum jam agentem, morbo detentum in Charane 
moram fecisse, indeque vita illius ibidem finita, filium 
Abrahamum iter in Chananaeam coeptum absolvisse ; ita 
ut in unum et eundem annum Abrahami 75. et gemina 
ipsius vocatio, et inter utramque interjecta mors patris 
incideret, atque ab ineunte demum anno illius 76. tempus 
peregrinationis ipsius in terra Chanaanis initium ceperit. 
Quid enim, praeter morbum et corporis infirmitatem, 
Tharam, quem erga Deum pietas patrium solum et pro- 
prios lares relinquere coegerat, ab incepto itinere pera- 
gendo detinere poterat ? aut quid praeter pietatem erga 
moribundum parentem, qui, religionis causa, peregrina- 
tionis hujus et comitem et ducem illi se adjunxcrat, 
Abrahamum, cujus tam prompta in divina vocatione se- 
quenda tantopere laudatur obedientia, impedire poterat, 
quo minus recta in Chananaeam pergeret ? Nam de Tha- 



f Gen. cap. 12. ver. 4. i Ibid. cap. 16. ver. 3. 

' Exod. cap. 12. ver. 40. • Gen. cap. 11. ver. 31. 



O CHRONOLOGIA SACRA. CAP. IX. 

ra, quod vel loci amcenitate captus, ut Aben Ezra, vel in 
veterem idololatriam relapsus, ut alii sentiunt, in Charane 
ille manserit, neque filium sequi voluerit, quis persuaderi 
sibi patiatur ? Neque omnino satisfacit, quod de Abra- 
hamo ab Harvillaeo hie obtenditur : " si prompta illius 
obedientia non obstitit, quin patri suo et aliis parentibus 
comes esset, nee in Chanaan recta prorsus iret ; ita ne- 
que obstare debuisse, quin jam extra Chaldseam egressus, 
cum eodem patre moribundo aliquot annis habitaret." 
Quasi eodem hie recideret, patrem habere comitem, vel. 
morbo in itinere implicitum per unam hyemem, quae ipsa 
quoque anni tempestas grand^vo seni, etiamsi sanus 
fuisset, ad iter faciendum per se fuisset incommoda, non 
deserere ; et per aliquot annorum spatium moram cum eo 
facere : aut quasi perinde esset, utrum per aliquot men- 
ses, an per integrum quinquennium, Tharam moribundum 
fuisse existimaremus. 

Sed monet ille hie "advertendum primo, prteceptum 
Dei fuisse magis de exeundo ex Chaldaea, quam 
de recta eundo in aliquam promissam terram ;" atque 
ad id probandum, Pauli ilium locum producit: "Fide" 
qui vocatur Abraham obedivit in locum exire, quem 
accepturus erat in hasreditatem ; et exiit nesciens quo 
iret." Deinde et illud advertendum esse ait ; " ex Ju- 
dith, cap. V. ver. £L haberi praeceptum aeque, ut habitaret 
in Charan, ac ut exiret de Chaldasa." Resp. Ad pri- 
mum, prfficeptum Dei non magis fuit de exeundo ex Ure 
Chaldaeorum, quam de eimdo " in" terram quam ipse ei 
esset monstraturus," non illam utique per quam esset 
ille transiturus, sed in qua ex Dei voluntate esset perman- 
surus, et quam suo tempore posteri ipsius jure haeredita- 
rio essent possessuri. Quam Chananaeam fuisse, licet pro- 
fectionem eo dirigereP, dum esset in itinere, plane nesci- 
vit : quemodmodum in observatione secunda ex Torniello 
jam est dictum. Ad secundum, in libro Judithse recensen- 
tur tantum verba Achjoris ducis Ammonitarum : qui, quid 
Abrahamo Deus de habitando in Charan praeceperit, non 

" Hebr. cap. 1 1. ver. 8. " Act. cap. 7. ver. 3. 

* Gen. cap. II. ver. 31. 



CAP. IX. CHRONOLOGIA SACRA. 4 

niagis cognovit, quam ipse Harvillaeus, quern hie potissi- 
mum verborum apostoli^ de Abramo, quum " exiret, 
nesciente quo iret," meminisse oportebat ; eorumque 
cum Achjoris efFatis illis, de migratione ex Chaldasa in 
Charanem, atque inde in Chananaeam expresse a Deo 
mandata, conciliationem aliquam excogitare. In cujus 
oratione et illud notari potest ; Dei praeceptum de habita- 
tione in Charan, in editione tantuni vulgata Latina haberi, 
quam ex Chaldceo convertit Hieronymus ; ubi etiam ali- 
qua potest esse suspicio, ut postea indicabitur, Charan 
pro Chanaan esse suppositam, in Graeco vero legi, " Kal 
E^v-yov tie MtaoTTorafjiiav, kol Trapi^Kr)aav Iku rifxtQaQ 
TToXAac. Et fugerunt in Mesopotamiam et habitaverunt," 
vel peregrinati sunt " ibi dies multos." Qua ipsa etiam 
verba a Petavio'', Harvillaeo, et Bonfrerio", ad diuturnio- 
rem Abrahami in Charane moram confirmandam, addu- 
cuntur : quam et aliis argumentis illi frustra adstruere 
nituntur ; quorum ista sunt praecipua. 

I. Stephanus dicit Abrahammn " KaTOiKii\aai^ iv Xappav 
habitavisse in Charran ; quod vocabubum, baud adeo breve 
fuisse intervallum, arguit :" inquit Petavius et Harvillaeus. 
" Sane improbabile est, per verbum habitandi, non deno- 
tari nisi aliquam et modicam partem anni : probabile po- 
tius denotari plures annos." Similiter et Bonfrerius, ex 
Geneseos cap. XI. versu penultimo, Abrahamum cum 
patre aliquot annis mansisse colligit : quod dicti illi fuerint 
" ibi habitasse, hoc est firmum- ibi domicilium collocasse. 
quod de eo dici non potest, qui paulo post ulterius pro- 
gressus est, animumque retinet mox abeundi." Resp. 
Ponamus, Tharam, et Abrahamum Ure Chaldaeorum 
discessisse, sequente hyeme Tharam infirmitate Charane 
detentum fuisse, eoque demum ibidem vita functo, .sub 
initium veris Abrahamum Charanem reliquisse : satis 
Abrahamo relinquitur spatii, ut in Charane habitavisse 
dici possit. Qui enim ad sex tantum menses domum con- 



' Heb. cap. 1 1, ver. 8. 

' Petav. de doct. temp. lib. 9. cap. 18. 

• In Gen. cap. 15. vcr. 13. ^ Act. cap. 8. ver. 4. 



8 CHRONOLOGIA SACRA. CAP. IX. 

duxit, licet minori tempore, non minus tamen habitavisse 
dicitur, quam qui per sex annos habitationem in ea conti- 
nuaverit, cujusmodi brevior ilia fuit Jacobi in Bethele habi- 
tatio"^ : quam sex mensium fuisse statuunt Hebrsei in Seder 
Olam Rabba, capite secundo, et Thamarae viduae in " do- 
mo* patris sui." Ipseque demum in Numerorum cap. XIV. 
ver. 25. scribens Bonfrerius, ultro agnoscit, " etiam apud 
Latinos esse in usu, ut habitare dicatur quis, qui in aliquo 
loco est, et ad aliquod tempus ibi statuit commorari ; mul- 
to vero magis vocem Hebrajam 3ty' et Chaldaeam 3»n', 
quae non tantum significat habitare et commorari, sed 
etiam sedere : ut brevissimi temporis commoratio, absque 
animo etiam morae longioris, sufficiat ut quis dicatur '2WV 
habitans, vel locum aliquem insidens." 

II. Abrahamus in digressu cum fortunis omnibus suis, 
etiam " animas", quas fecerat in Charan," transtulisse 
dicitur in Chananaeam : quibus verbis mancipia signifi- 
cantur, et pecora vel jumenta, quibus dum Charris habita- 
ret, aucta ipsius bona fuerant. Proinde " ibidem aliquan- 
diu consedisse :" neque potuisse dici, " ibi ad pauculos 
dies, vel etiam menses constitisse," concludit hinc Bonfre- 
rius. Dicere enim animas illas, vel conceptas fuisse in Ur 
Chaldaeorum, et enatas in Charan, ac tandem translatas in 
Chanaan; vel conceptas et enatas fuisse in Charan, et 
deinde translatas in Chanaan, haecque intra unum eun- 
demque annum, omnino est improbabile : inquit Harvil- 
laeus, qui et reliquas illas facultates, 12^31 '\WH quas 
Abrahamus et Lotus, aut eorum etiam domestici sibi 
compararunt, ad opes ab eis in Harane congestas trahit. 
In his autem congerendis, necesse esse ait consumptos 
fuisse multos annos. Resp. At vero ut de congestis opi- 
bus, et animabus vel animaUbus domi enatis, ut ista com- 
minisceretur Harvillaeus, nihil erat necesse. Abrahamum 
certe et Lotum ad domesticam Tharas familiam pertinu- 
isse, ex Geneseos cap. XI. colligitur. Qua per mortem 
patris familias soluta, Abrahamum cum Loto, et reliqua 

<: Genes, cap. 25. ver. 1. 16. '^ Ibid. cap. 38. ver. II. 

* Genes, cap. 12. ver. 5. 



CAP. IX. CHRONOLOGIA SACRA. » 

sua familia in Chananaeam perrecturum, priusquam Cha- 
rane discederet, patrimonium sibi relictum, et facultates 
suas veteres, novorum aliquot mancipiorum, et jumento- 
nim, et rerum aliarum ad vitae usum necessariarum acqui- 
sitione, augere euni voluisse, maxime est credibUe. Quae 
ut persoluto pretio compararentur omnia, quantulum, 
quaeso, temporis spatium sufficiebat. 

III. Abraham vocat Charan terram suam : " Ad*^ 
terram et cognationem meam proficiscaris, et inde ac- 
cipias uxorem filio meo Isaac." " Atqui," inquit Har- 
villaeus, " Abraham non vocasset Charan terram suam, 
nisi aUquot annis in ea habitasset : quis enim suam vocet 
terram, per quam solummodo transeat, et in ea nullam 
veram habitationem annorum facial." Unius Harvillsei 
hoc argumentum est ; minime considerantis, illam pro qua 
ille contendit quinque annorum habitationem efficere non 
posse, ut Charan terra Abraha; vocaretur. MuUo enim 
longius ad hoc requirebatur commorationis in ea tempus : 
cujusmodi Servatoris nostri erat in Nazaretha, ut ea pa- 
tria ipsius haberetur. L'nde et Judsei aham ante banc 
in Charanem Abrahami migrationem confinxerunt, ut in 
Josepho capite primo nit muy et principio Cab- 
balffi historicae R. Abrahae Levitae, videre Ucet : a qua 
rediisse eum volunt aetatis anno 52. exacto, qui juxta 
ipsorum calculum, ad 70. Tharae annum hativitatem Abra- 
hami referentium, secundum annorum mundi millenarium 
complet, et spatium quod inn sive Inane appellant, ter- 
minal. Post octodecim vero exinde annos Abrahamum ite- 
nim in Charanem profectum fuisse perhibent, ut Scriptu- 
ral narratur, ibique per quinquennium esse commoratum. 
Quorum sententiam non satis assecutus Gerardus Mercator, 
et eum secutus Henricus Buntingus, in chronologia sua, 
Abrahamum ex Ure Chaldseorum cum patre suo Thara 
egressum fuisse existimavit, quum annos aetatis 52. com- 
plevisset : petiisse turn eum Charanem, et in ea conse- 
quenter per totos 22. annos permansisse, existimans, quo 
tempore a Charane eum recessisse Judseorum ferebat 

' Gencf. cap. 24, ver. 4. ( Gen. cap. 1 2. ver. 1 3. 



10 CHRONOLOGIA SACRA. CAP. IX, 

traditio. Sed ut Judaicas omittamus fabiilas : terra ad 
quam Abraham servum suum proficisci jubebat, Mesopo- 
tamia erat'', in qua et Urem Chaldaeorum, et Charanem 
sitam fuisse ad undecimum caput Geneseos docet Abarbi- 
nel. Quam sententiam verisimilem esse agnoscit Manasses 
Ben Israel in Conciliatore suo, quaestione 40. in Genesin ; 
et esse omnino veram, nos raox pluribus comprobabimus. 
Ad argumenta enim pro principali causa adducta, jam pro- 
grediamur ; quibus D. Pius, et alii evincere conantur, ab 
anno Abrahami 70. et vocatione ex Ure Chaldseorum, pe- 
regrinationis ipsius et posterorum ejus initium esse dedu- 
cendum: quorum, 

Primum, hoc ipsum esto. Peregrinatio Abrahami ab 
eo tempore est inchoanda, quo ille terram et natale suum 
solum reliquit. At quamprimum ex Ure Chaldaeorum 
excessit, non quum ex Charane demum est egressus, 
Abrahamus terram et natale suum solum reliquit. Ita- 
que illud : " Exi^ ex terra tua, et ex loco nativitatis 
tuae," inquit in Elencho Pareano Josephus Scaliger^, 
licet et ipse nobiscum a 75. Abrahami annos peregina- 
tionis dinumeret, " non potest referri ad Charran. Non 
enim natus est in Charran, sed in Ur Chaldseorum." 
Et Thomas Pius similiter. "Abrahamus," inquit, "jus- 
sus est egredi e nativo suo solo, sive terra nativitatis 
suae, qua; non fuit Charran, sed Chaldaea: atque ibi 
Abrahamus incipit peregrinationem suam ; ab ipsa ni- 
mirum terra in qua natus fuerat''." Et Conradus Pa- 
wellus, in Scopulo suo quarto : " Haec descriptio loci non 
convenit alteri loco, quam Uri Chaldaeorum, certe non 
Charani, ubi ipse cum patre et famiUa sua tota, peregrinus 
erat." Resp. Aliud est ^n*J^1D mn aliud ^m^1D1 ^JnK 
cum conjunctione interposita. Prius terram nativitatis 
denotare potest ; ut in Geneseos cap. XI. ver. 28. videre li- 
cet ; posterius vero " terram et cognationem" semper signi- 
ficat. Unde et in hoc ipso loco", editionem vulgatam Grae- 
cam reddidisse videmus, t^cXOe Ik Trjg yng aov, koI k r^c 
avyytvslag aov, et Latinam, " Egredere de terra tua, et 

*■ Genes, cap. 24. ver. 4. 13. ' Ibid. cap. 12. ver. 1. 

e Tag. 49. '' Genes, cap. 24. ver. 7. 

' Genes, cap. 12. ver. 1. 



CAP. IX. CHRONOLOGIA SACRA. 11 

de cognatione tua." Quod quidem Charani convenire, quis 
melius nos docuerit quamipse Abrahamus ; servum eo suum 
cum hoc mandato ablegans ? " libn^ >n'\b)Q-bH) >jn«*^K. 
Ad terram et cognationem meam proficiscaris." Nam 
et Nachor senior ipsius frater cum familia ibidem man- 
serat, et Charan aeque ac Ur in eadem Mesopotamiae 
regione est positum : ut ex Abarbinele, omnium inter 
Judaeos acutissimo Scripturarum interprete, jam est dic- 
tum. 

Et Charanem quidem, quae Carrae illae sunt clade Crassi 
nobilitatae, in Mesopotamia fuisse sitam, nuUus dubitat. 
Eam Scriptura in " Aram' naharajim," id est, " Syria 
duorum fluviorum" collocat ; et in Padan Aram", quae in 
vulgata editione Graeca et Latina Mesopotamia, et Meso- 
potamia Syriae, licet illud Syriae in Graeca sub asterisco 
fuisse additum, in libro locutionum in Genesin Augustinus 
monuerit, est reddita ; atque a Tremellio et Junio ea pars 
Mesopotamias fuisse existimatur, quam Ptolemaeus vocat 
Ancobaritida, et Chaborras fluvius in Euphratem labens 
dissecat. Tota igitur quaestio de " Ure Chaldaeorum" 
manet : quam " Ur castellum," vocat Ammianus Marcel- 
linus, libro vigesimo quinto ; " Uram Chaldaeorum" Jose- 
phus" ; qui et Haranis fratris Abrahami sepulchrum ad sua 
usque tempora ibi ostensum memorat ; Septuaginta inter- 
pretes " xwpav rwv xaXSawv, regionem Chaldaeorum ;" 
Eupolemus in libro de Judaeis, Uriam et Camarinam : 
Abrahamum enim natum fuisse dicit, " iv iroXti rije Ba- 
(ivXwvia^ Kafiapivy, rjv r'lva^ \tytiv iroXiv Ovplnv, flvai Ss 
fudtpiir)vtvoiitvi]v, \a\iaiav TToXtv, in urbe Babyloniae Ca- 
marina; quam nonnulli urbem Uriam dixerint, quod in- 
terpretatum Chaldaeorum urbem significet :" ut ex eo refert 
Alexander Polyhistor, apud Eusebium, libro nono de 
Praeparatione Evangelica, capite decimo septimo ; ad quem 
locum Graeco-Latini Eusebii editor Franciscns Vige- 
nis, ex Josepho Scaligero, in notis ad fragmenta veterum 
operi suo De emendatione temporum adjecta, " Chaldaeo- 

' Gen. cap. 24. ver. 4. ' Ibid. ver. 10. 

" Gen. cap. 25. ver. 20. cum cap. 27. ver. 43. et cap. JS. ver. 5, 6, 7. 

" Lib. 1. Antiqu. cap. 7. 



12 CHRONOLOGIA SACRA. CAP. IX. 

rum urbem" nominis Camarinae hie potius, quam Uriae 
vel Urae continere explicationem asserit : ut per Chal- 
daeos, Eupolemus " non tam populum, quam sacerdotes, 
seu philosophos intelligat, quos Hebraei a*"iDD Chaldaei 
NIIDia vocabant ; quibus haec urbs proprie attributa sit, 
ideoque Camarine dicta. Cemarim enim vocabulum Atra- 
tos significans, idololatricos sacerdotes puUis vestibus in- 
cedentes denotat". 

Sacerdotes autem apud Chaldaeos, uti apud iEgyptios, 
astrologias divinatrici prsecipue vacabant : quam Chaldai- 
cam astrologorum nationem, in Babylonia ad Mesopota- 
miam pertinente, fuisse collocatam, in notis ad Actorum 
cap. VII. indicavit doctissimus Camerarius. Earn vero hoc 
tempore negant Hebraei a Cashdim sive Chaldaeis fuisse 
habitatam : quippe quos, non ab Arphaxad Semi filio, 
cum Josepho, quod minus esse verisimile docet Salianus", 
sed a Cesed Nachoris, fratris Abrahami, fiUoP, originem 
duxisse existimant ; ut ex Hieronymi traditionibus He- 
braicis in Genesin, et R. Saadia Gaone in caput secundum 
DanieUs inteUigimus. Unde Aben Ezra in Geneseos cap. 
XI. ver. 28. Ur Cashdim, sive Urem Chaldseorum per 
anticipationem a Mose dictam fuisse putavit ; quod ipsius 
tempore ita vocaretur. Verum quum ipsum quoque 
Deum ad Abrahamum dixisse Moses referat : " Ego' sum 
Dominus, qui eduxi te de Ure Chaldaeorum :" dicendum 
potius fuisset, vocabulum Cashdim, non gentis hie esse 
proprium, sed appellativum hariolos et magos denotans, 
quos a an denominatos Hebraei volunt, quod daemonum 
opera divinationes suas et praestigias illi perficiant. Nam 
et in ipsa Chaldaea, Cashdim hoc nomine notos eos fuisse, 
in Annalibus nostris"^ ex Daniele ostendimus : et apud 
exteros, Chaldaeorum nomen obtinuisse est notissimum. 
De quo videndus Drusius, in notis ad illud Severi Sulpicii, 
in libro primo historiae sacras, de Pharaone : " Facientibus 



" 4 Reg. cap. 23. ver. 5. Hos. cap. 10. ver. 5. Zeph. cap. 1. ver. i. Et 
Chal. Paraph. Genes, cap. 47. ver. 22. 
° Salian. ann, mundi 1931. num. 89. 

I' Genes, cap. 22. ver. 22. 1 Ibid. cap. 15. ver. 7. 

' Ad ann. mundi 2083. Works, vol 8. pag. 22. 



CAP. IX. CHRONOLOGIA SACRA. 13 

similia Chaldaeis, magicas esse artes, qusecunque per 
Moysen fierent, potius quam Dei virtutem, pronuntiabat ; 
donee superductis ciniphibus terra oppleta est, Chaldaeis 
fatentibus majestate divina ista fieri." 

Babyloniae autem partem aliquam, imo et Babylonem 
ipsam, intra Mesopotamia terminos fuisse comprehensam, 
docet Plinii ille locus : " Babylon' Chaldaicarum gentium 
caput, diu summam claritatem obtinuit in toto orbe : 
propter quam reliqua pars Mesopotamiae Assyriaeque 
Babylonia appellata est." Et paulo post : " Sunt etiam- 
num in Mesopotamia oppida, Hipparenum, Chaldaeorum 
et hoc, sicut Babylon, juxta flumen Narragam, qui dedit 
civitati nomen. Muros Hipparenorum Persae diruere. 
Orcheni quoque tertia Chaldaeorum doctrina, in eodem 
situ locantur, ad meridiem versi." Orchoen autem Tre- 
mellius et Junius Urem nostram fuisse existimant. Ip- 
sam vero " Mesopotamiam ab oriente Tigri, ab occasu 
Euphrate, a septentrione Tauro, a Meridie mari Persico 
inclusam," in ejusdem libri capite vigesimo septimo refert 
idem Plinius : ita videlicet, ut non inter duo flumina tantum 
inclusa, sed etiam ad eorum ripas apposita omnia, Meso- 
potamiae deputanda intelligantur ; quod ilia ejusdem, in 
praecedente capite, satis ostendunt : " Est etiamnum op- 
pidum Mesopotamiae in ripa Tigris circa confluentes, 
quod vocant Digbam, Item Mesopotamia tota Assyriorum 
fuit vicatim dispersa, praeter Babylona et Ninum : Macedo- 
nes earn in urbes congregavere." Cumque Euphrates 
" Babylonem, quondam Chaldaeae caput, mediam permeet :" 
ut apud eundem' legitur, ut Babylonem ipsam, ita quicquid 
ultra orientaliorem Euphratis ripam Babylonicae ditionis 
erat, non minus, (imo etiam magis) ad Mesopotamiam, 
quam ad Chaldaeam fuisse referendum, nemini potest esse 
dubium ; ne quis Urem in terra Chaldaeorum simul et in 
Mesopotamia fuisse positam, deinceps miretur : quum de 
ipso Chaldaeae capite Babylone vere hoc dici potuisse, 
Plinius nos docuerit. 



■ Libro 6. cap. 26. ■ Libra 5. cap. 26. 



14 CHRONOLOGIA SACRA. CAP. IX. 

Et certe de Ure, ante ilium, clarissime hoc ipsum nos 
docuit protomartyr Stephanus, dicens : " Deus" gloriae 
apparuit patri nostro Abrahae, cum asset in Mesopotamia, 
priusquam moraretur in Charran ; et dixit ad ilium : Exi 
de terra tua, et de cognatione tua, et veni in terram quam 
monstravero tibi. Tunc exiit de terra Chaldaeorum, et ha- 
bitavit in Charan." Ex quibus verbis manifestum est, ter- 
ram illam Chaldaeorum, quae terra seu patria Abrahami est 
dicta, in ipsa Mesopotamia fuisse positam. Quo spectant 
etJosephi'', de eodem Abrahamo, ista : " XoASattuv Tt icai 
Tu)v aX\<i>v MsaoiroTafUTixiv aramaaavrtov irpog avTov, /ueroi- 
K£jv SoKiiiaaac Kara fiovkriaiv koi fior'iOeiav tov Oeov, Trjv ya- 
vavaiav ttrxE ynv. Cum Chaldaei et Mesopotamitse caeteri 
contra ipsum insurgerent, consilium migrandi cepit, et 
voluntate ac favore Dei fretus, terram Chananseam te- 
nuit." Quas ille non scripsisset, si non Chaldaeos illss 
Mesopotamitarum portionem aliquam fuisse credidisset. 

Secundum argumentum, ex protomartyris jam dictis 
verbis, a D. Pio ita deducitur : " S. Stephanus" affirmat 
peremptorie, celebre illud "^"^^ consignatum, Egre- 
dere de terra tua, et de cognatione tua, &c. Abrahamo 
fuisse dictum, antequam venisset in Charan : quod et ipse 
Moses sufRcienter insinuate affirmans Abrahamum cum 
Thara ex Ure venisse, ut iret in Chananaeam," Resp. 
Quum Abrahamum ex Ure in Chananaeam a Deo vocatum 
fuisse, turn ex obscuriore ilia insinuatione'', turn ex cla- 
rioribus Scripturae testimoniis% B. Stephanus intelligeret, 
et verbis aUquibus significatam illam vocationem fuisse 
non dubitaret, verba quidem et ipse, ut saepius in Psalmis 
David, ex ipso argumento deducta, Deo attribuit ; quae 
ad Mosaica ilia'', quibus eandem vocationem iteratam 
exprimi viderat, conformanda esse censuit. Nee idcirco 
tamen, vel peremptorie, vel omnino verba illa° Abrahamo 



" Act cap. 7. ver. 2. » Libro 1. antiqu. cap. 8. 

J Act. cap. 7. ' Gen. cap. 12. ver. 1. 

» Gen. cap. 11. ver. 31. >> Ibid. 

' Genes, cap. 15. ver. 7. Josu, cap. 24. ver. 2, 3. et Nehem. cap. 9. ver. 7. 

"* Genes, cap. 12. ver. 1. " Ibid. 



CAP. IX. CHRONOLOGIA SACRA. 15 

dicta fuisse affirmat, antequam venisset in Charan : neque 
vero affirmare potuit, quum ipse Moses, vocationis ver- 
bis eo in loco citatis, immediate subjecerit : " Egres- 
sus est itaque Abram sicut praeceperat ei Dominus, et 
fuit cum eo Lot : et 75. annorum erat Abram cum 
egrederetur de Charan." Non praecepit autem illi in 
Chaldsea Dominus, ut exiret de Charan, in quam nondum 
ingressus fuerat : ut recte a Sahano' est hie notatum. 
Quod adeo clarum est, ut ipse Salomo Jarchius a recepta 
suorum sententia recedere hie cogatur, et verba voca- 
tionis^ Abrahamo dicta fuisse fateri, quum esset in 
Charan. 

Tertium argumentum, praecedenti hypothesi falsas in- 
nixum, a D. Pio ita proponitur : " S. Paulus Stephano'^ 
se adjungit, et omnia plana reddit: asserens, legem fuisse 
datam 430. annis post promissionem. 111am videlicet de 
benedicendis in Christo, ab Abrahamo orituro, omnibus 
tribubus terrae ; eam vero dictam fuisse Abrahamo, quan- 
do e terra sua egredi est jussus, docet Moses': idque fu- 
isse antequam Abrahamus habitaret in Charan, affirmat 
Stephanus." Resp. Id Stephanus minime affirmat: qui 
priorem tantum Abraham! vocationem ex Ure Chaldaso- 
rum exponit ; idque verbis nudum egressionis praeceptum 
continentibus''. Moses vero alteram ex Charane voca- 
tionem expHcat : in qua, praecepto promissionem illam ad- 
junctam fuisse docet' ; quam ante legislationem 430. annis 
factam fuisse Paulus asserit™. Sed Pio nostro ignoscen- 
dum est, qui semel tantum vocatum fuisse Abrahamum 
est opinatus. Harwillaeo vero quid facias? qui duplice 
nobiscum, " Ex Scriptura et claris authoribus," ut ille 
agnoscit, Abrahami vocatione constituta, " omnem rati- 
onem dictare" ait, promissionem illam in priore vocatione 
ipsi pariter fuisse factam ; atque hoc posito, annos 430. 
promissioni tributos", ab ilia promissione, ut primitus 

' Salian. ann. mundi 21 14. num. 2. 

« Gen. cap. 12. •• Galat. cap. 3. ver. 8. 14. 17. 

' Gen. cap. 12. ver. 3. ■* Act. cap. 7. ver. 3. 

' Genes, cap. 12. ver. 3. "• Galat cap. 3. ver. 17. 

" Gal. cap. 3. 



16 CHRONOLOGIA SACRA. CAP. IX. 

facta, computandos esse concludit. Et omnis sane dictat 
ratio, ut quae ad praecepti de migratione substantiam spec- 
tant omnia, utrique pariter sint communia : sed ut ilia de 
benedicendis in Christo omnibus gentibus promissio, ad 
vocationem ipsam per se nihil attinens, sed secundo mi- 
grationis praecepto appendix addita, absque omni Scrip- 
turae sacrae testimonio, atque ex imaginatione solum pro- 
pria, primo itidem praecepto apposita non credatur so- 
lum, sed etiam pro computationis chronologicas funda- 
mento supponatur ; baud scio an quisquam rationis satis 
compos persuaderi sibi patiatur. 

Quartum argumentum, illud esse poterit, quo usus 
est D. Parens", ut probaret oraculum illud non in Cha- 
rane accepisse Abrahamum, sed in Ure Chaldaeorum, 
dum pater adhuc viveret. Jubetur enim ibi exire " e 
domo patris sui." Patrem ergo adhuc superstitem ha- 
bebat: inquit Pareus. Qui tamen a Nicolao Lyrano, 
in eundem locum scribente, discere potuisset: " Bene de- 
nominari domum ab aliquo, etiam postquam mortuus esset, 
ut patet ex Scriptura, in pluribus locis." Et nominatim, in 
Geneseos cap. XXIV. ver. 67. ubi Isaacus sponsam suam 
Rebeccam introduxisse dicitur in tentorium " Sarae matris 
suae;" quae tamen ante triennium vitam suam finierat. Ita 
Thara in Charane mortuo, et patrimonio inter ejus filios 
Nachorem et Abrahamum diviso ; Abraham Deum vocan- 
tem secutus in Chananasam migravit, senior vero frater 
Nachor, veteri idololatriae adhserescens, cum sua et pa- 
ternae familiae majore parte, in Charane permansit. In- 
deque in capite illo XXIV. Geneseos urbs Charan et 
civitas Nachoris, etiam turn defuncti, in commate decimo 
invenitur appellata ; et in commate trigesimo octavo, quod 
ad rem praesentem unice facit, domus Tharae, quem tum 
tamen fuisse mortuiun agnoscunt omnes. Unde et alii ex 
iisdem vocationis verbis coUiguiint, in Ure earn non fuisse 
factam : quia tum, non ex domo patris, sed cum domo 
patris sui ille exierit ; et illud "^^"^V Vade tibi," non tarn, 
" pro utilitate tua vade," significet, ut cum R. Salomone 

" In comment, ad Gen. cap. 12. ver. 1. 



CAP. IX. 



CIIRONOLOGIA SACRA. 



17 



Lyranus exposuit, quam " vatle tumet ipse," independenter 
scilicet a patre, qui in priore ilia ex Ure profectione, iti- 
neris dux et princeps fuerat. 

Quintum argumentum, a testimonio Achjoris Ammoni- 
tae, in libri Judithse capite V. est petitum : " Achjor," 
inquit D. Pius, " qui mendacium de ore suo non exitu- 
rum protestatur, evidentissime orditur napoiKiav et pere- 
grinationem ab Abrahami itinere ex Chaldaea in Mesopo- 
tamiam : et totius peregrinationis tres facit partes, vel 
irapoiKiag distinctas tres ; unam in Charane, alteram in 
Chanansea, in jEgypto tertiam." Resp. De Amraonita 
hoc verum est illud, quod de Servatore nostro a Pharisaeis 
false est dictum, " Tup de teipso testaris, testimonium 
tuum non est firmum." Ecce enim in primo statim orati- 
onis suae limine ille impingit, primis Hebraeae gentibus 
apostasiae quandam notam inurens, quod noluerunt se- 
qui"i deos patrum suorum qui erant in terra Chal- 
deeorum," quasi Eber, Phaleg, Ragau, et caeteri (recta 
linea) patres ad Tharam usque (quem in illo alienorum 
deorum cultu a patrum religione descivisse, ex Josuae cap. 
XXIV. ver. 2. novimus) stercoreos illos Chaldasorum deos 
ccluissent. Quaenam vero ipsius Achjoris verba fuerint, 
cujuscunque tandem authoritatis ilia sint, vix satis con- 
stat : quum de commoratione Abrahami in Mesopotamia, 
non eadem in editione vulgata Latina ab Hieronymo ex 
Chaldaico, et in vetustiore Italia ex Graeco conversa, re- 
periantur posita ; ut ex subjecta utriusque collatione po- 
test perspici. Ita enim se habent Achjoris ad Holopher- 
nem verba, ex textu. 



GRjECO. 

5. Audiat Dominus noster verbum 
de ore pueri sui, et referam tibi veri- 
tatem de populo qui habitat juxta 
montana haec : et non exibit menda- 
cium de ere servi tui. 

6. Hxc enim progenies populi Chal- 
deoram est 

7. Et antea habitaverunt Mesopota- 



CHALDAICO. 

5. Si digneris audire Domine mi, 
dicam veritatem in conspectu tuo de 
populo isto, qui in montanis habitat : 
et non egredietur verbum falsum ex 
ore meo. 

6. Populus iste ex progenie Chal- 
dsorum est. 

7. Hie primum in Mesopotamia lia- 



P Joh. cap. 8. ver. 13. 
VOL. XII. 



4 Judith, cap. 5. ver. 7, 8. 
C 



18 



CHRONOLOGIA SACRA. 



CAP. IX. 



miam, quia noluerunt sequi deos pa- 
trum suorum, qui fuerunt in terra 
Chald^orum gloriosi. 

8. Sed declinaverunt de via patrum 
suorum, ct adoraverunt Dcum cceli, 
quern cognoverunt : et projecerunt eos 
a facie deorum suorum, et fugerunt in 
Mesopotamiam et habitaverunf ibi 
dies multos. 

9. Dixitque illis Deus eorum ut exi- 
rent de" habitatione sua, et irent in 
terram Ciianaan : et habitaverunt ibi, 
&c. 



bitavit, quoniam noluerunt sequi deos 
patrum suorum, qui erant in terra 
Chaldeeorum. 

8. Deserentes itaque ceremonias pa- 
trum suorum, quae in multitudine deo- 
rum erant, unum Deum cceli colue- 
runt. 



9. Qui et prsecepit eis nt exirent in- 
de, et habitarent in Charan'. 



Translatio ex Graeco extat apud Augustinum". Qui 
Kcet ibi inde colligat, " Manifestum esse domum Tharae 
persecutionem passam fuisse a Chaldaeis pro vera pietate, 
qua uuus et verus ab eis colebatur Deus :" tamen in eo 
quod ad rem nostram potissimum spectat, verborum illo- 
rum authoritate nihil permotus, diuturnam Abrahamo 
moram in Mesopotamia non attribuit, sed in capite decimo 
sexto, eodem anno Abrahami et ex Ure Chaldaeorum et 
ex Charane profectionem factam fuisse existimat. Cujus 
hac in re sententiam Henricus Pliilippi Jesuita^ amplexus, 
ad objectum Achjoris testimonium, inter alia respondet; 
" Eum gentilem fuisse, et sic in sua narratione facile er- 
rare circa quasdam circumstantias potuisse." Et ad Au- 
gustini sententiam confirmandam, Josephi ilium locum 
citat", scribentis Abrahamum annos natum 75. reliquisse 
Chaldasam; quod verum esse non potuisse ait, si non 
eodem anno et Ure Chaldaeorum et Charane ille decessis- 
set. Cui addere potuit et Philonis locum in libro de 
Somniis, Abrahamum " jutj ttoXvv xpo*"*" ^'^^ multum 
temporis" morae in Charane tribuisse confirmantis. Quid 
autem posteriores Judaeos moverit, ut toto quinquennio 



■■ Hapi^Ktiaav. ' 'Ek riig TrapotKiac. 

' Ubi, nisi Cliaran, vel interpretis vel primorum librarium incuria, pro Cha- 
naan irrepsisse dicatur, peregrinaUonis Hebraeorum in terra Chanaanis nuUimi 
hie reperietur vestigium. 

" Libro 16. De civitate Dei, cap. 1 3. 

" Henr. Philip, qusest. chronol. in Gen. cap. 12. 

' Lib. 1. Antiqu. cap. 8. 



CAP. I.\. CHRONOLOGIA SACRA. 19 

eum in Charane detinerent, sequens argumentum decla- 
rabit, 

Sextum enim hoc afFertur argumentum. Annorum 75. 
erat Abraham quando relicta Charane in Chananaeam est 
profectus'' : centum, quando natus ei est Isaac^ ; unde 
liquet, a discessu Abrahami ex Charane usque ad nativi- 
tatem Isaaci exactos esse annos 25. Abrahami semen* 
peregrinum futurum in terra non sua per annos quadrin- 
gentos," a Deo est prsedictum : qui anni a nativitate 
Isaaci incipiunt'', et in exitu posterorum ejus ex ^gypto 
desinunt. Quum igitur a discessu Abrahami ex Charane 
usque ad discessum posterorum ipsius ex ^gypto, 425. 
tantum annorum spatium intercesserit ; et totius peregri- 
nationis anni fuerint' 430. ut integrae summae constet ratio, 
quinquennio ante profectionem Abrahami ex Charane 
horum annorum calculus est ineimdus ; et ad illud tempus 
profectio Abrahami ex Ure Chaldeeorum referenda. Resp. 
A nativitate Isaaci usque ad exitum Israelitarum ex 
^gypto, anni fuerunt 405. quos usitato omnibus more, 
Scriptura pleno et rotundo 400. annorum numero potuit 
exprimere. " Quadringenti sane dicuntur anni propter 
Humeri plenitudinem, quamvis aUquanto amplius sint :" 
inquit Augustinus'', in Exodum : " Quia scriptum est, In 
Isaac yocabitur tibi semen, ex anno nativitatis Isaac us- 
que ad annum egressionis ex ^Egypto computantur anni 
405. Cum ergo de 4<30. detraxeris 25. qui sunt a pro- 
missione usque ad natum Isaac, non mirum est, si 405. 
annos, summa soHda 400. voluit appellare Scriptura ; quae 
solet tempora ita nuncupare, ut quod de summa perfec- 
tions numeri paululum excrescit, aut infra est, non com- 
putetur." Qua ratione et populi Israelitici numerum 
600000. Mosem facere videmus*: neglecto minori nu- 
mero excrescentium' 3550. et centumviros a Romanis 
fuisse dictos, qui numero erant 105. 

' Gen. cap. 12. ver. 4. ■ Ibid. cap. 21. ver. 5. 

* Gen. cap. 1.5. ver. 13. '' Act. cap. 7. ver. 6. 8. 
' Exod. cap. 12. ver. 40. 

* Libro 16. De civitate Dei cap. 24. et quxstione 47. 
' Numer. cap. 11. ver. 21. 

' Num. cap. 1. ver. 46. et cap. 2. ver. 32. 

c2 



20 CHRONOLOGIA SACRA. CAP. IX. 

Quod si 400. horum annorum numerum ut praecisum 
et exactum accipere hie libeat, et ex retrograda supputa- 
tione, horum exemplo, eventus alicujus, cujus annus alias 
in Scriptura non habeatur expressus, certum tempus 
eruere liceat : quid ni, ablactato Isaaco et a fratre Ismaele 
irriso, ejectum fuisse ancillae filium annos 19. et filium 
liberae annos 5. jam natum, promissionis semen fuisse de- 
claratum, dicamus ? atque a solenni hac utriusque seminis 
discretione 400. annos peregrinationis promissi seminis in 
terra non sua, posse deduci existimemus ? Quo faclt et 
Hieronymi ille locus, in traditionibus Hebraicis in Gene- 
sim : " Inter Hebraeos varia opinio est : asserentibus aliis 
quinto anno ablactationis tempus statutum, aliis duodeci- 
mum annum vindicantibus. Nos igitur, ut breviorem^ 
eligamus aetatem, post decem et octo annos Ismael suppu- 
taviraus ejectum esse cum matre." Et illo Bedae : " Potest 
et sic intelligi ; quod a quinto Isaac anno, quo per filium 
ancillae cceperit affligi, labor quadringentorum compro- 
betur (vel computetur) annorum;" et lusum quidem, 
sive illusionem et irrisionem illam, cujus in Geneseos 
cap. XXI. ver. 9. ut seminis promissi persecutionem 
interpretetur apostolus'. Sed cum universum illud 400. 
annorum spatium, peregrinationem seminis respiciat, ea- 
que illius pars quae servitutem et aflBictionem conjunc- 
tam habebat, in'' terra ^gypti eventum sorfita fuerit: 
ut ex illis vaticinii verbis liquet: " Et' gentem illam 
cui servies ego judicabo; et egredientur ipsi cum faculta- 
tibus multis :" a determinatione seminis illius quod pere- 
grinaturum fuerat in terra non sua, potius quam ab af- 
flictione aliqua quae in terra Chananaea illi obvenerit, 
horum annorum epocham deducere magis convenit. At- 
qui ante separationem banc, inquiunt", et semen Abrahae 



t Quinque annorum. Vid. Salian. ad ann. mundi 2143. 
"• In cap. 7. Act. apost. ' Galat. cap. 4. ver. 29. 

k Vid. Harvillaum, sec. 43. col. 471, 472. 
' Genes, cap. 15. ver. 14. 

■" Harvil. sec. 43. pag. 464. Henr. Philippi, qutest. chron. in Gen, cap. 15. 
ver. 13. 



CAP. IX. CHRONOLOGIA SACRA. 21 

erat Isaac, et peregrinum in terra non sua. Resp. Is- 
mael quoque ante separationem banc, et semen erat 
Abrahae, et peregrinabatur in terra non sua. Turn de- 
mum vero, quum ejecto Ismaele solus in Abrahae familia 
maneret Isaac, pronunciatumque illi esset a Deo : " In™ 
Isaaco vocabitur tibi semen :" effectum est, ut ad solum 
Isaacum et ejus progeniem, neutiquam vero omnino ad 
Ismaelem et ejus posteros, spectare intelligeretur oraculi 
illius sententia, " Peregrinum futurum est semen tuum in 
terra non sua, et subjicient servituti et affligent, 400. 
annis." Ut illud Sanctii" adjicere non fuerit necesse : quod 
pueri ante quinquennium vix advertant, an sint peregrini 
nee ne: quinquennes autem peregrinationis incoimnoda 
dicere incipiant. " At Isaacum ablactatum fuisse anno 
astatis suae quinto, quamvis opinetur Hieronymus et post 
eum Beda, veruntamen res non est valde certa ; nedum 
aliquod habens indicium in Scriptura :" inquit Harvillaeus". 
" Quis autem probet epocham adeo celebrem assignari 
anno sic incerto?" Resp. Non minus, et multo etiam 
magis, propter rationem in consideratione quarta reddi- 
tam, est incertum, Abrahamum tantummodo 70. annos 
fuisse natum quum exiit de Ure Chaldaeorum, et habita- 
visse quinque annis in Charan. Et huic tamen incertitudini 
sic objectae respondit Harvillaeus : " Incertum'' non debere 
dici, quod colligitur ex Scriptura, quantum probabilius 
aliquid potest ex ea colligi." Multo vero probabilius ex 
Scriptura colligi posse dicunt alterius sententiae patroni, 
4v30. peregrinationis Hebracorum annos, ab ineunte anno 
76. Abrahami, quo relicta Charane in terra Canaanis pe- 
regrinari ille coepit, esse dinumerandos ; et cum inde ad 
natum Isaacum annos tantum 25. effluxisse constet, 400. 
annos peregrinationi seminis ipsius praefinitos, si stricte 
illi fuerintaccipiendi, ab ineunte anno Isaaci sexto necessa- 
rio esse inchoandos ; et per consequens, quantum proba- 
bilius aliquid ex Scriptura potest colligi, eo tempore utri- 
usque Abrahami seminis discretionem, et ejecto Ismaclc 



"• Gen. cap. 31. ver. 12. "In Act. cap. 7. 

" Col. 464. V Col. 4S5. . 



22 CHRONOLOGIA SACRA, CAP. IX, 

electi seminis, ad quod oraculum illud pertinebat, in solo 
Isaaco determinationem contigisse''. 

In hac vero sententia expendenda diutius sumus immo- 
rati, quod non Judffiorum modo communis ea fuerit, sed 
etiam in multorum Christianorum animis locum habere 
coeperit. In sequentibus igitur, quae paucos habent as- 
sertores, breviores erimus : quarum prima est R, Mosis 
Latiph Hierosolymitani, in concionibus suis, 430. anno- 
rum calculum ab anno 76. Abrahami deducentis ; quia 
tunc descendit ille ad peregrinandum in ^gyptum, post 
ipsius ex Charane exitum, referente R. Azaria, in Meor 
enajim"), et inter Christianos, Johannis Benedicti, in 
annotationibus ad Exodi caput XII. ver. 40. scriben- 
tis, " illos 430. annos computandos esse a primo anno 
repromissionis Abrahae in valle illustri, secundo anno 
post egressum de Haran, cum ccepit peregrinari in 
iEgyptum," At eodem quo ex Harane, sive Charane 
migratum est anno, ilia Abrahamo in valle illustri, sive 
planitie Mamrae, a Deo facta est promissio : " Semini^ tuo 
dabo terram banc ;" quam eandem cum ilia ab apostolo, 
Galat, cap. III. ver. 16, 17. commemorata, Benedictus 
fuisse statuit ; et ad alterum ab ilia migratione annum 
retulit, quo propius earn cum peregrinatione Abrahami 
^gyptiaca conjungeret. Quam ipsam quoque peregri- 
nationem Laurentius Codomanus' ad eundem annum, qui 
aetatis Abrahami 77. numerabatur, retulit: atque ab ea 
etiam, ut " baud' longo intervallo post promissionem" 
coepta, exorditur 430. annos peregrinationis illius, " prop- 
ter quam, illis ipsis 430. annis, titulus mansionis Israeli- 
tarum in yEgypto assignatur"." Rectius vero in chrono- 
logia sua Gerardus Mercator, intra ejusdem anni Abra- 
hami 76. ambitum, et adventum ipsius in Chanaan conti- 
gisse existimat, et profectionem ejusdem ^gyptiacam; 
ad quam locum ilium, Exod. cap, XII ver. 40. refer- 

I' Vide Torniellum, anno mundi 2118. num. 16. ann. 2144. num. 1. et ann. 
2329. num. 16. 
1 Cap. 35. ' Gen. cap. 12. 

" Codoman. chronolog. lib. 2. quaest. 12. 
' Genes, cap. 12. ver. 3. et Galat. cap. 3. ver. 17. 
" Exod. cap. 12. ver. 40. 



CAP. IX. CHRONOLOGIA SACRA. 2S 

endum esse putat. " Velle enim Moysem," ille ait, " non 
continuam habitationem signifieare, seel totum tempus 
quo habitata est iEgyptus coniprehendere ; quod hinc 
usque ad egressum exacte 430. annos continet." Eodeni- 
que Abrahamum anno et ex Charane egressum, et in 
^gyptum esse ingressum, ab Hebraeis quoque in Seder 
Olam Rabba'' habetur traditum. 

Utcunque autem res se habeat, inter nostram, et banc 
Benedicti atque Codomani sententiam, unius tantum anni 
intercedit differentia : cum proxima, Davidi Pareo viro 
clarissimo probata, toto decennio a nostris rationibus re- 
cedat. Ille enim in oratione chronologica anno 1605. 
HeidelbergEB habita, chronologiae sacrae synopsin pro- 
ponens, suam hac de re sententiam de horum 430. anno- 
rum principio bunc in modum explicat : " Chronologi 
uno prope consensu id numerant ab egressu Abrahami ex 
Harane cum esset annorum 75. Hoc vero cum loco 
apostoli'' stare non potest : ubi expresse dicitur SiaOt'iKnv 
vpoKticvpwfxivr)v, pactionem cum Abrahamo sancitam esse 
ante legem latam annis 430. Atqui incipiendo ab egressu 
ex Haran, lex non 430. sed 440. annis post foedus confir- 
matum lata fuisset : quia egressus ab Haran foederis con- 
firmationem decennio antecessit. Testante enim Mose, 
foedus cum Abrahamo pepigit, et fcederali ritu confirma- 
vit Deus, non in egressu ex Haran, anno aetatis 75. sed 
decennio post, anno aetatis ejus 85. Sic enim ibi expresse 
Moses : Illo^ die pepigit Jehova foedus cum Abrahamo, 
dicendo : Semini (no dabo terrani hanc, Sfc. Neque 
ante id tempus, ulla foederis initi aut confirmati cum 
Abrahamo, legitur facta mentio." Indeque 430. hosce 
annos inchoandos esse concludit ab oraculo illo de se- 
mine per annos 400. in terra altera peregrinaturo, et 
pactione cum Abrahamo solemni ritu sectionis hostiarum, 
C^'^n3^ Hebraei, SixoToiit'maTa Gracci appellant, con- 
firmata, Geneseos capite XV. 

Et ne solus hie incedere putarctur, in chronologicaj 



" Cap. I. J Galat. cap. 3. ver. 17. 

• Gen. cap. 15. ver. 19. 



24 CHRONOLOGIA SACRA. CAP. IX. 

hujus synopseos defensione, ex Paulo Fagio, R. Salomo- 
nem, sententiae suae testem advocat. Et quidem non 
solius R. Salomonis", sed communis fere csterorum He- 
braeorum est opinio, ab eo tempore 430. annorum initium 
esse capiendum, quo inter dissectas hostias Abrahamo 
Deus est locutus : sic tamen, ut quinquennio ante, non 
decennio post Abrahami ex Charane profectione id fac- 
tum fuisse simul existiment : quemadmodum ex Chaldai- 
ca paraphrasi, quae Jonathani tribuitur, in Exodi cap. 
XII. ver. 40. Seder Olam Rabba cap. 1. et initio Cab- 
balffi historicae R. Abrahae Levitee, inter se collatis, in- 
telligere licet. Etsi enim post relictam ab Abrahamo 
Urem Chaldaeorum, visionem banc ipsi fuisse exhibitam, 
verba ilia Dei satis indicent : "Ego"' sum Dominus qui 
eduxi te de Ure Chaldasorum :" ibidem tamen colloquium 
hoc cum patriarcha fuisse habitum, quum septuagenarius 
inde evocaretur, Judsi somniant. In temporum quodam 
canonio, Nicephori'' Constantinopolitani patriarchfe chro- 
nographias temere inserto, " awb twv SixoTOfjr)fiaT(av ewg 
Tov. riXovc ^Afipaafi trij o^'. a victimis dimidlatis usque 
ad finem Abrahami annos 76." numerates invenio. Unde 
est consequens ex hujus quidem chrccologi, non magnae 
sane authoritatis, sententia, ab Abrahdmi obitu ducendum 
esse 430. istorum initium ; facta vero fuisse SixorofirifiaTa, 
quum annorum ille 99. fuisset, quo tempore foedus cum 
Abrahamo fuisse instauratum, et instituto circumcisionis 
Sacramento obsignatum, ex Scriptura constat*. Unde et 
in 99. isto Abrahami anno, Henricus Swyetzerus, verbi 
divini in agro Tigurino minister, 430. nostrorum anno- 
rum caput constituisse dicitur- 

Sed et hunc, et Pareum pariter duo ista in errorem 
induxerunt. I. Quod ad foedus, cum Abrahamo vel initum 
vel confirmatum, tantum respexerint, nulla initii peregri- 
nationis ipsius ratione habita ; quod utique in anno illius 
85. vel 99. frustra ab ipsis fuisset quaesitum. At non a 



» In Exod. cap. 12. •> Gen. cap. 15. ver. 7. 

■■ Edit. Grace. Jos. Scaligeri, pag. 309. et Graeco-Latin. Jac. Goar. pag. 404. 

•> Genes, cap. 17. ver. 1, 2. 10. 



CAP. IX. CHROMOLOGIA SACRA. 26 

foedere aliquo, sed a ccepta Hebraeorum peregrinatione, 
vel habitatione in terra non sua, borum annorum epocham 
deducendam fuisse Moses significaverat : cum qua foedus° 
quoque conjunctuin fuerat, ab illo etiam usque ad legisla- 
tionem per legitimam consequentiam annos 430. effluxiss© 
Paulus intulit'. II. Quod " StafljjKijv et tTrayyiXiav, fcedus 
et promissionem" a se invicem illi distiiixerint : quum 
unam et eandem rem, utroque illo nomine fuisse signifi- 
catam, ex Psal. CV^. ver. 8, 9, 10, 11. et aliis Scrip- 
turae locis manifestum est. Ut minus considerate a 
D. Pareo illud urgeatur : nullam foederis initi et confir- 
mati cum Abrahamo legi factam mentionem, ante illam : 
" Illo* die pepigit Jehova foedus cum Abrahamo, dicendo : 
Semini tuo dabo terram banc." Quid enim aliud fuit foe- 
dus illud quam promissio ? et quidem promissio, jam ante'' 
iisdem verbis edita ? " Semini tuo dabo terram banc ;" et 
quid amplius quaerimus cum in loco illo' cui D. Parei argu- 
mentum est superstructum, " SiaOi'iKiiv ir^oKtKvptjfiivriv 
iuaipovv, foedus prius sancitum facere irritum," per " to 
Karapyriaai Tijv tTrayyiXiav, vacuam reddere promission- 
em," ab ipso apostolo explicatum videamus. De quo 
consulantur, quae ad eum locum in praecedente pluribus 
disseruimus. Ut illud praeterea non urgeamus, quo fun- 
damentum totius argunienti ex Paulo deducti Pawellus 
subruisse se existimat, Geneseos XV. "per totum ca- 
put, inter Deum et Abrahamum tantum tractatum fuisse 
de successore in temporalibus, qui a suo semine illi 
promittitur, cum spe successionis, vel possessionis to- 
tius istius regionis. De promissione evangelii, et de 
semine benedicto, ne jota quidem in eo capite toto repe- 
riri." 

Tigurini vero niinistri sententia Pareanam in eo longe 
superat, quod certum principium in anno Abrahami 99. a 
Scriptura determiaatum habeat, unde 430. annorum sup- 
putatio deduci queat : quum deiinitus annus foederis cum 



' Gen. cap. 12. ' Galat. cap. 3. ver. 1 

« Gen. cap. 15. ver. 18. ' Gen. cap. 12. ver. 7 

■ Galat. cap. 3, ver. 17. 



26 CHRONOLOGIA SACRA. CAP. IX. 

Abrahamo per dissectas victimas sanciti, ex sacris Uteris 
nulla ratione possit elici. In oratione quidem sua Parens 
mira quadam confidentia, " Mosem id expresse prodi- 
disse" asserit, verbis illis : " In^ fine decern annorum, ex 
quo habitare coeperat Abraham in terra Chanaan." Et 
quasi res extra omnem controversiae aleam esset posita, 
subdit etiam ; " hoc decennium ab omnibus chronologis, 
quasi vero dicis causa scriptum esset, secure esse prasteri- 
tum, manifesto errore." Quum nihil tamen possit esse mani- 
festius, quam a Mose historias, de Hagara ancilla a Sara 
Abrahamo in uxorem tradita, hanc temporis notam esse 
appositam, non illi de foedere cum Abrahamo a Deo 
inito, quae in capitulo prsecedenti explicata fuerat. Nam 
quod in defensione sua ait Parens, " immediate cohaerere 
ilia duo capita," nimis leve est. Hoc enim modo, ut 
inquit in Elencho Scaliger, Joseph patriarcha fuerit an- 
norum 30. Geneseos XL. quia capite XLI. ver. 46. 
totidem annorum est. lUud vero probandum fuerat, 
capita ista duo temporum ordine afiiatjg cohaerere : quod 
tantum abest ut probari possit, ut ex eorum coUa- 
tione poterat potius contrarium. In capite enim XV. 
promiserat Abrahamo Deus, fihum eum esse geniturum 
qui ipsi futurus esset hseres ; et multiplicandum esse 
semen ipsius, sicut Stellas coeli. Crediditque Abraham 
Deo; et imputatum est ei ad justitiam. " Ideo procul- 
dubio," inquit in responsione ad D. Pareum Sethus Cal- 
visius, " ne videretur in Deum peccare et promissioni difH- 
dere, expectavit annum unum vel alterum, vel etiam plu- 
res, an fortassis ex conjuge Sarai filium suscipere posset. 
Cum textus post illam promissionem expresse dicat Sa- 
ram, quum videret se a Domino conclusam esse ne pare- 
ret, turn demum quaesivisse concinnam interpretationem 
sive BiavQiav promissionis illius de prole futura, et ut sus- 
ciperet Abraham Uberos, dedisse ipsi ancillam in uxorem." 
Eodem ipso certe anno, quo de seminis multiplicatione 
promissionem accepit, Abrahamum ad ancillam se rece- 
pisse, non est credibile. Nee quicquam rem juvat, quod 

'' Genes, cap. 16. ver. 3. 



CAP. IX. CHRONOLOGIA SACRA, 27 

in defensione profert Pareus ; ante scivisse Abrahamum, 
Saram fuisse sterilem. Nam, ut recte Johannes Bohe- 
mus™ reponit, ex divina ilia promissione, externo ritu 
confirmata, et id scire Abraham potuit, Deum istam 
SarsB vjKpwCTiv rijc /u/rrpac, omnipotenti modo vividam 
reddere potuisse. Et de Pareana quidem sententia 
hactenus. 

Ab eo tempore quo Abrahamo, 100. annorum existenti, 
natus est Isaac, annos 4.30. supputat R. Chananiel" : ut 
refert R. Bechai, in eundem locum, et Abarbinel, in locis 
a R. Azaria citatis". Et quia ab eo tempore 400. anni 
peregrinationi seminis Abrahae a Deo leguntur attributiP, 
annos 30. additos iis postea fuisse, Gerundensis et Abarbi- 
nel'' existimant, ob Israelitarum in iEgypto peccatum ; uti 
etiam in deserto detenti iidem fuerunt, propter explorato- 
rum iniquitatem. Licet aliter quoque minorem ilium nume- 
rum sub majore comprehendi potuisse, Procopius Gazaeus 
significet ; ad verba ilia, Genes, cap. XV. ita annotans : 
" Non pugnat hie locus ciun eo quem in libro Exodi habe- 
mus ; ubi dicitur post 430. annos populum Hebrajum egres- 
sum fuisse ex iEgypto. Non enim hoc loco dicitur, statim 
decursis expletisque 400. annis, Judaeos ex ^gypto egres- 
suros ; sed simpliciter traditur, eos post annos 400. egres- 
suros esse, quibus verbis reliqui etiam 30. anni compre- 
hendi possunt." Quod clarius nostro tempore Gulielmus 
Langius', (a nativitate Isaaci annorum 430. exordium de- 
duccndum esse contendens) proponit dicendo, " Annos 
quadringentos numeravisse Deum, non exacte, sed sicut 
historici sclent, numero rotundo usum." Hie enim, cum 
Rabbinis illis, a nativitate Isaaci annorum 430. epocham 
deducens, eorumque finem, non autem initium, cum iis- 
dem et Grotio, in /Egypto actum fuisse statuens ; orati- 
onem Exod. cap. XII. ver. 40. ellipticam esse vult, atque 



■■ Joh. Bohem. chronolog. lib. 2. tit 2. cap. 7. 

* R. Moses Gerundensis in Exod. cap. 12. ver. 40. 

° In Heor enajim, cap. 35. P Oenci. op. 15. ver. 13. 

1 In Exod. cap. 10. 

' Libro 2. de inaii Chriati, cap. 10. 



28 CHRONOLOGIA SACRA. CAP. IX. 

ita supplendatn : " Habitatio filiorum Israel, qua habita- 
runt in ^Egypto, fuit ly" usque ad annum 430. 

Et si quidem in loci illius Geneseos codicibus aliqui- 
bus, sicut in alterius inde traducti Act. cap. VII. ver. 6. 
rarioribus quibusdam Latinae editionis exemplaribus, anni 
430. pro 400. scripti reperirentur : ellipsis ista (quam in 
Scripturis frequentissimam esse, juvenis ille eruditus nimis 
facile sibi persuaderi est passus) aliquo hie modo ferri 
potuisset. Verum quum ibi, et in textu Hebrajo, atque 
Samaritico, et in antiquis omnibus versionibus, Graeca, 
Latina, Chaldaica, Syriaca, Illyrica, Persica, Arabica, 
tricenarii illius numeri nullum compareat vestigium : neque 
numeri rotundatio, neque de mutato postea Dei consilio 
Rabinicum illud commentum efficere valet, ut 430. anni in 
Exodi ava^opiKwg interpretationem suam mutuari debeant 
ex annis illis 400. in Genesi. Deinde quum Isaaci nativitas 
nullam divinam promissionem conjunctam secum attulerit: 
quomodo cum Pauli explicatione", annos hos 430. a pro- 
missione Abrahamo de Christo facta dinumerantis, inter- 
pretatio ista conveniat? Respondet Langius, " Foedus 
a Deo confirmatum esse in Christum," juxta apostoli 
sententiam, cum Isaac natus est, de quo scriptum est: 
" In Isaac vocabitur tibi semen :" hoc est, (ut ille exponit) 
" Quamvis multi alii tibi filii sint, per quos semen tuum 
multiplicabitur ; tamen nobilissimum illud semen, in quo 
omnes generationes terras benedicentur, non ab alio quam 
Isaaco proveniet." Indeque concludit : " Quando Isaac 
diu et maximo desiderio expectatus in lucem prodiit, 
pactum et promissionem Dei confirmata fuisse." Sed, 
prajterquam quod ab ipsa promissione Abrahamo facta, 
non a promissionis confirmatione, numerationem suam 
instituisse apostolum, jam ante ostenderimus : ut Isaaci 
aut Jacobi, a quo Christus oriturus erat, ipsa nuda nati- 
vitas, pro confirmatione promissionis de benedicendis in 
Christo gentibus, fuerit habenda, nullam omnino veri prse 
se fert similitudinem. A Judaeorum vero illorum senten- 
tia, qui propter peccata filiorum supra annos 400. additos 

" Galat, cap. 3. vcr. 17. 



CAP. IX. CHRONOLOGIA SACRA. ' 29 

fuisse 30. sunt opiuati, tam alienum se fuisse ostendit 
Chaldaeus paraphrastes in Cantic. cap. II. ver. 8. ut 
propter merita patrum et justitias matrum annos 190. illis 
detractos fuisse dixerit; peregrinationi ^Egyptiacae, cum 
vulgo Hebrasorum, annos 210. tribuens. 



30 CHRONOLOGIA SACRA. CAP. X. 



CAP. X. 



Annorum 430. peregrinationis Hebrseorum, in duas aequales partes distributio ; 
et 215. in Chananaea a patriarcliis peractorum declaratio : in qua Jacobi et 
posterorum ejus tempora, usque ad descensum in ^Egyplum describuntur ; 
et Benjaminem cum decern tiliis, Judam cum duobus nepotibus Hesrone et 
Hamule eo simul descendisse, ostenditur. 

Ex tot sententiis de initio 430. annorum peregrinati- 
onis Hebraeorum, a nobis hactenus productis, ut veris- 
sima, ita et communissima ea est, quae ab exitu anni 75. 
Abrahami illud arcessit. De quo in chronico suo Geor- 
gius Syncellus*: " 'H twv vX'. ItCjv uTrapWii-nrng r^c iv yy 
Xavaav irapoiKiag tov 'Iirpar^X, (ubi nota, sub Israelis no- 
mine ab ipso quoque Georgio comprehendi et Abrahamum 
et Isaacum) ical iv Alyvirrt^ kuto. tjjv Trpog 'Afdpaafi tov 
Qiov wpoppritTiv, Kara Toiig Travrac kpfiriviiaavrag Koi laro- 
piKOvg, airo Twv t . koi o . irovg apidnHTai. Supputatio 430. 
annorum peregrinationis Israelis in terra Chanaanis et in 
iEgypto, juxta prasdictionem Dei Abrahamo factam, com- 
muni cum interpretum tum historicorum sufFragio, a 75. 
Abrahami anno ducit exordium." Et Josephus Scaliger : 
" Quia*" a descensu Kahath vix dimidium annorum 430. col- 
ligi potest, propterea vetustissimi Judaei, tarn ante quam post 
Christum, item Paulus apostolus ad Galatas, Josephus, in- 
terpretes Christiani, omnes uno ore, ab anno promissionis, 
qui est septuagesimus quintus Abrahami, illos 430. annos 
ordiuntur. Adversus tot sententias aliter pronunciare, id 
fuerit, ut Lyricus dicebat, ofioat xtopilv t<^ \p6vi!^, cum 
rationibus temporis manum conserere: ue addam, hoc 
facto verbum divinum contumeliae exponi, et libidini furi- 
osorum, stolidorum, impudentissimorum interpretum vex- 

• Pag. 1 14. * Canon. Isagog. lib. 3. part. 2. cap. 2. 



CAP. X, CHRONOLOGIA SACRA. 31 

andum objici. Quare contenti simus hac simplicissima 
interpretatione, qua authoritate, iion demonstratioiie ni- 
titur. Qui negant Paulum apostolum in illo celebri ad 
Galatas loco, initium annorum 430. ab anno promissionis 
deducere, ne, quo digni sunt, audiant, fruantur suo sensu, 
f^ Si Tig EoKii (ptXovstKOQ slvai, rifietg roiavTtjv (wvi)diiav oiiK 
i\Ofitv, ovSi al £KKXtj<Tia( Tov Oeov." 

Pari quoque consensu, non Eusebius solum et alii Chris- 
tiani chronographi, sed etiam Josephus Judseus, et ex 
exteris ante Christi tempora Demetrius, eumque secutus 
Alexander Polyhistor*, horum 430. annorum spatium in 
duo aequalia partiuntur intervalla : prioribus 215. annis, 
peregrinationi Hebraeorum in terra Chanaanis, simul etiam 
comprehensa breviore ilia Abrahami in jEgypto mora, 
posterioribus 215. peregrinationi eonun in terra ^gypti 
assignatis. Josephi, de egressu ipsorum ex ^gypto 
agentis, verba sunt ista: " KariXnrov^ Sirfiv Atyvirrov firivl 
^av9iKc^, irifiTTTrf koI SiKari) Kara (ttX.i)vr\v, fiera Irt) rptajcovra 
KOI Tirgatmaia ri tov vpoyovov rifiwv "Afipafiov iiQ Trjv Xav- 
avaiav tkOttv' t^c St 'loKwjSou jufravaorairewc tt? r»/v 
AlyviTTov ytvofiivr)Q, diaKoaioit; irpoc Tolg StKuirivTi iviav- 
Toig voTiQov. Reliquerunt ^Egyptum mense Xanthico, 
luna quintadecima, annis quadringentis et triginta post- 
quam sator noster Abrahamus in Chananaeam venit : post 
migrationem vero Jacobi in ^gyptum dnnis ducentis et 
quindecim." 

Alexander vero Polyhistor, ex Demetrio refert : " a<j> 
civ EKAfyijvat ^Ajipaufi (k tCiv iuvwv, icai iXOtiv Ik Xappav 
tig Xavaav, iojg av ili; AiyvivTov Tovr rrtpi 'IaKai/3 iXQtlv. 
iTTn an'. Ex quo electus est e gentibus Abraham, et ex 
Charan in Chanaanem venit, usque ad Jacobi in ^gyp- 
tum adventum, annos fuisse 215." Annis deinde 17. post 
Jacobi adventum in ^gyptum, Levin genuisse Caathum, 
Caathum quum esset 40. annorum genuisse Amramum, 
Amramum quum 78. esset annorum genuisse Mosem. Qui 
iraiSoyoviaQ anni, licet pro libitu excogitati, ut legitimi 

' 1 Corinth, cap. 11. ver. 16. 

<' In libro de Judxis, ab Eusebio in Ubro 9. prseparationii CTangelica citato. 

* Joseph, antiqu. lib. 2. cap, 6. 



32 CHRONOLOGIA SACRA. CAP. X. 

admitti non debeant, additi tamen annis 80. quos tempore 
exodi Mosem egisse Scriptura indicat', numerum 215. 
annorum complent; quem Hebraeorum commorationi in 
iEgypto fuisse tributum, non est dubium. A Demetrio, 
inquam : non, uti Johannes Morinus^ et Nicolaus Abramus 
putarunt, Phalereo illo, qui sub secundo Ptolemaeo cum 
Septuaginta divinse legis interpretibus est conversatus ; 
sed juniore altero, quem Ptolemsei quarti in scripto suo 
meminisse docuit nos, in prime Stromatum suorum libro, 
Alexandrinus Clemens. 

Prioris vero 215. annorum summas, a Demetrio comme- 
moratse, partes singulares diserte in Scriptura habentur 
explicatae. Quum enim 75. annorum fuerit Abraham 
quum ex Charane in Chananaeam est profectus", et 100. 
quum natus est ei Isaac" ; colHguntur 

A profectione Abraham! in terrain Chananaeam usque ad nativita- 

tem Isaaci, anni 25 

A nativitate Isaaci, usque ad nativitatem Jacobi', 60 

A nativitate Jacobi, usque ad descensum ipsius cum tota familia in 

iEgyptum', 130 

Summa 215 

• 

Jacobi filius Josephus, 30. erat annorum, quum Pha- 
raonis somnium exponens, septem primum annos saturi- 
tatis, ac totidem deinde famis instare praedixit'. Ineunte 
vero anno famis tertio, Jacob cum familia sua descendit 
in iEgyptum" : quum filius Josephus jam esset annorum 
39. ut ab Augustino" etiam est notatum. Quibus 39. ab 
annis, quos tunc agebat pater, 130. deductis, relinquuntur 
91. quot annorum Jacobum esse oportebat, quando ei 
natus est Josephus. In lucem autem editus est Josephus, 
quum finiti essent anni illi 14. quibus Jacobus avunculo 



" Exod. cap. 7. ver. 7. 

f Joh. Morin. exercit bibl. N. Abram. in append, lib. 9. Fhari et V. Test. 

e Gen. cap. 12. ver. 4. '■ Ibid. cap. 21. ver. 5. 

' Gen. cap. 15. ver. 26. k Ibid. cap. 47. ver. 9 

' Genes, cap. 41. ver. 46. " Cap. 45. ver. 6. 

" In libro 16. de civitate Dei cap. 40. 



^^^- ^- CHRONOLOGIA SACRA. 30 

suo Labani servivit pro duabus suis uxoribus". Quos 
ipsos 14. annos si a 91. iterum snbduxeris, nianebunt 77 
qu« Jacobi aetas erat, quum in Mesopotamiam veniens 
Labani servire coepit; ductis in ipso servitutis initio, 
duabus ilhus filiabus. Lea et Rachela: quemadmodum in 
annalibus nostris, ad annum mundi 2245. est ostensum. 
xNeque ahud certe innuunt verba illaP : " Ita servivit Jacob 
pro Kachela septem annos; qui visi sunt in oculis ejus 
tanquam dws paucissimi, propterea quod aniabat earn ' 
Inde enim (ut aLydiato nostro in Adversariis suis est no- 
tatum) apparet, " Eum potitum esse amata : alioquin enin. 
visi essent plures non pauciores. Nam desiderium facit 
ut qusB revera sunt momentanea, videantur diuturna- 
quemadmodum apud nos quoque vulgari proverbio dici- 
tur, nsqu, ahcujus rei desiderio tenentur, unumquemque 
diem videri annum, donee potiantur." Et Pro v. cap 
Xin. ver. 12. " Spes protracta aegrum efficit animum-'' 
ideoque quod in commate 21. statim sequitur, " Et 
dixit Labani Jacob, Da mihi uxorem meam •" per 
conjunctionem causalem et verbum temporis plusquam 
perfecti (quo Hebraei carent) rectius exprimeretur : "Dix- 
erat enim Labani Jacob, Da mihi uxorem meam;" ut 
ostenderetur quo pacto, jam inde a servitutis initio, Ja- 
cobus Lea simul et Rachela potitus fuerit: quod in sub- 
sequente historia plenius explicatur. 

Datam vero fiiisse Jacobo utramque uxorem, quum 
restaret adhuc peragendum septennium servitutis alte- 
rum, consentuint omnes fere interpretes: illud commatis 
^7. Imple hebdomadem hujus," cum Hieronymo in tri- 
ditiombus Hebraicis et Augustino, qu^stione 89. in Ge- 
nesim, de septem diebus nuptialis convivii interpretantes 
^ed in prions itidem septennii exordio a;que id fieri potu- 
isse mmus advertentes, in unius septennii spatium duode- 
cim hberorum Jacobi natalia conjicere coacti sunt, quum 
ipsa Lea contmuatis partubus Rubenem, Simeonem, Levin 
etJudam, emxa fuerit: et quum parere desiisset, Rachels 
sorons exempio incitata Zelpham ancillam marito substi- 

• Ge,u cap. 30. ver. 25, 26. P Ibid. cap. 29. ver 20 

VOL. XII, 



34 CHRONOLOGIA SACRA. CAP. X. 

tuerit ; quas Gadem primo, et, sequente anno, Asherem illi 
peperit ; ipsaque iterum Lea, Issacharem primum, deinde 
Zabulonem, ac postremo Dinam filiam pepererit. Quas 
novem conceptiones et partus, si non alio quam 40. dierum 
puerperii, ex more'', interposito intervallo, sese invicem 
subsecuti, et novem mensium solarium spatio, unumquem- 
que fcEtum in utero materno gestatum fuisse posuerimus ; 
ipsum septennium, tot liberis in lucem producendis, non 
sufFecturum deprehendemus, Ac Scriptura, prajter Jo- 
sephum ultimo in loco a Rachela in lucem editum, Danem 
quoque et Napbtalin, ex ancilla ipsius Bala prius sus- 
ceptos, commemorat. Quibus Jacobus Salianus, (nibil 
necesse esse putabat ad septimestres partus, cum chronico 
Hebraeorum et Genebrardo, hie confugere) ut locum 
commodum invenire posset, jam tum, quum Lea gra- 
vida incederet, ancillam ipsius Zelp'ham ad Jacobi lec- 
tum denuo admissam, indeque Asherem ancillae, post 
Issacharem dominas filium, natum fuisse statuit : quem- 
admodum in ejus schemata nativitatis patriarcharum, 
anno mundi 2283. subjecto, videre licet. Quod incom- 
modum Dionysius Petavius ut evitaret, et ordinem nata- 
lium patriarcharum in historia praemonstratum, conser- 
varet ; paulo post admissam secundo Zelpham, ipsam 
quoque Learn concepisse vult : indeque, " anno' 13. ser- 
vitutis natum fuisse ex Zelpha Asher; e Lea vero Issa- 
char ineunte anno, et exeunte Zabulon." Verum sacra 
historia natalium non ordinem solum, sed interstitium 
quoque simul nobis exhibet. Quis enim dubitet, si Lea 
eodem ferme quo Zelpha tempore partui fuisset vicina, 
quin suo potius, quam ancillae filio, Asheris nomen indi- 
disset? Dicebat enim: " Beate est mihi, nam beatam 
prsedicabunt muheres :" ideoque vocavit nomen ejus 
Asher': et interposita inter natum Asherem et conceptum 
Zabulonem, de mandragoris a Rubene primogenito in 
agro inventis et ad Leam allatis, narratio, non modo in- 
terstitium jam dictum confirmat, sed etiam grandioris tum 

1 Levitic. cap. 12. ver. 2. 4. 

' Petav. doct. temp. lib. 9. cap. 19. ct lib. 13. ad ann. mundi 2927. 

» Gen. cap. 30. ver. 13. 



CAP. X. CHRONOLOGIA SACRA. 35 

Rubenem aetatis fuisse evincit, quam Petavianae rationes 
eum fuisse patiantur ; quae annorum tantum trium cum cli- 
midio eum constituunt, quum abiens in agrum, flores illos 
colligeret. 

A nativitate Josephi usque ad Jacobi reditum in Cha- 
nanaeam, anni fuerunt sex, in quibus Labani ille servivit 
pro mercede'. A Jacobi in Chananseam adventu usque 
ad ortas inter Josephum, annorum" septemdecitn exis- 
tentem, et fratres inimicitias, anni fuerunt undecim, 
atque inde usque ad Jacobi et suorum in jEgyptum 
descensum, quando annorum 39. fuisse Josephum est 
ostensum, anni 22. Quo tempore cum Benjamin decern 
filiorum fuerit pater"; etiamsi eorum aliquos geniellos 
fuisse ponamus, polygamise enim suspicionem aetatis ejus 
ratio vix admiserit, plurium tamen quam 22. annorum eum 
tum fuisse oportuit, et quinquennio circiter, ante medii 
intervalli finem in lucem editum; quum Jacobus pater 
104. fuisset annorum, frater Josephus 13. Ante nativi- 
tatem Benjaminis, raptus Dinae et Sichimitarum cEedes 
accidif ; eamque mox secuta Jacobi in Bethele habitation ; 
quam Hebrsei, in Seder Olam Rabba'', sex tantum men- 
sium fuisse dicunt. Neque diuturnam hie moram, hinc 
nativitas Benjaminis, ilHnc Simeonis et Levi aetas, ad 
perpetrandam Sichimitarum caedem idonea, facile est 
admissura. In apocrypho duodecim patriarcharum tes- 
tamento, Levi se quasi annorum viginti fuisse ait, quando 
cum fratre Simeone Sichimitas caecidit. Alexander Poly- 
histor ex Demetrio'', eumque Petavius et Salianus secuti, 
Levin tunc annorum 20. cum dimidio, Simeonem anno- 
rum 21. mensium 4. fuisse volunt. Quae setas ad tam 
audax facinus aggrediendum minus videtur fuisse idonea. 
Sed hi, integro licet decennio post Jacobi in Chananaeam 
reditum, Sichimitarum caedem peractam statuant, fratrum 
tamen natalia in secundum servitutis septennium conji- 
ciunt : quum ex nostra sententia, horum nataha ad primum 
referente, Sichimitarum caedem sexennio post Jacobi re- 

• Gen. cap. 31. ver. 41. » Ibid. cap. 37. ver. 2. 
" Gen. cap. 46. ver. 21. J Ibid. cap. 34. 

• Gen. cap. 35. »er. 1. 16. » Cap. 2. 
'' Apud Euseb. lib. 9. Prxparat. evang. 

d2 



36 CHRONOLOGIA SACRA. CAP. X. 

ditum factam supponente, a I^vi annum aetatis 24. et 
Simeone annum 25. agente, caedem illam fuisse peractam 
consequatur. 

Porro eorum, qui cum Jacobo descenderunt in /Egyp- 
tum, Humerus a Mose*^ ita habetur explicatus: " Omnes 
animae quas ingressas sunt cum Jacobo in ^gyptum, e- 
gressi e femore ejus, praeter uxores filiorum Jacobi, omnes 
aniniJE sexaginta sex erant. Filii autem Josephi qui editi 
sunt ei in /Egypto, sunt animae duae : sic omnes animas 
domus Jacobi, quae venit in iEgyptum, sunt septuaginta." 
De quo Hieronymus, in traditionibus Hebraicis in Ge- 
nesin: " Manifestum est, omnes animas, quae ingressse 
sunt ^'Egyptum de femoribus Jacob, fuisse septuaginta : 
dum sexaginta sex postea ingressae sunt, et repererunt in 
JEgypto tres animas, Joseph scilicet cum duobus filiis 
ejus ; septuagesimus autem ipse fuerit Jacob." Sed 
cum scripsisset Moses, Josephum " vidisse Ephrai- 
mi filios usque ad tertiam generationem, et filios Ma- 
chiris filii Manassis, in genibus suis suscepisse," cap. L. 
ver. 23. editionis vulgatae Graecas, quae Septuaginta in- 
terpretibus tribuitur, authori placuit ista hujus XLVI. 
capitis Geneseos commati 20. adjicere : " Fuerunt autem 
filii Manassis, quos ei peperit concubina Syra, Machir. 
Machir autem genuit Galaad. Filii autem Ephraim fra- 
tris Manassis, Suthalaam et Taam. Filii autem Sutha- 
laam, Edom ;" et quinque hisce catalogo Mosaico additis, 
commate 27. concludere, " Omnes animas, quse cum 
Jacob ingressae sunt in jEgyptum, fuisse septuaginta 
quinque." 

Quandoquidem vero quinque isti superadditi in rerum 
natura " nullo modo esse potuerunt, quando Jacob in 
iEgyptum venit, et filios Joseph, nepotes suos, avos isto- 
rum, minores quam novem annorum pueros invenit :" Au- 
gustinus"* vera Scripturae verba ista fuisse existimans, ad 
violentam illam expositionem hie se recipere est coactus : 
" Introitum Jacob in iEgyptum, quando eum in septua- 
ginta quinque hominibus Scriptura commemorat, non 

' Gen. cap. 46. ver. 26, 27. "^ Lib. 16. de Civit. Dei, cap. 40. 



CAP. X. CHRONOLOGIA SACRA. 37 

unum diem vel unum annum, sed totum illud esse tenipus, 
quandiu vixit Joseph per quern factum est ut intrarent." 
Quum tamen ob alias quasdam difficultates occurrentes, 
ad ipsam quoque Hebraicam veritatem, eamque hie se- 
cutam editionem vulgatam Latinam, accommodandam cen- 
suerunt, Abulensis, Pererius, Delrius, Cornelius a La- 
pide, Bonfrerius, Menochius, Tiriuus^, Salianus, ad an- 
num mundi 2329. numerum 11. et aUi : ex ipsis illis 70. a 
Mose in textu originali commemoratis, eo quo in yEgyp- 
tum descendit Jacobus tempore, nondum natos fuisse dc- 
fendentes. Quorum sentenliam diligenter expendit et 
refellit Torniellus, ad annum mundi 2329. a nunicro 
4. ad 8. 

Verum ahos hie omnes Nicolaus Abrahamus"^ longe 
superat. Ilia enim commatis 8. verba; " Hagc sunt no- 
niina filiorum Israel qui ingressi sunt in ^^i^gyptum," non 
de 70. aliis Jacobi posteris, sed de filiis proprie dictis 
intelligenda esse asserit. " Qui autem," inquit, " e filiis 
ejus propagati recensentur, non idco nominantur, quod 
jam nati fuerint, et cum Jacobo in ^gyptum deacende- 
rint, neque enim uspiam id Scriptura dicit : sed occasione 
filiorum commemorantur praecipui quique, qui partim 
cum ipso venerunt, partim post ejus descensuni nati sapi- 
entiae laude rerumque gestarum gloria, prae caeteris floru- 
erunt." Atque in hoc commento adeo ille sibi placet, ut 
sic demum rem concludat : " Hie explicandi modus, si 
alium, praeter me, authorem haberet, caeteris antepo- 
nendus videretur: quod nullam vim adferat Scripturae, 
nee ahter verba sumat, quam ut pure sonant, quod po- 
tissimum in historia sacra spectandum est, et omnes diffi- 
cultates evolvat, quibus intricantur ii, qui aliam ineunt 
rationem." Praeclare sane : quum illud ipsum, in quo 
primarius ditficultatis nodus consistit, omnino non attin- 
gat : qua ratione septuagenarius animarum in j^ilgyptum 
intrantium numerus salvari possit, si plures vel pauciores 
eo ingressae fuisse dicantur. Septuagenarius enim ille 



• In Gen. cap. 46. 

' Abram. in Pharo Veler. TesUm. lib. 9. cap. 27. 



38 CIIRONOLOGIA SACRA. CAP. X. 

numerus in tribus diversis locis a Mose diserte legitur 
expressus. 

Eorum primus ille est, quern jam produximus : " Om- 
nes« animae domus Jacobi, quae venit in ^Egyptum, sunt 
septuaginta." Secundus habetur in ipso libri Exodi ini- 
tio : " HsEC sunt nomina filiorum Israelis qui venerunt in 
jEgyptum: venerunt autem cum Jacobo, quisque cum do- 
mibus (vel familiis) suis ;" turn, recensitis Jacobi filiis pro- 
prie dictis, in commate quinto subjicitur : " Erant omnes 
animae eorum qui egressi sunt de femora Jacobi septua- 
ginta." Tertius ille est : " In*" septuaginta animabus de- 
scenderunt patres tui in iEgyptum : et ecce nunc multi- 
plicavit te Dominus Deus tuus sicut astra coeli." Ex quo 
videre licet, eos qui certum et definitum Israelitarum nu- 
merum, reipsa in ^gyptum descendentium, in septuage- 
nario isto calculo nolunt agnoscere, non modo vim Scrip- 
turae verbis inferre, sed etiam ipsum Mosis scopum plane 
evertere ; qui non alius erat, quam ut, ex quam paucis in 
^gyptum descendentibus, quam multi deinceps orti fue- 
rint, dilucidius intelligeretur : juxta illam confessionis for- 
mulam, primitias oiFerentibus a Deo praescriptam, " Syrus' 
periens erat pater meus, qui descendit in ^gyptum ho- 
minibus paucis, ut peregrinaretur illic ; evasit autem illic 
in gentem magnam, robustam, et amplam." 

Ex tribus vero exemplis, quibus Nicolaus cum aliis 
adstruere est conatus, aliquos ex 70. illis a Mose comme- 
moratis, nondum fuisse natos, quum Jacob in iEgyptum 
descenderet, (Er enim et Onan in Chananasa pridem mor- 
tui, et Josephi nepotes quinque, in Graeca editione super- 
additi, ad numerum hunc septuagenairium non pertinent) 
prinium a numero filiorum Rubenis est petitum quod ab 
illo sic urgetur : " Ruben duos tantum liberos ante mi- 
grationem susceperat, ut probat Salianus ex illis Rubeni 
verbis : , Duos'' filios meos interfice, si non reduxero 
ilium tibi ; qui si jam plures liberos sustulisset, non dix- 
isset, duos filios meos, sed, duos e filiis meis interfice. 

E Gen. cap. 46. ver. 27. ^ Deuteronom. cap. 10. ver. 22. 

' Deuter. cap. 26. ver. 5. i" Genes, cap. 42. ver. 37. 



CAP. X. CHRONOLOGIA SACRA. 



39 



Ejus tamen filii quatuor*, in Jacobi familia numerantur." 
Resp, Non probat hoc Salianus, sed™ ut suspicionem 
proponit, paraphrasi ilia Philonis, in libro de Joseph, 
suffultam : " Etc ofMitptiav adl Svo viov^ StSiojue, ovg koX 
fiovovQ iyivvr\<ja, tovtovq oTroKTstvoi/. Do tibi duos filios 
obsides ; quos solos genui : hos interfice, nisi, &c." Simul 
tamen monet, Abulensem contendere quatuor illos jam 
tum fuisse genitos ; et duos Rubenem dixisse filios, ut eos 
uni opponeret: " Et forte satius est ita dici ; ne difficul- 
tates hoc loco sine necessitate augeamus:" inquit ipse 
Salianus. Et verba hunc in modum reddidit Tremellius : 
" Hos duos filios meos morti tradito :" ac si ex quatuor 
fihis duos tantum, qui tunc praesentes aderant, pater in- 
dicasset. 

Secundum exemplum est filiorum Benjaminis; de quo 
Nicolaus idem. " Benjamin," inquit, " vix ad tertium ac 
vicesimum aetatis annum pervenerat ; jam tamen undecim, 
(decern volebat dicere,) in ejus familia recensentur, quorum 
aUquos ejus nepotes fuisse, Septuagiuta viri tradideruut." 
Sed Benjaminem vix ad 23. aetatis annum tum pervenisse, 
probari non potest ; quum Scriptura; rationes, ut jam 
vidimus, 27. eo tempore ilium fuisse annorum fecile pati- 
antur: qua aetate, liberorum decern potuisse ilium esse 
patrem, nihil impedit. Ex his quidem editio vulgata 
Graeca, quae Septuaginta illis verbis tribuitur, tres tan- 
tum immediatos Benjaminis facit filios, e rehquis, sex 
nepotes, et unum pronepotem constituens. Ita enim ea 
habet: " Y'lol St Btvta/juv, BaXa, &c. Filii autem Benja- 
min, Bala, et Bochor, et Asbel. Fuerunt autem filii 
Balae, Gera, et Nofeman, et Anchis, et Rhos et Mam- 
phira, et Ophim ;" quod nomen in Romana editione est 
omissum, " Gera autem genuit Arad." Quaj nepotum 
hie distinctio, non minus quam quinque Josephi nepotum 
superadditio, Augustinum ad duriorem illam explicati- 
onem confugere compulit: "Quia" in filiis suis plerumque 
appellatur Jacob, hoc est in posteris suis ; et per Joseph 

' Gen. cap. 16. ver. 9. i" Salian. aim. mund. 2329. num. 7. 

" Augiutin. quisst. 173. in Gciicsin. 



40 ClIRONOLOGIA SACRA. CAP. X. 

eum constat in /Egyptum intrasse : introitus ejus accipi- 
endus est, quandiu vixit Joseph, per quern factum est ut 
intraret. Toto quippe illo tempore nasci et vivere potue- 
runt omnes qui commemorantur, ut septuaginta quinque 
animffi compleantur usque ad nepotes Benjamin." 

In textu vero Hebraico, sicut etiam in Chaldaicis para- 
phrasibus Onkelosii et Jonathanis, versione Syra, editione 
vulgata Latina, et Josepho", omnes isti decern ut imme- 
diati Benjaminis filii recensentur. Tremellius tamen in 
notis ad 1 Chronicorum cap. VIII. ver. 1 . et Bonfrerius 
ad Geneseos cap. XLVI. ver. 21. etiam nepotes in filio- 
rum numero promisrue hie recenseri existimant : quod in 
Numerorum cap. XXVI. ver. 40. Ard et Naaman, et in 
1 Chronicorum cap. VIII. ver. 3, 4. Gera et Naaman, filii 
Belasesse dicantur. Sed nihil obstat, quominus dici potest 
tres filios habuisse Belam, patruis suis cognomines. In 
loco certe Chronicorum, textus Hebraeus duos ejusdem 
nominis habet Geras : textus vero Syrus, duos Geras simul 
et Naamanes ; alteros Benjaminis filios, alteros ejusdem 
ex filio Bela, vel Bala nepotes. 

Tertium exemplum est Hesron et Hamul nepotum 
Juda; patriarchae ex filio Phares : " qui cum hoc descen- 
sus tempore vix primum annum exegisset agtatis suae, non 
possunt fihi ejus geniti esse, nisi post viginti circiter 
annos, nedum ingressi esse ^gyptum cum avo et proavo." 
Ita Salianus'' : probationis suae fundamentum a Geneseos 
cap. XXXVIII. ver. 1. deducens ; ubi " Scripturam 
aperte docere" asserit, " Judam accepisse uxorem eodem 
tempore quo Joseph abductus est in y^gyptum." Et cum 
Augustinus, quaestione 128. in Genesim, difficultati huic 
emergenti ahquatenus occurreret, dixisset, fortasse Mo- 
sem, hie recapitulatione usum, posterius narrasse quae ante 
ahquot annos facta essent ; admittendam esse banc avaKi- 
(j>a\aib)aiv, ille'' negat : tum quia Scriptura dixerit id 
factum " Ninn nya in tempore ipso," vel illo potius, tum 
quia, si hoc conjugium venditionem antecessisset, nihil 

" Libro 2. antiquit. cap. 4. 

r Salian. ad ann. mundi 2329. num. 10. 

<l Salian. ad ann. mundi 2306. num. 45. 



CAP. X. CHRONOLOGIA SACRA. 41 

erat caussae, cur iion etiam ante venditioneni narraretur, 
ne praecipua Josephi historia inutiliter interrumperetur, 
quod fusius ab Abulensi contra Aben Ezram disputatum 
esse monet. 

Et Aben Ezra qiiidem, quern niulto, sed irrito, conatu 
Abulensis hie ivit oppugnatum, recapitulationem sive 
hysterosim banc non observavit solum, sed etiam excep- 
tionibus adversus earn a Saliauo jam allatis studiose simul 
occurrit. Causam enim intersertae hoc in loco historiae 
reddit istani ; ut magis inde eliicesceret, quam longe aliter 
se Josephus gesserit in negotio heri sui, quam frater 
ipsius Judas hie se gesserit : locutionem autem istam, 
" in tempore illo," eodem modo in Deuteronom. cap. X. 
ver. 8. usurpari notat ; quomodo et ab aliis est observa- 
tum, " in die illo," sine determinata aliqua temporis no- 
tatione, sedecies in vetere et novo Testamento esse posi- 
tum. Hocque ipso in loco, " in tempore illo," non ad 
illud, quo in yEgyptum venditus est Josephus, sed quo 
ipse Judas in Chananaeam cum patre advenit, referendum 
esse defendimus. Ex nostra vero hypothesi, primi pa- 
ternae servitutis septennii anno quarto natus Judas, a;tatis 
18. egisset annum, quo tempore in Chananaeam primum 
est ingressus : sub finem videlicet aestatis, exeunte anno 
mundi, juxta nostras rationes, 2265. Mox ibi uxore ducta 
Chananitide, in anui 2266. aestate, Erem ; in 2267. sub 
veris exitum, Onanem ; et in anno 2268. post veris ini- 
tium Selam, suscipere ex ea potuisset. 

Apparens deinde Jacobo Deus, eandem foecunditatis 
benedictionem soboli ejus impertiit, quam antea Noachi 
filiis communicaverat"^, dicendo : " Cresce* et multiplicare, 
gens et coetus gentium erit ex te." Unde, ut tunc apud 
primos orbis renovati instauratores, quemadmodum in 
quarto operis hujus capitulo a nobis est ostensum, sic et 
nunc apud Jacobi posteros, ut statim ab ineunte puber- 
tate opera liberis daretur, in usu esse coeptum videatur. 
Ita sub exitum veris anni 2280. Eri, annum ajtatis deci- 
mum quintum et pubcrtatis primum ingresso, similiterque 



' Gen. cap. 10, ver. 1. 7. • Ibid. cap. 3.5. ver. 



II. 



42 CHRONOLOGIA SACRA. CAP. X. 

sub exitum veris anni 2281. Onani uxorem Thauiaram dare 
pater potuisset. Mox vero Ouane ob scelus a Deo morte 
alFecto, edixit Judas Thamarae nurui suae, ut tantisper 
vidua in domo patris maneret, donee Sela tertius Alius 
adolesceret. Quo paulo post initium veris anni 2282. 
pubertatem assecuto, Judah a morte uxoris sese consola- 
turus, Thimnam, ad tondendum gregem suum, sub aestatis 
sequentis initium abiit. Ibi Thamara, soceri mente de 
filio Sela ipsi non dando satis percepta, scortum se simu- 
lans, ex ipso Juda duorum liberorum mater est efFecta. 
Hac ratione sub finem hyemis anni 2283, gemelli illi 
Phares et Zara in lucem fuerint editi : annis quindeeim cum 
quadrante, prius quam Jacob cum sua familia in jEgyptum 
descenderet. Ita sub initium anni decimi quinti Pharesi 
nasci potuit Hesron, sub finem Hamul; vel, si gemelli 
fuerunt, sub finem ambo ; et infantes simul cum patre in 
iEgyptum ingredi. Qua in re tota cum nihil sit quod vel 
naturae vel rationi repugnare deprehendatur ; aequo lectori 
relinquimus judicandiun, an non haec potius admittenda 
fuerit, quam sententia ilia altera, quae Hesronem et Ha- 
mulum, licet longe postea in iEgypto natos, a Mose tamen 
inter eos qui cum Jacobo descenderunt in ^gyptum nu- 
merates fuisse, statuit ? 



CAP. XI. CHRONOLOGIA SACRA. 43 



CAP. XI. 



De annis 215. peregrinationis Israelitarum in iEgypto. Argumenta pro diutur- 
iiiore eoruin mora allata solvuntur : in quibus, de B. lobi et lobabi Idumxo- 
rum regis temporibus, ac Josiue genealogia agitur. Anni exodi incerti 
characteres. 

A PROFECTioNE Abrahauii ex Charane, usque ad Jacobi 
dcscensum in -^gyptum, annos 215. peregrinationis He- 
bra;orum in terra Chanaanis effluxisse Scriptura; testimo- 
niis comprobatum est. Quibus ex integras 430. annorum 
peregrinationis summa subductis, sequalis 215. annorum 
relinquitur numerus, ^^gyptiacffi ipsorum peregrinationi 
assignandus. Quo vero tempore in iEgyptum Jacobus 
descendit, filium ejus Josephum 39. fuisse annorum est 
ostensum : quos si a totius vitae 110. annis* subtraxeris, 
supererunt, 

A descensu Jacobi in ^gypCuni, usque ad mortem Joscphi, anni 71 

Inde ad Mosis nativitatem usque, 64 

A nativitate Mosis usque ad exituni Israelitarum ex j£gypto'', 80 

Summa, 215 

Anni 71. et 80. quos ex Scriptura habemus, simul juncti, 
151. cfficiunt : qui ex 215. totius peregrinationis iEgyp- 
tiaca; deduct!, 64. relinquunt annos, interstitio, inter Jo- 
sepbi obitum et Mosis ortum, tribuendos. Judaei, quin- 
quennio ante Abraham! profectionem ex Charane 430. 
annorum initium collocantes, morac Israelitarum in terra 
yEgypti, 210. tantum annos tribuunt: quos Chaldaica quaj 
Jonathani tribuitur paraphrasis cum Hicrosolymitana in 

" Gen. cap. 50. vcr. 22. ^ Exod. cap. 7. vcr. 7. 



44 CHRONOLOGIA SACRA. CAP. XI. 

Exodi cap. XII. ver. 40. per " ]>im V^^^ T^^^ \"- 
ginta sabbata sive hebdomadas annorum" exprimit. Ejus 
annorum numeri signum in Pirke EliezerS et passim apud 
Rabbinos est vox " m descendite;" qua ad filios usus 
est Jacobus", posterorum suorum in ^gypto moram, an- 
norum 210. quot literas illfE conficiunt, futuram fuisse 
innuens ; ut notat ad eum locum R. Salomo Jarchi, m- 
terpres Talmudicis nugis plus nimio deditus. In Seder 
Olam Rabbah'-, Job, patientias illud exemplar, natus 
fuisse dicitur, quum Israelitse descenderunt in iEgyptum, 
et mortuus quum inde ascenderunt. Et cum post flagella, 
annos ilium 140. exegisse, et quicquid ipsi fuerat duplo 
Deum auxisse, sit scriptum'; ante haec, annos 70. et in 
universum, annos 210. quanta fuerit Israelitarum mora in 
JEgyY>to, vixisse ilium, inde coUigitur. 

£t quidem in synopsi Athanasiana, passum etiam fuisse 
Job legimus, cum esset annorum 70. quod etiam ex ipso 
textu GriECoS colligitur, ut quidem Romana eum editio 
nobis exhibet ; in qua Job post plagas annos 170. in 
universum autem annos 240. vixisse dicitur. Cum qua 
exacte quadrat ille calculus Hesychii, vel quicunque au- 
thor fuit ineditarum in libros quos Sapientiales vocant 
Hypothesium; " wv IjSSoju/jKOvra, e7r£?r)CT£ Se UtTU rag 
irXriyag cVr) po. mg Hvai Travra ^wF/c avrov hn (t/x. 
Passus autem est Job, quum esset annorum 70. supervixit 
vero post plagas, annos 170. ita ut fuerint omnes vitae 
ipsius anni 240." quanquam et hujus textus dua3 alias re- 
periantur lectiones : rarior una, in B. Hieronymi ex 
Origenica editione versione : " Vixit autem lob post 
plagas centum quadraginta annis :— et omnes anni vitse 
ejus fuerunt 248." Cum qua consentit et Graeca editio 
Complutensis, in Bibliis polyglottis, tum Antuerpianis tum 
Parisiensibus, retenta : priore membro uti in Ilebraeo m- 
veniebatur expresso ; altero, (quod in eo non erat et id- 
circo praefixo obelo ab Origene notabatur,) penitus prae- 



c Cap. 48. -1 Gen. cap. 43. ver. 2. 

e Cap. 3. ' ^0^- <:»?• !"■ ''"■ "*• 

B Job. cap. 42. ver. 16. 



CAP. XI. CHRONOLOGIA SACRA. 45 

termisso. Altera vero communis, et ab omnibus maxime 
recepta lectio, non in Alclina solum editione, et Germani- 
cis omnibus, sed etiam in antiquissimo Alexandrino, quern 
in Anglia habemus, codice, reperitur : " Vixit vero Job 
post plagam annos 170. omnes annos vixit 248." Anni 
170. ex 248. deducti, relinquunt 78. quot Jobum, quum 
primum pateretur, egisse ait author commentariorum in 
Job, quos Origeni perperam adscriptos Latine vertit 
Perionius. Annorum 170. quos post passionem Job hie 
vixisse dicitur, pars dimidiata est S.'). Cum igitur Jobo 
post tentationem duplicia reddita fuisse referantur omnia, 
in quibus et anni fuerint numerandi, 8.>. eum fuisse anno- 
rum quum certamina finiit, iisque ad 170. quos postea 
vixit additis, universae vitae annorum summam 255. exti- 
tisse, Olympiodorus, vel quis alius in Catena ad Job*", 
colligit. Quod autem in textu vita; illius anni 248. tan- 
tum commemorantur, eo septem passionis ipsius annos 
mystice innui asserit ; quos in vitae annis non recensitos 
arbitratur ille, Sta r?)v Ik rot) iraOovQ oiovtt viKpuxTiv, 
quod aerumnosa vita mors esset potius quam vita existi- 
manda. Neque alia fuit septennii, Jobi calamitatibus turn 
temere assignari soliti, aut origo aut ratio. De quo vide, 
si placet, Sallanum in anno mundi 2398. numero 1. et 
2544. numero 751. 752. ubi in priore loco, nota obiter; 
non, ut ille opinatur, apud Origenem Perionii 70. pro 78. 
sed apud Cyrillum Anastasii numerum 78. pro 70. esse 
reponendum. 

Ut igitur de aetate Jobi certius aliquid statuatur, prime 
ante exitum Israelitarum ex JEgypto, ex aetate Eliphazi 
Themanitae sodalis ejus, ostendendum est, non eorum in 
/Egyptum ingressu, et consequente ipsius iEgyptiacae 
peregrinationis tempore, certaminum Jobi historiam conti- 
gisse. Et primum, ante legem a Deo Mosi traditam, 
Jobum extitisse, manifestum esse docet Chrysostomus : 
" OTTO Tov fiOKpojiiuyraTOv tovtov ytyovivat, koX vwip ra 
SiaKoaia trjj fiijiiioKivai' oitStig yap tuiv fura tov vofiov 
Toaavra ^fiaac laropiiTat. Ex eo quod longaevam vitam 

>> Cap. 42. ver. 16. 



46 CHRONOLOGIA SACRA. CAP. XI. 

vixerit, et supra ducentesimum annum prorogaverit. Post 
legem enim qui tandiu vixerit, de nullo memoriae est pro- 
ditum." JEtate hominum ordinaria ad 70. vel 80. annos 
redacta : quemadmodum' ipse Moses confirmat. Addunt 
alii'', historiam hanc accidisse, antequam insignia Dei mi- 
racula, quae in Exodo scripta sunt, Israelitis exhiberentur 
et passim celebrarentur : quia alias hffic intra caetera Dei 
opera, quae in Jobi libro praedicantur, etiam recenseren- 
tur. Praesertim autem Deus ipse nequaquam capite qui- 
dem XXXVIII. maris, XL. autem Jordanis, ita mention- 
em faceret, tanquam inauditum fuerit quod homines super 
eorum fundo ambulassent. Et quoniam Dominus inquit 
ad Jobum : " Quis' prseparat corvo escam suam, quando 
pulli ejus clamant ad Deum vagientes, eo quod non lia- 
beant cibos ?" Haud dubie interrogasset, quis Israelitis 
quadraginta annos victum praebuit in deserto, nisi histo- 
ria Job vetustior esset actis Exodi. Neque ulla hie 
usquam legis, nisi per manus traditae, mentio : et quaecun- 
que hie veterum historiarum attinguntur, antiquorum sunt 
temporum. Ex eo quoque hoc eliciunt quod™ post latam 
legem nemini licuit alibi, quam coram area vel taberna- 
culo Dei sacrificare, sine mandato singulari : ideoque Job 
aut non fecisset contra praescriptum legis sacrificans", 
aut Scriptura non commendasset illius sacrificia, si venis- 
set contra legem. 

Porro frater Jacobi Esau, quum esset 40. annorum, 
uxorem duxit Basmatham, sive Adam filiam Elonis Hittaei, 
atque ex ea suscepit Eliphazum, patrem Themanis"; a 
quo Eliphaz Themanites, qui cum Jobo est collocutus, 
duxit originem. Subductis annis 40. Esaui sive Jacobi, 
gemelli enim fuerant, ab 130. quot Jacobus agebat, 
quando cum familia sua in ^Egyptum est profectusP ; 
restant 90. inter primas Esaui nuptias et Israelitarum 



' Psal. 90. ver. 10. '' Codoman. chronolog. lib. 4. cap, 35. 

' Job, cap. 38. ver. 41. 

'" Tremell. et Jun. in Job, cap. 1. ver. 1. 

" Job, cap. 1. et cap. 42. 

» Gen. cap. 26.ver. 34. et cap. 36. ver. 2. 4. 11. 

P Gen. cap. 47. ver. 9. 



CAP. XI. CHRONOLOGIA SACRA. 47 

descensum in JEgyptum, interpositi. Unde coUigere 
licet, Eliphaznm Themanitem, a Themane, Esaui ex filio 
primogenito Eliphazo nepote oriundum, eodem vixisse 
tempore quo in iEgypto peregrinati sunt Hebraei: max- 
imeque esse probabile, Jobi, aequalis ipsius, historiam 
post Josephi mortem, tempore inter Genesin et Exodum 
interjecto, contigisse ; quando ipsis Israelitis ad ^gyptia- 
corum idolorum cultum deficientibus'', de universa terra 
peragrata et sibi subdita Satanae gloriandi data est oc- 
casio'. Ipso vero ingressus Israelitarum anno natum 
fuisse Jobum, et egressus denatum, Judaicum commen- 
tum est. 

Haec de aetate Jobi quaestio diligentius a nobis est 
tractata, quia ex ea Nicolaus Abramus' moram Israel- 
itarum in ^gypto neque 210. neque 215. sed 430. fuisse 
annorum probare nititur : sed hoc satis debili substrato 
fundamento ; quod Job idem fuerit cum Jobab Zara; filio, 
secundo Idumaeorum rege, cujus meminit Moses in Genesi', 
ubi et Zaram hunc, ex Idumaeorum ducibus unum, filium 
facit Rehuelis, filii Esaui et Basemathae, sororis Nabajoth, 
et filiae Ismaelis". Hanc vero Nabajoth, Nabathseorum pa- 
tris, sororem Ismaelis filiam, Basematham et Mahalatham 
dictam, Esauum eo tempore uxorem duxisse idem refert, 
quo frater Jacobus, accepta patris benedictione, ex Cha- 
nanaea in Mesopotamiam est profectus" : a quo, usque ad 
Jacobi et familiae ipsius descensum in ^Egyptum, annos 
decurrisse 53. ostendimus. Unde et sub id tempus 
Jobabum natum fuisse Nicolaus colligit : quod vix ante 
annum ab inito matrimonio quinquagesimum, ad prone- 
potes soleat, ac generationem tertiam perveniri. Consi- 
derandumque postea nobis ille proponit, quomodo sex 
post Jobabum Idumaeae reges, alios aliis morte sublatis 
sufFectos, Moses numeraverit ; eo praesertim sevo, quo 
mortales vitam diutius propagabant, et post hanc regum 



1 Jo»u. cap. 24. ver. 1 4. Ezechiel. cap. 20. ver. 8. 

' Job, cap. I . ver. 7. cap. 2. ver. 1 1 . 

" Abram. Phar. vet. Testam. lib. 9. cap. 22. 

' Gen. cap. .36. ver. 33. » Comm. 3. 10. 17. 

» Gen. cap. 28. ver. 6. 9. 



48 CHRONOLOGIA SACRA. CAP. XI. 

seriem duces undecim recensuerit; quos ex 1 Paralipo- 
rtienwn cap. I. ver. 51. satis constat non sub regibus, sed 
post eos, reipublicae gubernacula tenuisse. 

At certe anni 215. commorationis Israelitarum in 
^gypto, et 40. fere in deserto, tempus suppeditabunt 
satis ampluni, quod et octo illis regibus, qui regnaverunt 
in Idumasa, " antequam'' liaberent regem filii Israel,'' id 
est, ut exponit doctissimus Grotius, priusquam Israelis 
posteri terrain Chananasam ac vicinas sunt adepti, ante 
quod tempus regem ipsis facere non licuit^; et undecim 
etiam ducibus recipiendis sufFecerit : si modo duo ista ad- 
mittamus ; quibus non admissis, ne 430. quidem anni 
habitationi Israelitarum in jEgypto attributi, illis capi- 
endis essent sufFecturi. I. Cum reges istos ex diversis 
fuisse civitatibus Moses meinoret ; non jure haereditario 
regnum eos obtinuisse, ex quo contingere poterat, ut 
adolescens regnum adeptus, in longasva ilia hominum vita, 
ad centum annos illo potiretur ; sed vel populi sufFragiis, 
vel vi armorum, uti Esauo a patre Isaaco fuerat praedic- 
tum% " Gladio tuo vives," ad regium fastigium fuisse evec- 
tos : at jam eetate seniores, et usu rerum instructi eo per- 
venientes, non ita diuturnum in imperio tempus necessario 
exegerint. II. Eos qui sub regibus, singularum provin- 
ciarum duces extiterunt, sed supremo illo imperio subditi, 
sublatis postea regibus iisdem provinciis liberam et avtv- 
■KtvBvvov potestatem obtinuisse : ita ut undecim illi a Mose 
memorati duces, non, ut in regibus factum, alii aliis or- 
dine successerint, sed simul omnes et eodem tempore pro- 
vinciarum suarum administrationem obiisse. Atque hinc 
Moses, quum in ipso ex ^Egypto exitu, ducum Idumaea? 
in cantico suo meminisset'' ; post annos tamen 39. sub 
regio adhuc imperio Idumaeam fuisse indicaf^; ex quo 
ulterius coUigimus, I. Regem ilium, qui Israelitis transi- 
tum per terram suam denegavit, fuisse Hadarum, pos- 
tremum Idumaeorum regum a Mose memoratorum. II. 
Idumaeorum erga fratres suos Israelitas inhumanitatem 

y Gen. cap. 36. ver. 31. ' Deuteron. cap. 17. ver. 14. 

» Gen. cap. 27. ver. 42. '• Exod. cap. 15. ver. 15. 

'^ Num. cap. 20. ver. 14. Judic. cap. 15. ver. 17. 



CAP. XI. CHRONOLOGIA SACRA. 49 

banc cito Deum fuisse ultum: eodem anno et rege per 
mortem, et ipso regno per politiae mutationem sublato. III. 
Mosem, anno 40. post exitum ex iEgypto, librum Ge- 
neseos vel scribentem vel saltern interpolantem, undecim 
illorum ducum ex stirpe Esaui ortorum, qui regibus in 
summo imperio successerunt, nomina recensuisse, " Se- 
cundum'', familias suas et secundum habitationes in terra 
possessionis suae;" utpote diversis provinciis in eadem 
Idumaeae regione, eodem tempore, uti dictum est, prae- 
fectorum. 

Sed hypothetice hie disputat Nicolaus Abramus. Si 
Jobabus Idumaeorum rex idem fuerit cum B. Jobo, quern 
post tentationes suas 140. annos vixisse Scriplura testatur; 
intra angustias 215. annorum, morae Israelitarum in 
iEgypto et 40. in deserto, non posse contineri quatuor 
illorum regum tempora, quos Jobabo in regno, ut et illis 
alios in ducatu, antequam a Mose liber Geneseos conscri- 
beretur, successisse apparet. Quae consequentia vera si 
fuerit: non diuturniorem, quam 215. annorum Israelita- 
rum in iEgypto fuisse moram, inde probabitur. Sed fal- 
sitas illius hypotheseos, quae Jobum eundem facit et Jo- 
babum, inde convincetur, quod duo ilia argumenta, quibus 
hypotheseos hujus patroni veritatem ejus ostendere sunt 
conati, alterum a nominum Jobi et Jobabi similitudine, 
alterum ab authoritate " appendiculae," ut loquitur Abra- 
mus, " quam Septuaginta seniores libro Job velut laci- 
niam attexuerunt," petitum, jamdudum a Nicolao Lyrano 
sunt soluta, ad caput primum Jobi ita scribente : " Nee mo- 
tivum aliorum valet, de similitudine nominis Job et Jobab, 
quia frequenter contingit duos homines valde diversos non 
modo simili, venim etiam prorsus eodem appellari nomine. 
Supponitur etiam falsum, quod praedicta nomina sint 
valde similia : cum secundum scripturam Hebraicam, sint 
multum dissimiHa. Hoc enim nomen Job, in Hebraso 
incipit per .'V.leph, 3Vk, nomen vero Jobab per Jod, 
33V." Deinde, de lacinia ilia respondet, quae in Bibliis 
Graecis ad finem libri est adjecta, et cujus pars in Latinis, 

>• Gcii. cap. 36. ver. 40. 43. 
VOL. xn. E 



50 CHRONOLOGIA SACRA. CAP. XI. 

ex Jobo, ab Hieronymo e Grasca lingua translate, de- 
sumpta, in libri initio, argumenti loco, inter Hieronymi 
prologos poni solebat : " Similiter additio quae allegata est 
non valet : quia, sicut dicit Hieronymus in libro de He- 
braicis quaestionibus, non est in Hebraeo, et ideo non est 
ei adhaerendum secundum ipsum; dato quod inveniatur 
aliquando in fine libri Job. Et ex hoc patet, quod si 
ponatur in fine prologi Hieronymi, non est hoc de inten- 
tione sua; sed hajc additio et consimiles, ab aliquibus 
minus expertis in histsriis et genealogiis Hebraeorum, 
appositse sunt: propter quod de ipsis non est curan- 
dum." 

Et certe appendiculam hauc esse apocrypham, Cardi- 
nalis Bellarminus" confirmat. Cui frustra authoritatem ex 
eo conciliare nititur Abramus; quod " Septuaginta, quae 
ad calcem libri Job addiderunt, se non suopte finxisse 
ingenio, sed de codicibus Syriacis, unde quidam ab ipso 
Mose librum Job in Hebraicam linguam translatum pu- 
tant, deprompsisse testentur." Quasi verba ilia in calce 
libri, " OvTog tpfitjvtvcTai Ik rije Svpiaic^c /3(j3Xou, Hie 
interpretatus est ex Syriaco libro," ad sequentem appen- 
diculam referenda essent, et non ad librum ipsum, qui 
prascesserat : et quasi res esset extra omnem posita plane 
controversiam ; Syriacum hie sermonem distinctum fuisse 
ab Hebraico, in Graeca Catena' contrarium observandum 
inveniamus : " SuptoKJif vvv, t))v Ej3pa(0)v (vel 'Efipaiav,) 
SiaXiKTOv KoXei Sia to ynTvidZtiv ravrriv ry twv ^vpwv, 
(al. ryv SidXiKTOv rwv Suptuy rp 'Ej3po(oi) koi iiKOaiSvo 
<TTOi\Ha sxfiv, KaOaTTsp 01 'E/3paTot' icai 'Sivpiav Si rrjv 'lou- 
daiav, Kot '2ivpovg o'l ttoXXoI tovq HaXaitTrlvovg ovo/idZovai' 
Hebraicam dialectum hoc loco Syriacam vocat : quia 
Syrorum lingua proxime ad earn accedit, et viginti 
duabus Uteris Hebraei et Syri pariter utuntur ; Ju- 
daeam etiam Syriam, et Palaestinos plerique Syros 
appellant." Hasc Olympiodorus, vel quicimque alius 
in Catena ilia : cum quo et author commentarioi-uni 



In libio 1. (le Verbo Dei, cap. 20. 

Caten. in Juli, per Patricium Junium, pag. 612. 



CAP. XI. CHRONOLOGIA SACRA. i)l 

in Job consentit, quos falso Origenis nomine Latine a se 
converses edidit Perionius. 

Pro nobis vero faciunt Hebraei, turn antiqui (apud 
Hieronymum, in epistola ad Evagrium, et traditionibus 
Hebraicist) turn posteriores omnes, Isaacide (quomodo 
R. Salomonem Jarchi, ab Isaac uno e majoribus, fuisse 
cognominatum, a Judaeis se didicisse refert Scaliger'') 
uno excepto: de quo Aben Ezra : " ID'X' mt p 331' DJ 
^nnan nnx'n hdh Ti2?k 3Vk. Etiam Jobab filius 

Zerach, non ^st Ijob, quemadmodum dixit Isaacides, 
vane seu fatue agens." Pro nobis quoque ex Latinis 
facit Hieronymus, in quaestionibus sive traditionibus in 
Genesim, cap. XXII. et post eum Philippus presbyter, at- 
que Beda : falso creditus Hieronymus, libri Jobi interpre- 
tes ; cum Ruperto Tuitiensi'', Petro Trecensi', historiaj 
scholasticae authore super librum Genesis, et recentioribus 
aliis. Neque enim audiendushic vel Petavius, "Satis" ex- 
ploratum"' esse objiciens, "qua? in traditionibus Hebraicis 
ab Hieronymo memoriae prodita sunt, magis ex Hebi'aeo- 
rum mente, quam ex sententia sua plerumque proferri ;" 
vel Abramus, "alios sola Hieronymi authoritate permotos," 
hanc sententiam esse amplexos affirmans. Ex propria 
enim sententia locutum hie fuisse Hieronymum, verba 
haec ipsius clarissime ostendunt: " Male igitur quidam 
sestimant Job de genere esse Esau, siquidem illud quod 
in fine libri ipsius habetur, eo quod de Syro sermone 
translatus est, et quartus sit ab Esau, et reliqua quae ibi 
continentur, in Hebracis voluminibus non habentur." 
Alios autem ut in eandem concederent sententiam, non 
tam authoritas Hieronymi, quam ratio ab ipso allata, per- 
movit ; quod appendix ilia, cujus praesumpta authoritate 
veteres in errorem sunt inducti, " in Hebraeis volumini- 
bus non haberetur," et canonicam consequenter authorita- 
tem haudquaquam obtineret. 

Quae eadem ratio et Graecorum quosdam perraovit, 
ut eam appendicem rejicerent • de quibus ita Poly- 

* Gen. cap. 3(i. 

** Scalig. Canon. Isajjog. lib. 3, part. 2. cap. I. 

' Ad Gen. cap. 3fi. ^ Lib. 6. comment, in Ocn. cap. .14. 

' Cap. 5. » Peiav. doctrin. temp. lib. 9. cap. 20. 

e2 



52 CHRONOLOGIA SACRA. CAP. XI. 

chronius : " llapaypatpovTai" Trjv tv t(^ t(\u ysviaXoyiav; 
cjQ firj efi(pspo/iivr\v iv ti^ ¥.ppdiK(^, tovoe tiXovq ovrog a\pi 
rov, Kai iTtXtvTiimv 'Ia>j3 irpKr^vrtpOQ kol TrXiypijc viJ.ipu)v. 
aXX' cnrarr}^, (pam, yfvo/iJVijc oto tjjc Ofiovofiiag ttiq iv 
Vfviaei 0E|Ooju(vt)C f'C '''^v Kara rov 'Hcrau yivtaXoyiav, 
tvOa fiifivijTai 'I(oj3a/3, to toiovtov TiviQ ttr^oXio'ypa^ijerav' 

Kol XoiTTOV iTspOl Tli^ T(pOV({) (1>C V^J/V TOV traVTOQ ^l^XioV 

tipyaaavTo to irapaytypayLfiiva. Genealogiam quae in fine 
est rejiciunt, quia in Hebraso non reperitur : et liber iis 
verbis clauditur: Et mortuus est Job senior et plenus 
dierum : nominis autem similitudinem in genealogia Esau, 
quEB in libro Geneseos extat, ubi Jobabi mentio fit, ansam 
erroris et hujusmodi scholii quibusdam praebuisse ; tractu- 
que temporis postea, quae margini adscripta erant, in libri 
textum ab aliis assumpta esse asserunt." Et Olympiodo- 
rus", ut quidem Grasci capita distinguunt : " <l>a(Ti fiiv riviq 
fly tivai TTiQ hpag rauTi)c ypaiprig, aXXa ■Kaptyyiypa^dai rtif 
ptpXifi) ra py/iara' 'HjusTc Se tv traat To7g 'EXXijvikoTc uv- 
Tiypd(j>otQ ovTwc tvpriKOTiQ yiypafipivr\v tjJv (ilfiXov, travra 
Ta tyytypapfiiva ovtw Se\6fii0a wc Trapa tCiv irarepwv ira- 
ptiXri^apev. Quae in fine libri sunt, dicunt quidem nonnuUi 
non esse sacras hujus Scripturae, sed libro huic assuta et 
adscripta esse verba. Nos vero cum in omnibus Grascis 
exemplaribus librum sic scriptum invenerimus, ita omnia 
quae in eo scripta sunt recipimus, prout a patribus nobis 
tradita sunt." 

Argumentum, quod a xebus gestis Assyriorum deducit 
Nicolaus Abramusi", nos omnino non ferit. Neque enim 
contra nos probat, longius quam 1:315. annorum spatium 
iEgyptiacae Israelitaruni peregrinationi esse tribuendum ; 
sed Amraphelem tantum, Senaaris sive Babylonis regem, 
longe ante Nini tempora, ab Abrahamo patriarchs profli- 
gatum fuisse demonstrat : quod nos libentissime conce- 
dimus. In Assyriorum enim imperii duratione Herodoti 
rationes Ctesianis et Eusebianis preeferentes (quas et jure 
praeferendas, in libro sexto, quem "Nearchum, sive de reg- 
no Assyriorum" inscripsit, ipse agnoscit Nicolaus) Abraha- 

" Protem. Caten. Grsec. in Job. 

° In Protheoria cap. 3.3. et ultinii libri Job. 

PAbram, Phar. yet. Test. lib. 9. cap. 19. 



CAP. XI. CHRONOLOGIA SACRA. 53 

mi illam victoriam 645. annis ante Nini exordium, in Anna- 
libus nostris coUocavimus : ut ad hoc efficiendum, Israeli- 
taruni in iEgypto commorationem ad annos 430. exten- 
dere, nihil nobis fuerit necesse. 

At posse, putat Nicolaus, " Ex' annis Caath demon- 
strari, moram filiorum Israel in yEgypto fuisse plus quam 
215. annorum." 

Sed quomodo hoc ille demonstret, videamus. Cum fiie- 
rint " anni Caath centum triginta tres," ut' dicitur : " quam- 
vis eum jam puberem facimus, cum ^Egyptum ingressus 
est, necesse tamen est, ut in iEgypto annos centum et 
viginti praeterpropter exegerit; qui si 80. Mosis annis' 
accedant, ducentorum annorum summam colligent. Aut 
igitur Israelitae plusquam215. annis in jEgypto manserunt, 
aut quindecim duntaxat annorum spatium inter Caathi 
mortem et Mosis exortum interfuit. Hoc autem posterius 
dici non posse liquet ex iis qua;, cum inter illius obitum 
et hujus ortum gesta narrentur, haudquaquam tamen, tam 
angusta temporis intercapedine, claudi potuerunt." Atque 
inter haec, Israelitarum multiplicationem et oppressionem, 
simul cum Amrami et Jocabedse matrimonio reponit : et 
ex eo quod Mosis infantuli soror noVj/n vocetur', ado- 
lescentulam et nubilem cam fuisse coUigit; indeque "Am- 
rami et Jocabedae nnptias, multis licet annis ab obitu 
Caathi, non paucis tamen ante Mosis exortum, fuisse con- 
tractas" concludit " et audiendos non esse qui moram Is- 
raelitarum in Mgypto 215. annorum angustiis circum- 
scribunt." 

Nos vero eam de Cahathi in i^gyptum descendentis 
prima pubertate hypothesin, quam pro libertate sua vide- 
ri ille vult ultro nobis esse largitus, nos minime recipimus. 
Cum enim juxta rationes nostras, inter nativitatem Levi 
patris Cahathi et migrationem in ^gyptum, anni .'50. inter- 
cesserint, quid obstat, quominus Cahathus in ^^gyptuni 
descendens non modo pubertatis, sed etiam virilis atatis 
annos attigisse posset putari? ita ut 30. annorum co 
ingressus 103. annos ibi exegerit, ct 32. ante natum 

1 Abram. Thar. vet. Test. lib. 9. cap. 14. 

' Exod. cap. 6. vcr. 18. • Ibid. cap. "■ vcr. 7. 

' Exod. cap. 2. vcr. 8. 



54 CHKONOLOGIA SACRA. CAP. XI. 

Mosem annis vitam finierit. Nam potuisse hoc fieri, 
satis fuerit nobis obtendere, qui respondentium hie partes 
sustinemus ; factum non fuisse, nisi certo aliquo indicio 
demonstrator noster ostenderit, in quindecLm illorum an- 
gustias impellere nos non poterit ; quibus sublatis, simul 
et totam argumentationis illius vim concidere necesse 
est. 

Certe quas in sacra historia, de sei"vitute et afflictione 
Israelitarura ante Mosis nativitatem, referuntur, intra 32. 
annorum spatium potuisse peragi, mihi non est dubium. 
Multiphcationem vero populi Israelitici, vivente adhuc 
Cahatho, conspicuam et maxime potuisse esse observa- 
bilem, res ipsa monstrat. Nam Amrami et Jocabedas 
nuptias, post Pharaonis de submergendis Hebraeorum 
infantibus edictum, fuisse initas, non aliunde habetur 
quam ex duobus illis verbulis, " Post" haec," in editione 
vulgata Latina additis : quas in textu Hebraico, Grseco, 
Chaldaico, Syriaco, Persico, et Arabico, nusquam appa- 
rent. Quin et ipsam multiplicationem Israelitarum tam 
observabilem, eamque insecutam servitutem eorum et 
afflictionem durissimam, Cahathi morte fuisse posterio- 
reni, non aliunde quam ex eadem Latina versione loci, 
Exod. cap. I. ver. 6. coUigitur. " Quo (Josepho) mor- 
tuo, et universis fratribus ejus, omnique cognatione iUa, 
filii Israel creverunt," &c. quum in textu originali He- 
braico, pro cognatione, legatur "in quae vox non san- 
guinis propinquitatem, sed generationem hie denotat, id 
est hominum, jEgyptiorum praesertim, universitatem qui 
Josepho et fratribus ejus aetate aequales extiterunt. Ita 
aetas et progenies in Horatianis illis sumitur : 

^tasJ pareiitum, pejor avis, tiilit 
Nos iiequiores, niox daturos 
Progeniem vitiosiorem. 

Et generatio'^ : " Quae patres nosti'i narraverunt nobis, 
non cclabinui.s filios eorum, generationem alteram :" et 
" Mandavit* i>atribus nostris, nota ca facere filiis suis, 

" Exodi cap. 2. ver. 1. r Horat. Carm. lib. 3. Od. 6. 

' Psal. 78. ver. 3, -1. ' » Psal. 78. ver. 5, 6. 



CAP. XI. CHRONOLOGIA SACRA. 55 

ut cognoscat generatio altera, filii nascituri ; exur- 
gentesque enarrent filiis suis :" ubi, quum filii alteram 
constituant generationem ; ad paternam non magis hie 
referendus fuerit Cahathus, quam soror ejus Jocabeda, 
Levi ipsius filia, ut in capite octavo ex Numerorum cap. 
XXVI. ver. 59. est ostensum, quam persecutione raax- 
ime saeviente Mosem peperisse constat. Unde et He- 
braei in Seder Olam'', non a Caathi obitu servitutis ^gyp- 
tiacse tempus deducunt, sed a morte patris ejus Levi : a 
qua ad nativitatem Mosis annos 48. in Annalibus nostris 
numerates invenies ; spatium iis omnibus quae ad lianc 
historise partem pertinent capiendis sufficientissimum. 

A Latinas quoque editionis authoritate potissimum de- 
pendet argumentum illud alterum a Nicolao ex Josuae 
genealogia deductum : quse in ea"^ hunc in modum habe- 
tur proposita : " Porro filius ejus Rapha, et Reseph, et 
Thale, de quo natus est Thaan, qui genuit Laadan. 
Hujus quoque filius Ammihud, qui genuit Elisama; de ■ 
quo ortus est Nun, qui filium habuit Josue." Cui nos 
integrum posterorum Ephraimi catalogum subjiciemus, 
prout in textu Hebraeo legitur. 

EPHRAIM. 

Shuthelah, Beriah. Sheerah filia. Rephah 1^3 

Bered >J3 Resheph. 

Tahathi]3 Telaija 

Eladah 133 Thaan ijj 

Tahath IJ3 Laadan 133 

Zabad 133 Ammihud 133 

Shuthelah u3 Elishma 133 

Ezer. Nun 133 

Elead. Josua 133 

His, qui in prima serie sunt nominati, a viris Gath 
interfectis, Ephraimo natum fuisse Bcriam, ex sacra quum 
Nicolaus confirmasset historia ; de cladis hujus tempore, 
quod in Scriptura reticetur, subjicit : " Quo sane tem- 
pore, ut res ipsa docet, annus ab ingressu Jacobi in 
JEgyptum, saltcm septuagesimus quartus effluxerat, su- 

'' Cap. 3. « 1 Chron. cap. 7. Tcr. 23. 



5G CHRONOLOGIA SACRA, CAP. XI. 

pererantque ad exodum 140. duntaxat anni; si 215. 
tantum annis filios Israel in ^Egypto versatos esse sta- 
tuamus." Deinde, ut confessura sumens, tres primes in 
ultima serie nominates Beriae fuisse filios, Josuam octa- 
vum ab Ephraim, septimum a Beria fuisse colligit. Tum 
ex Josua"*, Josuam annos 110. vixisse addit : quum post 
Mosis obitum rempublicam administrasset annis 10. ut 
placet Melchiori Cano et Cajetano, aut 14. ut putat Per- 
erius, aut 17. ut Beda et alii tradiderunt. Juxta quam 
postremam sententiam, cum ex ^gypto egressus est, Jo- 
sua annorum fuisset 53. " quos 53." inquit Nicolaus, " si 
ab 1 40. deduxeris, invenies inter Beriae et Josuae exortum 
87. duntaxat annos interesse, qui prascoci quadam fcecun- 
ditate septem aut octo generationibus tribuantur, ut sin- 
guli Josuae majores, liberos duodecimo circiter aetatis 
anno, susceperint ; undecimo generarint. Quae si merito 
displiceant ; certe praestabat tempus mansionis in iEgyp- 
to producere, quam tot generationum capita, tarn arctis 
temporum limitibus cohibere." Ita ille. 

Nos vero dicimus Hebraicum 1J3 quod toties in hac 
genealogia occurrit, tum " filium ejus, tum filium ejus- 
dem" denotare : et priore modo sub finem, posteriore in 
principio et medio genealogiae accipi. In prima enim 
serie articvdum non ad prajcedentem personam, sed ad 
primum stirpis authorem, ipsum Epbraimum esse referen- 
dum, neque Nicolaus negat ; et si negaret, eandem vel 
etiam majorem fcecunditatis praecocitatem hie agnoscere 
cogeretur, quam in nostra sententia tantopere improbat. 
Nam cum Josephus ex filii sui Ephraimi progenie, tres 
tantum generationes vidisset"', ipse Ephraimus hac ra- 
tione visurus fuisset decem, et quidem novem ex iis aptas 
armis ferendis, quod nisi prole ante annum 12. suscepta, 
aegre credere possimus contigisse. In ultima quoque 
serie, ubi Repha dicitur " lin filium ejusdem," Ephraimi 
scilicet, similiter accipiendum esse contendimus : tum 
quia nomen proxime anteccdens erat fceminae, quum si 
afHxum respexisset, n)3 dicendum fuisset, non 133, tum 

"I Cap. 21. ver. 29. ' Gen. cap. 50. ver. 23. 



CAP. XI. CHRONOLOGIA SACRA. 57 

quia Tahan tertius in eadem serie nominatus, inter imme- 
diatos Ephrairai filios a Mose recensetur'. Tantumque 
abest, ut cum Nicolao filium Beriae Rephiam constitua- 
mus, ut et Rephiam et Tahanem, ante ipsum Beriam in 
lucem fuisse editos, existimemus. Neque enim primes 
illos, a scriptore sacro idcirco primo in loco nominates 
fuisse putandum est, quod reliquis seniores extitissent, 
sed quod communem ab hominibus Gathi cladem pertu- 
leriut, per eam patri Ephraimo nomeu Beriae proximo 
filio impenendi eccasionem dederint : quod in afflictione 
ille fuisset propter familiam suam«. 

Quod si Tahani non in prima, sed in tertia post Ephrai- 
mum generatione, quam et Joseph^ vidisse dicitur, sedem 
assignare cuiquam magis placeat : ne sic quidem ad chro- 
nelegicas nostras rationes aliquod accederet detrimentum. 
Si enim Ephraimum, annis 22. post descensum Jacebi in 
iEgyptum, Tahanis avum procreavisse, et Josuam annos 
53. natum ex /Egypto excessisse, admiserimus ; et sep- 
tem, inter Ephraimum et Josuam interpositarum, genera- 
tionum parenti cuique annos aetatis viginti, quum iilium 
suum susciperet, simul tribuerimus : tota summa 215. 
annorum numerum non est excessura. Ut ad praecocem 
illani foccunditatem restringi hie nos non fuerit necesse, 
quam Nicolaus sibi fingit. Quem interim meminisse 
oportuerat, in hac eadem Ephraimi genealogia, filiiB 
ipsius Sheerae mentienem fuisse factam, quae Beth-horon 
inferiorem et superiorcni aedificavit', ideoque post 7. an- 
num Josuai, quo terra Chananaea Israelitis est divisa, su- 
perstes fuerit. Eam, etsi 130. patris anno genitam fuisse 
dicamus, plures tamen quam 140. ut ipsa vivendo exe- 
gerit necesse est, morae Israelitarum in /Egypto 215. 
tantum annis assignatis ; quod etsi mirum, incredibile ta- 
men non est habendum. Sed ut plures illam quam 355. 
vel saltern 333. annos vixisse credamus, quod Nicolai 
postulat hypothesis; nescio qui stomachus possit con- 
coquere. 



' Numer. cap. 26. ver. 35. ' 1 Chron. cap. 7. ver. 23. 

I" Gen. cap. 50. ver, 23. ' 1 Chron. cap. 7. ver. 24. 



58 CHRONOLOGIA SACRA. CAP. XI. 

Superest adhuc argumentum a multiplicatione filiorum 
Israel in jEgypto petitum : " quod sine miraculo, quod 
sane fingere necesse non est, vix potuerint in tantam 
multitudinem excrescere, ut cum ingressu septuaginta 
capita censa fuerint, ducentis post annis armatorum sex- 
centa millia numerarent." Ita Nicolaus'' paulo diffiden- 
tius : cum ante eum Stapletonus' multo confidentius : 
" fieri non potuisse absque ingenti miraculo, ut 210. anno- 
rum spatio 72. homines, qui in iEgyptum descenderunt, 
sic multiplicarentur, ut ex illis sexcenta"" millia hominuni 
armatorum, praeter innumerabilem aliorum multitudinem, 
invenirentur, quum ^gyptum exirent." Quod B. Au- 
gustino tamen mirum non est visum, qusestione 47. in 
Exodum, hac de re scribenti : " His annis quantum mul- 
tiplicari potuerint Hebrasi, si fcecunditas hominis conside- 
retur, adjuvante illo qui eos voluit valde multiplicari, re- 
perietur non esse mirum, quod et sexcentis millibus pedi- 
tum egressus est populus ex jEgypto : excepto caetero 
apparatu, ubi et servitia erant et sexus muliebris, et im- 
bellis a?tas." His vero additis, ad ISOOOOO. vel 2000000. 
numerum excrescere potuisse censet Bonfrerius": quod 
ille tamen adeo non miratur, ut potius sibi mirum videri 
dixerit, quod non plures extiterint. Hoc vero ut osten- 
dat, ex descendentibus in ^Egyptum non 70. sed 50. tan- 
tum sumens, ipsorumque et posterorum unicuique tres 
liberos masculos duntaxat assignans; masculos 150. oriri 
potuisse colligit, ex secundo 450. ex tertio 1350. ex 
quarto 4050. ex quinto 12150. ex sexto o6450. ex septi- 
mo lOOoaO. ex octavo 328050. ex nono 984150. in ultimo 
2952450. qui numerus, masculorum duntaxat, fere tertia 
parte superat numerum 2000000. supra assignatum, mas- 
culos simul et foeminas comprehendentem. 

Sed non satis ille consideravit, decern hunc vicenario- 
rum ab eo positum calculum consistere non posse, nisi 
intra quemque vicenarium tres suos filios, cum pari saltem 



^ Abiam. in Phar. vet. Test. lib. 9. cap. IS. 

' Slapleton. antidot. in Act. cap. 7. ver. 6. 

"' Exod. cap. 12. ver. 37. " Boiifrer, in Ejod. cap. J^vcr. 12. 



CAP. XI. CHRONOLOGIA SACRA. 59 

liliarum, suo tempore maritis conjungendarum, numero 
fuisse progenitos, concesserimus : quod neque admitti 
oportet, nee ipsius Bonfrerii hypothesi est consentaneum, 
qua " a2tatein generation! idoneam, earn quae viginti anno- 
rum est, constituere voluisse," hie se docet. A qua aetata 
si generandi initium deduxisset, septem potius tricenario- 
riim, quam decern vicenariorum annorum ordines, hie ab 
CO fuissent reponendi. Et in tot quidem tricenarios, 
Israelitarum in yEgypto morae annos 210. Torniellus° dis- 
tribuit : verum in unoquoque tricenario septem masculos 
totidemque foeminas susceptas fuisse statuens, eorum 
aliquos, ante annum aetatis parentum vicesimum, in lucem 
fuisse editos, admittere et ipse cogitur. 

Id autem si evitare libeat, Bonfrerii hypothesi ex 
Johanne Temporario, quem ille ducem potissimum hie est 
secutus, ahquantulum correcta, supponere liceat ; ex de- 
scendentibus in iEgyptum 50. viros, annis 20. natu ma- 
jores, prinii post descensum decennii annis singulis, Ube- 
ros singulos procreavisse ; eorumque continue ordine pos- 
teros masculos, exacto aetatis vicesimo, intra proximum 
quodque decennium, totidem Uberorum patres extitisse : 
neque 3. cum Bonfrerio, neque 7. cum Torniello, sed me- 
dium inter utrumque 5. marium numerum cuique tri- 
buente : hac ratione ex primis illis 50. procedere potue- 
runt, annis post descensum in iEgyptum, 

masculi. 



X. 


250. 


XL. 


1250. 


LXX. 


6250. 


C. 


31250. 


CXXX. 


156250. 


CLX. 


781250. 


CXC. 


3906250. 



Ab anno CXC. usque ad annum CCXV. quo ex yEgyp- 
to est migratum, anni intercesserunt 25. Ex quo apparet 
absque ullo roiraculo, mares eo tempore ex genere Israel- 
itico, ab anno 25. et sic deinceps, usque ad 34. natos, nu- 
mero 3906250. et, simul additis tribus postremis progres- 



' TornicU. ann. mundi 2329. num. 20. 



60 ClIRONOLOGIA SACRA, CAP. XI. 

sionis hujus ordinibus, mares 4843750. simul viventes 
existere potuisse : quum tamen ex .^gypto egressi circi- 
terP 600000. vel 603550. ab anno aetatis vicenario tantum 
numerentur'' ; praeter Levitas, quorum mares, ab aetate 
usque menstrua recensiti, numerum 22000. confece- 
runt^. 

Quod siquis objiciat, omnes' animas quae cum Jacobo 
descenderunt in ^gyptum numero fuisse 66. " praster 
filiorum Jacobi uxores ;" indeque colligat, descensus illius 
tempore, solos Jacobi filios uxores habuisse, ideoque a 
nepotibus ejusdem intra proximum decennium, liberos 
decern, quod a nobis est positum, suscipi non potuisse : 
scire ilium oportet, usitato Scripturarum more, filiorum 
nomine comprehendi et nepotes. Cunique hie et Pharesi 
filii Judae, et Beris filii Asheris liberi, inter 66. illos ha- 
beantur connumerati, non omnes Jacobi nepotes coelibes 
in ^gyptum descendisse, satis apparet. Quanquam 
etiam, si decem tantum ipsius Jacobi filios, prsetermissis 
Levi et Josepho, proximo decennio, eorumque deinceps 
posteros in sequentibus sex annorum tricenariis, quinque 
masculos totidemque femellas, juxta praecedentem hypo- 
thesin, sigillatim procreavisse admiserimus : juxta earn 
quoque rationem, tempore egressionis marium major ex- 
urgeret numerus, quam ille superior a Mose memoratus ; 
ut ex praecedentis progressionis tabella, a radice 50. ad 
10. hunc in modum reducta, licet perspicere. 



X. 


50. nascerentur masculi 


XL. 


250. 


LXX. 


1250. 


C. 


6250. 


CXXX. 


31250. 


CLX. 


156250. 


cxc. 


781250. 



Hac enim, ut vides, ratione, egredi ex iEgypto potuis- 
sent mares 781250. quorum minimus 25. maximus 34, 



P Exod. cap. 12. ver. 37. 

1 Exod. cap. 38. ver. 26. et Numer. cap. 1. ver. 46. 

' Numer. cap. 3. ver. 39. "■ Gen, cap. 46. ver. 26. 



CAP. XI. CHRONOLOGIA SACRA. 61 

actatis annum ageret. Quibus si majores natu, aetatis ta- 
men annum 94. non excedentes, adjicere etiam libeat : 
postremis tribus summis simul junctis, exurget numerus 
968750. 

Quod si iterum quis hie objecerit ; nullo modo esse 
probabile, a decern illorum patriarcharum singulis intra 
proximum a descensu in ^Egyptum decennium, similiter- 
que ab eorum posteris, intra unamquamque insequentium 
annorum triacontadem, quinque filios, paremque filiarum 
numerum fuisse progenitum : considerandum illi simul 
erit, quicquid in admissa hypothesi reperiatur improbabi- 
litatis, id omne ex aliis in eadem omissis, satis superque 
esse compensatum. Nam et post primum ab intrata 
-^gypto decennium, patres omnes exacto aetatis anno 
tricesimo, a liberis procreandis cessavisse supponuntur : 
quum isto aevo etiam septuagenarii et octogenarii gignere 
consueverint : et in decem solummodo Jacobi filiis radix 
progressionis est fixa ; nulla 55. nepotum illius ratione 
habita, quos catalogus descendentium in iEgyptum a 
Mose propositus simul exhibet. 

Neque in ullas nos Tliaddaeus Dunus hie conjieit an- 
gustias ; ex Exodo' objiciens, post mortem demum Jose- 
phi et fratrum ejus, totiusque aetatis illis coaevas, multipli- 
cationem banc esse factam. Cum enim ex nostra senten- 
tia, inter Jesephi obitum et Mosis nativitatem, 64. tantum 
annorum intervallum intercesserit ; in tam brevi spatio, 
tarn immensam populi multitudinem exoriri potuisse, con- 
cedendum esse non existimat. Verum in scriptura ilia, 
juxta eorum qui in ^Egyptum descenderunt proportionem, 
Israelitas ante Josephi excessum crevisse, Moses non ne- 
gat : licet post illud tempus in eum numerum auctos eos 
fuisse doceat, ut " terra impleretur ipsis ;" indeque novus 
rex de iis durae servituti subjiciendis, ac de infantibus 
eorum e medio tollendis, consilium ceperit. Nam si in 
primis illis annis septemdecim, quibus in regione Goshenis 
Jacobus vixit, filii et nepotes illius foetifieavisse dieantur, 
" et aucti" fuisse valde ;" quis, nisi progressionis arithmeticae 

' Cap. 1, ver. 6, 7. " Gen. cap. 47. ver. 27, 28. 



C)2 CHRONOLOGIA SACRA. CAP. XI. 

plane ignarus, annis 54. proximis, quibus patri Josephus 
fuit superstes, dubitaverit, eadem propagationis ratione 
servata, numerosam prodire potuisse sobolem, ut stirps 
tarn copiosa, intra annos 64. longe pluribus producendis 
sufficeret, quatn adMosaicae narrationis veritatem statuen- 
dam, foret necessarium ? Ita in duodecim descendentium in 
iEgyptum hypothesi, anno post descensum 70. qui prox- 
ime antecessit Josephi obitum, 1250. et post 60. annos, 
id est, quadrennio ante ortum Mosis, 31250. mares pro- 
dire potuissent ; quibus additus intermedius 6250. nu- 
merus 38750. masculos exhiberet ; prseter parem fcemina- 
rum numerum, quse quarto ante natum Mosem anno, 
simul cum eis existere potuissent. Juxta alteram vero 50. 
generantium hypothesin, ad 198750. numerus ille mascu- 
lorum exurgeret; ex trium numerorum 6250. et 31250. 
et 156250. additione confectus: quern, totidem foemina- 
rum adjectione auctum, yEgyptiis non immerito suspectum 
esse potuisse, nemo dubitaverit. 

Concludamus igitur tandem, Israelitarum moram in 
yEgypto, neque 430. annorum fuisse, ut Genebrardi et 
Stapletoni, neque 431. ut Tichonii; neque 408. ut Thad- 
daei Duni, et Nicolai Abrami; neque 240. ut Gulielmi 
Langii, et Rabbinorum quorundam ; neque 239. ut Henrici 
Suizeri; neque 225. utD. Parei; neque 216. ut Johannis 
Benedicti et Laur. Codomani ; neque 210. ut communior 
HebraBorum, sed 215. ut Christianorum chronologorum 
fert sententia. Hi 215. anni, juxta nostras rationes, in 
medio anno mundi 2513. juxta Scaligeri et Petavii, qui 
non 130. sed 70. tantum annos inter natales Tharse et 
Abrahae constituunt, in 2453. quern pro certo anno exodi 
esse habendum, Scaliger, cum suis asseclis Setho Calvi- 
sio et Johanne Bohemo, ex characterismis quibusdam 
demonstrare conatur; quos tamen nuUius esse momenti, 
ipse ostendit Petavius" ; cujusmodi et illi sunt characteres, 
quibus Philippus Lansbergius^' suadere nititur, annum 
mundi 2449. pro vero exodi anno esse agnoscendum : 

^ Lib. 9. De doctriiia temporum, cap. 23. et 25. 
» Lansberg. chronolog, sacr. lib. 3. cap. 3. 



CAP. XI. CHRONOLOGIA SACRA. 63 

quorum incertitudinem ipsa horum utrorumque mutua 
inter se collatio satis manifestaverit. Ex eo enim, quod 
dies exitus ex il^^gypto fuerit feria liebdomadis quinta, et 
quod annus post ilium quadragesimus sextus, jubilseus 
pariter et sabbaticus fuerit, Scaliger supponit : ex eo 
vero quod dies ille in septimam feriam inciderit, et ipse 
exitus annus sabbaticus simul et jubilaeus extiterit, Lans- 
bergius suum mundi annum, pro genuine et certo esse 
agnoscendum, confecisse se existimat, quum de neutra 
ilia feria quidquam ex Scripturis constet: neque ante 
Israelitarum in terram promissam ingressum, annorum 
sabbaticorum, atque inde nascentium jubilaeorum, ullam 
rationem fuisse habitam, ostendi possit, quemadmodum 
supra in tertio capite monuimus. 



64 CHRONOLOGIA SACRA. CAP. XII. 



CAP. XII. 



Quarte aetatis mundi spatium annorum 479. fuisse ostenditur. Integritas nume- 
rorum 480. in libris Regum et 450. in Actis apostolorum integritas, et 
inter se consonantia, asseritur. Libri Judicum ordo et dispositio proponitur; 
annorumque quietis terrae supputandorum ratio exponitur. Davidicse gene- 
alogiae in fine libri Ruthae, tribusque aliis" pariter consentientibus Scripturae 
locis explicatce, perfectio defenditur ; posteriorum hominum etiam ad nostra 
usque tempera, non minore quam liorum patium longsvitate demonstrata. 

Ad quartam mundi aetatem jam perventum est : cujus 
spatium, in prioris Regum libri, qui aliis tertius numeratur, 
capitis VI. initio, a Spiritu Sancto ita habetur expresse 
definitum : " Factum est quadringentesimo et octogesimo 
anno egressionis filiorum Israel de terra iEgypti, in anno 
quarto, (mense Zivo, ipse est mensis secundus,) regni 
Salomonis super Israel, ut aedificare inciperet domum 
Domino." Quum enim mensis primi die 15. ex iEgypto 
egressi fuerunt Israelitae, et mensis secundi die secundo'', 
in anno quarto Salomonis, templi jacta sint fundamenta; 
annos 479. et dies 1 7. intercessisse liquet, non integros an- 
nos 480. quemadmodum,in hujus operis capite tertio, contra 
Johannem Funccium supra est ostensum. Severus vero Sul- 
picius, in priore sacras suae historiae libro, 588. fere annos in- 
ter utrumque hunc terminum interjectos fuisse existimans, 
" non dubitare" se, addit, "librariorum potius negligentia, 
praesertim tot jam seculis intercedentibus, veritatem fuisse 
corruptam, quam ut propheta erraverit." Nostris quo- 
que temporibus, Nicolaus Serarius" 680. pro 480. Nico- 
laus Raimarus Ursus, in scripto chronologico Germanice 



" 1 Chronic, cap. 2. ver. U, 12. Matt. cap. I. ver. 5. Luc. cap. 3. ver. .12. 
■• 2 Cliron. cap. 3. ver. 2. ' In 3 Reg. cap. 6. ver. 1. 



CAP. XII. CHRONOLOGIA SACRA, 65 

anno MDXCVI. edito, et Ludovicus Cappellus"* 480. pro 
580. in sacrum textum irrepsisse censuit. " Cujusmodi in 
desperatis chronologiffi quaestionibus, uti in perditis civitati- 
bus YPtOKOTTtai, extremi esse solent exitus :" inquit Diony- 
sius Petavius' : cui merito "haec nimis effrgenata grassandi 
in Scripturam licentia coercenda, et repudianda videtur." 

Melchior Canus', quum primo significasset, se " non 
existimare, aut fidei aut religionis quaestionem esse, num 
480. ille annorum numerus, qui in codicibus pervulgatis 
reperitur, librariorum vitio scriptus sit, an potius idem ab 
auctore sacro in suo exemplar! positus," atque sentire 
se deinde declarasset, interregnorum annos, seorsim a 
temporibus judicum, esse supputandos : postea subjicit : 
"Josephus, quoniam non ea solum tempora quibus ju- 
dices praefuere, computare voluit, sed ilia etiam quae in 
interregnis sine judicibus fluxerunt, vere summam 590. 
confecit annorum. At auctor libri Regum, interregnorum 
annis omissis, eos tantum redegit in numerum, quos intel- 
lexit, dum judices administrarent, intercessisse. Anni 
ergo plures ab eo, quo Israel excessit ex iEgypto, ad 
templi initia fluxere : sed ducum, judicum, et regum, non 
fluxere, nisi 480." Quam sententiam, in suis ad ilium 
Regum locum notulis, etiam Emmanuel Sa est amplexus. 
Verum, " hoc esse Scriptures ridiculam et insulsam asser- 
tionem imponere," recte in commentariis ad caput ulti- 
mum Josuae pronunciavit Jacobus Bonfrerius. " Etenim^ 
quadringentesimo octogesimo anno ab exitu filiorum 
Israel, templi fundamenta esse jacta ; quid aliud apud 
prudentem, neque studio tuendarum partium occupatum 
lectorem sonat, quam totum illud interjectum ab exitu 
tempus totidem annis, neque pluribus paucioribusve, con- 
tineri ?" Ex quo sequeretur Josephi supputationem, sa- 
cri scriptoris calculo, longe hie fuisse praeferendam : di- 
cendumque foret, non jam, cum Sulpicio, " librariorum 



'' In Chronol. sacr. labul. 9. 
*■ Lib. 9. de doctrina temporum, cap. .'J2. 
^ Lib. 1 1, loconim Theologic. cap. 5, 
t Petav. doctrin. temp. lib. 9. cap. 33. 
VOL. XII. 



66 CHKONOl.OGIA SACRA. CAP. XII. 

negligentia veritatem fuisse corruptam," sed ipsum hie 
" prophetam erravisse." Ad aliud igitur efFugium Lau- 
rentius'' hie se recipiens, putavit, " non inepte pronunciari 
posse quod' tempus exitus ex ^gypto complectatur to- 
tam peregrinationem Israelitarum, quae a primo paschate 
sumens initium, duravit, donee singulae tribus occupassent 
suam promissae terras sortem, cujus causa, mandante et 
mirabiliter adjuvante Deo, profeetionem ex j^gypto sus- 
ceperant." Et ne novum cuiquam videretur, " ex eo loeo 
unde eximus denominari totam profeetionem quantumvis 
longinquam et diuturnam, quae durat donee perveniatur 
ad loeum eujus adeundi eausa iter suseipiebamus, etiamsi 
obiter incidant impedimenta moram efficientia:" duo ad hoc 
confirmandum Scripturae testimonia produeit. Unum ex 
Deuteronomo'^ ; ubi " Moses dicitur suum quintum librum 
praelegisse Israehtis C3nN3f3 in exeundo, vel in exitu ex 
iEgypto : cum tamen id fieret anno 40. post transitum 
maris rubri, quo adhue versabantur in itinera ex jEgypto 
versus terram promissam suscepto." Alterum ex Psalmo 
CXIV. ver. 3. narrante, " in exitu Israelitarum ex 
yEgypto, Jordanem retrorsum eonstitisse, quod anno 
4). post transitum maris rubri factum est." I taque arbi- 
trator, in 1 Reg»im cap. VI. ver. 1. " Scripturam respicere 
ae definire tempus illud alias indefinitum, quo tribus Dan' 
dicitur haereditatem sibi quaesivisse. Tune enim primum," 
inquit, "finita est peregrinatio, quam filii Israel ex JEgyf- 
to ideo coeperant, ut quteque tribus suam hEereditatem in 
promissa terra occuparet : nee tamen affirmari potest, 
quando id factum sit, nisi forte 480. anni a templi Salo- 
monici absolutione," vel prima, fundatione potius, "re- 
tro numerati nobis ostendant, quando eessaverit filiorum 
Israel exitus ex ^gypto, id est, tota peregrinatio quam 
suscipiebant ; non habitura finem, donee cuilibet tribui 
sua sors in terra promissa obtigisset." Eousque autem a 
discessu ex ^gypto annos 118. effluxisse ille autumat, 
inter discessum ilium et jacta templi fundamenta, annorum 



!■ Codoman. chrun. lib. I. cap, 17. '1 Reg. cap. 6. 

* Cap. 4. ver. 4.5. ' .Jiidic. cap. IS. 



CAP. XII. CHUONOLOGIA SACRA. 67 

598. intervallum constituens. Eandem quoque interpre- 
tationem in tabulis suis chronologicis secutus est Michael 
Moestlinus : a discessu tamen ex JEgypto, ad Daniticam 
illam expeditionera, annos l\il. ad templi vero funda- 
tionem annos tantum 592. dinumerans. 

Sed quam ridiculum illud sit, sacrum libri Regum scrip- 
torem, non ipsius fundati templi epocbam, sed terrae 
a Danitis postremum occupatee tempus, designare volu- 
isse, quis non videt ? Et, ut Johaunem Bobemum" prae- 
terea contra Codomanum bic disserentem audias, " Quis 
tempus illud quo una tribus sibi possessionem qusesivit, 
quodque anni ratione nobis ignotum, nominaret exitum 
filiorum Israel ex ^gypto? quis a termino ignoto epo- 
cbam figeret ? Monstrum opinionis, praesertim cum jam 
ante tribus Dan suam possessionem habuerit, ut ex Josua" 
videre est : verum sat angustam. Bona namque terra pars 
ei tribui per sortem data, per Chananaeos et Amoraeos ei 
erepta". Tdeo tribus baec, sequentibus, nobis tamen an- 
norum ratione ignotis, temporibus, excurrit ad amplioreni 
sibi sedem quaerendam." 

Alii, cum Codomano, per exitum ex ^gypto, non 
tempus illud praecise quo extra fines ^gypti pedem Is- 
raelitae extulerunt denotare, sed aliquam multorum inter- 
vallum annorum comprehendere hie existimant, verum 
intra modestiores aliquanto limites, temporis illud spatium 
coercendum esse censent. Dionysius Petaviusi*, et eum 
secutus Petrus Possinus'', exitum ex ^Egypto, tempus 
illud interpretantur, quo Israelitas 40. annis in deserto 
oberrantes, ad itineris metas terminumque pervenerunt, 
et trajecto Jordane in terram Chananitidem introierunt. 
Quae interpretatio, si aliquo modo admitti posset, in dis- 
crepantia numerorum inter Hebraeos et Graecos codices 
concilianda, usum fortasse haberet aliquem. Licet enim 
tam in Complutensi editione, quam in Graeco MS. Arun- 
delliano, eodem quo in textu Hebraso modo, anno ab 

*■ Bohein. Chronolog. manuduct. titul. 3. cap. 6. 

" Cap. 19. ver. 40. " Judio. cap. I. vcr. 31. 

» Pftav. doctr. temp. lib. 9. cap. .1.". 

< Possin. dialect. Renealog. Christi. cap. 19. 

f2 



68 CHRONOLOGIA SACRA. CAP. Xll. 

exodo 480. templum aedificari cceptum fuisse legatur : 
in Romana tamen, et Aldina, et Germanicis editionibus, 
ut etiam in codice Alexandrine, et apud Luciferum Cala- 
ritanum, Sulpicium Severum, atque Oecumeniumi 440. 
tantum annorum habetur numerus : quae diversitas ut- 
cunque componi potuisset, si ab initio exodi 480. a fine 
vero 440. annum ilium fuisse habendum, dicere nobis 
liceret. Verum ex Scriptura nullum adhuc productum est 
testimonium, quod nomine exodi vel exitus ex ^gypto, 
etiam annum a migratione ilia quadragesimum significari 
nobis persuadeat. Nam ad loca quae ad hoc confirman- 
dum proferuntur, respondere nos docuit ipse Petavius' : 
quum monet apud Hebrasos D literam nonnunquam esse 
idem atque post, ut in Geneseos cap. XXXV. ver. 9. Ex- 
odi cap. II. ver. 2i>. Numer. cap. XXVII. ver 26. Sic 
igitur Deuteron. cap. IV. ver. 45. ubi praecepta Domini 
Moses Israelitis proposuisse dicitur " CanNxa quum ex- 
ivissent ipsi" ex ^Egypto, et in sequente similiter versi- 
culo, ubi Moses et Israelitae, Silonem Amoraeorum re- 
gem percussisse referuntur " ariMS(3 quum exivissent" 
ex ^gypto : post egressionem facta ista fuisse Moses 
tantum significat, nequicquam vero tempus quo ista vel 
facta vel dicta sunt, utcunque manifestum id esse dix- 
erit Petavius, egressionem vocat ex ^gypto. Neque 
alia in Psalmo CXIII. vel CXIV. prophetae mens 
fait, quam ut praesentia Dei, quam in populo suo, ex 
^gyptiaca servitute liberando, mirabiliter ille declara- 
verat, commotum mare, " Mare fugisse, et Jordanem 
conversum esse retrorsum" indicaret : neutiquam autem, 
quod Possinus addidit, ut exitus de ^Egypto, " duos 
utrinque extremos assignaret terminos ; et plane declararet 
exodum, (sive exitum) aut egressionem de terra ^gypti, 
nomina esse toti peregrination! deserti quadragenarige con- 
venientia." 

Nicolaus vero Abramus^ psalmistam his finibus exo- 
dum circumscripsisse negat : Septuaginta seniores etiam 



'1 In Act. cap. 7. ver. 8. ' Petav. doctriii. temp. lib. 9. cap. 32. 

• Mic. Abram. in Pharo \'e\. Tcstani. lib. 10. cap. 27. 



CAP. Xir. CURONOLOGIA SACRA. 69 

ulterius eos extendisse admonens ; ubi cum Josua' se- 
pultos fuisse dicunt lapideos cultellos quibus circumcidit 
filios Israel in Galgalis, " on i^riyayev avToiig i^ Al- 
yviTTov, quando eduxit eos ex ^gypto." Unde probabi- 
liter posse dici ille existimat, " Egressionem filiorum Is- 
rael eo demum tempore fuisse terminatam, cum area, quae 
hactenus per vastissimas Arabiae solitudines conducta fue- 
rat, et egressos hactenus comitata, in Silo requievit; quasi 
turn denique longas peregrinationis metam attigisset;" 
anno videlicet Josuae circiter septimo. Johannes Wol- 
therus denique, ut prioribus quidem illis, vocem Exitus 
de transitu Israelitarum per Jordanem interpretatur ; sed 
simul etiam cum Nicolao Raimaro numerum ilium 480. 
toto centenario censet esse diminutum : a relicta ^gypto 
ad templi initium, annos 620. ea ratione constituens. 

Verum temerariam istam sacri textus correctionem, cum 
alii, tum Johannes Bohemus manuductione sua chronolo- 
gica, et Jacobus Bonfrerius in suis ad postremum Josuae 
caput commentariis, et Nicolaus Abramus" satis refuta- 
runt ; et a nativa vocis Exitus significatione nemo abduci 
se patietur, quin prudenter consideraverit aliud de illis 
Scripturae locis esse sentiendum, in quibus DMVl (cum 
praepositione casus ablativi indice) nude ac simpliciter ha- 
betur positum ; aliud de illis, in quibus riNV^ (cum prae- 
positione casum genitivum denotante) mensis aut anni 
designatione simul apposita. In illis enim, tempus post 
exitum generatim tantum et indefinite esse designatum ; 
in his, prascise et determinate ab ipso illo prinio, quo ex 
iEgypto discessum est, mense, ut a certa et nota epocha 
supputationem esse deductam res ipsa indicat. Hoc 
certe a Mose diligenter observatum fuisse videmus, Is- 
raelitas in desertum Sinis venisse scribente, " Quinto* 
decimo die mensis secundi bflKV^, egressionis ipsorum 
de terra ^Egypti ;" et^ : " mense tertio DNjA egressionis 
Israelitarum de terra ^Egypti," venisse eos in desertum 



* Joeu. cap. 24. ver. .30. 

■ In Pharo Vet. Tesuni. lib. 10. cap. IS. 

" Exod. cap. 16. ver. I. * Cap. 19. vcr. 1. 



70 CHRONOLOGTA SACIiA. CAP. XII. 

Sinai; et Numerorum cap. XXXIIF. ver. 38. mortuum 
esse Aaronem " anno quadragesimo DKSf^ egressionis 
Israelitarum de terra jEgypti, mense quinto, primo die 
mensis." Neque aliam quam Mosaicam epocham, sa- 
crum libri Regum scriptorem usurpasse, quum 480. anno 
" DHUb egressionis Israelitarum de terra ^gypti, mense 
secundo," templum Salomonicum extrui cceptiim fuisse tra- 
dentem, jure ullo dubitare possumus. 

Quas vero ad desperata haec remedia viros doctos per- 
pulerunt, ut aut Scripturae textum ipsum immutarent, aut 
violenta interpretatione distor querent, duae fuerunt ra- 
tiones prascipuae : altera ex Paulina oratione'' est deducta ; 
altera a numeris annorum in libro Judicum expressis, qui 
longius quain 480. annorum, inter exitum ex ^Egypto et 
posita templi fundamenta, intervallum necessario postulare 
videantur. Ac primo, " vel mendum esse in illo numero 
480. annorum, qui est 1 Regum cap. VI. ver. 1." pronun- 
ciat Ludovicus Cappellus, " vel mendum esse in loco 
Actorum cap. XIII. ver. 12. ubi Deus dicitur Israeli de- 
disse judices per annos 450. usque ad Samuelem. Ne- 
cesse enim esse" asserit, " alterutrum horum numerorum 
esse falsum ; neque posse simul consistere." Quum opi- 
nionem Cajetanus quoque, Lutherus, Funccius, Merca- 
tor, Buntingus, Temporarius, Perkinsius, Pius, Lidyatus, 
. Lansbergius, et alii ita sunt amplexi, ut in Actorum ta- 
men locum mendum potius irrepsisse censuerint, numero 
450. pro 350. posito : quod in Grasco longe facilius rpia- 
Kotrloig in TiTpcKoaioiQ, quam in Hebrffio yaiK in W0T1 vel 
WVf mutari potuisse existimarent. 

Verum non in nuraeri 450. mutatione, quern in omnibus 
libris, Graecis, Latinis, Syriacis, ^thiopicis, Arabicis, 
constanter retentum videmus, apostolici et prophetici cal- 
culi reconciliatio ab iis fuerat inquirenda ; sed a loco po- 
tius ejusdem atque ordine, qui in variis editionibus rarius 
habetur et diversus. In vetere enim vulgata Latina trans- 
latione, verba apostoli ita leguntur reddita : " Sorte dis- 
tribuit eis terram eorum, quasi post quadringentos et 

s Act. cap. 13. ver. 20, 



CAP. XII. CHROXOLOGIA SACRA. 71 

quinquaginta annos : et post haec dedit judices," quomodo 
et in quibusdam manuscriptis Grsecis codicibus se scrip- 
turn invenisse, Johannes Mariana testatur, pro editione 
vulgata cap. XV. icar£KAT|poSo7jj(T£i' aiiroTc ttjv yfjv aiirwv 
bXTti /i£rd TtrpaKoaia koX TrivTr}KOVTa frtj, koi fitra ravra 
fSwKt KpiTuQ. In Petri Taxardi Marchionis Velesii", 
videlicet MSS. quos ad textum Latinum et hie et aUbi 
passim de industria fuisse conformatos magna est sus- 
picio. 

His vero longe antiquius Alexandrinum, quod in An- 
glia habemus, exemplar, majusculis literis exaratum, ita 
legit : KaTiKXripov6fj.r)atv aiiToIe ttjv yriv avriLv oi? tnai 
TiTpaKoaioiQ koi irivTi'iKOvra koi fiira ravTu idwKiv Kotrac. 
Quod ipsum quoque inter diversas illas lectiones reperi- 
tur, quas novo testamento Parisiis anno 1568. Grsece a 
se excuso, Robertus Stephanus subjiciendas curavit : con- 
sentiente quoque codice quodam Graeco alio Parisiis item 
edito, et a Beza in annotationibus ad hunc locum pro- 
ducto; et Novi Collegii apud Oxonienses exemplari ma- 
nuscripto altero, nisi quod hoc absit pronomen avr<^ post 
7ijv, in illo addatur aiirotc post verbum tSoxcc' In quibus 
omnibus, annos illos 450. non ad judicum durationem, 
sad ad tempus partitionis terrje referri manifestum est. 

Sed et illam " temporum circumscriptionem, ad ante- 
cedentia pertinere, doctissimi quidam viri," ut refert Fr. 
Junius*, " memoria nostra putaverunt;" etiam vulgata 
Graecorum codicum lectione retenta ; sic videlicet, ut com- 
modum aliquod participium subintelligendum judicarunt : 
tanquam si ita legeretur : " Et post haec annis quasi qua- 
dringentis et quinquaginta, dedit judices :" circa annum 
videlicet quadringentesimum : " Kai fitra ravra wq inai 
TiTpaKoaioit; Koi TTiVTi'iKOVTa [yivofitva] tBwKi KQirag. Et 
post haec annis quadringentis et quinquaginta (peracta) 
dedit judices." Cujusmodi participii ellipsim in Christi 
genealogia'' supplendam volunt; ubi vel Josias vel Joa- 

* Ludov. de la Ccrda, adversar. sacr, cap. 9 1 . 
•• Jun. Parallel, sacr. lib. 1. sect. 95. 
' Matt. cap. 1. ver. II. 



72 CHRONOLOGIA SACKA. CAP. XIl. 

kim genuisse dicitur Jechoniam et fratres ejus, iir\ rrig 
fitroiKtalag BajUvXCjvog ; non quod turn primum geniti, sed 
quod eo tempore superstites illi fuerunt, quo fact^ est 
Babylonica deportatio : ac si in Grseco legeretur, rove 
iirl rfjc fUTOiKtaiag BajivXwvog jsyovoraQ. 

Hac ratione, principium hujus supputationis a primis illis 
orationis apostoli verbis pendebit, commate 17. " Deus 
populi hujus Israel elegit patres nostros." Quum autem 
Abrahamo, iiliuin adhuc non habenti, semini ipsius terrain . 
Chananaeam se daturum Deus promisisset* ; postea, ex- 
cluso Ismael primogenito, in Isaaco patrum ab eo facta 
est electio: juxta illud: " In' Isaaco vocabitur semen 
tuum." Porro a nato Isaaco, usque ad egressionem pos- 
terorum ejus ex ^gypto, anni defluxerunt 405. ut antea 
est ostensum : quibus additi anni 46. cum dimidio, qui 
inde ad partitionem terra; decurrerunt, ut in sequente 
capitulo ostendetur, annos 451. cum dimidio conficiunt ; 
qui Paulo wc vel quasi 450. anni sunt dicti. 

Ad libri Judicum calculum jam accedimus : quem, in 
priore historiae parte, per quietis terrae intervalla ; in pos- 
teriore, per prasfecturse judicum spatia institutum esse 
animadvertimus. Primo enim in loco, oppressionum et 
liberationum populi Israelitici continuata series, in Ju- 
dicum cap. II. ver. 14 — 19. summatim exposita, specialem 
deinde in sex sequentibus capitibus, temporum notis ap- 
positis, hunc in modum habetur explicata. 

I. Israelitae a Cushane Mesopatainiae rege per 8. annos oppress!?, ab Otbo^ 
niele liberati sunt: et quievit terra annisl" 40. 

II. Ab Eglone Moabitarum rege per annos 18. oppress!'; ab Ehude liberati 
sunt : et quievit terra annis'' 80. 

III. A Jabine rege CliananaEae per 20. annos oppress!', a Debora et Barako li- 
berati sunt : et quievit terra annis" 40. 

IV. A Midianitis per annos 7. oppress!" ; a Gideone liberati sunt : et quievit 
terra annis" 40. 

' Gen. cap. 12. ver. 7. Act. cap. 7. ver. 5. 
« Gen. cap. 21. ver. 12. « Cap. 3. ver. 8. 

>• Cap. 3. ver. 1 1. > Cap. 3. ver. 14. 

k Cap. 3. ver. 30. ' Cap. 4. ver. 3. 

"> Cap. 5. ver. 31. " Cap. 6. ver. 1. 

" Cap. 8. ver. 28. 



CAP, XII. CHRONOLOGIA SACRA. 73 

Judaei, populum nunquam judice caruisse arbitratiP, 
annos quieti terrae hie subjectos, judici ibidem nominato 
attribuunt : in quibus et opprimentium alienigenarum an- 
nos, ut sub eorum praefectura et coeptos et finitos, com- 
prehensos esse existimant. Eorum sententiam in chro- 
nico suo secutus est Eusebius, et post eum plerique 
omnes Christianorum chronologi. Ita enim de prima op- 
pressione scribit Eusebius : " Mtra rfXturJjv 'Ijjoroi) Kpa- 
Tovaiv 'E]3pa(a)v a\X6(j>vXoi tri} tj. a koi avvaTTTiTai rote tov 
ToOoviriX Kara rag 'louSat&Jv irapadoasig. Post mortem 
Jesu, subjectos tenuerunt Hebrsos alienigenae annis octo : 
quijunguntur Gothonielis temporibus, secundum Judae- 
orum traditiones." Ac si Scripturse hie fuisset sensus : 
Othoniele'' principe, qui annis 40. judieavit, pacem fu- 
isse et otium, tyranno judicis auspiciis et virtute su- 
perato. 

Illud vero incommodi Eusebio hie aceidisse scribit 
Melchior Canus, " quod" cum interregna omnia posterio- 
rum judicum temporibus includeret, videretque ilHs qu8B- 
dam anteeedentia ineptissime sequentibus copulari ; eam 
rem traditionibus Hebrseorum attribuit, ne ipse rei per- 
absurdae primus esse auctor videretur." Nihil enim ille 
absurdius esse arbitratur, " quam ut interregnorum anni, 
in eos redigi dicantur et contrahi, quibus sub judicibus 
terra a praehis dicitur quievisse :" quum in iUis " inter- 
regnis, aut perpetuum Judseis bellum contra inimicos 
fuerit, aut servitus sine judice misera, res afflictae, turbata 
omnia, nulla quies." Cujusmodi incommodis, etiam a 
Laurentio Codomano', Dionysio Petavio', Petro Possino", 
Nicolao Abramo' et aliis, premi banc sententiam videmus. 
A quibus ut nos expediamus, belli quidem et servitutum 
tempora, a pacis et quietis temporibus secernenda esse 



>■ Ut ad 1 Sam. cap. 13. tex. I. ab Abrabaneele est annotatum. 

1 Jo. Temporat. Chronologicar. demonstrat. lib. 2. 

' Can. Loc. theologic. lib. II. cap. 5. 

' Codoman. Chronolog. lib. 12. qiuest. 16. 

' Petav. Doctrin. temper, lib. 9. cap. 32. 

" Possin. diallactic. genealogic. cap. 19. 

" Abram. in Pharo. Vet. Testam. lib. 10, cap. 5. 



74 CHRONOLOGIA SACRA. CAP. XII. 

libenter agnoscimus : sed annorum notatione, " quieti 
terras" apposita, quietis illius initium, non autem vel ipsius 
quietis vel praefecturae judicum durationem, designari 
statuimus. Itaque illud " Dptyni quievit," idem esse di- 
cimus quod "quiescere ccepit," quemadmodum in Gene- 
si'' I^VI nobis est, " gignere ccepit ;" 1 Regum^ p> est 
"aedificare coepit:" atque ubi toties in Scriptura rex aliquis 
tot vel tot annorum fuisse dicitur " 1D^D3 quum regnare 
inciperet," illud significare nemo dubitat. Cumque nu- 
merorum in temporum notatione ea sit ratio, ut interdum 
quando res aliqua contigerit, indicat interdum quamdiu ea 
duraverit: quEe duo Graeci et Latini casuum, quibus He- 
braei carent, variatione saepius solent distinguere : in annis 
oppressorum posteriorem explicationem, in annis quietis 
terra, priorem hie accipiendam censemus ; ut sub Othoni- 
ele, verbi gratia, 4-0. non annos sed, annis terra quievisse 
intelligatur, id est, a prascedente aliqua epocha "anno 
quadragesimo." Quod, licet cum versione vulgata Latina 
non conveniat, tamen " cum verbis Hebraicis satis con- 
gruere," Fr. Ribera" ostendit : Hebragorum consuetudi- 
nem esse docens, ut ab uno ad decem aliquando, a decern 
vero et ulterius semper " numeris cardinalibus utantur pro 
ordinalibus." Certiorem vero nullam epocham, a qua 
primae sub Othoniele quietis terrae supputatio deducatur, 
invenire possumus, quam celeberrimam illam terrse quie- 
tem, quam, devictis Chananaeae regibus, qui junctis viribus 
et totis copiis adversus Israelitas insurrexerunt, a Josua 
constitutam, et partitioni terrae praeviam factam Spiritus 
Sanctus memorat^ Superatis igitur Mesopotamiensibus, 
qui post illos alienigenarum primi universae terras Israeli- 
ticae bellum intulerunt, quies, annis post prioris illius 
initium quadraginta, reddi coepta est : victore deinceps 
Othoniele, usque ad mortem, rempublicam administrante, 
et populum in veri Dei cultu continere satagente, quod 



5 Cap. 5. ver. 32. et cap. 11. ver. 26. 

' Cap. 6. ver. 1. 

' Riber. De tempio, lib. 1. cap. 1. 

^ Jo8u. cap. 11. ver. 23. etcap. 14. ver. 15. 



CAP. XII. 



CHRONOLOGIA SACRA. 



75; 



praecipuum horuni judiciun opus fuisse, ex Judicibus*^, 
ubi hujus partis historiae summam propositam fuisse 
diximus, intelligitur. 

In sequente deinde historia, per ipsorum judicum 
annos temporum series hunc in modum habetur dis- 
posita. 



Abimelech, ann. 3. 
Tola, ann. 20. 
Jair, ann. 22. 

Philistxi et Ammonitic oppres- 

serunt Israelem ann. 1 8. 
Jephthe, ann. 6. 
Ibsan, ann. 7. 
Eton, ann. 10. 
Abdon, ann. 8. 

PhilisUei oppreuerunt Israelem 

ann. 40. 
Samson, ann. 20. judicavit Israelem, 
in diebus Pbilistaorum. 



cap. 9. \er. 22. 
cap. 10. Ter. 2. 
cap. 10. ver. 3. 

cap. 10. ver. 8. 
cap. 12. ver. 7. 
cap. 12. ver. 9. 
cap. 12. ver. 11. 
cap. 12. ver. 14. 

cap. 13. ver. 1. 

cap. 15. ver. 20. et cap. 16. ver. 21. 



Ubi notandum, duarum illarum oppressionum priorem 
in Jairis, posteriorem in Samsonis tempora incurrisse: 
quemadmodum in sequente capite declarabitur. Reliqua 
adhuc est libri Judicum appendix duplex, altera in quin- 
que postremis hujus libri capitibus, altera in Ruthse 
libello, quern Hebraeos in librum Judicum compegisse, in 
Galeato sno prologo confirmat Hieronymus, compre- 
hensa. Prior, idoli Micae'', Daniticae expeditionis et 
idololatriae', nefarii stupri a civibus urbis Gibeas Levitae 
cujusdam concubinae illati^ et belli Benjaminitici^, histo- 
rias complectitur : quae omnia temporibus illis contigisse 
referunt, quibus " non*" erat rex in Israele, sed quisque 
quod rectum videbatur in oculis suis faciebat ;" id est, 
quum nuUus est magistratus summo praeditus imperio, 
qui populum in officio suo contineret : cujusmodi avapxla 
inter mortem seniorum qui Josuae superstites fuerunt, et 



' Judic. cap. 2. ver. 17, 18, 19. '' Ibid. cap. 17. 

' Judic. cap. 18. ' Ibid. cap. 19. 

' Judic. cap. 20,21. 

I" Judic. cap. 17. ver. 6. et cap. 18. ver. 1. cap. 19. ver. 1. cap. 21. ver. 25. 



76 CHRONOLOGIA SACRA. CAP. XII. 

primam sub Cushane populi servitutem extitit : quo tem- 
poris intervallo Israelitas in terra habitantes a vero Dei 
cultu primum defecisse, et idololatria sese polluisse, Scrip- 
tura indicat'. Eodem itaque tempore Benjaminiticum 
illud bellum gestum fuisse, Josephus'' recte retulit, quo et 
Phineasum Eliazari filium, Aaronis nepotem, summo sa- 
cerdotio functum fuisse ipsa Scriptura diserte exprimit' ; 
quem sub Josua et illi superstitibus senioribus claruisse 
constat™. 

Ruthas historia temporibus illis accidisse legitur, quibus 
"judicabant" judices." Ehud nimirum, ut ab Hebrseis 
in Seder Olam" habetur traditum ; vel Samgar potius, 
qui " postP hunc servavit et ipse Israelem ; licet ejus tem- 
poris annos Hebrspi inloco citatoin Ehudis annisincluserint. 
Post ingressum enim Israelitarum in terram promissam, 
" Salmon"" genuit Booz ex Rahab, Booz Obedum ex Ru- 
tha, Obedus Jessem, Jesse Davidem regem." E quibus 
Boozum seniorem fuisse cum Rutham duceret, ipsius ad 
eum verba' satis innuunt : de Jesse vero in Samuele' 
expresse legitur ; D'tyjxn tO Jpr bisa; *D>n W»Hr\) Kai 
6 avfjp iv rate rifiipaiQ '2,aovX TrpstrfivTcpog iXriXvdojg 
iv avSpdcriv. quod Hebrseis, qui ad comparationis gradus 
designandos peculiares flexiones habent nullas, aliud nihil 
sonat, quam virorum omnium, qui Saulis temporibus vix- 
erant, maximum natu ilium fuisse habitum. Et omnes 
sane memoratos illos patres admodum senes fuisse opor- 
tet, quum filios susciperent. Cum enim ineunte anno ab 
exitu ex iEgypto 480. et regni Salomonis 4. jacta templi 
fundamenta fuerint" : demptis inde 40. annis in deserto 
actis, 70. annis vitae Davidis", et tribus Salomonis ; reliqui 
erunt, ab ingressu in terram ad nativitatem Davidis, anni 



' Judic. cap. 2. ver. 7. 14. '< Lib. 5.antiquit. cap. 2. 

I Judic. cap. 20. ver. 28. 

" Josu. cap. 22. ver. 31. etcap. 24. ver. 33. 

" Ruth. cap. l.ver. 1. " Cap. 12. 

P Judic. cap. 3. ver. 31. 

' Matth. cap. 1. ver. 5, 6. Ruth, cap. 4. ver. 21, 22. 

• Ruth. cap. 3. ver. 10. ' 1 Samuel, cap. 17. ver. 12. 

" 1 Reg. cap. 6. ver. 1. "2 Sam. cap. 5. ver. 4. 



CAP. XII. CHROXOLOGIA SACRA. 77 

366. uti etiam ab Aben Ezra ad postremum Ruthse capi- 
tulum est observatum. Eos annos ita nos commodissime 
distribui posse existimamus : si Rachabam primo in loco 
annis post Israelitarum ingressionem in terram 42. Boo- 
zum peperisse ponamus ; deinde ipsi Boozo 102. Obedo 
111. totidemque Jessas annos ante TraiBoyoviav attribua- 
mus. Quam gignendi setatem qui per se satis superque 
longam esse consideraverit ; quo majoribus accessionibus 
ea accreverit, eo minus earn in se habituram probabilitatis 
atque verisimilitudinis, non poterit non animadvertere, 
cujusmodi augmentorum gradus eorum sententias conse- 
qui necesse est, qui Salomonici templi structuram non 
480. cum sacro textu, sed vel 520. cum Dionysio Petavio, 
et Petro Possino, vel. 527. cunl Nicolao Abramo, vel 580. 
cum Nicolao Raimaro vel Ludovico Cappello, vel 592. 
cum Michaele Maestlino, vel 598. cum Laurentio Codo- 
mano, vel 620. cum Johanne Walthero, vel 680. cum 
Nicolao Serario, post exodum anno coeptam fuisse 
volunt. 

At in nostra quoque hypothesi Jacobo Saliano absur- 
dum esse videtur, "quasi^ dedita opera tam tardas, in una 
eademque familia, ponere generationes, quum ad miracu- 
lum sine necessitate recurrere, et quidem quater in eadem 
familia iteratum, sibi profecto non placere" profiteatur. 
Quod ut efFugiat, ad ridiculum illud de tribus Boozis 
commentum mavult se recipere : quod omni sacrae Scrip- 
turae testimonio destitutum, a Nicolao Lyrano^ ex apo- 
cryphis nescio quibus doctoribus, ita habetur propositum : 
" Dicunt doctores nostri, et bene ut videtur, quod tres 
fuerunt Booz, sibi succedentes : quorum primus fuit avus, 
secundus filius, tertius nepos. Primus fuit filius Salmon 
quem genuit de Rahab : et tertius fuit iste, qui genuit 
Obed ex Ruth." Verum, ut in horum patrum longaevi- 
tate non parum raritatis, atque in ejusdem, ad tres vel 
quatuor generationes, continuatione, divinae fuisse bene- 
dictionis plurimum, fatemur libentissime ; ita hie aliquid 

y Salian. anno mundi 2741. num. 26. 
- Ruth, cap. 2. 



78 CHRONOLOGU SACRA. CAP. XII. 

fuisse miraculi, quod naturae ordinem et vires superaret, 
agnoscere omnino non possumus : quum in posterioribus 
quoque seculis homines, qui his in longasvitate nihil con- 
cederent, extitisse nullum sit dubium. 

Rachaba certe, si vicenaria, quum in Chananaeam in- 
grederentur Israelitae, extitisset, et post 42. deinde annos, 
quod nostra fert hypothesis, Boozum peperisset ; annum 
aetatis 62. non excessisset : post quem anicularum nostro 
etiam seculo parientium non desunt exempla. Ad lon- 
gaevitatem vero quod attinet : Jehojadam pontificem longe 
post haec tempora 130. annos vixisse Scriptura confir- 
raat''. " In*" Tmoli montis cacumine, quod vocant Temp- 
sin, 150. annis vivere, Mutianns author est : totidemque 
annos censum, Claudii Caesaris censura, T. Fullonium 
Bononiensem idque collatis censibus, quos ante detulerat, 
vitaeque argumentis, etenim id curap principi erat, varum 
apparuit." In censu vero a Vespasianis imperatoribus 
acto, " centum" viginti annos, Parmae tres edidere, Brix- 
elli unus. 125. Parmae duo. 130. Placentiae unus. 131. 
Faventiae una mulier. 132. Bononiae Lucius Terentius 
Marci filius, Arimini vero M. Aponius, 150. Tertulla, 
137, circa Placentiam, in oppido Velleiacio 110, annos 
sex detulere, quatuor 120. unus 140. In regione Italiae 
octava, centenum annorum censi sunt homines 54. cen- 
tenum denum homines 57. centenum vicenum quinum 
homines duo, centenum tricenum homines quatuor, cen- 
tenum tricenum quinum aut septenum totidem, centenum 
quadragenum homines tres." 

Atque ut ad nostra tempora propius accedamus : Tho- 
mas Ravennas in quinto capite libri *' De vita hominis 
ultra 120. annos protrahenda," ad Julium III. pontificem 
scripti, inter alia, anno Christi MDXXXVI. Zaconum 
quendam ex Lacedsemone, annis fere 130. et ahum ex 
eadem urbe ultra annos 130. supervixisse ; et in JEgeeo 
mari viros duos 130. annorum vises fuisse confinnat. 



» 2 Chron. cap. 24. ver. 15. ^ Plin. lib. 7. cap. 48. 

' Plin. lib. 7. cip. 49. 



CAP. XII. CHRONOLOGIA SACRA. 79 

In* prcelio Flodonensi dux Anglus Jacobus Wenston, 
Prestonae in Wenstondaile apud Eboracenses ortus, anno 
Domini MDC. annos 131. natus vitamfiniit. In Hibernia 
Desmoniae comitissa, Edovardo IV. in Anglia regnante, 
comiti marito nupta, meo tempore et viva fuit et vivida ; 
circa annum demum vitse 140. defuncta. Laurentium 
quendam Scotum anno astatis 140. piscatum prodiisse, ex 
Buchanano*' refert, in primae orationis chronoIogicEe D. 
Parasi Elencho, Josephus Scaliger : de suo insuper ad- 
jiciens : " Nos possumus producere, quos 120. 125. 130. 
annos vitae explesse scimus, vidimus, meminimus. Unus 
etiam senex amicis nostris miraculo fuit Lutetiae, anno 
Christi MDLXXXIV. qui miles pugnae Montis Leherii 
interfuerat sub Ludovio XI. Is major annorum 140. omni- 
bus membrorum officiis integris Lutetiam sese contulerat 
liticulae cujusdam persequendae causa." Quibus et ilia ad- 
dantur Jacobi Bonfrerii Jesuits: " Ante' annos paucos in 
finibus sylvas Thuringiacee repertus est senex unus, qui 
confirmationis sacramentum a sufFraganeo episcopi Bam- 
bregensis accepit annos natus 150. qui jam filios haberet 
centenarios, nepotes septuagenarios, ut nostrorum literjs 
accepimus, aliique ducenti qui annum centesimum ex- 
cesserunt." Et ut tandem concludamus. Thomas Parrus 
Johannis filius Winningtoniae in agro Sallopiensi quamdiu 
ille vixit, cum eo mansit : ipseque demum, anno Christi 
MCCCCLXXXIII. natus, quum 80. esset annorum primam 
uxorem duxit : cum qua 32. annos vixit ; et sub qua com- 
missi cum alia adulteriiconvictus, 105. annorum senex pub- 
licam in ecclesia Alberburiensi egit poenitentiam. Quum 
annorum deinde fuisset 122. secundam accepit uxorem, quae, 
quamdiu ille vixit, cum eo mansit : ipseque demum, no- 
bilissimi Thomae Arundelliae et Surrise comitis cura et 
sumptibus in Lectia Londinum perductus, sub finem Sep- 
tembris anno MDCXXXV. et magnae BritannijeregiCarolo 



<• Vid. Andr. Melvin. 

' D. Gualter Raleigh, histor. mundi, lib. 1. cap. 5. sec. 5. Fr. Bacon, de long, 
vitaet L. Cork, geneaiog. Desmon. et Buchanan, rer. Scoticar. lib. fin. 
< Ruth. cap. 1. 



80 CHRONOLOGIA SACRA. CAP. XII, 

est exhibitus: quum annos 152. et menses aliquot vivendo 
peregisset ; de quo praeterea dici possit, quod post annos 
duos aedibus Arundelliee mortuus est ; et qui si acre pa- 
trio frui liceret, aliquot plures annos eum vivere potuisse 
est probabile. Ex his igitur satis apparet, ad nostra usque 
tempora nonnuUos ultra annos non modo 120. aut 140. 
sed etiam 150. vitam produxisse: quos nemo miraturus 
est in tanta longaevitate post annum 111. prolem, ex 
adolescentibus praesertim foeminis, suscipere potuisse. 



CAP. xm. 



CHRONOLOGIA SACRA. 



81 



CAP. XIII. 



Anoorom 479. inter exodum et templi Salomonici exordium intcrcedentium 
summa in membra sua integrantia dividitur : tempusque peregrinationis in 
deserto, partitionis terra et primi anni sabbatici, cum annis judicum et pri- 
morum regum Jsraeliticorura, speciatim explicatur et confirmatur. 

Ut intervalli, inter exitum ex ^gypto et jacta templi 
fundamenta interjecti, spatium distinctius possit intelligi ; 
in quatuordecim ilia membra, simul integram 479, anno- 
rum summam constituentia, dispertiri libuit. 





Ann. 


Men- 


I. Ab exitu Israelitarum ex iEgypto usque ad transitum ab eis Jor- 






danem, 


40 




II. Inde ad finita bella, etquietem terra per Josuam datam, 


6 


4 


III. Inde ad quietem per Otlionielem, debellato Cushane Mcsopo- 






tamiae rege, terra restitutam, 


40 




IV. Inde ad quietem per Ehudem, occiso Eglone Moabitarum rege 






terra restitutam, 


80 




V. Inde ad quietem per Deboram et Baralc, profligate Jabinis regis 






Chananaorun exercitu, terra restitutam, 


40 




VI. Inde ad quietem per Gideonem, Midianitis devlctis, terra resti- 






tutam, 


40 




VII. Inde ad initium regni Abimelechi iilii Gideonis. 


9 


2 


VIII. Abimelechi, Tola et Jairis, anni 


48 




IX. Jephtlia, 


6 




X. Ibsanis, Elonis et Abdonis, 


25 




XI. Eli et Sampsonis, 


40 




XII. Samuelis, 


21 




XIII. Saulis regis, 


40 




XIV. A morte Saulis ad jacta fundamenta templi Salomonici, 


43 




Summa annorum. 


479 ( 



VOL. XII. 



82 CHRONOLOOIA SACRA. CAP. XIII. 

Primum membriun peregrinationis Israelitarum in de- 
serto annos illos 40. complectitur, quorum toties in Scrip- 
tura fit mentio'' ; quanquam in loco illo, Josu. cap. V. ver. 
(>. Grasca editio annos habeat 42. Ita enim cum Au- 
gustine, quajstione sexta in Josuam, legit codex noster 
Alexandrinus, itemque Romana editio atque Aldina, 
eamque secutae Germanicae omnes: licet in Complutensi 
editione, ad textiim Hebraicum hie conformata, verba ilia 
KOI Svo reserta hie fuerint, et in Origenica, (ab Andrea 
Masio ex Syriaco suo exemplari expressa) ut in Graeco 
textu superaddita, obelo signata conspiciuntur. Addita 
vero ilia putantur, ex Numerorum cap. XIV. ver. 33, 34. 
ubi, reversis ex Chananaea post diem quadragesimum ex- 
ploratoribus, anniab exitu ex ^gypto secundomurmuran- 
tibus Israelitis morae in deserto quadraginta annos hisce 
verbis a Deo decretos fuisse legimus : " Filii vestri erunt 
vagi in deserto annis quadraginta, et portabunt fomica- 
tiones vestras ; donee consumantur cadavera vestra in 
deserto, juxta numerum quadraginta dierum, quibus con- 
siderastis terram, annus pro die reputabitur ; et quadra- 
ginta annis recipietis iniquitates vestras." Et ex decreti 
illius complemento, a Mose ibidem cap. XXXII. ver. 13. 
sic exposito : " Iratus Dominus adversus Israel, circum- 
duxit eum per desertum quadraginta annis ; donee con- 
sumeretur universa generatio, quae fecerat malum in con- 
spectu Domini." Inde enim in chronologias suae libro 
primo, capite sexto, coUigit Henricus Wolphius, anno 
secundo post exitum Israelitarum ex iEgypto, addendos 
esse hos " annos quadraginta quibus justo Dei judicio in 
desertum reducti et mortui sunt." Verum quum non 
hujus solius ofFensae, sed etiam*" caeterarum iniquitatum et 
fornicationum suarum poenam hac quadraginta annorum 
mora in deserto luituros peccatores illos Deus dixerit; 
atque inter eos maxima, et quam vindicaturum se Deus 

' Exod. cap. 16. ver. 35. Deuteron. cap. 2. ver. 7. cap. S. ver. 2. cap. 29. 
ver. 5. Josu. cap. 5. ver. 6. Psal. 95. ver. 10. Nehem. cap. 9. ver. 21. 
Amos, cap. 2. ver. 10. cap. 5. ver. 25. Act. cap. 7. ver. 36. cap. 13. ver. 18. 

'' Vid. Deut. cap. 9. ver. 18—24. 



CAP. XIII, CHRONOLOGIA SACRA. 83 

significaverat, quum novi peccati occasione populus esset 
puniendus'^, vituli aurei adoratio fuerit, intra alterum ab 
egressu eormn ex ^Egypto mensem admissa : ab ipso ex 
^gypto exitu quadraginta horum annorum supputationem 
esse deducendam res ipsa postulat. Quum certum om- 
nino sit a die decimum quintum mensis primi quo patres, 
Mose ducente, reliquerunt ^gyptum'', usque ad ejusdem 
mensis diem decimum quo eorum filii, Josua duce, transie- 
runt Jordanem% ipsis annis quadraginta complendis quin- 
que defiiisse dies. 

Quum enim pauIo ante eductos ex ^Egypto Israelitas, 
Moses 80. et Aaron esset 83. annorum', anno ab exitu 40. 
mensis 5. die primo, Aaron mortuus est: annos 123. natus, 
in monte Hore vita excessit^. Quem per 30. dies Is- 
raelitsB in ea statione luxerunt; priusquam castrametati 
sunt ad torrentem Zeredi*" quem transierunt 38. annis 
post relictam Kadeshbarneam, unde exploratores in Cha- 
nanaeam miserant ; quum confecta jam esset tota ilia viro- 
nim aetas, quos indeserto occubituros Dominus juraverat'. 
Unde 40. annos pro 38. dictos sensit Georgius Syncellus'', 
rotundo videlicet numero posito pro diminuto : quomodo 
etiam in loco illo, Amos, cap. V. ver. 25. accipiendos eos 
esse docet Torniellus*. 

Eodem quoque anno illo ab exitu quadragesimo mensis 
undecimi die primo, Moses Deuteronomium populo pro- 
ponere ccepit' et die primo sequentis mensis, ut vult Jose- 
phus"", mortem obiit, quum 120. fuisset annorum". Cuiquum 
populus per 30. dies parentasset", ex ea statione castris ino- 
tis, ad Jordanis ripas pervenit : ubi triduo consistens, mensis 
demum primi die decimo alveum ejus siccis pedibus transiif. 

' Exod. cap. 32. ver. .14. <• Numer. cap. .33. ver. 3. 

' Josu. cap. 4. ver. 19. ' Exoil. cap. 7. ver. 7. 

« Num. cap. 33. ver. 38, 39. 

■• Num. cap. 20. ver. 28, 29. cum cap. 21. ver. 4—12. 

' Deuteron. cap. 2. ver. 14. k Georg.Syncell.chron.pag. 137. 142. 

' Tomiell. ad ann. mund. 2543. num. 66. 

' Deut. cap. I. ver. 3. " Lib. i. Antiquit. cap. ult. 

" Deuteron. cap. 31. ver. 2. et cap. 34. ver. 7. 

» Deuter. cap. 34. ver. 7, 8. 

>■ Jusu. cap. 3. ver. 1, 2. et cap. 4. ver. 19. 

o2 



84 CHRONOLOGIA SACRA. CAP. XIII. 

Cum igitur ante exitum ex iEgypto Aaron 83. Moses 80. 
annorum fuerit ; et currente anno ab exitu quadragesimo, 
Aaron 123. Moses 120. annos natus vitam finierit; intra 
annum quadragesimum commorationem filiorum Israelis in 
deserto esse concludendam dubitare non licet, ac proinde, 
iiliud nihil in illo numerorum loco Deum statuere voluisse, 
(juam totam Israelitarum in deserto peregrinationem ad an- 
nos 40. esse extendendam; quemadmodum quadraginta 
dierum spatio terram exploratores lustraverant. 

Secundi membri spatium, ex verbis illis Calebi ad Jo- 
suam colligitur : " Quadraginta' arinos natus eram quando 
misit me Moses servus Domini de Kadesh-barnea ad ex- 
plorandum terram ;" et commate decimo : " Quadraginta 
et quinque anni sunt, ex quo locutus est Dominus verbum 
istud ad Mosem, quando ambulabat Israel per solitudi- 
nem ; et nunc ecce ego hodie natus sum octoginta quinque 
annos." Cum enim quievisset terra a bello, partitus est 
earn Josua tribubus Israelis cis Jordanem constitutis, 
initio a tribu Judae facto'. Quo tempore ex ea tribu 
Calebus, oratione hac ad Josuam habita, Hebronem a 
Mose sibi promissam, possidendam obtinuisset : ut prius 
cap. XI. ver 23. ita hie denuo cap. XIV. ver. 15. ne Ce- 
lebris hie quietis terrae epocha ignoraretur, a Spiritu 
Sancto est repetitum; " nDnVt^D nOptt? flKHI Quieta 
vero fuit terra a bello." Ab anni secundi migrationis ex 
^gypto mense quinto, quo Kadesho-Barnea ad lustrandam 
terram exploratores fuisse missos, in Annalibus nostris 
est ostensum, numerati anni 45. in anno ab exitu 47. 
mense quinto, desinunt; et a transitu Jordanis annos 6. cum 
mensibus fere 4. principatus Josuae relinquunt, cceptse et 
quietis et partitionis terras epocham, illis Calebi verbis 
praemonstratam. Hebraei in Seder Olam, capite undecimo, 
bellis Josuas usque ad partitionem terrae septem annos 
attribuunt: Josephus'' vero non plures quam quinque. 
TerraB enim explorationem biennio post exitum ex iEgypto 

1 Josu. cap. ] 4. ver. 7. 

•■ Josu. cap. 11. ver. 23. cum cap. 13. ver. 7. cap. 14. ver. I, 2. et cap. 15. 
ver. 1. 
' Lib. 5. Antiquit. cap. 1. 



CAP. Xlir. CHRONOLOGIA SACRA. 85 

factani ponentes, eique 45. Calebi annos addentes, ab exitu 
ad hoc usque tempos annos 47. numeraverunt. Morae vero 
in deserto author Seder Olam, 40. tantum annos attribu- 
ens, iis ex 47. deductis, septem annos subjugationi terrae 
reUquit : Josephus vero, ut videtur, juxta aHorum rationes, 
de quibus in praecedente membro est dictum, errorem in 
deserto 42. annorum fuisse existimans, eo numero ex 47. 
subducto, annos quinque tantum reliquos factos invenit. 

Sexto post transmissum Jordanem die, postridie Pas- 
chatis, comedentibus Israelitis de annona terrae, sequente 
die Manna cessavit'. Quum igitur, ut proximo autumno 
agriculturae ab iis opera daretur, res exigeret : tum primuni 
ab eis observari coeptum est prjeceptum illud : " Quum" 
ingressi fueritis in terram quam ego do vobis, tum sabba- 
tizabit terra Domino. Sex annis seminabis agrum tuum, 
et sex annis putabis vineam tuam, et colliges proventum 
illius. Anno vero septimo sabbathum cessationis erit ipsi 
terrae, sabbathum Domino : agrum tuum non seminabis, 
et vineam tuam non putabis." Itaque ut autumnus primi 
ab ingressu anni agriculturae anno primo, ita autumnus 
anni ab ingressu septimi, primo anno sabbatico initium 
dedit ; ille ipse videlicet autumnus qui cceptam quietem et 
partitionem terrae proxime est insecutus : atquc ut ab au- 
tumno illo annorum sabbaticorum, ita ab hoc jubilaeorum 
epocha est deducenda. Ut enim ab ingressu terrae, juxta 
illam Levitici legem, sabbaticorum iniretur ratio, agricul- 
turae communis (ante suas cuique tribui portiones assig- 
natas] ad victum suppeditandum requirebat necessitas : et 
ut a terrae possessione, ejusque inter singulas tribus par- 
titione, jubilaeorum penderet calculus, peculiarc illis supra 
aUos annos sabbaticos annexum privilegium postulabat ;• 
quod neminem, illis advenientibus, extra propriam pos- 
sessionem esse permittebat, quandoquidem, ad annum ju- 
bilaeum respectu habito, contractus omnes ita temperari 
oportebat, ut annus quinquagesimus alienatis posscssi- 
onibus quemque denuo restituerct". A primo autem anna 

' Joau. cap. 5. ver. 11, 12. " Lcvit. cap. 25. ver. 2, 3, 4. 

" Levit. cap. 25. Ter. 8 — 16. Nunier> cap. 36. ver. i. 



86 CHRONOLOGIA SACRA. CAP. XIIl. 

sabbatico ad septimum, atque ita deinceps numeratione 
facta, utroque, ut moris est, incluso termino, et septem 
annorum bebdomadibus in medio relictis, jubilaeus exur- 
gebat ; quemadmodum in singulari De sacris bebdomadi- 
bus tractatu, si Deus vitam et facultatem dederit, plenius 
declarabimus. 

Tertium interim prassentis supputationis membrum ex 
verbis illis desumimus ; " Et" quievit terra quadra- 
ginta annis :" non quod post devictum ab Othoniele 
Cushanem Risathaim regem Mesopotamise, per tot an- 
nos pace fruerentur Israelitae : sed quod quiescere coe- 
perit terra anno quadragesimo postquam quies in ea per 
Josuani constituta ftierat, uti in superiore capite est os- 
tensum, intra illud spatium, non octo solum annis quibus 
IsraelitaD Cushani servierant, sed etiam annis quibus post 
partitionem terras supervixit Josua, et quibus seniores 
" prolongarunf dies suos post Josuam," id est, Josuae 
superstites fuerunt, comprehensis. Etsi enim post qui- 
etem Israeli a Deo datam, Josuam t30"» CD'0> multis 
diebus, sive longo tempore superfuisse legamus^; simili 
tamen prorsus modo et bellum quoque eumdem antea cum 
Chananaeae regibus QO*l t3*D' longo tempore gessisse 
legimus": quum omnia tamen cum iis commissa praslia, 
intra 6. annorum et 4. mensium spatium peracta fuisse, in 
secundo capitis hujus membro jam demonstratum videri- 
raus. Ut intra 32. post cceptam terrae partitionem annos 
confecta ea fuerint omnia, et quae sub Josua, in decem po- 
stremis libri illius capitibus, et sub senioribus illi supersti- 
tibus, in primo libri Judicum capitulo, et sub avapxiq. 
insecuta, in quinque postremis ejusdem libri capitibus, 
contigisse referuntur. 

Quae vero in fine commatis 11. capitis III. libri Judicum 
leguntur verba, ad proxime sequentem versiculum refer- 
enda hunc in modum sunt: "Et mortuus est Othoniel 
Kenazi filius: atque iterum fecerunt filii Israel quod 
malum erat in oculis Domini ;" quomodo de iisdem scrip- 

" Judic. cap. 3. ver. 11. » Josu. cap. 23. ver. 31. 

» Josu. cap. 23. ver. 1. " Ibid. cap. 11. ver. IS. 



CAP. XIII. CHRONOLOGIA SACRA. 87 

turn legitur supra : " Postquam'' mortuus esset judex, 
revertebantur et multo faciebant pejora quam fecerunt 
patres eorum, sequentes deos alienos et servientes eh." 
Et infra : " Et" filii Israel iterum fecerunt malum in ocu- 
lis Domini, quum mortuus est: Ehud." Neque enim no- 
vum est, ut quae ad eandem pericopen pertinent, in nos- 
tris libris a se invicem disjuncta conspiciantur. Quod ne 
mirum cuiquam videatur, sciendum est, biblicorum ver- 
suum distinctionem a primis Masorethis traditam, diver- 
sam multis in locis ab ea fuisse, quam a posterioribus 
Masorethis hodiernus usus retinet; indeque factum, uf" 
ab illis medius legis versus in n^jnni' ab his in Qt^M 
jarrrrnK Vby^ esset designatus. Indeque R. David 
Kimchi« in 2 Chronic, cap. XXX. vocem lyn a fine ver- 
sus 18. ad initium versus 19. transferre non veretur; 
" J'Dn 133^ Vd l]f2 Pro omni qui cor suum paravit." 
Aliaque varia ScriptursE loca clarissimus Rainoldus*" an- 
notat : in quibus " accentus qui periodum et compre- 
hensionem terminatam indicat, saepe omissus quum adden- 
dus erat, saepe additus quum omittendus." Quibus ad- 
dere etiam liceat, quod Esaiee capite LIII. in fine com- 
matis noni legitur, cum sequentis commatis principio 
sic esse conjungendum : " Quam vis non fecerit violen- 
tiam, neque fuerit dolus in ore ejus : Deo tamen pla- 
cuit conterere ipsum," &c. 

Quartum membrum in loco illo, habetur expressum : 
" Et' quievit terra octoginta annis :" non quod per tot 
annos IsraeUtis Ehud praefuerit, quod ab omni verisimili- 
tudine est alienissimum, sed quod occiso per Ehudem 
Eglone Moabitarum rege, cui per 18. annos Israelita; 
servierant, quiescere coeperit terra anno octogcsimo post 
priorem pacem ab Othoniele illi restitutam. 

Quintum in illo : " Et'' quievit terra quadraginta annis." 

' Judic. cap. 2. ver. 19. ' Ibid. cap. 4. ver. 1. 

<* Talmud. Babylonic in tractat. ftfniScap. 1. 

« Levit.cap. 13. ver. 33. ' Ibid. cap. 8. ver. 8. 

K Eliah, priefat. 3. Masoreth. hatnasoreth. 

'■ Rainold. pra:lect. 146. de libr, Apocryph. 

' Judic. cap. 3. ver. 30. ' Ibid. cap. 5. ver. 41. 



.88 CHRONOLOGIA SACRA. CAP. XIII. 

Quo similiter significatur, per Deboram et Barakum pro- 
fligato exercitu Jabinis regis Chanaanis, qui per totos 20. 
annos Israelitas oppresserat, quiescere ccepisse terram, 
anno quadragesimo post priorem quietem ab Ehude illi 
redditam : intra illud spatium comprehenso etiam Sam- 
garis tempore, qui post Ehudem Israelem vindicavit, per- 
cussis sexcentis Philistaeis stimulo bovis'. 

Sex turn in illo : " Et" quievit terra in diebus Gideonis 
annis quadraginta ;" quorum verborum eadem etiam est 
sententia : per Gideonem debellatis Midianitis, quibus 
per septennium Israelitae servierant, anno quadragesimo 
post quietem a Debora et Barako terras redditam, quies- 
cere earn denuo ccepisse in diebus Gideonis. 

Septimi niembri spatium in Scriptura non exprimitur ; 
sed reliquorum omnium numerorum ex Integra 479. an- 
norum summa subductione coUigitur. Ut enim qui a 
morte Josuae primos " quietis terras" annos dinumerant, 
et in sequentium judicum excessu terminant, ex hujus- 
modi deductione, 16. vel. 17. annos Josuae praBfecturaj 
tribuendos esse concludunt : ita et nos qui meliore, ni 
fallimur, ratione, a quiete ad quietem annorum supputa- 
tionem instituendam esse censemus, sex primorum et 
postremorum membrorum numeris ex numero 479. sub- 
ductis, annos 9. cum mensibus 2. spatio inter victoriam a 
Gidcone de Midianitis partam, et exordium regni Abime- 
lechi filii ejus interposito tribuendos, relinqui invenimus. 
Quod sic tamen accipi volumus, ut reliquorum membro- 
rum annos omnes plenos fuisse ponamus. Nam quantum 
cuique anno ad perfectionem defuerit, tantundem membri 
hujus spatio addendum esse intelligimus. 

Octavi membri spatium, ex Abimelechi" annis 3. Tolae" 
Q3. et Jains'* 22. conficitur ; ubi notandum, idololatriae 
Israelitarum, sub Abimelecho cceptae, sub Jaire demum 
poenas Deum repetivisse, immissis in eos Philistteis et 
Ammonitis. Etsi enim ante horum oppressionem mors 
Jairis in Scriptura commemoratur'', tamen per prolepsin 

' Judic. cap. 3. ver. 31. '" Ibid. cap. S. ver. 2S. 

" Judic. cap. 9. ver. 22. •> Ibid. cap. 10. ver. 2. 

I* Jiid. cap. 10. ver. 3. i Ibid. ver. 5, 6, 7. 



CAP. XIII. CHRONOLOGIA SACRA. 89 

hoc fit; ut deinceps, ordine non interrupto, de causis, 
duratione et fine servitutis Ammoniticae, a Jephta demum 
sublatae, simul ageretur, cujusmodi vanpa wportpa in ip- 
so sequentis undecimi capitis initio, in Geneseos capite 
imdecimo et alibi passim occurrunt. Ideoque quum He- 
braei unico suo praeterito, aliorum etiam plusquam per- 
fectum comprehendant, locus praesens' ita reddi posset : 
" Et filii Israel iterum fecerant quod malum erat in oculo 
Domini," &c. Jam inde videlicet a morte Gideonis ad 
idolorum cultum ^eve^si^ Itaque ad annum Jairis 5. re- 
ferendum oppressionis hujus initium : ad 22. vero et 
ultimum, quod postea sequitur : " Hi' autem confregerant 
et conquassaverant Israelitas anno hoc," inquam decimo 
octavo, " omnes Israelitas, qui erant trans Jordanem," &c. 
illud vero ad priora principatus Jephtae : " Fuit" autem 
post annos illos," octodecim scilicet jam dictis, uti exponit 
Tremellius, " cum bellum gererent Ammonitae contra 
Israelitas," &c. In Eusebiano quidem chronico ita anno- 
tatum hie legimus : " post Jair Hebraeos in ditionem 
redigunt Ammonitae annos 18. qui cum temporibus po- 
steriorum judicum computantur, secundum Judaeorum tra- 
ditionem." Verum eas cum verbo Dei scripto parum 
convenire comperimus. Nam in eo, calamitatis hujus 
anno 18. et ultimo, Jephta posteriorum judicum primo 
principatum nondum adepto, Israelitis resipiscentibus et 
deos alienigenarum e medio sui removentibus, misertus 
eorum Deus fuisse legitur". Deinde, debellatis a Jephta 
Ammonitis et viginti eorum civitatibus captis, Ammonitae 
plaga magna admodum percussi, et a facie Israelitarum 
depressi fuisse dicuntur^, unde manifestum est, ad conse- 
quentium judicum tempora Ammoniticse oppressionis 
annos istos 18. referri non posse. Denique ex dissidio 
illo, quod post depressos Amnionitas, inter Ephraimitas 
et Jephtham capite duodecimo ortum fuisse narratur, in 
quo Ephraimitarum ad Jordanem jugulata sunt 42. inillia. 



' Jud. cap. 10. ver. 6. • Ibid. cap. 8. ver. 33. 

• Jud. cap. 10. ver. 8. * Ibid. cap. 11. ver. 4. 

* Jud. cap. 10. ver. 16. ' Ibid. cap. 11. ver. 33. 



90 CHRONOLOGIA SACRA. CAP. XHI. 

coUigitur, Israelitas pristina libertate recuperata turn ab 
Ammonitarum, turn a ^Philistaeorum servitute fuisse im- 
munes : quippe qui alias non contra se invicem, sed junctis 
viribus contra communes hostes fuissent depugnaturi''. 
EtJephtham, cumAmmonitis congressurum, objecisse illis 
legimus, Israelitas per annos trecentos in terra Galaa- 
ditica habitavisse^, quum ab occupata ab his terra ilia 
anno 40. post exitum ex ^Egypto usque ad hoc tempus, 
non plures quam 264. anni juxta nostras rationes interces- 
serint. Ad quod recte cum aliis respondent Torniellus' 
et Bonfrerius ; non curavisse Jephtam numerum assignare 
cui nihil deesset aut superesset, sed potius majorem nu- 
merum assumpsisse ; sive causam suam juvaret, sive quia 
modus loquendi vel Scripturae vel hominum passim id 
ferebat. 

Nonum membrum ex 6. annis Jephthae constat"". Eum 
trecentos dixisse perfecto et rotundo usum numero, prop- 
terea quod magis ad trecentos quam ad ducentos is nume- 
rus accederet. Quum autem temporis praescriptione, in 
possessionibus suis tuendis, contra adversaries utentibus, 
amplificare earn potius quam diminuere in more sit posi- 
tum : suam potius quam nostram hie evertunt hypothesin, 
qui hoc adversus nos argumento pugnantes, indeque evin- 
cere se posse putantes, oppressionum annos in majoribus 
aliis non esse includendos, ipsi suo calculo plures quam 
300. annos Jephthae praescribendos hie relinquunt. 

Decimum membrum ex Ibsanis" annis 7. Elonis"' 10. 
et Abdonis" 8. constituitur. Eos judices Galaaditis tan- 
tum et tribubus Transamnanis, per Jephtham ab Ammo- 
nitarum servitute liberatis prsefuisse Nicolaus Abramus' 
censet ; Eli interim pontifice aliis tribubus, Philistaeorum 

> Vide Massaeum in 5. libro chronic. Mercatorem in DcmonstraU temporum 
methodi, cap. 1. Salianum initio anni niundi 2832. libro 9. Harvillaeum in 4. 
temporis periodo, sect. 53. difficult. 8. Bonfrerium in Judic. cap. 10. ver. 8. et 
Henricum Piiilippi in lib. Judic. quaest. 7. 

'■ Jud. cap. 11. ver. 26. 

» Torniell. ann. mund. 2591. num. 18. et 2849. num. 3. 

■i Jud. cap. 12. ver. 7. "^ Ibid. ver. 9. 

"■ Jud. cap. 12. ver. 11. '' Ibid. ver. 14. 

' Abram. Phar. Yet. Test. lib. 10. cap. 12. 



CAP. XIII. CHRONOLOGIA SACRA. 91 

jugo adhuc pressis, jus dicente. Sed licet Jephtha, de- 
victis Ammonitis, ex pacto cum suis inito Galaaditicam 
solum praefecturam consecutus fuerit^, caesis tamen postea 
42. Ephraimitarum millibus'', et post eum Ibsan Beth- 
lehemita itemque Elon Zebulonita et Abdon Ephrai- 
mita, Israelem judicavisse dicitur' ; totum utique, non 
illius portionem, a maxima et potissima Israeliticae terras 
parte, Jordane intercurrente, seclusam. Nam et eodem 
loquendi genere ante Jephtham, tam Tola quam Jair 
Israelem judicavisse leguntur^ : neque alias justa aliqua 
reddi potent ratio, quare post Jephtham Galaaditae non 
tribulium suorum aliquibus potius, quam aliis ex tribu 
Judae, Zebulonis et Ephraimi delectis, sese regendos per- 
mitterent. 

Hie etiam prasterea est notandum, Elonis judicis annos 
10. ab Eusebio esse praetermissos ; tanquam in Septua- 
ginta interpretum editione non repertos. Sic enim ille, in 
chronico, " Post Esebon," ita Ibsanem ille appellat, " in 
libro Hebraeorum fertur judex Elon rexisse populum 
annos 10. qui non habetur apud Septuaginta interpretes ;" 
et eum secutus Beda, in libro de temporibus : " Hie cum 
annis decern suis in Septuaginta interpretibus non habe- 
tur." Contra tamen Anianus Alexandrinus monachus 
Eusebium hie incusans : "'AaiSoiv tov Kptrjjv ovk iaroi- 
Xtiwatv, Kptvavra tov ^ItrpafjX trrj 8t(ca' oi Bi f/3So//^- 
KOvra i()fir)vtvTa\ ivBiKUTOv icptrijv avrbv iTa^av. Prse- 
terea Aodon judieem non recensuit, Israelem decem annis 
judicantem : Septuaginta vero interpretes undecimum 
eum judieem posuerunt ;" ubi Aodi nomine Elonem in- 
tellectum fuisse constat : non Aodum sive Ehudem, se- 
cundum judieem Eglonis interfectorem, ut falso sibi hie 
persuasit Scaliger™. Et sane iElonem, cum suo decen- 
' nio, non nostri solum libri Grasci omnes habent, sed illi 
etiam quibus usus est antiquissimus scriptor Theophilus 
Antiochenus, in libro primo ad Autolycum, atque ii etiam, 



« Jud. cap. 11. ver. 9, 10. >< Ibid. cap. 12. ver. 6, 7. 

' Judic. cap. 12. ver. 8 — 14. i" Ibid. cap. 10. ver. 2, 3. 

' Georg. Syncell. chron. pag. 30. "' Animad. in Euscb. num. 613. 



92 CHRONOLOGIA SACRA. CAP. XIII. 

quod mireris, quos in libro decimo De praeparatione evan- 
gelica, capite decimo quarto, secutus est ipse Eusebius. 
E quorum idcirco calculum eo modo augentium numero 
Georgius Syncellus. Nam dementis Alexandrini cor- 
ruptus ille locus est, libro primo Stromatum : "'A/3ar6av 
trri Z,. tiruTa 'E|3pa>v 6 Za/SouXwvirjjc, trij oktw' iTrura 
'EyXoi 'E^palju vri\ 6kt(^. "Evtot 8e toic roii 'A|3arrav iriaiv 
firra, avvaTrrovai ra 'EjSpoiju TsaaapuKOvra Irr). Abadthan (is 
Ibsan est) annis 7. Deinde Ebron (is Elon est) Zabulon- 
ites, annis 8. Deinde Eglom (Abdon ille est) ex Ephraim, 
annis 8. NonnuUi vero cum Abattanis (sive Ibsanis) annis 
septem conjungunt Ebromi (sive Elonis) annos 40." vel 4. 
potius ; ut in Latina sua versione Gentianus Hervetus 
emendavit. Nam vel 4. vel 3. quot annos Egloni sive Eloni 
inNicephori Constantinopolitani chronologia tributos vide- 
mus, hie legi oportere, illud arguit, quod numerus ille ab 
aliis in alterius septenario, tanquam majore numero, inclu- 
sus fuisse, significetur : quod perinde est, ac si Elonis annos 
illi cum Eusebio prorsus praeteriissent. De commentitio 
enim illo, quem hie sibi Scaliger" finxit, x"'<^A"t' ^'^^ ti'^- 
jectione, nihil opus est ut lectorem admoneam. Ex qui- 
bus omnibus liquet, quam incerta ohm, ut alibi, ita et hie 
editionis, quae Septuaginta interpretibus tribuitur, lectio : 
aliis eum cum annis suis plane prastermittentibus ; aliis 
10. ahis 3. vel 4. annos illi assignantibus ; nonnulUs 
AiaXwv vel AiXoiv, ut apud Theophilum, eum nuncupan- 
tibus, aliis 'EyXoiv, ut apud Nicephorum CP, aliis 'EjSpaiv 
ut apud Clementem, et aliis 'AwSov, ut apud Anianum ; 
neque hujus generis aliud quid est quod hie adjiciam, 
quam quod a Georgio Syncello est notatum ; Abdoni 
judici Julium Africanum annos tribuisse 20. pro 8. 
errore, ex Graecorum numeralium k et jj similitudine fa- 
cillime orto. 

Ad undecimum membrum referuntur quadraginta illi 
anni quibus Philistaei oppressisse dicuntur Israelem". 

° Animad. in Euseb. num. 832. Jnd. cap. 13. ver. 1. 



CHRONOLOGIC SACRC 



PARS POSTERIOR 



DE ANNIS REGUM 

ISRAELIS ET JUDC 



\ 






^# 



CHRONOLOGIC SACRiE 



PARS POSTERIOR. 



Ut regum Judje et Israelis annorum calculum, qui 
admodum perplexus est, commodius assequamur, duae 
periodi distincte sunt considerandae, in quarum capita 
utriusque regni principum initia concurrunt. Prior est, a 
principio Rehoboami regis Judae et Jeroboami Israelis, us- 
que ad Achazia; Judaici et Jehorami Israelitici exitum : 
posterior, ab initio Athaliae quae Judae, et Jehu qui Israelis 
regnum invasit, usque ad regni Israelitici excidium, quod 
in fine anni sexti Ezechiae regis Judae contigit. Quum 
enim, ex 2 Regum capite IX. eodem tempore Achaziam 
et Jehoramum a Jehu occisos constet : cum illorum exitu 
ipsius Jehu et Athaliae simul conjunctum esse initium, ma- 
nifestum est. Et licet inter mortem Salomonis, quam sta- 
tim excepit regni Rehoboami initium, et distractionem regni 
Israehtici, quae Jeroboami dominatui principium dedit, bi- 
mestre fere temporis spatium intercesserit, Scriptura tamen 
regnum Rehoboami, in Juda, et Jeroboami in Israele ab 
eodem deducit principio. Cum enim septemdecim annos 
Hierosolymis regnavisset Rehoboam ; ei defuncto fihus 
Abia anno octodecimo Jeroboami successisse memoratur* ; 
quod recte dici non potuisset, si ab altiori termino Reho- 
boami quam Jeroboami numeratum fuisset exordium. 

* 1 Reg. cap. 14. ver. 21. 31. cum cap. 15. ver. 1. similiterque, 2 Chronic, cap. 
12. rer. 13. 16. cum cap. 13. ver. 1. 



96 



CHRONOLOGIA SACRA. 



In priori igitur periodo, sequentibus regibus liosce annos 
sacra tribuit historia. 



JUDiE. 




ISRAELIS. 




1. Rehoboam, 


annos 17. 


I. Jeroboam, 


annos 22. 


11. Abia, 


3. 


II. Nadab, 


2 


III. Asa, 


41. 


III. Baasa, 


24 


IV. Jehosaphat, 


25. 


IV. Ela, 


2 


V. Jehoram, 


8. 


V. Zimri, 


dies 7 


VI. Achatia, 


1. 


VI. Omri, 


annos 12 






VII. Achab, 


22 






VIII. Achazia, 


2 






IX. Jehoram, 


12 



Ubi, quum paria deberent esse spatia: regum Judae 
tamen numeri 95. tantum annorum, Israelis annorum 98. 
et dierum 7. summam exhibent. Quare ut propior adhuc 
fiat exaequatio, utrorumque instituenda est collatio quam 
ex libris Regum, ita delineare possumus. 



IVD/E. 

Rehoboam, annos 17. 
14. ver. 21. 



1 Reg. cap. I 



Abiah, annos 3. incipiens 18. Jero- 
boam!, 1 Reg. cap. IS. ver. 1. 



Asa, annos 41. incipiens 20. Je- 
roboami ; Reg. cap. 1 5. ver. 9, 10. 
desinente scilicet. 



4 


2 


5 


3 


6 


4 


&c. 


&c 


24 


22 


25 


23 



ISRAELIS. 

1 Jeroboam, annos 22. 1 Reg. cap. 
14. ver. 20. 



2 


2 


3 


3 


8ec. 


&c. 


16 


16 


17 


17 


1 


18 


2 


19 


3 


20 


1 


21 



22 1. Nadab, annos 2, incipiens 2. A sse; 

1 Reg. cap. 15. ver. 25. 
1 2. Baasa, annos 24. incipiens 3. 

Asee; 1 Reg. cap. 15. ver. 33. 



CHRONOLOGIA SACRA. 



97 



JUDiE. 



Jehosaphat, annos 25. incipiens 
4. Acliabi ; 1 Reg. cap. 22. ver. 
4 1 , 42. ad finera vergente scilicet. 



Jehoram, annos 8. incipienn 5. 1 
Jorami Israelitici ; 2 Reg. cap. 2 
8. ver. 16, 17. 3 



Ahazia, annum 1. incipiens Jo- 
rami Israelitici 12. 2 Reg. cap. 
8. ver. 25, 26. 
VOL, XII. 



26 

27 



28 
29 
30 
.^1 
32 
33 
34 
35 
36 
37 
3S 

39 
40 
41 

1 

2 

3 

&c. 

16 

17 



18 
19 



ISRAELIS. 

1. Ela, annos 2. incipiens 26. Asae ; 
1 Reg. cap. 16. ver. 8. 

2. Zimri, 7. diebus : anno Asa 
27. 1 Reg. cap. 16. ver. 10. 15. 

• Omri, anno 31. Asae regnare 
ccepit, et 12. annis regnavit; 
1 Reg. cap. 16. ver. 23. 



1. Achab, annos 22. incipiens 38. 
Asae ; 1 Reg. cap. 16. ver. 22. 



3 
4 

5 

6 

7 

&c 

20 

21 1. 



22 2. 
1 • 



2 
3 
4 

5 

6 

7 

8 

9 

10 

11 

12 



Ahaziali, annos 2. incipiens 17. 
Jehosaphati ; 1 Reg. cap. 22. 
ver. 51. 

Jehoram, annos 12. incipiens 18. 
Jehosaphati, 2 Reg. cap. 3. 
ver. 1. desinente scilicet. 



98 CHRONOLOGIA SACRA. 

In isto diagrammate, Regum principia, quae praecipue 
hie spectanda, ad eundem regis (Tvy)(p6vov annum referri 
vides, qui in sacra Scriptura habetur expressus : quatuor 
tantum exceptis locis, quos apposite asterisco praenota- 
vimus. Eorum praecipuus ille est, qui Omrin regem spec- 
tat, Samarias conditorem. Cum enim anno 31. Asae 
regnavisse dicatur', et anni duodecim ei assignentur : non 
a 31. sed a 27. Asae deducendos eos esse communis chro- 
nologorum est sententia: quandoquidem alias, Asae, qui 
41. regnavit annos, superstes fuisset Omri, eoque adhuc 
regnante principatum iniisset Jehosaphat, quum tamen 
filius et successor Omri, Achabus anno 38. Asae, atque 
Jehosaphatus anno 4. Achabi, regnare ccepisse memo- 
rentur^ 

Ita igitur res sese habuit. Sublato Zimri, anno 27. 
Asffi, in partes populus Israeliticus est divisus : Thibnin 
una, Omrin altera parte sequente'. ^mulo deinde Thib- 
ni mortuo solus imperavit Omri anno Asae 31. ita ta- 
men ut in legitima annorum serie continuanda, annorum 
illius 12. numerus non a monarchia hac, sed aprimo ipsius 
dominio sit repetendus. Quod et in Latina sua versione ita 
exprimendum censuil Tremellius : " Anno trigesimo primo 
completo Asae regis Jehudae, (regnavit enim Homri super 
Israelem duodecim annis,) Thirtzas regnabat" sexto anno ; 
quum emit montem Schomronis a Schemero duobus ta- 
lentis argenti." Quae tamen verborum translatio nobis 
omnino esse videtur coactior. 

Tres loci reliqui minus habent difficultatis : ut qui sup- 
ponant tantum numerum annorum regis, cum quo alte- 
rius initium comparatur prope completum fuisse ; re ipsa 
illud postulante. Et cum in annorum serie recte dige- 
renda, id imprimis curandum sit, ut anni absoluti ab in- 
completis distinguantur : in hac periodo est observatum, 
extremos regum annos plerosque omnes, Judae quidem 
plenos, Israelis vero inchoatos esse accipiendos. Cum 
enim Rehoboamus una cum Jeroboamo annis 17. regna- 

■' 1 Reg. cap. 16. ver. 23. 

• 1 Reg. cap. 16. ver. 29. et cap. 22. ver. 41. 

' 1 Reg. cap. 16. ver. 15. 21. " Vcl regnaverat. 



CUKON'OLOfilA SACI'.A. 99 

visse dicatur, eidenique Abiah filius anno 18, Jeroboami 
in regno successisse : et 17. Rehoboami illos plenos fu- 
isse, et Jeroboami 18. inchoatum facile intelligitur. Dein- 
de cum per triennium regnans Abiah, successorem ha- 
buisse Asam anno Jeroboami 20. memoretur: et Abiae 
tertium, et Jeroboami ilium vicesimum prope completum 
fuisse, a diligentioribus chronographis est notatum ; ita 
ut Asas primus cum vicesimo Jeroboami aliquot tantum 
dies, cum proximo vero annum pene integrum communem 
habuerit. Aliter enim Nadabus statim post Jeroboamum 
patrem mortuus fuisset: cum tamen post illius mortem 
regnum eum accepisse, et ultra integrum annum illud 
tenuisse appareat". 

Sic et Asas quoque annos 41. integros tribuentes, ini- 
tium filii et successoris ejus Jehosaphati in anno quarto 
Achabi ad finem tendente collocamus. Alioqui ipsius 
Achabi filius et successor Achazia patri vel non omnino, 
vel per paucos tantum dies fuisset superstes, quae eadem 
etiam nos movit ratio, ut Jehorami, in regno IsraeKtico 
fratris Achaziae successoris initium ad Jehosaphati annum 
18. pariter desinentem referremus. Et quidem ex attenta 
sacri contextus consideratione coUigi posse videtur, Acha- 
bum et Jehosaphatum eodem fere tempore filios suos pro- 
reges constituisse, consilio, ut a viro" prudente est obser- 
vatum, ab Achabo profecto, qui sue fortasse exemplo 
affinem regem ad eundem honorem filio Jehoramo defe- 
rendum invitare voluerit: ut eo splendidior genere, et 
cum 60 Athaliae filiae suae conditio atque status eminen- 
tior obtingeret. Hinc Ahazia, Achabi filius anno Jeho- 
saphati 7. coepisse, et biennio super Israelem regnavisse 
legitur'' ; cujus biennii ut majorem partem vivente patre 
Achabo fuisse exactam, synchronismi ratio dubitare nos 
non sinit: ita et reliquam, qua mortuo patre non vicariam 
jam, sed absolutam potestatem obtinebat, undecim die- 
rum, ut Codomano placuit, aut ejusmodi mlnutulo tem- 

* 1 Reg. cap. 14. ver. 20. collat. cum cap. 15. ver. 25. 
' D. Walter. Raleigh, hist. mund. lib. 2. cap. 20. parag. I. 
' 1 Reg. cap. 22. ver. 51. 



100 CHRONOLOGIA SACRA. 

poris spatio non esse cohibendam, illud suadet : Quod 
societatem cum Jehosaphato in Ophiritana expeditione, 
primum negatam ac ulteriore demum solicitatione obten- 
tam, inierit, et classem simul cum eo Ezione Geberis pa- 
• raverit^ ; deinde membrorum contusione, quam ex casu 
'Contraxerat, laborans, ab Elia propheta tertia vice accer- 
sito responsum acceperit, ex lecto non esse descensurum, 
sed ex aegritudine ilia tandem omnino moriturum". 

Illi vero mortuo frater Jehoramus in regno Israelitico 
successisse dicitur, anno secundo dfuovvfiov Jehorami filii 
Jehosapbati regis Jiidae" ; quod commodius explicari non 
. potest, quam ilia admissa bypothesi, quae eodem illo anno 
17. Jebosaphati, Jeboramum ejus filium Judae proregem 
constitutum fuisse, ejusdem vicarice potestatis anno 2. 
Jebosaphati patris desinente 18. mortuo fratri Acbaziae 
successisse in regno Israelitico Jeboramum alteram, ex 
prorege jam regem factum. Cujus deinde ita regnantis 
anno 5. Jeboramum quoque Judae proregem a vivente 
patre Jehosapbato, jam seniore, regni factum fuisse con- 
sortem, et quasi ex Caesare creatum Augustum, locus ille 
clare indicat : " Anno" quinto Jorami filii Achabi regis 
Israelis Jebosapbato existente tunc rege Judae, regnavit 
Jeboram filius Jehosapbati rex Judae." 

Sic et ipsum Jeboramum Judaicum, intestinorum incu- 
rabili morbo laborantem, filium Abaziam proregem consti- 
tuisse anno Jehorami Israelitici undecimo colligimus* : qui, 
patre deinde mortuo, regnum adierit anno ejusdem Jeho- 
rami duodecimo, et per anni fere spatium illud administra- 
verit". Cum enim aliquam partem duodecimi anni Jorami 
Israelitici octavus (licet inchoatus) annus Jehorami Judaic! 
occupaverit, (posito, cum Scriptura' in anno quinto Israeli- 
tici Jorami regni ipsius exordio :) initium Ahaziae nullum 
locum in undecimo Jehorami Israelitici habere poterat, 
- nisi aliquod ille imperium vivente patre obtinuisset. Unde 

' I Reg. cap. 22. ver. 49. 2 Chron. cap. 20. ver. 36. 

» 2 Reg. cap. 1. "i Ibid. ver. 17. 

<^ 2 Reg. cap. 8. ver. 16. '^ Ibid. cap. 9. ver. 29. 

« 2 Reg. cap. 8. ver. 25. ' Ibid. ver. 16. 



CHRONOLOGIA SACRA. 101 

simul cum patre Jehosaphato triennio Jehoramum, et 
post patris mortem, turn ipsum turn Ahaziam filium 
quinquennio, regnavisse concludimus. Ita igitur anni 
chronologici regum Judaicorum hujus periodi eorumque 
initia ad annos mundi accommodata repraesentari pote- 
runt: ab Israelitici regni distractione (quam circa tertii 
mensis diem 23. contigisse supra ostendimus) ducto prin- 
cipio. 

A.M. 3029. circa mensis 3. diem 23. Rehoboam, annos 1 7. 

3046. circa mensis 3. diem 23. Abiah, annos 2. menses 11. dies 17. 

3049. circa mensis 3. diem 10. Asa, annos 41. 

3090. circa mensis 3. diem 10. Jehosaphat, annos 25. 

3115. circa mensis 3. diem 10. Jelioram, annos 4. mensem l.circitcr. 

3119. circa mensis 2. diem 10. Ahazia, menses II. 

3120. circa mensis 3. diem 10. principium sequentis periodi. 
Snmma est aonorum 90. mensium 11. diermn 17. 

Ad quam Israeliticorum regum anni hoc conformandf 
sunt modo. Ab initio Rehoboami ad decimum octavum 
Jehosaphati prope completum quo Jehoramum, postre- 
mum hujus periodi regem Israeliticum, imperare coepisse 
diximus ; annos fere 79. effluxi-sse vidimus. At sex pri- 
morum regum Israeliticorum anni in Scriptura expressi, 
Jeroboami 22. Nadabi 2. BaasK 24. Elae 2. Omri 1 2. et 
Achabi 22. summam annorum 84. constituunt: praeter 
septem dies Zimri, et tempus illud quo Ahaziam patri 
Achabo superstitem fuisse ostendimus. Postremi ergo^ 
anni sex illorum regum inchoati tantum fuisse suppo- 
nantur: sic ut dimidiatus fere mensis pro postremo 
cujusque anno computetur, et octo circiter menses Aha- 
ziae post patris mortem tribuantur : ea tamen lege, ut 
siquid supra semestre spatium ultimis regum illorum 
annis foret addendum, tantumdem ab Ahaziae tempore 
detrahendum fiiisse intelligatur. Quod cum sciri om- 
nino non possit, et ut sciatur non multum admodum in- 
tersit: assignato trXarvKw^ cuique regum semestri isto, 
eandem annorum 90. mensium 11. et die rum 17. summam 
exhibens, chronologicorum annorum hujusmodi exurget 
dispositio, et ad annos mundi applicatio. 



102 CHKONOLOGIA SACRA. 

A. M. 3029. circa mensis 3. diem 23. Jeroboam, aniios 21. dies 1 J. 

3050. circa 4. mensis diem 8. Nadab, annmn 1. dies 15. 

3051. circa 4. mensis diem 23. Baasa, annos 23. dies 15. 

3074. circa 5. mensis diem 8, Ela, annum 1. dies 15. 

3075, circa 5. mensis diem 23. Zimri, dies 7. 

3075. circa 5. mensis diem 30. Omri, annos 11. dies 15. 
3086. circa G. mensis diem 15. Achab, annos 21. dies 15. 

3107. circa 6. mensis diem 30. Ahazias, menses 8. dies 10. 

3108. circa 3. mensis diem 10. Jehoram, annos 12. 

3120. circa 3. mensis diem 10. principium sequentis periodi. 

Cum enim verno tempore, " quo^ solent reges ad bella 
procedere," et Jehoramus Israelis et Ahaziah Judae rex, 
ad bellum cum Hazaele gerendum, Ramothas Giliadis 
profectus fuisset, et vulnerato Jehoramo uterque domum 
rediisset ; Jehu, cum reliquis copiarum principibus et 
toto Israele, ad urbem adversus Hazaelem custodiendam, 
relictus est''. Ubi quum in regem Israelitarum, juxta Dei 
mandatum, fuisset unctus, et Jehoramum qui aeger ibi de- 
cumbebat, et Ahaziam qui ad ilium invisendum eo vene- 
rat, e medio sustulit, vere, ut historige series patefacit, 
jam adulto ; in quo et hujus periodi exitum, et sequentis 
initium, eam ob causam reponimus : circa decimi videlicet 
mensis diem tertium ; ut infra mox declarabimus. 

Interim, quum " tres esse difBcultates in regum histo- 
ria" MatthaDus Beroaldus' afBrmet, " quae egent sapientiao 
ccelestis afflatu, ut aperiri et intelligi possint ;" earumque 
priores duse ad banc spectent periodum : harum explica- 
tionem, in parte hujus capitis reliqua, prius placuit absol- 
vere. Sic iaitur ille : " Baasa'' rex Israel dicitur muro 
circumdedisse Rama, anno trigesimo sexto regis Asae'; 
a obiisse Baasam 26. anno Asae coUigitur"' ex I Regum 
cap. XVI. ver. 6. 8. ubi eo anno Ela, patre Baasa de- 
functo, regnum Israeliticum cepisse dicitur." Hunc no- 
dum Cajetanus", Lucidus" et CanusP, cum solvere non 

E 2 Sam. cap. 1 1. ver. I. Vide hac de re Laurent Codoman. 

■' 2 Reg. cap. 8. ver. 28, 29. etcap. 9. ver. 14, 15. 

' Beroald. chron. lib. 3. cap. 5. ^ Aliam dat Paludanus, pag. 242. 243. 

' 2 Chronic, cap. 16. ver. 1. '" Vid. Harvill. et Mendoz. 

" Cajetan.in 2 Paralip. cap. 15, 16. 

• .lo. Lucid, lib. 2. temper, cap. 9. 

■" Melch, Canus, Loc. theologic. lib. 1 1. cap. 5. 



CIIRONOLOGIA SACRA. 103 

potuissent, dissecuerunt : exemplaria Hebrasa, Graeca, et 
Latina, turn in hoc, turn in loco eodem genuine 2 Chron. 
cap. XV. ver. 19. corrupta esse pronunciantes ; gravi et 
prudenti Abulensis ilia praemonitione rite prius non ex- 
pensa : " Istai est periculosa solutio, quia si in uno loco 
Scripturae corruptionem esse fateamur, de omnibus aliis 
locis dubitabimus, an corruptio ibi sit: sicut dicit Augus- 
tinus," et habetur in Decretis^ " quod si aliquod menda- 
cium in sacra Scriptura confitemur, nuUam auctoritatenj 
inde relinquemus. Ideo," inquit, " aliatn solutionem co- 
gita, si occurrat." Occurrit vero facilis ista solutio, quam 
dat Tremellius, quum regna modo a populis denominen- 
tur, modo a personis regnantibus ; regnum As« hie ap- 
pellari regnum Judae, a diviso populo quod tunc obtinebat 
Asa. Cum enim confecto bello i?ithiopico, Hierosoly- 
mam rediisse dicatur Asa, anno regni decimo quinto, in 
2 Chronicorum cap. XV. ver. 10. in postremo ejusdem 
capitis versiculo subjicitur: " Bellum enim non fuerat, 
usque ad annum trigesimum quintum regni Asae." Ad 
annum vero Asae 15. additis annis Rehoboami 17. et Abia; 
3. exurgit annus 35. regni Judaici ab Israelitico sejuncti. 

Posterior longe majore difficultate premitur locus : 
" Filius' quadraginta duorum annorum erat Ahaziah, 
quum regnaret ipse, et anno uno regna vitHierosolymis : 
et matri ejus nomen Athalia filia Omri." At Joram pa- 
trem Achaziae vixisse tantum annos quadraginta colligitur 
ex 2 Chronicorum cap. XXI. ver. 20. ubi dicitur Joram 
triginta duorum annorum fuisse quum regnare ccepisset, et 
octo annis regnasse Hierosolymis. Atque hie etiam post 
alios, novissime Dionysius Petavius, " Necesse' esse in 
Hebraeis codicibus," quibus et Latinos suos addere pote- 
rat, " numerum esse corruptum" asserit " et" pro 42. legen- 
dum 22." qua; sane solutio ut ob lapsus facilitatem magis 
probabilis, ita et ob codicum quorundam consensum mi- 
nus temeraria est censenda quam Melchioris Cani ilia su- 

1 Tostat. in 2 Paralip. cap. IC. quxst. 3. 

' Distinct. 9. cap. Si aU Scripturas sacras. * 2 Chronic, cap. 22. ver. 2. 

' Petav. Rationar. temp. part. 2. lib. 2. cap. 1 1. 

" Ex 2 Ueg. cap. S. ver. 26. 



104 CHRONOLOGIA SACRA. 

perior, quae in annis 35. et 36. regni Asas omnia Bibliorum 
exemplaria quse extant falsi insimulare est ausa. In lite- 
rarum enini numeralium 33 scriptione, adeo proclivis est 
mutatio 3 in D ut etiam absque librarii culpa, fibra vel 
llneola aliqua in ipsa membrana prominente, accidere ilia 
posset : queniadmodum eruditissimum et amicissimum Jo- 
sephum Medum disserentem aliquando me audire memini. 
Nee solum in Grajcis aliquibus" MSS. (nam in Sixtiana 
editione Septuaginta interpretum, quam solam produxit 
Petavius, 20. hie anni tantum leguntur) sed etiam in Bi- 
bliis Syriacis, quibus a primajvis temporibus ecclesia 
Antiochena est usa, non ex Septuaginta interpretum 
lacunis, sed ex ipso Hebraeo fonte traductis, idem hie qui 
in 2 Regum cap. VIII. ver. 26. expressus habetur nu- 
merus. Consulto enim apograph©, quod ex Antiocheni 
patriarchae exemplari magno pretio describendum curavi, 
et superiora ilia de 35. et 36. regni Asa; eadem, et pro 42. 
Achazia; annis 22. hoc loco positos reperi. 

Quod si minus tamen tuta ista existimetur responsio : 
de idiotismo illo cogitandum erit, in Saule" mw J3 filio 
anni, a doctis ita exposito ; ut ea loquendi formula, non 
anni semper intelligantur a nativitate deducti, sed etiam 
ab epocha aliqua alia, quocunque modo spectante ad eum 
qui tot annorum filius fuisse dicitur. Quam hie quidem 
extra versiculum propositum non opus fuerit quserere ; 
in quo matri Ahaziae nomen fuisse refertur Athalia filia 
Omri. Neque enim vel Ahaziam ipsum, vel universi 
regni Judaici statum quicquam propius attingebat, quam 
ortus Athaliae, foeminaj non mariti solum et filii, sed etiam 
ad totius reipublicaj et regii imprimis seminis perniciem 
nata; : quippe quse et illos consiliis suis perdiderit, et post 
illorum excessum, tota fere extincta domo rcgia, domi- 
natum^ in terram Judse ipsa sibi arripuerit. Ubi quum 
.statim post Achaziam, et multo quam ille diutius, Judaici 
regni solium occupaverit : ut ilUus natalis, more in aliis 

" Ut Not. Nobiliui, el MSS. Oxon. Cantobr. et V. Junii. 
^ 1 Sam. cap. 13. ver. 1. 

y Qua; non raea solius, sed ctiain M. Paludani cbnjectura fuit ; qui in regum 
temporibus dirigeiidis pia; aliis operam navavit. 



CHRONOLOGIA SACRA. 105 

regibus servari solito, in 2 Regum cap. VIII. ver. 26. aper- 
te; ita quoque et matris ipsius, in 2 Chronicorum cap. 
XXII. ver. 2. involute significatus fuisse videatur. 

Et hie quidem in Hebraso textu trajectionem esse ob- 
scuriorem Tremellius notavit, cujusmodi in 1 Sam. cap. 
XX. ver. 19. Ezrae cap. X. ver. 17. et Nehemiae cap. 
XII. ver. 22. esse ait ; atque ita locum interpretandum 
esse censuit : " Cujus matri nomen Hathalia nata Homri, 
agentis quadragesimum secundum annum quum Achazia 
regnaret, qui anno uno regnavit Jerushalaimis." Quae 
trajectio si a genuini textus simplicitate cuipiam non vi- 
deatur alienior: mutato tantum casu, ut loco agentis 
reponatur agens, et ad ipsam Athaliam, non avum ilBus 
Omrim, sequens anni 42. notatio referatur ; eandem ip- 
sam, quam nos proposuimus exhibebit sententiam. Et 
convenit certe magis, tam cmn verborum proprietate, ut 
Athalia aetatis, quam ut Omri regni sui annum 42. egisse 
hie intelligatur ; quam cum rei ipsius natura, quae non ab 
Omri, sed ab Achabo ea mali semina traxisse Athaliam 
nos edocet, qua; conatu tam improbo per Juda^am uni- 
versam diffundere nefaria fcemina laboravit, ut patris 
Achabi et matris Jezebelis filiam posses agnoscere, unde 
neque maritum illius Jehoramum, neque filium Ahaziam 
CO nomine insimulatos legimus ; quod peccato Omri, sed 
quod Achabi scelere, et se, et regna sua polluerint. Unde 
post verba citata, textus sacer de Achazia statim sub- 
jicit : " Hie" etiam ambulavit in viis domus Achabi : nam 
mater ejus erat consiliaria ejus ad improbe agendum. 
Itaque fecit quod malum videtur in oculis Jehovae sicut 
domus Achabi : ipsi enim erant ei consiliarii post mortem 
patris ejus, adeo ut perdiderint eum ;" et brevius : " ambula- 
vit'' in via domus Achabi, fecitque quod malum videtur in 
oculis Jehovae sicut domus Achabi ; quia gener domus 
Achabi erat." Hoc enim discrimen inter peccatum Omri 
et Achabi erat : quod ille in via Jeroboami filii Nebati 
ambulaverit ; hie veto insuper, accepta uxore Jezebele 
regis Sidoniorum filia, in illius gratiam, cultum Baalis"^ 

* 2 Chron. cap. 22. ver. 3, 4. "•2 Reg, cap. 8. ver. 27. 

^ 1 Reg. cap. 16. ver, 31. 



106 CIIRONOLOCllA SACRA. 

introduxerit. Athaliae vero opera, non Omri avi, sed 
Achabi patris idololatria, non vitulorum Jeroboami, quos 
Juda non agnovit, sed Baalis Sidoniorum cultus longe 
tetrior in regnum Judae est invectus, et a filiis ejus studi- 
ose propagatus. " Athalia enim improbissime se gerente, 
filii ejus perruperunt in domum Dei; etiamque omnes res 
consecratas domui Jehovae aptaverunt Bahalimis :" ut in 
2 Chron. cap. XXIV. ver, 7. significanter commemoratum 
legimus. 

In secunda periodo, ut primam Athaliam in regno Ju- 
daico annos sex completos simul cum Jehu Israelitico ; ita 
et postremum Ezekiam cum postremo Israeliticorum re- 
gum Hosea, totidem completos annos exegisse comperimus. 
Quum enim Joash, Achazise legitimi regis filius in templo 
Dei latitare coactus fuisset " sex annos, quibus Athalia 
regnavit super terram; anno septimo mittens Jehoiada," 
summus sacerdos, et amitas Johashi maritus, " assumpsit 
centuriones, primores et cursores, ac ingredi jussit eos ad 
se in domum Domini: quibuscum pepigit foedus;" de 
perdenda videlicet Athalia, instituendo Joasho, tollenda 
idololatria et restituendo cultu Dei; quo tempore Is- 
raelitae mares conveniebant ex lege^ ad colendum Deum : 
quemadmodum ad locum hunc, ex 2 Regum cap. XI. ver, 
4. productum, recte annotat Tremellius. Cumque adulto 
jam vere (ut supra*^ ostendimus) Jehu et Athalia reg- 
nare inceperint, idemque et primi et septimi eorum anni 
initium fuisse oporteat: circa 10. mensis 3. diem, vel in 
septimanae Pentecostes dierum aliquo alio, contigisse ista 
statuimus. Ubi nee illud prsetereundum ; in quibusdam 
editionis Graecae exemplaribus, et nominatim Romano, 
iv^ ira nji o-ydoi^ hie legi, non t/3Soju(j), ut in aliis cum He- 
braica veritate consentientibus, quod idcirco obiter no- 
tandum duxi, ut ratio intelligeretur, quare in Eusebii 
Caesariensis, et Nicephori Constantinopolitani chronico, 
et Maximi Monachi computo, septem Athaliae tribuantur 



"= Exod. cap. 23. ver. 17. ' Pag. 102. 

s 2 Reg. cap. 1 1, ver. 4. 2 Chron. cap. 23. ver. I. Vid. LXX. MS. et .Mdin, 
.\t. Lucif. Calar. Jornand. Cassiodor. 



CHRONOtOGIA SACRA. 



107 



anni, in dementis Alexandrini libro primo Stromatum, 
octo: et Joaso puero " ab avia prsreptum imperium, 
post octo fere annos per sacerdotem et populum depulsa 
avia redditum," in priore sacrae suae historiae libro scribal 
Severus Sulpicius. 

Saniaritani sive Israelitici regni exitus in 2 Regum cap. 
XVIII. ver. 9, 10. sic habetur expositus: " Fuit an- 
no quarto regis Ezekiae, is est annus septimus Hoseae filii 
Elae regis Israelis ; ut ascendens Saltnanasar rex Assyrias 
contra Samariam obsideret earn. Deinde cepit earn in 
fine tertii anni, anno sexto Ezekiae ; is annus erat nonus 
Hoseas regis Israelis quo capta fuit Samaria'." Ex quo 
coUigimus, I. Annos illos commemoratos Ezekiae atque 
HoseEB, et completes fuisse, et oequaliter fere sibi invieem 
respondisse : alioqui " ad finem tertii anni" producta non 
fuisset obsidio. II. Quum regnum ccepisse dicatur Eze- 
kias, anno'' tertio Hoseae, de anno illo desinente id in- 
telligendum esse. Aliter enim Ezekiae 4. Hosese 7. et 
illius 6. hujus 9. nequaquam respondisset. Unde et Jo- 
sephus' quarto anno regni Oseae Ezekiam Hierosolymis 
regnum adeptum, et™ septimo Ezekiae Samariam captam 
fuisse scribit ; annos illos inchoatos, pro tertio et sexto 
desinentibus, in Scriptura expressis, substituens. 

Integras vero annorum summae regibus Judae et Israelis 
adscriptorum, longe major in hac quam supieriore periodo 
apparet inaequalitas. Hoc enim modo eorum annos sacra 
numeral historia. 



JUD^. 








ISRAELIS. 




VII. Athalia, 




annoi 


6. 


X. Jehu, 


annos 28 


VIII. Joash, 






40. 


XI. Jehoachaz, 


17 


IX. Amasias, 






29. 


XII. Joas, 


16 


X. Uzzias, sive Azarias, 






52. 


XIII. Jeroboam II. 


41. 


XI. Jotham, 






16. 


XIV. Zacharias, 


menses 6 


XII. Achaz, 






16. 


XV. Shallum, 


mensem 1 


XIII. Ezekias, 






6. 


XVI. Menachem, 

XVII. Pekahjah, 

XVIII. PekahRemaliieF. 

XIX. Hosea, 


annos 10 
2 

20 
9 


' Vid. Paludan. pag. 


106, 


107. 




k 2 Reg. cap. 18. ver. 1. 




' Jos. lib. 9. Antiquit. cap 


. 13. 




■ Id ibid. cap. 14. 





108 



CIIRONOLOGIA SACRA. 



Siiinma annorum regum Judae 165. Israelis 143. anno- 
rum est et mensium 7. unde annorum 21. et mensium 5. 
inter horum regum spatia, quae scqualia esse debebant, 
exurgit differentia. Ad quam tollendam ex libro Regum 
secundo, quem quartum alii nominant, ejusmodi utrorum- 
que formari poterit comparatio. 



iVDM. 






ISRAELIS. 


Athalia, annos 6. 2 Reg. cap. 1 1 


1 


1 


Jehu, annos 28. 2 Reg. cap. 10. 


ver. 3, 4. 






ver. 36. 




2 


2 






3 


3 






4 


4 






5 


S 






6 


6 




Joash, annos 40. incipiens 7. Jehu 


i 1 


7 




2 Beg. cap. 12. ver. 1. 








, 


2 


8 






3 


9 






&c. 


&c 






21 


27 






22 


28 






23 


1 


Jehoachaz, annos 17. incipiens 23. 
Joashi; 2 Reg. cap. 13. ver. 1. 




24 


2 






25 


3 






&c. 


&c 






35 


13 






3fi 


14 






37 


15 






38 


16 1. Joasli, annos Ifi. incipiens 37, 38. 




39 


17 2. Joashi regis, 2 Reg. cap. 13. 


Amasias, annos 29. incipiens 2. 


1.40 


3 


ver. 10. desinente scilicet. 


Joashin, 2 Reg. cap. 1 4. ver. 1,2. 








regis Israelis desinente scilicet. 










2 


4 


itm ^ 




3 


5 


ffeM 




4 


6 


1. Jeroboanwira patre Joaso ad 
bellum Syriacum profecturo, in 
regni consortium assumptus fu- 

isse videtur. 




5 


7 


II. 




6 


8 


III. 




7 


9 


IV. 




8 


10 


V. 




9 


11 


VI. 




10 


12 


VII. 



^ 



^^» 



I 



CHRONOLOGIA SACRA. 



109 



IVDJE. 


ISRAELIS. 


11 


13 VIII. 


12 


14 IX. 


13 


15 X. 


14 


16 XI. 


15 


1 XII. Jeroboam II. annos 41. inci- 




piens 15. Amazite; 2 Reg. cap. 




14. ver. 23. 


16 


2 XIII. 


17 


3 XIV. 


&c. 


&c. 


28 


14 XXV. 


29 


15 XXVI. 


Uszias, sive Azarias, annos 52. in- 1 


16 XXVII. 


cipiens 27. Jeroboami ; 2 Reg. 




cap. 15. ?er. 1,2. 




2 


17 XXVIIl. 


3 


18 XXIX. 


&c. 


&c. 


25 


40 LI. 


26 


41 LIL 


27 


1 • Interregnum annorum 1 1 . men- 




sium 6. 


28 


2 



29 
30 
31 
32 
33 
34 
35 
36 
37 
38 

39 



3 

4 
5 
6 
7 
8 
9 
10 

11 ; 

12 Zacharias, menses 6. Azorift 38. 

2 Reg. cap. 15. ver. 8. 
Shallum, mensem 1. Uzzic 39. 2 
Reg. cap. 1 5. ver. 1 3. • Mena- 
chem, menses 11. deinde regno a 
Pule Assyrionim rege confirma- 
toquies annos 10. a 39. Azarix, 2 
Reg. cap. IS. itr. 17. desinente. 



«♦> 



40 
41 


1 
2 


42 


3 


43 


4 


44 


5 


45 


G 


46 


7 



110 



CHUONOLOGFA SACRA. 



JUD^. 



47 


8 


48 


9 


49 


10 


50 


1 


51 


2 


52 


1 



Jotham, annos 16. incipiens 2. Pe- 
kah; 2 Reg. cap. 15. ver. 32, 33. 



Achaz, annos 16. incipiens 17. Pe- 
kah, 2 Reg. cap. 16. ver. 1, 2. 
desinente. 



5 


2 


6 


3 


7 


4 


8 


5 


9 


6 


10 


7 


11 


8 


12 


9 


13 


1 



ISRAELIS. 



Pekaliia, annos 2. incipiens 50. 
Azariae ; 2 Reg. cap. 15. ver. 23. 

Fekah, annos 20. incipiens 52. 
Azariae; 2 Reg. cap. 15. ver. 23. 



3 

4 

5 

6 

7 

8 

9 

10 

II 

12 

13 

14 

15 

16 

17 

18 



19 
20 

1 



Hosea, anno 20. Jothami, 2 Reg. 
cap. 15. ver. 30. id est, 4. Acha- 
zi, occiso Peka regnum occupa- 
vit : sed variis seditionibus ob- 
ortis, res ad 9. annorum quasi 
interregnum redacta est. 



Idem, domesticis turbis demumpa- 
catis, annos 9. a 12. Acliazi, 
2 Reg. cap. 17. ver. 1. desi- 
nente scilicet. 



CHRONOLOGIA SACRA. Ill 



JUD^. 






ISRAELIS. 




14 


2 






15 


3 




Ezekias, annos 20. incipiens 3. 


1.16 


4 




HoseaE, 2 Reg. cap. 13. ver. 








1, 2. desinente. 










2 


5 






3 


6 






4 


7 






5 


8 






6 


9 





Qua in parte successionis regum Israelis inferendi sint 
anni illi, qui ad earn cum regum Judae temporibus exae- 
quandam necessario requiruntur, ex vestigiis in sacro con- 
textu relictis non difficile fuerit conjicere. Quum enim 
ab anno 15. Amaziae regis Judaj Jeroboamus II. Israeliti- 
cus, annos' 41. et post eum filius ipsius Zacharias menses 
G. anno 38. Azariae sive Uzziae, deinde Shallum mensem 
I. anno ejusdem Uzziae^ 39. regnasse scribatur: ut ista 
possint consistere, interregni annorum 11. et mensium 6. 
interpositio efficiet : si post mortem Jeroboami variis tur- 
bis et seditionibus rempublicam Israeliticam tanto tempo- 
ris spatio ad avap^iav fiiisse redactam admittamus. 

Alii tamen, et inter eos, ab anno Uzzi^ 39. Menachem 
annos 10. in Israele regnavisse dicitur ; et post eum Pe- 
kahja annos 2. ab anno 50. Azariae sive Uzzias ; succe- 
dente illi Peka, anno ejusdem Azariae'' 52. Quae recte 
omnia se habebunt, si Menachemum anno 39. Azariae 
regnum, dubie, ut dictum est, per menses 11. tenuisse ; 
sub finem vero illius anni, a Pule Assyrio, regno ipsi con- 
firmato', per annos deinceps 10. pacate et quiete illud 
possedisse, admittamus. 

Postremus vero Israelitarum rex Hosea, primo quidem, 
caeso Peka Remalia; filio, anno 20. Jothami filii Uzziae, 
illius loco regnavisse dicitur', id est, 4. anno Achazi filii 
Jothami. Sed quia Achazi nullam adhuc mentionem 
historiae sacrae scriptor fecerat ; a regno ccepto Jothami 

' 2 Reg. cap. 14. ver. 23. s Ibid. cap. 15. ver. 8. 13. 

" 2 Reg. cap. 15. ver. 17. 23. 27. ' Ibid. ver. 19. 

J 2 Reg. cap. 15. ver. 30. 



1! 



112 CHRONOLOGIA SACRA. 

temporis notationem deducendam esse censuit ; licet annis 
non amplius IG. eum regnavisse, tertio statim post hunc 
versiculo, commonefaciendum lectorem idem curaverit''. 
Deinde vero, in XVII. capitis principio subdit ipse idem : 
" anno duodecimo Achazi regis Judae regnavisse Hoseam 
filium Elae Samariae super Israelem novem annis." Quod 
quidem dupliciter potest accipi : ut vel a primo suo exor- 
dio usque ad illud tempus novem annis, vel nono anno, 
ut Tremellius reddidit, ille regnaverit ; vel ab illo tem- 
pore, usque ad ipsius simul et regni Israelitici exitum. 
Horum enim utrumque verum est. Nam et ab anno vi- 
gesimo ex quo regnare cceperat Jothamus, usque ad finem 
anni duodecimi Achazi, anni numerantur novem ; qui ad 
temporum utriusque regni coaequationem perficiendam 
desiderantur ; et a fine duodecimi Achazi usque ad finem 
Hoseee, totidem alii; quos annorum Ezekise synchronis- 
mus necessario postulat. Matthaeus Beroaldus, Hoseam 
primis suis annis tributarium regis Assyrii Salmanasaris 
nee vere regem fiiisse existimat : excusso vero jugo regis 
Assyrii, quod tum sui juris esset, dici regnare coepisse, 
anno 12. regis Achazi. Contra, Tremellius, Brochtonus, 
et alii, duplex regni Hoseas initium ita potius distinguen- 
dum censet ; ut prius meri et liberi fiierit imperii ; poste- 
rius tributarii a fine 12. anni Achazi, quo Salmanasari 
servus factus fuerit, deductum. At si series sacri contex- 
tus' attentius consideretur, non modo post prius, sed 
etiam post posterius hoc principium, Hoseam Salmanasari 
factum fuisse tributarium patefaciet : nostro quoque 
temporum Assyriacorum calculo consentiente, qui post 
utrumque Hoseae principium Nino juniori, sive Tiglath- 
pileseri Salmanasarum regno successisse statuit. Ut igi- 
gitur Jeroboamo II. defuncto filius ejus Zacharias pro eo 
regnavisse dicitur", quia regnum illi tum jure haeredita- 
rio, tum ex Dei promissione", debebatur ; licet, turbis et 
seditionibus intervenientibus, ante annum duodecimum 
illud possidere non poterat : ita Peka interempto, Hosea 

'' 2 Reg. cap. 15. ver. 33. 

I 2 Reg. cap. 17. ver. 1, 2, 3. ■» Ibid. cap. 14. ver. 29. 

' 2 Reg. cap. 10. ver, 30, cum cap. 15, Ter, 12. 



CHRONOI.OGIA SACRA. Jjg 

pro eo regnavisse legitur, quia regnuni tunc occupare ille 
conatus est; licet aliis cum eo de principatu, qui nihil ad 
eum attmebat, contra dicentibus, et ad anarchiam respub- 
hca perducta, nisi post novein annos domesticis turbis se- 
datis regno demum pacifice potitus ille fuerit: qus etiam 
de mterregno hie admittendo, turn ahorum, turn Petri 
Trecensis, turn Laurentii Codomani", fuit sententia. 

Ad hoc vero posterius principium habito respectu, quum 
anno Hoseae tertio desinente, ut ostensum est, Ezekias reg- 
nare cceperit, nisi simul et a desinente decimo septimo Pek« 
Israehtici, annos Achazi, et a duodecimo Achazi initium hoc 
Hoseae deduceremus; sequeretur, vel decern annis poste- 
norem hunc Hoseae duravisse principatum, vel, ex sexde- 
cim qui Achazotribuuntur annis, quatuordecim tantum pro 
chronologicis esse habendos, quorum prius a nullis reci- 
pitur, quia novem tantum annos Hoseee huic re^no Scrip- 
turaP attribuit : posterius a TremeUio et aliis compluribus 
admittitur ; vel, cum Brougthono et Petavio primum 
Achazi annum patri, postremum fiho communem facienti- 
bus, vel, cum Beroaldo duos primos Ezekiffi" annos una 
cum patre Achazo exactos fuisse arbitrantibus. 

Duos vero simul annos cum patre non transegisse Eze- 
kiam, et ne unum quidem integrum, illud argumento fue- 
nt ; quod " anno primo regni sui, mense primo, aperuisse 
fores domus Domini" ille dicatur', quas pater primus oc- 
cluserat'; unde liquet, impio patre jam defuncto, Dei 
cultum restituere coepisse Ezekiam, anno primo regni sui 
cujus partem pnmam cum patre exegerat, ad finem jam' 
vergente. Quod non animadvertentes dii, et inter eos 
vulgatffi Latma Bibliorum interpretationis author "pri 
mo- anno et primo mense regni sui," Ezekiam templum 
aperuisse crediderunt: in eundem cum illis incidentes 
errorem, qui anno sexcentesimo vitae Noachi mense o 
die mensis 17. dUuvium ccepisse^ et secundo die 2. mensTs 

" Vid. Codom. p 0B.„ ... IT 

^ Vid. Harvilteum. ' l^'^ ^ V."' '■ 

. o ^K „„ ^ Chron. cap. 29. ver. X. 

2 Chron. cap. 28. ver. 24. . yij. 70. ch,|. e. Syr. 

Cienes. cap. 7. ver. II. 
VOL. XII. 



114 



CHRONOLOGIA SACRA. 



in quarto anno regni Salomonis jacta templi fuisse funda- 
mentay, legentes ; mensem eum secundum vel vitae Noachi, 
vel regni Salomonis fuisse sunt opinati : quum currentis an- 
ni, qui tunc in communi usu fuerat, secundus ille extiterit. 
Ut igitur mensis ille secundus, in diluvii quidem historia 
Bui, siveMarhesuan, in strncturae templi Zir, sive Ijar, fuit: 
ita et Abib sive Nisan est primus intelligendus turn hie, 
tum in narrationis progressu, ubi, jussu Ezekiae sacerdo- 
tes templum sanctificare coepisse dicuntur primo die men- 
sis primi'' ; non utique " eodem die quo rex constitutus 
est ille," ut ad eum locum Tremellius annotavit, sed post 
novem demum menses, patre jam vita functo, qui profana- 
tionis templi prascipuus author fuerat. 

Quod si rationem quoque ad extremum quis a nobis 
poscat; cur Joasi regis Israelis initium in fine 37. anni 
Joasi regis Judae, itidemque Amasiae" regis Judae princi- 
pium in exitu secundi anni Joasi regis Israelis reposueri- 
mus : sciat is, duo nos inde simul esse consecutos : et ut 
justum quindecim annorum, inter mortem Joasi Israelitici 
et Amasiae, bis in Scriptura commemoratum'' reperiretur 
spatium ; et ut ab eodem 17. anno, ex 2Regum cap. XIII. 
ver. 10. Israelitici Joasi, biennio simul cum patre regnan- 
tis, sexdecim anni dinumerarentur : quum anno quidem 
illo 17. regni paterni participem factum iUum fuisse Lidy- 
atus noster agnoscat ; sed annos tamen ipsius sexdecim 
a morte patris deducendos esse censeat". Ut tandem 
concludere Uceat, regibus hujus periodi chronologicos 
annos 163. esse tribuendos : eorum initiis ad annos mundi 
hunc in modum adaptatis. 



JVV/E. 




ISRAELIS. 


A.M. 




A.M. 


3120. Athalia, 


annos 6. 


3120. circa mensis 3. diem 10. 


3126. Joash, 


39. 


Jehu, annos 28 



' 2 Chron. cap. 29. ver. 17. 



' 2 Chron. cap. 3. ver. 2. 

" Vid. Seder 01am Rabba. 

* 2 Reg. cap. 14. ver. 17. et 2 Chronic, cap. 25. ver. 25. 

= Vid. Harvil. Petav. (in magno opere.) 



ClIRONOLOr.IA SACRA. 



115 



JUD-E. 



A.M. 




A.M. 


M6j. Amasias, annos 


29. 


3148. 


3194. Uzzias, sive Azarias, 


52. 


3163. 


3246. Jothan, 


16. 


3179. 


3262. Achaz, 


15. 


3220. 


3277. Ezekias, 


6 




32S3. Regnuni [sraelitiiuin fi- 




3232. 


nitum. 




3232. 

3232. 

3243. 

3245. 
3265. 



3283 



ISRAELIS. 

Jelioachas, annos 15. 

Joash, 16. 

Jeroboam II. 41. 

interregnum, annorum ll.men- 
sium 6. 

circa mensis 9. diem 10. Zacha- 
rias, menses 6. 

circa mensis 3. diem !0. Shal- 
lum, mensem 1. 

circa mensis 4. diem 10. Mena- 
chem, annos 10. menses 11. 

circa mensis 3. diem 10. Pekali - 
ja, annos 2. 

Pelca, 20. 

Hosea, in statu rerum turbulen- 
to, instar interregni annis 9. 
et domesticis seditionibus de- 
mum sublatis, annis 9. aliis. 

circa mensis 3. diem 10. regnum 
Israeliticum finitum. 



Primarius tamen adhuc restat scrupulus, qui interpretes 
et chronologos nostros tantopere exercuit. Cum enim 
juxta rationes propositas anno 16. Jeroboami II. Uzzias 
.sive Azarias in Juda regnare coeperit : in 2 Regum cap. XV. 
ver. 1. ad 27. Jeroboami annum initium ejus referri vide- 
tur. Licet ad tempus quo lepra percussus ille fuit, refe- 
rat Tremellius : intermediis illis longa satis parenthesi sic 
inclusis : " Anno vicesimo septimo Jeroboami regis Israelis, 
regnabat Hazaria filius AmatziaB, rex Jehudse : natus 
fuerat annos sexdecim quum regnare inciperet, et quin- 
qiiaginta duobus annis regnavit Jerushalaimis ; cujus ma- 
tri nomen Jecolia e Jerushalaimis : feceratque quod rec- 
tum videtur in oculis Jehovae, omnino prout fecerat 
Amatzia pater ejus ; sed excelsa non amota fuerant, ad- 
huc populus sacrificabant et adolebant in excelsis. Quum 
plaga afficit Jehova regem, qua fuit leprosus usque ad 
diem mortis suae ideoque habitabat in domo semota ; Jo- 
tham vero filius regis praeerat domui, jus dicens populo 
regionis." Et quia nondum natum fuisse Jothamum, ex 
versiculo 33. sequente appareat : eum quoque, distinctione 
interposita, ita explicandura censuit : " Natus viginti quin- 

l2 



k 



116 CHRONOLOGIA SACRA. 

que annos, quum regnare inciperet ;" id est, quum regni 
administrationem iniit propter lepram patris : " et sexde- 
cim annis regnavit," a morte patris. 

Alii minore textui adhibita violentia, annorum undecim, 
quot inter 16. et 27. Jeroboami decurrerunt, inter regnum 
Amasiae et Uzziae interpositione, ista conciliant. Et cum 
ea ratione totidem annis augeatur differentia annorum re- 
gis Judae supra annos regum Israelis in Scriptura notatos; 
ad exffiquationem resarciendam, undecim quoque annos 
ad interregnum in regno Israelitico positum coguntur ad- 
jicere ; avapxlq. inter Jeroboamum II. et filium ejus Za- 
chariam 22. annorum constituta. Quod minus necessa- 
rium sacras chronologiae augmentum admittere nolentes 
alii, ubi Scriptura refert, Uzziam sive Azariam sexdecim 
annos natum regnare ccepisse, et 52. annos regnavisse ; ita 
ut 68. annos in universum vixisse videretur, unde et Jo- 
sephus" " anno aetatis 68. regni 52. obiisse," ilium tradidit : 
52. quidem regni annos a morte patris Amasiae deducunt, 
sed infanteni vix quatuor annorum tunc relictum fuisse eum 
supponentes, per duodecim fere annos a tutoribus regnum 
administratum fuisse volunt ; donee 27. Jeroboami Israeli- 
tici anno, 16. ffitatis annum assecutus, per annos deinceps 
36. propria authoritate ipse regnum gubernaverit, 56. de- 
mum eetatis anno vita functus. 

Reliquum jam est aetatis quintae membrum postremum, 
a fine regni Israelitici ad finem regni Judaici, annorum 
133. et mensium fere duorum mensura definitum ; quam 
anni regum Judae, simul cum annis mundi, hie subjecti ita 
conficiunt. 

A. M. 3283. Circa mensis 3. diem 10. Ezekias, post exddium regni Israelitici, 

regnavit in Juda annos 23. 
3306. XIV. Manassas, annos 55. 2Reg. cap. 21. ver. 1. 2 Chron. cap. 

33. ver. I. 
3361. XV. Amon, annos 2. 2 Reg. cap. 21. ver. 19. 2 Chron. cap. 33. 

ver. 21. 
3363. XVI. Josias, annos 31. 2 Reg. cap. 22. ver. 1. 2 Chron. cap. 34. 

ver. 1. 
3304. XVII. Jehoachaz, mensibus 3. 2 Reg. cap. 23. ver. 31. 2 Chron. 

cap. 36. ver. 2. 

' Lib. 9. Autiquit. cap. 11. 



CHRONOLOGIA SACRA. 117 

A. M. 3394. XVIII. Circa 6. mensis diem 10. Eliakim, qui et Jehcjakim, annas 

11. 2 Reg. cap. 23. ver. 36. 2 Chron. cap. 36. ver. 5. pro quibus, 

annos 10. menses 6. et dies. 15. sumimus. 
3405. XIX. Circa mensis 12. diem 25. Jehojacliin sive Jechonias, menses 

3. 2 Reg. cap. 24. ver. 8. et dies 10. 2 Chron. cap. 36. ver. 9. 
3405. XX. Menses 4. dies 10. Sedekias, annos 11. 2 Reg. cap. 24. ver. 18. 

2 Chron. cap. 36. ver. 11. Jerem. cap. 52. ver. 1. 
3416. Mensis 5. die 10. templi Salomonici et urbis Hierosolymitanse exci- 

dium ; Jerem. cap. 52. ver. 12, 13. post captum Sedekiam mense 

integro. 

Nonnulla, sed rariora, Graecae Bibliorum editionis ex- 
emplaria ab Hebraica veritate alicubi hie dissensisse de- 
prehensa sunt. Atque hinc in chronico suo Eusebius 
duodecim annos Amoni tribuit, Septuaginta interpretum 
testimonio ad illud confirmandum sic producto : " 'A/uwv 
ipaatXivatv Kara filv roue o tTt] <j3', koto 0£ rovg 
'EjSpaiouc trij /3'. Amon secundum Septuaginta senio- 
rum interpretationem 12. annos regnavit ; secundum He- 
braeos, annis duobus ;" de quo Georgius Syncellus satis 
immodeste : "top 'A/xbjg vlov Mavaaari trjj ifi' 'Evtrijiiog 
Xiyti fiaaiXivaai icoro touc o, i/'tuJfrai Si. Amon filium 
Manassis 12. annos secundum Septuaginta regnavisse 
dicit Eusebius ; sed mentitur :" quum dicendum potius 
fuisset, in editione vulgata, quae Koivi) vocabatur, annos 
duos, in ea vero quam ex Alexandrina bibliotheca Hexaplis 
suis inseruit Origenes, et ut puram tiov o amplexatus est 
Eusebius, annos duodecim fuisse positos. 

Severus Sulpitius, in priore sacrae suae historias libro 
communem editionem secutus, " Amonem ultra biennium" 
regno potitum fuisse negat : verum, mendoso usus codice, 
filium ejus Josiam annos viginti unum regnavisse affirmat ; 
" post triennium fere," a Paschate " octavo et decimo im- 
perii anno celebrato," interemptum. In edita Nicephori 
Constantinopolitani chronologia, Amoni trrt tft'. adscribun- 
tur, cum** in Londinensis bibliothecae MS. /3'. tantum le- 
gatur. Quod vero ibidem deinde sequitur, post 31, 
Josiae annos, pro quibus 32. perperam posuit Eusebius, 
interregnum annorum triginta secundum Septuaginta in- 
terpretes, vel octo, sive quinquaginta, ut in Londineusi 

■■ Vid. edit. RaderL 



118 



CHRONOLOGIA SACRA. 



habetur codice, secundum Hebraicum : plane commen- 
titium est. Ejusmodi enim avapxi"^^ neque in Graecis, 
neque in Hebraicis ullum omnino extat vestigium : et ne 
ulla omnino anni alicujus interpositione sacri hie calculi 
violari possint, Jeremias prophets prohibet authoritas, qui 
quartum Jehoiakimi annum, ministerii sui, decimo tertio 
Josise anno ccepti, vigesimum tertium esse diserte asserit°. 
Chronographo, qui anno 13. Alexandri Severi scripsit, 
Amoni adscripti leguntur anni duo, et Ezekiae viginti 
quinque; verum librarii esse mendum locus ille ejusdem 
authoris^ evincit, in quo, " post Ezekiam, Josias annis 
1 14. Pascha celebravisse" dicitur. Quod consistere 
non posset, nisi et Amoni duodecim tribuerentur anni, 
juxta Septuaginta ab Eusebio citatos, et Ezekiae viginti 
novem juxta eosdem cum Hebraica veritate consenti- 
entes^. 

Ut autem a viginti novem illius annis deducti sex inte- 
gri, quos ante eversum regnum Israeliticum exegisse ilium 
ostendimus, viginti tres relinquunt ad liujus intervalli ex- 
ordium referendos, ita ab anni tempestate, qua et septi- 
mum et reliquos regni sui annos ille inchoavit, quatuor 
ipsum subsequentium regum initia omnino dependent. 
Cum enim tempora eorum in Scriptura simpliciter exhi- 
beantur, non, ut in regno Judae et Israelis hactenus fac- 
tum fuerat, cum aliorum regum initiis comparata : relic- 
tum nullum est argumentum, cujus ductu ab annis propo- 
sitis menses aliquos, sine temeritatis nota, liceat nobis 
subducere, indeque regum initia in alias atque alias anni 
partes summovere. Ut si a mensis primi die primo, verbi 
gratia, Ezekiae annos deducamus : sub idem quoque tem- 
pus Josiam regnare coepisse dicamus necesse est; nisi 
interpositos Manassis 55L et Amonis binos annos, propria 
authoritate, vel augere libeat, vel diminuere. Michael 
Paludanus tamen qui cum vulgato interprete Latino, 
priorem recipit'' hypothesin, ab eodem primo mense 

' Jerem. cap. 25. ver. 1.3. 

' Tomo 2. Bntiqu..lecl. H. Canisii, pag. 595. 

t 2 Reg. cap. 18. ver. 2. et 2 Chron. cap. 29. ver. 1, 

h Pag. 177. et 179. 



CHRONOLOGIA SACRA. 119' 

Josiae' annos arcessendos esse jure pemegat : quandoqui- 
dem magnam partem anni ejus 18. in templi instauratione, 
idololatriee exterminatione, et legitimini Dei cultus restitu- 
tione, transactam fuisse constet, ante Pascha 14-. primi 
mensis die, in eodem 18. anno, celebratum"' ; quum nostra 
sententia, quae annos Josise pariter et Ezekiaa circa 10. 
mensis 3. diem inchoat, et versus finem anni primi Ezekiae 
unum, et versus finem 18. Josiae alterum Pascha prbmo- 
vendum esse postulet. 

Cum trium vero postremorum regum Judas temporibus 
habemus annos Nebuchadnesaris Babylonii in Scriptura 
comparatos ; quorum coUatio nos docebit Jehojakimum 
non integros annos undecim, sed supra annos decern men- 
ses circiter sex cum dimidio in regno exegisse; adeoque 
Jehojakimum circa sexti mensis diem decimum, et ante tres 
menses Jehoachazum ipsius fratrem circa tertii mensis 
diem eundem regna sua inisse. Unde Veritas quoque hy- 
potheseos nostrae patebit; quae 31. annorum Josiae tarn 
principium quam exitum circa mensis tertii diem decimum 
collocandum esse statuit. Quod ut plenius percipiatur, 
rerum ad hos tres reges spectantium tempora sequentibus 
thesibus explicanda esse duximus. 

' Pag. 211. unde reponenda hie illius verba. 

I" 2 Reg. cap. 22. ver. 3. ad cap. 23, ver. 23. et 2 Chroii. cap. 34. ver. 8. ad 
cap, 35. ver. 19. 



120 



CHRONOLOGIA SACRA. 



THESIS I. 



Initium regni Sedekise deducendum est a deciino die quarti mensis; justis unde- 
cim annis ante captivitatem ejusdem Sedekiae, et unico mense Salomonici 
templi excidium ; quod in decimum diem quinti mensis incidit. 

Prophetavisse Jeremias dicitur, " donee* absolveretur 
undecimus annus Sedekise filii Josiae regis Judae, et donee 
deportaretur Hierosolyma mense quinto." Anno vero 
undecimo Sedekiae, quarti mensis die nono perrupta civi- 
tate et a Babyloniis occupata, noetu rex aufugiens ab 
insequentibus Chaldasorum copiis in campestribus Jeri- 
chuntis captus est*. Sequentis deinde mensis quinti die 
decimo, templo et urbe destructis, in captivitatem Hiero- 
solymitani sunt abdueti'^. Ex quibus inter se coUatis, col- 
ligimus ; et undecimum Sedekiae annum fuisse completum, 
(non decern tantum solidis annis ilium regnavisse ; ut as- 
serit Scaliger*) et inter captivitatem illius et templi con- 
flagrationem mensis spatium intercessisse: atque quod 
inde est consectarium, circa quarti mensis diem decimum 
regnare eum coepisse. Ubi enim de fine constat, de 
initio dubitari non potest: quum in anni circulo prinei- 
pium et finem eommuni eontineri termino nemo ignoret. 
Cumque inter captum Sedekiam absolute anno regni sui 
undecimo, et deportatum populum integer mensis, ut dic- 
tum fuerit interpositus : " iv rij SwdiKart^ irti r^e Se8£kiow 



* Jercra. cap. 1. ver. 3. 

'' Jer. cap. 39. ver. 2. 5. et cap. 52. ver. 4. 9. 

' Jerem, cap. 52. ver. 12. et 15. 

■' Scaliger, animadvers. Eusebian. pag. 82. et canon. Isagog. pag. 327. 



CHRONOLOGIA SACRA. 121 ' 

/SafftXtioc, duodecimo anno regni Sedekiae," calamitatem 
illam accidisse, in libro primo Stromatum Clemens Alex- 
andrinus retulit, rectius quam Josephus templum incen- 
simi fuisse scribens anno regni Sedekiae undecimo' : quam 
ante mensem is captus annum regni sui undecimum com- 
pleverit. 

' Lib. 10. Aatiquit cap. U. 



122 CHRONOLOGIA SACRA. 



THESIS II. 



Obsidio Hierosolymitana coepta anno Sedekiee nono, mensis decimi die decimo, et, 
interventu exercitus Pharaonis postea interrupta, redintegrata est anno Sede- 
kiae decimo, mensis tertii die decimo quinto, et per dies 390. usque ad cap- 
tam urbem continuata : ita ut ab obsidionis primo principio usque ad captam 
urbem in fine anni undecimi Sedekiae, mensis quarti die nono, mensium tri- 
ginta ; usque ad eandem incensam, mensis quinti die decimo, mensium tri- 
ginta unius spatium intercesserit. 

Anno nono Sedekise, mensis decimi die decimo Nebu- 
chadnesarem Hierosolymam obsidere ccepisse, ex 2 Regum 
cap. XXV. ver. 1. Jeremiae cap. LII. ver. 4. et Ezechielis 
cap. XXIV. ver. 1, 2. et, Pharaonis exercitu adventante, 
inde recessisse, ex Jeremiae cap. XXXVII. ver. 5. 11. et 
cap. XXXIV. ver. 21, 22. intelligimus. Anno decimo, 
mense decimo, die duodecimo contra Pharaonem et iEgyp- 
tios prophetavit Ezekiel ; quod fuissent " baculus* arundi- 
neus domui Israelis." Pharaonis enim exercitu re infecta 
demum reverso, ad urbis oppugnationem denuo Chaldasi 
redierunt, prout a Jeremia praedictum fuerat'', anno eo- 
dem Sedekiae decimo, qui Nebuchad-resaris sive Nebu- 
chadnesaris fuit'' 18. Ut, quum in fine anni undecimi 
Sedekiae a Babyloniis Hierosolyma occupata fuerint, ut 
in priore thesi est ostentum, ultra annum obsidionem 
banc posteriorem continuatam fuisse appareat, nee supra 
dies viginti quinque tamen: quantum ex Ezechiehs cap. 
IV. ver. 5. 8. coUigere possumus ; ubi in typo, dies 390. 
obsidioni HierosolymitaniE assignatos invenimus. Qui ab 

» Ezech. cap. 29. ver. I. 6. li Jerem. cap. 37. ver. 7, 8, 

■^ Jerem. cap. 32. ver. 1, 2. 



CHRONOLOGIA SACRA. 



123 



anno undecimo Sedekije, mense quarto, die nono, quo urbs 
perrupta fuit*, retro numerati, ad mensis tertii diem deci- 
mum quintum in anno Sedekiae decimo nos perducunt: quod 
redintegratae obsidionis statuitur a nobis initium. Unde 
error detegitur, turn Flavii Joseph!', qui non solum secun- 
dam banc obsidionem nono Sedekiae anno et mensis decimi 
die decimo, eodem quo nos primam, incepisse affirmat ; 
sed etiam inde usque ad captam urbem anno Sedekiae 
undecimo, mensis quarti die nono, menses tantum octo- 
decim (pro triginta) bis dinumerat : turn Severi Sulpicii, 
qui, in sacrae suae historiae libro priore, triennio duravisse 
obsidionem significat; quanto tempore Samariam, ante 
regni Israelitici excidium, a Salmenesero Assyrio fuisse 
obsessam, ex sacris literis' didicimus. Neque audiendus 
hie Johannes Drusius ; qui pro triennio in Sulpitio, " bien- 
nio fere" rescrihendum esse pronunciat : quum supra bien- 
nium etiam anni dimidium, uno die minus, a ccepta primum 
obsidione usque ad civitatem ab hostibus occupatam, 
accuratior noster calculus hie exhibet. 



* Jerero. cap. 39. ver. 2. 

* Lib. 10. Antiquit. cap. 10, 11. edit. Grace. 
' 2 Reg. cap. 1 7. ver. 5. 



124 CHRONOLOGIA SACRA. 



THESIS III. 



Circa mensis quarti diem quiiitum facta est Jechoniae deportatio, quinque circi- 
ter ante regni Sedekise initium diebus. 



Anno a deputatione regis Jojacinis sive Jechoniae 
quinto, mensis quarti die quinto, Ezekieli prophetae om- 
nium prima exhibita est visio^ Post quam, cum apud 
populares suos deportatos toto septiduo, quasi stupore 
quodam perculsus, desedisset* ; continuus 390. dierum in 
publico omnium conspectu, cubatus a Deo illi imperatus 
est''. Exacto deinde anno uno et mensibus duobus post 
primam, sedenti domi suae cum senioribus Judae nova os- 
tensa est visio ; anno deportati " Jechoniae'' sexto, mensis 
sexti die quinto." A 397. deducta dierum 365. quanti- 
tate annua, relinquuntur dies 32. ut intervallo, inter 
utramque visionem interposito, complendo, spatium unico 
mense minus hie tantum desit, Unde concludimus, circa 
ipsum annum quintum captivitatis Jechoniae visionem 
primam esse factam: ac proinde circa quintum mensis 
quarti diem captivitatem illam incepisse. In illo ipso vero 
quinto die potius quam in anteriorum aliquo ejus epocham 
ideo statuendam censemus ; quod hac ratione inter eam et 
regni Sedekiae initium, quod ad ejusdem quarti mensis 
diem decimimi in prima thesi est relatum, quinque tan- 

* Ezek. cap. 1. ver. 1, 2. •" Ibid. cap. 3. ver. 15. 

' Ezek. cap. 4. ver. 4, 5. •■ Ibid. cap. 8. ver. 1. 



h 



CHRONOLOGIA SACRA. 



125 



turn dierum intercedat spatium; neque vero mnlto lon- 
gius sacrae historise admittat series, quae, abducto in capti- 
vitatem Jechonis, Nebuchadnesarem ante discessum suum 
loco ipsius patruura Sedekiam regem constituisse in- 
dicat'. 

* 2 Reg. cap. 24. rer. 15. 17. 



r 



■'^p^ 



126 CHRONOLOGIA SACRA. 



THESIS IV. 



Finis regni Jehojakimi, et initium filii ejus Jehojacliinis sive Jechonis, circa 
mensis duodecimi diem vigesimum quintum sunt reponenda. 

In Hebraica Bibliorum editione pater n'pori' filius 
}'3'in' in Graeca prior 'Iwokeiju, posterior 'Iwax£«/i, indeque 
Josepho alter 'Iwaict/uoc, alter 'Iwax'/xoc. est appellatus. 
Sed lenis et aspiratas literae discrimine postea neglecto, ut 
uterque communi nomine 'Itoaicct/i vel 'Iwax£</i nuncupare- 
tur, usu tandem est receptum. Unde in libro primo sacrae 
historiae, Severus Sulpicius, " Joachim exactis in regno an- 
nis undecim, filio ejusdem nominis locum fecisse" scribit : 
et qui in textu sacro Jehojakin*, Coniah**, et Jeconiah"' 
nominatur, Theophilo Antiocheno 'Iwokei/x inpog, de- 
menti Alexandrine patri ofiwwfio^ 'Iwa/ctiju appellatur. 
Ambrosius libro tertio commentariorum in Lucae cap. III. 
et Fastorum Siculorum author, utrumque et Joachim et 
Jechoniam dictum fuisse volunt. In Paschali tractatu, 
quem ineditum habeo, anno quinto Gordiani, Ariano et 
Papo consulibus,id est, anno asrae Christianae 243. conscrip- 
to ; regnavisse traditur " Joachim annis XI. item Joachim 
filius ejus, qui et Jechonia dictus est, diebus centum:" 
quod sane rectum est. Positis enim mensibus rpiaKov- 
Ortfiipoig, lunares enim, alternis plenos et cavos, e Baby- 
lonia demum reduces, una cum Chaldaicis mensium nomi- 
nibus, Juda2i in terram suam induxerunt, dies centum 
menses constituunt tres et dies decern: quot in sacra 



» 2 Reg. cap. 24. ver. 6. 8. 2 Chron. cap. 36. ver. 8. 

■i Jerem. cap. 22. ver. 24. 28. cap. 37. ver. 1. 

' 1 Chron, cap. 3. ver. 16. Jerem. cap. 29. ver. 2. 



CHRONOLOGIA SACRA. 127 

historia"*, Jechonise regno adscriptos legimus. Qui a 
mensis quarti die quinto, quo captivum eum abductum 
fuisse in praecedente thesi declaravimus, subducti, in 
duodecimi mensis diem vigesimum quintum recidunt : circa 
quern et ccepisse ipsum, et patrem Jehojakimum regnare 
desiisse, in praesenti thesi asseruimus. 

•i 2 Cbron. cap. 36. ret. 9. ' . 



128 



CHRONOLOGIA SACRA. 



THESIS V. 



Circa sexti mensis diem decimum Jehajaliimus regnum iniit : quod non integria 
undeclm annis obtinuit, sed annis decern, mensibus sex et diebus quindecim 
circiter. Sub finem vero anni illius tertii, circa quinti mensis diem decimum 
quintum regnare coepit Nebuchadnesar ; ante templi conflagrationem annis 
novemdecim, quinque circiter diebus minus. 

Anno tertio Jehojakimi regis Judae, ascendisse Nebu- 
chadnesarem, regem Babylonias, contra Hierosolymam, in 
ipso libri Danielis initio ; et primum hujus esse quartum 
illius, in principio capite XXV. Jeremiae legimus. Unde, 
incidisse primum Nebuchadnesaris annum in desinentem 
annum tertium Jehojakimi, et ineuntem quartum, recte 
concludit Tremellius. Regnasse dicitur in universum 
Jehojakim annos undecim", et post eum filius ipsius Je- 
chonias, antequam deportaretur Babylonem, menses tres 
et dies decem*", iisque exactis a rege Babylonis captus fu- 
isse anno octavo regni sui'=. Ex quibus inter se coUatis, 
duo emergunt ista : I. annum undecimum Jehojakimi non 
fuisse integrum, nedum duodecim annos cum Siculorum 
Fastorum authore et Nicephoro patriarcha C P. esse illi 
assignandos. Quum enim ante finem anni ipsius tertii 
regnare Nebuchadnesar coeperit, superfuissent Jehoja- 
kimo anni adhuc octo integri ; nonum ille ingressus fuisset 
annum, quo tempore Jechoniam patri in regno succes- 
sorem dedit. Atqui quarto postea mense, Jechonia capto, 
octavum adhuc numeratum fuisse Nebuchadnesaris annum, 



» 2 Reg. cap. 23. ver. 36. 2 Chron. cap. 36. ver. 5. 

•> 2 Chron. cap. 36. ver. 9. "^ 2 Reg. cap. 24. rer. 12. 



CUnONOLOGIA SACRA. 12J) 

ex 2 Regum cap. XXIV. ver. 12. manifestum est. II. Inter 
25. diem niensis duodecimi quo Jechoniam ccepisse in 
thesi IV. et quintum mensis quarti, quo eundem desiisse 
in thesi III. ostendimus, Jehojakimi initium collocari non 
potest. Alias enim Nebuchadnesar cujus annus primus 
initium quarti Jehojakimi aliquanto tempore praecessit, 
capto Jechonia nonum regni sui similiter egisset annum, 
in octavo tantum adhuc versatum eum fuisse, ex 2 Regum 
cap. XXIV. ver. 12. jam audiverimus. Reliquum igitur 
est, ut inter mensis quarti diem quintum niensis duo- 
decimi diem 2.'). regni Jehojakimi exordium, sit inda- 
gandum. 

Ex triljus festis in quibus omnes mares coram Domino 
comparere tenebantur'', Tabernaculorum solennitas in 
hujus temporis spatium incidit : ad quam idcirco, locum 
ilium sine controversia referendum esse judico : " Prin- 
cipio' regni Jehojakimi filii Josise regis Judae, fuit verbum 
hoc a Domino, dicendo. Sic ait Dominus : Sta in atrio 
domus Domini, ut eloquaris ad omnes civitates Juda? ve- 
nientes ad incurvandum se in domo Domini, omnia verba 
quae praecipio te eloqui eis." Ante festum igitur taber- 
naculorum, in medio 7. mensis celebratum, tempore ali- 
quo inter mensis 4. diem 5. et illud interposito, et quidem 
ad 7. quam ad 4. mensem propius accedente, principium 
regni Jehojakimi reponendum esse colligo : indidemque 
diem jejunii, quo verba Domini in templo ejus audien- 
tibus omnibus Judaeis qui eo confluxerant ex civitatibus 
suis e scripto recitare jussus est Baruc, anno quarto 
Jehojakimi', de solenni illo jejunio mensis 7. die 10. 
lege hnperato'^, quod jejunii nomine kot' i^o\riv 
significatur, intelligendum esse concludo; non de con- 
ceptivo illo, quod anno quinto Jehojakimi, mense 
nono, indictum fuisse' postea legitur, uti Tremellius 
existimat. Si enim sub finem anni quarti, ut ille vult, 



* Deut. cap. 16. ver. 18. ' Jerem. cap. 26. ver. 1, 2. 

' Jercm. cap. 36. ver. 1. 6. - Levil. cap. 16. ver. 29. 

I" .^ct. cap. 27. ver. 9. ' Jerem. cap. 36. ver. i). 
VOL. XII. K 



130 CHRONOLOGIA SACRA. 

datum hoc fuisset praeceptum, et anno quinto, mense 
nono, exceutioni mandatum ; sequeretur, paulo ante no- 
iium mensem statuendum fuisse Jehojakimi exordium: 
quod cum lis quEe superius sunt disputata non potest 
consistere. 

Ut hinc igitur, ante mensis 7. diem 10. ita alio argu- 
mento post 5. mensis diem 10. initium Nebuchadnesaris 
et Jehojakimi esse qua;rendum ; sic ostendo. Annus de- 
cimus Sedekia;, a mensis 4. die 10. ut I. thesis docuit, 
inchoatus, erat Nebuchadnesaris decimus octavus'', uno 
saltern mense post decimum ilium Sedekiae incipiens. Si 
enim ipso 10. mensis 4. die regnum suum Nebuchadnesar 
ccepisset; quando templum fuit incensum, mensis 5. 
die 10. (integro post Sedekiam, desinente anno regni sui 
undecimo, captum mense,) annum regni sui vicesimum ille 
fuisset ingressus. At decimum nonum illius adhuc cucur- 
risse, ex JeremiaB cap. LII. ver. 12. constat. Unde inter 
mensis 5. et 7. diem 10. annorum, Nebuchadnesaris prime, 
deinde et Jehojakimi, initium locandum esse, consequitur. 
Quod cum superius posita descriptione recte convenit; 
quae Jehoachazo, trimestre suum regnum a mensis 3. die 
10. inchoanti, Jehojakimum 6. mensis die 10. successisse 
statuit. Inde ad initium Jechoniae circa 25. diem 12. 
mensis coUocatum, menses numerantur 6. cum dimidio, 
quot tantum, supra annos decem, integro Jehojakimi reg- 
no hypothesis liaec attribuit ; ab undecimo illius anno de- 
tractis 5. mensibus et unius dimidio. Qui quidem confi- 
dent ; si Nebuchadnesarem annum suum primum diebus 
25. ante finem tertii anni Jehojakimi inchoasse, et ad 
complementum octavi sui anni, praater 100. dies Jechonise, 
et 5. interregni 35. quoque primos succedentis Sedekiae 
dies assumpsisse admiserimus. Qua ratione natali imperii 
Nebuchadnesaris in medio 5. mensis constitute ; et primus 
illius annus responsurus est Jeojakimi quarto, diebus tantum 
25. illo anterior, juxta Jeremiae cap. XXV. ver. 1. et 18. 
anno Sedekiae 10. diebus 40. hujus initio posterior, juxta 

^ Jerem. cap. 32. ver. 1. 



CHRONOLOGIA SACRA. 131 

Jeremiae cap. XXXII. ver. 1. eruntque ab initio ejus, ad 
deportationem quidem Jechoniae, mensis 4. die 5. anni 7. 
menses 10. dies 20. ad templi vero excidium, mensis 5. die 
10. et captivitatem populi illud subsecutam, anni 19. die- 
bus 5. minus. 



k2 



132 CHRONOLOGIA SACRA. 



THESIS VI. 



'Nebucliadnezar, a vivente patre in consortium regni assumptits, annos quadra- 
ginta tres post mortem illius imperavit solus ; in universum vero, annos 
quadraginta quatuor, menses septem et dies decern circiter. 

Anno Jehojakimi 3. tlesinente circa 15. mensis 5. diem, 
regnare coepisse Nebuchadnesarem, ante deportationem 
Jechoniae, mensis 4. die 5. factam, annis 7. mensibus 10. 
et diebus circiter 20. in praecedente thesi est ostensum. 
His additi anni 36. menses 8. et dies 20. qui a deporta- 
tione ilia, ad annum quo Evil-merodach regnare ccepit, 
effluxerunt, longissimum regni Nebuchadnesaris tempus 
exhibebunt, annorum 44. mensium 7. et dierum 10. cir- 
citer. Filius enini et successor ipsius proximus Evil-me- 
rodach ad regiam dignitatem in aula sua Jechoniam evex- 
isse fertur, " anno^ a deportatione ipsius 37. mense 12. 
die mensis 25. eodem quo regnare ccepit anno ;" qui qui- 
dem 25. dies imperii videtur fuisse natalis ; quo de eve- 
hendo Jechonia consilium ille iniit : quum ipsum evecti- 
onis diem 27. ejusdem 12. mensis ex 2 Regum cap. XXV. 
ver. 27. fuisse appareat. 

Berosus quidem in tertio Chaldaicae sues historiae libro, 
Josephus*", et Ptolemaeus in regum Babylonicorum canone, 
43. tantum annos Nebuchadnesari tribuunt, sed a morte 
patris numeratos : quum in Jeremia et sacra Regum his- 
toria, ab expeditione ejus in Syriam et Judaeam vivente 
patre suscepta, principatus ejus epocha deducatur. Quo 
tempore regni paterni factum ilium fuisse participem. 



» Jerem. cap. 52. ver 31, 32. 

■i Lib. 10. Antiquit. cap. 11. col. 12. 



CHRONOLOGIA SACRA. 153 

Berosus*^ satis aperte significat. A Nabopolasaro enim 
cum exercitu adversus rebelles missus, eorum regionem, 
ut ille scribit, viro njv avrov vel avrwv (sic enim in libro 
primo contra Apionem, et Georgii Syncelli chronico cita- 
tum legitur) " (iamXiiav iiroirtTt, regno sue subjecit," post 
illius demum obitum " Kvpuvrra^ iZ 6XoicAi';pou rijc varpt- 
ic^C apxrtQ, paterno principatu in solidum potitus ;" quern 
antea scilicet divisum cum patre gesserat. Unde et Daniel, 
licet Nebuchadnesarem, quum prtmam adversos Judaeos 
expeditionem susciperet, anno tertio Jehojakimi, regem 
Babylonias, propter regni cum patre turn vivente societa- 
tem, appellet'' : annorum tamen regni numerationem more 
Chaldaeorum apud quos agebat ab obitu patris et mero 
ipsius imperio deducit; anno illius secundo, somnium 
ipsius a se expositum significans', exactis jam tribus cap- 
tivitatis suae annis, quibus privatim in Uteris et lingua 
Chaldaeorum est institutus, priusquam in regis aspectum 
est adductus', quod nullo modo ad secundum regni annum 
quod cum patre communicavit ; sed ad finem secundi anni 
monarchiae sive solitarii regni commodissime referri poterit. 
Et recte quidem hoc observavit ScaligerB, sed vitiosa 
lectione loci Berosi'' deceptus, quae 29. regni annos pro 
21. Nabopolasaro tribuit, ineunte anno regni sui 30. et 
communicati cum filio imperii 13. mortem ilium obiisse 
putavit ; ac proinde annum ilium, Nebuchadnesaris se- 
cundum', ab obitu patris numeratum 14. illius in Syria 2. 
in Babylonia, Sedekiae vero 6. fuisse proniuiciavit. Cle- 
mens Alexandrinus, libro primo Stromatum, ad SedekiiB 
captivitatem Berosi historiam referens, anno regni illius 
12. (eum enim tum ingressus is fuisset, si liber perman- 
sisset,) hoc contigisse sensit: qua ratione 19. simul cum 
patre Nebuchadnesar regnavisset annos. Josephus'' ean- 

' ApudJosephum, lib. 10. Antiquit cap. II. lib. 1. contra Apionem. 
"■ Dan. cap. 1. ver. 1. ' Ibid. cap. 2. ver. 1. 31. 

' Dan. cap. I. ver. 4,5. 18, 19. 

f Scalig. Prolegomen. in lib. de emend, temp. pag. 13, H. et not. in fragmcnt.^ 
pag. 10,11. 

'' Apud Josepbum, lib. 1. contra .\pionem. 

' Daniel, cap. 2. ver. 1. I* Lib. 1 0. Antiquit. cap. 11. 



134 CHRONOLOGIA SACRA. 

dem historian! ad 23. Nebuchadnesaris annum, quo po- 
strema Judseorum facta est deportatio', referendam esse 
censuit. Tunc enim cum magnis copiis Coele-Syriam eum 
invasisse scribit, eaque subacta bellum gessisse contra 
Ammonitas et Moabitas : et his quoque perdomitis, j^gyp- 
tum hostiliter ingressum, repertos ibi JudiEOS rursum 
captivos Babylonem abduxisse : deinde, post iEgypti po- 
pulationem exacto biennio mirandam illam visionem, Da- 
nielis cap. II. expositum, objectam ilH fuisse subjicit. 
Cujus etiam hie insistens vestigiis Hieronymus"", licet pro 
Josepho Berosum ille nominet, visionem banc anno Ne- 
buchadnesaris 25. factam fuisse ait. Ita vero simul cum 
patre 23. ille regni annos exegisset ; et anno captivitatis 
Jechonia; 15. iEgyptus ab eo fuisset occupata: quod 
tamen ante 27. illius annum non factum, ex Ezechielis cap. 
XXIX. ver. 17. rectissime animadvertit Franciscus Ju- 
nius. Eo igitur Berosi historiam spectare ille" existi- 
mans, undecimo ante mortem suam anno Nebuchadne- 
sarem, audito patris obitu et constituta iEgypto, Babylo- 
niam repetivisse vult, ut regnum iniret solus; quod per 
34. annos hoc admisso calculo, qui Nabopollasaro 54. pro 
21. Nebuchadnesari 10. pro 43. assignat annos, simul 
cum patre jam gessisset. Indeque a vero monarchiae illius 
initio constituendo tantopere aberrans, duriorem illam 
Tremellii sui interpretationem in Daniele admittere cogi- 
tur. " Anno secundo, nempe regni Nebuchadnesaris, 
somniavit Nebuchadnesar somnia." Anno secundo ab eo 
tempore numerato, non quo Nebuchadnesar mortuo patri 
in imperio successit, sed quo pueri quatuor adducti ad 
regem steterunt coram eo". 



' Jercm. cap. 52. ver. 30. 

" Vid. Hieron. et I'erer. in Dan. cap. 2. ver. 1. 

** Jun. in Ezech. cap. 30. ver. 1. et Dan. cap. 2. ver. 1. 

» Daniel, cap. 1. ver. 18, 19. 



CHKOXOLOGIA SACRA. 135 



CAP. I. 



Difiicultates nonnuUs, ad Nebuchadnesaris et regum Judx, qui sub iUius imprrio 
vixenint, tempora spectantes explicantur ; et septuaginta annorum servitutis 
Babylonicx, per Jeremiam praedictorum, initium a Jugo Babylonico, anno 
quarto Jehqjachinii primum a Judais suscepto, non a posteriorum deporta- 
tionum aliqua* deducendum esse ostenditur. 

Nebuchadnesaris et trium postremorum, qui illius 
imperio fuerunt obnoxii, regum Judae temporibus ita con- 
stitutis, difficultates nonnullae, ad eadem pertinentes, ex- 
plicandae jam veniunt : quarum prima tres illas deporta- 
tiones spectat, sub finem LII. capitis Jeremiae, hunc in 
modum commemoratas : " Iste est populus quern depor- 
tavit Nebuchadnesar anno 7. Judasi 3023. anno 18. Ne- 
buchadnesaris deportavit Hierosolymis animas 832. anno 
23. Nebuchadnesaris ; deportavit Nebuzaradan praefectus 
satellitum e Judsis, animas 745. Omnes aniuiae 4600. sunt." 
Ubi Rabanus ter Judaeos a Nebuchadnesare captos scri- 
bit ; harumque trium captivitatum numerum hie a pro- 
pheta censeri. Primam ponit in transmigratione Joakimi 
filii Josiae, de qua 2 ParaUpomenwn cap. XXXVI. Secun- 
dam in transmigratione Jechoniae, de qua 2 Regum cap. 
XXIV. Tertiam in urbis ac templi excidio, sub Sedekia, 
de qua 2 Regum cap. XXV. " Quae si vera sententia 
est ; tres nunieri mutandi sunt : ut pro septimo anno in 
prima captivitate scribatur, prime ; in secunda pro octavo 
decimo scribendum sit, octavo ; pro vicesimo autem tertio 
in captivitate postrema legi oporteat, undevicesimo," inquit 
Melchior Canus\ At quis prudens non potius judica- 
verit falsam esse sententiam Rabani ; (juam falsatos esse 

* Lib. 11. Locor. thculog. cap. j. 



136 



CHRONOLOGIA SACRA. 



omnes Bibliorum codices, Hebraeos, Chalilasos, Syros, 
Graecos, et Latinos. Multo igitur modestius p]manuel 
Sa, in notationibus ad hunc locum: " Quidam," inquit, 
" putant esse errorem in numeris; et legendum pro 7. 1. 
pro 18. 8. pro 2ii. 19. ut patet ex 4 Reg. cap. XXIV. 
et cap. XXV. et 3 Paralipomenwn cap. XXXVI. Ego 
id non ausim dicere ; potius dicerem, de aliis hie trans- 
lationibus agi quam IV. Regum." Et sane quidvis potius 
dicendum fuerat quam ad hoc desperatum remedium re- 
currendum. 

Rectius igitur multo Jacobus Cappellus, in chronologia'' 
sua, deportationum alias majores, alias minores fuisse 
asserit: prioris generis tres, anno Nebuchadnesaris 1. 8. et 
19. factas ; posterioris item tres, quae Jeremiae capite LII. 
anno Nebuchadnesaris 7. 18. et 23. commemorantur factae. 
Cum enim Jehojakimus post triennii servitutem adversus 
Nebuchadnesarem rebellasset, immissus est contra eum 
exercitus, ex Chaldaeorum, Syrorum, Moabitarum et Am- 
monitarum turmis constans. Quod ex prsstituto Domini 
factum fuisse Scriptura notat; ut Judaeos perderet, et 
amoveret a facie sua, secundum verbum quod locutus 
fuerat per servos suos prophetas'^. Ab hoc igitur Nebu- 
chadnesaris exercitu, anno illius quidem 7. Jehojakimi 
vero 10. deportati sunt Judasi ilH 30;^3. quod et a fastorum 
Siculorum authore est animadversum ; anno regis hujus 
decimo, " Nabuchodonosorem regem Babylonis, septimo 
anno regni sui subacta Judaea 3013. Judaeos captivos ab- 
duxisse," memorante. 

Factum hoc, non quidem biennio, (ut erronea illius sta- 
tuit hypothesis, quse 1^. annos regno Joakimi tribuit,) sed 
integro anno ante grandem illam deportationem, sub ejus 
successore Jechonia factam, ad quam, non ad illam sub 
Joakimo, Tremellius et Deodatus primam in hoc Jeremise 
loco propositam referendam esse judicant. Quanquam 
enim captus fuisse dicatur Jechonias anno Nebuchadne- 
saris octavo, et captivi decies mille cum eo abducti"" : ista 



'■ Ad ammni muiuli .1."!)8. ct 34H. '' 2 Keg. cap. 24. vcr. 1, 2, 3. 

■1 2 Reg. cap. 24. vei'. 12. M. 



CHRONOLOGFA SACRA. 137 

tamen inter se conciliari posse Deodatus existimat, si in 
fine septinii et initio octavi contigisse, et Jeremiae 3000. 
Hierosolymitani, reliqui 7000. ex diversis Judaeae partibus 
milites fuisse admittantur. Verum, quum ab initio Nebu- 
chadnesaris ad Jechoniae captivitatem, praeter annos 7. 
plusquam 10. mensium spatium intercessisse, in V. the- 
seos fine ostenderimus : ilia 7. desinentis et 8. ineuntis 
consideratio locum hie habere non poterit ; et quum e 
tribus deportationibus hie memoratis, media tantum Hie- 
rosolymitanorum, duse reliquas Judagorum fuisse, dicatur : 
ilia primas ad Hierosolymitanos restrictio minus ad men- 
tem sacri scriptoris facere videatur. Quin et in magna 
ilia Jechoniae deportatione, quae una longe plures captives 
habuit quam tres illae, de quibus nunc agimus, simul 
sumptas, ipsorum Hierosolymitanorum multo majorem 
quam 3000. numerum fuisse apparet. Sic enim locum 
hue spectantem, 2 Reg. cap. XXIV. ver. 14. reddidit 
Tremellius : "Et deportavit rex e totis Jeruschalaimis cum 
omnes preefectos, turn omnes valentes robore, decies mille 
captives, omnesque fabros lignarios et fabros ferrarios." 
Sed, "e totis Jeruschalaimis," per synecdochen ille expli- 
cat, "e toto regno:" et in numero decies mille captivorum, e 
tribu Judae 3023. illos'' fuisse censet ; reliquos 7000. quorum 
2 Reg. cap. XXIV. ver. 16. fit mentio, ex urbe Hieroso- 
lymitana deportatos fuisse subindicans. Contra Deoda- 
tus, ilia Tremellii synecdoche ut nimis fortasse catachres- 
tica minus probata, " tota Hierosolyma, majorem et nieli- 
orem partem populi," interpretatur : ex urbe 3023. quas 
certe major Hierosolymitanorum pars esse non poterat, 
abductos fuisse conjiciens, caeteros vero 7000. ex tota 
regione reliqua deportatos fuisse, intelligendum relin- 
quens. Sed verius omnino est, numerum ilium 3023. in 
Jeremia positum, ad deportationem sub Jechonia factam 
nihil omnino attinere. 

Secundam fitroiKtaiav captivorum 832. Hierosolymis 
decedentium, non, ut Rabanus, de Jechoniaj, sed de Se- 
dekia; transmigratione, post expugnata et diruta Hieroso- 

* Jcrem, cap. 52. ver. 28. 



138 CHRONOLOGIA SACRA. 

lyma Tremellius et Deodatus accipiunt, sub finem anni 
18. et initium 19. anni Nebuchadnesaris factam earn 
fuisse opinati. Et licet ex Jeremiae cap. LII. ver. \2, 13. 
manifestum sit incensum fuisse templum anno Nebuchad- 
nesaris 19. Josephus' tamen ad 29. ejusdem, ut videtur, 
capitis versiculum respiciens, anno ejusdem 18. hoc fac- 
tum fuisse scribit : numero tamen 832. deportatorum 
ibidem expresso ad captivitatem, sub Jechonia factam, 
relato ; cum quo, praeter decern millia 2 Reg. cap. XXIV. 
ver. 14. commemorata, 832. etiam alios abductos fuisse 
asserit''. Laurentius vero Codomanus etiam anni tempes- 
tatem, qua Nebuchadnesar regnum iniit ex hoc ita conatus 
est eruere. Anno 10. Sedekiae, durante obsidione Hiero- 
solymitana, ingressus est Nebuchadnesar annum regni'' 18. 
Anno 11. Sedekiae mense 4. die 9. Chaldaei captam urbem 
ingressi sunt'. Necdum desiit annus 18. Nebuchadnesa- 
ris : quo 832. Judaeos Hierosolymis captivos ab illo ab- 
ductos Scriptura testatur''. At vero annum 19. regni sui 
attigit Nebuchadnesar mensis 5. sequentis die 7. quo 
Nabuzaradan Hierosolymam ingressus est, ut eam flammis 
perderet, et solo aequaret'. Ergo inter 9. diem mensis 4. 
anni 11. Sedekiae, et mensis 5. diem 7. initium 19. anni, 
et consequenter reliquorum omnium annorum, Nebuchad- 
nesaris statuendum est. Et quia initio huic assignandus 
erat vel 7. dies mensis 5. vel aHquis 27. dierum praece- 
dentium : ne is rehnqueretur in dubio, pro eo mensis 5. 
Kalendas assumere Codomano™ placuit. 

Verum nimis debili tota haec structura nititur funda- 
mento : non potuisse 832. illos Judaos Hierosolymis ab- 
duci, priusquam Hierosolymis Chaldaei essent potiti. 
Nam deportati Hierosolymitani duorum fuerunt generum : 
ut Hquet ex 2 Regum cap. XXV. ver. 11. Jeremiae cap. 
XXXIX. ver. 9. et cap. LII. ver. 15. Alii partim metu, 



' Turn in lib. 10. Antiquit. cap. 1 1. turn in libro 1. contra Apionem. 
« Antiquit. lib. 10. cap. 9. i" Jerem. cap. 32. ver. 1,2. 

i Jerem. cap. 39. ver. 2, 3. cap. 52. ver. 5, 6, 7. 
k Jerem. cap. .52. ver. 29. I 2 Reg. cap. 25, ver. S. 

" Codoman. Chron. lib. 3. cap. 12. 



CHRONOLOGIA SACRA. 139 

partial Jereiniae prophetas suasione"inducti, ab urbe obses- 
sa defecerunt ad Babylonios : alii in urbe remanserunt. 
Quum igitur anno 10. Sedekis, iEgyptiaco exercitu ad- 
ventante, Chaldaei obsidionem intermittere fuissent coacti, 
anno ante captam urbem altero, ut in II. thesi est osten- 
sum, Hierosolymitanos illos 832. qui ad eos defecerant, 
in Babyloniam abducendos curaverunt ; anno Nebuchad- 
nesaris 18. quern 10. Sedekiae respondere Scriptura di- 
serte asserit", non ita quidem exiliter, ut 18. illius primos 
9. suos dies communes tantum habeat cum 10. hujus, ut 
CodomanoP visum fuit ; sed ut 10. hujus 35. dierum spa- 
tio 18. illius antevertens 330. reliquis diebus cum eodem 
paria faciat : quemadmodum in V^. thesi declaravimus. 
Quare nee anni 18. desinentis, et 19. ineuntis remedium 
quicquam hie prodest: 832. vero deportatorum numerus 
plurimum etiam obest. Eversa enim urbe et civibus va- 
cuata'', non plures inde captivos abductos fuisse, nemo 
prudens opinabitur. 

Quod in minore 745. numero multo magis locum habet 
in tertia deportatione commemorato : quam ad transmi- 
grationem populi sub Sedekia factam, contra omnium 
aliorum sententiam, Rabanus accommodat. Quum enim 
migravisse turn dicatur Juda e terra sua, vinitoribus tan- 
tum et fossoribus in ea relictis'' : tantiUum captivorum nu- 
merum translatum inde fuisse, nullus, opinor, sanus som- 
niaverit. Neque justa aliqua ratio alFerri potest, cur 
ante 23. Nebuchadnesaris annum, in textu expressum, 
translationem banc factam fuisse arbitraremur. Etsi 
enim longe maxima Judaeorum pars, qui post urbis exci- 
dium in terra remanserant, per proditionem occiso eorum 
duce GedaUa in iEgyptum, necquicquam reclamante Jere- 
mia, migraverit : multos tamen ibi substitisse vel ex unico 
illo Ezekielis testimonio, tribus post ca;dem Gedaliae men- 
sibus edito, (siquidem mense septimo ilium sublatum con- 



" Jerem. cap. 21. ver. 9. et cap. 38. ver. 2. 

• Jerem. cap. 32. ver. I. 

P C'wloman. annal. ad ann. mundi 3533. a. 

1 Jerem. cap. 39. ver. 8, 9. '2 Reg. cap. 2j. ver. 11.21. 



IM) CHBONOLOGIA SACRA. 

Stat, Jeremice cap. XLI. ver. 1. hoc vero prolatum esse 
decimo ; Ezechielis cap. XXXIII. ver. 21.) intelligitur : 
" Qui' habitant vastitates istas in terra Israehs, loquuntur 
dicendo : Unus erat Abraham qui haereditario jure possi- 
deret banc terrain, nos autem multi ; nobis tradita est haec 
terra in haereditatem." Neque enim tales erant illi, qui in 
iEgyptum concesserant', quales hie propheta describit : 
at a Christiano Massaeo in sexto Chronicorum Hbro recte 
est animadversum. " Illi" manere noluerunt ; isti volue- 
runt. Illis promissa securitas, si manerent : istis' dicitur, 
quod pestilentia, fame, gladio caderent. lUos^ occidit 
Nebuchodonosor in ^gypto : istos partim ca;sos in Ju- 
dsea, partim translates a Nebuzaradan constat anno Domi- 
ni sui 23. qui fuit 4. desolationis Hierusalem :" quod non 
animadvertens Josephus, " quinto^ post excidium Hiero- 
solymitanum anno, qui fuit regni ipsius Nabuchodonosori 
vigesimus tertius," (anno enim illius 18. ut dictum, non 
19. templum et urbem excisa fuisse ille censuit) Judaeos 
hosce ex iEgypto captivos Babylonem abductos fuisse 
credidit, quum ante 27. deportati Jechoniae, qui fuit regni 
Nebuchadnesaris 35. ^Egyptum ab eo occupatam non 
fuisse, ex EzechieHs cap. XXIX. ver. 17. sub prasceden- 
tis thesis finem jam audiverimus. 

Sequitur locus longe difficihor : "In' principio regni 
Jehojakimi filii Josiae regis Judae, fuit verbum hoc ad 
Jeremiam a Domino." Ubi pro Jehojakimi nomine, Se- 
dekise rcponendum Josephus Scaliger contra Pareum, 
Jacobus SaUanus**, Johannes Bobemus% et alii aliqui 
existimant ; beet Ilippolytus Portuensis, vel quicun- 
que author fuit Chronici'' anno 13. Alexandri Severi 
conscripti, et Epiphanius in Panario", Sedekiam etiam 
Joakimi nomine appellatum fuisse, sensisse videantur. 

• Ezek. cap. 33. ver. 24. ' Jerem. cap. 43. 

» Jerem. cap. 42. ver. 10, II, 12. 

" Ezek. cap. 33. ver. 27, 28. > Jerem. cap. 52. ver. 30. 

2 Lib. 10. Antiqu. cap. 11. ' Jerem. cap. 27. ver. 1. 

>> Ad ann. mund. 3426. parag. 18, 19, 20, 21. torn. 4. pag. 659, 660. et 718. 
>; Pag. 245, 246. 

ii Tom. 2. antiqu. lect. H. Canisii, pag. 594. Vid. HarvillKum, col. 952. 985, 
986. item Syr. MS. LXX. ct Hieron. 
' Pag. 15. edit. Gra;c. Basil. 



CHRONOLOGIA SACRA. 141 

In versu vero tertio illius Jeremiae capituli, "per 
legates qui venturi erant Hierosolyma ad Sedekiam 
regem Judae," Dei voluntatem finitimarum gentium re- 
gibus significare propheta jubetur, ut Nebuchadnesaris 
regis Babyloniee jugo colla sua submitterent. Deinde 
versu duodecimo, "etiam Sedekiam regem Judae allocutum 
se fuisse secundum omnia verba ista," Jeremias subjicit : 
in principio capitis sequentis, banc quoque temporis trtpi- 
ypafrjv porro adjiciens : " Et^ factum est in anno illo in 
principio regni Sedekiae regis Judae; in anno quarto, in 
raense quinto." Unde et nova exoritur difficultas, unde 
in principio regni Sedekiae factum dicatur, quod quarto 
illius anno contigit. 

Porro prophetiam illam in anteriore medietate, sive un- 
decim primis versiculis capitis XXVII. comprehensam, in 
principio regni Jehojakimi a Deo primum revelatam Jere- 
miae fuisse, censent Tremellius, Codomanus, Brochtonus, 
Deodatus, et alii : triennio scilicet antequam Nebuchad- 
nesar in Babylonia, et 11. annis priusquam Sedekias in 
Judaea regnare coepisset : quae in posteriore vero medietate, 
et undecim reliquis versibus continentur, ipsius Sedekiae 
demum temporibus regi, et sacerdotibus, et toti populo a 
propheta fuisse proposita. In priore igitur parte, compa- 
rare sibi vincula et lora in tempus illud quo regnaturus 
asset Sedekias, jussum fuisse prophetam existimant. 
" Sic enim auctoritatem conciliatam prophetiae, et omnem 
male de propheta .suspicandi occasionem sublatam," affir- 
mat Tremellius. Creditque Codomanus, " propterea un- 
decim annis ante regnum Sedekiae factum esse ad Jere- 
miam verbum Domini, de jugo quinque regibus mittendo 
per legates ad regem Sedekiam missos, ut propheta sciret 
suae vitae non metuendum esse ab impio rege Joiakimo ; 
quo defuncto, jugum traditurus asset legatis mittendis ad 
novum in ejus regno successorem, Sedekise nomen habi- 
turum." 

Ad alterum autem locum' quod attinet, duram esse 

' Jerem. cap. 28. ver. I. 

'■ Codoman. annal. ad ann. mund. 3512 

* Jerem. cap. 28. ver. 1. 



142 CHUONOLOGIA SACRA. 

existimat illani Maldonati" expositionem Paludanus' ; an- 
num 4. Sedekiae dici principium regni ejus, quia fuit ante 
medietatem illius, quanquam regni Sedekiae undecim tan- 
tum existentibus, ut eorum 4. ad principium regni ejus 
referatur, neque Anglo-Duacensibus nostris interpretibus, 
neque Jacobo Saliano", durum omnino esse videtur. 
Alii, ex profectione vel legatione Sedekiae anno regni sui 
4. in Babyloniam insituta", eum de novo in regem a Ne- 
buchadnesare fuisse confirmatum coUigunt ; indeque in 
quarto illo anno novum principium regni Sedekiae consti- 
tuit, quae Nicolai Lyrani in Jeremiae cap. XXVII. ver. 3. 
et Augustini Tornielli ad annum mundi 3439. parag. 4. 
est sententia. Alii priora ista, " Et factum est in anno 
illo, principio regni Sedekiae regis Judae," ad superiora 
referre malunt, atque a posterioribus separare, " In an- 
no quarto in mense quinto :" quae cum sequentibus nec- 
tenda esse censent. Quod probabile judical Dionysius 
Petavius" : et multo esset probabilius si Tremelliana loci 
illius versio reciperetur : " Quum autem fuisset, vel acci- 
disset, illud anno illo, principio regni Sedekiae regis Judae : 
anno quarto, mense quinto, allocutus est me Hanania." 
q. d. Quum ilia quae praecesserant, a versu 12. ad finem 
cap. XXVII. " anno illo," id est, " in principio regni Se- 
dekiae" edixissem, anno demum post " quarto, mense quin- 
to," iis quae dixeram contradicens Hananias, ita me est 
allocutus. 

Superest adhuc trium illarum difficultatum postrema, quas 
sapientiae coelestis afflatu egere Beroaldus putavit, ut pos- 
sint intelligi. Jehoiakin, sive Jechonias, quum regnare coe- 
pisset, dicitur fuisse annorum octodecim in RegibusP, at oc- 
to tantum in Chronicis''. Pro' 8. autem annis, multum ille 
facere existimat locum ilium Matth. cap. I. ver. II. ut in 
veteribus codicibus legitur : 'Iwirtac St iyiwrtaiv ^IwuKtifi, 
'laiOKftjU St (yivvri<Tcv ^lt\oviaV) KOi toxic aceX^ovg ouroO £7ri 



k Pag. 236. ' Ann. 3439. parag. 17. pag.TH. 7IS. 

■" Vid. Sal. Jarchi. " Jerem. cap. 51. ver. 59. 

° Tom. 2. pag. 162. P 2 Reg. cap. 24. ver. 8. 

1 2 Chron. cap. 36. ver. 9. ■■ Matth. Beroald. Chr. lib. 3. cap. 5. 



CHRONOLOGIA SACRA. 143 

TriQ ficToiKiaiag Ba^vXwvo^. Josias autem genuit Joakim, 
Joakim autem genuit Jechoniam, et fratres ejus in trans- 
portatione Babylonica." Octavus enim Jechoniae ab unde- 
cimo et postremo patris Joachimi subtractus ad desinentem 
.3. et ineuntem 4. Joakimi annum nos perducit : quo tem- 
pore Daniel initio historiae suae notat Nebuchadnesarem, 
capta Hierosolyma, vasa sacra, et primarise nobilitatis flo- 
rem in Babyloniam deportasse. Quam sententiam pro- 
pugnat etiam Jacobus Cappellus' in chronico suo. 

Contra vero, decimum octavum potius aetatis annum 
Jechoniam tunc egisse, argumento est, quod malum fecisse 
dicitur " in conspectu Domini, omnino prout fecerat pa- 
ter ejus ;" et quod uxores ejus, fceminas Tremellius red- 
didit, simul cum eo deportatae memorentur' : quae in octo 
annorum puerum minus competunt. Unde Cajetanus ad 
locum ilium Chronicorum, Canus" et Johannes Mariana'' 
8. pro 18. errore scriptorum irrepsisse in textum asserunt. 
Pro quibus facit et editio Syriaca: quae in loco illo Chro- 
nicorum etiam 18. annorum numerum nobis exhibet. 
" Nimirum Hebraico codice," ut ait Mariana, " a librariis 
vitiato, is error in Graecos codices et Latinos inde mana- 
vit, et scribentis peccatum interpretis vitiiim factum est." 

Sed ante illos Abulensis^ sacri textus corruptelam 
nullo modo hie admittendam esse praembnuit. Primum 
quia •' ista positio," ut ille loquitur, " est nimis scanda- 
losa ;" quia eodem modo Scripturam " poterimus dicere 
in omnibus locis esse corruptam : vel saltem non erit nobis 
firmum, aliquam partem ejus esse veram. Deinde quia de 
jure humano est regula, quod in ipsis juribus vitanda est 
correctio ; et nunquam sunt jura corrigenda quandiu pos- 
sunt tolerari, sed expedit jura juribus concordari : ut patet^ 
A fortiori ergo in sacra Scriptura, in qua nihil debet conce- 
di devians a veritate, debet laborari pro concordia ejus, et 
sic quamdiu potuerint partes concordari, non est dicendum 

■ Cappell. chron. ad ann. mund. 3392. 

' 2 Reg. cap. 24. ver. 9. 15. • Lib. 1 1 . Locor. theolog. cap. 5. 

• Pro edit.vulgata, cap. 21. 

> .Alph. Tostat. in 4. Reg. cap. 24. qu. 8. 

* De elect lib. 6. c. cum expediat. 



Hi CHRONOLOGIA SACRA. 

quod aliqua pars sit corrupta. Et tamen possunt concor- 
dari istas partes sacrae Scripture :" inquit ille, nempe, si 8. 
annorum dicatur fuisse Jechonias, quando coepit regnare 
vivente patre; 18. vero, quando regnavit solus mortuo 
patre. Ejusque in regni consortium cooptationis, ex pro- 
phetia ilia Jeremise cap. XXVII. jam exposita, rationein 
etiam aliquam Codomanus'' ita conatur reddere : " Joa- 
kimus, audito Jeremise vaticinio, metuit ne per illud po- 
pulus moveatur, ut Sedekiam aliquem (frater enim ipsius 
non Sedekias, sed Mattanias eo tempore dicebatur) prae- 
ferat suo filio Jechoniae. Quamobrem eundem, annos 
tantum octo natum, curat regem designari: ut sic pro- 
phetia Jeremise fiat irrita ; nee filius olim experiatur for- 
tunam paternam, (ipsi enim Joakimo minor frater Joa- 
chazus a populo praelatus fuerat) et ad alium transferri 
videat regnum jure hsereditatis sibi debitum." 

Alii aliter ista inter se conciliant. Tremellius enim, 
et eum secutus Brochtonus, locum 2 Chronicorum cap. 
XXXVI. ver. 9. sic interpretatur : " Natus octo annos, 
quum ILLE regnare inciperet :" non ipse videlicet, sed pater 
ejus ; cujus in proxime praecedentibus facta fuerat mentio. 
Rectius vero, juxta locutionis illius sententiam primum 
usurpatam, initio regni Saulis primi Israelitarum regis, 
octavum ille annum egisse dici poterit, non aetatis, sed 
servitutis Babylonica?, cui ipse cum populo suo tunc erat 
obnoxius. Quidquid enim de loco illo Matthaei cap. I. 
ver. 11. demum statuatur: quo tempore patri successit 
in regno Jechonias, a captis anno Jehojakimi 4. Hie- 
rosolymis octavum numeratum fuisse annum non est 
dubium. 

' Codoman. annal. ad ann. mundi 3513. 



HISTORIA DOGMATICA, 

CONTROVERSIiE INTER ORTHODOXOS 
ET PONTIFICIOS 

DE 

SCRIPTURIS 



SACRIS VERNACULIS 



ACCESSERUNT DISSBRTATIONES 11. 

DE 

PSEUDO DIONYSII SCRIPTIS, 

ET DE 

EPISTOLA AD LAODICENOS. 



VOL. XII. 



REVERENDISSIMO IN CHRISTO PATRI AC DOMINO, 

WILHELMO, 



DIVIN'A PROVIDENTIA, 

ARCHIEPISCOPO CANTUARIENSIi 

TOTIDS ANQLIjE PRIMATI AC MCTROPOLITANO. 
ILLUSTRISSIME PRiCSUL, 

Quod Clementife vestrae opus istud nuncupare 
audeam, facit Usseriani nominis dignitas, quae 
ratione summi, quern in ecclesiis Britannicis 
tenes, loci a te potissimum patrocinium qusereret ; 
si tanto nomini quaerendum esset. Illequidem in 
ccelos jamdiu receptus, extra omnes invidise ictus 
collocatur ; et praeclara pietatis, eruditionis, atque 
omnifariae virtutis fama, ipsorum etiam, quos per- 
secutores olim expertus est pessimos, veneratio- 
nem meruit: tibi tamen, cui operum ejus posthu- 
morum in lucem protrahendorum tanta fuit cura, 
gratias quani maximas debet, et quantum opus 
istud efficere potest, agit. In tuto quidem est 
Usserius : mihimet autem patrocinium necessa- 
rio quaerendum sentio ; ne illustrissimi herois 



148 EPISTOLA DEDICATOKIA. 

manibus injuriam fecisse videar ; dum lucubra 
tionem illius aliquam ad incudem revocare, id 
quod virmaximus imperfectum reliquit, supplere, 
quod confusum, digerere, quod minus accura- 
tum, emendare ausus fuerim. Unicum id mihi 
refugium ; quod tuis mandatis opus susceperim, 
tuis consiliis persecutus, tuis demum auspiciis ab- 
solTcrim. Factum id a me quidem obedientise 
debito ; a te autem Ecclesise orthodoxse causam 
adversus errores et impetus pontificios propug- 
nandi animo, eo prsesertim tempore, quum pon- 
tificiorum injuriis et violentia Ecclesia Anglicana 
in summum adducta discrimen nutaret. Et for- 
san nutando proruisset, nisi dementissimum Nu- 
men in hsec tempora te, aliosque aliquot tui suf- 
fraganeos episcopos, reservasset ; quorum pruden- 
tia, zelo atque invicta eonstantia res nostras sta- 
rent. Istud enim mihi muneris dedisti, paulo 
ante gloriosum ilium carcerem, quo leges pa- 
trias asseruistis, fidem confirmastis, adversario- 
rum impetus fregistis. Atque utinam is essem, 
qui et tuis in hac re votis, et Usseriani nominis 
amplitudini satisfacere potuissem ! Cum vero neu- 
tiquam id sperare licuerit (neque enim facile repe- 
riendus est aliquis, qui Usserio succedaneus fiat) 
id mihi solummodo restabat, ut apud te in huma- 
nitate tua, illaque qua me semper immeritum dig- 



EPISTOLA DEDICATORIA, 149 

natus es benevolentia ; apud alios autem in pa- 
trocinio tuo refugium quaererem. Faxit Deus 
optiraus maximus, ut in religionis increnien- 
tum, in orthodox^ fidei tutelam, in fidelium so- 
lamen, Ecclesise Anglicaiise clavum diu incolumis 
teneas, ut quae nobis imminent procellae, te prsesi- 
dente, dissipentur ; ne quod a malevolo olim Gallo^ 
in opprobrium nostra gentis causa S. Edmundi 
decessoris tui, scriptum est " Consuetudinis est 
terrae illi bonis praelatis injurias inferre," nostris 
temporibus renovetur. Ita vovet ex animo, 

Clementiae vestrse, 

Devotissimus sacellanus, et 

Cliens humillimus, 

HEN. WHARTON. 



• Monachus Pontiniacensis in vita S. Edm. MS. in biblioth. Lambeth, prope 
linen]. 



PR^FATIO 



]NoN opus esse arbitror, ut quod Usseriano nomini in- 
scriptum prodit, lectori data opera commendem. No- 
runt quotquot literas meliores colunt, norunt et semi- 
docti, quanta fuerit Usserii et quam diflfusa eruditio, 
quam Lniinita lectio, quanta judicii gravitas. Inter tot 
carte literaturae instauratores et orthodoxa; religionis 
pugiles, saeculo quod postremo tulit orbis Britannicus ; 
ilium prae aliis habemus, quern nobismetipsis gratulemur, et 
in re literaria ducem statuamus. 

Neque magis etiam necessarium duco £ani, quam in 
isthoc opere author iniit, controversias pertractandi me- 
thodum commendare. Jamdiu est, quod eruditis com- 
probari cceperit. Cum pontificii enim in traditione re- 
fugium quaerant, et erroribus suis Ecclesiae primitivas 
autoritatem praetexant ; id potissimum nobis agendum, 
ut erroris originem investigemus, ut adversantem patrum 
autoritatem in medium proferamus, et uniuscujusque 
saeculi sententiam ordine exquiramus. Quod quidem 
unico aut altero testimonio sive lacinia ex patrum scriptis 
adducta atque hinc inde prolata parum efficitur. Ejus- 
modi flosculi Scriptoris forsan alicujus sententiam exhi- 
bent, neque id quidem indubie ; erroris autem fontem 
nequaquam indicant. Unicum id igitur nobis faciendum 
restabat ; quum et his et illis rationibus solutiones jamdu- 



153 PR^FATIO. 

dum utrinque excogitatse fuerint ; quin et suas Scriptura- 
rum interpretationes mordicus teneant pontificii, suas et 
reformati ; ut arbitri adhibeantur patres, ut sepositis 
utrinque sive ex Scriptura, sive ex ratione ductis argu- 
mentis, veterum oracula consulantur, ut Ecclesiae praxis 
continuo historias filo demonstretur : cujusmodi argumentis 
non ita facile inveniri possunt effugia. Quas enim admit- 
tit dialectica tricas et argutias, excludit historia. Illi li- 
tem movere potest subtile atque acre ingenium ; huic sola 
frontis impudentia. 

Atque utinam integram controversiarum, quae inter 
orthodoxos et pontificios agitantur, historiam aut ab 
Usserio aut ab Usserii non absimili conscriptam habere- 
mus. Tunc in angustos fines redacta controversia inte- 
gram hominum aetatem non exerceret ; neque subtili dis- 
putantium calliditate in aevum continuari posset. Id 
operis olim in animo habuit Usserius ; quod quideni illi 
per temporum injuriam absolvere non licuit. 

Unica tanti operis, quod meditatum esse diximus Usse- 
rium, pars restat iste, quem nunc demum evulgamus, 
Commentarius de Scripturis et Sacris Vernaculis. In ist- 
hoc enim argumento vires suas experiri ccepit, atque ideo 
nomen illi indidit : " Specimen Historiae Dogmatica; 
Quffistionum inter Orthodoxos et Pontificios controversa- 
rum." Verum ne specimen quidem suum finire illi da- 
tum est. Innumera etenim congesserat scriptorum ec- 
clesiasticorum testimonia ; totam lectionis suae vim coa- 
cervaverat ; multa quidem secundum temporis seriem dis- 
posuerat ; plurima autem prout in animum venerunt, aut 
legenti sese obtulerunt, sine ullo ordine, ullo partium con- 
textu in adversaria sua retulerat. Manebat adhuc opus 
" rudis indigestaque moles," ab authore concinnandum et 
disponendum; quod utinam fata dedissent. Quod qui- 
dem illi prae ingruentibus Ecclesiae et reipublicae turbis 
nunquam praestare licuit. 



PR^FATIO. 153 

Autographum demum ab authoris haeredibus in illus- 
trissimi primatis et colendissimi patroni mei archiepiscopi 
Cantuariensis potestatem devenit : qui perlectum opus 
luce non indignum et Ecclesiae non inutile judicabat, 
quamvis ultimum prtestantissimi authoris manum non 
expertum. Mihimet itaque operam dedit, ut rem confi- 
cerem, foetumque imperfectum obstetiicante manu in 
lucem producerem. 

Principio itaque integrum autographum manu propria 
descripsi ; membra inordinata in sua quaeque loca repo- 
sui ; lacunas, prout potui, supplevi ; omnia methodo con- 
tinua disposui ; testimonia quamplurima, ad quae indicatis 
duntaxat authorum locis lectorem Usserius remiserat, 
conquisivi et apposui : singula cum vulgatis authorum 
libris contuli, errata emendavi ; denique G^a^ca Latinis 
addidi. Neque enim in citandis patrum Graecorum tes- 
timoniis Graeca protulerat author illustrissimus, si pau- 
culas demas lacinias, quas in ipso opere expressas babes, 
neque in multis viderat. Plurima enim nondum Graece 
erant edita. 

Historiae Dogmaticae de Scripturis et Sacris Vernacu- 
lis, comites dedi dissertationes ejusdem authoris binas, 
hactenus ineditas ; alteram prolixiorem De Pseudo- 
Dionysii scriptis, breviorem alteram De epistola ad 
Laodicenses. Utriusque copiam mihi fecit reve- 
rendissimus in Christo pater ac dominus, archiepisco- 
pus Cantuariensis ; qui posteriorem ex Usserii adversa- 
riis manu propria olim descripserat ; priorem etiam ab 
alio quodam mendosissime exaratam, et saepius hiulcam, 
conjecturis suis in margine additis, plurimis in locis resti- 
tuerat. Aderant et alias ejusdem dissertationes de Ig- 
natii ct Clementis Roinani scriptis. Cum istae auteni nil 
haberent, quod in notis editis ad Ignatii cpistolas claris- 
simus Usserius non ubcrius tractaverit, rejiciendas duxi. 

Ista de illustrissimi Primatis Historia Dogmatica nunc 



154 PR^FATIO. 

recens edita prasfari necesse erat ; ne famae ejus injuria 
fieret, si, quod facile auguror, lector aliis illius scriptis 
assuefactus, solitam eruditionem, nitorem, et judicium 
inibi desideraverit. 



HISTORIA DOGMATICA 



SCRIPTURIS 



SACBIS VERNACULIS, 



CAPUT I. 



Veterum Hebraeorum sententia. 



ANTE CHRISTUM. 



Jesus* filius Sirach. " Cogitatum'' tuum habe in pra- 
ceptis Dei, et in niandatis iilius maxime assiduus esto : et 
ipse dabit tibi cor, et concupiscentia sapientiae," id est, 
concupita sapientia, " dabitur tibi." 

" In" sensu sit tibi cogitatus Dei, et omnis enarra- 
tio tua in praeceptis Altissimi :" vel, ut Junius vertit, 
" cum intelligentibus esto confabulatio tua, et tota narratio 
tua de lege Altissimi." 



* Vid. Daniasceni Parallela. lib. 2. cap. 49. 

' ^lavoov IV Tots Tpoarayfiaai KVpiov rtXd'wj, rai iv Ta7i; ivroXatc avroiJ 
fnXira eiajravT-of nvroQ DTrifttit TrjV tapciav (rov, Kai j\ tTiBv/tla rijs "o- 
^iae co9fi<T€Tai trot. Eccles. cap. 6. ver. ulL 

"= Mtrd avviTuv larut o JcaXoyifffiOf oov, Kai iraffa Itiiytiali; aov Iv vo/tifi 
ifi/'i'ffrov. Idem, cap. 9. ver. 21. 



156 



MISTORIA DOGMATICA. 



Esdras : " Priora'', quae scripsisti, in palam pone, et 
legant digni et indigni," &c. 

Ben Sira a quibusdam'' putatur esse Jesus Filius Sirach, 
ab Hebraeis^ nepos Hieremiae prophetae fuisse putatur. 
In sententiis ejus moralibus ita legimus : " Cum penes 
praeceptorem suum sederet discendi gratia, dixit ad eum, 
Rabbi, doce me legere ; qui respondit ei, Nondum es 
capax disciplinae, eo quod adhuc pusillus es. (Atqui sa- 
pientes nostri pias memoriEe dixerunt, puerum quinque an- 
norum idoneum esse ad discenda biblia^). Dixit illi Ben 
Sira : Nescis quod dici vulgo solet, dies brevis est, et opus 
multum ? et tu dicis ad me ; Quiesce, ne discas, adhuc 
enim pusillus es. Certe ego video in loco, ubi mortui se- 
peliuntur, me juniores mortuos esse. Quis novit, quid 
sit fiiturum, an diu sim supervicturus, an brevi mori- 
turus?" 

Jonathan et populus Judaicus in epistola ad Sparti- 
atas : " Consolationem'' habentes ex libris Sanctis, qui ver- 
santur in manibus nostris." 

De matre septem Maccabeorum vide Josephum circa 
finem libri de Maccabeis, et 2 Maccabeorum cap. VII. 
ver. 6. 

De Eleazaro et Judaeis Josephus in procemio 'Apx"'" 
oXoyiag de Septuaginta agens, heec habet : " Eleazarus 
banc utilitatem regi non invidit, reclamaturus omnino, nisi' 
consuetudinem haberemus a majoribus acceptam, res bo- 
nas et honestas celare neminem." 

Hillel, celeberrimus ille Hebrasoruni doctor, anno centesi- 
mo ante templi secundi eversionem floruit ; ut est in Tal- 
mud, ord. 2. Massecheth, Schabbath, et Eha praefatione 
in Methurgeman. Hujus sunt illae sententiae : " Qui^ mul- 



•■ Esdr. cap. 4. ver. 14. 45. 

*= Bonav. Corn. Bertram in Lucubrat. Francktallensib. cap. 5. 
' Paul. Fagius, in epist. praefix. Ben Sirae. 
E Videtur glossema Judaei ex Bag Bag, de quibus infra. 

'' napatXtiaiv ixovTig rd /3i/3Xia Ta iiyta TCt iv raic Xipciv r/fiiuv. 
1 Maccab. cap. 12. ver. 9. 

-ti ftt) TraTpwv ^v iifiiv to fit}div ffxtiv Tuv KaXwv diropptiTOv, 



'^ Pirke Aboth, cap. 2. 



HISTORIA DOGMATICA. 157 

tiplicat legem, multiplicat vitam. Qui comparat sibi verba 
legis, comparat sibi vitam futuri seculi." 

Ex octoginta discipulis, quos excellenti ingenio ac doc- 
trina praeditos post se reliquit Hillel, (inter quos etiam 
fuisse dicitur Simeon Justus, qui Christum infantem sus- 
cepit in ulnis) maximus Jonathas Uzzielis filius extitit; 
minimus vero omnium Johannes Zacchaei filius, sacerdos, 
quern Judaei Raban Johanan Ben Zaccai vocant ; ut habet 
P. Galatinus'. 

Et quidem Jonathas™, ut prophetici libri a vulgo He- 
braeorum commodius intelligi possent", vetus Testamentum 
in Chaldaicam linguam transtulit. Tantaeque est apud 
Judaeos authoritatis illius paraphrasis, ut in ipsorum syn- 
agogis, cum ipso Hebraeo textu perpetuo quodam more 
ad hunc usque diem legi consueverit. Ita quidem Tre- 
mellius". Sed Onkelon solum legi ita solitum apparet ex 
Eliae praefatione in Methurgeman. Authorem hujus pa- 
raphrasis longe antiquiorem putat Johannes DinckeliusP ; 
cui sufFragatur, quod in Talmud in Massecheth Megilah 
legitur, Jonathanem prophetas Chaldaice convertisse ex 
ore Haggaei, Zachariie, et Malachiae. 

Johannis Zacchaei filii est ilia sententia : " Si' didicisti 
multam legem ; non est bonum tibi ipsi adscribas ; ad hoc 
enim creatus es." Ibidem etiam trium discipulorum illius, 
qui circa tempora Servatoris nostri vixerunt, sequentes 
habentur sententiae. 

R. Jose dixit : " Praepara teipsum ad discendam legem; 
non enim ea haereditate tibi contingit." 

R. Eleazar : " Da operam ad discendam legem ; ut ha- 
beas quod respondeas Epicureo." 

R. Simeon : " Non teneris opus perficere ; neque sic 
liber es, ut prorsus abstineas ab eo. Si didiceris multam 
legem, dabitur tibi multa merces. Fidelis enim est Do- 

' De Arcanis Catholica veritatis, lib. 1. cap. 2. 

"■ Vid. Steuchum in Psalm. 109. fol. 214. et In Psal. 102. fol. 180. 

" Galatinus, lib. 1. cap. 3. et lib. 8. cap. 24. 

* Prsfat. in Jonathx paraphr. 12. minor, proph. a se Latine convers. 

<* Orat. de Lingua Chaldxa et Syra. 

1 Pirke Aboth, cap. 2. 



158 IIISTOUrA DOGMATICA. 

minus laboris tui, qui reddet tibi praemium laboris tui. 
Et scias, quod merces justorum est in futuro seculo." 
Sensus est, ut Judasi exponunt hominem non teneri, ut 
totam legem ediscat, neque ut ab ilia penitus abstineat ; 
sed praestet quantum potest. Hoc tamen sciat, quod si 
multum in discenda lege sudaverit, multum et praemii a 
Deo reportabit, non quidem in prsesenti, sed in futuro 
seculo. 

POST CHRISTUM. 

Ex Philonis libro primo de Judaeorum ab /Egypto 
egressu, egregium habetur testimonium in Eusebii libro 
octavo Praeparationis evangelicae, capite septimo. 

Ex ore R. Eleazaris et R. Josuse, discipulorum Johan- 
nis Zacchaei filii, legem Chaldaice interpretatus est Onke- 
lus (ut ait R. Jeremais", sive R. Hija Abbae filius in Tal- 
mud Massecheth Megilah) qui sororis Titi filius fuisse 
dicitur (in Talmud' Massecheth ghittin, Perek hanninakin, 
et Elia praefatione in Methurgeman.) Hunc vero totam 
Bibliam in Chaldaeum vertisse dicit Galatinus' : sed ejus 
editionem nunc, praeterquam in Pentateuchum, vix ali- 
cubi reperiri. Postea autem Munsterus" retulit penes 
Johannem Dernschnammum fuisse Onkeli paraphrasin in 
Prophetas, ex Budensis bibhothecae spoliis. 

Flavius Josephus : " In" unaquaque septimana ad le- 
gem audiendam conveniunt universi. Nostrorum quilibet 
de legibus interrogatus, facilius quam nomen suum recitat. 
Universas quippe mox a prime sensu discentes in animo 
velut inscriptas habemus." 



•■ Apud Masium Praefat. in Josuam. 

• Ap. Galatinum, lib. 1. cap. 3. ' Ibid. 

" Praefat. in Gnomonic. 

" 'H/jwi/ 1" oPTivovv iiri£ ipotro (male apud Eusebium fXotro) roiie v6- 
fioVQ, p(fov 5v tiTTot vavTa ri (rectius apud Eusebium vdvrae !)) rovvo/ia to 
iavTov. Toiyapovv d-Trb Tr)Q 7rp<ir»)C tvBiii aiffSqirtWf auroiij ixfiavOa- 
vovrect fX"/"" '" ''"'C "/""X^'S (w'Teio, Eusebius) lyKexapoyitivovg. Fla- 
vius Josephus, lib. 2. contra Apionem. Citatur etiani ab Eusebio, lib. 8. Praepar. 
evang. cap. 8. 



i 



HISTORIA DOGMATIC A. 159 

Idem, de Mose verba faciens ad Deuteronomii caput sex- 
tum " Pueri'' etiam ante omnia leges ediscant ; qua disciplina 
nee honestior est alia, nee ad felicitatem conducibilior." 
Et paulo ante, ex Deuteronomii capite undecimo " Septimo 
quoque anno, quando per Scenopegia festa apud sanc- 
tam urbem sacrorum causa convenitur; pontifex e sub- 
limi suggesto, unde a tota multitudine exaudiri possit, 
legem pro concione legat ; neque mulieres, et neque 
pueri ab audiendo arceantur : immo ne mancipia quidem. 
Nam bonum est legem ita animis impressam teneri, ut 
nunquam oblivione deleri possit. Sic enim neque pecca- 
bunt, cum ignorantiam rerum, quae in legibus definitse 
sunt, praetexere nequeant," &c. 

Idem de Mose agens : " Jussitque* filios Uteris erudiri 
propter leges, et nosse progenitorum actiones, ut actus 
imitentur ; et cum legibus educati neque transgrediantur, 
neque cogitationem ignorationis'' habere judicentur." 

Ipsum Josephum ab " infantia sacris Uteris eruditum" 
esse confirmat Hieronymus''. 

R. Hanina Theradionis filius ab Adriano Caesare inter- 
fectus est, ut ex orationibus, quas Judaei in suo Machzor 
(breviarii id genus est) in jejunio propitiationis faciunt, 
ostendit Galatinus*^. Hujus est sententia ilia : "Duo* qui 
accumbunt mensffi, et non colloquuntur de lege ; ecce 
iste est consessus irrisorum, de quo dicit Scriptura', et 
in concessu irruorum non sedit. Veruntatem duo qui 
assident mensae, et colloquia habent de lege ; divinitas 
quiescit super eos." 



' VlavBav'iTuaav It icai ol iraiSis rpoirovg (forte rpiiTOV legendum) roic 

vofiovQ, fidOrffta tcdWiffrov cai r^c (iiSai/ioviac atnov. dvayiVbKTKtTut 

Toii^ vofiov^ irafft, cai firtrt yvvrf, fiijTe iraice^ iipy'teButTav rov dKOViiv, ' 
aXAa ftilTe oi SovXot. KaXov ydp raif ^vxaig iyypa^iVTag ai^TOitg Kai Ty 
livr)py fvXax^iivai, &c. Joseph, antiquit. lib. 4. cap. ult 

' Tore T^ai^ac *«• ypdfipara TraiSivav iKiXfVfff, wtpi rt tovq vofiovq 
ivaHTpki^iaBai {iiciXtvaa ra wtpi roi'ic vo/ioff, apnd Euseb. loc. cit.) xai tSiv 
•jrpoyoviav toq TrpdttiQ tTriffravOat, &c. Josephus contra Apionem lib. 2. 

* Melius excusationem seu prxtextum ignorantiae, r^v (TK^\//tv ayvoiag. 

'' Ad Magnum, epist. 83, op. tom. 4. pag. 655. 

' Lib. 4. cap. 24. <• Pirkc Aboth, cap. 3. 

' PMlm 1. 



160 HISTORIA DOGMATICA. 

Similis est ibidem sententia 11. Simeonis : " Tres' qui 
edunt in una mensa, neque loquuntur in eo verba legis ; 
perinde est ac si comedissent de sacrificiis mortuorum. 
Caeterum tres, qui cibum capiunt in una mensa, et con- 
ferunt in ea verba legis ; perinde est ac si comedissent de 
mensa ipsius Dei." 

R. Meir: "Minuet negotia, et vaca legi. Si vacare 
velis a lege erunt multa, quse te avocabunt ; sed si labora- 
veris in lege, multa merces tibi dabitur." 

R. Eleazar Jacobi filius : " Qui'' legem discit in pueri- 
tia, cui similis est ? Ei qui scribit in charta nova. Qui 
vero legem discit in senectute, cui similis est ? Ei qui 
scribit in charta vetere." 

R. Jehoschua filius Levi : " Omni' die filia vocis (id est, 
vox coelitus sonans) egreditur de monte Horeb, et prae- 
conizat ; Vae hominibus ob ignominiam legis. Quicunque 
enim non exercet se in lege, culpabilis vocatur. Nullus 
vero sive liber, sive nobilis, habendus est nisi is qui ex- 
ercet se in studio legis." 

Adducitur'' quoque sententia JD J3 p (ita appellatus 
est Rabbinus magni nominis ex Paganismo ad Judaismum 
conversus, quasi TVIVJ pi "U p) de meditatione legis 
divinae. " Verte earn, et iterum verte earn : omnia enim 
in ea sunt. In ea item totus esto, neque unquam discedas 
ab ea : non enim babes melius ea exercitium." 

In Talmud Hierosolymitano, tractatu Suta : " Quum 
R. Levi Caesaream venisset, audivit aliquos recitantes 
yoiy audi (precatio est, quae incipit : Audi Israel, Do- 
minus Deus tuus, &c.) Graece ; Volebat itaque interdicere. 
Quod cum audivisset R. Joses, iratus dixit : Quicumque 
eam Syriace recitare nescit, ne recitet ; sed recitet ea 
lingua quam intelligit. Hoc pacto suo muneri satisfacit'. 

" Omne quod egressum est ab ore Domini, divisum est 



' Vide Rambam, tit. 2. 1. 4. fol. riB- a- 

I Pirke Aboth, cap. 4. 

' Ex Aboth R. Nathan. Drusius, lib. 1. apotheg. Hebrseorum. 

' Pirke Abolh, cap. 6. '^ Ibid. cap. 5. 

' Verba Hebraea extant apud Angelum Caniniiim de locis N. T. p. 13. 



IIISTOUIA DOGMATICA. 161 

in septuaginta linguas ;" inquiunt Talmudici'", ut Anasta- 
sius Sinaita, et Theodoretiis. 

Circa annum Domini DLII. inter Hebrffios magna exorta 
est controversia ; eo quod nonnulli Hebraica tantum lin- 
gua in sacrorum librorum lectione uti vellent ; nee Grse- 
cam tradere dignarentur. Re vero ad Justinianum impera- 
torem delata, illorum sententia confirmata est, qui Graecam 
etiam assumendam putarunt, " et" linguam omnem simpli- 
citer, quam locus aptiorem et magis cognitam audientibus 
f'aceret." Cautumque est, ut neque daranis aliquibus 
subjicerentur omnino, qui Grascam vocem et alias trade- 
rent ; neque ab alio quovis prohiberentur ; neque licen- 
tiam haberent Rabbini illorum anathematismis aliquibus 
hoc prohibere ; corporalibus alioqui pcenis, et privatione 
facultatum castigandi". 

Expedita synagogae Historia, (nam et illis commissa 
sunt Ta \6yia Tov deov^) ad ChristiansB Ecclesiae praxin 
accedamus. 



" Tract Sabbath, cap. 9. Prolegom. bibl. Serar. pag. 68. col. 2. 

" Kai <jii»vi)v Ttaaav aTrXwf, r}v a roTrof liriTtiltiOTtQav nai fiaXXov yvoi- 
pifiov Toig UKOvovaiv ilvat jrocji. Authentic, collat 9. tit. 28. Novell, con- 
stit. 146. 

" In authenticis collat 9. tit 28. Novell, constitut 46. Vid, Talmudicos 
in Massecheth rhn nSB. Perek pSn torn. 1. Scriptorum Cabal. H. 9. 4. 6. 
pag. 275. et quae de ypttf scribunt apud Caninium loc. Nov. Test T. 8. 3. 20. 
pag. 37, 38. Vid. Eusebium, lib. 12. Evang. praepar. cap. 2. 12. 14. et Aben 
Ezram, atqae Riberam apud T. Morton, part 2. apol. pag. 56. et E.«pensa6um, 
part 2. apol. pag. 60. Vid. Masium in Josuam, pag. 1 57. ex ,-ibiOi (contra pag. 
1 59.) et pag. 25. ex Brehith Rabba. 

f Rom. cap. 3. 



VOL. \U. M 



162 HISTORIA DOGMATIC A. 



CAP. II. 



Groecorum patrum sententiae, qui 600. ab ascensione Christi annis floruerunt. 



A. D. CVII. IGNATIUS ANTIOCHENUS EPISCOPUS. 

In epistola ad Philadelphios, quae huic tribuitur, ita 
legimus : " Patres educate filios vestros in disciplina et 
admonitione Domini, et docete eos sacras literas et artes, 
ut non dedant se otio et inertiae. Honeste," inquit, 
" educat Justus pater liberos ; in filio sapienti laetabitur 
cor ejus. 01 iraTipig ticrpt^ere rovg iavrwv iratoaQ iv 
vaiSsiq KOI vovBiaiff Kvpiov. Kai SiSatrKtrs avroiiQ to. 
hpa Ypajujuara, Kot nxvag, Trpoc to fiij apyia xa(p£tv. 
KaXwc Se, ^iiTiv, iKTpi<pti SiKatOQ, (in vli^ avviTt^ tii- 
^pavdi'imrai v Kapdia avTov." Ibidem de virginibus 
agens, pudicitiam servandam monet, ovk iirl &a/3oXp 
avva(j)tiag, aW ivtKU Ti)g rdv vofiwv fiiXiTt}^. hoc est, Ut 
vertit Sylvius*, "non in calumniam matrimonii, sed ut 
liberioribus animis divinae legis meditationi vacent''." 

Atque hoc nomine, epistola prima Mariam Cassoboliten 
commendat propter " crebro" ab ipsa citata Scripturarum 
loca :" eandemque in fine epistolae ad Heronem exemplar 
sanctissimarum foeminarum facit. Vide epistolas ad 
Smyrnffios. 

A. D. CXL. POLYCARPUS SMYRN^ORUM EPISCOPUS. 

In epistola ad Philippenses : " Confido vos bene exer- 
citatos esse in sacris literis : et nihil vos latet." 



» Tom. 3. Biblioth. patrum. 

^ Sic etiam vertit vetus interpres Latinus. 

• Ilavv Si fit fiaav a'l cvvixtiQ <">v riav ypa^tKuiv xwp'WV nvijixat. 



HISTORIA nOGM ATICA. U>',') 

A. D. CLX. JUSTINT73 MARTYR. 

In oratione cohortatoria ad Gentiles : " Tempus jam 
est, viri Greed, cum a prisco majorum errore descis- 
cere, turn"" divinis prophetarum vacare libris, et ex eis 
veram addiscere religionem, non dicendi artes profitenti- 
bus, neque verbis ad permovendum atque persuadendum 
compositis utentibus, hoc enim eorum est proprium qui 
veritatem suffurari studio habent, verum qualiacunque 
simpliciter nomina et verba usurpantibus, et eas vobis res 
annunciantibus, quas descendens in eos Spiritus Sanctus 
religionem veram discere volentes, per illos docendos esse 
statuit." Et paulo post : " Reliquum^ fuerit, ut remisso 
majorum vestrorum errori nuncio sanctorum virorum lega- 
tis vaticinia, non splendorem orationis ab eis petentes : 
quod non in dictis sed in factis res nostra; religionis con- 
sistant, et ex ipsis ea percipiatis, per quae vitam possitis 
consequi sempiternam." 

In epistola ad Zenam et Serenum de vita Christiana : 
" Quocirca vigilare debemus, responsis Salvatoris navantes 
(operam) ac nihil de quoquam mali vel dicentes vel audien- 
tes. A/a Tovro ■yptjyopTjrtov roic Aoyioif rov awrripoi; 
axoXa^ovra^, fxriSlv Trtpi fitfSivog^ ipaiiXov XiyovraQ tj 
aKovovrag." Et paulo post : " Quaerendum autem de 
divinis oracuHs; ac si quidem prudenter, pulchrum id 
fuerit ; sin secus, ad instar tamen idiotarum et imperito- 
rum," id faciemus. Insipienti namque sapientia?n in- 
quirenti sapientia imputabitur. Zr\Tr\Tiov St Trtpi rwv 
Aoy'iwv, KoXov il (rvviTiog' il S' oii, khv Sjairep 
loiii)Tti. avoi'iri^ yap tTTipivTiicravTi ao(l)tav cro^ta \ojia9ii- 
atrai." 

In apologia prima pro Christianis ad Antoninum 
Pium, ordinem sacrorum Christianorum ita describit : 



'' 'ZvTVXi'tv Taig dtiatg Tutv irpo^i/rwv iirTOpi'atf, Kai yvSivat irap aiiTtiv 

rqv aXtiBijOioaifinav to liyiov Tvtvfia roic Tijv dXi)9ii 0fo<7i- 

l^iiav fiavBavtiv ^vXofiivovg ci airiiv tiiuttKnv jrpo^pqrai, 

* AotTTov tvTvyx"vttv roTr riof itpuiv dvSpuiv -jrpoftjrtiatQf^^ — Kai 

fiaOtiv vap' avTwv rd aiTia v^lv TtJQ ututviov Z^ifs iffofitva. 

< Xulla re. 

M 2 



164 lIISTOniA nOGMATICA. 

" Solis*^, qui dicitur, die, omnium, qui vel in oppidis vel 
ruii degunt, in eundem locum conventus fit, et commenta- 
ria apostolorum aut scripta prophetarum, quoad tempus 
fert, leguntur. Deinde lectore quiescente, praesidens 
orationem, qua populum instruit, et ad imitationem tarn 
pulchrarum rerum cohortatur, habet. Sub haec consur- 
gimus communiter omnes. Et precationes profundimus." 
En horum temporura venerandam simplicitatem. I. In 
conventu fratrum sacra; Scripturae legebantur. II. Seque- 
batur concio continens vovOscrtav koI irpoKXijaiv tjjc twv 
KoXwv TovTii)v ixifii'tatw^, qua scilicet admonebatur populus, 
ut bona ilia imitarentur, quae ex lectione sacra audive- 
rant. Unde intelligitur scripta apostolica et prophetica 
nequaquam in peregrina lingua fuisse recitata. Atque 
hinc illud in patrum concionibus solenne : " Audivistis'' 
vocem apostoli," &c. III. Preces ab omnibus Koivy habe- 
bantur. Erat actio communis, non sacerdotis propria. Et 
quidem intellecta lingua conceptas fuisse preces illas ex 
praecedenti narratione intelligitur ; ubi docet quod preces 
et supplicationes communes a fratribus peractas essent 
" tvTovtog animo intento ;" precibusque absolutis, " ttSc o 
TTapwv Xaoc tirev<pr]fjiiT Xtyuiv 'Aju/jv, Populus, qui ade- 
rat, omnis fausta approbatione acclamaverit, Amen dicens." 

A. D. CLXX. TATIANUS ASSYRIUS. 

Oratione contra Graecos : " Hoc' in singulis rebus in- 
telligi potest ab illo, qui non superbe respuerit divina elo- 
quia : quae paulatim e sacris libris observata, prorsus Deo 
acceptos reddunt illos, qui animum eis applicaverint." 
Item : " Nostras'^' vero omnes pudicae sunt, et intentae lani- 



s Ty Tov TiXiov Xiyofikvy Vfiipf iravruv Kara iroXiis ?; dypove n'lvov- 
Twv tTTi TO avTO iTvvtXevatQ yivsTai, Kai ra dTro^vrjfiovtvfiara tuv aTroffro- 

Xuiv, f] TaavyypdfiiiaTa rSiv irpoiptiTiov dvayiviixTKirat ftexpts lyx<^pti- 

tiTHTa dviffrdfiiOa Koivy irdvTiQ, Kai ivx^Q irkfiTTOfiiv. 
^ Vid. Chrysost. init. homil. 1. ad populum Antioch. 

' Tag GiiOTCiTaQ fpfitjveiac, ai Kara, xpovov StaypafrJQ tSeXijXty/xtvor 
Trdvv Oeo^tXtir; rovg TrpotrexovTag avrolg TrtTroitjKaaiv. 

'' Tlaaai S' at wap' I'jfiiv aoKfipovovai, Kai irtpi Tag r/XaKaTag ai vapOivoi, 
tA Kara 6ebv XaXovatv lK<l>u>vfinaTa. 



HISTORIA DOGMATICA. 165 

ficio virgines divinos sermones edisserunt, multo hones- 
tiore, quam vestra puella, studio." 

A. D. CLXXXIV. THEOPHILUS, ANTIOCHENUS EPISCOPUS. 

Libro primo ad Autolycum, Christianae religionis calum- 
niatorem, in fine: " Verum' tu ipse, si placet, consule 
sacras literas. Use etenim majore evidentia te instituere 
possunt, quo pacto possis evitare sempiternas pcenas, et 
nancisci perpetua bona ; quse suis cultoribus pollicetur 
Deus." 

Libro secundo ad eundem : " At quid necesse est mul- 
titudinem enumerare prophetarum, qui plurimi extitere ; 
et omnia inter se consona, adeo ut nulla contrarietas de- 
prehendi possit, protulere. Si™ quis ea scire gestit, 
prophetarum janufe patent. Hos legat accedens mente 
pura, et exacte veritatem ipsam cognoscet." 

Et in fine ejusdem libri : " Oportet" te, si es discendi 
cupidus, frequentius accedere Scripturam sacram, ut 
vivas ; et audiens vocem Dei, ad unguem (quod aiunt) ve- 
ritatem consequere." 

A. D. CLXXXIV. IREN^US, LUGDUNENSIS EPISCOPUS. 

" Universae" Scripturse, et prophcticae et evangelica;, 
inP aperto, et sine ambiguitate, et similiter ab omnibus 
audiri possunt." 

Idem. "Confiigere"' (oportet) ad Ecclesiani, et in ejus sinu 
educari, et Dominicis Scripturis enutriri. Plantata est 
enim Ecclesiae paradisus in hoc mundo. Ab omni ergo 



Ec Si jiovXii rai av, ivrvxt ^iXori^«(; rait fpo^i/riraif ypa^aig, icai 
avTa'i trt Tpavortpov oSriyiiaovai, &c. 

" 0! yip ^ovKofiivoi tvvavTai ivTVxuvrtc: rolr Si aliTuiv uptifiivoii, 
ttKpi3us yvuvai rb dXijOif, &c. 

Xp7 oiv Tov ipiXofiaOii cai fiXofiaOtlv, iriipdOqrt oiiv nVKVOTfpov 
TVit(ia\uv, Sec. 

» Lib. 2. adv. Hsrcsts, tap. 4fi. 

'• *avtpw( Kai avapipiPiXui, »p»d Damascenum in parallel!:.. 

f Ireiia. Adv. hacrcses, lib. .). cap. 17. vol 20. ut est in FeuardentU editionc. 



166 HISTORIA DOGMATICA. 

ligno paradisi escas manducabis, ait Spiritus Dei, id est, 
ab omni Scriptura Dominica manducate." 

Idem : " Haec' autem omnia contulit eis (haereticis) 
Scripturarum et dispositionis Dei ignorantia." 

A. D. CXCVIII. CLEMENS ALEXANDRINUS. 

" Sunt* vere sacrae literae, quae sacros faciunt et deifi- 
cant. Ex quibus literis et sacris syllabis compositas 
Scripturas et opera Paulus apostolus appellat divinitus 
inspiratas ; ut quae sint utiles ad docendum," &c. prout 
in 2 Tiniothei cap. III. habetur. Et post : " 'AKOvaare oi 
fiUKpav, (iKOvaaTt o'l i'y^vQ. Oxjk aiTiKpvpr) rivaQ 6 Xojoc^. 
*PwQ £OTt KOtvbv, iiriXafxTTSi iramv avOpwiroi^. Oi/Ssic Ki/i- 

firtplOQ (V Xo-ytj). STTttilTWjUEl' (le (TtOTJjpiaV, tTTt Trjv TToXiy- 

■yiviaiav. Audite ergo qui estis longe ; audite qui prope. 
Nullis celatum est verbum; lux est communis, omnibus 
illucescit hominibus. Nullus est in verbo Cimmerius : 
festinemus ad salutem, ad regenerationem." 

Idem : " Propterea" Graeca voce expositae sunt Scrip- 
ture, ut nullum unquam ignorantias possint praetextum 
afFerre; cum possint quae sunt apud nos audire, si tan- 
tum voluerint." 

Idem, vitam Christiani hominis describens : " Uni- 
versa ejus vita," inquit, " est tanquam quidam Celebris ac 
sanctus dies festus. Atque" ei quidem sacrificia sunt ipsse 
preces et laudes, et quae ante cibum fiunt, Scriptui'arum 



' Irenae. Adv. lisereses, cap. 12. 

* "Ifpd ydpmQ dXijOwQTaUpoTrotoinTa Kai aioTroiovvra ypdfifiaTa, i^ dv 
ypafifidrtov Kai (TyXXa/3wv Ttov hputv rdc avyKii^ivaQ ypafaq Koi avvTCiy- 
fiara it ccTroaroXoc dt0TTviV<fT0V£ Ka\{i, &c. In Xoyy irpoTpiiTTiKi^ npOQ 
"F.XKrjvaQ, op. pag. 71. 

' Christum, opinor, intelligit. 

" Aid TovTO yap 'EXX^vwv ypaipy tpfirjvtvOrjaav at ypaipai, otQ fiy irpo- 
t^adiv dyvoiaQ irpo^dWiaOai dvvrjOijvai Tore avTovg, o'iovg t' ovrat; Kai 
ixaKovaai tuiv Trap' ij/xXv, i)V jiovov tflcXj/owfftv. Clemens, Stromatum 
lib. 1. op. pag. 338. 

^ Ovffiat flit' avTi^ ti'xai Tt Kai aJvoi, Kai ai irph ri]Q laridffnot; tfrtvKitQ 
rujf ypafiov, i//aX^o( Ct Kai vfxvot Trapd Ti)v iffriatrtv, &:c. Stromatum lib. 
7. op. pag. S60. 



HISTORIA DOGMATICA. 167 

lectiones; psalmi autem et hymni, dum'' cibus sumitur, 
antequam eatur cubitum. Quinetiam nocte rursus ora- 
tiones." 

Libro sexto Stromatum, non utilem solum, verum etiam 
necessariam esse, Scripturae lectionem confirmat : " Tum^ 
alia doctrina est utilis, turn Scripturarum lectio est ne- 
cessaria." 

A. D, CC. LEONIDES MARTYR. 

Ab eo attenta cura laboratura est, ut filius Origenes 
sacras literas a primo tempore astatis edisceret : " Omni- 
no* enim ante liberalium artium et politioris doctrinae stu- 
dium, eum sacris Uteris instituendum exercendumque tra- 
didit. Ac sententias aliquot, quas ei cum ad verbum 
addiscendas, turn memoriter coram ipso recitandas prae- 
scripserat, ab illo in dies singulos exegit." 

A. D. CCXL. ORIGENES ADAMANTIUS. 

" Animarum"' est eruditio, et spiritualis doctrina, quae te 
instituit ; et decet quotidie venire ad puteos Scriptura- 
rum, ad aquas Spiritus Sancti, et haurire semper, ac 
plenum vas domum referre : sicut faciebat et sancta Re- 
becca'. Christiani omni die carnes Agni comedunt ; id 
est, carnes verbi Dei quotidie sumunt." 

" Tentemus'' facere illud, quod sapientia commonet, 
dicens : Bibe^ aquas de tuis fontibus, et de tuts putets ; et 
sit tibi fons tuus proprius. Tenta ergo et tu, o auditor, 
habere proprium puteum et proprium fontem ; ut et tu, 
cum apprehenderis librum Scripturarum, incipias etiam 

' Confer Cyprianum in fine epist. 2. ad Donatum, et resp. ad Prasul. Rhe- 
lucns. sect. 2. 

* "Hr€ aWrf vaiSiia XP'/''*/'Oc, i/rs Tutv ypa^uiv tuiv KVpiaKu>v dvayvio- 
Tif avayKoia. 

* !Ip6 Ti}Q rdtv iWriviKiitv ^aOjjftartitv fitXirTjQ, ivijyf Toi^ Upolc Ivatt- 
KfiuOat fcaiCfiftairiv, ir/iaOijirtic rni iirayyiXiac iiftipag iKaarris uvriv 
tiojrparrojijj'oc. Euseb. lib. fi. hist. cap. 2. 

I" InGenes. cap. 24. hoinil. 10. 'Ibid. 

' Origen. in Gen. cap. 26. liomil. 12. " Proverb, cap. 5. 



1(38 inSTORlA DOGMATICA. 

ex proprio sensu proferre aliquem intellectum : et secun- 
dum ea quae in Ecclesia didicisti, tenta et tu bibere de 
fonte ingenii tui." 

" Si' studio, actibus, mente, sollicitudine verbo Dei 
operam demus, et in lege ejus die ac nocte meditemur, 
omissis omnibus Deo vacemus, exerceamur in testimoniis 
ejus; hoc est conversum esse ad Dominum." Etpost: 
" Aliqui vestrum ut recitari audierunt, quae leguntur, 
statim discedunt. Nulla ex his, quae dicta sunt, inqui- 
sitio ad invicem, nulla collatio, nusquam memoria mandati 
illius, quo te divina lex commonet : Interroga patres tuos, 
et dicent tibi ; preshyteros tuos, et annuntiabunt iibi. Alii 
ne hoc ipsum quidem patienter expectant; usquequo lec- 
tiones in ecclesia recitentur. Alii vero nee, si recitantur, 
sciunt; sed in remotioribus dominicae domus locis secu- 
laribus fabulis occupantur. De quibus ego ausus sum 
dicere, quia cum legitur Moses, jam non velamen super 
cor eorum, sed paries quidam et murus est positus. Si 
enim ille, qui adest, qui audit, et intentus est, et quas 
audit retractat et discutit, et quae assequi non potest, 
percontatur et discit, vix potest ad libertatem scientiae 
pervenire ; ille qui abscondit aures suas ne audiat, et 
terga in faciem legentis obvertit, quomodo dicendus est 
velamen habere superpositum cordi ; ad quem ne ipsum 
quidem velamen literae, quo sensus velatur, qui est sonus 
vocis, accessit ?" 

" Egos si possem die ac nocte in lege Domini meditari, 
et omnes Scripturas memoria retinere, memoriale sacri- 
ficii mei Domino obtulissem. Certe si non omnia pos- 
sumus ; saltern ea, quae nunc docentur in Ecclesia, vel quas 
recitantur, memoriae commendemus." 

" Optamus'', ut vel his auditis operam detis, non solum 
in Ecclesia, audire verbum Dei; sed et in domibus vestris 
exerceri, et meditari in lege Domini die et nocte : et ibi 
enim Christus est, et ubique adest qujerentibus se. Prop- 
terea namque mandatur in lege, ut' meditemur eam, quum 

^ Origen. in Exod. cap. 34. homil. 12. ? Id. in Levit. cap. 6. homil. 4. 
'' Origen. in Levit. cap. 16. liomil. 9. ' Deut. cap. 6. 



HISTORIA DOGMATICA. 169 

imus in via, et quum sedemus in domo, et quum jacemus in 
cubiculo, et quum surgimus." 

" Daemonibus' super omnia est tormentorum genera, et 
super omnes pcenas, si quem videant verbo Dei operam 
dare, scientiam divinae legis et mysteria Scripturarum 
intentis studiis perquirentem. In hoc eorum omnis flam- 
ma est ; in isto uruntur incendio." At pontificii tam dili- 
genter eis operam navarunt, ut hoc tormento eos magna 
ex parte liberaverint, banc flammam et incendium res- 
tinxerint. 

" Did'' potest, Scripturae difficiles sunt. At nihilo- 
minus si eas legeris, profuerint tibi. Nam ipse Dominus 
noster Jesus Christus, si nos inveniat his (verbis divinae 
Scripturae) vacantes, et hujuscemodi studiis et exercitiis 
operam dantes ; non solum pasci et refici dignatur in 
nobis ; verum etiam, si has epulas viderit apud nos appa- 
ratas, Patrem secum conatur adducere." 

" Sicut' olim Moses librum ilium in iEgypto ex Syro in 
Hebraeum transtulit ; ita Septuaginta sub Ptoloma?o ipsum 
ex Hebraeo in Graecum transtulerunt ; et inde per uni- 
versas gentes beati Job scriptura divulgata est ; primum 
quidem Syriace scripta in Arabia, ubi et Job habitabat : 
postea vero et in Hebraeis et in Graecis et in omnibus gen- 
tibus interpretata." 

" Utinam™ omnes faceremus illud, quod scriptum est : 
Scrutamitii" Scripturas." 

Idem, verba ilia explicans : Et° auribus stiis graviter 
audierunt; et gravitudinem auditionis exponens, "qua3 
noceat animae hominis : Quid est, quod faciat auditum non 
graviter audire, sed leviter ? Pennae verbi, pennae virtutis. 
Etenim pennae verbi multum levitatis afFerunt, &c. Si 
autem peccaverimus, et negligentes fuerimus circa alas; 
et defluxerint pennae nostrae : gravabimur, et graviter au- 
diemus." Et post: "Usque hodie autem, quotquot, audi- 



' Origen. in Num. cap. 33. horn. 27. ^ Id. in Josu. cap. 15. liomil. 20. 
' Origen. in Prologo lib. Job. vel quisquis author ejus fuit. 
*** Origen. in Isai. cap. 1. homil. 2. " Johan. cap. 5. 
* Origen, in Isai. cap. 6. bomil. 6. 



170 HISTORIA DOGMATICA. 

entes Scripturas, non audiunt sermoneni spiritualiter, qui 
levis est; sed literam, quae est gravis et occidens, graviter 
audiunt. Atque ita dupliciter auditur Scriptura. Ab eo, 
qui non intelligit quse dicuntur, graviter auditur : ab eo, 
qui intelligit earn, non solum auditur non graviter, sed 
potius acute ? Unde qui fit intelligens, fit auditor." 

" Percurramus" universas Scripturas; et probati num- 
mularii efFecti, dicamus: Hoc audite; debemus hoc auri- 
bus percipere." 

" Infelix" anima, cujus fidei ignis extinguitur, et refri- 
gescit charitatis calor ; ad quam cum venerit coelestis Pon- 
tifex noster, quaerens ab ea ignitos et ardentes carbones, 
super quos incensum offerat Patri; invenit in ea aridos 
cineres et frigidas favillas. Tales sunt omnes, qui sub- 
trahunt se, et longe faciunt a verbo Dei, ne audientes 
sermones divinos accendantur ad fidem, incalescant ad 
charitatem, igniantur ad misericordiam. Vis tibi osten- 
dam, quomodo de verbis Spiritus Sancti ignis exeat, et 
accendat corda credentium? Audi dicentem David in 
Psalmisi": Eloquium Domini ignivit eum. Et iterum in 
evangelio' scriptum est, postquam Dominus locutus est 
ad Cleopham: Nonne cor nostrum, inquit, erat ardens 
intra nos, cum aperiret nobis Scripturas ? Tu ergo unde 
ardebis ? Unde invenientur in te carbones ignis, qui nun- 
quam Domini igniris eloquio? nunquam verbis Spiritus 
Sancti inflammaris .'' Audi et alibi ipsum David dicen- 
tem ; Concaluit' cor meum intra me ; et in mediiatione mea 
exardescit ignis. Unde tu concalescis ? Unde ignis ac- 
cenditur, qui nunquam in divinis meditaris eloquiis ? imo, 
quod est infelicius, concalescis in spectaculis circi, con- 
calescis in equorum contentionibus, in certamine athle- 
tarum." Haec omnia etiam ex Origene transtulit Cyrillus 
Alexandrinus in libro nono in Leviticum. 

" Omnibus* modis conandum est ; ut congregemus in 



" Origen. in Jereiti. bomil. 9. ° Id. in Levit. cap. 10. homil. 9. 

I' Psalm. 17. 1 Luc. cap. 24. ver. 32. 

f Psalm. 38. ver. 4. 

" "Zvvaytiv ovv Travri Tponi^ TTttpareov ivry Kaph'tq. rifibiv Sid Tov -Kpotr- 
ixnv Ty avayvucn, ry TrnpaicXijffti, ry hlauKaXlif, Kal iv rif vofiif kv- 



mSTORIA DOGMATICA. 171 

corde nostro, attendentes lectioni', exhortationi et doc- 
trinae, et in lege Dei meditando die ac nocte : non solum 
nova evangeliorum oracula et apostolorum, et horum ex- 
planationes ; verum etiam vetera legis, umbram habentis 
futurorum bonorum, ac prophetarum, qui his consentanea 
praedixerunt." 

" Scrutamini" Scripturas, ut et in his, quee putantur 
esse simplicia, reperiatis non minima sacramenta. Scru- 
temur principium evangelicas lectionis, quotquot hodie 
audivimus ; et id quod latebat procedit in medium." 

" Introductiones'' ergo sunt Scripturae, a quibus accu- 
rate intellectis, et nunc nominatis fons>' Jacob, ascenden- 
dum est ad Jesum, ut nobis largiatur fontem aquee sali- 
entis ad vitam aeternam. Caeterum non similiter omnis 
haurit e fonte Jacob: nam etiamsi bibebat Jacob et fiUi, 
ejus et pecora ejus, atque etiam Samaritis ilia venit ad 
fontem ipsum et haurit ; vide ne aliter et prudenter biberit 
Jacob cum filiis, aliter et simplicius moreque magis pe- 
cuino biberint pecora ejus, rursus biberit etiam aliter 
quam Jacob et filii et pecora ejus, Samaritis ilia. Qui 
enim docti sunt in Scripturis, bibunt sicut Jacob et fiUi 
ejus ; rudiores vero et simpliciores, qui dicuntur oves 
Christi, bibunt perinde atque oves Jacob ; turn aliqui lau- 
dantes Scripturas, et quaedam constituentes male dicta, 
praetextu quod eas intellexerint, non secus bibunt, atque 
bibebat Samaritis ilia, antequam crederet in Jesum." 

" Renovatur^ sensus noster per exercitia sapientiae et 
meditationem verbi Dei, et legis ejus intelligentiam spiri- 
tualem : et quantum quis quotidie ex Scripturarum pro- 
ficit lectione, quanto altius intellectus incedit ; tanto sem- 
per novus magis et quotidie novior efficitur. Nescio 
autem si potest renovari sensus, qui piger est erga Scrip- 
turas divinas, et intelligentise spiritualis exercitia ; quibus 



ptov fitXtT^v yfiipaQ Kai vvktoq, ov ftovov rd Kaivd Tutv ivayytXioyVt Kai 
Tiiv airOffroXiuv, &c. aXKa Kai TraXatd, &c. Origen. in Mattb. cap. 13. 

' 1 Tim. cap. 4. " Origen. in Luc. cap. 4. homiU 31. 

" Origen. in Johannem, torn. 13. '' Johan. cap. 4. 

• Origen. in epist. ad Roman, lib. 19. cxplicans illud cap. \'i. "Reformamini 
in Dovitate lensus veslri." 



172 HISTORIA DOGMATICA. 

possit non solum intelligere quae scripta sunt, verum ea 
applicare apertius, et manifestare diligentius." 

" Dominus* in evangelio dicit: Attendite" vobis ab iis^ 
qui veniunt ad vos in vestimentis oviuni, intus autem sunt 
lupi rapaces. Et ideo vigilans sensus et mens intenta 
requiritur, quae probare noverit vel ovis in propatulo 
simplicitatem, vel lupi latentem rapacitatem. Unde vide 
quam proximi periculis fiunt hi, qui exerceri in divinis 
literis negligunt; ex quibus solis hujusmodi examinationis 
agnoscenda discretio est." 

" Deinde oblitus in Christianis se agere soli Deo per 
Jesum preces offerentibus, admiscet aliena temere cum 
rebus Christianorum. confundens et dicens : Quos si 
barbaricis nominibus quis appellet, virtutem habebunt; 
sin Greeds aut Romanis, non item. Quem"^ enim nos in- 
vocamus nomine barbaro ? Quare persuasum sit omni- 
bus Celsum haec nobis objicere immeritis ; sciantque quod 
germane Christiani ne usitatis quidem in sacra Scriptura 
Dei nominibus utantur inter precandum ; sed Graeci Grae- 
cis, Romani Romanis ; singulique precentur propria lin- 
gua, Deumque celebrent pro viribus. Et omnium lingua- 
rum Dominus omnibus linguis precantes exaudit, tam 
varie loquentes baud secus quam consonos, ut ita dicam, 
et unius vocis homines intelligens. Non est enim Deus 
maximus unus eorum, qui certam aliquam linguam sortiti 
sunt, sive Graecam, sive Barbaram, caeterarum ignari, nee 
solliciti de alienae linguae hominibus. 



* Origen. lib. 10. in epist. ad Roman, cap. 10. 

t Matth. cap. 7. ver. 15. 

^ AtiKvvrb) ydp riva tifitig (iap(3aptt)g ovo^at^ofiiv, u^ KaXovvri^ 

avTov liri poriQeiav, xai jrvBiaOa, jxaTtjv Ka9' riiiCiv Tavra flptjKivai tov 
KtXffov, itpiOTag on oi Xonroi riov xpiffriavwv oiihi toXq iv Toig 6eiat(; ypo' 
tpaig KeifikvotQ ovofiacfi, Kai rerayfievoiQ tTri tov Osov, xpStvTai iv raig tv- 
Xatf, aW 01 flip "E\\rivi£ 'EXXi/viKOif, oi Si 'PiD/talot 'Pu/iaiicotg, Kai 
o'vrtoQ tKOffTO^ Kara rrjv lavTov Bid\€Krov evxirai Ttp 0£y, Kai v^vtt avTov 
wg ivvarai. Kai o Trairijc JmXicTou Kvptoe rS)V ciirb vaai]Q liaXiKTOV 
fixofiivuv aKOvti, &c. Origen. contra Celsum, lib. 8. 



HISTORIA DOGMATICA. 173 



A. D. CCLX. /EGYPTUS. 



De** Antonio jam puero in ejus Vita, quae inter Athana- 
sii Opera habetur, ita legimus : " Ad" ecclesiam cum pa- 
rentibus saepe conveniens, nee infantum lascivias, nee 
puerorum negligentiam sectabatur; sed tantum ea quae 
legebantur auscultans, utilitatem praeceptorum vitae insti- 
tutione servabat." Hinc intelligitur sacra apud i^j^gyptios 
lingua vernacula peracta esse. Antonius enim ^Egyptiace 
tantum intellexit ; siquidem interprete uti solitus, qui ver- 
ba ejus Grsco sermone exprimeret; ut ex eodem libro 
apparet. 

A. D. CCC. OSROENI IN MESOPOTAMIA. 

Apud hos Eusebius Emisenus "ab' ineunte aetate sacris 
literis institutus est ;" ut in ejus vita tradit Georgius Lao- 
dicenus a Socrate^ citatus : et notandum est quod hie 
scribit Sozomenus : " Eusebius*" cognomento Emisenus, 
genere oriundus ex Edessa nobili civitate Osroenorum, ab 
ineunte aetate (ut mos patrius fert) sacris in literis educa- 
tus, deinde disciplinis humanioris literaturae institutus 
est." At Colonienses Jesuitae' hoc nomine adolescentes 
nostros reprehendunt ; quod priusquam grammaticam 
probe calleant, et alias disciplinas a limine salutarint ; 
" e vestigio illotis (quod aiunt) pedibus sacras literas ado- 
riantur." 

A. D. CCC. PAMPHILUS MARTYR. 

" Scripturas sanctas non ad legendum tantum, sed et ad 
habendum tribuebat promptissime, nee solum viris, sed et 

* Vid. Juel. Defeiu. apol. pag. 176. prsecipue vero Augustin. lib. 8. Confesi. 
cap. ult. 

' ToTf dvayvuaiiaai vpoaixi^v, rtjv iK aiirSiv it^iXiiav iv iavTif 

lurripii. 

' 'Ek vka^ T€ y]\iKiaQ to. «pd fia9uv ypaftfiara, 

» Hist eccl. lib. 2. cap. 6. 

'' 'Ek I'eoK ii Kara irarpiov IBoc Toig icpov; iK/iaBuv Xoyoff, /itrd raVTci 
Kai Ta vap' "EXXijffev, &c. Sozomen, Hist. lib. 3. cap. 5. 

' Censura in prxfat. Monbemii. 



174 HISTORIA DOGMATICA. 

foeminis, quas vidisset lectioni deditas : unde et multos 
codices praeparabat, ut cum necessitas poposcisset, volen- 
tibus largiretur*." 



A. D. CCCXI. GREGORIUS ARMENI.E MAJORIS EPISCOPUS. 

" Ludos"' literarios construxit per omnes civitates ; eis- 
que doctores et magistros constituit, rege ita jubente, et 
ad haec adjuvante, et pontificis animo magnani opem 
ferente. Publice quidem per civitates praedicatum fuit a 
pontifice, ut filii Armeniorum undique ad eos ventitarent, 
et sacras docerentur literas." 



A. D. CCCXXX. CONSTANTINUS MAGNUS IMP. 

Hujus pia exercitia ita describit Eusebius in oratione 
de laudibus illius : " Ille ipse sibi praeceptionum saluta- 
rium doctor factus, in ipsius regiae penetralibus Servato- 
rem suum veneratur ; et' interdum precibus divinos cultus 
exequitur, interdum sacris literis audiendis mentem suam 
erudit." Et : " Sumptis" in manus libris, vel sacrarum 
literarum contemplationi diligenter animum adhibebat, vel 
constitutas cum universe Ecclesiae ccetu preces reddebat"." 
Habetur exemplum epistolae ejus ad Eusebium, qua prse- 
cipit eidem, ut quinquaginta volumina ad usum ecclesiae 
Constantinopolitanae in membranis pararet ; in quibus eos 
libros S. Scripturae describi curaret, " quorum" et appa- 
rationem et usum maxime Ecclesias necessarium cognosce- 
ret ;" descriptosque ad se Constantinopolin transmitteret. 

i Eusebius in 3. libro de vita Pamphili, citatus ab Hieronymo in lib. 1. apolo- 
gise adversus Ruffinum. 

'' In actis Gregorii Armeniae majoris episcopi apud Sym. Metaphrasten Sep- 
temb. 30. 

1 ^(^« ^cv £u;^atf 0cff/iovc t^ereXei BHov^, t^Se Xoywv Upoiv oiKoaXg 

rhv vovv i^eiraiSeveTO. 

•" Mtrd xttjOac y^TOi \afi(3dvb)v rag /3*/3\ouf , ry tuiv 9ioirvtv<fTiiyv Xoyiitv 
Beioplif Trpoaavtix^ Tov vovv, &c. Euseb. de vita Constant lib. 4. cap. 17. 

" Euseb. de vita Constantini, lib. 4. cap. 36. quemadmodum etiamapud Socra- 
tem, lib. 1. Hist, eccles. cap. 6. et Theodoretum, lib. 1. Hist. cap. 16. 

** Twv dciuii' ^r)Kahri ypaAioVf tov fiaXiffra ri}v r' iTTiOKivifv Kai rijv XP'l" 
atv rif Tqc ticrXijo'iaf Xoy((J avayKoiav ilvai yiviiUKiiQ. 



HISTORIA DOGMATICA. 175 

lUius denique diligentia efFectum esse prodit Eusebius, 
ut " mulieresi et innumerabiles virorurn multitudines cor- 
poris alimenta cum rationalibus alimentis, qua; ex sacris 
Uteris perlegendis deprompta animis rationis participi- 
bus admodum conveniunt, commutarent." 

A. D. CCCXXXV. EUSEBIUS C.?:SARIENSIS EPISCOPUS. 

" Quid' tarn eximium ad ejus (Christi) divinitatem evi- 
denter declarandam, quam non solum promittere se eos 
(apostolos) facturum piscatores hominum ; quod uti verbo 
protulerat, sic reipsa pra2stitit : verum etiam tantam vir- 
tutem, tantamque facultatem illis tribuere, ut' monumenta 
scriptis mandarent, librosque ederent ; iique tam magnam 
apud omnes haberent et authoritatem et existimationem ; 
ut in omnes tam barbarorum quam Grascorum linguas, 
quae in toto orbe terrarum existunt, converterentur ; om- 
nesque gentes in illis perdiscendis studium et operam 
ponerent, proque certo crederent divina eloquia in illis 
esse tradita comprehensaque ?" 

Populum Christianum " festum' passionis Domini, 
non jejuniis solum et vigiliis, sed et attenta Scripturarum 
auditione excolere ac celebrare" consuevisse indicat. 

" Cum" jam Salvatoris nostri tempera viderentur pro- 
pius advenire ; conducebatque maxime saluti omnium 
gentium, quaecunque a prophetis scripta fuerant, intelli- 
gere per linguam Graecam, quam fere omnes gentes intel- 
ligunt, Judaicam Scripturam universis proposuit." 

" Nonne^ multo ante Platonem divines literae fidem 



1 AoyiKag rpo0ac ipu^aic XoyiKoXg KaTTaWrjXovg, St f.v9iit)v dvayvva- 
fiaTtitv avTiKaraWd^aadai rStv rov fftafiaroQ TpotpCtv. 

' Euseb. Orat de laudibus Constantini, paulo ante fin. 

• rpafd^ avvTaXat, Kai (SifiXovg TrapaSovvat Kal TrdvraQ tiQ to<tov- 

TO upaTvvai, iiQ Kaff oXi/j Trjg ouov/itvi); iravroif yXiiatrg fiap^apuiv Tt 
Kal fXX^vwv /»«ra/3aXXof»ivag, wapd. iraui roif IBviai itiXirdaOai, Sec. 

' Tou ffurrfpiov wdBov^ ioprrlv iv dffiriatQ Kai StavvKTepivffefftVi irpotT' 
iv^aXs Tt Tuv Qt'tniv Xoyuv iKTtKiiv tii>9aiuv. Euseb. Hist eccles. lib. 2. 
cap. 16. 

" Etueb. De praeparat. evangel, lib. 8. cap. 1. 

» Euseb. de prKparat. evangel, lib. 12. cap. 1. Vide Auctuarium. 



176 HISTORIA DOGMATICA. 

Ceteris praeposuere virtutibus, cum inquit, Nisi^ credide- 
ritis, non intelligetis ; ac rursum : Credidi^, propterea 
locutus sum. Uiide apud nos quoque incipientibus ac 
imperfectioribus quasique secundum animum infantibus 
simplicius Scripturae leguntur. Credendum enim omni- 
bus est, omnia quae in ea feruntur, sicuti Dei verba, veris- 
sima esse. lUis autem, qui ad majorem jam habitum 
Scripturarum pervenerunt, altiora petere, ac rationem 
singulorum quaerere conceditur". 

A. D. CCCXL. ANTONIUS ABBAS. 

" Sine'' ulla scientia literarum Scripturas divinas et me- 
moriter audiendo tenuisse, et prudenter cogitando intel- 
lexisse praedicatur." 

A. D. CCCL. CYRILLUS HIEROSOLYMITANUS EPISCOPUS. 

" Diligenter" ab Ecclesia disce, qui sint veteris, et qui 
novi Testamenti libri ; ut nihil apocryphum legas. Cum 
enim ne ista quidem, quae omnes confitentur, scias ; quid 
in dubiis discere laboras ? Lege sacras Scripturas, nempe 
viginti duos veteris Testamenti libros, quae a LXXII. 

interpretibus translatae sunt. Hos solos studiose 

meditare ; quos et in Ecclesia secure tutoque recitamus." 

" Vade'' ad apem, et disce quam laboriosa sit ; quo- 
modo per flores omnis generis oberrans congerit tibi mel 
in usum ; ut'' et tu circuiens divinas Scripturas, tuam ip- 

y Psalm. 7. ' Psalm. 115. 

* Euscb. De praeparat. evangel, lib. 12. cap. 22. 

'■ Augustin. De doctrin. Christ, in prologo. Vid. Juel. Defens. apol. pag. 176. 

"^ *tXo/io0<5j iTiyvuBi jrapd Trjg 'EiocXqffias, jroiai fiiv tlaiv n'l rfic va- 
XaiaQ diaOriKtii /8i|8Xoi, Trotai yi rtji Kmviji, Kai /loi /iridkv tSiv cnroKpixjitav 

avaylv<i>(TK€. avayivmaici rag Otias ypa(pae, rag ciKom Sio /3i/3Xovc 

rijg TraXaLag ^ta0?/jci/c, rdgy &c. ravTag fiovag ^iXira OTrovSaiti/g, dg 

Kai Iv Ty '^KxKiiaiq, fttrd vapprjaiag dvaytvuxTKO/iev. Cyrill. de Sacr. 
Script, cateches. 4. 

'' Cyrill. de Sacr. Scrip, cateches. 9. 

' "Iva Kai avTog wepupxafievoe rdg diiag ypa^dg, r^g iaVTOv (TiiiTi]piar 
Tipilpd^y, Kai tovtuv Ifi^opovfttvog tiwpc, i>g yXvKta, Sic. 



HISTORIA DOGMATICA. 177 

sius salutem apprehendas, et illis satiatus dicas : " Quafii' 
dulcia faucibus meis eloquia tua ? super mel et favum ori 
meo." 

A. D. CCCLX. ATHANASIUS ALEXANDRINUS EPISCOPUS. 

" Diacono^ mandavi, ut trigesimum primum Psalmum 
legeret, populusque attente auscultaret; cum recitaret 
banc particulam : Quoniam in seculum misericordia ejus" 

" Has*" (orationes) si fieri potest, sola intercapedp dis- 
rumpat. Cujus rei cura in canonicis ponenda est salu- 
briter monumentis. Non quod apocrypba debeamus, 
praesertim ignorata, damnare; sed quod ad scientiam Dei 
digestam canonis seriem putemus posse sufficere. Ilia 
enim, si consentiunt, supervacua sunt. Si dissentiunt, vi- 
tanda sunt. Sine legendi studio nemo ad Dominum vale- 
bit esse intentus. Primum, quod hujusmodi opera ab 
aliis actibus caducae occupationis abducunt; et diverso- 
rum exemplorum insinuata cognitio, vel bonorum appe- 
tentiam, vel malorum factam esse cautelam. Neque enim 
alias Petrus apostolus admoneret nos, dicens : Parati semper 
estate ad rationem reddendam ad omnes poscentes vos de 
verho spei vestrce et fidei. Et apostolus : Non cessamus 
pro vobis orantes; ut impleamini agnitione ejus in omni 
sapientia et intellectu spirituali. Et rursus: Verbum 
Christi habitet in vobis abtindanter omni sapientia. Nam 
et in veteri Testamento similem hominibus curam sacrae 
prseceptionis inculcavit eloquium. Sic enim David ait : 
Beatus vir, qui non abiit in consilio impiorum, et in via 
peccatorum non stetit ; et in cathedra pestilential non sedit : 
Sed in lege Domini voluntas ejus meditabitur die ac node. 
Et ad Jesum Nave Deus loquitur : Non recedet liber iste de 
manibus tuis; et meditaberis in eo die ac node." 



' Psalm. 119. 

* npoirpcxoi/, TOP flip Ciaxovov avayivCtdKHV ^aXfibv, rouf Sk \aoi<; 
vTaKoiiiiv, on iIq tov aiSiva, Sec. Athanaa. in Apologia pro fuga sua. Citatur 
a Theodoreto, lib. 2. Mist. cap. 13. 

'' Athapas. in exhortat. ad Monaclios. Habetur torn. 2. op. pag. 709. sed 
annotat Petrui Fleckmannus lioc omnino scriptum Latinum videri. 
VOL. XII. N 



178 HISTORIA DOGMATICA. 

" Non'' abscedat ab ore tuo verbum Dei. Sit autem 
illud opus tuum omni tempore. Meditare in S. Scrip- 
turis : habe psalterium, et Psalmos disce. In' ecclesia 
tace ; ne quicquam loquaris ; sed™ lectionibus duntaxat 
intende." 

" Vis" Scripturas negligam? unde ergo cognitio? Vis 
cognitionem relinquam ? unde fides ? &c. Romanas leges 
sine periculo nemo ignoraverit. Quas ergo parant insi- 
dias, qui magnorum ccelestis Regis oraculorum cura stu- 
dioque volunt interdictum? Scriptura est animae cibus. 
Desine vero, o homo, fame internum hominem necare; 
diramque non panis et aquas, sed audiendi verbum Do- 
mini, famem attrahere. Reverere eunuchum ilium, 

sermonis amatorem, qui ne in itinere quidem lectionem 
neglexit; cujus propositum comprobans Deus, statim doc- 

torem illi dedit. Atque hinc est, cur ipse praeceperit, 

Scrutamini Scripturas; scrutationem vocans diligentem 
attentaraque abstrusorum inquisitionem de Scriptura 
sancta". 

" Egone^" verbum audiam, et convenientem sensum non 
inquiram? Ubi igitur aut sermonis consequentia, aut 
audientis utilitas ? Forte et in brutorum animantium na- 



^ M?) aTro(rTi}Tttt 6 X6yo£ Tov Qiov Ik tqv trrofxaTOQ ffov T/rw Sk to tpyov 
aov ^laTravroQ ntXiTT) rwv Qubtv ypa(l>uiv' ^aXrrjpiov iXi Kai tovq }pa\fioi)C 
fidvOavs. Athanas. in lib. De virginitate sive De meUitatione op. lorn. 2. pag. 
116. quanquatii non videatur Athanasii. 

' 'AXXd rj dvayv<!>afi jiovov irpoaixi. Ibid. pag. 123. 

■ 'A/ieXj;<tw ypa^Giv ; ttoQiv ovv it yviofftg ; r^ fisyaXa Oeff- 

'TrifffiaTa tov (3aoi\e(vg rwv ovpavSiV ot Kiti\vOvTtQ fitXtT^v Kai fiavOdvuv, 
■jroiav tTTifiovXijv ovK kpyd^ovTai. Tpo(pi^ ^vxiJQ rj ypatpti, •jraiKTatovvXt' 
fiOKTovCjv TOV taut dvOpufTTov, &c. Athanas. in disceptatione adv. Haereticos, 
op. torn. 2. pag. 562. 

" Melius, ex script, sancta, Ik rwv dyiuiv ypa(puiv, &c. Turrianus, in de- 
fens, epist. Pont. lib. 2. cap. 2. libellum hunc gravissimum appellat, et tanto 
auctore dignum. A Gennadio autem scholariO) pag. 385. edit. Grsecs, torn. 4. 
biblioth. Patrum, col. 1446. dicitur disputatio S. Maximi cum Theodosio Ca- 
sareoe episcopo, 

P 'AKoitaiii TOV pjjftarog, Kai fitj irjTiiaia to linrpiir'tq tov ^povrtjiaTOS. 

rdxa Kai wpitg aXoyuv s'Sete /iiBiaTaaBai Tovg dvBpiitjrovg TpoaTOT- 

TOVUiVftnTtp p,iXXouv ^o^ov fiiv prjfidToiV Ty CLKOy ^exetrQat, K€p5og H vo~ 
jjfiaTwv ^rjciv Ty '"pvxy TrpoffdffOat ; ovx o'vTtt) llavXog, &c. Athanas. in Di- 
ceptatione adv. hares, op. torn, 2. pag. 571. 



HISTORIA DOGMATICS. 179 

turani nmtai'i homines praecipiunt? Siquidem verborum 
sonum auribus arrepturi ; ex sensu vero fructum nullum 
animo sunt percepturi. Non hoc nobis Paulus, qui de 
hujusmodi rebus docuit, mandavit : non amplexandum ali- 
quid sine ratione, sine judicio, censuit"^," &c. 



A. D. CCCLXX. MACARIUS iEGYPTIUS. 

" Qui' accedunt ad Dominum, debent preces suas in 
tranquillitate, pace, et sedatione multa fundere ; non inep- 
tis, aut confusis clamoribus uti, sed attentions cordis et 
cogitationibus sobriis attendere Domino." Item : " Verum' 
orationis fundamentum hoc est, attendere nimirum cogi- 
tationibus, et in multa tranquillitate et pace precari." Et 
post : " Sunt" alii, qui cogitationibus attendunt, et praelium 
internum committunt. Hique propter intellectum ac dis- 
cretionem possunt dirigere et amoliri insurgentes cogita- 
tiones, et secundum voluntatem Domini ambulare." 

" Oportet'' nos non ex more corporeo, nee pro more 
vociferandi, nee ex consuetudine silendi, aut genua flec- 
tendi, preces facere ; verum sobrie animum attendentes 
exspectare Deum, quando aderit et visitabit per omnes 
egressiones animam, per semitas ejus ac sensuum organa ; 
et ita quando conveniat tacere, et quando conveniat cla- 
mare, et cum vociferatione precari, modo^ mens sit fir- 



' Vid. Athanas. (si idem author est) Initio epistolse ad episcopos ad dicEceses 
suas proHciscentes, apud Fr. Torrensem De resid. episcop. fol. 446. 

* Oi Trpoaevxafiivoi ri^ 9et^, oftiXovm rdc ypv^dQ kv 7](iv\iif. cat tipijvy 

roi xaTaaraati iroWy iroiiiaOai. ttov'/j Kapliag Kai Xoytff/ioii; vq^ouiri 

Tpofft^ttv. Macar. Homil. 6. 

' 'O ci aXtiBivbi 6</iiXu>£ riji irpoatvxvc ovrog ian, ri irpofflx"" ''"'C 

AoywT/iOlC) &c. 

" Eitxi ck uXXoc ot Toig XoyHTfioig irpoaixovTeg — — — ovTot Ota rijg 
ffUvtfftwC avrwv, &c. 

" A«i I'lfidt; 111) Kara idog nufiaTiniv, lir]Tt Kpavyrii lOii irpoavb- 

\(aBaif aXXu vjit^aXiittq ti^ voi irpoaexovraQ, Macar. Homil. 33. 

' fiovoy it vovg ippufikvoQ y npdc Tbp Qtbv — — — 

N 2 



180 



HISTORIA DOGMATICA. 



mata in Deum. Perinde enim ac corpus, cum operatur 
quippiam, totum penitus occupatum incumbit operi, et 
omnia ejus membra se invicem adjuvant ; sic^ quoque 
anima tota prorsus consecretur postulationi et charitati 
Domini, quae nee vagis occupetur, aut circumferatur co- 
gitationibus, et spem atque exspectationem omnem collo- 
catam habeat in Christo. Atque hoc pacto illucescet ille, 
purum docens petendi modum; et suggerens orationem 
puram, spiritualehi, Deo dignam ; et quae fit in spiritu et 
veritate, adorationem. 



A. D. CCCLXX. EPHR^M SYRUS. 

" Studeamus* jugiter lectioni sanctarum Scripturarum, 
ut nos doceant, quomodo laqueos diaboli possimus efFu- 
gere, asternamque adipisci vitam." 

" Vide*", ne negligas animam tuam, sed lectioni ac pre- 
cibus sedulo incumbe, ut mens tua illuminetur, fiasque 
perfectus ac integer, in nullo deficiens. Gloriantur alii 
de magnatum principumque ac regum familiaritate atque 
coUoquio : at tu coram angelis Dei gloriare, coUoquens et 
cum Spiritu Sancto per sacras literas conferens. Nam 
Spiritus Sanctus est, qui loquitur per eas. Da operam 
igitur, ut divinarum Scripturarum lectionem familiarem 
tibi reddas, et persistas in oratione." Et post : " Quod 
si legere forte nescias ; adhibe eum, a quo audire queas 

' j; 'pvxv ''^l ^i' 0^0" airoSfSoaOo) tig Ttjv vpSe Kvpiov aiTtiaiv 

Kai aynvTiv, fxfi pf/j/So/isvij Kai irtpi<piponivr) Toii; XoyKT/iotf. Kai 

ovTuiQ aiiTOQ eniKafiypH, a\rj9iv-^v Si^aaKwv ainjaiv, didovg ivxijv KaOapdv 
■TTVfviiaTiKijv, 9iov iKiav, Kai Trjv iv Trviiiiiari Kai oKriBeicf irpoaKVViiaiv. 

» Ephrsm. Syrus De armatura general!. 

^ M?) antXijtxyc TTJg ^^XVQ *^ou, aWd ffx^^a^t Ty avayvojtni (cat toTq 
TrpoaevxaTg, ottioq <pb}Ti(r9y ffov rj Stavoia, Kai ottioq y'ivy TiKno^ Kai o\6- 

K\7jp0Q,lv p-tjSeviXeiTrofiEVOg. ' AWoi KavxwVTai, &c. ffirovSaZs ovv 

Ivrvyxdviiv ralg 9iiai.c ypa<j>aic airovdaZe WKVOTipov \ivTvyxdvuv 

aitraXg, idv ^£ ovk tTriaraaai rb dvaytvtotJKHV, TrpotTKoWoi 'ottov 

loTiv UKOvaai xai w0tXi)9^vai, &c. Ephrccm Syrus, De patientia et consum- 
matione seculi, &c. qua! quidem homilia et inter Chrysostomi et inter Eph- 
raemi opera liabetur. Vid. Savil. et Vossii edit. pag. 165. 



HISTORIA DOGMATICA. 181 

atqiie proficere*." Et: " Non studeas duntaxat libri folia 
evolvere; sed si opus fuerit, non" pigeat etiam bis terve 
ac saspius eundem repetere versum, ut vim orationis 
intelligas." 

" Psalnius', infantium tutela, ornamentum senibus, ma- 
jorum natu consolatio, mulieribus aptissimum ornamen- 
tum, rudibus est instructio, proficientibus incrementum, 
perfectorum firmamentum. Ubi sacri libri adsunt et lec- 
tiones: ibi justorum est laetitia, et auscultantium salus. 
Ubi autem cithara et tibiarum cantus atque tripudia per- 
strepunt ; ibi virorum pariter ac mulierum sunt tenebras, 
diabolique festum celebratur." 

" Vere^ arcus aereus est contra inimicos, expanse in 
oratione manus in scientia orantis ; sicut etiam sagitta 
directe emissa ab eo, qui arcum vibrat, &c. Ejusmodi 
est quod dico, fratres, cum quis in scientia orat, nee sinit 
evagari cogitationes suas : sed intelligit, quem interpellet, 
quern alloquatur : et tunc oratio illius Deo appropinquat. Et 
tunc vehementer contristatur inimicus, veluti acerrimo 
spicule in corde percussus. Nam quanto per gi-atiam 
anima amplius proficit ; tanto ipse, tanquam** pulvis ante 
faciem venti effectus, magis profugit: persequitur cnini 
ilium angelus Dei. Ecce qua in re ilium acriter vulnerat : 
quia scilicet orat in scientia, roboraturque, quia cogitatio- 
nem captivat, nee evagari permittit. Et tu ergo, mi frater, 
etiam in scientia orationes funde." 

Porro notandum est ex Hieronymo in Catalogo scrip- 
torum ecclesiasticorum Syriaca lingua Ephraemum sua 
scripta edidisse, eaque tantam authoritatem adepta esse, 
ut post lectionem Scripturarum (lingua etiam Syriaca 
editarum') publice in quibusdam ecclesiis recitarentur. 
Unde intelligimus, 1. Syros in sua liturgia hoinilias verna- 
cula lingua scriptas usurpasse, non peregrina, et minime 

* Vid. op. torn. 3. pag. 100. ubi hoc pluribus persequitur Ephrxm. 
^ M»y oKviftfyQ o\q Kai rptz Kai TzXiirtraiciQ ciiXQtiv t6v (Tri'xoi/, ottujq 
vorjfry^ tijv Suva/iiv avTov. ibid. pag. 101. 
' Ephraim in Encomio in Psalmos. 

I' Ephraim De panoplia sive armatuta generali op. lorn. 3. pag. 222. 
•■ Psalm. 34. 
' Georgius Emira Edeniensis in Grammat. Syriuc. edit. Ruinit, 15'J8. 



182 mSTORIA DOGMATIC*. 

intellecta, ut apud pontificios fit. 2. Scripturas, ad quas 
legendas suos hortabatur Ephraem, Syrorum vemacula 
lingua extitisse. Nam nee ipse Ephraem, in Scripturis 
cxercitatissimus, sacras literas Graeca lingua legere po- 
tuit ; quippe cujus ignarum fuisse, tum ex ipsius encomio 
in Basilium M. tum ex Theodoreto'' coUigitur. 

Syriace etiam divinos hymnos composuit Ephraem', a 
Syris cantari solitos in martyrum celebribus festis ; quos 
ad sua usque tempora ab Ecclesiae cantoribus retentos 
fuisse innuit Nicephorus Callistus". 

A. D. CCCLXX. BASILIUS MAGNUS, C^ESARE^ IN CAPPADOCIA 
EPISCOPUS. 

" Scriptura" omnis divinitus inspirata, et utilis, ob earn 
rationem a Spiritu Sancto conscripta est, ut velut e com- 
muni curandarum animarum officina, universi mortales, 
quisque pro morbi sui ratione medelam deligeremus." 
Medicamentum enim, inquit, magna sedat deUcta. Et 
post de Psalmis : " Melodise jucunditatem dogmatis im- 
miscuit Spiritus Sanctus ; ut aurium oblectatione deliniti, 
sermonis utilitatem latenter susciperemus ; more medici 
sapientis, qui pueris medicinas aliquanto austeriores datu- 
rus, ut vorantibus nauseam discutiat, melle poculum cir- 
cumlinit. ProptereaP nobis haec apta Psalmorum modu- 
lamina ofFeruntur ; ut qui setate aut omnino etiam moribus 
adhuc pueri sunt, in speciem quidem concinant ac modu- 



^ Lib. 4. Hist, eccles. cap. 29. in edit. Grace, cap. 27. in edit. Lat. 

' Sozomen. lib. 3. cap. 16. ut est in edit. Gr«c. vel 15. ut in Lat. CalHst. lib. 
9. cap. 16. 

" 'QSdc vapaOiiuvoc, ttg Sivpo Xvpoif; jrapiSiaKi ^j/aXKiiv. 

** Jlciffa ypafij OfoirvevaroQ Kai bttpkXifiof;, ^id tovto ffuyypa^elaa Trapd 
TOO jrwii/iaro!,', 'iv' iicTzip tv Koiviji tuiv \j/vx<ii>v tarptiip, vavres dvBpwTrot 
TO laiia Toi oUtiov irdOovg tKaaToi; iic\iyiiiiii6a, &c. Basil. Prooemio in Psal- 
mos quod quidem idem est cum prologo praefixo Augustini enarrationibus in 
Psalmos, initio torn. 4. operum ejus : sed Basilii est, non Augustini. 

P Tavra fiiXii Tiov ypaX^Cjv Tifiiv iTTLViVotjrat, 'iva ot 'ndiSiQ ryjv rfXiKiaVf 
1) Kai o\titg 01 vtapoi to »}0O£, ti^ ftiv Sokhv fit\((tCui(Tiv, Ty ^ dXTjOti^ rdc 

ij/vxac iKirmStvitiVTai rd Si Tuiv 4"iXn£iv \6yia Kai kut' oikov fit\<ii- 

iJof'ffii', Kai exi TJjf dyopas wtpipipovat, &c. 



HISTORIA DOGMATICA. 183 

lentur, re autem vera animas suas erudiant. Nee enim 
ullus ex iis, qui tardiore praesertim sunt ingenio, reperi- 
tur, quin apostolicum seu propheticum aliquod praeceptum 
statim ediscat ; Psalmorum vero protinus reminiscuntur : 
hos et domi cantant, et foris obmurmurant, et in agro cir- 
cumferimt." Unde exclamat ibidem: " O' sapiens docto- 
ris inventum, qui excogitavit quo pacto una eademque 
opera et caneremus, et quae utilia sunt cognosceremus ; 
unde et quae discuntur, animis nostris magis infigantur. 
Nihil enim violentum durat ; quod vero cum voluptate et 
gratia acquiritur, durabilius animis nostris insidet." 

" Homines"^ miserabiles relictis aedibus suis ad templum 
concurrunt, quasi emolumenti quicquam inde laturi ; cum 
tamen nee oracula Dei attente audiant, nee naturse suae 
sensum accipiant," &c. " PsalmOs' habes, prophetas,evan- 
gelica praecepta, apostolicas praedicationes ; quae corde 
oreque voluta, lingua psallat, mens sensum eorum, quae 
dicuntur, scrutetur ; ut psallas spiritu, psallas et mente. 
Non enim gloria Deus indiget ; sed ut lauderis te dig- 
num reddere cupit." 

"Non' si quis ore profert Psalmi verba, hie Domino 
psallit ; sed qui a puro corde emittunt psalmodias ; et qui 
sancti sunt, servantes justitiam ad Deum ; hi" psallere 
possunt Deo spirituales hymnos convenienter assequen- 
tes." 

" Ideo" nostra sunt divina haec oracula, et in Ecclesia 
Dei tanquam dona divinitus emissa, in unoquoque con- 

1 'Q Ttjs ao(prjs iirivoiac rov ItlaaicaXov, ofiov r fltiv »//!«£ xai rd \vat- 
TtXij fiavQdvdV firixaviMtfiivov, &c. 

' 'Ewt Tov vai)V iiriSpafiovrt^, wc ^V t"* lavrov^ ijtjttXfjffoVTfQ, ovx itTrk- 
Xovai rag aKodg Xdyoif Otov, &c. Basil, in Psal. 28. 

" ♦aX/zov tX'*C» Trpo^TjTtiav tX**C» eiiayytXiKd TapayyiXfiaraf rd Tutv 
cnroaToXtJv Krjpvyiiarat r) yXuiffffa i/zaXXerw, 6 vovg ipivvdrtii tj)v Sidvotav 
Tmv eipjjfiivwv, 'iva ipaXXyg Tt^ Trvevfiarit i^aXXy^ Si Kai Tt^ vot^ &c. 

* OvK H TIZ Tty (TTOfiaTt TTpOtPipH rd TOV i/zaX/iOU pijfiaTa ovTog ^pdXXfi 
Tif Kvp'iif, aXX' offoi dirb icapliag KaOapdc dvaTrifnrovcn raj \paXiiniSiai;, 
&c, Basil, in Psal. 29. boniil. 18. Vid. Basil, epist. 1. ad Gregorium Theo- 
logum. 

" AtcTi Kal tiitirtpd i(m rd 9ua \6yia, xa'i rg tov Biov iKKXr/aif, ui£ 6(6- 
•KifiTa SSfpa^ Kaff exaffTov trvXXoyov vTravayivwrJKtTaiy &c. Oral. Moral. 9. 
a Simeone Logotheta ex Basilii ecriptis collecta. 



184 IIISTORIA DOGMATICA. 

veritu releguntur : perinde ac animabus alendis a Spiritu 
Sancto administrata quaedam alimonia," &c. 

" Neque" enim per se verba orationis prosunt; sed cum 
diligenti mentis intentione emissa tunc demum prosunt," 
&c. 

"Oratio est boni petitio a piis mentibus ad Deum 
facta. Petitionemy autem non verbis tantum definimus. 
Non enim Deum putamus verborum admonitione indi- 
gere, sed ea quae utilia sunt satis vel nobis non petenti- 
bus videre. Quid igitur est quod dicimus ? quod oportet 
nos orationem non in syllabis perficere, sed magis animi 
proposito, turn actione secundum virtutem in omni vita 
perseverante, vim orationis implere. Non enim simplicia 
verba orationis prosunt (ut alibi idem') sed illud demum, 
quod ex seria animi afFectione proficiscitur fitra oTrovdalag 
StaditTewg." Hoc itaque illud est quod ait in homilia in 
Psalmum vigesimum octavum. " Preces cujuslibet Deo 
manifestae sunt. Alius ex affectu tantum orat, alius scite 
ac prudenter ccelestia quasrit; quidam perfunctorie nee 
acri attentione summis labris verba loquitur; cor autem 
ejus procul a Deo est. H Trpoaivy^i) EKotrrov TrKpavipwrai 
Om, Tig £K SiaOiaiug (ex animo) tIq £7rt<Trr|)uofwc tTrt^rirti 
Ta iTTOvpavia, rig atpwaiw/jiivwg aKpoig roiig ^siXitai ra prf- 
liara ^Beyyirm. 17 Ss KapSia avrov iroppw airixti airo 
Oeoii." 

" Nobis* prasscriptum est, ut similes efficiamur Deo, sal- 
tern quatenus humanae naturae fas est. Porro* similitudo non 
est absque cognitione, cognitio vero e doctrina paratur. Doc- 
trinae autem initium est oratio, orationis partes syllabae ac 



* Oil yap airXwg rd pjj^ara rijg Trpofftvxijg ^tpeXei, dWd to fifrd (Tirov- 
caiae SiaBiaiiDC avair'finrtaQai. Basil, homil. in Psal. 59. 

y T?iv 5' aiTfitjiv oiiK iv pi]^affLv opil^ofiiBa "KavTiag. n' ovv lariv 

o ^afitv, on xjoi) ^y Iv (TvWafiaiQ tii^ag ti)v tvxv^ diroirXtipovVy dWd 
■jrpoaipttTti fidWov i/'VX^C' ^^' Basil. Sermon, in Martyrem Julittam. 

* Orat. Moral. 9. a Lopoth. ex. Basil, collect. 
" Basil. De Spiritu Sanct. cap. 1. 

*• 'O/totwCTic ^^ oi'K dvfv yvtitffnt}^, v ^f yvioffiQ tK (^((^ny/iwv Xoyoc ft ^i- 
daffKoKiag dpj^t), \6yoi' ct fifpri trvXKa^ai Kai Xe^ttQ^ uiffTt oi'K t'^w ffKonov 
yiyoj't T&v (TuXXrt^wr >/ i^trafftc. 



HISTORIA DOGMATICA. 185 

dictiones. Proinde syllabas (S. Scripturae) excutere non 
est aberrare a scopo." 

" Si*^ quis audito Domino, qui dixit, Servus sciens volun- 
tatem Domini siii, et nonfaciens, neque parans se ad illius 
voluntatem, vapulabit mtiltis ; qui vero illam ignorat, et 
facit digna plagis, vapulabit paucis, hujus gratia cogni- 
tionem divinae voluntatis studio negligat ; an quid habet 
solatii? Respondeo. Manifestum'' est, quod qui ejus- 
modi est, ignorantiam false praetexat, et inevitabile habeat 
peccati judicium. Si enim non venissem, inquit Domi- 
nus, et non locutus illis essem, peccatum non haberent ; 
nunc vero excusationem de peccato suo non habent. Cum 
sacra Scriptura omnibus ubique voluntatem Dei denuntiet. 
Itaque qui talis est, non cum ignorantibus minorejudicio, 
sed vehementiore cum illis damnabitur, de quibus scrip- 
turn est; Instar aspidis surddE et obturantis aures suas, 
ne audiat vocem incantantium et venefici, dum ab illo incan- 
tatur sapienter." 

" An' conducat, ut qui recens accesserunt, confestim 
Scripturas discant ? Respondeo. Et de ista quaestione 
ex praedictis statuatur. Necessarium' enim est et conso- 
num, ut ex sacra quisque Scriptura quod necesse sit dis- 
cat, turn ad pietatis plerophoriam, turn ne adsuescat huma- 
nis traditionibus." 

"Quomodo'' spiritus alicujus precetur, mens vero fructu 
careat? Respondeo. Hoc'' de illis dictum est, qui in 
lingua audientibus ignota preces faciunt. Dixit enim. Si 

' BasiL in Regnlis contractioribus, quast 45. 

^ A^Xof iariv 6 toiovto^ axvt^^'^^^^t^^^'^^ ^^v ayvoiav, Kai dffVKrov 

txitrfi^ anapTia^Triv Kpiffiv. Tijg dylag ypai^rfc wavTaxov Trdat ro 

OiXrjiia rov 9eov ciayytWovatjz' ware oi'X^ t^^Td tuip dyvojjtrdvrittv 6 tol- 
oDroc iXaTTOv Kpivtrai^ aXXd, &c. 

"^ Basil, in Regulis contractioribus, quaest. 95. 

' To yap TTpltQ Triv xpiiav iKatJTOv tKfiavOdvtiv tc riJQ 6toTrvtvtTTov ypa- 
<prji d(c6\ov9ov Kai dvayicaiov f Ij Ti nXtjpoijiopiav T^c Otooifiiiag, Kai vvfp 
roil uri TTpoafQtff9i}vai dvdputTTtvaic TrapaiotTKTiv. 

f Basil, in Regulis contractioribus, quaest. 278. 

*• Touro TTipi Tbjv iv yXutiray dyvQovfiivg ToXg aKovovfri Tag Trpofftvxdg 

avairt/ijroiTwv ipprtOtj, oTav yap dyviatjra y roTf irapovTi rd prj- 

fiara Trjc TrpoffeuxHC, dxapTroc irtrtv o vovq tov irpoatvxo^iivov , nijStviti 
iliipiXoviiivov. . oiioiug H Kai i«ri vaatis ir^wvqffewf rwv Toi 9tou 

ptlHaTuiv, &c. 



186 HISTORIA DOGMATICA. 

oro lingua, spiritus meus quidem orat: mens vera sine 
fructu est. Nam quando praesentibus verba precationis 
incognita sunt ; sine fructu est mens, quia nihil utilitatis 
redit ad precantem. Quando vero qui adsunt, preca- 
tionem intelligunt, quae utilis potest esse audientibus; 
tunc qui precatur, fructum habet, aedificationem scilicet 
eorum qui inde juvantur. Consimiliter autem et de qua- 
cunque verborum Dei pronuntiatione sentiendum est. 
Scriptum enim est : Sed si quis bonus est ad cedijicati- 
onemfidei." 

" Jam' dim ab initio a Christianis parentibus educatus, 
ab'' illis quidem a puero sacras literas didici, quae me ad 
veritatis cognitionem adduxerunt." 

" Ad id vero quod propter Psalmodias accusamur (qua 
re potissimum simpliciores perterrefaciunt, qui nos tradu- 
cunt) hoc habeo quod dicam : quod' qui jam obtinuerunt 
ritus omnibus ecclesiis Dei Concordes sunt et consoni. 
De nocte siquidem populus consurgens antelucano tem- 
pore domum precationis petit ; inque labore et tribulatione 
ac lacrymis indesinentibus facta ad Deum confessione, 
tandem ab oratione surgentes ad psalmodiam instituuntur. 
Et nunc quidem in duas partes divisi alternis succinentes 
psallunt: atque ex eo simul eloquiorum Dei exercita- 
tionem ac meditationem corroborant ; et cordibus suis 
attentionem, et rejectis vanis cogitationibus mentis solidi- 
tatem suppeditant : deinde uni ex ipsis hoc muneris dato, 
ut quod canendum est prior ordiatur, reliqui succinunt : 
atque ita psahnodiae varietate precibusque subinde inter- 



* Basil, in prooem. de Judicio Dei, inter Ascetica (si is author est) in init. 

^ Jlap' ai/Toig d-jro ^pkipovg xai ret iepa ypaftfiara t^iafiov, ayovTa fit 
yrpoQ iTTiyvtaoiv Tijg dXtjOeiaQ. 

' — ■ — rA vvv KiKparriKOTa t9ij -rraffatg raig rov Gtov tKKXrjffiatg ovv(^- 
Bd ItTTi Kai avfK^iitva' sk vvKrbQ yap opOpi^u Trap' ijfiiv 6 \abg, &c. reXiV- 
raXov dvaaravrtq T&v Trpoaivxiov lig Ti'iv ;|/a\/:t9>Ji'ai' KaSiaravrai, xai 
vvv fuv Sixv dtavtfitjOeVTtt;, dvriipdWovaiv dWjjXoig, ofiov ^iv r-qv fit- 
\iTriv Ttjjv Xoyiiov ivTivQiV KparvvovTeg^ ofiov di Kai rrjv "TrpOffoxijv Kai 

t6 dfUT£b}pttrrov riav KapSiutv savroig SiaKOvov^svoi, TrdvTeg KOivy 

t!)C e5 ivoc aTOjiaroQ Kai fuag KapStac, rbv rrjQ l^O)ioXoyi]aiii>Q i^aXpiiv 
dvaipipovai rif Kvpiif, 'iSia iavT&v eicaaTOt rd prifiara rrjc /UTavoiag irot- 
ovfuvoi, &c. Basil, epist. 63. ad Clericos Neocecsar. 



HISTORIA DOGMATICA. 187 

sertis noctem superant. Illucescente jam die pariter om- 
nes velut uno ore ac corde uno confessionis Psalmum Dei 
ofFerunt ; ut suis quisque verbis resipiscentiam profiten- 
tur. Horum" gratia si nos fugitis; fugietis simul et 
iEgyptios, fugietis Libyam utramque, Thebaeos, Palaes- 
tinos, Arabes, Phoenicas, Syros, et qui ad Euphratem 
habitant ; et, ut semel dicam, omnes, apud quos vigiliae et 
preces communesque psalmodiae in pretio sunt. 

A. D. CCCLXX. GREGORIUS NYSSENUS EPISCOPUS, BASILII 
PRATER. 

" Principio causam indagabimus, ob quam cum adeo 
vita ex virtute acta difficilis sit et ardua; mysteriorum 
tamen et divinorum secretorum aenigmaticam et umbratilem 
doctrinam,et inexplicabilibus involutam tegumentis,theolo- 
gicam" institutionem, tam facilem captu et jucundam [ri Sia 
Twv iljoXfiuyv SiSatrKoXta) efFecerit : ut non modo viri per- 
fecti, et quibus jam animi sensa perpurgata sunt, eru- 
ditionem banc assequantur; sed ut eandem et muli- 
eres sibi tanquam propriam vendicent : infantibusque, 
crepundiorum instar, voluptatem pariat ; et decrepitis 
baculi et quietis loco obtingat : illi vero, quibus aetas viget, 
hujus doctrinsB donum suum esse existiment : is autem, 
qui tristi est animo, et male afFecto ob eventum quenpiam, 
propter se Scriptures hujus gratiam divinitus missam esse 
credat. Adhaec qui iter seu terra seu mari faciunt, qui- 
que sedentarias artes exercent, et (ut rem in pauca con- 

"■ 'E-iri TovToig Xoiirbv li ij/iOC airo(pivyiTt, ^ivKiaOi fiiv Aiyvirrlovs, 

^(V^etrQk ^£ Kai At/3waf, Kai trdvTag aira^aTrXwCj wap' olf dypvirviai 

Kai irpoatv^atf Kai ai Koivai ^a\fi<i}C^iaiTtTi^7jVTai. 

° 8io\oyiav ovTug tiXiirrov Ti Kai yXuKiiav iTroiijaiv, wf firi iio- 

vov TtXdoig avtpaaiv ravrtiv (TTOvda^iaOai, aXXd Kai riji yvvaiKU- 

viTiSogUiov ytviaOaiKTiJiia, Kai vijjrioic wf 71 tUv d9vpnaTu>v iiSovyv 

^ipuv. oSoLTTopovvreg rt trpbg TovToig xai OaXarrtvovrig dvOputrotf 

fi Tiffii/ (vtCufipioig ipyaaiaig TrpoaaxoXovfiivnt, Kai ndvTig 01 dvaiairXiig 
iv irduiv kirtrrjctvfiafftv dvSptg re Kai yuvatKCf, Iv vytiq, Tt Kai appwffri^, 
Kliiiav TTotovvTai to fitj Sid ffro^arog rr)v v^tjXtjv TavTi}v StSa^KaXiav 

ipiptiv. 'iva TTapu/icv d/v ivQtov iv raig jravwx'Ot ^"i tovtuiv vfi- 

vifiiav, &c. Nyssen. Tractatu 1. in Psalraos, cap. 3. op. torn. 1. pag. 261. 



188 HISTORIA DOGMATICA. 

feram) omnes tam viri quatn mulieres, quodcunque vitae 
genus sectentur, aegri simul ac firmi, damnum se pari 
arbitrantur; si non semper in ore divinam hanc institu- 
tionem circumferant. Jam vero et convivia et nuptiales 
hilaritates philosophiam hanc, ut partem l^titiae, suis ju- 
cunditatibus adsciscunt; ut taceamus divinam illam in 
nocturnis pervigiliis per psalmos institui solitam hymno- 
diam, Ecclesia2que in his decantandis accuratam sedu- 
Htatem." 

" Proinde" quae ex Divino Spiritu dictata Scriptura 
prima; ilh aetatulae (Macrinae) facihora aptioraque vide- 
bantur, discenda proponebat (mater ejus) cum primis 
autem Sapientiam Solomonis, idque ex ea potissimum, 
quod ad vitam et mores maxima conducebat. Erat etiam 
Psalmorum haudquaquam ignara; praefinitamque eorum 
partem statutis temporibus percurrebat. Nam' sive sur- 
geret e lectulo, sive ad studia accederet, sive discederet 
ab eis, sive cibum sumeret, sive a mensa recederet, sive 
cubitum se conferret, sive ad precandum exurgeret ; sem- 
per ut bonam, seque nullo tempore deserentem comitem, 
Psalmorum habebat cantilenam." 

" Hunc' (Petrum fratrem) Macrina paulo post ejus 
ortum ab ubere nutricis sublatum ipsa statim enutriit, 
excellentique disciphna educavit, sacris institutis a pue- 
ro ipsum erudiens adeo, ut nihil otii concesserit, quo pos- 
set studiis inanibus vacare." 

A. D. CCCLXX. EPIPHANIUS. 

" S. Scripturae% cum vitas impertiendae vim habent, 
turn nihil continent, ad quod fideles ofFendant. Neces- 

" "Offa rjjg dioirvdarov ypaipijc aXiyxrorepa (eirXijTTj-OTfpa, proculdubio 
legendum) rate TrpojTatQ riXtKiaig ^ok£i, Tavra yv ry Traill ra fiaQijfiaTa, 
&c. Nyssen. De vita Macrinae sororis, paulo post init. 

1 JlaVTaxov rrjv >paXfi(^Siav ttx^^i *^^*'*' Tiva (Tvvo^ov dya9rjy fiijSevbs 
ctTroXtiiTravofievrjv xpovov. 

' ToiQ Upoig Tuiv ftadtj^drcjv tK vijtt'huv avriiv ivaffKrjiraffa, 

Nyssen. De vita Macrinse sororis, paulo ante med. 

' Tiji 9tlag ypa(pij<: 1<i>tik!}Q ovirtic, (cat ^t]Siv ixovatii lis Trpoffico^/ta 
Ttarols. Epiphan. Panar. lib. 2. torn. 2. haeres, 69. 



HrSTORIA DOGMATIC A. 189 

saria' et sincera et ad vitam conciliandam idonea Scrip- 
turae verba." 

" In" sacra Scriptura nihil est obliquum, neque tortuo- 
sum, sed omnia mirabiliter ad nostram salutem scripta 
sunt et perfecta." 

" Scripturas'^ vita nostra sunt, at ypa(j>a.'i, riiieTipa 

In libro tertio extreme, ostendit patres habuisse spjui)- 
vtuToc 7Xa>(T(Ti)c £'C yXwTCFav, interpretes, qui, si opus 
esset, linguam in linguam verterent t r'' raTc avayviHtatai, 
hoc est, cum Scriptura? populo legebantur. 



A. D. CCCLXXI. PROTOGENES SCRIBA. 

A Valente imperatore Ariano in Antinoen, quae est in 
Thebaide, relegatus, " pueris docendis operam dedit ; 
atque eos non modo exercuit ad celeri manu scribendum, 
verum^ etiam sacra Dei eloquia edocuit. Nam hymnos 
Davidis tanquam dictata illis proposuit ; et eas apostolicas 
doctrinae sententias, quas eorum ingeniis accommodatas 
putabat, ediscendas tradidit"." 

Eant nunc Colonienses Jesuitae, et Monhemium'' re- 
prehendant, quod discipulis suis provectioribus scripta 
vatum ac apostolorum se explicaturum poUiceatur. Sed 
bonis istis theologis ignoscendum est ; quippe qui non 
Protogenem, sed Aristotelem, hie sibi sequendum propo- 
suerunt. " Juvenibusne," inquiunt, " quis arcana haec 



' 'AvnyKaXa icae aicipaia rat ^wriica Ta TtJQ 9eiac ypa^iJQ. 

■ OiSiv iv aiiToic ^<"'' TioXiov ^ arpayyaXiules- Epiphan. Panar. lib. 
2. torn. 2. et Ancorat cap. 41. 

' Epiphanius, Ancorato, cap. 93. 

y "H iv Toic vpotroftiKiaig' id est, cum concio ad plebem fierit, Vid. Aucta- 
rium, cap. 2. ad ann. 335. Casaubon. adv. Perronuni, pag. 62. Vid. Perroni 
Reapons. pag. 1094. 

• Ta 6i!a l^evaiSivat \6yia. ^aviriKac Ti ydp airoig virriyo- 

ptviXf jiiXiftciaQ, Kai riJQ aTToffToXiKijQ StSatTKoKiag iKjxavOdvHV to. Trpoff^o- 
pa TTaptaKivaffiv. 

• Theodoret. lib. 4. Hist, eccles. cap. 16. 
'' Censur. in praefat. catech. Monhemii. 



190 HISTORIA DOGMATICA. 

Scripturae mysteria audeat concredere ; quos Aristoteles' 
ipse ob nimias animorum suorum perturbationes non satis 
accommodos auditores esse moralis philosophiae fatetur?" 

A. D. CCCLXXX. GREGORIUS NAZIANZENUS. 

Laudat* verbum " illud vatis, quod nos in lege Domini 
die noctuque meditando versari jubet''." 

'Eyw' Trpwroc twv ttraivovvTtov tifjii ao(j>iav, k<}v 
TOiQ Oeloi^ Xoyotg aaxoXovfiivwv rj a(T-)(o\eiaOai ys j5ov- 
Xofitvuiv, Koi firiTTOTi wpo TavTtfg ri Odriv acT-xpXiag, &C. 
hoc est : Equidem vel princeps illorum in numero 
sum, qui laudant sapientiam illorum, qui incumbunt divi- 
nis literis, vel incumbere iis cupiunt; adeoque huic occu- 
pationi nunquam aliud quicquam anteferre velim, ne in- 
felix ab ipsa dicar sapientia, qui sapientiam et eruditionem 
contemnam." [Quisquis enim (notat hie Elias) sapientiam 
et eruditionem nihil facit, atque illi aliud quidpiam ante- 
ponit, infelix est, ut ait Solomon.] 

Cum' dixisset, aeris, ignis, aquas, terrae, pluviarum, 
fructuum, tecti, indumenti usum communem esse ; nee 
quenquam tantum esse tyrannum, ut solus communi bene- 
ficio frui velit; aurum vero, pretiosos lapides, vestitum 
moUem et operosum, exquisitam mensam, facultates su- 
perfluas paucorum esse ; hoc " etiam'' in fide locum ha- 
bere" subjungit. "Communia enim sunt," inquit," lex, pro- 
phetae, testamenta, testamentorum oracula, gratia, pueri- 
lis institutio, perfectio (id est, sublimior doctrina, inquit 

<^ Lib. I. Ethiconim cap. 3. De Apollinariorum in hac re studio vid. Socra- 
tem, lib. 3. cap. 14. De Placillae Augustae studio vid. Theodoret. lib. 3. Hist, 
cap. 18. Nicephor. lib. 12. cap. 42. 

"■ Nazianz. orat 33. op. torn. 1. pag. 531. Elias Cretensis in ilium locmn. 
Consulatur textus Graecus, vel alia translatio ab ea quam habuimus Johannis 
Leunclavii. Suspectus enim hoc loco est. 

' Nazianz. in orat. De moderandis disputationibna torn. 1. pag. 455. 

' Ibid. pag. 457. 

•■ ToCto Kai nepi ri/V iriariv iyci 9iupw' Koivd, ro/ioc, vpofifTai, SiaOij- 

Kai, Xoyta Sia9t]icSv, X"P'f' "■Q'^aywy'i. riXnuaig, airoffroXoi, 

tiayyiXia, Kai ov irpoc ^Irpov, aXKa kuS' oaov iKaaroe fiovXe- 

rat. ToiiTdiv ri /»eT?ov ; ri Sr) KoivoTfpov ; i^v ydp avtv to (Ivai 

XPiOTiavbv oiix olov ti, ravTa tuv oXi'yoij iipiKTiiv xptjaixuTipa, 



HISTORIA DOGMATICA. 



191 



Elias) Christi passiones, nova creatura, apostoli, evange- 
lia, distributio spiritus, fides, spes, charitas," &c. (quasi 
diceret, " Nihil iis, quae indicavimus, esse majus potest, 
nihil subhmius, nihil ad omnes communius. Nimirum ad 
omnes haec spectant ; omnibus ex aequo patent." Elias.) 
" Quid possit his esse majus, quid etiam communius ? At 
quae supra haec sunt, quanquam ob raritatem majoris vi- 
deantur pretii; necessitatis tamen respectu sunt poste- 
riora. Nam ea, sine quibus esse Christiano non licet, 
utiliora sunt illis, quae pauci consequentur." [Testamenta, 
inquit hie ILlias, sunt, quse tam in lege quam vatibus 
continentur ; vel etiam tam vetus Testamentum, quam 
novum. Evangelia vocat quatuor evangelicae historiae 
scriptorum commentarios," &c.] 

" In' divinis oracuUs animo ac Hngua dies noctesque 
versate. Aut enim Deus banc laboribus nostris merce- 
dem rependit ; occultum quoddam lumen in ipsis cema- 
mus : aut quod prsestantissimum est, ut salutiferis ipsius 
legibus ac prseceptis ad virtutem incitemur : aut postremo 
hujuscemodi cura et moderatione mens nostra a terrena- 
rum rerum studiis avocetur." 

" Mulierum^ ornamentum est, morum probitate et ele- 
gantia florere, domi ut plurimum manere, colloquium cum 
divinis oraculis habere." 

Objicitur quidem ex Gregorii Nazianzeni oratione 
vigesima secunda, de modestia in disputationibus, iste 
locus. " Sane et apud nos, quemadmodum veteres sa- 
pientes Hebraeos, legem condere deceret. lUi enim ne- 
quaquam permittebant, ut juvenes sacros legerent libros, 
tanquam inutiles animabus infirmis adhuc et teneUis : quo 
non omni, nee semper, concederentur omnia; sed prae- 
scriberentur, quibus fidei imbui deberent sermonibus." 



* 6(101^ iv Xoyioiai ati yXutday re votft re 

^TpiiiijidaO' o yap tcaiti Bibs ica/iOTwi' to S' aiXBov, &c 
Naxianz, De veris ac genuinis Scripturs libris. 

' "O rpOTTOC «<TTc yvvai^i to ti/ilov, oitaSc lu/tvuv 
nXeiova, Kai diioiQ vpoaXaXieiv Xoytoif. 
Nazianz. Adverstu raulieres ambitiosius se ornantet. 



192 HISTORIA DOGMATtCA. 

Respondeo opponendo locum supra adductum ex eadem 
oratione. Vide responsionem meam ad Fitsiuni. 



A. D. CCCC. SCYTHE, ET ARMENI. 

Johannes Chrysostomus complures " qui™ Scythica lin- 
gua loquebantur, presbyteros, diaconos, et lectores ordi- 
navit: illisque unam [cum Scythis Arianismo infectis] 
tribuit ecclesiam ; quorum opera multos errore lapsos 
Ecclesiae reconciliavit". FerturP Chrysostomus novum 
Testamentum et Davidicos Psalmos in linguam Armeni- 
cam convertisse." 



A. D. CCCXC. JOHANNES CHRYSOSTOMUS, CONSTANTINOPOLI- 
TANUS EPISCOPUS. 

" Ef librum divinum accipiat aliquis in manus ; con- 
vocatisque proximis per divina eloquia riget et suam et 
convenientium mentem." 

" In"^ divinis autem Scripturis, et in spiritualibus et pre- 
tiosis illis lapidibus, neque periculum suspicari licet, neque 
multus est labor, sed lucrum inefFabile : tantum ea quae 
nostra sunt, cum alacritate afferamus. Gratia enim pa- 
rata est, quaerens eos qui se cum largitate suscipiant. 
Ita enim se habet Dominus noster, quod si viderit animam 



™ 'O/ioyXiiiTTovs tKiiviav irpfajivripovi xai SiaKovovg Kal tovq to BtXa 
v-rravayLVwaKovrag \6yia ffpo/3aXX6/ifvog, &c. 

» Theodoret lib. 5. Hist eccles. cap. 30. 

P Azorius Jesuita, Institut moral, lib. 8. cap. 26. pag. 714. 

1 Koi /Si/SXior TiQ 9(iov \a^u>v fitra x^'P^C *"• BVyKokiaag Toig irXt]- 
ffioVt Sid Twv 9eitt)v\6yojv dpSeru) Kai t^v tauTOv Sidvotav, Kal tS)V (tuy- 
ytvofiEvti)V. Chrysost. in Genes, homil. 6. op. torn. 4. pag. 48. 

^ 'Etti Sk Tbiv Otiiov ypatpixtv Kai rtSv TTVtVfiariKiov tovtuv Kai Tifilidv 
XiOav ovTi KtvBvvov iariv inriSkaOai, Kai o novog ov iroXiig, Kai to Kcpdog 
a<paTOV, fiovov iav iifiiig fitrd vpodvfiiag rd Trap' iavrdiv (iaf'ipoifiev. t) 
yap X"P'f eTOi/iog iariv iiritriTovaa Tovg /itTa datf/iXiiag raVTiijv inro^ex"" 
fiEvovg. Toiouroc yap 6 SeavoTrig o tj/KTipog' txtiMv "iSy 4">XV^ Suyt)- 
yapu.ivi)V Kai iroSov Z,iovra, tov oiKtwv ttXovtov fifrd Sa^iKeiag xopt/yii 
viripjiaivovTa Tr/v airriaiv ry oiKii<f ^tXortfiif. Ibid, honi, 9. pag. 66. 



HISTORIA DOGMATICA. 193 

vigilem et desiderium fervens; et ipse suas divitias lar- 
giter suppeditat pro sua magnificentia, ultra etiam quam 
petere audeamus. Operam' damus, ut quotidie sententias 
quasdam divinae scripturae vestrs menti interseramus," &c. 

" Haec' si recte tenemus, poterimus et domi versantes, 
ante et post convivium acceptis in manus divinis libris 
utilitatem inde capere et spiritualem cibum anima; praebere. 
Nam sicut corpus indiget sensibili cibo ; ita et anima quoti- 
diana spiritualium ciborum refocillatione ; ut roborata ad- 
versus carnis insultus et continuum bellum, quo urgemur, 
resistere possit. Et periculum est, ne in servitutem re- 
digatur anima, si vel parum desides esse voluerimus. 
Proinde propheta David beatum ilium dixit, qui in lege 
Domini meditatur die ac nocte," &c. " Haec" nostra 
salus est, has spirituales divitiae, haec securitas ; si sic nos 
ipsos quotidie munimus et per lectionem et per auditum et 
per spirituale verbum: sic poterimus ipsi invicti fieri," 
&c. 

"Sciens" misericors Dominus nostrae voluntatis infir- 
mitatem et ad labendum proclivitatem, magna nobis 
medicamina in sacrarum Scripturarum lectione reliquit ; 
quae cum subinde vulneribus nostris imponimus, et vi- 
tam illorum beatorum virorum ante oculos proponimus ; 
ad smulandum provocemur, et virtutem non negliga- 
mus." 



• Ka9' iKEKTrnv tjfupav Tct diro tuv Ofiuv ypa^oiv voriftaTa ivdvai 
v/iiiv Ty tiavoif tTrovSaZoftiv. Chrysost in Genes, homil. 9. op. torn. 4. 
pag. 65. 

* 'Av TavTa fierd aKpt^tla^ tSufifV, ^vvrj(T6fie9a Kai iiri oUiaQ ^tarpi- 
PovTic, Kai iitra Ti^v iariairtv Kai irpo rijc ifriaaiiai iiird xiiffi ^ofiovTfC 
rd Biia pifiXia, Tijv ii airiiv icapTrovirBat iiijiiXuav, Kai rr/v TTvev/taruc^v 
Tpo^yv ry i/'^XV ^^P^X^iVf &c. Ibid- homil. 10. pag. 81. 

° ToSro ydp iniuv r/ auriipia, tovto b irXovroe; 6 TViVfiaTiKbc, tovto r/ 
dtr^d^ctatldp ovTta^ rffiUQ Ka9' rjfiipav rixvi^iopfv, Kai Si dvayvufftw^f 
Kaif &c. Ibid. 

' aiuiQ ^iXavBpoijroc: ij/iwv liairoTtK to daBiviQ rifidv rije irpoaipi- 
(7E(ȣ, cat TO lioXwBov, fiiydXa ^apfiaKa vpiv KariXmi ti)v Ik twv ypatpav 
dvdyvi{HJiVt iva Tavra tirtQ'iVTtQ favToig (TvvfX'^Q Kai Tovg /5ioU(; dvaXoyt' 
Zopevoi Tfav OaVfiaartav iKtivuv Kai fifydXuv, dvSpttiv, ii'f ZqXov dvaytif- 
ftiOa, Kai ftt'i dniXuftiv Trj( dpiTrJQ. Chrysost. in Genes, homil. 12. ibid, 
P««.98. 

VOL. XH. O 



194 HISTORIA DOGMATICA. 

" Neque'' frigida ilia verba proferamus, et dicamus : 
Mundanus sum, et mulierem habeo, et puerorum curam 
gero; qui multis mos est ut ita dicant, quando eos ro- 
gamus ut ad virtututn labores ingrediantur, vel studium 
adhibeant in sacris Uteris legendis. Non est hoc meum, 
dicit. Nunquid renunciavi saeculo ? Nunquid monachus 
sum ? Quid dicis, homo ? An hoc ad solos monachos 
pertinet, ut bene Deo placeant ? &c. Oro igitur ne nos- 
metipsos fallamus, sed quanto magis hujuscemodi curis 
implicamur, tanto magis remedia ex lectione divinarum 
Scripturarum suscipiamus." Et post : " Sed si volueris, 
sicut quotidie corpori cibum suppeditas, ita et animam 
non despicere, ut ne fame pereat ; sed dare'' ipsi congruum 
cibum, admonitionem videlicet, ex lectione Scripturarum, 
et spiritualis adhortationis," &c. 

" In" hoc invigilamus et incumbimus ; ut vos omnes 
perfecti et consummati fiatis, et nihil eorum, quae in di- 
vinis Scripturis continentur, vos lateat. Etenim eorum 
notitia, si vigiles sobriique esse volumus, et ad melioris 
vitae frugem plurimum nobis conferet, alacrioresque ad 
virtutum labores faciet." 

"Vidisti"' quomodo, quacunque calamitate humanam 



J Mq^e Ta ^vxpa iKHva Kal a.v6vr)Ta prjuara vpo^kpui/uv icat Xeyta/uv 
Koa/iiKoQ lifii, yvvaiKa fx"> ""' "'fwi' ^povriSa jroiovfiai. ToDra toIq 
7r\tio(JiP tOoQ Xkyeiv, lireiSdv avTovQ TrapaKoKuifiev fig tovq virip rijg 
apiTriQ xovoug, T} Trepl rr/v rtHv ypa(p(jiv avdyviaaiv iroXX^v TrotcIffOat 

rriv GTTOvS-ijv. offy ravratg ^povrifftv avexofifOa, rotrovr^i fiaSXov 

TO. a-Ko Tqg dvayvtoffeoiQ Tuiv Qeiuiv ypa^iZv ipdp^aKa ^€);at/if0a. ChrysosU 
in Gen. homil. 21. op. torn. 4. pag. 189. 

' Hapsxiiv airy Ti)v KaraSXriXov Tpo^fiv, rj)v in r^j riv ypaijiiSv dvay- 
rwffftuf, Kal TTJs TTveVfiaTiKrig vovQtoiaQ -Kapaivtuiv. 

^ tovTQ yap I'lfiutv t) Tzaffa dypVKvla xai r) (TTrov^j), iitsTt iravTaq vfidg 
TiXiiovg Kai airtipriftivovQ yivia&ai Kal jiriSiv vfids XavBdviiv twv Iv 
Talg Qtiaig ypaipalg Keiftkviav. 'H yap tovtuv yvuitrtQ — Kai Trpog riyv 
dp'usTtiv iroKiTHav rd itiyiiTTa iipXv avpi^dKtiTai, Sic. Ibid, homil. 28. 
pag. 1G9. 

'' 'ISiTi ffwe SvvaTov iKaarriQ avfifopdg rije avvex'>^<"l€ '■')" dvBpto'ri- 

vijv 0v<riv KaTdX\t)\ov ivTivBiv ^dpfiaKOV XajSovra dTriXGiip Sia 

TovTO vapaKaXtS Kai avvixiSe ivravBa ^adiZiiv, Kai fiird aKpijitiag Trpoffi- 
jjtiv ry Tuv dfiiitv ypaipMv dvayvixjw in) iiovov tTrtiSdv ivravOa irapayi- 
viaSi, oKXd Kai oiicatft /ttrd X"P"£ Xan^dvuv rd Otto Pi^Xla, Kai hit f iri- 



mSTORIA DOGMATICA. 195 

naturam premente, conveniens ex Scripturis antidotum 
accipere liceat ; et omnis vitse hujus repellatur cura ; ne- 
que ab ullo quod accidit gravemur ? Propterea obsecro, 
ut subinde hue veniatis, et divinas Scripturae lectionem 
diligenter auscultetis ; non solum cum hue venias, sed et 
domi divina Biblia in manus sumite ; et utihtatem in illis 
positam magno studio suscipite. Inde enim multum lucri 
nascitur. Primum quidem, ut lectione lingua reformetur ; 
deinde anima pennas assumit et elevatur, jubareque solis 
justitiae illustratur, perque tempus illud ab immundaruni 
cogitationum illecebris liberatur, multa quiete ac tranquil- 
litate fruens. Insuper quod ad augendas vires corpori 
sensibilis ille cibus facit, id animae lectio praestat. Spiri- 
tuale enim alimentum est; et fortem reddit animam, et 
constantiorem, et magis philosophicam : non permittens 
ut a cogitationibus absurdis capiatur ; sed levem et alatam 
faciens, in ccelum ipsum, ut dicitur, transfert. Tantum** 
igitur lucrum oro ne per negUgentiam amittamus ; sed 
etiam domi vacemus divinarum Scripturarum leetioni ; et 
hie praesentes non in nugis et inutilibus eolloquiis tempus 
deeoquamus. Et propter quod convenimus, attendamus 
qusB legantur ; ut majore inde fructu percepto diseedere 
liceat." 

" Non° ideo quotidie (in ecclesiam) confluimus, ut 
duntaxat conventus fiant simpliciter : sed propterea con- 
gregamur, ut unusquisque pharmaco suis afFeetionibus 
congruo suscepto, domum eoneedat. Quomodo enim non 



luXtiag Sixi<rOai tiSv ffKiifiivuv t^v w^iXiiav, &c. Chrys. in Gen. horn. 29. 
op. torn. 4. pag. 280. 

* Mri Toivvv dfiiXiifitv, wapaKoKu), Tov Toaoiirov KipSovg, aXXd tai iir' 
oUta^ avovcdZuftiv ry dpayvuffu riHv 6ei(M)V -Trpooexf^v ypaftJUv' Kai ev' 
ravOa vapaytvofitvoi fiij eig ^Xvapiag cat dvovrjrovg o^iXiag rbv xaipov 
KaraSatcaviJi^iV, dWd Si 3 wapaysyovafiEv, ovtu avvrtivhifiiv iavrovg^ 
irai vpoaixi^lif roig dvayiviootofiivoig, 'iva Kapwuadntvoi ri vXiov ovTiag 
iVTfvetv UiXeriTi. Ibid. pag. 281. 

' Oil yap lid TovTO Kaff (icdiTTijw iijiipav avveSpivoiitv iva — — ^— 
dX\ 'iva iKaarug Ti tuv xP')<''I"'V /laOuiv, xai vpbg to ivaxXovv ird- 
0og Ti)V iarptiav htdfitvog, ourug ivTiv8tv dvax<»p>'liTy- niuf ydp 
o'uK av <ii> Twv droirioTdTuv rd fiiv vaiSia, Sic. — t'l/idg ii Toiig tig 

o2 



196 HISTORIA DOGMATICA. 

fuerit absurdissimum, quod a puerulis nostris quotidie a 
scholis redeuntibus petimus, quid amplius discendo profe- 
cerint et adjecerint (neque enim sineremus eos fortuito et 
absque utilitate in ludum ire, nisi fructum ampliorem inde 
consecuturos videremus) nos autem qui justam aetatem 
habemus, et in spiritualibus scholis sumus, non par illis 
studium exhibemus ; maxime cum haec in lucrum et salu- 
tem animarum spectent? Igitur obsecro, ut seipsum 
quotidie scrutetur unusquisque, quid ex hodierna, quid 
ex proxima lectione, utilitatis retulerit ; ut ne videamur et 
nos temere atque frustra adesse. 

" Proinde^ magna diligentia divinarum Scripturarum 
lectioni vacemus. Ita enim et scientiam assequemur, si 
ad ea quae ibi sita sunt, continuo accedamus. Neque 
enim fieri potest, eum qui in divinis Scripturis magno 
studio ferventique desiderio vacat, semper negligi. Sed 
licet desit nobis hominis magisterium ; ipse Dominus su- 
perne corda nostra intrans, illustrat mentem, rationi jubar 
suum infundit, detegit occulta, doctorque fit eorum quae 
ignoramus: tantum nos, quae a nobis sunt, afferre veli- 
mus. Cogita enim obsecro, quantum erat neque in itinere 
lectionem negligere, et praesertim sedentem in curru. 
Audiant'' exemplum ii, qui neque domi ut hoc faciant, per- 
suaderi possunt ; sed putantes supervacuam esse horum 
lectionem, quia vel mulieri cohabitant, vel militiae adscripti 
sunt, vel puerorum et servorum aliorumque negotiorum 
agant curam ; non convenire sibi arbitrantur, quod divinae 
Scripturae lectioni incumbant. Unde' non dicebat, quae 



fiiTpov j)\iKiag ^SdaavTaq, Kal tig to TrviVfiariKov tovto liSaaKoKiav ira- 
payfvofxivovq, fi-q rrjv lar/r tKiivoiQ ffirovS-qv iTnOtiKvvtrQai. ■ 



iKaarog toivdv, TrapaKaXiS, iavrbv Kaff iicdaTriv iifiipav SupivvdaOia, 
TinivU rrJQ rinipivrjg ixiptavc liaXi^iioQ, ri S( Kai ee r^C iirtovat)t, &c. 
Chrysost. in Genes, homil. 32. op. tonn. 4. pag. 316. 

^ , napasaXw, fitra TroWijg ffirovSiig rijv dvdyvuffiv rwv Oeiiav ypa^Stv 
voii^fiiQa- ovTia yap Kai rijg yviiaiag ivirtv^oiifda, &c. ——— aWa 
Kav avBpioTTOQ fiftiv firi y^vrjrai 5iSd<TKa\og, &c. Ibid, horoil. 35. pag. 349. 

*> ' AicovkTii}aav ol p.r]S£ kiri Ti)g oiKiag tovto TToiijffat KaTadexofttvot, 
dWd vo/it'^oi/rf c irdpcpyov iivai Tt)v rowrwv dvdyvidffiv, &c. Ibid. pag. 350, 

* Otifc iXfye TavTa, d vvv iroXXoi Xtyovffiv, ov vout tol fyKii^lva, ov Sv' 
vafiai cvvtivat, &c. Ibid. pag. 350. 



HISTORIA DOGMATICA. 197 

nunc plerique dicunt : Non intelligo ea quse scripta sunt ; 
non possum intelligere profunditatem Scripturarum : Qua- 
re frustra et incassum laborem sustinerem : Lego, et non 
habeo, qui manuducat." 

" Ingreditur'' quis hue tristitia et negotiorum sollicitu- 
dine oneratus; et ingressus hue ita mcerore adobrutus, 
statitn ut audivit prophetam dicentem, Quare tristis es 
anima mea ? spera hi Deum, quoniam confitebor ei ; salu- 
tare vultus met et Deus meus : sufficienti consolatione 
suscepta abit, et omnem illam mentis tristitiam excu- 
tit." 

" Toti" nitamur et loquamnr ; ut non solum verba, sed 
et mens verborum comes, Deum accedant. Nam si lingua 
quidem proferat verba, mens auteni foris sit, sua tractans 
negotia, et imaginans quae in foro aguntur ; nulla nobis 
utilitas est, fortassis autem et major condemnatio." Et 
paulopost: "Propter hoc et Paulus scribens docebat : 
Orantes" omni tempore, orate et in spiritu, non lingua 
tantum ; et cum perpetua, inquit, vigilantia, sed et in spi- 
ritu. Spirituales enim, inquit, sint vestrae petitiones, 
sobria sit ratio ; et iis, quae dicuntur, mens intendat." 

" Psalmum" nonagesimum Deo demonstrante atque eno- 
dante proposui exponere ; ut omnis, qui eum psallit, sciat 
cui psallit, quare psallit, et quid psallat." 

" HoccineP est cum tremore servire, sic ditFundi dis- 
tendique, ut nee ipse scias quid loquaris incomposito 



^ Eiaipxirai ric IvravOa Xiiry tai rpayftdruv vipiaraati TrtiZo/itvoc ; 

titre\6ijitp cat «u0«wc aKOvtra^ rov irpo^riTov \tyovTQQ, Vva rt irtpiXv- 

vog, &c. iKaVT/v Xafiutv TvapafivQiav dneiot, &c. Chrysost. in Gen. homil. 
29. op. torn. 4. pag. 279. 

" "Iva fjiri jiovov if yXwrra 00£yyfyrat, iXXd icai Stdvota ffVfji^i- 

vy ToTf Xtyo^fvoif iav yap i) yXitrra fiiv irpoipipf rd prffiara, tj oi lidvoia 
iKu) pinfirirai, &c. Ibid, homil. 30. pag. 301. 

■^ npoatvxfffOt Kcit Iv TTVivfian, pri yXuatry povov, Kai ptrd dypvirviag 
iitivirovs, ^tia'tv, aXXi Kal iv airy ry if/vxy, iv trvivpari, &c. 

° Chrysost. homil. ex Psal. 90. 

P TowTo inTiv iv ^oliif dovXivuv, Kai tiaKtxva9ai re Kai liaTttviaBat, 
Mij^i 9iavr6v iiriVTatr^ai irtpi rivutv haXeyy ry draKn^ rfiz ^otvfji; 
iviix^»«i; Chrysost. homil. 1. ei illo Esaiae, " Vidi Dominum sedenlem in 
throno." op. torn. 6. pag. 98. 



198 HISTORIA DOGMATICA. 

vocis boatu? Nulla' res enim eloquia Dei aeque ducit 
in contemptum, atque spectaculorum, quae illic propo- 
nuntur, admiratio. Proinde frequenter vos hortatus sum, 
ne quis eorum, qui* hue adveniunt, divinaque doctrina 
fruuntur, quique horrendae ac mysticaa victimae participes 
sunt, ad ilia iret spectacula." 

" Satis' est enim introspexisse (Scripturas) ut omni ex- 
l)leti fructu discedatis : satis est tantum aperuisse, ut illico 
videas gemmarum splendorem. Hsec autem mihi non te- 
mere dicta sunt; neque fortuito produxi sermonem; sed" 
ob id, quod sunt homines quidam opifices ; qui postquam 
sacros libros in manus sumpserint, deinde repererint vel 
annorum numerum positum, vel nominum recensionem, 
illico praetercurrunt, et incusantibus respondent : Nomina 
tantum sunt, neque quicquam habent utilitatis." 

" Hoc" quod etiam ipsi optime nostis, qui legistis, et in 
lectionibus divinis agnovistis." 

" Scripturaey et servo et rustico, et vidus et puero, et 
ei qui valde imprudens videatur esse, faciles sunt ad intel- 
ligendum." 

In homilia secunda, populi negligentiam in legendis et 
memoriter ediscendis Scripturis reprehendit, et addit : 
" Sed estne horum criminum tandem aliqua defensio? 
Non sum, inquit, ego monachus ; uxorem habeo et filios, 
ct curam domus gero. Hoc^ enim est, quod omnes quasi 



' OwifV yap ovTU Karaijipovitv tUv tov e«»C TrapaaKtva^H Xoyiuv. 
Chrysos. hom. 1. ex illae Esaise, " Vidi Dominum." Op. torn. 6. pag. 100. 

^ TiSv evTavBa vapaytvoiiivav, xai Trjs 9iias SiiaaKciKias airoXavov- 
Tti)v» Ibid. 

' 'ApKii yap irapaKvij/ai /lovov, Kai iraarjq iiiirXtjadivTae ixpiXtlac djrfX- 
BiTv. Chrysost. homil. 2. ex illo Esaise : " Vidi Dominum." Ibid. pag. 109. 

" 'AW iirtidtj Tiv'iiiiatv AvBpuiroi ^avavaoi, o'l, iiriildv Tac Biiag /itrd 
Xttpof Xd^titffoi fii(i\ov^y dra apiQfiov xpoPtDV, &c. Ibid. 

'^ Chrysost. liomil. in Esai. cap. 62. 

y Kai yrjirovtfi Kai oUkry Kai yvvaiKi XVP^t ^ "* ^aiSi avTt^ Kai ti^ fffo- 
fpa avoiiT(f ^oKouiri tivai, vavra tvavvoTtra Kai p^Sta KaTafiaOtiv. 
Chrysost. in Matth. homil. 1. Op. torn. 7. pag. 11. 

* TovTO yap tfTTiv o iravTa iXv^iyvaro, on iKiivoic [roTf fiovaxoiQ\ vo- 
^'i^tTi irpoa^Kuv Tt)v avayVbXJiv tmv Otiwv ypaipin', TToXX^p irXtov tKeivutv 
ti/itij iiofLivoi, &c. Ibid. pag. 30. 



HISTOKIA DOGMATICA. 199 

una quadam peste corrumpit : quoniam lectionem divina- 
rum Scripturarum ad solos putatis monachos pertinere; 
cum multo magis vobis quam illis sit necessaria. Qui 
enim versantur in medio, et vulnera quotidie accipiunt, 
magis indigent medicamine," &c. 

" Non*" enim oporteat omnino a coetu Ecclesias rece- 
dentes contrariis huic studio negotiis implicari ; sed do- 
mum continuo revertentes, sacros replicare libros, et con- 
jugem pariter liberosque ad eorum, quae dicta sunt, colla- 
tionem vocare." 

Ubi'' monet loco morionum et gnathonum pauperes 
homines et liberos in convivio adhibendos, et quid ob earn 
rem mercedis ab illis sit exigendum, " Quod" si uberi- 
ores," inquit, " fructus ab eis capere volueris ; jube cum 
aliarum rerum curam agis, divinas ab eis legi Scripturas. 
Libentius in his morem tibi gerent, quibus tarn tu quam 
iili honestiores efficimini ; quam in iliis gnatlionicis, quibus 
una omnes dehonestamini, tu quasi contumeliator ac te- 
mulentus, illi quasi miseri ac ventri servientes." 

In prima parte concionis tertiae de Lazaro ex cap. XVI. 
Lucae, ex professo hoc argumentum tractat Chrysostomus, 
et in eo multo vehementior est, quam ex nostris ullus. 
Locus est insignis ; et qui legatur, dignissimus. Paucula 
quasdam exinde descripta repraesentabo. " Idque' semper 



^ oil yap ixpijv aXV ivOiug oiKaSt iXBovrag to /Ji/3Xiov fttraxfipi 

ZiffOatt Kai Trfv yvvdiKa xai Ta irai^ia wpog Ttjv Koivwviav rifg riav liprj- 
Itivuv coXcTv ffuXXoyqj. Chrysost. homil. 5. in Matth. op. torn. pag. 72. 

^ Ei Si Kai tripav (iovXii 6i avTuv KapirovaOai TrapaKXtjaiVt K^XiVtrou 
axo\t)v ayuv /3i/3Xu> Xa/Soiraf riv Btiov vo/tov avayivuiTKUv. Ibid. horn. 
48. pag. 303. 

' Kai Tovro au irapaKaXwf cat irapaKaXwv oil TravffOfiai, 'iva fit) uovov 
ivravOa Toig Xeyofiivoig TrpoaixV'^t aXXa Kai oitoi yivo/iivot, Ty rCiv ii- 

puv ypai^Ctv avayviliaii avvtxug ivSiarpi^riTt. ri Xfytif, avOpiu-iri ; 

ovK tfiTt ffbv tpyov ypatpalg Trpoffextiv, r^c airb Tutv ypatpCtv TravoTrXi'af 

Xp«'" lij)vticug. lii TTJg avvixuvg riivOtiuiv ypa<^CJv avayvdiafug. Oil 

yap laTiVf otic ttrrt Ttvd truOrivat fij) ffvvexMQ dvayvuatiitg airoXavovra 

irviw/xoriic^f. ovria li) Kai >iiiiv ipyaXiia ri/s Ttx^lC iariv, 

OTTOffToXucd rai irpo^qrica /3i/jX{a, Kai jraffa ypatp-q BtoTvivarog Kai iii^i- 

Xifiog. Kav fiij liSyg rd tyicii/ieva, dw' avrijg Trjg dvayviiatiag vo- 

Xig o ayiatrnbg yivirai. 'iva /ii/^f if tUv ISiutuiv ilg rairiiv ixy 

Karapiiyuv Ti}V w(i6ipn<Tiv 'iva iraviv tiitrvvotrra y to. Xiyantva, 'iva pcai 



200 IIISTORIA DOGMATICA. 

hoitor, et hortari non desinam, ut non hie tantuin atten- 
datis iis quae dicuntur ; veruni etiam quum domi fueritis, 
assidue divinarum Scripturarum lectioni vacetis. Neque 
vero mihi quisquam proferat putida ilia et absurda verba, 
planeque damnanda, Ego forensibus causis affixus sum, 
artificium exerceo, &c. non est nieum legere Scripturas, 

sed eorum qui mundo dixerunt vale. Quid ais homo ? 

Non est tui negotii Scripturas evolvere, quoniam innu- 
meris curis distraheris? Immo tuum magis est quam 
illorum. Neque enim illi perinde Scripturarum egent 
prassidio atque vos, in mediis negotiorum undis jactati. 

Unde necesse est indesinenter a Scripturis armatu- 

ram sumere. Prohibeamus eminus venientia diaboli 

spicula extinguentes depellentesque per assiduam Scrip- 
turarum lectionem. Neque enim fieri potest ; non potest, 
inquam, fieri ; ut quisquam salutem assequatur, ni perpe- 

tuo versetur in lectioni spiritali. Annon vides fabros 

aerarios, aurifices, &c. omnia artis instrumenta habere 
parata et Integra, quamvis compellat fames, quamvis af- 

fligat inopia ? Hoc sane animo nos quoque praeditos 

esse oportet. Quemadmodum enim illis artis instrumenta 
sunt, malleus, incus, forceps; sic et nobis artis instru- 
menta sunt apostolorum ac proplietarum libri, omnisque 
Scriptura divinitus inspirata et utilis. Quid igitur, in- 
quiunt, si non intelligamiis ea quas continentur libris ? 
Maxime quidem, etiamsi non intelligas illic recondita ; ta- 
men ex ipsa lectione multa nascitur sanctimonia. Quan- 
quam fieri non potest, ut omnia ex aequo ignores ; prop- 
terea siquidem Spiritus gratia dispensavit ac providit, ut 
publicani, piscatores, tabernaculorum opifices, pastores et 
caprarii, idiot^e, illiterati, hos libros componerent ; et ne 
quis idiotarum ad hanc difficultatis confugere posset ex- 
cusationem ; ut omnibus facilia conspectu essent ea quae 
dicuntur ; ut et opifex et famulus, et vidua mulier et om- 

6 X^^P^'^^X^^^t ^^' '^^^ ^ TravToiv dvBpuTTutv d/iaOeirrarog Kfp^dvy rs Kai 

ut^tXrjOy irapd TtiQ CLKpodaeittQ. aafii Kai StfXa ra Trap' iaVTStv 

KarhaTtjaav avaaiv 'iva SKaaroQ Kai di iavrov fiavQdvuv !>vvi]Tai Ik 

Tijg dvayvwuetjjQ fi6vtj£ tu \(y6fteva. fteydXi^ npoSoffia triuTijpia^, 

TO ftijSiv avb Tuv Btiuiv tiSivai voftatV tovto Kai alpiatts triKt, tovto Kai 
fiiov ht^Oapn'ivov tlcriyayi, toUto to dvu) Kdru) n'eTroi'ijiciv, Sic. 



. IIISTORIA DOGMATICA 201 

nium hominum indoctissimus ex audita lectione aliquid 

lucri utilitatisque reportaret. Apostoli ac prophetae 

omnia manifesta claraque, qu» prodiderunt, exposuerunt 
omnibus, veluti communes orbis doctores ; ut per se quis- 

que discere possit ea, quae dicuntur, ex sola lectione. 

Cui enim non sunt manifesta, qusecunque in evangelio 

scripta sunt ? Pragtextus iste est, et causatio, pigri- 

tiaeque velamentum. Non intelligis quas insunt? Quo- 
;inodo possis aliquando intelligere, qui ne leviter quidem 
inspicere velis? Sume librum in manus, lege historiam 
omnem, et quas nota sunt memoria tenens, ea quae obscura 
sunt parumque manifesta, frequenter percurre. Quod si 
non poteris assiduitate lectionis invenire quod dicitur; 
accede ad sapientiorem, vade ad doctorem, communica de 

his quae scripta sunt, declara vehemens studium. Ne 

neglexerimus nostram salutem, dilectissimi. Haec omnia 
scripta sunt propter nos, &c. Magna adversus peccatum 
munitio est Scripturarum lectio : magnum praecipitium, pro- 
fundum barathrum, Scripturarum ignoratio : magna salutis 
perditio, nihil scire ex divinis legibus : ea res et haereses 
peperit, ea vitam corruptam invexit; hoc sursum deorsum 
miscuit omnia," &c. 

Idem, de Johannis evangelio loquens, " Syri«," inquit, 
" ^gyptii, Indi, Persas, iEthiopes et innumerae aliae 
gentes, in suam transferentes linguam, homines barbari 
philosophari didicerunt. Non temere igitur dixeram 
Johanni theatrum esse universum orbem." Et paulo 
post: " Hujus*" autem doctrina soUs radiis clarior est 
atque illustrior, ideoque in omnes mortales propagata." 
Item : " Tanta doctrinam suam perfudit facilitate ; ut non 
modo sapientibus, sed' et mulierculis et adolescentulis, 
quicquid dixerit, ante oculos poneret." 

Homilia tertia circa initium, locus ' est maxime insig- 
nis : ubi vehementer admonet, ut pueri etiam sacris li- 
teris instituantur. 

< ^ipoi Kai Aty virrtoi, icai 'lv!oi Ka'i Ilipaat xal AWioreg, xai /ivpta en- 
pa fOvi), {15 r>)v avTuni ptTa^akovriq yXioTTav, l/iaflov avOptairoi iiapjia- 
poi ^iKoao<ptXv. Chrysost in Johan. homil. 2. op. torn. 8. pag. 10. 

** 'HXiaKbiv aKTiVtitv tori ^avepiarepa, 

' Kai yvvai^i icai vioij uiravra rd \tyoniva irfKa. 



202 HISTORIA DOSMATICA. 

" Quid'' igitur a vobis contendimus ? ut una dierum in 
hebdomade, vel saltern sabbato, curae vobis sit evange- 
licas legere lectiones ; quas ante has condones in ma- 
nibus habere, domi frequenter repetere, earum dihgenter 
sensum exquirere, quid clarum, quid obscurum in his sit, 
adnotare velitis ; quid pugnare videatur, cum non pugnet : 
ita omnibus penitus examinatis, his vos concionibus quam 
attentissimos exhibeatis. Hoc pacto non parum utris- 
que nostrum emolumenti evenerit. Siquidem nobis non 
multo opus erit labore, ut evangelii vim ostendamus ; cum 
domi ipsam vobis sententiam quantum ad verba jam fami- 
liarem reddideritis : vos autem et acutiores et perspica- 
ciores efficiemini, non ad audiendum et doctrinam dun- 
taxat percipiendam, sed ad docendum alios." Et paulo 
post : " Rebus vilibus et abjectis diligens adhibere stu- 
dium potestis ; divinis autem siquando vacandum est, adeo 
vobis inutilia et nuUius momenti videntur ; ut ne minimam 
quidem curam in his ponendam ducatis: et quonam 
pacto, qui ita sentiunt, spirare solemve conspicari digni 
sunt ? Est' et aUa his oscitantibus inepta excusatio, 
librorum scilicet inopia. Et divitibus quidem ad hoc re- 
spondere ridiculum est. Verum cum multos pauperes 
hac frequenter excusatione uti existimem; cum his pa- 
rumper jocari, atque eos percontari ita placet; nunquid 
omnia artis suae habeant instrumenta? etsi inopia in his 
comparandis admodum impediantur. Nonne igitur ab- 
surdum est, hie non causari paupertatem; sed diligen- 
ter adtendere, ne quid sibi ad artem suam necessarium 
deficiat ; ubi autem tantam sint consecuturi utilitatem, 
occupationes deflere et inopiam. Verum si quis tam pau- 



' Tt oiSv ioTiv, oirep aiTOvfiai iifids, Kard /itav aa^jiaTiav, f) xai Kara aaji- 
/3flrov, Ti^v fikWovffav iv vfiiv dvayvti}(T9i]iT(a6ai ritv ivayyeXiutv iripiKO- 
TTT/v TavTtjv irpb TovTijJV Ttov rjfitpwv fitrd ^ftpac X.a/*j8av€i>v itcaffrog oikoi 
KaQr]iiivOQ dvayiviaaKtTia avvix'^t, Kal iroXXaicie Trtptfficofffirw fiird UKpt- 
jitiag rd iyKti/ieva, Koi ^aaaviKiriD ravra KaXioQ, &c. Chrysost. in Johan. 
homil. 11. op. torn. 8. pag. 62. 

*Effn Kai erkpa Trpo^affig rote ovrw paGvfiotg dXoywTdrri, rb fit] KiK- 

TrffrGai ^rj^€ ^X'^*^ /3e/3Xia. TrXi/r dWd Kal nriveg o'vTio TTEVtjTig 

uiVf tvtVTtv iK rjjc fTVif^xovQ tvravBa ytvofikvtjg avayviofffiog ^rjSiv dy- 
votiv T&v iyKititivuv. Ibid. pag. 1 1. 



HISTORIA DOGMATIC A. 203 

per esset, ut nuUo pacto libros sibi comparare queat ; ei 
ex continua, quae hie habetur, lectione, nihil ex divinarum 
Hterarum sententiis ignorare licet." 

" Quis™ nostrum, quasso, repetita domo, aliquod Chris- 
tiano dignum opus aggreditur ? Quis Scripturarum sensus 
perscrutatur ? Nemo sane ; sed alveolos et talos frequen- 
ter inveniemus, libros quam rarissimos : quos si qui ha- 
bent, ac si non haberent, in scriniis servant ; vel omne 
suum studium in membranarum tenuitate, in literarum 
characteribus quam pulcherrimis consumunt; non ut le- 
gant, non ut usum inde aliquem consequantur ; sed ut 
divitias, ut ambitionem ostentent, in his student." Et 
paulo post : " Non" autem libros comparari prohibeo ; 
sed admoneo, et majorem in modum rogo, ut eos compa- 
remus : ita tamen, ut et literas et sensus frequenter animo 
repetamus." 

" Vacemus" Scripturis, dilectissimi, et saltern evange- 
liis ; ea frequenter pertractemus." Et post : " Quam- 
obremP hortor, uf lectioni vacetis, sensus imbibatis, eos- 
que vestris inscribatis mentibus." 

" Merito' ostium Scripturas appellat ; quoniam nos ad 
Deum ducunt, et ej us nobis cognitionem aperiunt : ipsa; oves 
faciunt; ipsae custodiunt, neque lupos irrumpere permittunt. 
Tanquam enim ostium firmissimum haereticos arcent, et in 

" Gneca sunt pleniora, et ad rem magis apposita. Ti^ yap v/iuv^ fine fiot, 
tv olnuf yivofitvo^t TTVKTtov tXa^t xp(frriai/(jc6v ftird xt»pac, Kai rd lyKti- 
fuva iJrifXQe, Kai iffttvvijtTt tt/v ypaipijv ; Qus sic vertenda sunt. '* Quisnam 
vestrum, oro, domi positus, Enchiridium Christianum (sc. N. Testamentum) in 
manus sumit, et sententias ejus ordine pervolvit, et scripturam scrutator ? Chry- 
sost. homiL 32. op. torn. 8. pag. 138. 

" Tavra Xiyw, oif kojXvuv ^tj3\ia iceKTriffOait dXKct xai Trapaivu rovTo 
Kai a<j>oSpa lixofiai. BovXoftai li ei tKiivav xai ri ypafifiaTa Kai rA. vori- 
fiara tij Triv fiavotav ■!ripi<jiipt<r9ai. 

** Ta ovv tvayy'tXia TTtpiinrovSaffTa rifiiv ytvioOw, Kai ravTa fiiTOXftpi- 
Kil>fti9a. Ibid, homil. 53. pag. 314. 

P Aio irapuKaXu Kai KraaSai /3t/3Xia, Kai fitrd tuv ^i^Xiuv rd vorniara 
(carcxctv. cat rai^ ctavoiatg lyypdfttv. Ibid. 

1 Melius, " ut biblia vobismet comparetis, et illorum pariter sensum assequa • 
mini." 

' Eicoritfc ii Bvpav rdj ypa^ii iKaXtaiv avrai yap t'lfiag vpoaayovai 
Tip Oiif, Kai Ti)v Bioyvuiaiav dvoiyowirtv, &c. Ibid, homil. 59. pag. 
316. 



S04 



HISTORIA DOGMATIC A. 



tuto constituunt : neque nos, modo velimus, aberrare un- 
quam sineiit, &c. Qui enim sacra non utitur Scriptura, sed 
ascendit aliunde ; id est, non concessa via ; is fur est." 

" Multi' nunc etiam, ecclesiam ingressi, ignorant quae 
dicuntur. Eunuchus autem et in fore et in curru vectus, 
lectioni Scripturarum attendebat. Sed neque vos hoc 
agitis. Nullus enim vestrum in manibus habet librum, 
sed omnia potius quam librum." Et post : " Stat' mi- 
nister, communis minister, alta voce clamat ac dixit, 
Attendamus; et ssepius illam vocem clamat. Haec com- 
munis Ecclesiae est, quam ille emittit, et nullus attendit. 
Post ilium iucipit lector prophetiam Esaiae ; et neque sic 
attendit quis, tametsi prophetia nihil humanum habeat. 
Deinde auditori pronuntiat dicens : Haec dicit Dominus ; 
et neque sic attendit quis. Quid dico? Horrenda quae- 
dam et terribilia pertractat ; et neque sic est qui attendit. 
Verum quid dicunt plerique ? Semper, aiunt, eadem le- 
guntur. Hoc vos maxime perdit. Itaque siquidem sci- 
vissetis ilia; neque sic oportebat ab illis recedere ; quo- 
niam et in theatris semper eadem fiunt, attamen non satia- 
mini," &c. 

" Magnum" malum est ignorare Scripturas ; si a quibus 
utilitatem capere oportebat, ab his incommodamur." 

" Quapropter" si et vos quoque in animum induxeritis 
hujus," Pauli scilicet, " lectioni studiosam ac diligentem 
operam navare ; nihil sane erit, quod aliud requirendum 
vobis sit. Verax est enim Christi sermo dicentis : Qiue- 



• lioWoi vvv, oiSi lie iKKXriaiav liatoVTis, ovK'waai rd Xiyo^itva. 

ovSils ydp ii/iwi' /Si^Xi'ov f^" Kara xtTpas. Chrysost in Act bomil. 19. 
op. torn. 9. pag. 158. 

V ' "Earijice*' o liaKOVog fiiya ^oiSv Kai Xiyijiv, wpoax'^f^^i *<»' tovto 

woXXaKtf , Kai oifSiiQ 6 Trpotrkxf^v, tlra eig diriiKoov €JC0wv«i 

\iyuv, rdSt \iy(i Kipiog, Kai ovii oiirw Trpoffex" '"'£■ dXKd rig u \6- 

70£ roil' TroWdSv; di't, ^ijiri, Ta aird dvayiviiiaKtrat, &c. Ibid. pag. 159. 

" Meya Kaxbv dyvoilv ypa0dj, dip' iiv ii(jii\Ha9ai Iti, ajro tovtuv 
pXaTrTo/iiBa. Ibid, homil. 34. pag. 265. 

'^ Et diXirt fitrd wpoBv/iiag rrpoaix^'" ^V Avayvuati, ovSevbg iripov 

5tij0^(Tf(T0e. (coi yap ivTtvOtv rd Kvpia l^vri Kaxd, airb Trjg ruv ypa- 

^iSv dyvoiag, ivrivBiv if jroXXi) twv aipiatiiiv ijiXdartiat Xviiri, ivrivOtv ot 
^/icXi}/icvo> /3(oi, ivTivBiv 01 dmplug wovoi, &c. CbrysosU in Procem. 
rpistols ad Romanos. Op. torn. 9, pag. 423. 



HISTORIA DOGMATICA. 205 

rite^ et invenietis ; pulsate, et aperietur vobis. Csete- 
rum quandoquidem complures ex iis, qui hue nobiscum 
convenere, et liberorum educationem, et familiaB curam, 
et uxoris providentiam suscepere ; ob idque totos se huic 
labori dare non sustineant; attamen ipsi vos excitantes 
comparate ad ea demum capienda, quae alii coUegerint, 
studii tantundem iis quae dicta fuerint auscultandis, quan- 
tum pecuniis coUigendis impertientes. Tametsi enim 
sordidum est a vobis nihil amplius postulare, tamen vel 
hoc ipso contenti erimus : tantundem ergo date. Siqui- 
dem hinc infinita exorta sunt mala, ab ipsa scilicet sacra- 
rum Scripturarum ignoratione : hinc multa hasreseum lues 
pullulavit, hinc vitae in multis neglectus, hinc inutiles ac 
lucre carentes labores. Nam quemadmodum qui luminis 
hujus usura sunt privati, nequaquam recta ingredi pos- 
sunt; ita qui ad divinarum Scripturarum radios oculos 
non intendunt, necessario in multa frequenter errata in- 
currunt, perinde ac si in tenebris periculosissimis ambu- 
larent. Id quod ut ne eveniat, oculos ad ipsum aposto- 
licorum verborum fiilgorem adaperiamus. Etenim hujus 
lingua supra ipsum etiam solem illuxit, caeteros omnes 
verbi doctrina exuperans." 

" OP fiovXofjLevoi ab)Ot,vai irpoat^tTwaav raiq ypa- 
^aic. Primum igitur qui salutem consequi volunt, Scrip- 
turis vacent." 

" Contemptus* autem ex stultitia et praesentium studio, 
cum nulla diligentia rerum inquiratur natura. Hoc ipsum 
unde accidit ? quod*" Scripturarum lectionibus non atten- 
dimus. 

" Seipsum Unguis loquens cedificat, (inquit Apostolus) 
quod"^ quidem fieri non potest, nisi, quae loquatur, norit." 
Item : " Est autem quod dicit hujusmodi. Nisi' dixero, 



J Uatth. cap. 7. yet. 7. 

• Chrysost. in 1 Corinth, homil. 8. op. torn. 10. pag. 48. 

'' 'Ec Tov firj ypa^iiv dvayvuau rpoaix^tv. Ibid. horn. 29. pag. 268. 
' ta'i iruQ (i fiTi olitv d. \iyii ; Jbid. horn. 35. pag. 322. 

• 'Eiv lirtTt fiiru ivvajuvov vjiiv ivXtj-WTOv yiviaGai, «o2 ivvn/ifvov 

tlvai aa^if, oiliv tipiifvavTls i^i^li'l'Si' fwc yap ani ip<»vrj(, 

qc ov mvuTt; Ibid. pag. 323. 



206 HISTORIA DOGMATICA. 

quod percipi facile clareque a vobis possit, sed linguarum 
munere praeditum esse me tantum ostendam ; nullum ex 
his, quaj non intelligitis, fructum facientes abibitis credo. 
Nam quffi utilitas esse ex voce non intellecta potest ?" 
Et post, in apostoli persona : " Sic et vos, nisi signifi- 
cantem sermonem dederitis ; verba (quod dicitur) vento 
facietis, hoc' est, nihil loquentes, nulli loquentes : et ubique 
ostendit (Apostolus) inutile." Item : " Hands calumnior 
ego linguas, sed esse inutiles dico, quantisper sint ig- 
notae." Et post, " Si lingua," inquit, " orem ; oral qui- 
dem spiritus, at mens fructu vacaf. Si'' quis enim loqui- 
tur modo, vel Persarum, vel peregrina tandem quacunque 
lingua, non intelhgatur autem quse loquatur ; erit ille sibi 
ipsi barbarus quoque, non alteri solum, ut qui non intelli- 
gat vim vocis. Erant enim jam olini, qui precandi donum 
et linguae conjunctum haberent multi ; et precabantur qui- 
dem, et lingua sonabant, vel Persarum, vel Romana uten- 
tes; mente vero, quid dixissent, non intelligebant ; idcir- 
co, si lingua, inquit, orem; orat spiritus, hoc est, do- 
num' mihi concessum, linguamque movens : mens autem 
fructu vacat. [Quid'' ergo factu optimum et utilissimum 
sit ? Quid facere, quae postulare a Deo oportet ? spiritu 
pariter et mente precari.] Orabo, inquit, spiritu, sed 
orabo et mente ; psallam spiritu, psallam et mente. Idem 
etiam hie docet lingua loqui, et intelligere mentem verba 
simul debere. Nam hoc nisi fit, confusio quaedam alia 



' Towreirriv, oiSivi tpOtyyoitivoi, wpAj oiSiva Xakoivris' xai jravraxov 
TO av(o<p(\it StlKvvtri. Chrysos. in 1 Cor. horn. 35. op. torn. 10. pag. 323. 

5 0« SiapdWuv Ti/v 0a>v^v ravTa Xtyw, aWa dtiKVvc on ^oi avu^t- 
Xr/f, ewg av y aaa^riQ. Ibid. pag. 324. 

•^ "Av yap rig fOeyyrjrak fiopov ry Tlspffbiv yXtoffay ri trtp^ Tivi aWo- 
Tpif ftij tiSy Si S Xiyei, apa Kai iaVTif Xoiirbv larai jiap^apoQ, oix iTtpif) 
fiovov, Sia TO nH iilivai t^v Svpa/iiv Tijs ^i>ivrjg. Ibid. pag. 325. 

* To irviitfid fiov, tovti^tl Tb xapifrpLa to SoOiv fiot, KallKtvovv Trjv yXwr- 

Tav. T( WOT oiv to apiarov, xal to ixjiiXifiov ; xai iriSs xp4 woiiiv, »; rt 

aiTiXv Trapd tov Qtov ; t6 xal Tip irvtvpaTt, rouTEffri, Tip xapiaiiaTii Kai Ty 
Siavoif TrpoaivxiaOai. ^—^— 'iva xai 4 yXuTTa jiOeyytirai, Kai o vovg fj>) 
ayvoy Td Xtyo/itva. Ibid. 

'' Verba uncis inclusa omisit in versione sua interpres Latinus, in editione Mo- 
relliana. Oentianus Hervetus is fuit. 



HISTORIA DOGMATICA. 207- 

nascatur oportet. Alioqui si hened'txeris, inquit, spi- 
rifu ; is qui locum tenet indocti, quomodo dicturus est. 
Amen, &c. En rursus amussi (quod dicitur) sacrum ap- 
plicat, Ecclesiae aedificationem ubique requirens. Indoc- 
tum"' vero promiscuam plebem vocat, monstratque non leve 
incommodum esse (pontificii commodum putant) si Amen 
dicere non possit. Est autem quod dicit, hujusmodi. 
Si peregrina lingua gratias agas, quam nee intelligas ipse, 
nee casteris idem interpreteris ; subjicere Amen plebeius 
non potest ; et illud, in scecvh, saculorum, qui finis pre- 
cum est, audiens, Amen non dicet." 

" Magna" pars, Non audio quae praelegantur ; quae di- 
cuntur, non satis percipio: inquit. Mirum vero tumul- 
tuaris, vociferaris, mente composita non accedis ; et non 
percipio quae dicantur, inquis ? Advertere igitur ob hoc 
ipsum oportebat. Cum enim, cum quid obscurius dicitur, 
non excitaris ; proculdubio cum plana dicuntur, praeterla- 
beris. Idcirco enim ut ne studium remittas, perspicue 
non omnia dicuntur ; nee inperspicue omnia, ne animum 
despondeas. Nihil horum Eunuchus° ille et barbarus 
praetexebat; sed tanta negotiorum turba vallatus, etiam 
in via existens, librum in manibus habet tamen legitque ; 
quanquam non satis, qufe legeret, intelligeret. Tu, cui 
tantum praeceptorum suppetit, qui tot anagnostas habes, 
praetextum et excusationes quaeris ? quae dicuntur non 
percipis ? Quin oras igitur, ut percipias aliquando. Immo 
fieri ne, si velis quidem, potest, ut omnia ignores; sua 
sponte multa clara sunt et perspicua. Ubi nos ccepi- 
mus loqui, Dominus vobiscum : Cumi spiritu tuo, plebs 
respondet." 

" 'ISibiTtiv It Tov \diicov Xeyti, Kai liUvvai cat aiirbv ov fUKpav vnofii- 
yovra rriv ^tijiiav, orav tA a/ttiv liirilv pi) Sivtirai, &c. Chrysos. in 1 Cor. 
hom. 35. op. torn. 10. pag. 325. 

" Ti ^yc ; ouc olSa Tiva ttrri ra Xtyo/ifva* ^i' aiiTo fjLiV ovv tovto 

irpo(rex«'v tXPT" ""^^ f^P tovto, ovtc aa^ij iravra timv, 'iva ft^ pa- 

OvfiritT^Q, ovre daa^ij/iva /xi) axoyv^c, ovKoJffOa tcl XeyofiiVa ; ovk- 

ovv iv^at'iva na9yc' liaXKov S' ifttixavov vavra dyvotiv, Kai yap voWd 
aifToBiV iirri JcaradijXa cai irafij. Ibid, homil. 36. pag. 342. 

» Act. cap. 8. 

1 'O Xaig avTi^Qiyyerai, Tif trviiliaTi aov. Ibid. pag. 339. 



208 HISTORIA DOGMATICA. 

"Nam^ quod dicitur, Oremus, non tantum sacerdotibus 
dicitur ; verum et his qui populum constituunt. Dia- 
conus' non dicit parietibus, Oremus pro catecliumenis. 
Sed quidam adeo sunt incogitantes, stulti ac dissoluti; 
ut non solum a tempore quo ha;c aguntur cum catechu- 
menis, verum etiam in his quae aguntur cum fideHbus, 
stent et fabulentur." 

" Quomodo non absurdum propter pecunias ahis non 
credere, sed ipsas numerare et supputare : pro rebus au- 
tem amplioribus aliorum sententiam sequi simphciter, 
pra^sertim' cum habeamus omnium exactissimam trutinam 
et gnomonem ac regulam, divinarum (inquam) legum 
assertionem. Ideo obsecro et ore omnes vos, ut relinqua- 
tis quidnam huic vel illi videatur, deque his a Scripturis 
haec omnia inquirite : et veras divitias discentes, eas secte- 
mur, ut et aeterna scilicet bona assequamur." 

" Vis filium tuum esse morigerum ? Ab initio ipsum 
educa in eruditione et correptione Domini. Ne" putes 
superfluum esse, si divinas Scripturas audierit. Nam illic 
hoc primum audiet : Honora patrem tuum ac matrem 
tuam." Item: "Mundanis" potissimum nesessarium est 
scire quae ex Scripturis docentur, maxime pueris. Est 
enim plurimum insipientiac in ilia aetate." Item : " Educe- 
mus eos in eruditione et correptione Domini. Demus^ 
illis exemplum, facientes eos a primaeva aetate Scriptura- 
rum lectioni vacare. Hei mihi ! continue ista dicens nu- 



' To ydp, Seri9<Siuv, ov roTg uptvai Xiyerai, i.)>Xd cai roTj tic rov \abv 
avvTiXovaiv. Chrysost. in 2. Corinth, homil. 2. op. torn. 10. pag. 435. 

" Ov yap Sij roig Toixoig o Siacovog Xeytc, Zir\9Q^iV virip rtHv Karijx^^' 
fikvuVf &c. Id. ibid. 

' Kai ravTa aicptjiri Zvybv awavTiov ixovrag, xai yvufLova, Kai 

Kavova^ Ttov Otiuv vbniav Trjv Airodatriv. Aii TrapafcaXw Kai Shfjiat irdv- 

Ttitv vfiioVf -jrapd TiJ5v ypa^uiv TavTa tiiravTa TTVvddvttyBe, &c. Ibid. 

hom. 13. pag. 536. 

" Ml) voiiiayg iivai iripiTThv, rb tUv Btiuv ypa^Hv avrbv ivaKovttv 
hti yap, &c. Clirysost. in Ephes. homil. 21. op. torn. 11. pag. 158. 

* MaXtffra yop roij KoaiiiKolg avayKoiov to. IvrevBtv (ilivai StSayfiara. 
MaXiirro roig iraiffi. IIoXX^ yap ly oyvoia Iv iKtivy ry qXiictjt. Ibid. 

1 ^iS/iiv avToXg inroctiyfia, Ik irpurtig qXiKia; Ty Tiiiv ypa^dv avayvu- 
erti TtoiovvTiq avTOvg ivaxoKaiiuv. Ibid. pag. 160. 



HISTORIA DOGMATICA, 209 

nugari videor : veruntamen non cessabo quod mei est 
officii facere. " Item : " Ne putes solitario duntaxat 
eruditionibus istis, quae ex Scripturis sunt, opus esse. 
Nam*" eis potissimum pueris necessariae sunt, qui niundo 
isto usuri sunt. Quemadmodum enim in apparatu naviuni 
gubernatoreque ac supplemento nautarum non ita opus 
habet, qui semper in portu consistit, atque qui semper in 
mari versatur : ita habent mundanus et solitarius." 

" Propterea et in aliorupi peccatis amarulenti scruta- 
tores et inquisitores sumus, nostri autem nullam rationem 
babemus, quoniam" Scripturas non tenemus, quoniam in 
divinis legibus instructi non sumus." 

" Audite"* quotquot estis mundani, et uxoribus praeestis 
ac liberis ; quoraodo et vobis potissimum praecipiat Scrip- 
turas legere ; idque non simpliciter, sed magna diligentia." 
Item : " Neque" moreris alium doctorem. Habes oracula 
Dei. Nemo te docebit, quemadmodum ilia. Alius tibi 
multa saepe, sive per vanam gloriam, sive per invidentiam 
invidebit. Audite, obsecro, saeculares omnes. Compa- 
rate vobis biblia, animae pharmaca. Si nihil aliud vultis ; 
vel novum Testamentum acquirite, apostolum Acta, evan- 
gelia, continues ac sedulos doctores. Si acciderit mcesti- 
tia ; hue veluti ad apothecam pharmacorum accumbe. 
Hinc tibi sume solamen maU, sive damnum evenerit, sive 
mors, sive amissio domesticorum. Immo non accumbe 
solum, sed omnia lege, menteque ilia contine. Hoc de- 



*• MaXcffra yap tovtoiq ctX toIq vaiffi roTc fitWovffiv t/^ top ^iov toutov 
i/ictiv. Chrysost. in Ephen. horn. 20. op. torn. 1 1, pag. 161. 

" "On rdc ypa^aQ ovk iaftiv, on rove Biiovg ou iraitiuoiiiOa vofiovg. 
Chrysost. in Philippens. homil. 9. ibid. pag. 272. 

'' Kai v/ilv iirtTpiwfi fidXiara rdi ypa(pdQ dvayiviJaKHi/, Kai oix 

ajrXwc, oili oJc iTv^iv, dWd jurd iroWfit Trig axoviiiQ. Chrysost. in 
Coloss. homil. 9. ibid. pag. .390. 

' MijCs irepifieivyc 'iripov liSdoKaXov «X"r "■<• ^^«<« Tov 6tov- oiliii (Te 

SiidoKH iiQ UiXva' dtoiaaTt, TtapaKoKa, irdvTig ot /Siurdcoi, Kui 

KTa<y9i j3i^\ia,<l>dpiiaicaTijg ■^uxrJ!:' ti /jij^tv i'npov (ioiXurOi, Tt)v youv 
xaivriv KrfiaaaBf, tiSv airoaToXuiv rdj xpa'Jeif , rd ivayyiXia, SidaaicdXovQ 

CtTivtKttc- TovTo irdvTuv aiTiov Tiov KaKtiiv, ro pi) tiSivat rof ypU' 

^"C- ■ — /"} '■o iraVra iip' t'lpdc piitTiTt, irpo^ard lari, aXK' oiiK iXoya, 

dXXd Xoytxd. Ibid. pag. .191. 

VOL. XII. P 



o 



SIO HISTORIA DOGMATICA. 

mum malorum omnium causa est, quod Scripturae igno- 
rantur. Sine armis bellum ingredimur, et quomodo ser- 
varemur ? Non omnia in humeros nostros projicite. 
Oves estis ; verum non irrationales, sed rationales," &c. 
Item: "Ex gratia, inquit, Spiritus Sancti canentes in 
cordibus vestris Deo : non*^ simpliciter ore, sed cum at- 
tentione. Hoc enim demum est Deo canere, illud vero 
aeri. Vox namque temere difFunditur." 

" Divinis'' usi Scripturis, navis instar, vela fidei in 
sublime extendamus. Si in istis navigaverimus, aderit 
nobis etiam gubernator sermo Dei. Si vero humanis co- 
gitationibus, non item. Cui namque natantium quisquam 
adfuerit gubernator ? Duplex itaque periculum est ; cum 
quod nulla navis est, tum quod nemo gubernator adest. 
Si enim scaphus sine gubernatore periculum habet ; 
quando utraque absunt, quae poterit spes esse salutis? 
Ne projiciamus itaque nos ipsos in apertum periculum; 
sed in tuto incedamus, per sacram anchoram liberantes 
nos ipsos." 

" Non attendant, non cogitant hue ad Deum se in- 
gressos, Deum cum ipsis sermocinari. Quando enim qui 
lecturus est surgens dicit : Haec dicit Dominus ; et 
diaconus stans omnes indicto sOentio compescit, non' ut 
legenti honorem exhibeat, haec dicit, sed ei, qui per ilium 
omnibus sermocinatur," &c. " Omnia'' sunt dilucida et recta, 
quae sunt in divinis Scripturis ; manifesta sunt, quaecunque 
sunt necessaria," &c. Item: " Ignore, inquis, quae in 
divinis Scripturis posita sunt. Quamobrem ? Num' enim 



s Ml} aTrXwc, ^ijfft, ry ffTOfian, dWd furd TrpoffO^^f, tovto yap iffTi Tt^ 
$fip ^cttv, kKtivo 0€ ry a«jO(. Chrysost. in Coloss. horn. 9. op. torn, ll.pag. 
393. 

'' Taif 6(iatQ Ktxptijiivot ypapaig, KaOavip ;r\o(^ rij/i rd laria rqc 
TriaTiuQ dvairiTdauniv, Sic. Chrysost. in 1 Thess. homil. 7. ibid. pag. 477. 

' OiiK dvayivi!>(iKOVTi Tifiyv iroiiiv, touto ^tjffiv, aXXd Tif St iKcivov 
vam SiaXeyonivif. Chrysost. in 2 Thess. hom. 3. ibid. pag. 527. 

^ ndvra aatjtii Kal tifBsa rd irapd raig Oeiaig ypaipaX^. ITdvra rd dvay- 
KaXa SijXa. Ibid. pag. 528. 

' Aid ri oiric oiSas ; nij yap 'E/Jpaiffri ; ^i) yap 'Pu/ididTi ; /lii xai iTtpoy- 
\waffug eipijTaii ovxl ^'EWijviffri XkyiTai ; dW dffa^w^, tpijtri. noTov 
{i(ra0fe^, iiirt fiot j. Trpoipaffuj Tttura Kai Xoyoi. Ibid. 



HISTORIA DOGMATICA. ^11 

Hebraica ? nuin Latine ? num alio externo idiomate pro- 
lata sunt ? Non Graece dicuntur ? At obscure, inquis. 
Quae est ista obscuritas, die quaeso ? Non historiae sunt ? 
Nosti quae clara sunt; quid de obscuris rogas? Mille 
historise sunt in Scripturis ; die mihi unam ex illis. Sed 
non dices. Praetextus sunt ista et inania verba," 

" Sic etiam, inquit, testificatus est quodam loco quidam 
(Ucetis: et hoc ipsum existimo non abscondentis" esse, 
sed ostendentis eos multam habere scientiam Scriptura- 
rum, ut nee opus haberet nomen posuisse dicentis ; sed 
veluti de re manifesta et in promptu constituta indu- 
cere testimonia." 

" OstenditP," apostolus, " etiam quia et laici debent 
docere." Ibidem: " Meditaberis^, inquit, in illis semper, ex- 
urgeiis, sedens, et dormitum iens. In cispersiste, inquit, et de- 
cern millia quisque reperiet de iis. Et tamen post tanta sunt 
quidam, qui neque sciunt, quid sint Scripturae. Prop- 
terea igitur nihil salvum, nihil utile apud nos fit." " Nee 
si audieris quia non est Paganus uon est Judaeus, statim pu- 
tes esse Christianum ; sed examina et alia cuncta. Nam 
Manichaei et omnes hasreses banc sibi personam indue- 
runt, ut hoc pacto seducant rudiores. Sed si habuerimus 
sensus exercitatos ad discretionem boni et mali ; poterimus 
et hujusmodi discemere. Quomodo autenr fiunt sensus 
nostri exercitati ? Ex usu Scripturarum, ex frequenti 
auditione," &c. Et post: " Sed' nemo vidt ad Scrip- 
turas attendere. Si enim adverteremus, non solum non 
incideremus in fallaciam ; sed etiam alios deceptos inde 
liberaremus, et de periculis adstraheremus. Item : Dis- 
cite honum facere. Nunquidnam scitis ubi haec lateant 1 

• ^HKVvvToz ioTiv avTovi ff^oipa iftTriipovq iivai tu/v ypafCiv, 

ChrywMt. in epist. ad Hebr. homil. 4. op. torn. 12. pag. 40. 

' Aiicvvat C€ OTi Kai oXXoi/j; o^fiXovm KaT7}\t1v, Chrysost. in epist. ad 
Hebr. homil. 3. 

1 'AXX' ofiiag /wro roaavra tiai T«vi{ oiti iii6Tii in tiai wort ypa^ai ; 
Old Tot TovTO, oiliv vyii(, oiliv xpr\iitftov jraf' ijfiwv yivtrai. Ibid, 
homil. 8. pag. 90. 

*■ nior ik yfyVfivaiTfiiva yivirai rtftidV TaaiaOrirfipia ; awb ri/f avvexovQ 
ciKpoaatti/Qf dwit rfJQ ruiv ypcnpu)v iftTTfipiaQ. Ibid. pag. 89. 

' 'AXX' oiiltig jioifXfTat racf ypa^aXg Tpoffex""' •' 7"P Jrpofftixo/iei', oil 
/iovov ovK av, See, Ibid. 

p2 



212 HISTORIA DOGMATICA. 

Non arbitror praeter paucos. Ista' tamen per unamquam- 
que septimanam secundo aut tertio vobis leguntur. As- 
cendens enim qui legit, primo dicit librum cujus est, illius 
(verbi gratia) vel illius prophetae ; et tunc profert quae is 
dicit. Proinde annotata vobis esse debeant : et non solum 
ipsum textum debebatis scire, sed et causas eorum quae 
scripta sunt, et quis base dixerit: sed omnia frustra et 
sine fructu. Omne enim studium in his quas ad vitam 
banc pertinent, evacuatur; de spiritualibus autem nulla 
j-atio est." 

" Sed" dicis, non legi. Non est haec excusatio, sed cri- 
men. Per singulos dies intras ecclesiam ; et adhuc istud 
ignoras ? Veruntamen ut neque banc tibi excusationem 
invenias; propterea in altiori loco stans magna voce et 
trementi conclamat sacerdos, veluti quidam praeco," &c. 
Quae vero fuerit sacrarum lectionum in Ecclesia ratio, ab 
eodem explicatur in sexta homilia De pcenitentia ; ubi re- 
fert librum Geneseos semel quotannis lectum fuisse per 
ecclesias ; ex evangeliis vero, quemadmodum ex epistolis 
Pauli, his hebdomadatim lectiones propositas ; sed prse 
rasteris utriusque instrumenti Scripturis librum David sic 
adamatum fuisse omnibus Christianis ; " ut in ecclesiis, et 
extra ecclesias, primus et medius et novissimus fuerit 
David," &c. 

" Qui" sacrorum studiosus est librorum, jure etiam dici 
poterit amator Christi ; secundum quod dictum est a Do- 

* KatTot KaO' tKaarrjv tfido^aSa Si^ ff Kai Tpig Tavra vpiiv dvayiviiiffKe- 

Tai' Kai dvtX6(jJV o avayvwffrtjc X*yf i npwrov ro jStfSXiov n'voc; tffTi, 

Kai t6t£ \iyii il Xiyft, wtrre ivffrifioTfpa vfjilv tivai, &c. Chrysost. in epist. 
ail Hebr. horn. 8. op. torn. 12. pag. 91. 

" 'AW tptig, on ovK dvsyviitv; ovk eari tovto aTToXoyia, aWa Kai ty- 
KXrtfia' Ka9' iKnoTHV ij^kpav elffipxy itQ Triv iKcXifttfiav, Kai tri tovto ay- 
votig; Ibid, homil. 17. pag. 170. 

'^ '0 yap ^i\d/3i/3\oc ^tKaiwg dv Xix^^t^ ifitXoxpKfTog^ 'O yap Toi- 

ovTOQ dvi^dXeiTTOV tx** ^^ ^V KapSi(;t avTOv Tr)v tov 9tov fiviffifiVf Kai 
vdvTOTi iv xspiTtv aiiTov (carsxw)' rag Upd{ /3t/3Xo«c, otic iviXijatTai, &c. 
opfC o'ov TO KipSot laTi TOV spivvfv rag ypa^dg, Kai kuOmq voXXaKig 
^KOvffaTi ; rt Se iffTiv o Xiyot iipXv ; ort ov^iv iviXiirtv ovde TrapeffnoTrrtftt 
rifiiv ij Oeia ypapif, &c. ChrysosL in sennone pseudopropbetis, &c. (a Gerardo 
Vossio edit, ad calccm operuni Ephreem Syri. Sed Nesteiita polios author vide- 
tur fuisse quani Chryso:;tomUG ;) quem, cum tenipu;; rcsolutionis suee instarel, 
conscripsit. 



HISTORIA DOGiMATICA. 213 

mino : QuP diligit me, sermones meos serval : Et qui di- 
ligii me, diligetur a Patre meo. Talis enim indelebilem 
in corde suo continet Dei memoriam : semperque sacros 
suis manibus retinens libros, non obliviscetur horribilium 
iUorum librorum, de quibus scriptum est : Judicium sedif, 
et libri aperti sunt. Vide, quantum sit lucrum scrutari 
Scripturas ; quemadmodum saepe audistis. Quid est au- 
tem id quod vobis dico? Nihil reliquisse neque reticu- 
isse utilium vobis sacram Scripturam, sive per prophetas, 
sive per apostolos, ac per ipsuni etiam universorum Do- 
minum," &c. Et post : " O^ quam multas quotidie Scrip- 
turas audimus nee intelligimus ! Quare et inexcusabiles in 
die judicii erimus ; quando judicium sedebit, et libri ape- 
rientur." 

" Orationem" autem non earn commendo, quae frustra 
in ore habeatur ; sed quae ab imis animi prodeat." 

" Non*" cernis ut mulieres et parvi pueri pro magna 
custodia coUo evangelia suppendunt, et ubique circumfe- 
runt quocunque abierint ? Tu evangelii mandata et leges 
mente describas," &c. 

" Versare"^ semper in divinis Scripturis. — Legite Sal- 
vatoris Scripturas; et discite, quomodo nos hinc illuc 
migrantes adjuvare potest nemo." 

" Cape'' in manibus istorum (apostolorum) libros, et 
scripta perlege. Haec te mulieris illius facient non absi- 
milem." 



> Johan. cap. 14. 

* 'Q TToatttv Kai irviKiicuv ypajifiaTuyv clkovovtic oh avvitafiiv' oOtv Kai 
avavoXoyriTOt iaoitiOa iv Ty tijiipif rfiQ Kpiaiug, &c. 

* ^vXT^v Sk Xkytu, ov Tyv airXwf IttI tov arofiaTOQ Ktifiivrjv aWd tijv 
airb pd9ovs r^j Siavoiag aviovnav. Chrysost liomil. 5. de incomprehensibili 
Dei natara contra Anomaeos, op. torn. 1. pag. 491. 

•* EwayytXia ii,apTiiiai. tov Tpa\i}\oVj Kai iravraxov ircpupipovaiv. 

ev Si rd TrapayyiXfiara tov tvayytXiov Kai tovq vofiovg tyypa-ipov oov rij 
liavoif. Chrysost ad populum Antioch. homil. 19. quae ad rusticos facta est, 
op. torn. 2. pag. 197. 

' 'EvTvyjjave id Tatg BtiaiQ ypn^aif. 'AvayvuTi rou (Twri/poc hSao- 
Ka\ia(, Kai ficSirt, oTuf dirfX^ovaiv y'litiv UiX niSiii; t'lfiXv (joridtiaat Sv- 
voTat. Chrysost. homil. 22. quae quidem est Joannis Nestentac. 

' Chrysost. s«rin. De cleemosyna. 



214 



niSTOKIA DOGMATICA. 



" Non" metuis, non expavescis, dum iisdem auribus 
audis et scortum obscoene loquens, et prophetam aposto- 
lumque ad arcana Scripturae introducentem ?" 

" Cur' adeo librum David sic adamarunt Christiani, ut 
hunc solum voluerint ore versari ; lectionem vero evange- 
liorum semel aut bis legamus in hebdomade? Paulum 
vero bis per hebdomadam legamus, ita ut nee feramus 
ejus epistolam in ore ; sed lectioni duntaxat accommo- 
dantes intellectum, pro tempore ipso hue solum pro- 
cedimus." 

" NonnuUt^ introeuntes ecclesiam, in mille versus ex- 
tenduntorationem suam; quasi apud Dominum multitudine 
sermonum opus sit, tanquam ignorantem quid postules ; 
qui antequam cogites, novit. Nam et illi quidem quid 
dicunt nesciunt. Labia moventur solummodo : mens au- 
tem sine fructu est, et aures ejus surdae sunt. Tu non 
audis orationem tuam ; et Dominum vis audire precem 
tuam ?" 

" Perdiderunt*" audiendi laborem, et tempus. Nam qui 
non intelligit quod audit, perdit quod audit." 

" In Psalmis' non simpliciter verborum sonum attenden- 
dum, sed sententiam et vim eorundem explorandam: 
neque enim Spiritum Sanctum psalmodia oblectari, sed^ 
animo per modulationem excitato et attento. Oportet 
itaque (inquit) in genere omnium psalmorum vim et sen- 
tentias perscrutari; praecipue vero ejus, qui nobis hodie 
est recitatus." 



' taig ai/Toig acoaij; TrSpviji aKoiitiv aiVxpoXoyoiffiJC, Kai wpo0r;ro« Koi 
awoaroXov ae nvaTaywyovvTog. Chrys. homil. 3. de spectaculis David et Saul. 

' Chrysost. homil. Lat. De poenitentia. 

f Kai oiiK oiSaai ri ilirov ra xtiXi) Kivtiraf >; i' UKOri owe aKouei. 

<Tii oiiK aKouiiQ TiJQ twxijc <">"> *«' ^ov Oiov OeXttf iiaaKoiiaai rijs lixijs 
oov ; Ex variis in Matthieum locis homil. de muliere Cananaea. Op. torn. 3. 
pag. 442. 

'' Chrysost. homil. in Matthsum. 

* M.TJ ccTrXioQ Stxofitvoc ^ov Kporov twv pij^dTtoi', aWd Triv tvvoiav ^a~ 
iraviZuiv Tuiv voij/iarwv. Chrysost. in oratione quod unus et idem sit legislator 
et vetcris et iiovi Testamenti, &c. quse est 8. inter cas, quse a Jacobo Beurero 
inter 'AvIicJora Chrysostomi, Basil. 158.i. editae sunt. 

I* 'AWa ry i/'t'xy '■y wjro tTjc ij/a\fiiiiSias StiyipBiiay. At? f4£V ovv Ka- 
86\ov Ta<; Svininic tuv 4'aX|uu>v i(in'v^v, Sic. 



IIISTOUIA DOGMATICA. 215 



A. D. CCCCX. PHILO CARPATHIOR'JM EPISCOPUS. 

" Incredibile' est nescienti quam suave sit de Deo opti- 
mo maximo ex sacris Uteris, meditari ac loqui. In his 
enim legendis peccatores de propriis erratis admonentur ; 
quoque modo se castigent, corrigant, ac emendent, aper- 
tissime docentur. Et quicquid homines alter alteri vel 
dicere verentur vel ignorant ; hoc sacra? literse et sanctis- 
sime audent, et uberrime noverunt. Ex his guttur nostra? 
mentis admirabili dulcedine repletur in Deum ; sequc 
adeo inflammari sentit desiderio seternae vitae conscquen- 
dae : ut mystice dulcedo et totum desiderium guttur sui 
sponsi, non dulce neque desiderabile praedicetur a sponsa. 
Est ergo totum desiderium atque dulcedo testamentum 
sponsi ; eo quod per illud homines bona omnia docti, 
qualeque et quantum sit Deus ipse summum bonum intel- 
ligeutes, ad illud ipsum consequendum ardentissimo desi- 
derio rapiuntur." 

A. D. CCCCX. PROCOPIUS GAZ^EUS. 

" Solet" divina Scriptura, quae ad communem omnium 
utihtatem data est, rudioribus, aut etiam segnioribus, faci- 
lem sensum protendere : perfectioribus autem et diligen- 
tioribus, in quas mentis aciem exacuant, abstrusiora lar- 

giri. Eo vero spectat ista Scripturarum difficultas, ut 

dum illis opera navatur, a deterioribus avocemur. Pra2- 
terea diligimus magis, et in pretio habemus, quas nobis 

ipsi labore coraparavimus. Ad haec assidua meditandi 

diligentia divina oracula mentibus nostris imprimuntur, et 
venerabiliora redduntur." 



' Philo, in Cantica Canticor. 

" 'H yap 0fia ypaifitj, Tt'ic inravTiiiv ut^tKiiaQ yivojiivri, Kai To'ii anXnv- 

aripois, q ycni paBvuoripotg Trpoxtipov Trporiivti liiivoiav, &c. u/iu 

fi Kai StA rijr avvtxoiic /ijXtriif ivTvrrouTat rd 9ita \6yta Tf ^"'X'h ""'■ 
etjivoTtna KaStTTaTui. 



216 lUSTORIA DOGMATICA. 



A. D. CCCCXV. THEODOSIUS JUNIOR IMPERATOIl. 

" Ejus" regia non dissimilis fuit monasterio. Nam 
primo diluculo ille ipse cum sororibus suis hymnos alter- 
natim decantatos recitavit. Quinetiam sacras literas me- 
nioriter pronunciavit. Nam cum episcopis, perinde ac si 
sacerdos jam olim designatus fuisset, de eisdem disseruit 
(ex divina lectione disseruit ; sic Historia Miscella, libro 
decimo quarto). Libros etiam, turn qui sacra Dei eloquia 
complectebantur, turn qui ab eorundem inlerpretibus con- 
scripti erant, multo diligentius, quam Ptolomaeus Phila- 
delphus olim, in unum colligendos curavif." 

A. D. CCCCXX. THEODORUS ANTICCHENUS. 

" Septuaginta"" virorum interpretationem plane liquet 
accepisse apostolos, et tradidisse his qui ex nationibus 
crediderunt, ad quos ante vetus Testamentum non per- 
venerat ; et ab apostolis accipientes banc Septuaginta vi- 
rorum translationem habemus omnes, qui ex gentibus 
credidimus, et in ecclesis legimus, et domi evolvimus." 

A. D. CCCCXX. CYRILLUS ALEXANDRINUS EPISCOPUS. 

" Omni' virtute nitendum est, ut ab occupationibus 
sKculi, et a mundanis actibus liberi et ipsas etiam (si fieri 
potest) superfluas sodalium fabulas relinquentes, verbo 
Dei operam demus, et in lege ejus meditemur die ac 

Taig iaVTOv ah\(jiai^ 6pdpiKi»v, avTiijiilivoVQ v/ivoVQ ilg to 0tio»' 

fXtyf ^10 Kai to. Xipa ypa/tiAaTa awo btIjSovq atriiyyuXtv, &c. Theodos. 

V Socrates, lib. 7. Hist, eccles. cap. 22. Author Miscellte histor. lib. 14. prope 
fin. Freculphus torn. 2. Chronic, lib. 5. cap. 1 1. Nicephor. lib. 14. Eccles. histor. 
cap. 3. ubi etiam notat, evangelia ipsius manu aureis Uteris descripta ad sua tem- 
pora pcrmansisse. 

1 Theodorus, ad cap. 1 . Sophoniae. 

' Cyrill. in Levitic. lib. 6. paulo post initium ; quamvis ista in Leviticum 
Cominentaria revera non sint Cyrilli, sed Origenis. 



HISTORIA DOGMATICA. 217 

nocte ; ut loto corde conversi revelatam et apertam Mosi 
facieni possinius aspicere, et maxime in iis, quae nunc re- 
citata sunt," &c. 

" An' tu putas, qui vix diebus festis ad ecclesiam venis, 
nee intentus es ad audienda verba divina, nee des operam 
ad implenda mandata ; quod possit sors Domini venire 
super te? Si' ad ecclesiam frequenter veniens, aurem 
literis divinis adnioveas, explanationemque mandatorum 
ccelestium capias : sicut cibis et deliciis caro, ita spiritus 
verbis divinis convalescet ; ac sensibus et cupiditatibus 
robustior efFectus, carnem sibi parere coget ac suis legibus 
obscqui. Nutrimenta igitur spiritus sunt divina lectio, 
orationes assiduaj, sermo doctrinae: his alitur cibis, his 
convalescit, his victor efficitur." 

" Dicimus" igitur, quod lingua quidem Hebraeorum pro- 
phetica dicta sunt et Mosaica ; ut autem omnibus essent 
nota, parvis et magnis utiliter familiari sermone commen- 
data sunt, ita ut nuUius captum transcendaut." Et pauIo 
post : " Itaque" a divina Scriptura melior evadet quisquis 
fuerit, et aliis quoque non inutilis erit." 



CCCCXXX. ISIDORUS PELEUSIOTA. 

" ' AvayivuxTKiiv^ rac ypaipag otpiiXiiQ, koV ju>) rrtpi wav- 
TU)v iptoT^v. Scripturas sacras lectitare debes, ac non de 
omnibus alios interrogare." 

Xpi)^ filv Koi ipaWtiv jutra (Tvviaib)^, koI tv\{(T0ai 
HiTa vi}\piw^' id est, " attento ac vigilanti animo :" vri\p(wQ 
enim vocabulum significationem habet nwiaiwg et vovvt- 

' Cyrill. in Levifc lib. 9. ' Id. ibidem. 

■ 4>a/x*r ovv, on yXwrrp ftiv 'E^paiinv fXaX^^ij rd vpoipTiriov, Kai avrd. 
Si Ta ]VIw(7£(iif, Vva ^1 icai inrdpxy yvupifia, fiiTt-TrotrjOrj ;^pi;(Te^wf tic fo 
rqs y\<iTri;s ivrpi^ii, Kai Svai(piKTov ixoiajjQ iravTiXUs ovliv. Cyrill. 
contra Julian, lib. 7. 

' OvKovv airb /liv rqj Biottvivotov ypo^flf, lavrov j3«Xri(DV dv yivoiro 
wac Tif ovv, Kai /tiv Kai irepoij ovk AavvTiXij^ iiQ ovriaiv. 

' Isidor. lib. 3. epist. 13. 

' Locum sic vertit Jacobus Billius : " Pnallere quidem cum prudentia, et at- 
tento ac vigilanti animo precari, oportet." Isidot. lib. 3. epist. 171. 



218 HISTORIA DOGMATICA. 

XdoQ' ut annotationibus ad Gregorium Nyssenum de opifi- 
cio hominis ostendit Johannes Leunclavius. 



A. D. CCCCL. THEODORETUS CYRENSIS EPISCOPUS. 

"Universa quae sub sole est terra, his (S. Scriptures) 
sermonibus referta est. Hebraici* libri non modo in Grae- 
cum idioma conversi sunt, sed in Romanam quoque linguam, 
^gyptiam, Persicam, Indicam, Armenicamque, et Scy- 
thicam, atque adeo Sauromaticam ; semelque ut dicam, 
in linguas omnes, quibus ad banc diem nationes utuntur." 
Et paulo post : " Passimque'' videas hsec nostratia dog- 
mata non ab iis solum teneri, qui sunt Ecclesiae magistri, 
populorumque praeceptores : sed ab ipsis quoque sutori- 
bus, fabrisque ferrariis, lanificibus prasterea cunctisque 
artificibus ; quin et a fceminis item omnibus, non iis modo, 
si quae demum illae sunt, quEe literas didicerunt, sed quae- 
stuariis ac sartricibus, ancillisque adeo et pedissequis. Ne- 
que ii solum, qui urbes incolunt, homines, sed ipsi quoque 
agricolae probe eadem sciunt : fossoresque adeo ac bubul- 
cos invenias, plantarumque consitores, de divina Trinitate 
rerumque omnium creatione dissertantes, humanae item 
naturae magis conscios esse, quam Plato Stagiritesque 
fuerint." 

" Pronum siquidem fuit et quam facillimum sapientiaj 
fonti, qui prophanis impiisque hominibus eam, qua tanto- 
pere gloriantur, eloquentiam dedit, vel Platone facundio- 
res, vel acriores Demosthene, vel rotundiores Thucydide, 
vel Aristotele et Chrysippo cudendis insolubilibus syllogis- 
mis acutiores prodere veritatis praecones (id est, sacrarum 
literarum scriptores, ut ex antecedentibus liquet). Cse- 



* Kai >/ 'Eppaiuiv ^lavri ov jxovov tii; Ttjv 'E\Kr)viuv iKTtfiXrfOtj, aXKa xai 
tig Ttjv 'Pu)fiaiit)V Kai AtyyTTTiwv, &c. Kai ffvWrjIidijv iiiriiv iiq ndaag Tag 
yXioTrag, alg iinravTa ra tQvri Kt\pr)}xiva SiaTiXti. Theodoret. De Graeca- 
rum affectionum curatione serm. 5. 

*• Kai Effri i^iiv ravra tlcoraQ rd Soy^ara, ov fiovoVQ yt Trig iKKXrjaiag 
Tovg SiSaaKoXovg, dWd Kai aKvroTOjiovg xai xaXKorinrovg, &c. Kai yvvai- 
Kag uaavTiac, ov ^ovov rag \6yii)v ficriffxif'taf, dXKd Kai xipvijTiiag, 
&c. 



HISTORIA DOGMATtCA. 219 

terum' locuples ilia liberalissimaque divinitas noluit quin- 
que solum, clecemve aut quindecim, centumve aut ducen- 
tos homines aquis salutaribus recreari, sed cunctas afFatim 
tum Giaecas tum barbaras nationes : neque solum homines 
literarum studiis innutritos, sed sutores juxta textoresque, 
fabros item ferrarios caeterosque manuales artifices, prae- 
terque hos ipsos etiam mendicos, agricolas, lignatores ; 
foeminas quoque tum divitiis affluentes, tum manuum 
suarum studio parce ac duriter victitantes." 

" Qui' enim aderant, non intelligebant ea quae diceban- 
tur. Eritis in aera loquentes. Prassentibus* enim non 
intelligentibus, verba in aerem inaniter diffunduntur. 
Orabo spiritu, orabo et mente. Spiritum donum appellat, 
mentem autem declarationem'' eorum quae dicuntur. 
Dicit ergo oportere eum, qui alia lingua loquitur, sive' in 
psalmodia, sive in oratione, sive in doctrina, vel ipsum in- 
terpretari ad utilitatem eorum qui audiunt, vel alium qui 
praestare id possit, socium assumere. Qui supplet locum 
idiota. Idiotam appellat eum, qui'' in laicorum ordine 
constitutus est. Nam tu quidem bene gratias agis. Scio, 
inquit, te divina actum gratia Deum laudare : sed' ea quae 
dicuntur, non intelligit is qui linguam ignorat." 

A. D. CCCCLX. MARCUS EREMITA. 

" Orationem'" autem dicimus, non quae tantum gestu 

' 'AXXa oic J;3ovXqdi} vivTi j) iixa, f), &c. tuv ainTiipiuv droXavaat va- 
fiariav, oKXd navTaQ dvOpwirov^ Kai "EWijvag, cai (iapjidpov^, xai rovg 
Xoyotj ivTiBpniifiivovi Kai roiis \6yuiv oi yiyiviiivov^, Kai aKVTiag Kai 
v^dvTacy &c. Theodoret. De Graec. alfecL curalione serm. 8. 

' Oi avvitaav yap rd \ey6fiiva o'l wapovTic, Theodoret Comment, in 
1 Corinth, cap. 1 4. 

f Twv wap6vT0}V oil avvwvTtav, 

^ T^v ffatftrjvfiav Twv Xtyo^iivtav. 

* Eirj £7ri ^aXfUo^iaq, liri iiti vpo<T(V\fi^, tin tffi SiSaffKaXia^. 

^ Tov ^v T(f Xa'iKif Tdyjiari Tirayfiivov. 

' Ov ffwiTjiTi Tutv Xiyo^ivuv 6 ri;v yXurravovK kiriOTdfiiVog. 

" Upoaivxr/v li Xiyofttv ov fi6vov lid aapKos tTriStiKWiiivriv, dXXd Kai 
li evvoiaf diripiaizdaTov Tif 9iif jrpoff^ipo/iei'ijv. Marcus Eremita, in dis- 
putatione cum Scholastico. 



220 HISTORIA DOGMATICA. 

quodam corporeo demonstratur, sed quae etiam per intel- 
lectum indistractum ofFertur Deo." 

Marcum hunc ferunt in a;tate juvenili sanctarum Scrip- 
turarum fuisse memorem; ita ut cum adhuc esset junior, 
memoriter vetus et novum Testamentum diceret". 



A. D. D. OLYMPIODORUS. 

" Sacral Scriptura, instar terrae, immobilis est, fructus 
gignit, omnibus patet, ac omnes accipit." 

" Meditatio' quam intendimus circa divinos libros (in 
qua nos versari die noctuque sanctus David hortatur cum 
dicit: Et in lege ejus meditahitur die ac node) non 
labor est carnis, sed exultatio spiritus. Quamvis enim in 
sudore ac lachrymis seminemus, laborantes circa hones- 
tum; in exultatione tamen metemus inclytum virtutis 
fructum. Bonorum siquidem laborum gloriosus est fruc- 
tus." 



A. D. DXX. DOROTHEUS ABBAS. 

" Psalmodiae' studium et curam adhibeamus ; et men- 
tem tamen non divertamus a virtute sanctorum verborum. 
Ut scilicet et os et cor pariter psallant. ^OtptiXofisv ovv 
KOI i7jUfTc jutTa vrfiptwg ipaWeiv koi riOivai tov vovv rifiuv 
tic TTJv dvvafiiv TU)v \6ywv twv ayiwv, 'Iva fifj fiovov to 
OTOfia (KaOwc Xiyei to yspovTiKOv) aXXo icat rj kojoSio ifjuwv 
/itro (TTOjuaroc ipaXXy." 

" Nihil" aliud adeo ut hoc demiror, quod videlicet non 



° Sozomeniis, lib. 6. hist. cap. 29. Palladius, in historia Lausiaca. 

1 'H Se 9fia ypa^r/j yrj ovofiaZofikvrj, Sid to dKivrjTov, xai Kapiro^opov, 
xai irdvdtKTOV. Olymp. in Ecciesiast. cap. 1. 

■■ 'H Si irtpi Ta dila /3«j3Xia /jtXiD), Trepi rju ri/iag ivaaxoXiXaBai 
iinipag Kai vvKToe 6 iiyioe iyKiXiverai, Xkyuv, Kai iv T<f vofiCfi avTov, &c. 
oil KoTrwffti; inrdpx^i aapKos, dWd V"'XnC dyaXKiaaiQ, &c. Olymp. in 
Ecciesiast. cap. 12. 

' Dorotheus, doctrina 23. " Id. doct. 8. 



HISTORIA DOGMATICA. 221 

advertimus quid quotidie psallamus. Psallimus quotidie, 
atqiie nos ipsos maledicimus et execramur, neque id ad- 
vertimus. Annon debemus, quod psallimus, intelligere ? 
Si reddidi, ait, retribuentibus mihi mala, decidam merito 
ab inimicis meis inanis. Oii ^Evt^wjuat aXAo, rj on oiirs 
oiSafiiv Ti \paX\wfjiiv, koO' SKaorijv i^aXXwftev, koI /carapw- 
fjLiOa tavToiig Koi oil (rvvtovjuev" oiiic 6<j>tiXofisv tlSivai tI 
\l^a.W(i)fisv ; OTi dti Xiyo/iiv. Ei avTairiSwKa rolg avrairo- 
SiSovai fxoi KUKOL, cnroiricFoifii apa airo twv tx^P'^*' A*"" 

WVOf. 

" Habenda est a nobis temporis ratio, exquirendum- 
que ut diem noctemque transegerimus. Si" cum reve- 
rentia et attentione ad psalmodiam, ad orationem steteri- 
mus, nee passi sumus captivos nos trahi a cogitationibus et 
passionibus nostris. Si attentas aures praestitimus divinis 
lectionibus. Si interrupimus psalmodiam, inaniter extra 
ecclesiam et chorum educti." 

" Libef mihi, fratres, pauca quasdam de Psalmis non 
inutiliter vobis afFerre; ut non sitis tantum ad cantus 
suavitatem intenti, sed et omnis mens quoque vestra, ut 
par est, incalescat in virtute sermonum. "Iva jujj atrofte- 
Ttiopil^taOai Trpoc to fiiXo^, aXX' 'iva koX avrbg 6 vovg viiCiv 
liara avaXoyiav avfnrtTTVQWTai ry Swa/xii twv Xoywv^." 

Hactenus Graecos audivimus patres, qui prioribus quin- 
que saeculis a Domini nostri ascensione claruerunt. 
Atque his temporibus vixisse videtur author ille, qui 
Dionysii Areopagita; personam assumens, pro Pauli 
discipulo a pontificiis agnoscitur. Itaque nee testi- 
monium ejus hie omittendum censuimus. 

In capite tertio Ecclesiasticae hierarchiae, ubi in myste- 
rio synaxeos explicando Psalmodiae meminisset, et Scrip- 
turarum lectionis a ministro recitata2, addit in Bewpifji' 



^ Ei/itrd vqi/fEUC •"'aro rtf lis rijv il/aXnif!iav tai eif rijw iixv''t 

• ti vovvix^C rJKOVtre ruv Oeiuv dvayviitafidrotv* fi ^t) dfiJKi rriv 

■^aXfiifiiav, &c. Dorothcus, doctrin. 11. 

1 Dorotheus, doctrin, 22. < Vid. eund. doct, 20. 



222 HISTORIA DOGMATICA. 

At fiiv yap iipti)TaTai twv \oyio)v u^Sai Koi avayvtixnig StSaa- 
KaXiav avTOiQ ivaptrov Z<^>i^ ixfiriyovvTai' koi irpoys tovtov 
Triv iravTsXri tj/c (jidopoiroiov kokioc cnrOKadapaiv. id est, 
" Sacratissima Scripturarum cantica et lectiones, integer- 
rimae illis vitae magisterium dictant ; et (quod ordine praeit) 
exactissimam malitiae totius ac perniciosissimae vitiositatis 
emendationem docent." 

A. D. DLX. ANASTASIUS SINAITA, PATRIARCHA ANTIOCHENUS 

" Igitur* fides Christianorum est incuriosa, in simplici- 
tate et rectitudine cordis totam divinam Scripturam reci- 
pere et audire consueta, maxime vero doctrinam a pa- 
tribus traditam. Dicta enim evangelica et apostolica 
scimus universim depravari non posse, quemadmodum 
variis locis jam ostendimus ; eo quod evangelium septua- 
ginta duarum linguarum et gentium Uteris consignatum 
sit. Quare fieri nequit, ut vel detractione vel additione 
a sceleratis corrumpatur. Nam licet quis unius vel alte- 
rius linguae libros falsare conaretur, improbitas tamen 
ista statim detegeretur et redargueretur ab aliis septua- 
ginta linguis. Quidam enim ex evangelio S. LucaB locum 
ilium de guttis sanguinis et sudoris exscindere tentarunt, 
nee potuerunt. Nam codices, qui his carent, falsitatis 
convincuntur ex plurimis aliis, qui omnia ilia repraesen- 
tant, codicibus ; qui tam Graece quam aliarum nationum 
linguis exarati sunt. At vero monumenta patrum, maxime 
dogmatica, non sunt in omnium gentium sermonem con- 
versa, nee ad omnes regiones perlata. Quo fit, ut Hsere- 
tici quaedam adjiciendi, queedam vero demendi occasionem 



» OvKovv viaTiQ dmpUpyoi iariv o xp'ffriavifffjoc, Kai Siov iv axXoTqn 
icai (vBiirriTi KapSiae Skx^Sai Koi aKoiiiiv vaaav Otiav ypa^r/v, Kai fiaXia- 

ra Tae SiSaaKoKiKtis. SiaSo9ivTog Kai ypaifiivros rov liiayyiXiov iv 

Tolj ypafi/iaai rdv £/3Jo/jr;icovra Svo yXutaaiiv Kai iOviiv, ddivarov iart 
paSiovpyiav fj iiiiuaiv v 7rpo(T9)?Ki)V inrofu'ivai aiirif- KfV yap fuas rj Kai 
levripas yXwrrqc iircxtipl"'^ "S vo9iv<Tai rd /3ij3Xta, riXiyxiTo tiiBiiQ iiiro 

Tuv aWoiv ijiSofitiKOvra yXuaadv ij paSwvpyia aiiTfi. (V yap Trdai 

Toig iBviKoXs ivayytXioti; Ksirai Kai tWiji'iKoTf TrXtiffTOif, Anastas. in 
'OStiyif, cap. 22. pag. 339. 



HISTORIA DOGMATICA. 223 

nacti fuerint." Huic loco non aliud habet quod objiciat 
Gretserus, quam Anastasium hallucinatum esse''. 

" Qui'' studiose audiunt eum qui jubet et dicit, Scruta- 
mini Scripturas ; accipiant in manus libros coeli et terrae 
et alium qui dicit, Liber generationis Jesu Christi;" hoc 
est, vetus et novum Testamentum. 

A. D, DC. HESYCHIUS HIEROSOLYMITANUS EPISCOPUS. 

" In"* multas linguas et differentes divisum est verbuni 
Dei." 

A. D. DCXVI. SYRI. 

Anno ab Alexandro (sic Seleucidarum epocham notant 
Syri) DCCCCXXVII. apparet sacros libros conversos in 
linguam Syriacam, ex Grasco exemplari, quod manu Euse- 
bii ad Origenis libros, qui in Caesareensis ecclesiae bibliotheca 
asservabantur, fuerat emendatum, et scriptos Alexandriae : 
ex quibus Andreas Masius se Deuteronomii bonam par- 
tem una cum libris historicis MS. habuisse testatur'. 



' Defens. Bcllarm. adv. Whitaker. torn. 1. pag. 904. 
' Anastas. in Hexameron, lib. 7. col. 255. 
' Hesychitu, comment in cap. 8. Levitici, lib. 2. 
* Andreas Masius, prsfat. in Josuam, pag. 6. et 123. 



!824 HISTORIA DOGMATICA. 



CAP. III. 



Latinorum patrum tcsiinnonia, qui iisdem temporibus floruerunt. 



A. D. CC. TERTULLIANUS. 

" Qui° ergo putas nihil nos de salute Caesarum curare, 
inspice Dei voces, literas nostras, quas neque ipsi sup- 
primimus, et plerique casus ad extraneos transferunt." 

" Coimus'' in ccetum et congregationem, ut .ad Deum 
quasi manu facta precationibns ambiamus orantes. Haec vis 
Deo grata est. Oramus etiam pro imperatoribus, pro 
ministris eorum et potestatibus, pro statu saeculi, pro re- 
rum quiete, pro mora finis. Cogimur' ad divinarum lite- 
rarum commemorationem, si quid praesentium temporum 
qualitas aut praemonere cogit aut recognoscere. Certe 
fidem Sanctis vocibus pascimus, spera erigimus, fiduciam 
figimus, disciplinam preeceptorum inculcationibus densa- 
mus." Et paulo post de Agapis verba faciens : " Post 
aquam manualem et lumina, ut quisque de Scripturis 
Sanctis vel de proprio ingenio potest, provocatur in me- 
dium Deo canere." 

" Quid^ maritus suus illi, vel marito quid ilia cantabit ? 
Audiat sane, audiat aliquid de Dei ccena, de taberna, de 
gehenna. Quae Dei mentio .'' Quae Christi invocatio ? 
Ubi fomenta fidei de Scripturarum interlectione ? Ubi 
spiritus refrigerium? Ubi divina benedictio? Sonant* 



' TertuU. in apologetico adversus Gentes, cap. 31. 
•* Tertull. in apologetico adversus Gente.s, cap. 39. 
*^ In edit. Rhenani etPamelii, *' Coimus." 
"i Tertull. ad Uxorem, lib. 2. "^ Ibid. 



HTSTORIA DOGMATICA. 225 

'liter duos" (maritum scilicet et uxorem) "psalmi et liymni ; 
et mutuo provocant quis melius Deo suo canat. His pa- 
cera suam Christus mittit." 

A, D. CCL. CVPRIANUS CARTIIAGINIENSIS EPISCOPUS. 

" Et' quando in unum cum fratribus convenimus, et 
sacrificia divina cum Dei sacerdote celebramus, verecun- 
dias et disciplinae memores esse debemus, non passim 
ventilare preces nostras inconditis vocibus, nee petitio- 
nem commendandam modeste Deo tumultuosa loquacitate 
jactare, quia Deus non vocis sed cordis auditor est. Noe 
admonendus est clamoribus, qui cogitationes hominuin 
videt," &c. 

" Cum* Dei sermo Dominus noster Jesus Christus om- 
nibus venerit, et colligens doctos pariter et indoctos, 
omni sexui atque aetati prascepta salutis ediderit ; prae- 
ceptorum suorum fecit grande compendium, ut in disci- 
plina ccelesti discentium memoria non laboraret ; sed quod 
esset simplici fidei necessarium, velociter disceret." 

" Quando"" autem stamus ad orationem, fratres dilec- 
tissimi, vigilare et incumbere ad preces toto corde debe- 
mus. Cogitatio omnis carnalis et saecularis abscedat ; 
nee quidquam tunc animus quam id solum cogitet, quod 
precatur. Ideo et sacerdos ante orationem praefatione 
prsemissa parat fratrum mentes dicendo : Sursum corda ; 
ut dum respondet plebs : Habemus ad Dominiim ; admo- 
neatur nihil aliud se quam Dominum cogitare debere. 
Claudatur contra adversarium pectus, et soli Deo pateat, 
nee ad se hostem Dei tempore orationis adire patiatur. 
Obrepit enim frequenter, et penetrat, et subtiliter fallens 
preces nostras a Deo avocat, ut aliud habeamus in corde, 
et aliud in voce, quando intentione sincera Dominum de- 
beat non vocis sonus, sed animus et sensus orare." Et 
paulo post : " Quomodo te audiri a Deo postulas, cum te 



' Cyprianiis (!c Oratione Dominica, op. pag. 203. 
f Cypriaiius ile Oratione Dominica, pag. 21.1. 
' Cyprianus de Oratione Dominica, ibid. 
VOL. XII. 



226 HISTORIA DOGMATICA. 

ipse non audias ? Vis esse Deum meraorem tui cum 
rogas, quando tu ipse memor tui non sis' ?" 

" Sit'' tibi vel oratio assidua vel lectio : nunc cum Deo 
loquere, nunc Deus tecum. Ille te praeceptis suis instruat, 
ille disponat : quern ille divitem fecerit, nemo pauperem 
faciet. Penuria esse nulla jam poterit, cum semel pectus 
coelestis sagina saturavit." 

" Sit' ante oculos divina lectio, in manibus bona opera- 
tio, in sensibus Dominica cogitatio." 

A. D. CCCXVI. LACTANTIUS FIRMI^NUS. 

" Prophetae" communi et simplici sermone, ut ad popu- 
lum, sunt locuti." 

" Num" igitur Deus, et mentis et vocis et linguae arti- 
fex, diserte loqui non potest ? Immo vero summa provi- 
dentia carere fuco voluit ea quae divina sunt ; ut omnes 
intelligerent, quae ipse omnibus loquebatur." 

A. D. CCCLX. HILARIUS PICTATORUM EPISCOPUS. 

" Meditatio" legis non solum in verbis legentis est, sed 
et in operis religione : neque ut libros tantum et Scriptu- 
ras recenseamus, sed ut ea quas Scripturis et libris conti- 
nentur, gestis rebusque meditemur." 

" AudiatP orantis populi consistens quis extra ecclesiam 
vocem, spectet celebres hymnorum sonitus, et ante divi- 
norum quoque sacramentorum officia responsionem devo- 
tas confessionis accipiat." 

" Utilei est justificationes Dei sine aliqua temporis in- 
termissione scrutari ; quia per exquisitionem earum me- 

* Locus iste a Gradano in Dectelum transfertur, par. 3. de consecrat. dist, 1. 
cap. Quando autem. 

" Cyprianus adDonatum, epist. 1. op. pag. 6. 

* Cyprianus de zelo et livore, sec. 14. 

"* Lactant. Firmian. institut. divin. lib. 5. cap. 1. 

" Ibid. lib. C. cap. 21. " kilarius in Psalm. 1. 

P Hilarius in Psalm. 65. 

1 Hilarius in Psalm. 118. ad finetn Zain, 



HISTORIA DOGMATICA. 227 

moriam nos perpetim continemus in Jesu Christo. Uti- 
nam^ cordis clamore loqueremur. Labia tantum nostra 
sensu peregrinante quod nesciunt murmurant ; et offi- 
cium corporis mens in res alias occupata non sequitur." 

" Sermo' divinus secundum intelligentiae nostrae con- 
suetudinem naturamque se temperat, conununibus rerum 
vocabulis ad significationem doctrinae suae et institutionis 
aptatis ; nobis enim non sibi loquitur, atque ideo nostris 
utitur in loquendo." 

" Plerunque', immo semper, vitio nostro accidit, ut quas 
legi in ecclesia audimus, auribus atque animis nostris 
longe ab his peregrinantibus negligamus ; ut per audiendi 
incuriam vilescat apud nos dictorum coelestium dignitas ; 
cum in lectionis tempore rationes supputamus, iras conci- 
pimus, injurias cogitamus, luxus recolimus. Tunc ad 
haec occupatis nobis surdae aures sunt, et hebes mens est. 
Et si quid forte in aures nostras eorum quae leguntur 
incident, virtutem tamen dictorum obrutus saeculi curis 
animus non sentit ; et quorum intelligentiam non sequitur, 
levem existimabit authoritatem. Omnia autem, quae in 
libris propheticis sunt, maximum humanae et salutis et 
doctrinae profectum in se habent ; nostrique causa universa 
scripta sunt," &c. 

A. D. CCCLXX. ULPHILAS GOTHORUM EPISCOPUS. 

Hie primus " jpafifiara i(pivpe rordiKa, koI toq dtiag 
ypa<pug slg Trjv rorOutv fUTajiaXwv, roitQ fiapjdapovg 
fiavQaviiv TO. 6tia \6yia irapi(TKtvaatv, Gothicas literas 
excogitavit; et sacris Scripturis in Gothorum sermonem 
conversis, efFecit ut Barbari divina eloquia perdiscerent"." 
Atque hinc est quod Walafridus Strabo De rebus ecclesias- 
ticis capite septimo de Gothis ita scribat. " Et (ut histo- 



' Hilarius in Psalm. 118. ad literam Caph. 

* Hilarius in Psalm. 126. ' Idem in Psalm. 135. 

° Ut habet Socrates lib. 4. Hist, eccles. cap. 33. juxta edit Graec. nam in La- 
tin, est 27. cui con.senti( Sozomenus lib. 6. Hist. cap. 37. edit. Lat. et Nicephorus, 
lib. II. cap. <8. 

q2 



228 HISTORIA DOGMATICA. 

riiE testantur) postmodum studiosi illius gentis divinos 
libros in suae locutionis proprietatem transtulenint, quo- 
rum adhuc monumenta apud nonnullos habentur." Quin 
et hodie translationis Ulphilae exemplar MS. idque vetus- 
tissimum Gothicis literismajoribusscriptum in aliqua Ger- 
manise bibliotheca delitescere dicitur*. 

Mattbaeus Parker de arcbiepiscopis Cantuariensibus", 
ex RofFensi historia, Ado'' ; Isidorus'', Galfilam dicunt 
Gothorum episcopum Gotbicas literas adinvenisse et 
Scripturas sacras in eandem linguam convertisse. Petrus 
Equilinus in catalogo sanctorum de S. Gulphila agens, 
(sic enim appellat) " Testamentum," inquit, " vetus ac no- 
vum in linguam transtulit propriam.'' Sixtus Senensis, 
" Omnes*," inquit, " divinas Scripturas e Grseco in Gotbi- 
cam linguam a se conversas Gothis tradidit, et catbolice 
explicavit, diu multumque ad versus Arianos decertans." 
Simeon etiam Metapbrastes in martyrio S. Nicetas (quod 
habetur 15. die Septembris) de Ulphila ita scribit : " Hie 
cum esset vir prudens et doctus, invenit figuras literarum 
et sonos Gotbicae voci convenientes : et cum in eis sacram 
nostram et divinitus inspiratam Scripturam e Graeca in 
linguam Gothicam vertisset ; omni studio et diligentia 
effecit, ut earn discerent qui erant suae gentis. Quamob- 
rem magnum incrementum accipiebat pietas apud Bar- 
baros, et indies proficiebat." Vide Sigebertum. 

Sixtus Senensis, et Ebemenses in prjefatione novi Tes- 
tament! fatentur translationem banc ab Ulphila factam, 
antequam esset Arianus : factumque id probat Angelus 
Roccba'', ut falsum esse appareat, quod scribit Bellarmi- 
nus'' et Johannes Magnus"*, Ulphilam, " ut suam insignem 
impietatem efficacius stabiliret," primum omnium divina- 
rum literarum sacratissimum thesaurum in Gothicam lin- 



" B. Vulcanius prsfat. in lib. de lingua et moribus Getarum. 

" Pag. 42. y In Chron. aetat. 6. A. D. S6i. 

» In Chron. Goth, sera 415. ' Biblioth. sanct. lib. 4. 

i" In Biblioth. Vatic, pag. 1 52. 

" Lib. 2. de Sacram. in genere cap. 31. 

"" Lib. 15. hist. Gothor. cap. 1. 



HISTORIA DOGMATICA. 229 

guam transfudisse, " immixto, quod imbiberat, pernicioso 
veneno." 

" Gothi, temporibus Valentis August! Wulfila episcopo 
authore, Christiani quidetn fact! sunt, sed Ariani : atque 
adeo etiamnum in iisdem regionibus degunt sub Praeco- 
pensi Tartarorum dynasta ; et utrumque Testamentum 
iisdem Uteris, quas excogitavit Wulfila, conscriptum, et 
eadeni lingua, qua tempore Ovidii utebantur, interpreta- 
turn legunf." 

A. D. CCCLXX. HILARIUS ROMANUS DIACONUS. 

Vel' quicunque author fuit Commentariorum, qui Ambrosii nomine feruutur, 
in Pauli epistolas. 

Authorem hunc sancti Hilarii nomine citat Augustinus". 
Alii Hilarium, qui Romae diaconus fuit temporibus Da- 
masi, esse suspicantur. In commentariis ad 1 Timothei cap. 
III. mentionem factam legimus Damasi rectoris ecclesiae ; 
quem locum cum pontificii doctores, Hardingus*^, Sande- 
rus', Bellarminus'', Stapletonus', et alii™ passim ad prima- 
tum pontificium stabiliendum citare soleant ; ejusdem au- 
thoris explicationem decimi quarti capitis prioris epistolaj 
ad Corinthios aspernari non debeant. Hinc autem sen- 
tentias sequentes deductae sunt. 

" Nam qui loquitur lingua. Hoc est quod dicit ; quia 
qui loquitur incognita lingua, Deo loquitur, quia ipse 
omnia novit ; homines vero nesciunt ; ideoque nullus est 
ex hac re profectus. Si igitur nesciero virtutem vocis, &c. 
Non utique id studendum monet, ut invicem per incogni- 

' Josephus Scaliger, lib. X. Canonum Isagogicorum, pag. 138. De Ulphilae 
translatione vid. Paultim Diaconum, lib. 12. Gothicam IV. Evangeliorum ver- 
sionem antiquam cum Glossario et notis Junius et Mareschallus ediderunt Dor- 
draci, 1665. quarto. 

' Hilario Diaconu deberi hosce Commentarios, apud omnes fere erudites recep- 
tum est. 

^ Lib. 4. contra 2. epist. Pelagian, cap. 4. 

'* Artie. 4. contra Juel. ^ De visib. mooarch. lib. 7. 

'' De Roman, pontif. lib. 2. cap. 16. 

' In epist. dcdicat. princip. dcctriiial. ad Grcgor. XIII. 

" RViiitnses in 1 Tim. i»y. '■>. \cr. 1.). 



£30 HISTOKIA DOGMATICA. 

tarn linguam barbari sibi videantur : sed quia concordiae 
res est, his nitendum est, ut per unanimitatem intellectus 
communi laetitia glorientur." Etiam : " Exemplis com- 
mendat, per quae facile assequantur non debere illos loqui 
linguis, qui interpretari non possunt ; ut quid enim loqua- 
tur, quod nemo intelligit ? Si oravero lingua ; spiritiis 
mens orat, mens autem est sine fructu. Manifestum est 
ignorare animum nostrum, si lingua loquatur quam nescit : 
sicut assolent, non autem in ecclesia, Latini homines 
Graece cantare, oblectati sono verborum, nescientes tamen 
quid dicant. At quern potest habere fructum, qui ignorat 
quae loquatur ? Cceterum si benedixeris spiritu. Hoc est 
si laudem Dei lingua loquaris ignota audientibus. Quis 
supplet locum idiotce ? Quomodo dicet Amen super tuam 
benedictionem ? quia nescit quid dicas. Imperitus enim, 
audiens quod non intelligit, nescit finem orationis ; et non 
respondet Amen, id est, Verum, ut confirmetur benedictio. 
Per hos enim impletur confirmatio precis, qui respondent 
Amen ; ut omnia dicta veri testimonio in audientium men- 
tibus confirmentur." 

" Nam tu quidem bene gratias agis, de eo dicitur, qui 
cognita sibi loquitur, quia scit quid dicat. Sed alius non 
ccdificabitur. Si utique ad asdificandam ecclesiam con- 
venitis, ea debent dici, quae intelligant audientes. Nam 
quid prodest, ut quis lingua loquatur, quam solus scit ; ut 
qui audit, nihil proficiat ? Ideo tacere debet in ecclesia, 
ut ii loquantur, qui prosint audientibus. Per sensum 
meum, ut et alios cedificem, &c. Utilius dicit paucis ver- 
bis in apertione sermonis loqui, quod omnes intelligunt, 
quam prolixam orationem habere in obscuro. Hi ex He- 
brseis erant, qui aliquando Syra lingua, plerunque Hebraea 
in tractatibus aut oblationibus utebantur ad commenda- 
tionem. Gloriabantur enim se dici Hebraeos propter me- 
ritum Abrahae. Si intret aliquis infidelis vel idiota, &c. 
Cum enim intelligit et intelligitur, audiens laudari Deum, 
et adorari Christum, pervidet veram esse et venerandam 
religionem : in qua nihil fucatum, nihil in latebris videt 

" Citatur locus istc postrcmus Ambrosii nomine ab Amalario Fortunato. Ec- 
clcsiast. offic. lib. 3. cap. 9. 



HISTORIA DOGMATICA. 2^1 

geri ; sicut apud Paganos, quibus velantur oculi, ne quae 
sacra vocant perspicientes, variis se vanitatibus cernant 
illudi. Omnis enim impostura tenebras petit, et falsa pro 
veris ostendit. Ideo apud nos nihil astute, nihil sub vela- 
mine ; sed simpliciter unus laudatur Deus, ex quo sunt 
omnia, et unus Dominus Jesus Christus, per quern omnia. 
Si enim nullus sit qui intelligat, aut a quo ipse discutiatur, 
potest dicere seductionem esse quandam et vanitatem, 
quae ideo Unguis canitur, quia pudoris est, si reveletur. 
Omnia ad sedificattonem fiant. Conclusio haec est, ut 
nihil incassum in ecclesia geratur ; hocque elaborandum 
magis, ut et imperiti proficiant, ne quid sit corporis per 
imperitiam tenebrosum. Quod si nonfuerit interpres, ta- 
ceat in ecclesia ; sibi autem loquatur et Deo. Hoc est, 
intra se tacite oret aut loquatur Deo, qui audit muta om- 
nia. In ecclesia enim ille debet loqui, qui omnibus 
prosit." 

" Pastores" (quorum scilicet apostolus meminit, Ephes. 
cap. IV. ver. 11.) possunt esse lectores, qui lectione 
saginent populum audientem : quia non in pane tantum 
vivit homo, sed in omni verbo quod procedit ex ore 
Dei." 



A.D. CCCLXXV. TURONENSIS ECCLESIA. 

Cum S. Martinus ad Turonensis ecclesiae episcopatum 
a populo eligeretur ; " inter episcopos qui affuerant, pras- 
cipue Defensor quidam nomine dicitur restitisse: unde 
animadversum est, graviter ilium lectione prophetica tunc 
notatum. Nam cum fortuito lector, cui legendi eo die 
ofBcium erat, interclusus a populo defuisset, turbatis mi- 
nistris, dum expectatur qui non aderat, unus e circum- 
stantibus sumpto Psalterio, quern primum versum invenit, 
arripuit. Psalmus autem hie erat : Ex" ore infantium et 
lactentium perj'ecisti laudem, propter inimicos tuos, ut 
destruas inimicum et defensorem : quo lecto, clamor populi 

" Hilariut, in Ephcs. cap. 4. " I'salin. S. 



QS2 HISTORIA DORMATrCA. 

tollitur, pars adversa confunditur." Haec Severus Sul- 
pitius''; excujus narratione intelligimusScripturas lingua a 
populo intellecta recitatas fuisse in Gallicanis quoque 
ecclesiis'i. 



■ A. D. CCCLXXVn. AMBROSIUS, MEDIOLANENSIS EPISCOPUS. 

" Si'' quis in via ambulat, scrutetur testimonia Domini. 
Et' tu lege prophetam, ut videas : lege, ut aperiat ocu- 
los tuos." Et paulo post : " Quod si fugias lectionem 
propheticam, si domi non legas, in ecclesia audire nolis ; 
nonne sicut ille qui averse connivet obtutu, ne videat quod 
possit videre, claudit oculos ne aspiciat, cui potestas vi- 
dendi est ; aut sicut in furore plerique injecere manus 
oculis suis : ita et tu primo averteris conniventi magis 
(dissimulatione) quam refragatione praerupta. Nam cum 
ad ecclesiam venis, et Christianum te asseris, sanus vi- 
deris ; aperis oculos, quibus possis videre : sed dum au- 
dire dissimulas quae leguntur ; claudis ne videas tibi, etsi 
aliis videre videris. Injicis etiam quasdam perfidiae et 
intemperantiae manus oculis animae tuae, et ccecitatem 
infers cordi tuo (quod est gravius) voluntariara ; ut videns 
non videas, audiens non audias." 

" Noctibus' ac diebus sine ulla cessatione recenseto 
Scripturas divinas; quia et siquid aliud seniorem interro- 
gaveris, nescit nisi Scripturas divinas seriem resultare. 
Vacat illic sermo de sseculo : sola illic Scriptura contexi- 
tur : singulorum sibi per vices ora succedunt," &c. 

" Inveni" heptateuchum, inveni regnorum libros, &c. 
inveni sapientem auditoreni, populum Christianum, qui 
novit ea, quas leguntur, audire. Ille enim audit, qui ea, 
quae audit, intelligit. Lex enim spiritualis est. Non earn 
audit Judasus, qui audit corporaliter : sed ille audit, qui 
audit in spiritu." 

P Lib. 1. de vita Martini. 

1 Eandem historiam habes apud Venantiarn Fortunatum, lib. 1. dc vita Mar- 
tini, cap. 1 1. et Pauliiium Nolanum, lib. 2. de vita Martini. 
' .\nibros. in Psalm. 118. serm. 1. ' Ibid. 
' Ambros. in Psalm. 118. scrm. 19. " Ibid. serm. 21. 



HISTORIA DOGMATICA. 2S3 

" Sit" igitur sermo hujusmodi de Scripturis maxime." 

" Mens* igitur nostra cum ipso (Jesu) semper sit: ab 
ejus templo, ab ejus verbo nunquam recedat. Semper 
in lectione Scripturarum sit, meditationibus, orationibus ; 
ut sermo ejus, Qui^ est, semper operetur in nobis: et ut 
quotidie procedentes in ecclesiam, vel domesticis incu- 
bantes orationibus, ab ipso incipiamus, et in ipso fini- 
amus." 

" Quam* bene auteni jejuniorum tempore verbuni Dei 
dixit, eo quod reficit ; ut ostenderet jejunia nostra non 
debere saeculi actibus occupari, sed sacris Uteris exerceri. 
Negligit enim famem corporis, qui pabulo lectionis inten- 
dit ; nee ventris curam habere poterit, qui alimenta verbi 
ccelestis acquirit. Ipsa est enim refectio, quas saginat 
animam, qua; impinguat viscera; cum de divinis Scrip- 
turis cibum eloquii perennis accipimus. Ipsa est esca, 
quae vitam seternam tribuit ; et insidias a nobis diabolicaa 
tentationis excludit. Quod autem sacrarum literarum 
lectio vita sit, Dominus testatur dicens : Verba}' qua ego 
locuttes sum vobis, spiritus et vita est." 

" Maxima"^ est virtus tacendi, praesertim in ecclesia. 
Nulla te divinarum fugiet sententia lectionum, si aurem ad- 
moveas, vocem premas," &c. " Conservabat* enim Maria, 
ut legimus, omnia in corde suo, quae de filio dicebantur ; 
et tu, cum legitur aliquid, quo Christus aut venturus an- 
nunciatur, aut venisse ostenditur; noli fabulando obstre- 
pere, sed mentem admove. An quicquam est indignius, 
quam divina oracula circumstrepi, ne audiantur, ne cre- 
dantur, ne revelentur; circumsonari sacramenta confusis 
vocibus, ut impediatur oratio pro salute deprompta om- 
nium : cum Gentiles idolis suis reverentiam tacendo de- 
ferunt?" 

" Haec' est symphonia ; qiiando concinit in ecclesia 



' Ambros. offic. lib. 1 . cap. 22. de coUoquiis agens. 
' Ambros. de .\brahani, lib. 2. cap. 5. 

• Apoc. cap. 1 . 

* Ambros. de jejunio Domini in deserto, serm. 3.5. 

' Johan. cap. 6, '■ Ambros. De virginitate, lib. 3. 

' Luc. cap. 2. ' Ambroa. in Luc. lib. 7. cap. 15. 



234 HISTORIA DOGMATICA. 

diversarum astatum atque virtutum velut variarum chor- 
darum indiscreta concordia. Psalmus respondetur : Amen 
dicitur. Haec est symphonia, quam scivit et Paulus : et 
ideo ait : Psallam^ spiritu, psallam et mente." 

" Ecquid^ aliud ille concentus undarum, nisi quidam 
concentus est plebis ? Unde bene mari plerumque com- 
paratur*" ecclesia ; quae primo ingredientis populi agmine 
totis vestibulis undas vomit ; deinde in oratione totius 
plebis tanquam undis refluentibus stridet: turn respon- 
soriis Psalmorum, cantu virorum, mulierum, virginum, 
parvulorum, consonus undarum fragor resultat." 

" Psalmus™ benedictio populi est, Dei laus, plebis lau- 
datio, plausus omnium, sermo universorum, vox ecclesiae, 
&c. institutio incipientium, perfectorum confirmatio, &c. 
Psalmum reges sine potestatis supercilio resultant : Psal- 
mus cantatur ab imperatoribus, jubilatur a populis. Certat 
in Psalmo doctrina cum gratia simul. Cantatur ad delec- 
tationem, discitur ad eruditionem." 



A. D. CCCLXXX. RUFFINUS AQUILEIENSIS. 

" Si" veraciter volumus orare, valde attendendum, et 
memoriae commendandum est quod dicitur : Apud me 
oratio mea Deo vitse meas. Saspe quando oro, mens 
mea vagatur exterius : non intelligo quod dico. Tunc 
oratio mea non est apud me ; neque ipse ego sum apud 
me. De talibus Dominus ait; Populus" hie labiis me 
honorat; cor autem eorum longe est a me. Quomodo 
autem intendit Deus orationi meae, cui non intendo ?" 

" SicP Psalmum dicam, ut vota reddam, id est, sic 
psallam voce, ut vox oris cum animi concordet devotione. 
Psallentium enim Deo vox concordare debet cum corde, 
ut impleatur illud apostoli : Psallam'^ spiritu, psallam et 



' 1 Cor. cap. 14. ^ Ambros. Hexaemer. lib. 3. cap. 5. 

l" Psalm. 23. et 79. '° Ambros. Prafat. in Psalmos. 

" Ruffin. Aquileiens. in Psalm. 41. • 

■> Esai. cap. 26. et Matth. cap. 15. 

P Ruffin. in Psalm. 60. i 1 Cor. cap. 14. 



HlSTORtA DOGMAXrCA. 235 

mente. Non enim placet Deo laus illorum, de quibus 
dicitur : Hie populus labiis me honorat ; cor atitem eorum 
longe est a me. Tunc est autem Deo acceptabilis nostra 
psabnodia; quando sic ore psallimus, ut corde accenda- 
mur : quando in laude Dei simul conveniunt lingua, vita, 
et conscientia." 

" Est"^ etiam Scriptura sacra cibus nobis paratus a Do- 
mino, quo quotidie reficimur, ne deficiamus in hujus pe- 
regrinationis deserto. Unde scriptiim est : Non^ in solo 
parte vivit homo, sed in omni verbo quod procedit ex ore 
Dei." 

" Puellis' quoque et mulierculis scribens, quas non uti- 
que nisi de nostris Scripturis asdificari et cupiunt et de- 
bent, exempla eis Flacci sui et TuUii vel Maronis in- 
texit." 

A.D. CCCXC. HIERONYMUS STRIDONENSIS. 

" Reddat" tibi pensum quotidie de Scripturarum flori- 
bus carptum." Et post : " Pro gemmis et serico divinos 
codices amet; in quibus non auri et pellis Babylonicae 
vermiculata pictura, sed ad iidem placeat emendata et 
erudita distinctio. Discat primo Psalterium ; his se Can- 
ticis avocet ; et in Proverbiis Solomonis erudiatur ad vitam. 
In Ecclesiaste consuescat, quae mundi sunt, calcare. In 
Job virtutis et patientiae exempla sectetur. Ad evan- 
gelia transeat, nunquam ea depositura de manibus. Apos- 
tolorum Acta et epistolas tota cordis imbibat voluntate. 
Cumque pectoris sui cellarium his opibus locupletaverit; 
mandet memorise prophetas, Pentateuchum, et Regum et 
Paralipomenwn libros, Esdrae quoque et Hester volumi- 
na," &c. Et : " Adhuc^ tenera lingua Psalmis dulcibus 
imbuatur." Item : " Quaeranf earn in itinere saeculi inter 
turbas et frequentiam propinquorum, et nusquam alibi 



' Ruffin. in Psalm. 64. ■ Deut. cap. 8. et Matth. cap. i. 

'j Ruffin. Apologiae, seu invectivx potius in Hieronymum, lib. 2. 
* Hieron. cpist. 57. ad La;tam de institutione filise. op. torn. 4. pag. 594. 
» Ibid. pag. 592. ? Ibid. pag. 594. 



236 HISTORIA DOGMATICA. 

reperiant nisi in adyto Scripturarum : prophetas et apos- 
tolos de spiritualibus nuptiis sciscitetur." 

" Unum' illud tibi nata Deo, praeque omnibus unum, 
Frsdicam, et repetens iterumque itenimque monebo 

utanimum tuum sacrae lectionis amore occupes; nee in bo- 
na terra pectoris tui sementem lolii avenarumqiie suscipi- 
as," &c. Et post : " Statue quot horis sanctam Scripturam 
ediscere debeas, quanto tempore legere, non ad laborem, 
sed ad delectationem et instructionem animaB." Et in 
fine : " Finem jungo principio, nee semel monuisse con- 
tentus sum. Ama Scripturas sanctas ; et amabit te sapi- 
entia: dilige earn, et servabit te : honora illam, et amplex- 
abitur te. Hsec monilia in pectore et in auribus tuis 
haereant." 

" Semper" in manibus tuis sit divina lectio." 

" Quando* comedis, cogita quod statim tibi orandum, 
illico et legendum sit. De Scripturis Sanctis habeto fixum 
versuum numerum; istud pensum Domino tuo redde; 
nee ante quieti membra concedas, quam calathum pec- 
toris tui hoe sub tegmine impleveris. Post Scripturas 
sanctas doctorum hominum tractatus lege, &c. Amorem 
monilium atque gemmarum sericarumque vestium transfer 
ad scientiam Scripturarum." 

" Cum"^ autem virgunculam rudem et edentulam Sep- 
timus aetatis annus exceperit, et coeperit erubescere ; scire 
quid taceat, dubitare quid dicat ; discat memoriter Psal- 
terium, et usque ad annos pubertatis libros Solomonis, 
evangelia, apostolos, et prophetas sui cordis thesaurum 
faciat." 

" Crebrius* lege, disce quamplurima. Tenenti codi- 
cem somnus obrepat, et cadentem faciem pagina sancta 
suseipiat." Ibidem monachorum sui temporis instituta 
describens : " Dominicis diebus orationi tantum et leeti- 



» Hieron. ad Demetriadem, epUt. 97. op. torn. 4. pag. 787. 

* Bieron. ad Salvinam viduam, epist 85. ibid. pag. 668. 

' Hieron. ad Furiam viduam, epist. 47. ibid. pag. 558. 

' Hieron. ad Gaudentium de Facatulae educatione, epist. 98. ibid. pag. 798. 

"* Hieron. »d Eustochium, epist. 18. ibid. pag. 34. 



HISTORIA DOGMATICA. 237 

onibus vacant: quod quidem et omni tempore completis 
opusculis faciunt. Quotidie aliquid de Scripturis discitur." 
" Cumque' a nobis crebrius moneretur, ut parceret 
oculis, et eos servaret evangelicae lectioni, aiebat : Tur- 
panda est facies, quam contra Dei praeceptum purpurissa 
et cerussa et stibio saepe depinxi." 

" Porro' quia caro Domini verus est cibus, et sanguis 
ejus verus est potus, juxta avaywjfjv, hoc solum habemus 
in praesenti bonum ; si vescamur came ejus cruoreque 
potemur, non solum in mysterio, sed etiam in Scriptura- 
rum lectione. Verus enim cibus et potus, qui ex verbo 
Dei sumitur, scientia Scripturarum est." 

" Frequenter* evenit, ut homines sseculi, mystica ne- 
scientes, simplici Scripturarum lectione pascantur." 

" Possumus'' terram et montem Domini, quern sancti 
possessuri sint ; et Scripturas sanctas intelligere, &c. de 
quo et in Michea legimus : Erit in novissimis diebus ma- 
nifestus mons Domini. Et ipse Dominus praecepit apos- 
tolis, cunctisque doctoribus Ecclesiae, ut quicquid asperum 
videretur atque difficile, sua interpretatio dissolvant, et 
intelligentiae viam praebeant, omniaque toUant de medio 
scandala; ut populus Domini absque uUo impedimento, 
quod legit, intelligat, et in Dei timore proficiat." 

" Quod' cubitos genere masculine, et non neutrali cubita 
dicimus (in versione) Juxta regulam grammaticam, et in 
superioribus docui, non nos ignorantia hoc facere, sed 
consuetudine, propter simplices quosque et indoctos, quo- 
rum in congregatione ecclesiae major est numerus." 

" Tam" stultus eram, ut quod in pueritia didici, seneK 
oblivisci vellem." 

" In' adventu Christi et sermonis Dei, et Doctrinae ec- 
clesiasticae et consummationis Ninivae speciosissimae quon- 
dam meretricis, elevabitur et properabit populus, qui sub 

' Hieron. ad Eustochium de Paula matre, epist. 86. op. torn. 4. pag. 678. 

' Hieron. in Ecclesiast. cap. 3. op. torn. 2. pag. 734. 

« Hieron. in I«ai. lib. 4. cap. 11. op. torn. 3. pag. 102. 

'' Hieron. in Isai. lib. 16. cap. 57. ibid. pag. 402. 

' Hieron. in Ezech. lib. 14. cap. 47. ibid. pag. lO.'iS. 

' Hieron. adv. Ruffinum, lib. 2. cap. 7. de Septuaginta, op. torn. 4. pag. 421. 

' Hieron. in Nahuni, cap. 3. op, torn. 3. pag. 1590. 



238 HISTORIA DOGMATICA. 

magistris ante fuerat consopitus, et ibit ad montes Scrip- 
turarum, ibique inveniet montes Moysem et Jesum filiiun 
Naue ; montes prophetas ; montes novi Testamenti, apos- 
tolos et evangelistas : et cum ad tales montes confugerit, 
et in hujuscemodi montium lectione fuerit versatus ; si 
non invenerit qui eum doceat {Messis™ enim tnulta, ope- 
rarii autem pauci) tunc et illius studium comprobabitur, 
quia confugerit ad montes , et magistrorum desidia coar- 
guetur." 

" Igitur" quia base mandata sunt nobis, ut ponamus 
corda nostra in viis nostris ; ascendamus in montem ratio- 
nabilem, et ad singula problemata congrua de testimoniis 
Scripturarum ligna quasrentes, praecidamus ea, et a3difi- 
cemus domum sapientias in nobis." Et paulo ante : " De 
omni Scripturae sanctas monte, in quo varia virtutum et 
Paradisi ligna plantata sunt, praecidamus ea, et asdificemus 
domum sapientiee in nobis." 

" Quotusquisque" nunc Aristotelem legit? quanti Pla- 
tonis vel libros novere vel nomen ? Vix in angulis otiosi 
eos senes recolunt : rusticanos vero et piscatores nostros 
totus orbis loquitur, universus mundus sonat. Itaque 
sermone simplici simplicia eorum verba pandenda sunt," 

" SiP quicquid est, Paula et Eustochium, quod in hac 
vita sapientem teneat, et inter pressuras et turbines mundi 
aequo animo manere persuadeat ; id esse vel primum reor 
meditationem et scientiam Scripturarum. Cum enim a 
caeteris animantibus hoc vel maxime difFeramus, quod 
rationale animal sumus, et loqui possumus: ratio autem 
omnis et sermo divinis libris contineatur; per quos et 
Deum discimus, et quare creati sumus non ignoramus; 
miror quosdam extitisse, qui aut ipsi se inertiae et somno 
dantes, nolunt quae praeclara sunt discere ; aut caeteros 
qui id studii habent, reprehendendos putent." 

" Eti canere igitur et psallere et laudare Dorainum 
magis animo quam voce debemus. Hoc est quippe quod 

" Matth. cap. 9. 

" Hieron. in Agge. cap. 1. op. toni. 3. pag. 1688. 

" Hieron. Prooem. lib. i. commentar. ad Galat. op. torn. 4. pag. 290. 

P Hieron. Prooem. commentar. in epist. ad Ephes. ibid. pag. 319. 

1 Hieron. in epist. ad Ephes. lib. 3. cap. 5. ibid. pag. 387. 



HISTORIA DOOMATICA. 239 

dicitur : Cantantes et psallentes in cordibus vestris Do- 
nuno. Audiant haec adolescentuli ; audiant hi quibus 
psallendi in ecclesia officium est, Deo non voce sed corde 
cantandum : nee in tragoedorum modum guttur et fauces 
dulci medicamine colliniendas, ut in ecclesia theatrales 
moduli audiantur et cantica ; sed in timore, in opere, in 
scientia Scripturarum. Quamvis sit aliquis (ut solent illi 
appellare) Kaico^&jvoc, si bona opera habuerit, dulcis apud 
Deum cantor est. Sic cantet servus Christi, ut non vox 
canentis, sed verba placeant, quae leguntur," &c. 

" Quod^ autem Amen consensum significet audientis, 
et sit signaculum veritatis, ad Corinthios quoque prima 
nos docet : in qua Paulus ait : Cteterum* si benedixeris 
spiritu, quis supplet locum idiotce ? quomodo dicet Amen 
super tua benedictione : quoniam quidem nescit quid dicas f 
Ex quo ostendit idioten non posse respondere verum esse 
quod dicitur, nisi intellexerit quod docetur." Universum 
autem populum Amen acclamare solitum idem indicat 
prooemio in secundum librum commentariorum in eandem 
epistolam ; ubi de Romanae plebis devotione disserens : 
" Ubi," inquit, " sic ad similitudinem ccelestis tonitrui 
Amen reboat, et vacua idolorum templa quatiuntur." 

" Exerceatur' sensus, mens quotidie divina lectione 
pascatur: et quaestiones nostras stultae non erunt quaes- 
tiones." 

" Bessorum" feritas, et Pellitorum turba populorum, qui 
mortuorum quondam inferiis homines immolabant, strido- 
rem suum in dulce crucis fregerunt melos, et totius mundi 
una vox est Christus." 

" Dicas^ Psalmum in corde tuo, in quo non dulcedo 
vocis, sed mentis affectus quaeritur ; dicente apostolo : 
Psallam et spiritu, psaUam et mente : Cantantes in cor- 
dibus vestris Domino. Legerat enun esse praeceptum, 
PsalUte sapienter." 

' Hieron. in fine conun. in epist. ad Galat. op. torn. 4. pag. 318. 

• 1 Cor, cap. 14. ver. 16. 

' Hieron. in epist. ad Titiun, cap. 3. op. torn. 4. pag. 436. 

■■ Hieron. epitt. 35. ad Heliod. epitaph. Nepotiani, ibid. pag. 268. 

' Hieron. ad Rusticum Moaachum, epiat. 95. ibid. pag. 775. 



240 HISTORIA DOGMATICA. 

" Hunni'' discunt Psalterium." 

" In^ Christi villa (Bethlehem intelligit) tota rusticitas 
est. Extra Psalmos silentium est. Quocunque te ver- 
teris, arator, stivam tenens, alleluia decantat. Sudans 
messor psalmis se avocat ; et curva attendens vites falce 
vinitor, aliquid Davidicum canit. Haec sunt in provincia 
carmina, hae (ut vulgo dicitur) amatoriae cautiones." 

Idem, funus" Paulae describens, ad quod tota Palaestina- 
rum urbium turba convenit, " Hebraeo," inquit, " Graeco, 
Latino, Syroque sennone Psalmi in ordine personabant." 



Ex commentariis in Psalmos et Paulinas epistolas, quae inter opera Hieronymi 
habentur. 

" Ego" cupio intrare in domum tuam, et volo intrare per 
viam tuam rectam, &c. Quae est autem ista via? lectio 
Scripturarum." 

" Dominus'^ narrabit in Scripturis populorum : In 
Scripturis Sanctis. Quae Scriptura populis omnibus le- 
gitur, hoc est, ut omnes intelHgant. Quod dicit, hoc 
est. Sicut scripserunt apostoli, sic et ipse Dominus, 
hoc est, per evangelia sua locutus est, non ut pauci in- 
telligerent, sed ut omnes. Plato scripsit in Scriptura : 
sed non scripsit populis, sed paucis. Vix enim intelligunt 
tres homines. Isti vero, hoc est, principes Ecclesiae, et 
principes Christi, non scripserunt paucis, sed universo 
populo." 

" Solent* et viri, solent et monachi, solent et mulierculae 
hoc inter se habere certamen, ut plures ediscant Scrip- 
turas ; et in eo se putant meliores, si plures edidicerint." 
Et paulo ante : " Scripturas legimus, Psalmos ediscimus, 
evangelia tenemus, prophetas edisserimus." 



' Hieron. ad Lstam, epiit 57. op. torn. 4. pag. 591. 
' Epist. ad Marcellam inter op. Hieron. ibid. pag. 552. 
' Hieron. ad Eustochium, epitaph. Pauls, epist. 86. ibid. pag. 688. 
'' Hieron. commentar. in Psalm. 5. op. torn. 2. app. pag. 128. 
*' Hieron. commentar. in Psalm. 86. ibid. pag. 350. 
Hieron. commentar. in Psalm. 133. ibid. paj;. 474. 



HISTORIA DOGMATICA. 241 

A. D. CCCCXL. PRIMASIUS UTICENSIS EPISCOPUS. 
Sequentia hominis sunt Pelagian!. Eadem tamen habet et Primasius. 

" Cum'' hasc inanimata, nisi distinctionem habeant, non 
possunt reddere cantilenam, et ut superflua respuuntur : 
quanto magis vobis, qui spirituales estis, suavitas non 
aures debet mulcere sed mentes ? Si igitur nesciero, &c. 
Omnis sermo, qui non intelligitur, barbarus judicatur. 
Mens autem niea sine fructu est, &c. Quia non intelligo 
quod loquor. Quis supplet locum idiotee ? Laicum sig- 
nificat, qui nullo gradu ecclesiastico fungitur. Quomodo 
dicet Amen super tuam benedictionem ? &c. Quomodo 
tuae perhibet benedictioni testimonium vel consensum? 
Nam si orem lingua, spiritus mens oral. Hoc dicit, quo- 
niam si quis incognitis aliis linguis loquatur; mens ejus 
non ipsi efficitur sine fructu, sed audienti : quicquid enim 
dicitur, ignorat." Hasc omnia habentur etiam in Primasii 
commentariis : conferantur ergo. 

" Verbum' Christi hahitet in vobis abundanter. Hie 
ostenditur verbum Christi non sufficienter, sed abundan- 
ter etiam laicos habere debere, et docere se invicem vel 
monere." Eadem verbatim habet Primasius; et paulo 
ante : " Ut sapienter et rationabiliter proferatur." Item, 
" ut non solum ore sed etiam in corde cantetis, ut cor 
cum voce concordet ; vel intelligatis quod cantatis," 

A. D, CCCCX. PELAGIUS H^RETICUS*^. 

" Nihil*! in hoc secreto magis agere debes quam animam 
divinis eloquiis pascere ; et quantum ei per totam sufficere 
possit diem, hoc earn veluti cibo pinguiore satiare. Ita 

■' Primasius, in 1 Cor. cap. 14. " Tamen ea quae sine anima sunt," &c. 

' Primasius, in Coloss. cap. .1. 

' Anonymo autori testimonium istud CI. Usserius acceptum retulerat. 

t Pelagius Haereticus, epist. ad Demetriadem De virginitate, quae I. est in torn. 
4. operum Hieronymi editionis Basileensis, vel 9. in editione Mariani Vic- 
torii. 

VOL. XH. R 



HISTORIA DOGMATICA. 

Scripturas sacras lege, ut semper memineris Dei ilia ver- 
ba esse, qui legem suam non solum sciri, sed etiam im- 
pleri jubet. Nihil enim prodest facienda didicisse et non 
facere. Optime uteris lectione divina, si earn tibi adhi- 
beas speculi vice ; ut ibi velut ad imaginem suam anima 
respiciat ; et vel teda quaeque corrigat, vel pulchra plus 
ornet. Lectionem frequenter interrumpat oratio ; et ani- 
mam jugiter adhaerentem Deo grata vicissitudo sancti 
operis accendat," &c. 

A. D. CCCXC. PAULA ET EUSTOCHIUM. 

Postquam'' dixissent Bethlehemum (vel Hierosolymam 
potius et reliqua loca sancta) convenisse Gallos, Britan- 
nos, Armenos, Persas, Indos, iEthiopas, iEgyptios, &c. 
addunt : " Vox quidem dissona, sed una religio : tot pane 
psallentium chori, quot gentium diver sitates." Posteaque 
illud adjungunt, quod habet etiam Hieronymus in epistola 
quadragesima quinta ad eandem Marcellam. "In Christi 
villula tota rusticitas et extra Psalmos silentium est. Quo- 
cunque te verteris, arator stivam tenens Alleluia decantat. 
Sudans messor Psalmis se avocat ; et curva attondens vi- 
tem falce vinitor, aliquid Davidicum canit. Hsec sunt in 
hac provincia carmina : has, ut vulgo dicitur, amatoriae 
cantiones, hie pastorum sibilus, base arma culturae." 

A. D, CCCCX. AUTHOR OPERIS IMPERFECTl IN MATTH^UM. 

" Quicquid' quaeritur ad salutem, totum adimpletum 
jam est in Scripturis. Qui ignarus est, inveniet ibi quod 
discat. Qui contumax est et peccator, inveniet ibi futuri 
judicii flagella, quae timeat. Qui laborat, inveniet ibi 
glorias et promissiones vitse perpetuae, quas manducando 
amplius excitetur ad opus," &c. 



'■ Paula et Etutochium epist. ad Marcellam, quae 44. est torn. 4. operum 
Hieronyrai. 

' Author operis iroperfecti in Matth. liomil. 41. inter op. Chrysost. torn. 6. 



IltSTORIA DOGMATICA. 243 

" Sapienter' piimuin arguit stultitiam eorum, quia non 
legebant. Secundo ignorantiam, quia non cognoscebant 
Deum, quia ex diligentia lectionum nascitur scientia Dei. 
Ignorantia autem negligentiae fllia est. Si enim nee om- 
nes qui legunt, cognoscunt Deum; quomodo cognoscet 
qui non legit ? Quod autem diximus non omnes legentes 
cognoscere veritatem Dei ; tunc est si nolentes invenire 
legant." 

" Monies" autem sunt Scripturas apostolorum aut pro- 
phetarum ; de quibus dictum est : Illuminas^ tu mirabili- 
ter de montibus ceternis. Et iterum de Ecclesia dicit : Fun- 
damentaP ejus in montibus Sanctis. Et quare jnbet in hoc 
tempore omnes Christianos conferre se ad Scripturas ? 
Quia ex tempore hoc, ex quo obtinuit hasresis illas eccle- 
sias, nulla probatio potest esse vera; Christianitatis, neque 
refugium potest esse Christianorum aliud, volentium cog- 
noscere fidei veritatem, nisiScripturae divina;. Aiitea enim 
multis modis ostendebatur, quas esset Ecclesia Christi, et 
quaB Gentilitas ; nunc autem nullo modo cognoscitur, vo- 
lentibus cognoscere quae sit vera Ecclesia Christi, nisi 
tantummodo per Scripturas. Quare? quia omnia base, 
quas sunt proprie Christi in veritate, habent et hajreses 
illse in schismate ; similiter ecclesias, similiter et ipsas 
Scripturas divinas, siraiUter episcopos, caeterosque ordines 
clericorum, simihter baptismum, similiter eucharistiam, 
et caetera omnia, denique ipsum Christum. Volens ergo 
quis cognoscere quae sit vera Ecclesia Christi, undc cog- 
noscat in tantae confusione similitudinis, nisi tantummodo 

per Scripturas ? Sciens ergo Dominus tantam confu- 

sionem rerum in novissimis temporibus esse futuram ; 
ideo mandat ut Christiani qui sunt in Christianitate, vo- 
lentes firmitatem accipere fidei verse, ad nullam rem 



' Author opens imperfect! in Matth. homil. 42. in illud, " Nescitis Scripturas, 
neque virtutem Dei." 

" Author operis imperfect! in Matth. homil. 42. in illud, " Cum videritis abo- 
minationem desolationis itantem in loco sancto ; tunc qui in Judaea sunt, fugiant 
ad montes." 

° Psalm. 6. • rsalm. 86. 

r2 



244 HISTORIA DOGMATICA. 

fugiant, nisi ad Scripturas. Alioqiii si alia respexerint, 
scandalizabuntur, et peribunt, non intelligentes quae sit 
vera Ecclesia. Et per hoc incident in abominationem de- 
solationis ; quae stat in Sanctis Ecclesiae locis." 

A. D. CCCCXX. AUGUSTINUS HIPPONENSIS EPISCOPUS. 

" CumP essemus infirmi ad inveniendam liquida ratione 
veritatem, et ob hoc nobis opus esset autoritate sanctarum 
literarum ; jam credere coeperam nullo modo te fuisse 
tributurum tarn excellentem iUi Scripturae per omnes jam 
terras authoritatem ; nisi et per ipsam tibi credi et per 
ipsam te quasri voluisse. Jam enim absurditatem, quae me 
in illis literis solebat ofFendere, cum eis probabiliter expo- 
sita audissem, ad sacramentorum altitudinem referebam ; 
eoque mihi venerabilior et sacrosancta fide dignior ap- 
parebat authoritas, quo et omnibus ad legendum esset in 
promptu, et secreti sui dignitatem in intellectu profun- 
diore servaret, verbis apertissimis et humillimo genere 
loquendi se cunctis praebens, et exercens intentionem 
eorum qui non sunt leves corde : ut exciperet omnes po- 
pulari sinu, et per angusta foramina paucos ad te trajice- 
ret ; multo tamen plures, quam si nee tanto apice autori- 
tatis emineret, nee turbas gremio sanctae humilitatis hau- 
riret. Cogitabam haec, aderas mihi : suspirabam, et 
audiebas me : fluctuabam et gubernabas me : ibam per 
viam seculi latam, nee deserebas me." 

" Quodam'' die, non recolo causam, qua erat absens 
Nebridius, cum ecce ad nos domum venit, et ad me et ad 
Alypium PoHtianus quidam civis noster in quantum Afer, 
przeclare in palatio militans : nescio quid a nobis volebat. 
Et consedimus ut coUoqueremur, et forte super mensam 
lusoriam quae ante nos erat, attendit codicem, tulit, ape- 
ruit, invenit apostolum Paulum, inopinate sane ; putave- 
rat enim aliquid de Hbris, quorum professio me contere- 
bat. Turn vero arridens, meque intuens, gratulatorie mi- 

i" Augustin. Confession, lib. 6. cap. 5. op. torn. 1. pag. 123. 
1 Augustin. Confession, lib, S. cap. 6. ibid. pag. ISO. 



J 



HISTORIA DOGMATICA. 

ratus est ; quod eas et solas prae ooulis meis iiteras re- 
pente comperisset. Christianus quippe et fidelis erat ; 
et saepe tibi Deo nostro prosternebatur in Ecclesia cre- 
bris et diuturnis orationibus. Cui ego cum indicassem 
illis me Scripturis maximam curam impendere, ortus est 
sermo ipso narrante de Antonio iEgyptio monacho," &c. 
Vide etiam caput duodecimum. 

" Cum'' reminiscor lachrymas meas, quas fudi ad cantus 
ecclesias tuae in primordiis recuperatas fidei mca; ; et 
nunc ipso quodmoveor, non cantu, sed rebus qua; cantan- 
tur, cum liquida voce et convenientissima modulatione 
cantantur, magnam instituti hujus utilitatem rursus ag- 
nosco. Ita fluctuo inter periculum voluptatis, et experi- 
mentum salubritatis ; magisque adducor, non quidem irre- 
tractabilem sententiam proferens, cantandi consuetudinem 
approbare in ecclesia ; ut per oblectamenta aurium infir- 
mior animus in affectum pietatis assurgat. Tamen cum 
mihi accidit, ut me amplius cantus, quam res quas canitur, 
moveat ; poenaliter me peccare confiteor, et tunc mallem 
non audire cantantem. 

" Si' (Moses) Hebraea voce loqueretur, frustra pulsaret 
sensum meum nee inde mentem meam quicquam tan- 
geret." 

" Interea' missa sunt mihi a quibusdam fratribus laicis 
quidem, sed divinorum eloquiorum studiosis, scripta non- 
nulla, quae ita distinguerent a bonis operibus Christianam 
fidem, ut sine hac non posse, sine illis autem posse perve- 
niri suaderetur ad aeternam vitam. Quibus resjondens 
librum scripsi, cujus nohien est De fide et operibus." 

" Modus" ipse dicendi, quo sacra Scriptura contexitur, 
quam omnibus accessibilis, quamvis paucissimis penetra- 
bilis, ea quas aperta continet, quasi amicus familiaris, sine 
fuco ad cor loquitur indoctorum atque doctorum. Ea 
vero quae in mysteriis occultat, nee ipsa eloquio superbo 

' Augustin. Confession, lib. 10. cap. 33. op. torn. 1. pag. 187. 
• Augustin. Confession, lib. 1 1. cap. 3. ibid. pag. 197. 

' Augustin. Retractat. lib. 2. cap. 38. libri Dc fide et opciibus caiiscribendi 0€- 
casionem expiicans, ibid. pag. 55. 

" .Augustin. ad Volu:,ianuin, epist. 137. op. torn. 2. pag. 409. 



245 







246 HISTORIA DOGMATICA. 

erigit, quo non audeat accedere mens tardiuscula et ine- 
rudita, quasi pauper ad divitem : sed invitat omnes humili 
sermone, quos non solum manifesta pascat, sed etiam 
secreta exerceat veritate, hoc in promptis quod in recon- 
ditis habens. Sed ne aperta fastidirentur, eadem rursus 
operta desiderantur, desiderata quodammodo renovantur, 
renovata suaviter intimantur. His salubriter et prava cor- 
riguntur, et parva nutriuntur, et magna oblectantur inge- 
nia. Ille huic doctrinae inimicus est animus, qui vel 
crrando earn nescit esse saluberrimam, vel odit aegrotando 
medicinam." 

" Psalmis'' et hymnis cum oratis Deum ; hoc versetur in 
corde, quod profertur in voce." 

"De^ hac re (Psalmodia) tarn utili ad movendum pie 
animum et accendendum divinae dilectionis affectum, 
varia consuetudo est, et pleraque in • Africa Ecclesiac 
membra pigriora sunt ; ita ut Donatista; nos reprehen- 
dant, quodsobrie psallimus in ecclesia divina cantica Pro- 
phetarum : cum ipsi ebrietates suas ad canticum Psalmo- 
rum humano ingenio compositorum quasi tubas exhorta- 
tionis inflamment. Quando autem non est tempus, cum 
in ecclesia fratres congregantur, sancta cantandi, nisi cum 
legitur aut disputatur, aut antistites clara voce precantur, 
aut communis oratio voce diaconi indicitur. Aliis autem 
particulis temporum quid melius a congregatis Christianis 
fiat, quid utilius, quid sanctius, omnino non video." 

" Qui^ verbis orare cupit, verba quae intelligit conve- 
nienter adhibet ; ut seipsum ad orationem internam ex- 
citet." 

" In" Scripturis didicimus Christum, in Scripturis didi- 

cimus Ecclesiam. Has Scripturas communiter habemus : 

quare non in eis et Christum et Ecclesiam communiter 

retinemus ?" 

" Si''minime licet Patris et Filii et Spiritus Sanctus unam 



" Augustin, epist. 211. op. torn. 2. pag. 783. 
V Augustin. ad Januarium, epist. 55. ibid. pag. 142. 
'■ Augustin. ad Probam, epist. 121. cap. 9. 
» Augustin. ad Donatistas, epist. 105. ibid. pag. 301. 
Augustin. epist. 20. ibid. app. pag. 43. 



b 



HIsrORIA DOGMATICA. 247 

substantiam lingua exeri Graeca ; ergo nee Deuni laudari 
tlecet et barbara. Sicut enim GrsDca lingua quod est 
honiusion, una dicitur vel creditur a fidelibus Trinitatis 
omnino substantia ; sic una rogatur ut misereatur a cunc- 
tis Latinis et Barbaris unius Dei natura ; ut a laudibus 
Dei unius nee ipsa lingua barbara sit nullatenus aliena. 
Latine enim dicitur, Domine miserere. Sola ergo haec 
misericordia ab ipso uno Deo Patre et Filio et Spiritu 
Sancto lingua debet Hebraja vel Graeca et ipsa ad pos- 
tremum postulari Latina, non autem et Barbara. Si enim 
licet dicere non solum Barbaris lingua sua, sed etiam Ro- 
manis, Sihora" armen, quod interpretatur, Domi/w viise- 
rere: cur non liceret in conciliis patrum in ipsa terra 
Grseconim (unde ubique destinata est fides) lingua pro- 
pria homusion confiteri, quod est Patris et Filii et Spi- 
ritus Sancti una substantia ?" 

" Ex'^ quo factum est, ut etiam Scriptura divina, qua 
tantis morbis humanarum voluntatum subvenitur, ab una 
lingua profecta, qua opportune potuit per orbem terra- 
rum disseminari, per varias interpretum linguas longe 
lateque diffusa innotesceret gentibus ad salutem ; quam 
legentes nihil aliud appetunt, quam cogitationes volunta- 
temque istorum, a quibus conscripta est, invenire, et per 
illas voluntatem Dei ; secundum quam tales homines locu- 
tos esse credimus." 

" Erit' igitur divinarum Scripturarum solertissimus in- 
dagator, qui primo totas legerit, notasque habuerit ; et si 
nondum intellectu, jam tamen lectione, duntaxat eas qu» 
appellantur canonicae. Nam caeteras securius leget fide 
veritatis instructus, ne praeoccupent imbecillem animum, 
et periculosis mendaciis atque phantasmatibus eludentes 
prasjudicent aliquid contra sanam intelligentiam." 

" In' his omnibus libris timentes Deum et pietate man- 
sueti quaerunt voluntatem Dei ; cujus operis et laboris 



' Gothicam linguam Roma capta didicit. 

* Augustiii. De dnctrina Christ, lib. 2. cap. 5. op. torn. .3. pag. 21. 

' Augustin. De dottrina Christ, lib. 2. cap. 8. ibid. pag. 23. 

' Augustin. De doctrina Christ lib. 2. cap. 0. ibid. pag. 21. 



248 



HISTORIA DOGMATICA. 



prima obseivatio est (ut diximus) nosse istos libros, et si 
nondum ad intellectum, legendo tamen vel mandare memo- 
riae vel omnino incognitos non habere." 

" Homo^ timens Deum, voluntatem ejus in Scripturis 
Sanctis diligenter inquirit." 

" Divina'' dispensatione factum" scribit, ut " libri, quos 
gens Judsea caeteris populis vel religione vel invidia pro- 
dere nolebat, credituris per Dominum gentibus, ministra 
regis Ptolomsei potestate, tanto ante proderentur." 

" Quid' enim prodest locutionis integritas, quam non 
sequitur intellectus audientis ; cum loquendi omnino nulla 
sit causa, si quod loquimur non intelligunt, propter quos 
ut intelligant loquimur ?" 

" Apostolus'' ad Corinthios dicit, Si autem oravero lin- 
gua; spiritus meus orat, mens autem mea infructuosa est. 
Hoc enim ait, quando id quod dicitur, non intelligitur." 

" Si' intellectum mentis removeas, nemo aedificatur 
audiendo quod non intelligit." 

"Ita™ enim non irridebunt (rhetores) si aliquos an- 
tistites et ministros Ecclesiae forte animadverterint vel 
cum barbarismis et soloecismis Deum invocare, vel eadem 
verba, quae pronuntiant, non intelligere, perturbateque 
distinguere ?" Non quia ista minime corrigenda sunt, ut 
populus ad id quod plane intelligit, dicat, Amen : " Sed 
tamen pie toleranda sunt ab eis qui didicerunt, ut sono in 
foro, sic voto in Ecclesia benedici." 

" Populi" confluunt ad ecclesias casta celebritate, ho- 
nesta utriusque sexus discretione, ubi audiant, quam bene 
hie ad tempus vivere debeant, ut post hanc vitam beate 
semperque vivere mereantur. Ubi sancta Scriptura jus- 
titiaeque doctrina de superiore loco in conspectu omnium 



E Augustin. De doctrina Christ, lib. 3. cap. 1. op. torn. 3. pag. 43. 
'' Augustin. De doctrina Clirist. lib. 2. cap. 15. ibid. pag. 28. 

• Augustin. De doctrina Christ lib. 4. cap, 10. ibid. pag. 73. 

* Augustin. De Trinitate, lib. 14. cap. 16. op. torn. 8. pag. 982. 

' Augustin. De Genesi ad literam, lib. 12. cap. 8. op. toni. 3. pag. 302. 
•" Augustin. De catechizandis rudibus, cap. 9. op. torn. 6. pag. 272. 
" Augustin. De civitatc Dei, lib. 2. cap. 28. torn. 7. pag. .'>7. 



HISTORIA DOGMATICA. 249 

personante, et qui faciunt audiant ad prcemium ; et qui 
non faciunt, audiant ad judicium." 

" Editionem" Septuaginta, tanquam sola esset, sic reci- 
pit Ecclesia, atque utuntur Graeci populi Christiani, quo- 
rum plerique utrum alia sit ignorant." 

" LegunturP," inquit de niiraculis loquens, quae in sacris 
libris conscripta sunt : " in populis ut credantur, nee in 
populis tamen nisi credita legerentur." Et statim : " Canon 
quippe sacrarum literarum, quern definitura esse oporte- 
bat, ilia facit ubique recitari, et memoriae cunctorum in- 
hasrere populorum." 

" Quicquidi est, mihi crede, in Scripturis illis, altum et 
divinum est. Inest omnino Veritas, et reficiendis instau- 
randisque animis accommodatissima disciplina ; et plane 
ita modificata, ut nemo inde haurire non possit quod sibi 
satis est, si modo ad hauriendum, devote ac pie, ut vera 
religio poscit, accedat." 

" Psalmis' et hymnis cum oralis Deum, hoc versetur in 
corde, quod profertur in voce." Et post : " Cum accedi- 
tis ad mensam, donee inde surgatis, quod vobis secundum 
consuetudinem legitur, sine tumultu et contentionibus 
audite. Nee solse vobis fauces sumant cibum, sed et 
aures percipiant Dei verbum." 

" Utinam' Scripturae Dei solieita mente intendentes, in 
quibusque scandalis adjutorio nostri sermonis non ege- 
retis." 

" Non' opus est locutione cum oramus, id est, sonan- 
tibus verbis, nisi forte, sicut sacerdotes faciunt, signifi- 
candae mentis suae causa, non ut Deus sed ut homines 
audiant, et consensione quadam per commemorationem 
suspendantur in Deum." 

° Augustin. De civitatc Dei, lib. 18. cap. 43. op. torn. 7. pag. 523. 

■> Augustin. De civitate Dei, lib. 22. cap. 8. ibid. pag. 663. 

1 Augustin. De utilitate credendi, ad Honoratum. Op. torn. 8. pag. 54. 

' Augustin. ad Sanctimonialcs (monachas) ex qua fecenint regulam tertiam 
monachorum. Op. torn. 2. pag. 783. 

■ Augustin. ad clerum, seniorei, et universam plebem eccl. Hippon. epist. 78. 
ibid. pag. 182. 

' Augustin. De magittro, cap. 1. op. torn. 1. pag. 542. 



250 HISTORIA DOGMAXrcA. 

" Movetur" certe animus ad pietatis affectum, divino 
cantico audito: tamen etiam illic si sonum, non sensum 
libido audiendi desideret, improbatur." 

" Deprecati" Dominum, ut ab occultis nostris mundet 
nos, et ab alienis parcat servis suis, quid hoc sit intelli- 
gere debemus, ut humana ratione, non quasi avium voce 
cantemus. Nam et meruli et psittaci et corvi et picae, et 
hujusmodi volucres saepe ab hominibus docentur sonare 
quod nesciunt. Scienter enim cantare naturae hominis 
divina voluntate concessum est. Et quam multi mali et 
luxuriosi sic cantant, digna auribus suis et cordibus, novi- 
mus et dolemus. Eo enim pejores sunt, quo non possunt 
ignorare quod cantant. Sciunt enim scilicet cantare fla- 
gitia, et tamen cantant tanto liberius, quanto immundius : 
quoniam tanto se putant latiores, quanto fuerint turpi- 
ores. Nos autem qui in ecclesia divina eloquia cantare 
didicimus, simul etiam instare debemus esse quod scrip- 
turn est : Beatus"' populus, qui intelligit jubilationem. 
Proinde charissimi quod consona voce cantavimus, se- 
rene etiam corde nosse ac tenere debemus." 

" Legite'' Scripturas. Ideo voluit Deus ut scriberentur, 
ut nos consolaremur." 

" Hoc* scriptum est, et ubi sit scriptum commemora- 
vimus. Qui meminerunt, recognoscant ; qui non memi- 
nerunt, legant ; qui non legerunt, credant. 

" Misit*" inde (ex civitate scilicet coelesti) ad nos epis- 
tolas Pater noster ; ministravit nobis Scripturas Deus : 
quibus epistolis fieret in nobis redeundi desiderium." 

" Vide" formicam Dei ; surgit quotidie, currit ad eccle- 
siam Dei, orat, audit lectionem, hymnum cantat, ruminat 
quod audit, apud se cogitat, recondit intus grana electa 
de area. 

" Sicut* intentissime audivimus, cum Psalmus iste lege- 

" Augustin. contra Julianum Pelag. lib. 4. cap. 14. op. torn. 10. pag. 615. 

» Augustin. in Psalm. 18. expositio 2. op. torn. 4. pag. 81. 

y Psalm. 88. ' Augustin. in Psalm. 33. 

» Augustin. in Psalm. 44. •• Id. in Psalm. 64. 

"^ Augustin. in Psalm. 66. ^ W. in Psalm. 93. 



HISTORIA DOGMATICA. 251 

retur, ita intente audiamus cum revelat Dominus, quffi 
hie dignatus est opacare mysteria. Ad hoc enim clau- 
duntur qusedam sacramenta Scripturarum : non ut dene- 
gentur, sed' ut pulsantibus aperiantur." Et post: "Mo- 
do lectio necessaria est, quamdiu ex parte cognoscimus 
et ex parte prophetamus, sicut dicit apostolus : Cum^ 
autem venerit quod perfectum est, auferetur quod ex 
parte est. Non enim liber necessarius est, neque le- 
gemus in ilia civitate Hierusalem, ubi angeli vivant, &c. 
Sed tamen ipsa lex quae scripta est, firmamentum nobis 
est: ibi si sit cor nostrum, non impellitur iniquitatibus 
hominum." 

" Audistis^f cum Hieremias legeretur ante apostolicam 
lectionem, si aurem apposuistis ; vidistis ibi tempora prae- 
sentia qua; nunc agimus." Ibidem: " Quanta mirabilia 
Deus fecit per manum Moysis, noverunt omnino qui istas 
Scripturas libenter audiunt in ecclesia, vel apud se legunt, 
vel quoque modo didicerunt." 

" Beatus^ populiis qui intelligit jubilationem. Curramus 
ergo ad banc beatudinem, intelligamus jubilationem, non 
eam sine intellectu fundamus. Quid opus est jubilare, et 
obtemperare huic Psalmo dicenti; Jubilate Deo omnis 
terra; et non intelligere jubilationem, ut vox nostra sola 
jubilet, et cor non jubilet? Sonus enim cordis intellectus 
est." 

" Nos' sub ccelo, tanquam sub pelle divinarum Scrip- 
turarum legimus modo cum tenditur, &c. Prophetas 
vivos sola Judasa habuit, mortuos omnes gentes. Cum 
enim viverent, nondum erat extensa pellis ; nondum erat 
extensum caelum, ut tegeret orbera terrarum." 

" Audiamus'' Scripturam divinam humiliter excelsa di- 
centem, cum et parvulis nutriendis sumenda porrigit, et 
majoribus exercendis perscrutanda proponit." 

" Quod' hie ait, hucema pedibus meis verbum tuum, et 



« Matth. cap. 7. ' 1 Cor. cap. 13. 

« Augustin. in Psalm. 98. !• Id. in Psalm. 99. 

' Augustin. in Psalm. 103. "■ Id. in Psalm. 105. 
' Augustin. in Psalm. 1 18. cone 23. 



252 HISTORIA DOGMATICA. 

lumen semitis meis, verbum est quod Scripturis Sanctis 
omnibus continetur." 

" Non™ intelligis, parum intelligis, non consequeris. 
Honora Scripturam Dei, honora verbum Dei, etiam non 
apertum: differ pietate intelligentiam. Noli protervus 
esse, accusare aut obscuritatem, aut quasi perversitatem 
Scripturas. Perversum hie nihil est, obscurum autem 
ahquid est; non ut tibi negetur, sed ut exerceat accep- 
turum. Ergo quando obscurum est ; medicus illud fecit, 
ut pulses. Voluit" ut exercereris in pulsando ; voluit, ut 
pulsanti aperiret." 

" Omnia" quae post ascensionem Domini canonica veri- 
tate atque authoritate conscripta sunt, quis fidelis vel 
etiam catechumenus, antequam Spiritum Sanctum bapti- 
zatus accipiat, non aequo animo legit atque audit etiamsi 
nondum sicut oportet intelligit ?" 

" OmniaP quae leguntur de Scripturis Sanctis, ad in- 
structionem et salutem nostram intente oportet audire. 
Maxime tamen memoriae commendanda sunt, quae ad- 
versus haereticos valent plurimum : quorum insidiae infir- 
miores quosque et negligentiores circumvenire non ces- 
sant." Et post : " Audistis cum Acta apostolorum lege- 
rentur, quot millia crediderunt ex interfectoribus Christi. 
Si crediderunt postea, qui occiderant ; non erant credi- 
turi, qui paululum dubitabant? Et ipsis tamen (quod 
maxime debetis animadvertere et memoriae vestrae man- 
dare, quia contra insidiosos errores Deus ponere voluit 
firmamentum in Scripturis, contra quas nullus audet loqui, 
qui quoquo modo se vult haberi Christianum) cum se pal- 
pandum prasbuisset, non illi sufficit, nisi de Scripturis 
confirmaret cor credentium: prospiciebat enim nos fu- 
tures. In quo palpemus, nos non habemus ; sed quod 
legamus, habemus." 

" Constituit' montes Israel, authores Scripturarum di- 



■" Augustin. in Psalm. 146. " Matth. cap. 7. 

° Augustin. in Evangelium Johannis, tract 96. op. torn. 3. pag. 734. 

P Augustin. in epist. Johan. tractat. 2, ibid. pag. 835. 

1 Augustin. De pastoribus, cap. 1 1, op. torn. 5. pag. 238 — 



HISTORIA DOGMATICA. * 253 

vinarum. Ibi pascite, ut secure pascatis, &c. CoUigite 
vos ad montes Scripturae sanctae. Ibi sunt deliciae cordis 
vestri : ibi nihil venenosum, nihil alienum," &c. 

" In'' omni copia Scripturarum sanctarum pascimur 
apertis, exercemur obscuris. Illic fames pellitur, hie fas- 
tidium." 

" Caput' nostrum Dominus Christus locutus est ad Ju- 
daeos ea quae audivimus cum evangelium legeretur, caput 
ad inimicos suos : loquatur et corpus, id est, Eccle- 
sia, ad inimicos suos, &c. Hoc ergo illis dicamus, voce 
Ecclesiee loquor : O fratres, filii dispersi, oves errantes, 
rami praecisi, quid mihi calumniamini ? Quid me non 
agnoscitis ? Scrutamini Scripturas, in quibus vos putatis 
vitam ceternam habere ; ipsce testimonium perhibent de me. 
Judaeis dicit caput nostrum, quod vobis corpus dicit. 
Quaretis me, et non invenietis. Quare I Quia non scru- 
tamini Scripturas, quae testimonium perhibent de me." 

" Sancta' et divina eloquia, fratres, jugiter, immo quo- 
tidie, nobis salubriter recitantur; ut animae nostra pas- 
cantur, in futuro autem seculo aeternis epulis sagi- 
nentur." 

" Divinarum" Scripturarum multiplicem abundantiam 
latissimamque doctrinam, fratres charissimi, sine uUo la- 
bore comprehendit, et sine uUo labore custodit ; cujus cor 
plenum est charitate." 

" Nec^ solum vobis sufficiat, quod in ecclesia divinas 
lectiones auditis ; sed etiam in domibus vestris aut ipsi 
legite, aut alios legentes requirite, et libenter audita." 
Et circa initium : "Si Scripturas divinas aut ipsi non 
legimus, aut legentes alios non libenter audimus; ipsa 
nobis medicamenta convertuntur in vulnera," &c. 

" Lectiones^ divinas et in ecclesia, sicut consuestis 



' Augustin. De verbis Domini sec. Matth. sertn. 71. op. torn. 5. pag. 389. 

• Augustin. De verbis Domini sec. johan. serm. 129. ibid. pag. 6.'i4. 

' Augustin. serm. 384. ibid. pag. 1483. 

" Augustin. serm. 350. ibid. pag. 1348. 

" Augustin. serm. 140. app. torn. 5. pag. 249. 

' Augustin. serm. 141. ibid. pag. 251. 



254 HISTORIA DOGMATICA. 

audite ; et in domibus vestris relegite. Si aliquis ita fu- 
erit occupatus, ut ante refectionem Scripturae divinaj non 
possit insistere ; non eum pigeat in conviviolo suo aliquid 
de Scripturis divinis relegere : ut quoinodo caro pascitur 
cibo, sic reficiatur anima Dei verbo: ut totus homo, id 
est, et exterior et interior, de sancto et de salubri con- 
vivio satiatus exurgat. Nam si sola caro reficitur, et 
anima Dei verbo non pascitur ; ancilla satiatur, et domina 
fame torquetur. Et hoc quam sit injustum, sanctitas ves- 
tra non potest ignorare. Et ideo sicut jam dixi, lectiones 
divinas illo desiderio legere et audire debetis ; ut de ipsis 
in domibus vestris, et alibi ubicunque fueritis, etiam loqui 
et alios docere possitis." 

" Quamvis^, fratres charissimi, omni tempore verbum 
Dei cum grandi desiderio nos oporteat fideliter semper 
audire ; in istis tamen diebus specialiter lectioni divinaj 
insistere, et de salute animae nostras debemus attentius 
cogitare." 

" Et" ideo, fratres charissimi, quantum possumus, cum 
Dei adjutorio lectioni divinae studeamus insistere; ut 
legem Dei spiritaliter mereamur agnoscere," &c. 

" Adhuc"" ergo bonum habemus solatium, divinarum 
lectionem Scripturarum : quia sacrarum lectio Scriptura- 
rum divinae est prascognitio non parva beatitudinis. In 
his enim quasi in quodam speculo homo seipsum consi- 
derare potest, qualis sit, vel quo tendat. Lectio assidua 
purificat omnia, timorem incutit gehennas, ad gaudia su- 
perna cor instigat legentis. Qui vult cum Deo semper 
esse, frequenter debet orare et legere. Nam cum ora- 
mus, ipsi cum Deo loquimur; cum vero legimus, Deus 
nobiscum loquitur. Geminum confert donum lectio sanc- 
tarum Scripturarum ; sive quia intellectum mentis erudit, 
seu quia a vanitatibus mundi abstractum hominem ad 
amorem Dei perducit. Labor honestus est lectionis, 
et multum ad emundationem animi proficit. Sicut enim ex 



'• Augustin. serm. 17. op. torn. 3. app. pag, 35. 
" Augustin. serm. 25. ibid. pag. 53. 
** Augustin. serm. 302, ibid. pag. 508. 



HISTORIA DOOMATICA. 255 

carnalibus escis alitur caro ; ita ex divinis eloquiis inte- 
rior homo nutritur et pascitur : sicut Psalmista ait : Quam^ 
dulcia faiicibus meis eloquia tua, Domine, super mel et 
favum art meo. Et idee, fratres charissimi, quicunque ex 
vobis lectiones sacras legere et intelligere possunt ; in his 
studium inipendant, ut earum frequenter meditatione 
utantur. Qui vero sensiun locutionis sacrte ex lectione 
non possunt percipere, attentius audiant interpretantem, 
et recipiant saltern inde aedificationem." 

" Modo* cum evangelica lectio legeretur, audivimus 
dicentem Dominum : Veniie benedicti, percipite regmim, 
&c. Ut ergo istam vocem desiderabilem audire, et ab 
audito malo possitis per Dei gratiam liberari ; totis viribus 
Deo auxiliante contendite lectionem divinam in domibus 
vestris frequenter legere, et in ecclesia libenter et obe- 
dienter audire." 



Author libri De vita Christiana. 

In fine libri" ita sanctam quandam viduam affatur: 
" Ante omnia incessabiliter Domini tui meditare mandata; 
orationibus et Psalmis instanter incumbe ; ut si possibile 
est, nemo te aliquando nisi aut legentem inveniat aut 
orantem." 



Author libri De salutaribus documentis. 

" Omnis*^ librorum sanctorum series ad nostram salutem 
scripta est; et hoc maxime auribus nostris intonat, et 
iterum atque iterum replicat, quid sit homini cavendum 
vel quid sequendum. In quibus libris tua dignitas (ad 
Laicum loquitur) optime exerceri solet; quia per illos 
nobis loquitur Deus ipse et Dominus noster, et piae nobis 
voluntatis demonstrat affectum." 



= Psalm. 118. ver. 103. 

** Augustin. serm. 77. op. torn. 5. app. pag. 140. 
' Inter op. Augustini, torn. 6. app. pag. 192. 
' Inter op. Augustini, torn. 6. app. pag. 194. 



256 HISTORIA DOGMATICA. 

" Grandis'' confusio est animabus laicorum, qui dicunt ; 
Quid pertinet ad me legendo libros Scripturarum audire 
vel discere, vel etiam frequenter ad sacerdotes et ecclesias 
sanctorum recurrere ? Dum clericus fiam, faciam ea qua; 
oportet clericos facere." 

Author praefationis prsefixae Augustini commentariis in Psalmos, in principio 
tomi 5. Recentior est anonymus, ut recte notat Gesnerus. 

" Cum intelligenter Deo psallendum sit ; quomodo de- 
bite Deo psallere potest, qui quid psallit ignorat ? Jubet 
namque sanctus Psalmista noster, ut psallentes Deo intel- 
ligenter psallant. Quoniam rex, inquit, omnis terrce Deus, 
psalUte sapienter, hoc est, intelligenter, ut alia litera 
habet." 

A. D. CCCCXX. PAULINUS NOLANUS EPISCOPUS. 

In came vivens vita carnis exulet, 

In lege mentis ambulans ; 
Totamque regni crediti terram sibi 

Peragret in libris sacris. 
Et sicut ille vir Joseph Dei plus 

Memphiticos fines obit ; 
Et ampliatis horreis Icetas opes 

Fcecunditatis congerens, 
Exuberantum dives annorum bonis : 

Jejuna pavit tempora : 
Sic iste noster in sacratis literis, 

Perambulet regnum Dei. 
Scriptura namque sancta flata spiritu, 

Regni perennis mater est, &c. 

Eidem tribuitur epistola ad Celantiam matronam, quse 
centesima nona est in quarto tomo operum Hieronymi. Illic 
de institutione matris familiae agens, " Praecipua (inquit) 
tibi cura sit, legem nosse divinam ; per quam possis quasi 
prajsentia cernere exempla sanctorum ; et quid faciendum 
sit, quidve vitandum, illius consilio discere. Maximum 



Author libri De salutaribus documentis, apud August, torn. 6, app. pag. 200' 
Paulinas ad Cytherium de institutione filii agens. 



HISTORIA OOGMATIC.A. 



m: 



enira ad justitiam auxilium est implere divinis eloquiis ani- 
mum ; et quod opere exequi cupias, semper corde medi- 
tari." Et paulo post : " Sint ergo divinae Scripturffi sem- 
per in manibus tuis, et jugiter in mente volvantur." Item : 
" Eligatur tibi opportunus et aliquantulum a familiae stre-: 
pitu remotus locus ; in quern tu velut in portum, quasi 
ex multa tempestate curarum te recipias, et excitatos 
foris cogitationum fluctus secreti tranquillitate componas. 
Tantum ibi sit divinae lectionis studium, tarn crebrae ora- 
tionum vices, tam firma et pressa de futuris cogitatio ; ut 
omnes reliqui temporis occupationes facile hac vacatione 
compenses." 



A. D. CCCCXXX. SEDULIUS HYnERNIENSIS. 

" QuP^ loquitur lingua, id est, ignota qualibet lingua, 
non omnibus loquitur. Dum non inteiligunt, quia barbara 
est. Sed Deo, qui intelligit, sive dum per hoc ipse mag- 
nificatur. Nemo enim audit ; id est, intelligit. Spiritu 
loquitur mysteria, spirituali dono praeditus, vel suo spi- 
ritu loquitur. Seipsum cedificat ; dum solus ipse intelli- 
git, vel glorificatur. Ecclesiam cedificat ; dum multis 
proficit. Nisi interpretetur ; ex ignota lingua in aliquam 
notam. Major enim est qui prophetat, quam qui loquitur 
lingua; sicut profectu, sic et merito major est. Nunc 
autem, fratres, si venero ad vos lingua loquens ; suo ex- 
emplo hortatur eos illud non pro magno quserere, quod 
non prodest ecclesiae. Eritis enim in aera loquentes ; hoc 
est, si etiam tam multa loquamini, ut genera sunt lingua- 
rum; quid proderit? cum omnia in aera solvantur, et 
nulli proficiant. Et nihil eorum sine voce est; proprium 
est uniuscujusque linguse habere vocem. Ero, cui loquar, 
barbarus ; omnis enim sermo, qui non intelligitur, bar- 
barus judicatur. Et idea qui loquitur lingua, id est, 
ignota. Orel ut interpretetur ; oratio hoc loco oris elocutio 
intelligitur. Sic ergo loquatur; ut grammatica verba, 

'' Sediilhis annotat. in 1 Corinth, cap. 14. ver. 2. 
VOL. XII. S 



258 HISTORU DOGMATICA. 

quae dicturus sit, intelligantur ; vel oret, ut illi interpre- 
tandi gratia donetur. Nam si orem lingua, mihi ignota. 
Sinefructu est; mens in ipso homine, si absente mente et 
intellectu spiritus oret : quanto magis quae ignorantur ab 
auditoribus, dici non prodest? Mens autem mea sine 
fructu est, dum non intelligo quod loquor. Est autem 
spiritus vis queedam animae mente inferior, ubi corpora- 
lium rerum similitudines exprimuntur. Orabo spiritu; 
oratio hoc loco oris narratio intelligitur. Ergo orabo 
spiritu, hoc est, ignota hngua in spiritu meo expressa 
eloquar. Orabo et mente ; id est, intellectu mentis meae 
aliis praedicabo. Qui enim interpretatur, necesse est, ut 
ipse prius intelligat quod aliis dicturus est. Non ergo 
suiBcit, ut quis solo spiritu aliena lingua loquatur, nisi 
mens et intellectus accesserit, quatenus ipse cognoscat, 
quid loquatur, aut aliis interpretando patefaciat. Ccete- 
rum si benedixeris spiritu; id est, sine interpretatione, 
quatenus aliis clarescat quod loqueris. Qui supplet locum 
idiotce ; quod ipse diceret idiotae, id est, nuper bapti- 
zati, et qui nullam praeter propriam intelligit linguam, 
quod proprium est auditoribus. Quomodo dicet Amen; 
hoc est, quomodo tuae benedictioni perhibebit testimo- 
nium vel consensum, cum ignoret ipsius linguae qualita- 
tem ? Nam tu guidem bene gratias agis ; quod superius 
dixerat, Si benedixeris spiritu, hoc ipsum exponit. Nam 
benedicere spiritu est gratias agere, Ucet ignota idiotis 
lingua. Sed in ecclesia volo sensu meo quinque verba 
loqui ; mavult pauca verba lucida sensu recto loqui, quam 
innumerabilia obscura et incognita, quse auditores non 
aedificant ; quia meliora sunt pauca verba quae prosunt, 
quam multa quae non prosunt." 

" Sed^ intelligentes qua sit voluntas Domini; id est, 
scrutamini legem, in qua voluntas ejus continetur." 

" W impleamini agnitione voluntatis Dei; quia aliter 
voluntatem ejus non potestis facere : quod propheta in- 



' Seduiius, in Ephes. cap. 5. ver. 17. 
' Seduiius, in Coloss. cap. 1. ver. 9.' 



HISTORIA DOGMATICA. 259 

telligens dicebat ad Dotninum : Doce^ me facere volunta- 
tem tuam, quia Deus mens es tu." 

" Nee" Hieronymi divinae legis interpretis, et ccelestis 
bibliothecBB cultoris, exempla te pudeat imitari, atque ad 
generosas quoque foeminas et praeclarae indolis fama sub- 
nixas, in quarum mentibus sacrae lectionis instantia so- 
brium sapientiae domicilium collocavit, propriae disputa- 
tionis documenta transmittere." 



A. D. CCCCL. ARNOBIUS JUNIOR. 

" Venimus" ad alleluia, quod duplex scribitur : in quo 
illud considero, quod nee caro sine anima, nee anima sine 
came poterit Domino confiteri. Duo ergo in unum duo 
alleluia decantent, ut dum sunt in uno vitae hujus transitu, 
confitendi ordinem teneant ; dicat caro alleluia suum, dicat 
anima suum. Duplex homo est, duplex alleluia est." 



A. D. CCCCL. LEO I. ROMANUS PONTIFEX. 

" SacramP Dominicae passionis historiam evangelica, ut 
moris est, narratione decursam, ita omnium vestrum arbi- 
tror inhaesisse pectoribus ; ut unicuique audientium ipsa 
lectio quaedam facta sit visio." 

" Sacratissimum'', dilectissimi, Dominicae passionis diein 
tam plane ac lucide evangelicus sermo reseravit ; ut reli- 
giosis ac piis cordibus non aliud sit audisse quae lecta 
sunt, quam vidisse quae gesta sunt." 

" Evangelica' lectio, dilectissimi, quae sacratissimani 
Dominic£B p,assionis reseravit historiam, ita universae Ec- 
clesiae nota est de communi frequenter auditu ; ut rerum 



" Psalm. 143. 

" Sedulius, in operis PaschalU praefatione ad Macedonium. 

" Arnobius, jun. in Psalm. 1.35. 

P Leo I. De pa^gione Domini, serm. 19. 

1 Leo I. De pa.isione Domini, semi. 1. 

' Leo I- De passioue Domini, senn. l.t. 



260 HISTORIA DOGMATICA. 

gestarum ordinem, tanquam sub vestris habitum oculis, 
singuli quique recolatis." 

" Quamvis* sciam, dilectissimi, quod sanctitatem ves- 
tram hodiernae festivitatis causa non lateat, eamque se- 
cundum consuetudinem evangelicus vobis sermo resera- 
verit." 

" Notum' quidem, dilectissimi, paschale sacramentum 
evangelica nobis narratio praesentavit ; at ita per aurem 
carnis penetratus est mentis auditus, ut nemini nostrum 
rerum gestarum imago defuerit ; cum divinitus inspiratae 
textus historise evidenter ostenderit." 

" Evangelica" lectio, dilectissimi, quae per aures corpo- 
ris interiorem mentium nostrarum pulsavit auditum, ad 
magni sacramenti nos intelliaentiam vocat." 



A. D. CCCCL. MAXIMUS TAURINENSIS EPISCOPUS. 

" Hodie'' igitur nobis, sicut decursa evangelii lectione 
cognovimus, secundum carnem natus est Christus. Au- 
distis^, fratres, lectlonem evangelii salutaria praesentis 
diei sacramenta recitantem. Audistis qualiter Christus 
Dominus, qui in hunc mundum latenter advenit, paulatim 
dignatus est suam aperire mortalibus majestatem," &c. 
"Ait^ prophetarum praecipuus Esaias, sicut audistis, fratres 
charissimi, Illuminare^, illuminare Hierusalem," 8cc. Etiam: 
" Judseus Christum videt et invidet, sicut lectum est : /»'' 
sua venit, et sui eum non receperunt." Ibidem : " Et cum 
perambularent magi, stella', sicut lectum est, quam vide- 
rant in oriente, antecedebat eos." (Ergo tres lectiones.) 



* Leo I. De epiphania Domini, serm. 1 . 

* Leo L De resurrectione Domini, serm. 2. 
" Leo I. serm. De transfiguratione Domini. 
=■ Maximus, homil. 5. De natali Domini. 

y Maximus, homil. 2. in epipliania Domini. 
' Maximus, homil. 4. in epiphania Domini. 

* Esai. cap. 60. 

I* Johan. cap. 1. Ubi nota Esai. cap. 60. et Johan. cap. 1. simullecta in Epi- 
phania. Vide an ita liodie. 
' Malth. cap. 2. 



I 



HISTORIA DOGMATICA. 261 



A. D. CCCCLX. PROSPER, RHEGIENSIS EPISCOPUS. 

" Doctrina* apostolica salubris atque vitalis est ; ut pro 
capacitate utentium neminem sui relinqiiat exortem. 
Quia sive parvuli, sive magni, sive infirmi, sive fortes, ha- 
bent in ea unde alantur, et unde satientur." Hanc sen- 
tentiam in libro Epigrammatwn ita explicat : 

Exueret Deus ut tetra caligine mimduni, 

Doctrinse accendit lumen apO!>toIics. 
Qua nullif aniniis, nullis non congruit annis, 

Lacte rigans pueros, pane cibans valtdos. 
Non tempos, non sexus huic, non causa resistit, 

Orones curat, alit, justificat, vegetat* 
Sumite qus magnae apposuit sapientia mensae, 

Et variis pasci discite deliciis. 
Quarum pars totum est epulum, quo quisque juvatur. 

Inde capit vitam, quam parit una fides. 

" Bona^ sunt in Scripturis Sanctis mysteriorum profun- 
ditates, quae ob hoc teguntur, ne vilescant ; ob hoc quae- 
runtur, ut exerceant ; ob hoc autem aperiuntur, ut pas- 
cant." Id in Epigrammattun libro sic exprimit : 

Quamvis in sacris libris, quos nosse laboras, 

Plurima sint, Lector, clausa et opaca tibi ; 
Invigilare tamen studio ne desine sancto. 

Exercent animum dona morata tutmi. 
Gratior est fructus, quern spes productior edit. 

Ultro objectorum villus est pretium. 
Oblectant adoperta etiam mysteria mentem. 

Qui dedlt, ut quaeras ; addet, ut invenias. 

" Qui" in Scripturis Sanctis non inveniunt veritatem 
quam quaerunt, fame laborant : qui autem non quaerunt 
quod in promptu habent, fastidii languore raarcescunt : 
et par utrorumque periculum est ; dum sapientiae cibum 
et illis obcaecatio et his inedia subtrahit." 



• Prosper, in libro Sententiarum ex operibus Augustini cxccrptarum, sent. 8. 
' Prosper, in lib. Sentent. ex oper. Augustini excerpt, sentent. G7. 
t Prosper, sentent. 27 1. inter opera .\ugustini, torn. 10. app. pag. 240. 



2G2 msToniA DOGMAxrcA. 

" Ignorantia' in eis qui intelligere noluerunt, sine dubi- 
tatione peccatum est; in eis autem qui non potuerunt, 
poena peccati. Ergo in utrisque non est excusatio, sed 
justa damnatio." 



A. D. CCCCXC. GENUADIUS MASSILIENSIS. 

" Musaeus MassiliensisJ ecclesiae presbyter, hortatu 
sancti Venerii episcopi, excerpsit ex Sanctis Scripturis lec- 
tiones totius anni festivis aptas diebus ; responsoria etiam 
psalmorum capitula tempori et lectionibus congruentia ; 
quod opus tarn necessarium a lectoribus in ecclesia proba- 
tur, ut expetitum, et sollicitudinem tollat et moram, plebi- 
que ingerat scientiam, celebritatem et decorem." 

A. D. DX. FULGENTIUS, RUSPENSIS EPISCOPUS. 

" Equidem'^ erroris hujus qualitatem Dominus ipse Sal- 
vatorque noster, dum Saducaeos increparet, ostendit, 
dicens, Erratis nescientes Scripturas, neque vh-tutem Dei. 
Propterea utique miserabiliter errabant, quia ilium, qui 
Dei virtus est, nesciebant. Sicut ergo virtutis Dei scien- 
tia tenax est ccfilestis itineris ; sic est inscitia mater erro- 
ris : quod etiam beatus David ostendit dicens de quibus- 
dam : Nescierunt^ neque intellexerunt ; in tenebris am- 
bulant." 

" Nunquam™ cesses a divinis eloquiis ; et totam delec- 
tationem cordis tui Scripturis Sanctis indulge." 

" Scripturae", ut ditissima fercula, habent quod omni 
aetati congruat, omni professioni conveniat. In verbo Dei 
abundat quod perfectus comedat ; abundat etiam, quod 
parvulus sugat. Ibi est enim simul et lacteus potus, quo 



' Prosper, sentent. 309. inter opera Augustini, torn. 10. npp. pag. 244. 

i Gcnnadius in catologo virorum illustrium. 

^ I'lilgentius ad Thrasimundum, lib. 1. 

' Psalm. 81. 

'" Fulgentius, epist. 2. ad Gallam viduam. 

" FHlgentius, scrm. De confessoribus et dispensatoribus Domini. 



HISTORIA DOGMATICA. 263 

tenera fidelium nutriatur infantia ; et solidus cibus, quo 
robusta perfectorum juventus spiritalia sanctae virtutis 
accipiat incrementa. Ibi prorsus ad salutem consulitur 
universis, quos Dominus salvare dignatur : ibi est, quod 
omni aetati congruat; ibi, quod omni professioni conve- 
niat." 



A. D. DXX. CjESARIUS arelatensis episcofus. 

" Quando" aliquid de utilitate anitnaj proferimus, fra- 
tres charissimi, nemo se excusare conetur, ut dicat ; non 
milii vacat legere, et ideo non possum Dei prsecepta vel 
agnoscere vel implere ; nee dicat aliquis vestrum : Non 
novi literas, ideo roihi non imputabitur quicquid minus de 
Dei praeceptis implevero. Inanis est et inutilis excusatio 
ista, fratres charissimi. Primum est, quod lectionem di- 
vinam etiamsi aliquis nesciens literas non potest legere, 
potest tamen legentem libenter audire. Qui vero literas 
novit, nunquid potest fieri quod non inveniat libros, qui- 
bus possit scripturam divinam legere ? &c. Quando noc- 
tes longiores sunt, quis erit qui tantum possit dormire, ut 
lectionem divinam vel tribus horis non possit aut ipse 
legere aut alios legentes audire. Eli enim lectionem 
divinam legere non possunt, qui se usque ad mediam noc- 
tem inebriare contendunt." Et post : " Si illi qui literas 
nesciunt, conducunt sibi mercenarios literates, ut acqui- 
rant terrenam pecuniam ; tu quicunque es, qui literas non 
nosti, quare etiam non cum pretio et mercede rogas, qui 
tibi debeat Scripturas divinas relegere, ut ex illis possis 
praemia aeterna acquirere ? Pro certo, fratres, qui hoc 
studiose requirit, credit, quod ille in aeternum prodessc 
possit. Qui vero lectionem nee ipse vult legere, nee 
legentem libenter audire; omnino non credit, quod possit 
aliquid boni acquirere. Vos ergo, fratres, rogo et ad- 
moneo, ut quicunque literas scitis, Scripturam divinam 
frequentius relegatis. Qui vero non scitis, quando alii 

** Caesarius, hoinil. 20. 



264 HISTORIA DOGMATICA. 

legunt, intentius auribus audiatis. Lumen enini aniniae, 
et cibus seternus, non est aliud, nisi verbum Dei, sine quo 
auinia non vivere potest nee videre : quia quomodo caro 
nostra moritur, si non capiat cibum, ita et anitna nostra 
extinguitur, si non accipit divinum verbum. Sed dicit 
aliquis ; Ego homo rusticus sum, et terrenis operibus jugi- 
ter occupatus sum ; lectionem divinam nee audire possum 
nee legere. Quam multi rustici, et quam multae mulieres 
rusticanae ; et tamen cantica diabolica, amatoria, et turpia 
ore decantant ? Ista possunt tenere atque parare quae 
Diabolus docet ; et non possunt tenere quod Christus 
ostendit. Quando celerius et melius quicunque rusticus, 
vel quaecunque mulier rusticana, poterit utilius et symbo- 
lum discere et orationem Dominicam, et aliquas Antipho- 
nas, et Psalmura quinquagesimum vel nonagesimum et 
parare et tenere et frequentius dicere ; unde animam suam 
et Deo coujungere et Diabolo liberare posset. Nam quo- 
modo cantica turpia in tenebras Diaboli mittunt ; sic can- 
tica sancta Christi lumen ostendunt. Nemo ergo dicat : 
Non possum aliquid de hoc, quod in ecclesia legitur, re- 
tinere. Sine dubio enim, si velis, poteris. Incipe velle, 
et statim intelliges." 

" SuntP plures minus de salute suae animac cogitantes ; 
qui lectis divinis lectionibus, statim de ecclesia foras 
exeunt; cum tamen etiam dum ipsas lectiones leguntur, 
aliqui ex illis ita otiosis et sascularibus fabulis occupentur ; 
ut eas nee ipsi audiant, nee alios audire permittant." 
Ibidem : " Si enim diligenter attenditis, cognoscitis, quia 
tunc non fiunt missae, quando divinis lectiones in ecclesia 
recitantur, sed quando munera offeruntur, et corpus vel 
sanguis Domini consecratur. Nam lectiones, sive prophe- 
ticas, sive apostolicas, sive evangelicas, etiam in domibus 
vestris vel ipsi legere, vel alios legentes audire potestis. 
Consecrationem vero corporis et sanguinis Christi, non 
alibi nisi in domo Dei audire vel videre poteritis*"." 



P Cacsarius, homil. 5. De divin. mystcr. apud Pamel. lom. 1. liturg. pag. 616, 
617,618. 
1 Kst homil, 12. in bibliotb. patr. torn. 2. ubi in 3. editionc col. 597. e. in mar- 



HISTORIA DOGMATICA. 265 



A. D. DXXX. BENEDICTUS ABBAS. 

" Consideremus'' qualiter in conspectu divinitatis et 
sanctorum angelorum esse oporteat : et sic stemus ad 
psallendum, ut mens nostra concordet voci nostrae." 

A. D. DXXXIII. ATHALARICUS REX. 

Virum commendans, cui praefecturae praetorianae digni- 
tatem obeundam tribuit : " Hos"^ mores lectio divina soli- 
davit; quando semper bene geritur, si ccelestis metus 
humanis motibus opponatur. Hinc enim virtutum om- 
nium sumitur manifesta cognitio ; hinc sapientia veritatis 
sapore conditur : sic ad omnia redditur humilis, quem im- 
buit doctrina coelestis." 



A. D. DL. AURELIUS CASSIODORUS. 

" Cantus', qui aures oblectat, et animas instruit, fit vox 
una psallentium." 

" Non' solum cantantes, sed etiam intelligentes psallere 
debemus. Nemo enim sapienter quicquam facit, quod 
non intelligit." 



gine ponitur : " Isto modo fieri debet in ecclesia tantum :" cum in 2. editione 
col. 1 069. d. alia nota Itaberetur : " Consecratio corporis et sanguinis Domini fit 
in ecclesia tantum." 

1 Benedictus, in regula monacborum citat. a Walafrido Strabone de rebus Ec- 
clesiast. cap. 12. 

' Athalaricus, in epistola ad senatum Romanum apud Casaiodor. lib. 9. Varia- 
rum cap. 25. 

* Aurclius Cassiodorus, prologo in Psalterium. 
Aurelius Cassiodorus, prologo in Psal, 46. 



266 HISTORIA DOGMATICA. 

A. D. DLXX. VENANTIUS F0RTUNATU3, PICTAVIENSIS EPIS- 
COPUS. 

" Pontificis" monitis clerus, plebs psallit, et infans. 
Unde labore brevi fruge replendus erit." 

S, SERVULUS. 

Pauper is quidam apud Romanos mendicus fuit. De illo 
habet Gregorius : " Nequaquam" literas noverat, sed 
Scripturae sacrae sibimet codices emerat; et religiosos quos- 
que in hospitalitatem siiscipiens, hos coram se legere sine 
intermissione faciebat. Factumque est, ut quantum ad 
mensuram propriam attinet, plena sacram Scripturam 
disceret ; cum, sicut dixi, literas funditus ignoraret." 

A. D. DXCV. GREGORIUS I. ROMANUS EPISCOPUS. 

" Quid^ est Scriptura sacra, nisi quaedam epistola om- 
nipotentis Dei ad creaturam suam ? Et certe sicubi esset 
gloria vestra alibi constituta, et scripta terreni jam impe- 
ratoris acciperet ; non cessaret, non quiesceret, somnum 
oculis non daret, nisi prius quid sibi imperator terrenus 
scripsisset, agnovisset. Imperator coeli, Dominus homi- 
num et angelorum, pro vita tua tibi suas epistolas trans- 
misit ; et tamen, gloriose fili, easdem epistolas ardenter 
legere negligis. Stude ergo quaeso, et quotidie creatoris 
tui verba meditare. Disce cor Dei in verbis Dei, ut ar- 
dentius ad sterna suspires, ut mens vestra ad ccelestia 
regna majoribus desideriis accendatur." 

" Divinus' sermo, sicut mysteriis prudentes exercet, sic 
plerumque superficie simplices refovet. Habet in pub- 
lico unde parvulos nutriat : servat in secreto unde mentes 
sublimium in admiratione suspendat. Quasi quippe flu- 
vius (ut ita dixerim) planus et altus ; in quo et agnus am- 
bulet, et elephas natet." 

" Venantius Fortunatus, lib. 2. poematum in laudem Parisiaci cleri. 

" Gregorius, homil. 15. in Evangelia. 

1 Gregorius I. lib. 4. epist. 31. ad Theodorum Modicum, op. torn. 2. pag. 712. 

» Greg. I. epist. ad Leandrum, in moral, exposit. Job, cap. 4. op. torn. 1. pag. 5. 



HISTORIA DOGMATICA. 267 

" Sed* quia Iiaec ipsa sacra eloquia ad aeternam damna- 
tionem sunt eis, qui ilia vel scire nolunt, vel certe sciendo 
contemnunt ; recte de hoc volumine dicitur : Hcec^ est 
maledictio, qtue egredietur super faciem universce terree^'' 

" Quae" tamen tempora jam nunc inchoasse ingemisci- 
mus; cum multos intra ecclesiam positos cernimus, qui 
aut nolunt operari quod intelligunt, aut hoc ipsum quo- 
que, sacrum eloquium intelligere ac nosse, contemnunt. 
A veritate etenim avertentes auditum ad fabulas conver- 
tuntur : dum omnes qua sua sunt, qtuerant, non qua: sunt 
Jesu Christi. Scripta Dei ubique reperta opponuntur 
oculis ; sed haec cognoscere homines dedignantur. Pene 
nuUus quEerit scire quod credidit." Horum temporum in- 
gratitudo postulabat ut vindicta ilia subsequeretur, de 
qua apostolus : Propterea'^ quod amorem veritatis non 
susceperunt, ut salm fierent ; ideo mittit eis Deus efficaciam 
erroris, ut credant mendacio. 

" Omnem' scientiam atque doctrinam Scriptura sacra 
in aliqua comparatione transcendit : ut taceam, quod vera 
prasdicat, quod ad ccelestem patriam vocat, quod a terre- 
nis desideriis ad superna amplectanda cor legentis immu- 
tat, quod dictis obscurioribus exercet fortes, et parvulis 
humili sermone blanditur; quod nee sic clausa est, ut 
pavesci debeat ; nee sic patet, ut vilescat : quod usu fas- 
tidium tollit, et tauto amplius diligitur, quanto amplius 
meditatur : quod legentis animum humilibus verbis adju- 
vat, sublimibus sensibus levat ; quod aliquo mode cum 
legentibus crescit ; quod a rudibus lectoribus quasi recog- 
noscitur, et tamen doctis semper nova reperitur." 

Thomas Hybernicus in doctorum floribus, titulo De 
oratione, ex homilia quadam Gregorii banc sententiam 
citat : " Illam orationem Deus non exaudit; cui homo, 
quando psallit, non attendit'." 



* Gregorius I. exposiu moral, in Job, lib. IS. cap. 14. op. torn. 1. pag. 473. 
I" Zach. cap. .5. ver. 3. 

*■ Gregorius I. exposit. moral, in Job, lib. 19. in 6ne. 
•^ 2 Thess. cap. 2. rer. 10, 11. 

' Gregorius I. exposit. moral, in Job, in princip. lib. 20. 
' Vid. confessionem Gregorianam, apud Pamel. liturg. torn. 2. pag. SO, 81, 82. 
&c. ubi frequentes et prolixx responsiones plebi prxcipluntur. 



268 HISTORIA DOGMATICA. 

Temporibus Gregorii I. ita coUapsum esse bonarum 
literarum cultum, ut facile reperiri non posset, qui utri- 
usque linguas peritus esset, ostendit Bai'onius". Certe 
Gregorius in epistola ad Eusebium Thessalonicffi epis- 
copum, se nunquam Graecum sermonem didicisse ; et 
in alia ad Anastasium presbyterum, se Graecae linguee 
nescium, libere profitetur. Latinam tamen linguam a 
populo Romano turn vulgo intellectam fuisse, ex homi- 
liis ejusdem constat. Homilias enim viginti duas in Eze- 
chielem, a notariis exceptas et tandem recognitas, ad po- 
pulum habuit. (Vide utriusque libri harum homiliarum 
praefationem, et finem totius commentationis.) In evan- 
gelicas etiam lectiones ad emendationem aedificationem- 
que fidelium homilias quadraginta partim dictavit, ut plebi 
assistenti per notarium iterum dictarentur ; partim coram 
populo ipse viva voce, notario excipiente, explanavit : ut 
ex prologo homiliarum, et epistola quinquagesima secunda, 
libri septimi, [ad Secundinum] apparet. Denique epistola 
vigesima quarta libri decimi, Joanni subdiacono Ravennaa 
scribens : " Die ei," inquit, " ut commenta Psalmorum 
legi ad vigilias faciat ; quae mentes secularium ad bonos 
mores prsecipue informent." 

A. D. DCX. LIVINUS ET BENIGNUS HIBERNI. 

Bonifacius in eorum vita refert*^, quomodo Livinus astate 
tenera Benigni, presbyteri Scoti, curae commissus, " et 
Davidicis Psalmorum melodiis, et sanctorum evangelio- 
rum mellifluis lectionibus, atque caeteris divinis exercita- 
tionibus perfectissime instructus fuerit." 

A. D. DCXX. FURSEUS HIBERNUS, VIR NOBILIS. 

" Ab» ipso tempore pueritiae suae curam non modicam 
lectionibus sacris, simul et monasticis exhibebat discipli- 
nis." 



" Ad annum 593. sect. 62. ' Pag, 23S, 

f Beda, lib. 3. hist. cap. 19. 



HISTORIA DOGMATICA. 



A. D. DCXXX. ISIDORUS, HISPALENSIS EPISCOPUS, 

" Sanctarum'' Scripturarum altitude, quasi montes pas- 
cuse sunt, ad quos dum quisque justorum contendit, se 
pascuae indeficientis refectionem invenisse congaudet. In 
Scripturis Sanctis quasi in montibus excelsis et viri per- 
fect! habent sublimia intelligentias, quibus gressus con- 
templationis quasi cervi erigant ; et simplices quasi parva 
animalia inveniunt modicos intellectus, ad quas humiles 
ipsi refugiant. Scriptura sacra infirmis et sensu parvulis 
secundum historiam humilis videtur in verbis ; cum ex- 
cellentioribus autem viris altius incedit, dum eis sua mys- 
teria pandit : ac per hoc utrisque manet communis manna, 
quse populo veteri pro singulorum delectatione varium 
dabat saporem. Juxta sensuiim capacitatem singulis 
sermo congrnit." 

" Qui' vult cum Deo semper esse, frequenter debet 
orare, frequenter et legere. Nam cum oramus, ipsi cum 
Deo loquimur ; cum vero legimus, Deus nobiscum loqui- 
tur. Omnis profectus ex lectione et meditatione pro- 
cedit. Quae enim nescimus, lectione discimus : quae au- 
tem didicimus, meditationibus conservamus. Geminum 
confert donum lectio sanctarum Scripturarum : sive quia 
intellectum mentis erudit, seu quod a mundi vanitatibus 
abstractum hominem ad amorem Dei perducit." 

" Oratio^ cordis est, non labiorum. Neque enim verba 
deprecantis Deus intendit, sed orantis cor aspicit. Quod 
si tacite cor oret, et vox sileat ; quamvis homines lateat, 
Deum latere non potest, qui conscientiae praesens est. 
Melius est autem cum silentio orare corde sine sono vocis, 
quam solis verbis sine intuitu mentis." Et post : " Non 
in multiloquio exaudiuntur homines a Deo, quasi pluri- 
mis eum verbis conentur inflectere. Neque conciliat eum 
multiplex orantis sermo, sed pura sinceraque orationis 

^ Isidenu, De summo bono lib. 1. cap. 18. 

' Ibid. lib. 3. cap. 8. ^ Ibid. lib. 3. cap. 7. 



270 HISTORIA DOGMATICA. 

intentio. Bonum est corde semper orare, bonum etiam 
et sono vocis Deum spiritualibus hymnis glorificare. Ni- 
hil est sola voce canere sine cordis intentione ; sed sicut 
ait apostolus : Cantantes in cordibus vestris, hoc est, non 
solum voce, sed et corde psallentes. Unde et alibi: 
Psallam spiritu, psallam et niente. Sicut orationibus re- 
gimur, ita Psalmorum studiis delectamur. Psallendi enim 
utilitas tristia corda consolatur, gratiores mentes facit, 
fastidiosos oblectat, inertes exuscitat, peccatores ad la- 
menta invitat. Nam quamvis dura sint carnalium corda ; 
statim ut Psalmi dulcedo insonuerit, ad affectum pietatis 
animum eorum inflectit. Dum Christianum non vocis 
modulatio, sed tantum verba divina, quae ibi dicuntur, 
debeant commovere. Nescio tamen quo pacto modula- 
tione canentis major nascitur compunctio cordis." 

" Lectiones' pronunciare, antiquae institutionis esse Ju- 
daeorum traditio docet. Nam et ipsi legitimis prafinitis 
diebus, ex lege et prophetis lectione in synagogis utiintur, 
et hoc de veteri patrum institutione servantes. Est au- 
tem lectio non parva audientium aedificatio. Unde opor- 
tet, ut quando psallitur, psallatur ab omnibus ; cum ora- 
tur, oretur ab omnibus ; cum lectio legitur, facto silentio, 
aeque audiatur a cunctis. Nam et si tunc superveniat 
quisque, cum lectio celebratur, adoret tantum Deum ; et 
praesignata fronte, aurem sollicite accommodet. Patet 
tempus orandi, cum omnes oramus ; patet, cum voluerit 
orare privatim. Obtentu orationis ne perdideris lectio- 
nem ; quia non semper eam quilibet paratam potest ha- 
bere, cum orandi potestas in promptu sit. Nee putes 
parvam nasci utilitatem ex lectionis audita. Siquidem 
oratio ipsa fit pinguior ; dum mens recenti lectione sagi- 
nata, per divinarum rerum, quas nuper audivit, imagines 
currit. Nam et Maria soror Marthae", quae sedens ad 
pedes Jesu, sorore neglecta verbum intentius audiebat, 
bonam partem sibi elegisse Domini voce firmatur. Ideo 
et diaconus clara voce silentium admonet; ut sive dum 



' Isidorus, De ofiiciis ecclesiast. lib. 1. cap. 10. 
" Luc. cap. 10. ver. 42. 



HISTORIA DOGMATICA. 271 

psallitur, sive dum lectio pronuntiatur, ab omnibus unitas 
conservetur; ut quod omnibus prajdicatur, aequaliter ab 
omnibus audiatur." 

" Sic" expeditus, vim pronunciationis tenebit; ut ad 
intellectum omnium mentes sensusque promoveat ; discer- 
nendo genera pronuntiationis, atque exprimendo omnium 
sententiarum proprios affectus." Et post : " Auribus et 
cordi consulere debet lector, non oculis ; ne potius ex 
seipso eos spectatores magis quam auditores faciat." 

° Isidorus, HI). 2. cap. 11. de lectore agens. 



372 HISTORIA DOGMATICA. 



CAP. IV. 

De origine erroris pontificii. 

Ex patrum, quos hucusque produximus, sententiis illud 
manifestum fecimus, prioribus sex a Christi ascensione 
saeculis linguam peregrinam in sacris nondum fuisse re- 
ceptam, neque etiam populo Scripturae lectioni interdic- 
tum. Jam vero ad nati Antichristi tempora pervenimus, 
qui potestatem" septicollis bestiae (urbis scilicet illius 
" magnae'', quae habet regnum super reges terras") exer- 
citurus erat in conspectu ejus (in ipsa scilicet Romana 
urbe) et efFecturus uf" omnes characterem haberent aut 
nomen bestise, aut numerum nominis ejus, hoc est, 
Romanae potestati subditos se profiterentur. Atque 
in hunc sane finem adeo soliciti fuerunt Romani pon- 
tifices; ut Latina liturgia quantumvis incognita et non 
intellecta ubique in ditione sua obtineret: in eo ipso 
potestatem prioris bestiae, id est, Romani imperii se- 
dulo imitati. " Opera enim data est, ut imperiosa civi- 
tas non solum jugum, verum etiam linguam suam domitis 
gentibus per pacem societatis (sociatis legendum censet 
Lipsius, vel certe speciem societatis) imponeret," inquit 
Augustinus*. Curabant ergo Romani, ut in eum locum 
observat Vives, ut et in provinciis plurimi Latine loque- 
rentur ; ita ut Hispanias et Gallias Latinas prorsus fece- 
rint, veteribus illarum gentium Unguis abolitis : et in se- 
natu nullos audierunt nisi Latine verba facientes. Ita 
Valerius Maximus : " Magistratus," inquit', " prisci quan- 
topere suam populique Romani majestatem retinentes se 
gesserint, hinc cognosci potest; quod inter caetera obti- 

' Apoc cap. 13. ver. 12. ■• Apoc. cap. 17. ver. 18. 

•■ Apoc. cap. 17. vers. 17. ^ Oe civit. Dei, lib. 19. cap. 7. 

« Lib. 2. cap. 1. 



HISTORIA DOGMATICA. 273 

nendae gravitatis indicia, illud quoque magna cum perse- 
verantia custodiebant, ne Graecis unquam nisi Latine 
responsa darent ; quin etiam ipsa linguae volubilitate, qua 
plurimum valent, per interpretem loqui cogebant, non in 
urbe tantum nostra, sed etiam in Grascia et Asia: quo 
scilicet Latinse vocis honos per omnes gentes venerabilior 
difFunderetur." Atque hinc est quod Cicero*^ sibi obj ac- 
tum commemorat : indignum facinus esse quod in senatu 
Grseco verba fecisset, quodque apud Graecos Graece lo- 
cutus esset; id ferri nullo mode posse. Contra vero 
Catonem apud Athenienses per interpretem omnia locu- 
tum esse narrat Plutarchus ; quanquam ita Graece sci- 
ret, ut interpretis opera minime indigeret. Atque hinc 
Tryphonius J. C. in Digestis : " Decretal a prastoribus 
Latine interponi debent." Postea vero Constantinopo- 
lin translate imperio ; ab Arcadio et Honorio imperato- 
ribus decretum est, ut*" judices tam Graeca quam Latina 
lingua sententias proferre possent". 

Romani pontifices, quos in'' collapso imperio restauran- 
do omnem operam coUocare oportuerat, eandeni ingressi 
sunt viam: ut Romanae linguse in ecclesiasticis officiis 
receptus usus Romans' authoritatis in gentibus propagata^ 
esset indicium : " Ita' nempe Romanum imperium esse 
videbatur, ubicunque Romana lingua dominabatur." Sed 
quaerit hie a nobis Alanus™, utrum subito lingua in litur- 
gia usurpata mutata fuerit. Cui cum Erasmo" respon- 
demus linguam vulgarem populo nequaquam subtractam 
esse, sed populum ab ea recessisse. Barbaris enim cuncta 
occupantibus, efFectum esse, ut Latina lingua, quae natio- 
nibus Romano imperio subditis communis erat, varie cor- 
rumperetur, et in diversas dialectos degeneraret. Ita 

' ^ Lib. 4. accusationis in Verrem. 

' Lib. 42. tit. 1. De re judicata, lib. 48. 

'' In codice, lib. 7. tit. 45. De sententiis et interlocutionibus, lib. 12. 

' De hac re vide egregiam dissertationem Pauli Merulae in cosmograph. pag. 
795, 796. necnon Glareanum annot. in lib. 1. comment. Caesar. 

'' .\poc. cap. 1.3. ver. 12. 15. 

' Laur. Valla, in libros Elegantiarum prsefat. 

"' Artie. 1 1 . postiilat. 9. 

" In declarat. ad ccnsuras Parisiens. til. 12. sccU 41. 

VOL. XII, T 



274 HISTORIA DOGMATICA. 

•Italiam oppresserunt Longobardi : de quibus Gregorius" 
ad Phocam imperatorem ita scribitP: " Qualiter quotidi- 
anis gladiis, et quantis Longobardorum incursionibus ecce 
jam per triginta quinque annorum longitudinem premimur, 
nullis explere vocibus suggestionis valemus." Posteaque 
annoi DCCLV. Aistulphus, cum universo regni sui Lon- 
gobardorum populo, Romanam urbem per trium mensium 
spatia oppugnabat, omnia extra urbem posita ferro et igne 
devastans. Neque quietem nacta est Italia, donee Desi- 
derio rege a Carolo Magno devicto, regnum a Longobardis 
ad Francos esset translatum circa annum DCCLXXIII. 
Hispaniam Athaulpho duce occuparunt Gotthi', anno 
quarto a capta ab iisdem Gotthis urbe Roma, qui fuit 
Christians epochae CCCCXIV. Altero ante urbem cap- 
tam anno Hispanias sub Gunderico occuparant Wandali ; 
quorum regnum, devicto a Belisario Justiniani duce Gili- 
mere, finem sortitum est anno DXXXIII. Gothorum vero 
regnum ad annum DCCXIII. duravit, quo, devicto Ro- 
derico, Hispania potiti sunt Saraceni. Francorum in Gal- 
lia regnum anno 456. cceptum confirmat Baronius^ Atque 
ita Barbaris summam rerum obtinentibus efFectum est, 
ut Galli et Hispani, quibus in usu fuerat, Stradone teste, 
Romanus sermo, alium quondam ex Romano et barba- 
rico varie commixtum paulatim receperint. Linguas enim 
Italicam, Hispanicam, et Gallicam Latini sermonis propa- 
gines esse, et ex ejus corruptione paulatim natas, in con- 
fesso est. " Sermo'," inquit Marineus Siculus, " quo 
nunc utuntur Hispani, Latinus est, quern a Romanis ac- 
ceperunt, ideoque Romancium vocant; qui propter ad- 
ventum Barbarorum aliquantulum degeneravit a lingua 
Latina. Quod si neque Gothi, neque Mauri, Barbarias 
gentes in Hispaniam venissent; tam Latinus esset nunc 
Hispanorum sermo, quam fuit Romanorum tempore M. 



» Registr. lib. 13. epist. 38. 

P Indictione 6. anno scilicet 603. 

'I Sigonius, de regno Ital. lib. 3. Baron, torn. 9. annal. 

"" Orosius, lib. 7. cap. 43. 

' Tom. 6. annal. ann. 45G. sect. 6. vid. Hotomanni Franco-Galliam, pag. 26. 

' De rebus Hispanix, lib. 5. 



HISTORIA DOGMATICA. 275 

TuUii." His addam Ottonis Frisingensis verba: " Vi- 
detur" mihi Francos, qui in Galliis morantur, a Romanis 
linguam eorum, qua usque hodie utuntur, accommodasse. 
Nam alii, qui circa Rhenum ac in Germania remanserunt, 
Teutonica lingua utuntur." Paria habet Godfridus Vi- 
terbiensis. Rem" vero totam confirmant Erasmus'', Henri- 
cus Glareanus^ Conradus Gesnerus in Mithridate, Ange- 
las Roccha", Robertus Bellarminus''. 

Hinc est, quod in synodo Turonensi tertia anno 
DCCCXIII. Caroli Magni jussu habita provisum esf^ ; 
Ut Homiliae aperte transferrentur " in rusticam Romanani 
linguam aut Theotiscam (seu Germanicam, quia Germania 
sub ditione fuit Caroli) quo facilius cuncti possent intelli- 
gere quae dicerentur." Unde intelligitur ita depravatam 
fuisse Romanam linguam, quae apud vulgus tunc temporis 
obtinebat, ut prisca et purior ilia vix jam posset intelligi. 
Ideoque in Moguntiaco concilio eodem anno decretum est, 
ut " filios suos donent ad scholam** sive ad monasteria, 
sive foras presbyteris, ut fidem Catholicam recte discant, 
et orationem Dominicam ; ut domi alios edocere valeant. 
Et qui aliter non potuerit, vel in sua lingua hoc discat." 
lUud nimirum Carolo in votis erat maxime; ut Latina 
lingua ubique retineretur, quam nee penitus a vulgi intel- 
lectu remotam fuisse, ex testimoniis conciliorum et patrum 
horum temporum, quae suo loco a nobis producentur, 
videtur constare, licet aliam potius usurpari voluerit, 
quam' ut populus quid a Deo peteret ignoraret. Quan- 
quam vero regis studio undecunque adductis magistris, 
" tam legendi quam cantandi studium, necnon mundana- 
rum et divinarum intelligentia literarum, citius quam credi 
poterat, coaluit;" ut habet ille author^ qui vitam filii ejus 

• Otto Prising, lib. 4. cap. 32. > Par. 17. cap. I. 

' Declarat. 41. ad censuras Parisiensium. 
' Annotat. in lib. 1. ComnienL Caesaris. 

" In biblioth. Vatican. •> Lib. 2. De verbo Dei, cap. 15. 

« Cap. 17. 

■< Verba sunt cap. 45. quae etiam libro 5. Capitulariiim a Bcnedi»to Levita 
collect, cap. 95. habentur. 

' Vid. Capitular, ab Ansegiso collect. lib. 1. cap. 70. 
' Inter annalium Franc, autboreti a Pithteo editos. 

t2 



S76 



HISTORIA DOGMATICA. 



Ludovici Pii descripsit, illud tamen negari non potest, 
Carolum Romani Antichristi conatum plurimum promo- 
visse, illud que effecisse, utOrdoRomanusin lingua Latina, 
quantumvis non intellecta, a posteris retineretur. Oifen- 
sus enim dissonantia ecclesiastici cantus inter Romanos et 
Gallos, et " judicans justius esse de puro fonte, quam de 
turbato rivo bibere^," duos clericos Romam misit, ut au- 
thenticum cantum a Romanis discerent, et Gallos doce- 
rent: et*" primo per hos Metensis ecclesia, et per illam 
omnis Gallia ad auctoritatem Romani cantus revocata est. 
Ita anno DCCCV. Saxonas ab eo devictos Romanam reli- 
gionem accepisse coactos prodit in chronico Johannes 
Tilius. Et anno DCCCVI. in concilio in Theodonis villa 
habito, ab eo constitutum notat Benedictus Levita' ; 
1. Ut lectiones distincte in ecclesia legantur. 2. De cantu, 
ut secundum ordinem et morem Romanaj Ecclesiae fiat 
cantatus. " Carolus Magnus," inquit Franciscus Hoto- 
mannus, " Galliae'' regnum papae Zacharias ope consilioque 
adeptus, in tanti beneficii gratiam edixit, ut Romano 
more ritus Ecclesiae servarentur, et cantiones haberentur : 
quffi lex ipsius cum in capitulari, turn in legibus Francicis 
his exstat verbis : Ut cantum pleniter discant et ordinabi- 
liter per nocturnale vel graduale officium peragant ; se- 
cundum™ quod beatae memoriae genitor noster Pipinus 
rex decretavit ut fieret, quando Gallicanum cantum tulit, 
et ob unanimitatem apostolicae sedis, et sanctse Dei Ec- 
clesiae pacificam concordiam. Quae res dici non potest 
quantum et Gallicis ecclesiis caliginem offuderit, et pon- 
tificibus Romanis authoritatem in negotiis religionis tri- 
buerit." 



8 Verb! sunt Sigeberti Gemblacensis, Chronograph, ad ann. 774. 
'■ Vid. Sangallensem, lib. 1. degestis Caroli Magni. 
' Capitular, lib. 6. cap. 225. ■• Franco-Gallia, cap. 2. 

' Lib. 1. cap. 80. de Cantu Romano a monachis peragendo. 
" Vid. Gretser. defens. Bellarmini, col. 2011. 



HISTORIA DOGMATICA. 277 



CAP. V. 



Testimonia authorum, qui novem postremis a Christi ascensione seculis clarue- 

runt 

Erroris origine explicata, superest, ut historiam banc 
ad nostra usque tempora perducamus : quo planum fiat 
nunquam veritati testes defuisse ; merasque nugas esse, 
quae de omnium aetatum consensu in dogmatis papisticis 
stabiliendis jactitare solent pontificii. Primo autem loco 
collocabimus testimonium desumptum ex Homiliis illis in 
evangelia totius anni, quse perperam Eusebio Emeseno 
ascribuntur; quia de tempore, quo autor ille vixit, nihil 
adhuc constat. Canisius asserit* post Gregorium Magnum 
scripsisse; Surio*" homo doctissimus, sed non admodum 
vetustus fuisse videtur. Mortonus'^ locum sequentem ci- 
tat ex Gregorio Nazianzeno : 

" Hanc* consuetudinem Christiani perpetuam habere 
debent ; ut quotidie ad ecclesiam veniant, quotidie legant 
ipsi, vel (si hoc non valent) alios legentes audiant." 

A. D. DCXXXIV. AIDANUS EPISCOPUS NOSTRAS, EX HIBERNIA 
AD ANGLOS INSTITUENDOS MISSUS. 

De eo ita scribit Beda : " In"" tantum vita iUius a nostri 
temporis segnitie distabat, ut omnes qui cum eo incede- 
bant, sive adtonsi sive laici, meditari deberent, id est, aut 
legendis Scripturis aut Psalmis discendis operam dare." 

* Chronolog. prtefix. Catechismo. 
•i Pratfat. in homil. patruni ad Maximilianum imp. 
>^ Apologia: cathol. part. 2. pag. 72. 

■• Homil. in evang. Dominic. 4. post Epiphaniani. In catalogo tcstium veri- 
tatis citatur Gregorii Nysscni nomine. 
' Lib. 3. hist. cap. 5. 



278 HISTORIA DOGMATICA. 

Isti erant religiosorum apud nos olim mores ; quippe qni 
" tantum ea quae in propheticis, evangelicis et apostolicis 
literis discere poterant, pietatis et castitatis opera obser- 
vare" sategerunt: quemadmodum in praecedente capita 
notavit idem Beda. 

A. D. DCL. THALASSIUS MONACHUS. 

•' Scrutaturf verba Dei, qui eum colit. Scrutare? elo- 
quia Dei, et doce scientiam Dei eos, qui pie ac deside- 
ranter veritatem inquirunt. Verbis!^ jjivjnis continue vaca : 
nam diligens in eis studium afFectiones absumit. Lectio' 
et vigiliiE precesque cum psalmodiis mentem sistunt, ne 
circa affectiones vagetur. Scrutare'' Scripturas ; et inve- 
nies mandata; quod si feceris quaj dicunt, ab affectionibus 
liberaberis." 

A. D. DCL. MAXIMUS ABBAS. 

Ex' Chrysostomo banc sententiam profert: ""Qamp 
ynv fin ^pixoi^ivrtv ovk f<TTt, k?i' juupm \a^y cnripfiara, ara- 
Xvag i^ivijKHv- oiiTW \pvxvv ovk tariv fin 'ro'C ^«'o'C TP"" 
0aTe ipuiriaOiUav trpoTtpov, kov fivpia tic iKxh pmara, 
Kapir6v Tiva l7nSe(?a<T0ai. Quemadmodum terra imbre 
non irrigata, licet infinitam seminis copiam accipiat, se- 
getem proferre non potest; sic neque fructum aliquem 

' 'Epiuv? Xoyo«c etoD 6 <n^6^L^vot airov. Thalassias, Hecatontad. I. 

sect. 57. 

I Thalassius, Hecatontad. 2. sect. 28. Ita quidem interpres Latmus in or- 
thodoxagraphis Basil, pag. 901. locum reddidit, quasi legisset, V"'»'? ^"r""!.- 
eeoO. Paulo aliter editio GL. in Auctuario bibliothecffi patr. Parisiensi 1624. 
torn. 2. pag. 1185. "'Eptvva \6yu,v Stov Ua<yKti yvaiffiv Qiov, top tv 
dXq0»? Inrovvra, Iv ii\a(3eif Kai Trde^ Inqui^^itio eloquiorum Dei docet 
scientiam Dei eos qui pie ac desideranter veritatem scrulantur." 

•> •p{,fia<Ti Bdoie dJiaXtiTrrois (TxriXaSf .) ydp mpi aiTa<l>t\o7rovta xara- 
vaXiaKci ra TraQj]- Thalassius, Hecatontad. 4. sect. 18. 

' •■I(rr,/<T. Tov vovv rm «pi '"O '^"6') ^rXavnc dva'yvua.e Kai aypv^via 
Kal Trpoatvxv Kai ^a\pi<plia. Tlialassius Hecatontad. 4. sect. 19. 

k -Eptivnaov Tag ypa<pac, Kai ,vpi<TKHi rdc ivroXdf, Kai ra \tyop.iva 
noihr'ov, Kai rdv TraOHv drraXUrry. Thalassius, Hecatontad. 4. sect. 54. 

' Maximus, inlocis commun. serm. 17. 



HISTORIA DOGMATICA. 279 

producere anima, divinis Scripturis non illuminata prius, 
etiamsi innumeros sermones quis efFundat." 



A. D. DCLXX. CEDNOMUS, POETA ANGLICUS. 

" Hie" divina gratia specialiter insignis, carmina reli- 
gioni et pietati apta facere solebat; ita ut quicquid ex 
divinis literis per interpretes disceret, hoc ipse post pu- 
sillum verbis poeticis maxima suavitate et compunctione 
compositis, in sua, id est, Anglorum lingua, proferret. 
Canebat autem de creatione mundi, et origine humani 
generis, et tota Genesis historia, de egressu Israel ex 
iEgypto, et ingressu in terram repromissionis, ac de aKis 
plurimis sacrae Scripturae historiis." 

A. D. DCLX. WILGIS NORDHUMBRANUS, 

" Infantulum" suum Willibrordum statim ablactatum 
tradidit Riponensis ecclesiae fratribus, religiosis studiis 
et sacris literis erudiendum, ut fragilior aetas validioribus 
invalesceret disciplinis : ubi nihil videret nisi honesta, 
nihil audiret nisi sancta." 



A. D. DCLXXXV. ALFRIDUS, REX NORDAMHUMBRORUM. 

Successit Ecgfrido in regnum Alfrit, " vir" in Scriptu- 
ris doctissimus." 



A. D. DCLXXXVI. JULIANUS TOLETANUS EPISCOPUS. 

" Audited jam o impietatis operarii, o filii scelerati, non 
me, sed ipsum Christum Dominum, quem expugnare niti- 
mini ; audite eum respondentem patribus vestris. Ait 

" Beda, lib. 4. hist. cap. 24. " Alcuiiius, in viti Willibrordi. 

° Beda lib. 4. hist. cap. 26. et eum secuti Florentius Wigorn. anno 685. item 
Henricus Huntingdon, lib. 4. Vide eliam Bedam in Carm. de Cuthberto, torn. 
5. antiqti. lect. Henr, Canisii, part. 2. pag. 7 10. 

T JuUanus, lib. 1. adv. Judaeas. 



280 HISTORIA DOGMATICA. 

enim tentantibus se Judaeis in evangelio, et dixit : Erra- 
tic, nescientes Scripturas, neque mrtutem Dei. Etenim'' 
virtus et sapientia Dei secundum Pauluni Christus est : 
ergo ignorantia Scripturarum ignorantia Christi est. Quid 
jam mirum, si error corda vestra possideat, quos ignoran- 
tia Scripturarum objurgat ? Scrutamini ergo Scriptura- 
rum latentes campos ; et tunc intelligetis caecos oculos 
vestros." 

A, D. DCLXXX. S. KILIANUS HIBERNUS. 

" A' puerili astate magnum habet studium sacras dis- 
cere literas, et in eis tam perfecte proficiens, ut exinde 
pontificale didicit, regere culmen." 

A. D. DCCVI. ALDHELMUS, BALDUINUS, ET GUTHLACUS 
CROILANDENSIS. 

Aldhelmum psalterium in linguam Anglo-Saxonicam 
transtulisse scribit Johannes Baleus. Psalterii' S. Guth- 
laci Ingulphus in historia sua meminit ; et ad nostra tem- 
pora inter reliquias Croilandensis monasterii conservatum 
est. Quod quidem vulgari Saxonica lingua exaratum 
fuisse, ex testimonio Joannis Lamberti", qui illud vidit, 
apparet. Et etiamnum in publica Academia; Cantabri- 
giensis bibliotheca Psalmi Latine et Saxonice versi cernun- 
tur. Et in bibliotheca D. Roberti Cottoni extat Psalte- 
rium Romanum vetustissimum cum versione interlineari 
Saxonica : character idem cum charta iEthilbaldi Anglo- 
rum Regis anno DCCXXXVI. data. 

A. D. DCCX. BONIFACIUS. 

De eo Gregorius II. " Comperimus" te ab infantia 



^ Matth. cap. 22. ' 1 Cor. cap. 1. 

' Author vitae Kiliani, torn. 4. antiqu. lect. Henr. Caiiisii, pag. 642. 

' De scriptor. Britann. cent. 1. cap. 83. 

" In respons. ad 26. artic. episc. 

» Lib. I. vita; Bonifacii ab Othlono descriptte, cap. 12. in Serario et Surio. 



HISTORIA DOGMATICA. 281 

sacras literas didicisse :" et Wilibaldus in vita Bonifacii, 
capite tertio " Ab mfantia sua usque ad decrepitam astatis 
senectuteni, praeteritorum non mediocriter patrum sapien- 
tiam imitatus est ; dum prophetarum jugiter et apostolo- 
rum verba stylo sanctitatis conscripta, et gloriosam mar- 
tyrum passionem literarum apicibus insertam, sed et 
evangelicam Domini Dei nostri traditionem quotidie com- 
niendabat memoriae, &c. In tantum enim Scripturarum 
exarsit desiderio ; ut omni se intentione earum imitatione 
et auditione saepius conjungeret. Et quae ob doctrinam 
populorum conscripta sunt, ipse quippe populis mira 
eloquii disertitudine et solertissima parabolarum asser- 
tione efficaciter praedicando retexuif." 

Idem: " Saluto^ te diligenter, Osigegyth, ex intimo cordis 
cubiculo subnexis precibus obsecrans, ut assidua Scrip- 
turarum meditatione mentem tuam occupare non desistas ; 
quatenus psalmigraphi sententiam compleas dicentis : In 
lege ejus meditabitur die ac node. Et idem psalmista 
hoc idem testatur dicens, Quam dulcia faucibus meis elo- 
quia tua ? et reliqua." 

" Tanta* in eo aifabUitatis erga fratres et coelestis doc- 
trinsB succrevit magnitudo ; ut rumore sanctae exhorta- 
tionis ejus crebescente fama, multis per monasteria tam 
virorum quam etiam virginum Christi apertissime claruit ; 
quorum quidem quamplurimi virili sexus robore confor- 
tati, et lectionis instantia incitati, ad eum confluxere, et 
saluberrimum scientiaj fontem potantes, numerosa Scrip- 
turarum volumina legendo recensuere. Quibus ergo 
sexus infirmioris imbecillitatis'' inerat, et assidua pergendi 
abnegabatur facultas ; tantae sibi sapientiae virum, divini 
inflante spiritu amoris, praesentari fecerunt; paginarum- 

' Vide locum torn. 4. Henr. Canisii, par. 2. pag. 350, 351. collat. cum Olhlono 
de vita Bonifacii, lib. 1. cap. 2. In Serario de rebus Mogunt. pag. 330. Sed 
duo egregia testimonia Bonifacii vide in epistola ejus 57. de virginibus sacris, et 
in vita ejus per Wilibaldum, cap. 2. pag. 349, 350. Edit Canisii ; dignissima 
prorsus qu£p subjiciantur. 

' Epist. 57. ad virginem sacram quae quidem ab Aldhelmo abbate scripta est, 
ex mente autem Bonifacii jam antistitis, quod ex initio constat. 

* In vita Bonifacii per Wilibaldum, cap. 2. 

*> Rectius imbecillilcu in editione Scrarii, pag. 25S. 



282 HISTORIA DOGMATICA. 

que seriem transcurrentes, ccelesti instantes scrutinio in- 
haesere ; et sacramentorum arcana mysteriorumque abdita 
jugiter meditantur." 

A. D. DCCX. EADFRIDUS, LINDISFARNENSIS EPISCOPUS. 

" A sermone Latino in Anglo-Saxonicam linguam vertit 
plures bibliorum libros ;" ut habet Guilhelmus Butler in 
suo libello contra translationem vulgarem. Hujus Ead- 
fridi Saxonica evangelistarum editio (secundum Eusebii 
canonem, non capitulis distincta) jam in manibus Roberti 
Bowyer Angli habetur ; unde orationem Dominicam tran- 
scripsit M. N*. 

A. D. DCCXXX. BEDA ANGLO-SAXO. 

In Historiae ecclesiasticae prooemio commendat Ceodvul- 
phum regem, ut Scripturae studiosum. 

" Quaecunque" enim scripta sunt, ad nostram doctrinam 
scripta sunt," &c. Et mox : " Si ad nostram correp- 
tionem, doctrinam, vel consolationem omnia scripta sunt, 
&c. insistendum nobis summopere est, et pro suo cuique 
modulo Christi juvante gratia nitendum ; ne ea quas prop- 
ter nos scripta sunt, nostro nos torpore vel incuria quasi 
aliena prastereant," &c. 

" Christus* Scripturas sanctas universum misit in mun- 
dum; quibus fidem sui nominis, ac spem salutis cunctis, 
qui ad regniun suum pertinent, hoc est, electis omnibus 
praedicaret." 

" Quo" exemplo reor in Ecclesia morem inolevisse', ut 
per singulas diurnas (al. divinae) psalmodiae horas lectio 
una de veteri sive novo Testamento cunctis audientibus 
ex corde dicatur : et sic apostolicis sive propheticis con- 
firmati verbis ad instantiam orationis genua flectant^." 

** In his Remains of a greater work, pag. 15. 

° Rom. cap. 15. Beda, prolog, super Samuel, lib. I. 

■• Bedain Ezram, lib. 1. cap. 1. " Id. ibid. lib. 3. cap. 28. 

' Pukherritnum, addit Amalarius locum citans. 

^ Hoc ab Amalario Treverensi producitur, lib. 4. De divinis officiis, cap. 3. 



J 



HISTORIA DOGMATICA. 283 

" Si*" quis non vescitur verbo Dei, iste non vivit." 
" Nemo' aedificatur audiendo id quod non intelli- 
git." 

" Notandum'^ quod haec orandi pertinacia ita solum 
nieretur esse fructifera ; si quod ore precamur, hoc etiam 
mente meditemur ; neque alio clamor labiorum quam co- 
gitationum scindatur intuitus. Sunt enim qui intrantes 
ecclesiam, multis orationem vel psalmodiam sermonibus 
perlegant', sed alibi corde intendentes, nee ipsi quid 
dicunt, recolunt : ore quidem orantes, sed mente foris 
vagantes omni se orationis fructu privant ; putantes a Deo 
precem exaudiri, quam nee ipsi, qui fundunt, audiunt. 
Quod antiqui hostis instinctu fieri nemo est qui animad- 
vertere nequeat." Hsec Beda in dicta homilia, quse etiam ' 
€x eis una est, quas Alcuinus vel Paulus Diaconus Caroli 
Alagni jussu in evangelia totius anni coUegit. 

" Quia™ supervacuis cogitationibus ad integrum carere 
non valemus ; has, in quantum possumus, immissione bo- 
narum cogitationum, et maxime frequenti Scripturarum 
meditatione fugemus, juxta exemplum psalmistae, qui 
dicit : QuoTKodo" dilexi legem tuam, Domine : tota die me- 
ditatto mea est." 

" SicuV modo geniti infantes rationabile et sine dolo lac 
concupiscite; ut eo crescatis in salutem. Sicut infantes 
lac maternum naturaliter desiderant, ut ad salutem cres- 
cere, atque ad panem comedendum pervenire valeant ; 
ita et vos simplicia fidei rudimenta primo de Ecclesiae ma- 
tris uberibus quaerite, hoc est, de utriusque Testamenti 
doctoribus, qui divina eloquia vel scripsere, vel etiam vivi 
vobis voce praedicant; ut bene discendo perveniatis ad 
refectionem panis vivi, qui descendit de coelo," &c. Item : 



*■ Beda in Luc. lib. 1 . cap. 4. ' Ibid, in 1 Cor. cap. 1 5. 

^ Beda in Homiliis quadragesimalibus, Dominica 2. in quadrages. 

' Rectius prolongant in Homiliis in evangelia totius anni a Surio editis, pag. 
243. 

" Beda in Homiliis sstivalibus de tempore, Dominica, Vocem jucundita- 
tis. 

■> PsaL 119. ° Beda in 1 Petr. cap, 2. 



284 lUSTORIA DOGMATICA. 

" Praecepto concupiscendi lac verbi tangit eos, qui ad 
audiendas lectiones sacras inviti et fastidiosi adveniunt, 
ignari illius sitis et esuriei, de qua Dominus ait: Beati, 
qui esuriunt et sitiunt justitiam : ideoque tardius ad per- 
fectum salutis crementum pervenientes, quo possint solido 
verbi cibo refici, id est, arcana cognoscere divina, vel 
majora facere bona." 

Gulielmus MalmesburiensisP, de Bedae obitu agens, 
" Evangelium," inquit, " Johannis, quod difficultate sua 
mentes legentium exercet, his diebus lingua interpretatus 
Anglica condescendit minus imbutis Latina." Similiter 
etiam evangelium Johannis in Anglicum transtulisse Bedam 
refert Johannes Trevisa. In"* vita etiam ejus Cuthberto 
Dunelmensi descripta habetur (ut est in Dunelmensis ec- 
clesise historia) evangelium Johannis pauIo ante obitum in 
linguam Anglicanam eum transtulisse. Hoc' nimirum 11- 
lud est, quod in epistola de obitu venerabilis Bedae, ad 
calcem operum ejus, legimus : " A capite evangelii S. Jo- 
hannis usque ad eum locum, in quo dicitur: Sed Jucc 
quid sunt inter tantos ? in nostram linguam ad utilitatem 
Ecclesiae Dei convertit." Sed et ex prologo ante vetera 
Biblia commemorat Johannes Foxus, Bedam* integra Biblia 
in linguam Saxonicam transtulisse. Baleus ait', evange- 
lium Johannis, psalterium, et alios Bibliorum libros in pa- 
triam linguam eum transtulisse. Ilium denique universam 
fere Bibliam in linguam Britannicam convertisse, ex prse- 
fatione docti imprimis viri in vetus Testamentum AngUce 
ante annos 300. conscriptum refert Johannes Caius". 

A. D. DCCXL. JOHANNES DAMASCENUS. 

'• Omnis" Scriptura divinitus inspirata utilis est omnino. 



P De gestis Reg. Angl. lib. 1. vid. cap. 47. 

n In dialogo praefixo Ranulphi Cestr. Polychronico. 

' Vid. Holingshed. pag. 130. et Fox. in evangelia Saxonica. 

' Pracfat. in evang. Anglo-Saxon, ad Eliz. reginam. 

' Cent. 2. cap. I. 

" Lib. 1. De antiqu. Cantab, pag. 150. 

" Vlaca ypa^i) Oioirvivaros -nivrias xai bi0e\i/to£, &VTi KoKKwrov Kai 



HISTORIA DOGMATIC A. 285 

Quare optimum et animae conducentissimum est divinas 
scrutari Scripturas. Nam quemadmodum arbor plantata 
secus decursus aquarum, sic anima divina irrigata Scrip- 
tura impinguatur, et maturum fructum afFert fidem ortho- 
doxam, et semper virentibus foliis decoratur, id est, Deo 
placentibus actionibus. Ad actionem enim studiosam et 
contemplationem sinceram ex divinis Scripturis apti eva- 
dimus. Nam virtutis omnis exhortationem, et omnis vitii 
aversionem in illis comperimus. Si igitur fuerimus dis- 
cendi cupidi; erimus et multa discentes. Nam diligentia 
et labore, et indultoris Dei gratia diriguntur omnia ; qui 
enim petit, accipit; et qui quaerit, invenit; et pulsanti 
aperitur. Pulsemus igitur ad pulcherrimum hortum Scrip- 
turarum, suavissimum, dulcissimum, venustissimum," &c. 

A. D. DCCL. JOHANNES HISPALENSIS EPISCOPUS. 

Hie Saracenis Hispaniam obtinentibus in solatium cap- 
tivorum in Hispania, Scripturam in Arabicam linguam 
convertit, uti notat Genebrardus^'. De eodem Vasaeus^ 
in Chronico Hispaniae ita scribit : " Claruit hoc tempore 
praeter alios episcopos viros religiosos Hispali Johannes 
episcopus, sanctitate vitae, sacrarum literarum peritia, 
miraculis celebratus ; qui ad doctrinam posterorum sacram 
Scripturam in linguam Arabicam transtulit." Hie ab Ara- 
bibus Cadit Almatran vocabatur, et " sacras Scripturas 
Catholicis expositionibus declaravit; quas ad informati- 
onem posterorum Arabice conscriptas reliquit," ut habet 
Rodericus Toletanus*. Habeo ego manu descriptum 
Geneseos librum cum Arabicis commentariis ; qui in nu- 
meris annorum patriarcharum capite quinto et undecimo 



^v^u^tXiiTTaTov Ipivvfv rif Btlac ypa^of . irpof re vpa^iv ivdptTOv 

Kai Biu)piav ddoXwrov Ik tuv ayiuiv ypaipHv pvBuiZofiiBa. Trctirijc ydp dpt- 
Tijg irapaKXijatv Kai Kaxiag aTrdtTrjg dTrQTpoTn)v iv ravraiQ tvploKOfifv, 
idv ovv iijiiv ijuXofiaOeig, iao/iiBa Kai jroXviiaBiig, &c. KpoiviayLiv toivvv 
£if t6v KdXKwTov wapdSuaov tuv ypafuv, &c. Orthodoxs fidei lib. 4. 
cap. 18. 

' Chronograph, lib. 3. ann. 741. 'Ad ann. 717. 

* De rebus Hispan, lib. 4. cap. 3. 



286 HISTORIA DOGMATICA. 

non sequuntur Hebraicam veritatem aut vulgatam Lati- 
nam, sed Septuaginta interpretum editionem ; quam ad 
sua usque tempora omnes doctores ecclesiasticos tenu- 
isse, et in hac praecipue annorum supputatione secutos 
esse confirmat Julianus Toletanus episcopus. Ego** 
carte existimo hunc esse ilium Johannem Hispalensem, 
qui circa annum MCXLII. ex Arabico in Latinam lin- 
guam transtulit Alfraganum, itemque Alchabitium, ac 
alios nonnuUos Arabicos astrologos. Quanquam Johannes 
Mariana Jesuita" sub Favita Hispaniae rege circa annum 
DCCXXXVIII. claruisse velit: qui de eo ita scribit: 
" Johannes, Hispalensis praesul, divinos libros lingua Ara- 
bica donabat, utriusque gentis saluti consulens, quoniam 
Arabicae linguae multus usus erat Christianis aeque ac 
Mauris: Latina passim ignorabatur. Ejus interpretati- 
onis exempla ad nostram aetatem conservata sunt, extant- 
que non uno loco in Hispania." 

A, D. DCCLXXX. ALCUINUS ANGLUS. 

" Laetari* debemus in lectione sanctarum Scripturarum, 
ubi pascamur, et potemus de ligno vitae, quod' plantatum 
est secus decursus aquarum." 

" Sanctarum' Scripturarum lectio divinae est cognitio 
beatitudinis. In his enim quasi in quodam speculo homo 
seipsum considerare potest qualis sit vel quo contendat. 
Lectio assidua purificat animam^," &c. 

" Lector'' dicitur a legendo, eo quod ministerium le- 
gendi habeat in ecclesia. lUi traditus est codex apicum 
divinorum, ut distincte ad inteUigendum divinas lectiones 
pronuntiando, populo placeat." 

" Hunc' vero modum sanctae orationis devotissimus 



^ Lib. 3. contra Judseos. "= De rebus Hispan. lib. 7. cap. 3. 

"■ Alcuinus in Ecclesiast. cap. 3. ' Psalm. 1. 

' Alcuinus De virtutibus et vitiis ad Guidonem, cap. 5. Isidorum imitatus 
lib. 3. De summo bono, cap. 8. 
» Ut supra, et serni. 112. De tempore, tomo 10. operum Augustini. 
'' Alcuinus in lib. De divinis officiis. 
' Alcuinus in Fsalmos poenitential, expos. Psalmi 101. 



HISTORIA DOGMATICA. 287 

Christianus servandum intelligat; ut ipsam cogitatione 
prosequatur, et quum verba efFundit, ipsum respiciat 
mente cui supplicat, omnes superfluas cogitationes exclu- 
dat, quas ab inimico ingeruntur ; ut efficax oratio ex cordis 
charitate perveniat ad Deum, sicut apostolus ait : Orabo 
spiritu, orabo et mente ; psullam spiritu, psallam et mente. 
Tunc enim a Deo accepta est oratio canentis ; si pura mens 
idem gerit quod explicat ore." Consentit hie cum Bedas 
sententia in homilia quadragesimali supra a nobis citata ; 
quam etiam Alcuinus vel Paulus Diaconus Homilario suo 
inseruit. 

" Adsuescant'' pueri adstare laudibus superni regis : 
discant nunc Scripturas sanctas, ut aetate perfecta veni- 
ente, alios docere possint. Qui non discit in pueritia, 
non docet in senectute. Recogitate nobilissimum nostri 
temporis magistrum, Bedam presbyterum; quale habuit 
in juventute discendi studium," &c. 



A. D. DCCXCII. AUTHOR LIBRORUM CAROLINORUM DE IMAGI- 

NIBUS. 

" In' divinae Scripturas libris et animae perpetuus cibus, 
et praesentis vitae doctrina, et sapientia, quae decor est 
vitae, et vitse perpetuae documenta continentur. Est enim 
thesaurus nullo bono carens, omnibus benis abundans ; ad 
quem quisquis devotus accedit, quicquid fideliter quaerit, 
feliciter se adquisisse gaudet." Et post : " Tu qui fidei 
tuae puritatem in imaginibus conservare te dicis, supplex 
eis adstare memento cum thymiamatibus : nos praecepta 
Domini solerti indagatione perquiramus in divinae legis 
codicibus. Tu luminaribus perlustra picturas; nos fre- 
quentemus divinas Scripturas." 

" Multis honoribus locus iste sublimandus est, ubi a 



^ Alcuiniu epist. 23. ad Wiorenses firatres, pag. 54. torn. 1. lect antiq. Hen. 
CanisU. 

' Author librorum Carolinorum de Imaginibus, lib. 2. cap. 30. 
<" Author librorum Carolin. de Imagin. lib. 4. cap. 3. 



288 IIISTORIA DOGMATICA. 

fidelibus populis undique convenitur, &c, ubi crebro sua- 
visonus psallentium reboat concentus, ubi divinae lectionis 
arentia corda irrigantes personant fluctus." 

A. D. DCCCVir. CAROLUS MAGNUS IMPERATOR. 

Caesari" Baronio plane nairaculum videtur hoc saeculo 
rudi inventum esse regem " adeo excultum sacris literis, 
et in procinctu semper positum principem veluti ociosum 
de rebus divinis philosophantem." Eginhardus in vita 
ejus de eo notat Latinam linguam ita eum didicisse, ut 
aeque ilia ac patria lingua (Teutonica scilicet) orare sit 
solitus. Sane iUum omnium primum Latinis literis Ger- 
manicam linguam conscripsisse refert Johannes Stump- 
fius° in chronicis Helvetioriun. Idem Eginhardus : " Le- 
gendi," inquit, " atque psallendi disciplinam diligentis- 
sime emendavit. Erat enim utriusque admodura eru- 
ditus ; quanquam ipse nee publice legeret, nee nisi sub- 
missim et in commune cantaret." Sigebertus etiam in 
chronographiaP ita scribit : " Carolus imperator per ma- 
num Pauli Diaconi sui decerpens optima quaeque de 
scriptis Catholicorum patrum, lectiones unicuique festivi- 
tati convenientes, per circulum anni in ecclesia legendas, 
compilari fecit." Similiter de Paulo Diacono refert Trithe- 
mius, eum "jussu' Caroli ordinavisse historias et lec- 
tiones per totum annum singulis festivitatibus sanctorum 
congruentes; quanquam receptum est homilias illas ab 
Alcuino Caroli Magni praeceptore collectas esse." Illud 
vero mirum Homiliarum hujusmodicollectionemin ecclesiis 
a viris sapientibus institutam ; si populus iUo tempore La- 
tini sermonis prorsus fuerit ignarus. Quis enim alius 
horum sermonum usus, quam populi instructio, fingi po- 
test? Hominem vero lingua peregrina populo concio- 
nantem quis putet sobrium ? Sed de Caroli Magni con- 
stitutionibus plura annotata sunt, turn supra ubi de erroris 



" Tom. 9. annal. ann. 778. sect. 19. 

" Apud Suffridum Petrum. P Ad ann. 807. 

1 Trilhem. De scriptor. eccles. in Paulo. 



HrSTORIA DOGMATIC A. 289 

origine actum est, turn infra ubi de ecclesiasticis hac in re 
decretis erit agendum. Illud tantum hie admonendum 
sufficiat, Carolum non modo ipsum in Scripturis divinis 
fuisse studiosissimum, quae laus illi etiam a Trithemio' tri- 
buitur, sed etiam (si Franciscum Junium^ audiamus) 
Scripturas Unguis vernaculis reddi curavisse, ut populus 
intelligeret. Unde de eo Vitus Amerbachius' : " Curavit 
novum Testamentum in Francicam linguam converti; 
quse, ut monumenta indicant, nostra est (Gerraanica sci- 
licet)." Haec ille. Paria habet Espensaeus . " Carolus" 
Magnus," inquit, " novum Testamentum in linguam Fran- 
cicam et Germanicam converti curavit." Quod ad sacra- 
rum vero literarum studium attinet, Carolus " nullum 
unquam intermisit diem, quo non aliquid in historiis, vel 
in sacris literis vel aliis disciplinis legerit;" uti de eo habet 
H. Mutius''. Unde in epistola quadam^^ sic ad eum scribit 
Alcuinus: " Nihil horum tuam latere poterit sapientiam: 
ut puta in Sanctis Scripturis vel saecularibus historiis te 
apprime eruditum esse novimus. Ex his omnibus plena 
tibi scientia data est," &c. 

Caeterum Francicam et Germanicam eandem ohm fuisse 
linguam, hisce verbis confirmat Vitus Amerbachius in 
praefatione supra laudata: " Varum est CaroU Magni 
temporibus unum quoddam regnum fuisse bonam et Ger- 
maniee et Galliae partem, ac deinde inter successores fac- 
tam ejus divisionem, procedentibusque temporibus magis 
ac magis et ipsos homines inter se alienatos ac separatos 
esse moribus et lingua. Sunt enim et multa et magna 
indicia, Caroli temporibus ut in ea parte Italias qu£e 
Gallia Togata vocatur, sic etiam longe lateque in Gal- 
liis Germanicam hnguam in usu fuisse: ac ut Longo- 
bardi paulatim peregrinam linguam, sive propter vicinita- 

' Catalog, virorum illustr. Gennanise. 

• In animad. ad 1. controv. Rellarm. De verbo Dei, lib. 2. cap. 15. sect. 44. 
' Praefat. dedicatoria ad Carolum V. imp. et Ferdinandum Caesarem in Consti- 
tutiones Caroli Magni. 

" Tract, quod principem liters deceant, ad Confess, regium, fol. 98. 

" German, chron. lib. 8. 

1 Epist. 4. torn. 1. antiqii. lect. ab H. Canisio edit, pag. 19. 

VOL. XII. U 



290 HISTORIA DOGMATICA. 

tem, sive pudore quodam, aut affectatione adsciverunt, ita 
fecisse totam Galliam. Quod autem vera Francia, et tan- 
quam caput, aut sive domicilium, sive arx Francorum, 
fuerit ea pars Germanise, quam nunc tenet episcopus 
Virtspurgensis, vel hoc testatur ; quod sola nomen de 
vetere Francia perpetuum, constans et unum hue usque 
retinuerit. Quanquam non paulo fuit longior et latior, 
quam nunc est, olim, Praeterea qui familiam Caroli Ger- 
manis adimunt, vehementer falluntur. Pra;ter enim ea, 
qua; jam dicta sunt, quid (obsecro) volunt sibi nomina 
Pipini, Berthradae, Caroli, Ludovici, Ruothrudis, Berthae, 
TheoderataB ; qua; manifeste omnia sunt Germanica, etsi 
nonnihil a scriptoribus detorta? Hue facit, quod et no- 
mina mensibus imposuit Carolus, quibus adhuc utimur ex 
magna parta, idque (ut est in historiis) lingua patria, 
quae, cum nomina sint nostra (id est, Germanica) sine 
dubio nostra est: et curavit novum Testamentum in 
Francicam linguam converti ; quae, ut monumenta indicant, 
nostra est. Vehementer autem ineptiunt, qui vocant hoc 
in dubium, Germanicane sint vocabula, quas ita inveni- 
untur, an Francorum ; quasi diversa gens fuerit a Ger- 
manis : aut putant veterem Germanorum linguam prorsus 
aliam fuisse, quod jam non sit paulo, quam olim fuerit, 
alia. Quasi vero desierit esse Latina lingua propterea, 
quod longe aliter vetustissimi Latini sunt locuti, aliter 
Ciceronis tempore ; aut Suevi non loquantur Germanice, 
quod aegre a Saxonibus intelliguntur, vel contra Saxones 
eandem ob causam." Hactenus Vitus Amerbachius. 



A. D. DCCCXX. LUDOVICUS PIUS IMPERATOR CAROLI 
MAGNI FILIUS. 

Imperator iste Pius non fuit ipse solum in omnibus 
Scripturis diligentissime versatus, quod in ejus gestis pro- 
dit Theganus, sed etiam in Germanicam linguam ligata 
oratione easdem curavit verti, ut rudiorum memoriae con- 
sulevetur. Ita enim de eo praefatio'' in librum antiquum 

'■ In 9. lihro Catalog! testium verit. 



HISTORIA DOGMATICA. 291 

lingua Saxonica conscriptum commemorat : " Cum^ divi- 
norum librorum," inquit praefationis author, " solummodo 
literati atque eruditi prius notitiam haberent ; (hinc non 
videtur Caroli Magni jussu Scriptura translata, ut narrat 
Junius, nisi Francica et Theotisca diversae sint linguse, 
quod verisimile est;) " ejus studio atque imperii tempore, 
sed Dei omnipotentia atque inchoantia mirabiliter actum 
est nuper, ut cunctus populus sues ditioni subditus, Theu- 
disca loquens lingua, ejusdem divinae lectionis nihilominus 
notionem acceperit. Praeceph namque cuidam viro de 
gente Saxonum, qui apud suos non ignobilis vates habe- 
batur; quatenus non solum literatis, verum etiam illite- 
ratis sacra divinorum praeceptorum lectio panderetur. 
Qui jussis imperialibus libenter obtemperans, nimirum eo 
facilius, quo desuper admonitus est prius, ad tam difficile 
tamque arduum se statim contulit opus; potius tamen 
confidens de adjutorio obtemperantise, quam de su» in- 
genio parvitatis. Igitur a mundi creatione initium capiens, 
juxta historiae veritatem quaeque excellentiora summatim 
decerpens, et interdum quaedam, ubi commodum duxit, 
mystico sensu depingens, ad finem totius veteris ac novi 
Testamenti interpretando more poetico satis faceta elo- 
quentia perduxit. Quod opus tam lucide tamque ele- 
ganter juxta idioma illius linguae composuit, ut audien- 
tibns atque intelligentibus non minimam sui decoris dul- 
cedinem praestet. Juxta morem vero illius poematis omne 
opus per vitteas distinxit, quas non lectiones vel senten- 
tias possumus appellare. Ferunt eundem vatem, dum 
adhuc artis hujus esset penitus ignarus, in somnis esse 
admonitum, ut sacrae legis prsecepta ad cantilenam pro- 
priae linguae congrua modulatione coaptaret. Quam ad- 
monitionem nemo veram esse ambigit, qui hujus carminis 
notitiam, studiumque ejus compositoris, atque desiderii 
anhelationem habuerit." In eandem sententiam habentur 
versus de poeta et interprete hujus codicis. 

Mox divina polo resonans vox labitur alto ; 
O quid agis Vates ! cur cantug tempora perdis ? 

' Randem edidit Andx. Quercetanus, torn. 2. scriptor. Franc, pag. 326. 

u2 



292 HISTORIA DOGMATICA. 

Incipe divinas recitare ex ordine leges, ' 

Transferre in propriam clarissima dogmata linguam. 

Nee mora post tanti fuerat miracula dicti, 

Qui prius agricola, mox et fuit ille poeta. 

Tunc cantus nimio Vates perfusus amore, 

Metrica post docta dictavit carmina lingua. 

Coeperat a prima nascentis origine mundi, 

Quinque relabentis percurrens tempora sedi, 

Venit ad adventum Christi, qui sanguine mundum 

Faucibus eripuit tetri miseratus Avemi. 

Ludovicus imperator anno DCCCXLII. moriturus filio 
Lothario coronam, ensem, evangelium auro gemmisque 
redimituni legavit; quemadmodum testatur author qui 
illius temporibus vixit, in annalibus a Justo Reubero 
editis*. 



A. D, DCCCXXX. ANGELOMUS LEXOVIENSIS MONACHUS. 

" Sicut* corpus sine alimento corporali subsistere ne- 
quit ; ita nee anima vivere potest sine verbo Dei." 

A. D. DCCCXXXIV. HAYMO HALBERSTATENSIS EPISCOPUS. 

" Sicut^ animalia in pascuis reficiuntur ; ita fideles ani- 
ma; divinis Scripturis impinguantur." 

" Sicut'' aquae, quae sunt in utre, coarctantur ne exeant ; 
sic justi positi in Ecclesia divinae paginae instructione co- 
arctantur, ut nonnisi eo perniittente, qui posuit, egredi 
valeant." 

" Frequenti"' meditatione Scripturarum supervacuae fu- 
gautur cogitationes." 

" Profero'^ symbolum Graece, quia sic reperi illud scrip- 
turn ; et sum Latinus, non Graecus ; barbarus tibi sum." 
Iterum : " Si tu Grasci sermonis aliquid didicisti, et coe- 
peris similiter loqui; qui primum tibi videbar barbarus, 

* Pag. 65. •> Angelom. in 3. lib. Reg. cap. 1 9. 

■^ Haymo in Psalm. 22. ^ Idem in Psalm. 32. 

' Haymo in Psalm. 1.50. 

' Haymo in 1 Corintli. cap. 14. Remigio monacho Antissiodorensi, qui circa 
ann. 380. floruit, dcberi videntur ista commentaria. 



I 



HISTORIA DOGMATICA. 293 

cerno te quasi barbarum mihi." Item: " Dicitur idiota 
propriam linguam tantummodo sciens in qua natus et nu- 
tritus est. Si igitur talis astiterit tibi, dum aut myste- 
rium missae solenniter celebras, aut sermonem facis, aut 
etiani benedictionem tribuis ; quando respondebit verbum 
confirmatorium, quod dicitur Amen; cum ille tantum 
linguae propriae peritus, ignoret, quod tu barbare illi lo- 
quaris." 

" In gratia cantantes, id^ est, semper reddite Deo gra- 
tias ; ita ut quod ore canitis, corde intelligatis, et mens 
concordet voci." 

A. D. DCCCX. RABANUS MAURUS. 

" Iste" doctrina et libris debet esse imbutus, sensuum- 
que et verborum scientia perornatus ; ut distincte et aperte 
sonans audientium corda possit instruere." Lib. 2. cap. 
52. ea omnia habet, quae supra produximus ex Isidoro de 
Officiis ecclesiasticis, lib. 1. cap. 10. et lib. 2. cap. 11. 
Lib. 3. cap. 3. eandem prorsus habet sententiam, quam 
supra ex Augustino protulimus De doctrina Christi, lib. 2. 
cap. 5. Cap. 6. sententiam habet Augustini lib. 2. Do 
doctrina Christi, cap. 8. cap. 9. ait: " Si ipsius lingua; 
nostrae, id est, Latinae, aliqua verba locutionesque ignora- 
mus ; legendi consuetudine audiendique innotescunt." 

" Sapientia' divina, quae in sacra Scriptura elucet, om- 

. nibus tam potentibus quam infirmis, tam sapientibus quam 

insipientibus, si earn recte intenderint, et ei rite obedie- 

rint, medicina salubris est. Ipsa est illuminatio animae''," 

&c. 

Scribit Rabanus, libros sacrae Scripturae esse numero 
septuaginta duo : " Et' quomodo septuaginta duae linguae 
in hoc mundo erant difFusae; congrue providit Spiritus 

K Haymo in Coloss. cap. .3. 

** Rabanus De instittitione clericorum, lib. 1. cap. 11. de lectore agens. 

' Rabanus in epistola ad abbatem quendam. 

^ Rabanus, lib. .5. De sermonum proprietate, cap. 1. et lib. 3. De institutionc 
cleric, cap. 7. citatur a Magdeburgensibus, centur. 9. col. 201. quod coiiieiatut 
cum Anastasii sententia de 73. Unguis; anno .560. 

' Rabanus, lib. 5. De sermonum proprietate. 



294 IIISTORIA DOGMATICA. 

Sanctus, ut tot libri essent, quot nationes ; quibus populi 
et gentes ad percipiendam fidei gratiam aedificarentur." 
Notatu digniora sunt quae libro tertio De institutione cle- 
ricorum"" capite septimo habentur: " In his omnibus libris 
(scilicet septuaginta dnobus sanctae Scripturae) timentes 
Deum et pietate mansueti, quserunt voluntatem Dei; cujus 
operis et laboris prima observatio est, ut diximus, nosse is- 
tos libros, et si nondum ad intellectum, legendo tamen vel 
mandare memorias, vel omnino incognitos non habere. De- 
inde ilia, quae in eis aperte posita sunt, vel praecepta viven- 
di, vel regula? credendi, solertius diligentiusque investiganda 
sunt : quae tanto quisque plura invenit, quanto est intelligen- 
tia capacior. In his enim quae aperte in Scripturis posita 
sunt, inveniuntur ilia omnia, quas continent fidem, mores- 
que vivendi, spem scilicet atque charitatem. Cum vero 
facta" quadam familiaritate cum ipsa lingua divinarum 
Scripturarum ; in ea, quse obscura sunt, aperienda et dis- 
cutienda pergendum est," &c. 

A. D. DCCCXXX, AMALARIUS LUGDUNENSIS DIACONUS. 

" Episcopus" in oratione sua ad lectorem dicit; ut assi- 
duitate lectionum sit aptus pronunciare verba vitae, et 
mentis ac vocis distinctione populo monstrare intelligi- 
bilia." 

" HacP salutatione episcopi et responsione populi intel- 
ligimus unum debere esse affectum episcopi et populi, 
sicut hospitium unius domus, &c. De benedictione dicit 
apostolus, Si benedixeris spiritu, qui stipplet locum idiotee, 
&c. Hanc benedictionem vocat Ambrosius orationem, 
dicens : Imperitus enim audiens quod non intelligit, nescit 
finem orationis, et non respondet Amen, id est, Verum, 
ut confirmetur benedictio. Per hos enim impletur confir- 
matio precis, qui respondent Amen." 



™ Inter Hittorpii scriptor. De divinis offic. torn. 1. pag. 631. 
" Legendum opinor "facta est qusedain familiaritas." 
° Amalarius De ccclcsiast. offic. lib. 2. cap. 8. 
I' Amalarius De ccdesiast. offic. lib. 2. cap. 9. 



IIISTORIA DOG.MATICA. 295 



A. D. DCCCXL. WAIiAFRIDUS STRABO. 

" Et' u€ historiae testantur, postmodum studiosi illius 
gentis divinos libros in suae locutionis proprietatem trans- 
tulerunt; quorum adhuc monumenta apud nonnuUos ha- 
bentur. Et fidelium fratrum relatione didicimus, apud 
quasdam Scytharum gentes, maxime Tomitanos, eadem 
locutione divina hactenus celebrari officia." 

" Hodie^ orantibus sacerdotibus respondetur Amen ; ut 
concordet in precibus pia sacerdotum intentio, et populi 
Sana devotio; secundum illud, Amen, Amen, dico vobis, 
quia si duo ex vobis conseiiserint super terram ; ex omni re 
quamcunque petierint, fiet illis." 

" Qui' enim loquitur lingua ; incognita' et peregrina. 
Hoc autem fiebat, quando lingua loquens se non intelli- 
gebat, &c. Dum vero non intelliguntur (verba prolata) 
dicuntur in spiritu, non in mente. Non hotninibus loqui- 
tur ; non intelligentiae hominum. Sed Deo ; cujus laudes 

dicit. Nemo enim audit ; intelligit Eritis enim in 

aera loquentes ; non ad corda hominum, quasi diceret, 
inutiliter agetis. Si ergo nescio viriutem vocis ; interpre- 
tationem significationis, quam profero. Ero ei, quern in- 
struere debeo, cui loquor, barbarus ; non intellectus. 
Et qui loquitur ; instruitur vel audit. Mihi barbarus ; 
non intellectus. Quia nee ipse me, nee ego ipsum intel- 
ligo. Orabo, loquar. Spiritu, voluntate, vel lingua per 
spiritum data. Orabo et mente ; intelligentia mentis. 
CcBterum si benedixeris spiritu ; lingua per spiritum 
data ; id est, sine interpretatione, quatenus aliis clarescat 
quod loqueris. Qui supplet locum idiotce ; illiterati et 
rudis ; qui nullam praeter propriam intelligit linguam." 

1 Walafrjdus Dc rebus ecclcsiast. cap. 7. de Gothis loquens. 
' Walafridus, Glossa ordinaria in l.Paralipom. cap. 16. 
* Walafridus, Glossa ordinaria in 1 Cor. cap. H. 

' Eadcm verbatim habet Glossa MS. vctusta bibliothecs Lambcthaiia', qux 
Anselmo (Lauduncnsi puto) tribuitur. 



296 IIISTORIA DOGMATICA. 



A. D. DCCCL. ANASTASIUS NIC^NUS EPISCOPUS". 

" Quomodo^ est intelligendum illud ; omnis^ scriba 
doctus in regnum ccelorum similis est patrifamilias, qui 
expromit ex thesauro suo nova et Vetera. Respondetur" : 
Scribam dicit, eum qui per laboriosam divinarum Scrip- 
turarum lectionem sibi recondit thesaurum veteris et 
novi Testamenti, et ex eo expromit tempore disputati- 
onis. Quamobrem quicunque sunt imperiti divinarum 
Scripturarum, non possunt esse patresfamilias, ut qui 
neque a se habeant, neque ab aliis accipiant, sed seipsos 
decipiant, pereuntes fame ignorationis. Nam quomodo 
fieri non potest ut terra non irrigata, etiamsi millies in 
earn dejiciantur semina, spicas ferat: ita etiam fieri non 
potest, ut animus divinis Scripturis non irrigatus, etiamsi 
quisquam mille verba efFundat, ullum fructum ostendat. 
Magnum est ergo malum ignorare Scripturas, et sicut 
bruta animantia circumferri. Etenim oriuntur mala innu- 
merabilia ex ignoratione Scripturarum. Hinc germinavit 
magna pestis haeresum, hinc vita neglecta, labores inu- 
tiles, animse csecitas, deceptio daemonis. Quomodo enim 
qui hac luce sunt privati, recta non possunt ingredi ; ita 
etiam qui divinis sunt privati Scripturis et ad earum 
radios non aspiciunt, saepe ofFendunt, et coguntur assidue 
peccare ; ut qui tenebras difficulter probent et examinent," 
&c. 



■"' Anastasius, quaest. 65. > Matth. cap. 13. 

* Vpafifiaria Xtyei Tov Std rij^ Itittovov dvayvh^oaoQ ruiv 9fiu)V ypa^wf 
iavTip Offcavpbv yvunnug aTToOtfitvov rrjg TraXaidg Kal Kaivrjg SiaOijKrjQ, Kai 
tKpdWuiv t| aoTov hv Katp(^ ^laXt^tw^* wffre o<toi dirttpoi tlei ruiv Beiiov 
ypatpoJVf ovK dv iliv oiKoStawoTai, fiiiTe avroi €;!^ovTf f, firfTt Trap' tTsptav 
Xafi^dvovng. ■ ourw Kal 4'^X^^ ^^"^ ^*'"" MV Talg ypa^alg TroriaOti- 

caVf K^v fivpid rtg Ikx^V pilfJtara, Kapirop rtva iTrtdti^afrOai' fisyaToivvv 
KUKov dyvoiXv ypa^dg, Kai ^Ktjv dXoyojv Trepi^ipEGOai' Kai ydp bVTtvOtv 
fivpia l<pvr) KaKUf ctTTo Tijg rwv ypa^piJUv dyvoiag' ivrivQtv ttoXXj) rit/v a'tpk- 
fTitov ifiXdffrrjffe Xitfiri, IvTfvOev ot rifitXrffitvot /3ioi, o'l dKfp^ug ttovoi, rijc 
^^XVS '} Tv^XwffKjj TOV ^lafioXov j) TrXdvtf, &c. 



HISTORIA DOGMATIC A. 297 



A. D. DCCCLVI. CAROLUS CALVUS REX. 

De eo Hincmarus Remensis initio epistolae ad eum 
scriptae : " Gratias* Deo agimus, qui cor vestrum ad 
amorem suum accendit, et ad cognitionem veritatis et or- 
thodoxae fidei scientiam et diligentiam ignivit: pruden- 
tiam quoque et intelligentiam vobis in Uteris divinitus 
inspiratis donavit, et in earum meditatione atque exerci- 
tatione, quantum vobis pro reipublicae negotiis licet, sta- 
dium vestra; devotionis quotidiano augmento ad utilitatem 
sanctae sues ecclesias provehit." 

A.D. DCCCLX. METHODIUS ET CYRILLUS. 

Isti inter sanctos recensentur in martyrologio Romano, 
nono die Martii. Vetustus author, qui* circa annum 
DCCCLXXVIII. de conversione Boiariorum et Caren- 
thanorum scripsit, narrat Adaluinum, suo tempore Juva- 
niensem archiepiscopum, orientalis Pannoniae Richbaldum 
constituisse archipresbyterum : " Qui multum tempus ibi 
demoratus est," inquit, " exercens suum potestative offi- 
cium, sicut illi injunxit archiepiscopus suus, usque dum 
quidam Grjecus, Methodius nomine, noyiter inventis Sla- 
vinis Uteris Unguam Latinam doctrinamque Romanam 
atque Uteras auctorabiles Latinas philosophice superdu- 
cens, vilescere fecit cuncto populo ex parte missas et 
evangeUa, ecclesiasticnmque officium iUorum, qui hoc 
Latine celebraverunt. Quod ille ferre non valens sedem 
repetivit Juvamensem." Idem habet Bernardus Mona- 
chus*" in Krembsmonster, qui circa annum 1180. de ori- 
gine Bavarorum scripsit: " Post hunc, (Osbaldum,)" in- 
quit, " interjecto tempore aliquo supervenit quidam Slavus 
ab Histriae et Dalmatiae partibus, nomine Methodius ; qui 



' Apud Flodoardum, lib. 3. hist. Renien.s. cap. 15. 

' Inter scriptores rcnim Bohemic. a Frehero edit. pag. 20. 

• In catal. tcstium verit. lib. 9. 



HISTORIA DOGMATICA. 

adinvenit Slavinicas literas, et Slavice celebravit divinum 
officium, et vilescere fecit Latinum. Tandem fugatus a 
Charentanis partibus intravit Moravian, ibique quiescit." 
Similiter Johannes Aventinus libro quarto Annalium Boio- 
rum : " Eadem"* tempestate," inquit, " Methodius philo- 
sophus Venedas invenit hteras, vertitque divina oracula in 
vernaculum Sclavorum sermonem, persuasitque popula- 
ribus Dalmatiam incolentibus, ut explosa Hngua Latina, 
exibilato ritu Romano, suum consecraret eloquium. Post- 
haec in regnum Boiariae perrexit, in Liburnia, Norico, 
Pannoniisque Venedis habitantibus idem persuasurus. 
Richovalda sacrificulus pontifex, Adeluinus Archimystes 
Salisburgensis, item Juvanenses sacerdotes, qui hactenus 
in superioribus regionibus ex decreto Caroh Magni per 
quinque et octoginta annos rebus divinis praefuerant, sa- 
crificia privata, pubhca procurarant, rehgionem interpre- 
tati fuerant ; reges adeunt, concionibus, epistolis, populum 
concitant adversus Methodium; qui regno Boiariae fac- 
tione Juvanensium Mystarum pulsus, in Moraviam aufu- 
git." Hactenus Aventinus. Martinus Cromerus'^ a Me- 
thodio et Cyrillo episcopis illud efFectum esse scribit, 
" assentiente pontifice maximo, ut Slavis sua lingua in 
sacris uti liceret." Qua de re narrationem hujusmodi 
habet ^neas Sylvius*^ : " Ferunt Cyrillum, quum Romae 
ageret, Romano pontifici supplicasse ; ut Sclavorum lingua, 
ejus gentis hominibus, quam baptizaverat, rem divinam 
faciens uti posset. De qua re dum in sacro senatu dis- 
ceptaretur ; essentque non pauci contradictores, auditam 
vocem tanquam de coelo in haec verba missam^: Oinnis 
spiritus laudet Dominum, et omnis lingua confiteatur ei ; 
indeque datum Cyrillo indultum." Vox vere ccelestis. 
Unde igitur profecta ilia vox Tridentini Conciliabuli, tan- 
tum tribus linguis ecclesiam contentam esse debere? 
Eandem historiam explicatius proponit Johannes Dubra- 



'< Fag. 434. edit. Ingolstad. ^ De rebus Polon. lib. 3. 

' Histor. Bohem. cap. 13. 

E Psal. 67. vcr. 4. Psalm. 117. vcr. 1. Psalm. 150. vcr. 6. Esai. cap. 45. ver. 

23. Rom. cap. H. ver. 11. 



HISTORIA DOGMATICA. 

vius Olomuzensis episcopus : " Nascitur"" Borivorio, (Boe- 
miae duci) ex Lugmilla filiolus nomine Boleslaus, Metho- 
dioque prsesuli tingendus ungendusque ofFertur. Ibi Boi- 
emi Methodium adoriuntur, ab ipso exigentes, ne sermone 
Latino, quem non intelligerent, sed Boiemo sibi usitato 
sacra et sacramenta perageret. Hanc rem ille Romam ad 
Cyrillum collegam, atque is ad Nicolaum Romanum pon- 
tificem retulit. Ambo coUegas ob earn relationem non 
pontifici modo sed frequenti etiam patrum concilio deri- 
dendos se propinaverunt : cum ecce tibi de improviso vox 
haec sua sponte in tali frequentia sonuit : Omnis spiritus 
laudet Dominuni, et omnis lingua confiteatur eum : Qua 
voce perculsus Romanus pontifex secundum petitionem 
Boemorum respondendum Cyrillo duxit. Caeterum non 
intra multos annos mos ille vernacula lingua inter sacra 
cantandi viguit, abolente ilium rursus pontifice Romano, 
cum daret Boiemis antistitem, (nam diu saltern Boiemi a 
privatis sacerdotibus sacrorum religionisque disciplinam 
percipiebant) eidemque prajscriberet, ne a ritu caeremo- 
niisque et cantu Romano uUam in partem devium ageret." 
Hactenus Dubravius. Paulo aliter rem gestam narrat 
Matthias de Micovia' in hunc fere modum : " Cirullus et 
Methodius missi a Michaele Grascorum imperatore, ad 
postulationem principum Slavorum, in Moraviam, cum 
fundamenta jecissent ibi ChristianaB fidei, evocati tandem 
Romam, et inquisiti quare in lingua Slavica divina ce- 
lebrarent", et non in Latina, responderiuit, eo quod scrip- 
tum esset : Omnis spiritus latedet Dominum. Post alterca- 
tiones ergo Romanus pontifex permisit,ut lingua Slavica ce- 
lebrando laudaretur Deus, perinde atque Latina et Graeca. 
Qui mos ad tempora mea circa Cracoviam in ecclesia sancta; 
Crucis in Clepardia observatus, sed jam extinctus est ;" 
inquit ibi Michovius. Hinc Hosius de sacro vernacule 
legendo ; " Ac ne nunc quidem fortasse desunt (ait) qui 
meminisse queant ctiam in templo S. Crucis, quod in 
Clepardia est, Slavorum lingua sacerdotes sacris ope- 
rantes usos fuisse." Michovius'' quinetiam in ecclesiis 

'' Hist. Uohcm. lib. 2. i Chronic. Polon. cap. 13. 

'' Dc Sarmatia Euiopxa, lib. 2. cap. 1. 



300 IIISTORIA DOGMATICA. 

Rutenorum lingua Serviorum, quae est Slavonica, divina 
celebrari, legi, et cantari commemorat. Et Aventinus; 
" Sacerdotes' Liburniae, quae archiduci Noricorum nostro 
aevo paret, adhuc ignari sunt Romanae linguae ; sacrificia 
patrio sermone, nempe Slavorum, procurant." Azorius 
Jesuita : " Cyrillus" ante sexcentos annos a Romano pon- 
tifice impetravit (ut refert iEneas Silvius) et Methodius 
episcopus acriter contendebat, ut sacrae preces in lin- 
guam verterentur Sclavonicam : tandem haec sententia, 
Omnis lingua laudet Deum, obtinuit, ut pontifex con- 
sentiref." 

A. D. DCCCLXX. IGNATIUS CONSTANTINOPOLITANUS PATRI- 

ARCHA. 

" His" rerum divinarum et theologicarum meditatio- 
nibus penitus occupatiP, sacrarumque literarum studiis re- 
purgati, atque assidua oratione lustrati; contemptis hu- 
manis rebus, curas inanes negligamus, &c. Haeci docu- 
menta, dilecti, primum quidem a prophetis, deinde a 
praestantibus Christi discipulis et evangelistis, turn vero a 
patribus sive Sanctis doctoribus accepta, immo per unum 
et eundem Spiritum dictata, variisque modis praedicata, ne 
contemnamus, nee segniter et ignave exequamur." 

A. D. DCCCLXX. BASILIUS MACEDO, CONSTANTINOPOLITANUS 
IMPERATOR. 

" O' fili, quemadmodum tenerte plantae fontibus irri- 

' Annal. lib. 4. pag. 434. 

■" InstiL moral, lib. 8. cap. 26. sect. Verum enimvero. 

" Iste concessionem a pontificc factam agnoscit, facta: autem causam allegat : 
quod ** non eadem ratiooe agaturcum Neophytis, et cum lis qui plene sunt edocti 
fidem Christi." Vid. de hac historia Bergomensem, lib. 11. et Sanderum visib. 
monarch, pag. 422. 

° Ignatius in concione ad auditores suos apud Nicetam Paphlagon. in Vita ejus 
pag. 163. 165. quod Raderus in sua versione, pag. 167. monachis solis male ac- 
commodat. 

P Aia r^f ifpof tSv ypa^Av fiiXhrii avaKa6aip6ii(voi. 

*l TavTag ovv ixovng •jrapayyfXiac, dyairrjTol, ^id tmp Trpo^rjrwv fifv 
Trpwror, ttrfira did twv v^tjXtiiiv rov Xpiffrou ^aPijrwJ' Kai ivayyiXnTTiSv. 
&c. yivofiivag «i'j v/iaQ, &c. 

■■ Basilius Macedo, exhortat. ad Leonem filium, cap, 17. 



HISTORIA DOGMATICA. 301 

gatae virescunt, floresque et fructus ferunt; ita mens tua 
sacrarum literarum studiis irrigata magis ac magis auges- 
cet, ac pro fructibus egregias virtutes producet. Nam 
corpus quidem saginatur cibis, qui alius super alium in- 
farciuntur : animus vero Sanctis sermonibus alitur ac ve- 
getatur." 

A. D. DCCCLXX, OTFRIDUS WISSENBURGENSIS MONACHUS. 

" Scripsit ad Luidbertum Moguntinum archiepiscopum 
quatuor libros evengeliorum metrice, in lingua Teutonica 
quibusdam regulis formata ;" ut habet in monasterii Hir- 
saugiensis chronico Johannes Trithemius^ Opus autem 
hoc Gratiam Dei Theotisce praescripsit. Versionis pene 
in omnibus bibliothecis fragmenta reperiri testatur Illy- 
ricus, qui etiam prfefationem illius integram Catalogo tes- 
tium veritatis inseruit ; unde sequentia excerpsimus : " A 
quibusdam memoria dignis fratribus rogatus, maximeque 
cujusdam veneranda) matronae verbis nimium flagitantis, 
nomine Judith, ut partem evangeliorum eis Theotisce 
conscriberem, ut aliquantulum hujus cantus lectione ludum 
secularium vocum delerem ; et ut in evangeliorum propria 
lingua occupati dulcedine, sonum intulium rerum nove- 
rint declinare, &c. Scripsi eorum precum sufFultus juva- 
mine evangeliorum partem Francice compositam, interdum 
spiritualia moraliaque verba permiscens, ut qui in illis 
alienae linguae difficultatem horrescit, hie propria lingua 
cognoscat sanctissima verba. Denique legem sua lingua 
intelligens, inde se vel parum quid deviare mente propria 
pertimescat." Et circa finem: " Est tamen conveniens, 
ut qualicunque modo, sive corrupta lingua, sive integrae 
artis auxilio humanum genus authorem omnium laudet; 
qui plectrum ei dedit linguae, verbum in ea suae laudis 
'sonare ; qui non verborum adulationem politorum, sed in 
nobis pium cogitationis affectum, operumque pio labore 
congejriem, non labiorum inanem servitutem requirit," 

• Ad ann. 863. 



302 HISTORIA DOGMATICA. 

CaEterum Otfridi Wissenburgensis ad Solomonem episco- 
pum Constantiensem praefatio evangeliorum citatur a 
Goldasto', ut et ejusdem praefatio" ad Hludovicum 
regem. Johannes Trithemius asserit se nullum anti- 
quius vidisse scriptum Germanicum, quam monaclii cu- 
jusdam Otfridi, Theotisci nomine, circa annum Domini 
DCCCXX. idque rythmis, ut vocant, conditum. Ipse 
Otfridi evangeliorum liber, veteri Francico sermone ryth- 
mice, conscriptus, impressus est Basilese anno MDLXXI. 
8°. hoc titulo : (gftrtngf It'u iSucl) in nit jTvf nf'[)t0ci^f n 
SSftnun Hvivcit #tfrtoum i)on®«Kft^tubn"S;ijBlunc1^tt 
§^, CallMi, bov fiieheu i)unlrfrt Sam i)f!Sri)rtfi)t», 

jffct aitV in Uen Crucfe Jl^rfCrtt'St. Etiam Alamanni- 
cae ecclesise confessionem cum interlineari explicatione 
Germanica Achilles Gassarus una cum Otfridi evange- 
liorum expositione evulgavit". 

A. D. DCCCLXXX. JOHANNES VIII. PAPA. 

" Literas'' Sclavonicas a Constantino quodam philo- 
sopho repertas, quibus Deo laudes debitas'' resonent, jure 
laudamus ; ut in eadem lingua Christi Dei nostri pra3Conia 
et opera enarrentur, jubemus. Neque enim tribus tan- 
tum, sed omnibus Unguis Dominum laudare authoritate 
sacra monemur, quce prsecepit dicens : Laudate Dominum 
omnes gentes, et coUaudate eum omnes populi ,• et apostoli 
repleti Spiritu Sancto locuti sunt omnibus Unguis magnalia 
Dei. Hinc et Paulus coelestis quoque tuba insonat mo- 
nens ; Omnis lingua confiteatur, quia Dominus noster Jesu 
Christus in gloria est Dei patris. De quibus etiam in 



' Part 1. script, parsnetic. pag. 390. ibid. pag. 364. 

" Ibid. pag. 372. 400. 

" Goldastus, torn. 2. antiqu. Alaman. pag. 165. Vid. Serarium de rebus Mo- 
gunt pag. 655, 656. 

y Epist. 247. inscripta Sfentopulcliro Moravorum principi, quam ex registro, 
quod MS. in bibliotheca Vaticana asservatur, producit Angelus a Roccha in ap- 
pendicc biblioth. Vatican, pag. 316. et Baronius, annal; ad ann. 880. sect. 19. 
Habetur eUam concil. Lab. torn. 9. pag. 177. 

'■ Deiite. Labb. 



HISTORIA DOGMATICA. 308 

prima ad Corinthios epistola satis et manifeste nos ad- 
monet, quatenus Unguis loquentes Ecclesiam Dei aedifi- 
cemus. Nee sanae fidei vel doctrinae aliquid obstat, sive 
missas in eadem Slavonica lingua canere, sive evangelium 
vel lectiones divinas novi et veteris Testament!, bene 
translatas et interpretatas legere, aut alia officia horarum 
omnia psallere ; quoniam qui fecit tres linguas principales, 
Hebraeam scilicet, Graecam et Latinam, ipsecreavit et alias 
omnes ad laudem et gloriam suam. Jubemus tamen ut in 
omnibus ecclesiis terra; vestrae propter majorem honorifi- 
centiam evangelium Latine legatur, et postmodum Slavo- 
nica lingua translatum in auribus populi Latina verba non 
intelligentis annuntietur ; sicut in quibusdam ecclesiis fieri 
videtur. Et si tibi et judicibus tuis placet, missas Latina 
lingua magis audire ; praecipimus ut Latine missarum tibi 
solennia celebrentur. Data mense Junii, indictione" vige- 
sima tertia." Quod vero ad Constantinum ilium philoso- 
phum attinet, cujus hie fit mentio, Augustinus author catalo- 
gi Olomucensium episcoporum, qui subjicitur historiae Bo- 
hemicae Dubravii, hoc nomine prius appellatumesse annotat 
Cyrillum Methodii collegam ; qui etiam in inscriptione bibli- 
othecae Vaticanae lUyricarum literarum auctor traditur; 
unde et lingua ea Chiurilizza, hoc est, Cyrilliana nuncu- 
patur, ut scribit Angelus Roccha''. Quahquam Methodii 
inventum Slavinicas literas esse alii authores prodant; ut 
in iis quae supra ad annum DCCCLX. a nobis annotata 
sunt, videre licet. 

A. D. DCCCXC. iBLFREDUS OCCIDENTALIUM 8AX0NUM 
REX. 

" Tum"^ vero venit mihi in mentem legem Dei primo in 
Hebraeo sermone fuisse inventam ; atque postea Graecos, 
cum eandem didicissent, earn universam et alios insuper 
omnes libros in suam linguam vertisse; necnon Latinos 
etiam, quamprimum ipsi earn intelligentia comprehendis- 

• Sive anno 880. » BibUoth. Vatic, pag. 168. 171. 

■= Habetur in Spelmanni conril. Angl. torn. 1. pag. 380. Gregorii SazoiUcum 
ad Wulfigeum episcopum. Priefat. in Pastorale. 



304 HISTORIA DOGMATICA. 

sent, per prudentes interpretes suo sermone eandem ex- 
pressisse; eodemque modo omnem undique Christianam 
plebem partem ejus aliquam in linguam domesticam trans- 
tulisse. Quapropter optimum censeo, si tu quoque sic 
existimas, ut nos libros aliquos, quos maxime necessaries 
arbitrabimur, qui ab omnibus intelligantur, eosdem in 
linguam, quam omnes intelligunt, convertamus." Haec 
^Ifredus. De ejus studio sacrarum literarum vide In- 
gulphi historiam. " In** divinis," inquit, " libris, et sacra 
lectione tarn assiduus erat, quod Davidicum psalterium 
vel aliquem alium librum jedifieatorium in sinu suo semper 
secum ferret ; et viros literatissimos de terris exteris ad 
se accersens, aliquamdiu in palatio suo secum pro sacris 
literis addiscendis retentos, demum diversis praslatiis et 
dignitatibus promoveret." Paria habet Ailredus abbas 
Rievalensis: " Portionem" quandam Psalterii," inquit, 
" in qua maxime delectabatur, parvo volumine scriptam 
in sinu semper circumferabat ; ut quod illud interius 
ruminabat, ab interioris hominis sui pectore non rece- 
deret." Item : " In diebus pacis, non otio torpuit, aut 
vanis spectaculis otiosisve discursibus tempus perdi- 
dit ; sed legere, et scribere, et sacros apices in linguam 
Anglicam vertere laborabat." Psalterii magnam partem 
ab eo ex Latino Anglice conversam esse apud Johannem 
Trevisam' legimus. Gulielmus vero Malmsburiensis*, il- 
lumque secutus Ranulphus Cestrensis'', de eo scribunt, 
Psalterium transferre aggressum, " vix prima parte ex- 
plicata," vivendi finem fecisse. Hinc Genebrardus' et 
Gulielmus Eysengrein'' Alfredum Psalterii versionem in- 
choasse referunt ; et Johannes Caius' Psalmos eundem 
transtulisse ex praefatione docti inprimis viri in vetus 
Testamentum Anglice ante annos 300. conscriptum narrat. 



<! Pag. 495. 

' In genealogia Davidis regis Scotiae MS. 

' Dialog. prsDfix. polychronico a se verso. 

K De gestis regum Angl. lib. 2. cap. 4. 

'' Polychronic. lib. 6. cap. 1. ' Cliron. lib. 4. ann. 874. 

I* Catal. test, verit. 

' De antiqu. Cantab, lib. 1. pag. 150. 



HISTORIA DOGMATICA. 305 

At in historia Eliensi"" tie eodem sic habetur: " Alu- 
redus acerrimi ingenii princeps per Grimbaldum et Jo- 
hannem, doctissimos monachos, tantum instructus est, ut 
in brevi librorum omnium notitiam haberet, totumque 
novum (et vetus") Testamentum in eulogiam Anglicae 
gentis transmutari fecerit." Et etiamnum Cantabrigise in 
coUegii S. Benedicti bibliotheca novum Testamentum 
Saxonice versum habetur. Quatuor autem evangeliorum 
vetus Saxonica translatio anno MDLXXI. Londini excusa 
prodiit : ubi etiam lectiones pro ratione fferiarum et die- 
rum Dominicorum distinctse inveniuntur. Denique Bos- 
tonus Buriensis in suo scriptorum catalogo, quem MS. 
penes me habeo, de Elfredo inquit : " Totum fere Tes- 
tamentum in linguam Anglicam transtulit." 

A. D. DCCCXC. WALDO, EPISCOPUS FRISINGENSIS. 

Beatus Rhenanus" scribit se Frisingae, in bibliotheca 
Divi Corbiniani, " Ubrum insignem evangeliorum Francice, 
hoc est, Germanice versum" inspexisse compositum jussu 
Waldonis episcopi, scriptum a Sigefrido presbytero ante 
sexcentos ferme annos, ut ille inquit, quando Franci ori- 
entales " primumP Christo dedere nomen." Titulus libri 
erat, " Liber Evangeliorum in Theodiscam linguam 
versus ;" eratque rythmice conscriptus. Incipit autem 
author in praefatione hoc modo : 

■Nu toil icf) Brtjrttban unset fjtil, 
iSbanscIiono ticgl : 
$0 toir nu=f)iar bisttnnott 
in frenctitsaa )unsun. 

Versus hos scriptos esse " primo tempore ut Franci 
Christo nomen dedere, colligit non levibus conjecturis 



" Lib. 1. sub line, prout citatur in praefatione praefixa Assero de rebus JEitre- 
di, et Caio de antiqu. Cantab, lib. I. ubi historis hujus initium esse notat : 
" Cum animadverterem excellentiam Eliensis insulx." 

" Deest id in editis, sed habetur in codice MS. 

" Rerum German, lib. 2. tit. Franci Germ, usi lingua. 

P Munster. Cosmograph. pag. 644. 

VOL. XII. X 



306 IIISTORIA DOGMATICA. 

beatus Rhenanus," ait Biblianderi. Gretserus' autem 
spiritu Jesuitico beatum Rhenanum reprehendit, quod 
liac nota veteres illos Germanos seu Francos laudaret, 
novosque perstringeret : " Perpetua laus Francorum ve- 
terum est, qui sacros libros in suam, hoc est, Germanicam 
linguam vertendos curarint : quod nuper a theologis qui- 
busdam improbatum scimus." Caeterum Waldo Frisin- 
gensis episcopus subscripsit concilio Triburiensi anno 
DCCCXCV. 

A. D. DCCCCXXX. -9ETHELSTANUS, ANGLORUM REX. 

" Scripturas divinas, teste Malmesburio, verti fecit in 
Anglo-Saxonicum idioma ex purissimis Hebraeorum fon- 
tibus per quosdam Hebraeos ad Christianismum (ut cre- 
dere par est) in suo regno conversos." Ita Balaeus'. Sed 
in Malmesburio de gestis regum Anglorum hoc non inve- 
nitur. Forte est in libro quinto De pontificibus, quem 
rarum admodum esse nostra aetate refert Johannes Caius. 

A. D. DCCCCXXXVI. ARABES. 

" Nactus sum," inquit Clenardus in epistola ad Rut- 
gerum Rescium anno MDXXXVI. data, " Evangelio- 
rum Arabicorum codicem descriptum et versum abhinc 
annis 600. Habeo et aliud exemplar ex eadem transla- 
tione descriptum. Reperio pleraque omnia sic se habere, 
ut hodie legimus in Grascorum codicibus, quos secutus est 
Erasmus," &c. Addit etiam reliquos sacros codices apud 
Arabes jam olim versos esse. Vetustissimos codices evan- 
geliorum ante quingentos annos Arabice scriptorum se ha- 
buisse indicat Postellus' in epistola ad Giambullarium 
anno MDXLIX. data. 



1 De communi ratione omnium linguarum, pag. 49. 

' Defens. Bellarm. pag. 840. et lOfiS. 

• Scriptor. Britan. cent. 2, cap. 27. 

' Ad calcein operis Dejorigin. Hetrur. pag. 248. 



HISTORIA DOGMATICA. 307 



A. D. DCCCCXL. ELIAS", CRETENSIS EPISCAPUS. 

" Sunt" igitur in fide commnnia, lex ilia vetus ; quam 
priore loco posuit, ut multa comprehendentem, et antiqui- 
orem vatibus sexdecim. Nimirum quae comprehenduntur 
his, sunt universis ex aequo communia." Et paulo post, 
de Vetere et novo Testamento, quatuor evangeliis, &c. 
affirmat, " ad omnes hsec spectare, omnibus ex aequo 
patere." 



A. D. DCCCCL. SMARAGDUS ABBAS. 

" Lectionis'' sacrae cognitio imbecillis baculum, nervosis 
arma ministrat, hostium subdolas fortiter premit insidias, 
et victoribus asternas promittit coronas." 

" Renovatur'' sensus noster per exercitia sapientiae, et 
meditationem verbi Dei, et legis ejus intelligentiam : et 
quanto quis quotidie ex Scripturarum lectione proficit, 
quanto altius intellectus ejus ascendit ; tanto semper novus 
et quotidie novus efficitur." 

" Sicut' orationibus regimur; ita Psalmorum studiis 
delectamur," &c. ut supra ex Isidoro, libro tertio de summo 
bono, capite septimo, quae verbatim hue transtulit Smarag- 
dus. 



A. D. DCCCCLIV. BOSO, MERSEBORGENSIS EPISCOPUS. 

De eo Ditmari chronicon base habet : " Hie*, ut sibi 
commissos eo facilius instrueret, Slavonica scripserat ver- 
ba; et eos Kyrie eleison cantare rogavit, exponens eis 
hujus utilitatem. Qui vecordes hoc in malum irrisorie 
mutabant." 



" Ellas in orationem 7. Nazianzeni, De moderandis dUputationibus. 

" Smaragdus in prxfat. explicationum evangeliorum Dominical, 

' Smaragdus in epist. ad Romanos, cap. 12. 

' Smaragdus in Diademate monachorum, cap. 2. 

' Lib. 2. pag. 24. 

x2 



308 HISTORIA DOGMATICA. 



A. D. DCCCCLXXV. ^DGARUS, REX ANGLIC. 

" Semper" cum episcopis, virisque doctissimis de lege 
Dei et sacris literis conferebat ; et quod ipse dicere pote- 
rat, subditos docere non solum verbo, sed etiam exemplo 
satagebat. Cumque diligenter episcoporum, clericorum, 
monachorum vitas et mores investigatione prudentissiraa 
didicisset; vocatis ad se ecclesiarum et monasteriorum 
presbyteris, cum eis hujusmodi sermonem habuit," &c. 

A. D. DCCCCLXXX. NOTKERUS LABEO, ABBAS S. GALLI. 

Transtulit in linguam Alamannicam Psalmos Davidis, 
et librum Job : quorum meminit in libro Benedictionum 
Ekkehardus junior, S. Galli monachus, citatus a Goldas- 
to in fine secundi tomi Alamannicarum antiquitatum : ubi 
etiam notat translationem istam Job periisse, Psalmorum 
vero apud se extare"*. Atque haec est ilia translatio, cujus 
meminit Johannes Stumpfius in chronico Helvetico ubiscri- 
bit: Notgerum " S. Galli monachum sub abbate Ber- 
nardo Psalterium in linguam Francicam rudem adhuc et in- 
conditam convertisse :" et Joachim Vadianus, libro secundo 
decoUegiis et monasteriis Germaniae veteribus, ita scribens : 
" Extat apud nos Sangalli Psalterion a Notkero monacho, 
quem ob linguae tarditatem Balbulum cognominarunt, in 
nostram," id est, Germanicam, " linguam translatum, 
Arnolpho imperante ; tanta verborum difficultate, ut non- 
nisi ab attento et immorante lectore accipi et intelligi 
queat. Tarn dura olim et anhelans vetus ilia Francorum 
et Alemannorum lingua fuit." Haec ibi Vadianus: ubi 
etiam orationem Dominicam et symbolum apostolicum, 
sicut in eodem Notkeri codice Germanice versa habeban- 
tur, describit, sicut etiam Johannes Stumpfius in chronico. 
De Notkeri vero Psalterio in notis ad ilium Vadiani locum 
Barlholmaeus Schobingerus : " Est nunc penes me in mea 



' Ailredus Rivallensis in geneal. Davidis. 

'' Vid. infra ad ann, 1020. in Cunegunde imperatrice. 



HISTORIA DOGMATICA. 309 

bibliotheca ; quod vulgare et publicum in usum dare recepit 
noster Goldastus, cum amplissima priscorum verborum 
expositione." Nota vero Notkerum Labeonem, qui sub 
Burchardo abbate S. Galli floruit, cum Notkero Balbulo, 
qui sub abbate Bernardo claruit, a Joachim Vadiano, 
et Johanne Stumpfio perperam hie confundi. 

Porro Jacobus etiam Gretseruscitat" antiquissimas orati- 
onis Dominicse inGermanicam hnguam translationes: qua- 
rum duae formulae extant apud Vadianum, libro secundo De 
collegiis monasteriisque Germaniae veteribus, una ex hbro 
Notkeri descripta, altera ex libello in Sacello pervetusto 
Leprosorum urbis S. Galli a se reperto, quem ante annos 
plus minus 300. scriptum esse coUigebat, tersiore jam et 
mitiore sermone. Aliam ab utraque diversam longe anti- 
quiorem ipse se habere scribit Gretserus ex S. Galli mo- 
nasterio, descriptam ex manuscripto codice. " Kero mo- 
nachus Alamannus symbolum apostohcum et orationem 
Dominicam (circa annum M.) interpretatus est sermone 
vernaculo : quem libellum in bibliotheca D. Magni apnd 
Gallopolitanos vidimus ;" ait Goldastus'. Vetus etiam 
Germanicus interpres Psalmorum, circa annum DCCCC. 
alius a Notkero, citatur a Lipsio*. Psalterium vetus inquit 
ibi Lipsius se vidisse apud insignem et optimarum artium 
virum, Arnoldum Wachtendonckium, circa tempora Lu- 
dovici et Caroli, filiorum Ludovici Pii, scriptum ante 
annos circiter 700. Latinum quidem, sed inter lineas ad 
singula verba Germanica interpretatione superscripta. 

A. D. M. ^LFRICUS ABBAS MALMESBURIENSIs'', ET EUM SECUTA 
ANGLO-SAXONUM KCCLESIA. 

" Ipse' (presbyter) debet dicere populo fidem Catho- 

• Append. 2. ad lib. 2. defens. Bellarm. de verbo Dei, col. 1054. 

' Par. 1. Script Paraenetic. pag. 487. 

I Centur. 3. ad Belgas, epist 44. ad Henricum Schottium : et Goldasto part. 
1. script. Paraenetic. pag. 366. 370. 372, 373. 388. ubi notat esse Arnoldi 
Wachtendonkii ; 392. 397. 413, 414. 423. 453. 

•■ Postca architpiscopus Cantuariensis. 

' iElfricus, epistola de clcricis, sou sermone ad cicricos MS. iu bibliotheca S. 
Benedict! Cantab. 



310 HISTORIA DOGMATICA. 

licam et sensum evangelii propria lingua; ne sit canis 
mutus, sicut dixit propheta : Canes mutt non possunt 
latrare. 

" Non^ mihi imputetur, quod divinam Scripturam nos- 
tras linguae infero. Quia arguet me precatus multorum 
fidelium ; et maxime yEthelwerdis ducis (ealbojvman) et 
iEthelmeri nostri; qui ardentissime nostras interpreta- 
tiones amplectuntur lectitando. Sed decrevi modo quies- 
cere post quartum librum a tali studio." 

Incipit praefatio Genesis Anglice ex collectionibus Jos- 
selini : yEljrpic munuc jpet ae ^elpeapb ealbojiman eab- 
moblice, ^u basbe me leof -p ic j-ceolbe ^e apenban of 
lebene on enjlij-e ''Sa boc jenef ij- "^a ^ujihte nie hef ij 
Cyme ^e co ti^ijenne ^aej-, "j Su cpaebe ^a ^ac ic ne 
pojifCe na mape apenban ^aepe bee. &c. In' fine vero 
ejusdem epistolae dedicatoriae sic ait : ic" cpe^e nu •p ic 
ne beapp ne ic nelle nane boc aejitep ^ij-j'e op leben on 
enjlij-c apenban. 

In sermonibus Catholicis MSS. in publica Cantabri- 
giensis academise bibliotheca : " ^Ic Cpij-Cen man j-ceal 
3Bf cep pihce cunnan aejjjep je hijf Patep noj-tep, je 
hij- Cpeban. Quilibet Christianus orationem Dominicam 
et apostolicum symbolum rite calleat"." 

In epistolis Anglo-Saxonice perscriptis : " De masj-j-e 
ppeoj-C j-ceal j-ecjan on j-unnan bajum anb mxyye 
bajum ^aej- jobj-pellej- anbjyc on enjlij-c ^am folce anb 
be bam Pacep noj-cep "j be 'Sam Cpeban eac. j-pa he 
ojrtoj'C masje Jjam mannum to on bpypbnyj-j-e. f hi 
cannon jeleajzan. "j heopa cpiptenbome jehalben. Sa- 
cerdos diebus Dominicis ac festis populo Anglice declara- 
bit Evangelii sensum: pari modo orationem Dominicam 

^ Praefat. in homilias de sanclis Anglo-Saxonice a se versas, in bibliotheca 
D. Rob. Cottoni, in fine. 

' " jElfricus Monachus ^tlielwardo duci salutem suppliciter precatur. Prae- 
cepisti milii, Domine, ut librum Geneseos ex Latino sermone in Anglicum con- 
verterem. Quod opus mihi factu difficile videtur. Dixisti itaque mihi non am- 
pliorem libri partem vertendam, quam," &c. 

'" " Dico igitur, me nullum, post hunc, librum ex Latino in Anglicum conver- 
surum." 

° Pag. 119. lin. 14. in MS. pag. 41. Bedee Saxonici ab Abr. Wheloco editi. 



MISTORIA DOGMATICA. 311 

et symbolum explicabit, quotiescunque commode potest, 
ad hominum contritionem ; ut fidem suam cognoscant, et 
Christianitatem firme retineant :" seu ut ipse ^Ifricus in 
libro canonum, citato a D. Fulcone in libro Anglice contra 
Stapletonum scripto, exprimit, " Constitutum est, ut sa- 
cerdotes diebus Dominicis et festis evangelii illius inter- 
pretationem populo in lingua Anglicana proponerent." 
Hoc enim decretum inter canones et ecclesiasticas consti- 
tutiones ex conciliis et patribus ad ecclesiarum suarum 
administrationem a se collectas retulerunt insequentes 
episcopi; quemadmodum in vetustis canonum codicibus, 
qui ad ecclesias cathedrales in Anglia pertinebant, videre 
licet. Etsi igitur usus linguee Latinse in sacris jam ubique 
invaluerit ; nondum tamen tyrannis ilia obtinuit, ut popu- 
lus in bruta ilia ignorantia detineretur. Sed ut totus ordo 
divinorum officiorum tam ab indoctis quam a doctis intelli- 
geretur, Missalia Latino-Saxonica sunt edita; quorum ununi 
adhuc Cantabrigiae in coUegii S. Benedicti bibliotheca ha- 
beturP, cui haec nota Anglice prajfixa cernitur : " Commu- 
niter appellabant hunc librum, rubrumlibrumDarbeiensem 
in montanis provinciae Darbeiensis partibus ; ubi tanta ve- 
neratione atque honore habitus est, ut vulgariter credere- 
tur, quod quicunque data super istum librum fide pejera- 
verit, mente excideret." Quinetiam Pamelius'' habuisse se 
sacramentorum Gregorii mirae vetustatis codicera ex bi- 
bliotheca ecclesiae cathedralis D. Bavonis Gandavensis 
refert; qui officia quaedam Anglis peculiaria, et quasdam 
missae cantica in eam linguam interpretata continebat. 

Porro iElfricum Genesim in linguam Saxonicam trans- 
tulisse author est Baleus'. Cantabrigiae in bibliotheca 
S. Benedicti capita quaedam Geneseos Saxonice translata 
vidimus, eique praefixam exhortationem ad Scripturarum 
lectionem Saxonice item exaratam ; quae ab hoc i^ilfrico 
profecta videtur. Libri etiam quinque Mosis, Josue, et 
Judicum habentur in bibliotheca D. Roberti Cottoni ab 
^Ifrico Anglo-Saxonice versi hoc initio, vtippic munoc 



P Tho. James in EclogaOxon. Cantab. 

1 Pra:fat. in 1. torn. Liturgic. ' Ccntur. 2. cap. 4! 



312 HISTORIA DOGMATICA. 

(^Ifricus monachus) &c. uti supra ex Josselini collectio- 
nibus retulimus. 

A. D. MX. BERNO, AUGIENSIS ABBAS. 

" Inter^ varies rerum eventus, qui humane solent fra- 
gilitati accidere, potentissimum ac speciale quoddam reor 
esse solatium, sanctarum meditationem Scripturaruni : 
quod et apostolica testari videtur authoritas, dum dicit' : 
Qucecunque scripta sunt, ad nostram doctrinam scripta 
sunt, &c. Haec est ilia mensa, coclestium dapium ferculis 
referta; quse lassis requiem, infirmis sanitatem, lapsis 
recuperationem, stantibus in fide confert fortitudinem." 

A. D. MXX. CHUNEGUNDIS IMPERATRIX, ET CONFUGIENSIS 
CCENOBII VIRGINES. 

Ekkeliardus junior monachus Moguntiae, Aribonis ar- 
chiepiscopi temporibus, " commorans mandatu impera- 
tricis descripsit Psalterium in linguam Barbaricam, id est, 
Germanicam, a Notkero Labeone physico traductum, in 
privatos nimirum imperatricis usus. Quod opus nunc in 
nostra manu est," ait Melchior Goldastus". Imperatrix 
autem ilia proculdubio fuit Chunegundis, Sigefridi comitis 
Palatini Rheni filia, quse post mortem mariti Henrici im- 
peratoris anno MXXV. depositis ornamentis imperialibus 
vitam monasticam professa, operabatur manibus suis, sci- 
ens scriptum esse: " Qui" non operatiir, non manducet:" 
quemadmodum vitae illius author^ habet; qui de eadem 
etiam haec addit: " Sponso suo [Christo] aut orans loque- 
batur aut psallens." Item: " Semper eam legere, vel le- 
gentcm audire vidisses," Et paulo post: " Cum post 
orationis frequentiam inter lectionis lassitudinem ancilla 
Christi in lecto, non plumis extructo, sed cilicio strato 



■ Berno, epist. ad Eberhardum prssulem. 

* Rom. cap. \b. ver. 4. 

" Alaman. antiqii. torn. 1. pag. 4. '2 Thess. cap. 3. ver. 10. 

y Apud Siirium, die 3. Martii. 



HISTORIA DOGMATICA. 313' 

membra sopore gravata remisisset ; puella sacrata, qua 
de more illi assidebat, sacros codices legens, cum fere ad 
medium noctis lectionem extenderet, caligantes oculos 
clausit ; lumenque e manibus illius prolapsum paleas cor- 
ripiens suo fragore circumjacentes sorores excitavit'," 
&c. 



A. D. MXX. CANUTUS, ANGLORUM ET DANORUM REX. 

" Omnes* Christianos sedulo commonemus, ut puro 
corde semper Deum diligant, et Catholicae Christianitatis 
fidei digne* deserviant : Sanctis ecclesiae doctoribus devote 
pareant; Dei leges et doctrinam subtiliter investigent, 
saepius"^ et assidue sibimet ad utilitatem et quicunque*" 
Christianas addiscat; ut saltem sanae fidei rectam intelli- 
gentiam habeat, et sciat Pater noster, et Credo in Deum : 
quia per illud Deum exoramus, per aliud fidem decla- 
ramus." (Seu " fidem in Deum recta declaramus ;" uti habet 
historia Jornalensis.) Verba autem Saxonica in exem- 
plari Saxonico sunt hujusmodi. Anb' ealie cjiifCene 
men pe laepajj j'pij'e jeojinel paeC hij inpeajibjie aejrjie Erob 
lujrian anb pihtne cj\ij-Cenbon jeopnlic healban anb 50b 
cunban lajieopan jeojinlice hypan. y Irobe]- lapa "j laja 
j-meajan ofC "J jelome him j-yljrum Co heajijre. Anb pe 
laepaj) ■p jelc cpij-ten man jeleopnije f he hupu cunne 
pihcne jeleafan. anb ajiihc unbepj-tranban. anb Pateji 
nojrtep "j cpeban jeleopman. foji ^am mib oj'pum j-ceal 
aelc cpi]"Cen mann hine Co Dobe jebibban. 'j ])am ojjpum 
jeppucelan pihcne jeleajran. 

In ^ Apxaiovofiii} a GuHelmo Lambardo edita Londini 



* In Surio, et Gretseri etiam editione, pag. 115. 

* Canutus, lege 27. in codice MS. Cotloniano, et regio, et aliis harum leguin 
MSS. in historia autem Jornalensi MS. lex est 23, Vid. concil. Angl. torn. 1. 
pag. 565. 

*" " Serviant sanctae:'' hist Jomal. 

' " Semper," hist. Jomal. et in aliis codd. MSS. 

'' " Et omnis Christ." Hist. Jomal. 

' Vid. concil. Angl. torn. 1. pag. 549. 



314 



HISTORIA DOGMATICA. 



MDLXVIII. 4°. extat consultum; quod Canutus, An- 
gloriun, Dacorum, et Norvegiensium rex, " ex sapien- 
tumconsilio, ad Dei immortalis gloriam, regige majestatis 
ornamentum, et reipublicae utilitatem, natalitiis Domini 
nostri Jesu Christi diebus" Vintonias sancivit. Hie vero vi- 
gesima secunda sanctio ita incipit^. "j pelaepa]) •p aelc cpij*- 
Cen man jeleopnije jJ he hupu cunne pihtne jeleapan 
apiht unbepj-canben; "j Pacep Noj-Cep. "j Cpebo jeleop- 
man, f op ^am mibSam ojipum pceal aelc cpij-ten man hine 
Co 50b jebibban. "j mib'Sam obpum jepputelian pihtne 
jeleapan. Lambardus itavertit: " Hortamur'' insuper, ut 
Christianus quisque ita quidem discat, sinceram ut saltern 
probe calleat fidem; atque orationem Dominicam, et 
apostolorum symbolum perdiscat. Horum enini altero 
Christiana fide tincti divinum implorant numen; alte- 
ro puram honestamque de numine Dei profitentur opi- 
nionem," Caeterum oratio Dominica, symbolum Apos- 
tolicum, et Decalogus, prout in antiquis lingua Saxo- 
nica exaratis libris adhuc videri possunt, Saxonice 
evulgata simt, addita versione interlineari Anglica, ad 
calcem Saxonicae homiliae De sacramento Eucharistise, 
Londini a Johanne Daio excusae in 8°. 

A. D. MXLIX. ANONYMUS ANGLUS. 

Psalterium, cum aliis Canticis veteris et novi Testa- 
ment!, oratione Dominica, symbolo Apostolico, et Atha- 
uasiano, Latine cum versione Anglo-Saxonica interlineata 
extat in bibliotheca D. Roberti Cottoni. Liber scriptus 
est anno MXLIX. Habetur enim computatio annorum 
adfinemlibri: et in Kalendario ad 15. Kalendas Apriles 
ascribitur, Sol in Ariete, ad 12. Kalendas ^quinoc- 
tium. 

» Fol. 101. b. >> Fol. 102. a. 



MISTORIA DOOMATICA. " 315 



A. D. MLXX. THEOPHYLACTUS BULGARLE ARCHIEPISCOPUS*. 

" Nunc^ nihil tam utile est, ut Scripturarum diligens 
scrutatio, &c. Illis enim, qui scrutantur divinas Scrip- 
turas, nihil potest illudere. lUae enim sunt lucerna et 
lumen : quo lucente fur deprehenditur et manifestatur." 

" Si' vis obedientes habere filios tuos ; institue eos 
divino verbo. Neque dicas religiosorum tantum esse le- 
gere Scripturas. Cujuslibet enim Christiani est, maxime 
eorum qui in mundo versantur; quanto majore auxilio 
ipsi indigent, ceu in tempestate agentes : proinde pro te 
est, quod liberi tui audiant Scripturam : discent enim inde 
patrem et matrem venerari." 

In 1 Corinth, cap. XIV. Chrysostomi verba usurpat, 
de quibus supra : Si lingua ignota oraveris ; quomodo in- 
doctus, id est, laicus™, respondebit, aut uUum pro- 
fectum a precibus accipiet ?" &c. Et mox : " Necesse" 
est ut mente intelUgamus quae oramus. Item et de Psalmis 
intelligendum." 

A.n. MLXXIV. OLAVUS REX", SCRIPTURE STUDIOSIS. 



A. D. MLXXV. OECUMENIUS : VlXfr ENIM ILLE POST THEOPHY- 
LACTUM. 

" Quip loquitur lingua, seipsum eedijlcat. De' his lo- 

' Vixit enim circa id tempus, teste Baronio. 

^ 'Svv Zi oifSkv ovTUQ utpt\i7, w^ 7) tUv ypa^bjv acptjSiyc tptvva. — ^— 
Twv Si ypaipuv uyiwc lptvvo}fiii/ioVt ovSkv iaxvau Toiovrou aofiiraaGaif 
avrai yap ii<n \vxvog cai 0wf, &c. Theopliylactus in Luc. cap. 16. 

* tKTpffs avTOV^ Totf Oiioig \6yotg' icai fiij iiiryg, on fiovaZovTuv 

liTTi TO avayiviiaicfiv rdf ypa<l>a{' vavTbg yap xpfTtavoO tovto lart, xai 
HaXitTTa TtSv KO/TfiiKbiVj &c. iiare vwep trov yivtrai to aKOViiv avTOvg r^c 
ypa0^C, &c. Theopliylactus in Epiies. cap. 6. 

"• TovTtiTTiv, o XaUoi. n Hoveden. foL 261. b. 

• Xpi) Ty Itavoif avviivai ra Trjt tvx>js, o/ioi«s rat Ifri row ^a\X«v. 
f Oecumenius in 1 Cor. cap. 14. 

1 nipJ Tiiv lUoTuv niv auTuv & XaXoiaiv, oix tiioTuv ii iripott ipittl- 



316 HISTORIA DOGMATICA. 

quitur, qui noverunt quidem ea, quae loquuntur, sed aliis 
interpretari non norunt. Nam si orem lingua ; nam si 
loquar, inquit, lingua, et non etiam interpreter. Spiritus 
quidem metis, hoc est, animus ipse quoad seipsum utili- 
tatem percepit, at tnens mea sine fructu invenietur, ex hoc 
quod aliis non afFerat utilitatera. Mentis enim fructus est 
per varias ac omnigenas cogitationes utilitatem proximi 
excogitare." Deinde subjungit ex Photio : " Spiritus mens 
orat, hoc est, donum spirituale, nempe ipsum loqui Un- 
guis. Verba orem et orat accepit pro eo quod est lin- 
guis loqui aliquid quod honestum sit et studiosum. Nam 
et precatio genus quoddam est sermonis." Et postea ex 
Theodoreto : " Psallam spiritu. Spiritum' vocat spirituale 
donum, mentem vero manifestationem ac interpretationem 
eorum quae dicuntur. Dicit autem quod expediat eum, 
qui alia lingua loquitur, sive in psalmodia, sive in oratione, 
sive in doctrina ; aut ipsum interpretari et intelligere quid 
dicat ad utilitatem auditorum ; aut alium hoc facere conve- 
nit, qui possit cooperationem doctrinae suscipere. AUoqui 
si benedixeris spiritu; nam si tu solus, inquit, scis quid be- 
nedicis aut quid precaris, et anima tua hoc dicit spiritu ; re- 
liqui vero ignorant, eo quod tu non noveris interpretari, sive 
non noveris vim eorum quae dicuntur ; qui agit idiotam, non 
poterit dicere Amen ad tuam orationem : non enim novit 
quid dicas, neque scit quando oporteat te audire Amen. 
Idiotam autem dicit eum, qui in ordine laico sive plebeio 
constitutus est," &c. 



vtvaai, iiakiftrai. lav yap, ^))(if,Xa\(J yXwffiry, oil iit)v Kai Sifpfitj- 

v(vw, TO fitv irvtiifta fiov olov rj ^vxrj avTij Ka9' lavrtjv w^eXdrai, aKapiroQ 

Si ^ov 6 vovg eifpt9riireTai, Ti^ fit) Kai aWovQ w^eXui', &c. To Trviv^a 

jiov vpoaiixiTat, avri tov to xapiofta fiov to irvtvpLaTiKov, avTo to XaXtlv 
yXbjfftratc, &c. 

' Hvtvua TO TTViviiariKiv xapi(r/ta xaXu, vovv Si rijv aa^rivitav Kai 
ipfiriviiav tiSv Xtyofiiviov Xiyei di OTi irpoattKii tov eTipf yXiiiaay diaXc 
yoiiivov, iiTt i'TTi '^aXfii{iSiaQf tiTt stt* TTpottiVxriQ, UTi iiri StSatTKaXiag, »/ 
avTOV ip/irivtvtiv Kai voiiv Tt Xiyii ti'j oxpiXiiav Tiiv aKOVovToiv, jj 'irtpov 
TovTO woulv, &c. - 'Eav yap fiovov av Iniaraaai, ^>;ti, tI liiXoyils, 

fiyovv Tt ivxieat, &c. —— iSiurtiv Xiyu tov iv T(f XatK^ Tay/taTi rtray- 
liivov. 



HISTORIA DOGMATICA. 817 



A. D. MLXX. WILLERAMUS, FULDENSIS MONACHUS. 

Willerami paraphrasin Germanicam in ipsum Canticum 
Canticorum nuper in lucera produxit Paulus Merula'. Wil- 
leramum sub Henrico III. anno MLXX. claruisse author 
est Trithemius'. Porro a Goldasto" glossator Willerami 
citatur ; qui et ipse citat Rudolphum monachum Germa- 
nuin in Vita Christi. 



A. D. MLXXX. EUTHYMIUS ZYGABENUS. 

" Hic^ liber (Psalmorum,) commune est quoddam 
medicina; promptuarium, et passionum omnium certissi- 
nium remedium ; illiusque verbd omnibus congruunt atque 
aptantur hominibus. Nulla est igitur inter homines actio, 
nulla ratio, nulla cogitatio, cujus medicinam hie invenire 
non possis. Cumulus enim et acervus quidam rerum est, 
omni plenus vitae conversatione, omni contemplatione ; ac 
veluti penu quoddam doctrinae publicum, unicuique apta 
et convenientia distribuit ; nam et antiqua purgat vulnera, 
et nuper illatis celerem liberationem praestat. Insuper 
quod integrum est, sanum sincerumque conservat; mul- 
titudinem vero ipsam prorsus illicit, ac suadet suavi qua- 
dam cum delectatione et honesta voluptate ; adeo ut per 
blandam et lenem illam vocem, utilitatem et commodum 
latenter etiam reportemus, juxta prudentum medicorum 
praecepta, qui in austerioribus pharmacis poculum inungi 
jubent melle : ita et nos apparenter quidem dulce et 
suave melos canimus ; reipsa vero animas erudimus, et 
divinorum eloquiorum memoriam indelebilem conservamus. 
Psalmus sermo et conversatio est cum Deo, angelorum 
allectio, alacer animae ordo ac status, diurni laboris quies, 
nocturni timoris propulsatio, juvenum et nuper intro- 
ductorum regula, proficientium adjumentum, perfectorum 

• Teste Goldasto, part. 1. script. Paraenet. pag. 348. collat. cum Bonav. Vulcan. 
Tract, de antiqu. liter. Ad calcem Jornandis, pag. 57, 58. 

' Catal. pag. 154.267. ° Goldast part. 1. script, Paraenet. pag. 488. 

* Euthjrmius Zygabcnus. PrteC in Psalmos. 



318 HISTORIA DOQMATICA. 

solidatio : clypeus insuperabilis, ornamentum decentis- 
simum, regibus, privatis, principibus, populis, militibiis 
et belli ignaris, sapientibus et rudibus, monachis et civi- 
bus, sacerdotibus et plebibus, habitatoribus continentis 
atque insulanis, agricolis, nautis, artificibus et artium 
ignaris, viris, mulieribus, senibus, adolescentibus ; omni 
denique naturse, aetati, fortunse, et proposito, et commu- 
niter, et privatim, et semper, tam domi quam in foro, in 
ecclesiis, in agris, solitudinibus, in itineribus, et omnibus 
in locis: et est denique sicuti aeris spiratio, aut lucis 
effusio, aut usus ignis, aut quodcunque aliud eorum, quae 
valde communia sunt et utilia." 

" Cantorum'^ quatuor erant principes, quatuor choris 
praefecti (a Davide,) ob totidem mundi climata, ad quas 
psalmorum voces perventurae erant. Unusquisque autera 
chorus ex duobus et septuaginta cantoribus constabat, 
ut quidam retulerunt se apud Hebraeos legisse, juxta 
proportionem ac numerum linguarum, quae in Babylonicae 
turris aediiicatione confusae, seu potius divisae erant. Fu- 
turum enim erat, ut omnis lingua hujusmodi psalmos 
decantaret." 



A. D. MLXXX. URATISLAUS, BOEMORUM DUX. 

Hie totius gentis suae nomine a Gregorio VII. postu- 
lavit, ut secundum Sclavonicam linguam apud ipsos 
divinum celebrari annueret officium. Cui Gregorius re- 
scribens'', ut est in septimo libro registri epistolarxun ejus 
MS. citato a Jacobo Ledesma'', Turriano% et Baronio". 
" Scias," inquit, " nos huic petitioni tuae nequaquam 
posse favere. Ex hoc nempe saepe volventibus liquet, non 
immerito sacram Scripturam omnipotenti Deo placuisse 
quibusdam locis esse occultam ; ne si ad liquidum cunctis 



^ Caul. pag. 154. 267. 

T Concil. Labb. torn. 10. pag. 234. 

' De scripturis quavis lingua non legend, lib, 1. cap. 15. 

' Contra Magdeburg, lib. 1. pro defens. canonum apost. cap. 24. 

'> Annal. ad ann. 1080. sect. 1. 



HISTORIA DOOMATICA. 319 

pateret, forte vilesceret et pateret despectui, aut prave 
intellecta a raediocribus in errorem induceret. Neque 
enim ad excusationem juvat, quod quidam religiosi viri 
hoc, quod simpliciter populus quaerit, patienter tulerunt, 
sen incorrecta dimiserunt: cum primitiva Ecclesia multa 
dissimulaverit, quae a Sanctis pastoribus postmodum, fir- 
mata Christianitate, et religione crescente, subtile exami- 
natione correcta sunt." Rem totam hisce verbis enarrat 
Olaus Magnus*: " Gregorius VII. Uladislao Bohemorum 
duci scripsit, ac prohibuit, ne, ut optavit, Scriptura sacra 
verteretur in linguam vulgarem: quoniam tam secreta 
majestas est in ea, ut difficulter translatae sensus secre- 
torum Dei poterit in ea postmodum deprehendi ; immo 
nunquam devotior fieret populus, quando sciens facili- 
tatem in contemptum verteret, quod in reverentia consue- 
verat admirari; et jam in cervisiaria taberna irrisorie de- 
cantatur." Observetur hie discrimen temporum et ponti- 
ficum Romanorum. Ante ducentos annos Johannes papa 
nihil obstare intellexit, quo minus officiadivina vellectiones 
sacras in Slavonica lingua haberentur : " quoniam qui 
fecit tres linguas principales, ipse creavit et alias omnes 
ad laudem et gloriam suam." Jam vero Hildebrandus, 
monstrum illud hominis, hoc nullo modo admitti posse 
statuit. Scilicet hoc tempore ad okjuijv perductus est 
Antichristus ; tantaque ignorantia sepultiis est mundus, 
ut vera ratione Deum interpellandi neglecta (iarroXoyia 
ilia" a Christo condemnata recepta sit ; salutatione An- 
gelica, oratione Dominica, et symbolo apostolico ad 
calculos certo numero repetitis. Nam circa haec tempora 
(circa annum MXC. sub Urbano papa) refert Polydorus a 
Petro Eremita*, cive Ambianensi, " modum orandi inven- 
tum esse per rotulos ligneos ; quos vulgus modo preculas, 
modo paternostros appellat. li numero quinquaginta quin- 
que ita ordine distinguuntur, ut post denos singuli majusculi 
affigantur filo (sunt enim perforati) et quot hi sunt, toties Do- 



<> Hist. lib. 16. cap. 39. ' Matth. cap. 6. vcr. 7. 

"* De Inventor, rerum, lib. 5. cap. 9. Vid. Possevin. torn. 3. Apparat. in Petro 
Monacho, pag. 61, et Calvts. cbronolog. ann. 1095, pag, 642, 



3S0 HISTORIA DOGMATICA. 

minicam precem, quot illi, toties Angelicam salutationem, 
ter numerum ineundo recitent, terque symbolum inferant. 
Et id D. Mariae virginis psalterium nuncupant." Haec 
Polydorus. Sed quod ibidem de calculis istis addit : 
" hypocritis esse praecipuum fucosae bonitatis instrumeu- 
tum," deleri jubent censores. Verum de ignorantia verbi 
Dei a pseudo-monachis hoc tempore introducta, vide Wal- 
trami apologiam* de unitate Ecclesiae. 

A. D. MXC. IVO CARNOTENSIS EPISCOPUS. 

" Hic^ quidem, qui ad hunc gradum (lectorum) provehi- 
tur, literarum scientia debet esse instructus ; ut et sensum 
verborum intelligat, vim accentuum sciat, distincte legat ; 
ne confusione pronuntiationis intellectum auditoribus au- 
ferat. Attendat quid sit indicative legendum, quid sub 
interrogatione ; ubi sit in oratione subdistinctio, media 
distinctio ; quia et haec male servata intellectum pertur- 
bant, et grammaticorum typhum ad risum provocant. 
Auribus enim et cordi consulere debet lector. 



A. D. MXC. ANSELMUS CANTUARIENSIS ARCHIEPISCOPUS. 

" Ef idea, id est, ut Ecclesia aedificetur ; qui loquitur 
lingua, oret ut interpretetur, id est, oret ut accipiat donum 
interpretandi, ut proficiat caeteris studium ejus. Oret 
non labiis tantum, sed afFectu cordis ; ut exaudiri mere- 
atur. Nam si, etiam ego, qui tantus sum, orem lingua, 
id est, voce sola, spiritus meus, id est, flatus oris mei 
(orat) dum loquor in oratione; sed mens mea est sine 
fructu, id est, non capit fructum ex ipsa oratione. Hie 
saepe nobis accidit, dum Psalmum vel orationem labiis 
proferimus ; et mente, quod os profert, non cogitamus, 
Et quandoquidem mens, quae intus pio afFectu non orat, 



^ Tom. 1. Script. German, a Marquardo Frehero edit. pag. 228. 40. 50. 
' Ivo in sermone habito in synodo, De excellentia sacrorum ordinum. 
' Anselmus in 1 Cor. cap. 14. 



HISTORIA DOGMATICA. .321 

quod OS loquendo foris precatur, fructum orationis non 
habet." 

" Si^ benedixeris spiritu ; id est, si benedictionem de- 
deris ignota lingua, ut nee tu sensum dictorum tuorum 
intelligas, nee aliis exponas ; quis loco idiotae respondet 
Amen in fine sermonis ? Nee sapiens hoc facere novit, 
nedum idiota. Imperitus enim et absque Uteris, audiens 
quod non intelligit, nescit finem orationis, et non respon- 
det Amen, id est, Verum : ut confirmetur benedictio. 
Per hoc enim completur confirmatio precis, qui re- 
spondent Amen ; ut omnia dicta veritatis testimonio in 
audientium mentibus confirmentur. Non poterit idiota 
respondere benedictioni tuse quam non intelligit. Nam tu 
qwidem bene gratias agis, Deo in ilia benedictione : et 
bonum est quod loqueris. Sed alter non adificatur, ex 
verbis tuis, quae non intelligit. Ideo cum ad ecclesiam 
propter aedificationem conveniatis ; ea debent in ecclesia 
dici quae intelligantur ab hominibus (omnibus) et prasstent 
asdificationem audientibus. Propterea qui loquitur ignota 
lingua, debet in ecclesia tacere ; ut hi loquantdr qui pro- 
sint audientibus." 

" Si"* vis habere filios eruditos, institue eos in verbo 
divino : nee dicas religiosorum esse tantum divina eloquia 
legere. Cujuslibet enim Christiani hoc munus est, et 
maxime eorum, qui versantur in mundo; qui majore 
auxilio opus habent, utpote ii qui tempestate agitantur." 

A. D. MXCIV. RADULPHUS FLAVIACENSIS". 

" Quid'' ad haec dicitis vos, qui labiis Deum honoratis, 
cor autem vestrum longe ab ipso est ? Vos aerem istum 
verbis impletis, corde vacui: cantica omnia divina sine 
sensu percurritis. Et cum multus labor in ore vestro 
sit, anima tamen vestra fraudatur bonis. Culmus stans, 



* Anselmiu in 1 Cor. cap. 14. '> Ibid, in Ephes. cap. 6. 

' Trithemius ilium inter scriptores ssculi decimi ineuntis collocat ; sed annum 
non notat, quo vixit : rectius vero Bostonus Buriensis in suo catalogs eum circa 
ann. 1094. floruisse affirmat. 

*■ Radulphus Flaviacensis in Levit. lib. 17. cap. 5. 

VOL. XII. Y 



•^22 HISTORIA DOGMATICA. 

dicit Osee', noti est in eis germen, non facit farinam ; 
Vestra quippe farina nee spiritalem affectum germinat, 
nee sacrae meditationis farinam creat. Meditatio tamen 
sola est, qua2 mentem mutat, spiritui vires praestat. Ex 
simila namque (ut dictum est) panis coquitur, qiua exer- 
citatione interiori robur mentis acquiritur. Beatus^ enim 
vir, qui injustitia meditabitur, et in sensu cogitabit cir- 
cumspectionem Dei. Cibabif ilium Dominus pane vita et 
intellectus. Sicut ergo de vite amputantur palmites, qui 
infructuosi videntur, ut fructuosis spaciositas amplior 
relinquatur: paucorum namque fcecunditas sterili multi- 
tudini longe antefertur : sic juxta apostolicam sententiam 
longe utilius" esset pauca sedificatione proferre, quam 
reverendi Sancti Spiritus oracula sine fructu mentis, imo 
cum Dei contemptu, brevi temporis spatio confuse trans- 
currere. Nunquid enim vobis excidit, quod ait idem 
apostolus^: volo in ecclesia quinque verba sensu meo 
loqui, ut et alios instrnam, quam decern millia verborum 
in lingua. Linguam autem dicit linguam peregrinam; 
quae si audiatur, non intelligitur. Inde enim est quod 
ibidem praemittitur : Si'^ incertam vocem det tuba, quis 
parabit se ad bellum ? ita et vos per linguam nisi mani- 
festum sermonem dederitis; quomodo scietis id quod di- 
citur? Eritis enim in aera loquentes. Ac deinde: Si 
ergo, inquit, nesciero virtutem vocis; era ei, cui loquor, 
harbarus ; et qui loquitur mecum, barbarus. Videtis quia 
in verbis nostris intelligentiam nostram requirit; quae 
autem sine intellectu proferuntur, ea parvipendit: unde 
et B. Augustinus in Psalmo XVIII. Psallentes, inquit, in- 
telligere debemus, quce proferimus; ut humano more, non 
quasi avium voce, cantemus. Nam et meruli et psittaci et 
corvi et piece et hujustnodi volucres scepe ab hominibus 
docentur sonare qvuB nesciuni. Scienter autem cantare 
naturce hominis divina voluntate concessum est. Quod et 
ipse Psalmista commendat dicens : Psallam^ et intelligam. 

' Hose. cap. 8. ver. 7. ■" Eccles. cap. 14. ver. 20. 

» Eccles. cap. 15. ver. 3. " 1 Cor. cap. 14. 

P 1 Cor. cap. 14. ver. 19. l Ibid. ver. 8, 9. 
' Psal. 100. ver. 1. 



HISTORIA DOGMATICA. 323 

Vos quam multa dicatis, attenditis ; nee qualiter dicatis, 
perpenditis : quasi non melius homini sit, qui unum 
panem in manibus habet, et illo vescitur, quam asino, qui 
centum forsitan portat, et nuUo reficitur. Respexistis ad 
majus, et ecce factum est minus : prophetica exprobratio 
est ista. IntuUsti^, inquit, in domum, et dixistis, Ecce de 
labore ; et exsufflavi istud, dicit Dominus exercituum. 
Quid enim pretium ponendum existimatis stipulae, quse 
spicam non habet? Quomodo placituram Deo putatis 
psalmodiam, in qua vox quidem orantis pertendit speciem, 
mens autem sine fructu est? Secus vos sensu vestro agi- 
raini, et neque rationi acquiescere vultis, neque sancto- 
rum patrum authoritati. Quid enim ? Nonne qui psal- 
lendi formam nobis tradiderunt, hoc commonuerunt nos, 
ut serviamus Domino cum timore ; ut psallamus sapi- 
enter, et sic stemus ad psallendum, ut mens nostra con- 
cordet voci nostras ? Sub Haereticorum persecutione a 
patre nostro beatissimo Ambrosio Mediolanis psalmodia 
'egitur instituta ad relevandum tribulationis illius pondus ; 
ne sciUcet populus Christianus moeroris taedio contabes- 
ceret. Hanc enim psallendi utiHtatem etiam Jacobus 
apostolus nobis ostendit dicens: Tristatur^ aliquis ves- 
trum ? Oret ccquo animo, et psallat. Vestra vero psal- 
modia non solum mcestos non relevat, sed etiam alacribus 
nimietate sua fastidium importat. quantis bonis ani- 
mas vestras fraudatis, quanta privatis dulcedine ; dum 
sapienter psallere contemnitis, nee reperire potestis quod 
canitis? quia dulcia, 'm(\\i\t, faucibus^^ meis eloquia tua, 
super mel ori meo. Inde quippe faucibus ejus dulcia 
erant divina eloquia ; quia voci mens concordabat : et 
quod sonabat in faucibus, hoc cum magna voluptate inte- 
rius ruminabat. Hoc enim idem alibi testatur dicens : 
Quomodo^ dilexi legem tuam, Domine ? tota die meditatio 
mea est. Et meditatus sum, inquit, nocte'" cum cord-e meo ; 
et exercitabar, et scopebam spiritum meum. Hoc enim 



* Hagge. cap. I. ver. 9. ' Jac. cap. 5. ver. 13. 

" Psal. 118. ver. lOS. ' Psal. 118. ver. 97. 

1 Psal. 76. ver. 7. 

y 2 






324 HISTORIA DOGMATICA. 

cordis nutrimentum est ; sic a vitiis purgatur conscientia ; 
sic divinus ignis in nobis succenditur; quia Dei sapientia 
non verbis sine sensu sonantibus, sed eruditis se testa- 
tur^ interesse cogitationibus. Sic denique juxta apostoli 
sententiam", homo noster interior renovatur de die in 
diem, secundum imaginem ejus, qui creavit nos. 

A. D. MC. ANSELMUS LAUDUNENSIS. 

" Quomodo^ til qui lingua loqiteris, supples locum idioits : 
scilicet, ut ecclesiae minister, ilium aedificans ? quoniam 
quod dicas, nescit: et quomodo idiota ipse respondebit 
Amen, super tuam benedictionem ? Siquidem, nee si 
multum intentus sit, te intelligit." 

A. D. MCXX. RUPERTUS, ABBAS TUITIENSIS. 

" Sancta'= Scriptura recte dicitur ager ; quia profecto 
res publica est, res in aperto posita ; et cunctis homini- 
bus, immo populis omnibus legere vel audire cupientibus 
proposita est." 

" Dicuntur"" in Psalmo' Scripturae populoruni ; quia non 
ut Platonis literae, verbis grandisonae, sensibus paupercula?, 
paucis intelligibiles sunt, vel in angulis susurrant ; sed 
cunctis populis propositae sunt, et palam omni mundo 
loquuntur de salute omnium gentium, quae in una gente 
conditae sunt, in qua et prius absconditae fuerunt." 

" Proinde^ recte dicimus ignorationem Scripturarum 
ignorationem Christi esse. Quia videlicet absque Scrip- 
turis novi pariter ac veteris Testamenti impossibile est 
bominis animam stare, ut nullo circumferatur vento doc- 
trinas." 



• Prov. cap. 8. ver. 12. • 2 Cor. cap, 4. ver. 16. 

'' Anselmus Laudunensis, glossa interlineari in 1. Cor. cap. H. 
"■ Rupertus, De gloriHc. Trinitatis, et De processione Spiritus Sancti, lib. 1. 
cap. 2. 

*■ Rupertus, De operibus Spiritus Sancti, lib. 4. cap. 9. 

' Psal. 86. ver. 6. ' Rupertus, in Johan. cap. 5. 



HISTORIA DOGMATICA. 325 

" Praedictas* lectiones ideo oratione praevenimus ; quia 
rogare debemus dominum messis, ut mittat operarios in 
messeni, et ut aperiat cor nostrum in lege sua et in prse- 
ceptis suis ; ne semen verbi Dei, quod audituri simus, aut 
volucres comedant, aut spinae sufFocent, aut duritia petrae 
fustrata radice supplantet." 

" Sciendum'' quoque, quod cum sabbato (jejunii scilicet) 
sex tantum legendae sint, duodecim in titulis quaestiones 
ea de causa praenotantur ; quia cum Romana Ecclesia de 
Latinis et Graecis esset permixta, singulae lectiones in 
utraque lingua recitabantur. Nam in una lingua recitatae 
ab utriusque linguae populis intelligi non poterant." 

" Quomodo' gentium magistri fierent (apostoli) nisi 
per scientiam linguarum copiam habuissent conferendi 
cum eis sermonem ? Quomodo, inquam, saltern respon- 
dissemus Amen super benedictionem illorum ; cum quid 
dicerent, nesciremus ? 

A. D. MCXX. DROGO, HUSTIENSIS EPISCOPUS. 

" Non'' excidat tibi lex de ore cordis tui ; volve, re- 
volve, versa et re versa; et tunc intelliges quid sapiat 
Manna. Sic faciebat ille qui dicebat : Quam dulcia fau- 
cibus nieis eloquia tua, Domine ? super mel ct favum ori 
nieo." 

A. D. MCXXX. HUGO VICTORINUS. 

" Psallentium' in ecclesia mens concordare debet cum 
voce ; ut impleatur illud apostoli, psallani^ spiritu, psal- 
lam et rnente. Orandi perseverantia ita solum nieretur 
esse fructifera ; si quod ore precamur, hoc mentc medi- 
temur. Saepe namque oramus, et alibi mentem inteii- 



K Rupertus De divinis Officiis, lib. 1. cap. 1 1. 

'' Riipertus De divinis Officiis, lib. 3. cap. 8. 

' Rupertus De divinis Officiis, lib. 10. cap. 17. 

^ Drogo De Sacramento Dominicae passionis. 

' Hugo Victorinus in Regulam D. Augustini, cap. i. 

" 1 Cor. cap. 14. ver. 15. 



2BS HISTORIA DOGMATICA. 

dimus ; nee ipsuni, quod dicimus, recoliuius. Sed illam 
Deus non exaudit orationem, cui qui orat non intendit : 
quod instinctu diaboli saepe fieri solet. Sciens enim utili- 
tateni orandi, et nobis invidens gratiam impetrand;, im- 
niittit orantibus cogitationum tumultus; ut mentem ab 
oratione dividat, et fructum orationis tollat. Contra cujus 
malitiam debemus habere mentis constantiam ; ut quanto 
plus cogitationum turba nos impugnat; tanto robustius 
mens nostra in sui status rectitudine fixa permaneat. 
Multum enim juvat ad orationis puritatem, si in omni 
loco et tempore nos ab artibus illicitis temperemus; si 
semper ab otiosis sermonibus auditum pariter castigemus 
et linguam ; si in lege Dei ambulare, et testimonia ejus 
assuescamus toto corde scrutari." 

" Sed" in ilia, quae ad Deum fit, oratione narratio ne- 
cessaria non est, nisi forte homo ad hoc narret, ut ipse 
suam petitionem melius intelligat, ut et per narrationem 
suam admonitus, quid petat, consideret, et per conside- 
rationem petitionis suae excitatus devotius oret, &c. Sola 
ergo cordis devotio quantum ad Deum sufiicere poterat ; 
nisi ad hoc etiam in voce formaretur oratio, ut mentem 
orantis ad majorem devotionem accendat. Nam, sicut 
diximus, si petitioni inserta narratio est, non Deus do- 
cetur, sed orans admonetur considerare quid petat, ut 
devotius oret. Si vero sola supplicatio est, quia devo- 
tionem intus in corde esse significat, ad majorem devo- 
tionem animum inflammat." 

" Unusquisque" ergo cum in oratione vel psalmos vel 
alias quascunque Scripturas decantat, diligenter consi- 
deret, cui afFectui serviant ; et ad ilium affectum toto nisu 
cor suum excitet; ad quem, id quod loquitur, magis 
pertinere videt : quia si verborum, quae loquitur, affectum 
habuerit, per affectum ipsum melius verborum virtutem 
cognoscet, et intelligentiam capiet, et per verborum 
intelligentiam in majorem devotionem affectum accen- 
det." 



" Hugo Victoriniis De inodo orandi, cap. 4. 
" Hugo Victoiinus De modo orandi, cap. 3. 



HISTORIA DOGMATICA. 327 

De sacranientis fidei^', de lectoribus agens, Isidorum 
sequituri et iisdem utitur verbis, quee infra in Petro Lom- 
bardo anno MCL. proponentur. 

A. D. MCXL. RICHARDUS VICTORINUS. 

" Sacra"^ Scriptura lex ignea est. Lex, quia nos refrsE- 
nando ligat. Ignea, quia ad amorem creatoris ardenter 
inflammat. Intus scriptus est liber iste per allegoriam, 
foris per historiam : intus per spiritualem intelligentiam, 
foris ad simplicium et minorum eruditionem : intus, ut 
secretum sapientiae immundis occultetur, foras, ut Veritas 
mundis reveletur." 

" Sciendum' est, quod sacrae Scripturae verba et se- 
cundum aliquid sunt signanda, et secundum aliquid non 
sunt signanda. Sunt quippe signanda, quia sunt inimicis 
occultanda ; non sunt signanda, quia sunt amicis revelanda. 
Utrumque autem sanctus Johannes, et quod prohibitum, et 
quod praeceptum sibi fuit, cavit et observavit : qui et quae- 
dam per obscura figurarum velamina maHs studuit occulta- 
re, et quaedam vel absque figuris scribendo, vel per semet- 
ipsumfiguras exponendo,et sic sub aliis velaminibus latentia 
mysteria fore quaerenda subtihter insinuando, bonis cu- 
ravit revelare. Sed quamvis sacrae Scripturae mysteria 
obscuritatibus figurarum signentur, ut bonos exerceant, 
malos lateant ; nequaquam tamen ipsi mah de ignorantia 
sua habent excusationem : quia et manifestiora sacrae 
paginae verba possunt inteUigere ; et si vellent vitia dese- 
rere et virtutes exercere, possunt ad occultiora quoque 
cognoscenda adjuvante gratia Dei pervenire." 

A. D. MCXL. BERNARDUS CLAR.«VALLENSIS ABBAS. 

" Cum' ad orandum sive ad psallendum ecclesiam in- 



T Lib. 2. part. 3. cap. 7. i Lib. 2. De offic. cap. U. 

' Richardus Victorinus in Apocalyps. lib. 2. cap. 3. 
' Richardus Victorinus in Apocalyps. lib. 7. cap. 8. 
' Bernardus in Meditationib. cap. 6. 



328 IIISTORIA DOGMATICA. 

traveris, fluctuantium cogitationuni tumultus exterius re- 
linque, curamque exteriorum penitus obliviscere, ut sok 
Deo possis vacare. Fieri enim non potest, ut aliquando 
cum Deo loquatur, qui cum toto mundo etiam tacens 
fabulatur. Intende ergo illi, qui intendit tibi ; audi ilium 
loquentem tibi, ut ipse te exaudiat loquentem sibi. Ita 
fiet, si divinis laudibus solvendis debita reverentia et 
sollicitudine assistas, super singula verba divinae Scrip- 
turae diligenter intendas"." 

" Oratio" cordis est, non labiorum. Neque enim verba 
deprecantis Deus intendit, sed orantis cor aspicif." 

" Laudem^ ergo cum cceli cantoribus in commune di- 
centes, utpote cives sanctorum et domestici Dei, psallite 
sapienter. Cibus in ore, psalmus in corde sapit. Tan- 
tum ilium terere non negligat fidelis et prudens anima 
quibusdam dentibus intelligentias suae ; ne si forte inte- 
grum glutiat et non mansum, frustretur palatum sapore 
desiderabili et dulciore super mel et favum. Offeramus 
cum apostolis in coelesti convivio et in Dominica mensa 
favum mellis. Devotio in cera, mel in litera est. Alio- 
quin" litera occidit, si absque spiritus condimento glutia- 
tur. Si autem cum apostolo psallas^ spiritu, psallas et 
mente ; cognosces et tu de illius veritate sermonis, quem 
dixit Jesus : Verba', quce locutus sum vobis, spiritus et 
vita sunt." 

" Unde* vos moneo, dilectissimi, pure semper ac stre- 
nue divinis interesse laudibus. Strenue quidem, ut si- 
cut reverenter, ita et alacriter Domino assistatis, &c. 
Pure vero, ut nil aliud, dum psallitis, quam quod 
psallitis, cogitetis. Nee solas dico vitandas cogitatio- 
nes vanas et otiosas : vitandae sunt et illae ilia duntaxat 
hora et illo loco, quas officiales fratres pro communi 



" Habetur etiam hoc inter opera Hugonis Victorini, lib. 1. De anima, cap. 7. 

^ Bemardus De interior! domo, cap. 48. 

> Mabetur etiam inter opera ejusdem De anima, lib. 3. cap. 29. 

' Bemardus in Cantica, serra. 7. '2 Cor. cap. 3. 

^ 1 Cor. cap. 14. ver. 15. ' Johan. cap. O.ver. 63. 

' Bemardus in Cantica, scrni. 47. 



HISTORIA DOGMATICA. 329 

necessitate quasi necessario frequenter admittere compel- 
luntur. Sed ne ilia quidem profecto recipere tunc consu- 
luerim, quae forte paulo ante in claustro sedentes in codi- 
cibus legeratis ; qualia et nunc me viva voce disserente 
ex hoc auditorio Spiritus Sancti rec^ntia reportatis. Salu- 
bria sunt; sed minime ilia salubriter inter psallendum 
revolvitis. Spiritus enim Sanctus ilia hora gratum non 
recipit quicquid aliud quam debes, neglecto eo quod de- 
bes, obtuleris." 

" Oratio' cordis est, non labiorum. Melius est cum 
silentio cordis orare, quam solis verbis sine intentione 
mentis." 

" Soror' charissima, si vis cum Deo semper esse ; sem- 
per ora, et semper lege. Valde nobis est necessaria lectio 
divina. Nam per lectionem discimus, quid facere, quid 
cavere, quo tendere debeamus. Unde dicitur : Lucerna^ 
pedibus meis verhum tuum, et lumen semitis meis. Per 
lectionem sensus et intellectus augentur. Lectio nos ad 
orationem instruit, et ad operationem. Lectio nos in- 
format ad activam et contemplativam vitam : ideo dicitur 
in Psalmis : Beatus mr, qui in lege Domini meditabitur 
die ac node. Lectio et oratio sunt arma, quibus Diabolus 
expugnatur: haec sunt instrumenta quibus aeterna beati- 
tudo acquiritur. Per orationem et lectionem vitia destru- 
untur, et virtutes in anima nutriuntur. , Ancilla Dei 
semper debet orare et legere. Unde legitur in Psalrais : 
Tunc^ non confundar, cum perspexero in mandatis tuts. 
Igitur, dilecta mihi soror in Christo, insiste orationi fre- 
quenter : persevera in meditatione Scripturarum ; in lege 
Dei esto assidua ; habeto studium in divinis legibus ; usus 
legendi sit tibi frequens, lectio sit tibi quotidiana legis 
meditatio. Lectio demit errorem vitas, subtrahit hominem 
a vanitate mundi. Per lectionem serisus et intellectus 
crescunt. Lectio enim docet, quid facias ; discernit quid 
caveas ; ostendit quo tendas : multum proficis cum legis : 



' Bemardus De modo bene vivendi ad Sororem, serm. 49. 
' Bemardus De modo bene vivendi ad Sororem, serm. 50, 
s Psal. 118. ver. 105. •• Ibid. ver. 6. 



330 HISTORIA DOGMATICA. 

tamen si facis ea quae legis, Soror venerabilis, adaperiat 
Deus cor tuum in lege sua, et in praeceptis suis." 

" Lectio*' sine meditatione arida est ; meditatio sine 
lectione erronea est : oratio sine meditatione tepida est. 
Lectio*" quasi solidum cibum ori apponit," &c. 

A. D. MCL. PETRUS LOMBARDUS, MAGISTER SENTENTIARUM. 

De lectoris officio verba faciens : " Qui' ad hunc gradum 
provehitur, literarum scientia debet esse instructus ; ut 
sensum verborum intelligat, vim accentuum sciat, dis- 
tincte legat; ne confusione prolationis intellectum audi- 
toribus auferat. Attendat, quid indicative, quid interro- 
gative sit legendum ; ubi sit in oratione facienda distinc- 
tio. Haec enim male servata intellectum turbant, et alios 
ad risum provocant. Auribus et cordi consulere debet 
vox lectoris." 

A. D. MCLX. PETRUS BLESENSIS. 

" Unus^ est rex, et illius vera est lex ; lex^ immaculata, 
convertens animus, et sapientiam prastans parvulis. Ipsa 
parvulis et magnis et mediocribus se conformat ; conde- 
scendit necessitatibus pauperum, anxietatibus oppresso- 
rum, turbationibus tristium, culpis delinquentium. Sua- 
vissima est perfectis, compatiens imperfectis, mediocribus 
mitis, tolerabilis delicatis, fortioribus sufficiens, mode- 
rata infirmis, humilibus blanda, poenitentibus misericors, 
severa perversis, bonis optima. Lex ista instruit et in- 
format ad vitam." 



r Lib. de scalis Paradisi qui Bernardo tribuitur, et operum Augustini habe- 
tur tomo sexto App, cap. 11.' 

t" Ibid. cap. 2. 

' Petrus Lombardus, sentent lib. 4. distinct. 24. secutus Isidorura De officiis, 
lib. 2. cap. 1 1. et Hugonem Victorlnum de Sacramentis, lib. 2. part. 3. cap. 7. 

c Petrus Blesensis, in Job, cap. 2. '' Fsal. 18. ver. S. 



HISTORIA DOGMATICA. 331 



A, D. MCLX. ROTHRODUS, ROTHOMAGENSIS ARCHIEPISCOPUS. 

In Epistola ad Henricum II. Anglorum regem: qua 
suadet Henricum filium, regni haeredem, literis esse insti- 
tuendum. " Rex', cui omne judicium in populo datum 
est, quomodo judicabit populum in lege Domini, si legem 
Domini non cognovit ? De rege scriptum est in hunc 
modum :" Postquam^ sederit rex in solio regni sui, de- 
scribet sibi Deuteronomium legis in volumine. In quo 
manifestissime liquet, quod de rege scientia literarum 
exigitur ; ut sit in' lege Domini voluntas ejus, et medite- 
tur in ea die ac nocte. 



A. D. MCLXX. HADRIANUS IV. PAPA, 

Pontifex iste, cum natione Anglus fuerit, orationem 
Dominicam rythmis Anglicis expressam Roma mittendam 
curavit; ut populus cam edoceretur". 

A. D. MCLXX. PETRUS WALDUS, CUM PAUPERIBUS DE 
LUGDUNO. 

" Suasit omnibus Petrus, ut Biblia legerent, atque ex 
ipso fonte libentius haurirent aquam salutarem, quam ex 
hominum impuris lacunis. Soli enim Bibliae Scripturae 
tot divinis testimoniis ornatae atque confirmatae conscien- 
tias tuto inniti posse. Et ut cuivis esset potestas cog- 
noscendi fundamenta salutis nostras ; biblicos libros in 
vernaculam Galliae linguam transfundit, ac potestatem 
describendi cuilibet praebet. Multi igitur magno studio 
sacros libros evolvunt, et scrutantur rerum amplissimarum 
fundamenta. Eratque horum communis sententia : sa- 
crarum Scripturarum lectionem et cognitionem omnibus 

' Bst autem inter Petri Blesensis epistolas a Johanne Biuso editas, nuni. 47. 
' Deut. cap. 17. ver. 18. ' Psal. 1. 

" Habes earn apud M.N. in Remainder of a greater V/oA, pag. 1 7. maxime 
Tcro in Johannii Stowi cfaronico Anglico, in Henrico II. 



332 HISTORIA DOGMATICA. 

hominibus, turn laicis turn sacratis viris, liberam et neces- 

sariam esse ; immo potius prophetaruni et apostolorum 

monumenta legenda esse, quam hominum commenta." Ita 

ex antiquo manuscripto libro referunt Magdeburgenses 

historici"". Unde in libro" a pontificio quodam doctore Ger- 

mano ante annos 300. de Waldensium doctrina et moribus 

exarato ita legimus. " Secta pauperum de Lugduno orta 

est hoc modo. Cum cives majores essent in Lugduno 

pariter ; contigit quendam mori ex eis subito coram eis. 

Unde quidam de majoribus inter eos tantum fuit territus, 

quod statim magnum thesaurum pauperibus erogavit : et 

ex hoc maxima multitudo pauperum confluxit ad eum ; 

quos habere voluntariam paupertatem instituit, et esse 

imitatores Christi et apostolorum. Cum enim esset ali- 

quantulum literatus novi Testamenti textum docuit eos 

vulgariter. Pro qua temeritate cum fuit ab episcopo re- 

prehensus ; (erat tunc Johannes Bellomais archiepiscopus 

Lugdunensis, ut ex Reynerio intelligitur) contempsit, et 

incoepit instare doctrinae suae, dicens discipulis suis, 

quod clerus pro eo quod malae vitse esset, invideret sanctae 

vitae ipsorum et perfects doctringe. Cum autem propter 

hoc sententiam excommunicationis tulisset in eos, pertina- 

citer contempserunt ; et sic usque hodie in omnibus termi- 

nis illis proficit doctrina ipsorum." Similiter Johannes Tri- 

themius in Monasterii Hirsaugiensis Chronico", de eodem 

cive Lugdunensi (P. Waldo) refert ; quod " translatis ex 

Latino quibusdam S. Scripturae libris in sermonem Galli- 

canum, officium sibimet apostolorum assumpsit ; et tam 

per se quam per suos in errore complices, Scripturas 

male intellectas ubique prsedicavit. Rectores et praelatos 

ecclesiarum una cum eorum constitutionibus contemne- 

bant, ordines sacros nihili pendentes : qui dum ut resipi- 

scerent admonerentur, respondere solebant, Deo plus 

obediendum esse quam hominibus." Nota hie ex testi- 

monio pontificii doctoris (veteris scilicet scriptoris Ger- 

manici) et Trithemii, ipsum Petrum Waldum sacras literas 



"■ Centur. 12. cap. 8. 

" Inter rerum Boheniic, scriptorcs a Frehero editos, pag. 222. 

' Adann. 1160. 



HISTORIA DOGMATICA. 333 

in vulgarem Gallicam linguam transtulisse. " Fuit enim 
homo doctus," inquit lllyricus'', " ut ex vetustis membra- 
nis cognosce : et non curavit sibi ab aliis verti, ut quidam 
veritatisinimicimentiuntur:" quales sunt Johannes Laziar- 
dus, et Raph. Volaterranus' de Valdone ita scribens : " Is 
enim idiota, sacrorum voluminum degustationem ex aliis 
deprehenderat." De eodem Wernerus in Fascicule tem- 
porum'', et post eum Nussiensis monachus in magno chro- 
nico Belgico, a Pistorio edito : " Scribi' fecit aliquos 
libros bibliorum in vulgari, cum nonnullis sanctorum auc- 
toritatibus : quas minus sane intelligens, sue inflatus 
sensu, apostolorum officium usurpavit, praedicando ubique, 
et sues ad praedicandum mittendo," &c. Similiter Ber- 
nardus Lutzemburgh', et post eum Gabriel Prateolus : 
" Utique cum idiota esset, quosdam vulgares libros cum 
quibusdam sanctorum dictis sibi conscribi fecit ; quos non 
sane intelligens, suo inflatus spiritu, praedicando apostolo- 
rum officium sibi usurpavit," &c. Haud dissimilia refert 
Robertus Gaguinus" ordinis S. Trinitatis generalis minis- 
ter. " Hie cum literarum ignarus esset," inquit, " ob- 
tinuit ab eruditis libellos aliquot Gallos sibi conscribi ; 
ubi nonnuUae doctorum sententise insert ae essent. Quod 
postquam adeptus est, easque suo sensu homo idiota in- 
terpretatus est, docendi officium apud sui similes usur- 
pans, multis se atque discipulos erroribus implicavit." 
Pari modo Thuanus'' : " Prophetarum atque apostolorum 
scripta populari lingua vertenda curaverat; antiquorum 
etiam patrum aliquot testimoniis adjunctis : quibus in 
animum defixis, ingenio suo et sensu fretus, praedicationis 
munus sibi sumpserat ; perque plateas ac vicos evangelium 
plebi interpretabatur." Nee abludit Johannes Massonus : 
" Abjectissimam^' paupertatem est professus ; ac totum se 
evangeUcae lectioni devovit. Et quia literarum ignarus 

I" Catal. testium verit. i Anthropolog. lib. 20. 

' JEtnU 6. > Pag. 199. 

' Catal. heretic, in haer. Paup. de Lugduno. 

° De gestis Francor. lib. 6. Paris. 1.514. 

« Histor. lib. 5. ad ann. 1550. 

' Prsefat. in opus Alani contra Valdenses. 



334 HISTORIA DOGMATICA. 

erat, prophetarum apostolorumque scripta Gallice verten- 
da curavit, populoque nova avide appetenti in vicis et 
plateis perverse interpretabatur, et sic plurimorum animos 
subvertit." Addam denique Andreae Favini verba : " Un^ 
Lyonnois nomme Valdon, tres riche et opulent en biens 
[lequel] attirant chez luy un tas de gens ramassez, souf- 
freteux et miserables, les nourissoit de ses biens, leur ex- 
pliquant la Bible en langue vulgaire selon sa fantasie." 
Lugdunensis quidam, cui Waldus nomen erat, vir prae- 
dives et opulentus valde, collecto sibi ccetu hominum in- 
fimae sortis, paupertate et miseria obrutorum, illo proprio 
sumptu sustentavit, et S. Scripturam lingua vernacula pro 
arbitrio illis explicavit*. 

A. D. MCLXXIX. CHRISTIANI ARABES. 

Arabice sacra celebrant, etiam qui Constantinopolitano 
patriarchae parent : a quibus exemplar evangeliorum Ara- 
bicorum anno mundi 6687. descriptum penes se habere 
testatur Josephus Scaliger''. 

A. D. MCLXXX. STEPHANUS, EDUENSIS EPISCOPUS. 

" Lectores'' debent Scripturas canonicas legere, et quae 
legerint distincte pronunciare, pronuntiata pie et fideliter 
intelligere. Qui enim distincte legunt et pronuntiant, 
auditoribus intelligentiam parant : qui vero confuse, sen- 
sus eorum perturbant." 



* Histor. Navarr. pag. 289. 

* Vide paria narrantes Nauclerum general. 39. Philippum Bergomatem sup- 
plem. chronic, lib. 12.ann. 1158. Severtium de archiepisc. Lugdunens. etOret- 
serum, defens. Bellarm. de Scriptur. Vernac. 

** De emendat. temp. pag. 474. edit. ann. 1598. De Syriaco Testamento circa 
hoc tempus exscripto vide Guidonem Fabricium, prsfat. in Testam. Syriacum, 
in bibl. reg. anno scilicet 1189. 

'' Stephanus de Sacramento Altaris, cap. 2. 



HISTORIA DOGMATICA. 335 



A. D. MCLXXXIII. ANDRONICUS COMNENUS, ORIENTIS IMPE- 
RATOR. 

" Pauli' epistolas supra modum amavit, et melle inde 
promanante subinde est refectus ; et literas suas elegan- 
tissimas inde ad persuadendum efficacius instruxit." 

A. D. MCXC. JOHANNES BELETH, PARISIENSIS THEOLOGUS. 

" In' primitiva Ecclesia prohibitum erat, ne quis loque- 
retur, nisi esset qui interpretaretur. Quid enim, obsecro, 
prodesset loqui, si non intelligeretur ? Certe nihil. Hinc 
ilia laudabilis inolevit consuetude^ in quibusdam Ecclesias 
partibus ; ut pronunciato secundum literam evangelio, 
statim vulgari illud populo exponeretur. Quid vero de 
nostris temporibus dicemus, si vix (ac ne vix quidem) in- 
veniatur quis, qui quae legerit aut audierit intelligat ; quis- 
que satis animadvertat quae viderit aut egerit ? Unde 
profecto illud vere dicere possumus, quod dim propheta 
conquestus est : Peril sacerdos, quasi e populo unus." 

A. D. MCXCIV. THEODORUS BALSAMON, ANTIOCHENUS PA- 
TRIARCHA. 

Ad interrogationem quintam Marci patriarchae Alexan- 
drini, An orthodox! Syri, et ex Armeniis, necnon ex aliis 

' 'ErX«tirwv Si ijv rtjv i/'V^^v tt'c rdf HavXov tirtffroXaC* Kai ffvviX'^S ^"^ 
TOVTUV ajroffTafovrof ivi^opiiro /itXirof , &c. Nicetas Choniates de impe- 
rio Andronici Comneni, lib. 2. circa finem. 

' Johannes Beleth, in principio lib. De divinis officiis. Vulgati Beleihi ex- 
emplaribus usus est Usserius. Mirum, quantum ab iis discrepent codices 
manuscript!. Locum itaque ex codice MS. bibliothecs Larabethanae reprx- 
•entavit Wartonus. " In primitiva Ecclesia prohibitum erat, ne quis loque- 
retur Unguis, nisi esset qui interpretaretur. Quid enim prodesset loqui, nisi in- 
telligeretur ? Inde etiam inolevit mos vel usus laudabilis in Ecclesia in quibus- 
dam partibus ; ut pronuntiato literaliter evangelio, statim in vulgari populo ex- 
poneretur. Quid in temporibus nostris est agendum ; ubi nullus vel rarus inve- 
nitur legens vel audiens, qui animadvertat ? Jam videtur esse completum, quod 
a propheta dicitur : Et erit sacerdos, quasi unus ex populo. Videtur ergo 
potius esse tacendum quam psallendum, potius esse silendura quam tripudian- 
dum ; [addunt impressi codices] si in banc temporum infalicitatem incidimus." 

( Vid. ann. 880. 



336 HISTORIA DOGMATICA. 

regionibus aliqui fideles propria lingua extra periculum 
sacra celebrent ; an vero cogantur prorsus cum Graeca 
Scriptura sacerdotio fungi ? sic respondit : " Magnus 
apostolus Paulus ad Romanos scribens inquit, An Judae- 
orum tantum Deus ? num et gentium ? certe et gentium. 
Qui** igitur recte in omnibus de fide sentiunt, etsi sint 
GraecsD linguae omnino expertes, propria dialecto sacra 
conficient, exemplaria consuetarum sacrarum precum 
habentes non evariantia, utpote desumpta' ex contaciis 
Graecanicis Uteris eleganter descriptis." 

A. D. MCXCIX. METENSES, ET INNOCENTIUS HI. 

Piis illis, qui Petro Waldo adhaeserunt, pontificiorum 
violentia Lugduno expulsis, et in varias Galliarum partes 
secedere coactis : duo, qui in Monte Pessulano consederant, 
inde etiam ejecti, ad civitatem Metensem pervenerunt. 
Ubi adjuncto sibi viro quodam literato, cum Bertramo 
episcopo, in festivitate quadam populo in ecclesia prsedi- 
canti, publice resiitissent, multitudini populi circa se con- 
gregatae doctrinam suam proposnerunt. Indeque"^ factum 
est, ut tam in urbe Metensi, quam in dioecesi, laicorum 
et mulierum multitudo non modica tracta quodammo- 
do desiderio Scripturarum, evangelia, epistolas Pauli, 
Psalterium, moralia Job, et plures alios libros sibi fe- 
cerit in Gallicum sermonem converti : translationi hujus- 
modi adeo libenter intendens, ut " secretis conventionibus 
talia inter se laici et mulieres eructare praesumant ; (sunt 
enim ista verba querelae Metensis' episcopi ad pajpara In- 

^ Oi yoiJi' opOoloKovvTcs iv ■Kaaiv, Kfv S>ai 7-qc i\\r]v'tioQ ^lavjjs itav- 
TUf dfieroxoi, fiiTd. rfii iiiaq liaXcKTOV Upovyijffovaiv, avriypapa ixovris 
Tuv avviidHv ayiuv eix'«'>' avapaWaKTa, wf iitraypatpivra if KOVTaKiuv 
Ka\\iypaipri9kvTmv Sia ypanjxaTiov iXKrivncdv. 

' Rectius, " translata." Contacium est scapus seu volumen chartarum. To- 
/joc yap TO KovraKiov. Marcus Ephes. exposit Eccles. aKoXoiOias, cap. 17. 
pag. 390. Balsamonis responsum confer cum Lateranensis concilii constitutione 
circa idem tempus facta. Vide et Gretserum, defens. Bellarm. col. 881. 

k Ex Caesario Heisterbachen. lib. 5. cap. 20. 

' Ex registro Innocentii III. unde desumpta est additio ilia ad librum 5. 



HISTORIA DOGMATICA. 337 

nocentium; " et sibi invicem prasdicare." Eorum insuper 
aspernabantur consortium, qui se talibus non immiscerent ; 
et a se reputabant alienos, qui aures et animos talibus non 
apponerent. Et cum eos aliqui parochialium sacerdotum 
super his corripere voluissent ; ipsi eis in faciem restite- 
runt, conantes rationes inducere de Scripturis, quod non 
ab his deberent penitus inhiberi. Res ista ubi ex Bertra- 
mi literis ad Innocentium III. esset perlata : rescripsit ille 
ad universos tam in urbe Metensi, quam in ejus dicecesi 
constitutos, judicium suum hac de re ita proponens : " Li- 
cet desiderium intelhgendi divinas Scripturas, et secundum 
eas studium adhortandi, reprehendendum non sit, sed po- 
tius commendandum : in eo tamen apparent quidam laici 
merito arguendi, quod occulta conventicula celebrant, of- 
ficium prsedicationis Christi sibi usurpant, sacerdotum sim- 
plicitatem eludunt, et eorum consortium aspernantur qui 
talibus non inhaerent." Haec ille, quemadmodum in libro 
quinto Decretalium"" videre licet. Ubi illud animadver- 
tatur, " desiderium intelligendi divinas Scripturas, et se- 
cundum eas studium adhortandi," ex Innocentii sententia 
reprehendendum non fuisse, sed potius commendandum. 
Unde etiam Innocentius a Joanne Francisco Pico Mirandu- 
lano" in eorum numero ponitur, qui assidue monent " huic 
divinorum studio incumbendum omnibus, cujuscunque gra- 
dus et ordinis extiterint." At vero cum consideraret illud, 
vix tutum fore, ut doctrina pontificia alaicis ad sacrae Scrip- 
turae canonem examinaretur, tacite eosdem ab ilia inquisi- 
tione conatur avertere ; cum in iisdem literis" commemo- 
rat " recte fuisse olim in lege divina statutum, ut bestia, 
quae montem tetigerit, lapidetur ; ne videlicet simplex ali- 
quis et indoctus praesumat ad subtilitatem sacrae Scriptura; 
pertingere." Quod terriculamentum si ad laicos a Scrip- 
turas sacrae meditatione arcendos valeat, valebit etiam ad 
sacerdotes ab eodem studio deterrendos. Quicquid cnim 

Decretalium, tit. 7. cap. 12. in Corpore juris canonici, Gregorii XIII. jussu edilo 
Paris. 1587. f.pag. 68C. 

"* Tit. 7. De haeretccis, cap. 12. 

" De studio divin. et human, philosophix, lib. 2. cap. I. 

" Pag. C8fl. edit. Paris. 1587. t". 

VOL. XII. Z 



338 HISTORIA DOGMATICA. 

tetigerit niontem, sive jumentum sive homo fuerit, lapidi- 
bus erat obruendum, aut jaciilis conficiendum : denuntia- 
tumqueP est interdictum, ne aut sacrorum administri aut 
populus perrumperent terminum ascendendo ad Jehovam 
in montem. Sed quid hisce literis apud Metenses efFece- 
rit Innocentius, audiamus. Nonnulli mandatis papalibus 
obedire prorsus recusabant : quibusdam eorum clanculo, 
quibusdam vero publice dicentibus obediendum esse soli 
Deo : et prsedicta; translationi usque adeo insistebant, ut 
se nee episcopo, nee metropolitano suo, nee papae ipsi 
assererent parituros, si earn decrevissent abolendam. 
Hasc omnia ubi per literas suas Innocentio significasset 
Bertramus ; irritatus ille, ad abbatem Cisterciensem et 
coUegas ejus scribif, ut ad civitatem Metensem pariter 
accedentes, cum Metensi episcopo " convocarent coram 
se talia sapientes, et adhaerentes translationi praedictae; 
et (si fieri poterit) quae in eis reprehensibilia fuerint, 
authoritate freti apostolica, sublato appellationis obsta- 
culo corrigerent. Cum enim in hoc" inquit, " univer- 
salis Ecclesiae vertatur negotium, et agatur causa fidei 
Christianje, ad exequendum apostolicae sedis mandatum, 
cum summa diligentia et cautela, vos studiosos et promp- 
tos esse volumus et mandamus." Hactenus Innocentius ; 
qui tamen pios illos viros omni suo conatu opprimere non 
valuit. Cum enim in Cassarii Heisterbachensis dialogis"^ 
legimus haereses Waldosianas (ita enim de Christi doctrina 
sensit antichristianus monachus) suo tempore nondum fu- 
isse in civitate Metensi prorsus extinctas ; apparet eos tem- 
poribus Honorii, qui Innocentio in papatu successit, adhuc 
remansisse. Illis enim temporibus' scripsisse Caesarium, 
ex proxime sequentis capitis initio intelligimus. Extant in 
Regesto Innocentii III. libro secundo, tres de hac mate- 



P Exod. cap. 19. ver. 13. 24. 

1 Ex Innocentii III. literis citatis a Jacobo Ledesima in lib. de divinis scripturia 
(juavis lingua non legendis, cap. 15. et Turriano contra Magdeburg, lib. 1. pro 
canon, apost. cap. 24. Habentur hae literae ad calcem Directorii inquisitorum 
edit, Roma; 1585. ex Registro Innocentii, lib. 2. fol. 409. 

f Lib. 5. cap. 20. 

« Anno 1222, ut patct ex lib. 10. cap. 48. 



HISTORIA DOGMATJCA. 



339 



ria scriptae epistolse. I. ad Metenses ; cujus initium : " Cum 
ex injuncto'." II. ad episcopum Metensem, eodem tempore 
scripta (scilicet IV. Idus Julii, pontificatus anno secundo) 
cujus initium : " Sicut ecclesiarum"." III. ad Cisterciensi- 
um Morimunbensium'et de Christa abbatem scripta eodem 
anno, V. Idus Decembris cujus initium : " Ea est in foven- 
dis\" De rei eventu ita scribit, qui in magno chronico Bel- 
gico^ a Joanne Pistorio edito citatur, Albericus monachus 
Trium fontium (in chronico, quod ad annum MCCXL. per- 
duxit.utest ibidem^) " Anno MCC'ineunte scilicet "inur- 
bem Metensem (pullulante secta, quae dicitur Waldensium) 
directi sunt ad praedicandum nonnulli abbates ; qui quos- 
dam libros de Latino in Romanum (id est, Gallicum') versos 
combusserunt, et praedictam sectam extirpaverunt." Hoc 
tempore etiam (anno scilicet MCC.) apud Merindolienses 
propagatum est a Waldensibus evangelium ; ubi ad nos- 
tra usque tempora conservatum est. 

A. D. MCCXXIX. CONCILIUM TOLOSANUM. 

Hoc concilium contra Waldenses hoc anno'' habitum 
capite decimo tertio penitus interdicit, " ne laici" libros 
sacros habeant in vulgari translatos." 

' Pag. 468, 469. edit. Colon, anno 1606. Item pag. 799, 800. ibid, ponuntur 
fragmenta ejusdem epistolae, ut extant in 5. libro Decretaliura collectionis Gre- 
gorianae: Integra vero epistola extat in tertia antiqua collcctionc Decretal, edit. 
Paris, anno 1609. pag. 404, 405. 

" Pag. 471. edit. Colon. 

» Pag. 537, 538. edit Colon, et in Bullario Fr. Pegnae, pag. 2, 3. 

J Pag. 199. » Pag. 223—232. 

* Vid. Claud. Fauchet dc orig, lingu. Francic, cap. 4. apud Verderium in bi- 
blioth. pag. 119, 120. 

■i Ut docet Fr. Pegna, praef. in form, procedendi contra hxieticos, et in Direc- 
tor, inquisit. pag. 621. 

' Eodem Pegna referente, in liter, apostolic. Pro offic. inquisit. not. margi- 
nal, in BuUam 3. Innoc. HI. qucm etiam pag. 187. a. console de autboritate 
hujus concilii. Vid. et Gulielmi Cateli Gallicam historiam comitum Tolosan. 
lib. 2. pag. 342. et Perini histor. Albigens. lib. 2. cap. 7. p.ig. 124. edit. Angli- 
can. 



z2 



340 



HISTORIA DOGMATICA. 



A. D. MCCXXIX. LUDOVICUS IX. FRANCORUM REX, CUI SANCTI 
NOMEN TRIBUTUM EST, 

" Sacrorum bibliorum lectione mire delectabatur :" ut 
de eo scribit Paulus ^milius^. 

A. D. MCCXXX. GUUELMUS ALVERNUS, PARISIENSIS EPISCOFUS. 

" Duo^," inquit, " dederunt causam huic ordini; viz. 
sanctitas ipsa verborum, et aedificatio populi seu eruditio. 
Cum enim populo non sit aedificatio seu eruditio salutaris, 
nisi per verba vitae ; haec autem recitare sive annuntiare 
propter eorum venerandam sanctitatem non decet nisi 
sanctos (sicut legitur in Psalmis : Peccatori autem dixit 
Detis, quare, &c.) coegit ipsa religiositas Ecclesiae, ut 
sanctificaretur ad hoc minister." 

A. D. MCCL. CONRADUS IV. IMPERATOR ET RUDOLPHUS AB 

EMS. 

Vetus* instrumentum rogatu et jussu Conradi regis, filii 
Frederici II. Caesaris Augusti, versibus Germanicis reddi- 
tum est a Rodolpho quodam oriundo ex familia, quae 
nomen habet ab eminente arce in Rhetia, quam vulgus 
nominat Hohen Ems. quod se legisse testatur Theodorus 
Bibliander^ et Melchior Haiminsfeldius Goldastus, tomo 
primo rerum Alamannicarum scriptorum^. Ibidem'' elegan- 
tissimam banc veteris Testamenti paraphrasin in bibli- 
otheca Schobingerorum S. Galli haberi notat. Est enim 
ea paraphrasis poetica anonymi, quam se habere scribit 
Bartholomaeus Schobingerus in additionibus ad Vadiani 
farraginem antiquitatum'. 

' Lib. 7. de rebus gestis Francorum. 

'' Gulielmus Alvernus, De Sacramento ordinis, cap. 3. de lectoribus agens. 

*^ Vid. Illyrici priefat. in Otfridi librum Evangcliorum. 

f De ratione communi omnium linguaruni pag. 49. 

B Pag. 393. !■ Pag. 198. 

' Alaman. torn. 3. pag. 145. ubi notat Goldastum habere Christophori ab 



HISTORIA DOGMATICA. 34'1 



A. D. MCCm. WALDENSES. 



De his Raynerius, qui hoc tempore pontificise lidei in- 
quisitor extitit, in catalogo errorum Waldensium'' ita scri- 
bit : " Dociles inter alios compHces ct facundos docent 
verba evangelii, dictaque apostolorum, et aUorum sancto- 
rum in vulgari hngua corde formare; ut sciant et ahos 
informare, et fideles aUicere, ac demum suam sectam 
pulchris sanctorum verbis poHre ; quo salubria puten- 
tur, quffi persuadent." Atque hinc est, quod alius ejus- 
dem farinsB doctor' (si modo alius, nam Illyricus eun- 
dem esse putat, perperam tamen) de Waldensium doc- 
trina et moribus circa hsec tempora scribens ; tertiam 
causam illius ha;resis, ut appellat, assignat banc: quod 
" novum Testamentum et vetus vulgariter transtule- 
runt, et sic docent et discunt." Et addit se vidisse et 
audivisse rusticum idiotam, qui Job recitavit de verbo ad 
verbum ; et plures alios, qui novum Testamentum totum 
sciverunt perfecte. Idem etiam author inter Waldensium 
dogmata recenset : " Quod oratio Latina laicis non prosit : 
quod Sacra Scriptura eundem efFectum habeat in vulgari, 
quem habet in Latino ; unde conficiunt in vulgari, ct 
dant Sacramenta. Textum vero novi et vcteris Testa- 
menti magnam partem vulgariter sciunt memoriter." Hajc 
ille de secta, ut vocat, Leonistarum sive Lugdunensium; 
quam ita generalem esse asserit ; ut " nulla fere esset 
terra, in qua ea non serpat." Superfuerunt autem isti in 
Galliis etiam ad nostra usque tempora, curaruntqne Bi- 
blia sua dialecto eleganter imprimi. Horum enim sump- 
tibus Neocomi anno MDXXXV. prodierunt in magno 
folio et magnis characteribus excusa Biblia Gallica ex He- 



Helimdorff compendium biblionim Germanica lingua ante annos 300. scriptum : 
<iui idem est ille Ciiunrat von Helmsdorff, cujus collatio novi Testament! cum 
veteri historia ab ipso Goldasto parte 1. script. Para;netic. pag. 370. citatur. 

I* Paris, anno 1548. a ClaudioCoussardo edito, ex libro mcmbranaceo ante 
296. annos per fratrera Ileyneriuni conscripto. 

' Inter scriptores return Boliemici a Marq, Frehero edit pag. 222. 



343 HISTOUIA DOGMATICA. 

braicis et Grascis archetypis per Petrum Robertum Olive- 
tanum translata'. 

Alexander IV. cum videret quantum periculum Romanac 
Ecclesiffi immineret, quamdiu laicis esset integrum in ejus 
fidem inquirere; ut huic malo tempestive occurreretur, 
decretum hujusmodi edidit: " Inhibemus^ quoque, ne 
cuiquam laicae personae liceat publice vel privatim de fide 
Catholica disputare. Qui vero contra fecerit, excommu- 
nicationis laqueo innodetur." At quaenam ista est tyran- 
nis, prohibere homines ne de fide inquirant ; quae univer- 
salis est, quas omnium communis est, quae non solum ad 
clericos, verum etiam ad laicos et ad omnes omnino per- 
tinet Christianos? ut ipse Nicolaus' pontifex ad Michae- 
lem imperatorem quondam scripsit. Sed praevaluit conatus 
Antichristi"". " Laicus," inquit Martinus ab Aspilcueta 
Navarrus", " disputans de fide, peccat mortaliter." 

A. D. MCCLXXX. ALFONSUS, REX CASTELLyE. 

" Sacros Bibliorum libros in maternam iinguam verten- 
dos curavit. Ex eo tempore in regiis diplomatibus ac 
publicis tabulis Latina lingua, cujus antea usus erat, desiit 
usurpari. Unde pudenda literarum ignoratio in nostram 
gentem, atque utrumque ordinem invasit :" inquit Johannes 
Jesuita". 

A. D. MCCLXXX. JACOBUS DE VORAGINE, GENUENSIS 
ARCHIEPISCOPUS, 

" Utriusque Testamenti divina volumina primus om- 
nium in Italicam Iinguam summa fide ac diligentia trans- 

' Gesnerus in Partitionibus theologicis, fol. 15. Beza in Iconibus; Genebrar- 
dus, cbron. lib. 4. ann. 1535. 

* Quod in 6. Decretalium lib. 5. tit. 2. De hsereticis, cap. 2. videre licet. 

' Tom. 3. concil. pag. 915. ed. Venet. et apud Gratianum, dist. 96. cap. 4. 
Ubinam. 

"" Vid. ann. 1170. ad fin. et Crispinum in Actis martyrum, fol. 88. 104. 
112. 

" Enchrid. de decern praceptis, cap. II, 

° Dc rebus Hispan. lib. 13. cap. 7. 



lUSTORIA DOGMATICA. 



343 



tulit ;" ut habet Sixtus SenensisP. Sed monet hie Posse- 
vinus Jesuita'', sane et caute in his translationibus inee- 
dendum esse ; quandoquidem " validissimse rationes sint, 
quae Ecclesiam moverint, cur non passim sive hae sive 
aliae editiones vulgares tractentur ab omnibus." Ubi 
vides sapientiorem evasisse nunc Romanam Ecclesiam, 
quam ante annos trecentos fuerat. In catalogo libro- 
rum prohibitorum Romae anno MDLIX. ex decreto 
Romance inquisitionis edito, primum in Italia vetitum 
esse, ne versio divinarum in Unguam vernaculam litera- 
rum esset in usu, observat in annotationibus ad ilium 
catalogum Vergerius. 

A. D. MCCXC. NICOLAUS CABASILAS 

" Sacrarum' Scripturarum lectionesDei benignitatem et 
humanitatem annuntiant ; et rursus justitiam et judicium 
et ejus metum in animas nostras immittunt, et dilectionem 
in eum accendunt, et ita ad ejus mandata servanda mul- 
tam promptitudinem et animi alacritatem afferunt." 

A. D. MCCXC. ANGLICANUS INTERPRES. 

Longe ante Wiclevi translationem (centum annis, ut 
conjicit Thomas Jamesius) prodiit universorum bibliorum 
Anglicana translatio : cujus tria in Oxoniensis academiaj 
bibliothecis MSS. extant exemplaria ; unum in Bodleiana 
publica, alterum in ^dis Christi, tertium in Reginalis col- 
legii bibliotheca'. 



P Biblioth. sanct. lib. 4. i Biblioth. select, lib. 2. cap. 12. 

' Ac Si Tuv iepijv ypa(puiv avayvuftrei^ tjjv row Qtov KUTayykWovaat 
XpijffroTijra Kai ^iXavOptit-jriav, cat avOt^ to SUatov rat TiifV Kpiffiv, rbv t 
ai/rov ^ojiov li^ rag ij^vxaQ iifiwv Ivtafft, Kai Tt)v TrpoQ avTOV dyiirtiv 
ivaiTTOvai, &c. Nicolaus Cabasilas in Expositione Liturgia?, cap. 1. 

' T. Jarncsius, lib. vernaculo lie corruptione Patriim, part. 2. loc. 21. 



^M mSTORIA DOGMATICA. 



A. D. MCCC. NICOLAUS LYllANUS. 

" Si" populus intelligat orationem seu benedictionem 
sacerdotis, melius reducitur in Deum, et devotius respon- 
det Amen. Ideo dicit Paulus, Si benedixeris, tu sacerdos 
vel episcope, spiritu : id est absque hoc quod populus in- 
telligat ; quid proficit populus simplex et non intelligens ? 
quasi dicat ; nihil aut modicum ; quia nescit se conformare 
tibi, qui es minister ecclesiaj, respondendo Amen. Prop- 
ter quod in primitiva Ecclesia benedictiones et caetera 
communia^ fiebant in vulgari." Ibidem : " Latinas boras 
canonicas non intellectas alteri recensens, barbarus erit." 



A. D. MCCCI. ARMENI. 

Acta apostolorum scripta anno MCCCI. Et epistolae 
Catholicae in lingua Armenica MSS. habentur in bibliothe- 
ca cardinalis Ascanii Columnffi^'. 



A. D. MCCCXXX. LUDOLPHUS CARTHUSIANUS. 

" Sacra'' Scriptura est cibus noster, ac panis vitae et in- 
tellectus ; quo quotidie reficimur, ne deficiamus in hujus 
peregrinationis deserto. Unde scriptum est : Ao»* in solo 
pane vivit homo ; sed in omni verba, quod procedit ex ore 
Dei." 

A. D. MCCCXL. BRIGITTA SUECICA. 

Sacra Biblia, quae Gothico idiomate sibi scribenda cura- 
rat, legebat : ut est in Vita ejus''. 

" Nicolaus Lyranusin 1 Corinth, cap. 14. 

" Fort, omnia. 

> In catalogis MSS. ad calcem apparatus Posscvin. pag. IS.'!. 

" Ludolphus Carthusianus in Psalm. 64. 

• Matth. cap. 4. ver. 4. ^ Apud Surium, torn. 1. Julii 23. 



HISTORIA DOGMATICA. 345 



i 
A. D. MCCCLVIII. RICHARDUS, ARMACHANUS ARCHIEPISCO- 

PUS, 

" Novum Christi Testamentum in Hibernico sermone 
(a se fortassis translatum) anno uno aut altero ante suam 
mortem, in quodam ecclesiae suae muro occultavit : in cujus 
fine, quasi prophetizans, hoc scripsit : Cum hie liber in- 
ventus fuerit; Veritas toti mundo manifestabitur, vel 
Christus orbi mox apparebit. Et repertus est iste liber 
circa annum a nato Servatore MDXXX. in reparatione 
ejusdem ecclesiae"." Johannes etiam Foxus* Richardum 
nostrum censet authorem translationis Bibliorum in lin- 
guam Hibernicam ; quorum vetusta exemplaria a se con- 
specta esse Angli quidam probatae fidei homines eidem 
confimiarunt. Hujusmodi BibUorum fraginenta in Hiber- 
nia passim extant. Sed nee illud omittendum est, quod 
Armachanus in Defensorio curatorum fratribus objicit; 
tantam per eos librorum penuriam esse factam ; ut cum ex 
Hibernia quatuor ex presbyteris suis Oxonium ipse misis- 
set, rescripserunt se neque Biblia, neque alium ullum 
theologicum librum studiis suis accommodum invenire po- 
tuisse. Quod etiam postea Galfridus Chaucer iis objecit, 
his verbis': "Freer, what charitye is this, to gather up 
the books of holy write, and put them in treasorye, and so 
emprison them from secular preestes and curatts, and by 
this councell lett them to preach the Gospel freely to the 
people ? Qiiaenam vero, fratercule, charitas isthaec est, 
sacraj Scripturae Ubros undique colligere, eosque clanculum 
recondere, atque ita a secularibus sacerdotibus et curatis 
incarcerates subtrahere, et ejusmodi artificio illos impe- 
dire, quo minus evangelium populo libere praedicent ?" 



' Jo. Balaeus, Ossoriensis quondam in Hibernia episcopus, in scriptorum Bri- 
lan. centur. )4. pag. 246. 

'' Act. et monument, pag. 381. Londini 1596. 
' In Jack. Upland, ap. Fox, pag. 240. 



346 HISTORIA DOGMATICA. 



A. D. MCCCLX. JOHANNES CANTACUZENUS, CONSTANTINO- 
POLITANUS IMPERATOR. 

" Nos' omnes indigemus Scripturarum auxilio propter 
infirmitatem nostram." 

A. D. MCCCLX. ANGLUS QUIDAM DOCTUS. 

Praefationem docti in primis viri in sacrum vetusque Tes- 
tauientum, Anglice ante annos trecentos conscriptum citat 
Johannes Caius^ ; ubi Aluredum tradit author transtulisse 
Psalmos, et Bedam universam fere Bibliam in linguam 
Britannicam convertisse. 

A. D. MCCCLX. JOHANNES TREVISA. 

" Ad petitionem Domini sui Thomae de Barkeley, in 
Anghcanum idioma transtulit totum Bibliorimi opus," 
utrumque scilicet Testamentum ; praefatione praefixa, cujus 
initium : " Ego Johannes Trevisa sacerdos," &c. ut habet 
Balaeus'' ; ubi etiam notat eum polychronicon continuasse 
ab anno a Christi incarnatione MCCCXLII. usque ad an- 
num ejusdem MCCCXCVII. "in quo" inquit, " ipsemet 
Trevisa claruit sub Richardo II. Anglorum rege." Ve- 
rum ipse, in fine translationis polychronici, tempus, quo 
scripsit, his verbis proponit : " Versio ista finita est 
die Jo vis, (lege potius die Martis) die 18. Aprilis, anno 
Domini MCCCLVII. Anno autem 35. aetatis patroni 
mei Thomae Domini de Barkeley, qui me versionem istam 
adornare fecit, atque anno 31. regni regis Edwardi post 
conquestum Anglic III." Diem Martis pro die Jovis ideo 
legendum censui, quod se Trevisa versionem feria quinta 
paschalis hebdomadis finivisse ibidem asserat. Anno au- 
tem MCCCLVII. dies 18. Aprilis in feriam 3. paschalem 
incidit. Anno quidem MCCCXCVII. dies 18. Aprilis est 

' Johannes Cantacuzenus, apologia 4. 

E Lib. 1. Dc antiqu. Cantab, academ. pag. 150, 

'' Centur, 7, cap. IS. 



HISTORIA DOGMATICA. 347 

feria 5. sed incidit is in annum 20. Richardi II. In MS. 
codice, qui penes M. Forsterum coUegii D. Johannis Can- 
tab, habetur, sic lego : " die Jovis, Aprilis octavo, anno 
MCCCLXXXVII. decimo Richardi II." in codice MS. 
Cottoniano " die Jovis, Aprilis decimo octavo, anno 
MCCCLXXXVII. duodecimo Richardi II." 



A. D. MCCCLXX. CAROLUS V. COGNOMENTO SAPIENS, 
FRANCORUM REX. 

" Biblia sacra Gallico idiomate, turn Lutetis Parisio- 
rum, turn in Gallia Belgica, Nonnannia, et ahis regni par- 
tibus evulgavit ; ut quisque nativa lingua sua sacris literis 
frueretur. Veteres illae interpretationes etiamnum extant, 
cum inscriptione, De mandate regis Caroli V. non modo 
nomine, sed reipsa principis sapientissimi." Haec Carolus 
Molinaeus in libro anno MDLXI. scripto de monarchia 
Francorum'. In Gallico sic est : " Aussi^ feit translater 
toute la Bible en Francois, non seulement en Paris, mais 
aussi en Picardie, Normandie, et autres provinces du 
royaume ; a ce que chacun eust la saincte escripture en 
son language maternel. Les vieilles translations se treu- 
vent encores intitulees, Du mandement du dit Charles le 
quint, qui estoit non seulement de nom, mais aussi de con- 
seil et effect sage." Haec Molinaeus. Similiter Antonius 
Molinaeus in bibliotheca Gallica' : " Or quant a la trans- 
lation de la S. Bible en la langue Francoise, le roy 
Charles V. dit le sage, la feit translater au langage vul- 
gaire de son terns. J' en ay une escripte en parche- 
min, qui est en language Picard." Vide" Plessei Mys- 
terium iniquitatis", ubi hujus translationis authorem 

' Sect 133. torn. 3. operum ejus edit. Lutetise ann. 1612. par. 2. col. 612. 
Latin. 

' Molinseus, torn. 3. sec. 133. part 2. col. 574. 

' Tit Bibles, pag. 137. 

"• " Quantum autem ad translationem S. Scripturx in linguam Gallicam, 
Carolus rex, sapiens dictus, earn in linguam vulgarcm sui tcmporis convcrti 
fecit. Habeo exemplar ejus roembranaceum, lingua Ficardis farailiari exa- 
ratum." 

° Edit, in octavo, pag. 1071. 



348 HISTORIA DOGMATICA. 

Nicolauin Oremum facit. Ut ad Carolum autem redeam : 
jussit " sacros Bibliorum libros diligenter et vere in lin- 
guam Gallicam transferri, rei ecclesiasticae literarumque 
sacrarum perquam studiosus;" ut habet Johannes Tilius", 
et Anglo-RemensesP. Sed cum hoc ab illo factum innuunt 
isti, ut Waldensibus occurreretur, et aliis, qui pro hbidine 
eosdem vertebant ; Franciscus Hotomannus ilium tyrannidi 
pontificum infensum translationem banc procurasse afBr- 
mat : ad quam etiam reprimendam, ab eruditis librum, qui 
inscribitur Somnium Viridarii, eundem componi curavisse 
testatur Carolus Molinsus''. Porro translationem banc mul- 
tis etiam nunc locis in Gallia videre licet, cum hac inscrip- 
tione: de mandato et jussu regis caroli quinti: eam- 
que in regia bibliotheca Fontaneblasi anno MDLXIII. ite- 
rumque anno MDLXVII. se vidisse meminit Franciscus 
Hotomannus'. Similiter Genebrardus* hujus editionis pri- 
mum exemplar ostendi dicit in bibliotheca regia, nempe ab 
anno MCCCLXXI V. Claudius Espensseus tractatu ad con- 
fessum regium. " Quod principem literae deceant :" Caro- 
lus, inquit, rex V. " sacra Biblia in linguam Francicam Gal- 
licam converti curavit." De eadem translatione vide Mat- 
thasum Beroaldum'. Porro inventa etiam tum sunt missa- 
lia, breviaria et psalteria in veterem Francicum sermonem 
conversa : ut notant Genevenses in praefatione ad Biblia 
Gallica postremo a se edita. 

A. D. MCCCLXXX. JOHANNES WICLEFUS. 

Reprehendit hie papam" et suos complices, ut scribas 
et pharisaeos " claudentes regnum coelorum, qui nee ipsi 
jntrarent, nee alios intrare permitterent." Eandem que- 
relam etiam alius vir pius apud Anglos circa haec tempora 



° Chronic, reg. Francor. P Praefat. in nov. Test sect. 4. 

1 In senatuscons. Franciae contra abusus paparum, pag. 125. et ad Styl. 
Pari. part. 4. pag. 235. 

"■ Franco-Gall. cap. 2. ' Chron. lib. 4. ad ann. 1535. 

' Chronic, lib. 4. pag. 265. 

" Apud Tho. Waldenuin in Fasciculo Zizaniorum, (quem MS. apud me habeo) 
et Orth, Gratium in Fasciculo rerum expetend. fol. 137. a. 



HISTORIA DOGMATICA. 349 

usurpavit in libello", queni " Agricolac precationem et 
querimoniam inscripsit" (a Johanne Oldcastell dispersum 
putat Balseus, eidemque tribuit^) ita loquens : " Thilk^ that 
have the key of conning, have y lockt the trewth of thy 
teaching under many wardes, and y hid it from thy chil- 
dren. But Lorde, sith thy teaching is y come from heaven 
above ; our hope is, that with thy grace, it shall breaken 
these wardes, and showe him to thy peple, to kele both 
the hunger and the thurst of the soul. And then shall 
no shepeard ner no false hirid man begile thy peple no 
more. For by thy law I write, as thou hightest (promised) 
sometime, that from the lest to the most all they shullen 
knowen thy will, and weten (know) how they shullen pleast 
thee evermore in certayne." Ista erat miseranda horum 
temporum facies ; " quas tenebras ut dispelleret magnus 
ille Wiclevus," inquit Balaeus, " Biblia tota in Anglicum 
sermonem transtulit*." Extant etiamnum varia veterum 
Bibliorum Anglicorum exemplaria, quae translatione difFe- 
runt : unde manifestum est, praeter Wiclevum, alios etiam 
idem opus perfecisse. Ex his duo exemplaria evangeli- 
orum, tria novi Testamenti, quinque utriusque Testament! 
commemorat Thomas Jamesius*. Versionis quinetiam 
WiclevianjB meminit M. N'=. atque idem Jamesius tractatu 
vernaculo de coiTuptione patrum. Certe Wiclephum 
Biblia in Anglicanum sermonem transtulisse testatur etiam 
Hussus* in quadam sua replica. " Transtulit" inquit 
Balaeus*, " in Anglicum sermonem Biblia tota, adhibitis 



' A Gulielmo Tindall edit, est in Fox, pag. 369, 370. 

' Pag. 557. 

' " Qui clavem scientis habent, doctrinae tiue veritatem multis seris obaeratam 
dauserunt ; eamque a fiUis tuis occultanint. Cum vero, Domine, doctrina tua 
coelitus advenerit ; speramus illam tandem aliquando seras istas gratia tua effrac- 
turam, seipsamque populo tuo ostensuram, ad proRigandam animx famem et si- 
tim. Et tunc nullus pastor, neque fallax conductitius populum tuum amplius 
decipiet. Ex autlioritate enim legis tuae scribe ; uti olim promisisti, quod om- 
nes a minimo usque ad maximum voluntatem tuam sciverint, edocti quomodo 
tibi in sternum sine errore placere posscnt." 

• Vid. infra ann. 1407. 1416. <• Eclog. Oxonio-Cantab. lib. 2. pag. 60. 

• In his Remainder of a greater Worli, pag. 17. 
^ Inter opera ejus torn. 1. fol. 108. b. 

• Cent. 6. cap. 1. 



350 HISTORIA DOGMATICA. 

praefationibus atque argumentis cuique libro suis. Vertit 
et libros duodecim dementis Lanthoniensis ecclcsiae pres- 
byteri de concordia Evangelistarum." Haec Balaeus. In 
operis posterioris prajfatione scripturarum vernacularum 
prohibitionem antichristianam esse confirmat author. 
Hoc pluribus in Ostiolo suo urget Wiclevus ; quod con- 
sule. Ejus translationem novi Testamenti MS. apud 
D. Robertum Cottonum equitem auratum vidimus. 

Ejusdem Speculi saecularium dominorum (quod habetur 
MS. in bibliotheca regia Westmonasteriensi) caput primum 
ita incipit : " Cum Veritas fidei eo plus rutilat, quo plus 
plane cognoscitur : et satrapae (episcopi) damnant fidelem 
sententiam ex invidia personae in auribus saecularium do- 
minorum : ut Veritas sit nota planius atque difFusius, neces- 
sitantur fi deles sententiam, quam promunt, enucleare tarn 
in Latina lingua quam in vulgari. Dictum est a Prospe- 
culo saecularium dominorum in lingua vulgari, quomodo 
se debent regulare in toto conformiter legi Christi. Nee 
sunt audiendi hseretici, qui fingunt, quod seculares non 
debent legem Dei cognoscere ; sed sufficit eis notitia, 
quam sacerdotes et pralati eis dixerint viva voce. Nam 
Scriptura est fides Ecclesiae ; et quanto est nota planius 
in sensu orthodoxo, de tanto est melior. Ideo sicut se- 
culares debent fidem cognoscere, sic in quacunque lingua 
plus nota fuerit, est docenda. Similiter cum Veritas fidei 
sit clarior et rectior in Scriptura, quam sacerdotes sci- 
unt exprimere : cum multi etiam praelati (si fas est dicere) 
suntScripturae nimis ignari ; et alii celant puncta Scripturse, 
quae scilicet sonant in humilitatem et paupertatem cleri, et 
multi tales defectus sunt in vocibus sacerdotum ; utile vi- 
detur esse, fideles sensum fidei taliter reserare. Simili- 
ter juxta fidem, quam docuit apostolus ad Hebraeos cap. 
XI. Sancti per Jidem vtcerunt regna ; ei maxime ex sti- 
mulo fidei ad patriam properarunt. Quare igitur non 
debet fons fidei notificari populo per media, per quae homo 
potest scire clarius ? Qui igitur hoc impedit, vel contra 
illud remurmurat, procurat quod populus maneat damna- 
bilis et infidelis. Non igitur capiendae sunt ut fides leges 
[quas] praelati fabricant ; nee credendum est suis vivis vo- 



HISTORIA DOGMATICA. 351 

cibus, nisi de quanto fundataj fucrint ex Scriptura : 
cum secundum crebram doctrinam Augustini^, Omnis 
Veritas est Scriptura. Hoc igitur bonum faceret ista Scrip- 
turas enucleatio ; quod redderet sacerdotes et praelatos in 
verbis qua reserant insuspectos. Prjelati autem, ut papee, 
et fratres, et alii medii, possunt in isto deficere. Similiter 
Christus et sui apostoli converterunt gentem plurimam per 
detectionem Scripturee in lingua, quae fuit populo magis 
nota. Ad hoc enim Spiritus Sanctus dedit eis omnium lin- 
guarum notitiam. Quare igitur non debent moderni 
Christi discipuli de eodem pane fragmenta coUigere, et 
clarius quo sciverunt populo detegere, sicut illi? Non 
enim est fictio nisi infidelis, volentis Spiritui Sancto resis- 
tere. In duplici igitur lingua, cujus Spiritus Sanctus de- 
dit notitiam, est fides Christi populo reseranda. Similiter 
cum ex fide, quam docet apostolus^, Oportet otnnes Chris- 
tianos stare ante tribunal Christi, et sibi pro omnibus bo- 
nis, quae illi dederat, respondere ; necesse est cunctos fide- 
les bona ilia et usus illorum cognoscere, ut responsio tunc 
patescat, cum responsio per praelatum vel attornatum tunc 
non valebit : sed oportet quod tunc quilibet in propria 
persona respondebit. Cum igitur Deus dederit tam cle- 
ricis quam laicis notitiam fidei ad hunc finem, ut clarius do- 
ceant, et fideliter operentur per earn: clarum est quod 
Deus in die judicii requiret certum computum de usu is- 
torum bonorum, quomodo dabantur fideliter ad usuram," 

A. D. MCCCXC. ANNA REGINA ANGLIC, ET THOMAS ARUN- 
DEL EBORACENSIS ARCHIEPISCOPUS. 

Soror haec Wenceslai regis Bohemiae, et Richardi II. 
Anglorum regis conjux, anno MCCCXCIV. ut habet 
Polydorus Virgilius, mortem obiit. In cujus funere 
Westmonasterii de laudibus ejus concionem habuit Tho- 
mas Arundel, turn temporis Eboracensis archiepiscopus, et 
regni cancellarius ; in qua " non alio nomine eam magis 

' Lib. 2. De doctrina Christiana, in fine epist. 2. ad Volusianum. 
« 2 Cor. cap. 5. vcr 10. 



352 HISTORIA DOGMATICA. 

laudavit, quam quod quamvis advena esset et peregrina 
(nempe Bohemica) tamen quatuor evangelia in linguam An- 
glicam versa et doctorum commentariis declarata assidue 
meditareturB." Hinc Johannes Wiclefus in libello De trip- 
lici vinculo amoris''. " Ex eodem," inquit, " patet eorum 
stultitia qui volunt damnare scripta tanquam haaretica, 
propter hoc quod scribunt in Anglico, et acuta tangunt 
peccata, qu£B conturbant illam provinciam. Nam possi- 
bile est quod nobilis regina Angliae, soror Caesaris, habeat 
evangelium in lingua triplici exaratum : scilicet in lingua 
Bohemica, Teutonica, et Latina ; et haereticare earn prop- 
terea foret Luciferina stultitia. Et sicut Teutonici vo- 
lunt in isto rationabiliter defendere linguam propriam ; sic 
et Anglici debent de ratione defendere linguam suam." 

A. D. MCCCXC. JOHANNES GANDAVENSIS, DUX LANCASTRI^. 

" Parlamento Richardi II. regis Angliae temporibus ha- 
bito, libellus exhibitus est de toUendis Bibliis in linguam 
Anglicanam translatis : qui a nobilibus et inferioris domus 
congregatione prorsus rejectus est. Et acriter respondit 
Johannes dux Lancastriae in hanc sententiam : Nolumus 
faex esse omnium hominum ; quandoquidem aliae nationes 
legem Dei (quffi nostrae fidei lex est) sua lingua exaratam 
habent : idque magno interposito jurejurando, (ut habet 
historia) adversus eos assemit, quicunque tandem essent, 
qui libellum istum primi porrexerunt. Addiderunt alii: 
Si evangelium in lingua AngUcana admissum hominibus 
errandi ansam sit praebiturum ; scitote inter Latinos plu- 
res inveniri haereticos, quam ex alia quacunque lingua. 
Decreta namque sexaginta sex hiereticos Latinos recen- 
sent'." 



8 Ex fragmento libri cujusdam Wigorniensis ecclesiae citat. a Matth, Parkero 
in Cantuariensium archiepiscoporum historia, pag. 310. et Jo. Fox. Act. et monu- 
ment, pag. 467, 

■■ Citante Jo. Husso in replica contra Jo. Stokes. 

' Historiam hanc transtulit Jo. I'oxus in prjefationem a se prsefixam evange- 
liorum Saxonicorum editioni, anno 1571. 



HISTORIA DOGMATICA. 



A. D. MCCCC. RADULPHUS DE RIVO, TUNGRENSIS DECANUS. 

" Cavendum^ est ne maledictionem incurramus pro- 
phetas, dicentis : Maledictu^ omnis, qui opus Deifacit nc- 
gligenter. Dignum quippe est, ut mens nostra concordet 
cum voce, quando ad divinum opus assistimus ; et cum di- 
ligentia a praesentibus universis quisque se retrahat, et di- 
vinis inhsereat, ut coelestia ei dona revelentur." 



A. D. MCCCCI. MCCCCVII. MCCCCIX. RICHARDUS HAMPOLE, 
ET ALII. 

Anno MCCCCI. Gulielmus Butler Franciscanus scrip- 
sit Determinationis nomine libellum contra translatio- 
nem (Wiclevianam, uti nos docet Jamesius libro De 
corruptione patrum") Scripturae in linguam vulgarem": 
postquam esset in Anglia, ut testis est Purvaeus, gene- 
rale mandatum ut combureretur. Extat adhuc libellus 
iste Oxonii in Mertonensis collegii bibliotheca". Ex eo 
sequens fragmentum desumptum est: " Nee debent pras- 
lati hoc admittere, quod singuli ad libitum eorum legant 
Scripturam in Latinum translatam ; quia, sicut experien- 
tia satis docet, hoc fuit multis mod is occasio incidendi in 
haereses et errores. Non est ergo politicum, ut qui- 
cunque ubicunque quandocunque voluerit, se det ferventi 
studio Scripturarum." EodemP fere tempore Scillius qui- 
dam fraterculus, coram Londinensi episcopo ad crucem 
Paulinam contra easdem translationes concionem habuit ; 
cui alii se opposuerunt, verba ilia Pauli ad Elymam 
Magum, Act. cap. XIII. de fratre Scillio usurpantes : 
" O plene omni dole et omni fallacia, quare episcopum a 

'' Radulphus de Rivo De canonum observantia, proposit. 9. 
' Jercm. cap. 17. «• Part 2. loc. 24. 

° Jo. Leiandus in opere De viris illustribiu, et eum secutus Balseus, cent. 7. 
cap. 39. 
» Vol. 143. 
P Ex Foxi prsfatione in Etangel. Saxon. 

VOL, XII. A A 



354 



HISTORIA DOGMATICA. 



vera fide avertere conaris?" Objiciebatur etiam ei cum 
aliorum doctorum authoritas, turn Richardi Hampul Ere- 
mitiE, qui Psalterium in linguam Anglicanam transtulit, 
et in versum ilium Davidis : " Ne auferas de ore meo 
verbum veritatis usquequaque ;" judicium suum de neces- 
sitate Scripturarum vernacularum proposuit. Tandem 
vero anno MCCCCVII. (sic, opinor, Fox loco citato ; at 
Matthaeus Parkerus" ad annum MCCCCVI. refert; Linvo- 
dus" vero ad annum MCCCC VIII.) in concilio Oxonii habito 
Thomas Arundel archiepiscopus Cantuariensis, quem ante 
annos tredecim piae reginae in Scriptura vernaculaperlegen- 
da diligentiam praedicasse audivimus, pro authoritate sua 
controversiam diremit: septimam ibi constitutionem in 
haec verba sanciens : " Periculosa" res est (testante B. 
Hieronymo) textum sacras Scripturas de uno in aliud 
idioma transferre : eo quod in ipsis translationibus non de 
facili idem sensus in omnibus retinetur; proutidem beatus 
Hieronymus, etsi inspiratus fuisset, se in hoc ssepius fa- 
tetur errasse. Statuimus igitur et ordinamus, ut nemo 
deinceps textum aliquem sacrae Scripturae authoritate sua 
in linguam Anglicanam vel aliam transferat, per viam libri 
vel libeUi aut tractatus, nee legatur aliquis hujusmodi 
liber, hbellus aut tractatus, jam noviter tempore Johannis 
WicklifF, sive citra, compositus, aut in posterum compo- 
nendus, in parte vel in toto, publice vel occulte, sub poena 
majoris excommunicationis ; quousque per loci diocesa- 
num, seu, si res exegerit, per concilium provinciale, ipsa 
translatio fuerit approbata. Qui vero contra hoc fecerit, 
ut fautor hasresis et erroris similiter puniatur." Ex eo, 
quod in hac constitutione dicitur, noviter compositus col- 
ligit Guilielmus Lindwodus?, quod " libros, libellos, vel 
tractatus in Anglicis vel alio idiomate prius translates de 
textu Scripturae legere non est prohibitum." Unde intel- 
ligimus ante Wiclevi tempora Scripturas in linguam ver- 



■ Hist, archiep. Cantuar.pag. 310. inmargine. 

" Constitut 2. de clericis peregrinis. 

• Concil. Labb. torn. 11. pag. 2095. 

» Proyincial. lib. 5. titulo de magistris, edit. ann. 1429. 



HISTORIA DOGMATICA. 355 

naculam translatas extitisse; neque etiam earum lectio- 
nem prohibitam esse'', quod quantopere a subsequentium 
temponun moribus alienum fuit, ex hujus historiae serie 
post apparebit. Et de constitutione quidem Thomae Arun- 
delii saris : de cujus vitas exitu ita scribit Thomas Gas- 
coign"^in dicrionario sue theologico MS. anno MCCCCXIV. 
" Thomas Arundel Cantuarensis archiepiscopus sic lin- 
gua percussus erat ; ut nee deglutire, nee loqui per aliquot 
dies ante mortem suam potuerit, divitis epulonis exemplo, 
et sic tantum' obiit. Atque tunc multi fieri putabant ; quia 
verbum aUigasset, ne suo tempore praedicaretur." Hisce 
etiam temporibus Alexander V. Scripturas in sermonem 
vulgarem translatas damnasse dicitur; de' quo prophe- 
tiam edidisse fertur Jacobus de Theramo" ; "quod anno 
Domini MCCCCIX. surget unus, qui evangelium et epis- 
tolas et fidem Christi persequetur." Nota hie tempus in- 
gredientis erroris, idque cum contradictione. 

A. D. MCCCCX. ANGLUS ANONYMUS. 

In" bibliotheca coUegii S. Benedicti Cantabrigiensis ha- 
betur transcriptum determinationis cujusdam doctoris in 
sacra theologia, contra eos qui dicunt nefas esse habere S. 
Scripturam aut alios libros in lingua Anglicana. Tracta- 
tus iste a Johanne Foxo evulgatus est in prima Actorum et 
Monumentorum editione'' titulo " Brevis antiqui tractatus 
demonstrantis S. Scripturam in lingua Anglicana haben- 
dam esse." Initium ejus Latine versum subjiciam : " Con- 
tra illos, qui dicunt S. Scripturam Anglice vertendam non 
esse, ejusmodi argumenta proferam, &c. Sanctus etiam 
Paulus in prima ad Corinthios epistola capite decimo 
quarto dicit : Vellem vos omnes peregrinis loqui 'Unguis, 



'I Vid. dialog. Tho. Mori, lib. 3. cap. 16. cum respons. Tindalli. 
■■ Citat a Fox in Act. et Monument, pag. 541. et Matth. Parker, hist. a^ch. 
Cantuar. pag. 311. 
' Tandem legendum videtnr. ' Balzus, centur. 7. cap. 39. 

" Jo. Huss. in concilio Constantiensi, torn. 4. concil. edit. Venet. pag. 320. 
" Vid, Jamesii Eclogam Oxon. Cantab, par. 1. pag. 82. b. 
" Pag. 452. 

A a2 



356 HISTORIA DOGMATICA. 

sed magis at vaticinemini. Dicit etiam: Orabo xpiritu, 
orabo et mente ; id est, cum affectu et intellectu. Idque 
multo satius est quam devotionem in verbis tantum non in 
intellectu habere. Istud quinetiam textus demonstrat, 
istiustnodi verba subjiciens : Quomodo ille dicit Amen 
super benedictionem tuam, qui quid dicis non intelligit 9 
His addi potest doctoris Lyrani sententia ; Si populus 
intelligat orationem seu benedictionem sacerdotis ; melius 
reducitur in Deum, et devotius respondet Amen. Sacra 
Scriptura itaque in Hispanicam, Gallicam, et Germanicam 
linguam conversa est ; atque aliae gentes Bibliam in verna- 
cula lingua legunt," &c. 

Huic affine docet lacerum quoddam bibliotheca; Wigor- 
niensis fragmentum>' circa idem tempus scriptum: quod 
Latine pariter conversum reprassentabo : " Auditum est 
a Germane quodam fide digno, olim Belgam, cui nomen 
erat Jacobus Merland, integram Bibliam Belgice vertisse. 
Propterea interpres magno a quibusdam odio habitus sese 
coram papa judicandum sistere jussus est, liberque exa- 
mini submissus; qui tandem magnopere approbatus, illi 
in manus remissus est ad inimicorum confusionem. Quin 
et venerabihs Beda Spiritu Dei inductus, Bibliam, saltem 
majorem ejus partem, in linguam Anglicanam transtulit : 
cujus versionis exemplaria adhuc in multis Angliae monas- 
teriis supersunt. Porro Cestrensis libroquinto, capitevige- 
simo quarto, Evangelium Johannis Anglice ab eodem Beda 
conversum esse prodit : quod quidem evangelium Johannis, 
aliaque evangelia multis in locis adhuc asservantur, in vetus- 
tam Anglicae Unguae dialectum conversa, quam vix ullus 
hodie Anglus perlegere potest, &c. Praeterea penes civem 
quendam Londinatem, nomine Wering, Biblium erat in 
septentrionalem Angliae dialectum redditum; quod a multis 
inspectum est, et ducentorum annorum astatem prae se 
tulit, &c. Adhaec magnus ille theologus Lincolniensis in 
sermone, cui initium est, Scriptum est de Levitis, haec 



I Anglice tantum fragmentum istud (pariter ac superius) dedit Usserius, 
adeoque quae inibi reperies alioruni fragmenta, non sunt authentica, sed ex ver- 
tione Warloni. 



HISTORIA DOGMATICA. 357 

habet: Si quis sacerdos se prcBdicare non posse dicat; 
unum prcesto est remedium, ut benejicium suum abdicet : 
alterum (si forte istud nolit) ut singulis septimanis nudum 
evangeliorum Dominicalium textum perdiscat ; eumque 
plebi suae enarret, &c. Itidem vir genere nobilis Rich- 
ardus Hampole Psalterium Anglice convertit, et prolixa 
satis glossa illustravit, &c. Frater autem Scillius, qui 
coram episcopo Londinensi centenisque aliis auditoribus 
dixit, Hieronymum agnovisse se S. Scripturam vertendo 
errasse, similis est Elymae, qui episcopum seu judicem a 
fide avertere conatus est, &c. Multis etiam constat, tem- 
pore Richardi regis (cujus animae propitius sit Deus) 
libellum parlamento oblatum esse duorum archiepiscopo- 
rum totiusque cleri assensu, ad abrogandam Bibliaj alio- 
rumque librorum evangelicorum versionem Anglicam^ 
Denique Thomas Arundel, qui sedi Cantuariensi nunc 
prseest, in ecclesia Westmonasteriensi, frequenti audito- 
rum turba praesente, in exequiis Annae reginae concionatus 
est," &c. 



A. D. MCCCCX. JOHANNES HUSS, KT BOHEMI. 

De Johanne Husso ita scribit Johannes Cochla?us : 
" Instituit peUifices, sartores, sutores, et id genus alios 
mechanicos; qui crebris concionibus operam dantes, et 
sacras Hteras in vernaculam linguam translatas fervide 
legentes, cum sacerdotibus coram plebe disputarent. Et 
non solum viri, sed et Beguttae aliaeque mulieres, eo au- 
daciae et inverecundiae proruperunt, ut de sacris Uteris 
disserere, et presbyteris certamina movere praesumerunt." 



A. D. MCCCCXVI. RADULPHUS MUNGINUS. 

In' synodo Londini habita sub Henrico Chichesley, 
Cantuariensi archiepiscopo, Radulpho inter alia objectum 
est, quod evangelia Johannis Wickleffi in civitate Londi- 

■ Fox, p»g. 590. 



358 HISTORIA DOGMATICA. 

nensi sparsisset; unde ad perpetuos carceres ab archi- 
episcopo damnatus est. Ibidem ad palinodiam adactus 
est J. Gallus presbyter Londinensis, quod librum An- 
glicum qui Novae Legis inscriptus erat, habuisset*. 

A. D. MCCCCXX. JOHANNES PURVEY. 

Ex*" libello ejus sententias sequentes ut haereticas et 
erroneas collegit adversarius ejus Richardus Lavinham 
Carmelita, quas MSS. habeo, " Christianus populus ha- 
bet grandem causam refutandi leges et statuta mundia- 
lium clericorum, qualia vocat leges papales et episcopales 
factas propter cupiditatem et voluptatem: sine quibus 
Ecclesia possit currere secure versus ccelum per jugum 
suave mandatorum Domini ; sicut fecit per mille annos, 
antequam dictse leges mitterentur universitatibus ; et re- 
traxerunt homines a sacra Scriptura propter cupiditatem 
beneficiorum et bonorum ssecularium." Item : " Simplices 
homines recipiunt reverenter sententias doctorum, et alias 
leges, in quantum fundantur super Scripturam sacram ex- 
presse vel bonam rationem. Cum autem leges paparum 
et suorum insciorum clericorum sint contrarias sibi ipsis, 
absque fundamento Scripturae vel rationis; debent sim- 
plices homines permittere eas ire dormitum." 

Circa hoc tempus claruit Lupus de Oliveto ; quern vide 
in Regula monachorum"^, rem fuse persequentem. Pauca 
quasdam describam : " Ania scientiam Scripturarum, et 

carnis vitia non amabis. Orationi lectio, lectloni 

succedat oratio. Crebrius lege, et disce quamplu- 

rima ; et tenente te codicem somnus obrepat, &c. Quo- 

tidie de Scripturis Sanctis aliquid dicatur. Saepe 

in manibus tuis divina sit lectio, et crebrae oratio- 

nes. De Scripturis Sanctis habeto fixum versuum 

numerum. lUud pensum Domino tuo redde. 

Scientia pietatis est, nosse legere Scripturas, prophetas 
intelligere, in evangelic credere, apostolos non ignorare. 

" Ex registro Hcnrici Chichesley. '' Fox. pag. 503. 

"^ Cap. de contemplat. oral, de lectione, lorn. i). Operum Hieron. edit. Victorii. 



HISTORIA DOGMATICA. 359 

Nec putemus in verbis Scripturarum esse evangelium, sed 
in sensu : Non in superficie, sed in medulla : Non in ser- 
monum foliis, sed in radice rationis. Si quid autem ig- 
noras, si quid de Scripturis dubites, interroga eum ; quern 
vita commendat, excusat aetas, fama non reprobat, &c. 
Quae enim potest esse vita sine scientia Scripturarum, per 
quam etiam ipse Christus agnoscitur ? Qui cibi, quae mella 
sunt dulciora, quam Dei nosse prudentiam?" 

A. D. MCCCCXXV. VALENTINI IN HISPANIA. 

" Fuit centum et triginta abhinc annis plus minus versa 
S. Scriptura in Valentinam linguam :" ait Fridericus Furius 
Valentinus in Bononia sua, quam anno MDLV. edidit. 

A. D. MCCCCXXIX. NORWICENSES. 

Guilhelmus Wrightus coram Norwicensi episcopo ju- 
rejurando interposito confirmavit, quod I. Richardus 
Fletcher de Beckles Anglice habuit librum Novae Legis, 
qui prius Hugonis Pii fuerat. 11. Nicolaus Belwardus 
novum Testamentum habuit, quod Londini pretio quatuor 
marcarum et quadraginta denariorum, quo pretio nostris 
temporibus quadraginta ejusmodi libri coemi possunt, sibi 
comparavit; eundemque Wrightum et uxorem ejus per 
anni spatium docuit, et novo Testamento diligenter stu- 
duit. III. Hugo Pius testamento legavit Aliciae anciilae 
W. Whiti novum Testamentum (quem librum Novae Legis 
turn appellabant) quod in custodia extitit Oswaldi God- 
frey Colcestrensis". 

A. D. MCCCCXXIX. ALEXANDER CARPENTARIUS. 

" Quod"* considerans B. Augustinus in epistola ad Juli- 
anum comitem ita scribit: Grandis (inquit) confusio est 
animabus laicorum, qui dicunt. Quid pertinet ad me libros 

■■ Ex registro Norwicensi. Fox. pag. 611. 
•' In Destnictorio vitiorum, part. 4. cap. 40. 



360 HISTORIA DOGMATICA. 

Scripturarum legendo audire vel discere; vel etiam fre- 
quenter ad sacerdotes et jid ecclesiam sanctorum recur- 
rare ? Cum clericus fiam, ea quae oportet clericus facere, 
faciam. Sed quare non intelligit, quia panem et vinum 
atque alia hujusmodi terrae bona, et regni felicitatem 
aequaliter vult participare, et aequali labore jugum Christi 
ferre non vult. Et sequitur : Similiter enim mandata Dei 
servantibus laicis coeleste palatium patet, veluti et clericis. 
Item Augustinus super Johannem Homilia 51. Cum auditis 
(inquit) fratres, Dominum dicentem : Ubi ego sum, illic 
et minister meus erit ; nolite tantummodo bonos epis- 
copos et clericos cogitare : sed etiam vos laici pro modo 
vestro ministrate Christo bene vivendo, eleemosynas faci- 
endo, nomen et doctrinam ejus quibus potueritis praedi- 
cando : ut unusquisque etiam paterfamilias hoc nomine 
agnoscat paternum affectum suae familiae se debere, pro 
Christo et pro vita aeterna suos omnes moneat, doceat, 
hortetur, corripiat, impendat benevolentiam et exerceat 
disciplinam : et ita in domo sua ecclesiasticum et quodam- 
modo episcopale impleat officium ministrans Christo, ut in 
aeternum sit cum ipso. Item idem super Psalmum quinqua- 
gesimum : Quomodo (inquit) ad nos pertinet loqui vobis in 
ecclesia ; sic ad vos pertinet in domibus vestris agere, ut bo- 
nam rationem reddatis de his, qui vobis subditi sunt. Item 
idem in epistola ad Julianum comitem: Quaeso (inquit) 
mi frater; quaeso omnibus tibi subjectis, et bonae volun- 
tatis, in domo tua a majore usque ad minorem, amorem et 
dulcedinem regni coelestis, amaritudinem etiam et timorem 
gehennae annuncies ; et de eorum salute sollicitus atque 
vigil existas, quod pro omnibus tibi subjectis, qui in domo 
tua sunt, rationem Deo reddes. Annuncia, precipe, 
impera, suade eis, ut caveant a superbia, a detractione, 
ab ebrietate, a fornicatione, a luxuria, ah ira, et a per- 
jurio, a cupiditate, quae est radix omnium malorum. 
Haec ille : unde dicit Apostolus 1 Timothei cap. V. Si quis 
suorum, et maxima domesticorum, curam non habet ; fidem 
negat, et estinfideli deterior. Unde, sicut narrat Eusebius* 

•i In (le Ecclcbiasticis historiis lib. 2. cap. 15. 



HISTORIA DOGMATICA. 861 

Marcus*^ evangelista Romas scripsit evangelium Christi: 
et ad preces et rogationes populi illius tradidit ; qui exo- 
rabat, ut ea quae ille verbo praedicabat, ad perpetuam 
eorum commonitionem habendam Scripturae traderet, quo 
domi forisque in hujuscemodi verbi meditationibus per- 
manerent. Quo audito Petrus gavisus est de fide illo- 
rum, per hoc devotionem eorum considerans ; factumque 
confirmat, et in perpetuum legendam Scripturam eis tra- 
didit. Haec ibi. Item laici adulti, ut patet ex supra- 
dictis, tenentur sub poena mortis aeternae scire orationem 
Dominicam et salutationem angelicam, et praecepta deca- 
logi ; et omnia base continentur in evangelio. Erubes- 
cant igitur infideles haeretici, et Christianae fidei inimici, 
qui dicunt, quod laici non tenentur scire, addiscere, aut 
cognoscere, vel se intromittere de evangelio Christi. 
Nam idem est sic dicere et asserere, quod laici non de- 
bent Christum cognoscere, sed semper manere ut Judaei 
et pagani sine veritatis notitia. Unde apostolus 2 Co- 
rinth, cap. IV. Si opertum est evangelium; in his qui 
pereunt est opertum ; in quibus Deus hvjus seculi excce- 
cavit mentes infidelium, ut fulgeat illuminatio evangelii 
gloria Christi. Item Hieronymus, et ponitur in ca. dist. 
39. Si juxta. Sijuxta (inquit) apostolum Paulum Chris- 
tus Dei virtus et Dei sapientia est ; ignoratio ergo Scrip- 
turarum est ignoratio Christi. Sed quaiii periculosa sit 
ista ignoratio, ostendit beatus Bernardus ; et ponitur sexto 
Florum, capite 26. ubi sic scribit : Omnis (inquit) peccati 
consummationem parit desperatio : desperatio de Dei ig- 
norantia venit. Si enim nos Dei ignorantia tenet; quo- 
modo sperabimus in eum quem ignoramus ? Scimus au- 
tem desperatis partem vel societatem non esse in sorte 
sanctorum, &c. Item Gregorius, et ponitur in ca. dist. 
38. Qui ea. Qui ea (inquit) quae Dei sunt, sapiunt, 
sapiuntur a Domino : et qui ea quae Dei sunt, nesciunt, 
nesciuntur a Domino : Paulo testante, qui ait : Si quis 
ignorat, ignorabitur : et quicunque stultus est in culpa, 
sapiens erit in poena. Haec ibi. Laici igitur informandi 

* Eadem babet Beda, prolog, in comment, in Marc. 



362 UISTOKIA OOGMATICA. 

sunt per sacerdotes, quod libenter Scripturam sacram 
audiant, et humiliter addiscant ; et cum omni humilitate, 
timore, et reverentia, de veritate, quam addidicerunt et 
clare intelligunt, loquantur, et non pompent de illis, quae 
sciunt, nee alios ignorantes despiciant, nee arroganter 
patent se scire quae forte nesciunt nee intelligunt." 

A.D. MCCCCXXXVIII. BOHEMI, THABORITiE. 

Ex petitionibus^, quas regni Bohemiae oratores hoc 
tempore Basileensi synodo proposuerunt, septima his ver- 
bis concipitur: " Quatenus vestrae paternitates dignentur 
permittere ad minus evangelia, epistolas et symbolum in 
vulgari in missis et ecclesiis coram populo ad excitandam 
devotionem libertari, legi et decantari. Nam in nostro 
linguagio Sclavico ex indulto ecclesiae olim ab antiquo in 
vulgari suo exercetur, etiam in nostro regno." Unde et 
ad nostra usque tempora Bohemorum sacerdotes in sacri- 
ficiis epistolam et evangelium lingua domestica canunt ; et 
huic consuetudini pertinacissime adherent; asserentes se 
illud literis concilii Basileensis, quas vocant Pactionis, 
confirmatum et approbatum habere: quemadmodum tes- 
tatur Johannes Slechta Bohemus in Uteris ad Erasmum 
Roterodamum anno MDXIX. datis?. Hue etiam per- 
tinet sententia ilia Mneie Sylvii'', qui concilio Basileensi 
interfuit : " Pudeat Italiae sacerdotes ; quos ne semel qui- 
dem Novam Legem constat legisse : apud Thaboritas vix 
mulierculam invenias, quae de novo Testamento et veteri 
respondere nesciat." Isti vero nee quicquam furente 
antichristo ad nostra tempora duraverunt, fideique suae 
confessionem' nobiscum ediderunt, in cujus primo capite 
ita legimus : " Unusquisque divina sanctorum propheta- 
rum et apostolorum scripta maximi facere, eisque in om- 
nibus fidem prorsus habere, religioseque assentiri, dili- 

f In Orth. Gratii Fascicule rerum expetend. fol. 160. b. 

s Lib. 14. epistolarum Erasmi. 

i> Comment de dictis et factis Alfonsi R. lib. 2. 

' In Hannonia confess, sect. 1. 



HISTORIA DOGMATICA. 363 

genter ea legere, salutarem doctrinam ex his assumere, et 
secundum hasc se instituere et dirigere debet ; et imprimis 
ii, qui sanctae Ecclesiae Dei praepositi sunt. Quibus de 
causis in nostris ecclesiis et conventibus base sacra Scrip- 
tura auditoribus communi et vernacula lingua, quam uni- 
versi intelligunt, recitatur," &c. Illud vero, quod de 
Italias sacerdotibus narrat Sylvius, nequaquam mirum vi- 
deri debet : cum de Sorbonistis sui temporis referat Ro- 
bertus Stephanus, interrogates'' a se quo loco novi Tes- 
tament! aliquid esset scriptum, respondisse, se illud apud 
Hieronymum, aut in Decretis legisse ; quid vero novum 
Testamentum esset, ignorare. Item alium ejusdem Sor- 
bonae theologum subinde dicere solitum : " Miror quod 
isti juvenes allegant nobis novum Testamentum; per 
diem, ego habebam plusquam quinquaginta annos, quod 
nesciebam, quid esset noviun Testamentum'." 

A. D. MCCCCXL. HENRICUS VI. REX ANGLIC. 

De eo Johannes Blackman Carthusianus in collectario 
mansuetudinum et bonorum morum regis Henrici VI. 
" Aut in orationibus, aut in Scrip turarum vel chronicarum 
lectionibus, assidue erat occupatus ; ex quibus non pauca 
eloquia hauserat ad ipsius aliorumque consolationem spi- 

ritualem. Nonnullis etiam solebat clericis destinare 

epistolas exhortatorias, ccelestibus plenas sacramentis et 

saluberrimis admonitionibus, in stuporem multorum. 

Caeteros dies (scilicet minus solemnes) aut in regni nego- 
tiis cum consilio suo tractandis, prout rei exposcerat ne- 
cessitas, vel in scriptis aut chronicis legendis, non minus 
diligenter expendit. Unde et de eo testatus est mihi 
quidam honorandus quondam sibi Camerarius fidelissimus, 
dominus Richardus Tunstall, verbis et scriptis suis testi- 
monium de eo dedit dicens ; In lege Domini fuit voluntas 
ejus die ac nocte. In hujus etiam rei testimonium ipse 

'' Respons. ad Theologorum Paris, censuras, edit. Geneva anno 1552. 
' Vide Hyperium de Scripture lectionc quotidiana, lib. 1. pag. 123. et Espen- 
sxum in cpist. ad tit. pag. 105. 



364 HISTORIA DOGMATICA. 

dominus rex graviter conquestus est mihi in camera sua 
apud Eltham, quando solus cum eo ibidem essem in Sanc- 
tis suis libris cum eo laborans, ejus salubribus monitis et 
profundissimse devotionis suspiriis intendens ; date pro 
tunc interim sono super ostio regio a quodam potentissi- 
mo regni duce ; rex ait : Sic inquietant me, ut vix raptim 
per dies et noctes valeam sine strepitu aliquorum sacro- 
rum dogmatum lectione refici. Simile etiam quoddam 
huic semel contigit, me praesente, apud Wyndesor." 

A. D. MCCCCXL. JOHANNES II. LEGIONIS ET CASTELL^ 
REX. 

" Scripturis"" sacris delectabilitervacabat; adeo ut ple- 
runque nocumento foret, quod plus quam regi expediret, 
lectioni operam daret." " Audio" Biblia Castiliana lingua 
jussu regis Johannis II. olim reddita, adhuc extare." 

A. D. MCCCCL. REGINALDUS PEACOCK, CICESTRENSIS EPISCOPUS. 

Vide Stow. 

A. D. MCCCCL. ALPHONSUS V. COGNOMENTO MAGNANIMUS, 
ARAGONLE, SICILLE, ET NEAPOLIS REX. 

" Gloriatum" assidue regem scimus, quod Biblia quater 
et decies cum glossis et commentariis perlegisset : proinde 
ilia memoria ita tenere, ut non solum res sed et verba 
etiam ipsa pluribus locis sine scripto redderet." Haec 
Antonius Panormita, libro secundo de dictis et factis 
Alphonsi ; in quem Jacobus Spiegelius, " Mirum est," 
inquit, " tantopere delectatum occupatissimum regem 
toties repetita lectione sacrorum voluminum." Gene- 

'° Rodericus Sancius, hisL HUpan. par. 4. cap. 34. 

" Conradus Gesnerus in partitionib. Theolog. lib. ult. Pandect, tit. 2. fol, 
15. a. 
° Vid. Espensaeum, apud Morton, par. 2. pag. 63. 



HISTORIA DOGMATICA. 365 

brardus libro quarto chronographiae suae anno Christi 
MCCLXI. annotat, Alphonsum X. cognomento Sapientem, 
quaterdecies universa Biblia cum suis glossis inter totnego- 
tialegisse. Sed quod de Alphonso Aragonum rege est dic- 
tum, perperam ille transtulit ad Alphonsum Castellae 
et Legionis regem, qui astronomicas tabulas ad annum 
MCCLII. edidit. Porro nee id omittendum est, quod in 
ultimo libro Pandectarum Gesneri? legimus, per Alphon- 
sum Aragonum regem proverbia Solomonis Hispanice 
esse reddita ; necnon Johannem Aragonum regem, quern 
Alphonsi V. fratrem et in regno anno MCCCCLVIII. suc- 
cessorem intelligo, quem ut Christianae religionis praeci- 
puum assertorem prasdicatFranciscusTaraphaet L. Mari- 
neus Siculus, inter divinse Scripturae translatores numerari 
a Sixto Senensii, et Antonio Possevino''. 

A. D. MCCCCLX. DIONYSIUS CARTHUSIANUS 

In 1 Corinth, cap. XIV. " Si tu benedixeris spiritu, 
id est, non verbis, quae ab aliis intelligantur, sed tantum 
lingua." 

A. D. MCCCCLXX. DALMAT^. 

Paulus II. concedit illis, " Ut divinas preces sua cele- 
brent lingua'." 

A. D. MCCCCLXXVm. LUDOVICUS XI. FRANCORUM REX. 

Quemadmodum' jus unum per totam Galliam lingua 
vulgari comprehensum constituere proposuerat, si vita su- 
peresset ; ita illud efFecisse videtur, ut jus divinum lingua 
vernacula expositum ad communem omnium usum edere- 
tur. Johannes enim Lambertus in responsione ad vicesi- 
mum sextum articulum episcoporum Angliae, quam anno 
MDXXXII. edidit, asserit quinquaginta quatuor ad mini- 

P De Theol. tit. 2. sect. 6. pag. 26. 

1 Biblioth. sanct lib. 4. ' Biblioth. select, lib. 2. cap. iili. 

• Viciorius in Indice in 6. posterior, tomos Hieronymi, verb. lUyricum. 
' Jo. Tiliiis in chronic, reg. Franc. 



366 HISTORIA DOGMATICA. 

mum annos Biblia in sua lingua habuisse Gallos, cum regis 
Francorum atque etiam imperatoris privilegio; quae 
quidem Ludovici regis rogatu translata fuerint, quantum 
ex privilegio meminit, quod in libri frontispicio cernebatur. 

A. D. MCCCCLXXXIII. CAROLUS VIII. FRANCORUM REX, ET 
JOHANNES DE RELY. 

Genevenses, in praefatione ad suam Bibliorum versio- 
nem Gallicam, notant Carolum ejus nominis octavum cu- 
rasse, ut novum Testamentum in linguam Gallicam trans- 
ferretur. Similiter Antonius Verderius in bibliotheca 
Gallica", " Par apres et du regne de Charles VIII. Jean 
de Rely chanoine de Nostre Dame de Paris en feit une 
translation en meilleur langage, toutesfois encores rude"." 

A. D. MCCCCLXXXV. RICHARDUS HILMINUS. 

Ad Johannem Coventriensem et Lichfeldiensem in An- 
glia episcopum delatus est ; quod orationem Dominicam, 
salutationem angelicam, et symbolum in lingua Anglicana 
habuerit ; itemque alium librum, qui epistolas et evange- 
lia Anglice continebat, viderit et habuerit ; asserens se se- 
cundum ilia victurum, indeque salutem expectare^ 

A. D. MCCCCXCVI. JO. FRANCISCUS PICUS MIRANDULA. 

" Ad^ banc notitiam divinorum capessendam veteres 
theologi omnes exhortantur. Huic juniores, Innocentius, 
Joannes Gerson, aliique nonnuUi assidue monent incum- 
bendum : et non modo his qui ex officio ad id negotii sunt 
obnoxii, ut sacerdotes et clerici ; sed omnibus cujuscun- 

" Tit. Bibles, pag. 137. 

" " Postea etiam regnante Carolo Vril. Johatines de Rely, ecclesite Cathedra- 
lis Parisiensis canonicus, meliori stylo, rudiusculo tamen adhuc, versionem ador- 
navit." De Johanne de Rely vide Verderium, pag. 751. 

y Ex registro DicEceseos. Fox. pag. 714. 

' Jo. Franc. Picus Mirandula, De studio divinae et humans philosophise, lib. 
2. cap. 1. 



HISTORIA DOGMATICA. 367 

que gradus et ordinis extiterint. Et jure quidem ; quo- 
niam nuUus ab hoc officio immunis est, quod scilicet pro 
sua ingenii viriumque facultate et sibi et aliis non debeat 
esse adjumento." 

" In' iis itaque divinarum literarum testamentis quseren- 
da est Veritas, quaesitu proculdubio facilis, &c. Nullus 
sexus excluditur ; et anus decrepita et puer ejus rei tarn 
capaces, quam est satis ad fcelicitatem." 

A. D. MD. GEORGIUS FLORUS BALDINUS. 

" Quomodo'' se a Deo exaudiri postulat ; qui seipsum 
non audit, et quid loquatur ignorat? Nunquam enim 
orare dicitur, qui flexis genibus orat ; si vagatione distra- 
hatur. Nihil igitur aliud cogitare debet animus orantis, 
quam quod precatur." 

A. D. MDVI. JOHANNES TRITHEMIUS, SPANHEIMENSIS ABBAS 

In epistolis familiaribus'^ hanc cujusdam sententiam ci- 
tat: 

Nil homini melius, quam si divina legendo : 
Figat ibi mentem, quo sibi vita venit. 

Libri secundi epistola prima ad Jacobum Trithemium 
fratrem suum, ita de divina Scriptura scribit : " Mirabilis 
iste fluvius est, in quo simplex et sine literatura Christia- 
nus, pedibus (ut ita dixerim) siccis ad salutem securus 
transire poterit ; et magnus 'subtiliterque literatus et na- 
tare potest sobrie sapiendo, et si nimium scrutatus fuerit, 
submergi. Habet enim in publico, unde parvulos nutriat ; 
et servat in occulto, unde mentes sublimium in admiratio- 
nem ducat." 

Idem etiam studium Scripturarum a multis sui temporis 
sacerdotibus et claustralibus omnium pene legularum con- 

• Jo. Franc. Picus Mirandula, Exam, vanit. Gent. lib. 2. cap. 37. 
I" Georg. Flor. Baldinus, in Compendio de oratione et precib. 
' Lib. 2. epist 28. 



368 HISTORIA DOGMATICA. 

temptum queritur. Atque inde de sacerdote quodam 
Curiensi fertur'^ ; quod circa haec tempora prophetico quo- 
dam spiritu crebro sacrificulis dictitare solitus sit ; " Vos 
jam Paulum sub scamnum abjecistis ; veniet aliquando tem- 
pus, cum ipse inde prorepens, vicissim vos sub scamnum 
protrudet." 

A. D. MDXII. JACOBUS FABER STAPULENSIS. 

" Maxima* pars hominum, cum nunc orat, nescio si spi- 
ritu, tamen mente non orat : nam in lingua orat, quam non 
intelligit. Attamen maxime Paulus probat, ut fideles pa- 
riter spiritu orent et mente ; et qui sic, ut passim solent, 
orant, parum se oratione aedificant, et alios nequaquam 
suo sermone aedificare valent." 

A. D. MDXV. VALENTIN! IN HISPANIA. 

" Quadraginta aut circiter abhinc annis," inquit Frid. 
Furius in Bononia anno MDLV. edito, " sacra Scriptura 
Valentinis Uteris impressa fuit : quam populo interdixit in- 
quisitorum, quos vocant, societas et ordo hoc nomine : quod 
Judaei aliquot, qui de centum et viginti millibus ex Hispania 
exactorum supererant, dicerent, se intelligere ipsos ritus, 
caeremonias et sacrificandi genus ab ipsis Bibliis desumere. 
Itaque ita vetitum est eam legi ; ut iis qui originem nullam 
a Judasis haberent, legi liceret, aliis non item. Idem in 
universa Hispania cautum est : habebant enim fere reliquae 
Hispaniae nationes etiam Biblia, in suam quaeque linguam 
versa." Hactenus Frid. Furius Valentinus. At alii ex 
pontificiis multi reperiuntur; qui Ferdinandi et Eliza- 
bethae Hispaniae regis ac reginae, edictum magnopere lau- 
dant, quo sub gravissimis poenis prohibuerunt : " Ne quis 
sacras literas in linguam vulgarem transferret, aut ab aliis 
translatas quoquo pacto retineret'. Sed quantopere ab 

' Illyricus in catal. Test, verit. ex relatione Nicolai Medleri. 
^ Jacobus Faber. Stapulcnsis in 1 Corinth, cap. 1 4. 

' Alphonsus de Castro De hxres. lib. 1. cap. 13. Claud. Coussord. in confutat. 
error. Valdens. cap. 23, Hardingus, artic. 15. sect. 13. et Jac, Ledesima,cap. 18. 



IIISTORIA DOGMATICA. 3G9 

antiquo Justiniaiii imperatoris decreto, quod supra in 
Hebra;orum sententiis produximus, distet, consideret 
asquus lector. Sed et his temporibus Michael Adam Ju- 
dasus conversus Biblia vertit in linguatn Gei-manicam, et 
in usum Hebrasorum characteribus Hebraicis cxprcssit*^. 
Liber precationum anniversariarum secundum usum FIc- 
bra?orum in Germania, Germanice, sed literis Hebrai- 
cis, habetur in bibliotheca Bodleiana. 

A. D. MDXV. KKASMUS ROTEUODAMUS. 

" Legan(5et idiotas legem Domini quacunque lingua, lo- 
gantet Scythas; meditentur in ea pro sua virili: scruten- 
turpro suo quisque captu; de hac inter se confabulentur, 
de hac colloquantur, &c. At nunc sunt, (jui summopere 
cavendum putant, ne quid vulgus attingat de sacris literis 
inpopularem versis linguam: clamant eos nihil intelligere, 
prolabi in haereses. Quasi vero ea sit doctrina Christi, ut 
non nisi a paucis theologis possit intelligi. Immo ut ipso 
Christo nihil fuit communius, ita doctrina illius nihil popu- 
larius. Legatarator; erit quo pascatur : legat eruditissi- 
mus ; erit quod discat, &c. Varum enimvero vereor, no 
isti qui velint populuni nihil attingere, non tarn periculo 
commoveantur illorum quam sui respectu ; videlicet ut ab 
ipsis solis velut ab oraculis petantur omnia. Quid hac de 
re scriptum est? Hoc scriptum est. Quern habet sensum, 
quod scriptum est ? Sic intellige, sic senti, sic loquere. 
Atqui isthuc est bubalum esse non hominem. Fortassis 
movet et hoc nonnullos, quoniam animadvertunt divinas 
Scripturas parum quadrare ad vitam suam : malunt eas 
antiquari, aut certe nesciri, ne quid hinc jaciatur in os. 
Et ad humanas traditiunculas populum avocant ; quas ipsi 
ad suam commoditatem probe commenti sunt." Hacc ante 
exortum Lutheri Erasmus. Et quidem Lovanienses theo- 
logi in expurgatione operum'' ejus a Belgicis censoribus 



' Sixtus Senensis, lib. 4. bibliuth. et Eisengrenius in Catalogo test, verit. 
» Erasmus Roterodamus in enarralione 1. Psalnii, torn. 5. opcr, pag. 183. 
'' In Indice expurgat. excus. Aiilwurp. 1571. 

VOL, xir. B B 



370 HISTORIA DOGMATICA. 

comprobata locum hunc intactum reliquerunt. Sed His- 
pani censores, oculatiores paulo, in Indice librorum'' ex- 
purgatorum Gasparis Quirogas cardinalis et Toletani ar- 
chiepis6opi jussu edito, eum integrum delendum censu- 
erunt. 

Idem in prasfatione ad lectorem, paraphrasi in Matthae- 
um pra;fixa. " Cur indecorum videtur, si quisquam sonet 
evangelium ea lingua, qua natus est, et quam intelligit : 
Gallus Gallica, Britannus Britannica, Germanus Germani- 
ca, Indus Indica? Mihi magis indecorum vel ridiculum po- 
tius videtur ; quod idiotfe et mulierculae, psittaci exemplo, 
psalmos SUDS et precationem Dominicam Latine murmu- 
rant ; quum ipsae, quod sonant, non intelligunt. Ego cum 
D. Hieronymo sentiens,citius gratuler gloriae crucis, mag- 
nificumque cum primis ac triumphale dixerim, si Unguis 
omnibus ab omni hominum genere celebretur. Si sti- 
vam tenens arator aliquid sua lingua decantat e Psalmis 
mysticis. Si textor assidens telas, nonnihil ex evangelio 
modulans, soletur laborem. Hinc nauclerus affixus clavo 
cantillct aliquid. Denique ad colum sedenti matronae so- 
dalis aut cognata hinc recitet aliquid," Nee hunc locum 
attingunt Lovanienses; sed inquisitores Hispani totam 
praefationem deleri jubent. 

Hanc sententiam etiam tuetur Erasmus adversus Nico- 
laum Ecmondanum', adversus Natalem Beddam'', adversus 
Petrum Sutorem', adversus theologos Parisienses", adver- 
sus Albertum Pium°. 

Idem : " Hac° in re mirum est, quomodo mutata est Ec- 
clesije consuetudo. In templis enim multi clara voce so- 
nant eas preces, etiamsi nihil intelligant." 

•■ Excus. Madriti 1584. 

' In epistola ad Nicolaum Everardutn, oper. torn. 3. pag. 796. 

k Tom. 9. operum, pag. 456, 457. 552, 553. 

' Tom. 9. operum, pag. 783—786. 812. 

■» Tom. 9. operum, pag. 870, &c. S99, &c. 

" Tom. 9. operum, pag. 1120. 1155. » Annotat. in 1 Cor. cap. 14. 



HISTORIA DOGMATICA. 371 



A. D. MDXXIII. ADRIANUS VI. TRAJECTENSIS, PONTIFEX 

ROMANUS. 

" Equidem utineminem [ad Scripturaruni stiulium] arc- 
tari intendo, ita multo minus omnes excusare possim, cum 
certum sit unumquemque ad tantam divinse legis arctari 
notitiam, quanta possit actus suos pro qualitate personas 
citra peccatum raortale dirigere. Et de pastoribus qui- 
dem, quos Dominus in Ecclesiam suam vocavit ad statum 
oculi, quorum est aliorum conscientiis et saluti consulere, 
non video qui sine damnabili culpa, omissa divinae legis 
notitia, aliis intendant. Sed ita etiam unicuique laico pec- 
catum, nisi invieem sibi in his quae ad communem vitae 
usum pertinent, operam fideliter dederint. Viderint 
ergo etiam laici, ne apud districtum judicem censeantur 
oculos a proposito seu statuto declinare in terram ; dum 
pro temporalium facultatum et honorum quaestu, divinis 
neglectis, humanis legibus ardentius invigilant, studiaque 
divina quam humana remissius attendunt ; plus corporis 
quam animae pabulo, profanis quam sacris Scripturis plus 
intendant. Non, inquam, video, quomodo Deum salutaris 
ejusdem Scripturas inspiratorem super omnia diligantP." 

A. D. MDXXX. BEATUS RHENANUS. 

" Perpetua"" laus Francorum veterum est, qui sacros li- 
bros in suam, hoc est, Germanicam linguam vertendos cu- 
rarint : quod nuper a theologis quibusdam improbatum 
scimus." Haec ille: " novatrice aura afflatus," ut vete- 
ratoria aura afflatus pronunciat Gretserus"^. 

A. D. MDXXVI. JOHANNES AVENTINU3. 

Annalium Boionim libro quarto de sui temporis sacer- 

P Citatur ab Espensaeo comment, in Tit. cap. 2. pag. 254, 255. 
1 Beatus Rlienanus, lib. 2. rerum Germanicarum. 

' Append, secunda ad librum 2. Bellarmini de verbo Dei, col. 1065. vid. et 
col. 840. 

BB2 



372 HISTORIA DOGMATICA. 

dotibus et monachis ita scribit : " Inter se mendacii silen- 
tium velut orgia quaedam sanciunt ; quibus caeteris veluti 
piieris ac infantibus more suo fabulis inludant. Quamo- 
brem vel pro concione indignantur, irascuntur, insaniunt ; 
si quis propbanus sacras literas, mandata Christi comitum, 
ejus doctrinam legerit. Timent talpaj, ne eorutn CEecitas 
deprehendatur, et avaritia tenebraeque luce appareant." 



lilSTORIA DOGMATICA. 373 



CAP. VI. 



Contraria ecclesiac pontificiae praxis et sententia, ct sava orthodoxorum saciam 
Scripturam legcntium persecutio, saDculo postremo. 



A. D. MDVI. AMERSHAMENSES IN ANGLIA. 

Ex his triginta, quod contra superstitionem et idololatriam 
loquerentur, et sacras Scripturas audire et legere desidera- 
rent, sub Henrico Smithseo Lincolniensi episcopo, stig- 
mata ferro candente dextris maxillis inusta pertulerunt ; 
quemadmodum ex relatione illorum, qui turn adfuerunt, 
prodit Johannes Foxus^. 

A. D. MDXI. LONDINENSES. 

Thomas Austius cum Joanna uxore, Thomas Graunt, 
Johannes Garterus, Christophorus Ravius cum sorore Di- 
onysia, Thomas Vincentius, Ludovicus Johannes cum Jo- 
anna uxore, ad Ricardum Fitz-James Londinensem episco- 
pum delati sunt; cum ahis de causis, tum quod Hbros 
quosdam fidei Romanae Ecclesiae repugnantes legerint : 
inter quos fuerunt quatuor evangehstse, liber decern man- 
datorum Dei omnipotentis, apocalypsis S. Johannis, Pauli 
et Jacobi epistolffi*". Eodem anno ab eodem episcopo con- 
demnatus et combustus in foro fabrili fuit die decimo oc- 
tavo Octobris Jacobus Brewster ; cui inter alia objectum 
est, quod libellum quendam Scriptura?, antiqua manu exa- 
ratura et prsE vetustate fere detritum, habuerif. 



Pag. 710. •> Fox, pag. 735. 

Ex registro Rich. Fitr-Jamcs. Fox, pag. 7-18. 



374 lUSTORlA DOGMATICA. 



A. D. MDXIV. RICHARDUS HUNNUS. 

Huic coram Londinensi episcopo objectum est, quod 
libros lege prohibitos et damnatos secum retinuerit : 
nempe Apocalypsin, epistolas et evangelia in lingua An- 
glicana, &c. Post mortem etiam ejus ex prologo ipsius in 
Biblia sua Anglicana articuli isti excerpti sunt, et episcopi 
Londinensis Richardi Fitz-James jussu ad crucem Pauli- 
nam pro concione populo publice recitati ; I. " Quod pau- 
peres et idiotae veritatem sanctarum Scripturarum magis 
habeant ; quam mille praelati, monachi, aut clerici scholas- 
tic!. II. Defendit translationem S. Scripturae in linguam 
Anglicanam; quod matris nostrae sanctae Ecclesiae legi- 
bus est prohibitum*." Observetur hie Romanas Ecclesiae 
sententia. 

A. D. MDXVIII. MDXX. LONDINENSES. 

Richardus Butler, Johannes Samme, Gulielmus King, 
Robertus Durdant, et Henricus Woolman, ad tribunal 
Richardi Fitz-James Londinensis episcopi accusati sunt ; 
quod hbros quosdam haereticos Anghcana lingua scriptos 
perlegissent : inter quos etiam evangelium Jesu Christi 
a quatuor evangelistis conscriptum, horrenda blasphemia 
numerarunt pontificii. Sic enim episcopi cancellarius et 
vicarius generalis, Thomas Benet legum doctor, Richardo 
Butler articulum octavum objecit in banc sententiam : 
" Item objicimus tibi(inquit) quod cumahas saepe, tumab- 
hinc circiter triennium, nocte quadam in aedibus Robert! 
Durdant de Yvercourt prope Stanes, erronee et damnabi- 
liter legist! in magno libro haereseos ejusdem Roberti Dur- 
dant, tota ilia nocte, capitula quaedam evangelistarum in 
lingua Anglicana, continentia in se diversas erroneas et 
damnabiles opiniones et conclusiones haereticas, in pras- 
sentia diet! Roberti Durdant, Johannis Butler, Roberti 
Carder, Jenkini Butler, Wilhelmi King, et diversorum alio- 

"• Ex legistro Londinensi Richardi Filz-James. Fox, pag. 737. 



IIISTORIA DOGMATICA. 375 

rum, quihaereseos suspecti habebantur; et turn praesentes 
praedictas tuas erroneas lecturas et opiniones audiebant*." 
Anno MDXX. alii etiam, numerd triginta quinque, ob- 
jurare coacti sunt, cum aliis de causis, turn etiam quod 
libros Scripturae in lingua Anglicana habuerint ; inter quos 
speciatim nominantur isti : " Liber quatuor evangelista- 
rum; liber epistolarum Pauli et Petri ; epistola S. Jacobi ; 
liber Apocalypseos, et de AntichristoV &c. 

A. D. MDXX. JOHANNES HACKER, ET ALICIA DOLY. 

Coram doctore Londono Aliciae ab ancilla sua Eliza- 
betha Wighthill objectum est, de Hackero, qui Londini 
in Colmani platea aquator fuit, illam aliquando dixisse ; 
quod evangeliorum et omnium aliorum, quae ad divina 
officia pertinebant, peritissimus fuerit ; eademque simul 
et orationem Dominicam Anglice declarare non minus 
expedite potuerit atque sacerdotum quivis. Objectum est 
etiam, librum quendam eandem habuisse duodecim fidei 
articulos continentem ; et alium quern maximi aestimabat, 
et in conclavi vel arcula cum aliis semper asservabat^. 

A. D. MDXXI. LINCOLNIENSES ET LONDINENSES. 

Hoc*" anno in dioecesi Lincolniensi mota est persecutio 
a Johanne Longland episcopo, ex cujus registro quorun- 
dam nomina proponentur ; qui ob studium legis divinae ab 
Antichristi satellite vexati sunt, ut ex unius anni historia 
conjectura fiat, quantopere in Christi servos ante nostra 
tempora grassata sit pontificiorum tyrannis; utcunque 
homines impudentes clamitent, ante exortum Lutherum 
nulla Ecclesiae nostrae extitisse vestigia. Certe si in uno 
orbis angulo, sub densissimis papatus tenebris, tot reperti 
sunt, qui humanis commentis facessere jussis, ex divino- 
rum oraculorum fontibus, quantumvis frementibus cpis- 

' Ex registro. Rich. Filz-James. Fox, pag. 735. Vid. infra in anno 1S2I. 
' Ex codeni regiitro. Fox, pag. 745. 
' Ex registro Lincoln. Fox, pag. 81)7. 
» Foi, pag. 751. &c. 



376 HISTORIA DOGMATICA. 

copis, purioris religionis dogmata haurire sategerunt ; quot 
extitisse credimus, non dico in Anglia, scd in universo 
terrarum orbe, qui non flexerunt genua Baali ? Sed ecce 
specimen religionis papisticae ! 

Robertus et Richardus Bartlet fratres, seipsos accusare 
coacti sunt ; quod Robertus quidem legerit, Richardus ab 
eo didicerit, epistolam Jacobi hoc modo incipientem : 
" James the servant of God to the twelve kinds, &c. 
Jacobus Dei servus, duodecim tribubus," &c. 

Agnes istorum soror, uxor Johannis Wellis, a fratribus 
suis detecta est ; a Roberto quidem quod epistolam Jacobi 
ab ipso, a Richardo vero quod eandem a Thurstano Lit- 
tlepage Anglice didicisset. Indeque ex articulis Agneti 
propositis decimus in registro notatus est hujusmodi: 
" Utrum Thurstanus Littlepage earn unquam docuerit 
epistolam S. Jacobi, vel epistolas S. Pauli Anglice, et 
utrum eandem S. Jacobi epistolam Thurstano, prssente 
fratre suo Ricardo Bartlet, aliquoties repetiverit ?" Item 
undecimus et decimus quintus: " Utrum fratres, Rich- 
ardus et Robertus, epistolam S. Jacobi earn unquam 
docuerint; et si docuerint, quoties, et quo in loco?" 

Thomas Chase a Jacobo Mordeno delatus, quod bis 
auditus fuisset epistolam S. Jacobi recitare, ita incipien- 
tem : " James' the servant of God, and of our Lord Jesus 
Christ, to the twelve kinds," &c. Item haec verba ex 
Lucaa capite primo : " It'' was by the days of Herod king 
of Jews, that there was a priest, Zacharye by name, and 
he came of the sort of Abias, and his wife of the daugh- 
ters of Aaron. Both they were just before God, going in 
all the commandments," &c. 

Agnes Ashforde de Chesham ab eodem delata, quod 
ipsum sequentia verba docuisset, ex Matthsei capite quin- 
to : " Ye' be the salt of the earth : if it be putrefied, and 



' " Jacobus Dei ct Domini nostri Jesu Cliristi servus, duodecim tribubus." 
^ " Fuit in dicbus Herodis, regis Judae^e, sacerdos quidam nomine Zacliarias, 
de vice Abia ; et uxor illius de fdiabus Aaron, et nomen ejus Elizabeth. Erant 
autem Justi anibo ante Dcum, inccdentes in omnil)us mandatis," &c. 

' " Vos estis sal terra;. Quod si sal cvanuerit, in quo salietur ? ad nihilum 
valet ultra. Non potest civitas abscondi supra montem posita. Ncijue accen- 



HISTORIA DOGMATICA. 377 

vanished away, it is nothing worth. A city set upon an 
lull may not be hid. Teend ye not a candle, and put it 
under a bushel] ; but set it on a candlestick, that it may 
give light to all in the house. So shine your light before 
men, as they may see your workes, and glorifie the father 
that is in heaven. No tittle nor letter of the law shall 
pass over, till all things be done." Item quod banc lectio- 
nemeundemdocuerit, exMatthajicapite V. ver. 1. "Jesus'" 
seeing his people, as he went up to a hill, was set ; and 
his disciples came to him: he opened his mouth, and 
taught them, saying : Blessed be the poore men in spirite ; 
for the kingdom of heaven is theirs. Blessed be mild 
men : for they shall welde the earth." Quinquies ad 
Agneten accossit Mordenus ut priorem, bis ut alteram, 
disceret lectionem : et utramque ipsa Agnes recitare jussa 
est coram sex episcopis ; qui severe eidem interdixerunt, 
ne uUos omnino in posterum, ac liberos suos praesertim, 
lectiones istas edoceret". 

Henricus Miller et Johannes Phips, a Thoma Holmes 
detecti, ut Scripturarum periti. 

Johannes Butler faber lignarius, Richardus Butler, 
Wilhelmus King de Uxbridge, quod in a'dibus Durdanti 
de Ivercourt tota nocte Scripturae codieem legissent. Item 
Durdantus senex, quod inter prandendum (puero, qui 
astiterat, abscedere jusso) liberis suis eorumque uxoribus 
loca quacdam ex epistolis Paulinis et evangeliis recitasset. 
Item Johannes Butler a proprio fratre accusatus est ; quod 
librum quendam Scripturae ipsi legisset, et ut eidem aus- 
cultaret, persuasisset. 

Durdantus prope Stanes, Durdantus senex, Isabella 
T. Hardingi uxor, Hartop de Windsor, Joanna Barret 

dite lucernam, et ponite earn sub modio, sed super candelabrum, ut luceat om- 
nibus, -qui in domo sunt. Sic luceat lux vestra coram liominibus ; ut videant 
opera vestra bona, et glorificent Patrem, qui in ccclis est. Iota unum, aut unus 
apex non praeteribit a lege, donee omnia fiant." 

" " Vidcns autem Jesus turbas suas, ascendit ad montem ; et cum sedisset, 
accesserunt ad eum discipuli ejus ; et aperiens os suum, docebat eos, dicens : 
fieati pauperes spiritu ; quoniam ipsonim est regnum ccclorum. Uuati mites ; 
quoniam ipsi possidcbunt tcrram." 

" Ex registr. Longland. fol. 1 1 . 



378 HISTORIA DOGMATICA. 

uxor Johannis Barret Londinensis, Henricus Miller, Stil- 
manus sartor, accusati omnes, quod ad nuptias filiae Dur- 
danti convenientes in horreo, epistolam quandam D. Pauli 
audivissent: cujus lectioDem cum reliqui, turn praccipue 
Durdantus, approbarint et commendarint. 

Johannes Barret aurifaber Londinensis; quod domi 
suae, uxore et ancilla praesentibus, epistolam S. Jacobi, 
quam cum aliis multis tenebat memoriter, recitasset. Item 
Joanna uxor, quod Johanni Scrivener evangelium secundum 
Matthaeum et Marcum mutuo commodasset, quem librum 
ipse episcopo Smitho tradidit. Item Johannes Newnan, 
quod adfuisset, cum in aedibus Johannis Barret legerentur 
Scripturae. 

Wilius quidam delatus, quod Johannem et Wilhelmum 
Wood evangelium Matthaei post magnam abjurationem 
docuisset: quos etiam pater Robertus senex, Bucking- 
hamiae postea combustus, D. Pauli epistolas docuerat. 

Johannes Tracher de Chesham, quod Aliciam Browne, 
quae eum detexit, banc Christi sententiam ex evangelic 
docuisset : " Beati qui verbum Dei audiunt et custodiunt 
illud." Item quod eandem octo beatitudines lingua An- 
glicana docuit. 

Thomas Geffrey sartor Ipswichensis, quod legisset et 
docuisset Johannem Butler, qui eum detegere juramento 
coactus est. Acta apostolorum: quodque Scripturae li- 
brum, quem accusatus episcopo Londinensi tradidit, in 
lingua Anglicana habuisset. 

Radulphus Carpenter, quod libros quosdam Apocalyp- 
seos in Anglicana lingua habuisset, &c. 

Johannes Butler tres fratres suos, una cum matre Rich- 
ardi Ashforde, detexit; quod Cheshami in aedibus Ash- 
fordi duabus horis librum Actorum apostolicorum Anglice 
legissent. 

Johannes Mordenus, cum fratre Richardo Ashford, 
accusatus ; quod domi suae librum evangelia et alia non- 
nuUa capitula AngUce translata continentem habuisset ; in 
quo libro ipse ter vel quater, semel vero Ashfordus frater 
legerit. 



HISTORIA DOGMATICA. 379 

Geldenerus senior, cum duabus filiabus : quod R. Be- 
net epistolam D. Jacobi Anglice legentem audivissent. 

A Johanne Grosar quaesitum est, num evangeliorum 
librum lingua vernacula habuisset; qui confessus est se 
ejusmodi librum a Thoma Tykill sacerdote missatico acce- 
pisse, eundemque Thomas Spensero, qui cum uxore librum 
ilium legere solebat, et postea Johanni Knight commoda- 
tum esse, qui librum vicario de Rikemansworth demum 
tradiderit. 

Johannes Hilljuramento coactus est detegere Johannem 
Gun de Chelsham, quod ipsum ante abjurationem suam 
in epistola D. Jacobi instituisset. 

Robertus Pope juramento coactus est detegere, 1. Tho- 
mam Africum et uxorem ejus ; quod cum ipso post mag- 
nam abjurationem in oppido Amershamensi factam, in 
evangelio S. Matthaei contulissent. 2. Thomam Scrive- 
ner ; quod ab eo librum epistolarum in lingua vernacula 
habuisset. 3. Benedictum Warde de Bekenesfeilde, quod 
ab eo librum decem mandatorum accepisset, quodque evan- 
gelia Matthsei et Marci habuisset. 4. Thomam Man cum 
uxore, quod cum ipso saepius in libris Scriptures contu- 
lissent. 5. Richardum Colyns, quod librum Lucae et 
alium Pauli, necnon glossam Apocalypseos habuisset. 
6. Thomam Colyns Richardi patrem, quod librum Pauli 
et minorum epistolarum habuisset, 7. Edwardum Pope 
suum ipsius patrem, quod evangelium Matthaei lectum audi- 
visset, et de eodem cumiilio suo, Roberto hoc, contulisset. 
8. Wilhebnum Halydaie de Eastenred, quod Acta aposto- 
lorum Anglice versa ab ipso, quum Rogerus Dodde cape- 
retur, ad eum allata custodivisset. 9. Thomam Philippe 
et Laurentium Tayler, quod in aedibus Richardi Colyns 
ex libro Anglicano epistolam ad Romanes et primum caput 
evangelii secundum Lucam legissent. 10. Uxores Jo- 
hannis Harrys et Richardi Colyns, quod in aedibus Johan- 
nis Harris! de Apocalypsi et Actis apostolorum essent 
collocutffi : ipsum quoque Johannem, quod de septem 
macilentis et septem pinguibus vaccis" loqui esset auditus. 

" Genes, cap. 41. 



380 HISTORIA DOGMATICA. 

Robertus Colins juramento coactus estdetegere, 1. Ri- 
chardum Colins, quod legissct ipsi decern mandata, de- 
inde epistolam Jacobi, et aliam quandam minorem Petri 
docuisset, et dcmum evangelium D. Johannis Auglice ipsi 
per se legendum tradidisset. Eidemque objectum est, 
quod cum alios libros Anglicanos,.tum evangelium Johan- 
nis, epistolas D. Pauli, Jacobi et Petri, expositiohem 
Apocalypseos, librum Solomonis, &c. habuisset. 2. Jo- 
hannem Harris, quod cum ipso de primo capite evangelii 
Johannis, et alio Matthaei, in quo de octo beatitudinibus 
agebatur, contulisset. 3. Ro. et W. Lyvord, Bruges et 
uxorem Johannam, Harris et uxorem, Richardum Colins ; 
quod in Brugesii aedibus librura expositionem Apocalyp- 
seos continentem simul legissent, et de apertione hbri 
septem sigillis obsignati, &c. communicassent. 4. Sta- 
cyum laterarium Londinensem, quod librum Apocalypseos 
habuisset. 5. Thomam PhiUps et Laurentium Wharsar, 
quod epistolam D. Petri Anglice in asdibus Roberti CoUns 
legissent. 

Johannes Colins de Burforde sequentes episcopo de- 
tulit : 1. Robertum Colins de Asthall, quod legisset ipsi in 
spisso quodam Scripture vernaculae volumine. 2. Johan- 
nem Edmunds, quod legisset ipsi decern mandata, docu- 
issetque Johannem baptistam dixisse, venturum post se 
alium, cujus non esset dignus qui solveret corrigiam cal- 
ceamentorum. 3. Johannem Hacker Londinensem, quod 
Burfordam librum, in quo de decem plagis Pharaonis 
agebatur, secum attulisset. 

Rogerus Dods de Burforde juramento coactus est de- 
tegere, 1. Johannem Drury vicarium Windrishensem in 
comitatu Wigorniensi, quod Alphabetum ipsum docuisset ; 
ut Apocalypsin intelligeret, ex qua omnem mundi falsita- 
tem omnemque veritatem ilium percepturum asserebat. 
2. Henricum Miller, quod ostendisset illi historiam muli- 
eris in Apocalypsi? bestias coccineas insidentis. 3. Jo- 
hannem Fippe de Hichenden, quod Anglice evangelium 
quoddam ipsi legisset. 4. Johannem Ledisdall de Hun- 

P Apoc. cap. 17. 



HISTOKIA DOGMATICA. 381 

geiforde, quod Burfordiae in sedibus Roberti Surges, una 
cum Colins, Ly vordo, Thoma Hall et aliis Biblia legisset. 
5. Robertum et Johannem Collins cum uxoribus,quod Biblia 
a Stacio viginti solidis emissent. 6. Johannem Hacker, 
Johannem Brabant, cum uxore, filiis et nuribus, et Regi- 
naldum Brabant de Stanlake, quod Stanlaki in sedibus 
Johannis Brabant librum quendam Scriptura; Anglice 
legissent. 

Johannes Edmunds de Burfordo detexit, 1. Aliciam 
uxorem Richardi Colins, quae cum multum Scripturarum 
teneret memoriter, ad conventus Burfordiae factos accersi 
solebat, ut decern mandatorum declarationem cum epistolis 
Petri et Jacobi recitaret. 2. Johannam Richardi Colins 
et Aliciffi filiam, quod cum patre et matre decern mandata, 
septem peccata mortalia, septem opera misericordiaa, 
quinque sensus corporales et spirituales, octo beatitu- 
dines, et quinque capita epistolae D. Jacobi didicisset. 
3. Agnetem Edmunds, suam ipsius filiam, quod domum 
Richardi Colins earn ipse adduxisset, ut in lege Domini 
ibidem institueretur : ubi etiam decem mandata, quinque 
sensus, et septem peccata mortalia didicerat. 

Johannes Brabant Johannem Hacker nominavit, quod 
sacram Scripturam in aedibus paternis legisset; patrem 
item suum Johannem Brabant ac matrem, quod adfuissent, 
quum Hackerus ista legerit. Ubi notanda examinationis 
forma ab episcopo Johanni Brabant proposita: An scilicet 
unquam audivit Johannem Hacker legentem sacram Scrip- 
turam contra determinationem Ecclesiae''. 

Johanna Steventon detexit Aliciam Colins, quod Alicia 
docuisset eam decem mandata, et primum caput evangelii 
secundum Johannem ; Item Johannem Harris, quod docu- 
isset eam primum capitulum Petri. 

Johannes Hacker detexit, 1. Thomam Vincentium 
Londinensem, quod dedisset Hackero librum S. Mat- 
thaei Anglice scriptum. 2. Richardum Colins, quod ac- 
cepisset ab Hackero librum Anglicum de decem manda- 
tis. Wilhelmum Gunne, quod accepisset ab eodem, lir 
brum decem plagarum, quibus afflictus est Pharao. 4. Jo- 

1 Ex registro Jo. Longland, Lincoln, fol. 8.'>. 



382 HISTORfA DOGMATICA. 

hannem Heron, quod evangeliorum expositionem vernacu- 
1am pulchre descriptam haberet'. 

A. D. MDXXIir. JOHANNES HIGGBS. 

Huic' inter alios articulos sub Cuthberto Tunstallo 
Londinensi episcopo objectum est ; quod librum quatuor 
evangelistarum in lingua Anglicana haberet, frequenter- 
que legeret. Verum cesso hie in rebus Anglicanis ulte- 
rius progredi ; turn quod proprius nostra tempora attin- 
gant, turn quod eas in Actis et monumentis ecclesiasticae 
historiae Anglicanae diligenter persecutus sit Johannes 
Foxus. niud tantum monendum, Scripturarum in lin- 
guam Anglicanam versiones, quarum hie et in superiori- 
bus frequens facta est mentio, prioribus seculis omnes 
prodiisse. Nondum enim Guilhelmus Tindallus, sanctis- 
simus Dei martyr, qui primus' nostris temporibus optimo 
successu negotium hoc tentavit, translationem suam ag- 
gressus est. Ad alias vero nationes quod attinet ; memo- 
rabilis extat historia librarii ob biblia Avenione vendita 
exusti apud Johannem Crispinum in Actis martyrum", et 
incolarum Merindolii^. 

A. D, MDXXVI. 

Cuthberti Tunstalli episcopi Londinensis, postea Du- 
nelmensis, prohibitio Anglicanae translationis novi Testa- 
men ti Latine habeturin primo editione Actorum et monu- 
mentorum Johannis Foxi^. 

A. D. MDLIX. 

In catalogo librorum prohibitorum, Pauli IV. jussu 

' Ex regist. Longlandi Lincolniensis. ' Fox. pag. 735. 
' De quo vid. Fox. pag. 923. 928, 929, 930, 931. et Matt. Parker, hist, ar- 
chiep. Cantuar, 
" Lib. 3. fol. 97. b. 

" Ibid. fol. 112. et Richardi Feuri, ibid. fol. 264. 
> Pag. 449. 



HISTORIA DOGMATICA. 383 

confecto, et Romse anno MDLIX. ex decreto S. Romana? 
et universalis inquisitionis edito, ita sancitum legimus : 
" Biblia omnia vulgari idiomate, scilicet Germanico, His- 
panico, Italico, Anglico sive Flandrico, &c. conscripta, 
nullatenus vel imprimi vel legi vel teneri possint absque 
licentia sacri officii S. Romanae inquisitionis." Item : 
" Novi Testamenti libri vulgari idiomate conscripti sine 
licentia in scriptis habita ab officio S. Romanae et uni- 
versalis inquisitionis nullatenus vel imprimi vel teneri 
possint." 

A. D. MDLXIV. 

Postea in quarta regula per patres a Tridentina synodo 
delectos confecta, et anno MDLXIV. in indice librorum 
prohibitorum a Pio IV. pontifice edita in hunc modum 
conclusum est: " Cum experimento manifestum sit, si 
sacra Biblia vulgari lingua passim sine discrimine permit- 
tantur, plus inde, ob hominum temeritatem, detrimenti 
quam utilitatis oriri : hac in parte judicio episcopi aut 
inquisitoris stetur, ut cum consilio parochi vel confessarii, 
Bibliorum a Catholicis auctoribus versorum lectionem in 
vulgari lingua eis concedere possint; quos intellexerint 
ex hujusmodi lectione non damnum, sed fidei atque pie- 
tatis augmentum capere posse : quam facultatera in scrip- 
tis habeant. Qui autem absque tali facultate ea legere 
seu habere praesumpserint, nisi prius Bibliis ordinario 
redditis, peccatorum absolutionem percipere non possint. 
Bibliopolae vero, qui praedictam facultatem non habenti 
Biblia idiomate vulgari conscripta vendiderint vel aliis 
quovis modo concesserint, librorum pretium in usus pios 
ab episcopo convertendum amittant, aliisque poenis pro 
delicti qualitate ejusdem episcopi arbitrio subjaceant. 
Regulares vero nonnisi facultate a praelatis suis habita ea 
legere aut emere possint." Sed istam regulam restringen- 
dam esse monuit postea Gregorius Capuccinus, unus ex 
deputatis patribus pro revisione librorum in civitate Nea- 
politana, in enchiridio ecclesiastico^ edito Venetiis anno 

' F«l. 218. b. 



384 mSTORIA DOGMATICA. 

MDLXXXVIII. " Quantum (ait) ad quartam regulam, in- 
quam permitti sacra Biblia vulgaria; nihilominus a R. 
thcologis fide dignis fuit determinatum quod in posterum 
non concedantur : sed cum conditionibus positis in dicta 
quarta regula possunt concedi evangelia et epistola3 vulga- 
res, cum quotidie in missa audiantur." A Gregorio etiam 
XIII. restrictam esse illam facultatem Rainoldus" notat ex 
septimo Decretalium'' ; Biblia tamen in Polonicam linguam 
per Jacobum Viecam Jesuitam, mandante Gregorio XIII. 
pontifice maximo et approbante Clemente VIII. translata 
esse, notat Gretserus inTractatu de novis translationibus'^. 
Habetur quidem in septimo Decretalium* bulla ilia a Rai- 
noldo citato : sed Gregorii XIII. nomen ibi per erro- 
rem pro Pio IV. est positum ; cujus haec est constitutio 
in bullario Petri Matthaei" ad verbum. 

A. D. MDXCV. 

Itaque Clemens papa VIII. cumindicemlibrorumprohi- 
bitorum denuo recognitum anno MDXCIV. edi jussisset; 
ne quis per novam illam editionem, regulae illius quartae 
authoritatem denuo etiam existimaret, sequentem observa- 
tionem circa quartam regulam addi curavit : " Animad- 
vertendum est circa suprascriptam quartam regulam fe- 
licis recordationis Pii papae IV. nullam per banc impres- 
sionem vel editionem de novo tribui facultatem cpiscopis 
vel inquisitoribus aut regularium superioribus concedendi 
licentiam emendi, legendi aut retinendi Biblia vulgari 
lingua edita : cum hactenus mandato et usu sanctce Ro- 
manae et universalis inquisitionis sublata eis fuerit facul- 
tas concedendi hujusmodi licentias legendi aut retinendi 
Biblia vulgaria, aut alias S . Scripturae tam novi quam vete- 
ris Testamenti partes quavis vulgari lingua editas, ac insu- 
per summaria et compendia etiam historica eorundem Bib- 
liorum, seulibrorum S. Scripturae, quocunque vulgari idio- 
mate conscripta : quod quidem inviolate servandum est." 

» In Thesibus, pag. 145. >> Lib. 5. tiu 4. cap. 6. 

'■ Col. 939. Vid. Posseviiiura in Jacobo Vicca ; et nota necessitatem qua im- 
pulsi sunt transferre Scripturas et Officia. 

J Ed. Francofurti ann. 1590. pag. 542. « Pag. 464, 465. 



HISTORIA DOHMATICA. 38." 



A. D. iMDCII. 



Hinc Joannes Azorius Hispanus Jesuita*^: " Quasres, 
an Bibliorum partes, nimirum libri, aut librorum capita, 
in vulgares linguas translata permittantur ? Respondeo, 
primo aspectu in prjedicta quarta regula solum proliiberi, 
ne sacra Biblia vulgari lingua passim sine discrimine per- 
mittantur legi, emi, retineri aut vendi. In Hispania tamen 
in Indice librorum prohibitorum ibi edito, auctoritate 
generalis in illis provinciis inquisitoris, regula sexta sic 
habet : Prohibentur Biblia vulgari lingua cum omnibus 
suis partibus ; ac si dicat, biblia et eorum partes. Et in 
indice recenti edito jussu S. D. N. dementis VIII. in 
observatione circa quartam praedictam regulam indicis 
editi jussu Pii IV. sic habetur: [cum] sublata eis fuerit 
(scilicet episcopis, inquisitoribus, et regularium superio- 
ribus) facultas concedendi licentiam legendi vel retinendi 
Biblia vulgaria, aut alias S. Scriptures tam novi quam 
veteris Testament! partes quavis vulgari lingua editas. 
Quaeras insuper an permittantur conscripti vulgari lingua 
precationum Horariarum libelli, in quibus continentur 
Psalmi et Cantica ex Bibliis excerpta ? In Indice Hispani- 
ensi ac regula sexta omnes hujusmodi lingua vernacula con- 
scripti libelli prohibentur. Et in indice novissime edito jus- 
su S. D. N. dementis VIII. in observatione circa quartam 
regulam, prohibentur S. Scripturae partes tam novi quam 
veteris Testamenti quavis vulgari lingua editas ; ac in- 
super summaria et compendia etiam historica eorundem 
Bibliorum ceu librorum sacrae Scripturse quocunque vul- 
gari idiomate conscripta ; quod quidem inviolate praeci- 
tur servandum." 

His addam pontificiorum quorundam theologorum de 
Scripturis et sacris vernaculis sententias. Praedictus ita- 
que Azorius eodem loco haec habet : " Quarto quaeritur, 
an expediat et deceat sacra volumina in maternas, et ver- 
naculas linguas converti ? Respondeo, Minime, quia de- 

' Inatitut. Moral, lib. 8. cap. 2fi. 
VOL. XII. C C 



386 HISTORIA DOGMATICA. 

trimentum inde pateretur fidelium concordia. Deinde 
variae haeresum et errorum causae nascerentur. Praeterea 
magna inscitiae et ignorantiao causa in republica Christiana 
sequeretur. Ex varietate etiam, iucertitudine et multitu- 
dine versionum contentiones innumerae, dissidia, ac infi- 
nita propemodum alia incommoda et mala provenirent." 
Atque iterum : " Quicquid Lutherani et Calvinistae sibi 
velint et obstrepant ; error est intolerabilis asserere pub- 
licas Ecclesiae ad Deum precationes vulgari idiomate can- 
tari, recitari et fundi debere : et neminem fidelium earum 
fructus posse esse participem, nisi intelligat idioma quo 
recitantur. Mos enim generalis Ecclesiae habet, ut non 
nisi certis quibusdam Unguis Hebraica nimirum, Syriaca, 
Graeca et Latina, celebrentur: qui mos plurimis abhinc 
annis in Ecclesiam inductus et nunc retinetur et servatur. 
Quaeres, an expediat pradicta publica officia vulgari lin- 
gua celebrari ? Respondeo, Nequaquam : quia multa hinc 
incommoda nascerentur; ut paulo ante vidimus. Porro 
non idem juris est de privatis precationibus, quas quivis 
fundit ad Deum, nee de iis quae ad catechismum spec- 
tant; quale est apostolorum symbolum, salutatio angelica, 
et castera Christianae fidei rudimenta. Haec enim licet 
Latine sjepe tradantur, materna tamen lingua proponi et 
addisci solent ; quia publica Ecclesise officia minime cen- 
sentur." Hffic Azorius. 

Johannes Molanus in Theologiae practicae compendio : 
" Negamus* a vulgo Christianorum requiri studium Scrip- 
turarum ; immo salubriter dicimus eos a lectione Scriptu- 
rarum arceri ; sufficereque eis, ut ex priescripto pastorum 
et doctorum Ecclesiae vitae cursum moderentur." 

Jacobus Ledesima de divinis Scripturis quavis lingua 
non legendis, capite secundo : " Pro fide Catholica scopus 
hie praecipuus nostrse disputationis erit ; ut ostendamus 
divinas Scripturas non esse quavis passim vulgari lingua 
vertendas, nee omnibus sine discrimine communicandas." 

Concilium Mediolanense III. Caroli Borromasi, ita sta- 



I Tractat. 3. cap. 27. conclus. 2. sect. 16. 



HISTORIA DOGMATICA. 387 

tuit : " Libri'' tie officio et precibus horariis Beatae Mariae 
virginis vulgariter, vel Italice, vel Gallice, vel Hispanice, 
vel Germanice, vel partim Latino, partim vulgari sermone 
expressi, venales ne proponantur neque vendantur. Siqui 
veto eos adliuc habent, ad sacraj inquisitionis officium 
statim deferre compellantur ; ut edita a Pio V. constitu- 
tione sancitum est'." 

" EtJ arguitur," inquit, " ex hoc, quod satis est labiis 
servire in divinis horis, licet cor divertat ad alia." Ro- 
mani tamen correctores hujusmodi antidotum apponunt 
ad marginem : " Priusquam descendas in banc Glossae 
sententiam ; consule theologos, et praesertim B. Thomam 
lib. 4. Sent. dist. 15. qu. 4. art. 1. et ibidem Paluda- 
num dist. 15. qu. 5. et Gabrielemin canonem Missae, lect. 
62." 

Anglo-Rhemenses in 1 Cor. cap. XIV. " Populus 
Christianus antiquse suEe consuetudini parere debet, et 
Latinis precibus uti potius quam vulgatis." Contra Eras- 
mus in 1 Cor. cap. XIV. " Hac in re mirum est, quomodo 
mutata est Ecciesias consuetude." 

Thomas Bosius in prsfatione libri de Italiae statu : " Nos 
contendimus ex antiquo tempore adversus haereticos mys- 
teria nostra non esse vulgaribus linguis explicanda, sed 
Latinae linguae omnino relinquenda." 

Petrus Licetius scripsit dialogum de sacris utriusque 
Testamenti libris in vulgare idioma, sive, ut ille vocat, 
eloquium minime vertendis, rudique plebi haudquaquam 
invulgandis. Idem argumentum tractarunt Hosius car- 
dinalis Varmiensis in dialogo De sacro vemacule le- 
gendo, Jesuitae authores Coloniensis censurse in praefa- 
tionem Monhemii, Johannes Hessels oratione de divino- 
rum officiorum in hngua Latina celebratione, Hardingus 
articulo tertio et decimo quinto contra Juelluni, Sanderus 
in declamatione de linguis divinorum Officiorum'', Rober- 



* Tomo ult. concil. edit. Venet pag. 588. 

' Praefix. officio 3. Maris. 

J In Clement, de celebrat. Missarum, lib. 2. cap. 1. Gravi. glos. ver. Fructum. 

' In vita quidem ejuslegimuiiscripsisse eum de divinis officiis non celebrandis 

CO 2 



388 HISTORIA DOGMATICA. 

tus Bellarminus in praelectionibus Romas habitis anno 
MDLXXXVI. editis Ingolstadii anno MDLXXXVII. 
(quem secutus est in Controversiarum epitome MS. Per- 
sonius :) Costerus in Enchiridio, Rhemenses in praefatione 
novi Testamenti, et in 1 Corinth, cap. XIV. Thomas Sta- 
pletonus in Relectione principiorum doctrinalium edita 
anno MDXCVI. et in Antidotis 1 Corintli. cap. XIV. a 
pagina 718. ad 734. Fr. Agricola De verbo Dei, Regin- 
aldus et Giffordus in Calvino-Turcismo, libro quarto, ca- 
pite septinio, Staphylus in Apologia, Alphonsus Salme- 
ron in 1 Corinth'. Martinus Peresius De traditionibus""." 
" Nullus ex Cathohcis est, qui non existimet, absolute 
et simpliciter longe magis e re Christiana fore, si absti- 
neremus a versionibus vernaculis:" ait Jacobus Gret- 
serus". 

in lingua vulgari librum 1. sed nonduni editum : ejus sententiam videre licet in 
lib. de visib. monarch, pag. 597. et praefat. in Petram EcclesisB, ct lib. de imag. 

' Tom. 14. a pa«. 255. ad 273. °> Fol. 41. b. 44. a. 

" Exam. 2. disputat. pappics, col. 2009. 



BISTORIA DOGMATICA. 389 



CAP. VII. 
DECRETA ECCLESIASTICA. 



SECT. I. 



Ex conclUorum sententiis. 



A. D. CCCXXV. 



In concilio Nicaeno sancilum est, " Ne quis Christianus 
sacris Bibliorura voluminibus careret ;" quemadmodum 
contra Beddam et Sutorem asserit Erasmus* et Cornelius 
Agrippa De vanitate scient. capite centesimo. 



A. D. CCCXLI. 



Concilium Antiochenum : " Statuitur'', ut quicunque 
non communicantes nee orationem facientes, Scriptu- 
ras tantum divinas in ecclesia audire voluerint, abjici- 
antur :" sicut etiam refert Fulgentius Ferrandus in Cano- 
num breviario*^. Idem ipsum decretum habetur in capi- 
tulis Grajcarum synodorum a Martino Bracarensi episcopo 
coUectis'', et in canone decimo, qui dicuntur, apostolorum, 
his verbis : Flavrac rove timovTac: Tnorouc ^ai riov ypatfiuiv 



» Tom. 9. operum, pag. 457. 553. 812. 

^ TlavTa^ Toi'z tifnovrais tii; 7i)v lKK\i\tjiav rov OtoiJ, Kai TtHvUputv ypti- 

^Ctv orotrovraf, fii) Koivuvovvra^ c' (v\ij(; lifia ti^ \aipy rourovf axo- 

(SXqroWf yiviaOai rije eicicXjjffiat. Can. 2. Confer Cxsariuin homil. 5. De 
divin. myster. et homil. 12. in biblioth, I'atr. 

' Sect. 168. <" Can. 53. 



390 



HISTORIA DOGMATICA. 



OKOvovTar;, fit) Trapafitvovra^ St t^ Trpoaivj^y koX Tp oyi^ 
fiiTaX{}ipH, wc ara^tae IfXTroiovvTat; Tig tKKAjjertn, a<popit,ta9ai 
XP^i hoc est, (ut ad verbum vertit Dionysius, seu quisquis 
erat author versionis iUius veteris, quae in Isidori coUec- 
tione conciliorum habetur) " Omnes fideles, qui ingre- 
diuntur ecclesiam, et Scripturas audiunt, non autem per- 
severant in oratione, nee sanctam communionem perci- 
piunt, velut inquietudines ecclesiae commoventes, convenit 
communione privari." Gratianus vero hunc canonem decre- 
to suo inserens ita refert : " Omnes*^ fideles, qui conveniunt 
in solennitatibus sacris ad ecclesiam, et Scripturas aposto- 
lorum et evangelium audiant." Sed utcunque sit, ex cano- 
nibus istis satis apparet, fideles laicos (de quibus canones 
isti agunt, ut recte notatum est in Cresconii breviario cano- 
num) priscis^illis temporibus ecclesias veluti auditoria quae- 
dam frequentasse ; uti ex sacris Scripturis publice praelec- 
tis Dei voluntatem possent inteUigere. Verum^ cum illi ad 
precum et sacrae Coenae communionem insuper admitteren- 
tur, etiara catechumeni et energumeni, et qui pceniten- 
tiam agebant, psalmodiam et divinam sanctarum Scriptu- 
rarum lectionem audiebant : ut est apud Dionysium de 
ecclesiastica hierarcha** in Qtwpiq tov rf/c Suva^fwc juwori)- 
piou, oi) yap defiiTov avTolg (ait ille') iripov tivoq hpov fiiraa- 
Xiiv, Jj r^c 7h)v Xoytwv iTrKTrpeirTiKxig IttI to. Kjoetrro) St8a<7- 
KoXiac' id est, " Neque enim fas eis est alterius cujus- 
libet sacrae rei esse participes, quam eloquiorum Dei, 
quorum magisterio possunt ad meliorem converti frugem." 
Atque hinc in vetere Ecclesia fuit ilia pcenitentium classis, 
qui in concilii Nicaeni I. canone undecimo et decimo 
quarto aKpowfiivoi, hoc est, Audientes^, appellantur: cu- 
jus etiam consuetudinis in duodecimo ejusdem concilii, 
itemque quarto, sexto et nono Ancyrani concilii canone 
mentionem factam legimus. Dicebatur enim " uKpoaaig^, 

' Deconsecrat. dist. ). cap. " Omnes fideles." 

' Sect. 12. B Vid. cone. Carthag. 4. can. 84. 

'' Cap. 3. pag. 10. vel 25. ediU Latin. 
' Pag. 28, 29. 

J Ut etiam eos Tertullianus in lib. de Pcenit. cap. 6. et 7. et Cyprianus, lib. 3. 
episL 17. ct 22. vocant. Vid. Theoriani colloquium cum Arnieno, pag. 253. 
^ Ubi axpOfaOai exponitur tUv Otiii)v aaoiitv ypafUv. 



HISTORIA DOGMATICA. 391 

cum quis ad ecclesiae fores stans divinas Scripturas audie- 
bat;" ut ad tertiam orationem Gregorii Nazienzeni ad- 
versus Julianum notat Elias Cretensis. Unde Gregorius 
Neocaesariensis in epistola canonica de iis qui in Barba- 
roium incursione peccarunt, canone undecinio, " Audi- 
tionemV inquit, " esse intra portam, in loco, quem vap- 
OtjKa (id est, ferulam) vocant ; ubi oporteat eum qui pec- 
cavit, stare post catechumenos : et ubi Scripturas et doc- 
trinam audierit, inde egredi; ut qui indignus habeatur, 
qui precationi intersit." 

A. D. CCCLXXXI. 

In canone septimo concilii Constantinopolitani primi ubi 
de iis qui in Ecclesiam recipiendi sunt, agitur, ista legi- 
mus: "Atque" ibi catechizamus sive instituimus, et eru- 
dimus eos, damusque operam ut longiore tempore mane- 
ant ac versentur in ecclesia, diligenterque et attente au- 
diant Scripturas : tunc tandem eos baptizamus"." 

A. D. CCCXCIII. 

In concilio Hipponensi de lectoribus statutum est, ca- 
pite vicesimo: Ut " usque" ad annos pubertatis legant; ut 
vero ante viginti quinque annos non ordinentur clerici, 
nisi primum divinis Scripturis instructi, vel ab infantia 
eruditi, propter fidei professionem vel assertionem." 

' 'H aKpoaaii; ivSo9t riJQ TruXijs iv Tif vap9t]Ki, ivBa iardvat xp4 ^ov 
rijiaprrtKOTa i'wc; T&v tarrixovfiiviov, rat IvTfvBfv iKipxtaBai. agoimv yap, 
0i7<Ti, TUiV ypaipwv icai Tijg £iSaaKa\iac, «Jc/3aXX6<T0w, Kai fii^ dKiovfr9fo 

•" Kai oi5rw KaTrjxovfitv avTovQ Kai ToiovfLtv avTovg xpovt^ftv fi'c t^v 
iKKXtjffiav Kai UKpo^ffOai Ttttv ypaipofV, Kai Tort avTOvg ^aTrril^ofisv. 

" Ex synodicarum constitutionum libello, toin. 1. concil. edit. Colon. 1551. 
pag. 552. Laur. Sifano interprete. 

° Cap. 2. lom. I. Concil. edit. Vcnet. ann. 1551. pag. 434. 



31)2 mSTOKIA DOGMATICA. 



A. D. CCCXCVIII. 



In concilio Caithaginensi quarto, capite octogesimo quar- 
to : " Statutum est, ut episcopus nullum prohibeat ingredi 
ccclesiam, et audire verbum Dei, sive Gentilem, sive ha2- 
reticum, sive Judaeum, usque ad missam catechume- 
nonim." 

A. D. DVII. 

In Valentino Hipaniae concilio'' congregati patres : " An- 
tiques," inquiunt, " canonesi relegentes, inter castera 
hoc esse censuimas observandum : ut sacrosancta evan- 
gelia ante munerum illationem in missa catechumenorum, 
in ordine lectionum post apostolum legantur; quatenus 
salutaria praecepta Domini nostri Jesu Christi, vel ser- 
mones sacerdotis, non solum fideles, sed etiam catechu- 
meni ac pcenitentes, et omnes qui e diverso sunt, audire 
licitum habeant. Sic enim pontificum praedicatione au- 
dita uonnullos attractos ad fidem evidenter scimus^" 

A. D. DXVIII. 

In actione' prima synodi Constantinopolitanae sub Men- 
na celebrate contra Anthimum ita legimus: " Magna' 

' Ad annum 524. concilium istud retulit Labbaeus concil. torn. 4. pag. 1617. 

1 Cap. I. 

' Tom. 2. concil. edit. Nicolini, pag. 538. 

" In editiuiie Or. Paris, 1018. est actio quinta. Locus extat pag. 680. 

• " Tori ipttivy liiyaXy iravTii^oi rov \aov, wc; t^ ivoQ (JTO^aro^ If^orjoav. 
tvXoytjroQ KvpiOQ o Qtog rov 'IffpatjX, oTi tireffKSTpaTo, &c. tTt TroWrjv H 
topav aVTt^iiivovvTiov fKarkpiov rwv fitpuiv, Kai '<paX\6vTtitv r^v ^aXfiifi- 
Siav Tavrijv, oi ^l/dXrai k-KiTpaTrriaav avtXQovTtQ itTriiv rov rpttrdyioVf 
Kai avTwv dp^a^kvuiv wdg 6 Xabg i-jravrraTo, Kai vTr-iiKOVffe roii rpiaayiov, 
Kai fitrd Tyv dvdyvu)tttv tov dyiov tvayytXiou, i^tQovg rijc Qiiag XtiTovp- 
yeac iTrtTiXovftivTjg, Kai Tixiv duputv KXudOeiffitiv, Kai tov dyiov fiadiifiaroQ 
Kara ri aiivtiBii; XixSivTog, T<f Kaipif Tiiv Sitttvx'o^ find voXXifQ iiavxiag 
fTVPiSpafiov dirav to TrXijOog KyKXt^i tov Ovffiaarrjpiov, Kai T/icpowvro. 
Tunc voce magna omneii de populo tanqnam uno ore claniarunt ; Bencdictus 



HISTORIA DOGMATICA. 393 

autem liora ex utraque parte consistentibus, et psallen- 
tibus banc psalmodiam cantores supervenientes conver- 
terunt se dicere THsagium. Et post lectionem sancti 
evangelii ex more sacra missa finita (catechumenorum sci- 
licet : sic Baronius) et januis clausis, ac sancta lectione 
juxta consuetudinem lecta, tempore diptychorum cucurrit 
omnis multitudo cum magno silentio circumcirca altare, et 
audiebant"." 



A. D. DCXXXIII. 

Concilium Toletanum quartum canone vigesimo quarto : 
" Ignorantia mater cunctorum errorum maxime in sacer- 
dotibus Dei vitanda est, qui docendi officium in populis 
susceperunt. Sacerdotes enim legere sanctas Scripturas 
frequenter admonet Paiilus^," &c. Hie observa, ]. Ig- 
norantiam matrem esse cunctorum errorum. 2. Corri- 
gendam esse sacrarum Scripturarum lectione. 3. Vitan- 
dam etiam esse a laicis, licet maxime a sacerdotibus. 
Contra vero pontificii crassam illam in vulgo ignorantiam, 
implicitas fidei nomine defendunt, eamque ut pietatis et 
devotionis matrem commendant; populumque a Scrip- 
turarum in lingua vernacula lectione, veluti errorum atque 
liaeresium pareute, homines impii abigunt. 

A. D. DCXCII. 

Synodus Constantinopolitana in Trullo, qxise Quini- 
sexta seu YltvOiicrti dicitur, canone sexagesimo sexto ita 
statuit : " A^ sancta Christi Dei nostri resurrectionis die 



Dominus Deus Israel ; quia visitavU, &c. Ad multas autem horas illU ex 
utraque parte concinentibus," &c. Sic habet antiqua versio, Graco magis con- 
sona, in edit. G. L. Paris. 1618. C 

" Tom. 2. concil. edit. Nicolin. pag. 601. 

' Quam sententiam etiam retulit Burchardus in Decret. lib. 1. cap. 100. Ivo 
par. 5. cap. 202. et Gratianua in Decret par. 1. distinct. 38. sect. " Ignorantia 
mater." 

A»o r»}c ttyiac avaffrafft/iOH, &c. tj)v oXrjv ificofiada iv rai^ ayiaiQ 
<Kic\if7tai£ ff^oXa^etv iii awapaXiinruQ roii irtiTTOvg iv ^aX^oij kuI ii^- 



394 HISTORIA DOGMATICA. 

usque ad novum Dominicum tota septitnana in ecclesiis 
vacare fideles jugiter oportet p salmis et hymnis et spiri- 
tualibus canticis, in Christo gaudentes, festumque cele- 
brantes, et divinarum Scrip turarum lectioni mentem ad- 
hibentes, et Sanctis mysteriis jucunde et laute fruentes. 
Sic enim cum Christo exaltabimur, et una resurgemus." 
Ibidem, canone septuagesimo quinto: "Eos" qui in ecclesiis 
ad psallendum accedunt, volumus nee inordinatis vocifera- 
tionibus uti, et naturam ad clamorem urgere ; nee aliquid 
eorum, quae ecclesise non conveniunt et apta non sunt, 
adsciscere ; sed cum magna attentione et compunctione 
psalmodias Deo, qui est occultorum inspector, offerre." 

A. D. DCCXLVII. 

In Anglicana synodo, quas anno tricesimo tertio ^Ethel- 
baldi regis Merciorum coacta est, ut refert Wilhelmus 
Malmesburiensis'', decretum est, " Ut* per monasteria 
lectio sacrarum Scripturarum frequentetur." Et ut Pres- 
byteri " Dominicam orationem et symbolum Anglice dis- 
cant et doceant." At hodie (ut conquestus est Trithe- 
mius) " studium" Scripturarum a multis claustralibus om- 
nium pene regularum contemnitur, et in paucis vigere 
monasteriis videtur." Immo et regularibus interdictum 
est*^ ne Biblia vel a Catholicis authoribus versa legant, 
nisi facultatem a praelatis suis habuerint. Quam vero 
religiose alterum illud praeceptum de oratione Dominica 
et symbolo Anglice docendis servaverint presbyteri An- 
glicani, vel illud Richardi Fitz-James Londinensis episcopi 

vote Kal ifiSaXg TTviVfiariKalQ, liifpaivofiivovi iv Xptarif xal iopraZovTas, 
Kal Ty Tiov Qeitav ypa^(ji}v dvayviotrn TrpoffkxovTa^f &c. Tom. 3. conciL 
pag. 403. 

" Toiif £7ri T(f i^dXXciv iv TaXg t<cicXij(Ttois irapayivojitvoVQ, j3ov\6iit9a 
fiilTt (ioalsaTaKTOie KixpijaBai, &c. aWd fitTO. TroXXrjg vpoao\i)c; Kai ko- 
raviiitos tuq rotavTag \pa\n(i)Siag vpoaayiiv T<f TiSv KpvTrroiv l^op<(> 
6t(f. Refertur iste canon a Photio in Nomocanonem, tit. 3. cap. 2. 

" Lib. 1. De gestis pontif. Angl. pag. 112. editionis Savilianae. 

>" Vid. Fox. pag. 182—185. 

' Lib. 2. epist. ad Jacobum fratrem suum. 

' In Indice librorum prohibit, edit, a Pio IV. reg. i. 



HISTORIA DOGMATICA. 395 

factum ostendit ; qui Johannem Coletum, nisi Gulielmus 
Warhamus archiepiscopus Cantuariensis opem ei tulisset, 
eo nomine haereseos reum peregisset, quod orationem Do- 
minicam in linguam Anglicanam transtulisset, quemadmo- 
dum refert, contra Thomam Morum, Gulielmus Tindallus^, 
nee non Coventriensis episcopi, qui eo tempore, anno sci- 
licet MDXIX. erat Galfridus Blitheus, qui e dioecesi sua 
sex viros una cum vidua igni adjudicavit ; quod liberos et 
domesticos suos orationem Dominicam, symbolum apos- 
tolicum, et Decalogum lingua Anglicana docuissent: 
quemadmodum ex testimonio eorum, qui turn praesentes 
adfuerant, refert Johannes Foxus'". Similiter Norvicensis 
episcopus anno MDVII. apud Balaeum, qui tunc aderat, 
praefatione in tractatum Johannis Lamberti de sacramento 
altaris : pari modo anno MDXXI. coram Johanne Long- 
lando, Lincolniensi episcopo, Johannes Mordenus et uxor 
ejus a Jacobo Mordeno nepote accusati sunt, quod domi 
suae, eo prassente, Decalogum Anglice recitassent^. Alicia 
Atkins ab eodem Jacobo Mordeno accusata, quod ab ipsa 
orationem Dominicam, salutationem angelicam, et sym- 
bolum apostolicum lingua vernacula didicisset' ; Jacobum 
vero iUum propria soror juramento accusare coacta est, 
quod earn orationem Dominicam, symbolum, et saluta- 
tionem angelicam Anglice docuisset. Sed"" et Wilhelmus 
Littlepage juramento coactus accusavit Thurstanum Lit- 
tlepage, a quo orationem Dominicam et salutationem 
angelicam ; et Johannem Frier, a quo Decalogum lingua 
vernacula didicisset (symbolum enim ab avia didicerat) 
atque etiam fratrem suum Johannem Littlepage, quod ab 
Alicia uxore Thurstani Littlepage Decalogum Anglice 
didicisset". Atque haec fuit miseranda ilia servitus, qua a 



f Lib. 3. cap. 15. 

*■ Pag. 887. Actorum sub Henrico VIII. Qua de re vid. Sutlivium in re- 
sponsione ad postremam partem libri R. Personii de 3. conclusionibus, pag. 
62, 63. 

^ Fox. pag. 752. exregistro Longlandi Lincoln, fol. 15. 

' Ibid. ™ Ibid, apud Fox. pag. 754. 

" Ibid, apud Fox, pag. 754. quern etiam vide pag. 610, 713, et supra in anno 
1485. 



396 HISTORIA DOGMATIC A. 

clero papistico populus Anglicanus detentus est, prius- 
quam ab Henrico VIII. abdicata Romani pontificis tyran- 
nide, anno MDXXXVI. regia authoritate injunctum est: 
ut omnes ab infantia orationem Dominicam, articulos fidei, 
et Decalogum lingua materna ediscerent. Sed et quin- 
gentis ante Henricum annis Canutus" rerum summam in 
Anglia obtinens lege lata cavit, ut " unusquisque Chris- 
tianus operam daret, ut orationem saltern Dominicam et 
articulos fidei intelligeret : quandoquidem per primum 
illud Deum invocent Christiani, per alterum rectam fidem 
profiteantur." Sed et Carolus Magnus in constitutio- 
nibus factis anno regni sui undecimo ex concilii consensu 
statuit, ut " Episcopi" diligenter discutiant per suas paro- 
chias presbyterorum fidem, &c. ut missarum preces bene 
intelligant, et ut Psalmi digne secundum divisiones ver- 
suum modulentur; et Dominicam orationem ipsi intelli- 
gant, et omnibus praedicent intelligendam, ut unusquisque 
sciat quid petat a Deo : et ut Gloria Patri cum omni 
honore apud omnes cantetur ; et ipse sacerdos cum Sanc- 
tis angelis et populo Dei communi voce Sanctus, Sanctus, 
Sanctus, decantetP." 

A. D. DCCLXXXVII. 

Concilium Nicaenum II. canone secundo : " 'Eireidiiirip 
\paX\ovTig avvTafTao/itOa t(^ Qi(^' 'Ev Toig SiKaiwiiaai aov 
HiXiTi'iaw, tcai oiiK eTTiXjjdOjuat riov Aoywv aov, navrag fiiv 
XpiOTiavoiig tovto fvXdTruv awTi'ipiov, kot i^aiptTov St tovq 
TTjv UpaTiKriv afnrt)(oixivovg d^iav. Quoniam dum Psalmos 
canimus, Deo in liaec verba promittimus, /«i justificatio- 
nibus tuts mediiahor, non ohliviscar eloquiorum tuorum : 
Omnes quidem Christianos lioc servare salutare esset, eos 
autem praecipue qui sacerdotalem dignitatem obtinent'" ut 

" In 'Apxaiovoitif a Gul. Lambardo edita. 

" Anno 779. 

P Pag. 251. editionis qua prodiit Moguntise anno 1602. cum epistolis Hinc- 
niari : habetur etiam in legum ab Ansegiso coUectarum lib. 1. cap. 70. 

1 Psal. 119. 

' Kard rd Biia ivTaXnara avaaTpi^t<r9ai, icai StSaoKiiv riv kut airhv 
Xaov. 



( 



HISTORIA DOGMATICA. 397 

scilicet " in omni divina Scriptura versentur, et populum 
doceant," quemadmodum pauIo post sequitur. 

A. D. DCCCXIII. 

Rhemensis synodi, Caroli Magni jussu anno DCCCXIII, 
habitsB, capitulum primum est de fidei ratione ; ut " unus- 
quisque juxta intellectual suse capacitatis Domino largiente 
disceret et intelligeret, atque operibus pleniter observaret. 
2. Ut orationem, quam Dominus noster Jesus Christus 
discipulos suos orare docuit, verbis discerent, et sensum 
bene intelligerent ; quia illam ignorare nulli Christiano 
licet." Sic libro quinto Legum Francarum a Benedicto 
Levita collectarum, capitulo centesimo tertio, statutum 
est, ut " omnes qui Christiano nomine censentur, oratio- 
nem Dominicam et symbolum memoriter teneant et intel- 
ligant." Et libro sexto, capite 163. ut "fideles orationem 
Dominicam discant et intelligant, et suis sacerdotibus earn 
verbo ex verbo reddant, et aliis fidelibus, qui earn nesci- 
ant, doceant." Et in capitulo septimo eorum' quae falso 
tribuuntur synodo VI. Constantinopolitanae, et in Ansel- 
mi Lucensis CoUectione decretorum habentur, ut annota- 
tum est Romanis correctoribus ad Gratiani Decretum dist. 
16. cap. 10. " Commonendi' sunt fideles omnes a minimo 
usque ad maximum, ut orationem Dominicam et symbo- 
lum discant ; et dicendum est eis, quod his duabus sen- 
tentiis omne fidei Christianae fundamentum incumbit. Et 
nisi quis has duas sententias et memoriter tenuerit et ex 
toto corde crediderit, et in oratione saepissime frequen- 
taverit, Catholicus esse non poterit"." Capitulum is- 
tud est'' caput vigesimum tertium epistolae Theodulphi 
Aurelianensis episcopi. Et in Germania quidem ad 
nostra usque tempora orationem Dominicam, angeli- 
cam salutationem, apostolorum symbolum, et Decalogi 

■ Condi. Labb. torn. 6. pag. 1206. 

• Vid. hac de re Beds epistolam ad Egbertum EboracenMm archiep. pauIo 
ante mortem scriptam : quam MS. habeo. 
" Tom, 3. Condi, edit. Nicolin. pag. 38S. 
' Cap. 22. in edit, concil. Lab. torn. 7. pag. Ml. 



398 HISTORIA DOGMATICA. 

praecepta sic in lingua vemacula fuisse retenta, ut in am- 
nios hominum una cum materno lacte instillarentur, ex ca- 
pita vigesimo quinto synodi diocesanae Augustensis, anno 
MDXLVIII. celebratae, coUigitur, ubi etiam plebanis ec- 
clesiarum parochialium praecipitur, ut singulis diebus Domi- 
nicis, finita concione, omnia vernaculo sermone " distincte 
ac tractatim ita praelegant ; ut populus legentem repetitione 
subsequi, ea discere, et memoris mandare possit''. Cum 
Gallis vero baud multo melius actum esse quam cum 
Anglis, vel illud Cabilonensis episcopi factum ostendit, a 
Crispino commemoratum'', qui Merindolii pueris grandi- 
usculis simul et parvulis ad se vocari jussis, pecuniam 
singulis largitus, blande praecepit, ut orationem Domi- 
nicam cum symbolo apostolorum Latino idiomate edis- 
cerent, Plerisque autem eorum excipientibus se Latine 
quidem nosse Pater noster et Credo, non posse tamen 
reddere rationem eorum qua2 recitarent, nisi suo, id est, 
Gallico idiomate ; respondit egregius episcopus, non re- 
quiri tantam in ipsis scientiam, satis esse modo ea Latina 
tenerent, neque ad salutem conducere tarn exactam fidei 
rationem atque intelligentiam : multos episcopos, paro- 
chos, quinetiam doctores theologiae inveniri, quibus satis 
negotii exhiberet vel tenuis ac rudis expositio orationis 
Dominicae aut symboli apostolici. 



A. D. DCCCXVI. 

Aquisgranense concilium, Ludovici I. imperatoris jussu 
habitum, capite tertio lectoris ofRcium proponens ex Isido- 
ro. " Sic" expeditus (inquit) vim pronuntiationis tenebit ; 
ut ad intellectum omnium mentes sensusque promoveat, 
discernendo genera pronuntiationis, atque exprimendo om- 
nium sententiarum proprios efFectus." Et post : " Auri- 
bus et cordi consulere debet lector, non oculis : ne potius 
ex seipso eos spectatores magis quam auditores faciat." 



» Tom. 5. concil. pag. 308. J Lib. 3. Act.martyr, fol. 112. 

'■ Isidor. de ecclesiast. officiis, lib. 2. cap. 11. 



HISTORIA DOGMATICA. 399 

Et : " Psallentium" in ecclesia Domino mens concordare 
debet cum voce; ut impleatur illud apostoli, Psallam}' 
spiritu,psallam, et mente." Et : " Tales'^ ad legendum, can- 
tandum et psallendum in ecclesia constituantur, qui non 
superbe sed humiliter debitas Domino laudes persolvant ; 
et suavitate lectionis ac melodise et doctos demulceant et 
minus doctos erudiant, plusque velint in lectione vel cantu 
populi aedificationem, quam popularem vanissimam adula- 
tionem. Qui vero base docte peragere nequeunt, erudian- 
tur prius a magistris, et instructi haec adimplere studeant, 
ut audientes aedificent." Hinc probabiliter coUigitur sacra 
hoc tempore ita esse peracta, ut a populo aliquo modo in- 
telligi possent : cum quibus conferantur leges illae (Caroli 
Magni ut videtur) a Benedicto Levita coUectas, libro sexto 
capitularium : quarum una ita habet : " Placuit** ut fide- 
les silentium in ecclesia teneant, et devote verbum Dei 
audiant." Altera : " Admoneant^ presbyteri plebem, ut in 
ecclesia verbositare non pra?sumant ; sed cum fletu et cum 
compunctione cordis Dei implorent auxilium tam pro se, 
quam et pro proximis suis. Et quando presbyter celebrat 
Missam, corda illorum semper ad ccelestia adtendant. Et 
quando sanctae lectiones vel evangelia recitata fuerint, 
cum silentio et devota mente pariter audiant, sicut Deus 
dixit per Moysen, Audi Israel et tace!' Et caput quadra- 
gesimum tertium concilii Moguntiaci anno DCCCXIII. 
Caroli Magni jussu celebrati, quod ita habet: "NuUus 
presbyter, ut nobis videtur, solus Missam cantare valet 
recte. Quomodo enim dicet, Dominus nobiscum, vel Sur- 
sum corda admonebit habere, et alia multa his similia, cum 
alius nemo cum eo sit' ?" Si populus sacerdotem non in- 
tellexisset, perinde esset, utrum solus haec verba pronun- 
tiasset sacerdos, an praesente populo. " Ideo enim sacer- 
dos ante orationem praefatione praemissa parat fratrum 
mentes dicendo Sursum corda; ut dum respondet plebs, 



• Cap. 132. !• 1 Cor. cap. 14. 
•• Cap. 133. << Cap. 173. 

• Cap. 192. 

' Habetur etiam in legibui a Benedicto Lenta collectis, lib. S. cap. 93. 



400 HISTORIA DOGMATICA. 

Habemus ad Dominum, admoneatur nihil se aliud quam 
Dominum cogitate debere*." 

A. D. DCCCCL. 

Anglo-Saxonum synodus anno DCCCCL. Vide supra 
sub iElfrico. 

A. D. MCCXV. 

Concilium Lateranense sub Innocentio III. capite nono 
ita statuit. " Quoniam in plerisque partibus infra eandem 
civitatem atque dioecesin permixti sunt populi'' diversarum 
linguarum, habentes sub una fide varios ritus et mores : 
districte praecipimus, ut pontifices hujusmodi civitatum 
sive dioecesium' provideant viros idoneos, qui secundum 
diversitates rituum et linguarum divina illis officia cele- 
brent, et ecclesiastica sacramenta ministrent, instruendo 
COS verbo pariter et exemplo*." 

Concilium Oxoniense. Vide supra ad annum MCCCC VII. 

t Ut est in decreto deconsecrat dist. 1. capite " Quando autem." 
I" Pro populi legit plurimi, codex MS. Lambethanus. 
' Dicecesis. Cod. Lamb. 

^ Translatum est etiam hoc decretum a Gregorio IX. in primum librum De- 
cretal, tit. 31, de offic. judicis ordinarii, cap. 14. Quoniam plerisque. 



IIISTORIA DOGMATICA. 401 



SECT. II. 



Ex jure civili, sententiisque imperatorutn ac regum. 



A. D. DXLI. 

Justiniani imperatoris sanctio (Antonio Contio interprete) 
in haec verba habetur. " Jubemus" omnes episcopos pres- 
byteros non" in secrete, sed cum ea voce, quae a fidelissimo 
populo exaudiatur, divinam oblationem et precationem, 
quae fit in sancto baptismate, facere ; ut inde audientium 
animi in majorem devotionem, et Dei laudationem et be- 
nedictionem, efFerantur, Sic enim et divinus apostolus 
docet, dicens in priore ad Cormthios epistola : CoEterunf, 
inquit, si solum benedicis spiritu ; is qui idiota: locum im- 
plet, quomodo ture gratiarum actioni suhjiciet Deo sanc- 
tum illud Amen : Siquidem quid dicas non novil : tu au- 
tem pulchre gratias agis, sed alius non cedijicatur. Et 
rursus ineaquasest ad Romanos, sic dicit : Corde'^ quidem 
creditur adjustitiam; ore autem confessio fit ad salutem. 
Idcirco" igitur convenit, ut ea precatio, quae in sancta alla- 
tione dicitur ; et aliae orationes cum voce a sanctissimis 
episcopis et presbyteris proferantur Domino nostro Jesu 
Christo Deo nostro cum Patre et Spiritu Sancto : scituris 

» Authenticis collat. 9. tiL 20. Novell, constitut. 137. 

^ Ml) Kara ri (nawTrriiiivov, aXkd fiiTd ipuivijs rif TnaroTaTif \a,f l%a- 
Kovoiiivrie rriv eiiav iTpoaKoy.iS't,v icai Tr,v ivi rif ayiif fia-HTiafiaTi -wpoa- 
ivxriv irouXaOm, irpoq to icavTiWfv rdc tuv aKovovTwv ^ivxaf fi'f icXuova 
KaravvKtv Kai rr/v Trpog top h<nr6rt]v 9iov Siaviaraadai coKoXoyiav. 

' 1 Cor. cap. 14. ver. 16. <! Rom. cap. 10. ver. 10. 

' Aii Taira Toivvv -irpoaiiKU riiv iiri ry ayif TrpoaKO/itdy xai rdf SlXKuq 
TTpoaivxAq liird 0uv^c vapd twv oaiuraruv iirtaKoiruv ti km TptaBv- 
Tipuv Trpoa^'f.p((jQai rt^ KVpitft riftiSv ^fiiav, &c. 

VOL. XII. DD 



402 HISTORIA DOGMATICA. 

religiosissimis sacerdotibus, quod si quid horum contemp- 
serint, et horrendo Dei et Salvatoris nostri Jesu Christi 
judicio rationem reddituri sunt, et nos ista cognoscentes 
non relinquemus quieta et inultaV 



A. D. OLII. 

Quacunque lingua legi vult Justinianus sacros libros, 
"improbans^versutiam Judaeorum, qui quo facilius linguae 
Hebraicee ignaris imponerent, non aliam quam Hebraicam 
linguam recipiebant" ut monet in declaratione hujus con- 
stitutionis Jacobus Cujacius. Unde fiebat, ut simplicioribus, 
quos vellentj ipsorum magistri magno iUorum damno pro- 
pinarent errores, sicut ipse agnoscit Baronius, ann, DLII. 
sect. 1. Statuit igitur imperator, ut in synagogis illorum 
sacri libri " In*" omni lingua, quam locus accomodatiorem 
et magis familiarem redderet," auditoribus legerentur ; 
" quo magis per ipsorum lectionem intelligentibus tota 
dictorum series ordine manifesta sit, secundumque ea et 
vitam et studia sua instituant." Qui vero hoc prohibue- 
rint, castigari jubet corporalibus pcenis et facultatum 
privatione ; " ut' vel inviti (inquit) consentiant nobis, melio- 
ra et Deo amabiliora (seu magis accepta) volentibus ac ju- 
bentibus." Monet insuper eos " qui'' aut per istam aut 
per illam linguam (id est, vel Hebraicam vel maternam) 



' Hactenus Justinianus, pag. 346. editionis Dionysii Gothofredi, quse prodiit 
Lugduni, ann. 1585. Est in Novellis constitutio 123. A Fhotio in Nomoca- 
none, tit. 3. cap. 1. et a Balsamone ejus scholiaste citaturnomine 17. constitu- 
tionis primi tituli Novellarum. Vid. Fox. pag. 1922. 

t Justinian, tit. 28. Novel, constitut. 146. 

■» 4>wv^v TTaffav airXiHg, iiv 6 tottoq i-jnTtlSetorkpav Kai fidWov yvi^pifiov 
roig dKOVoVffiv elvai Troiti. et mox, Sta ttjq tWijviSog ^wvj/f, ij Kal rijQ "Tra- 
Tpiov Tvxov (rfis 'IraX^e TaiiTtiQ tpafiiv) q Kai TiSv dWwv ajrXais, roig Tovoig 
cvfjLuerajSaWofi&vrig rijg yXtOTTtfc, Kal riJQ di avTiuv dvayvb}(7iit>(;, tip' i^ 
aatprj re tlvai to. Xeydjutva role avviovaiv liiraaiv i^e^rjc. 

' 'A-KovTsg ivSiSovai KaWiova re Kai 9eo(pi\kffrepa ^ovXcjitvoig rk Tjfiiv 
Kai KtXtvovaiv. 

^ Aid ravTtjc V *Kf tvqc yXMrrrjg ruiv ieptSv j3i/3Xwv aKovovrag, fi-q i//tXo(c 
vpofff^nv y^appaatVy dXXd tmv Trpayftdruiv yeveaQat. 



HISTORIA DOGMATICA. 403 

sacros libros audiunt, non solum considerate literas, sed 
rebus refici, et divinum veraciter intellectum accipere; 
quo magis et quod praestantius est addiscant, et aliquando 
decipi, atque ab eo, quod omnium praestantissimum est 
(vel opportunissimum, Kaipiwrarov) nempe in Deum fidu- 
cia, aberrare desinant : Propterea' enim (inquit) omnem 
ipsis linguam ad sacrorum librorum lectionem aperuimus ; 
ut omnes de caetero eorum scientiam amplectentes, ad me- 
liora perdiscenda reddantur aptiores, cum in confesso sit 
multo paratiorem ad meliora discernenda et capessenda 
esse eum, qui sacrorum librorum lectione innutritus, non 
longe a correctione, et ut ad bonam frugem perducatur, 
dissidet : quam qui nihil horum intelligit, sed ex solo reli- 
gionis nomine dependet, eique tanquam sacrae adhaeret 
anchorae, et scientiam Dei putat in sola secta; appellatione 
versari""." Ibidem ; " Ipsas" ergo sacras voces legant, li- 
bros ipsos evolventes {avaTrruaovrtg) neque celantes ea 
quae in iis prolata sunt, extrinsecus assumant sine scriptis 
traditas vocum inanitates, ab ipsis ad perditionem simpli- 
ciorum excogitatas"." 

' Ata TovTO yap Ci) iraaav aiiToig (jtutvyv avei^Zafjiev ffpoc tiJv rwv Upuv 
fii(i\uv dvdyvbtatv, uktt€ iravTag iiptt^]Z tv^ TVTuiv Xafijiavovrag el^ijffiv, 
tvfia9taTipovQ irpbg rd caXXtai ykviffQat, &c. 

"■ Col. 356, 357. editionis Gothofredi : col. 509. edit, quse prodiit Lugduni 
1585. fol. cum glossis. 

" Kai avTae Ji> rdj iepdg 0<avd; avayviiaovrai, rag ^i^Xovs avT&i 
avawTvaaovTis, aWd firi KaraicpvirTovTiQ iiiv to. Kar' aTvdg fipriiiiva. 
NonnuUi quidem codices pro dvairTvffffovTtg habent dvaiTTiKTovTeg : adeoque 
Holoander, aliique interpretes Latini tocum sic verterunt, " codices ipsos respuen- 
tes ;" quae si verior lectio sit, pro avrag legendum est ravTag, et sentcntia ad 
SivTtpuaitg Judsorum, seu fabulas Misnicas et Talmudicas, quas Justinia- 
nus in periodo immediate praecedenti legi interdixerat, referenda : quod Antoni- 
us etiam Contius agnoscit, apposita hac ad locum nota ; " 'AvaTrrvaovrtg. 
Sensus, si Judaeis est animus sacras Scripturas legendi, sacros codices evolvant, 
non eos in quibus meraE tantum Tabulae continentur." 

" De constitutionibus Caroli Magni vid. supra in sententiis conciliorum, et in 
anno 807. et tract, de orig. erroris post annum 630. uti et capitular. Benedicti 
Levitae, lib. 6. cap. 173. et 192. De Constantino M. anno 330. Theodosio 
imp. ann. 415. Athalarico regc, ann. 533. Altfrido rege, ann. 615. Ludovico 
Pio imp. ann. 820. Basilio Macedone, 870. iElfredo regc, 890. jEthelstano, 
930. Canute, 1020. Uratislao Boemorum duce, 1080. Andronico Comneno, 
1183. Ludovico IX. 1226. Conrado IV. imp. 1250. Johanne Cantacuzeno, 
1360. Carole V. Francorum rege, 1370. Anna regina Anglise, et Johanne 

D d2 






404 HISTORIA DOGMATICA. 

duce Lancastrise, 1390. Johanne II. regeCastelle, 1440. Alphonso V. 1450. 
Ludovico XI. 1478. Henrico VIII. Edvardo VI. et Elizabetha Angliae regibus, 
in injunctionibus et regni comitiis. Joanna D'Albret regina Navarrae, cujus au- 
thoritate novum Testamentum Cantabrica lingua (interpf ete Johanne de Licar- 
ragne de Briscons) prodiit Rupellae, ann. 1571. Jacobo Dei gratia Britannia- 
rum monarcha in BaaiKiKif ^i>pif. 



HISTORIA DOGMATICA. 405 



SECT. III. 



Ex jure canonico, sentenliisque Romanorum pontificum. 

"Si^juxtaapostolum Paulum Christus'' Dei virtus est et 
Dei sapientia ; et qui nescit Scripturas, nescit Dei virtu- 
tem ej usque sapientiam : Scripturarum ignorantia Christi 
est ignorantia." 

" Qui" ea, quae Dei sunt, nesciunt, a Deo nesciuntur ; 
Paulo attestante, qui ait : Si quis ignorat, ignorabi- 

" Sicut*' Stellas cceli non extinguit nox, sic mantes fide- 
lium firmamento inhserentes sanctae Scripturae non obscu- 
rat mundana iniquitas." Ubi glossa: " Firmamento, id 
est, meditationi et lectioni." Hug. Mundana " Unde di- 
citur : Ama scientiam Scripturarum, et carnis vitia non 
amabis." De consecr. dist. 5. " Nunquam." (Hug. et 
Lan.) Sententia haec in commentitiam Zephyrini epistolam 
translata est ex libro Sententiarum ex operibus Augus- 
tini a Prospero excerptarum sentent. 120. 

" Apostolica' authoritate mandamus, dum sancta evan- 
gelia in ecclesia recitantur, ut sacerdotes et caeteri omnes 



■ In 1. parte Decred, disdnct 38. cap. 9. Ex Hieronymo ad Eustocbium in 
prcMEinio comment, in Esaiam. 

^ 1 Cor. cap. 1. 

' DecreU disdncL 38. cap. 10. Ex Gregorio in pastorali, par. ) cap. 1. 

^ Vid. plura ex Gregorio papa supra ad ann. 595. 

' Decrct part. I. distinct. 38. cap. 8. Ex Zephyrini papae ficta epistola 1. 
ad episcopos Sicilis. 

' Decret. part. 3. de consecrat. disdnct. 1. cap. 68. Ex Anastasio primo Ro- 
mano episcopo ad episcopos Germaniae ac Burgundis, cpist. I. cap. 1. 



406 HISTORIA DOGMATICA. 

praesentes, non sedentes, sed venerabiliter curvi, in con- 
spectu evangelii stantes Dominica verba intente audiant, et 
fideliter adorent^." 

" Non'" mediocriter." Ex Hieronymo, ut dicitur. " Nun- 
quid verborum multitudine flecti Deus ut homo potest ? 
Non enim verbis tantum, sed corde orandus est Deus. 
Melior est quinque Psalmorum decantatio cum cordis puri- 
tate et serenitate et spirituali hilaritate, quam totius Psal- 
terii raodulatio cum anxietate cordis et tristitia'." 

" Lectores' a legendo, psalmistae a Psalmis canendis 
vocati. Illi enim praedicant populis quid sequantur ; isti 
canunt, ut excitent ad compunctionem animos audientium. 
(Praedicant) id est, legunt, recitando, non autem praedican- 
do ; quia illud est officium sacerdotum," 16. qu. 1. " Adji- 
cimus." (Glossa.) 

In'' publica Ecclesiae liturgia illud corrigendum esse di- 
citur : Quod " antistites et ministri cum barbarismis et 
soloecismis Deum invocent ; vel eadem verba, quae pronun- 
ciant, non intelligant, perturbateque distinguant." Et ra- 
tio additur ; " ut populus ad id, quod plane intelligit, di- 
cat Amen." 

" Cantante^ et psallentes in cordibus vestris Domino. 
Audiant haec adolescentuli ; audiant ii, quibus psallendi in 
ecclesia officium est: Deo non voce sed corde cantandum: 
Nee in tragaedorum morem guttur et fauces dulci medica- 
mine liniend^e sunt, ut in ecclesia theatrales moduli audi- 



» Decret. part. 3. de coiisecrat. distinct. 1. cap. 70. Vid. supra in Cypri- 
ano ad ann. 250. 

'* Decret. de consecrat. part. 3. distinct. 5. cap. 24. 

' Habentur haec fere, et in hanc sententiam plura in regula monachorum ex 
Hieronymi et aliorum scriptis a Lupo de Oliveto collecta, et Martini V. Romani 
pontificis authoritate confirmata, torn. 4. operum Hieronymi edit. Basil. 9. vero 
edit. Mariani Victorii. 

J Decret. part. 1. distinct. 27. cap. 1. Cleros. Ex Isidore, lib. 7. etymolog. 
cap. 12. 

^ Decret. part 1. distinct. 38. cap. 12. " Sedulo nomcndi." Ex Augustino de 
catechizandis rudib. cap. 9. 

' Decret. part. 1. distinct, 92. cap. 1. Ex Hieronymo, lib. 3. comment, ad 
cap. 5 epist, ad Ephes. 



HlSTORIA DOGMATICA. 407 

antur et cantica ; sed in timore, in opere, in scientia Scrip- 
turarum™." 

In ordine Romano, de officiis divinis (quem a Gelasio 
papa coUectum constantior opinio est ; si credimus Baio- 
nio" ; Bellarmino" licet author floruisse videatur post an- 
num Dec.) benedictio lectorum ita proponitur : " Do- 
mine sancte, pater omnipotens, aeterne Deus, benedicere 
dignare hos famulos tuos in officium lectorum ; ut assidui- 
tate lectionum sint apti pronuntiare verba vitae, et mentis 
ac vocis distinctione populo monstrare intelligibilia : Et in 
utroque sanctae Ecclesiae gratiam pro suis modulis spiritu- 
al] devotione resonentP." Sed et in pontificali Romano im- 
presso Lugduni, et postea dementis VIII. jussu restituto, 
et Romae, anno MDXCV. edito, pontifex lectores a se or- 
dinandos ita admonere jubetur : " Studete verba Dei, vi- 
delicet lectiones sacras distincte et aperte ad intelligentiam 
et aedificationem fidelium absque omni mendacio falsitatis 
proferre ; ne Veritas divinarum lectionum incuria vestra 
ad instructionem audientium corrumpatur. Quod autem 
ore legitis, corde credatis, atque opere compleatis ; quate- 
nus auditores vestros verbo pariter et exemplo vestro do- 
cere possitis. Ideoque dum legitis, in alto loco ecclesiae 
stetis, ut ab omnibus audiamini et videamini''," &c. 

EoTu/ TTaaiv iifilv KXtipiKOiQ KOI XdiKoig |3t/3Aio ai^uaftia 
Koi ayia. Tj/c /xiv iraXaiac StafljjKije, MuxritoQ irivre, FivEtrte, 
E^ocoe, &c. rifiiTipa Si, rovTiari TrJQ koivvq SiaOrjKJig, Eii- 
ayyfXia riaaapa, &c. Sint autem vobis omnibus clericis 
et laicis venerabUes et sancti libri, veteris quidem testa- 
menti Moysis, quinque, Genesis, Exodus, &c. Nostra 
vero, hoc est, novi Testamenti, evangelia quatuor," &c. 
In quem canonem ita scribit Jo. Zonaras : " Quum' ve- 



" Lib. 1. DecreLtit. 31. de offic. judicisordinarii, cap. "Quoniam," est cap. 9. 
Lateranensis concilii (de quo supra) De Leone 1. supra ad ann. 450. Nicolao I. 
ann. 860. Johanne VIII. ann. 880. Innocentio III. ann. 1200. et 1215. 

" Ann. 692. sect. 44. » Lib. 2. De Missa, cap. 14. 

■* In Liturgicis Romx excus. 1591. fol. pag. 64. 

t Pag. 22. ' Canon, apost. 85. 

• AtaTa^dfttvoi ol anrro'i airoOToXoi jrwf XPV ''"'I'C "''Tovc Pioiv, iicri- 
yayov TtKivraiov Kai riva cii aiirovt; avayivuvKiiv ^i^Xia. 



408 



HISTOKIA DOGMATICA. 



nerabiles apostoli praescripsissent, quomodo fideles Cliristi 
oporteat vivere ; tandem subjunxerunt etiam quos libros 
decet ipsos legere." 

In dementis Romani (quae dicuntur) Apostolicis consti- 
tutionibus : " Scripturas' sanctas assidna memoria medi- 
tare. Scriptum est enim : In lege ejus meditaberis die ac 
nocte, deambulans in agro, et domi sedens, Cubans et ex- 
perrectus, ut in omnibus sis intelligens." Et capite quinto : 
" Intus" sedens, lege legem, libros de regibus, prophetas, 
cane psalmos David, percurre diligenter evangelium, in quo 
sunt haec consummate''." 

Ubi de corruptis viduarum moribus agitur, ita legimus : 
" Non" enim ad ecclesiam, quae est communis omnium 
requies, Dominica die adeunt ; ut faciunt, qui vigilan- 
tes sunt, &c. Immo nee sinunt alios vigilantes ac so- 
brios esse in Domino, sed potius sic eos praeparant, ut 
tales exeant, quales ingrediuntur, vacui scilicet; idque 
quia non audiunt istae vel eos qui docent, vel eos qui ver- 
bum Dei legunt. Hujusmodi sunt, de quibus ait pro- 
pheta: Auditu'' audietis, et non intelligetis ; et videntes 
videbitis, et non scietis : incrassatum est enim cor populi 
hujus'" 

" Docete" filios vestros a pueritia literas sacras, et ves- 
tras et divinas ; omnemque divinam Scripturam eis tradite." 
Si haec a Clemente Romano profecta sunt temporibus 



' Td rov Xpiirrov Xiyia avajjiijivtiiiKoiiivoQ SiijivikCic iiiXira, \iyii yap ri 
ypa^ij (Toi, 'on iv ri^ vofitp avTOV fieXerrifftig ^fispas Kat vvKrbg, &c. 'iva 
avviyi iv iraaiv. Apostol. const, lib. 1. cap. 4. 

" KaOt^o/itvof tvZoVf avay'ivtaaKt rbv vofiovj Tag jSatriXeiovc, roiig Trpo- 
^^rof , ^aKKi Toig v/ivovg Aa^id, Siipxov iviniXCig rb tvayyiXtov, rb Toi- 
Tiov trvfiirXriptOfia, 

" Tom. 1. coRcil. edit. Nicolin. pag. 64. 

^ Oir ydp iiri rb KOtvbv Trjg avvayuiyrjg avairavjia iv ry KVpiaty narav- 
TwcTiv, big 01 iyprjyopoTtg, &c. ovk iuivreg avTovg vrjrpuv iv KVpitfty dXXd 
■jrapaOKivdZovTig ToioiiTovg avToig iiiivai, oloi Kai (iacaai liaKtvot, lid to 
pij oLKOvtiv Tuv SiSatTKovTUiVf ri Twv dvayiVioaKovTbiv rbv tov Kvpiov X6- 
yov, &c. Lib. 3. cap. 6. 

y Isai. cap. 6. » Pag. 92. 

" 'ExSiSaaKiTt ovv v/iHv ra TiKva rbv \6yov KVpiov, arb j3pi- 

ijiovg dildoKOVrtg ai/rd itpa ypdiifiara, i/iiTipd Tt (cat 6tXa,Kai ndaav ypa* 
^)]v9iiav vapahlovTig. Lib. 4. constitut. apostoLcap. 10. 



HISTORIA DOGMATICA. 



409 



apostolorum, et divi ipsius Petri successore (ut hunc ip- 
sum locum citans audacter pronuntiat Possevinus'') mirum 
qua fronte legem apostolicam vel saltern pontificiam Roma- 
nenses nostri repudiate audent. 



<■ Biblioth. select lib. 4. cap. 6. 



410 HI8TORIA DOGMATICA. 



CAP. VIII. 

PRAXIS ECCLESIiE. 



SECT, I. 

Scriptures passim in linguis vulgaribus cxtabanl. 

ChaldaiCjE versiones a Jonathane filio Uzzielis, Onkelo 
proselyto, Aquila proselyto, R. Josepho Cseco, &c. elabo- 
ratae sunt. Vide Eliam in praefatione Methurgeman, et 
in Tischbi, radice DID, et quae supra a nobis in Hebraeo- 
rum sententiis notata sunt. Apud Graecos variee inter- 
pretationes (" Sciendum" est," inquit Moses Barcepha, 
" vetus testamentum pluribus translationibus ex Hebraea 
in Grfficam linguam esse transpositum")Septuaginta inter- 
pretum, Aquilae, Theodotionis, Symmachi, quintae etiam 
et sextae editionis, extiterunt, quas omnes in Octaplis suis 
conjunxit Origenes ; et ex iis etiam unam editionem con- 
fecit, notis quibusdam ita distinctam, ut quid esset in He- 
braeo, quid non, quomodo a Septuaginta alias interpreta- 
tiones variarent, statim appareret*". Sed et Lucianus 
martyr, cum in praedictas editiones et Scripturas Hebrai- 
cas incidisset, ac sedulo inspexisset verba quasdam Scrip- 
turae veritati deesse, quaedam vero irrepsisse superflua ; 
libros sacros ex Hebraico sermone magno labore restituif^. 

" De Paradise, part. 1. cap. 28. • 

'> Vid. Eusebium, lib. 6. cap. 13. Athanasium in Synopsi, et Epiphanium in 
lib. De mensuris et pondcribus, atque Isidorum, lib. 6. Orig. cap. 4. 
' Athanasius in Synopsi, et Suidas in voce Aov/ciovcf. 



HISTORIA DOGMATICA. 411 

Accessit deimiin Heyschius, qui interpretationem Septua- 
ginta a se emendatam yEgyptiis tradidit. Unde Hierony- 
mus praefatione in libros Paralipomenwn (quam etiam in- 
seruit apologias adversus Rufinum) " Alexandria," inquit, 
" et ^gyptus in Septuaginta suis Hesychium laudat au- 
thorem, Constantinopolis usque ad Antiochiam Luciani 
martyris exemplaria probat : mediae inter has provincise 
Palasstinos codices legunt, quos ab Origene elaborates 
Eusebius et Pamphilus vulgaverunt ; totusque orbis hac 
inter se trifaria varietate compugnat." Psalterium quo- 
que et prophetas, quos Hieronymus de Hebraeo in Lati- 
num vertit, Sophronius de Latino in Graecum vertit; quem- 
admodum in catalogo"* suo testatur Hieronymus. Quam* 
quidem Graecam translationem, ut ex collectaneis Procopii 
in Octateuchum apparet, multi Graeci expositores, citato 
etiam Hieronymi nomine, commentariis illustrarunt. 

Caeterum quam late usus linguae Graecae olim patebat, 
omnes norunt. Unicum tamen Hieronymum testem dabo : 
qui prooemio libri secundi commentariorum in epistolam 
ad Galatos, ait, Galatas, " excepto sermone Graeco, quo 
omnis Oriens loquitur, propriam linguam, eandem pene 
habere quam Treviros." 

De Latinis ita Augustinus de doctrina Christiana. 
" Qui' Scripturas ex Hebraea lingua in Graecam Unguam 
verterunt, numerari possunt : Latini autem nuUo modo. 
Ut enim cuique primis fidei temporibus in manus venit 
codex Graecus, et aliquantulum facultatis sibi utriusque 
linguae habere videbatur, ausus est interpretari. Quam- 
vis^ non defuerit temporibus nostris," inquit idem"", " pres- 
byter Hieronymus, homo doctissimus, et omnium trium 
linguarum peritus ; qui non ex Graeco sed ex Hebraeo in 
Latinum eloquium easdem Scripturas converterit." 



^ In Sophronio. 

« Vid. Sixtum Senens. biblioth. sanct in Frocopio et Sophron. 
' Lib. 2. cap. 1 1. op. torn. 3. pag. 25. 

f Vid. de rulg. Latin, pulchram sententiam Jac. Gretieri in defem. Bellarm. 
col. 779. 
•■ Lib. 18. De eivitate Dei, cap. 43. 



412 HISTORIA DOGMATICA. 

Innumeris vero fere gentibus unica versio Latina Scrip- 
turarum notitiam tunc temporis prasbere poterat. Incredibi- 
lem enim linguam Latinam amplitudinem obtinuisse demon- 
strat P. Merula', qui cam Africae etiam partem, quam inco- 
lebant Romani (pariter ac earn Italiae partem quam, incole- 
bant Graeci) bilinguem fuisse ostendit''. Sane Afros Latine 
locutos confirmat Apuleius in Floridis. Ipsa etiam Bri- 
tannia victricis Romae linguam accepit. " Si quis sit" in- 
quit Camdenus', " qui non credat Britannos linguam La- 
tinam provincialem usurpasse ; nae ille noverit, quanto- 
pere Romani laborarint, ut provinciae loquerentur Latine ; 
nee viderit, quanta vis Latinarum dictionum in Britanni- 
cam linguam irrepserit ; ut Taciti authoritatem non urge- 
am, qui scribit Britannos Domitiani tempore Latinae lin- 
guae eloquentiam concupisse." Haec Camdenus. Hinc 
Gildas de Saxonicis navibus, " ut lingua ejus exprimitur, 
Cyulis, nostra, longis navibus." De Hispanis Strabo : 
" Turdetani™, maxime qui ad Baetim sunt, plane Romanos 
mores assumpserunt, ne sermonis quidem vernaculi memo- 
res ; ac plerique facti sunt Latini, et colonos acceperunt 
Romanos; parumque abest, quin omnino Romani facti 
sint. Et qui banc formam sequuntur Hispani, Stolati seu 
Togati appellantur ; in quibus sunt Celtiberi, quondam 
omnium maxime feri inhumanique habiti." Haec ille ; ubi 
observare licet Romanae linguae, sed paulatim depravatae, 
in Hispania primordium. 

Sed et Scripturas per varias interpretum linguas longe 
lateque diflfusas innotuisse gentibus ad salutem testatur 
Augustinus". Et Hieronymus in pr^fatione in quatuor 
Evangelia ad Damasum, Scripturam multarum gentium 
Unguis ante Luciani et Hesycbii tempora translatam esse 
confirmant. Unde Augustinus, " Neque° enim," inquit, 
" sic potuit integritas atque notitia literarum unius quam- 



' In Cosmogtaph. pag. 796, 797. 

'' Cosmograph. pag. 791, 792. ' Pag. 83. edit. 1607. 

■» Lib. 3. 

" Lib. 2. De doctr. Christ, cap. 5. quein suo loco citavimus. 

" Epist. 93. ad Vincentium op. torn. 2. pag, 246. 



HISTORIA DOGMATICA. 413 

libet illustris episcopi custodiri ; quemadmodum scriptura 
canonica tot linguarum Uteris et ordine et successione ce- 
lebrationis ecclesiastics custoditur." Hocipsumex testi- 
monio Eusebii, quod supra ad annum CCCXXXV. Chry- 
sostomi in Johannem Homilia prima, quod ad annum 
CCCXC. et Theodoreti, quod ad annum CCCCL. repo- 
suimus, ita manifeste liquet, ut mira sit Roberti Bellar- 
mini vel inscitia vel impudentia ; qui? nullum antiquum 
authorem meminisse alicujus alterius translationis, quam 
Graecae et Latinae, satis confidenter pronunciat. 

De translatione in usum Gothorum facta supra dictum est 
ad annum CCCLXX. in Ulphila : cujus exemplar MS. id- 
que vetustissimum Gothicis Uteris majoribus scriptum in 
aliqua Germaniaj bibliotheca delitescere dicitur ; quemad- 
modum refert Bonaventura Vulcanius prafatione in com- 
mentarium de Uteris et lingua Getarum. Hue referantur, 
quae habet Suffridus Petrus praefatione in scriptorum Fri- 
siae Decades. " Et nobis etiam," inquit, " hie (Coloniae) co- 
ram testatus est Clariss. V. J. C. Matalius Metellus Se- 
quanus, ad suas manus aliquando pervenisse novum 
Testamentum lingua Gothica, characteribus Grascis, 
scriptum. Et Stephanas Vinandus Pighius scholasti- 
cus Sanctensis, literis ad me datis prid. Id. Mali anno 
MDLXXXVIII. scripsit a se Dominum Joachimum Hop- 
perum mutuo habuisse vetustissimse linguae Germanicae, 
quam ille Frisicam appellabat, orationem Dominicam ex 
ejus linguas novi Testamenti libro quodam descriptam, 
characteribus antiquissimis Graecis." Hactenus Suffridus. 
Et extabat sane in bibliotheca D. Hermanni comitis de 
Newenar liber vetustissimus aureis argenteisque charac- 
teribus in papyro exaratus, continens universum novum 
Testamentum lingua antiqua Frisonum ; ut nobilis ille 
Philippus Marnixius Dominus Sanct-Aldegundius literis 
suis Sibrandum Lubbertum docuif. Ex hoc Hbro idem 
Aldegundius dicit se habere descriptam orationem Domi- 
nicam Frisico vel Saxonico antiquo charactere, qui non 



f Lib. 2. De verbo Dei, cap. 15. 

t Lubbert de princip. Christian, dogmat lib. 3. cap. 7. 



414 HISTORIA DOGMATICA. 

multum a Muscovitico charactere difFerre, et ad Graecum 
accedere, videtur. Ejus initium est : " Atta unsar thu in 
himina ; waikmi namo thien, &c." Eadem ipsa oratio' Domi- 
nica (cum quibusdam* ex Evangelic secundum Marcum) de- 
scripta est a Johanne Goropio Becano, libro septimo origi- 
num Antwerpianarum, ex schedis Antonii Morilloni, qui 
Antonio Perrenoto cardinali Granvellano fuit ab epistolis 
Latinis, et a bibliotheca' : quo in munere successit eidem 
Stephanus Vinandus Pighius", qui, ut supra dictum (ex 
eodem codice proculdubio) orationem Dominicam descrip- 
tam Joachimo Hoppero dedit ; quam ille, ut et Philippus 
Marnixius (eadem enim oratio est ab eo descripta ex bibli- 
otheca Hermanni comitis de Newenar) vetustissima lingua 
Germanica vel Frisica exaratam putavit ; quanquam ea 
Gothica doctissimi cujusque apud Colonienses judicio ha- 
bebatur, ut in loco proxime citato confirmat Goropius : 
unde etiam a Goldasto'' citatur nomine Gothici evangelio- 
rum interpretis. Estque ille ipse argenteus codex, vetere 
Gothorum lingua et Uteris scriptus; ex quo tum orationem 
Dominicam descripsit, tum alia nonnuUa Marci et Lucjb ci- 
tavit Antonius Morillonus, vel quicunque author fuit com- 
mentarioli de lingua Gothica a Bonaventura Vulcanio edi- 
ti^ ; oratio enim Dominica, pagina 32. convenit tam cum ea 
quam habet Goropius, tam cum ilia quam habet Philippus 
Marnixius ex novo Testamento aureis argenteisque cha- 
racteribus in papyro exarato ex bibliotheca Hermanni 
comitis de Nevyenar. Neque aliud videtur fuisse novum 
illud Testamentum, lingua Gothica, characteribus Graecis, 
scriptum : quod ad manus suas aliquando pervenisse tes- 
tatus est Matalius Metellus Sequanus. Characteres enim 
illi ad Graecos (vel potius Illyricos) proxime accedere vi- 
dentur. Porro Antonium Morillonum ista descripsisse ex 
antiquissimo codice monasterii Werdeni in regione Ber- 



' Gorop. pag. 740. ' Ibid. pag. 750. 

' Gorop. pag. 739. 

" Pighius, prsefat. ad lectorem in annalcs magistrat. Roman. 

' Script. Paraenetic. part. I. pag. 232, 

> Pag. 1. 10. 31, 32. 48, &c. 



HISTORIA DOGMATICA. 415 

gensi, quatuor plus minus milliaribus a Colonia distantis 
testatur Goropius. Similiter^ Arnoldus Mercator ait ex- 
tare in bibliotheca abbatiae Werdinensis codicem antiquis- 
simum, ante mille plus minus annos in pergameno aureis 
et argenteis literis perscriptum, continentem quatuor evan- 
gelistarum opus, sed (quod dolendum est) laceriun, dirup- 
tum, et nullo ordine ignorantia compactoris colligatum. 
Ex eo magnam partem sexti capitis Matthaei (scilicet ora- 
tionem Dominicam cum praecedentibus et proxime subse- 
quentibus) et initium evangelii secundum Marcum, eandem 
habens inscriptionem cum ea, quam ex schedis authoris 
commentarii de lingua Gothica descripsit Bonaventura Vul- 
canius^, delineavit Arnoldus opera et adminiculo D. Hen- 
rici Duden pro tempore abbatis : nam plura communicare 
vetabat obscuritas literarum jam vetustate evanescentium. 
Ea vero cum alphabeto, et lectionis explicatione (quae ali- 
quando diversa est ab ea, quje in commentariolo de lingua 
Gothica posita est ; licet characteres Gothici iidem pror- 
sus sint ; quippe sine omni controversia ex eodem exem- 
plari descripti) ex Arnoldi schedis descripta in magno in- 
scriptionum opere'' reposuit Janus Gruterus. 

In lingua Syriaca, Armenica, et yEthiopica cum veteris 
tum novi Testamenti versiones integras reperiri testatur 
Guido Fabricius in dedicatione Testamenti Syriaci inter- 
lineati (anno MDLXXXIV. Parisiis editi) ad Henricumlll. 
Gallorum regem. " Syram editionem veteris Testa- 
menti Eusebius Emesenus et alii Graeci patres una cum 
caeteris Graecis et Latinis editionibus saepe edisserunt :" 
inquit Sixtus Senensis''. Et veteris quidem Testamenti 
translationem Syriacam tempore Thaddaei apostoli, et Ab- 
gari Syrorum regis, factam fuisse, ex prologo quodiim 
Psalterio Syriaco praemisso tradit Georgius Amira in 
praeludio de Chaldaicae linguas utilitate, Grammaticae suae 
Syriacae praefixo. Et Syriacae quidem editionis meminit 
Eusebius Emesenus in Catena Graeca in Genesin, Basi- 



* Otig. Antwerp, lib. 7. pag. 739. > Fag. 66. 

>> Pag. 146, 147, 148. 

' Biblioth. sanct, lib. 4. toc, Euseb. Ernes, et Syra editio. 



416 HISTORIA DOGMATICA. 

lius Magnus in Hexaemeron'', Ambrosius', Augustinus De 
civitate Dei', Theodoretus in Jonae tertium caput, Poly- 
chronius in Danielis tertium caput*, Moses Barcepha in 
commentarios de Paradise'', Hieronymus'' in epitaphio 
Paulffi Syricorum Psalmorum meminit. Novi Testamenti 
libros a Marco evangelista translatos in linguani Syram ex 
avita traditione affirmant Syri ; quemadmodum ab iis ac- 
cepit Gulielmus Postellus, qui etiam secum ab Oriente novi 
Testamenti exemplar Syrum, jam ab anno 1500. regni 
Alexandri (circa annum Christi MCXC.) manu descriptum 
attulit' ; " Quin et omnes (inquit Robertus Personius™) ec- 
clesiae Asiaticae et Africanse usque ad hunc diem, etiam 
ipsi Abyssini, qui presbytero Johanni subsunt, (licet alte- 
rius linguae sint) hoc Testamento Syriace utuntur, ut a 
S. Marco converso." Porro annis abhic quinquaginta 
Antiochenus patriarch a, quum in suis ecclesiis non La- 
tino sed qui illic intelligitur, Syriaco sermone utatur ; et 
necessariis ad ministerium quasi instrumentis, hoc est, h- 
bris, destitueretur ; misit quendam ordinis ecclesiastici ho- 
minem, Mosen Mardenum, qui vel Romas vel Venetiis 
novum Testamentum Syriace imprimendum curaret. Sed 
cum id esset frustra, iter ad Ferdinandum Caesarem diri- 
gens, incidit in virum doctissimum Albertum Widmansta- 
dium Austriae orientalis per id tempus cancellarium ; cu- 
jus opera efFectum est, ut sumptus Caesare subminis- 
trante novum Testamentum lingua et characteribus Syris, 
anno MDLV. Viennee pulcherrime excusum prodierit". 
lUud vero opus Ferdinandus Caesar episcopo Epha- 
sino dono misisse dicitur, " ut suis dicecesanis et 



^ Homil. 2. 

° Lib. 5. Hexaemer. ca^. 8. op. torn. pag. 

' Lib. 15. cap. 13. 

f In Catena Graeca, teste Ant. Caraffa. 

h Par. 1. cap. 28. &c. Vid. annum 370. in Ephraem Syro, 390. in Jo. Chry- 
sostomo, homil. 1. in Joliannem ; 61G. in Syris. 

ii Epist 27. op. tom. 4. pag. 669. 

' Guido Fabricius, prxfat. in novum Testamentum Syriac. tom. 5. biblior. 
reg. 

"■ Epitome controvers. de verbo Dei, qu. cap. de edit. Syriaca. 

° Alb. Widmanstad. et Imman. Tremell. prsefat. in Testam. Syriac. 



HISTORIA DOGMATICA. 417 

vicinis episcopis commuuicaret. Quod ejus factum ini- 
quissimo animo tulisse papam, et corruptorem quendam, 
Lucretium nomine, suboinasse affirmant"." Utrumque ve- 
ro Testamentum affirmat Georgius Amira Syrus (loco ci- 
tato) ab apostolorum temporibus hucusque magno omnium 
Orientis populorum, qui Chaldaica sive Syriaca utuntur 
lingua, studio retentum, et semper summa in veneratione 
et authoritate esse habitum, et demum publice in omni- 
bus eorum ecclesiis, antiquissimis constitutis in Syria, Me- 
sopotamia, Chaldaea, iEgypto, et denique in universi Ori- 
entis partibus dispersis ac disseminatis lectum esse ac legi. 
Sed de versionibus Syriacis satis. Id tantum addam, quod 
habet Moses Barcepha", vetus Testamentum Syriace red- 
ditum esse una quidem interpretatione ex ipso Hebraeo, 
altera vero ex Graeco''. Quodque Jacobus Navarchus 
Hondischotanusi de ecclesiarum Asiaticarum praxi refert ; 
" Omnes (inquit) ecclesiae Asiae Syriaca lingua, ut nostra 
Latina, utuntur." 

" Utriusque' Testamenti in linguam Armenicam extat 
translation qua nunc Armeni utuntur ; Chrysostomi, ut ipsi 
credunt, industria et sollicitudine edita. Meminit hujus 
translationis Georgius patriarcha Alexandrinus in vita 
Chrysostomi, referens eum, cum in Cucusum Armeniae 
oppidum exularet, incolas ejus regionis ad Christum per- 
duxisse ; ac subinde curasse ut Psalmi Davidis una cum 
Sanctis evangeliis atque aliis veteris Instrumenti historiis 
Armenice verterentur, quo facilius divinae Scripturaj cog- 
nitionem gentes provinciae illius obtinerent." Vide supra 
ad annum CCCC. in Scythis, et CCCCL. in Theodoreto, 
atque Angelum Roccham in Bibliotheca Valicana'. Petrus 

■ Johan. Wolfius Lection, memorabil. centenario 16. anno 1S64. Vid. Gret- 
serum de hoc, ex Paulo Vergerio. 

" DeParadiso, part. 1. cap. 28. 

P Vid. Pet. Galesinium de Bibliis Grscis. pag. 53. et Joseph. Scaligerum 
Canon. Isagog. lib. 3. pag. 264. 
1 Epist. Asiatic. 
' Sixtus Senensis, lib. 4. Biblioth. sanct. in Johan. Chrysost 

■ Psalterium in lingua et characteribua Armenids MS. habetur Cantabrigiae 
in bibliotheca S. Benedicti, 

' Pag. 157. 

VOL. XII. E E 



418 HISTORIA DOGMATICA. 

Victor Cajetanus" ait se cum Thoma Angelo Armeno 
Psalmis Armenicis diligenter incubuisse ; quos Thomas 
ille constanti fama apud Armenos a D. Johanne Chrysos- 
tomo Armenica lingua editos perhiberi asserit. • Quin et 
Armenam versionem a S. Johanne Chrysostomo ei nationi 
prsestitam esse prodit Petrus Galesinius". Quo vero res 
clarius pateat, integrum Georgii Alexandrini locum appo- 
nam. Sic igitur ille de rebus Chrysostomi apud Cucusum 
agens. 

" 'E^£(pOTOVI)(T£^ 8' airToIc (TTTO. iTTKTKOtrOVg, KOI TrXjjdoC 

TrpiafivTtpwv KOI StoKOvoiv Trpoc to iTrapKiaai Tolg oyXoig 
£(C XtiTovpyiav rije tKicXricrlaf;, koI Ovaiav hpav Koi aval- 
fiaKTOv, Bifuvoq avTolg koi icavovac \paXfi^)ciag, £ko£OWk<i«c 
avToig koi tjjv 9tiav fivtrraywyiav. ivps yap Kara X"?'" 
Qtov Tivag 15 avTuv £7r£(TrajU£vovc tjjv tXXrivida yXuxraav, 
KOt ffap£(TK£i)a<r£v avTOiig (iiTa^pdaai r^v viav 8(a0j)ici)v koi 
TO xpaXri'ipiov ry iSlq. avTwv BiaXiicT^), ottwc yvwaiv \ajiwai 
TJfiQ Osiag ypa<j>riQ. Trap-i]yyei\e 8' avTotg sKfiavdaviiv to 
tpaXTTipiov Iva EK TU)v aafiaruv avTov qcwaiv iv ToXg ticicAJ)- 
ffiaig, tliTwv iiQ Kora fiipoQ icai tijv iraXaiav SmfljjicJjv Ip- 
fxrfvivaat ixovaiv vfuv. Ordinavit illis septem episcopos, 
presbyterorum vero ac diaconorum ingentem numerum ; 
tot scilicet quot sufBcerent populo ad ecclesiastica officia 
peragenda et sacrosanctum incruentumque sacrificium 
obeundum. Tradidit illis insuper et psalmodias regulas, 
data etiam mystagogia divina. Invenit enim largiente 
Deo quosdam ex eis Graece scientes ; quos novum Tes- 
tamentum et Psalterium in vernaculam ipsorum linguam 
convertere efFecit; uti notitiam S. Scripturas obtinerent. 
Illis etiam mandavit Psalterium ediscere, ut ex canticis 
illius in ecclesiis cantarent : subjiciens, illorum officii esse, 
ut saltern partem veteris Testamenti in vernaculam lin- 
guam transferrent." 

Hinc manifeste patet, quam parum fidei mereatur Grse- 
culi cujusdam relatio de origine errorum Armeniacorum ; 



" Paradigm, ling. Armen. pag. 73. 

^ De Bibliis Graecis, pag. 8. 

y De vita Chrysost. sect. 59. torn. edit. Savil. iei2. pag. 236. 



i 



HISTORIA DOGMATICA. 419 

quam in MS. quodam codice bibliothecae Bavarica; se 
reperisse prodit, atque exinde ista citat Gretserus^. 
" BaatXivovTo^ 'Pwjuaicuv QioSoaiov, koi TLcpaiov Bpafiaa- 
wov, ixri ivpKTKOfiivwv Tivwv Ev 'Ap/ifvta XaXtov Pwjuatiojv 
1/ ypafifiara ilSivai, aviarriaav rtvic Ttapa rrjv ciarvniiXJiv 
Toil fityaXov Tpijyopiov, koi fitxicTKivaaav kavrolq apptviari 
^aXfiigBiav Koi ypap/xara icai fiiXiafiara. oirep fiadojv Qto- 
Soaiog 6 fiamXiiig, bjpyiaOt} ^ ApficvioiQ cia rjjv irapapaaiv 
Twv Tov ayiov Tprtyopiov TrapaSocnwv. Imperante Theo- 
dosio, et regnante apud Persas Bramsapo, cum nuUi in 
Armenia reperirentur, qui Romanam^ linguam perspectam 
haberent ; extiterunt nonnuUi, qui contra formam a magno 
Gregorio (Armenia2 episcopo) prjescriptam, sibimetipsis 
Armeniaca lingua Psalmos et literas et cantiones transtu- 
lerunt. Quod audiens Theodosius imperator, valde suc- 
censuit Armenis ; eo quod traditionem a Sancto Gregorio 
acceptam violassent." Narrat deinde author, quomodo 
quidam ex Armenis ad Theodosium profecti ejusdem ani- 
mum mitigare studuerint ; et inter caetera etiam hoc pro- 
miserint, se nunquam amplius ab Ecclesia Catholica et 
apostolica secessionem facturos ; semperque Romanam, 
hoc est, Graecam linguam retenturos, Sm to ilvai tovtjjv, 
vyovv Trjv Tuv Pwfia'iwv fieXijiSiav ayysXiicfiv teal ovpaviov> 
CM TO fxr) Svvaadai rijv viiSTipav trQ\vTriTa ffvviaovavai 
Tavry : Quod haec, hoc est, Romana seu Graeca melodia 
sit angelica et ccelestis: quam rusticitate nostra nequa- 
quam assequi aut sequare liceat." Addit Gretserus : "En 
quanti referre arbitrati sunt Graeci, ut divina officia Grteca 
lingua celebrarentur ! Et tamen schismaticus Balsamo" 
omnibus nationibus sacra vernacule peragendi largam po- 
testatem facit." Hactenus Gretserus : quasi vero minor 
esset Balsamonis patriarchae, quam alterius nescio cujus 
Graeculi authoritas. Sed consule de Armeniis graviores 
utrisque authores supra commemorates, anno CCCCL. 

' Defens. cap. 15. lib. 2. Bellarmini, col. 881. 

' Ita Grscam linguam vocat author, ut notat Gretserus, quia imperatores 
Constantinopolitani nominabant se Romanes imperatores quibus ipsa Cunstan- 
tinopolis erat nova Roma. 

^ Vid. supra ad ann. 1 19-1. 

ee2 



420 HISTORIA DOGMATICA. 

in Theodoreto, et CCCCXC. in Saba. Nihil etiam tale 
de Armenis in Nicone et Euthymio legimus, neque in 
Actis Gregorii Armeni apud Metaphrasten : immo contra- 
rium potius, ut ostenditur supra, pag. 174, 

Apostolorum temporibus sacrum prophetiarum contex- 
tum idiomate iEthiopico in manibus eunuchi reginae Can- 
dacis conscriptum extitisse pronuntiat Petrus Victor Ca- 
jetanus"^. Et nostris quidem temporibus Johannes Pot- 
ken, praepositus ecclesias S. Georgii Coloniensis, Psalte- 
rium lingua ^Ethiopica, quam ille Chaldaicam falso pu- 
tavit, sicut ostendunt Munsterus*, Postellus% et Theseus 
Ambrosius', excudendum anno MDXVIII. curavit : " Quo 
nunc utuntur monachi iEthiopes, qui se Indos appellant ; 
ipsumque in templo, quod Romae habent, publice decan- 
tant ;" ut refert Sixtus Senensis^. Hinc Paulus Jovius, 
" Abissinae'' linguae," inquit, " Chaldaicis elementis scrip- 
tae sacros libros Romae impressos videmus ; quos Abissini 
religionis causa ab Hierosolymis Romam venientes, pro 
insigni miraculo in patriam deferre solent." Petrus etiam 
^thiops monachus, anno MDXLVIII. idiomate ^thio- 
pico imprimendum curavit Testamentum novum, cum 
epistola Pauli ad Hebraeos tantum, et Missale cum bene- 
dictione incensi, cerae, &c. Sed pessima fide ^Ethiopum 
libros traductos esse et mendosissime affirmat Josephus 
Scaliger : " Malam," inquit, " fidem interpretum agnos- 
cas in epistolis Pauli ; in quibus vix tria commata con- 
tinua reperias, in quibus aut verba aut mens apostoli 
reddita sint. Evangeliorum et psalmorum tralationes 
habent omnes varias lectiones, quae ultimis temporibus in 
textum sacrae Scripturae irrepserunt. Quod quidem pate- 
facit nuperam eoi^um tam translationem sacrorum libro- 
rum quam professionem Christianismi. Acta sane apos- 
tolorum, quae Romae edita sunt, ex vulgari Italico con- 
versa esse, tametsi is, qui edidit, non testatus esset, ta- 

' Paradigm, ling, ^thiop. ' Grammar, Chaldaic. 

' Alphabet. 12.1inguar. 

' Introduct. in lingu. Chaldaic. fol. 13, 14. 

t Biblioth. sanct. lib. 4. '' Jov. Hist. lib. 18. pag. 218. 

' Lib. 7. de Emendat temp, ia computo ^thiop. 



HISTORIA DOGMATICA. 



421 



men ex innumeris locis id et puero colligere baud difficile 
fuerit." Hactenus Scaliger. Chrysostomus tamen, homilia 
prima in Evangelium Johannis, indicat iEthiopas, sicut et 
Persas, Indos ac iEgyptios, libros sacros sua lingua jam 
turn habuisse. 

Psalterium ^gyptiacum in lucem se editurum promisit 
Scaliger. Si Sibrando Lubberto credimus, P. Victor 
Cajetanus^ asserit sibi prae manibus esse exemplar ^Egyp- 
tiacum manuscriptum, continens B. Pauli epistolas, quod 
Clemens VIII. papa Ebroicensi episcopo commodavit. 
Ibidemque ait, se cum Thoma sue Arnieno, Arabico novo 
Testamento et Persico quotidie operam dare; quatuor 
evangelistas Romee lingua Persica excudendos fuisse tes- 
tatur Possevinus'. Albertus Widmanstadius in praefatione 
novi Testamenti Syriaci ad Ferdinandum Caesarem; et 
post eum Guido Fabricius in praefatione Testamenti Sy- 
riaci ad Henricum III. Francorum regem, meminit Ara- 
bicae versionis librorum veteris Testamenti Sahadiae Ga- 
onis, itemque Persicae Jacobi Tarvasi Pavonis. Et quidem 
apud Franciscum Raphelengium, Hebraicae linguae Lug- 
duni Batavorum professorem, extat R. Saadiae quadri- 
lingue Pentateuchum ; in quo est Persica interpretatio, 
sed Hebraicis characteribus conscripta ; unde initium 
Geneseos transcripsitBonaventuraVulcanius in Specimine 
linguae Persicae"". Denique Persicam cditionem Penta- 
teuchi excusam fuisse in urbe Constantinopolitana, una 
cum Arabica, characteribus Hebraicis, fidem facit Dru- 
sius de Tetragrammato". 

Arabica versio libri Geneseos cum comnfentariis eadem 
lingua scriptis manuscripta apud me extat : sed quam aliam 
esse a R. {Saadiae paraphrasi tum ex commentariis apparet, 
quos ab homine Christiano scriptos esse constat ; tum ex 
ipsa versione, quae non Hebraicam veritatem, sed Graecam 
interpretationem tum alibi, tum Geneseos capite quinto, et 
undecimo sequitur". Psalterium Arabicum in Octaplo suo 

' Paradigm, lingu. Armen. pag. 73. 

' Biblioth. select, lib. 9. cap. 8. 

" Ad calcera commentarioli de Uteris ct lingua Getarum, pag. 87. 

" Cap. 15. » Vid. supra in anno 740. 



422 



HISTORIA DOGMATICA. 



edidit Augustinus Justinianus Nebiensis episcopus, ex edi- 
tione quam Syram vocat ; alterius etiam Arabicae, quam 
iEgyptiam appellat, subinde mentionem faciens?, sicut et 
Theseus Ambrosius in sua Introductione. Sunt etiam 
penes me duo MSS. exemplaria alterius versionis Arabicae 
Psalterii : secundum quam Psalmum quinquagesimum an- 
no MDXCV. edidit Fr. Raphelengius in Specimine cha- 
racterum Arabicorum officinae Plantinianae. Evangelia 
quatuor Arabica Romae ex magni Hetrurise ducis typo- 
graphia elegantissimis typis excusa prodierunt. Actorum 
etiam apostolorum, et epistolarum Pauli editio parabatur'. 
Acta apostolorum et epistolas duas ad Corinthios ex 
Arabico transtulit Fr. Junius. Epistolam ad Galatas 
Arabice edidit Ruthgerus Spey Bopardinus. Ex Psalte- 
rio, Evangelio Matthaei, Actis apostolorum, epistolis Pauli, 
Petri, Jacobi, Johannis et Judae, itemque Geneseos octo- 
decim prioribus capitibus Arabicis lexicon collectum est 
Wittebergae, anno" MDLXXXV. In evangelia tres di- 
versos paraphrastas Arabas se habere testatur Josephus 
Scaliger'. Augustinus Justinianus Nebiensis episcopus 
universum vetus Testamentum lingua Hebraea, Latina, 
Graeca, Arabica et Chaldaea editurus erat ; et novum 
quidem Testamentum absolutum fuisse, vetus autem brevi 
futurum paratum affirmat ipse in epistola ad Bendinellum' 
de Saulis cardinal. Ex quo opere praeter Psalterium, quod 
typis excusum extat, in universa quatuor evangelia Octa- 
plum, " ipsa authoris manu, atramento minioque de- 
scriptum" se vidisse ait Sixtus Senensis". Romae etiam 
in collegio Maronitarum vetus Testamentum Arabicum 
ex Oriente advectum conservari testatur Georgius Amira\ 
Psalterium Syriacum, interpretatione Arabica, vulgari sci- 
licet, singulis verbis Syriacis inter binas lineas interjecta. 



I" Ut in Psalm. 81. 84. et 116. juxta Hebraeos. 

1 Possevinus, lib. 9. Biblioth. select, cap. 8. 

' CuJHs meminit Christoph. Hammer, in epist. de Elianis Bibliis, pag. 74. 

' De emendat. temp. lib. 4. pag. 225. edit, ult 

' Apud Gesnerum, torn. 1. biblioth. in Augustino Justiniano. 

" Biblioth. sanct. lib. 4. 

» Prxlud. de linguae Chald. antiquitatc, prsfix, Grammaticse suae. 



HISTORIA DOGMATICA. 423 

penes se fuisse indicat Josephus Scaliger''. Arabicam 
vero linguam in universa pene Asia et Africa usurpari 
nos docet Jacobus Navarchus Hondischotanus ; " Ara- 
bica^ Rabbi Sahadias Haggaon translatio," inquit Robertus 
Wakfeldus in disputatione de fratris uxore non ducenda, 
praefixa Syntagmati de Hebraeorum codicum incorrup- 
tione, " in Africa ubique legitur ; eamque Hebraeorum 
peritissimi sequuntur ac allegant tanquam authenticam, 
utpote ab homine literarum et traditionum atque rerum 
Hebraicarum peritissimo profectam." Sed de versionibus 
in lingua Arabica editis (quae quam late pateat, Postellum 
consule in introduct. 12. linguar. et praefatione in Gram- 
maticam Arabicam et Waserum de nummis) plus satis*. 

" Transtulit Hieronymus, ut ipsemet in epistola ad So- 
phronium testatur, universum totius Scripturae corpus in 
Dalmaticam linguam, ad utilitatem nationis suae gentium ; 
quae usque in banc diem hujus translationis lectione summa 
cum veneratione utuntur*"." "lUyricam versionem dim 
edidisse traditur ille, summa eruditione et sanctitate cele- 
bcrrimus ecclesiae doctor, Hieronymus ;" inquit P. Galesi- 
nius"^. Ita Erasmus in apologia adversus Sutorem'', et Ho- 
sius in dialogo de sacro vernacule legendo, constare di- 
cunt Dalmatica lingua sacros libros Hieronymum vertisse. 
Et Alphonsus de Castro% " Fatemur (inquit) olim sacros 
libros in linguam vulgarem fuisse translatos, beatumque 
Hieronymum in linguam Dalmaticam eos vertisse." [Quan- 
quam in ilia ad Sophronium epistola, quae est praefatio in 
psalmos, per linguae suae homines Latinos potius intelli- 
gere videatur, quam Dalmatas. Ut in procemio libri se- 
cundi in Hieremiam, et in sexto et decimo capite Za- 
chariae, &c.] Receptee tamen opinioni favet Josephus 

T Canon. Isagog. lib. 3. pag. 264. 

* Epist. Asiatic. 

» Vid. supra ad ann. 740. 936. 1040. et 1179. 

'' Sixtus Senensis, lib. 4. biblioth. sanct. in Hieronymo. Vid. Bibliandrum 
de ratione comrauni omnium linguarum, pag. !5. et Angelum a Boccha in ap- 
pend. Biblioth. Vatic, pag. 337. 339. praicipue Dubravium, lib. 1. histor. Bo- 
hem. pag. 4. 

' De Bibliis Grxds, pag. 8. ^ Tom. 9. opcrum, pag. 786. 

' Lib. l.heeret. cap. IS. 



424, 



HISTORIA DOGMATICA. 



Scaliger in Uteris" anno MDXCIX. scriptis ad Pau- 
lum Merulam ; ubi in lingua Sclavonica duplicem haberi 
sacrorum librorum translationem scribit Rutenicam recen- 
tiorem, et Hieronymianam vetustiorem. 

Methodius vel Cyrillus in Sclavorum sermonem divina 
eloquia transtulit', ut supra anno DCCCLX.ostensumest. 
Russi sua lingua habent Psalterium Davidis (quod apud 
Ostrocenses impressum est) novum Testamentum (Acta 
apostolorum, Pauli epistolas omnes) ut est in Narratione 
de religione eorum ad Dav. Chytraeum anno MDLXXXI. 
scripta, pagina 236. Theologiae Moscoviticse, anno 
MDLXXXII. editae. Biblia Rutenica sive Moscovitica 
apud Eliam Hutterum se vidisse affirmat Adam Bohoriz^ et 
Biblia apud eundem tum Moscovitica turn Croatica lingua 
extitisse apparet ex Specimine operis polyglotti (praefixo 
Bibliorum quadrilinguium tomo prime) quales etiam com- 
plures Psalmi in Euchologio quodam, quod penes me MS. 
est (literis Servianis vel Illyricis) reperiuntur. Quam late 
vero pateat Sclavonica vel Illyrica lingua, consule Sigis- 
mundum liberum Baronem in Heberstein, initio Com- 
mentariorum rerum Moscoviticarum ; Martinum Cro- 
merum in Poloniae libro priore'; Matthium Michovium 
de Sarmatia". Hosium in dialogo de sacro vernacule 
legendo, Paulum Merulam in Cosmographia sua", praeci- 
pue vero Angelum Roccham in appendice bibliothecae 
Vatican^". 

De Germanicis etFrancicisversionibus jam ante dictum 
est, annis DCCCVII. DCCCXX. DCCCL. DCCCLXX. 
MCC. MCCL. MCCCLXX. Germanicas Bibliorum ver- 
siones antiquiores Luthero agnoscit GretserusP. Item** 
repetit Germanica lingua extitisse Integra Biblia aliquot 
ante annis quam Lutherus nasceretur. Et' aliquot ante 

•" Apud Merulam, Cosmograph. par. 2. lib. 1. cap. 8. 

• Vid. Angelum a Roccha, loc. cit. 

'' In epistola de Bibliis Elianis, pag. 46. 

' Corporis Polonicae historiae a Pistorio edite torn. 1. pag. 85. 

■" Lib. Leap. 13. Corporis Polonicae historiae a Pistorio editse torn. I. pag. 134. 

" Part.2.^ag. 271. ° Pag. 338. 

I' In Defensione cap. 15. lib. 2. Bell^rmini De verbo Dei, col. 806. 

■i Col. 18. r Col. 545. 



I 



HISTORIA DOGMATICA. 425 

Lutherum natum annis Biblia in Germanicam linguam 
translata, typis etiam excusa fuisse, " Francica evange- 
liorum versio, quam habuit beatus Rhenanus, a nostris 
nullo pacto intelligitur," (ut notat Pantaleon Theveninus ad 
caput primum Grammaticae Latino-Francicae) Harmoniae 
evangelicaB a Tatiano concinnatae vetustissimam interpre- 
tationem Teutonicam apud se extare affirmat Bonav. Vul- 
canius in specimine veteris linguae Teutonicae'. Ex ve- 
tere etiam Germanica Psalmorum versione versiculum 
proponit Elias Hutterus in Specimine operis polyglotti 
(prsefixo tomo primo Bibliorum quadrilinguium) sicut etiam 
ex Hibemica, de qua vide supra ad annum' MCCCLVIII. 
Psalterium Scoticum et Gallicum Cantabrigije in bi- 
bliotheca coUegii S. Benedicti, et partem Bibliorum 
Gallicorum (a Tobia) MS. in privata bibliotheca Gualteri 
Copi (jam distracta) haberi notat Th. James in poste- 
riore parte Eclogae suae pagina 60. His addere licet, 
quae Johannes Trevisa sacerdos in dialogo praefixo po- 
lychronico Ranulphi Cestrensis scribit Anglice : " Nosti 
etiam ubi loci Apocalypsis parietibus ac laqueari cujusdam 
Capellas Latine simul ac Gallice inscribitur." 

Erasmus' in apologiis contra Beddam, Sutorem, et Pa- 
risienses, asserit ; si quae constitutio prodita sit, prohibens 
ne laici libros sacros legant, non esse comprobatam usu 
publico. Jam olim enim a multis seculis haberi sacros li- 
bros in linguas vulgares diversarum gentium translatos, 
connivente ad id ecclesia, et a populo palam legi. Hinc 
Fridericus Furius in Bononia suo" de Bibliis in vulgi lin- 
guam convertendis, ex communi omnium fere Christiano- 
rum opinione argumentum deducit. " Nam cum jamdiu 
(inquit) haec agitari coepta sit opinio, fuerintque multi qui 



' Ad calccm commentarioli de Uteris et lingua Getarum, pag. 54. 

• De Saxonicis et Anglicis versionibus vide supra ad annos 670. 706. 730. 
bis 890. 930. 990. 1170. 1380. 1396. 1407. 1416. 1485. 1506. 1511. 1514. 
1518. 1520. 1521. 1523. De lulicis, annum 1290. De Hispanicis annos 
1425. 1440. 1450. 1515. 

< Tom. 9. operum, pag. 377. 629. et 703. 

° Pag. in. *' * 



486 HISTORIA DOGMATICA. 

verti debere negarent ; tacitus tamen Christianorum con- 
sensus approbavit, verti debere hoc ipso, quod sine dis- 
crimine fere ubique jam versi ad promiscuam plebis utili- 
tatem libri et imprimantur et vendantur et legantur. Ha- 
bet enim Italia providens jamin suam linguam versos libros 
sacros, Gallia pia etiam in suam, Germania inferior etiam 
in suam. De Germania superiori et Britannia, et Dania, 
et Polonia nihil dico : quoniam et pueri sciunt, multis ab- 
hinc retro annis in suas quamque linguas Scripturas sacras 
convertisse." Concludit demum semper habitos esse li- 
bros sacros in linguam vulgarem versos, et in Hispania, et 
Gallia, et Germania, et Italia, et Britannia, et universa 
Europa ; idque cum ipsimet pontifices et certo scirent, et 
suis oculis inspicerent. " Quae opinio (inquit) id est, ea 
quffi affirmat libros sacros verti oportere, tantum abest, ut 
successu temporis evanuerit, ut quotidie vehementius et 
certius multo confirmetur- Indies enim videas et plures 
vemaculos factos de Latinis libros imprimi et vendi et legi, 
et a pluribus etiam expeti, quam fuerint et patrum et nos- 
tra memoria unquam." Hactenus Fridericus Furius, ho- 
mo etiam pontificius. Sic igitur hac in re praxin Ecclesiae, 
et veteris Catholicae, et recentioris pontificiae, vidimus. 
Unde falsum esse perspicitur, quod Robertus Bellarminus" 
negat nostros editionem vernaculam Scripturarum, nisi a 
paucis annis factam, proferre posse. Desinat ergo mirari 
P. Victor Cajetanus^jquidnostrisin mentem venerit (quos 
ecclesiae perturbatores appellat apostata) quod velint sa- 
cras Scripturas vulgari idiomate in omnium manus exponi. 
Siquidem mendacium impudentissimum, quod tenebrionem 
istum efFutire non puduit, nullam unquam fuisse gentem, quae 
sacra sua cum vulgo haberet communia. Audiat Sixtum 
Senensem. " Fatemur^ nos (inquit ille) quondam sacros li- 
bros vulgari idiomate redditos magna Christianae fidei propa- 
gatione. At nunc id ipsum fieri non omnino expedit ; quan- 
do certissimo experimento cognovimus plurimam simplici- 



<■ De Sacram. in generc, lib. 2. cap. 31. 
' In Paradigm, ling. Armen. pag. 59. 
y Lib. 6. bibliotb. sanet. annot. 152. 



HISTORIA DOGMATICA. 4S7 

um turbam ex hac occasione in detestabiles et irremeabiles 
errores corruisse." Ecce habemus confitentes reos ; eccle- 
siam Romanam a veteris Catholicas consuetudine recessisse; 
quippe jam experimento sapientiorem factam. Ita et Azo- 
rius Jesuita^ de Hieronymi et Chrysostomi aetate agens, 
" Nos libenter (inquit) fatemur tunc temporis laicos in 
Scripturarum lectione fuisse versatos ; quia sacra eloquia 
erant Grseco vel Latino sermone conscripta ; quem senno- 
nem vulgus quoque callebat. Nunc vero plebs fere rudis 
est, et imperita Latini sermonis. At laici, qui Graece vel 
Latine noverunt, Scripturas jure optimo lectitant." Hac- 
tenus Azorius ; qui quidem Bellarmino maxime adversa- 
tur : iste enim statiun quaestionis in eo sitiun dicit, Utrum 
legendas sint Scripturae, non, Utrum translationes, 

* Institut. moral, lib. S. cap. 26. sect Objicies, in respons. ad Chrysost 



« 



428 HISTORIA DOGMATICA. 



SECT. II. 



In vetere Ecclesia nulli hominum generi Scripturarum lectione interdictum est. 

De imperatoribus ac regibus Christianis illud in prasce- 
dentibus declaratum est, quibus addere licet Theodosii 
senioris conjugem Placillam Augustam (quae " divinas le- 
ges cum saepius admonebat, seipsam tamen prius erudiens 
perfecte," uti habet Historia miscella*) Leonem philoso- 
phum imperatorem studiosum Scripturarum, uti constat 
ex homiliis ejus a Jacobo Gretsero editis : Bathildim uxo- 
rem Clodovjei Francorum regis, quse, facta monialis, divi- 
nam lectionem saepius frequentabat, ut est in Vita* ejus ab 
aequali ejus scripta: et Dagobertum Francorum regem, 
qui voluit, ut S. Amandus filium Sigebertum recens natum 
enutriret, atque lege imbueret divina, ut in Vita Sigeberti 
author est Sigebertus Gemblacensis^ Sed et in Ethnicis 
et haereticis imperatoribus studium illud comprobatum est. 
" Non* dubito," inquit Athenagoras in Apologia pro Chris- 
tianis ad imperatores Antoninum et Commodum, " quin 
vos doctissimi et sapientissimi principes, historias et scripta 
Mosis, Esaise, Hieremiae, et reliquorum aliqua ex parte 
cognoveritis." Et paulo post : " Sed^ vobis relinquo, qui 
libros novistis, studiosius in illorum prophetias inquirere ac 
perpendere." Nee minus in Constantio imperatore Aria- 
no illud celebravit Athanasius (initio suae ad eundem Apo- 



• Lib. 13. pag. 403. ex Theodoreto, lib. 5. Hist. eccl. cap. 18. 
•> Cap. 8. torn. 7. Surii, pag. 68. ' Ibid. pag. 85. 

"' No;ti^(tf yap iifiag ovk avoiiTOVg ytyovivai ovTc tUv Moxjioig ovre tSiv 
'Hffaiov, Kai 'liptfiiov Kal TuvXotvuiv Trpo^ijroiv. 

* KaraXiiirii) Ik vfiiv, fv' avrSiv tS)v /3i/3Xia)V ycvofiEVois, aKpipitJTtpov 
rdf iKtivuv tUraaat Trpo^ijrjiaE. , 



HISTORIA DOGMATICA, 429 

logias) quod' " verborum B. Pauli diligens fuisset auscul- 
tator." 

De artis oratorige professoribus idem liquet ex octavo 
libro Confessionum Augustini, ubi et Victorini rhetoris et 
sui ipsius historiam commemorat. Ac de Victorino qui- 
dem ita narrat, capite secundo: " Legebat sicut ait Simpli- 
cianus, sanctam Scripturam, omnesque Christianas literas 
investigabat studiosissime et perscrutabatur ; et dicebat 
Simpliciano, non palam, sed secretius et familiarius : No- 
veris me jam esse Christianum. Sed ubi mihi," inquit Au- 
gustinus, capite quinto, "homo tuus Simplicianus de Victo- 
rino ista narravit ; exarsi ad imitandum. Ad hoc enim et 
ille narraverat. Posteaquam vero et illud addidit, quod 
imperatoris Juliani temporibus lege data prohibiti sunt 
Christiani docere literaturam et oratoriam ; quam legem 
ille amplexus, loquacem scholam deserere maluit quam 
verbum tuum, quo linguas infantium facis disertas ; non 
mihi fortior quam felicior visus est, quia invenit occasi- 
onem vacandi tibi." Et capite sexto de seipso et Politiano, 
quern ut praeclare in Palatio militantem commendat, lo- 
quens : " Consedimus," inquit, " ut colloqueremur ; et 
forte supra mensam lusoriam, quae ante nos erat, adtendit 
codicem, tulit, aperuit, invenit apostolum Paulum, ino- 
pinate sane; putaverat enim aliquid de libris, quorum 
professio me conterebat. Tum vero arridens meque in- 
tuens, gratulatorie miratus est, quod eas et solas prae 
oculis meis Hteras repente comperisset. Christianus quip- 
pe et fldelis erat, et saepe tibi Deo nostro prosternebatur 
in ecclesia crebris et diuturnis orationibus. Cui ego cum 
indicassem illis me Scripturis curam maximam impendere, 
ortus est sermo ipso narrante de Antonio," &c. Haote- 
nus Augustinus, qui etiam capite duodecimo indicat se 
post hunc sermonem cum Alypio in hortulum concessisse ; 
ubi cum codicem apostoli aperuisset, et legisset illud, 
Rom. cap. XIII. " Non in comessationibus et ebrieta- 
tibus," &c. "Statim,"iqquit, " cum finehujusce sententiae 
quasi luce securitatis infusa cordi meo, omnes dubitationis 

' Tuv avTOu priitaTiiiv <jit\iftoov. Athan. Op. torn. 1. pag. 295. 



4^ HISTORTA D06MATICA. 

tenebrac diffugerunt." Haec Augustinus de conversione sua, 
a Manichasorum haresi ad fidem orthodoxam historiam 
narrans. 

De Catechumenis idem constat, ex sententiis concili- 
orum ante prolatis. Unde recte Erasmus in apologia 
adversus Sutoris debacchationes : " Sit populus eo loco 
doctis, quo olim erant catechumeni Christianis. Illis 
ante baptismum enarrabantur historiae veteris Instrumenti, 
et ad sacram lectionem admittebantur, quae turn intellige- 
batur a promiscua plebe. Et Augustinus docet cum 
nuUis catechumenis minus fuisse negotii, quam cum eru- 
ditis, qui sacros libros prius evolverant. Ita concionator 
populum habebit certe magis docilem ; si fuerit utcunque 
lectione sacrorum voluminum praeparatus." 

De fceminis tam nuptis quam virginibus, cum ex lis 
quae in superioribus prolata, tum ex iis quae proferenda 
sunt, id ipsum confirmatur. In actis S. Caeciliae virginis 
(quae anno CCXXX. martyrium passa est) apud Symonem 
Metaphrasten Novembris 22. istiusmodi verba reperiun- 
tur : " Absconsum Christi evangelium semper circumfe- 
rebat in pectore ; et nee noctu nee interdiu intermittebat 
divina legere eloquia." Eusebius' de Alexandrinis muli- 
eribus a Maximino (anno CCCVII.) vexatis agens : " At- 
que ex mulieribus," inquit, " non' minus ipsis viris a doc- 
trina divini verbi animatis roboratisque, pars eadem cum 
viris certamina subeuntes aequa virtutis praemia repor- 
tarunt." 

Gregorius Nazianzenus oratione vigesima quinta in 
laudem Gorgoniae, sororem suam, quae nupta erat, ita 
commendat: " Quaenam ea, quae Dei sunt, melius no- 
vit, tum ex divinis oraculis, tum suopte ingenii acumi- 
ne ?" Item : " Prudenti PsalmodisB intentione, vel divi- 
norum oraculorum lectione et explicatione, quis vel vi- 
rorum vel mulierum est, qui eam a se superatam glo- 
riari queat ?" Hieronymum non virgines mode et viduas. 



• Hist. Eccles. lib. S. cap. 25. 

• Ovx riTTOv Tbiv avSpuv vw6 Trjs Tov Otiov \oyov SilasKaXias ^ppivia- 
n'lvai. 



HISTORIA DOGMATICA. 431 

sed etiam matronas rei domestics cura implicitas, ad 
sacras Scripturas studium inflammasse, epistolae ad illas 
scriptae luculenter testantur. Vide supra ad annum 
CCCXC. in Hieronymo. In Marcellae epitaphio (epistola 
96. ad Principiam virginem) ita studium nobilis illius viduae 
describit : " Divinarum Scripturarum ardor erat incredi- 
bilis, semperque cantabat : In corde meo abscondi elo- 
quia tua, ut non peccem tibi. Et quia," inquit ibidem 
Hieronymus, " alicujus tunc nominis esse existimabar 
super studio Scripturarum; nunquam convenit, quin de 
Scripturis aliquidinterrogaret; nee statim acquiesceret, sed 
moveret e contrario quaestiones, non ut contenderet, sed 
ut quasrendo disceret earum solutiones, quas opponi posse 
intelligebat, &c. Ita quicquid in nobis longo fuit studio 
congregatum, et meditatione diutuma quasi in naturam 
versum, hoc ilia libavit, didicit atque possedit; ita ut 
post profectionem nostram si in aliquo testimonio Scrip- 
turarum esset oborta contentio, ad illam judicem perge- 
retur." Haec de Marcella Hieronymus, qui plura de ea- 
dem habet praefatione in librum primum commentariorum 
in epistolam ad Galatas. Similiter etiam et Fabiolae stu- 
dium in epitaphio ejus (epistola 84. ad Oceanum) miratur. 
" Jesu bone," inquit, " quo ilia fervore, quo studio in- 
tenta erat divinis voluminibus et veluti quandam famem 
satiare desiderans, per prophetas, evangelia, psalmosque 
currebat; quaestiones et proponens et solutas recondens 
in scriniolo pectoris sui." 

Idem in Epitaphio Paulae (epistola 86. ad Eustochium) 
" Nee licebat," inquit, " cuiquam sororum ignorare 
Psalmos, et non de Scripturis Sanctis quotidie aliquid 
discere." Addit ibidem, Paulam Scripturas sanctas tenu- 
isse memoriter : " Denique," inquit, " compulit me ; ut 
vetus et novum Instrumentum cum filia, me disserente, 
perlegeret." Filiam vero habuit Paula Eustochium, cui 
testimonium perhibet Hieronymus", quod diebus ac noc- 
tibus in Dei lege meditaretur: et Blesillam, de cujus 
obitu agens Hieronymus : " Vacillabanf," inquit, " aegro- 

" Prixem. lib. 1. comment, in Esai. » Epist. 22. ad Paulam. 



482 HISTORIA DOGMATICA. 

tatione gressus; et pallentem ac trementem faciem vix 
collum tenue sustinebat; et tamen aut prophetam aut 
evangelium semper in manibus tenebat." Epistola 47. 
ad Furiam, de sorore ejus ita scribit : " O si videres so- 
rorem tuam, et illud sacri oris eloquium coram audire te 
contingeret. Cerneres in parvulo corpusculo ingentes 
animos. Audires totam veteris et novi Testamenti su- 
pellectilem ex illius corde fervere." Epistola 12. ad 
Principiam, cum obtrectatoribus respondisset ; qui quod 
ad mulieres solebat scribere, eum criminabantur : " Haec 
et istiusmodi," inquit, " aejuvoTaVij filia, perstrinxi bre- 
viter ; ut nee te pceniteret sexus tui, nee vires nomen 
suum erigeret; in quorum condemnationem fceminarum 
in Scripturis Sanctis vita laudatur." Et paulo post : 
" Habes ibi in studio Scripturarum et in sanctimonia 
mentis et corporis Marcellam et Asellam ; quarum altera 
te per prata virentia et varios divinorum voluminum flores 
ducat ad eum, qui dicit in cantico, Ego flos campi, et 
lilium convallium ; altera ipsa flos Domini tecum mere- 
atur audire; Ut lilium in medio spinarum, sic proxima 
mea in medio filiarum," Certe quaestiones e Scripturis 
Hieronymo explicandas ex ultimis Galliarum finibus He- 
dibiam et Algasiam^", Suniam vero et Fretelam^ ex Geta- 
rum et Germanise oris, misisse constat. Unde de his 
Hieronymus : " Quis* hoc crederet, ut barbara Getarum 
lingua Hebraicam qusereret veritatem ; et dormitantibus, 
immo contemnentibus Graecis, ipsa Germania Spiritus 
Sancti eloquia scrutaretur ?" Denique ex commentariis, 
qui Hieronymo tribuuntur, in Psalmum 133. consuetudi- 
nem tunc temporis invaluisse apparet, ut non monachi 
solum et viri, sed etiam mulierculae hoc inter se haberent 
certamen, ut plures ediscerent Scripturas ; et in eo se 
putarent esse meliores, si plures edidicissent. Unde sicut 
suo tempore Paulam celebravit Hieronymus*, quod Scrip- 
turas sanctas tenuisset memoriter ; ita etiam (circa annum 
D.) Fuscinam sororem suam hoc nomine commendat 

1 Ex epist. 7, 8. ' Ex epist. 11. 

» Epist 11. " Epist. 86. 



HISTORIA DOGMATICA. 433 

Alcimus Avitus, in libro de consolatoria castitatis laude 
ita canens : 

Praeterea vero quis victo ex hoste rebelles 
Atque resultantes victrici in corpore motus 
Artibus allidas, Christoque in cote retundas ; 
Divino eloquio, Scripturaque indice nosti. 
Nam quicquid sacrae divina votumina legis 
Aut sensu aut verbo monstrant, quod prsedicat ille 
Andquus mundi repetens exordia vates, 
Sive ille historian texit, seu forte figuras; 
Quidque etiam ille Nave Mosi successor lesus, 
Succiduoque simul quod quisque in tempore judex 
Gesserit ; ut digitos soror isthaec omnia dudum 
Docta tenes, &c. 

Tota Instrument] veteris tibi pagina nota est. 
Dehinc quicquid priscae succedens gratia legi 
Intonat, atque novi miracula Testament!. 

Syncleticam diaconissam, qui illius temporibus vixit, 
CcElius Sedulius ita commendat in epistola ad Macedo- 
nium, quas est operis Paschalis praefatio : " Scripturas 
ecclesiastici dogmatis ita sitiens epotavit, ut nisi secus 
licentia defuisset, potuisset docere, quam membris fcE- 
minei corporis animus sit virilis." Ea vero " plenitudi- 
nem ccelestium nosse desiderabat Scripturarum :" quem- 
admodum confirmat Eustathius, qui Basilii hexaemeron 
Latine a se versum eidem dicavit. Vide prajfationem 
Fausti ad reginam in libro de fide contra Arianos. Elfle- 
dam nobilem abbatissani (circa annum DCLXXXIV.) 
laudat Beda"", quod " in Sanctis Scripturis erudita" fuerit. 
Eirenen etiam filiam Chaiani regis Cazarorum, quam 
Christianam factam Leo Isaurus anno decimo sexto im- 
perii sui (circa annum Domini DCCXXXII.) filio suo 
Constantino matrimonio sociavit, hoc argumento commen- 
dat Theophanes (eumque secutus Anastasius Bibliothe- 
carius et Landulphus Sagax"*, quod " cum sacras literas 
didicisset, pietati operam dans claruerit." Addam Chry- 
sostomi" verba: " Si tela in virginum domibus pertexitur; 
et primus, et medius, et novissimus est David. O rem 

' In Viu Cuthberti, cap. 24. "i Miscel. hittor. lib. 21. 

• Homil. fi. De ptenitentia. Ed. Basil, ann. 1558. 

VOL. XII. F F 



434 



UlSTORIA DOGMATICA. 



inauditam ! Multi qui literarum experimenta minus sump- 
serunt, neque ipsis edocti principiis, totum Davidem in 
pectore conservant. Neque in urbibus solum atque ec- 
clesiis sic per omne tempus, per omnem aetatem fulget: 
sed in foro medio, atque in ipsa solitudine, et inhabitabili 
terra, certatim Deo sacras stationes excitat." Sed et ante 
hsec tempora nullum decretum receptum esse, ne in Ec- 
clesia quidem pontificia, quo laici arcerentur a legendis 
sacris libris, eo argumento confirmat Erasmus'; quod 
Beghinas dicant preces suas et Psalterium lingua vulgari, 
Deoque dicatae virgines (sic enim nonnas papisticas ap- 
pellat) etiam canticum amatorium legant cauantque publi- 
citus in templis suis. 

Denique ut ab omnibus legerentur sacrae Scripturae, 
voluisse patres, patet ex gravissimis, quibus Christiano- 
rum hominum ignorantiam subinde notarunt, censuris. 
Sic enim Clemens Alexandrinus in Protreptico ad Graecos : 
" Lapidibus*^ est insensibilior homo, qui est tinctus igno- 
rantia." Ibidem: " Ducamur'' ergo poenitentia ; et ex igno- 
ratione traducamur ad scientiam, ex imprudentia ad pru- 
dentiam," &c. Ibidem' : " Nisi verbum (forte Filium intel- 
ligit) cognovissemus, et eo illuminati essemus ; nihil dif- 
ferremus ab avibus quae pascuntur ; ut qui pinguefiamus 
in tenebris, et morte nutriamur. Capiamus lucem, ut 
Deum capiamus," &c. Ibidem'' : " Philosophi ignorantiam 
insaniae genus describentes, nihil aliud quam multos fa- 
tentur insanire." Idem': " Tenebrae sunt ignoratio, per 
quam in peccata incidimus circa veritatem hallucinantes." 
Idem™ : " Enutriamini in sermonibus fidei : ait suis pueris 
Paedagogus," scilicet 1 Tim. cap. IV. ver. 6. Idem" : " Fir- 
mum (conscientise) fundamentum est recta vita, cum ea, 
quae convenit, doctrina." Chrysostomus in sennone De 



' Apolog. contra N. Beddam, torn. 9. oper. pag. 377. 
f Op. pag. 4. '' Ibid. pag. 75. 

' Op. pag. 87. "^ Ibid. pag. 94. 

' Psdagog. lib. 1. cap. 6. op. pag. 116. 

" Paedagog. lib. 3. cap. 12. pag. 309. 'EvTpi<pi<!9t rotg \6yatg TtJQ iria- 
Tcotg. 
■> Stromat. lib. 1. ibid. pag. 318. 






mSTORIA DOGMATICA. 435 

vitando scandalo" egregie hac de re disserit : et libro sexto 
de sacerdotio haee liabet : " UndeP et episcopum necesse 
est in singulos (ut sic dicam) dies sementem facere, ut ipsa 
saltern assuetudine doctrinae sermonem auditorum animi 
retinere possint." Idem ad populum Antiochenum homilia 
24. " Nee solus hoc, (scilicet Petre pasce eves,) dictum 
est sacerdotibus, (id est, ut ego accipio, episcopis,) sed 
unicuique nostrum, (presbyterorum, qualis tunc erat Chry- 
sostomus,) cui vel pusillus creditus est grex." Pseudo- 
Clemens: " Grande"^ malum est, ut diximus, ignorantia." 
Tertullianus de prsescriptione adversus haereticos, istius- 
modi objectionem ab hsereticis factam profert : " Novis- 
sime ignorare melius est, ne quod non debeas noris. 
Fides," inquit, " tua te salvam fecit, non exercitatio 
Scripturarum." Ibidem : " Nihil scire, omnia scire est." 
Haud dissimilem objectionem adducit Augustinus, contra 
epistolam Manichaei, quam vocant Fundamenti: " Turbam 
non intelligendi vivacitas, sed credendi simplicitas tutissi- 
mam facit." Idem confessionibus haec habet : " Et' sacra- 
menta et voces mysticas, ubi intenta sit ignorantia mater 
ignorationis in timore occultorum signorum." Marcus Ere- 
mita, de his qui putant ex operibus se justificari, capite no- 
nagesima septima. "ndvTwvriov koicwv Trporjyitrat ij ayvota, 
SiVTtpa S' aiiT^e i<mv i\ aViori'a. Omnium malorum dux est 
ignorantia: secunda post banc est incredulitas." Concilium 
Aurelianense : " Episcopus', si infirmitate non fuerit impedi- 
tus, ecclesiae, cui proximus fuerit die Dominico, deesse non 
debet." Concilium Moguntiacum : "Nunquam" desitDomi- 
nicis diebus aut festivitatibus, qui verbum Dei prsedicit, et 
juxta quod intelligere vulgus possit." Concilium Latera- 
nense sub Innocentio" III. " Praecipimus tam in cathedralibus 
quam in aliis conventualibusecclesiis viros idoneos ordinari, 
quos episcopi possint coadjutores et cooperarios habere," 

• Tom. 5. edit. Basil, ann. 1558. col. 791. et 792. d. 

P 'Avayrij Tif cilaaKa\(f) aTTiiptiv Kaff iKaarifv, wc eltriiv, r/fiipav, Iva 
ry yovv avviQfiq. cvvrj9y KparrjOrivat irapa roif aKovovtfi Trig dtSa(TKa\ia(^ 
o Xi5yof . Chrysost. op. torn. 1. pag. 423. 

' Epist. 3. torn. 1. Concil. • Lib. 13. cap. 22. 

' Can. 33. " Can. 2.5. 

■• Can. 10. 

ff2 



436 HISTORIA DOGMATICA. 

&c. Verba concilii Toletani'' IV. Turonensis^ III. Mo- 
guntiaci et Rhemensis, supra adduximus*. Vide Ful- 
gentium, ad Gallam, epistola secunda, capite vigesimo 
primo. 

' Can. 24. « Can. 17. 

» Vide pag. 393. 397. 399. 



i 



HISTORIA DOGMATICA. 437 



SECT. III. 



Biblia in ecclesiis passim Iiabebantur. 

Id vel Constantini cura in Constantinopolitana ecclesia 
testatur (supra ad annum CCCXXX.) idque in duplicem fi- 
nem ; 1 . Ut quisque privatim ad libros illic asservatos pos- 
set recurrere ; quemadmodum ex versibus* illis colligitur, 
quos secretario sacrorum librorum in Nolana Basilica 
inscripsit Paulinus'' : 

Si quern sancta tenet meditandi in lege voluntas ; 
Hie poterit residens sacris intendere libris. 
f 

Ut publice toto populo audiente recitarentur ; quod 
quidem institutum ab ipsis apostolis non injuria repetit 
Origenes*^. Ita refert Chrysostomus'' librum Geneseos 
semel quotannis lectum fuisse per ecclesias ; ex evangeliis 
vero, quemadmodum et ex epistolis Pauli, bis hebdoma- 
datim lectiones propositas ; sed prae caeteris utriusque 
Instrumenti scripturis librum David sic adamatum fuisse 
omnibus Christianis ; " ut in ecclesiis et extra ecclesias 
primus et medius et novissimus fuerit David. Epistolas 
apostolicag," inquit Augustinus'^, " non tantum illis scrip- 
tae sunt ; qui tempore illo, quo scribebantur, audiebant, 
sed etiam nobis. Non enim ob aliud in ecclesia recitan- 
tur. Neque fuisset necessarium," ut recte Origenes',. 
" legi haec in ecclesia, nisi ex his sedificatio aliqua audi- 



* Vid. etiam. torn. 0. r.iblioth. patrum,coI. H33. B. 

*> Epist 12. ad Severam. <^ Initio homil. IS. in Josuam. 

•I Homil. 6. De poenitentia. Ed. Basil, 1538. 

' Contra Cresconium, lib. I. cap. 9. 

' In Leiitic. homil. 3. 



438 HISTORIA DOGMATICA. 

entibus prsBbeietur." Certe ex veterum homiliis constat, 
liunc in ecclesia servatum esse ordinem ; ut lectio sacra 
Scripturaj lingua populari a lectoribus recitaretur ; deinde 
fusior eorum, quas prselecta fuerant, explicatio ab epis- 
copis vel presbyteris subjungeretur. Hinc ilia apud eos 
solennia : " Audistis^ hodie dicentem Dominum Jesum 
Simoni, Due in altum, &c. Audistis"" filii librum legi 
Job, qui solenni munere est decursus et tempore. Ma- 
tutinis horis lectum est, ut meministis, fratres, quod 
summo animi dolore respondemus : Deus, venerunt gen- 
tes in haereditatem tuam. Audistis' hodie in lectione 
decursa, quid legio dixerit: Quid mild et tibi est, Jesu 
fill David ? Hodierno'' etiam die ad ipsam rem pertinet 
capitulum, quod modo cum legeretur, audivimus. Lec- 
tiones' sanctaj propositi sunt, et quas audiamus; et de 
quibus aliquid sermonis adjuvante Domino proferamus. 
In lectione apostolica gratiee aguntur Deo de fide gen- 
tium ; utique ideo, quia ipse fecit. In Psalmo diximus ; 
Deus virtutum converte nos, et ostende faciem tuam et 
salvi erimus. In evangelic ad coenam vocati sumus," &c. 
" Apostolum'" audivimus, psalmum audivimus, evangelium 
audivimus. Consonant omnes divinae lectiones, ut spein 
non in nobis, sed in Domino coUocemus. De" divinis 
lectionibus, quod Dominus adnionere dignatur, intenti 
audits fratres, illo dante, me ministrante. Primam lecti- 
onem audivimus apostoli : Fidelis sermo, et omni accep- 
tatione dignus, &c. Hoc de apostolica lectione percepi- 
mus. Deinde cantavimus psalmum, exhortantes nos in- 
vicem, una voce, uno corde dicentes: Venite adoremus, 
et prosternamur ei, &c. Post liffic evangelica lectio de- 
cem leprosos mundatos nobis ostendit, &c. Has tres 
lectiones, quantum pro tempore possumus, pertractemus, 
&c. Mementote quid ultima evangelica lectio resonet, 

B Anibrosius De virgiiiibus, lib. 3. versus fincm. 
*• Ambrosius De virginibus, lib. 5. epist. 33. 
' Ambrosius De Helia ct Jejiinio, cap. 20. 
I* Augiistinus, serm. 83. op. torn. 5. pag. 447. 
' Augustinus, serm. 112. ibid. pag. 504. 
■" Augustinus, serm. ICS. ibid. pag. 79fi. 
" Augustinus, serm. 176. ibid, pag. 839. 



IllSTORIA nOGMATICA. 439 

quomodo Jesus Dominus laudat gratias agentem," &c. 
Ibidem : " Timere" debeo, ne contiiigat mihi, quod contigit 
apostolo Paulo ; quod modo cum legeretur, si intenti fu- 
isds lectioni, audivistis, Ergo inimicus /actus sum vobis, 
vera prcedicans. Audivimusi" apostolicam lectionem : et 
forte aliquem moveat, quod ibi scriptum est: Secundum 
justitiam, qtuB ex lege est, qui fuerhn sine querela, &c. 
Voluerami aliquando, ut per singulos annos secundum 
omnes evangelistas etiam passio legeretur : factum est ; 
non audierunt homines, quod consueverunt, et pertur- 
bati sunt. Qui autem amat literas Dei, et non semper 
vult esse idiota, omnia novit, et omnia diligenter inquirit. 
Sed sicut cuique a Deo parata est mensura fidei, sic quis- 
que proficit. Nunc attendamus, quod hodie, cum lege- 
retur, audivimus," &c. " Lectiones' divinorum eloqui- 
orum, cum recitarentur, audivimus. Ea nobis est mate- 
ries loquendi proposita ; inde sapere debemus, inde semi- 
nare quod sapimus, &c. Lectio prima prophetica quid 
nobis commendaverit, me commemorante recolite. Lec- 
tiones' sanctas plures, cum recitarentur, audivimus, et de 
his nos oportet dicere, quod Dominus fuerit donare dig- 
natus. Sed lectionem omnis auditor, quod recentius lec- 
tum est, magis meminit, et ut inde aliquid a tractatore 
verbi dicatur expectat. Cum ergo in ultimum sit sanctum 
evangelium recitatum ; non dubito expectare charitatem 
vestram, ut de ista vinea et de conductis, et de mercede 
denarii aliquid audiatis. Audivistis' vocem apostoli, 
ccelestis tubae, spiritualis lyra;, &c." Vide Leonem I. 
supra ad annum CCCCL. Csesarius Arelatensis, ho- 
milia octava : " In lectione apostolica, quae nobis paulo 
ante recitata est, fratres charissimi, audivimus," &c. 



" Augustiniis, serui. 392. op. torn. 5. pag. 1505. a Beda etiam insertum habe- 
tur initio enarrationis 1 Corintii. cap. 7. 

P Augustinus, serm. 170. op. torn. 5. pag. 819. 

■l Augustinus, serm. 232. ibid. pag. 980. 

' Augustinus, serm. 48. itjid. pag. 267. 

• Augustinus, serm. 19. ibid. pag. 271. 

' Chrysostomus liomil. I. ad populum Antiochcnum, in illud apostoli, " Vino 
medico uterc," &c. 



440 HISTORIA DOGMATICA. 

sic homiliis 19. 22. Chrysostonius in Matthaei cap. XXIII. 
homilia 73. circa finem : " Literas" forte nescis, et Scrip- 
turam perlegere non potes, ut inde priscorum virtutes 
virorum perdiscas: culpa quidem etiam haec est, cum 
ecclesia semper tibi pateat, non venire ad degustanda 
haec fluenta." Ita Sozomenus" Galium et Julianum refert 
libros ecclesiasticos ac divinos in ecclesia populo perle- 
gisse. Vide Maximum Taurinensem supra ad annum 
CCCCXL. Populum intellexisse lectiones, vide testimoni- 
imi Augustini de Jona; cucurbita et locum, libro primo De 
praedestinatione sanctorum, cap. 14. " Non debuit repudi- 
ari sententia libri Sapientise, qui meruit, &c. ab omnibus 
Christianis episcopis usque ad extremos laicos, fideles, 
catechumenos, poenitentes, cum veneratione divinse autho- 
ritatis audiri." 



" OiiK oiada ypdiifiara, ovSi ypa^aiQ tveicu^'ac, 'iva fidOyg rdv ToKaidv 
Tag dperdg. fiaKiuTa fitv Kai rouTO eyK\tjfia, riJQ tKKXrjffiaQ SiijvtKus 
iivtify iiivt)i jif) avviivai icoi fterEX"" ''<"»' KaBapCiv tKiivwv va/idriiiv. 

» Hist. lib. 5. cap. 2. 



UISTORIA DOGMATICA. 441 



SECT. IV. 



In Ecclesia primitiva commune officium vulgari lingua celebratum fuit. 

Id fatentur Nicolaus Lyranus^, et Thomas Aquinas, 
ipse etiam Hardingus'' ; " Turn," inquit, " preces lingua po- 
pulari et usitata vulgo hominum fiebant, ut ea melius 
instituerentur." Et tamen Ambrosias Catharinus", " Doc- 
trina," inquit, " Lutheri, quae linguam cognitam in precibus 
exigit, Diaboli calliditatem sapit." Cum tamen idem ipse, 
" In* initio,'' inquit, " Evangelii forsan aliter observabatur." 
Hoc vero in Ecclesia Catholica usque ad natum Anti- 
christum obtinuisse, liturgiae turn susceptae ratio satis 
indicat. Neque enim tunc temporis ab episcopo aut pres- 
byteris tantum, sed totius Ecclesiae conjunctis operis ad- 
ministrata sunt sacra publica. In liturgiis, quae Jacobi, 
Clementis^, Basilii, et Chrysostomi nominibus feruntur, 
diaconis praescribitur, ut populum hisce verbis compel- 
lent ; Oremus, Attendamus ; populo etiam, ut ad ministri 
precationem aliquando responderet Amen ; aliquando 
" Dominus misereatur nostri ;" aliquando, " Et cum spi- 
ritu tuo ;" aliquando, " Habemus ad Dominum," &c. 
(quas quidem responsiones recto tempore proferre non 
potuisset ; si preces lingua non intellecta fuissent habitae.) 
Idque ipsum ex indubitatis patrum monumentis manifesto 
constat: " Cum populus semel audivit, tie roiic aiwag 
rwv al<!)V(i)v, statim omnes respondent, Amen ;" inquit 
Chrysostomus'. Item de Romana Ecclesia testatur Hie- 

* In 1 Cor. cap. 14. >• Contra J uellum, artic. 3. sect. 28. 

' Apud Sixt. Senens. <> Annot. adv. Cajetan. pag. 88. 

« Lib. 8. Constitut. apostol. cap. 11. ct 12, edit. Turriani. 
' Inl Cor. cap. 14. 



4*2 



HISTORIA DOGMATICA. 



ronymus : " ad" similitudinem ccelestis tonitrui, Amen 
reboare." " Quin** in precationibus quoque," inquit Chry- 
sostomus, " illud quispiam conspexerit, populum permul- 
tum erogare. Etenim pro arreptitiis (seu energumenis) 
et pro iis, qui in poenitentia sunt, communia et a sacerdote 
et ab ipsis vota fiunt; atque omnes unam eandemque 
precem concipiunt, precem inquam illam misericordia 
plenam. Rursus quum eos, qui sacrosanctae mensae par- 
ticipes esse nequeunt, a sacris septis arcemus, ineunda 
est altera oratio ; in qua omnes peraeque humi jacemus, 
omnes peraeque consurgimus. Adhaec, quum pax danda 
vicissimque accipienda est ; omnes aeque nos exosculamur. 
Jam in tremendis quoque mysteriis, ut sacerdos pro plebe, 
ita plebs pro sacerdote vota facit. Haec enim verba, Et 
cum spiritu tuo, nihil aliud, quam hoc, significant. Rursus 
ea oratio, qua Deo gratias aguntur, utrisque communis 
est. Neque enim ipse solus gratias agit, sed etiam plebs 
universa. Nam quum prius illorum vocem sumpsit, atque 
illi assenserunt ; Id digne ac juste fieri : tum demum 
gratiarum actionem auspicatur. Quid autem est, quam- 
obrem tibi mirum videatur, si cum sacerdote plebs inter- 
dum loquatur; quam etiam cum ipsis cherubim ac su- 
pernis virtutibus sacrosanctos illos hymnos communiter in 
coelum mittat." Hasc Chrysostomus. Paria Basilius : 
" Quod'' si mare bonum est apud Deum, si pulchrum, si 
laudabile ; quonam pacto non pulchrius est hoc talis ec- 
clesiae concilium, in qua permixtus' sonitus resultat." Con- 
fer sententiam Ambrosii"" supra anno CCCLXXVII. Vide 
et Ausonium, vel Paulinum potius, in tomo tertio Bibliothe- 



' Prsefat lib. 2. in epist. ad Galat. 

'' Kai tv ToiQ fvxoXg is ttoXu rov \abv iSoi nc av trvv(i<r<pkpovra. • 



Kotvat Kat irapa tov itpttag Kat Trap avriav ytvovrai ai ivxai^ Kai vaprtc 

/liav Xiyovaiv evxr)V. ijr' avTHviraXiv tUv (ppiKiaSetTariov /ivaTti- 

piiov iirivxtTai 6 Uptvg ry \atp, iirevxiTat Kai 6 Xaog ri^ Upti. Ta 

Ti]Q ivxapujTiaQ TToKiv KOiva. ov5k yap iKeivog evxapioTu iiovOQt aWd Kai 

b Xabc a-jraQ. Kai ri daVftaZng, «i irov fiira tov iiptinQ 6 Xaoc 

ipBkyyiTai &c. Homil. 1 8. in 2, Cor, cap. 8. 

^ In Hezaemer. homil. 4. ' 2t;^/iiv);£ ^X^C- 

"■ Heiaemer. lib. 3. cap. 5. 



HISTORIA DOGMATICA. 443 

cae patrum, col. 398. Cyrillum Hierosolymitanum Cateche- 
si mystagogica quinta. Sic vero Clemens Alexandrinus : 
" Est" ergo quod hie est apud nos altare ; terrestris con- 
gregatio eorum qui sunt dedicati orationibus ; qui veluti 
unam vocem habent communem et unam mentem." Chry- 
sostomusi" illam sententiam ex vetere liturgia repetit: 
" Aet)Bu)fxsv TravTig Koivy. Oremus omnes communiter." 
Similiter Augustinus', de orationibus ecclesiaj agens, sa- 
cerdotem Dei ait exhortari populum Dei " orare pro in- 
credulis; ut eos Deus convertat ad fidem; et pro cate- 
chumenis, ut eis desiderium regenerationis inspiret ; et 
jiro fidelibus, ut in eo quod esse cceperunt, ejus munere 
perseverent." Unde ibidem Vitalem ita interrogat : " Nun- 
quid ubi audieris sacerdotem Dei ad ejus altare populum 
hortantem ad Deiim orandum, vel ipsum clara voce oran- 
tem, ut incredulas gentes ad fidem suam venire compellat ; 
non respondebis Amen ?" Idem' : " Quando autem non 
est tempus, cum iu ecclesia fratres congregantur sancta 
cantandi ; nisi cum legitur, aut disputatur, aut antistites 
clara voce deprecantur, aut communis oratio voce diaconi 
indicitur ?" Idem De bono perseverantiae : " Aut' quis 
sacerdotem super fideles Dominum invocantem, si quan- 
do dixit ; Da illis Domine perseverare usque in finem : 
non soluta voce ausus est, sed saltem cogitatione repre- 
hendere, ac non potius super ejus talem benedictionem et 
corde eredente, et ore confitente respondet ?" Et capite 
vigesimo secundo : " Atque utinam tardi corde et in- 
firmi, qui non possunt, nee nondum possunt, Scripturas 
vel earum expositiones intelligere ; sic audirent, vel 
non audirent in hac qusstione disputationes nostras; ut 
magis intuerentur orationes suas, quas semper habuit et 
habebit Ecclesia ab exordiis suis, donee finiatur hoc secu- 
lum," &c. Nota tardos et infirmos preces ecclesiae intel- 
ligere potuisse. Hilarius in Psalmum sexagesimum quin- 



Ttiv Koivriv, kai (liav yvw/xijv. Stromal. lib. 7. pag. 717. 

P In epist. ad Ephes. homil, 3. 1 Epist. 217. op. torn. 2. pag. 799. 

' Epist. U9. cap. 18. • Cap. 23. 



444 HISTORIA DOGMATICA. 

turn : " Audiat orantis populi, consistens quis extra ec- 
clesiam, vocem; spectet celebres hymnorum sonitus; et 
inter divinorum quoque sacramentorum officia, respon- 
sionem devotae confessionis accipiat. Necesse est terreri 
omnem adversitatem, et bellari ad versus Diabolum, vin- 
cique resurrectionis fide mortem tali exultantis vocis nos- 
trac (ut dictum est) jubilo. Sciat hoc Deo placitum esse, 
hoc spei nostrae testimonium, publicas victricesque exul- 
tationis nostras voces personare. Quarum propheta non 
negligens est, loco altero memorans. Circuivi^ et immo- 
lavi in tabernaculo ejus Jiostiam juhilationis. Et ne 
inanem hujus juhilationis doctrinam atque ohservantiam 
crederemus, alibi protestatur : Beatus^ populus, qui scit 
juhilationem." Concilium Bracarense" I. circa annum 
DLXXII. " Placuit, ut non aliter episcopi, et aliter pres- 
byteri populum, sed uno modo salutent, dicentes ; Do- 
minus sit vobiscum ; sicut in lihro Ruth" legitur : et ut 
respondeatur a populo : Et cum spiritu tuo : sicut et ab 
ipsis apostolis traditum omnis retinet Oriens : et non sicut 
Priscilliana pravitas permutavit." Cassarius Arelatensis : 
*' Gaudeo'', fratres dilectissimi, et Deo gratias ago; quia 
vos ad audiendas lectiones divinas video fideliter currere ; 
sed si et profectum vestrum et gaudium nostrum complere 
ad integrum vultis ; maturius convenire debetis, &c. Ideo 
rogo vos, ut et maturius veniatis, et cum veneritis, magis 
orare vel psallere, quam otiosis vos vel secularibus stu- 
deatis fabulis occupare. Qui enim ad ecclesias veniens 
verbosare voluerit, melius illi fuerat non venisse ; quia 
dum se infructuosis fabulis occupat, nee ipse psallit, nee 
alios psallere aut lectiones divinas audire permittit." Et : 
" Rogo^ vos et admoneo, fratres charissimi, ut quotiescun- 
quejuxtaaltarium aclericis oratur, aut oratio diacono cla- 
mante indicitur ; non solum corda, sed etiam corpora 
fideliter inclinetis. Nam dum frequenter, sicut oportet, 
et diligenler intendo diacono clamante : Flectamus genua, 
maximam partem populi velut columnas erectos stare 

' Psalm. 26. ver. 6. ' Psalm. 88. ver. 16. 

" Cap. 21. » Cap.2. ver. 4. 

Cies. Ar. Horml. 33. " Idem. Homil. 34. 



HISTORIA DOGMATICA. 445 

conspicio ; quod Christianis, dum in ecclesia oratur, om- 
nino nee licet nee expedit. Non enim propter nos, sed 
propter vos diaconus elamat. Et ideo quia ad vos speei- 
aliter vox ilia, vel maxime ad negligentes dirigitur, justum 
est ut a nobis fideliter impleatur," &c. Et post : " Veni- 
entes ad ecclesiam, hoe solum, quod in ecclesia expedit 
fieri, agite ; id est, aut orate, aut psallite ; ut orando, 
peccatorum veniam accipere ; et psallendo, ad spiritualem 
possitis Iffititiam pervenire. Qui in ecclesia ineptis et 
incongruis fabulis occupatur, quasi venenum et gladium 
reliquis hominibus ingerere vel praebere eognoscitur ; dum 
verbum Dei nee ipse audit, nee alios audire permittit." 
Ibidem : " Quia (Diabolus) nos non potest corporaliter de 
ecclesiae conventu repellere ; in ipsa ecclesia infructuosis 
nos studet sermonibus occupare ; ut nobis per inanes 
et vacuas, et forte etiam mordaces coUocutiones ac sor- 
didas cogitaliones, divinas lectionis fructum, vel orationis 
remedium possit auferre ; ut corpore tantum videamur in 
ecclesia stare, et corde vel eogitatione longe a conspectu 
divinae majestatis abscedere." Haetenus Caesarius. 

Hue etiam referantur alia patrum testimonia, quae sig- 
nificant hymnos in ecclesia non a clero solo, ut nunc fit in 
papatu, sed ab universa plebe simul decantatos; quod 
necessario arguit vernacula et non ignota populo lingua 
illud factum. Dionysius in Eeelesiastica hierarchia ; 
Pontifex", inquit, " cnripxiTai Trjg Upa^ twv ipakfiwv 
fuXiySioQ <mvaSovai}g avTi^ ttiv xf/aXfxiKrjv (seu i//aX/uc[i- 
StKTjv) itpoXoyiav a7ra<TJ)c r^C tKicXrjiTtaoTiic^e SiaKoo-jUj)- 
<r£a»c. Psalmorum incipit melos, concinentibus secum 
sacra carmina omnibus ecclesiastici ordinis gradibus." 
Et paulo post : 01 ci t^c XnTovpyiKTig SiaKoafiitaiu)^ 
(lacpiToi <Tvv Toiq Itptvaiv hri tov Otlov Bv<jia<rTr\plov irpo- 
rSiaai tov Upov aprov, koi to t^c tiiXoyia^ irorrjpiov, 
irpooiXoyrtBdarig Wb navrog tov ttiq iKKXriaiag Tr\r)pwfiaToq 
Tr\q KaOoXiKriQ vixvoXoyiag, hoc est, " Qui vero ipsius 
ordinis praecipui sunt, una cum saeerdotibus sanctum pa- 
Jiem et calicem sacrosanctis altaribus imponunt ; cum ante 

* Cap. 3. sec 2. iv fivcTtipiif (Tvvo^fwf. 



446 HISTORIA DOGMATICA. 

praecesserit ab omni ecclesiae plenitudine (non clero tan- 
tum, ut interpres Latinus male vertit) universalis laus 
atque confessio." Sic etiam, in Qewpi^^, mentio fit KofloXi- 
K^c vixvoXoyiag, quam ita appellatam notat ibi Maximus, yj wc 
viro TravTwv ^8ojuIvj)v, v wg vTTtp KaBoXiKiic x"/""""? 7'vo- 
jUiVTjv, sive quod ab universis cantaretur, seu quod gra- 
tiam universalem postularet." Plinius Secundus Chris- 
tianos' refert stato die convenire solitos, carmenque 
Christo quasi Deo dicere secum invicem. Ephraem de 
vita Spiritali : " Si"" in domo Domini ad divinum spirita- 
lemque cultum constiteris; in psalmodiis te alacrem 
promptumque praebeto. Si autem tacueris; tacebo et 
ego, tacebit et proximus ; unde necessario cantum cessare 
necesse sit. Sed hoc quasso absit," &c. Gregorius Na- 
zianzenus in funebri oratione Basilii refert, Valentem 
imperatorem in ecclesiam ingressum, in qua Basilius prae- 
dicabat, psalmodia fiusse quasi tonitru perculsum et ob- 
stupefactum. Tjjv okoJjv Trpoa^aXovaif r^ \pa\nb)Siq ko- 
Ttfipovrridr). Victor, " Jam""," inquit, " ob celebritatem 
festivitatis (Epiphaniorum) hymni nocturni per totam ec- 
clesiam (de Fausti basilica in urbe Carthaginiensi loquitur) 
canente populo concrepabant." Chrysostomus : " Quon- 
damV inquit, " psallebant in unum omnes ; facimus et 
DOS." Idem ibidem : " Et*" ubi omnes succinuerunt, velut 
uno ex ore vox defertur." Idem : " Ita' tu quoque ad- 
venisti, hymnum cecinisti cum omnibus reliquis ; et eorum 
te numero esse, qui digni sunt, hoc ipso confessus es, 
quod non abscessisti." Et " Quid'' enim (sibi volun,t) 
hymni ? nonne ut Deum glorificemus et ut gratiam aga- 
mus; quoniam jam coronavit discedentem, quoniam a 
laboribus liberavit, de servitute ducens, quod se habeas? 

■> Sect 3. <= Lib. 10. epitt. ad Trajanum. 

^ Tom. 1. edit Vossii, cap. 16. pag. 49. 

• Victor, lib, 2. de persecut Vandalic. 

' ^Xirk^paXov Koivy, tovto iroiovfitv Kai vvv, Chrys. in 1 Cor. homil. 36. 

•^ K^v -jravreg v'Trtjx*^'^^^^ *^C fC ivbg ffTOfiaTOg tf ^uv^ ^kptrau 

' Tov v/ivov {i<Tac fiiTa iravTuv. In epist ad Ephes. serm. 3. 

' Ti li ^oiXovTai ot v/ivoi ; oix'i tov 9tbv f o^a^oftev xal evxapiarovittv; 

ov £ta Tovro vfivot; oi/StaTOvTO ^a\fitfi5iai Tavra Travra xo^povTuv 

idTiv. In epist ad Hebrsras, horn. 4, 



HISTORIA DOGMATICA. 447 

Nonne propter hos psalmi et hymni ? nonne propter hoc 
psalmodia ? omnia ista gaudentium sunt." 

Unde etiam eos ex populo reprehendit, qui" incompo- 
sitas voces emitterent, &c. Augustinus" de Donatistis 
agens, qui legibus imperialibus coacti ad ecclesiam acces- 
serunt : " Quorum," inquit, " si videas in Christi pace 
laetitias, frequentias, alacritates, et ad hymnos audiendos 
et canendos, et ad verbum Dei percipiendum celebres 
hUaresque conventus, &c. diceres nimiaa fuisse creduli- 
tatis ; si isti in aeternum perdendi et sempitemis ignibus 
cruciandi relinquerentur." Idem : " CantavimusP," inquit, 
" psalmum, exhortantes nos invicem, una voce, uno corde 
dicentes : Venite, adoremus, et prosternamur ei," &c. 
Idem : " Inter^ haec Hilarius quidam vir tribunitius laicus, 
Catholicus, nescio unde ad versus Dei ministros, ut fieri 

assolet, irritatus, morem, qui tunc esse apud Carthagi- H 

nem cceperat, ut hymni ad altare discerentur ex Psalmo- || 

rum Hbro, &c. maledica reprehensione ubicunque poterat 
lacerabat, asserens fieri non oportere. Huic respondi 
jubentibus fratribus." Idem : " Tamen' cum mihi accidit, 
ut me amplius cantus, quam res quae canitur, moveat; 
poenaliter me peccare confiteor, et tunc mallem non au- , 

dire cantantem." Hieronymus in epistola ad Lucinum : 
" Sonabant Psalmi, et aurata templorum reboans in sub- 
limi quatiebat Alleluia." Basilius : " Ut' vero ne diutius 
vos detinentes tristitiam Tobis inseramus; ubi pauca ex 
psalmo, quem vos cantantes deprehendimus, disserue- 
rimus," &c. Ambrosius in oratione ad populum de Aux- 
entio: " Hymnorum meorum carminibus populum de- 
ceptum volunt. Plane nee hoc abnuo. Grande carmen 
istud est, et quo nihil potentius. Quid enim potentius, 
quam confessio Trinitatis, quae quotidie totius populi ore 
celebratur ? Certatim omnes student fidem fateri : Pa- 
trem et Filium et Spiritum Sanctum norunt versibus prae- 
dicare." Hi nimirum erant hymni ; de quibus ita Augus- 



• Horn. 1. in Esai. cap. 8. " Epist. 1S5. op. torn. 2. pag. 656. 

P Aug. Senn. 176. op. torn. 5. pag. 839. ' Id. Retract, lib. 2. cap. I. 
' .\ug. Confession, lib. 10. cap. 33. • Basil, in Psalm. IH. hom. 28. 



448 HISTORIA DOGMATICA. 

tinus : " Quantum' flevi in hymnis et canticis tuis, suave 
sonantis ecclesiae tuas vocibus commotus acriter ! Voces 
illae influebant auribus meis, et eliquabatur Veritas tua in 
cor meum ; et ex ea inde aestuabant afFectus pietatis, et 
currebant lachrymse, et bene mihi erat cum eis. Non 
longe coeperat ecclesia Mediolanensis genus hoc conso- 
lationis et exhortationis celebrare, magno studio fratrum 
continentium vocibus et cordibus. Nimirum annus erat, 
aut non multo amplius, cum Justini Valentiniani regis 
pueri mater hominem tuum Ambrosium persequeretur 
haeresis suae causa, qua fuerat seducta ab Arianis. Ex- 
cubabat pia plebs in ecclesia, mori parata cum episcopo 
suo, servo tuo. Tunc hymni et psalmi ut canerentur 
secundum morem orientalium partium, ne populus moe- 
roris studio contabesceret, institutum est, et ex illo in 
hodiernum retentum, multis jam ac pene omnibus gregi- 
bus tuis et per csetera orbis imitantibus." Haec ibi. Hinc 
concilium Laodicenum edixit, " Quod" non oportet ab 
idiotis (id est, privatis) Psalmos compositos et vulgares 
in ecclesiis dicere." Similiter concilium Braccarense I. 
" Placuit" ut extra Psalmos canonicarum Scripturarum 
novi et veteris Testamenti nihil poetice compositum in 
ecclesia psallatur ; sicut et sancti praecipiunt canones." 
Socrates: " Imperator^ vero medius inter eos, hyranos 
ordiebatur, ac veste privata ingrediebatur." Sozomenus^: 
Ariani extra urbem Constantinopolitanam " in pubUcis 
porticibus congregati, et* per ccetus divisi, per vices et 
modum alternatim respondendi psallebant, &c. Joannes 
veritus, ne de suis aliqui per ista seducerentur, populum 
suum ad*" parem psallendi modum instituit. Populus*^ 



' Aug. lib. 9. Confess, cap. 6, et 7. 

" "On oir Sii iStuTiKOvg ^aX/ioig XiycaBm iv Ty iKKXrjaii}. Cap. 59. 

' Cap. 60. cujus etiam cap. 30. est hujusmodi. 

y Soc. lib. 7. Hist, eccles. cap. 22. BaffiXewc ii jikaoQ iOipxero rdv v/ivinv. 

' Sozom. lib. 8. cap. 8. 

" Eij ovtSTrifiaTa nipd,6iitvoi, Kara rbv Tuv avTtipiiviav Tpoirov tij/aX- 
\ov. 

'' 'Ejri Tov Itov rporrov Trjc ^aXfKfSias vporpkirei. 

"^ 'Ev \j/a\p(fiSiatg Trpbg to av/ipav Trnroitiitivais, Sozomenus, lib. 8. 
cap. 18. 



HISTORIA DOGMATrCA. 



4.4.9 



psalmos canens ad praesens negotium composites, obviam 
ei progressi, ad ecclesiam eum deduxerunt." Tlieodo- 
ritus° (aut potius apud eum Athanasius) de Flaviano et 
Diodoro refert, quod licet sacerdotii ministrationem non- 
dum fuissent consecuti, sed annumerati laicis, " tamen 
noctu et interdiu ad pietatis stadium omnes sedulo exci- 
tarunt. Hi' primi," inquit, " psallentium clioro in duas 
partes diviso, hymnos Davidicos alternis canendos tradi- 
derunt. Quae res primum Antiochiae incoepta, ubique 
pervasit, et ad ultimas orbis terrae eras pervagata est. Hi 
etiam, rerum divinarum studiosis ad martyrum monumeuta 
in unum congregatis, totam noctem luia cum illis Deum 
hymnis celebrando contriverunt." Haec ibi : Bellarminus"^ 
quidem ait, quod initio, quia Christiani erant pauci, 
omnes simul psallebant in ecclesia, et respondebant in 
divinis officiis: at postea crescente populo, divisa sunt 
magis officia ; et solis clericis relictum est, ut communes 
preces et laudes in ecclesia peragant. Verum idem etiam 
postea longo tempore servatum esse, tam in Oriente quam 
in Occidente, paulo ante in hoc capite confirmavit ipse Bel- 
larminus, turn ex Liturgia Chrysostomi, ubi apertissime 
distinguuntur, quse sacerdos, quas diaconus, quae populus 
in divinis officiis canebant ; item ex Cypriano, sermone de 
oratione Dominica, ubi dicit, plebem respondere, Habe- 
mus ad Dominum ; denique ex Hieronymi praefatione li- 
bri secundi in epistolam ad Galatas, qui scribit, in eccle- 
siis urbis Romae quasi cceleste tonitru audiri populum re- 
boantem Amen. 



* Hist, eccles. lib. 2. cap. 24, 

' Ourot TrpCiToi iixv lu\6vTti Toig tuv t^aWovTuiv xopovg, ic oiadoX'IQ 
^^uv TTfV caviTiKTiv iSiSa^av fitXifiSiav, Kai rovTO tv 'Aj/noxf? Ttpwrov 
ap^afuvov, iraVTOai iuSpafii, Kai KariXa^i rrj^ oUoVft(vt]i ra Tipfiara. 

5 De verbo Dei, lib. 2. cap. 16. 



VOL. XII. 



450 



IIISTORIA DOGMATICA. 



SECT. V. 



Testimonia ex variarum gentium Uturgiis. 

Syri et ^gyptii non solum sua veteri sed et Arabica 
lingua, quam vulgarem vocant, sacra celebrant, teste Jo- 
sepho Scaligero" ; qui Coptitas hodie et Egyptios vetustis- 
simos Christianos lingua prisca Egyptiaca sacros utrius- 
que Testamenti libros conscriptos habere, et sacra itidem 
in templis obire, alibi confirmat''. Apud Egyptum et 
Alexandrum Arabica in sacris et divinis officiis hodie 
lingua uti Christianos ipse fatetur Jacobus Ledesma. 
" Per"^ totam Syriam et circa Hierosolymam (inquit Bar- 
thol. Georgievez de Turcarum moribus'') Grasci non utun- 
tur lingua Graeca ; sed transtulerunt totam Sacram Scrip- 
turam in Arabicum idioma ; neque literis, quibus Graeci 
olim utebantur; sed Arabicis characteribus utuntur, etiam 
missam Arabico sermone celebrant, et omnia divina officia 
decantant." " In oppido Tauro templum est Caloierorum 
Maronitarum (ita Bellonius") quorum sacra adiimus, par- 
tim Arabica, partim Armeniaca, partim Graeca lingua de- 
cantata." Omnes quinetiam Asiae ecclesias Syriaca lin- 
gua in sacris uti, ex epistola Asiatica Jacobi Navarchi 
Hondischotani supra confirmavimus. Syriaca lingua Asia- 
ticos omnes Christianos uti, cum inter se, tum vero pracci- 
pue in suis sacris, affirmat P. Victor Cajetanus in Pa- 
radigmate linguae Syriacae. Certe Asiaticos Christianos 

" De emendat temp. lib. 7. pag. 674. nova editionis. 
'' Lib. 2. pag. 1S5. 

" Cap. 33. sect. 5. Vid. Possevin. torn. 2. Apparat. sacr. in Maronitit, 
pag. 397. 

<< In fine, pag. 178. edit. Liigduni, 1553. 
' Lib. 2. observat. cap. 67. 



HISTORIA DOGMATICA. 451 

vetere Syrorum lingua partim vulgo, partim in sacris tan- 
tum iisos, ante eum prodidit Albertus Widmanstadius'. 
Nempe in sacris (alioqui vulgaris sermo Arabicus est) ea 
utuntur quamplurimi Christian!, qui in tota Syria habi- 
tant, sed prEEcipue circa montem Libanum ad quatuor mil- 
lia hominum, qui vulgo Christiani de Zona dicuntur ; ut 
est apud Gulielmum Postellum (qui in has partes iter sus- 
cepit) in introductione duodecim linguarum : quod non so- 
lum in Syria fieri, sed etiam in Mesopotamia, Chalda?a, 
vEgypto, et denique in universi Orientis partibus dispersis 
ac disseminatis, testis est Georgius Amyra Syrus Edeni- 
ensis e Libano (in prajludio de Chaldaicffi linguae utilitate, 
praefixo Grammaticae suae Syriacae.) Narrat etiam Theseus 
Ambrosius", Syris, qui ad concilium Lateranense sub Le- 
one X. convenerant, libertatem sacra in urbe Romana ce- 
lebrandi prius concessam non fuisse, quam quo ritu qui- 
busque verbis ilia peragerent, clare intellectum fuisset. 
Itaque Elia Chaldaeo seu Syro subdiacono verba Chal- 
daice, Syriace et Arabice (quod scilicet Syriacum omne 
vulgus ea lingua passim utatur, inquit Theseus Ambrosius) 
recitante, Josephum Galium Hebraeum doctorem eadem 
materno atque etiam Latino retulisse sermone. Extat'' 
etiam Basilii Anaphora, ex vetustissimo codice Syriaco 
traducta per Andream Masium ; necnon Severi Alexandrini 
patriarchae de ritibus baptismi et sacrse synaxis apud Syros 
Christianos receptis liber, a Guidone Fabricio ex Syriaco 
codice translatus. Nuperquoque Augustas Vindelicorum, 
anno MDCIV. prodiit Liturgia sanctorum patrum a 
Victorino Scialach ex Arabico conversa. yEgyptii enim 
Christiani (qui hodie Kopti dicuntur) vetustissima ^gyp- 
tiaca lingua in sacris utuntur : qua tres liturgias conscrip- 
tas, Gregorii, CyrilH, et Ignatii, cum interpretatione Ara- 
bica penes se haberi prodit vir clarissimus Josephus Sca- 
liger' (eas scilicet ipsas, quas a Victorio Scialach Maronita 

' Praefat. in Evangel. Syriac. ad Ferdinand, 
e Introduct. in lingu. Chaldaic. &c. fol. 14. 
I" Tom. 6. Biblioth. pair. 

' De eraendat. temp. lib. 7. pag. 66. novse editionis. Vid. Gretser. delens. 
Bellarm. pag. 880. 882. A. 

gg2 



452 HISTORIA DOGMATICA. 

conversas diximus) a quo etiam accepit Bonaventura Vul- 
canius'', Nubianos inferioris ^Egypti partibus conterminos 
sub patriarcha Alexandrino sacra lingua Elkupti cele- 
brasse. Nestorianos lingua Chaldaica in sacris officiis ce- 
lebrandis et in Scripturis suis uti, fidem facit Vilamontius'. 
Idem de Armenis refert"", quod varias linguas plerunque 
calleant ; in officio autem divino, missa, precibus, ac cajre- 
moniis, lingua Armenica utantur, quae ab universis tam 
viris quam fceminis istius patriae intelligatur : Maronitas 
etiam linguam genuinam Syriacam in sacris obeundis usur- 
pare prodit. 

Meridionales Indos rem divinam sua lingua facere ag- 
noscit Eckius", idemque confirmat Erasmus". Hi nimi- 
rum Indi yEthiopes sunt, quos Abassinos vocant ; ex qui- 
bus aliquos Romae se convenisse narrat Johannes PotkenP, 
a quibus non sine difficultate didicerit, ipsos in eorum sacris 
Chaldaeis literis uti. " Id etiam praeterire nolo (inquit ibi- 
dem Johannes Potken) quod hac tempestate viginti populi 
vel circa .(Ethiopiam, quae sub ^gjrpto est, et alia loca 
australia, praesertim ad Nilum et Gion flumina, et inter ilia, 
ac citra et ultra aequinoctialem circulum sub Zodiaco inco- 
lentes, et totidem matemis seu vulgaribus inter se difFeren- 
tibus Unguis utentes, omnes in eorum sacris hac Chaldaea, 
(sic enim Johannes Potken perperam existimavit esse hanc 
linguam, ut supra attigimus,) utuntur lingua, et a tempore 
nascentis fidei Christianae, sicut ipsi, qui ex eis nos pere- 
grinationis et devotionis causa accedunt, affirmant, usi fue- 
runt," &c. Usee ille. De iisdem Thevetus haec habet : 
" Compluresi illorum episcopos vidi ; eorumque missam 
audivi, quam lingua celebrant Abyssina ; quae accedit mul- 
tum ad Arabicam, etiam in characteribus." Paulo aliter 
Alvaresius : " Omnes' eorum libri, quorum sane numerus 



* Append, ad tract, de literis et lingua Getarum, pag. 101. 

' Itinerar. lib. 2. cap. 23. «■ Ibid. 

" In locis commun. titulo De Missa. 

" Tom. 9. pag. 902. 

P Pralatione in iEthiopicum Psalterium a se editum. 

1 Cosmograph. lib. 2. cap. 14. ' Itinerar. cap. ult. 



HISTORIA DOGMATICA. 453 

est permagnus, membranis conscripti sunt; neque enim 
papyrum habent ; et scriptura eorundem in lingua Tygica 
exaratur, quse est Abyssina." Propius Johanni Potken 
accedit Nunnesius%hauddissimili quippe errore abreptus: 
" Quicquid," inquit, " habent sacrarum literarum qui a 
D. Thomse tempore Christiani, et Zocotorani, ac qui 
^thiopum regi subjecti sunt, quicquid precum horaria- 
rum, quicquid traditionum, sola Chaldaica lingua scriptum 
habent, nee fidem ullam adhibent Scripturis, nisi eo idio- 
mate citentur." Josephus Scaliger', horum Christiano- 
rum iEthiopum ecclesias quasdam in Italia fuisse memoria 
nostra; esse et Hierosolymis, Alexandriae, et Cairi, com- 
memorat. Addit etiam ea lingua sola, quani liheram vo- 
cant ipsi, doctos uti, historias scribi, sacra celebrari ; quaj 
quidem a vera iEthiopica tantum discrepet, quantum Ita- 
lica et Illyrica, Germanica et Hungarica. Hac lingua an- 
no MDXLVIII. novum Testamentum imprimi curavit 
Petrus ^thiops, adjecto Missali, cum benedictione in- 
censi, cerae, &c. Latine etiam ex hac lingua vertenda cu- 
ravit, modum baptizandi, preces et benedictiones pucrpe- 
rae, orationes quibus utuntur ^thiopes in Sacramento bap- 
tismi et confirmationis ; missam, qua communiter utuntur, 
quas etiam canon universalis appellatur". Vide Francisci 
Alvarez descriptionem ^thiopiae" (ubi hac lingua iEthio- 
pas in sacris uti docet) et Benardum Breitembachium in 
suo Itinerario. 

Moscovitas, Armenios, et iEthiopas, quibus presbyter 
Johannes dominatur, preces publicas vernaculo semper 
sermone celebrasse ipse fatetur Hardingusy. De Ruthe- 
nis et Armenis illud confirmat Jacobus Ledesma". Speci- 
atim vero de Armenis Bellonius : " Omnes''," inquit, " qui 
missam audiunt, sacerdoti respondent Anneniaca lingua." 
Item: " Armenorum sacerdote evangclium legente, qui 



' Epistola ad Europxos, anno 1.5G1. scripta. 

* Emendat. temp. lib. 7. Vid. ip^uni pag. 637, 638, 639. nova: cditionis. 
" Edit. Lovanii 1.550. \. et torn. 6. Biblioth. patrum. 

» Cap. 11. 1 Artie. 3. sect. 38. 

• Cap. 33. sect. 4. 6. » Obscrvat. lib. 3. cap. 12. 



4o4 HISTORIA DOGMATICA. 

intersunt omnes intelligunt quod ipsis praelegitur. Nam 
Armeniaca lingua veterem elocutionem fere retinet." Pari 
modo Bridenbachius ; " Habent," inquit, " Armeni propri- 
um idioma, et proprias literas; quibus tain laici quam 
clerici in communi sermone et in divinis etiam officiis 
utuntur." Postellus vero Armenicam linguam esse ait in 
ususacrorum Armanis, " non" tantum in utraque Armenia, 
ut vulgo putant, sed ubicunque Muhamedes auditur ; cum 
lingua vulgaris Turcica sit." Ita refert P. Victor Cajeta- 
nus"^ duplicem esse hujus populi linguam, primamque atque 
excellentiorem esse Craper, id est, linguam Latinam vel 
literariam, qua utuntur in ecclesia. Nihilominus Jacobus 
de Vitriaco* diserte asserit Armenos in vulgari sermone 
divinas Scripturas pronuntiare ; " ita ut sacerdotes et cle- 
rici eorum a laicis in ecclesiis intelligantur :" quemadmo- 
dum de Graecis affirmat'' (an autem vere, multum dubito : 
vide contra CruciiTurco-Graeciam, qui Graecos Constanti- 
iiopolitanos hodiernos lingua puriore Graeca, vulgo igno- 
ta, concionari, satis esse putantes, si duo tresve intelli- 
gant, refert*^) eos Graeca lingua in vulgari et in Scripturis 
ita uti, " ut sacerdotes sues in ecclesiis et in literal! ser- 
mone, qui idem est cum vulgari, intelligant." In ecclesiis 
Rutenorum lingua Serviorum, quae est Sclavonica, divina 
celebrant, legunt, et cantant : in ecclesiis Armenorum ser- 
mone Armeno ; ut est apud Matthiam Michovium^ ; Arme- 
nos nempe intelligit, oppida qusedam Russiae Podoliseque 
incolentes, qui suis ibi ritibus suaque lingua in sacris 
utuntur; quemadmodum testatur Martinus Cromerus*". 
Cwterum apud Russos (seu Moschos) " totum sacrum seu 
inissa gentili ac vernaculo sermone peragi solet. Epistola 
prasterea et evangelium pro tempore, quo magis a populo 
percipiantur, extra cliorum populo astanti clara voce re- 
citantur;" inquit Sigismundus ab Heberstain in rerum 
Moscoviticarum commentariis'. ^'^erba etiam consecratio- 



'' In Inlroducl. 12. liiiguaruni. ' In Paradigm, lingu. Arraen. 

<i Hist, oriental, lib. 1. cap. 79. ' Cap. 75. 

' Pag. 197. et 205. S De Sarmat. Europ. lib. 2. cap. 1. 

' Descript. Folon. lib. 1. ' Sub titulo De decimis. 



HISTORIA DOGMATICA. 455 

nis lingua Ruthenica sacerdos proloquitur ; nempe, " Hoc 
est corpus ;" et, "Hie est sanguis Domini JesuChristi; 
quern Judaei innocentem morte mulctarunt ;" ut est in nar- 
ratione de Russorum religione adDavidem Chytraeum anno 
MDLXXXI. scripta'. " In Moscovia sacra vulgari lingua 
peraguntur ;" inquit Philippus Pernesten Cassaris legatus 
in relatione de statu regni Moscoviae anno'' MDLXXIX. 
Quin et precationes lingua Moscovitica et Finlandica ha- 
bentur in archivis Bodleianse bibliothecEe. Addam quae 
Thevetus' de iisdem habet. " Moscovitis," inquit, "pauci 
sunt praedicatores, contentis quippe illis lectionibus solis, 
quas sacerdotes ipsis praelegunt, singulis diebus Dominicis. 
Isti enim populo legunt evangelia et epistolas apostoloruni, 
et doctorum libros in lingua ab iis intellecta." Vide su- 
pra ad annum DCCCLX. 

Tzervianos seu Posnanianos in prisca sua lingua omnia 
vulgaria et sacrificium ipsuni habere perhibet Postellus'". 
" Gothi," inquit Scaliger", " sacra Grasco ritu celebrant 
lingua veteri Gothica ; in usu autem quotidiano magna ex 
parte Teutonissant. Dalmatico idiomate Hieronymus 
vetus ac novum Testamentum cum sacrificio et precatio- 
nibus traducta reliquit." Ita Theodorus Bibliander de 
ratione communi omnium linguarum, pagina 15. " Habet 
gens Dalmatica," inquit Marianus Victorius, " et missam et 
alias divinas preces Illyrica conscriptas lingua ; sedisque 
apostolicae authoritate (quam a Paulo II. habuerunt) pub- 
lice illis ubique utuntur. Eas autem a D. Hieronymo ac- 
cepisse persuasissimi ita sunt ; ut captis potius armis om- 
nes disperire malint, quam eas relinquere." Haec Victo- 
rius in Indice sex posteriorum tomorum Hieronymi (verbo 
Illyricum) quas etiam ab Angelo Roccha translata sunt in 
Bibliothecam suam Vaticanam" ; qui addit insuper se vi- 

) Pag. 239. Theologia Moscovit. 

■" Tom. 1. Thesauri politici edit. Francofurt. 1610. pag. 336. 
' Cosraograph. lib. 19. cap. 12. 
" Introduct. 12. linguar. 

" In Uteris anno li'JO. icriptis ad P. Merulam, apud eund. Cosmograph. 
par. 2. lib. 1. cap. S. 
• Pag. 162. 



456 HISTORIA DOGMATICA. 

disse codiceni horarium caeterasque divinas preces Illyrica 
conscriptas lingua ab omnibus Dalmatis intellecta. Idem 
tamen in appendiceP praeter vulgarem lUyricam linguam, 
extare alteram notat, huic valde assimilemet fere eandem; 
quae a rudioribus absque regulis non recte intelligitur, nee 
recte pronuntiatur. "In banc linguam," inquit, " a S. Hie- 
lonymo Scripturam sacram Sclavonicis literis et a S. Cy- 
rillo Servianis characteribus translatam fuisse, credendum 
est." Id quod etiam de missali, de codice borario, deque 
aliis Sclavorum libris dicendum putat Antonius Bonfi- 
nius'', qui de Ludovico I. rege, Caroli filio, agens ita scri- 
bit : " In Sclavonica, et in ea quidem regione, quam Lip- 
nam nunc appellant, cum multos depravatis opinionibus 
esse intellexisset, quibus sacerdotes ex divi quondam 
Hieronymi institutione sacra ministrabant, ad veram sapi- 
entiam reduxit. Verum hi nunc in pristinum errorem re- 
cidisse dicuntur." Haec Bonfinius. Vide supra ad an- 
num DCCCLX. Johannes Bapt. Palat'. civis Romanus 
de ratione scribendi, de Illyricis sive Sclavis ita loquitur : 
" Sciendum est, quod vulgaris illorum sermo idem ille est, 
quo continue utuntur in officiis divinis ; et universus po- 
pulus intelligit, baud secus atque nos intelligimus vulga- 
rem sermonem nostrum." Rei totius veritatem agnoscit 
Azorius Jesuita hisce verbis : " Objiciunt* Protestantes, 
quod Jacobus apostolus Chaldaice aut Syriace apud Ju- 
daeos liturgiam composuit ; qua nunc quoque fortasse 
utuntur iEthiopes, Maronitae, Armeni : Basilius et Chry- 
sostomus Graece pro Graecis : Hieronymus perhibetur 
Dalmatica lingua liturgiam composuisse. Concedo : sed 
id factum est, quia illi extorserunt," &c. Quod vero Cos- 
terus habet in Enchiridio' ; in Grseciae, Chaldasae, Romae 
regionibus non vulgari populorum idiomate, sed in linguis 
communibus divina perfecta esse, falsissimum est, ut ex 



r Pag. 339. 

'I Rer. Ungar. Decad. 2. lib. 10. 

' Citatus a Casi>andro in Liturgicis. 

■ Lib. 8. Institut. moral, cap. 26. sect. Sexto qucEiitur. 

' Cap. 19. sect. Tertia propositio. 



HISTORIA DOGMATICA. 457 

initio sectionis quartae patet. Caeterum breviarium Illyri- 
cum (prasfixo calendario) Venetiis excusum prodiit in 
octavo typis Illyricis ; de quibus vide Gesnerum, Pan- 
dect. Grammat. Oxonii id in bibliotheca Bodleiana 
vidi. 



458 HISTORIA DOGMATICA. 



CAP. IX. 



Contraria praxis hostium Ecclesie. 



SacRjE Scripturae volumina flammis tradere flagitiosis- 
simorum Ecclesiae hostium semper habita est consuetude. 
Id quod ab impio Jehoiakimo factum legimus^, ab Antiocho 
Epimane'',Diocletiano'', aDonatistis'', a Georgio Cappadoce 
(quern isti in divum transformarunt) quum per Arianos per- 
secutio fieret*. Hinc Augustinus epistola octogesima oc- 
tava ad Januarium de Foelice : " Cui divinarum Scriptu- 
rarum proditio atque exustio videretur objecta." Et Hie- 
ronymus': " In tantam rabiem persecutorum feritas exci- 
tata est ; ut etiam conciliabula nostra destruerent, divinos 
libros ignibus traderent." Diocletiani certe temporibus 
persecutione saeviente, Saturninus martyr proconsuli ro- 
ganti, " Habes Scripturam aliquam in domo tua ?" re- 
spondit, " Habeo, sed in corde meo." " O martyrera apos- 
tolic memorem ! (inquit auctor Actorum illius apud Su- 
rium'', quern Donatistam fuisse apparet) qui legem Domi- 
ni conscriptam habuit non atramento, sed Spiritu Dei 



' Jerem. cap. 36. ver. 23. 

' 1 Macab. cap. 1. ver. 59. Vid. et 1 Macab. cap. 3. ver. 48. 

' Apud Eusebium, lib. 8. Hist, eccles. cap. 2. et Augustinum in Breviculo 
collationis 3. diei cum Donatistis, cap. 13. et 15. unde patet, in ista persecutione 
non quoslibet infimos^ sed etiam patresfamilias, cum persecutoribus respondis- 
aent se Scripturas non tradituros, crudelissimis mortibus occisos, ex literis Se- 
cundi Tigisitani. 

^ In coUatione Carthaginensi 3. sec. 302. torn. 7. operum Augustini, et in 
Brevicuto collationis diei 3. cap. 1 1. 

' Apud Athanaslum in epist. ad Orthodoxos, tom. 1 . oper. pag. 113. 

' Lib. 2. comraentar. in Zachar. cap. 8. 

E 2 Cor. cap. 3. ^ Tom. 1. die 2. Fcbr. 



HISTORIA DOGMATICA. 459 

vivi ; ron in tabulis lapideis, sed in tabulis cordis carnali- 
bus. O martyrem legis sacrae idoneum diligentemque cus- 
todem; qui traditorum facinus perhorrescens, scripturas 
Dominicas'' ne perderet, inter secreta sui pectoris coUoca- 
vit." Hie ipse status nostrorum sub pontificiis et inquisi- 
toribus. Ibidem Fcelix martyr ; " Collectam," inquit, " reli- 
giosissime celebravimus ; ad scripturas Dominicas legendas 
in Dominicum convenimus semper." Item in Actis Euplii 
martyris, Diocletiano VIII. Maximiano VII. Coss. anno 
Domini CCCIII. pridie Idus Augusti ; " Cum Euplius ab 
exploratoribus inventus legere evangelia, cum libro per- 
ductus esset ad Calvisianum consularem, unus ex amicis 
Calvisiani, nomine Maximus, dixit: Non decet tales char- 
tas eum tenere contra regalem prjeceptionem. Calvisia- 
nus dixit ad Euplium positum in tormentis : Quare apud te 
habuisti, et non tradidisti has lectiones, quas imperatores 
vetuerunt ? Respondit Euplius : Quia Christianus sum, 
et tradere non licebat ; magisque expedit mori quam tra- 
dere. In his vita ajterna est ; qui tradit, vitam seternam 
perdit : ut eam non perdam, vitam meam do. Calvisianus 
interlocutus dixit : Euplius, qui secundum edictum prin- 
cipum non tradidit Scripturas, sed legit populo, torquea- 
tur. Tunc appensum est ad coUumejus evangelium, cum 
quo apprehensu' fuerat'," &c. Inter libros improbatae 
lectionis, quorum meminit Domitius Ulpianus JC. ethni- 
cus"", propheticos etiam numerates fuisse vult Baronius' : 
quos ex senatusconsulto vetitos, et magnis poenis eorum 
lectionem interdictam fuisse author est Justinus martyr : 
quos etiam sub magicis libris comprehensos, (Christianos 
enun ab ethnicis magos existimatos ex Arnobio notat Ba- 
ronius"") a Paulo JC. verisimile est, cum ait : " Libros" 
magicae artis apud se neminem habere licet ; et si penes 
quoscunque reperti sint, bonis ademptis, ambustisque his 
publice, in insulam deportantur ; humiliores capite puni- 



^ Confer Antonium Benbcllonum, pag. 76. 

' Baronius, anno 303. 

k Lib. 10. Digestor. tit. 2. Famil. herciscunda, lib. 4. 

' Ann. 225. sect. 3. n. Ann. 302. sect. 20. 

" Lib. 5. recept. sentcnt. tit. 23. 



460 HISTORIA DOGMATICA. 

untur." Quod etiam spectare videtur Diocletiani edictum, 
quod in fragmentis libri septimi codicis Hermogeniani 
(alias Gregorian!) superest". " Jubemus namque aucto- 
res quidem ad principes, una cum abominandis scriptnris 
eorum, severiori poenae subjici ; ita ut flammeis ignibus 
exuranturP. 

Hoc vero modo a pontificiis nostri temporis in sacros 
codices saevitum esse quotidiana experientia satis jam tes- 
tatum fecif. Ut ea propemodum rerum facies non ita du- 
dum extiterit, qualis Antiochi temporibus describitur : 
" Ubicunque"^ inveniebatur apud aliquem liber foederis, 
aut si quis acquiescebat legi; edicto regis afficiebatur 
morte." Neque vero illo colore turpitudinem suam ce- 
lare poterunt Pseudo-Catholici, quod cum iis solummodo 
libris ita actum fuerit ; qui ab haereticis (sic enim ortho- 
doxos appellant haeretici perditissimi) fuissent versi. Nam 
a veteribus certe Catholicis, quorum se successores magno 
cum supercilio jactant, manifestum est hie eos degene- 
rasse : a quibus Judaeus Aquila, Symmachus et Theo- 
dotion Judaizantes haeretici (quos mala fide vertisse Tes- 
tamentum in odium Christianorum affirmat epitome Par- 
soniana') longe aliter sunt' accepti. Quamvis enim multa 
mysteria Salvatoris, Hieronymo teste, subdola interpre- 
tatione celavissent, nonnuUa etiam ad hjereses suas stabi- 
liendas, Judaicam puta et Hebioniticam, studiose perver- 
tissent", nunquam tamen Catholici Scripturas ab iis ver- 
sas flammis objecerunt" : sed curiose potius legerunt et 
explanarunt, et per Origenis laborem iv k^airXoTg ecclesiis 
dedicarunt. Quid quod in omnis generis Biblia, in quibus 
vel leviores lapsus occurrant, hoc modo procedunt cen- 

» Sub tit De maleficis et Manichseis, in legum Judaic, et Romanar. collatione, 
tit. 15. 

P Vid. Baronium, ann. 287. sect. 4. et Ant. Benbellonura, pag. 68. 

1 Vid. Fox. Hist, ecclesiast. Angl. pag. 929. 1086. 1087. 1101. 1135. 1145. 
1152. 1153. 1165. 

' 1 Mac. cap. 1. vcr. 60. 

» De Verbo Dei, qu. 3. cap. de edit. Grseca. 

' Hieron. in apolog. adv. Rufinum, et praefat. in Job. 

" Epiphanius de nicnsuris. Athanas. in Synopsi. Irenasus, lib. 3. cap. 24. 

* Hieron. in apolog. adv, Rutinum, et praefat. in Job. 



HISTORIA DOGMATICA. 461 

sores pontificii. Sic enim Gregorius Capuccinus, unus 
ex deputatis patribus pro revisione librorum in civitate 
Neapolitana, " Biblia>,'' inquit, " quae deficiunt in textu, 
juxta concilium Tridentinum sess. 4. in decreto de usu 
sacrorum librorum, semper comburo ; et facio experimen- 
tum in tertio capite Genesis, ubi invenio ; In sudore vultus 
tut vesceris pane, donee revertaris in terram; et non 
dicit, In sudore vultus tut vesceris pane tuo, donee, &c. 
Ego sine remissione, tanquam textum suspectum, non 
transeo ad ipsam censurando, sed iguiendo." Hsc se- 
verus ille censor, quern non Aristarchum^ sed Pha- 
larin Grammaticum habemus, qui non notam apponat 
ad malum versum, sed totum opus ferro et igne per- 
sequatur. 

Opera et instinctu malorum daemonum, mortis suppli- 
cium adversus librorum Hystapsis aut Sibyllas, aut pro- 
phetarum lectores a gentilibus constitutum esse, con- 
questus est olim Justinus Martyr^ : ut per timorem ab illis 
homines (quo minus scripta ea legentes rerum bonarum 
notitiam perciperent, sed in servitute eorum retinerentur) 
absterrerentur. Augustum certe, cum esset pontifex, 
noluisse Sibyllina a vulgo legi testantur Tacitus'" ac Sue- 
tonius'^. An eadem jam opera et instinctu malorum dse- 
monum, Christiano populo propheticorum librorum lec- 
tione a Romanis prassulibus interdictum sit, judicent alii. 
Illud quidem negari non potest, a sacrilegii hujus pa- 
tronis'' hoc ipso argumento interdictum illud defendi, 
quod antiqui illi Romani Sibyllina carmina legendi fa- 
cultatem certis^ tantum magistratibus, viris prudentis- 
simis, concessissent. Ut ab eodem prorsus spiritu et 
hos et illos actos esse appareat. " At*^ vero nos" inquit 

1 Enchrid. eccclesiast. pag. 166. 

* Cicero in Pisonem. 

* Apol. 2. pro Christianis, op. pag. 76. 

' Annal. lib. 5. ' In Octavio, cap. 31. 

* Ledesima, cap. 22. sect 17. Heskins Parlament, lib. I. cap. 7. Peresio 
De traditione. 

' Fenestella (vel potius Dominicus Flaccus Florentinus) lib. 1. De magistral, 
cap. 13. Lactantius lib. 1. Institut cap. 6. 

' 'A^a/Suf iikv ydp ow fiovov ivTVyxavOfiiv avraiQ, aXKa. Kai Vfiiv, Wj 



462 HISTORIA DOGMAXrCA. 

Christianorum nomine adversus gentes Justinus, " abs- 
que timore non tantum hujusmodi scripta legimus ; ve- 
rum etiam vobis ad inspiciendum, qui in eis traduntur, 
ofFerimus, grata acceptaque omnibus fore scientes^." Hue 
etiam referatur, quod Melchior Canus"*, et Jacobus Ledesi- 
ma proferunt ex Valerio Maximo', de Tarquinio rege ; qui 
M. Tullium duumvirum, quod librum secreta civilium 
sacrorum continentem, custodi^ suae commissum Petronio 
Sabino describendum dedisset, culeo insutum in mare 
abjici jussit. In Sibyllinorum enim librorum custodia non 
bona fide rem gerere M. Attilium, sic enim appellat, 
visum, prodit Dionysius Halicarnasseus, libro quarto An- 
tiquitatum Romanarum. 

" Sanctiora'' sacrorum (gentilium) tantum initiati scie- 
bant," ut est apud Senecam'. " Multa enim," inquit Varro, 
" sunt™ vera ; quae non modo vulgo scire non est utile, sed 
etiam tametsi falsa sint, aliter populum existimare ex- 
pedit. Et ideo Graeci rtXtrac ac mysteria taciturnitate 
parietibusque clauserunt." Ita ^Egyptios sacerdotes, 
quffi in arcanis condita habebant, ut Veritas ignota esset, 
ad multos manare noluisse, authores sunt Diodorus Si- 
culus" ac Lucianus" : poena iis adjecta, qui ea in vulgus 
proderent. Similiter ^Egyptios non quibuslibet mysteria 
sua commisisse, neque rerum divinarum cognitionem ad 
profanos detulisse, sed ad eos solos, qui erant ad regnum 
perventuri ; et ex sacerdotibus, iis, qui et educatione et 
doctrina et genere probatissimi judicati fuissent, confirmat 
Clemens AlexandrinusP. Hoc ipsum, ne ignari essemus, 
a quibus magistris disciplinam banc hauserint pontificii. 



opaTf, lie sTiTcfiptv j>ipoiitv, ETTiffra/ttvot waaiv tvdpfara ^avijaeaBai. 
Apolog. 2. pro Christianis. 

ft Vid. supra ann. 200. TertuUiani apologet cap. 31. 
• I" Lib. 3. loc. cap. 3. ' Lib. 1. De servata religione. 

^ Pontificii praxin hanc ab Ethnicis, ut alia multa, hauserunt. 

' Lib. 15. epistolar. 

"" Apud Augustin. de civit. Dei, lib. 4. cap. 31. 

» Biblioth. lib. 1. cap. 2. 

» Dialog, de sacrificiis, torn. 1. pag. 537. Vid. Herm. Trismegist. 

P Stromal, lib. 5. 



HISTORIA DOGMATICA. 463 

diligenter inculcat Jacobus Ledesima, de divinis Scripturis 
quavis lingua non legendis, capite vigesimo secundo, ubi Pla- 
tonem profert ; qui Dionysio scribens de quibusdam sacris 
mysteriis, nionet ut epistolam evestigio concerpat, ne in 
manus indigni vulgi perveniat. Addere etiam potuisset ex 
Orphei Sacris'' : ^diy^ofiai oig flt/iic £<""«, Ovpa^ 8' tiridtadc 
/3f/3>jXo(c. Dignis sancta loquar : procul hinc arcete pro- 
fanos :" aut Bacchi mysteriis ; quod in Epiphanii hymno 
indicat Sozomenus'' : aut carminibus Horatii, " Odi' pro- 
fanum vulgus, et arceo." De Cereris sacris, nullo magis 
quam silentio solennibus, vide Justini Historiae librum 
quintum in ipso initio, et Theodoretum sermone primo de 
curandis Graecorum afFectibus. Hinc grave piaculum a 
Romanis est habitum secretiora sacra in vulgus prodere. 
Valerius Maximus : " Jus' civile per multa sjecula inter 
sacra caeremoniasque Deorum immortalium abditum, so- 
lisque pontificibus notus, Cn. Flavins, libertino patre 
genitus et scriba, cum ingenti nobilitatis indignatione 
factus aedilis curulis vulgavit, ac fastos pene toto foro 
exposuit." Cicero in oratione pro Muraena, ad Sergium 
Sulpicium juris consultum: " Si quid fuerit apud majores 
nostros in juris studio admirationis, id enuntiatis vestris 
mysteriis totum contemptum est et abjectum. Posset agi 
lege, necne, pauci quondam sciebant. Fastos enim vulgo 
non habebant. In magna erant potentia, qui consule- 
bantur ; a quibus etiam, dies, tanquam a Chaldaeis, pe- 
tebantur. Inventus est scriba quidam, Cn. Flavins, qui 
cornicum oculos confixerit, et ab ipsis jurisconsultis eo- 



1 Qua inter poetas Graecos ab Henrico Stephano edita sunt, par. 2. pag. 481. 
et citata sunt ab Aristobulo Judaeo Peripatetico in opere scripto ad Ptolomaeum 
Philometorem apud Eusebium, lib. 13. Praparat. evangel, cap. 12. pag. 664. 
a Jusdno martyre in Cohortat. ad Grsecos, op. pag. 18. et lib. de monarchia 
Dei, pag. 37. a Tatiano in oral, contra Graecos, Clemenle Alexandrine in 
Protreptico, pag. 21. edit. Sylburg ; Cyrillo Alexandrino, lib. 1. contra Juli- 
anum. Theodorito in serm. 1. De curandis Gra!Corum affect, pag. 15. et 19. 
edit. Sylburg. Ubi etiam testimonia Pindari et Platonis a Cano et Ledesima ci • 
tata repeiiuntur. Eodem carmine usum esse Porphyrium apparet ex Eusebio 
De praep. evang. lib. 3. cap. 5. circa finem. 

"■ Lib. 6. hist, eccles. cap. 25. • Lib. 3. od. 1. 

' Lib. 2. cap. 1. 



464 HISTORIA DOGMATICA. 

rum sapientiam compilarit." De eodem Flavio Livius: 
" Jus" repositum in penetralibus pontificum evulgavit, 
fastosque circa forum in alto proposuit ; ut quando lege 
agi posset, sciretur." Vide ea de re Plinium^, Aulum Gel- 
lium>', Pomponium De origine juris, et Ciceronem ad 
Atticum^. Denique ex canonibus etiam apostolorum tes- 
timonium proferre poterat Ledesima. De Constitutioni- 
bus enim a se editis decernit Pseudo-Clemens, " wc oii 8h 
SrjfiOffuvHv IttI irdvTtov Bia to. iv avTolg /uvortKo, quod non 
oporteat eas publicare omnibus, ob quaedam arcana, quae 
in se continent :" nisi quod hoc ad octo libros specialiter 
accommodatum, quorum arcana inter apocrypha referri 
non magnopere dolendum, libros sacrae Scripturae ibidem 
recensitos omnibus publicandos esse non obscure signi- 
ficet. Sic etiam Bellarminus* silentium in traditionibus 
requirit; non in Scripturis, quae toti mundo leguntur. 
Quid autem de fidis istis silentiis Christiana Ecclesia olim 
judicaverit, ilia Lactantii reprehensio satis indicat, quam 
libro quinto Institutionum, capite vigesimo legimus: 
" Hinc fida silentia," inquit, " sacris instituta sunt ab ho- 
minibus callidis ; ut nesciat populus quid colat." Tantum 
abest, ut cum Jesuitis ethnicorum exemplar ecclesia? imi- 
tandum commendaverit''. 

Verum enimvero nequaquam primi fuerunt pontificii, 
qui hac in re ethnicorum callidam superstitionem imitati 
sunt. Majores ipsorum, veteres haeretici, hac de causa 
non minus quam gentiles, ab hominibus Catholicis no- 
tati, viam hanc illis jamdudum demonstrarunt. Illi, cum 
ex Scripturis arguerentur, in accusationem conversi sunt 
" ipsarum Scripturarum, quasi varie essent dictae, et 
quasi non posset ex his inveniri Veritas ab his, qui nes- 
ciant traditionem. Non enim per Uteras traditam illam, 
sed per vivam vocem ; ob quam causam et Paulum dix- 



" Lib. 9. sub finem, anno U. C. 550. 

" Lib. 33. cap. 1. ' Lib. 6. cap. 9. 

'• Lib. 6. epist. 1. " Lib. 4. De verbo Dei, cap. 8. 

'■ Vide hac de re Melchiorem Canum, lib. 3. cap. 3. fol. 57. et qui euin Kara 
ffofac sequitur, Jacobum Ledesimam, cap. 22. a pag. 178. praecipue vero Bar- 
nab. Brissonium de Formulis, lib. 1. 



HISTORIA DOGMATICA. 4G5 

isse*^. Sapientiam loquimur inter perfectos, sapientiam au~ 
tern non nutndi hujus." Irenaeus* hanc sententiam sibi non , 
probari innuit. " Doctrina apostolorum," inquit capite deci- 
mo quinto: " manifesta est et firma, et nihil subtrahens, ne- 
que alia quidem in abscondito, alia vero in manifesto docen- 
tium." Haeretici non omnia volebant apostolos omnibus 
revelasse ; quaedam enim palam et universis, quaedam 
secrete et paucis demandasse: quia et hoc verbo usus est 
Paulus ad Timotheum : " O Timothee, depositum cus- 
todi ;" et rursum : " Bonum depositum custodi''." Haec 
eadem pontificiorum nostri temporis vox est, Scripturam 
gladium esse Delphicum, Lesbiam regulam, nasum ce- 
reum, tantis obscuritatibus involutam, ut nee a vulgo 
Christianorum legi tutum sit, nee sine traditionis admi- 
niculo controversias fidei possit componere. Neque illud 
etiam prastereunt, mysteria quaedam, praesertim sacra, 
clam populo rudi habere voluisse apostolos, perfectis et 
majoribus seorsim communicanda : ideoque Paulum dix- 
isse : " Sapientiam'' loquimur inter perfectos ;" et " Bonum* 
depositum custodi." His enim ipsis firmamentis hac in 
causa utitur Melchior Canus" ; et eum Kara ttoSoc secutus 
Jacobus Ledesima'. Fr. etiam Agricola^ prius illud tes- 
timonium in praesenti quasstione usurpat ; Thomas Staple- 
tonus'', et alii : ut veterum haereticorum, quos Scriptura- 
rum lucifugas non inscite appellavit TertuUianus', ger- 
manos filios possis agnoscere. Sed istos occultarum tra- 
ditionum patronos suis frui somniis sinamus ; nos Catho- 
licae Ecclesiae traditiones, quas ex ipsa Scriptura omnibus 
qui velint hauriendas proponit, amplectamur ; quas vete- 
ribus illis haereticis suas BtvTipioattg jactitantibus opponit 

•^ 1 Cor. cap. 2. ver. 6. "" Lib. 3. cap. 2, .3. et 15. 

^ TertuUianus de praescript. adv. Haereticos, cap. 25. quam dementiam, sic 
enim cap. 28. appellat, cap. 26. solide refutat, concludens capitis 27. initio, in- 
credibile esse, "apostolos non omnem ordinem regulae omnibus simpliciter, et 
plene (al. plane) omnibus edidisse." 

"• 1 Cor. cap. 2. ■'2 Tim. cap. 1. ver. 14. 

'■ Loc. theolog. lib. .3. cap. 3. 

' De divinis script, quavis lingua nonlegendis, cap. 22. sec. 28. 

f De verbo Dei, cap. 12. ■< Antidot, in 1 Cor. cap. 2. ver. 6. 

* De resurrect, carnis, cap. 47. 

VOL. XII. H II 



466 HISTORIA DOGMATICA. 

Irenaeus: " Traditionem"," inquit, " apostolorum in toto 
mundo manifestatam, in Ecclesia adest perspicere omni- 
bus, qui vera velint audire." Et post : " Hunc patrem 
Domini nostri Jesu Christi ab ecclesiis annuntiari, ex ipsa 
iScriptura, qui velint, discere possunt, et apostolicam Ec- 
clesiae traditionem intelligere." Pessime itaque Johannes 
a Sancto Andrea, praefatione in liturgias sanctorum pa- 
trum ad cardinalem Lotharingum, " Quanquam si ve- 
teres illi," inquit, "audiendi sunt, prophanum ab iis sacris 
longe vulgus arcendum est ; quae alioqui ita recondenda 
sunt, ut tum demum, si quaedam procella emergat vehe- 
mentior, depromantur ; et tanquam Cynosura dux, navi- 
gationisque magistra, inter tempestates efFulgeant. Quod 
enim publicatur, labefactatur." Haec ille, Horatium po- 
tius quam veteres patres secutus : " Etsi enim, (ut optima 
veteris Ecclesi^e mentem aperuit Augustinus') Catechu- 
menis fidelium sacramenta non produntur ; non ideo fit, 
quod ea ferre non possunt, sed ut ab eis tanto arden- 
tius concupiscantur, quanto eis honorabilius occultan- 
tur." 

Carpocratiani Jesum dicebant " in mysterio discipulis 
suis et apostolis seorsim locutum; et iJlos expostulasse, 
ut dignis et assentientibus seorsim haec traderent : per 
fidem enim et charitatem salvari:" quemadmodum habet 
Irenaeus'", et ex eo Theodoritus". Atque hinc illos 
dicere solitos refert Epiphanius, " roT?" a^ioi^ tuvtu kot- 
n?(oi)/i£v SiriyHirOm. Dignis haec recensere dignamur." 

Basilidiani dicebant mysteria sua esse inefFabilia, "neque 
multos ea scire posse, sed unum a mille, et duos a myriadi- 
bus :" ut est apud IrenaBumP,et Theodoritumi, "neque opor- 
tere omnino ipsorum mysteria efFari, sed in abscondito conti- 
nere per silentium ;" ut addit ibidem Irenaeus. Similiter de 
BasiHde Epiphanius, " Jubet%" inquit, " solum de Patre et 
suo mysterio nemini revelare, sed silentio in seipsis conti- 



' Lib. 3. cap. 3. ' Tract. 96. in Johan. 

"■ Lib. 1. advers. Hseres. cap. 24. " Lib. 1. Haeretic. fabular. 

" Lib. 1. Panarii, haeres. 27. P Lib. 1. advers. Haeres. cap. 23. 

* Lib. 1. Haeretic. fabular. ' Panar. lib. 1. hajres. 24. 



HISTORIA DOGMATICA. 467 

nere: uni vero de mille revelare, et cluobus de decern 
miUibus." Hinc insanaj illae Agyrtae voces ab eodem 
conimemoratae: " 'H;U6(c iTfiiv ol avdpwTroi, ol S' aXXoi 
n-a'vrtc vig koX kiiveq. koi Sia tovto dirt, firj /3aAAjjT£ roi-c 
(iapyapiTae inirpotrdtv rwv xot|0<^v, yujjSl Sort to ajtov To'tg 
Kvai. Nos homines sumus; cajteri omnes canes sunt et 
sues, Nolite igitur margaritas projicere porcis, aut dare 
sanctum canibus." Ita nimirum pontificii persuasum nobis 
esse volunt, sacrarum literarum oracula, religionisque 
Christianae mysteria omnia passim vulgo tradere, nihil 
ahud esse, quam adversus Christi legem sanctum dare 
canibus, et inter porcos spargere margaritas"". Basilidis 
etiam sectatores, " ad imperitorum et muliercularum ani- 
mos concitandos," peregrina quaedam nomina, quasi de 
Hebraicis fontibus hausta, usurpare consueverunt ; " bar- 
baro simpHces quosque terrentes sono ; ut quod non in- 
telligunt, plus mirentur>." Barbara hujusmodi nomina in 
mundum invexisse Nicolaum Antiochenum refert Damas- 
cenus'. Atque ita deNicolaitis refert Augustinus : " Nes- 
cio" quae barbara principum nomina miscere eos disputa- 
tionibus suis, quibus terreant auditores, qua prudentibus 
risum potius faciunt quam timorem." " Verbis illis abuti 
solet immundissima hsresis," inquit Hieronymus^, " apud 
simplices quosque atque deceptos; ut terrorem faciat 
novitate sermonum," &c. Ita nimirum principem quen- 
dam Caulaucac habuerunt (quemadmodum et Basilidiani 
eorum soboles) ex vocibus Hebraicis Esaia> cap. XXVIII. 
ver. 10. ipV )p appellatione sumpta; " ,j>avTamdZuvy tjuXo- 
roiiovfiivoi^ Toiig inrtipovg Sia r^c ruv ovofiUTbiv f7r<;rA»)5£wc 
Koi tTrnr\d(TTov tjjc tov ovofiarog l^apwvvfilag, in vanas 
imaginationes impellere conantes imperitos per nominum 
terriculamenta et confictam barbari nominis appellatio- 

' Vid. Canum, lib. 3. locor. theologic. cap. 3. fundam. 4. Harding, artic. 15. 
see. 7. etart. 16. sec. 4. 

• Hieronymus, epist. 53. ad Theodorum, quae epitaphium Lucinii Boetici in- 
scribitur. 

' Lib. de Hsres. 

" De Haeresibus ad Quodvultdeum, sec. 5. 

» Lib. 9. comment, in Esai. cap. 28. 

» Epiphanius inPanar. Ub. 1. hares. 25. kutA NwoXairuv. 

H H 2 



468 HISTORIA DOGMATICA. 

nem." Similiter et Heracleonitas invocationes suas He- 
biaicis verbis dicere solitos notat Augustinus^. 

Marci, haeretici Valentiniani, discipulos sacris suis ob- 
scura nomina indidisse testatur Arnobius ; quibus effice- 
rent, ut sacratiora augustioraque haberentur; " ol /liv 
yap avTutv vvfi^uiva KaraaKivaZovcrtv, Koi fivcTTa-ywylav iiri- 
TiXovcri fiir iTTippriinwv tIviov TOig rtXtiovjjLivot^, &C. aXXot 
Si tjSjOaiica tIvu ovofiara STTtXtyovtri wpoQ to juaXXov koto- 
TrXij^aaOai tovq TiXovfiivovg. Quidam enim ex ipsis spon- 
sale quoddam cubiculum adaptantes, et quasi mysticum 
(munus scilicet) conficiunt cum quibusdam profanis dicti- 
onibusjiis qui sacrantur (id est initiantur)" &c. " Alii autem 
et Hebraica nomina superfantur ; ut stupori sint, vel per- 
terreant eos, qui sacrantur"," &c. Similiter pontificii 
obscuris et populo ignotis verbis in sua liturgia, ac in 
sacramentis etiam (ut Epphata in baptismo) utuntur ; sacra 
sua lingua vulgo ignota et barbara celebranda esse defen- 
dentes, " ut* gravior et magis reverenda eorum majestas 
videatur." 

Messaliani haaretici, ita lingua Syra appellati a ^'W, 
Graece vero 'Evx^tui, hoc est, Precatores dicti sunt. 
OvTOi i^aTrarrtaBiVTeQ, inquit Theodoritus", ol rpicrddXioi, 
spyov fiiv ovSfv fiiTiovai (jTvevnaTtKOvg yap tavTovg ovofia- 
Zovat) rp S' E^XV ^^^f i<7)(o\aK6Ttg rrig jjjufjoac to irXtTtrrov 
KaOevSovm. hoc est, " Decepti homines longe miserrimi, 
nullum opus aggrediuntur (spirituales enim seipsos vo- 
cant) sed orationi utique vacantes maximam diei partem 
dormiunt." Viva effigies monachorum et aliorum ex pon- 
tificiis, qui spirituales se vocant. KaO" tcrnipav koX koto 
Tjjy iw, ait de iisdem Epiphanius*, /juTa ttoXX^c Xv^vaipiag 



* Ad Quodvultdeum, hseres. 16. 

' Irenseus, lib. 1. cap. 18. et eum secutus Eusebius, lib. 4. hist. cap. 10. Epi- 
phanius, lib. 1. Panar. hasres. 34. pag. 114. edit. Grasc. Kara MapKoaiutv. 
Theodoritus, lib. 1. Haerelic. Tabular. Nicetas Choniates, lib. 4. Thesauri Or- 
thodoxae fidei hseres. 6. ubi Hebraica hsec nomina a Marci sectatoribus usurpari 
monet, quo majorem ei, qui baptizatur, stuporem injiciant. 

'' Bellarminus, lib. 2. de Verbo Dei, cap. 15. sec. 34. 

' Lib. 1 . Haeretic. fabular. 

■i Lib. 3. Panar. hares. 80. 



HISTORIA DOGMATICA. 469 

Koi (jxUmov (TvvadpoiZoiievoi, iirl ttoXxi tI KaraXiyfiaTid nva 
VTTO Twv Trap avTolg cnrov^aiuv, koI tv(pr\fiiaQ Tivaq oJjfltv 
ilg rbv Oiov Ttoiovfiivoi, wc KaTaXiyfiariCjv Koi Eii^jjjutuiv 
waTTtp Otov t^iXfoifitvoi, tavroiig arraTwaiv. n S' ayvwaia 
Tv<p\ri Tig ovcra, iravra ravra SoKi'itni olriaiwg TOig TmrXavrj- 
fiivoig wapaiTKtvaZtt. id est, "Ad vesperam etmane multis 
lucernis ac luminibus incensis congregantur ; et diu per 
longum tempus lectiones quasdam per doctos suos, et 
laudes quasdam in Deum facientes, velut per lectiones ac 
laudes Deum placantes, seipsos decipiunt. Caeterum ig- 
norantia caeca existens, omnia haec per opinionis existima- 
tionem seductis illis efficit." 

" Psalliani sive Euchitae," inquit Erasmus, " auxerunt' 
haereticorum catalogum : qui in otio degentes incredibilem 
psalmorum vim mira linguae volubilitate absolvebant." 
Haec Erasmus, addens paulo post : " Fortassis et hi dis- 
plicent Domino, qui hoc ipsum putant eximiam quandam 
esse pietatem, ore quamplurimum Psalmorum recitare, 
quum nee adsit intellectus, nee pius afFectus." 

Ossenorum et Helcesaitarum pseudo-propheta Elxai 
(ut est apud Epiphanium') dicebat : " Nemo^^ quaerat in- 
terpretationem ; sed solum in oratione haec dicat : Quee 
quidem ex Hebraica lingua transtulit ; et vel ex hac parte 
deprehendimus, nihili esse istius hominis commenta. Ita 
enim orare jubet. Abar, Anid, Moib, Nochile, Daasim, 
Ane, Daasim, Nochile, Moib, Anid, Abar, Selaip; quae 
hunc sensum continent, transeat objectio a patribus meis 
propagata," &c. 

Theodoti vel gnostici alicujus videtur ilia queestio, quae 
habetur in Clementis Alexandrini Eclogis, noTipov^ xtTpov 
ava^ii^i SoDvat, ^ a£t({) firj TrapaSoiivai, &C. (vide locum.) 
Conjunguntur enim cum excerptis ex Theodoto, quern 
Theodotum coriarium haeresiarcham accipio ; cujus secta- 
torum mores a pontificiis baud multum alienos ita depin- 

* Ad censaras Tbeolog. Parisiens. tit 19. de prsecau vocali, proposit. 1. 
' Lib. 1. Panar. haeres. 19. ante Christum. 

e Mij^eic KlTTiay Tt'iv ip/triviiav, aW f/ /<ovov tv rfj tvxV ''<'^' Xeytroi. 
Kol nira l^9(v dwo i/ipaiKiji ItaXiKTov /iiTtviyKac, &c. 
•■ Clem. Alex. op. pag. 347. edit. Sylburg. 



470 



HISTORIA DOGMATICA. 



& 



git antiquus ille author', qui librum contra Artemonis hae- 
resim scripsit : " Sacras'' audacter depravarunt Scrip- 
turas ; veteris fidei canonem abrogarunt ; Christum igno- 
rarunt ; neque quid sacrae et divine literae de illo dicant, 
conquisiverunt ; sed quaenam syllogismi figura ad suam im- 
pietatem confirmandum reperiretur, studiose indagarunt. 
Quod si quisquam forte iUis aliquod divini eloquii testi- 
monium proferat; quaerunt utrura conjunctam aut dis- 
junctam syllogismi figuram possit efficere. Relictis vero 
et depositis sacrarum literarum studiis omni cura et cogi- 
tatione in geometriam incumbunt : tanquam ex terra editi, 
de terra loquuntur: et Christum, qui sit de ccelo ven- 
turus, penitus ignorant," &c. Porro ipsius Clementis 
quaenam fuerit hac in re sententia, verba ibidem statim 
subsequentia (ejusdem etiam nomine a Damasceno' citata) 
aperte testantur : wc ?£ 17 OaXacyrra avierai namv, &C. 
" Quemadmodum mare omnibus patet, atque alius natat, 
alius negotiatur, alius piscatur : et rursus, quemadmodum 
terra communis est omnibus ; atque alius iter facit, alius 
arat, alius aedificat ; eodem™ mode dum sacra Scriptura 
legitur, alius in fide, alius in moribus juvatur, aliis per 
literarum agnitionem superstitio eximitur ; pugil denique, 
ubi Olympicum curriculum agnoverit, doctrinae beneficio 
ad certamen se comparat, et pugnat, et palmam adipis- 
citur, elusis nimirum et fractis adversariis, iisque vel verae 
scientiae viam exagitant." Haec ille. 

Gnosimachi " omni Christianorum cognitioni ac sci- 
entiffi ita adversantur; ut vanum et minus necessarium 
laborem esse dicant eorum, qui sacris in Scripturis scien- 
tiam ullam aut cognitionem investigant : cum prsesertim a 
Christianis Deus praster bona opera nihil requirat ; ut sit 
satius, si quis simplicius ambulet, nee curiosius quicquam 

> Apud Eusebium, lib. 5. Hist, eccles. cap. iilt. 

' Fpa^ae /liv Btiag d^6l3oi£ padwvpyijKaai, Triartuig Si opxaiac Kavova 
TjOerifKacri. Xpiarov Si r/yvoriKaaiv, ov ri ai Btiai Xiyovai ypaipai, ??)- 
rovvreQ, aW ottoiov trxijpa (rvWoyifffiov, &c. 

' Lib. 2. Parall. cap. 49. 

"' O'vTioQ Kat rifs ypa<pi]Q avayivb)ffKOfiivrjg, 6 p.iv itQ Tritrriv, oS' j/0oc 
w^tXeirai, aTraiptirai Si aWoQ SeiaiSai/ioviav lid ri/j iwiyvuviwt; Tiiv 
vpaynaruiv. —^— 'AvayKuXa yap ») yvwff«f, &c. 



HISTORIA DOGMATICA. 471 

perscrutetur." Johannes Damascenus in libro de haere- 
sibus : et Nicetas libro quarto Thesauri orthodox.", qui 
in haereseos illius confutationem subjicit : " Si ex erronese 
traditionis vestrae regula, lectione sacrarum Scripturarum 
contenti, nulla scientiaj et cognitionis habita ratione, vi- 
tam nostram instituissemus ; quid tandem, quaso, utili- 
tatis ex illis reportassemus ? aut quonani modo, quod cre- 
dimus, id oratione sciscitantibus explicare potuissemus ?" 

Apollinaristarum", vel aliorum damnatorum hffiretico- 
rum, est ilia sententia, ab Athanasio (vel quisquis ille fue- 
rit, gravi certe et antique scriptore) confutata in discep- 
tatione adversus haereticos : " Omne'' sacrarum literarum 
studium supervacaneum esse ; tum quod propria cuique 
fides sufficiat, tum quod inquisitio obscuriores nobis res 
ipsas reddit'." Item : " Sacrarum* Scripturarum oracula 
auribus quidem audienda; ita tamen ut verborum sensus 
non perpendatur, nee dictorum consequentia spectetur, 
nee ad pium quo edita sunt scopum attendatur'." An vero 
ilia accusatio", quae rbv rag Xi^iig Scxo/itvov koi fir) kuto- 
fiavOavovra ra artfiaivofiiva attingit, pontificiorum haeresin 
non jugulet, penes ipsos judicium esto. 

In Judaeis etiam illud perstringit Hieronymus^, quod 
" ambulaverint in tenebris, ita Scripturas sanctas, quasi 
caeci palpantes parietem ; verba tantum in eis et folia, non 
sensum fructumque quaerentes, qui tenetur in Uteris : abs- 
que sensu et intelligentia Scripturarum, tantum verba me- 
ditantes, quae decantant memoriter." Addit ibidem Hie- 
ronymus, "solam verborum meditationem, simplicitatem 
esse absque prudentia, quae vicina stultitiae est." Certe 
illorom Rabbinos circa annum Domini DLIl. sacrorum 



, » Haeres. 39. ° Vid. supra ad ami. 3fi0. 

1 XltpiTTrfV ilvai TrfV iripi tuq ayiac ypaipd^ aTTotpaivofLiviav ctaTpij3j]i , 
ug ApKov(Trig iKaffTit* rrJQ oiKeiaQ TifTritaQj Kai /idXXo]/ aaaipiiav ifiTTOiovarj^ 
ilftiv riji i^ijr^iTtMC. Op. torn. 2. pag. 562. 

' Vid. supra ad ann. 360. 

• OtJrw yap irfooTUTTovai roig fiiv uiaiv aicoiiiv, ry ti Kapciif jxj] avvii- 
vat, &c. 

' Athan. ibid. pag. 571. et ann. 360. « Ibid, pag. 572. 

^ Lib. 6. comment, in Esai. cap. 59. 



472 HISTORIA DOGMATICA. 

librorum in lingua populo intellecta recitationem prohi- 
bere conatos, constat ex Justiniani imperatoris Novell. 
Constituf. 146. Qui conatus, licet eo tempore Justiniani 
imperatoris authoritate repressus fuerit, prasvaluit tandem : 
atque etiam Romanae synagog^e rabbinis, ne negari posset 
cum Ecclesias hostibus hie conspirare istos, luculentum 
argumentuni praebuit ejusdem moris in Christiana Ec- 
clesia retinendi. Sic enim horum exemplum prasscribit 
nobis, Romanensium Coryphaeus, Robertus Bellarminus : 
" Usque* ad banc diem in synagogis Judaei Scripturas 
Hebraice legunt; cum nuUi nationi hoc tempore lingua 
Hebraica sit vulgaris." Quasi vero Judsorum et anti- 
christianorum conjuratio adversus Dominum et Ecclesiam 
ejus maximo nobis esse deberet argumento ad socia arma 
cum illis conjungenda. A Judsis interim, quorum adhuc 
cordibus haeret velamen caecitatis, Biblia sancta perlegi 
fere ab incunabulis, fatetur Possevinus^. Quidni igitur 
hie eos sequatur Bellarminus, qui in sacris peragendis 
sequendos sibi proponit. Caeterum de Hebraeorum tradi- 
tione de initio Geneseos non legendo a juvenibus, vide 
Mercerum'' et Capitonem in Hexaemeron'', et Origenem 
(vel quicunque author fuit) prologo Homiharum in Cantica 
Canticorum, prope initium, inter opera Hieronymi, ubi 
reliquam Scripturarum vel pueris concessam aperte intel- 
ligimus. 

Turcaj similiter (quos Bellarminum praetermisisse non 
oportuit, a Reginaldo et GifFordo"* Turcopapistis hac in 
causa nequaquam praetermissos) eandem insistunt viam. 
Ita enim de sacerdotibus eorum (papisticis simillimis) scri- 
bunt BartholomEeus Gyorgievitz"^ et Antonius GeufFrasus' : 
" Non magna in ipsis doctrina requiritur. Satis erit, si 

y In authenticis, ctdlat. 9. tit. 28. Vid. supra in sententiis Hebrsorum circa 
iinem, et imperatorum, ex Jure civili. " ' 

^ De Verbo Dei, lib. 2. cap. 15. 

<> Biblioth. select, lib. 4. cap. 6. 

•> In Genes, fol. 4. b. ' Fol. 6, 7, 8. 

■i Calvino-Turcism. lib. 4, cap. 7. pag. 766. 778. 

"= Inter histor. Saracen, cum Alcorano ann. 1550. excus. pag. 183. 

' De Turc. relig. et ctsremoniis, lib. 2. parte 1. Aulse Turciie, ann^ 1577i Ba- 
sil, edit. pag. 44. 



HISTORIA DOGMATICA. 473 

Alcoranum et Mussaphum noverint legere. lUi autem, 
qui etiam interpretari secundum textum noverint, peritis- 
simi habentur : quoniam non vulgari lingua Turcica, sed 
Arabica a Mehemmeto sunt tradita: qiiod nefas esse 
putant, si vulgari lingua interpretata describerentur." 
Christophorus Richerius, de Turcarum moribus, libro se- 
cundo : " Arabicas," inquit, " voces Turci a pueris ediscere 
sclent, cum primum sua religione imbuuntur. Legem 
enim Arabice conscriptam habent, et in omnibus publicis 
privatisque rebus Arabicis literis utuntur." " Solent enim 
Turcae," ut refert Gerlachius, " ab^ incunabulis pueros 
docere Alcoranum legere, crebraque iteratione memoriae 
ipsorum imprimere ; quod credunt lectionem ejus, etiam 
non intellecti, infinita pra;mia in altero saeculo habituram 
esse." De Turcarum ignorantia, quam evidens argu- 
mentum esse ait infidelitatis hujus sectae, ita scribit Sep- 
temcastrensis'' : " Licet maxima; sint astuti« ad omne 
opus malum perficiendum; et in rebus naturalibus mag- 
nam et quasi supernaturalem habeant practicam et expe- 
rientiam : tamen in his quae ad salutem pertinent, et ad 
res spirituales cognoscendas, tam stolidi, tamque inepti 
sunt : ut videantur ad modum bestiarum usu rationis ca- 
rere, et quasi saxa indurati, nihil spiritualis intelligentias 
posse capere." Addit ibidem, eos de cseremoniis legis 
suae et institutis nullam scire dare rationem. Sacerdotes 
vero quicquid dicunt, quidve praeeipiunt, ita velle ab om- 
nibus observari, quasi praeceptum Dei; ut nemo audeat 
vel in minimo contradictionem vel resistentiam facere. 
Denique Turcse lingua Arabica, quam pauci inter illos 
intelligunt, preces fundunt, et multiplici in precibus utun- 
tur battologia'. Sacerdotibus Turcicis satis esse confirmat 
Bellonius'', si Alccyranum legere et Turcice ad verbum 
interpretari norint. Alibi' tamen Alcoranum lingua Ara- 
bica primum conscriptum esse, et deinde in Turcicum 
idioma conversum dicit. 



« In Mart Crusii Turco-Graecia, lib. 7. pag. 502. 

^ De moribus Turcorum, cap. 21. 

' Sutlivius Turcopapinmo, lib. 2. cap. 9. 

'' ObservaL lib. 3. cap. 30. > Lib. 2. cap. 32. 



474 HISTORIA DOGMATICA. 

Pharisaei accuratiorem caeteris hominibus legis notitiam 
sibi arrogabant, quemadmodum confirmat Josephus™. 
Atque hinc est quod plebi ita superbe insultaverint, 
" Turba" haec, quae non novit legem, execrabilis est :" ip- 
si nimirum " caeci, caecorum duces" esse voluerunt", seque 
legis interpretes professi, " cognitionisP clavem sustule- 
runt : ipsi non introiverunt ; et eos, qui introibant, prohi- 
buerunt." " Claves scientiae apud illos sunt, qui libros 
prophetarum et legis habeant in manibus," ait Origenes''. 
Et author operis imperfecti in Matthaeum, quod Chrysos- 
tomo tribuitur : " Regnum^," inquit, " coelorum dicuntur 
Scripturae; quia in illis insertum est regnum coelorum. 
Janua eorum, intellectus earum. Vel regnum est beati- 
tudo ccelestis : janua autem ejus est Scriptura, per quam 
introitur ad eam. Clavicularii autem sunt sacerdotes, 
quibus creditum est verbum dicendi et interpretandi Scrip- 
turas. Clavis autem est verbum scientiae Scripturarum, 
per quam aperitur hominibus janua veritatis : adapertio 
autem est interpretatio vera. Vide quia non dixit [hie 
Christus :] Vae vobis, qui non aperitis regnum coelorum, 
sed qui clauditis. Ergo non sunt Scripturae clausae, sed 
obscurae quidem, ut cum labore inveniantur ; non autem 
clausae, ut nullo modo inveniantur. Neque enim ab- 
scondita est (ut paulo post addit author) in Scripturis 
Veritas, sed obscura ; non ut non inveniant eam, qui quas- 
runt eam, sed ut non inveniant eam, qui quaerere eam 
nolunt : ut ad illorum quidem gloriam pertineat, qui in- 
veniunt eam, quia desideraverunt eam, et quaesierunt, 
et invenerunt ; ad illorum autem condemnationem, qui 
non inveniunt eam, quia nee desideraverunt eam, nee 
quaesierunt, nee invenerunt. Nee potest eis esse excu- 
satio condemnationis ignorantia veritatis ; quibus erat in- 
veniendi facultas, si fuisset quaerendi voluntas. Nam si 
Veritas salus et vita est cognoscentium se, magis debet 
quaeri quam quaerere." Hoc deinde ad sui temporis h«- 

■" Antiqu. Judaic, lib. 17. cap. 3. et de bello Judaico, lib. 1. cap. 4. 
" Johan. cap. 7. ver. 49. ° Matth. cap. 15. ver. 14. 

p Matth. cap. 23. ver. 13. Luc. cap, 11. ver. 52. 
1 Lib. 4. Trtpi apxiSv, ' Homil. 44. 



HISTORIA DOGMATICA. 475 

reticos, Arianos (unde intelligitur hanc partem operis a 
nobis citati ab homine Ariano nequaquam profectam) ita 
author accommodat: " Sic et modo haretici sacerdotes 
claudunt januam veritatis. Sciunt enim quoniam si mani- 
festata fuerit Veritas, eorum ecclesia est relinquenda; et 
ipsi de sacerdotali dignitate ad humilitatem venient popu- 
larem. Ideo quando legunt in populo suo aliquid tale : 
Qui me misit, major me est ; perversa interpretatione 
claudunt januam veritatis, dicentes, Filium minorem pa- 
tre; cum secundum dispensationem carnis dicatur minor. 
Et nee ipsi intrant in veritatem Scripturee, propter avari- 
tiam; neque alios intrare permittunt, propter ignoran- 
tiam. Quid ergo ignorans populus excusabilis erit? Absit. 
Si enim vestimenta empturus, gyras unum negotiatorem 
et alterum," &c. Vide locum : " Et si velles Scriptura- 
rum ingredi veritatem, (sic enim lego in codice MS. bi- 
bliotheca; nostrae,) non' peteres orationibus, non quaere- 
res in Scripturis, non pulsares bonis operibus, non inter- 
rogares sacerdotes, nunc istos [non investigares] qui veri 
sint clavicularii Scripturarum, qui falsi. Sed ista non 
fiunt, quia verbum Dei non creditur : quia nee promissio 
beatitudinis ejus desideratur, nee judicium comminationis 
ejus timetur." Et istam sane supinam negligentiam a 
pontiBciis doctoribus ut maxime salutarem populo com- 
mendari etiamnum cernimus ; qui patrtim suorum, Phari- 
saeorum et Arianorum, insistentes vestigiis, cascorum duces 
esse volunt, ipsi plerumque cascissimi, clavemque scientiae 
populo auferentes, a Scripturarum lectione arcent, ab 
ipsis solis veritatem ut expectent, mandant, in eorum dog- 
mata ne inquirant, severe interdicunt, quasi ipsi soli om- 
nium hominum sapere videantur. 

Priusquam a Pharisaeis discedamus, illud etiam attex- 
endum duximus, quod adMatthaei cap. XXIII. ver.5. (ubi 
in illis notat Dominus, quod phylacteria sua dilatent) 
observat praedictus author' operis imperfecti : " Puto," 
inquit, " quod illorum tunc scribanmi et pharisseorum 



' Nunc pro non ubivis habent editiones impresiK. 
« Homil. 43. 



476 HISTORIA DOGMATICA. 

exemplo, et nunc multi aliqua nomina Hebraica angelo- 
rum confingunt, et scribunt, et alligant sibi ; qua3 nou in- 
telligentibus linguam Hebraicam metuenda videntur. Sic 
ergo et isti vani sunt, sicut illi fuerunt : quoniam persona; 
illorum de mundo recesserunt, non mores. De hominibus 
itaque nostri teraporis exponentes, de illis videmur expo- 
nere. Ergo sacerdotes ex eo, quod ab hominibus volunt 
videri justi, phylacteria alligant circa coUum, quidam vero 
partem aliquam evangelii scriptam. Die sacerdos insi- 
piens : Nonne quotidie evangelium in ecclesia legitur, et 
auditur ab hominibus ? Cui ergo in auribus posita evan- 
gelia nihil prosunt ; quomodo eum poterunt circa collum 
suspensa salvare? Deinde ubi est virtus evangelii, in 
figuris literarum, an in intellectu sensuum? Si in figuris, 
bene circa collum suspendis : si in intellectu, ergo melius 
in corde posita prosunt, quam circa collum suspensa." 
Haec ille. 

Donatistis haereticis olim impegit D. Augustinus"', quod 
timerent ne saeculi reges sacrorum codicum eloquia nos- 
sent : " Sed velitis," inquit, " nolitis, ecclesiam intrant et 
lectionibus aurem admovent^." Donatistae sane, licet ip- 
sorum majores sanctos codices flammis tradiderunt^, hoc 
tamen crimen Catholicis objicere nunquam desierunt. 
Adversus hos ita scribit Augustinus in libro De unitate 
Ecclesiae,capite tertio: " Sunt certe libri Dominici, quorum 
authoritati utrique consentimus : ibi quaeramus ecclesiam, 
ibi discutiamus causam nostram. Hie forte dicturi sunt : 
Quid quaeris in libris, quos ignibus tradidisti? Ad hoc 
respondeo. Quid times, ne legantur isti libri; si eos ab 
ignibus custodisti ? Eos certe ille tradidisse credatur, qui 
eis lectis non consentire convincitur." Hffic Augustinus ; 
eodemque modo et nos Donatistas nostrorum temporum 
provocare possumus. Nee minus juste illos premere pos- 
sumus ea accusatione, qua olim Donatistas Optatus Mile- 
vitanus : " Illud'' praetennittere nequeo," inquit ille, "quod 

" Vid. Augustini, lib. 2. contra Petiliani literas, cap. 92. 

^ Espensaeus episcopus, lib. de sex Tract, pag. 98. 

y Ut apparet ex Augustino, lib. 1. contra Uteris Fetiliani, cap. 27. 

' Optat. lib. 6. 



HISTORIA DOGMATICA. 477 

nec Deo est placitum, nee a vestris cultoribus excusari, 
nee ab aliquo homine defendi potest. Per judicia saecu- 
laria et leges publicas, divinae legis instrumenta executione 
officiorum a plurimis eripienda esse dixistis ; volentes soli 
habere, quod pax in communione possederat*." Hue 
etiam illud Augustini*" de hymnis et psalmis canendis, 
referri potest : " De hac," inquit, " re tam utili ad mo- 
vendum pie animum, et accendenduni divinae lectionis 
{dilectionis substituerunt contra omnium exemplarium 
fidem Lovanienses) affectum, varia consuetudo est; et 
pleraque in Africa Ecclesise membra pigriora sunt ; ita ut 
Donatistae nos (sicut papistae nos) reprehendant, quod 
sobrie psallimus in ecclesia divina cantica prophetarum ; 
cum ipsi ebrietates suas ad canticum psalmorum humano 
ingenio compositorum, quasi tubas exhortationis inflam- 
ment. Quando autem non est tempus, cum in ecclesia 
fratres congregantur, sancta cantandi; nisi cum legitur, 
aut disputatur, aut antistites clara voce precantur, aut 
communis oratio voce diaconi indicitur? Aliis vero par- 
ticulis temporum quid melius a congregatis Christianis 
fiat, quid utilius, quid sanctius, omnino non video." 

Pelagio quidem objicit Hieronymus'', quod scripserit 
" scientiam legis etiam fceminas habere debere; cum 
apostolus doceat esse tacendum mulieribus in ecclesia; 
et, si quid ignorant, domi viros suos debere consulere. 
Nec sufficit tibi (inquit ibidem Hieronymus) dedisse agmini 
tuo scientiam Scripturarum, nisi earum voce et canticis 
delecteris. Jungis enim et ponis in titulo, quod et focminae 
Deo psallere debeant. Quis enim ignorat, psallendum 
esse foeminis in cubiculis suis, et absque virorum frequen- 
tia et congregatione turbarum ? Verum tu donas, quod 
non licet ; ut quod verecunde facere debeant, et absque 
uUo arbitro, magistri authoritate proclament." Haec Hie- 
ronymus, oil SoY/iaTiKwc, aXX' a'yovt<TTtico>f, ut loquitur 



* Ita videlicet Romana Ecclesia omnes ab ipsius communione alienos Scriptu- 
rarum possessione prorsus privandos esse vult, testibus Rhemensibus in praefat. 
sec. 13. 

'> Epist 55. ad Januarium, cap. 18. 

^ Lib, 1. adversus Pelagianos. 



478 HISTORIA DOGMATICA. 

Basilius'', disserens. Cantum fortasse in foeminis non 
alium reprehendit, quam qualem intelligit concilium Lao- 
dicenuni, capite decimo quinto decernens : " Quod* non 
oportet amplius praeter eos, qui regulares cantores existunt, 
qui et de codice canunt, alios in pulpitum ascendere et in 
ecclesia psallere." Augustinus" sane Victorianae villae 
dominam cum ancillis suis et quibusdam sanctinionialibus 
ad vespertinos hymnos et orationes ex more venisse atque 
hymnos cantasse innuit; quod in aliis quoque factitatum, 
(quaecunque fuerit loci, ubi commoratus est Hieronymus, 
consuetude) ex iis quae in superioribus prolata sunt, ap- 
paret. Rem^ confirmat Ambrosius ; " Responsoriis^," in- 
quit, " psalmorum, cantu virorum, mulierum, virginum, 
parvulorum consonus undarum fragor resultat:" eccle- 
siam man assimilans. Augustinus etiam epistola 211. ad 
fceminas scripta (ex qua fecerunt regulam tertiam mona- 
chorum in fine tomi primi) rem extra dubium ponit : 
" Psalmis," inquit, " et hyninis cum oratis Deum ; hoc 
versetur in corde, quod profertur in voce, (alibi ore) et 
nolite cantare nisi quod legistis esse cantandum; quod 
autem non ita scriptum est ut cantetur, non cantetur." Stu- 
dium vero Scripturarum in foeminis quis magis quam ipsemet 
Hieronymus commendavit? " Hieronymus stadium sacra- 
rum literarum etiam in foeminis commendat," ait Erasmus. 
Vide epistolam*" ejus ad Principiam virginem (explanatio 
est Psalmi quadragesimi quarti) ubi se ac muliebrem sexum 
a calumniis hac in re defendit. Sane Pelagius, vel quisquis 
fuerit epistolas ad Demetriadem author Pelagianus, quae 
Augustino' et Hieronymo'' perperam ascripta est, primam 
virginis curam primumque studium esse debere monet, 

' Epist. 64. 

' IIXeov twv KavoviKwv i^aXrwr rwv IttI top afi^tjiva avajSaivovrwv xal 
aiTo ^i<p9tpaQ ^aXKovTiav, 

' De civit. Dei, lib. 22. cap. 8. 

' Vid. Ambros. praefat. in psalm. [Bene tamen canunt] et Baronium, ann. 60. 
collat. cum appendice tomi 1 0. 

B Ambros. Hexaemer. lib. 3. cap. 5. 

*> Ap. Alphonsum, lib. 4. hseres. cap. 13. 

' Epist. 1 7. app. torn. 2. op. Augustin. 

^ Op. torn. 5. pag. 11. 



HISTORIA DOGMATICA. 479 

" scire voluntatem Domini sui, et quid ei placeat, quidve 
displiceat, diligenter inquirere; ut secundum apostolum' 
rationabile Deo reddat obsequium, totumque vitae suas 
cursum ex ejus possit ordinare sententia. Impossibile est 
enim," inquit, " ei quenquam placere, cui quid placeat ig- 
norat : fierique potest, ut etiam obsequendi voto ofFendat, 
qui quomodo obsequi debeat, antea non didicit." Hinc 
ibidem Demetriadem virginem ita afFatur: " Quanquam 
omne vitae tuae tempus divino debeas operi consecrare ; et 
nullam prorsus boram spirituali profectu vacuam esse 
conveniat; cum tibi in lege Domini die ac nocte medi- 
tandum sit" : debet tamen aliquis esse determinatus et 
constitutus horarum numerus, quo plenius Deo vaces"." 
Et postea: " Propter quod maxime sanctarum tibi Scrip- 
turarum studium diligendum est, illuminanda divinis elo- 
quiis anima, et coruscante Dei verbo Diaboli repellendae 
sunt tenebrae. Cito enim fugit ille ab ea anima, quam 
sermo divinus illuminat, quae ccelestibus semper cogita- 
tionibus occupatur, in qua assiduum est Dei verbum, 
cujus vim nequam spiritus non potest ferre." At vero 
qui adversus Pelagianae istius epistolae venena antidotum 
transmiserunt Catholici doctores, Augustinus" quidem et 
Alipius ad Julianam Demetriadis matreni, HieronymusP 
vero, et Prosper ad ipsam Demetriadem, nihil his admo- 
nitionibus subesse periculi monuerunt. Immo potius Pros- 
per piae virginis studium in eo comprobat, quod testimo- 
niis ex paginis et novi et veteris Testamenti se super- 
sedere velle significans, rationem hujusmodi mox attexat: 
" Praesertim cum milii sermo esset ad sanctimoniam tuam; 
cui ex formula eorum, quae commemoravimus, omnia se 
aut recordanti ofFerent aut legenti." Planius vero (et 
plenius quam ipse Pelagius) Demetriadem ad Scriptura- 
rum studium incitat ipse Hieronymus (ut supra ad annum 
CCCXC. ex epistola ejus nonagesima septima ad Deme- 
triadem ostensum est) ubi inter alia sic earn jejunare de- 

' Rora. cap. 12. ■" Psal. 1. 

° Vid. supra ann. 390, in fine appendicis testimoniorum Hieronynii. 

° August, epist. 188. P Epist 97. ad Demetriadem. 



480 HISTORIA DOGMATICA. 

here monet ; " ut nee in lectione, nee in psalmis, nee in 
vigiliis, solito quid minus" faceret. Addit tamen ibidem, 
quod fortasse ad superioris loci contra Pelagianos illustra- 
tionem faciet : " Novi ego in utroque sexu, per nimiam ab- 
stinentiam, cerebri sanitatem quibusdam fuisse vexatam ; 
prascipueque in his, qui in humectis et frigidis habitavere 
cellulis : ita ut nescirent quid agerent, quove se verterent, 
quid loqui, quid tacere deberent. Certe si rudes secu- 
larium literarum, de tractatibus hominum disertorum 
quippiam legerint ; verbositatem solam discunt, absque 
notitia Scripturarum ; et juxta vetus elogium, cum loqui 
nesciant, tacere non possunt. (Nisi de fceminis docen- 
tibus Scripturas loquatur Hieronymus, libro primo contra 
Pelagianos ; textus ab eo citatus ex 1 Timothei cap. II. ad 
rem non facit,) " Docentque Scripturas, quas non intel- 
ligunt : et cum aliis persuaserint, eruditorum sibi assumunt 
supercilium, prius imperitorum magistri, quam doctorum 
discipuli. Bonum est igitur obedire majoribus, parere 
perfectis ; et post regulas Scripturarum, vitae suas trami- 
tem ab aliis discere : nee praeeeptore uti pessimo, scilicet 
prsesumptione sua. De talibus fceminis et apostolus lo- 
quitur' : QucE circumferuntur omni vento doctrinee ; sem- 
per discentes, et nunquam ad scientiam veritatis perveni- 
entes." Hactenus Hieronymus. Augustinus et Alipius, 
in epistola ad Julianum, virus illud Pelagianse doctrinae 
admistum patefacit ; " Deum, preeter quod nobis revelat 
scientiam, nihil ultra nos adjuvare, ut ea quae facienda 
discendo novimus, etiam diligendo faciamus." Hoc pesti- 
ferum dogma latius explicat Augustinus" ; Deum scilicet 
" per legem suam, per Scripturas suas, operari ut velimus, 
quas vel legimus vel audimus ; sed eis consentire vel non 
consentire ita nostrum esse, ut si velimus fiat; si autem 
nolimus, nihil in nobis operationem Dei valere faciamus. 
Haec est ilia (inquit ibi Augustinus) Pelagianorum mala, 
male diflfamata, meritoque reprobata, et ab ipso etiam 
Pelagio timente damnari in orientalium episcoporum ju- 
dico damnata, sententia : qua dicunt gratiam Dei ad sin- 

' 2 Tim. cap. 3. 

' EpisU 217. ad ViUlem, op. torn. 2. pag. 799. 



HISTORIA DOGMATICA. 481 

gulos actus dari, sed in libero arbitrio esse, vel in lege 
atque doctrina." Hinc cotnmotus Hieronymus, libro primo 
adversus Pelagianos ita scripsit : " Dicis, sine peccato esse 
non posse, nisi qui scientiam legis habuerit: per quod 
magnam partem Christianorum excludis a justitia ; et qui 
praedicator es impeccanti^, omnes prope peccatores esse 
pronuntias. Quotus enim quisque Christianorum habet 
legis scientiam; quam in multis doctoribus Ecclesiae aut 
raro aut difficulter invenias." Verum quid de hujusmodi 
doctoribus, quibus Romana Ecclesia referta est, sentiat 
ipse Hieronymus, ex Commentariis ejus in primum caput 
epistolae ad Titum intelligere licet : " Hie locus," inquit, 
" adversus eos facit, qui inertiae se et otio et somno 
dantes, (pontificiorum ad exemplum) putant peccatum 
esse, si Scripturas legerint; et eos qui in lege Domini 
meditantur die ac nocte, quasi garrulos inutilesque con- 
temnunt ; non animadvertentes apostolum, post catalogum 
conversationis episcopi, etiam doctrinam similiter prsece- 
pisse." Denique ex testimoniis supra ex Hieronymo (ad an- 
num CCCXC.) prolatis apparet, ilium non minus a populo 
Christiano Scripturarum studium requirere quam Pelagium 
(aut certe Pelagianum authorem annotationum in Paulinas 
epistolas, quae D. Hieronymo olim adscriptse sunt) qui in 
ilia apostoli verba Coloss. cap. HI. " Verbum Christi 
habitet in vobis abundanter ;" ita annotat : " Hie osten- 
ditur verbum Christi non sufficienter sed abundanter etiam 
laicos habere debere, et docere se invicem vel monere." 
Videant potius pontificii, annon ipsi in Pelagianorum 
castra concedant, qui exaggerare solent, ut olim Julia- 
nus, haereticus Pelagianus (quod ex Ubro illius tertio contra 
Augustinum scripto repetit ipse Augustinus libro quinto 
contra Julianum, capite quinto) quam sit diificilis, paucisque 
conveniens eruditis, sanctarum cognitio literarum. Verba 
ejus paulo expUcatius repraesentat Beda, libro primo expo- 
sitionis in cantica canticorum non procul ab initio : " JuUa- 
nus Pelagianus," inquit, " in libro De amore docet clausa 
legis sacramenta solos intueri posse eos, quos oculatos et 
eruditio reddidisset et pietas : oblitus gratiae Dei, quae 
etiam illiteratis et idiotis Scripturarum arcana revelavit." 

VOL. XII. I I 



482 IIISTORIA DOGMATICA. 

Celsus etiam, Epicureus philosophus, Christianorum 
acerrimus hostis in Romanensibus nostris jam revixit; 
adversus quem ita pugnat Origenes : " Ideo' prophetia- 
rum auctores scriptis eas tradiderunt asservandas posteris, 
ut lectores admirarentur tanquam divina oracula, et pro- 
ficerent non tantum ex admonitionibus reprehensionibus- 
que, verum etiam ex praedictionibus ; et ex earum eventu 
agnoscentes divinum spiritum fatidicum, juxta pietatis 
doctrinam se exercerent obediendo legi ac prophetis. 
Certe ipsi prophetas, quicquid erat opus mox ab auditoribus 
intelligi, et quicquid ad corrigendos mores faciebat, absque 
ullis involucris proposuerunt eis ita ut Deus voluit. Quic- 
quid autem arcanum erat, et dispiciendum amplius, ut vul- 
gari captu subliniius, id figuris obscurioribus convelave- 
runt aenigmatis, allegoriis, paroemiis ac parabolis ; ut non 
ab ignavis inveniretur et segnibus, sed a virtutis ac veritatis 
studiosis perscrutatoribus ; et inventum juxta divinam doc- 
trinam in usum proprium verteretur. At prseclarus hie 
Celsus, velut irae impotens, quod propheticas voces intelli- 
gere non valeat, convitiis eas impetit, dicens ostentari jacta- 
rique obscura qusedam ac fanatica, eoque intellecta sapienti 
nemini, sed stultis et prasstigiatoribus occasionem usur- 
pandi ea in quamlibet sententiam. Mihi" videtur versute 
dixisse, volens quantum in se esset, arcere lectores a dili- 
gentius discutiendis et examinandis prophetarum sensibus." 
Hactenus Origenes contra Celsum, libro septimo, non minus 
(si non multo etiam magis) pontificios quam ilium feriens. 

Julianus apostata, cum ex piis et religiosis parentibus 
esset ortus ; " Ab" ineunte aetate, ut ritus Ecclesiae pos- 

* Ato Kai oi Kar avTOvg airoypa^d^tvoi Tag (ppo(pTjr£taQ avrtHv t^v- 
XaKav, 'iva Kai oi fiiTaytvitrnpoi dvayivo)(TKOvT£g 9aVfuiK*i*<Ttv wc \6y0VQ 

Qtov, Kai iofpeXovfiivot rrjv Kara \6yov svffkjieiav affKOVVTeg Sia- 

rtXwffi, TTtiBofitvot Ti^ vofiip Kai roTg TrpotprjTaig. oi fxiv ovv Trpof ijrai oaa 
ijaav avToQiv voriBijvai Toi£ OKovovai xpfjaipa, Kai ow/i/SoXXo/jeva ry tuv 
iQuiv iTrai'op9i!)(Tti, x^P'f irdatis iinKpitptiDg, Kara to PovXti/ia ro5 Qtov, 
eiprjKaaiv. utra Se fiVffriKOjrepa yv Kai i'jroiTTiKh)Ttpai &c. 

" Kai Travovpytxjg fioi tSokt Tavr tip7]Ktvat, Kti>Kvnv, to offov if' taVTi^, 
povXofUVOQ Tovg ivTVyxavoVTag Talg Trpofi)Ttiaig fiaaaviZtiv Kai tjtrajtiv 
ai/Tiov Tbv vovv. 

" 'Ek vtov iitviiBi} Kara rbv Btanov Ttjg iKK\tj<riag, Kai Tag iepdg ypafag 
ivatlivQti, &Q, 



HISTORIA DOGMATICA. 483 

tulat, initiatus, sacras literas didicit, et in iisdem ab epis- 
copis et aliis viris ecclesiasticis educatus fuit;" ut est 
apud Sozomenum". Ita S. Pigmenium presbyterum ilium 
a pueritia sacris Uteris erudivisse in martyrologiis Bedse^, 
Usuardi, Adonis, et Galesinii legimus. Postmodum vero 
Christianas fidei desertor hoc objecit Christianis, quod 
nobis hodie pontificii: " Ex omnibus vestris elegistis pu- 
eros, et ut in Scripturis exercerentur, operam dedistis, 
etiamsi videantur magis ad servilitatem nati." Contra 
quem Cyrillus^, (idemque pro nobis contra Romanenses) 
" Pueri etiam," inquit, " in sacris enutriti literis, statim 
fiunt religiosissimi, etiamsi minus eloquentes. Dicit illos 
minime difFerre a servis, quia non sunt tam diserti. For- 
tassis ob hoc solum censet admirationem contingere, con- 
tempta omni alia virtute, propter quam Deo quis famili- 
aris fit, et ad summam pervenit nobilitatem." Hactenus 
Cyrillus. Idem Julianus in libro, quem inscripsit Cynis- 
mum, dum docere instituit, quatenus fabulae sacras sint 
effingendas, ait, " Veritatem in ejusmodi rebus occul- 
tandam esse," hisque utitur verbis : " <I>(X£( yap 17 (pvcriQ 
KpinrretrOai, koX to KtKpvfifjiivov liig Tbiv'Otuv ovaiag ovk 
avi)(iTai yvfivoig u<; UKadaprov^ okooc piimaOm pij/iaai. 
Natura avet in abstruso latere; occultaque Deorum es- 
sentia non patitur se planis et apertis verbis impuris ho- 
minum auribus inculcari." " Videtur imperator," inquit So- 
crates*, ubi locus ille Juliani citatus est, " eam de sacris 
divinisque Scripturis habere opinionem ; quod illarum 
sermones mystici sint, quodque arcanam quandam intelli- 
gentiam complectantur : sed a^gre propterea fert, quod 
non omnes eandem de illis opinionem concipiunt ; inque 
eos Christianos insultat, qui simpliciter earum oracula 
accipiunt. At"" vero neque vulgi simplicitatem tantopere 
insectari debuisset, neque illius (scilicet vulgi) gratia in 
sacras literas tanta insolentia invehi ; neque propterea eas 

» Hist, eccles. lib. 5. cap. 2. x Ad 4. Cal. April. 

' Lib. 7. 

• Lib. 3. Histor. eccles. cap. 19. vel 23. ut in Graeco est. 

'' Ovr iSii Si TOaoiiTOV KaTalpa/iUV Trig aTrXortiTOS tuv ttoWuv, 

ovSt TVftaQrivat Si ittivovg Kara ruv UpuV ypafifidrutVt &c. 

n2 



484 HISTORIA DOGMATICA. 

odisse, atque adeo sensus sententiasque praeclaras in illis 
comprehensas detestari; quod non omnes eas pro ejus 
arbitrio intelligant." Hasc contra Julianum Socrates. Sane 
Melchior Canus'', et eum secutus Jacobus Ledesima'', re- 
ligionis arcana occultanda esse confirmant praeclaro hoc 
ex Porphyrio (sic namque Juliani sententiam uterque 
Porphyrio errore ascribit, satis profecto idoneo ejusmodi 
religionis magistro) producto testimonio : " Amat natura 
celari ; nee divina mysteria Deus patitur in aures vulgi 
introire poUutas." 

Pythagorae quoque et sectatoris ejus Lysidis authoritate 
sententiam suam confirmant Canus et Ledesima: quasi 
digitum intendentes ad fontes, unde interdictum illud, ne 
laici Scripturas attingerent, emanavit. De Pythagoricis 
ita scribit Jamblichus' : " Quae praecipua imprimis et con- 
tinentissima {awtKriKwraTa) doctrinarum in ea secta sunt 
firmamenta, inter se arcana omnes semper servabant cum 
exacta ixtuvOiq, seu loquendi erga externos eosque qui 
ab ipsorum vitae institute alieni assent, continentia; quae 
aviKipopa enunciari fas non est, sine uUo script© posteris 
successoribusque in memoria conservantes ; quae simul 
ceu Deorum mysteria tradebant. Quamobrem nihil eo- 
rum, quae aHcujus momenti essent, egrediebatur. Jam 
quae longo temporis spatio tum docebantur, turn discendo 
percipiebantur, intra privatos tantum parietes cognosce- 
bantur. Cum externis vero, et (ut sic dicam) profanis si 
quando usus ferret congrediendum esse, nequaquam sua 
sacra enunciabant, sed per symbola et arcanas tesseras 
obscure latenterque sibi mutuo sensa mentis velut aenig- 
matibus significabant." Porro extat' Lysidis Pythagorici 
epistola, qua Hipparchum objurgat, quod philosophiae 
mysteria cum prophanis et indoctis communicasset : " Ae- 
■yovTi^ Si," inquit Lysis, " iroXXot as koL daiioalq ^iXoao- 
0{v : oirtp airaKibXft TlvOayopag, 6q ys ra Aajuol avrov 

<^ Lib. 3. cap. 3. ^ Cap. 22. 

• De vita Pythagorae, cap. 32. 
' In appendice Diog. Laertii. 

K Vid. Diog. Laertium ab Henrico Stephano editum pag. 594, et 875. et Jam- 
blichum de vita Pythagorae, cap. 17. 



HISTORIA DOGMATICA. 485 

Ovyarpl ra vnoixvafiara TrapaKaraOinivoQ, tiriaKa^pe firj^evl 
Tuv iKTO^ TuQ otKio? TTapaoicofiev, a Si Swa/iiva iroXXtov 
Xptlfiarwv airoSoaOai rwc XoywCj ovk ifiovXiiOri, neviav Si 
Koi Tag Tov irarpog ivKTKaipiag tvo/uZi T^putrt^ Tijufortpac tft- 
fuv. (^avrX St OTL koi i^afiQ) QvartKOVTi BioraXio t»J iavrt)^ 
OvyaTpl Tav aiirav i-maToXav (nri(miXtv. apptg di avSpt? 
iovTic oh yvttaiwg avT(^ iroTi<j)tp6pt9a, aXXa vapapaTai Tav 
d/xoXoyiav yiyvofiida. Multi vero dicunt, publico te etiam 
philosophari : id quod facere Pythagoras aversatus est : 
qui cum Damoni filiae commentaria sua commendaret, 
jussit ne cui extra domum ea traderet. Ilia vero, cum 
multis pecuniis vendere hujuscemodi libros posset, noluit: 
sed inopiam patrisque mandata auro pretiosiora censuit. 
Aiunt autem eandem morituram Bistuliae suas filiae hoc 
idem praeceptum dedisse. At nos cum sumus viri, non 
recte nos erga ilium gerimus; sed conventorum sumus 
transgressores." Et alibi in eadem epistola. ""Oaiov^ 
Kafil fjivqaOaii'' inquit Lysis, " twv ttivov Odwv Kai atftvUv 
TrapayycXfiarwv, /uijSe KOiva irouiaOai ra ao^iag ayada to7q 
)ur|8' ovap Tag \pv)(ag KtKadapptvoir. ov yap Ocfiig opiytv Tolg 
airavTuiai tu fitTo. ToaovTwv ayuvwv iropiaOivTa, ovct yap pt- 
/3aAo(C TO Toiv ^EXivmviaiv dtialv pvtm'jpia SirtyiicrOai. kot 
laoTijra Si &StKOi koi acnfiieg afK^Ttpoi ol TavTa Trpa^avTEf . 
Pium (vel possibile) est," inquit, " me quoque divinorum et 
gravissimorum ejus praeceptorum esse memorem: neque 
sapientiae bona iis facere communia, qui ne per somnium 
quidem animos habent a sordibus repurgatos. Siquidem 
fas non est quibusvis ofFerre, quae tantis laboribus com- 
parata sunt : non magis quam duarum Eleusiniarum Dea- 
rum (Cereris et Proserpinae) mysteria profanis exponere. 
Similiter namque injusti ac impii sunt utrique, qui talia 
designant." Hactenus Lysis. Dicebant Pythagorici alii 
" firi ilvai TTpoQ iravTag iravTa pr}Ta. non esse omnibus 
pandenda omnia :" ut ex Aristoxeno in decimo iraiSivTiKwv 
vofiojv refert Laertius'; quod Casaubonus, in notis, ex 
Proclo de iis maxime exponit, quae ad Deos pertinent. 
Hue illud referatur ex Cicerone'': " Nee tu me celas, ut 

' Vid. Jamblichum, loc. cit. ' Lib. 8. pag. 577. 

' De natura Deorum, lib. 1. 



486 HISTORIA DOGMATICA. 

Pythagoras solebat alienos : nee consulto dicis occulte, 
tanquam Heraclitus." CoUationis hujus adoposin ex 
Thoma Moresino' accipe: " Sic papa custos unicus, ut 
ait, prfficeptorum et scriniorum Dei, et interpres, qui 
omnia jura in pectoris scrinio habeat ; et in quo est omhis 
sufficientia, licet ignaro et insufficiente, extra familiam et 
fani sui limites, id est, rasurae stigmata, tarn legem, quam 
lectionem et interpretationem legis divinae egredi non per- 
mittit ; anathemate laicos feriens, qui conentur Biblia aut 
legere aut penes se habere, (in his etiam onge durior Py- 
thagoricis) satis esse dicens, si laici crederent ut ficta ma- 
ter Ecclesia, etsi penitus ignorent, quid Ecclesia sentiat." 

Ad Eleusinia sacra quod attinet, quibus Christiana 
Ecclesia, si Canum et Ledesimam audiat, similia est ha- 
bitura, ab Aristophane in Nebulis apprtra itpa, id est, 
" non dicenda sacra" appellantur. Hinc si quando conve- 
nissent inter se aliqui secreto de re quapiam arcana trac- 
tantes, paroemiam banc usurpari solitam refert Duris, 
apud Zenodotum in Proverbiorum collectione, 'Attikoi 
ra 'EXivaivia, supple icafl' tavTovg, hoc est, " Attici Eleu- 
sinia inter sese." Pausanias in Atticis de rebus Eleusi- 
niis agens : " Ta 8' Ivrog tov rdxovQ (inquit) tov hpov, 
Tora oveipov inrtiTrt ypafuv, Koi toiq ov TtXiauttaiv tlirwc 
5>v Oiag tlpyovTaitSriXa St/ttou juijSt TrvOitrOai fiiTiivai a(j>iaiv: 
hoc est, " At quae intra sacrum parietem servantur, scri- 
bere somnio prohibemur. lis enim, qui initiati non fue- 
rint, non tantum eorum aspectu interdictum est; verum 
etiam ne percontari quidem aut audire fas quicquam est." 
Hinc et illud CatuUi ; 

Pars obscuracavis celebrabant orgia cistis, 
Orgia, quse frustra cupiunt audire profani. 

Et Juvenalis : 

Talia secreta coluerunt orgia teda 
Cecropiam soliti Baptx lassare Cotyton". 

Unde Horatius in Epodis Caniniam sagam sibi mini- 

' Lib. de depravatae religionis origine et incremenlo. 
"■ Proserpinam. Juv. SaL 2. ver. 91. 



HISTORIA DOGMATICA. 487 

tanteni inducit, quod sacra Cotyttia ipsi commissa videns 
devulgaverit : 

Inultus ut tu riseris Cotyttia 
Vulgata, sacrum liberi Cupidinis. 

Alcibiades, ut tradit Plutarchus, accusatus fuit, quod 
sacra Cereris enunciasset. Unde Clemens Alexandri- 
nus in Protreptico " tP^ 8' a aoi KoraXlyoijui ro fxva- 
TTiQia ; ovK i^O(>\i](jofiai jucp, (ixrmp 'AXictj3taSi)p Xsyou- 
(Tiv, aTToyvfxvdxTU) Se e5 fiaXa ava Tov rfjc aXi]Oeia^ Xo- 
yov, Tijv yoriTiiav n)v tyKiKpvfifiivt}v avrotg, &c. Quid 
si tibi recenseam niysteria ? Non propalabo quidem, 
ut aiunt olim Alcibiadem ; sed per verbum veritatis, 
prsestigias, qu^ in eis latent, recte aperiam." Et post, 
cum ex Orpheo ra Kpv<j>ta rwv 'A6i\vaio)v /uuorjjpra repe- 
tisset, et Eleusiniorum sacrorum symbola conimemoras- 
set ; ita concludit : " "A^id fisv ovv vuicroe ra riXianaTa kvu. 
irupoc KOI TOV fityaXiiTopog, /uaXXoi» Se fiaraiotppovog rwv 
'Eptx^''^"^" S/jjuou. Nocte certe ac tenebris ista mysteria 
digna sunt, et magnanimo illo, immo vero levissimo Erec- 
thidarum populo." Inter ethnicorum idololatrarum su- 
perstitiones, Sapient, cap. XIV. ver. 23. Kpv(j>ia nv<m'ipia, 
id est, " occulta mysteria" (obscura sacrificia reddit vetus 
interpres) recensentur. De mysteriis Eleusiniis plura 
vide in Commentariis Ludovici Vivis adAugustinum De Ci- 
vitate Dei", et Barnaban Brissonum libro primo De formu- 
lis, Casaubonum contra Baronium'',et Diogenem Laertium'', 
Ilia tantum epilogi loco attexere libet, quae Macrobius ha- 
bet, ut antea Lysis, in Somnio Scipionis, libro primo, ca- 
pita secundo, quare philosophi fabulis uti soleant edisse- 
rens : " Quia," inquit, " sciunt inimicam esse natura aper- 
tam nudamque expositionem sui : quae sicut vulgaribus ho- 
minum sensibus intellectum sui vario rerum tegmine operi- 
mentoque subtraxit; ita a prudentibus arcana sua voluit 
per fabulosa tractari. Sic ipsa mysteria figurarum cuniculis 
operiuntur, ne vel base adc))tis niida rerum talium se na- 
tura prtebeat : sed summatibus tantum viiis sapientia inter- 

" Clem. Alex. op. pag. U. " Lib. 7. cap. 20. 

P Pag. 312, 550. 555. fin. i Lib. 2. pag. 154. in Aristippo. 



488 HISTORIA DOGMATICA. 

prete veri arcani consciis, contenti sint reliqui ad venera- 
tionem figuris defendentibus a vilitate secretum. Nu- 
menio denique inter philosophos occultorum curiosiori 
offensam numinum, quod Eleusinia sacra interpretando 
vulgaverit, somnia prodiderunt visas sibi ipsas Eleusinias 
Deas habitu meretricio ante apertum lupanar ludere pro- 
stantes, admirantique et causas non convenientis turpitudi- 
nis consulenti respondisse iratas, ab ipso se adyto pudi- 
citiaj suae vi abstractas et passim adeuntibus prostitutas." 
Hactenus Macrobius. 

Julius Firmicus, non ille Christianus, qui de errore 
profanarum religionum scripsit, sed alter astrologus, in 
totius operis sui peroratione Mavortium Lollianum pro- 
consulem sic alloquitur: " Tu' vero prsecedenti admoni- 
tione conventus, ac religiosa jusjurandi auctoritate com- 
monitus, lios libros puro animo puraque mente custodi ; 
ne imperitis et sacrilegis auribus scientia istius operis 
intimetur. Celari enim et abscondi pluribus tegumentis 
natura divinitatis ab initio voluit ; ne omnibus facilis esset 
accessu, neve cunctis patefacta majestatis suae origine pan- 
deretur. Hoc etiam nos in his libris facere conveniet, ut 
scilicet eorum lectio religiosis tantum pateat, profanis 
autem et sacrilegis denegetur ; ne veterum occultanda 
commenta nefariis quodammodo editionibus poUuamus." 
Haec ille prorsus ut Julianus. 

Porphyrio, in epistola ad Anebonem ^Egyptium sacer- 
dotem, quaerente, " cur sacerdotes utantur nominibus 
quibusdam nihil significantibus ;" Jamblichus' respondet 
" Omnia' ejusmodi nomina significare aliquid apud Deos, 
quamvis in quibusdam significatio nobis sit ignota," &c. 
Cum autem quaereretur, " curnam inter nomina divinorum 
barbara cseteris anteponeret ?" causam assignat Jambli- 
chus, " quia" sacrarum gentium, velut ^gyptiorum As- 
syriorumque, totum Dii sermonem approbaverunt, tan- 



' Lib. 8. cap. 33. ' De myster. jEgypt. sect. 7. cap. 4. 

' 'Hfiiv iiiv dyvcjffra, toTq fiivrot OtoiQ Travra arj^avrtKU kartv 

ov Kara pijrbv rponov, 

" Aid Ti yap Tutv Upiov iOvuiv laaiTtp KlyvirTimv Ti Kai ' Atjuvpiiitv o'l 
9ioi rijv '6\r]v !ia\iKTOv Upowptiri} KaTtfuKa". 



HISTORIA DOGMATICA. 489 

quam sacris maxime congruentem, quia antiquior pri- 
musque extitit modus iste loquendi: quia denique qui 
prima nomina divinitus acceperunt, ita nobis servanda 
perpetuo tradiderunt ; nosque ita ipsam traditionis regu- 
1am rite deinceps conservare debemus." Excipiente vero 
Porphyrio, " illum^ qui vocem audit nominum divinorum, 
ad significata respicere ; ideoque sufficere notionem ipsam 
eandem ubique manentem, qualiscunque sit dictio ;" re- 
spondet Jamblichus hunc in modum : " Non est tale, quale 
tu putas: sis' enim nomina ex hominum pacto conven- 
tuque posita essent, nihil interesset alia pro aliis copi- 
mutare. Sin autem naturae rerum accommodata fuerint ; 
quae huic maxime congruunt, haec et diis maxime sunt 
arnica. Ex his perspicue patet sacrarum gentium vocem 
rationaliter caeteris esse praspositam : neque enim prorsus 
eandem mentem servant nomina in aliam linguam inter- 
pretata: sed sunt gentibus singulis propria quaedam, quae 
gentibus aliis per vocem significari non possint. Accedit 
ad hsec, quod si significationum proprietates per aliam 
linguam interpretari possumus; non tamen eandem con- 
servant permutata potentiam. Habent"' insuper nomina 
barbara multam emphasin, id est, insinuationis demon- 
strationisque efficaciam, habent et concisam brevitatem; 
minimum vero ambiguitatis, et varietatis, multitudinisque 
verborum: propter haec omnia superis maxime congruunt. 
Depone igitur suspiciones a veritate cadentes ; quibus 
suspicaris j?i^gyptiam ibi conferre linguam duntaxat, ubi 
^gyptius est, vel usus jEgyptia lingua, qui tunc invo- 
catur. Potius autem existimato, quoniam primi omnium 
^gyptii prassentiam participationemque Deorum sortiti 

* Cap. 5. 

' Et iiiv yap ijv Kari avvBr/Ktiv icei/icva ra ovofiara, oMiv iii^ipi rd 
tTipa Tuv iripuv p€raXa;i/3dv«iv. il Si Ty (jiiiTH avvtipTtirai tUv ovtuv, 
rd fiaWov avTy TrpotJioiKSra icai rotp Btotg tOTai Sr)Trov TTpoffipiXttrTipa, 
Ik St) TovSt Kara^aivirai, uig tvKoyiaQ xai i; rwv Icpwi' WviSv TrpOKiKptrai 
^oivri TTpb TfifV dWtvv avOpburiav. ovSk yap jrdvrwf ryv aurijv diatrotK^t ^td- 
voiav luBipititvivofitva Ta ovofiaTa, &c. 

» 'Ej£«t Si icoi Ta pipfiapa dvofiaTa voWriv fiiv (u<paaiv, iroWrjv Si 
avvToitiav, Sic. 



490 HISTORIA DOGMATICA. 

sunt ; ideo Deos invocantem potissimum approbare, quan- 
do ^gyptio ritu vocantur. Neque vero dicendum est 
barbara base obscuraque divinorum nomina esse quaedam 
praestigiatorum fascinatorumque machinamenta. Quo 
enim pacto quae maxime conjuncta sunt aliis, nosque etiam 
conjungunt, et quasi aequales cum superis vices habent, 
phantastica figmenta erunt ; sine" quibus nullum in sacris 
opus efficitur! &c. Quemadmodum veritatem consecuti 
sunt primi, qui leges nobis de religionis sanctimonia tra- 
diderunt, sic perseveramus in eis : siquid enim aliud in 
sacris legibus atque ritibus Deo placet, firmitas ipsa 
maxime Deo placet, et prascipue congruit. Oportet igi- 
tur ritus adorationis antiquos tanquam sacros conservare 
semper intactos ; neque demere quicquam, neque aliunde 
quid addere. Ferme namque et hac causa nuper ex- 
titit, ut omnia et numina et vota debilitata jam sint ; prop- 
terea quod propter ipsam praevaricationem et innovandi 
cupiditatem permutata sunt semper, et permutari non 
desinunt. Graeci namque natura rerum novarum studiosi 
sunt, ac praecipites usquequaque feruntur, instar navis 
saburra carentis, nuUam habentes stabilitatem ; novaque 
inventionis elocutionem transformare solent. Barbari*" 
vero sicut moribus graves firmique sunt, sic et in eisdem 
sermonibus firmiter perseverant : ob quam sane stabili- 
tatem et ipsi Diis sunt amici, et orationes ofFerunt illis 
acceptas ; quas nuUi iiUa unquam ratione fas est permu- 
tare." Hactenus Jamblichus, ejusmodi proferens argu- 
menta, qualia pro Latina sua liturgia adversus nos usurpat 
Jacobus Ledesima. Nempe " Romanenses sacerdotes 
^gyptios secuti suis mysteriis extraneas adhibent voces, 
gravi imposita poena, si secus quis fecerit, aut enodare 
alio idiomate mysteria attendat Missae: ut quae enu- 
cleata Diis grata non sint futura ,• sed quae vilescere apud 

* ''Qv x«'pit ovSsv ttpariKov tpyov yivirai. 

^ Bdpjiapoi le fiovifioi toTq ijOiaiv ovTig, Kui roif XoyotQ Pi^aiaie TotQ 
avTolg ifi/iivovtrL, Sioirtp avroi rt tiVi vpoaijiiXiig toIc Btoig, Kai roi'ic Xo- 
■yowf avToig Trpoa^ipovfft Kixapinitivovg. fiaf(£i'/3fiv S' uvtovq kot ovUva 
Tpowov oiSivi avOpuwuv Oinnov iariv. 



HISTORIA DOGMATICA. 491 

plebem sint incoeptura, continuo detectis involucris, et 
vanitatis tacitje latebra*^." 

Ethnicus sacerdos sacrificaturus, ad orientem versus, me- 
ditate et solenni precationis carmine, verbis priscis ex anna- 
lium vetustate erutis, numina et Deos precatus, vota efFunde- 
bat ; quam precationem plerunque tergeminabaf^. Hinc du- 
os ritus mutuati sunt pontificii. I. Priscum idioma mutare 
cum intelligibili apud eos non licet. Latinum enim non in- 
tellectum cum vulgari quod intelligitur, commutare, a tem- 
poribus Caroli Magni hucusque piaculum semper fuit habi- 
tum. II. Precum ilia reiteratio et (iaTToXoyia, (de cujus 
origine supra ad annum MLXXX. dictum est) retenta est : 
" eoque evasit res," inquit Thomas Moresinus, " ut dice- 
rent, quicunque dixerit tot Pater noster, cum totidem Ave, 
et uno vel pluribus Credo, coram hujus vel illius dei ima- 
gine, singulis diebus statis vel intercisis ; habebit indulgen- 
tiarum millia, vel centena millia annorum, &c. Sed cum 
non quam multje, sed quanta cum fide preces fiant, icap- 
SiojvuxjTtjQ ille spectare soleat ; omnibus in universum in 
omni vita cum Christo semper orandum erit, ita quidem ut 
preces ponderentur, non numerentur. Athenodorusque 
philosophus multum eos damnari debere aiebat, qui longis 
orationibus Deum fatigarent." Ethnicorum praxin Ro- 
mans consentaneam fuisse agnoscit Salmeron. " Omnis%" 
inquit, " religio externa, etiam in idololatria, minime pro- 
pria et vulgari lingua utebatur in sacris, sed aliena et ex- 
terna. Sic Babylonii, Romani, Graeci. Igitur nostri 
Germani non debent exigere ab Ecclesia jus sacra cele- 
brandi in lingua vulgari." 

Denique ut recentiorum haereticorum cum ecclesia Ro- 
mana concordiam demonstrem : fuit ilia blasphema insani 
Swenckfeldii vox; " Scripturam' mortuam esse literam, 
necnon incertam^ et flexibilem doctrinam, qu£e se in varios 
sensus trahi pateretur." Unde ilia ha^retica fanaticorum 

* Thos. Moresinus. 

'' Alexander ab Alexandro, lib. 4. Genial. Dier. cap. 17. et Lilius Giraldus in 
histor. Deorum, .Syntagm. 17. 
' In 1 Cor. cap. 16. ' Lib. de sacra Sctiptura. 

t Idem. yb. de Evangelio. 



492 HISTORIA DOGMATICA. 

hominum nata est conclusio; " Scripturas'', quarum tot 
jam, non diversas modo, verum et contrarias, interpreta- 
tiones adferri videmus, facessere jubebimus. Non oportet 
legis aut Scripturae esse peritum, sed a Deo doctum," 
&c. Quid vero pontificii ? Ecclesiam Dei clamant esse 
vivum pectus Christi, Scripturam autem quasi mortuum 
atramentum ; ideoque majorem esse fidem habendam vi- 
venti Ecclesiae, quam per se velut mortuis codicibus ; po- 
tius consultis, mandatis, institutis, praeceptis atque exem- 
plis, quam literarum monumentis, quam scriptionibus, quam 
chartulis, quam macrocollis, quam membranulis standum 
esse. Sic Ludovicus Canonicus Lateranensis in orati- 
one ad concilium Tridentinum, Dilingas anno MDLXIII. 
impressa. Scripturas' esse velut nasum cereum; qui se 
horsum, illorsum, et in quam volueris partem, trahi, re- 
trahi, fingique facile permittit; et tanquam plumbeam 
quandam Lesbise aedificationis regulam, quam non sit dif- 
ficile accommodare ad quidvis volueris, Atque hinc po- 
pulum Christianum a Scripturarum cognitione, quas ig- 
notse linguas velamine abscondunt, abducunt; fidemque 
implicitam laicis sufficere persuadent. Addunt'', Evange- 
licam legem, testante Ezechiele propheta, non scriptam, 
sed inditam esse cordibus, Spiritu Sancto interius docente 
adeoque Ecclesi® suae praslatis, imprimis Romano ponti- 
fici (qui omnia jura in pectoris sui scrinio conclusa habet) 
licet indoctis et sacrarum literarum ignaris, propter cathe- 
drae dignitatem Spiritus Sancti afflatum, uti Swenkfeldiani, 
velut haereditarium faciunt. 

•■ Apud Hosium de expresso Dei verbo, et lib. I. contra Brentii Prolegom. 
pag. 438. 

' Pighius Hierarch. lib. 3. cap. 4. censur. Coloniens. 

I* Petrus Sotus contra Brentium, et Hosius, lib. 3. contra Prolegom. Brentii, 
pag. 559, 560. Vid. Kemnitii Examen, ex Andradio et Lindane. 



HISTORIA DOGMATICA. 493 



CAP. X. 



Adversariorum testimonia. 



Georgius Cassander in defensione libelH contra Cal- 
vinum: " Optandum videtur, ut juxta apostolicum man- 
datum, et priscum Ecclesiae morem in lingua vulgari pre- 
ces peragerentur." Priscum autem esse hunc Ecclesias 
morem pluribus testimoniis confirmat idem in Liturgicis 
suis, capite de lingua qua lectiones et preces in divinis 
officiis et celebratione mysteriorum concipiuntur. 

Aquinas, Comment, in 1 Cor. cap. XIV. " Quantum ad 
fructum devotionis, privatur is, qui non in speciali intelli- 
git ea quae orat." Rhemenses tamen in 1 Cor. cap. XIV. 
preces ignotas ad aedificationem non minus, ad devotionem 
saepe magis valere, quam cognitas, asserunt. Additque 
Costerus Jesuita, " Ad consolationem plurimum adju- 
vare." 

Cajetanus, Comment, in 1 Cor. cap. XIV. " Melius est 
orare in mente distincte intelligente ea, quae orat, quam 
confuse." 

Johannes Cuspinianus in Austria sua in vita sexti Mar- 
chionis : Hodie " psallitur in ccenobiis ; psallitur et canta- 
tur sine intellectu, sine eruditione, sine (quod pejus est) 
mente." 

Lindanus in Panoplia : " Quis* hujus aetatis musicam 
cum ilia prisca componat ? Quae nunc cantantur omnia, 
non tam ad populi intelligentiam erudiendam ; quod pris- 

• Lib. 4. cap. 78. 



494 HISTORIA DOGMATICA. 

COS ubique spectasse indubitatum est." Unde Erasmus'' : 
"Possit'' illud modulate musicas genus citra pietatis jactu- 
ram omitti, si placet : curandum est, ut ilia musica sit tem- 
plo Dei necessaria," &c. 

Agrippa de vanitate scientias: " Hodie"= cum Missae ip- 
sius canone obsccenae cantiunculae pares vices habent." 
De his quoque Lindanus conqueritur Panoplia''. 

Qualis sit ignorantia in idiotis pontificiis, vide Rhemen- 
ses in Lucae cap. XI. et XII. At, ut Bernardus de prae- 
cepto et disp. cap. 17, et 18. " Quomodo est vera sim- 
plicitas, quam simplex ignorat Veritas ?" Vide Claudium 
Espensaeum in 2 Tim. cap. III. contra Carbonarii fidem, 
&c. (et de Scripturis vernaculis) Xaverius Jesuita, lib. 1. 
epist. " In quibusdam Neophytorum vicis Christiani in- 
digent quidam sunt destituti sacerdotibus ; qui nihil aliud 
norunt, nisi se esse Christianos." 

Caeremonias veteris legis non probare usum peregrinae 
linguae in sacris, vide Erasmum, tomi noni, pag. 891. 
Ibidem, pag. 784. respondet ad argumentum de marga- 
ritis coram porcis non projicietidis. Confer Innocentii 
sententiam supra, ad annum MCXCIX. 

A pontificiis Germanicae translationes variae nostro sae- 
culo prodierunt : utriusque Testamenti, interprete Die- 
tembergero ; veteris, interprete Johanne Eckio ; novi, in- 
terprete Hieronymo Emsero, teste Possevino in tractatu 
de novis translationibus, col. 939. De his vide Sixtum 
Senensem. 

P. Gregorius Tholosanus de Republica pag. 751, 
752, &c. 

Andreas Masius in Josuam, pag. 24, 25. (De princi- 
pibus) 158, 159. ubi lupum auribus tenet; sed pro nobis 
tandem concludit. 

Sutor apud Erasmum, tomi noni pag. 783. 

Arias Montanus in epistola de variis lectionibus. 

•■ De Amab. Concord. Eccl. Vid. eund. in 1 Cor. cap. 14. De origine ejus 
vid. Bellarm. De bonis operibus, cap. 17. 

' Cap. 18. 

"■ Lib. 4. cap. 78. Vid. Espensseum comment, in 1 Tim. digress. 1. pag. 
225. 



HISTORIA DOGMATICA. 495 

Caninius nostram sententiam tuetur, pag. 37. 39. 

Coccius, tomi secundi pag. 922. ex Scoto, et 923, ex 
Thoma Argentinensi. 

Hardingus, articula 3. sectione 1. 28. 31. pag. 456. 

Cornelius Agrippa de vanitate scientiae capita centesi- 
mo, Luthero infensus, capite sexto. 



I 



JACOBI USSERII ARMACHANI 



DISSERTATIO 



DK 



PSEUDO-DIONYSII SCRIPTIS, 



VOL. XII. K K 



DISSERTATIO 

DE 

SCRIPTIS 
DIONYSIO AREOPAGIT^ 

SUPPOSITIS. 



DiONYSii nomine circumferuntur* libri quidam de 
hierarchia coelesti, et ecclesiastica, de divinis nominibus, 
de mystica theologia, atque Epistola; undecim : qua* qui- 
dem opera Dionysio Areopagitae Pauli discipulo a non- 
nullis magni nominis hominibus attribuuntur; et nomi- 
natim a Michaele Syngelo in Dionysii Encomio, Suida in 
Lexico, Adone, Gregorio Turonensi, Dionysio Carthusi- 
ano, Ambrosio Camaldulensi, Marsilio Ficino, Pachimere, 
Joanne Novio in Apologia, &c. Non defuerunt contra 
viri doctissimi, qui certissimas protulerunt demonstra- 
tiones, quibus non esse hunc verum Dionysium appareat. 
Eas nos ordine hie subjiciemus, praemissis quatuor illis 
argumentis olim contra Dionysium adhibitis ; quae ex 

» Vide lUyricum centuria prima, lib. 2. pag. 625. mendac. papisticorum, pag. 
38. et De inissa contra Fabruin Augustan. Whitakerum de Scriptura, quffisU 6. 
cap. 12. pag. 432. Humfredum contra rationem quintam, pag. 514. Ralnol- 
dum collat. cum Hart. cap. 8. divis. 2. pag. 417. Mornaeum De missa, lib. 1. 
cap. 2. Hospinianum De origine monachatus, pag. 111. Martyremloc.com- 
mun. de Missa n. 9. 892. p. et 80, 81. Lubbertum De principiis Christianorum 
dogmatum, lib. 7. cap. 10. pag, 665. Scultetum Medulla patrum, lib. 11. cap. 
9. pag. 383. 

.K k2 



500 DISSERTATIO DE 

Theodoro presbytero in bibliotheca sua recenset Photius 
Constantinopolitanus patriarcha. 

I. Et ^v yvtiaia, ttwc ovk ifivi'iaOtftrav twv Iv avTi^ priTtJv 
Tt, KOI \p{i(Teiiov Tti/EC TWV fitTaytveaTtpwv Traripiov ; NuUus 
admodum antiquus author horum librorum meminit : quod 
satis arguit libros istos non ejus antiquitatis fuisse, ac 
seculi, cujus Dionysius Areopagita fuit. Multa in illis oc- 
currunt, quae contra veteres hsereticos faciant, praesertim 
Arianos ; quas certe patres Nicffini non omisissent, si tales 
libri extitissent, et illorum author fidem aliquam habu- 
isset. Atque inde Constantinum philosophumj qui Romam 
sub Adriano juniori papa venit, dicere soHtum refert 
Anastasius, in epistolaad Carolum : quod si sanctos priores, 
qui haereticos vix, et quodammodo cum fuste decollave- 
runt, Dionysium contigisset habere, cum acuto illos gladio 
proculdubio trucidassent. At contra, excipit Duraeus, 
cum aliis nonnuUis papatus propugnatoribus ; Dionysium 
citatum esse ab Origene in Johannem homilia prima, (quae 
secunda est inter homiHas in varies locos novi Testamenti) 
et Gregorio Nazianzeno, oratione trigesima octava ilg to. ye- 
v(9\ia. Origenem vero Erasmus diserte negat ex hoc Dio- 
nysio aliquid citare. Sic enim scribit in annotationibus in 
Actorum cap. XVII. " Deinde mirum, si tam prisons author 
fuit, et tam multa scripsit, a nemine veterum sen Graecorum, 
seu Latinorum fuisse citatum ; non ab Origene, non a 
Chrysostomo ; ne ab Hieronymo quidem, qui nihil inten- 
tatum reliquit." Et homiliam istam Origenis non esse 
evidenter comprobat Sixtus Senensis, tum ex Manichae- 
orum, tum ex Arianorum nominibus in ea commemoratis, 
quae multo post Origenem exorta sunt. Et ex prologo 
Maximi apparet, a veteribus Dionysio huic objectum esse, 
quod illius Eusebius et Origenes non meminere. Nazi- 
anzenus authorem quendam laudat, quem minime nomi- 
nat: Budaei solummodo conjectura est, in commentariis 
linguae Graecae, Dionysium intelligi ; eaque non ita pro- 
babilis. Nicetas'', in commentario in Gregorium Nazian- 
zenum, Athanasium intelligendum monet: idque multo 

I" Vid. pag. 880. et 1123. 



PSEUDO-DIONYSII SCRIPTIS. 501 

rectius, ut apparet ex oratione Nazianzeni in laudem Atha- 
nasii, collata cum iis, quiE idem Athanasius scripsit in 
tractatu de communi essentia Patris, Filii, et Spiritus 
Sancti et de humana natura suscepta. Nazianzeni verba 
ex oratione in nativitatem Christi sunt hujusmodi : Ovtw"^ 
fiiv ovv TO ayia tuiv ajtwv, a Koi roTc (Xfpa^iju (ni^icaXvTr- 
TiTai, KaX So^a^trai tqioiv ajtaanolc, ilg jiiav avvioixTt kv- 
ptoTtfTa, Koi dsorijTa. o KOt aXXfj) rivi twv wpb jj/xiuv tte^i- 
Xo(T6<pt)Tai KaWtuTa n, koi inptiXoTara : quae ita paraphras- 
tice exponitNicetas ; "Sic'*,"inquit, "se habet sancta Tri- 
nitas; (quam ego Sancta Sanctorum voce, ut omnem 
sanctitatera in se complectentern ;) quae quidem et a sera- 
phim contegitur, ac tribus sanctitatibus, atque una domi- 
natione celebratur. Nam juxta magnum Athanasium, 
eximia haec animalia eo quod ter dictionem banc Sanctus 
proferunt, tres personas absolute ostendunt; rursus eo 
quod semel duntaxat nomen hoc Dominus clamant, essen- 
tiam unam declarant." Haec ille. Citatur etiam Diony- 
sius in quaestionibus ad Antiochum, quae Athanasii no- 
mine circumferuntur : sed eas Athanasii non esse, vel 
inde manifestum est, quod ab earum authore ipse Atha- 
nasius citetur ; (quaestione 33.) et ab eo etiam diversa sen- 
tentia proferatur. Quin et eas Sixtus Senensis quarto Bi- 
bliothecse sanctae, eo etiam argumento Athanasii non esse 
concludit, quod in quaestione quarta Mystica theologia Di- 
onysii allegatur, quam Athanasii seculo ignotam opinatur. 
Videmus igitur Durjei exceptiones nullius esse momenti: 
quod ipsi papistfe non obscure etiam significant, cum 
alias rationes, quibus vim hujus argumenti eludant, sub- 
inde excogitant. Objiciunt enim Ambrosius Camaldu- 
lensis, &c. nee Origenem, nee Ambrosium memorasse; 
quia nee iste Ambrosius, nee Origenes, nee Eusebius 
omnium ecclesiasticorum libros viderit, ac noverit : nee 
Ilieronymus, nee Auguslinus, nee Ambrosius allegant 
propter difficultatem, et quia fuerunt absconditi ab hac- 
reticis. Ita ha-c simplex responsio est ingenua confessio, 
et concors nobiscum consensio ; causas etiam reddens cur 

<= Naz. op. torn. 1. pag. 617. <• Ibid. pag. 992. 



502 



DISSERTATIO DE 



non legerint. Bellarminus etiam (De monachis, libro secun- 
do, capite quinto) non modo nullum temporibus apostolicis 
vicinum authorem proferre, aut nominare potuit, qui horum 
librorum meminit ; sed ingenue etiam fatetur Ambrosio, 
Chrysostomo, Augustino, Hieronymo, aliisque Gregorio 
Romano antiquioribus patribus incognitos fuisse, quantum 
ex eoium operibus colligi potest. Quod etiam confirmat 
Anastasius Bibliothecarius in epistola ad Carolum regem : 
" Notandum est," inquit, " quod licet tantae gloriae, 
tantae scientiae, sive antiquitatis iste S. Dionysius fuerit, 
nunquam tamen aliqua opuscula eum edidisse, nisi fallor, 
quaecunque orthodoxorum scripta traditio prodit, prius- 
quam Romani pontifices, Gregorius, Martinus, et Agatho 
dictorum ejus in conscriptis suis mentionem fecerint. 
Unde ego veram esse Graecorum opinionem conjicio, per- 
hibentium libros ejus a prioribus haereticis occultatos, do- 
nee longo post tempore ex opusculis ejus solus codex, 
qui nunc habetur, est Romas repertus; caeterisque non 
inventis, in Graeciam asportatus." Haec Anastasius. Hinc 
igitur manifestuni est verum quod asserit P, Martyr% 
Gregorium Romanum (qui sexcentis post Christum elapsis 
annis pontificis R. locum et nomen in Ecclesia obtinuit) 
primum omnium scriptorum Dionysii mentionem fecisse; 
et evincit, eos antiquissimis temporibus inauditos fuisse, 
nee esse Areopagitae yvnaiovg. Quod autem Bellarminus^ 
ut necessarium nobis objicit, ab haereticis suppressos fu- 
isse, conjectura tantum est, et quidem levis admodum ; 
quandoquidem nullo modo sit verisimile ab ipsius Dionysii 
ad Gregorii usque tempora latere aut supprimi potuisse, 
cum episcopi scripta sua apud ecclesias reponere soliti 
essent : neque credibile est haereticos potuisse omnia 
exemplaria ad se undiquaque corradere. Cujus rei ne- 
mini unquam quidem Gregorius aut Agatho suspicio- 
nem dederunt. Vel si corrasissent, eo quod ejusmodi 
essent genuina Dionysii scripta, quibus ipsorum hae- 
reses oppugnarentur (neque enim alia excogitari potest 
causa) videtur certe aut in aeternum suppressuros, aut 

' Pag. 892. in loco de Missa. ' Bell. Dc monachis, pag. 142. 



PSEUDO-DIONYSII SCRIPTIS. 503 

saltern egregie interpolatos fuisse einissuros. Cur enim 
Dionysio Areopagitae, inter hajreticos (forte Severianos) 
solummodo latitanti, non obtingeret, quod Dionysio Co- 
rinthio (publice prostanti) usu venit ; sicut ipse conque- 
ritur : " Fratribus" ut scriberem rogantibus, scripsi epis- 
tolas; sed illas ministri Diaboli zizaniis, alia eximentes, 
alia vero adjicientes, repleverunt ; quibus Vae in extre- 
mum judicium est repositum." Sane si ita se res haberet, 
ac papistae nobis conantur persuadere ; non immerito po- 
tuisset opinari Erasmus, cum eruditissimis Graecis, qui 
Vallae fuerunt temporibus, ex ApoUinaris haeretici officina 
ista prodiisse. Nee defuerunt etiam antiquitus, qui hae- 
resis libros hosce insimulabant ; ut apparet ex Maximi'' 
prologo in Dionysium circa medium. Quid quod ipse Gre- 
gorius' (cujus authoritas fundamentum Bellarmini est, 
quo Dionysium hunc apostolicum esse evincat) non indicat 
fuisse ilium Dionysium Areopagitam ? ut Valla, et Eras- 
mus monuerunt. Citatur'' quidem a Gregorio in homilia 
de centum ovibus', sed ita, ut cardinalis Cajetanus in Ac- 
torum cap. XVII. eo argumento moveatur de libris Dio- 
nysii dubitare; quod Gregorius" non audeat asserere 
authorem horum librorum fuisse Dionysium Areopagitam : 
sed dicat ; " Fertur Dionysius Areopagita, (antiquus, vi- 
delicet, et venerabilis pater,) dicere; quod ex minorum 
angelorum agminibus foras ad explendum ministerium 
vel visibiliter, vel invisibiliter mittuntur," &c. At vero, si 
credidisset Gregorius, Hierarchiam illam, quas nuper ex 
tenebris emerserat, a Dionysio Pauli discipulo fuisse edi- 
tarn ; illam proculdubio per omnia sequeretur. At illud 
non facit ; sed ipsos quidem angelorum ordines aliter 
describit, quam iste Dionysius. Posteriorum vero scrip- 
torum, qui a papistis objiciuntur, authoritas non est tanta, 

t Apud Euseb. lib. 4. cap. 23. 

** Potius Johannis Scythopolitani ; vide sententias illas in Anastasii oStiyif, pag. 
241.339.311. 

' Nullus ante Gregoriiim Magnum librorum Dionysii meminit. 

' Vide Juiiiuin contra BcUarni. De monachis, cap. 5. 18. 21. pag. 223, 
224. 

' Horn. 31. in cvangelia. °' In homilia 33. de decern drachmis. 



504 DISSERTATIO DE 

ut rationibus contra prolatis par esse possit. Cujusmodi 
sunt" synodus VI. (III. scilicet Constantinopolitana, post 
DCLXXX. a Christo nato annos habita :) VII. capite secun- 
do, (profana, videlicet, ilia synodus Nicsena II. quae DCCC. 
fere post Christum annos ad imaginum cultum stabilien- 
dum coacta est) et VIII. (videlicet, Constantinopolitana IV. 
habita DCCCLXX. post Christum annos ;) Martinus I. in 
concilio Romano. Agatho in epistola ad sextam synodum, 
capite secundo, ad Constantinum IV. imperatorem et Tibe- 
rium Augustum. Sophronius patriarcha Hierosolymae ad 
Sergium patriarcham Constantinopolitanum, Acto undeci- 
mo sextae synodi. Nicolaus papa I. in epistola ad Micha- 
lem imperatorem ; Maximus, qui annotationes scripsit in 
Dionysium (in quibus etiam Dionysii Alexandrini archiepis- 
copi in eundem scholia" citat ;) Damascenus de ortho- 
doxa fide" ; NicephorusP, Euthymius in Panoplia'', Anas- 
tasius Bibliothecarius in epistola ad Carolum Calvum ; 
Hilduinus in epistola ad Ludovicum Pium, &c. Alanus 
etiam Copus dialogo secundo. Dionysii omnes libros esse 
germanos probat, testimonio Theophylacti', in Lucae cap. 
XII. ver. 53. scilicet, ut Lucas probat in Actis apostolicis, 
qui de libris nihil dixit: tantummodo enim loquitur de 
Dionysii mentis illustratione per Pauli praedicationem, et 
de conversione a dialecticiae tendiculis, et gentilium erro- 
ribus. 

II. Alteram argumentum a Theodoro adductum etiam 
in prologo Johannis Sycopolitae (qui alias Maximo tribui- 

^ In Liberati Breviario, cap. 10. vol. 2. concil. Venet. edit. pag. 789. citatur 
Dionysius Areopagita Corinthiorum episcopus ; sed illud Areopagita redundat. 

" Videlicet row fttyaXov ALOvvaiov tov 'AXt^avSptiag tirtaKO-KOV, row otto 
pijTopwv. Scholia in B. Dionysium sibi cognominem. Sed (ut Scultetus recte 
observat) dubium quis, et cujus aetatis Dionysius iste scholiastes fuerit. De ve- 
teri sane illo nihil tale commemorat Eusebius, aut Hieronymus : (quorum tem- 
poribus Dionysii Areopagitae nihil extitisse certum est.) Et de illo etiam nota est 
Basilii Magnicensura in epist. 41. ad Maximum philosoph. pag. 802. " Nos 
istius viri omnia non amplectimur. Sunt qua? prorsus damnamus; Habent enim 
qucedam semina impietatis." Eadem ipsa verba habet Anastasius Sinaita in 
oSjjyip pag. 340. ex cujus fide hoc citatum a Maximo, ait Fr. Turrianus, et eum 
secutus Baronius. 

" Lib. 1. cap. 12. et lib. 2. cap. 18. 

P Lib. 2. cap. 2. <i Parte 1. tit. 2. serm. 57. 

' Op. torn. I. pag. 381. 



PSEUDO-DIONYSII SCKIPTIS. 505 

tur) superior! affine est ; on Eikte'/Bioc 6 TlafK^iXov ava- 
ypa<priv iroirjcra/isvo^ twv (Tvyyiypaij.ixivwv TOig fiaKapioic 
iraTpdaiv ij/ibiv ^t^\lwv, oiSfjuiav Taurtjc /ivi'ifiriv iiroiiiaaro. 
Eusebius scriptores antiques diligenter persequitur, et 
quos libros aut epistolas singuli ediderint, nominatim 
indicat; Dionysius etiam Corinthiorum episcopus (qui 
sub Commodo circa annum Domini CLXXXV. vixit) 
de Dionysio Areopagita scribens, quomodo a Paulo pri- 
mum ad fidem conversus, deinde Atheniensium episcopus 
factus est, declaravit : neuter tamen horum librorum me- 
minit. Hieronymus etiam et Sophronius in Scriptorum 
ecclesiasticorum catalogo, et Gennadius de viris illus- 
tribus, scriptorum praecipuorum, qui per quingentos a 
Christo annos in Ecclesia claruerunt, catalogum pertex- 
entes, Dionysii Areopagitae non meminerunt. At quis 
putet eos, qui veterum libros ita studiose collegerunt, ut 
ne epistolam quidem ab eximio aliquo, et pio viro scrip- 
tarn praeterierint, libros a Pauli discipulo, de rebus tarn 
mirificis conscriptos, fuisse omissuros ? Hoc argumentum 
nonVallam etErasmum solum, sed etiam cardinalem Caje- 
tanum movit, ut de libris hisce dubitarent : quod vix cre- 
dibile putarent, Eusebium, et Hieronymum, cum de libris 
Dionysii episcopi Corinthiorum multam mentionem faciant, 
tacituros fuisse de Dionysio Pauli discipulo, si tantum 
voluminum numerum reliquisset. At Bellarminus* nobis 
persuadere vult, argumentum hoc sibi maxime favere. 
Nam cum Hieronymus, et seculi superioris patres non 
citent haec opera ; " Signum est," inquit, " authorem hunc 
non extitisse ipsorum tempore (sane !) Ex Gregorio au- 
tem constat eum non esse illis posteriorem ; ideoque se- 
quitur necessario esse longe antiquiorem." Quinam vero 
hoc ex Gregorio colligitur? " Gregorius scilicet Diony- 
sium citans, vocat antiquum et venerabilem patrem : non 
autem vocaret antiquum hominem, suo seculo proximum." 
Mirum Jesuitae acumen! At ostendat, 1. Necesse esse, 
nullos esse antiquos et venerabiles patres appellandos, nisi 
qui ante annos ducentos vixerint ; tot enim anni inter Hie- 
ronymum et Gregorium magnum intercesserunt. 2. Gre- 

' De Monachis, lib. 2. cap. 5. 



506 DISSERTATIO DE 

gorium appellasse authorem librorum, qui ex haereticorum 
latibulis (ut vult Bellarminus) nuper lucem aspexerant, 
antiquum, et venerabilem patrem ; aliter quam ex eorum 
hypothesi, qui ilium, veluti Dionysium Areopagitam Pauli 
discipulum, Ecclesiai obtruserunt. Sed ea de re satis in 
superioris argumenti tractatione dictum est. 

III. ndic Tuv Kara irpoKOTrrjv iv ry iKKXrtaiq koi Sta jua- 
Kpoii rov ^(ff6vov aii^ijfllirwi' Trapa^otrewv, jj /3/j3Xoe avTtf 
XfTrrojusp^ Triv i^i'iyrjaiv iroiUTai; b fiiv yap fiiyag Aiovv- 
mog <Tvy\povog Jiv, (t»c S^Aoi/ e/c twv TrQa^iwv, Tolq ano- 
aroXoig : a St 17 fiiPXog inpikxu, ra irXtlara twv kuto. irpo- 
icoTrqv, KOI ic vcnipov Iv ry tKKXriaiq av^rjOtvTwv irapacoatiav 
e<Trtw avaypa(p{i. aniOavov ovv, ^jjffi, fiaWov Si koko- 
irXauTOr, to. jutra ttoXvv \p6vov tF/c rcXtur^c ''oO fityaXov 
Atovvalov iv ry skkXijct/^ av^riOivTa, Aiovvaiov VTroXa/if5a- 
vtiv avaypu\pai. In libris hisce de multis agitur, quae in 
prima ilia apostolorum aetate, et aliquandiu post nondum 
fuerunt in usu ; sed aliquot demum seculis post instituta, 
atque recepta. In libro de ecclesiastica hierarchia multa 
scribit de templis, de altaribus, de locis sacris, de choro, 
de catechumenis extra fores templi statuendis. Atqui 
temporibus apostolorum, quibus vixit Dionysius, et centum 
annis postea, non babuerunt Christiani tam solennia tem- 
plorum aedificia ; sed initio in domibus conveniebant ea sim- 
plicitate, quam Lucas testatur adhibitam Actorum cap. 1. 
ver. 13. et cap. XII. ver„ 12. et cap. XX. ver. 8. Coacti 
enim sunt in locis abditis atque occultis convenire propter 
tyrannos, atque ibi preces et conciones habere. Dionysius 
autem ille supposititius in epistola ad Demophilum, os- 
tendit suo tempore solennia fuisse templa, Judaico similia, 
quae haberent iiyia ayiwv, et adyta ea sanctificatione a 
reliquo templo distincta, ut in ilia ne monachis quidem 
(nedum laicis) liceret ingredi. Deinde in ecclesiastica 
hierarchia plurimorum meminit ordinum, ut pontificum, 
prassulum, sacerdotum, monachorum, &c. quorum nomina 
temporibus apostolicis ignota erant. Monachos, ut me- 
dium quendam ordinem inter clericos et laicos facit, ut 
multis ceremoniis consecratos meminit; cum ne monachi 
quidem ulli usque Constantini Magni fere tempora, spatio 



PSEUDO-DIONYSII SCRIPTIS. 507 

trecentorum prope annorum a Christi natali in reium 
natura prorsus fuerint. Et quidem papistae dant (quod 
etiam Hieronymus in epistola Pauli, et epistola ad Eus- 
tochium ; et Ruffinus' confirmant) Paulum et Antonium 
fuisse primos monachorum parentes ; qui post Dionysium 
Areopagitam seculis aliquot floruerunt. Tonsuram vero 
eorum, cujus Dionysius iste meminit, probari non potest, 
vix sexcentis post Christum annis introductam fuisse ; 
nisi quod generaliter patres monuerint eos, qui ad clerum 
pertinebant, ne vanos illos homines imitarentur, qui ca- 
pillis longis gloriabantur. Ut hinc evidentissime appa- 
reat, paulo ante Gregorium primum hos libros Dionysii 
nomine fuisse editos. Praterea susceptorum in bap- 
tismo meminit ; quorum ne minimum quidem vesti- 
gium, multis post Dionysium lustris, ex ullo veterum 
scriptorum seu Graecorum, seu Latinorum ostendi po- 
test ; licet evidentissime ceremonias omnes in baptismo 
usitatas describant. Denique multas ceremonias novas, 
Paidino seculo incognitas, et inanissimas speculationes 
ingerit : " Mihi, autem," inquit Erasmus, " non videtur 
priscis illis temporibus tantum fuisse Christianarum cere- 
moniarum, quantum ille describit, numerum." 

IV. Owe" fJ-ifivtiTai TijQ Toi) 6to<j>6pov 'I-yvariou tTrtoroA^c 
J) /3tj3Xoc ; O fiiv yap Aiovvaio^ roTf twv aTTouroXwi; tviiK- 
liatn \p6voig. 'I-yvdnoc St tTTi Tpai'avoii toi/ Sta fiaprvpiov 
i]0\ri(Tiv ayuva' oc icai irpu fopaxii Trig riXivriit; ravTrfv 
iirioToXfiv, »}? ») /3i/3Xoc nvufiovivti, ypafii. In libro de 
divinis nominibus, capite quarto, citat ex Ignatii epistola 
ad Romanos, suavissimam illam sententiam, 'O tfioc tpiotj 
i<rravpwTai. Jam vero Ignatius hanc epistolam misit ad 
Romanos, cum in itinere esset Romam profecturus ad 

' Lib. 1. histor. cap. 8. 

" " Anno Dom. 532. inter Catbolicos et Severianos jussu imperatoris habita 
est collatio. In ea cum hxretici Dionysii Areopag. scripta inter alia conimenio- 
rassent ; CathoHci de falsitate authoris excipiunt : quod ilia neque Cyrillus, ne- 
quc Athanasius agnoverit." Petavius in chronolog. lib. 13. fin. pag. 844. 
Vide egregium locum apud Baroniuna, an. 532. 537, 538, 639. et torn. 2. 
conciliorum, pag. 599. edit, postreinx Binii, et nota ex Apolinaristarum oiiicina 
ista primum prodiisse, et a Sevcnanis primum allegata, a Catliolicis rejecta 
fuisse. 



508 



DISSERTATIO DE 



certain mortem, imperante Trajano, (ut Eusebius in Chro- 
nico testis est, et in Historia ecclesiastica", et Hieronymus 
in Catalogo) circa annum illius nonum, ut refert Michael 
Syngelus in Dionysii encomio. At Dionysius Areopagita 
occisus est sub Domitiano, priusquam Trajanus ad imperi- 
um perveniret; ut testantur Methodius in martyrio Dionysii 
Areopagitae, Symeon Metaphrastes in illius vita: Hilduinus 
in Vita ejusdem, Nicephorusy, historia Lombardica, et Jo- 
hannes Trithemius. Quomodo vero potuit ex Ignatio cita- 
re, quod Ignatius tum nondum scripserat? Michael Synge- 
lus in Dionysii encomio, et eum secutus Suidas, sub Traja- 
no etiam Dionysium passum volunt : sed cum profiteatur 
Syngelus se colligere hoc ex citatione sententise Igna- 
tianse ; nihil hac in re, contra historiae consensum valebit 
illius authoritas. At vero necesse est, ut liber hie de 
divinis nominibus scriptus fuerit ante Trajani tempora; 
si, ut fingitur'', ad Timotheum episcopum Ephesi scriptus 
fuerit : Timotheum enini sub Domitiano martyrium per- 
pessum refert Cedrenus. Et quo tempore Ignatius scrip- 
sit, mortuum esse Timotheum, apparet ex ejusdem Ignatii 
epistola ad Ephesios ; ubi Onesimus ipsorum episcopus 
memoratur, qui Timotheo successit. Aut igitur Diony- 
sius noster Ignatii sententiam illam non citavit, (quam in 
libro illius hodie legimus) aut ad Timotheum jam vita 
functum librum suum conscripsit. Atque hoc etiam anti- 
quitus objectum esse, ut librum hunc Dionysii non esse 
probaretur, testatur Maximus in scholiis ad hunc locum : 
Kai £K rovTOv, inquit, tive? oiovrai Sia^aWiiv ivvaipii)^ to 
Trapov avvrayijia, wg /li) ov row Odov Aiovvaiov' tTTfiorj 
'I-yvoTtov \iyov<Ti iiirayivi(mpov avroxi eivai, &C. Nec ipse 
Maximus aliter hunc nodum potuit solvere, quam ut di- 
ceret, vel citationem illam a studioso aliquo in margine 
annotatam, irrepsisse in textum ; vel usitatum hoc fuisse 
Ignatio apothegma, et saepius ab eo scriptum ; cujus rei 
argumentum, admodum frigidum, afFert, quod Dionysius 

" Lib. 3. cap. 36. i Lib. 2. Ecclesiast. hist. 

' Jo. Cyparissiot. decad. 2. cap. 2. Dionysius in epist ad Titum, &c. Alter 
vero Dionysius haec edisserens ait, " eos qui apertam theologiam, et velis nudam 
audierunt, typos cogitatione sua formare, qui ad intelligentiam auditoret adju- 
vent. 



PSEUDO-DIONYSII SCRIPTIS. 509 

non dicat, Fpa^Et Se tktI, scilicet Romanis, seel sim- 
pliciter, Tpd^Et ?£ 6 Ottog ^lyvanog^. Sunt et alia certissi- 
ma argumenta hinc petita, ab Illyrico prolata, quae eviden- 
ter evincunt Dionysium istum supposititium esse. Citat 
in sua Hierarchia Johannis evangelium, et apocalypsim ; 
idque ita, tanquan si ea scripta jamdiu fuissent pars sacrae 
Scripturag; at contra, si credimus historicis, utrumque 
Johannes paulo ante mortem suam scripsit ; defuncto jam 
Dionysio ante quatuordecim annos, aut circiter. Inter 
epistolas istius Dionysii est una ad Polycarpum scripta ; 
quae eum ita alloquitur tanquam jam doctorem, et episco- 
pum, et tEpapxi" salutat. Jam testantur scriptores Dionysi- 
um esse passum in Galliis, anno Domini XC VI. et Polycar- 
pum CLXVIII. vel CLXVI. suae vero aetatis 86. Unde 
liquido apparet, Polycarpum tempore passionis Dionysii 
adhuc impuberem fuisse. 

V. Dionysius ad Timotheum scribens de divinis nomi- 
nibus, capite tertio, affirmat, se cum Timotheo et multis 
fratribus Mariae virginis demortuum corpus conspexisse : 
unde etiam hoc a Nicephoro'' citatur, et Damasceno de dor- 
mitione Deiparae. Si hoc audivisset, et credidisset Epipha- 
nius, in hsresi Antidicomarianitarum, non dixisset igno- 
rare se, mortuane esset Maria, an non. Et commentitiam 
omnino fabulam esse, temporis ratio demonstraf^. Jesuits 
Rhemenses id chronologica tabula in Acta apostolorum 
fatentur, anno Christi LI. Dionysium a Paulo conversum 
fuisse. Ita decimo septimo anno post Christi ascensum, 
Dionysius adhuc senator Atheniensis fuerit. Quod etiam 
ex tempore, quo Paulus ascendit cum Barnaba ad Hiero- 
solymitanam synodum (Actorum cap. XV. ver. 4. Gal. cap. 
II. ver. 1.) collato cum itineribus, quae postea suscepisse 
dicitur per Derben, Lystram, Phrygiam, Galatiam, My- 



* Vide Papir. Masson. in Annal. Franc, pag. 70, 71. infra a nobis exscript. 
pag. 167, 168. et Vedelium in notis ad Ignatii epistolas pag. 126. ad. 130. quse- 
que apud eosdem pro hypothesi ; et Franciscum Combesis notis in Andream 
Hierosolym. pag. 359, 360. 

'' Lib. 2. Histor. eccles. cap. 22. 

' Basilius in lib. de Spiritu S. cap. 29. citat Alexandrini Dionysii secundam ad 
sibi cognominem epittolam. 



510 DISSERT ATIO DE 

siam, Macetloniam, priusquam Athenas veniens Dionysium 
convertit (Actonitn cap. XVI. ver. 1. et cap. XVII. ver. 
34.) apparet ; et a Laurentio Codomano'' amplius confir- 
matur. Inquiramus jam quo tempore mortua est Maria. 
Melito de transitu Marise, assumptam illam asserit anno 
altero post Christi ascensionem ; quem idcirco Beda re- 
prehendit. Nihilominus Elizabethae moniali hoc ab ipsa 
Maria revelatur : ut scribit Antoninus^, et Vincentius', et 
a calculo illo parum recedit Marianus Scotus in chronico. 
Nicephoruss Mariam scribit, cum Christum peperit, quin- 
decim annorum fuisse : annos autem quinquaginta novem 
vixisse ; quod etiam Euodii testimonium confirmat. Ita 
anno Christi quadragesimo quarto fuerit mortua. Euse- 
bius in Chronico refert, nonnuUos habere, revelatum sibi 
fuisse, Mariam assumptam anno Christi quadragesimo octa- 
vo. Atque ita defendunt papistas (ut legimus in Novo Sacer- 
dotah"",) Mariam concepisse decimo quarto anno aetatis suae, 
perperisse decimo quinto, mortuam esse sexagesimo tertio. 
Et Rhemenses (annotationibus in Actorum cap. I. ver. 14.) 
assumptam virginem fuisse narrant quadragesimo octavo 
anno Christi, decimo quinto anno post ilUus ascensionem. 
Vel Rhemensibus igitur testibus, qui omnium longissime 
Mariae vitam extendunt, Maria ante mortua est, quam 
Dionysius ad fidem Christianam a Paulo conversus fuit ; 
ideoque cum fratribus Marise ex hac vita decedenti non 
adfuit. Quo magis miranda est eorum tum inscitia, turn im- 
pudentia,qui non solum assumptionem corporis Mariae ad- 
struere conantur ex Dionysii Areopagitse epistola ad Timo- 
theum, quae nulla habetur ; (legerunt sciUcet hac de re Dio- 
nysium scripsisse ad Timotheum, atque inde novam epis- 
tolam commenti sunt ; cum in libro de divinis nominibus 
ad Timotheum scripto illud tantum reperiatur.) Sed etiam 
de suo illi affingunt, duodecim apostolos a se invicem in va- 
rias mundi partes distractos miraculose convenisse, praeter 



<■ Lib. 4. Chronolog. cap. 31. « Hist, part 1. tit. 6. cap. 3. 

f Speculi hist. lib. 7. cap. 80. s Lib, 2. Hist, ecdes. cap. 3. 

>> Part, l.pag. 156. 



PSEUDO-DIONYSII SCRIPTIS. 511 

Thomam, qui triduo demum post virginis mortem affuit, 
&c. De hac fabella ne verbum quidem in Dionysio repe- 
ritur. Nominatim quidem narrat Jacobum fratrem Do- 
mini, et Petrum adfuisse ; quod nequaquam verisimile est 
de duobus apostolis tantum notaturum fuisse, si omnes 
adfuissent. Nee uUo mode defendi potest Jacobum fra- 
trem Domini Mariae sepulturam celebrasse ; siquidem an- 
no tertio, vel, ut alii volunt, decimo post Christi ascen- 
sionem, regnante Claudio, interfectus est ; quod et Ge- 
nebrardus ait in chronologia sua, et Eusebius in Chro- 
nico. 

VI. Solent apostoli, et prophetae plurimum inculcare 
suam immediatam vocationem, ut suam doctrinam apud 
auditores confirment, Optimo ergo jure, necessitateque 
id ipsa postulante, Deoque praecipiente, apostolorum dis- 
cipuli ipsorum authoritatem in docendo citare debebant, 
ac testari, se haec aut ilia coram a selecto Christi organo 
Paulo audisse, eoque auditores debere illis plena fide 
assentiri. At Dionysius Pauli praeceptoris, et aliorum 
apostolorum aut nunquam, aut raro meminit ; alios interim 
doctores multos, et Hierotheum prasceptorem subinde 
inducit. Alicubi ait ; " Eucharistia est juxta inclytum 
praeceptorem nostrum reXfrwv TtXtrij* non Paulum, sed 
Hierotheum praeceptorem intelligens, ut annotat scholi- 
astes. Mox de chrismate : " Atque ideo praeceptores 
nostri istud quasi aequale sacro synaxeos mysterio con- 
junxere." Post de monachis: " Sancti nostri patres," 
inter quos sane Paulus non fuit, " divinis eos appellarunt 
nominibus, partim Therapeutas, partim monachos." Nee, 
si Dionysius iste discendi cupidus fuit, necesse habuit sese 
in disciplinam Hierotheo, homini obscure, in Ecclesia 
plane ignoto, decedere; cum per integrum biennium 
Paulum quasi domi habere potuerit. Ille enim mox post 
Areopagitae conversionem, Corinthi diu, et Epliesi diutius 
docuit ; quae loca facile Athenis adiri possunt. Quis vero, 
quando, ubi fuit gentium iste Hierotheus ? 

VII. Ecclesiasticas hierarchiae capite septimo, de 
infantiun baptismo verba faciens; " hac de re," inquit, 
" ea dicimus, quae divini nostri praeceptores irpb^ r^p op- 



512 DISSERTATIO DE 

Xatac (ivriaBivTc^ napaSoaibj^ (veteri edocti ti'aditione) ad 
nos pertulerunt." Quibus verbis homo incautus, se apo- 
stolorum discipulum minime fuisse prodidit : quippe quum, 
non veteri traditione, sed ab ipso Christo apostoli doctri- 
nam baptismi acceperint. Neque enim si eodem cum 
apostolis tempore vixit Dionysius, eorum traditionem 
antiquam appellate potuit: et si potuisset, illud quidem 
dicere non potuit, apostolos edoctos fuisse veteri tradi- 
tione apostolorum. Et cum, et hie et in Hierarchiae 
initio, suos praeceptores, plurali numero, istam doctrinam 
ab apostolis accepisse dicit ; satis ostendit, per plures sibi 
invicem succedentes praeceptores, earn doctrinam ab apo- 
stolis ad se pervenisse. Si fuit Pauli discipulus, qui ante 
eum scriberent libros, habere multos majores non potuit ; 
imo si Bessarioni' credimus, Dionysius hie neminem ante se 
habuit divinarum rerum scriptorem, preeter apostolum 
Paulum, et Hierotheum Athenarum pontificem. Unde 
ergo Dionysio nostro tot scriptores, duces, doctores, pon- 
tifices, praeceptores, patres? Eritne cuiquam credibile, 
ista tam multa sine verbo, traditione quadam evulgasse ? 
aut istos eum tanquam ignobiles, et anonymos producere 
noluisse ? 

VIII. In Hierarchia ecclesiastica, Timotheum vocat 
filium, quod idem est, usu Scripturae et Ecclesiae, ac dis- 
cipulus, eumque docet multa mysteria ; cum tamen fuerit 
Timotheus in evangelio frater major, a Paulo ad fidem 
ante Areopagitam conversus, Pauloque adhuc vivo Celebris 
doctor, ac episcopus ; denique Dionysio authoritate, gra- 
vitate, eruditione, omnique dignitate par, si non supe- 
rior. Timotheus diutissime, et familiarissime cum Paulo 
apostolo vixit, ab eoque plene eruditus est: familiaris 
etiam fuisse scribitur Johanni apostolo, qui diutius Dio- 
nysio vixit, et plerunque Ephesi, et Asia Minori fuit, ubi 
et Timotheus egit. Quomodo ergo iste Dionysius ausus 
fuisset docere Timotheiun, tantos praeceptores habentem ; 
ut ille potius hunc Dionysium docere potuerit, quam ab 
eo doceri; et non potius millies repetendo petiisset, ut 

■ Lib. 2. cap. 3. defensionis Platonis. 



PSEUDO-DIONYSII SCRIPTIS. 513 

sibi Timotheus vel de hac re, vel de alia suam, aut Pauli, 
Johannisve sententiam praescriberet ? 

IX. Dictio, et forma orationis non est simplex, et sin- 
cera; sed arguta nimis, et inflata, obscura, affectata, et 
parum apostolica. Et ille tumidus, horridus, obscurus, 
improprius, et intricatus stylus nequaquam tempore apos- 
tolorum Athenis fuit usitatus ; sed trecentis demum postea 
annis in Grascia, et etiam Romae coepit esse in usu. Epis- 
tola ad lectorem in Dionysii Carthusiani Commentariis su- 
per Dionysium Areopagitam dicit, hunc Dionysium, quis- 
quis fuit, esse asperiorem, multis mendis antea scatuisse, 
vix intelligibilem, nonnuUis etiam theologis facessere ne- 
gotium. Ignorasse ilium linguam Hebraicam liquet ex 
his verbis, in Ecclesiastica hierarchia, de interpretatione 
Seraphim ; "Si, ut aiunt, qui Hebraicam Unguam Cal- 
ient," &c. 

X. Nee ilia Pauli discipulo conveniunt, dubitare de 
sua doctrina, et ignorare utrum a vero recesserit. " Si 
hjec," inquit in epilogo de divinis nominibus, " vel minus 
recte, aut minus sufficienter se habent, et ab ipsa veritate 
vel ormiino vel ex parte deficimus : erit profecto huma- 
nitatis tuae corrigere non sponte ignorantem." In primo 
etiam capite Ecclesiasticae hierarchise praecipit Timotheo, 
ut non omnibus revelet sua scripta. Non sunt igitur 
apostolica. 

XI. Nullum ex apostolis, aut eorum discipulis videmus 
tam de industria tulisse^ in tradendis ecclesia2 doctrinse 
subtilibus, imo intricatis, ac praeter authorem ipsum, vix 
alii cuiquam explicabilibus speculationibus, et argutiis. 
At nihil minus certe convenit isti aetati, cui Dionysius 
tribuitur ; ut in qua homines rudes rerum, de Christo, de 
regno Dei, de justitia, et salute aeterna, singular! simpU- 
citate, et perspicuitate, non subtilitatum involucris, doceri 
necesse fuit. Quod quidem judicium, ut minime dubium, 
aut fallax, etiam de reliquis libris apocryphis Ecclesia 
perpetuo pronunciavit : quod videlicet stylus eorum et 

'' Forte lutisse. 
VOL. XII. LL 



514 DISSERTATIO DE 

dicendi forma ab elocutione apostolica procul absit. Scri- 
bendi vero genus, quo Dionysius iste utitur, praesertim 
de divinis nominibus, et Hierarchia coelesti, inanis philo- 
sophias potiiis doctrinam continet, quam Christianismi 
puram doctrinam, ac aedificatione prorsus caret. In mys- 
tica etiam theologia Platonizat plus quam Christianizat. 
" EfFundit aenigmata, (ait de illo Marsilius Ficinus) concinit 
dithyrambos." 

XII. In libris de coelesti hierarchia divinam sane rem 
tractat, ipsum ordinem coelestis reipublicse ; argumentum 
et difBcultatis, et audaciae plenissimum. Paulus apostolus 
(qui in tertium coelum raptus est) 2 Cor. cap. XII. ver. 
4. ista, et hujusmodi reliqua omnino apprjTa esse dicit ; 
prasterea, ait nefas esse homini ea loqui. Unde ergo aut 
ausus est Dionysius ista enunciare, si sciret ; aut scire 
potuit? Unde tandem tam mirificam scientiam adeptus 
est? Num ex revelatione? Unde constat? Cur non 
apostolis ista potius revelata sunt ; si modo nostra inter- 
esset ea scire ? Si non interfuit ; cur haec mysteria Dio- 
nysius evulgavit ? Paulo scilicet sapientior fuit : ita ut de 
hujusmodi hominibus Nazianzenus pronunciat ; "Quin'et 
Paulo," inquit, " praestabiliorem esse te demus ; ut angelo- 
rum vel archangelorum ordinem cognitionemque teneas." 
Irenjeus, libri secundi capite quinquagesimo quarto, prae- 
claram sententiam habet contra istos hierarchiarum scrip- 
tores ; "Nihil sanum dicunt," inquit, " delirant; non opor- 
tet iis credere, et Mosen ac prophetas relinquere. Di- 
cant nobis, quae sit invisibilium natura ; enarrent nume- 
rum angelorum, et ordinem archangelorum; demonstrent 
thronorum sacramenta ; et doceant diversitates domi- 
nationum, principatuum, potestatum, atque virtutum: 
sed non habent dicere." Augustinus etiam in Enchi- 
ridio ad Laurentium, capite quinquagesimo octavo, af- 
firmat se nescire ordines angelorum, et eorum difFeren- 
tias, qui throni, quae dominationes, qui principatus, quas 
virtutes : " Dicant," inquit, " qui possunt ; si modo pro- 
bare possunt, quod dicunt." At hsec omnia, et alia etiam 
uiulta Dionysius superstitiose, et curiose de angelis ex- 

' Oral. 34. qua secunda est de Theolog. 



PSEUDO-DIONYSIl SCRIPTIS. 515 

plicat : sed nihil probat, nee rationem, nee authoritatem 
affert. In antiqua vero Ecelesia vidimus tale argumentum 
fuisse arcanum, et ignotum, et inauditum, necdum a 
quoquam pertraetatum. Praeterea Gregorius Magnus 
aliter angelorum ordines describit, quam iste Dionysius ; 
similiter Bernardus etiam, ut Eckius™ fatetur. At si 
tanta fides hujus Dionysii, tantaque authoritas hujuslibri, 
illi nunquam aliter de rebus hisce scripsissent, cum in eo 
inventarium quoddam haberent totius cceli supellectilis, et 
angelicorum subsellioruni. 

XIII. In septima epistola, quae est ad Polycarpum, 
scribit se fuisse in ^gypto ; cum esset Celebris ilia so- 
lis eelipsis per totum orbem terrarum, eo tempore, quo 
Dominus noster Jesus Christus mortem in cruee obiit. 
At Origenes" ait, tenebras illas, quarum mentio fit Matthasi 
cap. XXVII. ver. 45. in Judaica tantum" terra fuisse. 
Origenes igitur aut libros Dionysii non vidit; aut non tan- 
tum illis detulit, quantum papistae tribui volunt. Quin et 
Laurentius Valla in Actorum cap. XVII. deridet eorum in- 
eptiam, qui, quasi non fuerit in vicinis civitatibus ilia eelipsis, 
quam volunt fuisse Athenis, faciunt Dionysium de ea seri- 
bentem literas ad alium. Maximus in ScholiisP ait Julium 
Afrieanum, et Eusebium in Chronographiis suis meminisse 
hujus eclipseos : quorum alter (Eusebius) cum testem ad- 
vocet ejus rei Phlegontem : alter (Africanus) apud Geor- 
gium Syncellum in Graecis Eusebianis Sealigerii, neuter 
tamen Dionysium commemorat; qui testis tamen omnium 
maxime opportunus fuisset, utpote airoTrrijCj si tum us- 
piam extitisset. 

XIV. In libro de divinis nominibus eitat Clementem 
philosophimi, dieentem, quod " exemplariaria rerum 
prineipalia, aut ideae, seu causae formales sint relativae." 



" In Iiomil. 4. de Fest. Michaelia. 

" Tractat. 35. in Matthaum. 

" Julius Africanus, ejus avyx^^voQ, et familiaris, toto mundo facias putavit 
istas tenebras. In Georgii Cedreni chronico, pag. 155. et Graecis collectaoeii 
Eusebianis Scaligeri, pag. 63. 

•• Pag. 319. 1 Pag. 63. 

ll2 



516 DISSERTATIO DE 

Pacliymeres ait, interpretes quosdam Clementem Roma- 
num hie intellexisse. At nullus fuit alius Clemens philo- 
sophus, quam Alexandrinus, qui ducentis post Christum 
annis vixit. Videmus omnino quod locus ille citatus in 
fine octavi libri Stromatum est ; ubi Clemens dicit, causam, 
pra?sertim formalem, esse ^elativam^ 

XV. Hincmarus Rhemensis episcopus, et Johannes 
Scotus in epistolis ad Carolum, affirmant Dionysium, qui 
in Galliam missus est ad praedicandum evangelium, fuisse 
Dionysium Areopagitam. Nee forte ratio ex computo 
temporis contradicit, "sicut aliqui objicere voluerunt;" in- 
quit author Lombardicae historiae. At Galli, inter quos apos- 
tolatu suo functus dicitur, ita negligenter apostoli sui scrip- 
ta conservarunt, ut ad annum usque Domini DCCCXXV. 
iisdem caruerint. Anno^ enim decimo Ludovici Pii, Gal- 
liarum regis, Caroli magni filius, inter caetera munera, delati 
sunt ei a legatis Michaelis imperatoris Constantinopolitani 
libri Dionysii de ccelesti hierarchia ; qui ut summo gaudio 
sunt excepti, ita homines caeci, surdi, infirmi, plus minus 
novendecim, ea nocte in ilia ecclesia sunt curati ; ut Ja- 
cobus de Voragine in legenda aurea, et Antoninus* au- 
thores sunt. Ea" vero turn temporis fuit Gallorum in- 
scitia, ut ne verba quidem Dionysii possent intelligere, 
priusquam Johannes Scotus, qui ex Hibernia in Gallias 
concesserat, in Latinam linguam traduxisset. Eundem 
Scotum, quemadmodum et Anastasium Bibliothecarium, 
Johannem Saracenum, et alios, argumentis, quas nonnulli 
contra Dionysii libros produxerant, satisfecisse, refert Six- 
tus Senensis libro secundi bibliothecae sanctas : qui licet eo 
loco libros Dionysii tanquam veros ac proprios illius foetus 
agnoscat ; tamen libro quarto (ut antea diximus) quaestiones 



"■ Vide Matthsei Galeni Areopagitica, fol. 12. 52, 53, 54. et 91. b. 

» Vide Sigebert. Chronogr. ann. 824. et Baron, ann. 824. sec. 30. (cum nostris 
rollectaneis de Johanne Scoto in fine lib. de B. Patriar.) et torn. 5. Surii, pag. 
637. 

' Part. 2. tit. 16. cap. 2. 

" Inter alios libros a Paulo papa circa ann. 767. ad regem Pipinum missos fu- 
isse Dionysii Areop. libros Graece scriptos constat ex 25. Pauli epistola (a Gret- 
sero edita) cujus initium ; " A Deo institutae praecellentia," 



PSEUDO-DION YSII SCRIPTIS. 517 

veteri et novo Testamento Athanasii non esse eo argu- 
niento confirmat ; quod in illis theologia mystica Dionysii 
allegetiir, Athanasii seculo, ut arbitratur, ignota. Ex his 
omnibus duo ista colh'gimus: 1. Novis, et vix credendis 
miraculis, atque mendaciis huic Dionysio autoritatem pon- 
tificios concihare. 2. Nonnullos et ante nostra tempoia 
fuisse, qui de Ubris Dionysii dubitarent : id quod ex qua- 
tuor ilhs primis objectionibus, quas ex Theodori presby- 
teri disputationibus adduximus, evidenter apparet : de 
quibus quid Photius" senserit, non obscure ilia sua censura 
significavit : Tavrag riaaapaQ airopiag ^laXvaal tTTayw- 
viaafiivo^, ^((iaioi (roye lir avT(i^) yvrfmav ilvai tov ixiyaXov 
Aiovvaiov TTjv /3(/3Aov. Maxiraus etiam, vel potius Jo- 
hannes Sycopolita, in prologo testatur fuisse, qui negarent 
libros hos fuisse Dionysii Areopagitae ; aWa nvog rwv fitra- 
ytviaripiov. Theodorus Gaza, in praefatione in Problemata 
Alexandri Aphrodisaei ad Nicolaum V. statim ab initio, 
libros de hierarchia non esse Dionysii Atheniensis viri 
doctissimi significat. Idem facit Laurentius Valla in an- 
notationibus in Act. cap. XVII. addito etiam, quosdam sua? 
aetatis eruditissimos Grajcos coUegisse, authorem horum li- 
brorum fuisse Apollinarem. Item Johannes Caletus, con- 
cedente ipsomet Hardingo in RepUca adversus Juellum-', 
Erasmus Roterodamus et in annotationibus suis in Acta, et 
contra censuras Parisiensium^ ; et Thomas de Vio Cajeta- 
nus cardinalis S. Christi in commentariis Actuum apostoli- 
corum, et tertii libri Regum. Inprimis vero memorabile est, 
quod refert Erasmus sua memoria de Guilhelmo Grocino 
Anglo, " viro (ut ait) incomparabili, ecclesiasticarum con- 
stitutionum observantissimo pene usque ad superstitionem. 



» Ita Tossevinus (in Photio, pag. 91.) " Opera B. Dionysii ut Pseuclepigu- 
pha videntur ab eo notari." 

r Fol. 44. 

' " Plurimum utique Laurentii, sed multo magis Erasmi judicio tribuendum 
puto :" inquit hac in causa Roffcnsis contra Velenum, pag. 1357. Opiiatur 
tamen Erasmus in principio method, perveniendi ad veram theologian! (Dm. 5. 
operum ipsius, pag. 3.) Dionysium hunc Augustine antiquioreni, " Et ante 
Augustinum,'' inquit, " opinor, Dionysiusquidam De div. nominibus," 



518 



DISSERTATIO DE 



scholasticae theologise ad unguem docto, natura etiam 
acerrimi judicii, demum in omni disciplinarum genere 
exacte versato." Circa initium regni Henrici VIII. aus- 
picaturus Londini in sede Paulina, magna celebritate, 
enarrationem ccelestis hierarchiae, meditata praefatione 
multum asseveravit, hoc opus esse Dionysii Areopagitae ; 
vehementer destomachans in eorum impudentiam, qui dis- 
sentirent. Verum ubi jam aliquot hebdomadas esset 
professus ; atque, ut fit, propius, ac familiarius introspex- 
isset autoris ingenium; priusquam operis dimidium con- 
fecisset, non dubitavit apud eosdem auditores iraXtv'iiSfTv 
priorem sententiam ; ingenue profitens, sibi, verso calculo, 
nequaquam videri id opus esse Dionysii Areopagitae. Haec^ 
annotasse necessarium fuit, ut occurreretur tum Bellar- 
mino, qui nullo modo verisimile putat, tot" patres non 
potuisse videre id, quod nunc Valla et Erasmus vidisse se 
dicunt (neque enim recens fuit haec controversia, et a 
paucis agitata ;) tum etiam Parisiensibus theologis, qui, 
(censura sua in epistola proposita Erasmi paraphrasi in 
primam epistolam ad Corinthios) aiunt neminem hac de re 
dubitare praeter ineruditos, temerarios, et novitatum 
studiosos: cum viri doctissimi, et papisticarum super- 
stitionum tenacissimi libros hosce iptvdtTrtypa^ov^ arguant. 
Nostros igitur insimulare non possunt pontificii ; quod 
Dionysii libros ideo tantum commentitios esse clament, 
quia contra ipsos testimonium dicant. Ceremonias enim 
plurimas habet Dionysius, quibus Romanenses non utun- 
tur (ut exempli gratia, capite tertio Hierarchias ecclesias- 
ticae, quod ait, solitos fuisse cadaver salutare, et oleo per- 
fundere :) et in rebus, quse substantias sunt, nostras partes 
tuetur. Hierarchiae enim ecclesiasticae, capite tertio in 
actione coenas sacrse, quam hpovpyiav o-u/ijSoAiKrjv nominat, 
communionem publicam proponit, non privatam ; eamque 
non dimidiatam, sed integram; et theatricis gesticulati- 



» Ex Matthaei Galeni Areopagiticis intelligere licet, alios pontificios de libris 
hisce dubitasse. 

» Ad hoc vide responsionem Fr. Junii contra Bellarm. de monachis, pag. 222, 
223. 



PSEUDO-DIONYSII SCRIPTIS. 519 

onibus liberam : Scripturae item lectionem factam esse ver- 
nacule, ac preces similiter publicas eodem in loco comme- 
morat ; ut alia omittamus. Nos*" quidem Bellarmino*^ noii 
inviti concedimus, libros hosce nee recentes esse, nee 
contemnendos : sed nunqnam protulerunt pontifieii argu- 
mentum, quo a Dionysio Pauli discipulo scriptos fuisse 
persuaderent. Multa quidem patrum nomina alleganf*, 
quae Dionysium antiquum quidem, non autem apostolicum 
evincunt. At urgent% apparere illud ex ipsis libris ; in 
quibus multorum meminit, et nonnullorum dicta proponit, 
qui temporibus illis floruerunt ; quorum et Actuum liber, 
et epistolae Pauli meminerunt. Quibus, cum Erasmo con- 
tra Parisiensium censuram, respondemus : eum, qui hos 
libros scripsit, id studio curasse*^, ut ab illo magno Dio- 
nysio scripti viderentur. Nee id videri potest absurdum ; 
quum illo seculo ejusmodi libris falso celebrium virorum 
titulo commendatis undique scaterent omnia. "Tumenim," 
inquit Erasmus, " piis etiam viris persuasum erat, Deo 
gratum esse, si tali fuco populus ad aviditatem legend! 
provocaretui*." Magdeburgenses'' de Dionysii scripto ita 
statuunt: " Probabilibus ducti rationibus, maxime quas 
ex statu, forma, gubernatione, ritibus Ecclesias, quos in 

** Dionysii scripta citantur ab authore quast. ad Antiochum tomo 3. Athanas. 
Graeco-Lat. pag. 277.) Jobio, vel Jovio Monacho (in BiblioCheca Photii, pag. 312. 
edit. Grace.) et Ephiaemio Antiocheno (ibid. pag. 400.) Justiniani temporibus, 
(ibid. pag. 406.) 

' De Eucharist, lib. 2. cap. 4. De gratia et libero arbitr. lib. S. cap. 25. De 
verbo Dei, lib. 4. cap. 7. (ubi a Pauli tamen discipulo haec profecta, pro certo 
afBrmare non audet.) 

•* Vide Garetii prsefat. in Classes suas de Euchar. 

« Ambrosius Camaldulensis pra:fat. in translat. librorum Dionysii. 

' Vide cap. 2. et 3. De divinis nominibus. 

ft Vid. Delrii disquisit. Magic, lib. 6. pag. 519, 520. et Stephanum de Sampayo 
(T. 11. 6. 11.) fol. 26. &c. et Calvinum in Act. cap. 17. ver. ult. Hamelnian de 
traditionibus, pag. 731, 732. 743. Chemnitium, part. 1. loc. theolog. fol. 2. 
Guilh. Eisengreyn centenario 1. Hist, ecclesiastics. Matthsum Galenum in 
Areopagiticis ; ubi Dionysii scripta a nostrorum objectionibus vindicare conatur 
(teste Baronio in marlyrolog. Roman. Oct 9. pag. 456. et 458. vide eund. in 
annalibus ad ann. 109.) Et Godefridum Tilmannum in apologia, quam prx- 
fixit Pachyraerae paraphrasi in Dionysium a se Latine conversae (do qua T. 1. 
7. 6. pag. 640. et Michael. Syngelum in censur. de hoc lib. pag. 104. 

^ Centur. 4. cap. 10. col. 1129. 



520 DISSERTATIO DE PSEUDO-DIONYSII SCRIPTIS. 

hierarchiis liber iste, Dionysii Areopagitae inscriptus no- 
mine, depingit; et judicamus, et pronunciare non dubi- 
tamus, ad hoc quartum seculum id genus scripti pertinere, 
a quocunque tandem authore consarcinatum." Haec illi. 
Ego potius ad quintum seculum retulerim. Vide' paginam 
161. in Joanne Scythopolita. Sed si ApoUinarius haere- 
ticus author sit, ut Graeci sentiunt apud Laurentium Val- 
lam in Act. cap. XVII. tum recte sentiunt Magdeburg- 
enses. Fertur Dionysii ad apostolum Paulum epistola; 
sed non est ejus ; ut ipsamet epistola clamat. In Jacobi 
de Voragine Legenda aurea multa ex hac epistola citantur 
in Vita Petri^ et Pauli'. Godefridus Tilemannus, Carthu- 
sianus, paraphrasi Georgii Pachymerii in Dionysii epis- 
tolas Latine a se versae comitem dedit. 



' In hoc loco (uti et supra sec. 4.) CI. Usserius lectorem ad Bibliothecam suam 
theologicam remittere videtur. 



JACOBI USSERII ARMACHANI 



DISSERTATIO 



I>£ 



EPISTOLA AD LAODICENSES 



DISSERTATIO 

DE 

EPISTOLA 
AD LAODICENSES 



Tertullianus contra Marcionem : " Praetereo* hie et 
de alia epistola ; quam nos ad Ephesios praescriptam ha- 
bemus, haeretici vero ad Laodicenos." Et capite decimo 
septimo, cui vetus inscriptio haec attexebatur (teste Pa- 
melio) " De epistola ad Laodicenos sive ad Ephesios ; 
Ecclesiae quidem," inquit Tertullianus, " veritate episto- 
lam istam ad Ephesios habemus emissam, non ad Lao- 
dicenos. Sed Marcion ei titulum aliquando interpolare 
gestiit; quasi et in isto diligentissimus interpolator. Nihil 
autem de tituUs interest ; cum ad omnes apostolus scrip- 
serit, dum ad quosdam." Hactenus Tertullianus. 

Epiphanius'' a Marcione locum hunc productum notat 
ex epistola ad Laodicenos. Ele Kvpiog. fiia wiaric, tv 
paTTTUTfia, tig Otog koI Trarjjp iravTwv, 6 £7rt iravTWv koI oia 
iravTbiv, Koi tv waaiv, quod habetur in quarto capite ad 
Ephesios, vpocriOiTo Se (inquit de Marcione) iv rt^ I8ifj» 
'Ajro(rroXtic«^ KaXovfiivtj), Koi t^c KoAou^avijc Trpoc AaoSiKsag 
tic Kvptoc, fiia ■7ri<mg, &c. (TvvaSovrwg fxiv ry irpbc 'E^£- 
(Tiouc* <^ MapKiwv KOI ravTag rag Kara aov fxaprvpiag otto 

* Lib. 5. cap. II. ^ Hserei. 42. pag. 142. Un.2. 



524 DE EPISTOLA 

Trig Aeyo/UEvrjc irpoQ AaoSiKeag crvviiyaytg koto, aov juap- 
Tvplag. Et paulo post : Ov^ yap eSo^t t^ i\iuvoTaT(i> 
MapKiwvL ano rjjc Trpof 'E^£<tioiic ravT-qv Trjv /lapTvpiav 
Xiyuv, aXXa ttiq irpog AaoSiKiag, Trjg fiiv ouffj)? iv ti^ 
'A7ro(7roA(j». Ubi nota, inter epistolas Paulinas a Mar- 
cione receptas septimo loco coUocatam esse epistolam 
ad Ephesios, quae apud nos ordine est quinta, secun- 
dum Epiphanium". Unde ilia ab eo citata testimonia 
eadem habentur in nostra ad Ephesios epistola: quae 
eadem Marcioni epistola fuit ad Laodicenos, secundum 
TertuUianum (ubi supra.) Prseter banc tamen ad Ephe- 
sios epistolam, putat Epiphanius recepta etiam esse a 
Marcione epistolae ad Laodicenses fragmenta: "Exei S« 
KOI rrtg irphg AaodiKtag fiiptt, inquit*. E quibus tamen 
unicum illud a se productum reperit. 

Jacobus Pamelius'^, " Fortassis," inquit, " occasionem 
dedit Marcioni hujus tituli huic epistolae imponendi ; quod 
legisset, Col. cap. IV. " Salutare fratres, qui sunt Laodi- 
cea. Et cum lectafuerit apud vos epistola hcec : Jacite ut 
et in Laodicensium ecclesia legatur. Legatur vobis et ea 
qua: est Laodicensium.'" Quae autem Marcionem moverint, 
ista fuisse videntur. 

I. Supracitata apostoli sententia ex Col. cap. IV. col- 
lata cum his duabus rationibus : 1. Quod epistola ad Colos- 
senses ejusdem sit argument! cum ea, quae scripta est ad 
Ephesios (quod etiam notat Chrysostomus^ nee quicquam 
difFerat ab ea, nisi quod in hac sit aperta significatio Judai- 
carum ceremoniarum, ad Ephesios vero tenuis earum 
mentio: quod ad finem explicationis epistolae ad Colos- 
senses notat Adamus Sasbout. Cum igitur eaedem res 
eodem fere modo et ordine in utraque epistola tractaren- 
tur, ut altera videri posset explicatio alterius : est enim 
epistola ad Colossenses quasi epitome epistolae ad Ephe- 
sios, ut epistola ad Ephesios epistolas ad Romanos ; jure 
mandare videatur apostolus, ut utraque epistola ab utris- 

l- Pag. 164. lin. 16. , ■: Pag. 138. 141. 162. 

* Pag. 138. lin. 21. 

« Annot. 259. in lib. 3. Tertulliani adv. Marcionem. 

' Initio homil. 10. in Cnloss. cap. 4. 



AD LAODICENSES. 525 

que legeretur. 2. Quod utraque epistola eodem tempore 
scripta videatur ; et per eundem nuncium Tychicum, quem- 
admodum ad sextum caput epistolae ad Epliesios notat Hie- 
ronymus ex collatione Coloss. cap. IV. ver. 7, 8. cum Ephes, 
cap. VI. ver. 21, 22. Ex qua etiam coUigit Adamus Sas- 
bout epistolam ad Colossenses plane eodem tempore, loco 
et impetu scriptam esse, quo scripta est ilia ad Ephesios : 
ut in qua succurrerent Paulo eadem verba ex propinqua 
cogitatione de praecedente epistola. Contra tamen Baro- 
nius«. Confer et Theodoreti argumentum in epistolam 
ad Ephesios. Erasmus, qui niulta habet de supposititia ad 
Laodicenses epistola, initio annotationum in caput primum 
ad Ephesios, " Certe," inquit, " stylus tantum dissonat a 
caeteris Pauli epistolis, ut alterius videri possit : nisi 
pectus atque indoles Paulinae mentis banc prorsus illi 
vindicaret." At tamen stylus plane convenit cum epistola 
ad Colossenses. 

II. In utriusque epistolae argumento, quod extat apud 
Oecumenium (vide et Theophylactum) ita scriptum est 
tarn de epistola ad Ephesios, quam de ilia quae est ad Co- 
lossenses : TauTjjv iiri(TTc\\ti airb '^wfirig, outtw fiiv £W- 
paKw^ avToiig, UKOvcra^ Se TTfpl avriov. Et de epistola ad 
Colossenses confirmat id Johannes Chrysostomus, homilia 
prima in earn epistolam, reclamante tamen Theodorito, et 
ex eo Baronio''. De epistola vero ad Ephesios id collegisse 
videantur ex Ephes. cap. I. ver. 1 5. et cap. III. ver. 2. 4. 
Certum vero est Paulum antea Ephesios vidisse ; quippe 
apud quos biennio commoratus sit ; et ad vincula profi- 
ciscens, solenni modo benedixit, Act. cap. XX. 

III. In antiquis exemplaribus, illud tv 'E(j)i(T(^' defuisse 
apparet ex illis Basilii verbis circa medium libri secundi 
adversus Eunomium. ToTe 'E^iaioi? iirKTriXXiDv, wc yvr\- 
aiuiQ rivw/iivoi^ tw ovti St' iiriyvdixTewg, ovtoq avrovc iSia- 
Z6vT(OQ (id est, per excellentiam) wvofiaatv, sitt