(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Whole works; with life, and an account of his writings"

. ;• ' * ■ /"■ 



. i i' 



':.M- 






■-.• '. ^ 



. •-' /' 



\ 



''i 






^-.A 






•feO"^ 







^^^i^£ Je^>€i^iAou^ -^A^^c^ '%A(i^tty t/t^ /X '^' /<9/^^A^ 



-¥ 



THE 

WHOLE WORKS 

or THE 

MOST REV. JAMES USSHER, D. D. 

LORD ARCHBISHOP OF ARMAGH, 

AXD 

PRIMATE OF ALL IBELAMD. 



VOLUME XIV. 



CONTENTS 



THE FOURTEENTH VOLUME. 



I. 

Tractatu* de Coatroversiis Pontifioiis 1 

II. 

Praelecliones Theologies '99 



TRACTATUS 



CONTROVERSIIS PONTIFICIIS. 



NULLUM ESSE CHRISTLA.NARUM ECCLESLA.EUM OMNIUM 
VISIBILEM MONARCHAM*. 

Si inter Ecclesise ministros aliquis unus esset monarcha, 
turn in Ecclesia ejusmodi dominatio esset admittenda, qualis 
est principum in gentibus. At ejusmodi dominatio in 
Ecclesia non est admittenda : ut constat ex Luc. cap. 22. 
ver. 25. ubi contendentibus Apostolis de primatu Servator 
noster controversiam hunc in modum dirimit : " Reges 
gentium dominantur eis, et qui potestatem habent in eas, 
benefici vocantur. vos autem non sic." Respondet Bellar- 
minus, turn hoc loco, tum Mattli. cap. 20. ver. 26. " Domi- 
num liic non removisse monarchiam ab Ecclesia, sed potius 
eam instituisse, atque admonuisse diversam esse a monarchia 
civili gentium :" quam diversitatem ita explicat, " Reges 
gentium tyranni sunt plerumque, imperantque subjectis, 
ut servis, et omnia referunt ad suum coramodum et glo- 
riam. 2. Etiam illi qui tyranni non sunt, ita regna sua 
adminlstrant, ut propriam hereditatem, quam filiis derelin- 
quant. At prselati Ecclesiae non sic." Respondetur : " Imo 
vero Christus his verbis de ipsa dominatione agit, (eamque 
simpliciter prohibet) non de dominationis modo. nam 1™°. 

* Contra Bellarminum lib. I. de Rom, Pontifice cap. 9. arg. ex Luc. cap. 22. 
ver. 25. et Ephes. cap. 4. ver. 12, 13. 

VOL. XIV. B 



a TRACTATUS DE 

id negatur a Christo, quod ambiebatur a Jacobo et Johanne. 
At neque tyrannicam neque hereditariam aliquam domina- 
tlonem ambiebant illi, sedut ipsiproxime sub Christo regnum 
ipsius administrarent, reliquis omnibus conservis prselati*. 
2'^''. Si de modo, non de ipsa dominatione et praeeminentia 
simpliciter respondisset Christus, controversiam inter dis- 
cipulos ortam nequaquam diremisset ; " quis" ipsorum futu- 
rus esset maximus." Qui enim dicit, respectu authoritatis et 
prseeminentise supra reliquos neminem in Christi regno futu- 
rum esse maximum, qusestionem tollit : qui autem authorita- 
tem et prseeminentiam illam ponit, modo illo tantum negato, 
qusestionis solutionem omnino non attingit. 3"°. Si respexisset 
hie Christus ad dominationem tyrannicam vel dominatores 
ejusmodi, qui omnia referunt ad suum commodum (ut inep- 
tissime fingit Bellarminus) in hujus comparationis protasi 
minima omnium eos reges nominates voluisset qui benefici 
vocarentur. At hujusmodi expressam mentionem fieri 
voluit*^, 4'°. id in comparationis hujus antapodosi negat 
Christus, quod in protasi expresserat. At in protasi to Kvpi- 
tvtiv Koi i^ovariaZitv simpliciter expresserat, de dominandi 
modo nihil dixeraf*, rem igitur ipsam, non modum Christus 
intelligi voluit. 

Jam rationes quibus monarchiam ex his verbis astru- 
ere conatur Bellarminus, examinemus. " Non ait Domi- 
nus, vos non prsesidebitis uUo modo, sed non sicut reges 
gentium. Qui autem dicit; Tu non sic prseeris ut ille: 
id significat, prseeris quidem, sed aliter quam ille." Respon- 
detur. Non sic simplex est negatio ejus quod praecesserat ut 
exempla evincunt infinita. Matth. cap. 19. ver. 8. "ab 
initio non erat sic." Genes, cap. 4. ver. 15. Nehem. cap. 5. 
ver. 15. et alibi passim, similiter hoc loco: "reges domi- 
nantur ; vos autem non sic," id est, non dominabimini. 
2*°. Clare hoc loco subjungitur : ' qui inter vos major est, 
fiat sicut minor ; et prsecessor, (Greece riyovfievog id est 
dux et princeps,) fiat sicut ministrator.' Unus igitur," 
inquit Bellarminus, " erat a Domino dux designatus," 



« Mat. cap. 20. ver. 20, 21. l" Luc. cap. 22. ver. 24. 

•= Luc. cap. 22. ver. 25. "^ Luc. cap. 22. ver. 25. 



CONTKOVERSIIS PONTIFICIIS. O 

Respondetur cum Junio. Christus ex hypothesi loquitur, 
et mente Apostolorum : et Matthseus est optimus inter- 
pres verborum ejus dicendo, "quisquis volet magnus 
esse," et csetera. Non ergo re primas tenebat quisquam, sed 
animo et cogitatione multi. 3"° " Exemplo suo rem deelara- 
vit : ' sicut ego, inquit, non veni ministraii, sed ministrare :' 
et, ' ego in medio vestrum sum, sicut qui ministrat.' et 
tamen de se dicit ' vocatis" me magister et Domine et bene 
dicitis, sum etenim :' sicut ergo Christus," inquit Bellarmi- 
nus, " non dominabatur, nee praeerat, sicut reges gentium, 
sed ministrabat et laborabat, et tamen vere praeerat, immo et 
Dominus erat : ita quoque vult unum ex suis vere prae- 
esse, sed absque libidine dominandi, qualis est in regibus 
gentium." Respondetur : inepta accommodatio, humilitatem 
et ministerium suis omnibus imitanda proponit Servator 
noster : jus dominandi nusquam. est vero illud Bellarmini 
somnium, Dominum voluisse unum ex suis vere praeesse, 
cujus in locis citatis nullum reperiri potest vestigium : illam 
potius constitutionem ex Johanne observare debuisset : 
" si ego lavi pedes vestros, Dominus et magister existens ; 
et vos debetis alter alterius lavare pedes." Si Dominus et 
magister vester ad tale ministerium se demisit, multo magis 
vos, inter quos nulla hujusmodi dominii aut magisterii re- 
peritur insequalitas. 

Si aliquis a Christo institutus fuisset Ecclesiae Monar- 
cha, non omisisset eum Paulus, ubi ex professo recenset 
ministrorum gradus a Christo institutos " ad*" coagmenta- 
tionem sanctorum, ad opus ministerii, ad sedificationem 
corporis Christi, donee evadamus omnes in unitatem fidei." 
Sed in ilia recensione CEcumenici Pastoris nullam omnino 
facit mentionem. Sic enim ait "ipse'' dedit alios quidem 
Apostolos, alios vero Prophetas, alios autem Evangelistas, 
alios autem Pastores, et Doctores." Bellarmini ad hoc 
argumentum duplex est responsio : Prior : " Pontificatum 
Bummum diserte positum ab Apostolo in illis verbis, ' Et 
ipse dedit quosdam quidem Apostolos.' et clarius'' ubi ait ; 

' Joh. cap. 13. Ter. 13. '' Epist. ad Ephes. cap. 4. ver. 12, 13. 

« Epist, ad Ephes. cap.-iv. ver. U, ■' Epist. ad Corinth, cap. 13. ver. 12. 

B 2 



4 TRACTATUS DE 

' Et ipse posuit in Ecclesia primum Apostolos, deinde Pro- 
phetas,* summam potestatem Ecclesiasticam non solum 
datam esse Petro, sed etiam aliis Apostolis : at Petro 
datam esse ut ordinario pastori, cui perpetuo succederetur, 
aliis vero tanquam delegatis, quibus non succederetur." Re- 
spondeo, primo de primis illis Ecclesise temporibus : Si 
summa Ecclesise potestas non solum data fuerit Petro, sed 
etiam aliis Apostolis, quemadmodum hie agnoscit Bellar- 
minus, manifestum igitur esse, Apostolicis temporibus 
Ecclesise regimen non fuisse monarchicum. Deinde, de tem- 
poribus sequent! bus : si Romanorum Episcoporum Ponti- 
ficatus summus sub Apostolorum nomine a Paulo fuerit 
comprehensus, consequens esse ut Romani Episcopi hac 
ratione Petro succedant ut Apostolo, non ut alterius generis 
ministro. At hoc falsum esse confirmat Bellarminus, his 
ipsis verbis : " Romanus* Pontifex propria succedit Petro, 
non ut Apostolo, sed ut pastori ordinario totius Ecclesise." 
id quod etiam evincunt argumenta, quibus eodem in loco 
probat Episcopos Apostolis proprie non succedere, quoni- 
am, " Apostoli non fuerunt ordinarii, sed extraordinarii, et 
quasi delegati pastores, qualibus non succeditur." frus- 
tra igitur in functione Apostolatus, id est, extraordinaria 
quae ad successores non transit, ordinarium Pontificatum 
quairit Jesuita. Sic etiam adversus Episcopos disputat eo 
loco Bellarminus : " Apostoli poterant scribere libros ca- 
nonicos, ut omnes fatentur; hoc non possunt Episcopi." 
assumere similiter potuisset, hoc non possunt Romani 
Pontifices, ut omnes fatentur ; si forte Gratianum ex- 
ceperis. 

Pergit Bellarminus, " Apostoli habuerunt donum lingua- 
rum, et miraculorum ; non habent Episcopi." addo ego, 
ne Romanus quidem. his adjici possunt et alia Aposto- 
latus insignia. Apostolos oportebat testes esse resurrec- 
tionis Christi^ ideoque et Christum suis' oculis videre% 
non ab hominibus habere vocationem, sed a Jesu Christo'', 
neque etiam ab hominibus Evangelium discere, sed per re- 

* Lib. 4. de Rora. Pontif. cap. 25. '' Act. Apos. cap. 1, ver. 22. 
' 1 Epist. ad Corinth, cap. 9. ver. 1. ■* Epist. ad Galat. cap. 1. ver. I. 



CONTUOVERSIIS PONTIFICIIS. O 

velationem Jesu Christi", quorum nihil magis in Papam 
competit, quam in alium quemvis Episcopum. iudunt igi- 
tur operam Papistse, quum inter Apostolos Pontifices suos 
quseritant : " exploravimus'' enim eos qui se dictitant Apos- 
tolos esse, et non sunt, ac comperimus eos esse mendaces." 
At cum Bellarmino inquient, licet Romanus Pontifex non 
succedat Petro ut Apostolo, succedit tamen ei ut pastori 
ordinario totius Ecclesise. quin igitur missis Apostolis alibi 
pastorem ilium totius Ecclesise ordinarium in Pauli cata- 
logo nobis ostendant : aut fateantur nullum talem a Christo 
Ecclesiae datum esse. 

Sic igitur secundo rem aggreditur Bellarminus licet 
paulo diffidentius. " potest," inquit, "responderi, Apostolum 
hoc loco non delineasse hierarchiam Ecclesise : sed tantum 
enumerasse varia dona, quse sunt in Ecclesia, et pastorum 
ac doctorum nomine confuse totam hierarchiam ministrorum 
Ecclesise significavisse." Respondetur : At sine summa im- 
pudentia negari non potest, ab Apostolo recenseri ea mu- 
nera quae a Christo instituta sunt ad opus ministerii, ut 
ipse confirmat versu duodecimo, et inter ea nulla alia quam 
Apostolorum, Prophetarum, Evangelistarum, Pastorum, 
et Doctorum enumerari, nulla summi Pontificatus facta 
mentione, quod maximum Ecclesise munus constituunt 
Pontificii. Nam quod summum Pontificatum, quem sub 
Apostolorum nomine diserte comprehensum tanta confi- 
dentia paulo ante affirmaverat, jam quasi confuse sub 
Pastorum ac Doctorum nomine contentum cogatur quse- 
rere ; miserrimum sane est perfugium : neque cui Prima- 
tus debebatur, in postremum locum ab Apostolo fuerat 
conjiciendus, et quasi in angulum compingendus : imo 
Apostoli institutum vel maxime flagitabat, ut hujus unius 
Pontificis, potius quam aliorum quorumvis, expressa et ex- 
plicita fieret mentio. Hoc in loco proponit administra- 
tiones in Ecclesia institutas " ad"= coagmentationem sancto- 
rum et sedificationem corporis Christi donee evadamus 
omnes in unitatem fidei." Dicasvero Bellarmine; "De qua 

* EpUt. ad Galat. cap. 1. ver. 12. '• Apocal. cap. 2. ver. 2. 

* Epist. ad Kphes. cap. 4. ver. 12, 13. 



O TRACTATUS DE 

re agitur, cum de priraatu Pontificis agitur? brevissime 
dicam, de summa rei Christianse. id enim quseritur, debeatne 
Ecclesia diutius consistere, an vero dissolvi et concidere." ita 
judice Bellarmino, qui totidem verbis in Prsefatione ad 
libros de Romano Pontifice ad qusestionem banc respondet, 
coagmentatio sanctorum et sedificatio corporis Christi, ab 
hoc Primatus Romani Pontificis pendet fundamento. 

Ilia vero unitas fidei, unde? Audiamus rursus, eodem in 
loco, respondentem Bellarminum "unde consensio in doc- 
trina, vinculum pacis, unitas fidei, quse est ipsa salus, et vita 
religionis, nisi ab hac sede ?" quamobrem id vero tandem ? 
quia " una'' fides in Ecclesia esse non potest, si non sit unus 
summus judex, cui omnes acquiescere teneantur." O igitur 
obliviosum Apostolum, qui a Pastorum et Doctorum multi- 
tudine confuse, non ab hujus summi Pastoris et Judicis 
singularitate distincte, coagmentationem sanctorum et uni- 
tatem fidei voluit arcessere : eo uno prsetermisso, quod ad 
causae suse explicationem faciebat maxime. Prsestaret vero 
fortasse simpliciter cum Stapletono'' agnoscere, neque di- 
serte neque confuse hujus unius Pastoris ab Apostolo factam 
esse mentionem : propterea quod in illis primitiis Spiritus 
Sancti non admodum magnus usus fuerit supremi capitis. 



• Bellarm. lib. 1. de Rom. Pontif. cap. 9. 
'' Lib. 6, princip, doctr. cap. 16. 



CONTROVKRSns PONTIFICIIS. 



n. 



DE SCRIPTUKARUM PEKSPICUITATK 

Bellarminus libro tertio de Verbo Dei, capite primo, 
hunc statum quaestionis proponit : " Sintne Scripturae 
Sacrae per se facillimse atque apertissiniEe, an vero inter- 
pretatione indigeant." deinde probandum sibi sumit, 
" Scripturam obscuram esse, et interprete indigere," ut 
ex capitis tertii principio licet intelligere : sed pugnat sine 
adversario. neque enim nostri omnia in Scripturis tiacilliuia 
esse asserunt, ut mentiuntur Rhemenses, in Annotationibus 
ad Luc. cap. 6. ver. 2, neque Scripturam interpretatione 
indigere negant. Dicunt cum Augustino, " magnifice* et 
salubriter Spiritum Sanctum ita Scripturas modificavisse, 
ut locis apertioribus fami occurreret, obscurioribus autem 
fastidia detergeret. nihil enim fere de illis obscuritatibus 
erui quod non planissime dictum alibi reperiatur." dicunt 
cum Chrysostomo " omnia'' necessaria esse aperta et mani- 
festa in Scripturis divinis." Non simpliciter Scripturarum 
obscuritatem negant, sed tantam esse negant, quantam 
fingunt Pontificii, qui eo prsetextu populum ab earum 
lectione arcendum esse volunt ; et pra^ter Scripturam, Tra- 
ditiones quoque non scriptas, et infallibilemaliquam autho- 
ritatem Catholicse Ecclesise, Scripturam explicantis, et 
contrarios errores condemnantis, admittendam esse conten- 
dunt". Non ergo in eo quaestionis cardo vertitur ; utrum 
ea Scripturarum sit obscuritas, ut interpretatione indigeant : 
sed utrum omnia quae ad salutem sunt necessaria, perspicue 



• Angus. Lib. 2. de Doctrina Christiana, cap. 8. Op. ton). 3. p. 1. pag. 22. 

* Chryaos. in 2 Tbeisal. Homil. 3. Op. torn. 11. pag. 528. 

' Ex Bavaricorum Jesuitarum assertione in Ratisbonensi colloquio, pag. 329. 
edit. Monacliianae. 



8 TRACTATUS DE 

in Scripturis proponantur. sitne Scripturse obscuritas tanta, 
ut vulgus Christianorum cum fructu in ejus lectione ver- 
sari nequeat : aut ut per semetipsam duntaxat explicata ad 
dirimendas fidei controversias non sufEciat. Tantam vero 
Scripturis Sacris obscuritatem non esse affingendam, his 
arg-umentis adversus Pontificios evincunt Cathollci. 

I. Quod non est occultum a nobis, ut ex remoto aliquo 
loco peti necesse sit, sed prope est in ore nostro et corde 
nostro, id tanta obscuritate non est involutum, quantam 
fingunt adversarii. Verbum Dei non est ita occultum a 
nobis, ut ex remoto aliquo loco aut partibus transmarinis, 
ne Roma quidem, illud petere necesse habeamus, sed 
prope est in ore nostro et corde nostro. Ergo. Probatur 
assumptio, ex Deuteronom. cap. 30. ver. 11-14. Respon- 
det Bellarminus bifariam hunc locum inteliigi solere : ab 
aliis quidem non de facilitate intelligendi Scripturas, sed de 
facilitate implendi mandata Decalogi, cum adest gratise 
auxilium*. ab aliis vero de facilitate cognitionis, non qui- 
dem Scripturarum Sanctorum, quae tunc adhuc nulla erant 
fortasse, sed prseceptorum tantum Decalogi, quae cum sint 
naturalia, facillime intelliguntur. Verum si prima expositio 
admittatur : praesupponenda est necessario faciiitas intelli- 
gendi voluntatem divinam, de qua inter nos controvertitur. 
cum enim id prsestare nemo possit, quod prius non intellex- 
erit : si occulta et remota a nobis fuerit divinae voluntatis 
cognitio, non potest obvia esse ejus in actione observatio. 
Deinde Moses ipse distinguit cognitionem ab actione, tan- 
quam destinatum a fine ; et facilitatem cognitionis disertis 
verbis astruit. " Non" est in ccelis, ut dicas ; quis ascen- 
det nobis in coelum, qui sumens afferat illud nobis, et enun- 
ciet nobis illud, ut faciamus illud. neque est ultra mare, 
ut dicas ; quis transibit nobis trans mare, qui sumens illud 
afferat nobis, et enunciet nobis illud, ut faciamus illud." 
Quod vero ad alteram expositionem attinet, etiamsi pona- 
mus de facilitate cognitionis prseceptorum tantum Decalogi 



• Bellarm. de grat. et Lib. arbitr. Lib. 5. Cap. 6. posteriorem expositionem 
priori pluribus nominibus praefert. 
' Deuteron. cap. 30. ver. 12. 13. 



CONTROVERSIIS PONTIFICIIS. 9 

hie agi ; cum tainen constet et Mosem et alios Prophetas 
ubique fere in scriptis suis eadem prsecepta repetere et 
plenius explicare ; etiam hinc erit consequens maximam 
Scripturarum partem non esse difficilem intellectu: nisi 
putandum, ipso textu difficiliores esse habendos commenta- 
rios. Deinde fidsum est, Mosem hie tantum agere de facili- 
tate cognitionis prseeeptorum Decalogi, quae quod naturaiia 
essent, facillime possent intelligi. Nam in versu decimo, 
textum a nobis citatum immediate prsecedente, et prae- 
ceptorum meminit (moralium utique) et statutorum sive 
ceremoniarum, ut reete vulgatus interpres exposuit : quibus 
etiam in sequentibus, et judicia (sive judicialia mandata) 
adjungit versa 16. ne ad moralia tantum sive naturaiia 
prsecepta respexisse existimemus. Imo respexisse eum 
ad cognitionem voluntatis divinse, quae Sacris Scripturis 
fuerat declarata ex verbis illis versus deeimi manifestum 
est, " Si auseultaveris voci Jehovae Dei tui, observando 
praecepta ejus, statuta ejus ; quicquid scriptum est in libro 
hoc legis : si conversus fueris ad Jehovam Deum tuum ex 
toto corde tuo, et toto animo tuo." Deinde subjiciuntur 
verba a nobis citata : " nam prseceptum hoc quod ego prae- 
cipio tibi hodie, occultum non est a te, neque longin- 
quum." Ut inscite admodum quaestionem moverit Bellarmi- 
nus, an Scripturae ullse turn extiterint : cum hoc ipsum 
novissimum Mosis scriptum esse constet ; et a coepta pro- 
mulgatione primae partis Deuteronomii, usque ad Mosis 
exeessum dies tantum 37. aut non multo plures interflux- 
erint ; quemadmodum ex Deuteron. cap. 1. ver. 3. collate 
cum cap. 34. ver. 8. et Josh. cap. 2. ver. 2. et cap. 4. ver. 19. 
intelligitur. Quare dubium non est reliquos libros Mosaieos 
ante postremam banc legis repetitionem fuisseeditos, ut non 
locum Exod. cap. 24. ver. 4-7. et cap. 34. ver. 27. et alia 
testimonia, in re clarissima, adhibere necesse sit. postremo 
haecipsa verba quae de praeceptis Dei in legis volumine com- 
prehensis usurpat Moses, ad verbum fidei pariter accommo- 
dat Paulus", ne ad praecepta tantum naturaiia restringi posse 
arbitremur ; neque ad alias partes divinaj voluntatis ea- 

* Rom. cap. 10. ver. 8. 



10 TBACTATUS DE 

dem ratione, qua Decalogi praecepta, patefactas, similiter 
pertinere. 

II. Quod lucidum est, et illuminat oculos, lucerna est et 
lumen, id ita clarum est ut in rebus dubiis certam senten- 
tiam ostendere, et a Christianis magno cum fructu adiri pos- 
sit. At verbum Dei est ejusmodi. Ergo. Probatur assumptio 
ex Psalmo 19. ver. 19. " prseceptum Jehovse purum est, 
illuminans oculos." Psal. 119. ver. 205. "lucerna pedi meo 
verbum tuum est, et lux itineri meo." et ver. 130. " aditus 
verborum tuorum illuminat, prudentia instruit simplices." 
et Proverb, cap. 6. ver. 23. " nam lucerna praeceptum est, et 
doctrina lux." Bellarminus duas hie affert solutiones sibi 
invicem repugnantes. 1. " non agi hoc loco de universis 
Scripturis, sed tantum de prseceptis Dominicis quae dicun- 
tur lucida, lucerna et lux ; quod intellecta et cognita 
dirigant hominem in operando." Respondetur : male res- 
tringitur ad prsecepta Dominica stricto modo accepta, quod 
de universa doctrina Scripturarum est intelligendum. Insti- 
tuta coUatione inter cogfnitionem Dei ortam ex creaturis et 
ex divina revelatione in Scripturis patefacta, demonstrare 
voluit majorem esse cognitionem quse habetur ex verbo 
Dei revelato quam ex creaturis : ut in altera solutione 
confirmat ipse Bellarminus. Itaque illud prseceptum, illud 
verbum, ilia doctrina quam David intolligit, commendatur 
ut perfectse sapientise magistra" : eoque respectu sapientise 
a creaturarum contemplatione acceptse opponitur, ut imper- 
fecta? ; at in tota Scriptura, non in prseceptis moralibus 
solitarie consideratis, invenitur hsec perfectio. prseterea 
Propheta in utroque Psalmo, remissionis peccatorum, rege- 
nerationis, promissionum misericordise divinse tanquam verae 
hujus sapientise partium meminit^ et effecta hujus verbi 
commemorat Isetitiam spiritualem, &c. quae ad Evangelium, 
non ad prsecepta legis moralis spectant. adde quod Bellar- 
minus, in responsione ad primum nostrum argumentum, 
plane asserit, Davidem in Psalmo 119. "nomine legis non 
intelligere decem praecepta solum sed omnes divinas Scriptu- 



» Psal. 19. ver. 8. et 119. ver. 96. 

l- Psal. 19. ver. 13, 14. et 119. ver. 49, SCTC. 88. 116. 132. 



CONTROVERSIIS PONTIFtCIIS. 11 

ras," ea significatione qua Dominus utitur in Evangelio,cum 
ait : " ut' adimpleatur quod in lege eorum scriptum est, 
quia odio habuerunt me gratis." Nee sane dubium esse 
potest, prophetam in Psalmo illo nomine verbi, legis, 
judiciorum, testimoniorum, prseceptorum, statutorum, to- 
tum Dei verbum intellexisse : ejusque totius, non partis 
tantum alicujus, intelligentiam toties in illo Psalmo a Deo 
flagitavisse. Itaque ab hoc prsesidio dejectus Bellarminus, 
2. "dici posse ait, agi quidem hie de Scripturis omnibus ; 
(quod in priore solutione negavit :) sed Scripturas dici luci- 
das, immo lucem et lucernam, non quod facile intelligan- 
tur, sed quod intellecta cum fuerint, mentem illustrant." 
Respondetur: verum est, Scripturas non nisi intellectas 
mentem illustrate et viara Christiano homini ostendere : 
quemadmodum certum est, lucernam non nisi visu percep- 
tam, iter in tenebris monstrare posse, ut tamen ridiculus 
fuerit qui dicat, lampadem vel facem recte dici lucidam, 
immo lucem et lucernam, non tamen quod ipsa facile possit 
conspici sed quod conspecta cum fuerit, viam illustrat : 
ita non minus vanus fuerit, qui persuadere nobis velit, 
Scripturas dici lucidas, immo lucem et lucernam, non quod 
ipsse facile possunt intelligi, sed quod intellectae cum fu- 
erint, mentem illustrant. Nam propter lucernse lumen, 
conspicuse fiunt res circumpositte : prtesupponit hoc neces- 
sario, ipsam lucernam propter hoc innatum sibi lumen 
multo magis esse conspicuum, omninoque absurdum est, 
ut lux vel lucerna dicatur aliquid, quod ipsum in se tene- 
bricosum sit et obscurum. Deinde, etsi ad rationem lucis 
pertineat, ut intuentem illustrare eique monstrare viam 
possit : non tamen in eo posita est natura ejus ut actu cer- 
natur, neque desinit esse lux, si desit qui ejus beneficio 
fruatur. At si Bellarmini sophisticam admittamus, tota lucis 
ratio pendebit ab aspectu nostro, ut tunc deraum lucerna 
verbi gratia, vel Scriptura, lux sit, et dicatur, si adsit qui 
vel visus acie illam vel mentis acie banc velit percipere ; 
lux vero nee sit nee dicatur, quandocunque vel oculis quis 
captus est ut non possit, vel claudit oculos ut non velit, 

* Johan, cap. 15, ver. 2S. 



12 TRACTATUS DE 

lumen propositum aspicere. Concludamus erj^o Scripturam 
non alia ratione lucem et lucernam dictam, quam quod cla- 
ritatem in se habeat ; quae deinde aliis proposita, mentes 
eorum illustrat, et viam ad vitam commonstrat ; sicque 
potest percipi, quemadmodum posita lucerna ab iis omni- 
bus cernitur, qui aut caeci non sunt aut oculos alio non 
avertunt. 

III. Qui ad hoc delecti et vocati sunt ut lux essent 
mundi, tum in prsedicatione turn in scriptis ad mundum 
instruendum editis lucidi esse debebant. at hsec Aposto- 
lorum erat vocatio, ut lux essent mundi. " vos" estis lux 
mundi." Duo respondet Bellarminus. 1. loqui Dominum, 
de luce exemplorum probitatis et morum, ideoque subjicere 
continuo "sic luceat lux vestra coram hominibus, ut vi- 
deant opera vestra bona." Respondetur : imo de utraque 
luce loquitur Christus et vitse et doctrinae ; sed de hac 
prsecipue, utpote parte principali officii Apostolici. Itaque 
ut hie lux mundi, ita in versu praecedente sal terrse dicti 
sunt respectu salvificae doctrinae ab eis in mundo sparsae : 
et in consequentibus, vita et doctrina simul conjunguntur, 
"quisquis igitur solverit unum ex mandatis hisce minimis, 
et ita docuerit homines, minimus vocabitur in regno coelo- 
rum ; quisquis autem fecerit et docuerit, iste magnus voca- 
bitur in regno ccelorum." Postremo qua in re mundum 
illustrarunt Apostoli, ea re lux fuisse mundi negari non 
possunt. at non vita tantum, sed etiam doctrina, tum viva 
voce praedicata tum scriptis tradita, mundum illustrarunt : 
imo lux, qua jam fulgent mundo, ex scriptis tantum peti 
potest. Ergo. Itaque ad alteram perfugium in defensione 
secundi argumenti a nobis dejectum, denuo se recipit Bel- 
larminus et respondet 2. " si loqueretur Dominus de luce 
doctrinae, non esse sensum, Apostolorum Scripturas esse 
facillimas ad intelligendum, sed intellectas illustrare men- 
tem, et erudire de rebus altissimis, et tenebras errorem 
omnium efFugare." Respondetur, ut lucem mundi Dominus 
vocavit Apostolos, ita porro addidit, sic accendendam fuisse 
eorum lucernam, ut non poneretur subter modium, sed 

• Matth. cap. 5. ver. 14. 



CONTROVERSIIS PONTIFICIIS. 13 

super candelabrum ; quo posset splendere omnibus qui sunt 
in dome. At si ita obtecta esset lux, quemadmodum fingunt 
tenebriones Pontifieii, ut cerni ipsa difficulter posset : quo- 
modo posset splendere omnibus qui sunt in domo ? nisi forte 
cum Bellarmino dicamus, lucernam etiam subter modium 
positam, dici tamen posse splendere omnibus qui sunt in 
domo : non quod ipsa facile cerneretur, sed quod tenebras 
dispelleret, si cerneretur. qua ratione etiam si Scythis 
lingua Graeca prsedicarent Apostoli, ex Bellarmini tamen 
sententia lucere dicerentur, imo lucerna et lux dici possent : 
non quod prsedicatio eorum esset facillima ad intelligen- 
dum, sed intellecta illustraret mentem et erudiret de rebus 
altissimis, et tenebras errorem omnium eflfugaret. Ipse quo- 
que Heraclitus, qui ab obscuritate '2kotcivov nomen adep- 
tus cujusque natatore aliquo Delio librum indigere dixit 
Crates, lux tamen et lucerna pbilosophis dici posset, non 
quidem quod facile posset intelligi, sed quod intellectus de 
rebus altissimis erudiret : 

'Op(pvij Ka'i dKOTOQ iaTiv aXapLTriTOV r\v ti at fivaTfii 
'Etffayayy, ipavtpov XafiirpoTtp' riiXiov. 

ut est in epigrammate de eo scripto, apud Laertium. explo- 
sisigitur Bellarmianis ineptiis, concludamus,quum Apostoli 
vocati fuerint ut lucem ferrent mundo, ideoque operam 
dederint ut praedicatione sua doctrinam Evangelii non ob- 
scurarent sed quam lucidissime traderent ; dubitari non 
posse, quin scriptis eandem doctrinam posteritati tradituri, 
non tenebris eam involvere, sed perspicuo sermonis genere 
proponere voluerint. 

I V. Lucerna splendens in obscuro loco, non potest ipsa fin- 
gi tenebricosa et obscura. at Scriptura Prophetica est lucerna 
splendens in obscuro loco : " habemus" firraissimum sermo- 
nem Propheticum, cui recte facitis quod attendatis, velut lu- 
cernse splendenti in obscuro loco^." Respondet Bellarminus 
'• hoc etiam loco Prophetarum voces vocari lucernam, non 
quia facile intelligantur sed quia intellectse illuminant, et os- 
tendunt ad Christum, qui est verus Sol justitise." Sed hoc 

• 2 Petr. cap. 1. ver. 19. 



14 TRACTATUS DE 

responsum jam semel atque iterum, in defensione secundi et 
tertii argument!, a nobis profligatum est : est sane ridicu- 
lum. Sin lucerna illuminet, et iter ostendat ; consequens 
est ipsam facile videri posse, quandocunque oculis fuerit pro- 
posita, et sive quis eam aspexerit, sive non, semper tamen 
natura sua lucidam- remanere. Imo interim dum plenum 
intellectum expectamus, quando elueescet dies et lucifer 
exoriturus est in cordibus nostris, Christianos attendere 
vult Apostolus sermoni Prophetieo, tanquam lucernae hue 
nos dirigenti; non ab ejus contemplatione Christianos de- 
terret, quemadmodum faciunt Pontificii, tanquam et ipse 
Propheticus sermo tenebris esset involutus ; nee claram 
doctrinam proponeret, quae certa nobis veritatis itinera 
possit ostendere. Si ipsa lucerna, quae in hunc finem data 
est ut splendeat in obscuro loco et tenebras dispellat, 
Pontlficiorum oculis tenebrae videantur: tenebrse illorum 
quantte. 

V. Quod non nisi reprobis, qui vel caeci sunt, vel oculos 
ad veritatem claudunt, obscurum est, id per se et natura sua 
apertum est. Evangelii doctrina ab Apostolis tradita, non 
nisi hujusmodi hominibus obscura est, " quod* si tectum est 
Evangelium nostrum, iis qui pereunt tectum est : in quibus 
Deus hujus seculi excsecavit mentes, nempe in infideli- 
bus, ne irradiet eos lumen Evangelii glorise Christi ; qui 
est imago Dei." Respondet Bellarminus, " Apostolum 
non loqui de intelligentia Scripturarum sed de cognitione 
et fide in Christum, quam Apostoli praedicabant." Respon- 
detur [coBtera desunt]. 

* 2 Epist. ad Cor. cap. 4. ver. 3, 4. 



CONTKOVERSIIS PONTIFICIIS, 15 



III. 



DE UNITATE FIDEI. 



Ut unus est Ecclesiae Dominus, ita una est Ecclesiae 
fides*, atque hunc in finem institutum in Ecclesia minis- 
terium ostendit Apostolus, " ut*" evadamus omnes in uni- 
tatem fidei et agnitionem Filii Dei in virum perfectum ; 
nee pueri amplius simus qui fluctuemus et circumferamur 
quovis vento doctrinae." Hinc Hieronymus (vel quisquis 
illorum commentariorum author fuit) " Ecclesia"^ ex plu- 
ribus {)ersonis congregatur, et tamen una dicitur, propter 
unitatem fidei." et Basilius, " eI* yap aXAoT« aAAac ^« 
•nitrrii^ avjypatpttv, koI ptra twv Katpwv aWoiovaOai, \pev- 
CiiQ ri air6<pa(riQ tov fiirovroc, tic Kvpiog, pla iriariQ, tv 
{Mnmapa. Si alias licet atque alias fidei confessiones con- 
scribere et pro temporum varietate mutare ; falsa est sen- 
tentia ejus qui dixit: unus dominus, una fides, unum 
baptisma." 

Ut hasc fidei unitas in Ecclesia conservetur, requiritur 
ut eadem sit communis credendi regula. Ita fideles horta- 
tur Apostolus " T(^'' ahrt^ (TTOiytiv Kavovi, to avro ^povilv, 
eadem incedere regula, idem sapere." et inquit idem, 
" KoV oaoi Tt^ Kavovt tovt(^ <rToi\i)<jov<Ti, et quicunque se- 
cundum banc regulam incedent, pax erit super eos et 
misericordia et super Israelem Dei." lUam etiam Unam, 
Antiquam, et Catbolicam Ecclesiam quam veneramur, 
" ttf* ivorryra TTiortwc piag rr/f Kara rac oiKfiac StaOi'iKa^, 



■ Epiit. ad Ephe>. cap. 4. ver. 5. ' Epist. ad Ephes. cap. 4. ver. 13. 16. 

' Hieron. Breviar. in Pial. 23. Op. torn. 2. app. pag. 177. 

' Basil. Epist. 226. Op. torn. 3. pag. 348. 

< Epist. ad Philipp. cap. 3. ver. 16. ' Epist. ad Galat. cap. 6. ver. 16. 

( Clem. Alex. Lib. 7. Strom. Op. pag. 751. 



16 TRACTATUS DE 

/uaAAOV 0£ KOTO rrjv ciadijKtjv rfiv fjiiav Sia(j>6potc ro7c 
XpofotC) in unitatem unius fidei, quae est ex propriis testa- 
mentis, vel potius ex testamento quod est unum diversis tem- 
poribus," electos congregare notat Clemens Alexandrinus, 
unitatis fidei fundamentum in unitate hujus ponens regulse. 
Contra Paulus Samosatenus " aTrofrrae^ tov Kavovog iir) 
K('j38t)Xa Kui voda SiSdyfiara fUTiXriXvOi, a doctrinse regula 
discedens ad adulterinam et depravatamque doctrinam se 
transtulit," ut in epistola adversus ilium scripta referunt 
Antiocheni concilii patres : recteque Basilius Magnus in 
oratione de judicio Dei dissidiorum quae in Ecclesia reperi- 
untur originem ad hunc fontem refert, " quod'' relicta 
Domini nostri Jesu Christi doctrina, unusquisque rationes 
ac regulas quasdam propria sibi authoritate asserat ac vin- 
dicet malitque contra Domini praecepta ipse imperare quam 
ipsi parere." Quod planius explicat Isodorus Pelusiota, 
" To'^ Trjv avayvto(nv KanppvOfiriaOai twv Otiojv jpaffidiv, 
KOI TO iKaaTOv TO. oiKiia iradu] rwv deiwv TrpoKpivuv xpr]<j- 
fiwv, Twv ToaovTWv rpwywStwv airiov yiyove- Quod lectio 
sacrarum literarum destructa est et corrupta, et quod unus- 
quisque suos affectus divinis oraculis praefert, ea res tanta- 
rum tragoediarum et calamitatum causa est." " KaOairtp^ 
yap ol ToiiQ KavovuQ SiSovreg ovk avayKdZov<n jiivpia fiirpa 
■mpiepyd(,tadai,aXXd ro coaiv iKtlvo Kari^^siv KcXtvovcn' ovtoj 
Koi tirl Twv Soyfiarwv. 'AAA' ovSeig jiovXtrai toiq ypa<pa'ig 
■!rpoai\iiv. tl yap Trpoatixofiiv, ov fiovov oiiK av Tripitwiaofitv 
Ty oTrdry, aXXa Kal tTipovg awaTwpivov^ aTrriWd^aptv av, 
KOI Tiiv Kivdvvwv i^eikKiKTaiuiv. Nam quomodo qui dant re- 
gulas non necesse habent mensuras innumerabiles curiose in- 
quirere, sed illam quae data fuit jubent tenere : ita etiam 
in dogmatibus. sed nemo vult attendere Scripturis : nam si 
attenderemus, non solum non incideremus in fallaciam, sed 
etiam alios deceptos inde liberaremus et de periculis abstra- 
heremus." Ita eleganter Chrysostomus. " A nobis" con- 



» Euseb. Hist. Eccles. lib. 7. cap. 30. ^ Basil. Op. torn. 2. pag. 214. 

<: Isidor. Pelus. lib. 4. epist. 133. Op. pag. 488. 

^ Chrysost. in Hebr, cap. 6. Horn. 8. Op. torn. 10. pag. 89. 

' Gretser. Respons. ad theses Hunnianas cap. 8, 



CONTROVERSIIS PONTIFICIIS. 17 

tra,'.' ut ait suorum nomine Gretserus Jesuita, " sonora 
voce proclamatur, nos in rebus ad doctrinam, fidem, eultum 
et salutem pertinentibus alias regulas, canones atque nor- 
Dias, quae certse sint et indubitatse, prseter scriptum Dei 
verbum, nosse et agnoscere, sancteque venerari." Imo 
Scriptura, si alios illius farinae audire volumus, "non est 
idonea credendi regula," sic in consultatione sua, ratione 
undecima, scribit Leonardus Lessius; estque ipsa, "regu- 
landa ex Ecclesise prsescripto, non contra haec ex ilia," 
ita Bartholomseus Carranza loquitur. Edita denique sunt 
scripta ilia " non* ut prseessent fidei religionique nostrse, 
sed subessent potius," quae Alberti Pighii profana vox 
est. 

Ut semel igitur patentem illam errorum et dissidiorum 
omnium fontem obstruamus, et quaenam fidei unitas in 
Ecclesia Catholica quaerenda sit certius intelligamus, te- 
nendum illud est in primis, ut Principii et Fundamenti, ita 
etiam et Regulae considerationem esse duplicem. Horum 
enim nominum complexu, primo quidem verbum ipsum 
Dei, res fidei certo et infallibiliter nobis patefaciens, deinde 
primariae fidei veritates in verbo illo revelatae comprehen- 
duntur. Principium fidei, ut appellant, doctrinale, per 
quod dogmatum omnium ad fidem pertinentium Veritas 
demonstrator, est verbum Prophetieum et Apostolicum. 
" Habemus'' firmissimum sermonem prophetieum," inquit 
Petrus, " quern bene facitis quod attendatis velut lucernam 
splendentem in obscuro loco." At principium fidei, ut ita 
dicam, materiale res ipsa est, quae primo et principaliter 
cuique Christiano credenda proponitur. Eam appellat 
Paulus " Tov'^ Trie apxrJQ rov Xpiarov Xojov, quasl primura 
Cbristianismi principium," et " ro'' aroixua rrig apxifg 
rwv Xoyliov tov Oioii, elementa principii eloquiorum Dei," 
eaque ratione conclusiones fidei a fidei principiis passim 
schola distinguit. 



* Albert. Pighii, lib. I. Hierarch. Ecclet. cap. 2. 

•" 2 Pet. cap. 1. ver. 19. ' Epist. ad Heb. cap. 6. ver. 1. 

* Epist. ad Heb. cap. .5. ver. 12. 

VOL. XIV. C 



18 TRACTATUS DE 

Similiter et fundamentum est ipsa primum revelatio 
Prophetis et Apostolis facta, cui innititur fides nostra, dum 
credimus. Innititur enim fides nostra, ut recte docuit 
Thomas, " revelationi* Prophetis et Apostolis fiictae, qui 
canonicos libros seripserunt ; non autem revelationi, si qua 
fuit, aliis doctoribus factse." Fundamenti deinde nomen 
obtinent primaria doetrinae revelatae capita, quibus credi- 
mus ; inter quae et alia diligenter distinguendum esse 
monet Augustinus. " Alia*" sunt," inquit, "in quibus 
inter se aliquando etiam doctissimi atque optimi regulae 
Catholicse defensores, salva fidei compage, non consonant, 
et alius alio de una re melius aliquid dicit et verius. Hoc 
autem unde nunc agimus ad ipsa fidei pertinet funda- 
menta." Priori respectu dicimur " superstructi'= super 
fundamentum Apostolorum et Prophetarum ;" posteriori 
jactum ab Apostolis dicitur " fundamentum* resipiscentiie 
ab operibus mortuis et fidei in Deum, baptismatum doe- 
trinae ac manuum impositionis, resurrectionis mortuorum 
et judicii seterni." Primus vero et imus fundamenti lapis 
adeoque fundamenti fundamentum est ipse Jesus Christus". 
Pari ratione est regula, ut ita dicam, regularis, ad quam 
Veritas dogmatum omnium, quae nobis credenda proponun- 
tur, exploranda est ; cujusmodi " aKpipTf Zvyov andvTwv koI 
yvio/iova Koi \av6va, exactam omnium trutinam et gnomo- 
nem ac regulam," sacras esse Scripturas confirmat Chry- 
sostomus : quas ideo quoque canonicas appellatas concedit 
ipse Andradius "quia^ pietatis, fidei et religionis canonem, 
hoc est, regulam atque normam e ccelis summo Dei bene- 
ficio ad nos delatam continent amplissimam." Est prae- 
terea et regula, si ita dicere liceat, regulata, summa nimi- 
rum doetrinae sacrae in libris propheticis et apostolicis 



* Thorn, in. Summ. par. I. qussst. I. Artie. 8. ad. 2. 
■■ Augustin. lib. 1. contra Juiianum Pelag. cap. 6. op. torn. 10. pag. 510. 
<: Epist, ad Ephes. cap. 2. ver. 20. <i Epist. ad Heb. cap. 6. ver. 1, 2. 
" Isai. cap. 28. ver. 16. Epist. ad Eplies. cap. 2. ver. 20. Epist. 1. ad Cor. 
cap. 3. ver. 1 1. 

' Chrysost. Horn. 13. in 2. Corin. op. torn. 10. pag. 537. 
8 Andrad. defen. fid. Trident, lib. 3. 



CONTROVERSIIS PONTIFICIIS. 19 

comprehensse : quam Paulus modo "dJv* fiopfuaiv rrj^ 
yvwa-taig koI rrJQ aXr^Oda^, informationem cognitionis ac 
veritatis," modo "rwoi/'' StSaxvc, formam doctrinse," ali- 
quandoetiam " inroTvirwmv'^ vyiaivovrwvXoywv, expressam 
formam sanorum sermonum." Irenaeus* et Tertullianus' 
"regulam veritatis" appellant, atque in hujus utriusque 
regulse consideratione unitatis fidei conservatio consistit. 
" Ecclesia enim Christi non ob earn rem solum ab unitate 
fidei et doctrinae una est ac dicitur, quoniam omnes qui 
sunt ejus membra in eadem fide atque doctrina, quamdiu 
quidem sunt ejus membra, consentiant actu : sed ob id in pri- 
mis ab unitate fidei et doctrinse dicitur Ecclesia una, quoniam 
modum atque rationem ipsa tenet accoraodatissimam ad 
consensionem fidei et doctrinse tuendam," ait Gregorius^ 
de Valentia. De modo et ratione liac quienam veteris 
Eccleslae doctorum fuerit sententia tum ex iis quae jam 
producta sunt, tum ex sequente Chrysostomi testimonio 
promptum est colligere. ""Epxtrat^ "EXAtjv," inquit ille, 
" Koi Xiyu, OTi ^ovXofjLai yeviadai XP'ffTiavoc, aW ovk ciiSa 
Tivi TTpoauwfiai. fia\t} irap vfuv ttoAAij icat araaig' noXiig 
Bopvfiog. TTOiov tXofiai ioy/ia ; tI aipijaopai ; ticaoToc Xiyu, 
OTi iyi> aXtidtvu). rivi irtiadu), ptjSlv oXwq uBivg iv ratf 
yparfiatt; ; KoKiivot to avTO wpofiaXXovTm. Venit Gentilis 
ac dicit : vellem fieri Christianus, sed nescio cui adheream. 
multie inter vos sunt puguae, seditiones ac tumultus: 
nescio quod dogma eligam, quod praeferam. singuli dicunt, 
ego verum dico. cui credam nescio : quum ego Scriptu- 
rarum sim ignarus, et illi utrinque idem praetexunt." 
Respondet Chrysostomus : " navv^ ye tovto iirip ripCitv, 
Et ptv yap XoytapoTg iXtyofuv irdOiaOat, ukotuq idopvfiov. 
El ci rate ypafdlg Xiyofxiv iriartvuv' avrai St aTrXai km 
aXriOtig, ivkoXov aoi to Kpivopivov' ti ng tKtlvaig (Tvp<j>u)vti, 

* Epist. ad Rom. cap. 2. ver. 20. 

'' Epist ad Rom. cap. 6. ver. 19. c gpigt 2. ad Tim. cap. 1. ver. 13. 

'' Iren. lib. 1. cap. 22. op. pag. 98. 

' Tertull. adv. Hermogerem. cap. 1. op. pag. 233. 

' Analys. fid. lib. 6, cap. 4. 

• CbrysosL in Act. Apo». Horn. 33. op. torn. 9. pag. 258. 
' Ibid. 

c 2 



20 TRACTATUS DE 

o5roe XpiariavoQ' ai tic naxsrai, ovtoq noppu) tov kovovoc 
TovTov. Sane hie multum pro nobis, nam si quidem 
diceremus nos rationibus credere, mente turbareris : sed 
quum Seripturis dicimus nos credere, et illae simplices sunt 
ac verfe, facile tibi fuerit judicare. Si quis illis consentit, 
Christianus est ; si quis contra illas pugnat, procul est ab 
hoc canone." " Qtrinp'^ yap, addit postea idem, el Kaviiv 
Tig Tiv Trpog ov navTa (nrevOvvtadat i\priv, oil noWrig tSei 
aKt^iwg' aWa TovTrapaptTpovvTa ivkoXov fivXajdiiv, ovTojg 
KOI vvv, nam sicut si regula esset, secundum quam omnes 
dirigi oportebat, non multa opus esset disquisitione sed 
male metientem facile deprehenderemus : ita et nunc." 
Nee aliam assignat rationem Augustinus quare inter gen- 
tilium philosophos " dissenserunt*" ita magistris discipuli et 
inter se condiscipuli, nisi quia ut homines humanis sensibus 
et humanis ratiocinationibus ista quffisierunt : quid enim 
agit, aut quo vel qua, ut ad beatitudinem perveniatur, 
humana se porrigit infcelicitas, si divina non ducit autho- 
ritas ?" Istorum autem dissensionibus concordem Ecclesise 
sensum sic opponit, " Af^ vero gens ilia, ille populus, ilia 
civitas, ilia respublica illi Israelitse, quibus credita sunt 
eloquia Dei, nuUo modo pseudoprophetas cum veris pro- 
phetis pari licentia confuderunt, sed Concordes inter se 
atque in nullo dissentientes, sacrarum literarum veraces ab 
eis agnoscebantur et tenebantur auctores. Ipsi eis erant 
philosophi, hoc est, amatores sapientise, ipsi sapientes, ipsi 
theologi, ipsi prophetse, ipsi doctores probitatis atque pie- 
tatis. Quicunque secundum illos sapuit et vixit, non 
secundum homines sed secundum Deum, qui per eos lo- 
cutus est, sapuit et vixit." Addit Hieronymus, " Ecclesia"* 
Christi, quae habitat bene et in toto orbe ecclesias possidet, 
spiritus unitate conjuncta est, et habet urbes Legis, Pro- 
phetarum, Evangelii et Apostolorum, non est egressa de 
finibus suis, id est, de Seripturis Sanctis." Istis finibus 
Ecclesia Catholica se circumseribi libentissime patitur. 

» Chrysost. in Act. Apos. Horn. 33. op. torn. 9. pag. 260. 

'' Augustin. de Civit. Dei, lib. IS. i.,.^i. 41. op. torn. 7. pag. 522. 

' Ibid. pag. .'523. 524. 

"• Hieron. in Michaese. cap. 1. op. torn. 3. pag. 1503. 



b 



CONTROVERSIIS PONTIFICIIS. 21 

Contra turn Hsereticorum omnium, turn ipsius Anti- 
christi notam banc facit Chrysostomus, quod aliunde quam 
per Scripturarum ostium in ovile velint ingredi. Quare 
vero Seripturis ostii nomen tribuatur, ita explicat : aurat* 
yap riftag irpoaayovai rtjji Qtt^ koi tjjv 0eoyv<oaiav avoiyov- 
atv' avTai TTpo^ara woiovatv' avTai (j)v\aTTOV<Ti, Ka'i tovq 
XvKOvg ovK a<j>ta<Tiv iTretatXOtiv. KaOawep yap tiq Ovpa 
a(i<paXrig, ovTtog uttokXiUi rolg aiptriKoi^ ttjv tlaoSov, (i> 
a<T(l>aXti<f KautcTTwara ri/xag irtpX wv av (iovXbjpeQa TravTwv, 
Koi oiiK ICxra TrXava<T9ai. Kai> prj irapaXvawptv avrriv, ovk 
iaoutua iv\iipwTOi toTc ixOpoig. Eia ravrriQ koi touc iroipi- 
vac KOI Toi/f oil iroipivaQ tlaofiiQa aTravrag. Ipsa enim nos 
ad Deum ducunt et ejus nobis cognitionem aperiunt. ipsae 
eves faciunt, ipsae custodiunt neque lupos irrumpere per- 
mittunt. Nam, velut firmum ostium, haereticis praecludit 
ingressum, tutos nos constituens in omnibus quae velimus, 
et seduci nos non sinens. Et nisi illud infringamus, non 
facile ab inimicis nostris expugnabimur. Inde eos omnes 
qui pastores vel sunt vel non sunt facile intelligemus." Et 
paulo post : " b pfj raip ypa(paig \pti)pivog, itXXa avafiai- 
viov a\Xa\o6(v' Tovriariv, trtpav tavrtf koi prj vtvopiapi- 
vijv Tipvwv oSov' ovTOQ KXiTTTriQ f(TTt. Qui sacrfs non uti- 
tur Seripturis, sed ascendit aliunde, id est, non concessa 
via, fur est." Falsos illos pastores venturos ad nos prae- 
dixit Servator, "in* vestimentis ovium" cum intus lupum 
gererent, et ideo " vigilans sensus," ut recte monet Origenes, 
" et'' mens intenta requiritur quae probare noverit vel ovis 
in propatulo simpiicitatem vel lupi latentem rapacitatem. 
Unde vide quam proximi periculo fiant qui exereeri in 
divinis Uteris negligunt, ex quibus solis hujusmodi exami- 
nationes agnoscenda discretio est." In Gregorii Nysseni 
de anima et resurrectione dialogo pro fundamento ponitur 
cui nemo contradixerit (adeo res ista temporibus illis posita 
erat extra omnem controversiam) iv^ Tovrn> povi^ tjjv aXri- 
Otiav TtOiadai <J) CTippaylg tTriaTi riig ypaipiKiig paprvptaf;, 

* Chrysostom. in Joannem, Horn. 59. op. torn. 8. pag. 34fi, 
'' Matth. cap. 7. ver. 15. 

<= Origen. in Epist. ad Rom. lib. 10. cap. 35. op. torn. 4. pag. 684. 

* Greg. Ny«». Op. torn. 3. pag. 207. 



22 TRACT AT us DE 

in eo solo, cui Scripturarum testimonii adest sigillum, veri- 
tatem ponendam esse," estque Basilio favepa'^ sKirTuxris 
TTicTTtwc Kot vveprt^aviaQ KOTrcyopia, tj aOtTtlv ri tmv ye- 
jpafjifiivwv rj ivtiaaysiv tu>v ftr) ytypanfitvwv, manifesta est 
fidei eversio et superbise argumentum aut respicere aliquid 
eorum quae scripta sunt aut aliquid quod scriptum non sit 
inducere." 

Videamus jam quid Haeretici veteres et posteriores Anti- 
christi, hoc est, ipsi lupi de sacrosancto hoc canone sen- 
tiant. " Cum'' enim ex Scripturis arguuntur, in accusa- 
tionem convertuntur ipsarum Scripturarum, quasi non recte 
habeant neque sint ex auctoritate et quia varie sunt dictae, 
et quia non possit ex his inveniri Veritas ab his, qui nesciant 
traditionem. Non enim per literas traditam illam sed per 
vivam vocem, ob quam causam et Paulum dixisse, 'sapien- 
tiam autem loquimur inter perfectos.'" " Confitentur^ qui- 
dem nihil Apostolos ignorasse, nee diversa inter se praedi- 
casse, non tamen omnia volunt illos omnibus revelasse : 
quaedam enim palam et universis, quaedam secrete et paucis 
demandasse : quia et hoc verbo usus est Paulus ad Timo- 
theum : ' O Timothee depositum custodi.' Et rursum : 
' Bonum depositum serva.' " Haec de veteribus haereticis, 
Antichristi praecursoribus, Irenaeus et Tertullianus scrip- 
tores antiquissimi, qui eodem pencillo hodiernos nostros 
Pontificios graphice admodum depinxerunt. 

Cui enim rei assimilant isti scriptum Dei verbum ? et 
quanam comparatione comparant illud ? "est* instar va- 
ginae," inquit Costerus Jesuita, " quae quemlibet gladium 
admittit non modo chalybeum, sed etiam plumbeum, lig- 
neum, sereum : patitur enim se quavis interpretatione 
trahi," " Veluti' nasus cereus est :" aiunt, ex eodem so- 
dalitio, Censores Colonienses. Posteri' grata sana et pere- 
leganti metaphora Scripturam vocarunt " ceream, ejusque 

» Basil, de fide, op. torn. 2. pag. 224. 

** Iren. contra Hseres. lib. 3. cap. 2. op. pag. 174. 

' Tertiill. de prcescript. Hieret. cap. 25. op. pag. 210. 

^ Coster. Enchirid. cap. 1. pag. 44. edit. an. ICOO. 

' Cens. Colon, in Monhem. Dialog. 4. pag. 112. edit. An. 1582. 

' Schol. ad cap. 39. Preescr. Tertulliani adv. lieeret. 



CONTROVERSIIS PONTIFICHS. 23 

cereum nasum dixere, quia possit ad libitum quocuraque 
flecti. Tam facile est enim, immo facilius est, ad res profa- 
nas et impias probandas detorquere Sanctam Scripturam, 
quam facile est ex pedibus ac semipedibus, aut penthemi- 
meribus Virgilianis, epithalamia seu quidvis aliud in unum 
congerere." Itade Scripturis Sanctis loquuntur, Johannes 
Quintinus Heduus et Jacobus Pamelius. De iisdem Alber- 
tusPighius "sunt*ill8e(utnon minus vera quam festive dixit 
quidam) velut nasus cereus, qui se horsum, illorsum, et in 
quam volueris partem, trahi, retrahi, fingique facile per- 
mittit : et tanquam plumbea qusedam Lesbise sedificationis 
regula, quam non sit difficile accommodare ad quidvis 
volueris." et ut Scripturas accusando, quasi varie sint 
dictse, produnt isti sese germanos illorum esse posteros, 
quos "lucifugas'' Scripturarum" Tertullianus nominat : ita 
ab iisdem ad traditionem non scriptam appellando, patris- 
sant quoque. 

Melchior Canus quatuor hie ponit " fundamental, quae 
Theolo^iae Fideique (puta Pontificiae : quod summopere 
notandum) simul nervos ac vires continent. 1. Ecclesiam'' 
esse antiquiorem Scriptura, fidemque proinde ac religionem 
sine Scriptura constare. 2. non omnia, quae ad doctrinam 
Christianam pertinent, esse etiamnum in Sacris Literis ex- 
pressa. 3. multa pertinere ad Christianorum doctrinam et 
fidem, quae nee aperte nee obscure in Sacris Literis conti- 
nentur. 4. Apostolos maximis de causis alia quidem literis, 
alia autem viva voce prodidisse." Inter alias vero et banc 
assignat quod "conseiitaneumerat, mysteria qusedam, prae- 
sertim sacra clam populo rudi habere, perfeetis et majori- 
bus seorsum communicanda." et ad id probandum, illos 
producit textus, quibus in eadem causa veteres abusi sunt 
hseretici. " Sapientiam autem loquimur inter perfectos." 
et "bonum depositum custodi." priorem quoque locum 
urget Bellarminus, ad astruendam •'dignitatem' mysteri- 



' Alb. Pigh. Hierac. Eccles. lib. .1. cap. 3. 

* Tertulliun. de Resurrect, cam. cap. 47. 

« Can. loc. theol. lib. 3. cap. 2. '^ Id. lib. 3. cap. 3. 

* Bellarm. de verbo Dei, lib. 4. cap. 8. 



24 



TRACTATUS DE 



orum multorum, quae silentium requirunt; nee decet ut in 
Scripturis, quse toti mundo leguntur, expliceiitur." 

Quid igitur hie dicendum ? " dico"" inquit Bellarminus, 
" Scripturam, etsi non est facta prtecipue, ut sit regula 
fidei, esse tamen regulam fidei, non totalem, sed partialein. 
Totalis enim regula fidei est verbum Dei, sive revelatio Dei 
Ecclesise facta; qu^dividitur in duas regulas partiales, Scrip- 
turam et Traditionem." Synodus quoque Tridentina*", libros 
scriptos et sine scripto Traditiones " pari pietatis aifectu ac 
reverentia suscipit ac veneratur :" quod a nulla Christiana 
Synodo unquam antea factum. Imo patribus audacior fac- 
tus Scioppius apostata, (qui ut Pontificiorum factus est pro- 
selytus, factus est quoque mog yuvvrig SnrXortpov avTwv,) 
" majorem'^ traditi quam scripti verbi divini authoritatem 
esse," asserere non veretur. At Sacra Liters, si Apostolo 
credimus, " possunt* nos sapientes reddere ad salutem, per 
fidem quae est in Christo Jesu :" quod facere non possunt, 
si non continerent omnia ad salutem necessaria : possunt 
quoque efScere, 4' ut'' perfectus sit homo Dei (id efet verbi 
minister) ad omne opus bonum perfecte instructus." Sed 
unum demus paulisper istis, defectum Scripturae Sacrae 
additamentis aypa(j)(i)v TrapaS6(mwv supplendum esse: quae- 
ramus an duse istae regulae partiales, in quas totalem regu- 
lam frangit Bellarminus, pro regula sufficiente fidei sint 
agnoscendae. Ilespondet BcJlarmini socius, Gregorius de 
Valentia : " neque"^ Scripturam neque etiam solam tradi- 
tionem vivae vocis eorum, qui olim vita defuncti sunt, esse 
regulam sufficientem fidei, quae valeat per se sine alia 
aliqua infallibili ac praesente auctoritate omnes omnino de- 
finire fidei quaestiones. Nam primum, sicut de auctoritate 
ipsius Scripturae necesse est per aliquam aliam certam re- 
gulam coustare, ita etiam de auctoritate traditionis, si ea 
quoque revocetur in dubium. Non enim traditio loquitur 
etiam ipsa clare et perspicue de sese, ut neque ipsa Scrip- 
tura. Deinde cum traditio scriptis fere doctorum orthodox- 

" Bellarm. de verbo Dei, lib. 4. cap. 12. 

•> Synod. Trid. Sess. 4. "= Gasp.Sciop. in Ecclesiastico.cap. 135. 

^ 2 Tira. cap. 3. ver. 15. 17. ' 1 Tim. cap. 6. ver. 11. 

' Valent. Analys. fid. lib. 5. cap. 8. 



CONTROVERSIIS PONTIFICIIS. 25 

orum in Ecclesia conservetur : quaestiones ac dubia moveri 
possunt de sensu illius, sicut dubitatur sajpe de sensu ac 
mente doctorum, Ejusmodi aiitem quaestiones, cum erunt 
ortse post traditionem, quae semel tantum, ut ita dicam, 
locuta est neque praeterea amplius loquitur, certe per 
eandem ipsam traditionem definiri satis non poterunt. Pos- 
tremo multae in Ecclesia variis temporibus definitae ac de- 
claratae sunt sententiae fidei et deinceps similiter, motis 
controversiis, definiri possent, de quibus ante non fuerit 
usque adeo expressa traditio." Nempe isti non sufficit 
" auctoritas" humana," ut appellat, divinitus inspirata, quae 
Scriptura Sacra continetur; imo ejusmodi auctoritatem 
•' illorum'' hominum propriam" esse negat, " qui olim divi- 
nam doctrinam aut verbo aut scrlpto tradiderunt et vita 
defuncti sunt :" Prophetas intelligit et Apostolos. Requiri 
amplius ait " ut vivat hsec auctoritas successione semper 
inter fideles praesens." Addit, auctoritatem illam non alibi 
Tel quaeri deberi vel inveniri posse, quam in Christi Ec- 
clesia. Verum, ne erremus, itase explicat, " Haec'' Ecclesiae 
infallibilis authoritas ad definiendum non est in singulis 
fidelibus, quippe qui sine controversia possunt errare sin- 
guli neque est etiam in omnibus omnino fidelibus : frustra 
enim data illis esset ; cum fieri vix possit, in fidei causis ut 
ab omnibus illis sigillatim sententia dicatur: sed residet 
ilia summa Ecclesiae auctoritas in Christi vicario, summo 
Pontifice ; sive una cum Episcoporum concilio, sive abs- 
que concilio res fidei definire velit, sive'' in definiendo 
studium adhibeat, sive non adhibeat." " Neque' enim putan- 
dum est," inquit, "auctoritatem unam infallibilem habere 
Pontificem, alteram Ecclesiam, alteram Concilium : id non 
ita est. Quin imo ilia ipsa auctoritas, quae in uno Pontifice 
residet, auctoritas etiam esse dicitur Ecclesiae ; quippe 
cum Ecclesia nimirum quoddam quasi corpus sit, cujus 
caput est Pontifex, ut proinde in ea quoque esse metito 
censeatur ilia auctoritas, quae in ipsius est capite. Atque 
eadem item Pontificis auctoritas, Conciliorum auctoritas 

• ValenL Analys.fid.lib. 4.cap. 1. et 2. i" Id. lib. 5. cap. 8. 
' Id. lib. 6. cap. 4. <> Id. lib. 8. cap. 3. 

" Ibid. cap. 7. 



26 TRACTATUS DE 

esse dicitur, quateiius eorum acta et determinationes ille 
confirmavit. Itaque Conciliorum auctoritas, ut est quidem 
infallibilis, non alia quaedam auctoritas est per se distincta 
ab auctoritate Pontificis, sed eadem plane, uno quodam 
modo usurpata ex multis, quibus potest Pontifex suam 
infallibiliter definiendi auctoritatem exercere." Itaque cum 
libro tertio Analysis fidei suae Catholicse confirmasset% 
aliquam exstare fidei regulam sufficientem ; et libro quarto 
qualis* sit regula fidei sufficiens ostendisset, nimirum Hu- 
mana divinitus inspirata ; deinde libro quinto, regulam<= 
fidei praesenti aliqua auctoritate contineri asseruisset : et 
libro sexto porro probandum suseepisset, in sola Ecclesia 
Romana quserendam fidei regulam : concludit demum libro 
septimo, " Romani'' Pontificis auctoritate contineri regulam 
fidei;" hoc ipso etiam titulo omnibus illius libri foliis 
superposito. Atque hsec est Jesuitica (antiquitati omni in- 
audita) fidei avaXvcrie vel avaXoxrig potius : quae loco 
Prophetarum et Apostolorum ut dudum defunctorum, vi- 
ventis Romani Pontificis auctoritatem divinitus inspiratam 
nobis commendat. Nam Canonistarum analysis satis nota 
est, quae Pontificiam auctoritatem Prophetica majorem 
statuit. Cum enim in textu Decretalium'' ex 26° capite 
Proverbiorum citatus fuisset versus : ad eum (maledicta) 
glossa banc notationem apponit : " adverte quod verba 
textus non sunt verba Papae sed Salomonis in Parabolis; 
et habentur originaliter in capite 26. sed quia textus hie 
est canonizatus, facit fidem et inducit necessitatem, sicut 
si editus fuisset a Papa (sapientiore scilicet quam Salo- 
mone) quia omnia nostra facimus, quibus nostram autho- 
ritatem impertimur." Et hoc sane iniquitatis mysterium 
quamdiu obtinet, nulla pax sperari potest. 



» Ex titulo in summitate, folii 15. (operum Valeiit. edit. Lugduti. an. 1591. 

•i Titul. fol. 17. •: Titul. fol. 19. usque ad 25. 

■i Titul. fol. 27. usque ad 45. 

' Lib. 2. tit. 23. de rrcesumptionib. cap. 1. 



CONTKOVERSIIS PONTIFICIIS. 27 



IV. 



DE FUNDAMENTIS CREDENDIS. 



Ut ista planius percipiantur : distinguendum est primum 
inter ea quae ad Soy/xara et ea quae ad woXiTiiav Ecclesiasti- 
cam pertinent. Ad quam distinctionem Justinianus Impe- 
rator respexit illis verbis : twv' TrpotiprifjLivwv aylwv aw- 
6cit)v TO. Soyfiara Kadarrtp rag Oitag ypatjiag Se\6ixiBa koI 
Toiig Kavovag wg vo/xovg <pv\aTTOnev, Praedictarum qua- 
tuor Synodorum dogmata sicut Sanctas Scripturas accipi- 
mus, et regulas sicut leges observamus. per canones sivc re- 
gulas intelligens rovg'' iripl rr\q lKK\r}cna(mKr\g noKtrtlag v6- 
liovg, uti viginti illos Niceni Concilii canones nominal Theo- 
doretus. Ita Patres concilii Constantinopolitani primi in 
epistola ad Theodosium Imperatorem, " TrpCorov" fiiv avEvew- 
aofiida Tr/v Trpbg aXXt'iXovg ofiovoiav. tiruTa St koI tjjv twv 

TTOTlpOlV nioTlV Tb>V IV NlKQiq KVpwdaVTWV VpOQ Si TOVTOIQ 

KOt VTTtp rijc ii/Ta^lag t<Lv skkXiictkov pt^rovc Kavovag wpicra- 
fiiv. Primum quidem mutuam inter nos concordiam reno- 
vavimus ; deinde Patrum qui Nicaeae congregati fuerunt, 
fidem confirmavimus : praeterea etiam ad recte constituen- 
dum et ordinandum statum et disciplinam Ecclesiarum, 
certos canones statuimus." Ad politeiam referenda quaecun- 
que tum ad ritus turn ad ivTo^iav Ecclesiae pertinent : 
quae in variis Ecclesiis quam fuerint varia, neminem fugit, 
saltem qui Socratis aut Sozomeni ecelesiasticam historiam 
legerit ; hie enim veterum doctorum judicium laudat qui 



* Justman. Novell. 131. 

'' Theodor. lib. 1. Histor. Ecclesiast, cap. 8. 

• Concil. Labb. torn. 2. pag. 1124. 



28 TRACTATUS DE 

tvt)9t^^ (koi juaAa Sticatwc) VTriXafiov, Wiov iviKtv aXXi'/Xwv 
)(u>pi(,i<Tuat, TTipX Ta Kaipia r^c OprtUKiiag avfKJitovovvTai. ov 
yap Tag avTag vapaSoaetg Kara iravra ofioiag, Kq.v ofxoSo^oi 
slev, tv Traaatg raXg ekkXijo-ioic ivptiv ifrri, stultum, et qui- 
dem merito, censuerunt, consuetudinum (vel rituum) gra- 
tia a se mutuo segregari eos, qui in prsecipuis religionis 
capitibus consentirent. Neque enim easdem traditiones 
per omnia similes, in omnibus Ecclesiis, quamvis inter se 
consentiant, reperire possis." Similiter et Socrates : "ovSi- 

flia^ TWV 0pJI(TK£t<t)V TO. OVTO. t01J (pv\aTTSl, K<}V TJJV alTJJV 

wepl TOVTOJV Sosov arrnaZrirai. KOi yap o'l Trig avriig niaTtwg 
ovTtg ^ia<^b)vov<ji Trepl to. lOr] irpog iavTovg, cujusque reli- 
gionis et sectae varii sunt ritus, licet eadem de illis habeatur 
opinio, etenim qui in eadem fide sentiunt, iidem in ritibus 
et ceremoniis inter ipsos discrepant." Ecelesiae igitur de 
politeia dissentientes, in eadem amicitise consuetudine per- 
manere et possunt et debent : nee unitati fidei quicquam 
officit rituum varietas ; imo ejusmodi Sia^iovia, ut ad 
Victorem Romanum Episcopura scripsit olim Irenseus, 
" rrjv" o/xovoiav Trig Triariwg avvlaTr}(Ti, concordiam fidei 
commendat" potius. Ad dogmatica vero quod attinet ; tam 
verum est 

Non eadem sentire bonos de rebus iisdem ; 

quam certum est variis laborasse erroribus viros magnos, 
quos ab Ecclesise communione nemo separaverit. Sublato 
apostata Juliano, " at"' wip\ tmv SoyinaTiDv ZnTrjdug Tt KaX 
iiuXi^Hg irdXiv aviKivovvTO Toig irpoeaTMen tCov tKKXrimiov : 
quaestiones de integro, et disputationes de doctrina fidei ab 
ecclesiarum prsesidibus agitari coeptse sunt ;" ut refert 
Sozomenus. " OStoj* Trij ToTg avOpwTroig <plXov (inquit ille) 
Trap' tTipwv fitv (ittKov/uivoig irpbg to ojuo^vXov o/novotiv. 
cnrriXXaynivotg Se axiTolg twv tCwOsv KaKwv, wpog a<j>ag 
avToiig araaiaZtiv, ita natura humana comparatum est, ut 
cum ab exteris injuriam acceperint, cum suis concordiam 



» Sozom. Hist. lib. 7. cap. 19. <> Sacr. Hist. lib. 5. cap. 22. 

*= Euseb. Hist. Rccles. lib. .5. cap. 2G, '' Sozoin. Hist. Eccles. lib. 6. cap. 4. 

*■■ bozoni. Hist. Kccles. lib. 6. cap. 4. 



CONTROVERSIIS FONTIFICIIS. 29 

habeant et pacem ; cum autem sint malis ab exteris impor- 
tatis liberati, ipsi inter se seditionem et discordiam conci- 
tent." quod nimis varum esse vel hodiernse Belgicarum 
Ecclesiarum de quinque articulis digladiationes fidem faci- 
unt. De quibus quid aliud dicendum, quam quod in simili 
rerum turbatione (nam non nunc primum exortse sunt in 
Ecclesia ejusmodi tempestates) respondit olim Isidorus 
Peleusiota : " ri^ ovv troir^Tiov ; i^i'ic- t' f^fv Svvarbv, Siop- 
OwTiov. tl Ss jurj, i}avxa<rriov, quid igitur faciendum est? 
inquis. si quidem id fieri potest, malum hoc corrigendum, 
sin minus, quiescendum est." 

Nee vero ad fidei unitatem constituendam requiritur 
omnimoda dogmatum concordia : neque ipsa antiqua sanc- 
torum patrum consensio, quemadmodum prudenter monuit 
Vincentius Lirinensis, in omnibus divinse legis quaestiun- 
culis, sed solurti, certe praecipue, in fidei regula, magno 
nobis studio et investiganda est, et sequenda. Atque inde 
est quod Augustinus »•»••»••* 

Christianorum igitur dogmatum alia quidem res creden- 
das*", alia res agendas spectant : in quibus utrisque inter 
prima fundamenta et structuram fundamentis illis super- 
positam tenenda est distinctio. Proponitur ab Apostoio 
initio sexti capitis epistolae ad Hebrseos, his verbis : Sio 
aipivTtg Tov rfjc ao\rig Toii Xpiarov Xoyov, tTri riji; rtXtio- 
r»ira (pipwfitOa. firj ttuXiv dt/xiXtov KarafiaXXofitvoi /ucra- 
voiag airo vt\pu)v loywv, icai Triarcaif sni Qtbv, ftaitTiofxdJv 

• Isidor. Pel. lib. 4. episL 13.3. 

'' Ex I Tim. cap. 1. ver. 19. retinens fidem et bonam conscientiam ; qua 
expuUa nonnulli naufragium fidei frcerunl. Duo sunt Christianismi gencraiia 
capita: verus de Deo lensus et rectus in Deura cultus, yviitjtQ a\ridiiai, xal 
rpaiig ivat^iiac- ibi apprehendilur Veritas : hie exerceiur pietas. ibi Deus 
noscitur: hie colitur (Balb. Meisncr. Preefat. In Decad. 1. AvOpuiroXoyins' 
sacrie, edit. Witeberg. 612. 4») agnitio Del (et operum ejus) 2. cullus Dcit 
(recie redere : et pie vi»ere.) ntpi ruv vtaTuiv <cai wepi tiZv irpoKTuiv. (Vid. 
Polan. Syntagm de parlii. Theologia in Fidem et Bona opera. Ignaliin, epist.7. rA 
oXova-iVrif ij «i'c 9ibv, icai ayairij vtp't tov o/ioipvXov. (utl Job. cap. 3. vir. 23.) 
Lactantius, lib. 4. inslitut. cap. 4. idem Deus est, qui et intelllgi debet, quod 
est Sapientis ; et bonorari, quod est Religion!*, sed Sapientia praecedit, Religio 
lequitur. quia prius est Deum scire, consequens colere. Augustinus in pra:fat. 
Speculi (torn. 3. pag. 681.) egregle dislinctionem banc credendorum et agcii- 
dorum proponit. 



30 TRACTATUS DE 

SiSoT^^C, tTriBiaiiitg n xeipwv, avaaraaiwg re viKpiHv, kolX 
KoifxaTOQ aiwvlov, quapropter omisso qui in Christo rudes 
inchoat sermone ad perfectionem feramur : non jacientes 
rursum fundamentum resipiscentise ab operibus mortuis, et 
fidei in Deum, baptismatum doctrinse, ac manuum imposi- 
tionis et resurrectionis mortuorum etjudicii seterni." Et hsec 
quidem fundamenta, in fine praecedentis capitis to aroiy^ia 
TijQ ap^^^ijc Tuiv Xoyi(A)v tov Oeov, elementa initii eloquiorum 
Dei appellantur et laeti conferuntur, ilia vero TiXtiorrig, hoc 
est doctrina accuratlor et perfectior, solido cibo comparatur : 
TtXiiiov'^ yap tarn i; arrEpeo Tpofj>i), riSv 8ta r^v 'i^iv to. aiflrj- 
rripia ytyv/nvaafjiiva i\6vT<i)v Trpoc SiuKptcriv koXov rt Kai 
KOKov, Adultorum enim est solidus cibus eorum videlicet 
qui propter habitum sensus habent, exercitatos ad discre- 
tionem boni ac mali." Eadem etiam in epistola ad Cor- 
inthios usurpatur similitude, " FaXa'' vjua? tTroTiaa, icai oh 
fipwfia- ovTTw 7ap tSvvaaOi, Lactis potu vos alui, et non 
esca : nondum enim poteratis id ferre." Unde Clemens 
Alexandrinus : ""Et" roivvv to fxiv yaXa Ttov vijttiwv, to 
fipwfxa Se Twv TtXeiwv Tpotprj npog tov AwoaToXov upijrat. 
70X0 filv 17 KaTi'jXVi^t oiovii npuiTri ^pvxnQ Tpo<j>rj, voi]Oh- 
criTai. (ipw/ia Si t) iiroiTTiKrj Oiwp'ia, Si ergo lac quidem 
infantium, cibus autem perfectorum nutrimentum dictus est 
ab Apostolo: lac quidem intelligetur catechesis, veluti 
primum nutrimentum animse, cibus autem, suspiciens con- 
templatio :" sic enim iiroirTiKriv Oiwpiav reddidit interpres, 
quo loquendi genere ad gentilium epoptas aliusisse Clem- 
entem non est dubium; ut et Dionysium capite tertio 
Caelestis Hierarchise scribentem, oportere " tovc TtXovfii- 
fovc, £K TOV uTeXovg fiiTaTaTTOfiivovg, /xtToxovg yivsadai TrJQ 
TiSv iTTOTTTtvOivTwv hpwv TtXuoTi\Tig iirt(TTi]ptig." apud hunc 
enim pvrjmQ sive initiatio pro catechesi, iiroipia pro perfec- 
tione passim usurpatur, atque hue pertinet insignis ille 
locus Augustini, de parvulis in Christo verba facientis qui 
lacte nutriuntur : " bos'" tales, inquit, si etiam antequam 



' Epist. ad Hebr. cap. 5. ver. 14. ^ Epist. 1. ad Cor. cap. 3. ver. 2. 

■^ Clem. Alex. lib. 5. Strom, op. torn. 2. pag. 685. 

^ August, epist. 187. ad Dardanum. op. torn. 2. pag. 687. 



CONTROVERSIIS PONTIFICIIS. 31 

perveniant ad spiritalem mentis setatem, ubi non lacte 
alantur, sed solido cibo, dies vitse hujus extremusinvenerit. 
Perficiet in eis habitator iilorum (Dei, sc. spiiitus), quic- 
qnid hie intelligentise minus habuerunt : quoniam et ab 
unitatis corporis Christi, qui nobis via factus est, et a tem- 
pli Dei societate non recesserunt: unde ut non recedant, 
regulam fidei pusillis magnisque communem, in Ecclesia 
perseveranter tenent, et in quod pervenerunt in eo ambu- 
lant, donee eis Deus revelet. Si quid aliter sapiunt, cogita- 
tiones suas carnales non dogmatizant : quin non obdurant 
contentiosis defensionibus immanendo, sed quodammodo 
ambulando, id est proficiendo desudant, intelligentiae per- 
spicuitatem impetrantes per fidei pietatem." Ad creden- 
dorum igitur fundamenta spectat ilia ab Augustino indicata 
regula fidei pusillis magnisque communis : quam Irenseus 
" Tov^ Kovova rijc aXifOtiag ukXivii, Regulam veritatis im- 
mobilem" appellat ; ac in universis totius terrarum orbis 
Ecclesiis tam a pusillis quam a magnis unanimi consensu 
susceptam esse, his verbis confirmat. " tovto^ to Kvpvyfta 
ira(iet\ii(l>via, icai raurjjv Trjv iriaTiv, wg npoi<j>afiiv, ri £KtcA>j- 
aia Kaiirtp iv oXo) ti^ Koorjutj) iitairapfiivi], tTriniXijJg ipvXaa- 
aii, wg sva oIkov otKoixra. koI bfioiwg Triarivu rovToig, iig 
fiiav ipv\r\v Koi Tr)v avTr]v i\ovaa icapSiav, koi avfi- 
(ptovoig ravTa Kxipvaati Kcii StSatTKEt Koi irapaciduxiiv, wg iv 
iTTopa KiKT)}fuvr). Koi yap ai kotu tov Koafxov ciuXiktoi avo- 
fioiai, aXX ri ivva/nig rrig TrapaSoatiog fiia koi 7/ aurij. koi 
ovTi a'l IV Veppavlaig iSpvfxlvai tKKXtja'iai aXXuyg Tmriartv- 
Kaaiv, ri aXXwg TrapaSiSoaatv, ovTt iv rmg lj3rtptaig, ovrt iv 
KiXroTg, ovts Kara rag uvaroXag, ovre iv Aiy{nrT(^, cure iv 
Atfivij, ovTi al Kara fiiaa rov Koapov iBpvpivai. aXX^ Sxnrip 
6 i'lXiog TO KTiapa tov Oiov iv oA<fi Tt^ Koaptjf) tig koi 6 awroc, 
ovTto Koi TO Ki'ipvypa Tiig aXnOtlag iravTaxti <j>aivn, koi 
<f>ti)TiZei iravTag avOpwTrovg rovg (iovXopivovg ilg iirlyvuxjiv 
aXridtiag iXOnv. Kai ovTt 6 Trcii'u SwuTog iv Ao-ytj) t(ov iv 
Tulg iKKXrjrriaig irpoiaTwTwv iTipa tovtwv epil ' ovctig yap 
xnrip tov cioaaKaXov, ovti 6 andtvrjg iv tw Xoyt^ iXaTTwati 



* Iren. lib. I. cap. 9. op. pag. 46. 

** Id. lib. 1. cap. 10. op. pag. 49. Epiphan. haerea. 31. 



32 TRACTATOS DE 

Triv trapaSocFiv. fiiag yap Koi Trig avrrig Triortwc oii<7»)c, cure 
6 7roXi> TTtpi avTTig Bvvafitvog htthv iTrXeovaaiv, oute 6 to 
oXiyov ^Xarrov))<T£, Hanc prsedieationem cum acceperit, 
et hanc fidem, quemadmodum prsediximus, Ecclesia et qui- 
dem in universum mundum disseminata, diiigenter custodit, 
quasi unam domum inhabitans et similiter credit iis, vide- 
licet quasi unam animam habens et unum cor, et consonanter 
hsec prsedicat et docet et tradit, quasi unum possidens os. 
nam etsi in mundo loquelse dissimiles sunt, sed tamen virtus 
traditionis una et eadem est. Et neque hse, quae in Germania 
suntfundatse Ecclesiae, aliter credunt aut alitertradunt ; ne- 
que hse quae in Hiberis sunt, neque hse quae in Celtis, neque 
hae quae in Oriente, neque hae quae in ^gypto, neque hae 
quae in Libya, neque hae quae in medio mundi sunt consti- 
tutae : sed sicut Sol, creatura Dei, in universe mundo unus 
et idem est, sic et praedicatio veritatis ubique lucet, et illu- 
minat omnes homines, qui volunt ad cognitionem veritatis 
venire ; et neque qui valde praevalet in sermone ex iis qui 
praesunt Ecclesiis, alia quam haec sunt dicet : (nemo enim 
super magistrum est) neque infirmus in dicendo deminora- 
bit traditionem. cum enim una et eadem fides sit, neque is 
qui multum de ea potest dicere, ampliat, neque is qui minus, 
deminorat." Quibus postremis verbis, ad illud quod de 
manna est scriptum", allusit Irenaeus : " 6 to ttoXv, ovk 
ivXtovaat Koi 6 to oXtyov, oiiic 7)Xarrov>)(T£, qui multum 
coUegit, plus non habuit, et qui paululum, minus non 
habuit." Cujusmodi autem esset haec fides, vere Catho- 
lica, (siquidem id vere proprieque Catholicum est, Vincentio 
Lirinensi definiente, quod'' ubique, quod semper, quod ab 
omnibus creditum est :) in eodem capite declarat idem. 
" Ecclesia"^ per universum orbem usque ad fines terrae 
seminata et ab Apostolis et a discipulis eorum accepit earn 
fidem quae est in unum Deum patrem omnipotentem, qui 
fecit ccfilum et terram, mare et omnia quae in eis sunt ; et 
in unum Jesu Christum filium Dei, incarnatum pro nostra 
salute ; et in Spiritum Sanctum, qui per prophetas prsedi- 

» Exod. 16. 18. 2. Corinth. 8. 15. >> Vincent, commonitor, 1. 

^ Iren. lib. I. cap. 10. op. pag. 48. 



CONTROVERSIIS PONTIFICIIS. 33 

cavit dispositionem Dei, et adventum, et earn quse est ex 
virgins generationem, et passionem, et resurrectionem a 
mortuis, et in carne in ccelos ascensionem dilecti Jesu 
Christi Domini nostri, et de ccElis in gloria Patris adven- 
tum ejus, ad recapitulanda universa, et resuscitandam 
omnem carnem humani generis, ut Christo Jesu Domino 
nostro, et Deo, et Salvatori, et Regi, secundum placitum 
Patris invisibilis omne genu curvetur, eoelestium, terres- 
trium, et infernorum, et omnis lingua confiteatur ei, et 
judicium justum in omnibus faciat. Spiritalia quidem 
nequitise, et angelos transgressores, atque apostatas factos, 
et impios, et injustos, et iniquos, et blasphemes homines in 
seternum ignem mittet. Justis autem et sequis, et praecepta 
ejus servantibus, in dilectione ejus perseverantibus, qui- 
busdam quidem ab initio, quibusdam autem ex pcenitentia, 
vitam donans, incorruptelam loco muneris conferat, et 
claritatem seternam circumdet." Haec Irenaeus ; eorum qui 
Johannem Apostolum audiverunt discipulus. Similiter, 
antiquitate illi proximus, Tertullianus. " Regula^ est autem 
fidei, ut jam hinc quid defendamus, profiteamur, ilia sci- 
licet qua creditur : unum omnino Deum esse ; nee alium 
prseter mundi conditorem, qui universa de nihilo produx- 
erit, per verbum suum primo omnium demissum. Id Verbum 
filium ejus apellatum, in nomine Dei varie visum Patri- 
archis, in Prophetis semper auditum, postrcmo delatum ex 
Spiritu Dei patris et virtute in virginem Mariam, carnem 
factum in utero ejus, et ex ea natum hominem et esse 
Jesum Christum : exinde prsedicasse novam legem, et 
novam promissionem regni coelorum, virtutes fecisse ; 
fixum cruci ; tertia die resurrexisse : in ccelos ereptum 
sedisse ad dexteram patris : misisse vicariam vim Spiritus 
Sancti qui credentes agat : venturum cum claritate, ad 
sumendos sanctos in vitse jeternse et promissorum eoeles- 
tium fructum, et ad profanos judicandos igni perpetuo, 
facta utriusque partis resuscitatione cum carnis resurrec- 
tione. Hiec regula a Christo, ut probabitur, instituta nuUas 
habet apud nos quaestiones, nisi quas haereses inferunt et 

' Tettallian. lib. de prnur. Iiteret. cap. 13. 
VOL. XIV. - D 



34 



TRACTATUS DE 



quae haereticos faciunt." Et in libro de Virginibus velandis 
capite primo : " Regula quidem fidei una omnino est, sola 
immobilis, ct irreformabilis, credendi scilicet in unicum 
Deum omnipotentem mundi conditorem, et filium ejus 
Jesum Christum, natum ex Virgine Maria, crucifixum sub 
Pontic Pilato, tertia die resuscitatum a mortuis, receptum 
in coelis, sedentem nunc ad dexteram Patris, venturum 
judicare vivos et mortuos per carnis etiam resurrectionem. 
Hac lege fidei manente, cetera jam disciplinse et conversa- 
tionis, admittunt novitatem correctionis, operante scilicet et 
proficiente usque in finem gratia Dei." 

Ita ab Augustino*", Leone'=, et aliis Patribus, symbolum 
Apostolicum appellatur " Regula fidei :" eoque fidei tlaayu- 
yiKOc Xoyoc et principia ad fideles omnes communiter perti- 
nentia, dicuntur comprehendi. Indeque Leo contra Euty- 
chen, ex hac Catholici Symbol! brevi et perfecta confessione 
disputans ; "non* de portiuncula," inquit, " aliqua fidei nos- 
trse, quod minus lucide clarescat, quaeritur: sed hsecstultis- 
sima insultatio audet incessere, quod Dominus noster in Ec- 
clesia neminem sexus utriusque voluit ignorare." Et Augus- 
tinus, initio libelli de fide et Symbolo, " Est' fides Catholica 
nota fidelibus memoriseque mandata, quanta res passa est bre- 
vitate sermonis : ut incipientibus atque lactentibus eis, qui in 
Christo renati sunt, nondum Scripturarum divinarum dili- 
gentissimaetspiritali tractatione atque cognitione roboratis, 
paucis verbis credendum constitueretur ; quod multis verbis 
exponendum esset proficientibus, et ad divinam doctrinam 
certa humilitatis atque charitatis firmitate surgentibus." 
" Nam'sicut fons," quae Petri Ravennatis similitudo est, "ore 
angusto manans magnis fluviorum laticibus ampliatur : sic 
fides Symboli breviato sermone credulitatis latissimos dat 
meatus." Nee enim posteriora Symbola, aliud sunt quam 
Apostolici explicationes : omniaque KoivoirKTra aut evidente 
hie expressa sunt, aut evidente consequentia hinc deduci 
possunt. Cujusmodi sunt ista axiomata, totam salutis nos- 

•i Aug. Euchirid. ad Laurent, op. torn. 0. pag. 217. 

" Leo de pass. Donl. Serm. II. cap. 2. << Leo, Epist. 13. ad Pulcheriam. 

' Augustin. op. torn. 6. pag. 151. ' Petr. Chrysolog. Serm. 61. 



CONTKOVERSIIS PONTIFICIIS. 35 

trae rationem complectentia : quae ab Ecclesise filiis et omni- 
bus et ubique et semper agnita sunt pro certis Christianae 
fidei fundamentis, 

Hsec Catholicae fidei sunt prineipia pusillis magnisque 
communia : de quibus Johannes Serranus in dissertatione 
de fide Catholica, sive prineipiis religionis Christianse, 
communi omnium Christianorum consensu semper et ubi- 
que ratis, confidenter pronuntiat ; "quicquid^ vel molitus 
sit vel moliturus sit mendacii pater, non tamen vel effecisse 
hactenus vel efFecturum posthae, ut hsec doctrina Catholica 
omnium Christianorum consensu, semper et ubique rata, 
aboleatur ; quin potius, illam in densissima maxime invo- 
lutarum perturbationum caligine victricem extitisse, et in 
animis et in aperta confessione Christianorum omnium, in 
suis fundamentis nullo modo labefactatam. In ilia quoque 
veritate unam illam Ecclesiam fulsse conservatam, in me- 
diis ssBvissimse hyemis tempestatibus, vel densissimis tene- 
bris suorum interluniorum." 

Nee in his tamen prineipiis homini fideli subsistendum est 
semper, ac si plus ultra non esset, quo ilium progredi opor- 
teret. Non Paulus "plantator'>" tantum Ecclesia; estdatus, 
sed etiam " Apollos rigator:" non qui fundamentum tantum 
ponat sapiens architectus, sed etiam qui supersedificet. Illud 
atl TToiSec') Christianos maxime omnium dedecet : si intelli- 
gentiam nimirum spectes, non si malitiam. Sic enim ista dis- 
tinguit exhortatio Apostolica : "AStX<j>oV', firj TraiSta yiveaOe 
ratg <ppitriv, aWa rg KaKia vriTTiaZiTi, ratg Si ^ptaX riXiioi yt- 
vtaOt, fratres nolite pueri cffici sensibus, sed malitia parvuli 
estote, sensibus autem perfecti estote." Ubi observandum, 
tum hie turn alibi saepius, ab Apostolo perfectos dici non 
absolute, sed comparatione facta cum parvulis ; et perfec- 
tionem intelligi prsesentis vitae, quae respectu futurae im- 
perfectio est et mera infantia. Quemadmodum in decimo ter- 
tio capite prioris epistolae ad Corinthios idem clare docet. 
Hujus igitur imperfectae perfectionis varii et dilferentes 

f Serran. Apparat. ad fidcm. Catholic, pag. 172. edit. Paris, an. Ifi07. 
•• Epist. 1. ad Cor. cap. 3, ver. fi, 7. ' Ibid. ver. 10. 
* Epist. 1. ad Cor. cap. 14. ver. 20. 

d2 



36 TRACTATUS DE 

sunt gradus : eaque pro temporum, locorum, personarum 
ratione, et magis potest suscipere et minus. Neque enim ab 
hebetioris et acutioris ingenii homine eadem perfectio est 
requirenda, non a docto eadem quae ab indoeto ; nee eadem 
a discipulo, quae a doctore. Nostro seculo, cui summo Dei 
beneficio clarissima Evangelii luce frui datum est non 
eadem cognitionis mensura sufficere putanda est, quae 
praeteritie ignorantiae temporibus sufBciet : nee hodie nobis 
eadem, qui in Britania et Hibernia sub invictissimi antiquae 
JTidei Defensoris alis degimus, qua contentos esse opor- 
tet in media Italia vitam agentes, ubi thronus est Bestiae. 
Ut uno verbo dicam, ab iis qui verbum Dei et libere 
legere et sincere praedicatum audire possunt, atque ab aliis 
qui hisce mediis destituuntur, non idem perfectionis gradus 
est expectandus. Interim tenendum, pro mensura doni 
dati, requiri hoc ab omnibus communiter, ut crescant "in 
gratia et in cognitione Domini nostri et Servatoris Jesu 
Chiisti." Ad hoc fideles cohortatus est Petrus' : atque ad 
hoc perficiendum se et reliquos Apostolos omnes nervos 
intendisse professus est Paulus : " vovOirovvrtg^ navra av- 
Qpwirov, KOI iiiudKOVTt^ TvavTa avBpwnov iv waat^ (JO(j>iq, 
'iva TrapauTiiaujfiiv wavTu avOpwirov tiXuov iv Xpiari^ I>)<toi/, 
admonentes omnem hominem, et docentes omnem hominem 
in omni sapientia, ut exhibeamus omnem hominem perfec- 
tum in Christo Jesu." Sic enim ille de se scribit, agite 
igitur cum Apostolo, ♦' a^c'vrte" rdv rFjc apx^C tov Xpiarov 
Xoyov iirl rrjv TeXEtoTjjra (jiepa)fiida, omisso qui in Christo 
rudes inchoat sermone ad per fectionem feramur." 

Quum Symbolo Nicaeno vel potius Constantinopolitano 
in Occidente primum coepisset addi articulus de processione 
Spiritus Sancti a Filio, legates a Carolo Magno ad Leo- 
nem III. Papam anno 809. missos, qusestionem banc 
Pontifici proposuisse legimus". " Si quis hoc nescierit, vel 
ita non crediderit : num salvus esse poterit ?" Cui is hunc 
in modum respondent, " Quisquis ad hoc sensu subtiliori 
pertingere, potest et id scire, audita sciens credere noluerit 

' 2 Epist. Petri, cap. 3. ver. 18. "' Epist. ad Coloss. cap. 1. ver. 28. 

" Epist. ad Heb, cap. 6. ver. 1. 

Baron, an, 809, §. 55. vid, Pithoe. llbellum de processione Spiritus Sancti. 



CONTROVERSIIS PONTIFICIIS. 37 

salvus esse non poterit. Sunt enim multa, e quibus istud 
unum est, sacra fidei altiora mysteria, subtilioraque sacra- 
menta, ad quorum indagationem pertingere multi valent : 
multi vero aut setatis quantitate aut intelligentiae qualitate 
praepediti, non valent, et ideo (ut prsediximus) qui potuerit, • 
et noluerit, salvus esse non poterit." Postea legatis asseren- 
tibussequum videri, ut quod creditur etiam Symbolo inferre- 
retur, aliam illis qusestionem proponit Pontifex, "Numi" uni- 
versa hujusmodi fidei mystica sacramenta, quae Symbolo non 
continentur ; sine quibus quisque qui ad hoc pertingere 
potest, Catholicus esse non potest, Symbolis inserenda et 
propter compendium minus intelligentium, ut cuique libu- 
erit, addenda sunt?" Respondentibus vero illis; "nequa- 
quam, quia non seque omnia necessaria sunt." Replicat, "Et 
si non omnia, certe plurima sunt his similia, quae nisi a capi- 
entibus credantur, Catholici esse non possunt." Et illis pe- 
tentibus exemplum, dat hujusmodi''. Numquid magis salu- 
tare est credere, periculosumve non credere, Spiritum Sanc- 
tum a Filio sicut a Patre procedere, quam filium sapientiam, 
Deum a sapientia Deo, veritatem Deum a veritate Deo 
genitum esse ; et tamen utrumque unam sapientiam, unam 
veritatem, essentialiter Deum esse : cum tamen constat, 
id a Sanctis Patribus eidem Symbolo inditum non esse." 

P Baron, an. 809. §. S. i Ibid. §. 58. 



38 TRACTATUS DB 



V. 



DE JTJDICE VERI SENSUS SCRIPTURJE. 

Ut Donatistas olim majores nostri, ita Papistas hodie 
in ratione componendi res in religione controversas urgere 
Solent Orthodoxi " vos dicitis, licet : nos dicimus, non 
licet. Inter licet nostrum, et non licet nostrum, nutant et 
remigant animse populorum. Nemo vobis credat, nemo 
nobis : omnes contentiosi homines sumus. Quserendi sunt 
judices. Si Christiani de utraque parte dari non possunt : 
quia studiis Veritas impeditur. De foris quserendus est 
judex. Si paganus, non potest nosse Christiana secreta : si 
Judseus, inimicus est Christiani baptismatis, ergo in terris de 
hac re nullum poterit reperiri judicium : de coelo quseren- 
dus est judex. Sed ut quid pulsamus ad ccelum, cum 
habemus hie in Evangelio ? Testamentum, inquam : quia 
hoc loco recte possunt terrena coelestibus comparari. Tale 
est quod quivis hominum habens numerosos filios. His, 
quamdiu pater prsesens est, ipse imperat singulis : non est 
adhuc necessarium testamentum. Sic et Christus quamdiu 
prsesens in terris fuit (quamvis nee modo desit) pro tempore 
quicquid necessarium erat, Apostolis imperavit. Sed quo- 
modo terrenus pater, dum se in confinio senserit mortis, 
timens ne post mortem suam, rupta pace, litigent fratres, 
adhibitis testibus voluntatem suam de pectore morituro 
transfert in tabulas diu duraturas. Et si fuerit inter fratres 
contentio nata, non itur ad tumulum, sed quseritur testa- 
mentum : et qui in tumulo quiescit, tacitus de tabulis lo- 
quitur ; vivus cujus est testamentum, in coelo est. Ergo 
voluntas ejus, velut in testamento, sic in Evangelio inqui- 
ratur ; etenim prsesentia quse modo facitis, jam futura con- 
spexerat Christus." 



CONTROVERSIIS PONTIFICIIS. 39 

Haec in libro quinto adversus Parmenianum Donatistam 
Optatus Milevitanus". Et quod mireris, ipse etiam Robertus 
Personius Jesuita in praefatione Epitomes controversiarum 
nostri temporis, ex Bellarmini et Maldonati dictatis consar- 
cinatae: "Diabolus," inquit, "non contentus ipsas fideinostrae 
veritates oppugnare, et circa illas multas contentiones in- 
troducere, sed prsevidens verbum Dei fore judicem harum 
litium, et medium unicum ad eas dirimendas ; voluit ipsum 
etiam Dei verbum oppugnare, et in dubium vocare per 
ministros sues." Haec dixit proprius ipsorum propheta : et 
suam ipsius et sociorum suorum patefaciens csecitatem, qui 
nondum videre possunt, quod si illi credimus, ipse prsevide- 
bat Diabolus. Est enim ilia Thesis'", quam in disputatione 
Ratisbonensi defendendam susceperunt Theologi Bavarici 
" Sacra Scriptura non est judex omnium controversiarum 
fidei et religionis Christianse. Est quidem norma infalli- 
bilis, verum nee sola nee unica ; sed prseter banc necessario 
admitti debent traditiones, et Ecclesise definitiones, Doc- 
torumque orthodoxorum consensus." Cui et illam Cbris- 
tophori Sacroboscani assertionem possumus adjungere. 
" Verbum'^ Dei respectu nostri, non habet rationem judicis : 
non quasi certam et veram non contineat sententiam ; sed 
quia de ejus sensu per nos ipsi nequimus infallibiliter esse 
certi, sicut certi sumus de mente Ecclesise, quae et audire 
et referre potest voces, unde liquet deesse aliquid Scripturse 
comparatione nostri, quo minus noster judex esse queat, 
quod non deest Ecclesise." 

Ita nimirum Verbi Dei judicium subterfugiunt isti 
" Scripturarum Lucifugse ;" quorum technis ut eatur 
obviam, duplex judicium necessario distinguendum est, 
opiariKov Koi SiaKpiTiKov, Decretivum, ut ita dicam, et 
Discretivum ; privatum hoc, publicum illud. Decretivum 
sive Determinativum appellamus, quod fit cum authoritate 
definiendi et alios obligandi. Estque vel Supremum et 
absolutum, vel Ministeriale et limitatum ; quorum alterum 



• Eadem habet Augustinus, in Psalm. 21. enarr. 2. op. torn. 4. pag. 101. 

** Colloq. Ratiabon. sess. 1. pag. 8. edit. Monach. an. 1602. 

' Sacrobosc. Defens. Decrct. Tridentin. part. 1, cap. 6. pag. 115, 116. 



40 TRACTATUS DE 

in foro (ut loquuntur) interno give conscientise, alterum in 
externo obligat. 

Supremum et absolutum judicium illud dicitur, cujus est 
authoritas irrefragibilis, et sententia prorsus infallibilis ; ita 
ut ei simpliciter acquieseendum sit, nee inde appellare 
liceat. Hujusmodi vero summum et avv-irsvOvvov judicem 
Spiritum Christi esse affirmamus, in verbo suo nobis lo- 
quentem. Ejus autoritatem esse summam et infallibilem 
fatentur omnes : pro judice veri esse agnoscendam ita con- 
firmant orthodoxi. 

1. Qui est autor Scripturse et religionis, summam autori- 
tatem habet interpretandi Scripturam et de religionis con- 
troversiis judicandi. Unusquisque enim suorum verbo- 
rum optimus est interpres, et ejusdem est interpretari leges, 
cujus condere. At Spiritus Sanctus autor est Scripturse 
et religionis"'. 

2. Quem ipsi Apostoli summum judicem controversia- 
rum religionis agnoverunt, eundem et nos agnoscere debe- 
mus. At Apostoli Spiritum Sanctum summum contro- 
versiarum judicem agnoverunt ut constat ex Act. Apost. 
cap. 15. ver. 28. ubi controversia de ceremoniarum Mosai- 
carum observatione sic ab eis determinatam legimus, 
" Visum est Spirituo Sancto ac nobis, ne quid amplius 
imponeremus vobis onus prseter necessaria ista." 

3. Qui arcana Dei et cognoscit et patefacit, pro judice 
controversiarum de sensu Scripturse et religionis agnosci 
debet. At Spiritus Sanctus arcana Dei et cognoscit et 
patefacit. 

"> Vide Act. Apost. cap. 28, ver. 25. 1 Epist. Petri, cap. 1. ver. 21, 



CONTROVEBSIIS PONTIFICIIS. 41 



VI. 



DE SUPREMO ET ABSOLUTO CONTBOVEESIARUM JUDICE : 
SPIRITU SANCTO IN VEEBO SUO NOBIS LOQUENTE. 

Hojus supremi judicis vicem Uteris consignatam esse 
asserimus in scriptis Propheticis et Apostolicis : in quibus 
controversias omnes de relisrione vel hactenus motas vel 
deinceps movendas a Spiritu Sancto determinatas esse 
dicimus, ita ut publicum Spiritus Sancti judicium de qua- 
vis controversia ex Scripturis certo cognosci possit. 

Nam in Scriptura sententiam Spiritus Sancti proponi, 
negari non potest, nisi simul negetur Scripturam afflatu 
Spiritus Sancti esse editum ; quod blasphemum est. In- 
deque Scripturse verbum" et eloquia et judicia Dei appel- 
lantur. Et ut " Deus"" conclusisse omnes" dicitur sub 
contumacia, ita dicitur " Scriptura*^ conclusisse omnia sub 
peccatum." Ac ne cum Stapletono quis dicat, " Deum"* 
per Scripturas quidem loqui, sed non per Scripturas nos 
alloqui :" porro addimus et Scripturam nos ailoqui, et 
Spiritum Sanctum per Scripturam. ""Oaa" 6 vo/xoc Xiyu, 
ToT? iv rt^ vofit^ XaXii. Qusecunque lex dicit iis qui in lege 
sunt loquitur." " Obliti' estis exhortationis quae vobis 
tanquam filiis loquitur, Fill mi ne negligite castigationem 
Domini." Denique " Qui« habet aurem, jubetur audire 
quod Spiritus dicat Ecclesiis," in epistolis scilicet jussu 
Christi a Johanne ad septem ecclesiarum angelos scriptis. 
Porro etiam Scriptura accusare quoque dicitur et condem- 
nare. •• Ne** putate me accusaturum vos apud Patrem : est 

* Pialm. 19. et 119. •• Epitt ad Rom. cap. II. ver. 32. 
' Epist ad GalaU cap. 3. ver. 22. 

"■ SUpleton. Defen. Eccles. author, contra Whitaker. lib. 1. cap. 7. sect. 9. 

• Epist. ad Rom. cap. 3. ver. 9. ' Epist. ad Heb. cap. 12. ver. 5. 
« Apocal. cap. 2. ver. 7. 11. 17. 29. et cap. 3. ver. 6. 13. 22. 

" iohan. cap. 5. ver. 4S. 



42 TRACTATCS DB 

qui accuset vos, Moses, per Scripturam scilicet suam." 
Quomodo et sermo a Christo hie editus judicaturus etiam 
dicitur in novissimo die, " Qui' rejicit me, nee recipit verba 
mea, habet qui condemnat ipsum ; sermo, quem loquutus 
sum, ille judicabit (vel damnabit) eum ultimo illo die." 
" Num'' lex nostra condemnat quempiara, nisi prius audi- 
erit ex ipso et cognoverit quod faciat?" ubi tribuitur judi- 
cium principale ipsi legi, cujus magistratus tantum est 
minister ; quemadmodum innuit Tullius : " Ut' magistrati- 
bus leges, ita populo praesunt magistratus : vereque dici 
potest, magistratum legem esse loquentum, legem autem 
mutum magistratum." Nequealiudnoscontendimus, quam 
principale judicium verbo Dei scripto, velut legi " unici™ 
legislatoris nostri, qui potest servare et perdere," conceda- 
tur : hominibus ministeriale tantum judicium tribuatur, 
quod ad legem illam scriptam alligatum sit. Quomodo 
etiam in bene constituta republica, legibus potius com- 
mittendum imperium, quam unicuique civium : magistratus 
vero constituendos esse vofiocpiiXaKac koX virripiTac; rolg 
voixoiQ, legum custodes ac ministros, defendunt Politici". 

Neque dici potest summum judicium de rebus in reli- 
gione controversis a sacris Scripturis hoc modo peti non 
posse : nisi quod aut obscurse sint illse aut minus perfectse. 
At ita obscuras non esse, ut ex iis controversise religionis 
definiri non possent, in qusestione de Scripturarum perspi- 
cuitate ostensum est : neque imperfectionis posse argui in 
disputatione de Scripturarum perfectione suo loco plenius 
demonstrabitur. Ad prsesens institutum unum aut alterum 
argumentum suflfecerit. 

1. Si ex Scripturarum sententia definiri non possent 
controversise, ad earum tribunal in rebus dubiis homines 
non remisisset Deus. Sed remittit " ad" legem et ad 
testimonium." "Habemus' firmissimum sermonem pro- 
pheticum cui recte facitis quod attenditis." 

' Johan. cap. 12. ver. 48. '' Johan. cap. 7. ver. 51. 

' Cicero de leg. lib. 3. cap. I. "> Jacob, cap. 4. vex. 12. 

" Arislot. Pol. lib. 3. cap. 12. et lib. 4. cap. 4. 
" Esai. cap. 8. ver. 20. f 2 Petr. cap. 1. ver. 19. 



CONTROVERSIIS PONTIFICIIS. 43 

2. Si ex Scriptura controversise dijudicari nequeunt, 
non esset ea ita utilis ad redargutionem, ut ad opus hoc 
perfecte instructum posset reddere hominem Dei. At ita 
utilem esse testatur Apostolusi ad Timotheum. 

3. Si doctrina creditur necessaria, ex Scripturis dijudicari 
non posset : frustra Beroeenses, audita doctrina Pauli, ad 
Scripturarum judicium recurrissent. Non autem frustra, 
sed magna etiam fructu id eos fecisse constat'. 

4. Si propterea erratur quod Scripturse non sciantur : 
certe sententia Scripturse cognita, determinari potest quid 
in religione rectum sit, quid erroneum. Sed verum prius : 
" Nonne' propterea erratis quod non sciatis Scripturas." 

5. Si Scripturarum sententia ita incerta esset, ut ex ea 
religionis controversise componi non possent, frustra earum 
testimoniis Judaeos convincere tentassent Paulus et Apollos ; 
frustra ab Episcopo requisivisset Paulus, ut contradi- 
centibus os obturare possit. Sed contrarium liquet ex 
Scripturis'. 

Bellarminus tribus rationibus probare conatur", Scriptu- 
ram judicem esse non posse. 

1. " Quia varios sensus recipit, nee potest ipsa dicere 
quis sit vera." Respondetur : Unicus est verus et genu- 
inus sensus Scripturie : et licet sensus mystici et spiritu- 
ales constituantur varii, convenit tamen inter nos et adver- 
saries ex solo literali sensu peti debere argumenta efficacia, 
ipso fatcnte Bellarmino". 2. Ubi per hominum inscien- 
tiam vel malitiam alienus Scripturse sensus afSngitur, ipsa 
sui optima est interpres ; si non in eodem, at aliis in locis 
cum hoc coliatis. Non igitur requiritur alius judex prin- 
cipalis veri sensus Scripturarum : requiritur tantum judex, 
qui adhibita diligenti meditatione et collatione genuinum 
Scripturse sensum ex ipsa Scriptura, non ex hominum 
decretis, possit ostendere. 



1 2 Tim. cap. 3. ver. 16, 17. ' Act. Apost. cap. 17. ver. 11. 

• Marc. cap. 12. ver. 24. 

' Act. .\post. cap. 17. ver. 2, 3. cap. 18. ver. 28. Epist. ad Titum, cap. I. 
ver. 9, 10, II. 

" BellariD. de verb. Dei, lib, 3. cap. 9. " Bellarm, de verb, Dei, lib. 3. cap. 3. 



44 THACTATUS DE 

2. " In omni republica bene instituta et ordinata Lex et 
Judex distinctse res sunt. Lex enim docet, quid agendum ; 
et judex legem interpretatur et secundum earn homines 
dirigit." Respondetur : 1. Ita videlicet in republica bene 
instituta distinct* sunt res Lex et Judex : ut tamen legi 
principale tribuatur judicium ; magistratui tan turn secun- 
darium, utpote constituto vo/io</)i)XaKt koi inrnpiry Toig v6/xoic 
(quemadmodum antea monuimus) ut non ex arbitris et 
voluntate sua, sed " secundum legem homines dirigat," 
sicut hie probe monet Bellarminus''. Sic vero etiam et nos 
distinguimus inter sententiam Spiritus Sancti canone sacro 
comprehensam et sententiam Doctorum et pastorum Ec- 
clesise, qui ejusdem canonis administri sunt : sic tamen 
ut alteri judicium summum attribuamus, alteri non nisi 
ministeriale, et ad ipsius Scripturse sententiam alligatum. 
2. Quamvis in republica magistratibus tribui possit judi- 
cium avTOKpuTopiKov, uuUo tamen modo tribuendum est 
pastoribus Ecclesise ; horum enim authoritas non cum im- 
perio conjuncta est, ut illorum, sed cum ministerio% neque 
periculum quod ex errore forensis judicii oritur, conferen- 
dum est cum periculo quod ecclesiastici judicii aberratio 
creat. Ut hie multo majore religione quam illic ad nor- 
mam legis judicem astringi necesse sit, nee nisi cum summo 
rerum discrimine absolutum judicium permitti possit. 

3. " De Scripturse interpretatione qusestio est: non autem 
se ipsa interpretari potest." Respondemus nos, Scripturam 
seipsam interpretari : et ex diligenti variorum locorum col- 
latione verum sensum erui posse. Sed quserit amplius 
Bellarminus, " Quid si multi sint linguarum periti et 
eadem loca conferant et tamen adhuc convenire non pos- 
sint, quis turn erit judex?" Respondetur : Hie ut in omni 
controversia religionis judicium Sow/iaoriicoi' et discretivum 
(quod dicitur) cuilibet docto et pio Christiano permitten- 
dum est, ut pro mensura gratise sibi datse quid rectum 
videatur, quid secus dijudicare possit. Judicium determi- 
nativum ministeriale illorum hominum coetui, qui publicam 

' Vid. Deuteron. cap. 17. ver. 10, 11. 

' jVid. 1 Cor. cap. 3. ver. 5. 2 Cor. cap. 1. ver. 24. cap. 5. ver. 18. 



CONTKOVERSIIS PONTIFICIIS. 45 

vocationem et authoritatem habent judicia ecclesiastica ex- 
ercendi deferendum est. Judicium vero absolutum et sim- 
pliciter infallibile ab alio judice noii est expectandum, quam 
a Spiritu Dei publicani sententiam per Scripturam ferente 
eamque patefaciente " privatim* singulis sicut vult." 
Quod si nondum pii et docti idem sentient, ferent alii alios, 
donee Deus hoc revelaverit ; interea in eo ad quod usque 
pervenerunt, eadem incedentes via et idem sapientes, quem- 
admodum ex Apostoli sententia'' pie monet doctissimus 
Jurius. Hieretici vero, qui sententiam Spiritus Sancti ex 
Scripturis a Christi servis ipsis propositam, nolunt agnos- 
cere, post unam et alteram commonefactionam ut perversi 
et avTOKaraKpiroi'^ sibi relinquendi sunt. Nee aliter se res 
habet in hoe de quo agimus judicio, quam in adversarii 
refutatione. Nam sufficienter confutari potest adversarius, 
ut fatetur^ Stapletonus, etsi non effieaciter, quod contingit 
" non ex defectu refutationis justse, sed ex protervia 
adversarii refutandi, Non minus enim pertinaeia invicta 
est et nescia eedere veritati, quam ipsa Veritas invicta est et 
nescit cadere falsitati." Ita ut summum et infallibile judi- 
cium de rebus in religione controversis ex sacra Scriptura 
peti possit, non requirendum est ut id fiat effieaciter, sic 
ut utraque pars litigantium in proposito judicio acquieseat : 
cum satis sit utid fiat sufficienter, quod nos sacrse Scripturse 
sententiie eonvenire contra Pontificios accurate dcfendimus. 
Objicies forte ex Gretsero, " omnis' judex ita debet 
dicere sententiam, ut altera pars litigantium evidenter sciat 
se vicisse, altera pars evidenter sciat se causam amisisse 
quantum est ex parte hujus judieis. Hoc neque sacra 
Scriptura nee Spiritus Sanctus per Scripturam potest 
faeere. Ergo neque sacra Scriptura nee Spiritus Sanctus 
loquens per Scripturam est talis judex." Ilespondetur : 
Concedi potest conclusio : neque enim nos dicimus vel 
sacram Scripturam vel Spiritum Sanctum talem esse ju- 

» I Epist. ad Cor. cap. 12. ver. II. •• EpUt. ad. Philipp. cap. 3. ver. 15, 16. 
«: Epist. ad Tit. cap. 3. ver. 10, 11. 

^ Stapleton. in Relect. prin. doctrin. controv. 6. qua;st. 2. explic. artic. 4, 
' Oretwr. in sesi. 9. Colloijuii Ratisbon. pag. 219. et Respons. ad Tlioes 
Hunnianai, cap. 18. 



46 TRACTATUS DE 

dicem, ministerialcm scilicet et enuntiativum, de quo 
propositio tantum admittenda est, quae non nisi in tribu- 
nali practice locum habet, ubi actu instituuntur discepta- 
tiones, et judex, prseeunte lege, fert sententiam. At ipsa 
lex, cui summum et primarium judicium tribuimus, senten- 
tiam de re controversa fert, sive litigantes percipiant sive 
non. Verbo enim Dei revera judicantur inereduli, etiamsi 
ignorant se judicatos esse vel id non credant, quemad- 
modum Moses Judseos accusare dicitur', quantumvis in 
ipso sperantes. 

Objicies postremo hac ratione nunquam terminandas 
esse controversias. Respondetur : Ut actu terminentur 
omnes controversise, quamdiu in hoc mundo versamur, frus- 
tra expectamus. Ut enim oifendiculai?, sic etiam hsereses'' 
oportet esse. Quibus tamen terminandis sufBcienter Deum 
Ecclesise suae providisse dicimus, data Scriptura quae ad 
omnium errorum redargutionem' perfecte instruere potest 
hominem Dei. Ubi vero ex verbo Dei sufficienter propo- 
sita fuerit Veritas, ad alium exitum res perduci non potest, 
quam ilium ab Apostolo notatum, " Si^ quis sibi videtur 
Propheta esse aut spiritualis, agnoscat quae scribo vobis, 
esse Domini mandata. Qui vero ignarus est, ignarus 
esto." 



f Johan. cap. 5. ver. 45. B Matth. cap. 18. ver. 7. 

h 1 Epist. ad Cor. cap. 11. ver. 19. ' 2 Epist. ad Tim. cap. 3. ver. 16, 17. 

k 1 Epist. ad Cor. cap. 14. ver. 37, 38. 



CONTROVERSIIS PONTIFICIIS. 4T 



VII. 

DE MINISTEKL(\XI CONTKOVERSIARUM JUDICE ET 
JUDICIO ECCLESIASTICO. 

De judicio definitive, quod divinum ideoque supremum 
est et absolutum, hactenus dictum est. Sequitur Eccle- 
siasticum quod ministeriale et limitatum esse dicimus. 
Judicium enim proprie Dei esse asserimus : judicii vero 
determinationem ex verbo Dei penes eos esse, qui legiti- 
mam vocationem et publicam autiioritatem habent de causis 
controversls cognoscendi et pronuntiandi. Quum autem 
" Spiritus* prophetarum prophetis subject! sunt," judicium 
de unius cujus iibet prophetae doctrina ad plurium prophe- 
tarum coetum pertinere intelligimus. Similiter coutroversia 
difBciliore oborta, causae cognitionem ad synodum eccle- 
siasticam referendam esse dicimus : ubi certo ordine et 
solenni processu disquisitione facta, exemplo Apostolici 
concilii'', et sententiis collatis publicum judicium ex Dei 
verbo de re proposita ferendum sit. Quo in genere conci- 
lium CEcumenicum supremum Ecclesise tribunal agnosci- 
mus : nimirum in judicio ministeriali et enuntiativo. Nam 
quod ad absolutum judicium attinet, non alium summum 
judicem quam Spiritum Sanctum per Prophetas et Aposto- 
los nobis loquentem ; neque aliam ullam sententiam, quae 
legis loco sit, prseter Spiritum Sanctum admittimus. Om- 
nem vero Ecclesise autoritatem subordinatam esse dicimus, 
sic quidem ut potestatem judicandi habeat, non absolutam 
tamcn, sed limitatam et ad regulam Scripturse astrictam. 
Nee vero aliter se res habet in foro ; ubi sententia judicis 
napavofiog est ipso jure nulla : quemadmodum confirmat 

* 1 BpUt. ad Cor. cap. 14. rer. 32. >■ Act. Apost. cap. 15. ver. 6. 



48 TRACTATUS DE 

Jacobus CujaciusS et ex ipso jure tam civili quam canonico 
manifestum est. Nam in jure civili nota est ilia Modestini 
sententia, " Si* expressim sententia contra juris rigovem 
data fuerit, valere non debet : et ideo sine appellatione 
causa denuo induci potest. Non jure profertur sententia, 
si specialiter contra leges vel senatusconsulta vel constitutio- 
nes fuerit prolata:" et Macri, " cum" contra sacras consti- 
tutionesjudicatur, appellationis necessitas remittitur." Cari, 
Carini et Numeriani Imperatorum, "Dubium'^ non est, id, 
quod contra jus gestum videtur, firmitatem non tenere et sine 
appellatione posse rescindi." Denique Alexandri Augusti, 
" Sententiams contra manifesti juris formam datam nullas 
habere vires, palam est : et ideo in hac specie nee provoca- 
tionis auxilium necessarium fuit :" ubi glossa, " Non valet 
ergo sententia lata contrajus constitutionis." Eadem quo- 
que sententia a Gratianp inter canones relata est, " Si*" 
sententia contrajus scriptiim feratur, nullas vires obtinet, 
nee contra eam est necessarium auxilium provocationis." 
Cum qua convenit et ilia Gregorii, " Sententia' contra 
leges canonesque prolata, licet non sit appellatione suspensa, 
ipso non potest jure subsistere." Et Alexandri III. "cum"' 
aliqua causa appellatione remota committitur et sententia 
fertur iniqua, eam evacuari oportet : nee ei debet stari, si 
iniquitatem contineat manifestam." Sensus est, ut in reci- 
tationibus ad hoc caput notat Cujacius, " sententiam qute 
iniquitatem continet manifestam, veluti sententiam latam 
expressim contra jus publicum, etiamsi ab eo dicta est cui 
causa delegata fuerit, adjecta hac clausula, appellatione re- 
mota, rescindendam esse." Videmus igitur judices sic con- 
stitutos esse vTrripirac to'iq vofxoig, quemadmodum ex Aris- 
totele antea notatum, ut judicii eorum firmitas a legum 

■= Cujac. adlibrum2. Decretal titul. 27. cap. 1. 

■* Digest lib. 49. Tit. de appellat. 1. 19. "= Digest, lib. 49. Tit. 8. 

^ Cod. lib. 7. Tit. 64, quando provo. non est necess. le. 5. 

K Ibid. le. 2. ^ Gratian. caus. 2. quaest. 6. 

' Gregor. in Registr. lib. 2. epist. 6. cap. 45. Et habetur in lib. 2. Decret. 
titul. 27. De sententia et re judicata, cap. I. 

** Decretal. lib. 2. De sentent. et re judicata, cap. 9. et tomo 3. conciliorum, 
part. 2. pag. 1374. edit. Binianae. 



CONTROVEHSIIS PONTIFICIIS. 49 

judicio pendeat: nee ideo nullam judicandi autoritatem 
illis tribui, si absoluta et irreformabilis illis denegetur. 
Neque enim si judex a quo (ut loquuntur jurisconsulti) a 
judice ad quern distinguatur, consequens est ut inferiori 
illi judici, a cujus sententia provocari possit, omnis potestas 
judiciaria adimenda sit. Et ipse Bellarminus defendit, 
" concilium' esse verum judicium et episcopos veros ju- 
dices," licet addat in fine capitis, " a pontifice posse retrac- 
tari illud judicium ;" et alibi sentiat, " generale" quoque 
concilium posse errare neque esse infallibile ejus judicium 
ante confirmationem Pontificis." Quare de conciliorum 
autoritate disputaturus, has duas qusestiones inter se distin- 
guit. " Possentne Concilia Episcopalia judicare controver- 
sias, tum fidei tum morum, quae in Ecclesia pro tempore 
oriuntur," et " Sintne certa et infallibilia Conciliorum ju- 
dicia ?" Prius illud facile admittimus. De posteriore vero 
respondemus : judicium ecclesiasticum ministeriale tantum 
esse, non absolutum ; ideoque Episcopos non posse absoluta 
sua autoritate judicare quicquam, sed autoritate et judicio 
verbi Dei. Cum vero eorum judicium ita limitatum sit, non 
absolute aut simpliciter infallibile et irreformabile agnosci 
posse, sed conditionaliter, ut eatenus infallibiliter judicent 
quatenus a norma verbi non recedunt, et in Scripturis ex- 
ponendis dictamen Spiritus Sancti, non tSiav" iirikvaiv se- 
quuntur, quemadmodum Apostolus monuit. 

Pontificiorum vero sententiam ut intelligamus, duo ex- 
plicanda sunt : I. Quantam autoritatem judicio Ecclesiae 
tribuant. II. Quid Ecclesiae nomine hie intellectum Telint, 
vel in qua persona illam summam Ecclesiae autoritatem resi- 
dere autument. 

Quid ad primum attinet : in eo a nobis dissentiunt 
Pontificii, quod Ecclesiae potestatem non limitatam, sed 
absolutam, indeterminatam et infallibilem attribuunt ; ejus- 
que autoritatem in controversiis definiendis non minus cer- 
tam esse statuunt, quam ipsius sacrae Scripturae. Hinc 

■ Bellarmin. de concil. lib. 1. cap. 18. 

■• Bellarnnin. de concil. lib. 2. cap. 11. " 2 Petr. cap. 1. ver. 20, 21. 

VOL. XIV. B 



50 TRACTATUS DE 

Bellarminus a concilio Hierosolymitano in Actibus Apos- 
tolorum, ex quo aliis conciliis Ecclesiasticis similem autori- 
tatem astruere nititur, tria notanda esse monet. "1. In° 
eo concilio non ex Scripturis, sed ad suffragia Apostolorum 
definitam esse quaestionem. 2. Apostolorum sententiam 
non fuisse permissam examini discipulorum, sed simpliciter 
imperatum fuisse, ut obedirent : unde colligit nostros, qui 
conciliorum sententiam examinari volunt ab unoquoque 
homine privato, cum Scripturis manifestissime pugnare. 
3. Concilii Apostolici definitionem veram legem fuisse ob- 
ligantem in conscientia." Hinc intelligimus quam abso- 
lutam potestatem Conciliis tribuendam statuat Bellarminus. 
Idem asserit, " SpiritumP Sanctum certo inveniri in Ecclesia, 
id est, in concilio Episcoporum confirmato a summo Ec- 
clesise totius Pastore, sive in summo Pastore cum concilio 
aliorum pastorum:" et addit, " verbumi Ecclesise, id est, con- 
cilii vel Pontificis docentis ex cathedra, non esse omnino 
verbum hominis, id est, verbum errori obnoxium, sed ali- 
quo modo verbum Dei, id est, prolatum assistente et guber- 
nante Spiritu Sancto." Hinc illud a Stapletono toties 
inculcatum, " Vocem determinantis Ecclesiae esse divinam," 
quod in Triplicatione adversus Wliitakerum sic ab eo expli- 
catum est : " Vocis' ecclesiasticae autoritas ideo divina est, 
non solum quia ea quse ex ore Dei prodierunt, de facto 
loquitur (commune quippe hoc omnibus piis est) sed quia 
ut ex ore Dei loquatur, singularem a Deo commissionem 
accepit, et divini Spiritus assistentiaiufallibili donatur. Sic 
vera ratio et quse a priore ducitur cur Ecclesiae determinanti 
credam, ea est ; quod legitimam autoritatem et gratiam in- 
fallibiliter determinandi habet." Mec prsetermittendus etiam 
est noster Christophorus de Sacrobosco, cujus verba sunt 
ista : " Respondeo% Ecclesiae autoritatem esse infallibilem, 
et hoc, cum caetera adsint, sufficere ad officium judicis. 

° Bellarmin. de concil. lib. 1. cap. 18. 

P Bellarmin, de verbo Dei, lib. 3. cap. 3. 

1 Ibid. cap. 10. 

*■ Stapleton. Tripli. adv. Whitaker, cap. 15. 

■ De Sacrobosco Defens. Decret. Trident, part. 1. cap. 6. 



CONTROVERSIIS PONTIFICIIS. 61 

Scripturae vero aliquid deest, quo minus judex esse queat. 
Quantum autem ad comparationem, dico Ecclesije autorita- 
tem parem esse autoritati Scripturae. Et ratio est, quia 
unus et idem Deus, qui regebat Apostolos et Prophetas, ne 
errarent scribendo, dirigit Ecclesiam ne labatur in interpre- 
tando." Parum dixit " Ecclesise autoritatem parem esse 
autoritati Scripturae :" dixisset cum Alberto Pighio, " non', 
solum non inferiorem, non solum parem, imo et quoddmmodo 
superiorem et notiorem Ecclesiae autoritatem autoritate 
Scripturarum." Id certe defendendum sibi sumpsit, Tho- 
mas Bozius, ubi (ne forte quid sibi vellet, minus intellige- 
remus) quaestionis statum sic informat ; " cum" dicimus, 
quodnam horum plus habeat auctoritatis, est sensus, ob quam 
causam magis sit adhibenda fides credendis, vel quod scripta 
sint, vel quod Ecclesia dicit ea credenda." Addit deinde, 
" Christum Deum in Ecclesia residere, et esse ; et idcirco vo. 
cem doctrinamque Ecclesiae esse divinam. Quicquid habet 
boni ac perficit Scriptura, quicquid pleni ac solidi, id habere 
ab Ecclesia, quae implet eum, qui implet omnia: sensum Scrip- 
turae non inhaerere Uteris, et notis,'sed ipsi Ecclesiae. Mutum 
fere, languidumque esse scriptum nisi adsit Ecclesias mens. 
Deum denique esse in Ecclesia magis quam Scriptis, ac 
veritatem, veritatisque testimonium eodem modo." Atque 
hinc defensor! Johannis Pistorii Ecclesia non solum " pro- 
pheta" est^ sed etiam " plusquam prophetay," imo " major 
omnibus prophetis"'. Parum aberat quin ipso etiam Spiritu 
Sancto majorem dixerit. Et an non hoc quoque dicit, 
"cum Spiritum Sanctum Ecclesiae vicarium" dicit". Id 
vero MartinusBecanus viderit, qui sacratissimo Regi nostro 
Jacobo haeresis Macedonianae labem conatus est aspergere, 
quod in monitoria praefatione ad Imperatorem, Reges et 
Principes, " Christi vices explere, quem venturum promi- 
serat, Spiritum Sanctum," aiBrmaverit. Vicarius enim 
" propria loquendo minor est, seu inferior eo, cujus est vica- 

' Pighius. Hierar. Eccles. lib. 1. cap. 2. 

■■ Bozius de signis Eccles. lib. 16. cap. 10. 

» Sic enim loquitur, pag. 415. » Circa pag. 224. 

' Circ. pag. 286. vel 289. nequc enim liber est ad manum. 

•Vid.pag. 416. 

B 2 



52 TRACTATUS DE 

rius," ait'' Becanus : et Bellarminus in Apologia contra 
eandem Prsefationem, " cum'= ordinarie," inquit, " inferior 
sit, qui alterius vices gerit eo cujus vices gerit; certe si Spiri- 
tus Sanctus Christi vices gerit in Ecclesia regenda, Christo 
inferior erit." Tamen "ilium* vicarium Domini Spiritum" 
a TertuUiano dictum aliquando audivimus : " neglexerit" 
ofBcium Dei villieus, Christi vicarius, Spiritus Sanctus," 
inquit iHem : facileque admittit Becanus, " Spiritum Sanc- 
tum improprie saltem vocari aliquo modo posse vicarium 
Christi :" modo Petrum, vel Romanum Pontificem, proprie 
ejusdem vicarium esse teneamus. At Spiritum Sanctum vel 
proprie vel improprie Ecclesise vicarium agnoscendum ante 
hoc tempus ne fando quidem auditum est. Itaque si Be- 
cano novum commentum videtur, Spiritum Sanctum esse 
vicarium Christi : quid hoc videbitur, Spiritum Sanctum 
esse vicarium Romani Pontificis; et si prius illud ad Ma- 
cedonianam haeresim videatur accedere, alterum hoc quan- 
tulum quseso aberit a Montanismo ? quid ni enim Montanus 
Romanensium jure merito haberi possit Pontifex : si non 
solum propheta sit, et plusquam propheta, imo major om- 
nibus prophetis, ipso Mose, Elia, Johanne Baptista ; sed 
etiam Spiritum Sanctum habeat vicarium. Cujusmodi ego 
illis Paracletum 

Non equidem invideo : miror magis 



Nam quod Ecclesise nomine in hisce qusestionibus, non 
alium quam Romanum Pontificem intellectum volunt, ut 
jam ad alteram partem explicationis sententise Pontificise 
accedam, confirmat Gregorius Valentianus, his verbis, 
" cum^ dicimus propositionem Ecclesise esse conditionem 
necessariam ad assensum fidei, nomine Ecclesise inteliigi- 
mus ejus caput, id est Romanum Pontificem per se, vel 
una cum concilio, ex praedicta auctoritate propositiones 
fidei fidelibus declarantem." et " si quando oriantur con- 
troversiae de fide, Ecclesia non potest in lis definiendis a 

'' Becan. init. 2''' partis repelitionis Prsefat. Neg. 

■^ Bellarmin. Apol. cap. 8. pag. 12). "■ Tertull. de veland. virg. cap. 10. 

* Tertull. de praescript. Haer. cap. 28. 

f Greg, valen. torn. 3. Commentar. in Thomen. disp. 1. qusest. 1. 



CONTKOVERSIIS PONTIFICIIS. 63 

veritate aberrare. Hsec autem Ecclesife infallibilis auctoritaa 
ad definiendum non est in singulis fidelibus, quippe qui sine 
controversia possunt errare singuli, neque est etiam in omni- 
bus omnino fidelibus. Frustra enim data illis esset, cum fieri 
vix possit, in fidei causis, ut ab omnibus illis sigillatim 
sententia dicatur. Sed residel ilia summa Ecclesiae auctoritas 
in Christi Vicario, summo Pontifice ; sive una cum epis- 
coporura concilio, sive absque concilio res fidei definire 
velit." Et cum Melchiore Cano statuit ; " eandem prorsus 
auctoritatem infallibilem ad definiendum esse illam, quas 
Pontifici summo, et quae Ecclesiae Catholicae, et quae Con- 
ciliis tribuitur. Neque enim putandum est auctoritatem 
unam infallibilem habere Pontificem ; alteram Ecclesiam ; al- 
terum Concilium. Id non ita est. Quinimo ilia ipsa aucto- 
ritas, quae in uno Pontifice residet, auctoritas etiam dicitur 
esse Ecclesiae ; quippe cum Ecclesianimirum quoddam quasi 
corpus sit, cujus caput est Pontifex, ut proinde in ea quo- 
que esse merito censeatur ilia auctoritas, quae in ipsius est 
capite. Atque eadem item Pontificis auctoritas, Conciliorum 
auctoritas esse dicitur, quatenus eorum acta, et determina- 
tiones ille confirmavit. Itaque Conciliorum auctoritas, ut 
est quidem infallibilis, non alia quaedam auctoritas est per 
se distincta ab auctoritate Pontificis, sed eadem plane, uno 
quodam modo usurpata ex multis, quibus potest Pontifex 
suam infallibiliter definiendi auctoritatem exercere." Haec 
Gregorius Valentianus. Similiter Bellarminus statuit; 
" Summum* Pontificem cum totam Ecclesiam docet, in his 
quae ad fidem pertinent nullo casu errare posse. Generalia 
Concilia saepe errasse, quando caruerunt summi Pontificis 
suffragio. Totam denique firmitatem Conciliorum legiti- 
morum esse a Pontifice ; non partim a Pontifice, partim a 
Concilio." Stapletonus quoque inquit " Potestas*" et in- 
fallibilitas papalis est potestas et gratia personalis personae 
Petri et successorum ejus a Christo data." Et post : " Ma- 
joritas discretionis et maturioris judicii, side scientia rerum 
sacrarum intelligatur ; non solum Concilium, sed et theo- 

t Bellarm. de Rom. Pontif. lib. 4. cap. 3. 

*■ Stapleton. Prelect, princ. doctrinal, conlr. 6. quast. 3 in explie. attieuU. 5. 



54 TRACTATUS DE 

logorum collegium, imo unus aliquis theologus Pontlfi- 
cem facile superabit. Si autem de judicio fidei, et deter- 
minatione sensus Scripturae, quem credere oporteat, intelli- 
gatur ; non est concilium supra Papam, sed unus Papa 
Petri successor, cui uni Christus indefectibilitatem fidei 
impetravit, supra omnes est," Postremo, thesis a Theologis 
Bavaricis in colloquio Ratisbonensi, septimae sessionis initio, 
exhibita fuit hujusmodi." " Sacra Scriptura non est judex 
omnium controversiarum fidei et religionis Christianse : 
sed hoc munus pertinet ad Pontificem Romanum, eoque 
hodie fungitur Clemens VIII. Petri successor, Christi Vi- 
carius. Cujus definitio toti Ecclesise, cum authoritate propo- 
sita, in controversis religionis qusestionibus decidendis infal- 
libilis est, sive cum Concilio, sive absque Concilio definiat." 
Ita videmus quae, quanta, quaiis a Pontificiis Ecclesise tri- 
buatur authoritas : et quicquid tandem de Ecclesise et Con- 
ciliorum authoritate gloriantur, hue demum recidere, ut ex 
scrinio pectoris Pontificii jura petantur omnia. Summa 
est " Scripturam regulandam ex Ecclesise praescripto, non 
contra, hanc ex ilia" ut inquit Summse Conciliorum author, 
Bartholomseus Carranza, nee enim edita esse sacra scripts, 
" ut' prseessent fidei religionique nostrse, sed subessent po- 
tius." " Quod Ecclesia docet, expressum Dei verbum 
esse, quod contra sensum et consensum Ecclesise docetur, 
expressum Diaboli verbum esse," sic Hosius in fine libri 
de expresso Dei verbo. Itaque " si tollamus auctoritatem 
prsesentis Ecclesise, et prsesentis Concilii (Tridentini) in 
dubium revocari posse totam fidem Christianam. Omnium 
enim dogmatum firmitatem pendere ab auctoritate praesentis 
Ecclesise," Bellarmini est ista vox*. Uno denique verbo, 
Papam Achitophelem esse alterum, cujus responsa eo sint 
loco habenda, " ac' si quis consuluisset verbum ipsumDei." 
Atque haec de judicio eeclesiastico turn Catholicorum 
turn Romanensium est sententia : in qua explicanda diutius 
immorati sumus, quod " gravissimam hanc qusestionem" 



■ Pighius Eccles. hierar. lib. 1. cap. 2. 

'' Bellarmin. de Effect. Sacram, lib, 2. cap. 25. 

' 2 Sam. cap. 1 6. ver. 23. 



CONTROVERSIIS PONTIFICIIS. 55 

esse dicat Bellarminus, et " ex™ ea quasi dependere omnes 
eontroversias" et istorum certe "omnia sunt hominum tenui 
hoc pendentia filo ;" atque ex hoc uno positae sunt fortunae 
causae Pontificise : ut mysteria hsec prodidisse, sit ipsa fun- 
damenta structurse Babylonicae detexisse. Totam vero illam 
molem, quantacunque sit, non super petram, ut illi jactitare 
Solent, sed super arenam sedificatam esse : indeque fieri non 
posse, quin collabatur Babylon ilia, et " casus" ejus sit 
magnus" sequentia demonstrant argumenta. 

■^ BelUrm. de verb. Dei, cap. 3. ■> Matth. cap. 7. ver. 35. 



56 TRACTATUS DE 



VIII. 

JUDICIUM ECCLESIASTICUM LIMITATUM ESSE, NON 
ABSOLUTUM ET SIMPLICITER INEALLIBILE : NEC 
AB EJUS AUTHORITATE DOGMATUM EELIGIONIS 
FIRMITATEM PENDERE. 

SoLVUNTUR argumenta Bellarmini ex Vetere Testa- 
mento desumpta libro tertio de verbo Dei, capite quarto. 

Dicit Bellarminus, " Primum testimonium habetur ex 
capite decimo octavo Exodi : ibi enim legimus, quod cum 
ccepisset populus Dei redigi ad quandam formam eeclesi- 
asticse reipublicae, sedebat Moses tanquam princeps et 
caput illius ecclesise, et ad omnia dubia circa legem 
Domini exorta respondebat : et cum eonstituisset minores 
magistratus qui populum judicarent, semper tamen sibi 
servabat dubia circa religionem, nimirum ut intelligeremus, 
unum esse debere commune tribunal, a quo omnes petant 
divinse leges interpretationem, et cui omnes simpliciter ac- 
quiescant." Respondetur: Nonsequitur, quia judicisextra- 
ordinarii, qui in rebus dubiis ab ipso Deo^ responsa acci- 
piebat sententia erat infallibilis, eique tuto acquiesci potuit : 
ergo sententia judicum ordinariorum eadem est ratio. Nam 
ut demus Bellarmino, Mosen fuisse Pontificem, et quidem 
summum in quo probando is frustra sudat, ipse tamen 
fateri eogitur, summum Pontificem ordinarium unum tan- 
tum esse potuisse, et ilium fuisse Aaronem ; Mosen vero 
fuisse " extraordinarium a Deo specialiter constitutum." 
Moses quoque summus fuit Princeps politicus ; et ut talis, 
magistratus illos minores constituit (de quibus ex Exod. 
cap. 18. Bellarminus) qui controversias politicas discepta- 

* Exod. cap. 18. ver. 15. 19. 



CONTROVERSIIS PONTIFICIIS. 57 

rent. An vero hanc consequentiam admittit Jesuita, infe- 
riores magistratus, quorum erat officium civiles controver- 
sias dirimere, difBciliores causas referebant'' ad Mosen ma- 
gistratum summum, cujussententiae ut infallibili simpliciter 
erat acquiescendum : ergo etiam nunc summus Reipublicae 
magistratus in ferenda sententia de jure politico errare non 
potest. 

II. Deuteronomii capite decimo septimo, lex generalis 
fertur: "Si difficile atque ambiguum apud te judicium 
esse perspexeris, inter causam et causam, lepram et lepram 
et judicum intra portas tuas videris verba variari : surge 
et ascende ad locum, quem elegerit Dominus Deus tuus, 
veniesque ad sacerdotes Levitici generis et ad judicem, 
qui fuerit illo tempore, quseresque ab eis, qui indicabunt 
tibi judicii veritatem. Et facies quodcunque dixerint, qui 
praesunt loco, quem elegerit Dominus, et docuerint te juxta 
legem ejus, sequensque sententiam eorum, nee declinabis 
ad dexteram neque ad sinistram. Qui autem superbierit, 
nolens obedire sacerdotis imperio qui eo tempore ministrat 
Domino Deo tuo, ex decreto judicis morietur." Hie, in- 
quit Bellarminus, " valde clare non remittuntur dubi- 
tantes ad spiritum suum, sed ad judicem rivum, id est, 
summum Sacerdotem." Respondetur : Neque vero a nobis 
remittuntur dubitantes vel ad spiritum privatum, vel ad 
judicem aliquem mortuum : sed ad publicum judicium 
Spiritus Sancti in Verbo suo nobis loquentis, et Verbi 
ministros, qui non privatam Scripturae interpretationem, 
quara cum Apostoio"" explodimus, ex suo ingenio textui 
inferant, sed sensum cum mente Spiritus Sancti congru- 
entem ex publicis ejusdem archivis, id est, ex ipso textu 
diligenter expenso et cum aliis Scripturis studiose collate 
expromant. Neque vero dum ad legem et testimonium 
homines remittimus, et Deum consulendum dicimus, mor- 
tuos'* adire jubemus : nisi forte Spiritum Dei viventis mor- 
tuum judicem, et sermonem ejus vivum' et efficacem et 
quovis gladio ancipiti penetrantiorem, rem sine anima ; et 

"> Exod. cap. 18. ver. 26. ' 2 Petr. cap. 1. ver. 20. 

' Esai. cap. 8. ver. 19, 20. ' Epist. ad Hebr. cap. 4. ver. 12. 



68 TRACTATUS DE 

viva' eloquia literam^ mortuam cum Costero appellare 
libeat. Est itaque hie inepta et calumniosa (ne dicam 
blasphema) Bellarmini conclusio. Fallit quoque nos, ut 
in loco Deuteronomii valde clare remitti dubitantes aflSr- 
mat, ad judieem vivum, id est, summum sacerdotem. Nam 
neque judex cujus ibi facta mentio, sacerdos intelligitur 
utcumque libitum sit Gretsero, per sacerdotem et judieem 
unum eundemque intelligere, neque ad unum aliquem 
sacerdotem remittuntur dubitantes, sed ad plures : prius 
clare patet ex versu duodecimo, ubi disertis verbis sacerdos 
distinguitur a judice : " vir autem ille qxii commiserit 
superbe, ut non auscultet sacerdoti stanti ad ministrandum 
ibi Jehovse Deo tuo, aut judiei, utique morietur vir ille." 

In textu Hebraeo, quemadmodum etiam in Graeco et 
Chaldffio et Latino vetere, quem citat Cyprianus, eonjunc- 
tio disjunctiva cernitur : pro qua in vulgata editione La- 
tina dementis VIII. jussu edita, conjunctio copulativa 
legitur. Ex qua ipsa tamen distinctionem banc coUigit 
Alphonsus Tostatus : ita scribens: " iste'' judex alius erat 
quam ipse sacerdos magnus; quod notat ista copulativa 
ET," nee minus clare in ilia depravata editionis Latinse 
lectione, quam Bellarminus est secutus, sacerdos a judice 
distinguitur : " qui superbierit, nolens obedire saeerdotis 
imperio ; ex decreto judicis morietur." 

Alterum illud patet ex versu nono, ubi legitur: "et 
adibis sacerdotes Leviticos," vel ut est in editione vulgata 
Latina, " Venies ad sacerdotes Levitici generis" quan- 
quam Bellarminus fide Jesuitica citet singulariter ; "venies 
ad sacerdotem Levitici generis." Id quod etiam facit in 
libro de Romano Pontifice, ubi clarissimum testimonium 
esse asserit (postquam ipse verba textus apertissime eor- 
rupisset) "quod' dubia de religione exorta ad summum 
Pontificem judicanda referuntur." Similiter quoque in 
Apologia adversus monitoriam prsefationem Regis nostri 
invictissimi, perorationi regiae respondens, hune locum 

' Act. Apost. cap. 7. ver. 38. 

f Coster. Enchirid. de sacr. Scriptur. lib. 1. 

I" Tostat. in Deuteron. quaest. 6. 

' Bsllarmin, de Roman. Pont, lib, 4. cap. 1. 



CONTROVERSIIS PONTIFICIIS. 59 

citat ; ubi probandum sibi sumit, " utriusque Testamenti 
tabulas ad Sacerdotis Summi judicium nos remittere" et 
lie vidoso exemplari usum putemus Bellarminum, sed con- 
sulto in corrumpendo textu causae suae inserviisse intelliga- 
mus : alibi, ubi ipsi visum est commodum, ex hoc ipso loco 
coUigit, in dubiis recurrendum esse " ad Sacerdotum con- 
cilia." Nempe hoc facit, ubi probandum erat : " Epis- 
copos'' in conciliis, non consiliarios, sed judices." Libro 
vero de Romano Pontifice ubi probare voluit, " quod Papa 
sit summus judex in controversiis fidei, et morum dijudi- 
candis :" mutata qusestione, mutari quoque placuit et 
Scripturam. Porro dubiis circa legem divinam exortis 
remittendos esse homines ad ministros leg^is, quis nostrum 
negat ? illud modo controversum est, quanta sit ministeri- 
alis hujusjudicii authoritas: utrum limitata et ad regulam 
legis adstricta, an ita absoluta ut citra ulteriorem disquisi- 
tionem conscientiae hominis pii illi acquiescere et possit et 
debeat ? quod ut intelligamus diligenter tenenda est diffe- 
rentia inter forum externum et internum, forum (ut appel- 
lant) contentiosum et forum conscientiae. In foro exteriori, 
quod Reipublicae paci et Ecclesise unitati procurandae ser- 
vit, certos judiciorum gradus constituit Deus : atque ut 
litibus et controversiis aliquis tandem poneretur terminus, 
unum supremum esse voluit, a quo provocare non liceret. 
Quanquam vero cujusque judicis sit ofiicium, recte et in- 
corrupte judicare ; et quae in externo peraguntur foro, ad 
pacem Ecclesiae et Reipublicae, ac perinde ad pacandas 
conscientias referantur ; ea tamen est humani judicii infir- 
mitas, ut a norma legis et justitiae nonnunquam aberret. 
" Neque' hujusmodi judicium," inquit Gregorius de Va- 
lentia, " seu sententia judicis, si revera sit injusta, vim 
obligandi in foro conscientiae habet : ut recte tradunt Inno- 
centius etPanormitanus^et Sylvester" et Sotus° et alii. Nam 



^ Bellarmin. de concil. lib. 1. cap. 18. 

' Gregor. de Valenu Comm. in Thorn, lib. 3. dispiit. 5. quest. 4. 

■° In cap. Quia plerique, Extra de immunitate Ecclesiae. 

■ In verbo sententia, q. II. 

° Lib. 3, de justitia et jure, quses. 4, artic. S. 



60 TRACTATUS DB 

sententiajudicis non liiibut vim, nisi quatenus vcrc dcccrnit 
id, quod est justum, Ituquo quundo hoc vere non decernit, 
non obligat, otiainsi iilioqui osset lata servato juris online 
et secundum allegata et probata." Ita in luco notato 
determinat Dominicus Sotus; " nullam sententiam qiue 
contra leges justas profertur, obligare in eonscientia : con- 
clusio (inquit) est niaiiilesta, et juris etiani doetorihus 
coiifessa; ut apud Innocentium et Paiiormitanum'' videre 
est : quia cum senteiitia nullum habeat robur, nisi quia 
est juris declarativa, ubi non est recti jtuis interpres, nulla 
est in eonscientia." Ex hisce fundamentis respondomus 
ad locum Deuteronomii : ad rationeni judicioruni fori ex- 
terni legem spectare ; neque legislatoris nientem (uisse, ut 
Bcntentia lata in I'oro externo, perinde etiam valeret in 
foro conscientiie, nisi conditionaliter, quutenus niniirum a 
norma divinm legis non abscederet. Quud ad exterioris 
fori judii'ia lex liiec j)ertini'at, inaiiifesluin est notationo 
causarum judicio subjectaruin (illis verbis, inter sanguiiu>m 
et sanguinem, inter litem et litem, inter plagam et plagam) 
quarum ali<piio erimiiiales sunt et sine onuii eontroversia 
Bpectant ad eognitionem fori eivilis. (juod auteni judicium 
non fuerit ccrtitudinis absolutie sed conditionalis ; ideocpie 
non simpliciter obligaret conseientiam, sed quatenus divinw 
legis (quai sola conseientiam obligat) prtoscriptum sequo- 
retur : duobus ex ipso textu petitis argumentis evinci 
potest. Primum est, quia hoc in loco tam ad politicnm 
judicem remittitur causarum eontroversarum eognitio, 
quam ad sacerdotem : nee alitor judicis sententiiB obtem- 
perandum esse statuitur, quam i|)sius sacerdotis. At ju<li- 
cem politicum in jure dieendo labi non posse ; ejusque 
sententiam absolute veram esse atque irreformabilem, ne 
ipse quidem dixerit Bellarminus. Is vero, ut vim hujus 
argumenti declinet duas opponit exceptiones. 1. *' Nomine 
judicis posse hie intelligi principcm sacerdotum. Nam 
in HebrsBO est : ascende ad sacerdotem et judicem, quasi 
diceret, ad concilium sacerdotum, et eorum principcm, 
summum sacerdotem." Respondetur : At ingenui dispu- 

■' In cap. Quia pleriqiie, de immun. Eccleiia, 



CONTnOVKRNriN fONTirilillN. 



01 



tatofit iWti lion (jiilil |i(mfii<t, Nt'il (|iilil (I. i>. Ill it<«|Miii> 
dcri, pr(ip«tni>r«<. Non ili<tMiU*i< nut' hi ti... innilii i't'ii|iiiiiili<rl 
Mqiiu ilit intitlliKi liiciiiii o|iiirliil>i><> . i< iirii iliiintiii l|iiitittt 
Htillurmliiiim, iilil oliM<rvniiiliim inotiKl, ** ihiii«'> \uw loud 

penonuN <lii«tin|(iii, hiuutiIoiIn itt JikIIi'U, I i |i<iMllllt<l« 

•t prinoipin." Ilitriilntur titliiin liinr liii< i|H' i ii" ' i vxrNii 
duodecimo, iihi in U^xUi i|iio(|ii*i llclirino, Uim niwDrilotl* 
quam JtuliciN iiom«iti oiiiKuliiri iiriipoKlMirri i<*l iniirMiro i t>t 
inter iitnimqiio (■onjiiticlir) turn copiiliilivu, h»i\ ili«|tiiii*llvM 
Mt inlcrp'mitii. ** Vir niitcin ill«<, ipil p)<r Nitpnrltlnin iioii 
■UMultttviirlt NiiciTdoti Htiiiill lul iniiii)il,riiii(lruirt Ihi Ji'liovw 
Deo tuo, nut jiiflici ; ii)i(pi<t rnorii<l.ur vlrill«," ll«>riili(hir 
•tiam i-x riifi'iUuU'flmi} nono iild tntn |ii(ll(<*m (pmiri mu'itnlo- 
tM pluriili prmili niiiit iiumtiro : tiU vut\i\», "•l*iM<Mt mk «luo 
viri fpiorum fiinrit (;oritrov(tr«in, coram JmhoVM i nnU< *iwt>tm 
dotM et ju(li(;<tii (pii i-riinl. in (li(tl»)j« illiM," CM roMjinicfio 
% diajonetive tst'ium nvlrli p«;U<«t; iit in mipMrlori loco 
cap. 17. var. 9. eoilat. cum vtir. 13. qiiw NlKiiiflf^atio (MrtltfiilM 
hujua frequ«nt«r aliaa wmrrlt iit (ifiitm. onp, Vi. vttr, 1 1, 
Exod.eap. I rar.lO.atcap. 3l.r«rr Ift. I7.«'t«. lUfiitatttr «!«- 
niqttc ex 3 Chron, cap. 19. vw, H, nM r«x J(/«npiiMf im liwA 
ipM aoprMna jadieia (at ex retva deetfiM aomtat; e«llap» 
M natMtratartw, Hieroadymia a on tri fl ai n dleft«r "t<M 
Levitaa et Haeerdotea," turn tithm " \tr\mtrfm ftnlMrtmrum 
iMrfUarnn laraelia, ad judii-ia J»ih«,fm, at ad \iUHt," Va 
fa raiaa ondeeiiiio priinariMa J«id«x in omni lu/ffolUt it^ttrfm 
id eat, eeeleaiaati«o eonatitMiror AnMriaa aMard/M ; '/yfitu- 
4fiaa rero Attna lamaelia mtUmmtot to doMO iiwfaa (Id itM, 
to pqino eaa repabUaia iudaiaa) to «mtA iMfMto Mgftfy 
po€ eaiy nffof aive ptnOt^t tt4fut mm MH'eMNM pfMNHN 
DellafMtoi axa^lioMM> 3* AeH f m totefn^MMa mimm 
Jwncfa pantiewM pvtoMpeMf Ma aaaa dMtoato mmm> m* 

itocMMMMMaa.'* U^froWiatrafMiJMMlf 
' aMrf aiHMtWaffft aataaa afcadin aaaaadalia iaMaitA. att 
Mcrattf jMMia iMHietvf # Es ^|MMM favMa MalMply ttMl 



is Kami. »« mX Ca. 4<'Sf< I, 



62 TRACTATES DE 

sententise pronuntiationem, judici politico executionem 
demandari." Respondetur. Inepte judici adimit Jesuita, 
quod judicis maxime est propnum, sententise pronuntia- 
tionem quam in causis criminalibus, cujusmodi hie com- 
memorantur, " inter sanguinem et sanguinem," ad sacer- 
dotem pertinere, non ad judicem politicum, itnpudentem 
admodum esse oportet qui aflBrmet. In textu certe Hebrseo 
(Grseco quoque et Chaidaeo) eadem definiendi authoritas 
tribuitur sacerdoti et judici : sic enim habent verba Mosis : 
" Vir enim ille qui fecerit per superbiam, ut non auscultet sa- 
cerdoti stanti ad ministrandum ibi Jehovse Deo aut judici ; 
utique morietur vir ille," vel ut vetus editio Latina qua 
Cyprianus"^ usus est legit : " et homo quicunque fecerit in 
superbia, ut non exaudiat sacerdotem, aut judicem, quicun- 
que fuerit in diebus illis, morietur homo ille." Nee aliud 
sonaret textus ipsius editionis Vulgatse, si bona fide fuisset 
a Jesuita productus. Ita enim turn in textu quo Alphonsus 
Tostatus et Cardinalis Caietanus uti sunt, tum in postrema 
Clementis VIII. editione legitur: "qui autem superbierit, 
obedire nolens sacerdotis imperio, et decreto judicis, morietur 
homo ille." Ubi Franciscus Lucas Brugensis in Romana- 
rum Correctionum observationibus inquit "legendaest con- 
junctio ET, non prsepositio ex." Bellarminus tamen, utper- 
euadere posset, ad sacerdotem sententise pronuntiationem, 
ad judicem politicum executionem spectare ; contra Hebrae- 
orum Grsecorum et Chaldseorum codicum fidem, depravatam 
Latinorum exemplarium lectionem sequi maluit ; atque ita 
locum extare, " ex' decreto judicis morietur," vel " ex' 
sententia judicis morietur." 

Sic igitur primum argumentum pro genuina legis hujus 
sententia allatum, a Bellarmini exceptionibus vindicavimus. 
Sequitur alterum ductum a restrictione ilia in textu ex- 
pressa, qua sacerdotes ad legem astringuntur, ut non ab- 
soluta authoritate quicquam judicarent, sed legem Do- 
mini in judicando sequerentur. Unde concludimus eorum 

' Cyprian. Epist. 55. 62. 65. 69. Op. pag. 81. 103. 112. 120. 

" Beltarmin. verb. Dei. lib. 3. cap. 4. 

< Bellartnin. de Rom. Pontif. lib. 4. cap. I. 



CONTROVERSIIS PONTIFICIIS. 63 

judicium non absolutum fuisse, sed limitatum ; et quantse- 
cunque authoritatis fuerit in foro externo, in interno non- 
nisi legis divinse authoritate sufFultum valere debuisse. 
In editione vulgata Latina, quam nemo Pontificiorum 
(siquidem sanctioni Tridentinse stare velit) rejicere quovis 
prsetextu audeat vel prsesumat ; ita locus est redditus : 
" Facies quodcunque dixerint qui praesunt loco quem ele- 
gerit Dominus, et docuerint te juxta legem ejus." In 
eandem quoque sententiam legitur in Hebrseo textu, ne vim 
argumenti pendere putet Bellarminus ab authoritate solius 
editionis vulgatse Latinse, quanquam vel ea sola ad Papis- 
tas revincendos sufficerit. " Secundum os legis quam docue- 
rint te, et secundum judicium illud quod dixerint tibi, 
facies." " Juxta os legis," inquit Hieronymus ab Oleastro, 
" id est, prout lex dixerit ; habet enim lex vocem suam et 
loquelam juxta illud Pauli ad Romanos 'scimus autem 
quod qusecunque lex loquitur his qui sub lege sunt, loqui- 
tur :' unde illi supremi judices, non debebant pro suo 
arbitrio judicare, sed ore legis loqui et pronuntiare senten- 
tiam." Neque enim hie legem possumus intelligere aliam 
quam divinam, illam cujus sacerdotes constituti sunt minis- 
tri, nisi forte vofio<j>v\aKac in vofioOtra^ libeat convertere. 
Sed ut res extra omnem ponatur controversiam, in prophe- 
tiis Ezechielis habetur luculenta sententise hujusinterpreta- 
tio: "In" lite autem ipsi insistunto juri, secundum jura mea 
judicanto illam, legesque measet statuta mea cum omnibus 
solennitatibus meis observanto." Hinc Strabus in Glossa 
ordinaria Deut. 17. " nota," inquit, "non dicitur tibi, ut 
obedias, nisi juxta legem docuerint :" et Nicolaus Lyranus, 
"Hie dicit glossa Hebraica : si dixerit tibi quod dextera 
sit sinistra, vel sinistra dextera, talis sententia est tenenda. 
Quod patet manifeste falsum : quia sententia nullius ho- 
minis, cujuscunque sit authoritatis, est tenenda, si contineat 
manifeste falsitatem vel errorem ; et hoc patet per hoc quod 
praemittitur in textu : judicabunt tibi judicii veritatem. Pos- 
tea subditur : et docuerint te juxta legem ejus; ex quo patet, 
quod si dicant falsum, vel declinent a lege Dei manifeste, 

° Ezech. cap. 44. ver. 24. 



64 TRACTATIIS DE 

non sunt audiendi." Haec Lyranus. Similiter Alphonsus 
Tostatus contra eandem Rabbinorum glossam disputans, 
" valde," inquit, " deficiunt in hoc, quia nulli homini con- 
tra per se notam veritatem dicenti credendum est : maxima 
quia hoc includit contradictionem. Item sequeretur quod 
si dicerent esse credendos Deos alienos, credendum esset eis, 
et sic mandando contra aliqua legalia : sed in litera ponitur 
contrarium: quia dicitur quod iliijudices duas conditiones 
habere debent. Prima, quod judicent secundum veritatem : 
quia dicitur quod judicabunt tibi judicii veritatem. Secunda 
conditio, quod non judicent contra legem : idee dicitur; et 
docuerint te juxta legem ejus. Ergo videtur, quod si judi- 
caverint contra veritatem, vel contra legem, quod non est 
eis assentiendum," Hieronymus ab Oleastro ex lectione 
Hebraica eandem deducit conclusionem : " non est judici- 
bus liberum judicare ut volunt, sed juxta leges : et illis 
parendum prsecipit, cum secundum eas judicaverint." Pos- 
tremo, Cardinalis Cajetanus annotat, positam hie esse 
" conditionem ex parte legisdivinae : ut videlicet conformis 
sit doctrina eorum divinse legi. Unde et Hebraice habetur : 
Super OS legis quod docebunt te, et super judicium quod 
dicent tibi, facies. Nisi enim divinse legis ori congruat tarn 
quod docent quara quod judicent sacerdotes et judex in 
ambiguis, divina non est fultum authoritate." Bellarminus 
tamen contra opponit, illud " et docuerint te juxta legem 
ejus," non sonare conditionem sed assertionem, sive pro- 
missionem. " Non enim Dominum voluisse dicere, ' sta 
judicio sacerdotis, si docuerit te secundum legem,' sed 
voluisse securum reddere populum, qui sacerdotis judicio 
acquiescit. Quod facit cum affirmat judicaturum eum se- 
cundum legem suam." Respondetur : in textu Mosis nulla 
extat hujusmodi assertio vel promissio; sed mandatum tan- 
tum, ut id fiat, quod legis ministri secundum os, id est, ex 
prsestituto legis, docuerint esse faciendum : ex quo, quid 
illi debuerint facere, non quid semper facturi sint, potest 
colligi. Ut omittam Jesuiticam assertionem manifestae re- 
pugnare experientise, quse docuit sacerdotes aliquando " vim 
fecisse legi Dei, et prophanasse res sanctas ejus, inter sanc- 
tum et prophanum non discrevisse, et inter impurum et 



CONTROVERSIIS PONTIFICIIS. 65 

purum discrimen non ostendisse, ignorasse" intelligentiam et 
docerei' nescivisse, fecisse denique ut^ impingerent multi in 
legem." At conditionem hie intelligendam non esse, sed 
promissionem, tribus ratiuneulis probare nititur Bellarrai- 
nus. 1. " Aliter fuissent homines magis dubii et perplexi 
quam antea." Respondetur : negamus id esse consequens. 
Nam quod ad forum externum attinet, supremo hoc judicio, 
sublata ulteriore provocatione, terminanda erat controversia. 
Quod vero ad internum, non magis dublae et perplexse red- 
duntur conscientise, sed dubitatione et perplexitate liberan- 
tur, audita a Sacerdotibus sententia legis Domini : ea enim 
" sapientiam* affert imperito :" dubitationem et perplexita- 
tem non auget. 2. " Non opus fuisset ire ad sacerdotem, 
si ipsi potuissent ex lege Domini per se judieare causam 
suam." Respondetur : neque vero in causis quas ipsi pos- 
sent ex lege Domini per se judieare, remittuntur hie ad 
sacerdotes vel judicem : sed quando occulta erat ipsis res 
in judicio ferendo. Neque enim qui in genere legem intel- 
ligebant, statim rationem decisionis omnium specialium 
casuum inde poterant depromere. Non omnes legis divinse 
seque gnari erant, nee erat ea omnibus ita perspicua ut sa- 
cerdotibus, quibus ex speciali vocatione legis divinse minis- 
terium erat commissum. Par igitur erat, ut ejusmodi 
dubiis emergentibus, clarior legis explicatio a sacerdotibus 
peteretur. Adde etiam quod in foro externo (ad cujus con- 
troversias banc legem spectare ostendimus) utcunque ea 
intelligentia prsediti fuissent homines privati, ut ex lege 
causas suas per se judieare possent : nihilominus tamen opus 
fuisse ut ad publicum judicium recurreretur, quo controversise 
inter partes litigantes terminarentur, quie sententia privati 
hominis, quantumvis peritissimi, componi non poterant. 
3. " Non sacerdos fuisset judex, sed ipsi ; quippe qui de 
sententia Saeerdotisjudicaturi erant." Respondendum cum 
Junio nostro ; " aliam esse judicii privati rationem quod 
privatus apud se sentit, aliam vero judicii quod publica 
authoritate, interdum etiam cogente, instructum est." Qui 

* Ezech. cap. 22. ver. 26. f Esai. cap. .56. ver. 10, 1 1. 

' Malacb. cap. 2. ver. S. > Psalm. 19. ver. 8, 

VOL. XIV. y 



66 TRACTATUS DE 

ab inferioris magistratus sententia ad superiorem judicem 
provocat, de sententia lata aliquo modo judicat ; nee inde 
tamen sequitur alterum ilium, a quo facta est provocatio, 
non fuisse judicem : imo et de supremi judicis sententia, 
utrum ea legibus conformis sit, an secus, private judicio 
statuere apud se potest juris peritus ; nee ideo tamen alter 
supremus judex esse desinet. In fore interne nihil erit ab- 
surdi, si homines privati ad conscientiam melius informan- 
dam inquirant in rationes prolatae a sacerdotibus sententi*, 
et ad normam legis divinae, cuiilli suntadstricti, sic quidem, 
ut ab ea aberrantes omnino conscientias hominum obligare 
non possint, examinent. Quo nomine Berceenses commen- 
datos legimus, quod Pauli concionibus auditis, "receperint" 
quidem sermonem cum omni alacritate" sed simul " quotidie 
Scripturas scrutati fuerint an h^ec ita se haberent." Neque 
hujusmodi judicio vel Christus ipse vel Apostoli sese sub- 
duxerunt : neque sacerdotes ita judicare debuerunt, ut de 
prolata a se ex lege Dei sententia aliorum judicium opus 
esset extimescere. 

III. " Verba"^ sapientum sicut stimuli, et sicut clavi in al- 
tum defixi, quae per magistrorum consilium data sunt a pas 
tore uno. His amplius, fill mi, ne requiras." Hoc loco, inquit 
Bellarminus, " Solomon docet, non esse ulterius inquiren- 
dum, sed acquiescendum penitus, quando sententia data est a 
summo pastore, adjuncto prsesertim consilio sapientum. 
Quod si hsec dicuntur de sacerdote veteris Testamenti, 
quanto magis dici possunt de sacerdote Testamenti novi, 
qui longe majores promissiones a Deo accepit." Respon- 
detur : per unum pastorem intelligi summum sacerdotem 
Veteris Testamenti, Bellarmini somnium est, contra sco- 
pum contextus, et veterum interpretura sententiam ineptis- 
sime confictum. " Chaldajus exprimit Mosem hoc loco, 
qui pavit solus, inquit, populum domus Israel in deserto. 
Sed nos multo melius, aut potiore jure de Deo, et Christo, 
Patres secuti, exposuimus :" ait in commentariis ad hunc 
locum Johannes Lorinus Jesuita. Similiter pastorem 
unum, Deum exposuit Emmanuel Sa ejusdem societatis 

>• Act. Apost. cap. 17. ver. 11. ' Eccles. cap. 12. ver. 12. 



CONTROVERSIIS PONTIFICIIS. 67 

theologus, ut et Cajetanus, Lyranus, R, Salomo Jarchi, 
Alcuinus et his antiquiores Hieronymus Olympiodorus, et 
Salonius, qui ad hanc qusestionem, " Qui sunt illimagistri 
per quorum consilium data sunt sapientium verba, aut quis 
est unus ille pastor, a quo data sunt?" sic respondet, 
" Magistri sunt sancti proplietse et apostoli, pastor unus 
est Deus, a quo data sunt omnia verba sapientum : quia 
ipse docuit magistros, id est, prophetas et apostolos." An- 
selmus Laudunensis in Glossa interlineari, non male dictum 
hoc de pastore uno cum altero illo componit, " Magister<' 
vester unus est, Christus." Post quem Hugo Carensis Car- 
dinalis ita locum exposiut, " data sunt a pastore uno, id est 
Christo, qui solus verus pastor est animarum : unde ' Ego* 
sum Pastor bonus' et ' Magister' vester unus est, Christus.' " 
Id igitur voluit Salomon, verba Prophetarum data esse ab 
uno eodemque populi sui Pastore Deo^ filioque ejus Jesu 
Christo, bono illo pastore et curatore animarum nostrarum'' 
quem sapientum omnium per omnes setates magistrum 
unicum agnoscimus : et prseter quem, novi Testamenti sa- 
cerdotem alium ignoramus. Similia sunt quae de " consilio sa- 
pientum," quod summosuo pastori adjungit, argutatur Bel- 
larminus, quod enim in Hebraeo est mSDS ""bSJi, non tam 
" magistrorum consilium" quemadmodum ex editione vul- 
gata Latina citat Bellarminus, significare potest, quam 
" magistros conciliorum" seu congregationum. Proprievero 
redditur, " domini collectionum." quod vel ad ipsos sapien- 
tes referre possumus, vel potius ad eorum verba. Ad 
Sapientes referri poterit, in hanc sententiam : " Verba sa- 
pientum sunt tanquam aculei, et tanquam clavi plantati 
(sive fixi) sunt verba auctorum collectionum, ut ita dicti fue- 

rint, quasi paip^^Soi. nnnsD2mci3nn nai n-'SDiMtt? •'sb eo 

quod collegerint verba sapientiae in libris suis : ut habet in 
Michlol, radice fjDS, R. David Kimchi. Si vero ad sa- 
pientum verba referamus : dicentur ea, phrasi Hebraica, 
'♦ domini collectionum," id est, lectissimse, seu summe excel- 

"• Matt. cap. 23. ver. 10. " Johan. cap. 10. ver. 11. 

'Matt. cap. 23. ver. 10. ' Psalm. 23. ver. 1. et 80. ver. 2. 

>> Johan. cap. 10. ver. 14. 1 Pelr. cap. 2. ver. 25. et cap. 5. ver. 4. 

F 2 



68 TRACTATUS DK 

lentes collectiones ; quibus alias omnes quasi famulari 
oporteat, quo sensu etiam sermones' sapientise D-T^S h. e. 
antecessores sive principes dicti sunt. 

IV. " Hsec'" dicit Dominus Deus exercituum, interroga 
sacerdotes legem." " Labia' sacerdotis custodient scien- 
tiam et legem requirent ex ore ejus, quia angelus Domini 
exercituum est." Ex his verbis coUigit Bellarminus " non 
esse privatorum hominum judicare de sententia legis Domi- 
ni, sed sacerdotis ; qui cum sit angelus, id est, nuncius Dei, 
ad eura pertinet ex officio explicare sententiam Dei." Res- 
pondetur. Ad sacerdotem pertinere ex officio explicare sen- 
tentiam Dei ; inter nos non est controversum. Id quaeritur, 
an apud eum certo inveniri possit Spiritus Sanctus ; possitne 
in Dei sententia explicanda labi ; sitne judicium ejus abso- 
lutum et simpliciter infallibile? Hoc in Haggseo non habe- 
tur : ubi non unus quispiam ex sacerdotibus de lege interro- 
gandus proponitur, sed plures. Cum summo tantum sacer- 
doti judicium infallibile tribuendum contendat Bellarminus. 
Malachias quoque in loco citato, quodnam sacerdotum sit 
officium ostendit : sed quam probe illi officio sue functi 
fuerint, verbis immediate sequentibus declarat. " At" vos 
recessistis ab ilia via, fecistis utimpingerent multiin legem ; 
corrupistis fcedus Leviticum, ait Jehova exercituum." 
Unde intelligimus, uteunque sacerdos interrogandus sit de 
lege, is de sententia legis ex officio respondere teneatur : 
frustra tamen aliquando legem requiri ex ore ejus, nee sem- 
per in labiis ejus inveniri scientiam. Ut populo Dei semper 
tutum non sit ab ore sacerdotis pendere ; et absque ulteriori 
examine omnia ejus pronuntiata simpliciter amplecti : ne 
cseco ducente caecum ambo" in foveam cadant. Quod enim 
hinc inferre vult Bellarminus " non esse privatorum homi- 
num judicare de sententia legis Domini:" si de judicio 
loquatur, quod fit ex officio ministeriali, et publica authori- 
tate (de quo jam quaeritur) libenter concedimus. Sin autem 
ulterius hoc extendere voluerit, ut privatorum non sit sen- 

* Prov. cap. 8. ver. 6. '' Aggse. cap. 2. ver. 12. 

' Malach. cap. 2. ver. 7. "' Malach, cap. 2. ver. 8, 

" Matt. cap. 15. ver. 14. 



CONTROVERSIIS PONTIFICIIS. C9 

tentiam legis Dominicse cogrioscere ne private quidem judi- 
cio (de quo in proxima quaes tione disputandum erit) negamus 
hoc ullo mode ex Haggseo vel Malachia posse colligi. Nee 
enim sequitur : sacerdos de lege interrogandus est, et lex 
requirenda est ex ore ejus : ergo solius sacerdotis de lege 
interroganda est, nee aliunde quaerenda est lex quam ab ore 
ejus. Non magis profecto quam illud : sacerdotum est 
scire legem Dei ; non igitur privatorum hominum. In sa- 
cerdotibus quidem requiritur major sapientiae mensura : non 
tamen propterea in privatis requirenda est nulla. Sacerdo- 
tum est ex oflBeio speciali et authoritate publiea de sententia 
legis judicare : hinc tamen non esse consequens, aliis non 
esse permittendum, ut pro ratione voeationis suae privato 
judicio sententiam legis Dominicae recognoseant. Imo 
vero ipsi aliquando saeerdotes " a° laieis diseerent ut qui 
noverint ea quae ad officium pertinent sacerdotum," monen- 
dum putavit, ad locum Haggaei, B. Hieronymus : tantum 
abest ut omne de rebus sacris judicium a laieis ad saeerdo- 
tes putarit ablegandum. 

V. Sic loquitur ad saeerdotes rex optimus Josaphat: 
" omnemP causam, quae venerit ad vos fratrum vestrorum 
qui habitant in urbibus suis, inter cognationem et cogna- 
tionem, ubicunque quaestio est de lege, de mandato, de ce- 
remoniis, de justificationibus, ostendite eis ut non peceent 
in Dominum. Amarias autem sacerdos et pontifex vester, 
in his quae ad Deum pertinent praesidebit : porro Zebadias 
filius Ismahel, qui est dux in domo Judae, super ea opera 
erit, quae ad regis officium pertinent." Vides hie, inquit 
Bellarminus, " quam clare rex distinguat officium ponti- 
ficis ab officio regis, et soli pontifici tribuat judicium de 
dubiis legis." Respoiidetur : 1. Officium pontificis ab offi- 
cio regis distinguendum esse; cui quaeso est obscurum. 
Quauquam hie eerte, ubi Amarias praeficitur •' ncgotiis 
Jehovae," et Zebadias " negotiis regiis" non fit distinctio 
officii pontificis ab officio regis, sed causarum ecelesiasti- 
carum a eausis politicis. XJtrisque vero cognoscendis a 
rege, ut utriusque tabulae custodes, praefectos esse judices, 

• Hieron. op. torn. 3. pag. 1697. i" 2 I'aralipom. cap. 19. ver. 10,11. 



70 TRACTATUS DE 

et consistorium tam ecclesiasticum quam politicum au- 
thoritate regia esse constitutum, sacra testatur historiai ; ne 
forte putet Bellarminus, ita ad pontificem res ecclesiasti- 
cas spectasse, ut earum inspectlo et ordinatio ad regis ofli- 
cium nuUo modo pertinuerit. 2. Soli pontifici tributum 
esse judicium de dubiis legis, qui dicere potest Bellarminus? 
cum hoc ipso in locoscribat, ad plures sacerdotes sic locu- 
tum esse Josaphatum "omnem causam, quae venerit ad 
vos fratrum vestrorum ostendite iis ut non peccent in Domi- 
num :" quanquam nee ad solos sacerdotes sic locutus est, 
uti innuit Bellarminus, sed ad Levitas etiam, et " primores 
paternarum familiaram Israelis" quibus judicia in supremo 
consessu Hierosolymitano, ex prsescripto legisS seque ab 
eo demandata sunt : ut manifeste constat ex textu. Certe 
soli Amarise non magis tributum esse judicium in negotiis 
Jehovse, quam Zebadise in negotiis regni : judiciis hisce 
prffifuit uterque, sed ut prseses, non ut absolutus et unicus 
judex. 3. Quod prsecipue in controversia est positum id 
hoc argumento nequaquam attingit Bellarminus : neque 
enim jam quseritur, an judicium aliquod ecclesiasticum sit 
admittendum, vel penes quos illud esse debeat, sed quale 
illud sit, et quantse authoritatis : limitatumne sit (ut nos 
afBrmamus)an absolutum et irreformabile, ut contendunt 
Pontificii, Et quidem judicibus istis prsecepisse Josapha- 
tum legimus, ut agerent " cum'' timore Jehovse, cum fide 
et cum animo integro," curarentque ne vel ipsi vel populus 
rei fierent Jehovse, et incumberet fervens ira ipsis et fra- 
tribus suis : quod frustra ille metuisse videri posset, si 
in sententia ferenda judices isti, ex Dei promissione, om- 
nino labi non possent. De infallibilitate vel sacerdotum 
vel pontificis in judicando (quse Bellarmino fuit confir- 
manda) ne verbum quidem in textu legitur. 



1 2 Paralipom. cap. 19. ver. 5. 8. ' Deuteron. cap. 17. ver. 9, 10. 

• 2 Paralipom. cap. 19. ver. 9. 



CONTROVBBSIIS PONTIFICIIS. 71 



IX. 



SOLVUNTUR ARGUMENTA BELLARMINI EX NOVO 
TESTAMENTO PETITA LIBBO TERTIO DE VERBO 
DEI, CAPITE QtJINTO. 

I. " TiBi* dabo claves regni coelorum, Et, quicquid 
ligaveris in terra, erit ligatum in coelis : quicquid vero sol- 
veris in terra, erit solutum in ccelis." Hinc argumentatur 
Bellarminus, " cui claves regni ccelorum sunt traditte, ge- 
nerali promissione addita, ut non quemcunque modo, sed 
quodcunque solvent in terra, solvendum sit in coelis : ab eo 
nodi omnes, seu legum, dispensando, seu peccatorum et 
pcenarum, relaxando, seu dogmatum et controversiarum, 
explicando, solvi possunt. Petro autem ej usque successo- 
ribus hoc modo claves sunt traditse. Ergo." Respondetur : 
De assumptione videbimus in controversiis de Romano 
pontifice, ubi, Deo volente, ostendetur, neque soli Petro 
traditas esse claves regni ccelorum, sed communiter cum 
aliis, neque solos Romanse urbis Episcopos in hoc munere 
ei suecessisse. Ad majorem propositionem jam responde- 
mus earn omnino negandam esse. 1. Quia per claves, et 
ligandi solvendique potestatem, non aliud intelligitur, quam 
ecclesiastici ministerii potestas, in peccatis incredulorum 
et impcenitentium retinendis, credentium et resipiscentium 
solvendis; qua illis quidem clauditur, his vero aperitur 
regnum ccelorum. Illud enim quodcunque non ad quidvis, 
sed ad peccatum referendum, ex Johanne, cap. 20. ver. 23. 
apparet : ubi clavium potestas sic a Christo explicatur, " si 
quorum remiseritis peccata, remittuntur eis ; si quorum re- 
tinueritis, retenta sunt." 2. Quia etiamsi locus iste ultra 
subjectam materiam extendendus esset, non taraen de abso- 

' Matt. cap. 16. ver. 19. 



72 TRACTATUS DE 

luta aliqua potestate loquitur, aut judicio simpliciter infalli- 
bili ; sed de potestate liraitata, et ad Dei voluntatem in 
verbo suo patefactam, cujus ministri praecones tantum sunt 
et internuncii, restricta. Nee enim in ilia, de qua propria 
hie ag^tur, vinculi peccatorum solutione vel ligatione, vel 
sacerdotes vel pontificem suum errare non posse, affirmare 
audent pontificii : nee quod ligatur vel solvitur in terns, 
in ccelis quoque ligari vel solvi agnoscant, nisi supposita 
conditione clavis non errantis. Nee enim simpliciter ullius 
pontificis sententia, vel justificare potest impium, vel con- 
demnare justum. 

II, " Si*" Ecelesiam non audierit, sit tibi veluti ethnicus 
et publicanus." Hinc disputat Bellarminus : "si qui 
Ecelesiam, id est, Ecclesiae pastores non audit, debet esse 
ut ethnicus et publicanus; sequitur pastorum esse ulti- 
mum judicium : at verum prius. Ergo et posterius." 
Respondetur : Si per ultimum judicium, intelligatur abso- 
lutum, infallibile et irretractabile judicium ; negatur conse- 
quentia. 1. Quia Bellarminus ipse, priore admisso (hoc in 
loco) non tamen admittit posterius, libro secundo de con- 
ciliis, capite undecimo, ubi hoc argumento disputat ; con- 
cilium generale, ante confirmationem Summi Pontificis 
posse errare, neque esse "infallibile ejus judicium : quia 
sententia ejus concilii non est ultimum judicium Ecclesiae, 
et tamen si non posset errare, esset ultimum et irretracta- 
bile judicium," quibus verbis aperte conclusionem hie 
positam evertit : et ultimum- judicium non in pastorum 
congregatione, sed in Romano Pontifice coUocat. 2. Quia 
antecedens de Ecclesia particulari a Christo est dictum, de 
qua tamen falsum est consequens : quod nee ipsi pontificii 
negare possunt. Agnoscit enim Bellarminus, et res ipsa 
loquitur, " hie Dominum loqui de injuriis, quas unus ab 
aliquo patitur :" earum vero cognitionem privatis admoni- 
tionibus frustra tentatis, ad Ecclesiae cognitionem deferri 
jubet. " Non autem potest fieri, ut deferantur ad con- 
gregationem omnium fidelium," inquit Bellarminus : addo 
et ego : nee potest fieri ut quotidianarum offensarum cog- 

i" Matth. cap. 18. ver. 17. 



CONTBOVERSnS PONTIFICIIS. 73 

nitio deferatur ad congregationem omnium pastorum, cum 
generalia Concilia et rarius cogantur, et de quibusvis pri- 
vatis offendiculis cognoscere omnino non possint. Superest 
igitur, ut ad publicum judicium ecclesiae particularis, in 
qua partes litigantes degunt, post privatas admonitiones 
res deferenda significetur ; at ecclesiae particularis non esse 
ultimum et irreformabile judicium agnoscunt adversarii. 
3. Quia antecedens ad censuras et correctiones ecclesiasti- 
cas in causis criminalibus a Christo applicatur, (ut constat 
ex textu :) in quibus tamen non alios solum prselatos, sed 
ipsum etiam pontificem quandoque labi posse, fateri cogun- 
tur pontificii. 4. Quia quod de ministeriali et limitato 
judicio (cujusmodi est omne ecclesiasticum) est dictum, ad 
absolutum et infallibile contra jus et fas trahitur. Nee 
enim quia Christus Ecclesiam audiendam dicit, sequitur 
magis, Ecclesise judicium absolutum esse et infallibile, 
quam quia Paul us dicit, " obedite"^ ductoribus vestris, et 
obsecundate," idcirco singularum ecclesiarum pastores ab 
errore itidem esse immunes. 

III. " Super^ cathedram Mosi sederunt Scribse et 
Pharissei : quaecunque dixerint vobis, servate, et facite ; 
secundum opera eorum nolite facere." Notat hie Bellar- 
minus, " non obstante mala vita prselatorum sequendam 
esse eorum doctrinam : semper deberi honorem sacerdotio 
et pontificatui, etiam si forte persona quae in cathedra 
sedet, sit minus bona:" denique "quod Dominus de 
cathedra Mosis dicit, intelligi a fortiori de cathedra Petri." 
Respondetur : Concedimus doctrinam eorum, qui sedent in 
cathedra seu Mosis seu Petri (vel Christi potius, ut probe 
monuit Chrysostomus'') sequendam esse, debitumque eorum 
vocationi honorem esse deferendum, quantumvis vita doc- 
trinse non respondeat. Sed negamus hoc perinde locum 
habere debere, ubi iidem sedent in cathedra sua, hoc est, non 
Mosis et prophetarum, non Christi et apostolorum doctri- 
nam, sed suas inventiones tradunt. Nee enim per cathe- 
dram Mosis ordinaria successio intelligenda venit : (negat 

' Epist. ad Hebr. cap. 13. ver. 17. ^ Matth. cap. 23. vcr. 2, 3. 
' Chrysost. in Johan. Horn. 86. op. torn. 8. pag. S18 



74 TRACTATUS DE 

enim ipse Bellarminus' Mosem fuisse pontificem ordinarium, 
cui succederetur) sed doctrina legis (ut recte exponit Hiero- 
nymus, in commentariis ad hunc locum) quam doctores 
sedentes, ut ex Christi exemplo liquet", solebant explicare. 
Hinc vero Christus infert, " omnia ergo quaecunque dix- 
erint vobis, servate et facite." Ergo, inquit, hoc est, quia 
in cathedra Mosis sederunt, ideo servate quae dixerint vobis : 
qua illatione duo significata esse, notat Jansenius, " pri- 
mum*", obedientiam deberi his qui ex authoritate docent et 
jubent, non habito respectu vitse ipsorum, sed respectu 
authoritatis qua funguntur, et propter Deum cujus sunt 
legati. Secundo non esse illis obediendum, si quid male 
praecipiant, aut doceant : nam si eis est obediendum, quo- 
niam in cathedra sedent Mosis ; non est ergo obediendum, 
quando contra earn cathedram aliquid vel docent, vel prae- 
cipiunt. Dicit tamen absolute Dominus, omnia, et addit 
aliud universale signum, dicens, non quae, sed qutecunque 
dixerint : ut perfectam indicaret eis exhibendam obedien- 
tiam ; sed quae semper praesupponit, obediendum esse 
magis Deo quam hominibus : quemadmodum et Paulus 
dicit, ' Filii' obedite parentibus per omnia.' " Haec Jan- 
senius. Similiter Johannes Ferus : " addit* hie Christus 
quatenus malis praelatis obediendum sit. ' Omnia, inquit, 
qua dicunt vobis, servate et facite.' Sed praemisit : ' super 
cathedram Mosis sedent.' Neque enim voluit Christus 
ut omnia Pharisaeorum dogmata susciperent, sed quatenus 
legi consonarent. Unde et supra' cum docuisset eos legi 
contraria in aliquibus docere, post aliqua interposita sub- 
intulit : cavete a fermento Pharisaeorum." Et certe loqui 
hie Dominum de authoritate et obedientia non absoluta, sed 
limitata; et nihil minus voluisse, quam Scribarum et 
Pharisaeorum judicium infallibilis fuisse veritatis, et sim- 



' Bellaimin. de concil. lib. 3. cap. 4. 

e Matth. cap. 5. ver. 2. et cap. 26. ver. 55. Luc. cap. 4. ver. 20. Johan. 
c.ip. 8. ver. 2. 

■■ Jansen. comment, in concord. Evangel, cap. 120. 

' Epist. ad Coloss. cap. 3. ver. 20. 

•■ Ferus. connment. in Matlh. lib. 3. cap. 23. 

' Matth. cap. 15. ver. 5. "■ Matth. cap. 16. ver. 6. 



CONTROVERSIIS PONTIFICIIS. 75 

pliciter sequendum, duo argumenta necessario evincunt. 
Primum quod alias sequeretur singulorum pastorum sen- 
tentiam esse infallibilem. Nee enim de uno aliquo Scriba- 
rum et Pharisseorum principe Dominus hie loquitur, cujus 
hoe proprium asset privilegium : sed de Scribis et Phari- 
sseis, qui per singulos vicos dispersi, singulis sabbatis 
Mosem populo in synagogis praedicabant" : hos vero in 
doctrina tradenda errare non posse, manifeste falsum est. 
Nee privilegium illud vel ipsi Concilio Qllcumenico tri- 
buere audet Bellarminus, sed pontificis solius proprium 
esse contendit. Secundo, quod Christus in sequentibus 
aperte ostendit, Scribas et Pharisaeos ejusmodi duces fuisse, 
quibus tuto fidi non posset : quippe " qui" praecluderent 
regnum ccnlorum hominibus," et erroneas doctrinas populo 
proponerent ; cujusmodi erat ilia de juramentis a Christo 
refutata. " VaeP vobis duces coeci, qui dicitis, quisquis jura- 
verit per templum, nihil est : quicunque autem juraverit per 
aurum templi, debitor est. Stulti et coeci utrum enim 
majus est, aurum an templum, quod sanctificat aurum." 
Sic etiam mandatum Dei de honorandis parentibus per 
Pharisaeorum et Scribarum traditionem abrogatum"! esse 
idemque in aliis multis ejusdem generis accidisse ostendit : 
et " a fermento^ Pharisaeorum cavendum" monet ; doctrinae 
utique fermento, ut diserte exponitur. Quomodo ergo hie 
Christus ait, omnia quae dixerint, servanda esse ? Kespon- 
det Alphonsus Tostatus : " quod ilia, de quibus Christus 
redarguit Pharisaeos et Scribas, non includuntur sub gene- 
ralitate praedicta. Ut si expresse, inquit, praedicarent illi 
contra legem Moysi, manifestum est quod non erat tenenda 
doctrina eorum ; licet diceretur, quod ad omnia, quae ipsi 
praedicarent, tenerentur : quia praesupponitur, quod praedi- 
caturi essent isti veram doctrinam. Simile dicitur Deu- 
teronomii capite decimo septimo, quod non esset declinan- 
dum ad dextram aut ad sinistram eorum, quae dicerent 
judices, qui essent in loco sancto : et tamen si illi expresse 
dicerent contra legem Dei, deviandum erat ab eis." 

■ Luc. cap. 5. ver. 17. Act. Apost. cap. 15. ver. 21. 

• Matth. cap. 23. ver. 13. P Mattli. cap. 23. ver. 16, 17. 

1 Marc. cap. 7. ver. 13. ■■ Matth. cap. 16. ver. 6. 12. 



76 TRACTATUS DE 

Et Johannes Maldonatus in commentariis ad hunc lo- 
cum: "cum jubet servare, ac facere, quie Scribae et 
Pharissei, dum in cathedra Mosis sedent, dicunt, non de 
ipsorum, sed de legis ac Mosis doctrina loquitur : perinde 
enim est, ac si dicat, omnia quae lex, et Moses, vobis dix- 
erint, Scribis et Pharisseis recitantibus, servate ac facite, 
secundum autem opera eorum nolite facere, ut Hilanus et 
Hieronymus videntur intellexisse." Quo referendum et 
illud Augustini " sedendo* super cathedram Moysi, legem 
Dei docent : ergo per illos Deus docet. Sua vero illi si 
velint docere, nolite audire, nolite facere." Summa est: 
per "omnia" in dicto Christi, intelligenda esse "omnia 
legi Dei consentanea," ut recte in notationibus monuit 
Emanuel Sa Jesuita : nee aliud eum voluisse, quam ea 
observanda esse, quae Scribae et Pharisaei praeciperent " ex 
praescripto legis, id est ex cathedra Mosis:" (ut ab.Aria 
Montano notatum est' :) ideoque ad authoritatem limita- 
tam, non ad absolutam et simpliciter infallibilem locum 
hunc pertinere. 

IV. " Simon" Petre, pasce oves." Hinc tale argumen- 
tum extruit Bellarminus : Cui singulariter commissum est, 
ut doceat omnes Chrlstianos : ejus singulare est officium 
docere totam Ecclesiam, constituendo ac decernendo, quid 
ab omnibus sit credendum. Nee enim potest Pontifex per 
conciones ; nee semper solet per scripta commentaria, 
omnes homines docere. At Petro, et successoribus ejus, 
singulariter est commissum, ut doceant omnes Christianos. 
Ergo. Respondetur ad assumptionem : 1. Falsum est 
Petro commissum esse hoc pascendi officium singulariter : 
communiter ei cum caeteris Apostolis commissum est. 
Petro quidem esse commissum pascendi officium ex hoc 
loco probatur : sed soli commissum esse nunquam proba- 
bitur. Diciraus igitur cum Johanne Urbano, Petro singu- 
lariter esse dictum ut pasceret oves Christi, sed non ut 
singulariter pasceret. 2. Falsum est, omnes Christianos 
docendos fulsse a Petro, magis quam a Paulo vel aliis 

• Augustin. ' Ar. Montaii. Elutid. in Malth. cap. 23. 

" Johan. cap. 21. ver. 16. 



CONTROVERSIIS PONTIFICIIS. 77 

apostolis. Omnibus enim apostolis conjunctim commissa 

est cura universi gregis ; et inter quosvis populos indefinite 

ofBcium suum exercere poterant singuli. Ut actu tamen 

omnes docerentur, id distributis operis factum est : offiei- 

umque pascendi omnes et singulos, nee ad Petrum nee ad 

unum aliquem ex illo numero pertinebat : quo factum, ut 

Paulus prsedicaverit " Evangelium", non ubi nominatus 

esset Christus, ut ne super alienum fundamentum sedifi- 

caret," sed ubi nondum a quoquam annuntiatum esset de 

eo. Nee obstat, quod opponit Bellarminus; illud " Oves 

in dicto Christi significare omnes Christianos : qui enim 

non vult pasci a Petro, non esse ovem Christi :" nee enim 

aliud Christus dicit Petro, quam quod cuivis apostolorum 

dici poterat. Indefinite oves dicit, (ad eas respectu habito, 

in quibus ad ovile suum colligendi Petri usurus erat opera :) 

omnes, et singulas non dicit. Nee magis ex ovium Christi 

numero excludendus est, qui nolit pasci a Petro, quam qui 

nolit pasci a Paulo. Non tamen, si pro Christi ove non 

sit agnoscendus, qui vel olim Pauli legationem, vel hodie 

doctrinam Evangelii scriptis ab eo Ecclesia) traditam, re- 

jiceret, inde erit consequens, omnes et singulos Christianos 

ad curam pastoralem Pauli pertinere. 3. Falsum est, uni 

alicui Petri successor! singulariter commissum esse, ut 

omnes Christianos doceant : nee ad hoc probandum quic- 

quam habet ponderis, quod solum profertur a Bellarmino, 

" quod dicitur Petro, dici etiam suceessoribus : nee enim 

providere voluisse Christum Ecclesise ad annos viginti 

quinque tantum, sed quousque mundus duraret." Respon- 

detur : Quod dicitur Petro, turn ad reliquos apostolos, 

turn ad omnes qui post eos ecclesiastico ministerio fungun- 

tur, accommodari potest : quomodo ab ipso Petro, ad 

presbyteros accommodatum est, " pascite^ Dei gregem 

qui penes vos est, illius inspectioni vacantes non coacte, 

sed libenter." Et a Paulo ad Ephesinse ecclesise prsefectos, 

"attendite^ vobisipsis et toti gregi, in quo vos Spiritus 



' Epist. ad Rom. cap. 15. ver. 20, 21. r 1 Petr. cap. 5. ver. 2. 
' Act. Apost. cap. 20. 28. 



78 TRACTATUS DE 

Sanctus constituit episcopos ad pascendam Ecclesiam Dei, 
quam proprio sanguine acquisivit." Concedimus igitur 
non ad paueulos aliquot annos providere voluisse Christum 
Ecclesise : sed negamus eo modo providisse, quo fingit 
Jesuita. Rationem, qua pascendis ovibus rationalibus 
providit, earn esse dicimus, quam ex Jeremise capite tertio, 
notavit hoc in loco ipse Bellarminus : " Dabo vobis pas- 
tores juxta cor meum, qui pascent oves scientia et doc- 
trina." Pastores enim eum et doctores Ecclesiae dedisse 
legimus, " ad^* coagmentationem sanctorum, ad opus minis- 
terii, ad sedificationem corporis Christi :" unum aliquem 
Pastorem, qui universalis omnium Christianorum doctor 
asset, dedisse non legimus. In hoc certe loco ejusmodi 
commentitii pastoris ne umbra quidem apparet. 

V. " Rogavi'' pro te, ut non deficiat fides tua : et tu 
aliquando conversus, confirma fratres tuos." Hinc argu- 
mentatur hunc in modum Bellarminus. " Si Romanus 
Pontifex errare non potest ex cathedra docens ; certe judi- 
cio ejus acquiescendum est, et ipse esse debet summus 
judex. At Romanum Pontificem ex cathedra docentem, 
non posse errare, ex hoc loco deducitur." Respondetur. 
Negamus assumptionem ex hoc loco ullo modo deduci 
posse : quia diversum est utriusque turn objectum, turn 
subjectum. Quod ad objectum attinet : quando quseritur 
de Romani Pontificis firmitate in fide : eo sensu accipi id 
vult Bellarminus", ut immunis intelligatur non a personal!, 
sed a judicial! errore ; nee aliud ex citato loco hie deducit, 
quam pontificem "ex cathedra docentem, errare non 
posse." At de cathedra, et errore judiciali in textu nul- 
lum verbum : pro personali Petri fide orat Christus ne earn 
amitteret, quantumvis tentaretur a Diabolo. Eam enim 
defectionem precibus suis avertit Christus : ad quam a 
Satana solicitandus erat Petrus, " Simon*, Simon, ecce 
Satanas appetit vos quos ventilaret sicut triticum : sed ego 
rogavi pro te, ne deficeret fides tua." At non ad errorem 

* Epist. ad Ephes. cap. 4. ver. 11, 12. 

•■ Luc. cap. 22. ver. 32. '^ Bellarmin. de Rom. Pont. lib. 4. cap. 4. 

^ Luc. cap. 22. ver. 31. 



CONTROVERSIIS PONTIFICIIS. (W 

aliquem ex cathedra docendum, Petrum jam solicitaturus 
erat Satanas : sed ut personalem fidem per publicam Christi 
abnegationem ex corde ejus penitus excuteret, laborabat. 
lllud vero quam clvokoXovOov ! Oppugnaturus est Satanas 
fidem tuam personalem, sed cathedram tuam ego sic tuebor, 
ut nulli judicial! errori futura sit obnoxia. Quod ad sub- 
jectum attinet, sive personam pro qua gratia haec a Christo 
est impetrata. Petrum eum esse ex textu scimus, Romani 
Pontificis hie nee vola cernitur nee vestigium. Bellar- 
minus Dominum hie pro universali ecclesia non oravisse, 
hoc argumento contra Parisienses quosdam confirmat. 
" Dominus^ pro illo rogat, cui ait, ' et tu aliquando con- 
versus.' At hoc certe non potest Ecclesise toti convenire, 
nisi dicamus totam Ecclesiam aliquando esse perverten- 
dam, ut postea iterum convertatur." An vero non pari 
ratione subsumi posset : " hoc certe non potest Romanis 
Pontificibus convenire, nisi dicamus singulos Romanes 
Pontifices aliquando esse pervertendos, ut postea iterum 
convertantur." 

VI. " Legimus' cum orta esset quaestio gravis de fide, 
an servanda esset lex Mosis a gentibus conversis, non 
fuisse remissos unumquemque ad spiritum suum, sed ad 
concilium Hierosolymse habitum, cui Petrus prseerat; et 
Petrum omnium primum in concilio loquutum, deinde 
Jacobum sententiam Petri confirmasse, et sic quaestionem 
solutam illis verbis ; ' visum est Spiritui Sancto et nobis,' qui- 
bus ostendunt sententiam concilii, cui prseest Petrus, senten- 
tiam esse Spirltus Sancti. Et ibidem in fine capitis legimus 
Paulum quocunque ibat, prsecipere solitum, ut servarent 
decretum illius concilii, id est, ut acquiescerent et non vel- 
lent ipsi de sententia concilii judicare." Hiec Bellarminus : 
Respondetur. 1. In controversiis fidei non esse remitten- 
dum quemque ad spiritum suum, ut liberum illi sit sequi 
quicquid privatus Spiritus suggesserit, facile concedimus. 
Ad publicum euim Spiritus Sancti in Scriptura loquentis 
judicium recurrendum esse dicimus : indeque probandos^ 



* Bellarmin. de Rom. Pontif. lib. 4. cap. 3. 

' Bellarmin. de Verb. Dei, lib. 3. cap. 5. ' Johan. cap. 4. ver. 1. 



80 TRACTATUS DE 

spiritus omnes an ex Deo sint. Nee conciliorum authori- 
tatem abrogamus, sed difEciliores quasque controversias ad 
eorum cognitionem deferendas esse agnoscimus : ut eas non 
ex absolute suo judicio, sed ex sententia Spiritus Sancti 
componant et definiant. 2. Petrum concilio Hierosolymi- 
tano praefuisse nunquam ex Actis Apostolorum probabit 
Bellarminus. Quod enim ait, " Petrum omnium primum 
in concilio loquutum," ipsius somnium est. Lucas dicit, 
TToXXijc'' a-uSijrr/CTE'i'c yEvojusvijc, facta jam multa discepta- 
tione, surrexisse Petrum : omnium primum in concilio lo- 
quutum nusquam dicit. Quod vero addit, "Jacobumsen- 
tentiam Petri confirmasse ;" id Petri principatum infirmat 
potius quam juvat. Nee enim superioris sententia ab 
inferioribus confirmari dicitur : nee Prsesidis sententiam 
alii dicuntur sequi, sed principis sententiae ejus, qui primus 
sententiam illam proposuit. Prsesidis vero est, aliorum 
omnium auditis sententiis postremo loco rem totam conclu- 
dere, qua ratione Jacobus potius, quam Petrus, Hieroso- 
lymitani concilii prseses fuerit agnoscendus. Post Petrum 
enim locuti dicuntur Barnabas et Paulus, post illos vero 
Jacobus, qui in oratione sua non solum Petri sententiam 
confirmavit, solenni ilia formula concludens, " Bto iyo) 
Kplvtt) fiT) Trapsvo')(Xtiv toiq awo ruv idviov tTnttTpiipovaL 
tin Tov Qiov, quamobrem ego censeo non esse obturbandos 
eos ex gentibus qui ad Deum se convertunt :" sed etiam 
alia addit a Petro prorsus prsetermissa : scribendum scilicet 
ad gentes, " ut abstineant a pollutis per simulacra, et 
scortatione, et suffocatis rebus, et sanguine." Atque in 
banc sententiam factum est decretum, et soluta qusestio, 
his ipsis verbis : " Visum est Spiritui Sancto ac nobis, ne 
quid amplius imponeremus vobis onus prseter necessaria 
ista ; ut abstineatis ab iis quae sunt immolata simulacris, et 
sanguine, et suffocatis et scortatione : a quibus si vobis 
caveritis, bene agetis.' Ex quibus coliigere esset promp- 
tius, " sententiam concilii, cui prseest Jacobus, sententiam 
esse Spiritus Sancti :" quam, quod Bellarminus colligit ; 
sententiam concilii, cui prseest Petrus, sententiam esse 

'' Act, Apost. cap. IS.ver. 7. 



CONTROVERSIIS PONTIFICIIS. 81 

Spiritus Sancti. 3. Nos vero libenter concedimus senten- 
tiam concilii, cui praeest vel Petrus, vel Jacobus, vel Apos- 
tolorum quivis alius, sententiam esse Spiritus Sancti : sed 
eandem esse rationem conciliorum, quibus praeest Pontifex 
Romanus vel aliorum conciliorum eandem authoritatem 
esse, quae Apostolicorum ; quis sanae mentis concesserit? 
4. Quod Paulus ecclesiis " tradebat servanda instituta quae 
decreta fuerant ab Apostolis et Presbyteris Hierosolymi- 
tanis" (quod in quibusdam Latinis exemplaribus ad finem 
hujus capitis, in Graecis vero pariter ac Latinis, capite 
decimosexto, versu quarto, legitur) : jure id factum merito 
agnoscimus. Nam et decreta ilia sententiae sacrae Scrip- 
turae consentanea fuisse novimus, et in Apostolorum concilio 
certo inveniri potuisse Spiritum Sanctum, qui duceret ipsos 
in oranem veritatem, inter nos positum est extra omnem 
controversiam. Hinc vero concludi non potest, in aliorum 
episcoporum conciliis quantumvis a Romano Pontifice 
eonfirmatis, certo inveniri hunc Spiritum : quod proban- 
dum suscepit Bellarminus. Id tantum concludi potest, turn 
demum illorum judicio acquiescendum, quando ipsis non 
aliud visum fuerit quam quod Spiritui Sancto visum est. 
Id vero non aliunde quam ex sacrarum literarum monu- 
mentis, quibus Spiritus Sancti sententia consignata est, 
certo intelligi posse confinnamus. 

VII. ♦' Ascendi', inquit Paulus, Hierosolymam cum 
Barnaba, et contuli cum illis Evangelium, quod praedico in 
gentibus ; seorsim autem iis, qui videbantur aliquid esse, 
ne forte in vanum currerem, aut cucurrissem. Quinam 
autem essentilli;" inquit'' Bellarminus, "quibuscum con- 
tulerat, inferius explicat, dicens fuisse Petrum, Jacobum et 
Joannem. Quern locum explicantes Tertullianus, Hiero- 
nymus et Augustinus, diserte affirmant, Ecclesiam non esse 
Paulo credituram, nisi ejus Evangelium a Petro confirma- 
tum fuisset. Ergo Petri erat tunc, et proinde successoris 
ejus munus de doctrina fidei judicare." Ita Bellarminus. 
Respondetur : 1 . A Petri authoritate tunc, ad Papae autho- 

lEpist. ad Gal. cap. 2. ver. 1,2. 
'' Bellarm. de verb. Dei, lib. 3. cap. 5. 

VOL. XIV. a 



82 TRACTATDS DK 

ritatem nunc, negamus sequi argumentum. 2. Cum in 
textu Apostoli de Petro nihil dictum sit singulariter ; et 
verba ipsa clament, non cum uno Petro sed cum pluribus 
aliis Paulum contulisse Evangelium, nominatim vero cum 
Jacobo et Johanne (quibus seque cum Petro, columnarum 
tributum est nomen') : cum etiam Tertullianus, Hieronymus 
et Augustinus in locis a Bellarmino citatis, ab uno Petro 
confirmatum fuisse Pauli Evangelium non dicant, sed alio- 
rum Apostolorum qui cum eo erant, disertam mentionem 
fecerint (id quod ex ipsorum locorum inspectione manifeste 
constat) : ex eo, quod cum aliis fuit commune, Jesuita nimis 
crasso sophismate unius Petri privilegium concludit, quasi 
ejus fuisset prse aliis tunc (et proinde successoris ejus prae 
aliis nunc) de doctrina fidei judicare. 3. Collatio Pauli 
cum caeteris Apostolis instituta fuit, non quod illis major 
authoritas a Christo data esset quam Paulo ; nee quod opus 
haberet doctrinam fidei ab illis discere, quam ipse per annos 
septendecim prsedicaverat ; nee quod alias Ecclesiae libe- 
rum fuisset Evangelium idem a Paulo magis quam a Petro 
aut aliis Apostolis praedicatum vocare in qusestionem. In 
hujus enim epistolae vestibulo profitetur ipse authoritatem 
annunciandi Evangelii accepisse se, " non™ ab hominibus, 
neque per homines, sed per Jesum Christum, ac Deum Pa- 
trem." Et doctrinam ejus didicisse, "non" ab homine, sed 
per revelationem Jesu Christi :" cujus fidem tantum abest, 
ut ab hominis alicujus vel Angeli judicio pendere existima- 
ret, ut audacter pronuntiare nihil fuerit veritus ; " etiam° si 
nos, aut angelus e coelo evangelizet vobis prseter id quod vo- 
bis evangelizavimus, anathema esto." Sed instituta fuit hsec 
Pauli cum aliis Apostolis collatio, consensus testandi causa ; 
ad Pseudapostolorum ora obstruenda, qui eo nomine doctri- 
nam ejus suspectam reddere conati sunt, quod diversa esset 
ab ea quam alii Apostoli, et ii nominatim, qui " existimaban- 
tur esse columnae, profiterentur." Hanc suspicionem homi- 
num mentibus injectam ut eximeret, cum Apostolis conferen- 
dum putavit "ne'' quo raodo frustra curreret aut cucurrisset," 

' Epist. ad Gal. cap. 2. ver. 9. "> Epist. ad Gal. cap. 1. ver. 1. 

° Ibid. ver. 12. " Ibid. ver. 8. 

P Ibid. cap. 2. ver. 2. 



CONTROVERSIIS PONTIFICIIS. 83 

hoe est, ne alias Evangelii cursus impediretur, et fructus, 
ut alibii appellat, prsedicationis ejus interciperetur ; ne irriti 
denique essent labores ejus, ut cum Christo posset conquer! : 
" frustra"^ laboro, inaniter et vane vires meas consumo." 
" Nihil" vero prseterea "secum contulisse" prsecipuos illos 
Apostolos, quos invisit Hierosolymis, hoc est, nee majorem 
authoritatem quam qua antea instructus fuerat contulisse, 
nee quid illi prsedicandum esset edocuisse : affirmat ipse 
versu sexto capitis secundi. 

VIII." Alii' datur per Spiritum sermo sapientiae, alii sermo 
scientiee, aliiinterpretatio sermonum, alii prophetia :" ex hoc 
loco, collato cum altero, "omnis' prophetia Scripturse propria 
interpretatione non fit," ita argumentatur Bellarminus. "Is 
solus agnoscendus est judex veri sensus Scripturae, in quo 
certo inveniri potest Spiritus Sanctus. At in nullo homine 
private certo inveniri potest : in pastoribus vero ac doetori- 
bus,ac prsecipue in generali eoncilio, a summo Pontifice ap- 
probato, congregatis certo invenitur. Hi igitur soli judiees 
agnoscendi, nonautem homo uUus privatus." Propositionem 
probat, ex illo loco seeundse epistolae Petri unde colligit, 
" non posse sine spiritu interpretandi bene Scripturam ex- 
poni." Priorem assumptionis partem hoc argumento con- 
firmat. " Si omnibus fidelibus non detur spiritus interpre- 
tandi Scripturas, et non sciamus quibus detur, nullus homo 
privatus certus esse potest, se habere hunc spiritum. At 
omnibus fidelibus non datur spiritus interpretandi Scrip- 
turas, neque scimus quibus datur. Prius membrum probat 
ex loco, 1. Epist. ad Corinth, cap. 12. ver. 10. posterius 
pro confesso sumit. Posteriorem principalis assimipti par- 
tem hoc confirmat argumento. Si de ecclesia dubium esse 
non potest, quin habeat Spiritum Dei, et filios suos sine 
errore doceat : tum in pastoribus ac doctoribus, prsecipue in 
generali Concilio congregatis, certo invenitur hie spiritus. 
Nee enim aliter ecclesia loquitur, quam perhorum os. At 
de Ecclesia dubium esse non potest, quin habeat Spiritum 
Dei, et filios suos sine errore doceat, est enim "eolumna" et 

1 Epist. ad Rom. cap. 1. ver. 13. ' Esai. cap. 49. ver. i. 

• ) Epist. ad Cor. cap. 12. ver. 8. ' 2 Petr. cap. 1. ver. 20. 

" 1 Epist. ad Tim. cap. 3. ver. 15. 

g2 



84 TRACTATUS DE 

firmamentum veritatis. Hsec est analysis argumentationis 
Bellarmianse : ad quam respondemus. Primum quidem, 
quod de privatorum hominum judicio concludit, ad hunc lo- 
cum non pertinere : ubi de judicio, quod publicam authorita- 
tem obtinet, instituitur disputatio. Hie verosi per judicem, 
ejusmodi intelligat, cujus authoritas sit absoluta, quique in 
sensu Scripturse enuntiando nunquam labi possit ; cujus- 
modi intelligendum voluit in ea conclusionis parte, quae 
Ecclesiam spectat per os pastorum ac doctorum loquentem : 
id totum concedimus quod de hominibus privatis concludit. 
Nee quisquam est tarn obtusus et hebes, ut privates homines 
in sensu Scripturae indagando nunquam errare posse affir- 
met. Sin autem omne judicium privatis hominibus velit 
detrahere, ut nee a vulgo fidelium doctrinam ad salutem 
necessariam ex Scripturis intelligi, nee ab iis qui dono in- 
terpretationis proditi sunt, difficiliorum locorum explica- 
tionem certo cognosci posse existimet : respondemus ad id 
quod assumptum est turn in principali syllogismo, tum in 
ejus prosyllogismo : Apostolum in duodecimo capite prioris 
epistolae ad Corinthios, a Bellarmino citato, ita distinguere 
dona Spiritus Sancti, ut alia fidelium omnium sint commu- 
nia, alia quorundam propria. Priora versu tertio indican- 
tur : ubi Apostolus ait, " neminem posse dicere Jesum 
Dominum, nisi per Spiritum Sanctum." Unde intelligi- 
mus in omnibus fidelibus certo inveniri Spiritum Sanctum : 
ej usque ductu dogmata ad salutem necessaria eos amplexari. 
Itaque quae hujus generis in sacris literis occurrunt, posse 
eos certo agnoscere, et quantum ad suas ipsorum conscien- 
tias confirmandas sufBcit, dijudicare. Alterius generis dona 
versu quarto et sequentibus ab Apostolo recensentur : quae 
non privato illius in quem collata sunt usui, quam communi 
aliorum utilitati inserviunt. In quibus sunt ilia a Bellar- 
mino ex Apostolo repetita : " sermo sapientiae, sermo scien- 
tiae, interpretatio sermonum" (non Scripturarum utique, 
quo dictum hoc accommodare videtur Bellarminus, sed "lin- 
guarum :" est enim in originali textu kpfirivtia yXbjaawv) 
prophetia, etc. Hujusmodi vero dona omnibus fidelibus non 
dari concedimus : negamus tamen, quod sine probatione 
sumit Bellarminus, non scire nos quibus ilia dentur. Nam, 



CONTROVERSIIS PONTIFICIIS, 85 

ut recte respondet vir doctissimus Jacobus Kimedoncius, 
quandoquidem constat, aliquibus in Ecclesia spiritual dari 
explicandi Scripturas; si nesciri potes quibusnam detur, 
donum reddetur inutile, et prophetia in nihilum redigetur, 
contra admonitionem^ Apostoli. Quibus autem detur ille 
spiritus, opus ipsum manifestat : sicut opere ipso declaratur, 
quibus vel sermo sapientiae, vel facultates edendarum virtu- 
tom, vel genera linguarum, vel alia dona per eundem 
spiritum sint concessa. Atque haec de priore parte argu- 
mentationis Bellarmianae : qua privatis hominibus judicium 
omne conatus est detrahere. Veniendum jam ad posterio- 
rem, qua illud solis pastoribus et doctoribus ac prsecipue in 
generali concilio congregatis, nititur vindicare. Ubi no- 
tandum primo fallacem esse conclusionem Bellarmini : 
quando innuit in pastoribus et doctoribus certo inveniri 
Spiritum Sanctum, ac si certum esset illos quoque docere 
sine errore. Nee enim alio spectare potest illud Bellarmi- 
ani argumenti extremum : porro Ecclesia (de qua se dubium 
esse non potest quin habeat Spiritum Dei, et filios suos 
sine errore doceat) " non aliter loquitur, quam per os pasto- 
rum ac doctorum, ac praecipue in generali concilio congre- 
gatorum :" quasi etiam per os pastorum ac doctorum sine 
errore filios suos doceret Ecclesia : licet hoc prsecipue face- 
ret in generali Concilio. Atqui privilegium docendi sine 
errore uni Pontifici Romano tribuendum contendit Bellar- 
rainus : alios pastores ac doctores in docendo errare posse 
fatetur: vel ipso igitur Bellarmino judice, fallacem conclu- 
sionem hie nectit Beliamiinus. Quod vero ad assumptionem 
attinet, concedimus Ecclesiam, ut et singula Christi mem- 
bra, ex quibus ilia constat, habere Spiritum Dei : sed tan- 
tam habere mensuram Spiritus, ut nulii prorsus errori, 
quamdiu in hoc mundo versatur, sit obnoxia, pernegamus ; 
nee id voluit Apostolus, quum Ecclesiam " columnam et fir- 
mamentum veritatis" appellavit, filios earn suos sine errore 
docere. De pastoribus enim ac doctoribus eo loco non 
loquitur, sed de fidelium coetu. 

' 1 EpisL ad Then. cap. 8. ver. 20, 



86 TRACTATUS DE 



X. 



DE SACR-S SCRIPTURE PERFECTIONE CONTRA NON 
SCRIPTAS TKADITIONES. 

Statum controversiae de sacrarum Scripturarum perfec- 
tione, ita explicat Bellarminus : " Nos^ asserimus, in Scrip- 
turis non contineri expresse totam doctrinam necessariam 
sive de fide, sive de moribus : et proinde prseter verbum 
Dei scriptum requiri etiam verbum Dei non scriptum ; id 
est, divinas et apostolicas traditiones. At ipsi (nostras in- 
telligit) docent in Scripturis omnia contineri ad fidem, et 
mores necessaria ; et proinde non esse opus ullo verbo non 
scripto." Et recte quidem ille ; nisi quod fraudem nectat 
in vocula ilia, expresse. Cum enim ipse quatuor proponat*" 
modos, quibus dogmata fidei probari soleant : 1 . Ex testi- 
monio expresso Scripturse. 2. Per evidentem deductionem 
ex iis quae habentur expresse in Scripturse. 3. Ex verbo 
Dei per Apostolos non scripto, sed tradito. 4. Per evidentem 
deductionem ex verbo Dei tradito : a nobis ut tertius et 
quartus modus rejicitur, ita secundus seque ac primus 
asseritur. 

Duo sunt igitur quae adversus Pontificios defendimus. 
Primum, in sacris Scripturis contineri omnia dogmata ad 
salutem necessaria, alterum non modo nihil admittendum 
tanquam ad salutem necessarium, quod Scripturarum desti- 
tuatur testimonio : sed etiam nihil omnino pro certo et 
genuine religionis dogmate admittendum, quod sacrarum 
literarum authoritate probari non possit. 

Argumenta vero quibus haec sacrarum Scripturarum 
confirmatur perfectio, sunt hujusmodi. 

* Bellarmin. de verb. Dei. lib. 4. cap. 3. 
** Bellarmin. de Purgat. lib. 1. cap. 15. 



CONTROVERSIIS PONTIFICIIS. 87 

I. ** Non'^ addetis ad verbum hoc quod praecipio vobis, 
nee auferetis ex eo," et " quicquid* praecipio tibi, hoc 
facito, nee addito quicquam, nee imminuito." " Ne'^ addas 
verbis ejus, ne te redarguat, et mendacii convinearis." Hinc 
conficitur argumentum pro perfectione Scripturarum. Cui 
nihil est addendum, id integram complectitur doctrinam, 
nee aliunde est supplendum. Sacrse Scripturse nihil est 
addendum. Ergo. 

Bellarminus ad hoc argumentum duas responsiones 
proponit. 1. In loeis Deuteronomii, " non agi de verbo 
scripto sed tradito viva voce : non enim Mosem dicere, ad 
verbum quod scripsi, sed quod ego praecipio." Respon- 
detur. At praeeepta ilia omnia sunt scripta in libro legis : 
nam " omnia verba legis," quam Israelitis praecepit Moses, 
" scripta esse in libro isto" constat^ Similiter legimus 
" venits Moses et narravit populo omnia verba Jehovae, 
omniaque judicia et respondit totus populus voce una ; 
omnia verba quae locutus est Dominus, faciemus." Et 
sequitur statim "itaque seripsit Moses omnia verba Je- 
hovae," et "aceeptum librum ilium foederis legit audiente 
populo : et dixerunt illi, quicquid dixerit Jehova, faciemus 
et auscultabimus." Item, " edixit*" Jehova Mosi, scribe 
tibi verba haee ; quia ex praestituto horum verborum pango 
tecum fcedus, et cum Israele." Hinc Moses, cum dixisset 
"si' servareris ea, quae tibi hodie praecipio, faciet te 
Jehova Deus tuus sublimem supra omnes gentes terrae : 
seipsum explieans addit : " nisi'' servaveris ea omnia, quae 
scripta sunt in hoc libro." Est igitur ilia commentitia' Bel- 
larmini distinetio inter verbum quod scripsi, et, quod eyoprm- 
cipio. 2. " Veram™ expositionem ejus loci esse, quod Deus 
velit, integre et perfecte servari muiidutu, ut ipse praecepit, 
et nullo modo ea depravari falsa iuterpretatione. Itaque 

' Deuteron. cap. 4. ver. 2. * Ibid. cap. 12. ver. 32. 

* Prov. cap. 30. ver. 6. 

' Vide Deuteron. cap. 27. ver. 26. collat. cum Epist. ad Galat cap. 3. ver. 10. 

* Bxod. cap. 24. ver. 3. !■ Exod. cap. 34. ver. 29. 

' Deuteron. cap. 28. ver. 1. ' Deuteron. cap. 28. ver. 58. 

' Confer, etiani Josu. cap. 1. ver. 9. et cap. 23. ver. 6. 
■" Bellarmin. de verb. Dei, lib. 4. cap. 10. 



88 TIIACTATUS UE 

non vult dicere, non servabitis aliud, quam id quod nunc 
prsecipio : sed in hoc quod prsecipio, nihil rautabitis addendo, 
vel minuendo, sed integre facietis, ut jubeo, et non aliter." 
Respondetur : Sieut vero peccaret minuendo qui diceret in 
lege prsecipi nonnuUa superflua : ita etiam necesse est ut 
peccet addendo, qui dicat in lege desiderari aliqua prse- 
cepta, aliunde supplenda, atque hoc ipsum voluisse legis- 
latorem ; " non servabitis aliud, quam id quod ego prse- 
cipio," apparet ex occasione legis. Cum enim severe 
interdixisset Israelitis Deus, ne a gentibus ritus aliquos 
mutuarentur, quos ad cultum suum transferrent, subjungit 
" unamquamque" rem quam ego prsecipio vobis, eam ob- 
servantes facite ; ne addite ei neque detrahite ex ea," hoc 
est, " quod prsecipio tibi, hoc tantum facite Domino :" 
quomodo etiam loci sententiam expressit editio Vulgata 
Latina: quam cum Pontificiorum "nemo rejicere quovis 
prsetextu audeat vel prsesumat," mirum est Bellarminum 
legislatori contrariam sententiam affingere ausum. " Non 
est necesse ; ut quod ego prsecipio tibi, hoc tantum facias :" 
aliud enim quam quod ego prsecipio, potes facere ; modo in 
hoc ipso quod prsecipio nihil mutes. Veram tamen esse 
banc glossam, quse tarn aperte corrumpit textum, hac 
ratione confirmat Bellarminus, "quia alioqui peccassent 
Propjietffi et Apostoli, qui tam multa postea addiderunt." 
Respondetur : Non illi aliqua postea addiderunt, sed Deus, 
qui hominibus banc legem posuit, non sibiipsi. 

II. " Etiamsi" nos, aut angelus e coelo annunciaverit 
vobis, prseter id quod annunciavimus, anathema esto. Ut 
ante diximus, etiam nunc iterum dico ; si quis annuncia- 
verit vobis, praeterquam quod accepistis, anathema esto." 
Duplicem hie solutionem affert Bellarminus et utramque, 
si illi credimus, solidam. I. " Quod Apostolus non loqua- 
tur de solo verbo scripto, sed de omni verbo, sive scripto, 
sive tradito." Respondetur : At verbum traditum non aliud 
erat a scripto, ideoque frustra affertur hsec distinctio. Cum 
enim scriptionis scopus fuerit, ut agnosceretur earum rerum, 
quse viva voce ab Apostolis acceptse fuerant, aaipaXtia : 

" Deuleron. cap. 12. ver. 32. ° Epist. ad Galat. cap. ver. 8, 



CONTROVERSIIS PONTIFICIIS. 89 

eaque ratio in universa doctrina apostolica locum habeat ; 
consequens est, ut eadem scriptis fuerint comprehensa, quae 
viva voce fuerunt tradita?. 2. " Quod per illud pr^eter 
Apostolus intelligat contra: et proinde non prohibeat 
nova dogmata, et praecepta, modo non sint contraria jam 
traditis ; sed prohibeat dogmata, et prsecepta contraria, et 
aliena." Respondetur : At cum Apostolus loquatur hie de 
omni verbo sive scripto sive tradito, ut Bellarminus ag- 
noscit, si Apostolus non prohibeat hie nova dogmata : 
sequeretur nova dogmata in Ecclesia admitti posse, quae 
nee scripta nee tradita fuerint ab Apostolis. At id absur- 
dum'est, et ab ipsis Pontificiis explosum : et a Bellarmino 
his verbis refellitur, " nihil") est de fide, nisi quod Deus 
per Apostolos, aut Prophetas revelavit, aut quod evidenter 
inde deducitur. Non enim novis revelationibus nunc regi- 
tur Ecclesia, sed in iis permanet quae tradiderunt illi, qui 
ministri fuerunt sermonis ; et propterea dicitur, ' JSdificata 
supra fundamentum Apostolorum et Prophetarum ;' igitur 
ilia omnia, quae Ecclesia fide tenet, tradita sunt ab Apos- 
tolis aut Prophetis aut scripto aut verbo." Tamen alteram 
banc solutionem suam aliquot hie argumentis corroborare 
nititur Bellarminus. 1. " Quia Apostolus ipse multa alia 
postea docuit : et post hanc epistolam scripsit Johan- 
nes Apocalypsiam, et Evangelium suum." Respondetur : 
Non alia docuit postea Paulus, sed eadem prorsus : et 
Johannes licet alios libros scripsit, et alias rerum futura- 
rum Prophetias edidit, non tamen aliud Evangelium, aut 
nova aliqua Fidei dogmata tradidit. 2. " Ex proposito 
Apostoli ; ait enim contra eos, qui docebant servanda esse 
legalia, cum ipse docuisset non esse servanda, igitur 
cum dicit prcBter intelligit contra." Respondetur : Si 
pseudapostoli docuerunt non solum prceter sed etiam 
contra Pauli evangelium: non sequitur tamen ^er prater 
intelligendum esse contra. Utraque enim ratione valide 
refellebatur ilia pseudapostolorum tTipo^ilaaKoXia. Sic, 
ut Israelitse aedificareut excelsa Baali, et liberos suos in 

P Luc. cap. 1. ver. 4. Epist. ad Philip, cap. 3. ver. I. 
1 Bellarm. de verb. Dei, lib. 4. cap. 9. 



90 TEACTATUS DE 

valle Hinnomi traducerent Moleco; quis dubitat fuisse 
contra Dei prseceptum ? et Deus tamen eo argumento id 
convellit, quod prater prseceptum ipsius factum id fuerit. 
" Etsi"^ non praeceperam eis," inquit, " neque ascenderat 
in cor meum ut facerent abominationem banc." Adda 
quod Apostoli instituto magis quadrabat illud prater, quam 
contra : quandoquidem evidens erat, et omnibus perspec- 
tum novam illam doctrinam a Paulo nunquam fuisse tradi- 
tam : quam tamen cum inveherent pseudapostoli, Evan- 
gelium a Paulo traditum nequaquam videri volebant ever- 
tere, sad supplara. Neque anim justificationem per legem, 
quam urgebant pseudapostoli, contrariam esse justificationi 
per fidem, quam Paulus annuntiavit, agnoscebant illi magis 
quam hodie Pontificii. 3. " Ex alio loco, ubi Apostolus 
sic utitur voce" prater, siva Trapa pro contra, " obsar- 
vate' eos qui dissensiones et offandicula praeter doctrinam, 
quam accapistis faciunt." Respondetur: Vox prater 
ganeralior est, et comprahendit sub sa illam contra : inde- 
que pro materise subjectse rationa, ita spacialitar axplicatur. 
Cum tamen nativa vocis significatio longe latius pateat : 
ast ilia in latitudina sua relinquenda, at ad specialem no- 
tionem accomodanda quidem, sed minime restringenda. 

III. "A' puero sacras literas novisti, quae te possunt 
sapientem reddere ad salutem, per fidem quae ast in Christo 
Jesu." Si sacrse literae non continerent omnia ad salutem 
necessaria : tum non possant hominem sapientem reddare 
ad salutem. At possunt, teste Apostolo. Ergo. 

IV, " Tota^ Scriptura divinitus est inspirata, at utilis 
ad doctrinam, ad redargutionem, ad correctionem, ad insti- 
tutionem in justitia: ut perfectus sit homo Dai, ad omne 
opus bonum perfacte instructus." Duo his raspondet 
Ballarminus: primum, " Scripturam sufBcientar instruere, 
et perficera hominem Dai, quia multa expressa continet, 
et quae non continat, ostendit unde sint petenda." Respon- 
detur : At neutro illo raspectu potest dici parficere homi- 
nem Dei, nam ut parficiat, non sufEcit ut multa contineat, 

"■ Jerem. cap. 32. ver. 35. ' Epist. ad Rom. cap. IC. ver. 17. 

' 2 Epist, ad Tim. cap. 3. ver. 15. "2 Epist. ad Tim. cap. 3. ver. 16. 



CONTKOVBHSIIS PONTIFICIIS. 9l 

sed ut omnia. Et " ostendit unde ea sint petenda, quse non 
continet :" non ipsa perficit hominem Dei, sed alio perfici- 
endum remittit. Non magis profecto quam dici potest 
discipulus ab eo perfecte instructus ; qui magistrum osten- 
derit, a quo perfecte instrui possit : aut seger ab eo per- 
fecte sanatus, qui medicum ipsi indicaverit. Deinde per- 
fectio de qua loquitur Apostolus ejusmodi est, quae ex 
universa Scriptura sit petenda, iraaa jpa<pr) fltoTrvtutrroc 
KOI 60£A«juoc ; at ilia quam comminiscitur Jesuita, tantum 
a particularibus quibusdam penderet sententiis, quae osten- 
dant, unde sint petenda quae Scriptura non continet. 
Cujusmodi tamen sententiae vestigium nunquam in Scrip*- 
tura ostendit Jesuita. Postremo perfectio ab Apostolo notata 
Scripturse tribuitur tanquam insigne quoddam privilegium. 
At si in ipsa non posset perfectio ilia inveniri, sed extra ip- 
sam esset quaerenda : eoque respectu perfectio ei tribueretur, 
quod ostenderet unde haberi posset perfectio, nihil magni- 
ficum de Scriptura sacra praedicaretur. Hoc enim ex qui- 
busvis scriptis peti posset : in quibus modo legerentur 
generales illae sententiae, " obedite prsepositis vestris, con- 
sule Ecclesiam," et alia multa. Pergit tamen Bellarminus, 
et secundo loco dicit, " Paulum eo loco ne banc quidem 
suflBcientiam Scripturse tribuere, idque ex duobus colligit, 
primo ex illo ; omnis Scriptura : secundo ex illo utilis est. 
Nam cum dicit omnis Scriptura, non solum toti corpori 
Scripturarum, sed etiam singulis libris tribuit earn laudem, 
quod utiles sint ad docendum, arguendum, cum ipsi tamen 
fateantur, non sufficere quemlibet librum sacrum." Res- 
pondetur : Quasi vero necesse esse, illud omnis iraaa 
ypa(prj, accipere distributive : ac non potius collective ; ut 
idem valeat quod dXij sive tota, quemadmodum ttSc" o 
Xaoc idem notat quod oXoc^ d Xadc, et a vulgato inter- 
prete Latino, nav^ to awjua redditur, totum corpus ; et 
?ra<Ta* ti ayiXri, totus grex, et iracra'' 17 ttoXic, tota ci- 
vitas, et caetera. Hoc autem in loco intelligendum esse 
totum collectivum, non omne distributivum : inde mani- 

' Act. Apost. cap. 3. ver. 9, ' Act. Apost. cap. 2. ver. 47. 

' Epist. ad Bphes. cap. 4, ver. 16. Epist. ad Coloss. cap. 2. ver. 10. 
• Matt. cap. 8. ver. 32. "J Matt. cap. 8. ver. 34. 



yZ TRACTATUS DE 

festum est, quod illud ab Apostolo commemoratum Scrip- 
turse eulogium sic toti corpori conveniat, ut ad singulas 
ejus partes nullo pacto aceomodari possit. Nam quod 
Bellarminus ait " in quolibet libro has omnes utilitates 
inveniri," idque exemplo secundse epistolse Joannis confir- 
mare nititur : operam plane ludit. Nam illud vcKra ypa<pri 
distributive acceptum, non solum libros comprehendit ; sed 
etiam singulas sacrarum literarum sententias : in quibus 
frustra Bellarminus omnes has utilitates quaisierit. Deinde 
ut eas omnes vel in singulis libris vel in singulis etiam sen- 
tentiis invenerit, adhuc tamen nihil efFecerit. Non tantum 
dicit Apostolis Scripturam esse utilem ad docendum, argu- 
endum, sed etiam ad hsec omnia ita esse utilem, ut " Dei 
hominem ad omne opus bonum perfecte possit instruere." 
An vero ex secunda epistola Johannis, aut libro Ruth, aut 
aliis Sacrse Scripturae particulis ita perfici possit homo Dei, 
• viderit Bellarminus. 

Tribus tamen argumentis probate conatur is, Apos- 
tolum de singulis libris loqui, non conjunctim de toto 
Scripturarum corpore. 1. "Ex ipso modo loquendl. 
Nam judicio omnium Latine scientium quod dicitur de 
omni Scriptura divinitus inspirata, dicitur de singulis libris 
qui sunt divinitus inspirati." Ilespondetur : Quidni etiam 
de singulis librorum membris, cum non libri solum, 
sed singulse etiam sententise comprehendantur sub " omni 
Scriptura divinitus inspirata ;" si quidem illud omne dis- 
tributive accipiamus. Sed judicio omnium Graece scien- 
tium, non necesse est ut iracra 'ypa<pri omnem Scripturam 
significet distributive, sed totam scripturam collective 
(ut ex superioribus satis constat) nee Latinum suam omne 
collective accipi negaverit, opinor, Bellarminus in Latino 
suo interprete, " Jacob'', convocata omni domo sua, ait." 
Et alibi passim. 2. " Ex eo quod cum hsec epistola scri- 
beretur, nondum exstabat Apocalypsis, nee Evangelium 
Johannis ; et forte aliquid aliud deerat ex corpore Scrip- 
turarum. Non loquitur igitur de toto et solo corpore Scrip- 
turarum." Respondetur : Loquitur de toto Scripturarum 

^ Genes, cap. 35. ver. 2. 



CONTROVERSIIS PONTIFICIIS. 93 

corpore quod turn exstabat : et ex eo perfecte instrui posse 
hominem Dei asserit. Id quod nunquam refellet Jesuita, 
nisi possit ostendere nova aliqua religionis dogmata in Apo- 
calypsi vel Evangelio Johannis primum tradita, quae reli- 
quo Scripturarum corpori prius deerant. De novis enim 
rerum futurarum prsedictionibus, aut clariori dogmatum 
prius traditorum explicatione, non loquimur. 3. " Ex 
Apostoli ratiocinatione, nam ex hoc principio universali 
volebat concludere in particulari, Scripturam Testamenti 
Veteris, quia divinitus inspirata erat, utilem fuisse ad docen- 
dum, arguendum. Sic enim ait : ab ' infantia sacras literas 
nosti (id est, Testamentum Vetus : nam cum esset infans 
Timotheus, nondum exstabat Testamentum Novum, ut 
patet, et adversarii admittunt) quae te possunt instruere ad 
salutem per fidem, quae est in Christo Jesu, ubi Apostolus 
paucis verbis tribuit Scripturae Testamenti Veteris id totum, 
quod paulo post muitis verbis tribuit omni Scripturae. Et 
ne Timotheus de eo dubitaret, probat Apostolus subjungens: 
Omnis Scriptura divinitus inspirata, etc." Kespondetur: 
Negamus Apostolo propositum fuisse " concludere in par- 
ticulari, Scripturam Testamenti Veteris utilem fuisse ad 
docendum, arguendum," aut id ullo modo deduci posse ex 
illis verbis, " ab infantia sacras literas nosti." Nam illud 
airo j3(«'^ouc, ab infantia, contra omnem rationem restringi- 
tur ad ipsum tempus infantiae : quum universum vitae cur- 
riculum notet jam inde ab infantia deductum. Nee putan- 
dum in illo ipso infantiae termino, sacras literas universas, 
ne quidem Veteris Testamenti, novisse Timotheum : sed ab 
ineunte aetate notitiam illam inchoasse, deinceps vero atten- 
dendo lectioni* eandem subinde continuasse et perfecisse. 

Deinde ut ab Apostoli proposito aberrat Bellarminus, 
ita etiam in analysi peccat argument!, quo propositum 
suum confirmat Apostolus. Thema ejus est *' sacras lite- 
ras posse sapientem reddere ad salutem Dei hominem," 
ubi universum systema sacrarum literarum, Veteris saltern 
Testamenti, intelligendum ; minime inficias ibit Bellarmi- 
nus. Jam si Bellarmini expositioncm admittamus, per 

' 1 Epist. ad Tim. cap. 4, ver. 13. 



94 TRACTATUS DE 

omnem Scripturam intelligi non universum Scripturarum 
corpus, sed singulos libros separatim et per se consi- 
deratos : non ex universal! concludetur particulare, sed ex 
partleulari potius concludetur universalius ; et quidem vi- 
tiosissime concludetur. Nam vel hoc modo instituendum 
erit argumentum, unusquisque liber particularis, seu Veteris 
seu Novi Testamenti, potest hominem sapientem reddere ad 
salutem ; ergo universa Scriptura Veteris Testamenti hoc 
potest efficere. Et turn error erit in antecedente. Vel hoc 
modo : nullus est particularis liber Scripturse canonicse, in 
quo non tradatur aliquid, quod ad salutarem sapientiam 
spectet ; ergo universa Scriptura Veteris Testamenti potest 
hominem sapientem reddere ad salutem: et turn infirmum 
erit consequens. 

Atque haec de primo Bellarmini argumento quod sub- 
jectum pronuntiati Apostolici, " Omnis Scriptura," attin- 
git. Sequitur secundum, quod ad prsedicatum " utilis est" 
pertinet. Hie vero monet, " Apostolum non dicere, solam 
Scripturam sufficere, ad docendum, arguendum et proinde 
ad hominem perficiendum et absolvendum : sed ad haec 
omnia prodesse etjuvare." Respondetur: ^oZam Scripturam 
cum dicit, vel simpliciter excludit universa alia, cujuscunque 
sunt generis (ut internam illustrationem Spiritus Sancti, 
externum verbi ministerium, etc.) quo sensu nee Apostolus 
dicit, neque sen timus, "solam Scripturam sufficere ;" neque 
etiam ipsi Pontificii vel traditiones conjunctas cum Scrip- 
turis suffecturas audent dicere. Vel ea tantum excludit, 
quae ejusdem sunt cum Scriptura generis, et cum Scriptura 
in prsesente quaestione conferuntur; cujusmodi sunt tradi- 
tiones non-scriptae, quas in genere principiorum doctrina- 
lium eodem dignitatis gradu, quo ipsas Scripturas veneran- 
tur Pontificii. Et hac ratione Scripturam non prodesse 
tantum et juvare, quod solum admittit Bellarminus, sed 
etiam sufficere ad docendum, arguendum, ex Apostolo con- 
cludimus. 1. Quia verba ilia, " Omnis Scriptura divinitus 
inspirata est" et cetera, continent confirmationem hujus sen- 
tentise, " ab infantia sacras literas nosti, quae te possunt sa- 
pientem reddere (id enim notat Graecum aofiaai, pro quo 
vulgata editio Latina supposuit, instruere) ad salutem:" 



CONTROVERSnS PONTIFICIIS. 95 

et paucis verbis id totum de sacris literis hie dicitur, quod 
multis verbis, deinceps de omni (seu tota) Scriptura prse- 
dicatur ; quemadmodum paulo superius agnovit ipse Bel- 
larminus. At si ad ista prodessent tantum sacrse Serip- 
turae, prsestare vero sufficienter non possent : non idem 
utrobique fuisset datum, adeoque plus foret in Apostoli eon- 
elusione, quam in prsemissis. Longe enim aliud est " sacras 
literas posse hominem sapientem reddere ad salutem," aliud 
ad hoc prodesse et juvare. 2. Apostolus non tantum dicit 
Scripturam esse utilem : sed etiam sufBcienter esse utilem 
docetillis verbis, quibus pondus argument! nostri innititur; 
ut " perfectus sit homo Dei, ad omne opus bonum perfecte 
instructus." 

V. " Lex"* Jehovse est Integra," sive (ut Pagninus cum 
Aria Montano convertit) " perfecta, restituens animam: 
testimonium Jehovse verax, sapientiam aflFerens imperito." 
Si sapientia religionis in Scriptura sufficienter non fuisset 
tradita : non posset Scriptura jure dici perfecta. Quod 
enim sufficienter praestare nequit id cui ordinatum est, in 
suo genere non est perfectum. At Scriptura sacra quae 
legis nomine significatur, perfecta est. Ergo. 

VI. Scrutamini^ Scripturas, quia videmini vobis in ipsis 
vitam seternam habere : et illse sunt quae testantur de me." 
Si Scripturae non continerent omnia ad salutem necessaria : 
fallerentur illi, qui putarent se in ipsis vitam aeternam ha- 
bere posse. At minime falluntur. Ergo. 

VII. " Perstiti' in hunc usque diem," inquit Paulus, 
" testificans ista turn parvis turn magnis ; nee quicquam 
dicens extra ea quae Prophetae ac Moses futura praedixe- 
runt." Si extra sacram Scripturam multa religionis dog- 
mata invenirentur ; non probe functus fuisset Paulus officio 
suo, qui nihil extra Scripturas auditoribus suis proponere 
voluit. At fideliter functus ille officio suo : totumque Dei 
consilium? auditoribus suis annuntiavit. Ergo. 

Vlll. " Ut'' in nobis discatis, supra id quod scriptura 

^ Psal. 19. ver. 8. « Johan. cap. S.ver. 39. 

' Act. Apost. cap. 2C. ver. 22. ? Act. Apost. cap. 20. ver. 27. 

>• 2 Epist. ad Cor. 4. cap. ver. 6. 



96 TRACTATUS DE 

est, non sapere, to /ir) virip o ylypairrai (ppoveiv." Si intra 
limites Scripturarum universa sapientia religionis non con- 
tineretur : "liceret alicui supra id quod scriptum est sapere." 
At non licet. Ergo. 

IX. Argumentum ex nomine Testamenti, quod Scrip- 
turse tribuitur. " Humanum'' licet foedus seu Testamentum 
sancitum nullus abrogat, aut aliquid ei superaddit, u/ntog 
avOp^TTOV KiKvpiofxivrtv Stafli'/Kjjy oiidtig adersi, »} iiricia- 
TaaaiTai." Testamentum vel foedus legitime factum, ple- 
nam testatoris voluntatem complectitur ; sic ut nihil ul- 
terius ei sit addendum. Ejusmodi est Scriptura sacra. 
Ergo. 

X. Argumentum ex nomine canonicse Scripturse, quod 
indicat fidei et religionis canonem, id est, regulam et 
normam in ea contineri, qua de re ita Andradius, " Mini- 
me' illorum mihi displicet sententia, qui canonicos libros 
ideo appellari dicunt ; quia pietatis, fidei, et religionis 
canonem, hoc est, regulam atque normam e ccelis summo 
Dei beneficio ad nos delatam continet amplissimam." Si 
Scriptura sit regula religionis et fidei, tum nihil in religione 
admittendum, quod extra ejus mensuram sit positum. At 
verum prius. Ergo. Bellarminus respondet dupliciter. 
1. " Scripturse™ proprium finem et praecipuum non fuisse, 
ut esset regula fidei, sed ut esset commonitorium quoddam 
utile, ad conservandam et fovendam doctrinam ex prsedica- 
tione acceptam. Nempe ut variis documentis, exemplis, 
adhortationibus, nunc terrendo, nunc instruendo, nunc 
minando, nunc consolando adjuvaret nos in hac peregri- 
natione." Respondetur : Sacram Scripturam regulam cre- 
dendi certissimam tutissimamque esse, agnovit" ipse Bel- 
larminus, quod ad prsesens institutum sufficit. Fueritne 
is proprius et prsecipuus Scripturse finis : et an Scriptura 
etiam data sit ut esset commonitorum quoddam (quod 
nos non negamus) ad rem omnino non facit. Esto, prseci- 
puus totius Scripturse finis sit " adjuvare nos in hac pere- 
grinatione :" hujus tamen finis pars quaedam principalis 

k Epist. ad Galat. cap. 3. ver. 15. ' Andrad. defens. fid. Trident, lib. 3. 
"> Bellarm. de verb. Dei, lib. 4. cap. 12. 
■> Ibid. lib. 1. cap. 2. 



CONTROVEBSIIS PONTIFICIIS. 97 

est ipsam regulam fidei et moruni prsescribere. Inde- 
que canonicae potius quam commonitoriae recepta ab 
omnibus appellatione dictse sunt Scripturse. Denique 
dabit nobis veniam Bellarminus, si ab Apostolo qui sint 
prsecipui Scripturse fines, quam ex ipso malimus discere. 
Illi vero sunt quatuor commemorati" : SiSaaKoXia, doctrina 
fidei ; tXiy^oc, errorum circa fidem redargutio ; natStia, 
doctrina morum ; et tiravopOdjcriQ, errorum circa fidem cor- 
rectio. 

Sed audiamus rationes quibus probat Jesuita, non esse 
finem prsecipuum Scripturse, ut sit regula fidei. 1. " Tunc 
continere deberet omnia, et sola ilia, quae ex se ad fidem 
pertinent : sicut videmus factum esse in symbolo, quod 
vere dicitur, et est compositum, ut sit brevis qusedam re- 
gula fidei, id est, quae non ideo scripta sunt, quia neces- 
sario credenda erant, sed necessario creduntur, quia scripta 
sunt : ut patet de omnibus historiis Evangelii et Actuum 
Apostolorum, et de salutationibus Pauli in Epistolis aliis- 
que id genus rebus." Respondetur : Quod omnia con- 
tinere deberet concedimus, et continere defendimus : quod 
autem sola ilia continere deberet, quae ex se ad fidem perti- 
nent, frustra requirit Bellarminus ; cum enim probandum 
susceperit, non esse finem praecipuum Scripturae, ut sit 
regula fidei : argumentum id tantum concludit, non esse 
eum solum et unicum Scripturae finem. Nos vero in 
Scriptura contineri dicimus non solum nudam regulara 
fidei et morum ; sed etiam qute ad declarationem et illus- 
trationem et specialem applicationem illius regulae faciunt : 
quo historife omnes sacrae et id genus alite res omnino 
referendse sint. Quid quod ne ipsum quidem symbolum, 
quantumvis brevissimum, ea sola contineat, quae ex se ad 
fidem pertinent. Cum non solum Christi proponat passio- 
nem, quae ex se ad fidem pertinet ; sed etiam eam fac- 
tam notet sub Poniio Pilato, quod pertinet ad historiam. 
2. " Scriptura non est unum opus continuum, quale esse 
deberet regula fidei : sed continet varia opera, historias, 
conciones, vaticinia, carmina, epistolas." Respondetur 

» 2 Epist. ad Tim cap. 3. vcr. 10. 
VOL. XIV. H 



98 TRACTATUS DE 

cum Junio : Ut in materiali regula totam regulam videmus 
esse regulam, sed non totum regulse : ita et Scripturam 
unam esse rerum credendarum faciendarumque regulam ; 
licet modus tradendse et applicandse regulse, multiplex 
propter infirmitatem nostram et variam conditionem Eccle- 
sise in ea quoque proponatur. Quia (ut dictum est) in 
Scriptura non solum continetur nuda fidei et morum 
regula : sed etiam ivM^eic kuX i(j)apfi6(Teic, expositiones, 
applicationes, et repetitiones regulse. Ut omittam (quod 
addit Kimedoncius) jurisconsultorum neminem negaturum 
corpus Justinianseum in hunc prsecipue finem esse editum, 
ut regula esset juris civilis ; qui a prseter leges civiles con- 
tineat multas historias et res sacras. Atque haec de prima 
Bellarmini responsione. 2. Dicit, " Scripturam etsi non sit 
■facta prsecipue, ut esset regula fidei ; esse tamen regulam fidei 
non totalem, sed partialem. Indeque illi accidere, ut non 
omnia mensuret ; et propterea aliquid sit de fide, quod in ipsa 
non continetur." Respondetur : Ita regulam imperfectam 
tradidisset nobis Deus : et quse consequenter non esset om- 
nino regula. Perit enim haec tola ratio, ubi non est adsequa- 
tio regulse, et ejus rei cujus est regula: ut si admittamus 
fidem latius patere quam Scripturam, fatendum quoque sit 
necesse, Scripturam fidei regulam esse non posse quo refe- 
renda ilia definitio, quse in Grseco Varini Phavorini Ca- 
mertis lexico legitur ; Kavtov tan vofxoc airapdldaroQ, koi 
fiirpov aSiaxptvtrrov, iracrav TrpoaOtaiv koX a<j)al(H(Tiv jurjSa- 
/udie tTriSsxonevog. Ut quum Bellarminus dicat, Scriptu- 
ram esse regulam fidei et tamen sine additione non posse 
quicquid est de fide mensurare : in id incidat absurditatis, 
quod a Basilio magno in Eunomio hseretico notatum est, 
"rr/f avTTJv /cat Kavova Xijn, koI TrpoaOi'jKiig tpi'iaiv aKpi- 
fiidTipag dtiaOai," quemadmodum a doctissimo Whitakero 
est observatum. 

XI. Argumentum a conditionibus regulse fidei. " Re- 
gulai' Catholicse fidei certa, notaque esse debet : nam si 
nota non sit, regula nobis non erit, si certa non sit, ne 
regula quidem erit." Ita Bellarminus, assumens inde contra 

P Bellarmin. de verb. Dei, lib. Leap. 2. 



CONTROVERSIIS PONTIFICIIS. 99 

Swenkfeldianos, " Sacris Scripturis, quae Propheticis et 
Apostolicis Uteris continentur, nihil esse notius, nihil cer- 
tius ;" contra vero privatam spiritus interni revelationem 
" s«epe fallacem, semper incertam" esse: illas igitur, non 
hanc, pro fidei regula agnosci debere. Similiter et nos 
contra traditiones assumimus : fallaces eas esse et admodum 
incertas, ideoque pro regula non esse admittendas. Nam 
nee ipsi Pontificii certum catalogum hujusmocU traditio- 
num possunt pertexere : et quae apud veteres ex Aposto- 
lica traditione repetuntur, interdum falsa, interdum varia 
et sibi invicem repugnantia deprehenduntur. 

XII. Argumentum ex iis Scripturse locis sumitur, in 
quibus damnantur traditiones. Christus contra " tradi- 
tiones^ seniorum," ex professo disputat, sententiam Esaise 
adversus eas citans ; " frustra me colunt, docentes doc- 
trinas, mandata hominum." Paulus, "Emulator' existens 
paternarum mearum traditionum." •' Videte* ne quis de- 
praedetur vos per philosophiam et inanem deceptionem, 
secundum traditionem hominum," et " Redarguito' eos 
praecise, ut sani sint in fide, non attendendo fabulis 
Judaicis, et mandatis hominum aversantium veritate." 
Respondet Bellarminus : " Christum" et Apostolos non 
reprehendere traditiones, quas acceperant Judaei a Mose et 
Prophetis : sed quas acceperant a quibusdam recentioribus, 
quarum aliquae inanes, aliquae perniciosae erant, et contra 
Scripturas. Haec autem nihil facere adversus traditiones 
pontificias, quae Christum et Apostolos auctores habent, 
et Scripturis divinis consonae sunt." Respondetur : A 
Christo et Apostolis non reprehendi traditiones a Mose et 
Prophetis acceptas, quae, praeter scriptas, nulla erant, 
facile concedimus : sicut nee a nobis reprehenduntur tradi- 
tiones, quae Christum et Apostolos auctores vere habent, 
cujusmodi, prjeter scriptas, nuUas ostendere possunt Pon- 
tificii. Sed ut hi traditiones suas non scriptas Christo et 
Apostolis, ita et Judaei suas Mosi et Prophetis similiter af- 



1 Matt cap. IS. et Marc. cap. 7. ■■ Epist. ad Galat. cap. 1. ver. 14. 

• Epist. ad Colos9. cap. 2. »er. 8. ' Episl. ad Tit. cap. 1. ver. 14. 

* Bellarmin. de verb. Dei, lib. 4. cap. 10. 

H 2 



100 TRACTATOS DE 

finxerunt. Hebrai enim praeter ansatt? min legem quae 
in scripto est, traditam quoque a Mose no 'bv^W min 
legem quae in ore est, defendunt : ut videre est in R. 
Mosis Maimonidae prooemio in opus quod inscripsit 
nn^n n^Wa -. quomodo etiam in initio m2N ""p-iS legitur. 

□''sptb 37B?in"''i ya^in'^b n-ioai ''2''Dd m^n bap nwa 
.nbiian noaa i2;3Nb mion a^N"in2i Q-'S'^aib Qi^pn 

hoc est, " Moses accepit legem de Sinai, et tradidit earn 
Josuae, Josua vero senioribus ; seniores Prophetis ; Pro- 
phetae a tradiderunt earn viris synagogae magnae." Nee 
damnantur tantum a Christo traditiones, quae contra ex- 
pressas Scripturas erant inveetae : sed etiam quae expressa 
illarum authoritate erant destitutae, cujusmodi erant illae 
commemoratae traditiones ; illotis" manibus non vesci ; ca- 
licum, urcaeorum et lectulorum lotiones, etc. Quod vero 
aliquas earum inanes fuisse objectat Bellarminus : si hujus 
generis nuUas in ilia pontificiarum traditionum farragine 
reperiri ausit dicere, omnium longe impudentissimum eum 
oporteat. 

» Marc. cap. 7. ver. 3, 4. 



CONTROVERSIIS PONTIFICIIS. 101 



XI. 



BESPONDETUB TESTIMONIIS SCBIPTUEABUM QUIBUS 
DEMONSTBABE CONATUS BELLABMINtJS ESSE 
ALIQUAS VEBAS TBADITIONES. 

I. " MuLTA* habeo vobis dicere, sed non potestis portare 
modo." " Sunt*" autem et alia multa, quae fecit Jesus, 
quse si scribantur per singula, nee ipsum arbitror mundum 
capere posse eos, qui scribendi sunt, libros." " Constat" 
igitur," inquit Bellarminus, "multa Dominum fecisse, 
quae non sunt scripta, nam istos libros, qui exstant una 
manus capere potest, — et praeterea ilia, quae proraitte- 
bat Dominus se dicturum, dixit baud dubie post resurrec- 
tionem suam, ut Lucas testatur, ' per* dies quadraginta 
apparens eis, et loquens de regno Dei.' At de gestis et 
verbis Domini post resurrectionem paucissima scripserunt 
Evangelistae. Non autem est ullo modo credibile, Apos- 
tolos, qui ilia viderant et audierant, non tradidisse Eccle- 
siis : nee enim invidi, aut obliviosi erant, ut noUent, aut 
non possent ea dicere." Haec Bellarminus. Respondetur : 
Locus Evangelii qui diserte loquitur de factis Christi, oaa^ 
Voiijtrf d I»((Toue> inepte transfertur a Bellarmino ad dog- 
mata, de quibus praesens instituitur controversia. Neque 
enim necessarium esse dicimus ut omnia facta et miracula 
Christi koA' %v (ut loquitur Evangeliographus)proponantur, 
neque traditiones Pontificiorum hunc defectum supplere ullo 
modo possunt ; quippe quae aut omnino aut admodum parce 
hoc argumentum attingunt : certe quotquot extant, " unam 
manum capere posse," non negaverit (opinor) Bellar- 

* Bellarmin. de verb. Dei. lib. 4. cap. .?. 

^ Johan. cap. 16. ver. 12. ''- Johan. cap. 21. ver. 25. 

* Act. Apost. cap. 1. ver. 13. • Johan. cap. 21. ver. 25. 



102 TRACTATUS DE 

minus. Quod attinet ad locum Evangelii Johannis cap. 16. 
ver. 12. " Omnes insipientissimi hseretici, qui se Christi- 
anos vocari volant, audacias figmentorum suorum, quas 
maxime exhorret sensus liumanus, hac oecasione Evange- 
licse sententise colorare conantur, ubi Dominus ait, adhuc 
multa habeo vobis dicere, sed non potestis portare modo : 
quasi hsee ipsa sint, quse tunc discipuli portare non pote- 
rant :" ut habet Augustinus, tractatu nonagesimo septimo, 
in hunc locum Johannis. " Sed*^ hsec cum ipse tacuerit," 
inquit idem, " quis nostrum dicat, ista vel ilia sunt ? Aut 
si dicere audeat, unde probat? quis enim est tam vanus 
aut temerarius, qui cum dixerit etiam vera quibus voluerit 
sine ullo testimonio divino afBrmet ea esse, quae tunc Domi- 
nus dicere noluit? quis hoc nostrum faciat, et non maxi- 
mam culpam temeritatis incurrat, in quo nee Prophetica 
nee Apostolica excel lit authoritas." Dicet fortasse Bellar- 
minus ea omnia, quae Christus dicenda habuit, in traditio- 
nibus ecclesiasticis contineri : licet in particulari non intel- 
ligamus, hsec vel ilia esse ex coram numero, quae tunc 
Dominus noluit discipulis suis dicere. Sed quomodo pro- 
babit, ea esse alia, quam quae in ipso verbo scripto conti- 
nentar ? quomodo probabit per traditionem, non autem per 
Scripturam ea ad posteros esse propagata ? quis enim ferat 
tam ineptam consequentiam. Christus non omnia simul 
discipulis proponere, sed multorum explicationem in com- 
modius tempus diiferre voluit: ilia igitur multa sunt alia, 
quam quae in scriptis Prophetarum et Apostolorum sunt 
comprehensa. At "ilia quae promittebat Dominus se 
dicturum, dixit baud dubie post resurrectionem suam," 
quando per dies quadraginta apparens discipulis, locutus 
est eis de regno^ Dei. Sed illud suum hand dubium, quo 
certo argumento extra dubium ponit Bellarminus, neque 
enim omnino, " promittebat'' Dominus se dicturum ista :" 
sed quum venerit Spiritus veritatis, ilium de suo acceptu- 
rum, et renuntiaturum eis. Quod referendum ad tempus, 
non quod resurrectionem, sed quod ascensionem potius 

' August, in Johan. Tract, 96. op. lorn. 3. par. 2. pag. 734. 

s Act. Apost. cap. I. ver. 3. '' Johan. cap. 16. ver. 12. 



CONTROVERSIIS PONTIFICIIS. 103 

et missionem Spiritus Sancti secutum est. " At' de gestis 
et verbis Domini post resurrectionem paucissima scripse- 
runt Evangelistse :" an vero defectum ilium supplere pos- 
sunt traditionarii. Proferat, si potest, Bellarminus ex 
cabala pontificia plenam historiam gestorum et verborum 
Domini post resurrectionem. Interim nugari desinat. 
Christus per quadraginta dies cum discipulis suis versatus, 
locutus est eis de regno Dei, teste Luca ; ergo locutus est 
de iis rebus quae nusquam in toto Bibliorum corpore 
scriptae extant. Prseclarum scilicet argumentum, et Jesuita 
dignum. 

II. In capite undecimo primae epistolae ad Corinthios 
Paulus duas qusestiones tractat, unam de modo orandi in 
ecelesia ; alteram de modo sumendae Eucharistise, ex utra- 
que pro traditionibus aliqua observat Bellarminus, et ex 
prima quidem duo praecipua. 1. Ex versu secundo, " laudo 
V08, quod per omnia mei memores estis ; et sicut tradidi 
vobis, praecepta mea tenetis." Ubi notat Jesuita Aposto- 
lum primam quaestionem exordiri a traditione: ista enim 
praecepta de modo orandi, et sumendae Eucharistiae, nusquam 
scriptainveniri. Respondetur : Ex traditionis voce nihil con- 
cludi potest : nemo enim negat universa religionis nostras 
dogmata viva voce Christianis ab Apostolis fuisse tradita. 
In eo posita est controversia, utrum traditiones istae Pro- 
pheticis et Apostolicis Uteris hodie non extent consignatae. 
De non scriptis traditionibus instituitur quaestio, non de 
Sanctis illis traditionibus quae Uteris mandatae sunt, cujus- 
modi ilia est ab Apostolo commemorata. " Tradidi'^ vobis 
imprimis quod et accepi, Christum videlicet mortuum esse 
pro peccatis nostris, secundum Scripturas : et sepultum 
fuisse, et excitatum tertio die, secundum Scripturas." Hu- 
jusmodi traditiones, quae Scripturarum nituntur authoritate, 
afferant Pontificii : nos rcpugnantes non sunt habituri. In- 
stat vero Bellarminus, praecepta quorum hie meminit Apos- 
tolus, " fuisse de modo orandi, et sumendae Eucharistiae : 
eaque nusquam scripta inveniri." At " authoritatem' qui- 

' Johan. c«p. 16. ver. 13, 14. ^ 1 Epist. ad Cor. cap. 15. vcr. 3, 4. 

> Cicer. de Oiv. lib. 2. 



104 TRACTATUS DE 

dem nuUam debemus, nee tidem commentitiis rebus ad- 
jungere." Ubi enim, quaeso, dicit Apostolus, traditiones 
istas fuisse de modo orandi, et sumendse Eucharistiae ? In 
sequentibus quidem hoc argumentum tractat : sic tamen 
ut Corinthios non laudet, sed reprehendat potius, quod ista 
de quibus illic agit non observarint. At in hoc loco de 
ejusmodi '-raditionibus loquitur Apostolus, observabant vero 
Corinthii traditiones, quarum hoc in loco meminit Aposto- 
lus: et hoc illis laudi dat, " laudo vos, fratres quod omnia 
mea meministis, et sicut tradidi vobis, traditiones retinetis." 
Deinde ut ilia de modo orandi, et sumendse Eucharistise, 
de quibus agit in sequentibus, intelligerent : an non ilia 
tamen hoc ipso in loco scriptis ab Apostolo mandata sunt ? 
Quid igitur ista faciunt pro non-scriptis traditionibus ? 
Denique si per modum orandi, et sumendse Eucharistise, 
ritus quosdam intelligat Bellarminus eo pertinentes: norit 
praesentem controversiam non de ritibus, sed de dogmaticis 
esse institutam. Sin vero ad ipsam doctrinam hoc referre 
velit : probet earn doctrinam nee a Paulo nee ab alio aliquo 
Spiritus Sancti organo in sacris Uteris uUibi fuisse traditam ; 
et turn aliquid effecerit. 

Videamus jam secundum argumentum quod ex hac Apos- 
toli disputatione deducit, his verbis ab illo propositum, 
" quia adhuc aliquid deerat prseceptis traditis, addit, ut 
etiam hoc servent, ut viri in Ecelesia orent capite aperto, 
mulieres capite velato, et ut ostendat multum tribuendum 
esse tradition! et consuetudini Ecclesiae, etiam sine seripto, 
concludit : si quis autem videtur contentiosus esse, nos ta- 
lem consuetudinem non hab^hius nee Ecelesia Dei, itaque 
vult reprimi contentiosos ex Ecclesise eonsuetudine." Hsec 
Bellarminus. Respondetur : Aliquid prseceptis ante tra- 
ditis defuisse, nusquam indicat Apostolus : fide Bellarmina 
hoe totum nititur. Prseceptum de virorum et mulierum ha- 
bitu in sacris conventibus, prseterquam quod rituale est 
(eaque ratione ad praesentem qusestionem non pertinet) hoc 
ipso in loco ab Apostolo scriptis est consignatum : ideoque 
pro non-scriptis traditionibus nihil omnino potest facere. 
Quod vero ex versu decimo sexto coUigit, multum tribuen- 



CONTROVERSIIS PONTIFICIIS. 105 

dum est traditioni et consuetudini Ecclesise, etiam sine 
scripto ; velleque Apostolum, ut ex Ecclesiae consuetudine 
repriinantur contentiosi : responde cum Junio, falsum id 
esse. Non enim vult Paulus reprimi contentiosos ex Ec- 
clesiae consuetudine ; sed missos fieri, et Ecclesiam sese 
reprimere, ne occasione illorum stulte funem contentiosum 
trahat. Et illud ipsum quod dicitur, non esse consuetudinem 
Ecclesiae ut contendat, (neque enim agit Apostolus de con- 
suetudine simpliciter, sed de ejusmodi consuetudine, conten- 
tiose scilicet agendo,) non est moris seu consuetudinis 
ayi>a<pov, sed divini et naturalis et scripti juris™. 

Atque hsec de duobus argumentis, quae ex primse quaes- 
tionis tractatione deducit Bellarminus. Ex secundse trac- 
tatione, totidem quoque proponit : ex exordio unum, ex 
conclusione alterum, nam I. Apostolum hanc etiam quaes- 
tionem a traditione exordiri ait, " Ego enim accepi a 
Domino quod et tradidi vobis." Respondetur : Haec ipsa 
traditio non solum a Paulo hoc ipso in loco, sed etiam 
a Matthseo, Marco et Luca in Evangeliis scripta extat. 
Frustra igitur pro stabiliendis traditionibus non scriptis ad- 
ducitur. 2. Apostolum ait concludere, " caetera cum venero 
disponam," quid autem disposuerit, inquit Bellarminus, nus- 
quam scriptum invenitur. Respondetur: Chrysostomus in 
hunc locum ait Apostolum loqui " »} irtpi tovtov tov irpay- 
fxaroQ, J) TTioi irtpwv tivwv, ov a<j>6dpa KaTtirtiyovTwv, vel de 
ulteriori declaratione ejusdem rei quam proposuerat, vel de 
aliquibus aliis non valde urgentibus." Et verbum Siara- 
^ofxai (quo hie et capite decimo sexto utitur Apostolus) pro- 
prie refertur ad ea qute ad ritum et ordinem ecclesiasticum 
spcctant. De dogmaiibus vero, non de ritibus et ordine 
politiae ecclesiasticae instituitur controversia. Contra vero 
dicit Bellarminus, " merito censent Catholic! eum non so- 
lum disposuisse, quae ad ritus et cseremonias pertinebant, 
sed etiam tradidisse alia graviora ; ut de ordinationeminis- 
trorum, de sacrificio altaris, de aliorum sacramentorum 

■" Vide Epi»t. ad Galal. cap. 5. ver. 20. Epist. ad Phil. cap. 2. ver. 3. ct alibi 
p.issim. 

" Chrysos. in 1. Cor. Horn. 28. op. torn. 10. pag. 252. 



106 TRACTATUS DE 

forma et materia." Respondetur : Hoc vero est hariolari, 
non disputare ; stolide nugari, non acute adversarium refel- 
lere. Nisi forte ita esse nos hebetes existimet Bellarminus, 
ut qusevis Pontificiorum somnia pro indubitatis oraculis sus- 
cipienda arbitremur. " Atqui hseretici non possunt ullo 
modo contrarium ostendere :" inquit Jesuita. Respondetur : 
Atqui probatio incumbit affirmanti : et orthodoxi, quos 
hsereticos appellat Pseudo-Catholicus, respondentium hie 
partes sustinent, non opponentium. Personam vero mutare 
disputantis, sophistse est, et hominis ad inopiam rationis 
redacti. Nee verum tamen, non posse nos ullo modo con- 
trarium ostendere : nam ut ea quae paulo ante dicta sunt 
omittamus ; constat Corinthios accepisse ante hoc tempus 
ab Apostolo Evangelium", adeoque ditatos fuisse " iv^ wavTi 
Xo-ycj) Koi Ttaar) yvw(TH." Quomodo ergo quae graviora sunt 
Evangelii ignorasse, si, ut hodie religionis pontificise prora 
et puppis est altaris sacrificium, ita olim fuisset Apostolicse : 
an putat Bellarminus Apostolum tanti momenti mysterium 
non fuisse inprimis traditurum : aut doctrinam eorum quae 
ad salutem erant necessaria tamdiu fuisse dilaturum ? Imo 
respondeat Bellarminus, existimetne sacrificium altaris 
pertinere ad traditionem non-scriptam, necne ? Si existi- 
met : cur ergo abutitur testimoniis verbi scripti pro sacrificio 
hoc stabiliendo, in sua de Missa disputatione. Si non exis- 
timet, quorsum affert banc instantiam ad non scriptas tradi- 
tiones confirmandas? Certe ut daremus Apostolum non 
solum ritualia, sed etiam dogmatica hoc loco intellexisse : 
adhuc tamen Bellarmino probandum superesset, ilia dogmata 
fuisse ejusmodi, quae in nullo libro sacri canonis reperiri 
possunt ; quod universa Jesuitarum ratio nunquam proba- 
tum dabit. 

III. " Itaquei fratres, tenete traditiones quas accepistis, 
sive persermonem sive per epistolam nostram." Responde- 
tur : Argumentatio inconsequens. Quaedam religionis dog- 
mata viva voce ab Apostolo tradita sunt Thessalonicensibus, 
quae in epistola ad eos scripta non sunt comprehensa : ergo 

° 1 Epist. ad Cor. cap. 1.5. ver. 1. PI Epist. ad Cor. cap. 1. ver. 5. 

1 2 Epist. adThessal. cap. 2. ver. 15. 



CONTROVERSIIS PONTIFICIIS. 107 

quaedam viva voce ab eo sunt tradita, quse nuspiam in uni- 
verse saerarum Scripturarum corpora scripta extant. At 
contra, duo objicit Bellarminus. 1. "In hoc ipso capite 
Apostolus dicit, se illis praedicasse de Antichristo, et prseter 
alia docuisse, quando esset venturus : ' Et nunc,' inquit, 
' quid detineat, scitis,' et, ' num retinetis, quia cum essem 
vobiscum, haec dicebam vobis.' Hoc autem nusquam 
scriptum est, quando scilicet sit Antichristus venturus. 
Quare beatus Augustinus, libro 20. cap. 19. Civit. Dei, 
dicit, illos scivisse quod Apostolus docuerat viva voce, 
nos autem non posse id scire, qui Apostolum non audivi- 
mus. Ergo non omnia scripta sunt quae Apostolus dixit." 
Respondetur : Si id nos scire non possumus, quod Apos- 
tolus Thessalonicences docuit viva voce, quod ex Augus- 
tino deducit Bellarminus, certe nee per Scripturam nee per 
Traditionem ejus rei notitia ad nos pervenit : et per conse- 
quens hoc argumento non solum insufficientia Scripturarum 
sed etiam Traditionum confirmaretur, hoc est, nimium, 
ideoque nihil, concluderetur. Necesse est igitur ut horum 
alterum admittat Bellarminus, vel qusedam religionis dog- 
mata esse, de quibus nee per Scripturam nee per Tradi- 
tionem constare nobis possit ; et tum evertit suam ipsius 
sententiam, Scripturam cumTraditione conjunctam totalem 
esse fidei regulam : vel quod Apostolus viva voce de tem- 
pore venturi Antichristi Thessalonicenses docuit, ad sub- 
stantiam doctrinae religionis non pertinere ; et tum nihil 
affert quod nostram causam laedat. In Scripturis enim 
omnia Christians religionis dogmata, non omnes aut 
rerum prjeteritarum historias, aut futurarum prophetias, 
contineri defendimus. 2. Augustinus ad ilia Apostoli 
verba, " Et' nunc quid detineat scitis," ita inquit, " quo- 
niam scire illos dixit, aperte hoc dicere noluit. Et ideo 
nos qui nescimus quod illi sciebant, pervenire cum labore 
ad id quod sensit Apostolus, cupimus, nee valemus." Id 
nimirum intelligit, se dicti Apostoiici de eo, quod Anti- 
christi revelationem morabatur, sententiam minime assecu- 
tum esse : quod apertius postea proponit illis verbis. " Ego 

' Augiiitin. de Civ. Dei, lib. cap. 19. op. torn. 7. pag. 597. 



108 TRACTATUS DE 

prorsus quid dixerit, me fateor ignorare. Suspiciones 
tamen hominum, quas vel audire vel legere de hac re 
potui, non tacebo." Nusquam vero dicit, quod illi affingit 
Bellarminus, nos non posse id scire. Imo quid videatur 
verosimilius, pauIo post aperit his verbis : " lllud quod 
ait Apostolus, tantum qui modo tenet, teneat, donee de 
medio fiat : non absurde de ipso Romano imperio creditur 
dictum, tanquam dictum sit : tantum qui modo imperat, 
imperet ; donee de medio fiat, id est, de medio toUatur." 
Bellarminus quoque dicit, " Paulus^ non ausus aperte 
scribere de eversione Romani imperii, quod tamen aperte 
illis coram explicuerat, sic loquitur, et sensus est : scitis, 
quid impediat adventum Antichristi, dixi enim vobis Ro- 
manum imperium impedire, quia non sunt adhuc impleta 
ejus peccata ; et non ante veniet Antichristus, qui hoc 
imperium propter sua peccata tollat e medio. Ideo qui tunc 
tenet Romanum imperium, teneat, id est, regnet, donee de 
medio fiat, id est, aboleatur ; et tune revelabitur ille iniquus. 
Ita exponunt Grseci Patres, et Latini." Hsec Bellar- 
minus. At idem ibidem hoc ipsum probare conatur ex 
Daniele et Apocalypsi : quomodo ergo hie inter aypa^a 
recenset ? Et certe, ex illo Apocalypseos, unus est, om- 
nino intelligendum esse locum hunc Pauli, " Et quid deti- 
neat scitis," non male notavit' Franciscus Ribera. In 
Apocalypsi per septem capita bestiae coccinese dicuntur 
significari septem monies, super quos sedet mulier, (urbs 
ilia magna, quae habet regnum super reges terrse",) nempe, 

Septem" urbs alta jngis, toto quae prsesidet orbi : 

Turn reges septem^, regna^, sive summi principatus ejus- 
dem urbis LirToXoipov : ut in disputatione de Antichristo 
plenius demonstrabitur. " Quinque" ceeiderunt, unus est, 
alius nondum venit :" inquit prophetia. Qui Apostolorum 



• Bellarmin. de Rom. Pontif. lib. 3. cap. 5. 

' Riber. Comment, in Apocalyp. cap. 17. 

" Apocal. cap. 17. ver. 9. 18. " Propert. lib. 3. Eleg. II. 57. 

» Apocal. cap. 17. ver. 10. 

'■ Vid. Esai. cap. 23. ver. 15. Dan. cap. 7. ver. 7. 

» Apocal. cap. 17. ver. 10. 



CONTROVERSIIS PONTIFICIIS. 109 

temporibus summam rerum obtinebat, status erat Impera- 
torius : qui in Apocalypsi o ti^ iimv, et in epistola ad 
Thessalonicenses eodem plane modo o Karixwv ofjTi nun- 
cupatur. Sic enim versu septimo masculino genere effer- 
tur, habito respectu ad personam seu principatum aliquem 
qui tura extabat ; quod versu sexto to Kurixov neutro 
genere est dictum. Sextum vero illud caput, seu Impera- 
toTum Romanorum regimen, quod turn regnabat, e medio 
toUendum prsedicitur : antequam, succedat septimura, et 
novo Romae erecto principatu, retegatur filius ille perdi- 
tionis. Ita videmus pro non scriptis non facere illud 
Apostoli : *' et nunc quid detineat scitis." Multoque 
minus illud alterum a Bellarmino ibidem objectum. Ex 
versu quinto, " Num retinetis, quia cum essem vobiscum, 
haec dicebam vobis." Quis enim dixerit haec referri debere 
ad aliqua non scripta ; et non ad ea quae proxime scripta 
sunt in hac ipsa epistola. 

Et de prima quidem Bellarmini adversus responsionem 
nostram exceptione, dictum est plus satis: sequitur secunda, 
his verbis ab eo proposita. " Sive scripta postea fuerint, 
sive non, quae Apostolus docuerat, non multum refert, 
quantum ad argumentum quod ex hoc loco coUigimus : 
nam Apostolus non promittit se, vel alium ea scripturum, 
quae ore tradiderat, sed simpliciter praecipit, ut non minus 
observent quae acceperant sine scripto quam quae per epis- 
tolam." Respondetur : Nempe argumento suo probare 
voluit Beilarminus quod nullus adversariorum negat. 
Apostolum quae ore tradiderat non minus observari volu- 
isse, quam quae per epistolam. Illud est quod negamus : 
ea quae Thessalonicensibus eo tempore, quo nondum con- 
signatus fuit Novi Testamenti canon, erant irapaSoTa nobis 
esse traditionem : quandoquidem ea omnia scripto jam ab 
Apostolis sunt tradita. 

IV. " O Timothee'', depositum custodi," et " formam" 
habe sanorum verborum, quae a me audisti. Bonum depo- 
situm custodi per Spiritum Sanctum, qui habitat in nobis." 
Et " tu"* ergo, fill mi, confortare in gratia quae in Christo 

■> I Epist ad Tim. cap. 6. ver. 20. ° 2 Epiit ad Tim. cap. 1. ver. 13, H. 
<■ 2 Epist. ad Tim. cap. 2. ver. I, 2. 



110 TRACTATUS DE 

Jesu : et quae audisti a me per multos testes, hsec com- 
menda fidelibus hominibus, qui idonei erunt et alios docere." 
In his locis, inquit Bellarminus, "nomine depositi, non 
potest intelligi Scriptura, sed thesaurus doctrinse, intelligen- 
tia dogmatum divinorum, id est, tam sensus Seripturarum, 
quam aliorum dogmatum :" quam totam doctrinam propo- 
gari volebat per traditionem. Respondetur: agnoscimus 
Apostolum non agere de codicis et membranarum cusfodia 
(neque erat opus ut id multis argumentis evincere conaretur 
Bellarminus) sed de sanse doctrinse in animis fidelium con- 
servatione : eamque non solum in libris recondi, sed etiam 
viva voce prsedicari, et aliis communicari, adeoque per tra- 
ditionem (quandoquidem ita velit Bellarminus) propagari 
voluisse. Nee enim de modo tradendi pugnamus nos cum 
Pontificiis : sed de doctrina tradenda. Eam nos universam, 
quocunque demum propagetur modo, sacris Uteris compre- 
hensam esse defendimus. Bellarminus alia dogmata non 
scripta ad banc " sanorum verborum formam (cujus capita 
ab Apostolo proponuntur® duo : fides et charitas) pertinere 
asserit, sed asserit tantum : nullam enim voculam ex tribus 
his a se citatis locis producit, qua assertio ilia vel in speciem 
stabiliri possit. 

V. Ultimum testimonium ex secunda et tertia epistola 
Johannis profert Bellarminus " multa habens scribere vobis, 
nolui per chartam et atramentum." Ex his enim, inquit, 
" intelligimus, multa ab Apostolo Johanne dicta esse disci- 
pulis et per discipulos Ecclesiae universse, quae tamen scripta 
non sunt." Respondetur : Nempe a Johanne in duobus 
hisce epistolis : nee enim aliud ex hoc habetur testimonio. 
Arguta vero argumentatio. Multa sunt dogmata qua? in 
duabus brevissimis epistolis a Johanne non sunt scripta : 
ergo multa etiam sunt dogmata quae in universis libris Pro- 
phetarum et Apostolorum nusquam scripta extant. Apage 
puerilem sophisticam. 

«2 Epist. ad Tim. cap. 1. ver. 13. 



CONTROVERSIIS PONTIFICIIS. Ill 



XII. 



SOLVUNTUR EATIONES PR^CIPUiE PRO NON-SCRIPTIS 
TRADITIONIBUS A BELLARMINO ALLAT^». 

I. " Vel totus canon Scripturarum simul sumptus est 
suflBciens, vel singuli libri per se sunt sufficientes, at neutrum 
vere afBrmari potest." Prius membrum (de posteriore enim 
non est controversia) ita confirmat Bellarminus, "multi 
libri vere sacri et canonici perierunt : igitur non habemus 
nee habuimus a 1500 annis suflBcientem doctrinam, si tola 
sita est in Scripturis." Respondemus primum cum Jacobo 
Kimedoncio, aliud esse totum canonem suflBcere ad doctri- 
nam, quod nos dicimus ; aliud totum ad hoc necessarium 
esse, ut sufficiens sit doctrina, quod minime sentimus. 
Quemadmodum signa innumeraa Christoet Apostolis edita, 
sufiiciunt ad Evaiigelii coniirmationem : nee tamen omnia 
ac singula prsecise ad hoc necessaria fuisse dicimus : ita 
Scripturarum canonicarum corpus ad doctrinam sufficit et 
sufficeret, etiamsi vel Scripturarum adhuc extantium parte 
aliqua carere nos Dominus voluisset. Non sequitur igitur, 
si aliquot libri canonici periissent, in iis quos ad Ecclesi* 
usum superstites esse voluit divina providentia, sufficientem 
doctrinam non contineri. Deinde cum Thoma Stapletono di- 
cimus, "aliqua" canonica periisse, valde esse improbabile." 
Hoc enim, ut ait idem, " contra illam Dei providentiam facit 
quae in rebus ad salutem vel necessariis vel plurimum con- 
ducentibus nunquam deest : quum res hujusmodi potissi- 
mum sit canonicarum Scripturarum conservatio." Eodem 
referri possunt pleraque omnia argumenta, quibus Sacrae 
Scripturae fontium integritas est asserta : nee contrarium 

* Beilarm. de verb. Dei, lib. 4. cap. 4. S. 

' Stapleton Defen. Eccles. anth. contra Whitaker, lib. 2. cap. 2, s. JO. 



112 TRACTATUS DE 

evincunt loca ilia Scripturae, quae contra nos urgentur a 
Bellarmino. 

Ut probet ex Testamento Veteri multos libros perisse, 
tres textus citat. " Gesta*^ autem priora, et novissima 
scripta sunt in libro Samuel videntis, et in libro Nathan 
prophetse, atque in volumine Gad videntis. Et " Reli- 
qua** autem opera Salomonis scripta sunt in verbis Nathan 
prophetse, et in libris Ahise Silonitis, in visione quoque 
Addo videntis ;" et " Loquutus'^ est Salomon tria miliia 
parabolarum, et fuerunt carmina ejus quinque miliia." 
Respondetur : De primo respondet Paulus Burgensis, " Si- 
cut^ primus liber Regum rationabiliter attribuitur Sa- 
mueli, eo quod ipse fuit principalis propheta contem- 
poraneus Sauli : simili modo possunt attribui secundus et 
tertius Regum Nathan prophetse, seu Gad, qui fuerunt 
contemporanei prophetse regi David, et etiam Salomoni." 
De secundo similiter sentiunt docti, principium tertii libri 
Regum intelligi, a tribus his Prophetis conscriptum. De 
tertio dici potest, Salomonem locutum esse tria miliia para- 
bolarum (id enim habet textus) quemadmodum etiam locutus 
esse dicitur de plantis, jumentis, volucribus, reptilibus, pis- 
cibus; non autem legi, quod ista scripserit : de scriptis vero, 
non de sermonibus Prophetarum nunc institutam esse quses- 
tionem. Si istas responsiones admittere nolit Bellarminus : 
probet tandem, libros, quos amissos esse dicit, ad Veteris 
Testamenti canonem aliquando pertinuisse. Neque enim 
qusecunque scripsit Propheta aliquis, protinus sunt haben- 
da canonica: quemadmodum etiam qusecunque scribit nota- 
rius non sunt authentica, sed quse ut notarius ex officio 
scribit, ut recte monet Junius. Nee sine ratione existima- 
vit Augustinus " etiam^ ipsos quibus ea, quse in authoritate 
religionis esse deberent, Sanctus utique Spiritus revela- 
bat, alia sicut homines historica diligentia, alia sicut pro- 
phetas inspiratione divina scribere potuisse : atque hsec ita 
fuisse distincta, ut ilia tanquam ipsis, ista vero tanquam 

•: 1 Paralipom. cap. 29. ver.29. '' 2 Paralipom. cap. 9. ver. 29. 

' 3 Reg. cap. 4. ver. 32. 

' Paul. Burg. Comm. in Paral. cap. ult. addit. 2. 

s August, deciv. Dei. lib. 18. cap. 38. op. torn. 7. pag. 521. 



CONTROVEHSIIS PONTIFICIIS. 113 

Deo per ipsos loquenti judicarentur esse tribuenda, ac sic 
ilia pertinerent ad ubertatem cognitionis, haec ad religionis 
authoritatem, in qua authoritate custoditur canon." 

Atque haec de Testamento Vetere. 

" Ex Testamento Novo," inquit Bellarminus, " cer- 
ium est, periisse epistolam Pauli ad Laodicenses, cujus 
ipse meminit ad Colossenses et forte aliam ad Corinthios, 
cujus mentio fieri videtur, 1. Corinth, cap. 5. in illis 
verbis ; scripsi vobis in epistola. Et facile potest fieri, 
adhuc aliqua alia periisse. Viderint ergo hseretici, unde 
resarcient tam insignem defectum." Respondetur : Nempe 
ilia, forte, et videtur, et potest fieri admodum valida 
sunt argumenta ; quibus ad canonis tam insignem defec- 
tum agnoscendum haeretici adigantur. Nee enim quid- 
quam hie certi pollicetur Bellarminus, nisi in unico illo 
de Pauli ad Laodicenses epistola argumento ipso : quod 
ipsum tamen ne omnino certum crederemus in operum suo- 
rum Recognltione idem Bellarminus sic nos monendos ex- 
istimavit, " Json probo, quod dixi, certum esse, periisse 
epistolam Pauli ad Laodicenses : quamobrem vero ? quia 
S. Chrysostomus in commentario ejus loci scribit, aliquos 
existimasse Apostolum loqui de epistola scripta a Laodi- 
censibus ad ipsum, non de epistola scripta ad Laodicenses 
ab ipso. Et ponderat verba Grseca, ubi legitur, ut eam, 
quse est ex Laodicea, non autem ut ea quae est ad Laodi- 
censes. Et ita certe legunt Graeci codices : rr^v Ik AaoSt- 
KiloQ, quod epistolam Laodicea missam, non ad Laodicenses 
scriptam manifeste significat. ov rrjv cnro llavXov irpog Aao- 
BiKiag {t) yap av iiirs Kai T17V fv AaoSiKil<}) aWa ttiv otto 
AaoitKtwv TtpoQ UavXov : non qua fuerit Pauli ad Laodicen- 
ses (alioqui enim dixisset, et quae Laodiceae est) sed a Lao- 
dicensibus scripta erat ad Paulum : ut ad hunc locum ha- 
bet Photius apud Qicumenium.. Similiter et Theodoretus : 
•' Quidam existimarunt ipsum etiam scripsisse ad Laodicen- 
ses. Iiaque fictam etiam epistolam proferunt. Divinus autem 
Apostolus non dixit eam quie est ad Laodicenses : sed eam 
quae est ex Laodicea. Ilii enim de aliquibus rebus ad eum 
scripserant. Verisimile est autem eos vel ea accusasse quae 
fiebant Colossis, vel eodcm morbo cum eis laborasse. Et 

VOL. XIV. I 



114 TRACTATUS DE 

ideo dixit banc quoque epistolam eis esse legendam." Haec 
ille. Postremo Caesar Baronius, causam totam hunc in 
modum concludit. " Sane" nullam eidem tabellario ad 
Laodicenses fuisse a Paulo datatn epistolam, satis constat ; 
dum in ea quam turn scripsit ad Colossenses, salutari man- 
dat eos qui Laodicese assent fideles, sic dicens : ' salutate 
fratres qui sunt Laodicese et Nympham, et quse in ejus 
domo est ecclesiam.' Si enim ad Laodicenses tunc scrip- 
sisset, ipse sua epistola ejusmodi functus esset officio, nee 
opus habuisset illud Colossensibus delegare. Si vero antea 
ad Laodicenses Paulus scripsisset ; illis utique (ut modo 
fecit scribens ad Colossenses) ut suas literas legendas tra- 
derent Colossensibus, in mandatis dedisset. Libentius ig;itur 
Chrysostomo ac Theodoreto inhseremus, quam cseteris, ut 
nulla a Paulo scripta fuerit epistola ad Laodicenses." Atque 
haec de epistola ad Laodicenses : sequitur epistola ad Co- 
rinthios, de qua in Recognitione operum ita Bellarminus. 
" Certius est epistolam unam scriptam ad Corinthios pe- 
riisse ; ut Anselmus, Caietanus, et alii colligunt ex illis ver- 
bis ' scripsi vobis in epistola.' " Respondetur : Certius 
fortasse quam illud alterum nee tamen omnino certum; 
si quidem Chrysostomum, ut in superiore ita etiam in hoc 
loco, audire velit Bellarminus. Notat'' enim ille Apostolum 
respexisse ad ea quae superius sunt scripta in hac ipsa epis- 
tola : " non potius luctum habuistis, ut de medio tollatur 
qui est hujusmodi ;" et " expurgate vetus fermentum." 
Chrysostomi quoque sententiam secutus est Theophylac- 
tus : et Theodoretus expresse, " non in alia (inquit) sed in 
hac," dixit enim paulo ante " nescitis quod modicum fer- 
mentum totam massam corrumpit." Similiter Photius apud 
CEcumenium', " ubi scripsit? Quando dixit, ut non magis 
luctum habuistis ut toUeretur de medio vestrum hujusmodi 
non hie aut ille, sed quicunque fuerit ejusmodi. Rursumque: 
expurgate vetus fermentum non hoc aut illud, sed totum 
vetus fermentum." Et author commentariorum in episto- 
las qui tribuuntur Hieronymo : " hoc ipsum in hac epistola 

I Baron. Annal. Eccles. an. 60. §. 13. 

'' Chrysostotn. in 1 Epist. ad Cor, Horn. 16. op. torn. 10. pag. 134. 

' (Ecumen. op. torn. 1. pag. 4G0. 



CONTROVERSIIS PONTIFICIIS. 115 

ita scripsi, non ut a gentibus, sed ab his qui peccant in 
Ecclesia, separamini." 

Ita videmus veteres interpretes, qui Anselmi et aliorum re- 
centiorum authoritatem prseponderabunt, illud Pauli {■ypai^a 
tv Ty eVtoToAy simpliciter accepisse, scripsi in hac epistola ; 
in earn prorsus sententiam, quam in Paraphrasi sua expressit 
Erasmus, quem Bellarmini Caietano merito possumus op- 
ponere. " At ne quid erretis, quod paulo ante jusserim a 
vobis vitari consuetudinem infami libidine contaminatorum : 
non hoc sentio quod postulem ut universes hujus regionis 
impudicos devitetis, nee cum ullo consuetudinem agatis, qui 
avaritise rapacitatisve infamia laboret, aut simulacrorum 
cultui deditus sit." 

II. Secunda Bellarmini ratio sumitur ex discrimine, quod 
est inter praedicationem, et scripturam Apostolorum " nam 
si Christo et Apostolis fuisset propositum verbum Dei 
coarctandi et restringendi ad Scripturam : 1 . Rem tanti 
momenti Christus aperte prsecepisset, et Apostoli alicubi 
testarentur, se ex Domini mandato scribere ; quemadmodum 
ex Domini mandato in toto orbe docuerunt, at id nusquam 
legimus." Respondetur : Negamus necessario requirendum 
hie praeceptum aliquod externum, suffecisse dicimus inter- 
num Spiritus Sancti ductum, qui prsecepti vim obtinet : 
quemadmodum in praedicatione, Paulus et Silas dicuntur 
prohibiti™ a Spiritu Sancto loqui sermonem in Asia ; et 
versu sequente, cum tentarent ire versus Bithyniam, "non 
aivisse eos dicitur Spiritus Jesu :" et Paulus ait se " vinctum" 
Spiritu, proficisci Hierosolymam." Cum vero constet to- 
tam Scripturam esse OtonvivaTov", Dei instinctu traditam, 
nee libitu hominis allatam nobis esse, " sedP actos a Spiritu 
Sancto locutos esse sanctos Dei homines :" ulteriorem au- 
thoritatem ad rem tanti licet momenti aggrediendam inepte 
requirit Jesuita, Et cum mysterlum Evangelii, " per Scrip- 
turas'propheticas ex imperio seterniDei ad obedientiam fidei, 
omnibus gentibus declaratum" testetur Paulus ex eodem 

° Act. Apost. cap. 16. ver. 6. " Act. Apost. cap. 20. ver. 22. 

" 2 Epist. ad Tim. cap. 3. ver. 10. p 2 Petr, cap. 1. ver. 20. 

4 Epist. ad Rom. cap. IC. ver. 2C. 

i2 



116 TRACTATUS DE 

imperio seterni Dei per Scripturas apostolicas Evangelium 
gentibus declaratum qui dubitari poterit ? Ut cum Augus- 
tino prorsus sit dicendum : "quicquid'Dominus de suis factis 
et dictis nos legere voluit, hoc scribendum discipulis tanquam 
suis manibus imperavit." Mitte quod, ut primus scriptor 
Moses*, ita etiam postremus Johannes in uno Apocalypseos 
libro duodecies jubetur scribere, ut nimis temere dixerit 
Bellarminus id nusquam nos legere. 2. " Ad praedican- 
dum viva voce non expectarunt Apostoli oblatam occa- 
sionem, vel necessitatem, sed sponte sua, et ex proprio 
instituto perrexerunt : ad scribendum non nisi necessitate 
quadam coacti animum applicuerunt. Recte enim scribit 
Eusebius, solum duos ex Apostolis duodecim Evangelium 
scripsisse, et eos necessitate quadam provocatos. Ex quo 
manifeste colligitur, Apostolos non de scribendo, sed de 
praedicando Evangelio primaria intentione cogitasse." Res- 
pondetur : Falsa est comparationis hujus turn irpoTamg, turn 
avToTroSoo-tc. Prioris falsitas ex Actis Apostolorum con- 
vincitur : quae passim docent, Apostolos occasiones praedi- 
candi Evangelii captasse, et opportunitates expectasse". 
Posterioris falsitas ex epistolis Pauli, Jacobi, Petri, Johannis 
et Judse constat : quae sponte sua, et ex proprio instituto 
eos non scripsisse, quomodo probabit Bellarminus ? Ut de ' 
Actis Apostolorum, et quatuor Evangeliis (ex quibus ille 
ineptissime de universis scriptis apostolicis concludit, quasi 
in illis solis comprehensum esset Evangelium) nihil dicam. 
Necessitas praedicandi Evangelium ex aequo imposita est 
omnibus" : et quia ad universas gentes legationem hanc 
Christus perferri voluit ; omnium simul Apostolorum hie 
requirebat opera. Necessitas quoque scribendi de communi 
salute quibusdam (specialiter ad hoc a Deo incitatis) incu- 
buit : ut omnibus incumberet nihil erat opus, cum vel unus 
(si quidem ita Deo visum fuisset) huic muneri abunde suffi - 
cere potuisset. Necessitati huic a Deo impositae, accessit 

■■ Augustin de consen. Evangel, lib. 1. cap. ult. op. torn. 3. pag. 26. 

" Exod. cap. 17. ver. 14. et alibi. ' Apocal. cap. I. ver. 11. et alibi. 

" Vide Act. Apost. cap. 8. ver. 14. 25. cap. 11. ver, 21. 22. cap. 16. ver. 
29, 30. cap. 17. ver. 16. 20. 23. item Epist. ad Rom. cap. 15. ver. 22, 23, 24. 
1 Epist. ad Cor. cap. 16. ver, 7, 8, 9, "1 EpIst. ad Cor. cap, 9. ver, 16. 



CONTROVERSIIS PONTIFICIIS. 117 

et voluntas propria, et pnidens occasionum oblatarum cap- 
tatio : quiB in utroque turn scribendi, turn prsedicandi 
munere, simul conjunctse sunt : sic tamen ut semper sit 
tenendum, sicut olim Scripturam propheticam, ita nunc 
apostolicam "non>'libitu hominis allatam" (quod argumento 
proposito insinuare videtur Bellarminus)et qusecunque scrip- 
ta sunt (quacunque primum oCcasione scripta sunt) " scripta^ 
esse ad doctrinam et admonitionem nostrara, in quos fines 
seculorum devenerunt." 

III. " Si doctrinam suam Uteris consignare ex professo 
voluissent ; cite catechismum, aut similem librum confe- 
cissent, at ipsi vel historiam scripserunt, ut Evangelistse ; 
vel epistolas ex occasione aliqua, ut Petrus, Paulus, Jacobus, 
Judas, Johannes, et in iis non nisi obiter disputationes de 
dogmatibus tractaverunt." Respondetur : Quod ad histo- 
riam attinet ; earn scribendi rationem doctrinse tradendie 
admodum esse idoneam, vel ex Trojani belli scriptore dis- 
cere potuisset Jesuita, 

Qui* quid sit pulchrum, quid turpe, quid utile, quid non 
Plenius ac melius Chrysippo et Crantore dicit 

Deinde meminisse debebat, Johannis Evangelium totum 
fere esse dogmaticum : et reliquis etiam Evangeliographis 
propositum fuisse, non factorum tantum Christi, sed etiam 
doctrinse historiam contexere''. Quod vero ad epistolas 
spectat : " Apostolos in iis non nisi obiter disputationes de 
dogmatibus tractavisse," assertio est summe audax atque 
impudens. Et vero cum nemo sobrius negare possit, 
Apostolos hie doctrinam suam Uteris consignare ex pro- 
fesso voluisse ; et in Epistola ad Romanos (verbi gratia) 
doctrinam catecheticam reipsa proposuisse. Et aliam ta- 
men scribendi rationem ad hoc requirat Bellarminus, 
nempe vel catechismum vel aliam aliquam scriptionem, quse 
proprius ad catechismi naturam accedat. Quid hie molitur 
aliud, quam ut Apostolos doceat et ipsi Deo scribendi 

y 2 Petr. cap. 1. ver. 21. 

" Epist. ad Rom. cap. 15. ver. 8. 1 Episl. ad Cor. cap. 10. vcr. II. 

• Hor. Epist. lib. 1. epist. 2. vet. 3, 4. 

'' Act Apost. cap. 1. ver. 1. 



118 TRACT ATUS DE 

modum praescribat. Scilicet hoc illi Geta monitore indige- 
bant : a quo catechismi scribendi rationem possent discere. 
Verum " non"^ sunt cogitationes meae ut cogitationes vestrae, 
dicit Dominus ;" nee " sicut voluit homo, locutus est spi- 
ritus ; sed sicut voluit spiritus, ita locutus est homo :" ut 
ex Petro recte monet author operis imperfecti in Matthseum. 
Quemadmodum vero author ille eo in loco"* notat, voluisse 
Spiritum, ut essent Scripturse " obscurse quidem, ut cum 
labore inveniantur," non autem clausae, ut nulio modo 
inveniantur : ita notare potuisset Bellarminus, voluisse 
Spiritum ut Veritas quse est secundum pietatem sacris 
Uteris traderetur, non simul quidem et semel (quod in 
catechismo fit) ne sine labore inveniatur ; sed hie atque 
illic sparsim ; " non ut non inveniant earn qui quaerunt 
earn, sed ut non inveniant eam, qui quaerere eam nolunt : 
ut ad illorum quidem gloriam pertineat, qui inveniunt eam, 
qui desideraverunt eam, et qusesierunt, et invenerunt ; ad 
illorum autem condemnationem qui non inveniunt eam, 
quia nee desideraverunt eam, nee qusesierunt nee invene- 
runt. Nee potest eis esse excusatio condemnationis igno- 
rantia veritatis, quibus fuit inveniendi facultas, si fuisset quse- 
rendi voluntas. Nam si Veritas, salus et vita est cognoscen- 
tium se, magis debet quseri quam quaerere." Hsec praeclare 
author ille : cui adde Augustinum, " Si* in Scriptura 
Sacra tantum essent, quse faciliime intelliguntur (similiter 
etiam, si simplex tantum confectus fuisset catechismus) 
nee studiose quaereretur, nee suaviter inveniretur Veritas." 
Ut verbo dicam, si Bellarminus rationes, quas assignant 
veteres, cur Deus Scripturas non ubique perspicuas, sed 
multis in locis obscuras esse voluit (a seipso ex eorum 
scriptis repetitas*) ad reip de qua nunc agitur accomodas- 
set : et diligentius considerasset, quomodo " magnifice" et 
salubriter Spiritus Sanctus Scripturas modificavit ;" et 
quomodo id spectavit, ut " sensus*" exercitatus caperet 

■^ Esai. cap. 55. ver. 8. 

■' Horn. 44. Chrysostom. op. torn. 6. pag. clxxxvi. 

^ Augustin. de vera relig. cap. 17. op. torn. 1. pag. 758. 

' Bellarmin. de verb. Dei, lib. 3. cap. 1. 

B Augustin. de doctrin. Christ lib. 2. cap. 8. op. torn. 3. pag. I.-22. 

I" Gregor, in Ezech. Horn. 6. 



CONTROVERSIIS PONTIFICIIS. 119 

quod capere non posset otiosus," facile intellexisset, quan- 
tum vis religionis Christianae doctrinam sacris literis perfecte 
comprehendi Deus voluerit, alias taraen fiiisse causas ob 
quas alio scribendi genere, quam mere catechetico, amanu- 
enses suos uti maluerit. 

Atque hsec de tertio discrimine, quod inter praedicatio- 
nem, et scripturam Apostolorum assignat BeUarminus. 
Sequitur postremum, cum quo totam banc rationem con- 
cludit his verbis propositum. " Denique vel singuli 
Apostoli edidissent scriptam doctrinam Evangelicam, cum 
singuli haberent curam alicujus provinciae, vel certe omnes 
simul congregati, antequam discederent in suas provincias, 
communem aliquem librum edidissent: sicut constat eos 
communiter symbolum fidei composuisse, quod tamen non 
scripserunt, sed viva tantum voce tradiderunt." Responds 
cum Whitakero : " nihil horum esse necessarium : non enim 
iilos latuit, Deum velle sic illorum voluntates manusque 
regere, ut ii scriberent, quos oporteret, et tantum scribe- 
rent, quantum sufBceret, et in tempore omnia facerent." 
Quod de symbolo affertur, ad rem non facit. Id tantum 
de eo tenendum ; quod ab Augustino notatum est, ejus 
" verba' per divinas Scripturas sparsa esse indeque coUecta, 
et ad unum redacta, ne tardorum hominum memoria labo- 
raret. 

IV. Quarta ratio ab Ecclesiae Catholicae dignitate de- 
sumpta ita urgetur a Bellarmino : " Ut'' olim Judaei 
exeellebant omnibus nationibus, quia credita erant illis 
eloquia Dei, ita nunc praestat Ecclesia Christi omnibus 
sectis, quod ipsa sola, quippe quae sponsa Christi est, 
noverit omnia mysteria verse religionis, et conscia sit se- 
cretorum sponsi, et propterea appelletur columna, et firma- 
mentum veritatis : at si omnia essent scripta, et apertissime 
ut haeretici dicunt, nullum esset privilegium Ecclesiae. 
Nam nihil minus scirent haeretici, et pagani, et Judaei de 
mysteriis fidei nostrae, quam nos ipsi, atque antistites 
nostri sciunt : neque esset verum, quod ait Irenaeus, " in' 

* Augustin. de Symbol, lib. 1. op. torn. 6. pag. S47. 
^ Bellarmin. de verb. Dei. lib. 4. cap. 8. 
' Iren. lib. 3. cap. 4. op. pag. 178. 



120 TRACTATUS DE 

solam Ecclesiam tanquam in depositorium dives repositam 
ab Apostolis scientiam rerum divinarum." Respondetur : 
Perfectio Scripturarum nihil derogat Ecclesise Catholicse 
dignitate. Ut enim olim Judseorum primarium erat privi- 
legium " quod™ eis credita sunt eloquia Dei," quantumvis 
sacra ilia oracula ad exterorum manus pervenire potuissent: 
ita hoc ipsum hodie Catholicse Ecclesiae manet privilegium, 
quod ei concredita sunt oracula Dei : quantumvis eadem 
haereticorum, paganorum et Judseorum lectioni pateant. 
Est enim Scriptura Sacra, propria Catholicse Ecclesiae 
possessio : et " non" Christiani nullum jus capiunt Christi- 
anarum literarum," ut recte notat TertuUianus ; hseretici 
denique " Scripturas" tenent, sed ad speciem, non ad salu- 
tem," ut inquit Augustinus. Deinde ut possessio, ita et 
vera scientia Scripturarum, Catholicse Ecclesise propria 
est. Nam ut illud olim Judseorum privilegium erat singu- 
lare, quod habebant " fi6p<j>w(nv'^ t^c yvwo-cwe koi rjje aX??- 
Otla^ tv Tog vofiig, formam sive informationem cognitionis 
ac veritatis in lege :" ita hoc est hodie Ecclesise privile- 
gium, quod "ruTTov'' 8i8ax^C> formam doctrinse," et " inro- 
rinriDaiv vyiaivovTojv Xoywv, expressam formam sanorum 
verborum," ex sacra Scriptura norit eruere. Unde Ori- 
genes, " hsereticis' non dixerim credita esse eloquia Dei 
pro eo, quod divina apud eos volumina relegi videntur : sed 
quia nihil in his sentiunt spirituale, nihil Deo dignum, 
solam apud eos quae occidit haberi literam dixerim." Deni- 
que summum est illud Ecclesise Catholicse privilegium, 
quod non solum ad cam pertineat externa mysteriorum 
regni Dei patefactio, sed etiam interna Spiritus Sancti 
illustratio : qua fit ut filii ejus omnes sint " BiSaKToV tov 
Qeov, docti a Deo ;" et " quotquot' sunt, cognoscant eum a 
minimo eorum usque ad maximum eorum." Ut enim de 
Judseo olim dictum, " indidi" verba mea ori tuo:" quod 

™ Epist. ad Rom. cap. 3. ver. 2. 

" TertuU. de prescript, adv. hseret. cap. 37. 

" Augustin. de Baptismo contra Donat. lib. 3. cap. 19. op. torn. 9. pag. 121. 

P Epist. ad Rom. cap. 2. ver. 20. i Ibid. cap. 6. ver. 17. 

' Origen. Comm. in Epist. ad Rom. lib. 2. op. torn. 4. pag. 498. 

• Johan. cap. 6. ver. 45. ' Jerem. cap. 31. ver. 34. 

" Esai. cap. 51. ver. 16, 



CONTROVERSllS PONTIFICIIS. 121 

sane maximum illius erat privilegium : ita ad veros Eccle- 
sise filios, et ad eos solos, spectat illud : " hoc" erit foedus 
meum cum istis, ait Jehova ; Spiritus meus qui est in te, 
et verba mea, quae posui in ore tuo, non recedent ex ore 
tuo, aut ex ore seminis tui, aut ex ore seminis seminis tui, • 
ait Jehova, ex hoc tempore usque in saeculum." " Isto- 
rum'' animalis homo non est capax, nee quidem ea potest 
cognoscere, quia spiritualiter dijudicantur," neque omnibus 
etiam externa communione cum Ecclesia conjunctis, (nedum 
hffireticis, paganis et Judseis,) patet arcanum^ Jehovse, sed 
illis solis qui reverentur ipsum. Discat vero hie Bellarmi- 
nus, qua ratione Ecclesia conscia sit secretorum sponsi 
sui : nam quaenam ilia sint arcana satis se ostendit ignorare, 
cum non alibi ea quserat, quam in traditionibus nescio 
quibus non scriptis. Quas tamen, opinor, in arcanis nequa- 
quam posuisset, si rectius expendisset quod ab ipso scrip- 
tum est, " etsi* non sint scriptse traditiones in divinis Uteris, 
esse tamen scriptas in monimentis veterum, et in libris 
ecclesiasticis." Cum vero negari non possit, monimenta 
ilia veterum et libros ecclesiasticos ad haereticos, paganos 
et Judeeos emanare posse non minus quam divinas literas : 
quoque consequens non solum verbum Dei scriptum, sed 
etiam ipsas traditiones, nihil minus scire illos posse quam 
vestros antistites. Ubi jam igitur illud Ecclesise privile- 
gium? Certe fatendum necessario, vel aliam revelationem 
Dei Ecclesise esse factam, quae nee Scriptura sit nee tra- 
ditio (quod negant omnes Pontificii ipso quoque Bellarmino 
astipulante'') vel certe (quod res est) ineptum esse totum 
hoc, quod ab Ecclesise Catholicse dignitate deductum est, 
argumentum. 

V. Quinta ratio sumitur a dignitate mysteriorum mul- 
torum, quse, ut Bellarminus inquit, " silentium requirunt, 
nee decet ut in Scripturis, quse toti mundo leguntur, ex- 
plicentur, si enim ad videnda tremenda mysteria Missse non 
licet admittere ullos non baptizatos, quomodo licebit eis 

« Esai. cap. 59. ver. 21. » 1 Epist. ad Cor. cap. 2. ver. 14. 

' Psalm. 25. ver. 14. 

* Bellarmin. de verb. Dei, lib. 4, cap. 12. 

•• Ibid. 



122 TRACTATUS DE 

eadem scripta tradere. Hinc Dominus seorsim discipulia 
interpretabatur parabolas, quas populo locutus eraf^, et 
Apostolus ait ' sapientiam loquimur* inter perfectos :' et 
passim veteres, cum de Sacramento Eucharistise loquuntur, 
dicere solent : norunt fideles, norunt initiati." Haec Bellar- 
minus. Respondetur: Hie etiam illud Bellarmino non 
succurrebat, quod ab eo seriptum esse diximus : " etsi non 
sint scriptse traditiones in divinis libris, esse tamen scriptas 
in monimentis veterum, et in libris ecclesiasticis." Si 
nihil derogatur mysteriorum dignitati, quod scripta sint in 
monimentis veterum, et in libris ecclesiasticis : an inde 
aliquid eorum dignitati detractum existimabitur, si divinis 
consignarentur Uteris? Ne illud etiam succurrebat, in 
sacris Uteris contineri, et omnibus publicari, mysteria extra 
omnem controversiam majora et sublimiora, quara ulla sint 
quae inter non-scriptas traditiones referantur a Pontificiis : 
ut mysterium Trinitatis, Incarnationis, quod rationem banc 
a dignitate mysteriorum sumptam totam esse commenti- 
tiam evincit. Oblitus quoque est se damnatissimorum 
hsereticorum hie insistere vestigiis, " qui cum ex Scrip- 
turis arguerentur, in accusationem conversi sunt Scriptura- 
rum ; quasi varie essent dictae, et quasi non posset ex his 
inveniri Veritas ab his, qui nesciant traditionem. Non enim 
per literas traditam illam, sed per vivam vocem : ob quam 
causam et Paulum dixisse ; sapientiam loquimur inter per- 
fectos." Testatur haec Irenaeus", cum quo secretis istis 
Gnosticorum et Papistarum mysteriis, Ecclesiae traditiones 
sacra Scriptura comprehensas, et toti mundo manifestatas 
opponimus. Sic enim ille, " Traditionem' Apostolorum in 
toto mundo manifestatam, in Ecclesia adest perspicere 
omnibus, qui vera velint audire :" et post, " hunc Patrem 
Domini nostri Jesu Christi ab Ecclesiis annunciari, ex 
ipsa Scriptura, qui velint, discere possunt et apostolicam 
EcclesiaB traditionem intelligere." Quod non baptizati 
ad Coenae Dominicae ante (cujus initiationis sacramentum 
primum susceptum ipsi non debent esse participes) admi- 



■^ Luc. cap. 8. ver. 10. "^ 1 Epist. ad Cor. cap. 2. ver. 5. 

« Iren. lib. 3. cap. 2. op. pag. 174. Ibid. cap. 3. pag. 175. 



b 



CONTROVERSIIS PONTIFICIIS. 123 

nistrationem videndam non admittantur, nihil mirum ; cum 
ne baptizatis quidem ad earn videndam patere debeat ac- 
cessus, qui sacro epulo ipsi non accumbunt. "Ua^ -yap 
o /iij fiiTi\wv Tutv /uv<TT»)pi(i>v, avoidyyvTWQ Kcii irafiilig 
iarriKtoQ, quicunque mysteriorum non est particeps impu- 
denter et inverecunde adstat." Et in eeclesia Romana 
vetere Celebris fuit ilia Diaconi denuntiatio : " Si'' quis 
non communicat, det locum." Quantumvis in missa nunc 
Romanae Ecclesise rem aliter se habere novimus. Cur 
vero quae initiatis pandebantur, catechumenis ad tempus 
occultabantur mysteria, docet Augustinus : etsi enim, ait 
ille, " catechumenis' fidelium sacramenta non produntur, 
non ideo fit, quod ea ferre non possunt : sed ut ab eis tanto 
ardentius concupiscantur, quanto eis honorabilius occultan- 
tur." Quod ad parabolas attinet, certum est nihil in lis 
contineri, quod non in Scripturis passim extet, aut quod a 
fidelis populi notitia celari debeat : quemadmodum ex 
earum explicatione, quam ibi proponit Christus, manifes- 
tum est. Neque omnino ista regni Dei mysteria a fideli 
populo voluit Christus occultari : sed ab infidelibus et re- 
probis, qui " videntes'' non vident, et audientes non intel- 
ligunt," quorum " crassum' factum est cor, et obstructae 
aures, et occsecati oculi ; ne quando cernant oculis, et 
auribus audiant, et corde intelligant, et convertantur et 
sanentur." Unde illud, " Vobis datum est nosse mysteria 
regni Dei," Glossa ordinaria ita explicat: "vobis, qui 
fideles estis : sed Pharisseis incredulis sancta non sunt 
danda." Postremo sapientia ilia, de qua Apostolus loquitur, 
de alia non est intelligenda, quam quae sacris Uteris est 
comprehensa, quae hominem Dei possunt " sapientem"" 
reddere ad salutera, adeoque perfectum reddere, et ad omne 
opus bonum perfecte instruere." Haec vero est Apostoli 
sentential lis qui doctrinse Christianae rudes sunt, stultitiam 
fortasse videamur loqui, at inter perfectos, id est, eorum 

t Chrysost. in Epist. ad Ephes. cap. 1. Horn. 3. op. torn. 2. pag. 23. 

I' Qregor. Dial. lib. 2. cap. 23. 

I Augustin. in Johan. Tract. 96. op. torn. 3. pag. 2. pag. 735. 

' Luc. cap. 8. ver. 10. ■ Matt. cap. 13. ver. 13. 

" 2 BpisU ad Tim. cap. 3. ver. 15. 17. 



124 TRACTATUS DE 

judicio, quibus probe perfectum est pietatis mysterium, sa- 
pientiam loquimur: inter vos nihil nos scire profitemur, 
" nisi" Jesum Christum, eumque crucifixum," qui " Ju- 
daeis" quidem est oifendiculum, Grsecis vero stultitia ; ipsis 
autem vocatis, turn Judseis turn Grsecis, Dei potentia ac 
Dei sapientia." 

" 1 Epistj ad Cor. cap. 2. ver. 2. " Ibid. cap. 1. ver. 23, 24. 






CONTROVEHSIIS PONTIFICIIS. 125 



XIII. 

BESPONDETtTR AD EXEMPLA TRADITIONUM NON- 
SCBIPTARUM A BELLARMINO PROPOSITA. 

Necessitatem traditionum astruere conatur Bellarmi- 
nus ex multis' quae ignorari non possunt, et tamen in Scrip- 
turis non continentur. Constat autem hoc argumentum 
exemplorum duodecim inductione : quae sigillatim excu- 
tienda sunt. 

I. " Tempore Testament! Veteris sine dubio non minus 
foeminae, quam viri remedium aliquod habebant, quo a 
peccato originaii purgarentur, et tamen pro masculis insti- 
tuta erat circumcisio secundum multorum opinionem, quid 
autem esset pro foeminis, nusquam habet Scriptura." 
Respondetur : Remedium iuit " sanguis*" Christi, qui pur- 
gat ab omni peccato." •" Per" gratiam Domini Jesu Christi 
illas servatas esse credimus quemadmodum et nos." Cum 
"non sif" in alio quoquam salus, nee aliud nomen sub coelo 
datum sit inter homines, per quod oporteat nos servari." 
Veritas sacramenti foeminis aeque communis fuit ac viris : 
sacramentum aliquod peculiare, quod ad foeminas pertineret, 
ex aliquo Dei verbo seu scripto seu non scripto nunquam 
ostendet Bellarminus. Nee video, cur ille ejusmodi aliquod 
necessario statuendum existimet : cum ipse in libro secundo 
de Sacranientis (quaecunque tandem aliorum, quorum hie 
meminit, multorum opinio fuerit) contendat, ne masculos 
quidem " fuisse justos ex eo, quod essent circumcisi, vel 
incircumcisi ; sed ex eo, quod in Christum venturum cre- 
derent." Et ad id probandum hunc in modum diserte 

• Bellarmin. de verb. Dei, lib. 4. cap. 4. 

' 1 Epni. Johan. cap. 1. ver. 7. ■= Act Apost. cap. 15. ver. 11. 

' Ibid. cap. 4. ver. 12. 



126 TRACTATUS DK 

ratiocinetur : " an masculorum Deu8 tantum, nonne et 
foeminarum, quis ergo credat, Deum dedisse remedium, 
quod solis masculis prodesset ;" ut ad Magistrum Senten- 
tiarum, qui mulieres sine Sacramento justificatas fuisse 
docet per* fidem et operationem bonam, vel suam si adultse 
erant, vel parentum si parvulae, eum ablegare non sit 
necesse. 

II. " Veteris Testamenti tempore non estullo modocre- 
dibile, non fuisse remedium ullum pro masculis morientibus 
ante octavum diem, quo solo poterant circumcidi : et tamen 
nihil extat de hac re in Scriptura." Respondetur : Aliud 
fuisse remedium, quam id quod modo a nobis est propositum, 
ex Dei verbo, vel scripto, vel non scripto nunquam demon- 
strabit Jesuita. Dei pactum erat " ero*^ Deus tuus et semi- 
nis tui," ejus pacti signum, Circumcisio, quod signum qui 

•negligeret, " pactum^ irritum fecisse" dicitur. Neglexisse 
vero dici non potest, ideoque nee pactum irritum fecisse, 
qui morte praeventus ante tempus a Deo statutum circum- 
cidi non poterat: cum non privatio, sed contemptus sa- 
cVamenti excludat a gratia. Ita Thomas eandem esse ratio- 
nem asserit " puerorum'' qui moriebantur ante octavum 
diem tempore legis, et eorum qui moriebantur ante circum- 
cisionis institutionem." De quibus idem paulo ante " sicut 
ante institutionem circumcisionis, sola fides Christi futuri 
justificabat tam parvulos, quam adultos ; ita etiam et cir- 
cumcisione data. Sed antea non requirebatur allquod sig- 
num protestativum hujus fidei." 

III. " Gentiles multi salvari poterant, et sal vabantur tem- 
pore Testamenti Veteris, et vere ad Ecclesiam pertinebant : 
€t tamen nihil prorsus de eorum justificatione a peccato 
originali, aliisque peccatis in Scriptura habetur." Respon- 
detur : Imo vero Abrahamo imputatam fuisse fidem legimus 
ad justitiam, quum esset "non' in circumcisione, sed in prse- 
putio :" acceptumque ab eo postea " signum circumcisionis, 
sigillum justitise fidei receptae in prseputio, ut esset pater 

« Lib. 4. distinct. 1. ' Gen. cap. 19. ver. 7. 

8 Ibid. ver. 14. 

^ Thorn. Aqui. Summ. par, 3. quaest. 70. art. 4. 

' Epist. ad Rom. cap. 4. ver. 9-12. 



CONTKOVERSIIS PONTIFICIIS. 127 

omnium credentium in prseputio, imputata etiam ipsis jus- 
titia ; et pater circumcisionis, iis videlicet qui non solum 
sunt ex circumcisione, sed qui etiam ineedunt vestigiis fidei 
patris nostri Abrahami, quae fuit in prseputio." Imo Bel- 
larminus ipse, ut diximus, ex Apostolo confirmat^, ne Ju- 
dseos quidem magis quam Gentiles, ex eo fuisse justos, 
quod essent circumcisi vel incircumcisi, sed ex eo quod in 
Christum venturum crederent, id quod etiam ex illis verbis, 
concludit " an' Judaeorum Deus tantum, nonne et gentium, 
immo et gentium : quoniam unus est Deus, qui justificat cir- 
cumcisionem ex fide, et praeputium per fidem." 

IV. " Necesse est nosse, extare libros aliquos vere divi- 
nes : quod eerte nullo modo ex Scripturis haberi potest." 
Respondetur : In Scripturis hoc ipsum expressum habetur : 
" TTatra™ ypa(j>ri Oionvtvarog, tota Scriptura divinitus inspi- 
rata est." " riafra" Trpo(t>riTtla ypa(f)ric, iS/ac iirtXvatwQ oil 
yivtTai' ov yap OiXi'ifiaTi avdp(lt)Trov rivi)(Ori wotI TrpotjirtTtta, 
aXX viro Trvtv/iaroc dyiov ^tpofiivoi iXdXriaav o'l ayioi Otov 
dvOpanroi, Nulla prophetia Scripturae est propriae explica- 
tionis, non enim libitu hominis allata est olim prophetia, 
sed acti a Spiritu Sancto loquuti sunt sancti Dei homines." 
Et "sicut" charus frater noster Paulus pro sibi data sapientia 
scripsit vobis, ut in omnibus fere epistolis loquens de istis, 
in quibus sunt nonnulla difficilia intellectu, quae indocti pa- 
rumque stabiles detorquent, ut et reliquas Scripturas, suo 
ipsorum exitio." At contra objicit Bellarminus, " etiamsi 
Scriptura dicat, libros Prophetarum et Apostolorum esse 
divinos, tamen non certo id credam, nisi prius credidero, 
Scripturam, quse hoc dicit, esse divinam. Nam etiam in Al- 
corano Mahumeti passim legimus ipsum Alcoranum de coelo 
a Deo missura, et tamen ei non credimus. Itaque hoc dog- 
ma tam necessarium, quod scilicet aliqua sit Scriptura 
divina, non potest sufficienter haberi ex sola Scriptura. 
Proinde cum fides nitatur verbo Dei, nisi habemus verbum 
Dei non scriptum, nulla nobis erit fides." Ut huic objcc- 

'' Bellarmin. de Sacram. lib. 2. cap. 14. 

' Epist. ad Rom. cap. 3. ver. 29, 30. 

"" 2 Epist, ad Tim. cap. 3. ver. 10. " 2 Petr. cap. 1. ver. 20, 21. 

° 3 Pet. cap. 3. ver. 15,16. 



128 TRACTATUS DE 

tioni plene satisfiat : retexenda tota est argumentatio, et in 
particulares syllogismos resolvenda. Esto igitur hie princi- 
palis syllogismus. 

Vel dandum est aliquod verbum Dei non scriptum ; vel 
concedendum nuUam habere nos fidem, qua credamus ali- 
quam esse Scripturam divinam. 

At posterius de dogmate tam necessario nuUo modo con- 
cedi potest. 

Dandum igitur est prius. 
Probatur prima Propositio : 

Si verbo scripto fides nostra hie niti non potest : turn vel 
dandum est aliquod verbum Dei non scriptum ; vel conce- 
dendum nullam habere nos fidem, qua credamus aliquam 
esse Scripturam divinam. Necesse enim est ut fides nitatur 
verbo Dei. 

At verbo scripto fides nostra hie niti non potest : Ergo. 
Probatur hujus argumenti assumptio. 
Si non potest hoe dogma sufficienter haberi ex sola Scrip- 
tura ; turn verbo scripto fides nostra hie niti non potest. 

At non potest hoc dogma sufficienter haberi ex sola 
Seriptura. 

Ergo verbo scripto fides nostra hie niti non potest. 
Probatur denuo Assumptum : 

Si ut certo credam, libros Prophetarum et Apostolo- 
rum esse divinos, non sufficit ut Seriptura id ipsum dicat ; 
certe non potest hoc dogma sufficienter haberi ex sola 
Seriptura. 

Sed ut certo eredam, libros Prophetarum et Apostolo- 
rum esse divinos, non sufficit ut Seriptura id dieat : requiri- 
tur enim prseterea, ut prius eredam, Scripturam quae hoc 
dicit esse divinam. 

Ergo non potest hoc dogma sufficienter haberi ex sola 
Seriptura. 

Hie vero de sufficientia et rebus ad fidem requisitis 
necessario distinguendum est: vel enim intelligitur suf- 
ficientia respectu revelationis externse, requisitse ex parte 
objecti (ut loquitur sehola) sive rei eredendse: vel intel- 
ligitur omnimoda sufficientia, etiam respectu revelationis 
internse, requisitse ex parte subjeeti, id est, ipsius ere- 



CONTROVERSIIS PONTIFICIIS. 129 

dentis. Nam ut quis certa fide dogma aliquod complec- 
tatur, non sufficit ut rem credendam Deu8 per verbum 
suum revelaverit : sed necessario praeterea requiritur, ut 
Deus per Spiritum suum hominis credituri animum moveat 
ad assensum prsebendum rei eo modo revelatse. Priore 
modo intellectam, negamus assumptionem. SuflScit enim 
ut Scriptura id dicat : nee alia aliqua revelatio requiritur 
ex parte objeeti ; circa quam solam Scripturse Sacrae sufB- 
cientia a nobis adversus Pontificios defenditur. Nee obstat 
quod requiritur ut credam Scripturam, quae hoc dicit, esse 
divinam : quod enim non credam, id non arguit defectum 
revelationis requisitae ex parte objeeti (quae ex alia aliqua 
revelatione non scripta sit supplenda) sed ostendit, aliud 
aliquid desiderari, et nominatim internam illustrationem 
Spiritus Sancti requisitam ex parte subjecti. Quod vero 
Alcoranum Mahometis de ccelo a Deo sit missum, objec- 
tum fidei esse non potest ; quia destituitur revelatione 
divina requisita ex parte objeeti : ideoque cum Scriptura 
Sacra, quae ejusmodi defectum non habet, iniquissime com- 
paratur. Si posteriore modo intelligatur assumptio, con- 
cedenda est ; sed neganda propositio hypothetica : nam ex 
eo quod tu credas, vel non credas, non est consequens vel 
sufficienter vel insufficienter aliquid haberi ex Scriptura. 
Ut sufficienter dogma aliquod habeatur ex Scriptura, satis 
est, ut illud ipsum in Sacrarum Scripturarum volumine com- 
prehensum extet : estque illud ea ratione vere objectum 
fidei, et necessario credendura, sive a te credatur, sive non. 
Quandoquidem hominis " infidelitas^ fidem Dei inanem red- 
dere non possit," itaque longe aliud est quaerere, utrum in 
Scriptura omnia dogmata sufficienter contineantur, quod a 
nobis affirmatur : aliud, utrum ut fides dogmatibus in Scrip- 
tura revelatis a te adhibeatur praeter Scripturam ipsam, 
nihil aliud requiratur ; quod nos cum Bellarmino pariter 
negamus. Nam si Jesuitse argumentatio aliquid elFecerit, 
id certe effecerit, quod falsissimum esse fatebuntur ipsi ad- 
versarii : credendum esse aliquid in religione, quod neque 
ex Scriptura neque ex Trjiditione sufficienter haberi, ideo- 

' Epist. ad Rom. cap. 3. vcr. 3. 
VOL. XIV. K 



130 TRACTATUS DE 

que aliud verbum Dei admittendum, prseter illud 'quod vel 
scriptum est vel traditum. Quidni enim hunc in modum 
instituatur argumentum. 

Si ut certo credam, libros Prophetarum et Apostolorum 
esse divinos non suiEcit ut vel Scriptura vel etiam Traditio 
id dicat : certe, non potest hoc dogma suflScienter haberi 
vel ex Scriptura vel ex Traditione. 

Sed ut certo credam, libros Prophetarum et Apostolorum 
esse divinos, non sufEcit ut vel Scriptura vel etiam Traditio 
id dicat. Requiritur enim prseterea, ut prius credam vel 
Scripturam vel Traditionem, quse hoc dicit, esse divinam. 

Nam etiam in Alcorano Mahumeti passim legimus ipsum 
Alcoranum de coelo a Deo missum, atque hoc ipsum Turcae 
constanter tradunt : et tamen huic vel Scripturse vel Tra- 
ditioni non credimus. Itaque hoc dogma tam neeessarium, 
quod scilicet sit aliqua Scriptura divina, non potest suffi- 
cienter haberi vel ex Scriptura vel ex Traditione. Proinde 
cum fides nitatur verbo Dei, si nullum habeamus verbum 
Dei prseter scriptum et traditum, nulla nobis erit fides. 

Hoc argumentum si solvant pontificii, eadem ratione 
solverint sophisma a Bellarmino propositum. 

V. " Non satis est scire, esse Scripturam divinam, sed 
oportet scire quse sit ilia, id quod nuUo modo potest haberi 
ex Scripturis. Quomodo enim coUigemus ex Scriptura, 
Evangelia Marci et Lucse esse vera ; Evangelia Tliomje et 
Bartholomei esse falsa : cum ratio potius dictet magis cre- 
dendum libro prseferenti titulum Apostoli, quam non Apos- 
toli. Et unde colligam, epistolam ad Romanos esse vere 
Pauli, epistolam ad Laodicenses, quse nunc circumfertur, 
non esse Pauli : cum utraque prseferat titulum Pauli, et cum 
Paulus in epistola ad Colossenses, dicat se scripsisse ad Lao- 
dicenses, nusquam autem dicit, se scripsisse ad Romanos." 
Hsec Bellarminus. Argumentum est ejusmodi. 

Quae sit Scriptura divina nullo modo potest haberi ex 
Scripturis. 

Quse sit Scriptura divina, oportet scire. 

Ergo aliquid oportet scire, quod nullo modo potest haberi 
ex Scripturis. 

Respondetur : Neganda est major ; multis de causis. 



CONTROVERSIIS PONTIFICIIS. 131 

1. Quia suppositis Scripturis ipsis, quod fit in praedicato, 
et in parte conclusionis inde dedueta, tollitur quaestio in 
subjecto posita, quae sit Scriptura divina : ration! enim re- 
pugnat, ut Scripturis divinis prsesuppositis, locus aliquis 
relinquatur quaestioni, quae sit Scriptura divina. Nee valent 
probationes Bellarmini : quia etiamsi daremus id nullo modo 
colligi posse ex Scripturis, ut conclusionem ex eo principio 
probandam ; non inde tamen sequeretur non esse X^ju/io hoc 
cum ipsis Scripturis Sacris necessario supponendum : sicut 
enim in aliarum scientiarum demonstrationibus, necessario 
dandae sunt hypotheses quaedam, quae principia sint ava- 
TroStdcTa (ut constat"! ex philosopho) praecognoscenda, non 
demonstranda : ita in theologicis probationibu^ hujusmodi 
aliqua hypothesis necessario danda est ; quam frustra eodem 
modo probari postules, quo reliquas fidei veritates ex eo 
principio deductas : sic enim disquisition! nullus futurus 
esset finis, sed in infinitum fieret progressus : quod ab- 
surdum foret. Recte ipse Bellarminus, " Tametsi"^ arti- 
culorum fidei Veritas non potest nobis esse evidens absolute ; 
tamen potest esse evidens ex hypothesi, id est, supposita 
veritate Scripturarura. Quod enim a Scriptura eviden- 
ter deducitur, est evidenter verum, suppositis Scripturis." 
Ita et nos asserimus, omnia dogmata fidei et morum ex 
Verbo Dei scripto evidenter deduci posse, suppositis ipsis 
Scripturis. Nee tollitur nostra assertio, data instantia, quae 
positam hypothesin in quaestionem vocet, stulteque om- 
nino in principio illo et veritatibus inde deductis, idem evi- 
dentiae genus requiritur : cum principium illud ejusmodi 
evidentiae nullo modo capax sit, ipsa quoque disiciplinae 
theologicae natura reclamante. Si enim ilia hypothesis 
eodem evidentiae genere probari posset, quo aliae veritates 
fidei probari possent admissa ilia hypothesi, nihil obstaret 
quo minus articulorum fidei Veritas nobis esset evidens ab- 
solute, nee ea ratione supernaturalis scicntia difFerret a na- 
tural!, quod aOioXoyov esse agnoscit ipse Bellarminus. 
2. Quia utcunque hoc non potest haberi ex Scripturis, eo 



'' Aristot. Analytic, poster, lib. 1. cap. 2. et Mctaphys. lib. 4. cap. 1. 
' Bellarmin. dc Eccles. lib. 4. cap. 3. 

k2 



132 TRACT ATUS DE 

modo quo alia dogmata per Scripturam mensurata, habere- 
tur tamen ut pars ipsius datae mensurse: et licet non potest 
haberi eo modo, quo aliae res in Scripturis revelatse ; mhil 
tamen vetat, quo minus haberi possit ut ipsa Revelatio. 
Est enim Seriptura ipsa Revelatio: eique revelationi 
credendum non ob aliam revelationem, sed ob seipsam : 
ut recta docet« Gregorius Valentianus. Itaque ut hoc 
habeatur, non requiritur alia aliqua revelatio aut verbum 
Dei non-scriptum, ut fingit Bellarminus, quo ostendatur 
scriptam illam revelationem pro tali esse acceptandam 
et credendam: quia tametsi revelatio ilia obscura est et m- 
evidens (cujusmodi iUa est qua fides niti solet) bene requiri 
potest persyasio aliqua, quae eam faciat credibilem, quo per- 
tinent motiva ilia, "quibus qui vis prudens induci possit, 
ad acceptandam ejusmodi fidem, quantum vis secundum se 
inevidentem etobscuram," ut habet in citato loco Valentia- 
nus, de quibus, in explicatione qu^estionis, unde scis Scrip- 
turam esse divinam, plenius disseruimus. 3. Quia licet 
Bellarmino demus non posse hoc ex Scripturis colligi eo 
modo et tali evidentiae genere, quo alia dogmata fidei ex 
iisdem deducuntur : nullo tamen modo haberi posse ex Scrip- 
turis, nimis temere a Bellarmino dictum est, et nullo modo 
ab hominibus Christianus admittendum. Si enim nullo 
modo hoc potest haberi ex Scripturis, male ergo statuit ipse 
Bellarminus Ecclesiam' discernere potuisse libros canonicos 
ex similitudine librorum, de quibus ambigitur, cum illis de 
quibus non ambigitur: male probavitidem " Sacras" Scrip- 
turas certissimas atque clarissimas esse, nee humana inventa, 
sed oracula divina continere :" ex veritate vaticiniorum et 
pr^dictionum rerum futurarum, quae in lis continentur, nee 
non « ex incredibili quadam, et plane divina conspiratione 
atque concordia tot virorum, qui diversis locis, temporibus, 
lineuis, occasionibus sacra volumina conscripserunt. Male 
eollieunt Christiani doctores ex Scripturarum majestate et 
puritate et aliis internis notis (de quibus in qu^stione, 
Unde scis ?) eas ab aliis humanis scriptis discerni posse. 

• Greg. Val. Commen. in Thorn, lib. 3. disput. 1. quaest. 1. punct. 1. 
t Bellarmin. de Verb. Dei. lib. 1. cap. 10. 
" Ibid. lib. 1. cap. 2. 



CONTROVERSIIS PONTIFICIIS. 133 

Deiiique cum notse illae divinitatis librorum canonicorum et 
interna indicia, quibus ab humanis scriptis discerni possint, 
(quantum quidem ad inevidentem cognitionem satis est, 
quali contentam oportet esse fidem in religionLs fundamentis 
percipiendis ; ut nobiscum quoque agnoscunt adversarii) in 
ipsis Scripturis tradantur : quomodo dici potest, nuUo modo 
posse haberi ex Scriptura, qusenam sit divina Scriptura, 
Sororem Marcelli Papse a Bellarmino fuisse honorandam, 
an Bellarminus dixisset nuUo modo haberi posse ex Scrip- 
turis; certe nee Bellarmini nee sororis Marcelli explicata 
aliqua in Scripturis habetur mentio : cum tamen constiterit, 
matrem illius fuisse banc; agnoscet, opinor, aliquo saltern 
modo necessitatem prsestandi hujus officii haberi posse ex 
illo Scripturse praecepto, " Honora matrem tuam." Catili- 
nam et Cethegum morte plectendos esse, ex jure scripto 
nullo modo haberi posse, quis dixerit, etiamsi nee Catiliuae 
nee Cethegi in eo nominatim reperiri possit ulla men- 
tio : et Mahumetanos fidem rejicientes damnatum iri, ex 
Scripturis haberi posse, quis iturus est inficias, licet 
euim Mahumetanos speciatim expressos in Scriptura non 
invenio : intelligo tamen comprehensos esse sub gene- 
rali ilia sententia, " qui^ non crediderit condemnabitur.' 
Summa est, ut aliquid vel ex jure scripto vel ex verbo 
Dei scripto haberi possit, frustra requiri ut omnium indi- 
viduorum expressa fiat mentio-: nee recte negari aliquid 
ex eo posse coUigi, quod ibi habetur in genere significa- 
tum, licet non individuo. Regulse generales ex Scriptura 
peti possunt : particulares applicationes ad singulas species 
et individua nobis relinquuntur. Ita in Scripturis non lego, 
hunc librum esse canonicum, ilium non esse canonieum : 
lego tamen, " Doctrinamy Jehovse integram esse, restituen- 
tem animum ; testimonium Jehovse verax, sapientiam affe- 
rens imperito." " Vivum'' esse sermonem Dei et efficacem, 
et penetrantiorem quovis gladio aneipiti : et pertingere 
usque ad divisionem animae simul ac spiritus et meduUarum ; 
et dijudicare cogitationes et conceptiones cordis." Jam 
vero Deo oculos moos retegente, " intueor* mirabilia ista in 

» Marc. cap. 16. ver. 16. » Pialm. 19. vcr. 8. 

» EpUu ad Ileb. cap. 4. vcr. 12. * Psalm. 119. ver. 18. 



134 TRACTATCS DB 

lege Dei :" eodemque aures meas circumcidente vocem 
Christi in verbo suo loquentis agnosco : inde intelligo 
Epistolam ad Romanos esse OiowivaTOv (etsi non alibi 
quam in eadem epistola legam, scripsisse Paulum ad Roma- 
nos, quod ad banc rem nuUius profeeto est momenti), Mar- 
cum et Lucam in Evangeliis suis fuisse amanuenses Spi- 
ritus Sancti, etiamsi Apostoli non fuerint : quod ut essent, 
nihil erat necesse. Quomodo vero intelligi possit ex Scrip- 
tura, apocrypha Evangelia Apostolorum titulos prseferentia, 
falsa esse; ex Eusebio discat Bellarminus, "6" rvg ^pa- 
aewg wapa to i^Oog to aTTOffroXiKOv ivaWaTTH \apaKTfjpf 
r)Ti yvwfirj, koX ri tHiv iv avTol^ ^spofiivtov npoalpeaiQ, 
TrXeioTov oaov rijc aXriOovg opOoSo^ias airaSovaa, on Si) 
aipsTiKwv avSpwv ovaTrXatrjuara Tvyxavti, aaipQg irapia- 
TTiaiv. dictionis et loquendi forma, longe a stylo et dicendi 
consuetudine Apostolorum discrepat : sententia quoque et 
institutum eorum quae in illis libris continentur (nimium 
quantum a vera orthodoxaque doctrina dissonans) plane 
perspicueque ostendit, ea callida solum hsereticorum esse 
commenta." Ita Eusebius et eum secutus Nicephorus'^, 
et eerte cum constet, in pseudepigraphis illis Evangeliis 
contineri qusedam noxia, ut habet Cyrillus Hierosolymita- 
nus Catechesi quarta ^wri^o/ulvwv : quseque " Catholica'' 
atque Apostolica regula fidei et sana doctrina condemnat," 
ut ab Augustino est notatum : mirari subit quae ratio dicta- 
verit Bellarmino, " magis credendum libro praeferenti titu- 
lum Apostoli"," sed nihil minus quam apostolicam doc- 
trinam proponenti ; quam libro praeferenti titulum Evange- 
listae et Spiritum apostolicum ubique spiranti ? Imo quis 
spiritus suggesserit Johanni Standicio, Pontificiae olim 
theologiae in Anglia Doctori, authoritatem Ecclesiae hac 
ratione supra authoritatem Scripturae esse agnoscendam ; 



'' Euseb. Hist. Eccles. lib. 3. cap. 19. <= Nicephor. Hist. lib. 2. cap. 46. 

■l Augustin, de conscn. Evang. lib. 1. cap. 1. op. torn. 3. par. 2. pag. 3. 

' Si tamen Evangelium quod dicebatur Thotnse, titulum praeferebat Apostoli : 
cum fuerit Thomse, unius e tribus discipulis Manetis hseresiarchae, non Thorns 
unius de numeio duodecim discipulorum Christi : quemadmodum in sexta Ca- 
thecliesi indicat Cyrillus Hierosolymitanus, et Petius Siculus in Manichseorum 
historia citat. a Grots, in supplcm. lib. de Expurg. 



CONTROVERSns PONTIFICIIS. 135 

•' quod Ecclesia' receperit Evangelium Lucae et Marci, 
et rejecerit Evangelia ab excelsis illis Apostolis, Thoma 
et Bartholomaeo exarata." Sic enim hominem profa- 
num scribere non puduit, in tractatu contra Scripturas 
Anglicanas. 

Nee illud praetereundum est, quod habet Gregorius de 
Valentia in Analysi fidei, "sicut^ de authoritate ipsius 
Scripturse necesse est per aliquam aliam certam regulam 
constare ; ita etiam de authoritate Traditionis, si ea quoque 
revocetur in dubium. Non enim Traditio loquitur etiam ipsa 
clare et perspicue de sese : ut neque ipsa Scriptura." Si 
ergo quseratur, unde sciamus traditionem illam esse vere 
divinam, quae dicit hoslibros esse canonicos, illosnon item? 
a scripto pariter et tradito verbo, ut minus sufficiente hie 
exclusi, ad quam aliam Revelationem erit nobis recur- 
rendum. 



' Standic Tract, contr. Scrip. Anglic. Londin. 1554, cap. 6. prob. 3. 
« Gregor. Val. lib. 5. cap. 8. 



136 TRACT ATUS DE 



XIV. 



• » » » » neque preces privatas neque sacra publica 
lingua peregrina et incognita peragi debere pluribus argu- 
mentis ex Apostoli disputatione in capite decimo quarto 
priorisad Corinthios epistolse desumptis, evincunt Catholici. 
Contra quae impudentissime Stapletonus in Antidotis, quae 
appellat (sic enim ille Antidoti nomine solet propinare 
venenum) ad primum et secundum ejus capituli versiculum, 
excipit " nee de ejusmodi linguae usu, qualis est Latina, nee 
de ipso divino oflBcio aut precibus, seu publicis seu privatis, 
toto hoc capite quidquam disputare Apostolum." Quis vero 
hujusmodi impudentiam ferre possit ? Non loquitur Apos- 
tolus de precibus, seu publicis, seu privatis, cum versu 
decimo quarto et sequentibus scribit : " si precer lingua, spi- 
ritus meus precatur, sed intelligentia mea est infructuosa: 
quid est igitur ? precabor spiritu, sed precabor etiam intelli- 
gentia." Loquitur omnino Apostolus de universis, quae in 
coetu Ecclesiae proferuntur ; et requirit " ut omnia ad 
aedificationem fiant." Neque minus vana, licet non aeque 
impudens, est altera ilia Stapletoni exceptio : " loqui lingua, 
toto hoc capite, non esse aliqua dicta lingua loqui, quam 
studio et arte vel intelligere vel legere didicisti, qualis hodie 
Latina, vel Graeca vel etiam in perpaucis Hebraea est ; sed 
loqui ex dono divini Spiritus, absque ulla disciplina prae- 



CONTROVEKSIIS PONTIFICIIS. 137 

via, varias linguas barbaras et peregrinas, variisque genti- 
bus vulgares : ut in die Pentecostes Apostoli loquebantur." 
Nam loqui lingua apud Apostolum est lingua loqui incog- 
nita, ut agnoscit Thomas Aquinas, et omnes facile intelli- 
gunt. Sive igitur sit docta, sive indocta sive ex dono 
divini spiritus habita, sive studio et arte acquisita, modo 
auditoribus sit incognita, improbatur ab Apostolo. Imo 
multo magis, si non ex dono Spiritus extraordinario, sed 
ordinaria disciplina prsevia habeatur. Si enim donum mi- 
raculosum Apostolus auditorum sedificationi cedere debere 
judicavit ; atque eum qui ejusmodi dono fuerit prseditus, 
tacere potius in ecclesia, quam verba non intellecta efferre 
maluit : multo profecto magis linguae incognitse usum 
damnatum voluit, et sedificationi audientum simpliciter 
postponendum, quando jam omnis miraculi cessavit ratio, 
et nihil in lingua cernitur, quod non sit ordinarium, Quare 
tantum abest ut hac Stapletoni exceptione infirmentur, ut 
ea vel maxime confirmentur argumentationes, quas ex 
Apostoli disputatione deducunt nostri. Eas igitur primo 
loco proponemus : deinde alias quasdam ex aliarum Scrip- 
turarum fundamentis extructas adjungemus. 

Ergo primum argumentum ex capite decimo quarto 
prioris ad Corinthios epistolse sit hujusmodi. Voces et 
soni aerem inutiliter ferientes, in ecclesia audiri non debent. 
Verba ab audientibus non intellecta, sunt soni aerem inuti- 
liter ferientes. Ergo. Est argumentum Apostoli, versu 
nono, "itaet vos nisi per linguam edideritis sermonem bene 
significantem, quomodo cognoscetur quod dicitur, eritis 
enim in aerem loquentes." Hoc autem illustrat similitu- 
dine sumpta ab instrumentis musicis, ut tibia et cithara, 
ac tuba bellica : quae licet anima careant, et ad hoc tantum 
sint comparata, ut sonos edant ; id tamen requiritur, ut 
sonos edant ita distinctos, ut quid eis significetur homines 
possint assequi. Si igitur instrumenta musica ejusmodi 
distinctionem tonis dare debent, ut cognosci possit, quod 
tibia canitur aut cithara, frustra alioqui sonatura : si in re 
bellica requiritur ut tuba significanter sonet, alias nulli 
futura Usui : " Si incertum sonum tuba dederit," inquit 
Apostolus; " quis apparabitur ad helium :" profecto homi- 
nes, in ecclesia praescrtim verba facientes, ilia loqui debent. 



138 TKACTATUS DB 

ut ab audientibus possint intelligi; ne frustra alioqui et 
inutiliter sonos fundant. Ad banc Apostoli argumenta- 
tionem respondet Bellarminus : «'in» magna parte hujus 
capitis non agi de lectione Scripturarum, nee offieiis divi- 
nis, sed de exhortatione spirituali, sive collatione. lliud 
in versu vigesimo nono, ' Prophetse duo aut tres dicant, et 
cseteri dijudicent :' et illud versu tertio, ' Si alii reve- 
latum fuerit, prior taceat :' et illud 'mulieres in eccle- 
sia taceant:' et similia multa non nisi ad exhortationem 
referri posse. De exbortatione igitur intelligi ilia verba 
versu octavo et nono a nobis objecta." Respondetur: 
1. Etiamsi daremus hoc specialiter intendisse Apostolunj, 
non idcirco tamen rationes, quas adhibet, nuUi alii rei ac- 
commodari possunt. Nos vero ex rationibus ab Apostolo 
usurpatis disputamus, quae non solum in exhortationibus 
locum habent, sed in omnibus sacris actionibus ad sedifica- 
tionem Ecclesise institutis. 2. Falsum est hoc specialiter 
Apostolum intendisse: cum extra controversiam sit, et 
tum ex tota disputationis serie, tum prsecipue ex versibus 
14, 15, 16, 17. 26. manifestum, non de exhortationibus 
solum, sed etiam de precibus et psalmis, et gratiarum 
actionibus, quibus populus debet respondere Amen. Om- 
ninoque inepta est ista Jesultse argumentatio : in magna 
parte hujus capitis agitur de* spirituali exhortatione, et 
verba, quse in versu 29,30. et34. leguntur, alio referri non 
possunt : ergo verba ilia, quae ex versu octavo et nono ob- 
jiciuntur, de exhortatione intelliguntur. Quin potius dix- 
eris in magna parte hujus capitis agitur de precationibus 
et gratiarum actionibus et psalmodiis ; et verba quae in ver- 
sibus 14, 15, 16. leguntur, quaeque proprius cohaerent cum 
disputatione Apostoli, in versu octavo et nono, quam quae 
ex fine capitis producit Bellarminus, alio referri non pos- 
sunt : ergo verba ex versu octavo et nono prolata eodem 
sunt referenda. Certum vero est Apostolum in loco citato, 
de usu ignotae linguae in genere agere, eumque in omnibus 
offieiis sacris, quae in coetu ecclesiae peraguntur, seu concio- 
nibus seu orationibus, seu psalmodiis improbare. Id quod 
speciatim postea ad precationes, gratiarum actiones et psal- 

» Bellarra. de Verb. Dei, lib. 2. cap. 16. 



CONTBOVERSIIS PONTIFICIIS. 139 

modias accommodat. In posteriore vero parte capitis a versu 
vigesimo sexto deinceps, prsescribit formam seu modum usus 
linguarum'', deinde prophetise'^, unde verba ilia Bellarminus 
citavit ; quae contra seriem tractationis Apostolicse cum 
verbis octavi et noni versus ab eo sunt connexa. 

II. Secundum argumentum : quod ad Ecclesiae sedifica- 
tionem non facit, in ecclesia admitti non debet. Usus 
linguae ignotse ad Ecclesiae sedificationem non facit. Ergo. 
Major est Apostoli versu vigesimo sexto, " omnia ad aedifi- 
cationem fiant :" et versu duodecimo ita commendat zelum 
spirituum (seu spiritualium) ut inprimis aedificatio Ecclesiae 
spectetur. Minor est ejusdem versu quarto et quinto, ubi 
id discriminis inter Prophetiam et donum linguarum con- 
stituit ; quod qui prophetat, Ecclesiam aedificet ; qui vero 
lingua loquitur, seipsum tantum aedificet, Ecclesiam vero 
nequaquam, nisi per interpretem loquatur. Omninoque 
certum est illud Beati Augustini axioma : " nemo'= aedifi- 
catur, audiendo quod non intelligit." 

III. Qui in ecclesj^ loquitur, non solum Deoloqui debet, 
Bed etiam hominibus, qui praesentes cum eo agunt. At 
qui lingua' utitur incognita, non hominibus loquitur, sed 
Deo. Ergo. Major est Apostoli versu vigesimo octavo, ubi 
monet, ut qui nee per se nee per interpretem loqui potest, 
taceat in ecclesia ; privatim vero sibiipsi loquatur et Deo. 
Minor est ejusdem versu secundo, " qui loquitur lingua, 
non hominibus loquitur, sed Deo : nullus enim audit, id 
est, intelligit. " Nam in iis Unguis, quas non intelligi- 
mus, surdi profecto sumus:" ut in libro quinto Quaestio- 
num Tusculanarum habet Tullius. 

IV. Ita loquendum est in ecclesia, ut fructum ex ser- 
mone capere possint auditores. At ex usu sermonis incogniti 
fructum non capiunt. Ergo. Argumentum est Apostoli 
versu sexto ; " quod si nunc, fratres, veniam ad vos linguis 
loquens, quid vos juvabo. 

V. Quod efBcit, ut minister populo barbarus sit, aut po- 
pulus illi, in ecclesia non est ferendum. Usus linguae 

"■ 1 Epist. ad Cor. cap. 14. ver. 27, 28. ' Ibid. ver. 29, 30. &c. 

* Auguitin. De Genes, ad lit. lib. 12. cap. 8. op. torn. 3. par. 1. pag. 302. 



140 TBACTATUS DE 

incognitae hoc eflScit. Ergo. Est argumentum Apostoli 
versu undecimo " nisi"-' igitur sciero vim vocis, ero ei qui lo- 
quitur barbarus ; et qui loquitur, apud me barbarus fuerit." 
Respondet Gretserus, " verbis* illis loqui Apostolum de ex- 
hortationibus et collationibus, quas lingua peregrina non 
vult institui : quse si ignota lingua concipiantur ; et loquens 
audienti, et audiens loquenti barbarus efficitur. At in pub- 
licis precibus divinisque officiis neque loquentem audienti, 
neque audientem loquenti barbarum esse : quia divina 
oflScia non diriguntur ad populum, sed ad Deum qui om- 
nes liriguas intelligit." Verum quod ait de exhortation- 
ibus et collationibus loqui Apostolum, (id quod etiam aliis 
argumentis superius a nobis propositis opponit,) ad hoc 
in defensione primi argumenti satis est responsum : nee 
deinceps, quoties ea crambe a Gretsero recoquitur, opus 
erit repetere. Apostolus loquitur de universis, quae in 
conventibus ecclesiasticis peraguntur : et rationes ab eo ad- 
hibitae non in exhortationibus solum et collationibus locum 
habent, sed etiam in publicis precilyas et divinis ofBciis 
lingua non intellecta celebratis. Nee barbarismi ratio in 
eo consistit, quod vel ad hunc vel ad- ilium dirigatur ser- 
mo, ut ridicule fingit Gretserus : sive enim secum sive cum 
alio colloquentem Atheniensem audierit Scytha, Scythae 
Atheniensis erit barbarus : sed quod ad aures hominis non 
intelligentis sonus peregrinus perferatur. Tot igitur in 
mundo existentibus vocum generibus, iijquit Apostolus, 
nisi vim vocis sciero, vox audita (sive in publicis precibus 
sive alibi) erit 'mihi plane barbara: " sicuti*^ enim Graecis 
hominibus Illyrici, Paeones, Thaulantii, et Atintanes bar- 
bari esse censentur ; ita rursus et eisdem illis, aliisque 
omnibus qui audire (seu intelligere) Graecum idioma non 
possunt, Attica lingua, Dorica, ^olica, et lonica, videntur 
barbariem quandam sapere :" ut scribit Theodoretus, banc 
Apostoli sententiam cum ilia Anaeharsidis Scythae compo- 
nens, " Ejuot iravTeg"E\Xriveg (TKvOtt^ovai, Mihi Graeci om- 
nes Scythizant." Adde quod preces et gratiarum actiones, 

^ Gretser. Defens. lib. 2. cap. 16. op. torn. 8. pag. 485. 
' Theodoret. Tlierap. Serm. S. Op. torn. 4. pag. 556. 



CONTROVERSIIS PONTIFICIIS. 141 

licet ad Deum dirigantur ; non sic tamen ad Deum dirigun- 
tur, ut non simul ad populi prsesentis sedificationem compa- 
ratse esse debeant, quemadmodum ex versu septimo intelli- 
gimus : qua de re post. 

VI. Precationes et psalmodise ita debent institui, ut 
intelligentiam cum actione sacra sit conjuncta : at lingua 
ignota adhibita hoc fieri non potest. Ergo. Est ipsa 
Apostoli conclusio versu decimo quinto, " quid est igitur : 
precabor spiritu, sed precabor etiam intelligentia : psallam 
spiritu, sed psallam etiam intelligentia," et Bellarminus 
quidem concedit, in his verbis agi non de exhortatione, sed 
de precibus : quia "irpoaev^ofiai et i/.aAw et ivxapiarsiCi qui- 
bus vocibus Apostolus utitur, non significant concionari, sed 
precari et canere et gratias agere." Negat tamen Aposto- 
lum hoc loco agere de divinis officiis, vel de publica Scrip- 
turarum lectione ; quippe quae cum Grsece fierent, in Grae- 
cia a multis intelligebantur : sed de oratione et laude Dei, 
et gratiarum actione, quae interdum per donum linguarum 
in coUationibus illis fiebant lingua aliqua maxime extranea, 
quam nemo intelligebat, ut Arabica vel Persica. Consue- 
visseenim Christianoscanticaspiritualiacomponere, ad lau- 
dandum Deum, et gratias ei agendas, et simul ad suam et 
aliorum consolationem et aedificationem : indequeApostolum 
Ephesios et Colossenses hortari, " ut^ in psalmis, et hym- 
nis, et canticis spiritualibus commoneant seipsos." Quo- 
niam igitur ista cantica fiebant ad populi consolationem ; 
voluisse Apostolum ut fierent lingua, quae intelligeretur. 
Respondetur: licet id specialiter Apostolofuerit propositum, 
ut abusum extraordinarii linguarum doni corrigeret : non 
tamen rationes ab eo adhibitae in eas angustias sunt cogendae, 
ut nulli alii subjecto adaptari possint. Certum vero est 
Apostolum simpliciter hie requirere, ut turn preces, tum om- 
nia, quae in ecclesia peraguntur sive ordinarie sive extraordi- 
narie, ad sedificationem fiant, et generaliter omnem linguam 
auditoribus non intellectam improbare ; seu in usu doni ex- 
traordinarii, seu in officio ordinario : imo in hoc magis quam 
in illo ; quemadmodum in responsione ad exceptionem Sta- 

( Epist. ad Ephes. cap. 5. ver. 19. Epist. ad Coloss. cap. 3, ver. 16. 



142 TRACTATUS DE 

pletoniam (quae cum Bellarminiana hac coincidit) observa- 
vimus. Si spiritualium illorum canticorum finis erat laus 
Dei, non a psallente solo, sed ab omnibus audientibus quo- 
que agnoscenda : an non ordinariarum precum eundem 
quoque finem esse oportet. Si extraordinarise illai preces 
ita erant instituendse, ut audientium sedificationi inservirent ; 
omittendae alioqui, quantumvis in iis miraculosum donum 
eluceret : an non ordinaria quoque ofEcia ad eundem scopum 
dirigenda. Si denique vult Apostolus, ut cantica ilia spiri- 
tualia fiant lingua, quae intelligatur, quia fiebant ad populi 
consolationem, ut inquit Bellarminus, an putamus eum de 
lections Scripturarum aliter fuisse pronuntiaturum, quas 
similiter scriptas idem agnoscit, ut per earum consolationem'' 
spem habemus. In tam pari ratione, cur tam dispar judicium? 
VII. Ita preces publicse sunt instituendse, ut fructus in- 
telligentise ad Ecclesiara perveniat ; et non solum is qui 
preces concipit, sed etiam qui audiunt inde possint aedificari. 
At in precibus lingua peregrina conceptis frustra hunc fruc- 
tum quaeras. Ergo. Argumentum sumptum est ex versu 
decimo quarto, " Nam si precer lingua, spiritus meus pre- 
catur, sed intelligentia mea est infructuosa :" et ex versu de- 
cimo septimo " nam tu quidem bene gratias agis, sed alius 
non sedificatur." In hujus argumenti vi depellenda multUs 
est Bellarminus : et primum quidem pluribus argumentis 
probare nititur, " falsum esse ex publica oratione Ecclesiae 
nullum fructum a populo pereipi, nisi ea oratio a populo 
intelligatur :" deinde ad locum Apostoli respondet. Quod 
ad primum attinet, cum doctissimo Junio respondemus: 
aliud esse agere de utilitate audientium qua audiunt, id est 
ex auditu percepta, quam aedificationem vocat Paulus ; aliud 
agere simpliciter de utilitate eorum, pro quibus habetur 
oratio. Agit autem Apostolus (et argumentum nostrum ex 
60 deductum) de priore tantum, fructu scilicet intelligentiae, 
quam percipit ex oratione audiens : ut constat ex verbis 
versu decimo quarto et decimo septimo in argumento nostro 
productis, et Alphonsus Salmeron Jesuita pluribus' confir- 

*< Epist. ad Rom. cap. 15. ver. 4. 

' Salmeron. Disputat. 22. in 1. Epist. ad Cor. 



CONTROVERSIIS PONTIFICIIS. 143 

mat. Quare argumentationes Bellarmini, quae de alio fructu 
agunt, vagantur extra oleas. Eas tamen, quales quales 
sint, sigillatim expendere non dedignabimus. 1. Oratio 
Ecclesise, inquit Bellarminus, " non fit populo, sed Deo pro 
populo; itaque non est opus, ut populus intelligat ut ei 
prosit, sed satis est si intelligat Deus, quemadmodum 
si quis apud Regem Latine oraret pro aliquo rustico ; 
certe rusticus fructum inde percipere poterit, etiamsi non 
intelligat orationem advoeati sui." Respondetur : At in 
publicis orationibus Ecclesise non ita se res habet, ac si ad- 
vocatus apud Regem pro rustico aliquo oraret ; nee enim 
minister, quum in ecclesia precatur, advocatum agit : nee 
orationes ab eo prolatse pro populo tantum fiunt, sed etiam 
a populo, qui ministrum praeuntem conjunctis votis prose- 
quitur, id quod Amen demum addito ad extremum confirmat. 
Deinde longe alia est ratio orationis, quae ab advocate fit ad 
principem, et quae ab Ecclesia fit ad Deum : quia illius sec- 
pus est ut prineipi supplicis causa innotescat, hujus vero 
non tam ut Deus, " qui'' novit quibus sit nobis opus, ante- 
quam petamus ab eo :" quam ut ipsi nos penitius causam 
nostram intelligamus, quo et majore sensu indigentiae nos- 
trae afficiamur, et major zelus in animis nostris ea ratione 
accendatur. Hie vero nequaquam satis est si intelligat 
Deus : sed requiritur praeterea ut precantes aedificentur, et 
intelligentia nostra non sit infructuosa : quemadmodum ex 
Apostolo confirmavimus. 2. " Ecclesia orat pro fidelibus 
et aliis peccatoribus, qui saepe non solum non intelligunt, 
sed nee audiunt, nee volunt pro se orari ; et tamen non 
frustra Ecclesia orat : quanto igitur magis non frustra orat 
pro fidelibus praesentibus, et cupientibus orari pro necessita- 
tibus suis." Respondetur : Ista ad rem non faciunt. Quia 
quaestio instituitur de orationibus, quae fiunt non pro fideli- 
bus, sed a fidelibus : nee de fructu agitur impetrationis, qui 
potest pertingere ad absentee ; sed de aedificationis fructu 
ex auditu nascente, qui ad solos tum praesentes, tum intelli- 
gentes spectat. 3. " Deus praecipiebat', ut dum sacerdos 
Banctuarium ingressus pro se, et pro populo oraret, populus 

' Matt. cap. 6, ver. 8. ' L«vit. cap. 16. ver. 17. 



144 TRACTATUS DE 

foris maneret, ita ut non solum intelligeret, sed nee audiret, 
nee videret saeerdotem ; quod etiam factum esse tempore 
Zacharise legitur"", et tamen quis dubitare potest, quin ilia 
oratio populo prodesset." Respondetur : Idem eommittitur 
error, qui in superiore argumento. Adde, quod sacerdotis 
actio separantis se a populo, typica fuit : representabat enim 
Dominum nostrum Jesum Christum " Sanctuarii" minis- 
trum, ac veri illius tabernaculi, quod fixit Dominus, et non 
homo : qui° segregatus a peccatoribus, et sublimior ccelis 
factus, proP nobis ingressus est in ea quae sunt intra ve- 
lum, semper^ vivens ut interpellet pro nobis." lUud vero 
trahere ad statum Evangelii, in quo hujusmodi omnis 
respectus cessavit ; ista enim fiierunt " umbra" rerum 
futurarum," qua corpori cedere, et sole justitiae exorto' 
evanescere oportebat, perquam esset iniquum. Multoque 
iniquius actionem sacerdotis a populi prsesentia prorsus 
semoti, ejusmodi actionem normam efficere, quae populo 
preesente et audiente sunt peragendae. 4. " Judaei non 
frustra colebant Deum figuris et caeremoniis variis, quarum 
significationes multi eorum minus intelligebant, quam verba 
Latina rustici nostri." Unde concludit Bellarminus popu- 
lum ex oratione, quam ipsemet pro seipso ad Deum fundit, 
fructum percipere posse, quamvis eam non intelligat. Re- 
spondetur : Fructum intelligentiae sive aedificationis (de quo 
solo fructu instituitur argumentum nostrum) neque pote- 
rant olim Judaei ex non intellectis caeremoniis neque possunt 
hodie Pontificii ex non intellectis precibus percipere. Hac- 
tenus enim ista sunt inter se paria. Alias vero longe 
iniquissima inter ista duo instituitur comparatio. Primum 
enim alia ratio est habenda eorum quae expresso Dei man- 
date nituntur (cui absoluta debetur obedientia) alia hu- 
manarum inventionum, quas non mandavit nobis Deus, 
** nee' ascendit in cor ejus ut faceremus eas." Deinde 
eorum temporum status, quibus velamen faciei Mosis est 



" Luc. cap. 1. ver. 10. » Epist. ad Heb. cap. 8. ver. 2. 

« Epist. ad Heb. cap. 7. ver. 26. P Ibid. cap. 6. ver. 19, 20. 

1 Ibid. cap. 7. ver. 25. ' Epist. ad Colos. cap. 1. ver. 17. 

• Malach. cap. 4. ver. 2. ' Jerem. cap. 32, ver. 35. 



CONTROVERSIIS PONTIFICIIS. 145 

impositum, " ne" intentis oculis intuerentur filii Israel in 
finem ejus quod aboletur," perperam componitur cum tem- 
pore EtopddxTtwg, ut appellat" Apostolus, quo " velamen'' 
illud per Christum tollitur," et " veri^ adoratores adorant 
Patrem spiritu ac veritate." Non quidem frustra eolebant 
Judsei Deum figuris et cseremoniis : sed dum ita eolebant, 
quasi infantes tutelar subibant jugum, et " sub* elementis 
mundi erant in servitutem redacti." An vero ad simile jugum 
iterum retrahenda erat Ecclesia, et ad incunabula denuo 
reducenda? Adde quod veteri Ecclesise, quantumvis sub 
tutoribus*" et curatoribus constitutee usque ad tempus a 
Patre prsefinitum, ejusmodi tamen jugum a Deo non est 
impositum, quale Ecclesise jam adultae imponi jubet Ro- 
manus Pontifex : ut ipsis orationibus, quibus Patrem Cceles- 
tem populus Dei alloqueretur, hujusmodi non intellectse lin- 
guae velum obduceretur. Quasi cum Rehoboamo consilium 
iniisset Pontifex : " Pater oneravit vos jugo gravi, ego autem 
superaddam jugo vestro." 4. " Si' preces non intellectae 
et malse non sunt infructuosae, quando dicuntur bona fide : 
quanto magis preces optimae ab Ecclesia institutae, etiamsi 
non intelligantur proderunt : at vero preces, in quibus aliquid 
haeretici admixtum est, non carere fructu, quando simpliciter 
dicuntur ab eo, qui nescit quid dicat, et putat se bene dicere : 
ut docet* Sanctus Augustinus." Respondetur : Etiam hie in- 
iquissima instituitur comparatio, quia argumentatio fit, 1 . 
Ab eo quod eget condonatione, et omnino probari^non debet 
(cujusmodi sunt preces haereticae, quamvis non intellectae) 
ad id quod per se Deo est acceptum et simpliciter appro- 
bandum ; id enira de usu precum suarum lingua ignota 
editarum statuunt Pontificii ; 2. Ab ignorantia involuntaria 
(quails est in precibus haereticis quas ii recitant, qui per 
ignorantiae simplicitatem, ut inquit Augustinus, non eas 
valent discernere :) ad ignorantiam voluntariam, qualem 
in vulgi precibus defendunt Pontificii ; 3. Ab ignoratione 

• 2 Epist ad Cor. cap. 3. ver. 13. « Epist. ad Heb. cap. 9. ver. 10. 
J 2 Epist ad Cor. cap. 3. ver. 14. ^ Johan. cap. 4. ver. 23. 

* Epist. ad Gal. cap. 4. ver. 3. '' Ibid. ver. 2. 
' Bellarmin. de Verb. Dei. lib. 2. cap. 16. 

^ Augustin. de baptism, lib. 6. cap. 25. op. torn. 9. pag. 176. 

VOL. XIV. L 



146 TRACTATUS DE 

rei malse, quae non obsit ; ad ignorationem rei bonae quae pro- 
sit. 6. " Si necessarium esset intelligere quidquid orantes, 
vel Deum laudantes dicimus : profecto ran aut nuUi pos- 
sent Psalmos Davidis canere, et Prophetas atque Apostolos 
in divinis officiis legere." Respondetur : Ex eo quod non 
intelligamus quicquid ex Psalmis, Prophetis et Apostolis 
legimus, male concluditur usus precum, quarum nihil 
omnino intelligimus : nee ab imperfecta cognitione rerum 
ad omnimodam ignorationem ipsorum verborum; aut ab 
ignorantia, quae si voluntaria esset, nunquam esset ferenda, 
(cujusmodi ilia est quam in argument© adducit Bellarmi- 
nus) ad earn quae plane voluntaria est: uUo modo tenet 
argumentatio, 

Istis rationibus et aliis quibusdam Patrum sententiis 
violenter hue detortis, subjicit Bellarminus responsio- 
nem ad locum Apostoli, cujus duo praecipua sunt capita. 
I. Non reprehendi hie orationem quae non intelligitur, 
ut malam et penitus infructuosam ; aliter enim pronun- 
tiare Apostolum illis verbis, " nam tu quidem bene gratias 
agis :" sed ei anteponi orationem, quae intelligitur. Nam 
mentem quidem orantium lingua non intellecta, sine 
fructu esse, juxta Apostolum, quia non eruditur : non 
tamen manere aflfectum eorum sine fructu ; quippe qui 
affectu et spiritu interim proficiant. Respondetur: 1. Si 
orationem quae intelligitur. Apostolus anteponit ei, quae 
non intelligitur (ut hie fatetur Bellarminus : ) stulte igitur 
Papistae lingua incognita precari malunt, potius quam in- 
tellecta ; nisi forte Papam suum Apostolo nostro sapienti- 
orem judicent. Nee est quod dicat Bellarminus "fructum 
mentis, qui deest idiotis, compensari utilitatibus multis, 
quae inde proveniunt, quod Scripturae in publico conventu, 
communissimo idiomate, id est. Latino, assidue leguntur." 
Nam praeterquam quod in officiis privatis (in quibus etiam 
usum linguae non intellectae defendunt Pontificii) hujus- 
modi commentitiae Latini sermonis utilitates obtendi non 
possunt : etiam in publicis, nullae tanti momenti proferun- 
tur, quae cum fructu intelligentiae (cui ipsius quoque mira- 
culosi linguarum doni usum posthabendum vult Apos- 
tolus) sint uUo modo conferendae. Quod si incommoda 



CONTROVERSTIS PONTIFIC1I8. 147 

linguae peregrinse a Spiritu Sancto notata, aliis commodis 
a nobis animadversis prseponderari debere existimemus : 
an non hoc ipso sapientiam nostram divinse anteponimus ? 
Et si utilitatibus nescio quibus sic omnia metiri liceat ; ut 
earum preetextu, integrum nobis fuerit a Dei mandate, 
" qui* omnia ad sedificationem fieri voluit," recedere : non 
jam " sumus^ observatores legis, sedjudices." 2. Falsum 
est homines rudes recitando vel audiendo precationes lingua 
non intellecta propositas, aflfeetu et spiritu proficere. Nun- 
quam id sensit Apostolus : nunquam probavit orationes 
ipsi oranti non intellectas, imo quantumvis ab ipso qui 
preces conciperet intelligerentur, in conventu tamen eorum, 
qui pariter ipsi non intelligerent, proferri vetuit, velut pe- 
nitus infructuosas respectu alicujus sedificationis, quae ad 
audientes inde manare posset. Ne enim aliud innuunt ilia 
verba versus decimi septimi, " nam tu quidem bene gratias 
agis, sed alius non sedificatur," hoc est vel ipso Stapletono 
interprete, " Tu' recte ac pie, quod ad teipsum attinet, 
Deum laudas, oras, invocas, doni illius spiritualis ac divini 
beneficio : sed alii idiotse et simplices et hujusmodi tam 
loquendi lingua, quam orandi spiritu non donati, nullum 
ex tuis donis fructum percipiunt." Quod ergo ait Apos- 
tolus, '• tu quidem bene gratias agis ;" non de eo qui quid 
ipse loquatur non intelligat (quemadmodum Bellarminus 
somniat, non intelligens ipse quae loquitur, neque de quibus 
affirmat) sed de eo dicit qui cognita sibi loquitur, quia scit 
quid dicat : ut est in Ambrosiano ad hunc locum coramen- 
tario. Et ex ilia Apostoli antithesi plane evincitur, in 
precibus ex dono spiritus lingua peregrina editis, audientes 
quidem nullum aedificationis fructum percepisse, quippe 
qui nihil intelligerent : ipsum tamen, qui dono illo fuit 
praeditus, intellexisse preces a se prolatas, indeque aedifica- 
tionis fructum percepisse. Id quod ex versu quarto mani- 
festius est, quam ut negari possit ; disertis verbis afBrmante 
Apostolo, eumqui ejusmodi lingua loquitur, licet Ecclesiam 
non aedificet, seipsum tamen aedificare. Itaque plane per- 

* I Cor. cap. 14. ver. 26. ' Jacob, cap. 4. ver. 11, 

' Stapltton. AntidoU ver. 16, 17. peg. 727. 

l2 



148 TRACTATUS DE 

versa est ilia versus decimi quarti interpretatio, et ab 
Apostoli sententia maxime aliena, quam Bellarminuss et 
Anglo Rhemenses" sunt commenti: ut persuadere pos- 
sent orationes lingua ab ipso orante non intellecta enun- 
tiatas ab Apostolo non reprehendi tanquam infructuosas 
respectu sedificationis affectus; utcunque alterius generis 
orationibus postponi, a quibus mentis simul et affectus 
aidifieatio posset percipi. Sic enim locum exponit Bellar- 
minus: "si orem ex dono linguarum, lingua quam non 
intelligam, spiritus meus orat, id est, affectus mens orat : 
tamen mens sine fructu est, id est, intellectus non eruditur, 
quia non intelligo quid dicam." 

Dupliciter vero fallit haec interpretatio. 1. Quod Spi- 
ritus nomine affectum hie significari ponat: quum eo 
nomine in tota hac Apostoli disputatione "a principio 
in finem usque," ut habet in hunc locum Alphonsus 
Salmeron, et ipse Jesuita, "donum peculiare Spiritus 
Sancti significetur, quo quisque impellitur ad loquen- 
dum, canendum, vel psallendum, vel benedicendum." 
Ut Spiritu orare nihil aliud hie notet, quam ex dono 
Spiritus orare : quemadmodum cum Chrysostomo et Cal- 
vino agnoscit etiam Stapletonus'. 2. Quod mentem ab 
Apostolo infructuosam dici ponat, respectu intelligentise 
ipsius orantis ; cum respectu Ecclesise, peregrinam linguam 
non intelligentis, id dictum sit : ut sensus sit : mens mea, 
id est, sensus seu sententia verborum meorum est infruc- 
tuosa audienti, nam " quid dicas nescit." Loquitur enim 
Apostolus de audientium, non de ejus qui orat intellectu : 
et de fructu alienee sedificationis, potius quam fructibus 
orationis in ipsomet orante: ut recte observatum est ab 
eodem Salmerone. Si quis enim, inquit, "in lingua 
peregrina et ignota preces fundat coram aliis, qui tale 
lingute idioma non intelligant : profecto et ipse destituitur 
fructu intelligentise in aliis, et consequenter consolationis 
spiritualis, et refectionis, ut hie ait Apostolus." Addamus 
et veterum Grsecorum interpretum explicationes. In regu- 

g De Verb. Dei, lib. 2. cap. 16. "■ In 1 Cor. cap. 14. ver. 14. 

' Antidot. pag. 723. 



\ 



CONTROVERSIIS PONTIFICIIS. 149 

lis brevioribu8 Basilii ad interrogationem, " Quomodo'' 
spiritus alicujus orat, et mens ejus est sine fruetu :" hsec 
subjicitur responsio, "hoc de iis dictum est, qui lingua 
audientibus ignota orationes factitarent. Ait enim : si orem 
lingua, spiritus mens orat, mens autem mea sine fruetu 
est. Quotiescunque enim iis, qui adsunt, ignota sunt verba 
orationis, tunc sine controversia orantis mens sine fruetu 
est, quippe cum inde fructum nemo capiat. Contra autem, 
quandocunque qui adsunt, orationem intelligunt, quae au- 
dientes possit juvare, tunc sine dubio, qui orat fructum 
habet, quod meliores fiunt, qui juvantur." Theodoretus 
in hunc locum : " Fructus' ejus, qui dicit, est auditorum 
utilitas : hoc etiam dixit in Epistola ad Romanos : * ut™ 
aliquem fructum habeam in vobis, sicut et in cseteris genti- 
bus.' Alia ergo lingua disserens, et iis qui audiunt inter- 
pretationem non afferens, nullum habeo fructum, illis uti- 
litatem non accipientibus." CEcumenius : '« Mens mea 
sine fruetu est, hoc est, non accepit fructum ab auditoribus 
coUectum, vel tanquam ex vindemia congregatum ; hunc 
non sibi lucrifecit mens ejus qui loquitur, non fruita est 
tali fruetu." Photius apud eundem : <' Si quid loquar 
eorum quae necessaria sunt et honesta, sed id non inter- 
preter etiam auditoribus, meipsum quidem juvo: nam hoc 
est quod ait, Spiritus meus orat, id est, ego solus fruor re 
ilia necessaria et honesta. Sed alius non accipit utilita- 
tem : ut mens mea etiam inde lucrifaciat fructum utilitatis 
istorum." 

Secunda Bellarmini adversus hoc argumentum exceptio 
est : " Apostolum loqui de lingua, quam nemo in tota 
ecclesia intelligere potest : ideoque frustra hac apostolica 
verba adversus consuetudinem Ecclesise Catholics adduci." 
Respondetur: 1. In Pontificiorum synagogis id sffipe usu 
venire certo certius est, ut nemo prsesens adsit, qui linguam 
Latinam intelligat. Non frustra igitur hsec apostolica verba 
adversus consuetudinem P:cclesi8e Pontifici* adducuntur. 
2. Apostolum loqui de lingua non modo, quam nemo in tota 

•■ Basil, in reg. brev. ad Interrog. 278. op. torn. 2. pag. Hi. 

' Theod. op. torn. 3. pag. 190. ■» Epi.t. ad Rom. cap. 1. ver. 13. 



150 TRACTATCS DK 

ecclesia intelligere posset, sed quam vulgus etiam et idiotae 
non possent intelligereex versu decimo sexto et vigesimo ter- 
tio clarius est, quam ut sine summa impudentia negari possit. 
Ad idiotarum enim intelligentiam ilium respicere, clamant 
ilia : " Is qui implet locum idiotse, quomodo dicturus est 
Amen ad tuam gratiarum actionem: nam quid dicas nescit;" 
et " Si eodem convenerit tota Ecclesia et omnes Unguis lo- 
quantur, ingrediantur autem idiotse vel infideles, nonne 
dicent vos furere." Ejusmodi igitur linguae usum, quae ab 
idiotis non intelligitur, ab Apostolo improbatum constat. 

VIII. Octavum argumentum sumit ex illis versus deci- 
mi sexti modo citatis verbis. " Si benedixeris spiritu is 
qui implet locum idiotae, quomodo dicturus est Amen ad 
tuam gratiarum actionem, nam quid dicas nescit." Argu- 
mentum est ejusmodi. Eae preces ad quas populus Amen 
debet dicere, in lingua vulgo cognita sunt proponendae. At 
ad preces, quae in sacris conventibus fiunt, populus Amen 
debet dicere. Ergo. 1. Utraque antecedentis propositi© 
in Apostoli argumentatione necessario includitur. Contra 
vero Jacobus Ledesima in disputatione, quam de hac 
quaestione edidit, capite vigesimo septimo observandum 
monet, non legi in Apostolo idiotam, sed, qui supplet 
locum idiotae : quod sane urgendum esse adversus hsereticos 
ait. Inde enim colligi, "jam tunc in Ecclesia alios fuisse 
idiotas, alium vero fuisse qui suppleret locum idiotae, mi- 
iiistrum scilicet Ecclesiae." Unde et eleganter sumitur, 
inquit in commentariis ad hunc locum Ambrosius Catha- 
rinus, "non convenire, ut mysteria et sacrae literae com- 
muni idiomate in Ecclesia recitentur. Ministri enim jam 
eo tempore pro aliis respondebant." At hoc commen- 
tum ab ipso Bellarmino refellitur : quia " ilia verba Apos- 
toli 6 iivairXrfpwv tov towov tov Hiwtov, non significant 
secundum usum Graecae linguae, qui gerit vices idiotae, sed 
qui adimplet locum idiotae, id est, qui sedet in locis idiotarum, 
qui occupat locum idiotarum, qui est ex idiotis, et idiota, 
ut exponunt Chrysostomus et Theophylactus hoc loco." 
Quibus et author commentariorum, qui Hieronymo tribuun- 
tur, et Theodoretus et CEcumenius addi possunt. Sed et 
Sixti Senensis responsionem refellit Bellarminus, qui voluit. 



CONTROVKRSIIS PONTIFICIIS. 



101 



" Apostolum" cum dicit, ' qui adimplet locum idiotse,' in- 
telligere eum qui est idiota : tamen idiotam vocare non eum, 
qui est revera idiota, sed qui officio est idiota, id est, qui 
respondet pro idiotis: sicut vocamus interdum hominem 
popularem eum, qui etsi patritius sit, tamen sequitur fac- 
tionem populi." Adversus vero banc aequo ac superiorem 
explicationem objicit Bellarminus, tempore Apostolorum, 
(sicut etiam in VetereTestamento fiebat") ; " totum populum 
respondere solitum in divinis officiis, nee fuisse ullum pro 
laicis constitutum." Id quod ex Justino martyre in secunda 
pro Christianismo Apologia, et usu Ecclesise longo post 
tempore servato, tarn in Oriente, quam in Occidente, con- 
firmat. 



° Sext. Senen. Bibliothec. Sanct. lib. 6. annot. 26. 

" 1 Paralipom. cap. 16. ver. 36. Nehem. cap. 8. ver. 6. 



152 TRACTATUS DE 



XV. 



AN FILIUS DEI SIT AYTOOEOS. 

H^c qusestio, de qua Bellarminus agit*, explicatione 
potius quam disceptatione indiget. Sciendum est igitur, 
nomen avroOiov dupliciter accipi posse : vel oiio-tcoSdic es- 
sentialiter, ut notet, Filii essentiam sive Deitatem esse a 
seipsa, id est, ingenitam, increatam, ab alia non depen- 
dentem (nee enim aliud intelligendum per illud avrog, quam 
negatio alicujus alterius prineipii), vel vwoaraTiKio^ person- 
aliter, ut significet, filium habere banc essentiam ingenitam 
et increatam, sive Deitatem a seipso : id est, a propria per- 
sona, quomodo Patrem eam habere constat. 

Priore modo Christum avroBiov esse affirmamus : alias 
ne Deum quidem futurum, nee vere Jehovse nomen habitu- 
rum , quandoquidem ex eo consequens sit, fatente Bellarmi- 
no, " filium non habere essentiam derivatam ab alia essentia, 
sed habere illam unam essentiam, a qua pendent omnes es- 
sentise." Atque hoc sensu Filium avroQiov esse defendit 
Calvinus contra perfidiam Valentini Gentilis ; qui in Pro- 
thesibus suis asseruit solum Patrem habere essentiam vere 
divinam et ingenitam, ideoque solum avroGtov agnoscen- 
dum ; Filium vero sic esse essentiatum (ut ille loquitur) ut 
aliam habuerit substantiam productama Patre, quae suo tan- 
tum modulo Deitatis plenitudinem caperet. Similiter etiam 
adversus errorem Joachimi Abbatis Florensis, qui contra 
Petrum Lombardum docuit ; nullam esse essentiam, sub- 
stantiam, aut naturam, quae sit Pater et Filius et Spiritus 
Sanctus ; sed hos tres unam esse essentiam, substantiam et 
naturam, unitate quadam collectiva et similitudinaria, quem- 

» Bellarmin. de Christo. lib. 2. cap. 19. 



CONTROVERSIIS PONTIFICIIS. 153 

admodum dicuntur multi homines, unus populus ; et multi 
Fideles una Ecclesia ; (atque ita Deitatem quiddam aggre- 
gativum ex tribus illis personis constituit ; et essentiam 
divinam generare et generari, spirare et spirari sensit) In- 
noeentius III. in Concilio Lateranensi cum Petro Lom- 
bardo* profitetur ; " Quod una qusedam summa res est, 
incomprehensibilis quidem et inefFabilis, quse veraciter est 
Pater, et Filius et Spiritus Sanctus : et quselibet trium per- 
sonarum est ilia res, videlicet substantia, essentia, sive natura 
divina ; quse sola est universorum principium, prseter quod 
aliud inveniri non potest : et ilia res non est generans, 
neque genita nee procedens ; sed est Pater qui generat, 
Filius qui gignitur, et Spiritus Sanctus qui procedit : ut dis- 
tinctiones sint in personis, et unitas in natura." Quare nee 
Richardi Victorini'^ sententia ab orthodoxis admittenda est ; 
qui licet (aliter quam Joachimus) crediderit, Patrem et Filium 
et Spiritum Sanctum absolute unam essentiam, vereque et 
realiter unam naturam esse: " tamen substantiam genuisse 
substantiam defendit ; sic ut nihil aliud sit Patris persona, 
quam substantia ingenita, nihil aliud Filii persona, quam 
substantia genita." Non est, inquam, admittenda hsec 
Theologia : quantumvis ab authore specioso Patrum et pa- 
ternarum Traditionum titulo, nobis venditata. Sic enim 
ille, *' Multi* temporibus nostris surrexere, qui non audent 
hoc dicere, quin potius quod multo periculosius est, contra 
sanctorum Patrum authoritatem, et tot attestationes pater- 
narum traditionum audent negare, et modis omnibus co- 
nantur refellere. Nullo modo concedunt, quod substantia 
g^gnat substantiam. Pertinaciter negant, quod omnes 
sancti affirmant : ad id quod ipsi dicunt, authoritatem in- 
ve'nire non possunt." At certe Patres qui dixerunt substan- 
tiam Filii esse genitam ; vel locuti sunt improprie, pro 
communicatam, per generationem scilicet communicatam, 
non ut in Spiritu Sancto per spirationem, vel substan- 

■i Senten. lib. I. distinct. 4. et 5. 

^ Vide tamen Lucae Waldingi annales Minorum, torn. 2. pag. 688, 689. arm. 
12<J7. §. 41. et Petri Halloix Notationes ad cap. 5. Vitae 5. Hierothei torn. 1. 
Vitar. Sanctor. Oriental, pag. 632, 633. 

•> Victorin, de Trin. lib. 6. cap. 22. 



154 TRACTATOS DE 

tiam pro persona acceperunt ; quemadmodum in Calvini de- 
fensione notavit' vir clarissimus, et in his causis, si quis 
alius, exercitatissimus, Hieronymus Zanchius, qui etiam 
libro quinto de tribus Elohim, capite octavo, commodum 
sensum aflSngere nititur Pseud- Ignatii sententise in epistola 
ad Magnesianos (qua Filius dicitur ivipytlac 0£Vk^c oiiaia 
Y£vj)TJ)) : addens, apud Theodoretum quoque, Patres Concilii 
Nicseni passos fuisse dici, essentiam filii fuisse genitam. 
Verum non animadvertit vir doctissimus ista non ex 
Concilii sententia vel permissione esse posita ; sed ex Eu- 
sebii semi-Arriana, et ad Arrianos ibi scribentis epistola 
esse desumpta. Cujus vel eo nomine hie mentionem fa- 
ciendam esse duxi, quod ei hunc ipsum Joachimi Abbatis 
de Essentia generante errorem, cujus ille strenuus fuit op- 
pugnator, summa impudentia impingat Gregorius Valen- 
tianus^, Jesuita. Porro in divinis essentiam nee generare 
nee generari, constans est scholasticorum omnium'' sententia: 
Thomse Aquinatis, Johannis Scoti, Gulielmi Occami, Ri- 
chard! Mediovillani, ^gidii Romani, Alberti Magni, Bo- 
naventurse, Alexandri Durandi, Gabrielis Biel, Dionysii 
Carthusiani, Claudii Spinsei, etc : et hodie quoque Jesuita- 
rum, Valentiani (loco notato), Bellarmini', Ignatii Armandi"', 
Francisci Riberee', et reliquorum. Quo major est inscitia 
Matthsei Kellisoni, pontificiae theologise apud Duacenses 
Professoris ; qui in opere quod adversus novam (quam falso 
appellat) religionem anno 1605, lingua Angllcana edidit ; 
Calvinum et Whitakerum blasphemise insimulare non est 
veritus, quod essentiam Filii non magis generatam existi- 
marint, quam essentiam Patris. Sed prsestat audire ra- 
tiones belli illius theologi. " An™ non Filii essentia est 
generata?" inquit ille, " turn non est Filius genitus de Patris 
substantia ; turn non est consubstantialis Patri, sed potius 
alterius naturae, et consequenter vel creatura vel alius Deus. 
Concedunt Theologi, essentiam et Deitatem absolute sine 
additione, non dici generatam, quia turn in Deo Patre quo- 

' Zanchii. Epist. lib. 1. pag. 51. P De Trin. lib. 3. cap. 1. 

^ Seiiten. lib. 1. distinct. 5. ' De Christ, lib. 2. cap. 7. 

>^ III Epist. ad Dan. Chamierum. ' In Epist. ad Hebr. cap. 1. §. 1 1. 

'" Kellison. lib. 3. cap. 1. 



CONTROVERSIIS PONTIFICIIS. 155 

que generaretur : sed tamen affirmant, Deum Filium esse 
Deum de Deo et a Patre genitum, et per seternam genera- 
tionem recepisse sine omni imperfectione essentiam suam a 
Patre ; et consequenter essentiam esse generatam, non ab- 
solute, sed in Filio : alias non esset Filius, nee Patri foret 
consubstantialis." 

Hsec est praeclari [illius novae religionis censoris nova 
matseologia : cui breviter respondendum, libenter quidem 
eoncedere theologos ilia omnia ; Deum Filium esse Deum 
de Deo et a Patre genitum, et per seternam generationem 
recepisse sine omni imperfectione essentiam suam a Patre : 
sed negare tamen inde esse consequens, ut essentia generata 
sit in Filio. Nam certe ineptissimae sunt istse Kellisoni 
consequentiae : " Si Filii essentia non est generata : turn 
Filius non est filius ;" turn " non est genitus de Patris sub- 
stantia ;" tam " non est consubstantialis Patri, sed potius 
alterius naturae, ideoque vel creatura vel alius Deus." Imo 
vero, si essentia Filii fuisset Patris filia, requireretur neces- 
sario ut Filii essentia esset generata : sed ut Filius Patris sit 
Filius, sufficit ut persona Filii generetur, non essentia. Qua 
de re consulat Kellisonus Valentianum". Item, si Filius est 
genitus de Patris substantia, non substantia generatur, sed 
Filius de substantia, in quantum scilicet essentia Patris, Fi- 
lio per generationem communicata, in eo subsistit : quemad- 
modum orthodoxe explicat Thomas in prima parte Summae". 
Denique ex eo quod essentia Filii sit ingenita, consequens 
esse, ut " Filius non sit consubstantialis Patri, sed potius 
alterius naturae, nempe vel creatura, vel alius Deus :" non 
tam impudentis hominis est assertio, quam amentis et plane 
insanientis. Attendat enim iste paulisper, cogitationemque 
sobrii hominis ad punctum temporis suscipiat : intelliget ex 
generatione essentiae Filii, necessario sequi, ut Patris et Filii 
substantia non sit eadem, et consequenter ut Filius sit vel 
creatura, vel alius Deus. " Nam^ si essentia gignit et gig- 
nitur, ergo duae sunt essentiae ; nee enim intelligi potest 
unum et idem a seipso produci :" quemadmodum contra 
Wigandum recte notavit IJellarrainus. Ideoque recte argu- 

° De Trin. lib. 1. cap. 27. " Quaest. 41. antec. 3. ad 2. 

' Bellarmin. de Christo. lib. 2. cap. 7. 



156 TRACTATUS DB 

mentatur Thomas " omne") quod generatur sive perse, sive 
per aceidens, oportet quod sit diversum in generante et ge- 
nito ; quia nihil generat se, et quia divina substantia sive 
essentia eadem est in Patre generante, et Filio genito, ideo 
nee per se, nee per aceidens generatur." Semperque im- 
mota manebit ilia ejusdem in eodem loco conclusio. " Omne 
quod generatur, habet principium de quo sit : sed essentia 
non habet principium de quo sit, ergo non generatur." 
Atque hoc ipso sensu Filium avrodiov esse defendimus, es- 
sentialiter sumpto vocabulo : sic ut intelligamus, essentiam 
non habere principium de quo sit. Nee enim volumus esse 
earn a seipsa, ut a principio aliquo, cum nihil a seipso pro- 
duci possit"^ : sed a productione vel generatione divinae 
essentise omne principium simpliciter excludimus : et essen- 
tiam, quae aliunde ductum habet principium, Deum esse 
posse constanter negamus. Qua ratione negavit Basilius 
Filium, qua' Deum, per Patrem vivere. " Et' Sia tov 

TTOTE/Oa 6 VIOQ Z^i 8t' STtpOV KOI OV 8l' laVTOV Z^' oSt Si tTSpOV 

Zwv, avToZayfi sivai ov Biivarai." Filium aiiroZwriv esse asse- 
ruit. " riav" yap to Si 'inpov ^dJv awro^toij uvai oii Svva- 
rai. J)f ovSt TO vij>' iripou dfpfiavOiv, avTodepfiOTt)^ tlvaf 
6 Si XpKTToe Kai Gtoc iljuwv lipriKtv, Eyw ilfii r\ Zioij. 
Quicquid aliunde vitam habet, per seipsum vivere, quemad- 
modum et quod aliunde incaluit, ex seipso callidum esse ne- 
quit. Christus vero ac Deus noster dixit : ' Ego sum vita." 
Similiter et Marius Victorinus Afer libro tertio adversus 
Arium eundem (rationem divinae substantia?) avToyovov 
motum appellat et non 

Auric h'^i f^^^'^" TC irarfip ifxiq, ?>' yivot f(T/»«v, 
'E/t0urov, avTOTrpe/ivov odiv fvra fivpia Kov/iov. 

Ipse ergo, et regens pater meus, unum genus, 
Insitura per se radicatum : unde plants infinite mundi. 

1 Rom. Script. 2. in Sentent. lib. 1. qutest. 5. art. 2. 

"• Improprie locutus est Lactantius libro 1. Instit. cap. 7. dicens, quod Deus 
ante omnia ex seipso sit procreatus : ideoque ab Apolline airo^uijf a Sibylla 
aiiToytvrls etc. nominetur. 

' Aliud est, Deus de Deo ; et qua Deus, de Deo, illud enim qua denotat ab. 
stractum, id est, Deitatem. 

' Basil, adv. Eunom. lib. 4. op. torn. 1. pag. 290. 

" Ibid. Epist. ad Caesar, op. torn. 3. pag. 83. 



4 



CONTROVERSIIS PONTIFICIIS. 15T 

Defendit ergo Calvinus Filium esse aiiroOiov, eo sensu quo 
negavit Origenes'^ in Evangelium Johannis, cujus verba 
sobrie accipienda, recte ibi in margine annotatum est : alio 
scilicet sensu, quam quo ab eodem Origene avToaXi'iOeia'', 
avToao^ta et avrovioQ^, usurpatur. 

' Comm. in Evang. Johan. torn. 4. pag. 50. 
T Origen. in Evangel. Johan. torn. 4. pag. 107. 
' Ibid. pag. 449. 



158 TRACTAttJS DE 



XVI. 

ANIMAM CHRISTI NON SOLUM PER SYMnAOEIAN CUM COR- 
PORE SED ETIAM PROPRIE ET IMMEDIATE PERPESSIONES 
SUSTINUISSE>. 

I. Qui maledicto legis se subjecit, spiritualibus tormen- 
tis fuit obnoxius. In his enim prsecipuum pondus maledicti 
legis est positum. At Christus maledicto legis se subjecit. 
" Christus'' nos redemit a maledicto legis ; ytvo/itvog vnip 
rifMwv Karapa, dum pro nobis factus est maledictum" vel 
execratio. 

II. Ea naturae pars, quae in nobis peccatum principaliter 
et proprie commisit, in Christo, seipsum pro nobis avriXv- 
Tpov"^ dante, principaliter et proprie fuit punienda. Id enim 
postulat lex justitiae : cui per passiones suas Christus satis- 
factum voluit. At anima rationalis in nobis principaliter et 
proprie peccatum commisit : Ergo anima Christi nostro loco 
Patri percutiendum se sistentis, principaliter et proprie 
fuit punienda. 

III. Omne genus poenarum naturam nostram peccato 
corruptam consequentium, Christus pertulit. " Nam* ipse 
dolore affectus est a defectionibus nostris, attritus ab ini- 
quitatibus nostris : castigatio pacis nostras imposita est ei, 
et vibicibus ejus facta est nobis curatio. Omnes nos, ut 
ovis erravimus, quisque in viam suam nos convertimus ; et 
Jehova fecit ut incurreret in eum pcena omnium nostrum." 
At sensus irse Dei in anima, prsecipua poena est naturam 
nostram corruptam consequens : Ergo, sensum irse Dei in 
anima Christus pertulit. De poenis universam naturam 
corruptam consequentibus loquitur propositio : ne quis de 

» Contr. Bellarmin. De Christ, lib. 4. cap. 8. 

*• Epist ad Gal. cap. 3. ver. 13. 

" 1 Epist. ad Tim. cap. 2. ver. 6. * Esai. cap. 53. ver. 5, C. 



I 



CONTROVERSIIS PONTIFICIIS. 159 

passionibus singularibus, seu personalibus excipiat, quae 
lion omnibus hominibus communiter, sed quibusdam per- 
sonis particularlter accidunt ; ut sunt lepra, febris, poda- 
gra, etc. quas Christum suscipere non fuit necesse. De 
toto item genere poenarum loquitur, et (ut ita dicam) sub- 
stantia ; non de accidentibus et circumstantiis : ne quis 
quod Bellarminus facit, contra objiciat, ex hac propositione 
deduci similiter potuisse ; debuisse Dominum seterno tem- 
pore mariere in inferno, et infinitum prope numerum poena- 
rum perpeti. Cum enim propositio nostra de ipsis poenis 
agat, de poenarum diuturnitate et numero subsumit Bellar- 
minus, fallens elencho fUTafiatnwQ tie aXAo yivoQ. Neque 
enim ilia temporis seternitas est de essentia poenarum infer- 
nalium, quemadmodum agnoscunt turn Pontificii omnes 
patroni purgatorii, turn speciatim Scotus, cujus verba sunt 
ista : " Quod^ poena seterna infligitur, non est, quia seternitas 
sit per se de ratione pcense in quantum sequaliter punitiva ; 
sed accidit propter aeternitatem personse punitse, et culpse 
remanentis." Et in Reportatis ad eandem distinctionem et 
quaestionem : " quia persona manet perpetuo et culpa 
semper continuatur ; per accidens est, quod seternaliter 
punitur." Similiter ex nostris Lambertus Danseus, Bel- 
larmino hie respondens : " Mors sive prima, sive secunda, 
(quae est summa affictio corporis vel animse) per se, et qua 
mors, debetur ut poena peccato*'. Mors autem ea seterna 
fit et evadit, quia mediatorem et satisfactorem non habet, 
qui in eam poenam et mortem incidit. Quoniam igitur 
qui hoc apud Deum debitum peccando contraxit, Deo ]^cre- 
ditori suo satisfacere non potest, perpetuo debitor manet 
apud Deum ; in ea quoque poena perpetuo manet, quia 
non satisfacit ; velut qui propter suum debitum ex pacto 
in carceres conjectus est, donee satisfecerit, ex carceri- 
bus non egreditur, sed in lis ssepe moritur. Qui vero satis- 
facit, non item. Sic pii, qui Christum Mediatorem, et 
pro se satisfactorem apud Deum habent, in lis poenis non 
manent, sed ab iis Christi beneficio liberantur^. Ergo 

' Scot, in 4 lib. sentent. distinct. 46. quKst. 4. art. 4. 

' Genes, cap. 2. »er. 17. 

( Augiistin, de Civ. Dei, lib. 13. cap, 23. op. torn. 7. pag. 344. 



160 TEACTATUS DE 

mors quae poena est peccati, fit ex consequente sempiter- 
na ; quia solvi hsec poena a debitore, id est, peccatore non 
potest." Hsec ille, Non igitur hie cogimur ad dignitatem 
personse mediatoris confugere : quae si cum prsecipua poena 
peccatis debita dispensare potest, non video cur cum aliis 
poenis similiter dispensare non potuisset, ut nee corpoream 
mortem Servatori nostro subire fuisset necesse. Nam infi- 
nitam vim meriti ex personse dignitate provenientem etiam 
ad passiones illas, quas ante mortem sustinuit Dominus, 
spectasse certum est : nee putandum plus eum sustinere 
voluisse, quam ad opus redemptionis perficiendum erat 
necesse. Adde quod impossibile erat teneri'' Christum a 
morte : et ut maxime possibile foret, tantum abest ut opus 
redemptionis a Christo susceptum promoveret, ut evacuaret 
prorsus et funditus everteret. Si enim Christus morte 
superata non esset excitatus ; " inanis' foret fides nostra, 
adhuc essemus in peccatis nostris." Ut ista Bellarminus 
inter se tanquam paria iniquissime composuerit. 

IV. Christus ejusmodi tentationes, peccato excepto, ex- 
pertus est, quibus hac in vita maxime anguntur electi. At 
diris animi cruciatibus in hac vita maxime anguntur electi. 
Ergo. Probatur major ex Epistola ad Hebrseos, "non'' 
enim habemus Pontificem qui non possit aflSci sensu infir- 
mitatum nostrarum, sed tentatum in omnibus similiter, 
absque tamen peccato :" et " 'Ev' t^ yap TriirovOev avrog 
TreipaaOilC) Svvarai toTc TrctpaZofiivoiQ ^otiOrjcrai. Nam ex 
eo quod perpessus fuit quum tentatus est, potest et iis qui 
tentantur succurrere." Certe si Christus nunquam pertu- 
lisset hujusmodi animse cruciatus, summum consolationis 
argumentum ab Apostolo adhibitum filiis Dei esset erep- 
tum in summo tentationis genere, cui minime omnium sunt 
ferendo, et in quo maxime Christi auxilium desiderant. 
Spiritus enim viri alias sustentat aegritudines : " spiritum" 
autem fractum quis posset sustinere." 

V. Esaias de Christo" D-ffiTI-QN ''bnn ")«3T V"Sn mn^ 
WD3 Dtt7N Jehova volens contundere (vel conterere) eum, 

•" Act. Apost. cap. 2. ver. 24. ' 1 Epist. ad Cor. cap. 15. ver. 17. 

' Epist. ad Heb. cap. 4. ver. 15. ' Ibid. cap. 2. ver. 18. 

" Prov. cap. 18. ver. 14. ■ Esai. cap. 53. ver. 10. 



CONTROVERSIIS PONTIFICIIS. 161 

segrotare fecit (vel morbo affecit :) quandoquidem posuit 
reatum animam suam. Quae postrema clausula aliis verbis 
ab Apostolo expressa est, " t6v° firi yvovra ajuapriav, vwip 
rifiwv afiapriav iiro'nu&i : eum qui non noverat peccatum, 
pro nobis peccatum fecit." 

VI. Christus ante passionem coepit " tKBafi^iiaQai^ koI 
aSt)fjioveiv, expavescere et gravissime angi." Et dixit 
discipulis, " Undiquaque tristis est anima mea usque ad 
mortem." 

VII. Christus " prociditi in faciem suam, precans et 
dicens : Pater mi, si possibile est, abeat a me poculum 
istud : verumtamen non ut ego volo, sed ut tu. 

VIII. Apparuit Christo " Angelus' e coelo corroborans 
eum ; et ipse constitutus in agonia, intentius orabat : erat 
autem sudor ejus quasi grumi sanguinis descendentes in 
terram." 

IX. " In' diebus carnis suae deprecationibus et supplica- 
tionibus oblatis cum clamore valido et lacrymis apud eum 
qui poterat ipsum servare a morte, exauditus est ex eo 
metu; tlaaKOvaOtig ano riJQ tvXafidag," id est, exauditis 
precibus liberatus est ex metu. Vide Bezse annotationes 
in locum. 

X. In cruce "exclamavit' Jesus voce magna, dicens, 
Eli, Eli, lama sabachthani ? hoc est, Deus mi, Deus mi, 
cur me deseruisti." 

Objectio prima Bellarmini. "Scripturae totam salutem 
nostram tribuunt sanguini et morti corporali ipsius Christi, 
et post mortem corporalem nullam ulterius poenam agnos- 
cunt." llespondetur : Sanguini et morti Christi salutem 
nostram tribuunt Scripturse : sed nusquam sanguini et 
morti solum : sic enim ad salutem non conduceret obedi- 
entia Christi et passiones, quas in vita pertulit : imo nee 
resurrectio, in qua vel maxime justificationis nostras ratio" 

° 1 EpUt ad Cor. cap. 5. ver. 21. p Marc. cap. 14. ver. 33, 34. 

4 Matt. cap. 26. ver. 39. '' Luc. cap. 22. ver. 43, 44. 

■ Epist. ad Heb. cap. 5. ver. 7. 
' Matt. cap. 27. ver. 46. Marc. cap. 15. ver. 34. 
" Epist. ad Rom. cap. 4. ver. 25. 1 Epist. ad Cor. cap. 15. ver. 17. 
VOL. XIV. M 



162 TRACTATUS DE 

sita est. Post mortem corporalem, Christi animam poenas 
aliquas pertulisse nos non dicimus : ante vero pertulisse, ex 
Scripturis sufficienter probavimus. 

Objectio secunda, ut et quinta et sexta false nititur fan- 
damento. Nee enim nostrorum sententia est, " ab oratione 
ilia in horto, usque ad resurrectionem Christum fuisse in 
inferno, aut non fuisse securum de sua salute ; aut emisisse 
verba desperationis :" aut denique esse in inferno, nihil 
esse aliud quam timere Deum iratum. Larvas suas hie 
oppugnat Jesuita. 

Objectio tertia. " Si redempti essemus per infernales 
poenas Christi ; 1 . deberent figurse prsecessisse, deberet 
etiam aliquod sacramentum extare in memoriam tanti bene- 
ficii, ut est Eucharistia in memoriam passionis." Respon- 
detur : Holocausta, quse in lege pro peccatis oiferebantur et 
tota cremabantur, passionum Christi universarum figurae 
erant et typi. Speciatim vero " effusio" sanguinis juvenci 
versus fundamentum altaris holocausti," insigniter adum- 
brabat " profusionem'' animse Christi in mortem." Nam 
" anima^ cujusque carnis in sanguine est, inquit Deus, ego 
vero destinavi eum vobis in altari ad expiationem facien- 
dam pro animabus vestris : nam sanguis is est qui pro 
anima expiationem facit." Eucharistia quoque cum conti- 
neat memoriam passionis (ut recte cum Apostolo* afiirraat 
Bellarminus) cujus partem non minimam in animse crucia- 
tibus positam fuisse defendimus, horum commemorationem 
in Eucharistia non contineri, quo tandem argumento pro- 
bare poterit Jesuita. Si enim in priore sacrae coense parte, 
sub ratione " corporis*" pro nobis fracti," universse illse 
fractiones, quibus Pater conterere voluit Filium " animam"" 
suam pro peccati reatu ponentem," non sint comprehensse : 
certe non video, cur in sacro calice, ubi sanguis " pro'* 
multis effusus in remissionem peceatorum" esse perhibetur, 
reprsesentatam dicere non possimus illam effusionem animse 

» Levit. cap. 4. ver. 7. 18. 25. 30. 34. 

' Esai. cap. 53. ver. 12. ' Levit. cap. 17. ver. 11. 

» 1 Epist. ad Cor, cap. 11. ver. 26. '' 1 Epist. ad Cor. cap. 11, ver, 24. 

' Esai. cap. 53, ver, 10. ^ Matt. cap. 26. ver. 28. 



CONTROVERSIIS PONTIFICIIS. 163 

Servatoris nostri, qui venit, ut " daret* animam suam 
redemptionis pretium pro multis." Prsesertim si (quod a 
veteribus factum et ilia corporis traditi et effusi sanguinis 
distinctio subindicare videtur) sacramentum hoc analogi- 
cum cum Veteris Testamenti sacrificiis conferamus. Ita 
in Ambrosianis commentariis, ad caput undecimum prioris 
ad Corinthios Epistolae ; " Caro Salvatoris (inquit author) 
pro salute corporis, sanguis vero pro anima nostra ef- 
fusus est ; sicut prius prsefiguratum fuerat a Moyse. Sic 
enim ait : caro pro corpore vestro oifertur, sanguis vero 
pro anima : ideoque non manducandum sanguinem." Si- 
militer etiam alii ejusdem capitis undecimi interpretes. 
Walafridus Strabo in Glossa ordinaria : *' Caro Christi 
pro salute corporis, sanguis pro anima nostra, ideoque 
non manducandum praedixit lex sanguinem." Et post : 
" Sub duabus speciebus ideo dedit, ut ostenderetur Christus 
totam humanam naturam, id est, corpus et animam, assump- 
sisse, ut utramque retineret. Panis enim ad corpus refer- 
tur, vinum ad animam, quia vinum sanguinem operatur, 
in quo sedes animse a physicis esse dicitur. Et ideo sub 
duabus speciebus celebratur, ut animse et carnis susceptio 
in Christo, et utriusque liberatio in nobis significetur." 
Haymo, vel Remigius Lugdunensis potius : " Hoc quoque 
sciendum est, quia caro nostri Salvatoris pro salute nostri 
corporis, sanguis vero pro anima nostra fusus est, quia sedes 
animse in sanguine consistit : in cujus memoriam corpus et 
sanguinem illius sumimus, quoniam ipse, ut totum hominem 
salvum faceret et redimeret, sanguinem suum fundi permi- 
sit." Anselmus Cantuariensis, vel Herveus Brito potius : 
" Unde et ad tuitionem corporis et animse nostrae sacramenta 
ejus percipimus. Quia caro ejus pro salute nostri corporis 
est oblata ; sanguis vero pro anima nostra eflfusus est : ut 
utraque nostri substantia hsereditatem vitse perennis accipere 
posset." Atque hue ilia in Liturgia nostra Anglicana, et 
Romana etiam, respicere videtur oratio, qua percepta sacra 
coena petimus, " ut nostra corpora, peccatis inquinata, per 
corpus servatoris nostri munda fiant, et animae nostras 

' Hare. cap. 10. ver. 45. 



164 TRACTATUS DE 

laventur pretioso illius sanguine." Quomodo etiam a 
Gregorio Nazianzeno^ a Jobio* monacho libro tertio de 
Verbo incarnate citato dictum est : " aapKa yap (pspd 
Sia Ttjv efiTJv (TapKa, koI '4'^xy voepq. Sia rijv fjujjv \pv)(rjv 
fiiyvvrai, t(o ofxolto to o/xoiov avaKadalpiav. Carnem ges- 
tat propter meam carnem, et anima intelligente propter 
meam animam miscetur, simili simile repurgans." " Iva rif 
Ofioui) TO Ofxoiov laTiTai (lamfTai) rp ^v^y tjjv ipv)(riv, ry aap- 
Ki T^v (TapKa, ut simile simili curaret, anima animam, came 
carnem," quemadmodum a Dorotheo abbate sententia ejus 
citatur, Doctrina prima. Atque hsec de prima parte argu- 
mentationis Bellarminianae : ad secundam respondemus, 
Ecclesiam cum celebrat memoriam passionis Domini, hujus 
quoque beneficii celebrare memoriam ; quippe quae passio- 
nis illius pars sit acerbissima. Quod vero ad tertiam atti- 
net, ineptum esse dicimus, ut a pictorum ofEcinis argumenta 
petantur theologica. Quanquam a doctore mendacii, quid 
aliud fuitexpectandum, quam ut imagines consuleret, "men- 
daciorum"^ magistras. Adde quod pictorea si maxime intel- 
lexissent mysteria hsec Domiijicse passionis, quae ipsis scho- 
Ise pontificise theologis minus fuerunt perspecta : utcunque 
corporeos cruciatus delineare possent spirituales, tamen 
animae passiones pencillo depingere nullo modo potuissent. 
Ne quidem si ipsum Bellarminum in consilium adhibuissent : 
qui graviter scilicet monet " debuisse depingi Christum in 
igne gehennse, in medio damnatorum, ut depingi solet in 
cruce inter duos latrones." Nam ita sane figmentum 
Jesuitse belle depinxissent ; orthodoxorum sententiam,quam 
ille depictam voluit, nullo modo expressissent. 

' Horn, in Natal. Christ, op. torn. 1. pag. 671. 
B Lib. 3. de Verb, incarn. in Biblioth. Pliotii. 
'' Habac. cap. 2. ver. 18. 



CONTROVERSIIS PONTIFICIIS. 165 



XVII. 

CHEISTI ANIMAM NON DESCENDISSE AD SUBTEREANEUM, 
QUEM LIMBUM PATRUM APPELLANT PONTIEICU. 

I. FuNDAMENTCM sententiae pontificise falsum est ; a 
Bellarmino propositum, " Animas* ante Christi mortem nou 
fuisse in coelo, sed in inferno subterraneo : et proinde Chris- 
tum, qui ad locum animarum descendit, in internum subter- 
raneum descendisse." At in propria hac de re disputatione 
ostensum est, animas ante Cliristi mortem fuisse in coelo, 
non in inferno subterraneo. Christus igitur, quum ad lo- 
cum animarum concesserit (ut utraque pars agnoscit, et ratio 
postulat) non in inferno fuit subterraneo usque ad resur- 
rectionem, sed in ipso ccelo ubi membra ipsius requiescunt 
usque ad resurrectionem suam. 

II. Qui relicto mundo abiit ad Patrem, ad coelum abiit, 
non ad infernum. At Christus relicto mundo, abiit ad Pa- 
trem : ut constat ex verbis illius extremis, cum quibus et 
spiritum reddidisse dicitur ; " Pater*" in manus tuas commen- 
do spiritum meum :" collatis cum capite decimo tertio Evan- 
gelii secundum Johannem, ubi Jesus cognovisse dicitur, ho- 
ram suam advenisse, qua " ex hoc mundo proficisci eum 
oportebat ad Patrem," et " Eo' ad Patrem," et nunc"* abeo 
ad eum qui misit me." Prsecipue vero cum illis Domini 
verbis " paululum" et non videbitis me; rursus paululum, 
et videbitis me : quia abeo ad Patrem." De quibus cum 
hjesitarent discipuli, priorem partem ita exposltam ab ipso 
Domino legimus : " Vos^ jam dolorem habetis, rursus vero 
videbo vos, et gaudebit cor vestrum :" posteriorem ita : 

* Bellarmin. de Christ, lib. 4. cap. 9. *> Luc. cap. 23. ver. 46. 
"^ Johan. cap. 14. vcr. 28. "^ Ibid. cap. 16. ver. 5. 

' Johan. cap. 16, ver. 16. ' Ibid. cap. 16. ver. 22. 



166 TRACTATUS DE 

" Exivi* a Patre, et veni in hunc mundum: rursus relinquo 
mundum, et proficiscor ad Patrem" ex quibus intelligimus, 
ab eo tempore quo mundum reliquit, usque ad id tempus 
quo discipulis paulo post restitutus est, Christum fuisse in 
regno Patris, non in inferno subterraneo. 

III. Eo tempore, quo a discipulis desideratus fuit Chris- 
tus, in eo loco versatus est, quo postea secuturus erat eum 
Petrus, cum reliquis. At ad coelum, non ad Limbum ali- 
quem Patrum secuturus erat eum postea Petrus, et reliqui 
discipuli. Ergo. Major probatur ex Evangelio secundum 
Johannem, ubi Christus ait discipulis, " adhuc paululum 
sum vobiscum ; quaeretis me, et non invenietis me :" et ubi 
Petro respondet: " Quo ego abeo, non potes me nunc sequi; 
postea vero sequeris me." Quibus addatur et illud, " Et*" 
si profectus fuero, ut parem vobis locum, rursus veniam, et 
recipiam vos ad meipsum, ut ubi ego sum, etiam vos 
sitis." 

IV. Quod significatum fuit per typum Summi Sacerdotis 
cum sanguine per velum in Sanctum Sanctorum ingredien- 
tis ; id Christi anima ex corpore excedente completum est, 
ut colligitur turn ex illo Christi jam jam morituri pronun- 
tiato ; " consummatum' est :" turn ex conjuncto signo, scis- 
sura ipsius veli, quod in duas fissum est partes, a summo 
usque ad imum. At per typum Summi Sacerdotis cum 
sanguine in Sanctum Sanctorum ingredientis, significata 
est Domini nostri Jesu Christi, post sacrificium in cruce per- 
actum, in coelum facta ingressio* : per velum, caro ipsius, 
nova ilia et vivens in Sanctum Sanctorum via' : ergo Chris- 
tus peracto in cruce sacrificio, per velum camis suae, in 
verum sanctuarium, id est, coelum ingressus est. 

V. Si Christi anima a cruce transiit ad paradisum, certe 
a cruce non transiit ad infernum. At Christi anima a cruce 
transiit ad paradisum. Ergo a cruce non transit ad infer- 
num : nee triduo commorata est in inferno subterraneo ; ut 

s Johan. cap. 16. ver. 28. ' Ibid. cap. 14. ver. 3. 

' Johan. cap. 19. ver. 30. 

» EpisU ad Heb. cap. 9. ver. 8, 9. 11. 12. 14. 21. 26. 

' Ibid. cap. 10. ver. 19, 20. 



CONTROVERSIIS PONTIFICIIS. 167 

fingit Bellarminus'". Propositionem nemo sanus negaverit : 
nisi forte existimet, unam substantiam finitam, eodem simul 
tempore posse esse in locis maxime dissitis, ad quam sane 
insaniam adactus est Bellarminus". Assumptio manifesta 
est, ex Lucse capite vigesimo tertio, ubi Christus latroni in 
cruce clare pronuntiat : " Amen dico tibi, Hodie meeum 
eris in paradise," id est, in coelo, ut ex similis loci" coUa- 
tione liquet ; et Bellarminus agnoscit*. 

VI. Descensus Christi ad inferos, cujus Scriptura sacra 
meminit, quomodocunque sit intelligendus, pars est humi- 
liationis Christi, non exaltationis : ut constat ex loco Psalmi 
decimi sexti hac in re citati', " Propter hoc Isetatum est cor 
meum, etexultavit lingua mea, insuper et caro mea requiescet 
in spe : Quia non derelinques animam meam in inferno (ita 
reddit vulgatus interpres) nee dabis Sanctum tuum videre 
corruptionem." At commentitius ille descensus ad Tartara 
diripienda factus, quern defendunt Pontificii, ad exaltationem 
Christi spectat ; non ad humiliationem, Ergo non est ille 
descensus, qui in sacra Scriptura fundamentum habet. 

VII. Quemadmodum in alia quaestione contra nos pug- 
navit Fenardentius, ita in hac pugnamus nos adversus ilium. 
Christus non tulit pcenas inferni, ait ille, quia non comme- 
morant Evangelistae, qui reliquas ejus omnes passiones 
recensent. Similiter disputamus et nos. In sacris Evan- 
geliis, ubi passionis, mortis, sepulturse et resurrectionis 
Christi, atque adeo Sanctorum simul cum Christo suscita- 
torum', particularis contexitur historia, hujus descensus 
animee Christi ad infernum subterraneum, et eductionis Pa- 
trum e limbo nescio quo, nulla omnino fit mentio : quod 
fatetur etiam Andradius'. At incredibile est, longe minoris 
momenti circumstantias Evangeliographos consignare vo- 
luisse, rem vero tanti momenti (si quidem unquam facta 
fuisset) silentio praetermittere. Nee vero in Evangelica 



" De Christ lib. 4. cap. 12. ■ Ibid. cap. 15. in fine. 

» 2 Epist. ad Cor. cap. 12. ver. 2. 4. 

p Controv. de Sanct. Beat. lib. 1. cap. 3. 

1 Act. Apost. cap. 2. ver. 26, 27. ' Matt. cap. 27. ver. 52, 53. 

• Defen. Trident, lib. 2. pag. 290. 



168 TRACT ATCS DB 

tantum historia, Bed nee uspiam alibi in universe sacrarum 
literarum eontextu, fictitise hujus narrationis uUum extat 
fundamentum. Non habetur ex sacra Scriptura, quod 
Christus descenderit ad inferos : dicit Johannes Scotus a 
Francisco Maironio in libro quarto Sententiarum citatus. 
Quanto igitur minus, inquit Picus Mirandulanus', dicere 
possumus, quod ex Scriptura habeatur certus et determinatus 
modus descensus Christi. 

' Apolog. Queest. 2. 



CONTROVERSIIS PONTIFICIIS. 169 



XVIII. 

RESPONDETUB AD LOCA SCRIPTURiE A BELLARMINO* 
OBJECTA, PRO ANIM-S; CHRISTI DESCENSU AD IN- 
FERNXJM SUBTEBRANEUM. 

I. " Contrivit'' portas sereas, et vectes ferreos con- 
fregit." Sed hunc locum nihil convincere agnoscit ipse 
Bellarminus : "Nam ad literam," inquit, " certum est 
tractari de liberatione ab -iEgypto :" et ut idem monet alibi", 
"convenit inter nos et adversarios, ex solo literali sensu 
peti debere argumenta eiEcacia." Adeoque symbolicam theo- 
logiam non esse argumentativam schola quoque docet. Ut 
nihil sit cur in hoc argumento refutando diutius immoremur. 

II. " Penetrabo* omnes inferiores partes terrse, et inspi- 
ciam omnes dormientes, et illuminabo omnes sperantes in 
Domino." Sed nee hoc loco nos convinci agnoscit quoque 
Bellarminus : tum quia librum hunc habeamus pro apo- 
crypho (et jure merito, ut suo loco ostendimus) tum quia 
Latinae editioni sententia hsec assuta est, nee in Graeco 
Siracidae textu (ne in Romana quidem editione) uspiam 
comparet. 

III. " Sicut' fuit Jonas in ventre ceti tribus diebus et 
tribus noctibus ; sic erit Filius hominis in corde terrse." 
Bellarminus affirmat hie " cor terrae non esse sepulchrum, 
sed infernum sepulchro multo profundiorem, ubi Christi 
anima vivens triduo commorata est." Id quod ex duabus 
circumstantiis contextus conatur evincere. 1. " Cor est in 
profundissimo loco animalis : sepulchrum autem est prope su- 
perficiem terrae, et sepulchrum videtur fuisse supra terram j 

• BelUrmin. de Cbtisto, lib. 4. cap. 12. et 13. ^ 

■■ Pialm. 107. ver. 16. ° De Verb. Dei, lib. 3. cap. 3. 

<■ Eocliu. cap. 24. ver. 4, 3. ° Matt. cap. 12. ver. 40. 



170 TRACTATUS DE 

erat enim monimentum excisum in lapide supra terram ex- 
tans." Respondetur: Nee usquequaque verum est cor esse in 
profundissimo loco animalis : et ut maxime esset, non respon- 
deret similitude situi Limbi Patrum, quem non in centro 
terrae, sed in suprema inferni parte constitutum somniant 
Pontificii. Deinde, verum non est, locum, in quo Serva- 
toris corpus sepultum jacuit, fuisse supra terram. Nam 
ipsum OS sepulchri prope terrae superficiem fuisse positum, 
ex eo intelligitur, quod saxum grande ad illud dicitur 
advolutum% de quo revolvendo solicitse fuerint mulieres'. 
Imam vero partem in qua requiescebat corpus, profundio- 
rem fuisse, ex eo colligitur, quod Petrus, et alter discipu- 
lus, et Maria Magdalena introspecturi inclinasse^ se, Petrus 
etiam et alter discipulus in monimentum introiisse dicuntur''. 
Denique esse in corde terrae, phrasi Hebraica, nihil aliud 
notat, quam esse intra terram, sive in medio, sive alibi, 
modo inter extrema. Quemadmodum congregatae' dicun- 
tur " abyssi in corde maris," " ria'' navis in corde maris." 
2. " Sicut Jonas fuit vivus in ventre ceti, ita aliquid vivum 
debuit esse in corde terrae; at in sepulchro fuit corpus 
mortuum. Ergo." Respondetur : Negamus omnino hac 
in parte positam esse rationem similitudinis. De collatione 
viventis cum vivente nihil est in sacro textu : commenta, 
quae de suo in textum infert Bellarminus, non est quod 
pro divinis oraculis habeamus. 

IV. " Non' relinques animam meam in inferno." Res- 
pondetur : 1 . Etiamsi proprio sensu acciperetur hie anima, 
ut opponitur corpori, non posset tamen necessario concludi, 
Christi animam ad subterraneum aliquem locum descen- 
disse. Nee enim dicitur, non deseras animam meam blNDa 
iv aSy, in inferno : sed b"lN!2;b, ilg aBijv (ut reddiderunt 
Graeci interpretes) vel elc aSov (ut expressit Lucas",) sive 
locus, sive dolores, sive potestas, sive aliud aliquod nomen 
fuerit subintelligendum. Sic etiam clarissimus vir Francis- 



' Marc. cap. 16. ver. 3, 4. 



« Malt. cap. 27. ver. 60. ' Marc. cap. 16. 

I Luc. cap. 24. ver. 12. Johan. cap. 20. ver. 5. 11. 

■■ Johan. cap. 20. ver. 6. 8. ' Exod. cap. 15. vci. o. 

k Prov. cap. 30. ver. 1 9. ' Act. Apost. cap. 2. ver. 29, 

»> Act. Apost. cap. 2. ver. 27. 31. 



CONTKOVERSIIS PONTIFICHS. 171 

cus Junius per metalepsim Hebraicam exponi potuisse cen- 
suit. '• Deseres quidem animam meam eousque ut inferni 
dolores ac tentamenta experiatur, et cum eis coUuctetur ; 
sed tamen non dedes earn ut in infernum victa detrudatur : 
committes, non amittes, neque, ut ait Augustinus, animam 
meam inferis possidendam dabis." 2. Cum David hoc in 
loco de resurrectione Christi prophetaverit, Petro teste, 
quae corpus respicit, non animam : verisimilima videtur, si 
non verissima, ilia Bezse expositio, quam tantopere exagi- 
tat Bellarminus (nesciens de quibus loquatur, nee de qui- 
bus affirmet) non relinques cadaver meum in sepulchro. 
Neque enim me movent, quae Jesuita objicit de ipv^VQ et 
aSov nominibus. Quae de iZ-vx^c vocabulo pluribus dispu- 
tat Bellarminus, ad duo capita reduci possunt. 1. ^vxnv 
animam solam significare, et nusquam accipi pro cadavere. 
2. Etiamsi alibi ita acciperetur, hie tamen nullo modo 
posse : quia hie anima opponitur carni ; cum dicitur : 
" Neque anima relicta est in inferno, neque caro vidit cor- 
ruptionem," Sed quod ad primum attinet : agnoscit ipse 
Bellarminus, Hebraicam vocem tt7S3 in plurimis Scripturae 
locis, et animam et animal, atque etiam corpus significare : 
ita dicit Baleiam : " moriatur" anima mea morte justorum." 
Et dicuntur omnes animae" sexus foeminei ex praeda Madian 
fiiisse triginta duo millia. Porro anima humana, inquit 
Bellarminus, "nee mori potest, nee sexum habet. Proinde 
in illis locis anima non alteram partem hominis, sed totum 
hominem, aut certe ipsum corpus significat." His addit et 
alia duo loca, quae proprius aceedunt ad id de quo agimus : 
" nonP interficiamus animam ejus :" ubi anima, inquit Bel- 
larminus, nee pro anima proprie dicta, nee pro homine per 
tropum (nam repugnat pronomen ejus) sed pro ipsa earne 
proprie accipitur : et " cadaver' vocatur morticinium ani- 
mae hominis." Hucusque Bellarminus. Addimus vero 
nos (quod fide Jesuitica, et reclamante sine dubio con- 
scientia, suppressit Bellarminus) non solum in praesenti 
loco, ex Psalmo decimo sexto, in Hebrseo positum esse 



" Numer. cap. 23. ver. 10, " Ibid. cap. 31. ver. 35. 

f Genes, cap. 37. ver. 21. i Numer. cap. 19. ver. 13. 



172 TRACTATUS DE 

K?D3, in Graeco ^pvxnv '• sed etiam in omnibus illis locis, in 
quibus agnoscit »C3 non pro anima, sed vel pro toto ani- 
mali, vel etiam pro corpore usurpari. Sic enim in Grseca 
editione legimus. ' Awodavoi" n'l/'ux'i Z^"" '" '/'"X"'^ StKaiiov 
et \pvxaV av9p(t)Trtov airo tCjv yvvaiKuiv, at ouk tyvuxrav Koi- 
Tttv avSpoc, Traaai ^i»X"'' ^"° '<^°' rpiaKOvra x'^'aSec* et 
oil* TraTaKw/xEv avTov ti? xpvx>iv, et quod ad loci praesentis 
illustratiouem facit maxime, d" airrofievog tov rtBviiKOTog 
irdatfg ■^v\rig avOpwirov, aKadaprog tarai tirra t'lfiipag, et 
TTae^ d aTTTOfisvog tov rtOvriKoroQ airo \pvxrig dvOpdjirov, ubl 
expresse \f>vxn ponitur pro cadavere : ut et iv" raig ^pv- 
Xaig oil fxiavOiiaovrai ; et iir\ iraay ^vx^ rsreXturijicui^ ovk 
elaeXsvasTai, et alibi^. Frustra igitur persuadere nobis 
voluit Bellarminus, utcunque vocabulum C£?S3 non solum 
pro anima, sed etiam pro toto animali, atque adeo ipso 
corpore usurpari consueverit ; ipvxnQ tamen vocabulum eo 
modo accipi non potuisse. Augustinus in epistola ad Op- 
tatum : " animae" nomine corpus solum posse significari, 
modo quodam locutionis ostenditur, quo significatur per id 
quod continetur illud quod contiiiet:" et post, " Sicut ap- 
pellamus Ecclesiam, basilicam, qua continetur populus qui 
vere appellatur Ecclesia ; ut nomine Ecclesiae, id est, populi 
qui continetur, significemus locum qui continet : ita quod 
animse corporibus continentur, intelllgi corpora filiorum 
per nominatas animas possunt : sic euim melius accipitur 
illud etiam, quod lex inquinari dicit eum qui intraverit 
super animam mortuam, hoc est, super defuncti cadaver : 
ut nomine animse mortuae mortuum corpus intelligatur, 
quod animam con tinebat ; quia et absente populo, id est, 
Ecclesia, locus tamen ille nihilominus Ecclesia nuncu- 
patur." 

' Nuraer. cap. 23. ver. 10. ' Ibid. cap. 31. ver. 35. 

' Genes, cap. 37. ver. 21. " Niimer. cap. 19. ver. 11. 

'' Ibid. ver. 13. J Levit. cap. 21. ver. 1. 

2 Esai. cap. 46. ver. 2. de idolis dicitur, " Anima eorum in captivitatein 
ibit." Ubi KaTaxpiJCTtKuig (inquit in eum locum Hieronymus, comnientario- 
rum, lib. 13.) vocantur anima, membra earum rerum, quse absque sensu et 
membris sunt : ut nilul dicam de durissima ilia Karaxpv^^^t qua >pvxi) in LXX. 
ponitur pro niOi Num. cap. 23. ver. 10. et Ezecli. cap. 44. ver. 25. ut mors in 
vulgato Latino interpr. Levit. cap. 21. ver. 1. pro Hebr. (t^BJi Greeco 'pi'X'l- 

' Auguslin. Epist. op. torn. 2, pag. 705. 



I 



CONTROVERSIIS PONTIFICIIS. 173 

" Ne* dicas in corde tuo ; quia descendet in abyssum, id 
est, Christum a mortuis revocare." Hinc colligit Bellar- 
minus Christum post mortem fuisse in abysso, id est ut 
ille exponit, in " profundissimisterrse partibus." Responde- 
tur : 1 . Nee abyssus hoe in loco profundissimas terrse partes 
significat : neque textus omnino dicit Christum fuisse in 
abysso. Certum est enim hie Apostolum ad verba Mosis" 
respicere : et abyssum pro eo ponere quod apud Prophetara 
est □"<, id est, mare, ita enim et vulgatus interpres locum 
reddidit : neque trans mare positum est, ut causeris et dicas, 
quis e nobis poterit mare transfretare, et illud ad nos 
usque deferre, et Grseci : ovSl" iripav r^e BaXaaar]Q tori, 
Xijwv : Tig SiairtparTH Vfuv tic to nipav Trig daXaaarig, Koi 
Xajiy hfiiv aiiTriv. Quod ab Apostolo ad Christi resur- 
reetionem sic accommodatum est : " tic Karo/Bj/o-tTat tic 
Ttiv a^vaaov, TOVTi(TTt \ptcnbv Ik vtKpwv avayayuv. QuiS 
descendet in abyssum, nempe, ut Christum reducat a mor- 
tuis." Vult Moses, non ita abstrusum esse mandatum Dei, 
et a cognitione nostra remotum, ut illud transnavigato mari 
in locis peregrinis quserere sit necesse. Vult Paulus, non 
jam in dubium revocandam esse Domini resurrectionem, ut 
ejus rei certam intelligentiam ex locis transmarinis et 
maxime dissitis optare oporteat : sed simpliciter credendum 
esse, quod Christum Deus suscitaverit a mortuis atque ut 
ex Mosis verbis deduci non potest mandatum Dei fuisse in 
mari : ita nee ex Pauli verbis, fuisse Christum in abysso"*. 
2. Si id voluit Paulus innuere ex abysso revocatum esse 
Christum : quomodo Syrus interpres accepisse videtur, 
quum '^Oaj»» liDOcnl. reddidit, id est, ttjv afivaaov rov 
q.Sov, quae illi eademest cum 1K(lX> jSvj,^2> domo mortuorum, 
in fine versus : instituti ratio postulat, ut sepulchrum potius, 

I" Epist. ad Rom. cap. 10. ver. 7. "^ Deuteron. cap. 30. ver. 13. 

'' Chrysostomus (homil. 17. in Rom. 10.) locum ita ejplicat : oil fiaxpav 
oShv ^aSitravTag oiiSk -jriXayog vXtvaavTaQ, ovSs opt] irapiKOovraQ ovTittq 
Stt atoQiivaty dW it /itl^i avrbv ^ovXtjOyg vTrtpfUjvat Tr)V ou^ov, i^ttrri 
tjoi (TuiOrjvar iv yap rt^ (rrufiari aov xal iv ry xapSia iffTt Tijg fftt>Ti]piaQ ij 
d^op/ir). Non opus est, ut aut longo immenso itinere, aut pernavigato mari 
aut superatis montibus salveris : sed si ipsum etiam limcn transgredi nolueris, 
licet tibi domi quoque sedcnti salutem consequi : in ore namque tuo, et in 
corde tuo salutis eat occasio. 



174 TRACTATUS DK 

quam infernum subterraneum eo nomine intellectum volu- 
erit ; quippe quum de morte et suscitatione a mortuis (ut 
ipse expresse indicat) quae ad corpus, non de descensu ad 
infernum et ex eo revocatione, quae ad animam refertur, 
agere illi fuerit propositum. Atque ut Hierosolymitanus 
paraphrastes ad Jonam in ventre ceti Mosis verba accom- 
modavit, loci sententia sic expressa, W2"i NXi'' "1^3713 sbl 
mnn N''33 nars ^^ ih mn ""ibs la^ab wnmN m-'H 
7b nn'< Tl'i''") Nm «»•' >p^^vb « Non est trans mare mag- 
num lex ista, ut dicatur, utinam nobis esset unus Jonse 
Prophetae similis, qui descenderet in profundum maris mag- 
ni, et efFerret eam nobis," ita Paulus ad Cliristum in corde 
terrae, illo Jonae typo significatum, simili ratione accommo- 
dare potuit. Praesertim quum abyssi nomen eodem prorsus 
modo a Graecis interpretibus, quorum loquendi formulas 
in Novo Testamento libenter sequi solent Apostoli, usur- 
patum constet, " E^woTroiijirac* |us koi ek tu)v ajivaaujv r^c 
7^C iraXiv avriyayig fie :" hoc est, ut etiam vulgatus inter- 
pres reddidit : " vivificasti me, et de abyssis terrae iterum 
reduxisti me." Hinc CEcumenius ita locum explicat, " firj 
Stordo-jjc, jurjSs etwrig iv ry Stavolq aov, irwc 6 Xptoroc ko- 
TtfXdev £K T(ov ovQavwv, KOI iaapKbjOri ; fi ttwc anodavojv 
ave<rrt} £k ryg ajivairov, TOvriaTi, rCJv KOTwraraiv tottwv : 
aWa navTa Xoyto-juov IkjSoAe t^w : ne vacilles, neque in 
mente tua dicas quomodo Christus descendit de coelis car- 
nemque assumpsit : aut quo pacto mortuus surrexit ex 
abysso id est ab infirmis locis : sed omnem cogitationem 
foras ejice." Nee obstat quod Bellarminus objicit. 1. 
" abyssum profundissimam voraginem significare, qualis 
non est sepulchrum." Respondetur : At ostendimus abys- 
sum ejusmodi voraginem aliquando significare, qualis est 
sepulchrum, voraginem viventibus inaccessam notare po- 
test, utcunque non profundissimam. 2. " Facile fuisse in 
sepulchrum descendere : cum hie ponatur tanquam res 
homini viventi impossibilis, descendere in abyssum." Res- 
pondetur : Descendere in sepulchrum nobis hie non est, in 
monimentum intrare, quomodo Johannem et alterum disci- 

' Psalm, 70. vel 71. sec. Hebr. ver. 20. 



CONTROVERSIIS PONTIFICIIS. 175 

pulum intrasse legimus, sed terrse reddi et communem mortu- 
orum sortem subire : quod homini dum inter vivos degit 
sane est impossibile. Deinde, ut recte notat Junius, neuter 
respicit, nee Moses nee Apostolus, utrum res sit ex facto 
possibilis, an impossibilis ; sed utrum liceat post adventum 
Christi hsec dicere et tentare, necne : ac propterea dicitur, 
ne dicas in corde tuo. 3. " Opponi hoc loco abyssum 
ccelo, tanquam terrse superficies sit media inter abyssum et 
ccelum." Kespondetur : Sic etiam terrae superficies media 
est inter sepulchrum et coelum, neque ut oppositio constet, 
necesse est ut ad centrum terrse descendatur : in coeli dis- 
tantia ab ipsa terra*', satis luculentam oppositionem obser- 
vare poterat Bellarminus. Ut omittam nee Mosem marl 
nee Paulum abysso coelum omnino opponere, tanquam 
summum infimo : ideoque nuUo prorsus fundamento niti 
illam Jesuitae conclusionem ; " fuisse Christum post mor- 
tem, et ante resurrectionem in abysso, quse longissime 
abest a ccelo, id est, in profundissimis terrse partibus." 

VI. " Quis ascendit, ipse est, et qui descendit in infe- 
riores partes terrse." Respondetur : Per inferiores partes 
terrse non intelligit Apostolus infernum Bellarmini subter- 
raneum, sed banc terram, quse infima pars est mundi. Nee 
per descensum intelligit descensum Christi ad inferos ut 
victoris et triumphatoris, qualem nobis commendat Bellar- 
minus, sed humiliationem Filii Dei, sive per incarnatio- 
nem'', qui primus fuit gradus ; quomodo locutus est David', 
VHM nvnnna TIQiTI, id est, ut Symmachus expressit, 
inoiKiXOriv tv toIq KarwroToig rijc yn? '• ut Chaldseus para- 
phrastes D'T'tDUM '•aNT SDn^n, formatus sum in utero ma- 
tris mese ; sive per mortem et sepulturam, qui fuit extremus 
humiliationis gradus ; quomodo idem David de inimicis suis 
locutus est*, V"'Nn nrnnna 1M2'' quod in editione LXX. 
ita est redditum : " tlatXivaovTai dg ra Karwrara rfig yijg, 
irapaSoOfiaovrai tig X"P"C pofi^aiag, nspiSeg aXwirtKiDV 

' Psalm. 103. ver. 11. » Epist. ad Ephes. cap. 4. ver. 9. 

^ Augustin. in illud, Psalm. 85, Eruisti animam meam ex inferiori. 1. Ad 
hoc infernum missus est nascendo ad illud moriendo. Lactantius de Orig. 
erroris, lib. 2. c. 2. terras inferorum nomine appellat. 

' Psalm. 139. ver. 15. ■' Psalm, 63, ver, 10, 



176 TRACT ATCS DE 

taovTai. Introibunt in inferiora terrse : tradentur in manus 
gladii, partes vulpium erunt." Sed contra opponit Bellar- 
minus verborum proprietatem. " Nam inferior pars terrse 
non significat totam terram, sed unam partem eamque aliis 
inferiorem ; non ergo significat terrse superficiem, quae est 
pars superior ; nee etiam sepulchrum Christi quod etiam 
supra terram fuit." Respondetur : Quod de situ sepulchri 
Christi supra terram hie dicitur, falsum fuisse ostendimus in 
refutatione argumenti tertii. Ad hujus vero argument! 
fundamentum respondetur : nullam hie institui comparatio- 
nem partium terrse inter se, sed partium terrse cum summo 
coelo. " Nam " r^ ava(5aaei elg v^oq, ascensioni in altum 
vtrtpavw TravTwv twv ovpavtjv, supra omnes ccelos" per an- 
tithesin opponitur " 17 Kora/Satrtc eic to KaTwripa fiipv rrig 
ytiQ, descensio in has partes inferiores terrse :" quse expositio 
ab ipso Lyrano hunc in modum proposita legitur : " De- 
scendit primum in sua incarnatione, in inferiores partes ter- 
rse, id est, in partes hujus terrse, quse sunt inferiores respectu 
aliarum partium mundi." Ita : Exultate'' coeli quoniam fecit 
Dominus, jubilate ^HM nvnnri to. OefiiXia rijc yng reddide- 
runt LXX. 

Aliud argumentum adversus responsionem nostram arri- 
pit Beilarminus ex verbis illis sequentibus, " Ut' adimpleret 
omnia." Voluit enim Christus, inquit Beilarminus, de- 
scendere usque ad verum infernum, sicut descenderat in 
terras, ut prsesens visitaret omnes partes regni sui." Sed 
oblitus est ejus, quod ad Ubiquitarios locum hunc objicien- 
tes primo responderat : illud " ut adimpleret omnia," posse 
intelligi de adimpletione vaticiniorum. Nam fuerat prse- 
dicta a Prophetis tam descensio, quam asceusio : et quam- 
vis, inquit, " hanc^explicationem irrideant adversarii, tamen 
adhuc eam non confutaverunt :'' sed earn fortasse confutare 
potuit Beilarminus. Hac vero impletione intelligendam 
visitationem omnium partium regni sui per prsesentiam 
suam, quo tandem argumento confirmabit ? Cum et ante- 
cedentia et consequentia flagitent, ut Christum omnia im- 

^ Esai. cap. 44. vet. 23. ' Epist. ad Ephes. cap. 4. ver. 10. 

" Bellarmin. de Christ, lib. 3. cap. 16. 



CONTROVERSIIS PONTIFICIIS. 177 

plevisse intelligamus donis suis, potius quam prsesentia. 
Statim enim prsecesserat, " Unicuique autem nostrum data 
est gratia, secundum mensuram donationis Christi : propter 
quod dicit ; ascendens in altum, captivam duxit captivita- 
tem, dedit dona hominibus." Statim quoque sequitur, " Et 
ipse dedit quosdam quidem Apostolos, quosdam autem Pro- 
phetas, etc. in aedificationem corporis Christi." Unde col- 
ligitur Apostolum nihil aliud hoc loco spectasse, quam quod 
dixerat in praecedentibus : Christum esse " t6v^ navra iv 
iratri TrAjjpov/ufvov, eum qui omnia implet in omnibus ;" 
sanctosque ejus " irXupwOrivai" slg vav to irXripwfia row 
Oeov, impleri ad omnem usque plenitudinem Dei." 

■ Epist. ad Ephes. cap. 1. ver. 23. ° Epi>t. ad Ephes. cap. 3. ver. 19. 



VOL. XIV. 



178 TRACTATUS DE 



XIX. 

ANIMAS PIORUM ANTE CHRISTI ASCENSIONEM FUISSE 
IN CCELO, NON IN LOCO SUBTEKEANEO, QUEM LIMBUM 
PATRTTM APPELLANT PONTIEICII, A DEI PRiESENTIA 
SECLUSA8. 

I. Qui fruebantur vita seterna, et in condemnationem 
non venerunt, sed transiverunt a morte in vitam, post mor- 
tem non sunt conjecti in carcerem infernalem, et in eo ad 
aliquot annorum millia a Dei prsesentia separati. At Patres 
ante Christi ascensionem fruebantur vita seterna, et in con- 
demnationem non venerunt, sed transiverunt a morte in vi- 
tam. Ergo. Probatur assumptio : <jui fide erant praediti, 
fruebantur vita seterna et in condemnationem non venerunt, 
sed transierunt a morte in vitam. Patres fide erant prsediti. 
Ergo. Major habetur, Johan. cap. 5. ver. 2. Minor 
Epist. ad Hebr. cap. 11. ver. 2. 

II. Quos Deus in vita justificavit, peccatis remissis et 
imputata justitia; eos post mortem ad carceres non condem- 
nat, et a prsesentia sua non ablegat. At Patres Deus in 
vita justificavit, peccatis remissis, et imputata justitia. 
" Credidit' Abraham Deo, et imputatum est ei ad justi- 
tiam." 

III. Qui in hac terra versabantur ut hospites et advenae, 
ccelestem quserentes patriam, transacta peregrinatione asse- 
cuti sunt patriam ; at Patres in hac terra versabantur ut 
hospites et advenae, coelestem quserentes'' patriam, quemad- 
modum et'' nos. 

IV. Si Patres ante Christi ascensionem poenam damni 

* Epist, ad Rom. cap. 4. ver. 3. 

>> Epist. ad Heb. cap. 11. ver. 10. 13, 14. 16. 

' Epist. ad Heb. cap. 13. ver. 14. 



CONTROVERSIIS PONTIFICIIS. 179 

sustinuerunt, nee ad regnum coelorum admitti poterant ; ex eo 
hoc accidit, quod ante Christi adventum ejus passio et resur- 
rectio sua earuerint efBcaeia. At falsum consequens : quia 
hoc respectu datur " agnus* occisus ab origine mundi," et 
Patres "eandem^ escam spiritualem ederunt, et eundem 
potum spiritualem biberunt," et si Christi passio ac resur- 
rectio sua caruissent efBcaeia, non solum pcenam damni, 
sed etiam pcenam sensus necessario sustinuissent Patres. 
Quod enim a Gehennas suppliciis liberatur quis, passionis 
Christi beneficium agnoscendum est. 

V. Pari posita justitia, par debet poni remuneratio. 
Nostra et Patrum justitia par fuit et eadem : nempe per 
fidem' in Christum Jesum, quae in omnibus est i<t6ti/xoc^ et 
aeque pretiosa, par igitur debet poni remuneratio, ideoque 
cum nobis post mortem pateat regnum ccelorum, illud Patri- 
bus non est claudendum. 

VI. Si reatus peccati primi Adami impios statim post 
mortem in Tartarum praecipitat : communicatio justitiae se- 
cundi Adami fideles statim post mortem in coelum evehet : 
sed verum prius : Ergo et posterius. Probatur connexum, 
quia alias peccatum primi Adami plus valeret ad mortem, 
quam secundi ad salutem contra comparationem'' Apostoli 
ad Romanos. 

VII. Iter vitae sursum constituitur in coelo, non deorsum 
in inferno, " Iter" vitae sursum est intelligenti, ut reddat a 
sepulchro (vel inferno) deorsum." 

VIII. Si ccelum usque ad ascensioncm Christi clausum 
esset Patribus, Elias non ascendisset In coelum ante Christi 
adventum. At "ascendit'' Elias turbine in coelum." 

IX. Si ante Christi ascensionem in carcerem aliquem 
compingerentur Patrum animae, non fuissent in statu glo- 

* Apoc.ll. cap. 13. ver. 8. « I F.pist. ad Cor. cap. 10. ver. 3, 4. 

' Act.Apost. cap. 15. ver. 11. Epist. ad Gal. cap. 3. ver. 8, 9. Epist, ad Rom. 
cap. 4. ver. 23, 24. 

f 2 Epist. Petr. cap. 1. ver. 1. 

•• Epist ad Rom. cap. 5. ver. 17, 18, 19. 

' Proverb, cap. 15. ver. 24. ' 2 Reg. cap. 2. ver. 11. 

n2 



180 TRACTATUS DE 

riae. At fuerunt : ut colligitur ex apparitione' Mosis et 
ElisB cum gloria. 

X. Si ante Christi ascensionem animabus in regnum 
coelorum nullus patuisset accessus : turn latro non fuisset in 
coelo cum Christo eo die, quo passus. At contrarium patet 
ex verbis, " Hodie" mecum eris in paradiso," id est, regno 
coelorum : ut pluribus" confirmat ipse Bellarminus. 

XI. Locus in quo quis a Dei prsesentia exulat, non est 
locus consolationis. At locus in quem receptee sunt piorum 
animse ante Christi ascftnsionem, fuit locus consolationis. 
Ergo. Major per se patet et confirmari potest ex Psalmo 
decimo sexto, versu undecimo, ubi in conspectu Dei gau- 
diorum plenitudo constituitur. Minor manifesta est, ex 
Evangelio", ubi diris cruciatibus Divitis in gehenna, oppo- 
nitur solatium Lazari in sinu Abrabse. 

XII. Inter limbum inferni et ipsum infernum damnato- 
rum, non est constitutus ingens hiatus, et admodum lon- 
ginqua distantia. At inter sedes Rdelium ante ascensionem 
Christi vita defunctorum, et infernum damnatorum, ingens 
constitutus est hiatus, T^ofrjuaP ftiya et longinqua admodum 
distantia, ubi Dives in tormentis, sublatis oculis suis Abra- 
hamum proculi vidisse dicitur, et Lazarum in sinu ejus, 
indeque Augustinus, coUigit, " non'' esse quandam partem, 
et quasi membrum inferorum, tantse illius felicitatis sinum. 
Chaos enim magnum quid est, nisi quidam hiatus, multum 
ea separans inter quae non solum est, verum etiam firmatus 
est ?" 



' Luc. cap. 9. vcr. 31. " Ibid. cap. 23. ver. 43. 

» Bellarmin. de Sanct. Beat. lib. 1. cap. 3. 

• Luc. cap. 16. ver. 25. P Ibid. ver. 26. 

<1 Luc. cap. 16. ver. 23. 

' August. Epist. 164. ad Evodium. op. torn. 2. pag. 575. 



CONTBOVERSIIS PONTIFICIIS. 181 



XX. 

SOLVUNTUR ARGUMENTA BELLARMINI DE LIMBO 
PATRUM. 

I. Ea sententia est prorsus inaudita in Ecclesia Dei. 
Respondetur : Quorsum ilia Origenis, libro primo in Job, 
verba ilia explicantis, Nudusibo illuc; " Illucibo, ubi sunt 
tabernacula justorum, ubi sunt sanctorum glorise, ubi est 
fidelium requies, ubi est piorum consolatio, ubi est miseri- 
cordium haereditas, ubi est immaculatorum beatitudo, ubi 
est veracium leetitia et exultatio. Illuc ibo, ubi est lux et 
vita, ubi est gloria et jucunditas, ubi est Isetitia et exultatio, 
vel unde aufugit dolor, tristitia etgemitus, ubi obliviscentur 
priores tribulatlones, hse quae sunt in corpore super terram. 
Illuc ibo, ubi est tribulationum depositio, ubi est remune- 
ratio laborum, ubi Abrahse sinus, ubi Isaac proprietas, ubi 
Israel familiaris, ubi sauctorum animse, ubi angelorum chori, 
ubi archangelorum voces, ubi Spiritus Sancti illuminatio, 
ubi Christi regnum, ubi seterni Dei patris infecta gloria 
atque beatus conspectus." Abrahse sinus et receptacula 
auimarum defuuctarum Patrum in ccelo hie posita descri- 
buntur, non in carcere aliquo infernali. 

Augustinus, eumque secutus Beda, et Strabus in Glossa 
ordinaria : " Sinus^ Abrahae est requies beatorum pauperum, 
quorum est regnum coelorum ; in quo post hanc vitam 
recipiuntur." Similiter Titus Bostrensis, vel quicunque 
author fuit illorum Collectaneorum in Lucam. 

II. Jacob ait "descendam'' ad filium meum in infer- 
num." Pius erat Jacob, inquit IJellarminus, plus etiam 
Joseph : et tamen utrumquc non ascendisse ud coelum, sed 

* August. Quxst. Evang. lib. 2. cap. 38. op. toDi. 3. par. 2. pag. 264. 
' Geno. cap. 37. yet. 35. 



182 TRACTATUS DE 

ad inferos descendisse, Scriptura significat. In eum locum 
Nicolaus Lyranus : " Hebrsei expoiiunt, in foveam vcl se- 
pulchrum. Catholici autem melius exponunt, dicentes in 
infernum, id est, ad limbum sanctorum patrum, qui est 
superior pars inferni," Contra vero Augustinus, Steuchus, 
Eugubinus, in eundem locum, Hebrseorum tuetur senten- 
tiam : his tandem verbis concludens, " Haec diximus nihil 
facientes, quae de hac re somniat Nicholaus; vere enim, 
figmenta sunt, quae de limbo scribit hoc loco." Objicit 
vero Bellarminus, capite decimo, vocem blKtt? non posse 
hie accipi pro sepulchre : " quia dicit se iturum ad filium 
suum, quem putabat mortuum, et devoratum a feris, et 
proiude caruisse sepulchre." Sed respondet Franciscus 
Junius etiam ventrem ferarum'= figurata locutione sub no- 
mine sepulchri comprehend! posse : quemadmodum Pro- 
pheta Jonas, quum in ventre ceti esset, se vociferatum 
fuisse dicit blSO? Itaaa e ventre sepulchri : ut omittam 
phrasim illam descendi in biStP communiter nihil aliud 
significare quam simpliciter mortuorum statum subire ; ut 
docet Jansenius*, et liquet ex antithesi, '♦ Quia" non infer- 
nus confitebitur tibi neque mors laudabit te : non expecta- 
bunt, qui descendunt in lacum, veritatem tuam: vivens, 
vivens ipse confitebitur tibi." 

III. " Dives in inferno cum esset, vidit a longe animam 
Lazari in sinu Abrahse, et audivit, inter loca ipsorum mag- 
num hiatum esse : id enim significat \a(T(ia, ex quo apparet, 
nihil solidi fuisse interjectum inter locum damnatorum et 
sinum Abrahae, sed utrasque animas in eadem voraginc 
fuisse, licet multum inter se distantes." Respondetur : 
Negamus consequentiam ; si inter loca ipsorum magnus 

' Ita Cicero,' lib. 1. Tusc. qusest. in Hircania ali dicit canes, a quibus lanien- 
tur, eamque optimam censere illos esse sepulturam. Author ille qui Dorica 
dialecto, wtpi tSi koKSi icai ai<!\pia scripsit (ab Henr. Stephano, simul cum 
Diogene Laertio editus :) JAaaaay'iTui (iiiquit) tu>q yoviuQ KaraKo^pavTis 
naTiaOovTi Kai raipos KaWnrroi ^oKtT y/uv iv rots TiKvoig TtOdpQai, 
Contra L'oeta ille apud Ciceronem (de Xiiyeste, ut videtur :) 

Nati> sepulchrum est ipse parens. 
* Comment, in Prov. cap. 15. ' lisai, cap. 38. ver. 18. 



CONTROVERSIIS PONTIFICIIS. 183 

fuit hiatus', ergo fuerunt in eadem voragine : contrarium 
enim rectius a Tertulliano^ et Augustino'' deducitur, si 
ejusmodi vorago inter loca ipsorum interposita fuit, in 
eadem ergo voragine non fuisse. Adeo quidem ut ipse 
Maldonatus Jesuita in commentariis ad liunc locum dis- 
simulare non potuerit : " se valde suspicari summum hie 
coelum designari, inter quod et infimum damnatorum 
locum, ubi dives erat, magnus utique erat hiatus, totum 
scilicet spatium aeris, quod quasi hiatus quidam vacuum, et 
impermeabiie videtur esse." Utrum vero xacrfia hoc ad 
aeris spatium, vel potius ad hiatum aliquem extra visibilem 
hunc mundum (ubi atSrjg, locus ille animarum invisibilis, a 
quibusdam coUocatur) inter beatorum et damnatorum loca 
interjectum sit referendum: viderint ii qui de inferorum 
situ disputare solent. Id monuisse satis sit, quamdiu certi 
nihil nobis de situ inferorum constiterit, tamdiu certi nihil 
ex hoc Bellarmini argumento confici posse. 

IV. " Anima' Samuelis apparens Sauli de terra ascen- 
dere visa est." Respondetur: 1, Si vere apparuisset 
Samuel Pythonissae, hoc tamen nihil faceret pro limbo 
animarum subterraneo : neque enim solius animae descri- 
bitur apparitio, sed animae cum corpore conjunctae. " Vir'^ 
senex ascendit, qui est amictus pallio." At licet anima 
separata prius fuisset in coelo, quum tamen resumendum 
esset corpus ex ccelo, in terram deduci oportuit, atque ex 
terra emergere : quemadmodum in extremo judicio animae 
mortuorum simul cum corporibus, prodibunt e monumen- 
tis', nee id tamen argumento erit animas separatas in loco 
aliquo subterraneo commoratas esse, ac in coelo nondum 
fuisse. 2. Non fuit verus Samuel qui apparuit, sed spec- 
trum diabolicum idque propter has rationes. I. Versu deci- 



' ianaenius, de Concor. Evangel, cap. 96. Quod si quia speciatim ezprimi 
qusrat, quid per hiatum ilium magnum sit intelligendum, recte dicetur signi- 
ficari tirmissimum Dei statulum in modum hiatus prohibens illorum et illorum 
permiztionem. Ut sit sensus : firmissimo et immutabili Dei riecreto sic sumus 
nos a vobis separati, ut ii, qui volunt hinc transire ad vos, non possint. 

» Contra Marcion. lib. 4. cap. 34. '' Epistol. 164. op. torn. 2. pag. 575. 

' 1 Sam. cap. 28. ver. 14. i* Ibid. 

' Johan. cap. 5. ver. 28, 29. 



184 TRACTATUS DB 

mo quinto dicit Pseudo-Samuel ad Saulem : " quare inquie- 
tasd me ut suscitarer." At impium seque ac absurdum est, 
ut existimemus sanctorum quietera Magorum vel Dsemo- 
num opera interturbari posse. 2. Pseudo- Samuel passus 
est se a rege adorari. " Inclinavif" enim se super f'aciem 
suam in terra et adoravit." At verus Samuel se a rege 
adorari non fuisset passus : non magis quam Petrus a Cor- 
nelio", aut Angelus a Johanne". 3. Deus Sauli respon- 
dere noluit, vel per somnia, vel per Urim, vel per Prophe- 
tas ; quomodo ergo jam Pythonissse opera respondisset illi 
per Prophetam. 4. Non est Dei voluntas ut excitentur 
mortui ad instruendos vivosi'. 5. Dicit Pseudo- Samuel 
ad regem : " Cras tu et filii tui mecum eritis," unde author 
quaestionum ex Vetere Testamento (quse Augustino tri- 
buuntur) ejusmodi colligit argumentum, quod etiam ex eo 
retulit Gratianus"", " quomodo homo Dei, qui cum Abra- 
ham in refrigerio erat, dicebat ad virum pestilentiae, dignum 
ardore gehennse, cras mecum eris. His duobus titulis sub- 
tilitatem fallacise suae prodidit improvidus Satan, quia et 
adorari se permisit sub habitu et nomine Samuelis contra 
legem : et virum peccatis pressum, cum magna distantia 
peccatorum et justorum sit, cum Samuele justissimo fu- 
turum mentitus est : ad eum enim transmigravit, quem ado- 
ravit." 6. Dicitur, " mortuus"^ esse Saul propter praevarica- 
tionem suam : quod consulere Pythonem quaesilsset," et 
•' quod non requisivisset Jehovam, ideo morte aifecit eum ; 
et avertit regnum ipsum ad Davidem filium." Falsum est 
quod pseudopropheta iste praedicit, proximo die Saulem 
cum filiis in praelio occubiturum : idque hoc argumento 
ostendimus. 

Quod factum est post ilium diem, quo Philistaei Shu- 
nemo Aphekum et Israelitae Gilboa ad fontem Izreelis 
castra moverunt, non est factum eo die qui Saulis reditum 
a Pythonissa proxime est secutus. 



" 1 Sam. cap. 28. ver. 6. " Act. Apost. cap. 10. ver. 25, 26. 

*• Apocal. cap. 22. ver. 8, 9. 

p Luc. cap. 16. vcT. 30, 31. Esai, cap. 8. ver. 10. 

1 Caus. 20. qu. 5. §. 14. 'I Chron. cap. 10. ver. 13, 14. 



CONTROVERSIIS PONTIFICIIS. 185 

At praelium inter Israelitas et Philistaeos factum est post 
ilium diem. 

Ergo praelium non est factum eo die, qui Saulis reditum 
a Pythonissa proxime est secutus. 

Probatur major : quia inter tempus quo Philistsei Shu- 
nemi, Israelitse Gilboae castra habebant, et diem quo ilii 
Aphekum, hi ad fontem Izreelis moverunt, facta est Saulis 
ad Pythonissam profectio, et reditus ejusdem per eandem 
noctem, ut constat ex serie sacrae historiae'. Minor hoc 
argumento probatur. Quod tempore absentiae Davidis est 
factum, post ilium diem quo Philistaei Shunemo Aphekum 
et Israelitae Gilboa ad fontem Izreelis castra moverunt, 
factum est. At praelium inter Israelitas et Philistaeos tem- 
pore absentiae Davidis factum est. Ergo post ilium diem est 
factum. 

Probatur major: quia ex versibus primoet ultimo, capitis 
vigesimi noni inter se eollatis, manifestum est Davidem toto 
eo die in castris Philistaeorum praesentem fuisse, nee ante 
proximum matutinum dlscessisse. Sed nee statim post Da- 
vidis discessum factum fuisse praelium, ex eo coUigitur ; quod 
si id ita esset, sequeretur sex integros dies fuisse elapsos, pri- 
usquam David factam cladem rescivisset ; at hoc incredibile. 

At, inquit Bellarminus, " deducitur hoc satis aperte 
ex textu divinae Scripturae : cum vidisset, inquit, mulier 
Samuelem. Item: dixit Samuel ad Saul." Respondet 
Hainoldus, "appellari' Samuelem, quod gesserit personam 
sive similitudinem Samuelis, non quod fuerit ipse Samuel. 
Ut apud Virgilium de Cupidine induto specie Jul!, 

Mirantur dona JEneas, niirantur Julura. 

et in libro Geneseos, tres viri apparuisse dicuntur" Abra- 
hamo, et vir^ luctatus esse cum Jacobo, ad mane usque :" 
et Aben Ezra, notat " Scripturam^, cum facit mentionem 
Dei alieni, loqui secundum cognitionem servientium illis." 
Porro autem ilia Scripturie verba premit Bellarminus, 
" Intellexit ergo Saul, quod Samuel esset," certe inquit, non 

< 2 Sara. cap. 28. ver. 4, 5. 25. cap. 29. ver. 1. 

' Rainnld. de Apocr. Pr*Iect. 89. pag. 1091. 

" Gen. cap. 18. ver. 2. « Ibid. cap. 32. ver. 24. 

' Abeii I^zra in Exjd. cap. 20. 



186 TRACTATUS DE 

diceret Scriptura ; intellexit, sed, putavit, vel, cogitavit, si 
non esset verum. Respondetur : Et hoc refertur ad eorum 
opinionem, de quibus loquitur Scriptura. Ut in parabola 
" Domine^ noveram te hominem durum esse, qui metas 
ubi non sevisti, et inde colligas ubi non sparsisti : ecce 
babes quod tuum est. Cui Dominus : Serve male et piger, 
sciebas me metere ubi non sevi, et inde colligere ubi non 
sparsi." In quem locum Cajetanus : " non est quseren- 
dum quemadmodum hsec proprie verificentur de Deo ; quia 
falsse sunt sestimationes :" et ante eum Hieronymus, in 
eundem locum, servum eum malum appellari notat, " quo- 
niam* calumniam fecerit Domino." Ita ubi Rahab explo- 
ratores occultante, nuntii dicuntur emissi, " qui persecuti 
sunt ipsos, (inquit textus''), sequuti post ipsos." Nempe 
quoniam putabant se persequi : non enim reipsa perseque- 
bantur. _ 

» Matt. cap. 25. ver. 24, 25, 26. • Hieron. in Matt. op. torn. 4. pag. 123. 
^ Josu. cap, 2. ver, 7. 



CONTROVERSIIS PONTIFICIIS. 187 



XXI. 



DE SCIENTIA ANIM^ CHEISTI. 

In Christi persona duplex exspectatur Scientia: 

Increata : naturse divinae : quae iiifinita est, seterna, om- 
nisque successionis et mutationis expers : adeoque ipsa es- 
sentialis Dei sapientia. 

Creata : naturae humanse : qua anima Christi non ut Del- 
tas, per essentiam suam, et uno simplici actu, sed successive 
et cum mutatione res intelligit, idque vel in 

Verbo : cui vTro(rraTiKw^ est unita ; et cujus visione imme- 
diata fruitur modo beatissimo. Ea ratione anima Christi, 
etiam intellectu create, multa intelligebat, quae secundum fa- 
cultatem humanae naturae ignorabat (cogitationes cordium 
verbi gratia, et res futuras) : Deitate non suam aliquam 
perspiciendi vim in naturam humanam transfundente, sed in- 
tellectum illustrante, et quascunque vellet notitias in anima 
sibi unita accendentc. Ita Marc. 2, 8, cognovit Jesus spiritu 
suo, quid Scribae ratiocinarentur in cordibus suis. " Nee" 
opus fuit ut quisquam ei testaretur de homine ipse enim sci- 
ebat quid esset in homine." Cognovit autem haec Christus in 
verbo, ut notat Thomas, "non'' autem cognitione prophetiae : 
quia prophetia est quaedam imperfecta participatio illius vi- 
sionis, qua videntur resin verbo: quae cum inChristo perfecta 
fuerit, imperfectio prophetiae in Christo locum non habuit." 

Vel in genere proprio per species intelligibiles, quae cog- 
nitio est vel virtpipvaiKri vel (pvatKr). 

Y-irtp^vaiKri, infusa, qua superat Adamum in statu inno- 
centiae constitutum. Qualem enim cognitionem habent an- 



* John, cap. 2. vcr. 25 



* John, cap. 2. vcr. 25. 

■■ In qasilion. disputat. de vetit. qu. 20. art. 6. 



188 TRACT ATUS DB 

geli naturalem 8ibi, talem habuit Christus animse suae infu- 
sam, unctus" a Patre oleo Isetitise supra consortes suos^ 

^vaiKii est vel indita vel acquisita. 

Indita, potentia naturalis ad imaginem Dei, qua anima 
Christi res intelligit per species intelligibiles intellectui ma- 
teriali sive possibili eo modo impressas, quo posteris Adami, 
si integram imaginem Dei, sub qua sapientise et sanctimoniae 
habitus'" eomprehenduntur, retinuissent, imprimerentur. 

Acquisita, qualis est ordinaria cognitio humana, est vel. 

Universalis et abstracta, qui habitus est scientificus virtute 
intellectus agentis, species intelligibiles a phantasmatibus 
abstrahentis, acquisitus. 

Particularis et sensitiva ; vel in experientia rerum per 
sensus posita, quomodo Christus ex'= iis, quae passus est, 
obedientiam didicisse dicitur. 

Quaeritur quomodo Christus sapientia creverit : nam cre- 
visse certum est, ex secundo capite Evangelii secundum Lu- 
cam ; versu enim quadragesimo legitur : " Puerulus autem 
crescebat, et corroborabatur Spiritu, implebaturque sapi- 
entia : et Dei gratia erat super eum." Et additur : " Jesus' 
autem proficiebat sapientia et statura, ac gratia apud Deum 
et homines." Respondet Bellarminus, " certam^ et com- 
munem expositionem esse Patrum Gregorii Nazianzeni, 
Cyrilli, Damasceni, Theophylacti, Bedae, Anselmi, Ber- 
nardi, et aliorum, quod Christus profecerit sapientia et 
gratia opinione hominum, quibus indies magis aperiebat sa- 
pientiam suam. Quomodo Sol, quo magis ascendit versus 
medium coelum, tanto magis dicitur proficere in lumine et 
calore ; non quod in se fiat lucidior et calidior, sed quia 
magis apparet ejus virtus." Addit secundo loco, ex sen- 
tentia Damasceni, " quod'' sicut episcopus dicitur proficere 
in ecclesia sua suis concionibus, quando populus proficit ; 
et doctor in schola dicitur proficere, quando doctos reddit 
auditores ; ita etiam Christus dici potest profecisse, quia 

' Heb. cap. 1. ver. 9. 

<■ Ephes. cap. 4. ver 24; Culoss. cap. 3. ver 10. 

' Epist. ad Heb. cap. 5. ver. 8. ' Luc. cap. 2. ver. 52. 

f Bellariniii. de Christ, lib. 4. cap. 5. 

'' Daniascen. de fid. lib. 3. cap. 22. 



CONTROVERSIIS PONTIFICIIS. 189 

fecit alios proficere." Verum utraque haec expiicatio a 
Bellarmiiii socio, Francisco Toleto Cardinale, improbatur. 
Prima quidem, " turn* quia Evangelista sequalem videtur 
fecisse profectum sapientise, setatis, et gratise ; qui autem 
setatis est, non in ostensione tantum, sed in reipsa positus 
est : ergo et reliqui duo similem debent habere rationem : 
turn quia juxta hanc expositionem dicere etiam possumus, 
Verbum seu Christum ratione naturae divinse profecisse : 
quod asserere isti doctores reformidantes, confugiunt ad 
naturam humanam. At quantum ad ostensionem dici 
etiam posset profecisse, quia Verbi sapientia paulatim se 
prodebat per humanitatem illam. Turn etiam, quia im- 
propria est significatio verborum, profecit, id est, videbatur 
proficere, seu paulatim se ostendebat." 

Altera vero, quia in contextu hoc sermo est de Christo 
in se : quemadmodum constat, tum ex antecedentibus turn 
ex verbo illo mtatis adjuncto ; quod manifesto dictum 
est de Christo, ratione corporis proprii. Et quia tunc 
temporis nondum Christo prsedicante, non videtur corporis 
ejus mystici factus profectus. Ut similitudo episcopi in 
schola et doctoris in schola proficientis a Bellarmino (nam 
in Damasceno quem citat, eam non invenio) allata locum 
hie omnino non habeat. Rectius igitur respondent nostri, 
patribus quoque suffragantibus (quod Maldonatus Jesuita'^, 
licet id segre ei esset. dissimulare non potuit) Athanasio', Epi- 
phanio™, Ambrosio", Cyrillo°, FulgentioP, Beda', et Euthy- 
mio', Christum non quidem divina,sed tamen humana sapien- 
tia vere profecisse: unde Ephremius AntiochenusPatriarcha 
ex Cyrilli in Johannem commentario, "Ei St S17 XeyotroTrpo- 

KOTTTtW 6 'It|<TOUC llXtKl'fll Kol <Tq<j>lq KOI XaplTl '. TTIQ OlKOVO/niaQ 

iarai to ^pq/ua, avvtxwpei yap 6 tov Ofov \6yog Sia rwv 

' Tolet. in 2 cap. Luc. annot. 6. k In Luc. cap. 2. ver. 40. 

' Sermon. 3. cont. Arianosop. ton). 1. pag, 599. 
" In Ancorato. op. torn. 2. pag. 84. 
" De Incar. Dom. Sacr. cap. 7. op. torn. 2. p. 719. 

" Thesaur. lib. 10. cap. 7. et lib. de recta fide op. torn. 2. pag. 303. et 691. 
Ed. Par. 1572. 

P Ad Thrasimund. lib. 1. 19 Photii. Biblioth. pag. 425. 

** Comment, in Luc. cap. 2. 



190 TRACTATUS DB 

rijc idla^ <j>v<n<o^ lOiov livai ro av9pu)Trivov. Si Jesus profi- 
cere dicebatur sapientia, et setate, et gratia, incarnationis 
opus est : permittebat enim Dei verbum, humanitatem 
suis moribus ferri," et Euthymius, in hunc locum : " tanquam 
puer lege humanae naturae paulatim ad hsec proficiebat ; 
nam ut Deus omnino perfectus erat." 

Quod ut intelligamus distinguenda Humana Christi sa- 
pientia in actualem et habitualem. Quemadmodum divi- 
nae sapientise essentiale est, ut in acta sit perpetuo, ita 
animae humanae connaturalis est hie modus, ut quandoque 
sit intelligens actu, quandoque in potentia, ut in tertia 
parte Summae' notat Thomas. Licet igitur Christi ani- 
ma jam inde a conceptione potentiam intelligendi habu- 
erit, non sequitur tamen eum actu ea omnia cognovisse, 
quae temporis progressu intellexit. Quemadmodum vero 
de posteris Adami in statu innocentise non eadem est doc- 
torum Pontificiorum sententia ; plurimis defendentibus, non 
statim ab initio ortus sui, sed progressu aetatis usum rationis 
et scientiam rerum habituros fuisse, omnis interim vitiosse 
et culpabilis ignorantiae expertes : quod a Thoma in prima 
parte Summae manifestis argumentis probatum affirmat 
Gregorius Valentianus' ; aliis opinantibus, quod statim ha- 
buissent rationis usum, profecissent tamen in scientia per 
experientiam ; aliis rem in medio relinquentibus, ut deter- 
minatu difficilem, " tum quia authoritates super hoc non 
reperiuntur expresse ; tum quia ad hoc vix haberi possunt, 
nisi rationes congruentiae, quae frequenter sunt ad utramque 
partem ; tum etiam quia in statu sumus caliginis et miseriae, 
adeo ut vix possimus cogitare, quae in statu illo fuissent :" 
quae difBcultatis rationes his ipsis verbis assignantur ab 
Alexandre Halensi'^ : praeter quem, de hac quaestione con- 
suli possunt Petrus Lombardus" cum omnibus Sententiariis, 
Thomas cum suis interpretibus in citato loco ; Hugo de S. 
Victore, de Sacramento fideiy et Pererius in librum Gene- 



* Qusest. 11. artic. 5. 

« Comm. in Thom. torn. 1. disp. T.quaest. 5. punct. 3. 

" Summ. par. 2. quaesU 89. membr, 2. « Sent. lib. 2. dist 20. 

> Par, 6. lib. 1. cap. 26. 



CONTROVEHSIIS PONTIFICIIS. 191 

8eos^. Ita de usu rationis et scientia in anima Christi variai 
sunt turn veterum turn recentiorum Theologorum sententise. 
Scholastici tenent, animam Christi a primo instanti concep- 
tionis suae usum fuisse ratione, et habuisse actus intelli- 
gendi: contra author opens imperfecti in Matthseum, de 
Magis Christum adorantibus verba faciens, inquit : " Pu- 
tas adorassent infantem non intelligentem adorationis ho- 
norem, nisi aliquid divinum credidissent in eo. Ergo non 
pueritise detulerunt honorem nihil intelligenti, sed divini- 
tati ejus omnia cognoscenti." Et Ambrosius locum Esaise 
ad Christum accommodans : " Per" quem sensum Esaias 
dixit, patrem puer nesciebat aut matrem ? Scriptum estenim : 
' Priusquam'' sciat puer patrem aut matrem, accipiet virtu- 
tem Damasci et spolia Samarise.' Sapientiam enim Dei 
futura et occulta non fallunt ; expers autem agnitionis 
infantia, per humanam utique imprudentiam, quod adhuc 
non didicit, ignorat." Hinc paulo ante locum hunc Lucse 
ita idem explicat, " Si proficiebat aetata hominis, proficiebat 
sapientia hominis. Sapientia autem sensu proficit, quia a 
sensu sapientia." Fulgentius quoque utrumque locum et 
Esaise et Lucse tractans : " Anima'^ igitur humana," inquit, 
"quae rationis capax naturaliter facta est, bonum malum- 
que infante Christo nescisse dicitur"*, qua secundum Evan- 
gelicam veritatem in puero Jesu sapientia et gratia profe- 
cisse narratur" : nam sicut carnis est, setate proficere, sic 
est animse, sapientia et gratia profecisse : quse tamen in sa- 
pientia nuUatenus proficeret, si naturalem intelligentiam 
(quae hominibus rationis causa coucessa est) non haberet." 
Quicquid vero de usu rationis et scientia in anima vel 
Christi vel posterorum Adami in statu innocentise statuen- 
dum sit (qua in re videndum, ne authoritate' verbi Dei 
destituti, ratiociniis humanis nimium indulgeamus, ausi 
" sapere supra id quod scriptum est") id sine periculo affir- 
mari potest, jam inde ab ortu imaginem Dei, ideoque et 

■ Comm. in Gen. cap. 2, sect. 45, 46, 47. 

* Ambros. de Incar. Dom. Sacr. cap. 7. op. torn. 2. pag. 720. 

'' Esai. cap. 8. ver. 4. ' Fulgent, ad Thrasim. lib. 1, 

'' EsaL cap. 8. ver. 4. * Luc. cap. 2. ver. 40. 



192 TBACTATUS DB 

sapientiae' et sanctimoniae saltern habitus inditos et habuisse 
ilium, et si in innocentia perstitisset Adam, habituros fuisse 
istos. Sic tamen ut quemadmodum in actibus obedientiae, 
ita etiam in actibus sapientise, simul cum setatis incremento 
major indies fieret progressus. Et ut internos rationis actus 
in ipsa infantia exercuerit Servator noster, (de quo nihil te- 
mere pronuntiare ausim), atque theorice res omnes intellex- 
erit : certum est tamen externa sapientiae opera, nonnisi pro- 
cedente aetata, edidisse. Nam ut in Ancorato inquit Epipha- 
nius: iTntSrj^ yivvr^Otig airo KOiXiag, tvOvg XaXwv, sliSa'iKVVTO 
Kol KaOapwg, oTa Sjj apriTratc, i<j>9iyyeTO, (pavraata av tvo- 
filaQri, KOI oiiK aXr/0i7e, 17 /uaXXov 8oKrj(7£t x] tvcrapKog avrov 
KVtiaig- Siaroi tovto vnofiivei to oXiyov rriQ riXiKiac, "va firi 
CKpaviari to aXriOig Trie; aKoXovOiag. Quoniam genitus ex 
utero, si statim loquens idque pure ostensus fuisset, et velut 
pueritiam egressus aliquis (illud enim apTiirai^ puerum adul- 
tum signat : quod exemplum, ut hoc obiter notem, adden- 
dum est Thesauro Henrici Stephani, ubi authorem hujus 
vocabuli desiderat) verba faciens ; imaginatio sane putata 
fuisset, et non vera, aut potius in apparentia, ipsius concep- 
tio : propterea expectat aliquid aetatis, ut ne consequentiae 
veritatem dissiparet." Jam vero, ut recte observat Toletus'', 
non solum habitus sapientiae, sed etiam verba et opera ex- 
terna a sapientia procedentia, frequenter in Scriptura nomine 
appellantur sapientiae : quomodo dicuntur venisse ex omni- 
bus populis "ad' audiendam sapientiam Salomonis :" eamque 
Regina Sabae turn audivisse'', turn vidisse' dicitur. In hac 
igitur sapientia Christus vere profecit, sicut in aetate : quia 
secundum aetatis incrementum, opera indies sapientiora ede- 
bat, et verba sapientiora loquebatur. " Non enim omnia 
externa opera aequalem sapientiam habent, sed contingit 
sapienter et sapientius operari et loqui." Ita Toletus : cujus 
explicatio potior est multo utravis ilia Bellarminiana supe- 
rius proposita et refuta. 

' Epist. ad Ephes. cap. 4. ver. 24. Epist ad Coloss. cap. 3. ver. 10. 
f Epiphan. op. torn. 2. pag. 46. 

'' In Luc. 2. annot. 86. ' 3 Reg. cap. 4. ver. 34. 

^ Luc. cap. II. ver. 31. '2 Cluoa. cap. 9. ver. 3. 



CONTROVERSIIS PONTIFICIIS. 193 

Urget Bellarminus" locum Esaise " Et" requiescet super 
eum Spiritus Domini, spiritus sapientiae," et alia loca° ubi 
dicitur Christus unctus a Deo Spiritu Sancto. Sed nega- 
mus inde concludi posse illam Pontificiorum sententiam, 
quam in fine capitis primi proposuit : " Christi animam ab 
ipsa sua creatione ita scientia repletara, ut nihil postea didi- 
cerit, quod antea nesciret." Ad quam probandam etiam 
frustra adduntur illse Scripturae, in fine capitis secundi. 
I. " DeP plenitudine ejus omnes accepimus." Responde- 
tur ex Toleti commentario in hunc locum : " Plenitudo 
haec est ipsa divinitas unita humanitati, de qua dicitur ' In 
quQi habitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter.' Est 
etiam gratia ex unione divinitatis in humanitatem deri- 
vata, quae ut fons quidam in ea residet, unde in membra, 
quorum Christus caput est, diffunditur. Proptereain Christo 
est plenitudo redundantiae in alios soli Christo propria." 
Sed hinc humanitatis omniscientia nullo modo probari po- 
test. II. " Non''enim ad mensuram dat Deus Spiritum, ni- 
mirum Filio suo." Respondetur ex Jansenii commentario 
in concordiam Evangeliorum : " Si hoc dictum sit de Filio, 
et quidem secundum humanam naturam (de quo inter inter- 
pretes non convenit) sensus erit : Non dedit ei ad men- 
suram, hoc est, non dedit ei parce et mediocriter, sed largis- 
sime, secundum omnes scilicet spiritus dotes, et omnem 
spiritus capacitatem quae convenire potest humanae naturae ; 
cum reliquis omnibus ad certum moduni datus sit spiritus. 
Secundum quem sensum, dare ad mensuram proverbialis est 
sermo, pro eo quod est ; parce dare. Qui enim parce dat, me- 
titur aut numeral : qui vero effuse absque mensura dat. Alio- 
qui gratia Spiritus quifuitin Christo, cumfuerit finita, men- 
surata dici' posset." III. "Domine' tu omnia nosti." Res- 
pondetur : Dicitur hoc de persona, non de humana natura. 
IV." In" quo sunt omnes thesauri scientiae et sapientiae Dei." 

"• De Christ, lib. 4. cap. 2. " Esai. cap. 1 1, ver. 2. 

° Pialni. 44. Bsai. cap. 61. Act. Apost. cap. 4. et 10. 
P Juhan. cap. 1. ver. 16. 1 Epist. ad Culoss. cap. 2. ver. 9. 

' Johan. cap. 3. ver. 34. • Cuiifer. 1 Chron. cap. 22. ver. .1. 14. 

' Johan. cap. 21. ver. 17. ° Kpisl. ad Colos>. cap. 2. ver. 3. 

VOL. XIV. O 



194 TRACT ATUS DH 

Respondetur : Hoc etiam dictum est de persona : quemad- 
modum in paraphrasi sua expressit Franciscus Titelman- 
nus : " In quo Christo inhabitat ab aeterno omnis plenitude 
sapientise et scientiae spiritualis. Est enim Patris verbum 
et seterna sapientia, a quo omnis sapientia derivatur." Addo 
ex ipso Bellarmino " Aliud" esse communicari humanitati 
divinitatisplenitudinem, et thesauros sapientise, quod Paulus 
non dixit : aliud inhabitare divinitatem, et latere thesauros 
scientiae in Christi humanitate, quod Paulus dixit. Nam 
illud primum significaret Christi humanitatem esse Deum, 
quod non significat hoc secundum." 

Capite quarto sententiam suam probare nititur Bellar- 
minus ex doctrina Patrum, cujus argumenti examinatio non 
est prsesentis instituti. Vindicandi tamen sunt orthodox! ab 
Agnoetarum haeresi, quam tum hie turn capite primo adver- 
9US nos objicit Jesuita. Sciendum est igitur Agnoetarum 
haeresim in eo versatam esse, quod personam Christi omnis- 
ciam esse negarent. Quae sententianecessario supponit, vel 
Filium non esse Patri ofxoovaiov, cum Arrianis et Eunomi- 
anis ; vel duas habere personas, non minus quam duas na- 
turas, cum Nestorianis; vel, ut personam, ita etiam naturam 
unam habere ex divinitate et humanitate compositam, cum 
Eutyche et Monophysitis. Ita Agnoetarum^ haeresim rivum 
quendam Arriani dqgmatis appellat Nicephorus'', ubi etiam 

< Bellarm. de Christ. lib. 3. cap. 16. 

y Victor Tununensis in Chroiiico. " A Tlieodosianis aliae duae hsereses exie- 
runt: una Agnoitarum, et altera Tritheitarum. Agnoitae siquidem perversitati 
a qua exierunt, id adjiciunt, quod Christi divinitas ignoret futura, qu£e sunt 
scripta de die, et hora novissima. Trilheitae vero sicut tres personas in Trini- 
tate, ita quoqiie tres adstruunt Deos esse." 

Gennadius de haeresibus (a Claudio Menardo editus, Parisiis an. 1617, pag. 
31.) " Gnoitae et Tritoitae (leg. Agnoitae et Trilheitae) a Theodosianis exorti sunt: 
ex quibus Gnoitae (Agnoitae) ab ignorantia dicti, quia perversitati a qua exorii 
sunt, id adjiciunt, quod Christi divinitas ignoret futura, quae sunt scripta de die 
et hora novissima, nee (non. Isidor.) recordantes Christi personam in Esaia lo- 
quentis ' Dies judicii in corde meo.' Tritoitae (Tritheitae ita Isid. ) vero vocati, 
quod sicut tres personas in Trinitate, in (leg. ita, ut in Victore el Isidor.) quoque 
tres adstruunt Deos esse, contra illud quod scriptum est : ' Audi Israel, Dominus 
Deus tuus, Deus unus est.' " Quae eadem ad verbum quoque habentur apnd 
Isidor. Hispalens. libro 8°. Origin, capite 5". Vid. et Gratiam 24. qu. 3. Qui- 
dam. 

« Hist. Eccles. lib. 18. cap. 50. 



CONTROVERSIIS PONTIFICIIS. 1^ 

ex hoc fundamento Arrianos, Aetianos, et Eunomiaiios con- 
clusisse indicat alterius esse naturae Patrem, alterius Filium : 
itaque cum Eutychius Constantinopolitanus Eunomii secta- 
tor, novissimam horam scivisse Filium asseveraret, ut qui sine 
defectu cuncta accepisset a patre ; schisma inter Eunomianos 
factum narrat Sozomenus". Hinc in disputationibus adver- 
sus Arrianos et Eunomianos, Athanasius'', Ambrosius% Gre- 
gorius Nazianzenus"*, Cyrillus', Vigilius Tridentinus Epis- 
copus, author disputationis inter Arrium et Athanasium 
coram Probo habitae, Filium novissimam horam, ut Deum, 
cognitam habuisse, ut hominem ignorasse defendant : nee 
haereseos tamen eo nomine a quoquam postulati sunt. Ag- 
noetarum etiam errorem Nestorianismi propaginem esse affir- 
mat Gregorius Romanus his verbis : "Res' valde manifesta 
est, quia quisquis Nestorianus non est, Agnoita esse nuUa- 
tenus potest. Nam qui ipsam Dei sapientiam fatetur in- 
carnatam, qua mente valet dicere, esse aliquid quod Dei 
sapientia ignoret :" et in eandem sententiam Johannes Da- 
mascenus, " Qui? Christum progressus in sapientia et gra- 
tia perinde fecisse aiunt, ac si earum incrementum acciperet, 
non a primo illo carnis ortu factam esse unionem asserunt, 
nee personalem unionem tuentur, verum stulto homini Nes- 
torio fidem adhibentes, habitualem quandam unionem, ac 
nudam inhabitationem prodigiose confingunt, nescientes, 
nee quae dicunt, nee de quibus affirmant. Nam si caro ab 
ultimo ortu Deo Verbo unitaest, imo potius in ipso extitit, 
ac personalem cum eo identitatem habuit; quid tandem 
afferri potest, quin omnibus prorsus sapientiae gratiaeque 
opibus affluxerit : non ipsa gratiam more nostro percipiens, 
nee in partem eorum, quae Verbi erant, per gratiam ve- 
niens; quin potius ob personalem unionem tum humana- 
rum, tum divinarum rerum, quae unius Christi factae erant 

» lli>t. Eccles. lib. 7. cap. 1 7. 

^ Alhan. Serin. 3. contra Avrian. op. U>m. I. pag. 391. 

' Ambros. De Fide, lib. 5. cap. 8. op. torn. 2. pag. 569. 

"• Greg. Naz. Oral. 4. de Tlieol. op. loni. 1. pag. 5,50. 

< Cyril. Thesaur. asaerl. xxii, op. (oni. 5. pag. 218. 

' Greg. Reg. lib. 10. Epist. 38. op. torn. 2. pag. 1070. . 

' Daniaacen, de Orthodox, fid. lib. 3. cap. 22. 

o 2 



196 TRACTATUS DE 

(quandoquidem simul et Deus et homo erat) gratiam ct 
sapientiam ac denique omnium bonorum cumulum muiido 
fontis instar effundens." Ex hac vero Damasceni ratioci- 
natione, ut in concordia Evangelica observat Cornelius 
Jansenius, " tantum consequitur Christum non absolute 
profecisse sapientia, quasi scilicet non fuerit ab initio plenus 
sapientia. Probat enim Christum ratione unionis hyposta- 
ticse ab initio semper plenum et perfeetum fuisse in sapientia 
ilia quaeVerbo propria est. De qua, ut ratio ejus solum eon- 
cludit, ita etiam eum loqui, manifestum satis est ex eo quod 
camera dicit sapientise plenitudinem participasse, non per 
gratiam, sicut nos, sed per unionem hypostaticam ea quae 
sunt Verbi participasse. Proinde habito respectu ad banc 
Christi sapientiam, non potest dici Christus profeciss^ sa- 
pientia, nisi quia majorem semper sapientiam factis dictisque 
demonstravit. Verum cum praeter banc divinam sapientiam 
necessario oporteat Christo quatenus homini humanam 
etiam tribuere sapientiam ; non consequitur ex Damasceni 
sententia impium esse et Nestorianum asserere, hanc re- 
vera quibusdam gradibus in Christo auctam fuisse." Obji- 
ciebant Nestoriani : " Si Christum hominem et Dei Verbum 
unum prorsus eundemque Filium esse certo statuitis ; quo- 
modo is consummationis diem ignoravit." Respondet Cyril- 
lus, in libro de recta fide ad Reginas : " Divinorum'' se- 
cretorum ignorationem, neque probrosam esse creaturse, 
neque eidem quoque inusitatam. Scriptum est enim : ' Quis 
novit mentem Domini ?' Si ergo Filius, prout homo fac- 
tus est, ab Angelorum perfectione nonnihil defecisse prae- 
dicatur (nam ut Deus, universae creaturae praestat), quid 
mirum est si aeque atque Angeli, Dei secreta ignorare per- 
hibetur. Nam ad se absolute quod attinet, cum is Dei 
Patris sapientia et virtus sit, non potest ea nescire quae in 

ipso abdita latent, Quare licet ut homo aliquid nesci- 

visse dicatur : ut Deus tamen omnia norat. Etsi ergo, ut 
homo ignorationem prae se ferret, dum de Lazaro, ubi posu- 
istis eum, percunctaretur : mox tamen, dum potenti virtute 
ex mortuis ilium exuscitat, Deum se esse, aperte declarat. 

I" Act. Coiicil. Ephes. tarn. 1. cap. 6. Ed. Peltani. pag. 151. Ed. Grsec. 



CONTROVERSIIS PONTIFICIIS. 197 

Pie proindeprudenterque observemus, quodhumana quidem 
largiatur incarnationis dispensation!, divina vero Patris 
Verbo nobis assimulato." Similiter adversus Arianos et 
Eunotnianos, libro none Thesauri, " sicut voluit, tan- 
quam homo fame ae siti, caeterisque hujusmodi laborare : 
sic etiam ut homo diem ilium ignorat. Aliquando enim ut 
Deus, aliquando ut homo loquitur, ut et Deum et hominem 
se verum ostendat : ut Deus dixit ad discipulos, Lazarus 
amicus noster dormit, quum nullus ei nunciasset : ut homo 
quum ad sororem Lazari longo peracto itinere pervenisset, 
interrogabat, ubi posuistis eum ? qui longe absens mortuum 
esse sciebat, quomodo jam prsesens locum ignorabat ubi 
corpus Lazari erat : non enim est verisimile illud eum sci- 
visse, et ignorasse: sed utrumque ut Deus scivit, et utrum- 
que ut homo ignoravit. Ita igitur diem ilium etiam et 
horam et ignorat et scit, alterum ut homo, alterum ut Deus." 
Denique in Scholio de Incarnatione Unigeniti adversus 
Nestorium " Quomodo proficit puer, et sapientia impletur 
et gratia ? secundum aliud et aliud. Cum sit enim idem ipse 
homo simul et Deus, propter unitatem quidem propria 
ducit humana : est autem perfectus et sapientise et gratise 
dator, ut Deus." Hsec divinus Cyrillus : quem doctorem 
si sequamur, intelligemus qua ratione humanse naturae 
Christi quarundam rerum tribui posset ignoratio, sine omni 
vel Eunomianismi vel Nestorianismi periculo. 



CATHOLICA 

ASSERTIO INTEGRITATIS FONTIUM, 
HEBRAICORUM VETERIS, 

ET 

GRjECOEUM NOVI INSTRUMENTI: 

ADVEBSD8 
PARTIS PONTIFICI^ THEOLOGOS. 

BX 

PR^LECTIONIBUS 

JACOBI USSERII, 

SACKiE THEOLOGLS IN ACADEMIA DDBLINIEN8I PB0FE8S0BU. 



UlERONXM. Episl. 102, ad Marceltam : 
"Si dUplicet fontia uada purissimi ; canosos rivulos bibanL" 



MDCX. 



CATHOLICA 

ASSERTIO INTEGRITATIS FONTIUM 

VETERIS ET NOVI INSTRUMENTI, 
&c. &c. 



CAPUT I. 



De Tero Controversue Statu : et Christophori de Sacro Bosco Jesuitse 
tergiversatione. 

ExpLiCATA* controversia de Sacrse Scripturse canoiie, de 
editionibus ejusdem variis deinceps disputandum est : ubi 
de fontium primo, deinde de translation um authoritate 
erit disserendum. Hac vero de re in sessione quarta Sy- 
nodi Tridentinse ita statutum legimus : " Ut libri Sacrae 
Scripturse, cum omnibus suis partibus, prout in Ecclesia 
Catholica legi consueverunt, et in veteri Vulgata editione 
Latina habentur, pro sacris et canonicis ab omnibus susci- 
piantur." Deinde : " Ut hsec ipsa editio in pubiicis lee- 
tionibus, disputationibus, praedicationibus et expositioni- 
bus, pro authentica habeatur ; et ut earn nemo rejicere 
quovis prsetextu audeat vel prsesumat." Hinc statum con- 
troversise inter orthodoxos et pontificios Whitakerus* nos- 
ter elicit: " Utrum Latina haec vulgata editio sit authentica 
Scriptura,an potius Hebraicus textusin VetereTestamento, 

* Prwlectiones de canone Sacrae Scripturse desiderantur. 
I" Wliitak.conlrovers. de Scriptur. quest. 2. cap. 1. 



202 Pa^LECTIONES THEOLOGICiE. 

et Graecus in Novo." Et Tridentinum Concilium defini- 
visse ait, Latinum esse authenticum : nostras vero Ecclesias 
statuere, Hebraicam Veteris, et Graecam Novi Testamenti 
esse sinceram et authenticam Dei Scripturam ; itaque omnia 
esse ex liis fontibus definienda, et versiones sic esse pro- 
bandas, ut cum his fontibus conveniunt. Hie vero excla- 
mat Christophorus de Sacro Bosco" a scopo aberrare 
Whitakerum, ut qui maxime : Tridentinam enim Synodum 
hujusmodi comparationem non fecisse; neque Hebraici tex- 
tus, GrsBciveomnino meminisse. Hoc fuisse Calvini menda- 
cium : decrevisse Tridentinos Patres, minime esse audiendos 
eos, qui ex fonte ipso purum liquorem proferunt, et ex certa 
veritate falsum coarguuut. Bellarminum* idem ipsum obser- 
vavisse (ne quis hie per impudentiam lapsum putet Whitake- 
rum) quod Patres horum fontium mentionem nullam fece- 
runt, sed solum ex totLatinis editionibus, quae nunc circum- 
feruntur, unam delegerunt, quam cseteris anteponerent. Ad 
extremum Stapletoni, Reginaldi, et aliorum ex ista fsece 
querelam renovat : sectarios centies refutatas ineptias, dis- 
simulatis callide solutionibus a Catholicis ad eas datis, pro 
novis mercibus identidem orbi ostentare. Verum 

" Quis tulerit Gracchos de sedilione querentes ?*^ " 

Conqueritur iste dissimulasse Whitakerum, quod Calvino a 
Bellarmino objectum est ; interim homo sapiens ipse dissi- 
mulat, Bellarminianam banc calumniam a nostris*^ non semel 
depulsam fuisse : ut eam cramben nobis reponere denuo 
ipsi non fuerit necesse. Quod igitur Bellarmino illi pro 
Calvino responderunt ; idem sibi pro Whitakero responsum 
habeat Christophorus : utut Tridentina Synodus Hebraici 
Grsecive textus mentionem explicitam non fecerit ; sponte 
tamen ex ejus definitione sequi illud, quod Whitakerus 
voluerit. Respondet quidem ad hoc Jacobus Gretserus^ : 

<= Sacrobosc. Part. I. Defens. cap. 1. 

■• Bellarm. de Verbo Dei, lib. 2. cap. 10. 

' Juvenal. Satyr. 2. ver. 24. 

' Sihrando Lubberto, de princip. Christian, dogmat. lib. 2. cap. 6. Fr. Junio, 
Animadv. in Bellarm. de verbo Dei, lib. 2. cap. 10. iGgidio Hunnio in Examine 
ejusd. loci. 

( Gretser. Defens. Bellarm. lib. 2. cap. 10. 



PR^LECTIONES THEOLOGIC^E. 203 

sed ita respondct, ut Whitakeri et nostrum de Patrum Tri- 
dentinorum hac in re sensu sententiam, contra Christopho- 
rum plane confirmet. Nam "si quid (inquit) purum adfe- 
ratur ex fontibus, id nunquam dissentiet a Latina editione 
vulgata : si autem dissentiat, jam hoc ipsum purum non 
erit." Ait quidem ille, impudenter mentiri Calvinum; 
" Patres Tridentinse Synodi statuisse, minima audiendos 
esse alios, etiamsi ex fonte ipso purum liquorem adferant :" 
(quamquam ipsi Gretsero impudentiae nota potius debeatur, 
qui sacrorum fontium puritatem adeo non agnoscat, ut tur- 
bidae etiam versioni postponendos putet ; non Calvino, qui 
de fontium puritate, ita ut res est loquitur, non quomodo 
Babylonicae meretricis calice ebrii de ea imaginantur) sed 
quum addit, " Si purus sit, obviis ulnis acceptabitur : quia 
non divertet ab ea editione, quam Tridentini Patres authen- 
ticam esse declararunt : si autem divertat, jam liquor purus 
non erit:" banc Patrum Tridenlinorum sententiam fuisse 
aperte significat : editionem Latinam regulam esse debere 
sententise Spiritus Sancti in Sacris Uteris, ad quam etiam 
ipsius Hebraei et Graeci textus Veritas sit exigenda. Atque 
ita rcvera illos sensisse, manifestum est. Nam primo qui 
solam Vulgatam Latinam editionem, in publicis lectionibus, 
disputationibus, prsedicationibus, et expositionibus pro au- 
thentica habendam statuunt : iis textum Hebrseum Veteris 
et Graecum Novi Testament!, authenticam esse non volunt, 
nisi quatenus textus ille cum Vulgata ilia editione congruit. 
atque ita versionem textui originali prseferunt : et fontem 
Hebraeum atque Grsecum ad translationem, non transla- 
tionem ad fontem exigendum definiunt. 

At Synodus Tridentina solam Vulgatam Latinam editio- 
nem pro authentica habendam esse statuit. ita in MS. Con- 
troversiarum epitome notat Robertus*" Personius. Concilium 
Tridentinum in ilia quarta sessione determinasse, " ut haec 
sola editio logatur scu exponatur in scholis, cantetur in divinis 
officiis, et ex ipsa decernantur controversiae." Unde etiam 
Thomas Stapletonus' in Principiorum doctrinalium Kclec- 
tione, controversiam hanc scholastico more ita proponit : 



^ Epitom. Cuntrov. de verbo Dei, i\uassl. 3. 

' 8U|i'elon. Kelect. controv. 5. <{U»iit. 3. artic. 3. 



204 PR^LKCTIONES THEOLOGICjE. 

♦' VideturJ quod Latina vulgata editio Veteris et Novi Tes- 
tamenti non debet ab Ecclesia pro sola authentica et sacra 
Scriptura approbari etc.'' sed in contrarium est authoritas 
summa sedis Apostolicae et Concilii Tridentini': quae unicam 
videlicet Latinam veterem et vulgatam pro authentica ap- 
probavit." Et omnium clarissime Gregorius Valentianus 
concludit ; " nullo™ modo auctores illos audiendos esse, qui 
adhucpost Concilium Tridentinum contendunt, posse etiam 
nunc editionem Vulgatam per Hebraicos et Grsecos co- 
dices, tanquam per fontes (ut aiunt) in locis aliquibus, 
quod ad ipsam sententiam attinet, emeiidari. Non licet 
hoc facere, quin potius Grseci et Hebraici codices, sicubi a 
nostra editione dissideant, per nostram corrigendi et emen- 
dandi sunt. Nam banc Ecclesia peculiari definitione per 
omnia probavit, non illos : quamquam nee illos rejecit, nisi 
ubi huic nostrae editioni forte contradicerent." Hactenus Va- 
lentianus. 2°. Qui partes omnes librorum Sacrae Scripturse 
non aliter quam prout in Ecclesia Romana legi consueve- 
Tunt, et in vulgata Latina editione habentur, pro sacris et 
canonicis suseipiendas statuerunt : sententias illas prout in 
Hebrseo et Grseco textu habentur, pro sacris et canonicis 
agnosci nolunt. Longe enim aliter ibi se habent, quam 
in vulgata Latina habentur : quod ex uno Psalmorum 
libro manifestius elucescit, quam ut sine summa impuden- 
tia negari possit. At vero Tridentini Patres hoc statue- 
runt et quidem merito, si Sixtum V. Pontificem audiamus. 
Merito, inquit ille in Bulla Bibliis suis prefixa, " sacra 
Tridentina Synodus veteris vulgatse editionis libros non 
aliter, quam prout in Ecclesia legi consueverunt pro canon- 
icis suscipiendos decrevit." 3". Qui vulgatam editionem ita 
authenticam esse statuunt, ut eam nemo rejicere in disputa- 
tionibus et expositionibus quovis prsetextu audeat : ne eam 
deseramus interdicunt, quoties aliam nobis sententiam ex- 
hibet interpres, quam quae in textu Hebraeo vel Graeco cer- 
nitur. Praetextum enim nullum admittunt, qui quemvis ex- 
cludunt: ut recte observat Mortonus noster. Neque ille solum 
sed et ante eum Johannes Hartus, nobilis ille sacerdos et con- 

i Ibid. pag. 523. ^ lyd. pjg. 524. 

' Ibid. pag. 525. 

"* Greg. Valent. in Analysi fidei Catholics, lib. 8. cap. 5. 



PR^LECTIONES THEOLOGIC^. 205 

fessor insignis (his enim elogiis a sodalibus suis" exornatur) 
idem observavit ; in Collatione° cum D. Johanne Rainoldo 
pro Latina sua editione ex decreto Tridentino ita ratiocinatur. 
" Si nemo illorum quovis praetextu possit rejicere, turn nee 
praetextu textus Hebrsei." Atque inde demum concludit 
prsefracte satis: "Hebraeum textum ad versus Judseos allegare 
poteris ; nam me quidem nunquam moturus est : ad Latinum 
nostrum semper provoco : quern nuUo prsetextu sum relictu- 
rus." et Johannes AzoriusrecitatodecretoTridentino, Hinc'', 
inquit, " colligitur, quid sit dicendum cum quaeritur, an in 
Sacrarum inteiiigentia sit recurrendum ad Hebraica vel 
Grseca exemplaria, et an Vulgatae Latinse editionis codices 
sint per Hebraicos vel Grsecos corrigendi. Olim cum multa 
esset Latinorum codicum varietas, Patres dicebant ad He- 
braicos vel Grsecos codices recurrendum esse. Sic Hierony- 
mus in libro adversus Helvidium, inepistolaad Marcellam, 
ad Damasum, et capite octavo Zachariae : sic Augustinus 
libro secundo de doctrina Christiana, capite decimo quarto. 
Sed postquam tam longo usu vulgata Latina editio est in 
Ecclesia approbata, etConcilii Tridentini auctoritate confir- 
mata, et Romanorum Pontificum testimonio munita; non 
est, quod ad Hebraica vel Grseca exemplaria recurramus, 
aut quod Vulgata Latina editio per Hebraicos vel Graecos 
codices emendetur." Denique Jacobus Gretserus, " Si- 
cubiS" inquit, " sit dissensus ; dicam potius corruptum 
textum Hebraeum quam versione inesse vitium : et hoc 
dicam innixus Kcclesise, columnae et firmamento veritatis, 
quse banc versionem, ut authenticam nullo praetextu re- 
pudiari sinit." 

Verum quid multis opus est in re tam aperta? Et 
Tridentini Patres et Beilarminus Latinam editionem au- 
thenticam esse credunt. Qui vero Latinam esse authen- 
ticam Scripturam asserunt : ii fontes Hebraicos Grae- 
cosque obstruunt : quemadmodum vere aflBrmavit Whi- 
takerus' ; unico illo axiomate Beilarminianam objectiun- 

» In ConcerUt. Eccl. ' Collat. cap. 6. § 2. 

' Azor. Instit. nior. par.'l. lib. 8. cap. 3. 

' App. 2. ad lib. 2. Uellarmini de verbo Dei, col. 2061. 

• Whitak. de Scriptur. quest. 2. cap. 9. 



S06 PR^LECTIONES THEOLOGIC*. 

culam prosternens, quam ab illo callide dissimulatam ca- 
villatur Sacroboscanus. Quid vero ad argumentum pro- 
positum respondet ipse Christophorus. " Dico'," inquit, 
" id esse falsum : turn quia nihil liujusmodi intendunt (Tri- 
dentini Patres et Bellarmjnus) turn quia si forte fontes isti 
sintmisere corrupti (ut quidem volunt) ipsi sunt qui secon- 
demnant. Solum enim ex eo, quod constat vulgatam editio- 
nem esse authenticam, sequitur juvari nos ad cognoscen- 
dum, quonam modo se habeant exemplaria fontium." Sed 
de his plura capita tertio. Hsec in fine primi capitis Chris- 
tophorus. Quonam vero modo se habeant exemplaria fon- 
tium, et an tam misere corrupti sunt quam miseri isti 
Tridentinse perfidise patroni comminiscuntur, erit paulo 
post disquirendi locus, jam ostendendum breviler, ve- 
rum esse illud pronuntiatum, quod falsum esse dicit Chris- 
tophorus. Qui omnem editionem a vulgata Latina passim 
dissentientem improbare tenentur, necesse est ut exemplaria 
Bibliorum Grseca simul et Hebraea iidem improbent. Earn 
enim ab his plurimis in locis discrepare ; qui tantillum fron- 
tis habet, inficiari non poterit : et pluribus nos infra demon- 
strabimus. At vero qui Latiiiam editionem " in omnibus suis 
partibus" authenticam esse defendant, editionem omnem 
quae ab ea passim dissentit tenentur improbare, cum uti- 
que, ut inquit" Hieronymus, " non possit verum esse quod 
dissonat ; ut qui utrumque velit defendere, nihilo plus agat, 
quam si det operam, ut cum ratione insaniat." Patres igi- 
tur Tridentini, Bellarminus, etillarum partium reliqui, cum 
Latinam vulgatam editionem authenticam esse defendunt; 
necesse est ut simul intendant, fontes Hebrseos et Grsecos 
qui ab ea dissentiunt deserendos esse, adeoque fontes in 
omnibus locis in quibus ab eadem discrepare deprehendun- 
tur, condemnent. Et quidem Bellarminum hoc intendisse 
(quicquid dicat Sacroboscanus) tota ipsi us disputatio fidem 
facit : nominatim vero capite undecimo libri secundi de 
Verbo Dei, postquam nostrorum argumentum recitasset, 
" Magis credendum esse quod habetur in fontibus Hebrai- 
corum et Grsecorum codicum, esse verbum Dei quam quod 

■ Sacrobosc. Defens. Par. I. in fine cap. 1. 
" Hieronytn. prsfat. in Josna. 



PR^LECTIONES THEOLOOIC^. 207 

habeturin rivulis versionum ;" respondet, "negari non posse, 
quin sint fontes Scripturarum anteponendi rivulis versionum, 
quando constat fontes non esse turbatos. Jam vero fontes 
multis in locis turbidos fluere ; vixque dubitari posse, vigi- 
lantiorem fuisse Latinam Ecclesiam, quam Grsecam, in suis 
codicibus a corruptione defendendis," ita sine uUo eircuitu 
sententiam suam aperuit ; quandoquidem fontes turbati 
sunt, versionis rivulos fontibus Scripturarum anteponen- 
dos esse. Quid vero sibi vult, quod hoc in loco seri- 
bit Christophorus : '* Ex eo, quod constat Vulgatam 
editionem esse authenticam, sequi, juvari nos ad cognos- 
cendum, quonam modo se habeant exemplaria fontium." 
An non etiam ille in eorum concedit sententiam (adversus 
quos pugnat Whitakerus) : qui non fontibus Vulgatse edi- 
tionis exemplaria, sed ex Vulgata editione fontium exempla- 
ria sestimanda existimant. Et certe capite tertio, quo nos ad 
sententiam suara plenius cognoscendam hie remittit, ultro 
dat*, " sequi ex sua sententia, et Ecclesise suae definitione ; 
si Hebraica aut Grseca exemplaria quae modo habentur us- 
piam in iis quae ad fidem aut mores Ecclesise attinent, dis- 
sideant a Vulgata editione Latina, tunc ea postponi opor- 
tere Vulgatae edition!, et quid mirum ? (inquit) nam ea 
hypothesi data sequitur ilia exemplaria non convenire cum 
primis exemplaribus, quae fontes fuerunt editionis Vulgatae : 
quod facileacciderepotuit culpa Hebraeorum,autGraecorum, 
qui non ita bene conservarunt fontes ac Latini suam trans- 
lationem." Turn multa subjicit de locis quibusdam ab 
Hebraeis in Vetere Testamento corruptis, ac de mala cum 
Judaeorum turn Graecorum fide : quae nos suo loco reserva- 
bimus, concludit tamen ad extremum, ista non eo esse a se 
dicta, •' quo damnata velit Hebraica, vel Graeca exemplaria 
quae ad nos pervenerunt." Quod perinde est (ut quod inepte 
Whitakero ipse paulo ante accommodavit, nos justissime ad 
authorem transferamus) ac siquis Christophorum vocaret 
nebulonem, moneret tamen se bene de homine sentire. Quo- 
modo enim ille Hebraica et Graeca exemplaria damnata nolit, 
qui cum hie turn alibi'' tot corruptelis depravata contendit ? 

» Sacroboic. Par. I. cap. 3. p. 18. » Pag. 35, 36, 382, etc. 



208 PRiELECTIONES THEOLOGIC*. 

quorsum igitur hsec omnia de Hebraicis et Graecis exem- 
plaribus. " Nimirum=', ut ostendam," inquit, " si quid 
majoris moraenti in iliis reprehendendum sit, cuinam causae 
id possit merito adscribi : ita ut non propterea in dubium 
revocari oporteat authoritatem Vulgatae editionis." Nimi- 
rum hoc illud est quod nos indignamur a Bellarmino et 
aliis decreti Tridentini patronis defendi, et defendi Christo- 
phorus negavit, tantam esse Vulgatae editionis authoritatem, 
utpotiusquam admittantur ad normam fontium exigendam, 
causas nescio quas a quibus fontium corruptela profecta 
fuerit, comminiscantur ; atque ita quae a Deo fontibus est 
data avOivTiiav detrahant, ut illam versioni humana opera 
elaboratae impertiantur. Quam sententiam suam etiam in 
quarto primes partis capite aperte prodit Jesuita hie noster. 
Asserit enimjure facere Pontificios, quod nolint versionem 
suam ad fontes examinari, "si'' per fontes inteiligantur ii 
codices Hebraici, et Grseci, qui modo habentur: non enim 
constat (ait ille) eos cum suis fontibus, id est, primis exem- 
plaribus convenire : quibus tamen conformem esse nostram 
versionem nos certos facit Ecclesia''." Additque ad hujus 
rei confirmationem : Hieronymi tempore non fuisse semper 
tutum translationem ad codices qui tunc habebantur emen- 
dare ; multoque igitur nunc minus, cum adeo crevit malitia 
et inscitia, tum Hebraeorum, turn Grsecorum. Mitto quod 
parte secunda, capite sexto% profanam illam Wilhelmi Re- 
ginaldi"' apostatse sententiam approbat : " Appellationem a 
Vulgata editione ad Hebraicam et Graeeam lectionem, cum 
ea libertate quam sibi nunc sumunt homines, expeditissi- 
mam esse viam ad fidem penitus extirpandam, ad aposta- 
siam, ad atheismum." Illud tantum observari volo, quanam 
fide (qui fidem hie in adversario suo desiderat) in hac causa 
usus fuerit Sacroboscanus : dum Whitakerum cardinem con- 
troversise ex Calvino expiscatum, et pro statu qusestionis pa- 
rentis sui confutatum mendacium (sic enim homo mendacis- 
simus appellat) nobis proposuisse, cavillatur. Si enim editio 

2 Sacrob. p. 23. ' Sacrob. p. 34. 

" Cone. Trid. Sess. 4. ' Sacrob. p. 109. 

■' Reginald, in Refutat. Reprehens. Whitakeri, cap. 14. p. 297. 



PR^LECTIONES THEOLOGICjE. 209 

Vulgata Latina ita authentica sit, ut ad codices Hebraicos 
et Grsecos, qui modo habentur, examinare earn non liceat ; si 
loca Hebraicorum et GrsECorum exem planum, quae ab edi- 
tione Vulgata dissentiunt, a priniorum et authenticorum ex- 
plarium fide recesserunt. Si ea fuit Synodi Tridentinse sen- 
tentia (quemadmodum ex ipsius Decreto, ejusque interpre- 
tibus Pontifice et Pontificiis planum fecimus), si denique 
Bellarminus, si Christophorus de Sacro Bosco (sicut locis 
ex ipsorum disputationibus prolatis evicimus) illud ipsum 
arete tenent, qua fronte clarissimum Whitakerum damnare 
potuit Jesuita, quod statum hunc esse quaestionis concluse- 
rit : " Utrum Latina Vulgata editio sit authentica Scrip- 
tura ; an potius Hebraicus textus in Vetere Testamento, et 
Grsecus in Novo ?" Certe Johannes Azorius', cum qusestio- 
nem proposuisset, " An ex approbatione Vulgatae et La- 
tinae editionis damnentur exemplaria Hebraica vel Graeca, 
ex quibus tanquam ex fontii)us Latina editio fluxit ?" res- 
pondet quidem, eodem modo quo Bellarminus et Christo- 
phorus de Sacrobosco, " Concilium nihil decrevisse de 
Hebraicis aut Gr«cis exemplaribus, quae nunc extant ; sed 
inter Latinas editiones veterem Vulgatam tanquam authen- 
ticam recepisse : quare Hebraicam vel Graecam lectionem 
in Concilio damnatam non esse." Verum quum ulterius 
qusereretur, " An suam fidem et auctoritatem etiam nunc 
retineant exemplaria Hebraica et Graeca, quam ante habe- 
bant?" Respondet, " retinere quidem ubi incorrupta et 
Integra fuerint, ita tamen, ut si cum sensu Vulgatas Latinae 
editionis omnino pugnent ea, quae nunc extant, Hebraica 
sive Graeca exemplaria, pro canoiiica Scriptura sit nobis ha- 
benda Vulgata Latina editio, posthabito contrario sensu 
Hebraicie vel Graecae lectionis : " nuiiquam cnim (inquit) in 
rebus fidei et morum dubius sensus est eligendus aut se- 
quendus rejecto certo et indubitato : sed Ecclesise decreto, 
vel usu approbata est Latina Vulgata editio : ergo sensus, 
quem certo et evidenter reddit nobis est certus et iiidubita- 
tus; at quem reddit Hebraica vel Graeca lectio, quae nunc 

• Aior. Part I. Inttitut Moral, lib. 8. cap. 3. 
VOL. XIV. P 



210 PR^LECTIONES THEOLOGIC*. 

extat, dubius et incertus, quoniam nihil certi de ea lectione 
Ecclesia constituit, ergo tenendum est certum, relinquen- 
dum incertum et ambiguum." Similiter Guilhelmus Ala- 
nus, Gregorius Martinus, Richardus Bristous^, cum reliquo 
Anglo-Rhemensium sodalitio, in prsefatione quam Novo 
Testamento in Anglicum sermonem a se translato praefixe- 
runt, libere profitentur'' ; Vulgatam editionem non modo re- 
liquis omnibus Latinis translationibus meliorem esse, sed 
et Grseca ipsa editione, in iis locis in quibus diiferunt : se- 
que hac ratione inductos, Latinum vulgarem potius quam 
Grsecum textum transtulisse ; quod ilium Graeco sincerio- 
rem et minus incorruptum esseperspexissent. Posteaque ad 
idem seminarium factus transfuga Guilhelmus Reginaldus 
(qui toties in Sacroboscani margine apparet) in Refutatione 
Reprehensionis Whitakeri, capite duodecimo', hoc ipsum 
pertinaciter defendit : Latinam editionem Vulgatam fonti- 
bus quos nunc habemus esse puriorem : et capite decimo- 
tertio addit'' : "Tridentini Concilii decretum multis clarissi- 
mis et evidentissimis niti rationibus ; sive cum Hebrseo et 
Graeco nunc extantibus, sive cum novarum versionum ali- 
qua comparemus." Ita Thomas Stapletonus negat' "haereti- 
corum (quos appellat) opinionem illam subsistere posse, 
quae asserit, caeteras versiones Veteris Testamenti sic esse 
retinendas, ut liberum sit semper, adeoque necessarium, ad 
fontem Hebraicum recurrere, tanquam certius quiddam et 
indubitatum Dei verbum :" et in articulo tertio ait, " textum 
Graecum (ut et Hebraeum) varium, corruptum, et dubium 
esse : solam Latinam versionem, sicuti et Latinorum fidem, 
puram et sinceramet orthodoxam permansisse." SimiliterNi- 
colaus Zegerus in Epanorthotas sui Prologo, negat " Grae- 
cam editionem Novi Testamenti solidae veritatis fontem 
esse: illique tantum fidendum esse, quantum Vulgatae La- 
tinae : quod Graecorum codices, praesertim paulo antiquio- 

( Possevin. lib. 2. Biblioth. select, cap, 12. 
* Rhem. Prefat. ss. 35. 48. et 51. 
' Reginald, contr. W'hitak. pp. 295, 296. 
k Ibid. p. 390. 

' Stapleton. Prelec. Princ. doctrin. controv, 5. quaest. 3. in explicatione arti- 
euli primL 



PR-ELECTIONES THEOLOGICE. 211 

res, longe sint corruptiores quam Latinorum." Est igitur 
ille genuinus hujus controversiae status, a Melchiore Cano 
(quem erudite sane et diligentissime hac de re scripsisse ait 
Valentianus™) propositus : " An" scilicet in sacrarumlitera- 
rum intelligentia ad Hebraicum Grsecumque fontem sit re- 
currendum? An potius editio ipsaLatina tam magnse sit auc- 
toritatis et ponderis ut nee ab originali Scriptura pendeat, 
nee per earn aut corrigi oporteat, aut limari?" vel, ut quaes- 
tionem statuit Wilhelmus Lindanus libro primo de optimo 
genere interpretandi, capite primo, " Undenam solida 
sacrarum literarum Veritas sit petenda ? an ex veritate 
Hebraica vel fonte Graeco ? an de Vulgata potius editione 
Latina sit perquirenda, quod venerandis in Concilio Tri- 
dentino Patribus nuper placuit ?" Turn defendendum sibi 
sumit : " Vulgatam versionem aliis omnino non versionibus 
tantum et castigationibus novis, verum ipsis etiam Hebrai- 
cis codicibus Grsecisque hodie in valgus nobis esse multo et 
prsestantiorem et veriorem, adeoque sententise authoris sui 
multo affiniorem." Idque omnino defendi oportet ab iis quj 
decreti Tridentini seriam defensionem in se recipiunt. Ut 
Sacroboscanus noster, dum certamen hoc voluerit defugere, 
in ipso primo congressu arenam turpiter deseruerit ; cau- 
samque Pontificiara plane prodiderit. Itaque nobis contra 
Tridentini decreti patronos fontium Hebraeorum et Grseco- 
rum authoritas asserenda est : cujus justissimae assertionis 
solidum hoc a nobis substernitur fundamentum. 

Ea editio quae ab ipso Spiritu Sancto profecta est, et a 
Prophetis atque Apostolis Ecclesise primum tradita, pro 
authentica agnoscenda est ; normaque esse debet, ad quam 
translationes humana industria elaboratse examinari debeant. 
Hujusmodi vero est Hebraica Veteris, Grseca Novi Tes- 
tamenti editio : ne ipsis quidem adversariis refragantibus. 
Agnoscunt omnes, Vetus Testamentum per Prophetas ser- 
mone Hebraeo exaratum esse : exceptis quibusdam capituiis 
Danielis et Ezrae, ac unico Jeremiae versiculo, Chaldaice 
scriptis : similiter et " Graeca editio Testamenti Novi uni- 

" Can. lib. 2. locor. Theolog. cap. 12. 

• Valentian. Analys. fid. Cathol. lib. 8. cap. 5. 

p2 



212 PR^LECTIONES THEOLOGICiE. 

versa, Apostolos et Evangelistas auctores habet," fatente 
Bellarmino". 

Hebraica igitur editio Veteris et Grseca Novi Testa- 
ment! editio authentica est : et norma, ad quam versiones 
omnes sunt exigendse. 

Hoc firmissimum sententiae nostras fundamentum con- 
cussisse sibi videntur adversarii, omnemque argument! 
hujus vim infregisse : dum propos!t!onem nostram de 
editione pura et sincera intellectam coiicedunt ; corruptse 
vero et depravatse, qualem earn esse d!ctitant quae ad nostra 
tempora pervenit, accommodalam infic!antur. Ita Bellar- 
m!nus, " dubiumP (!nquit) esse non potest, quin editio Apos- 
tolica summae sit authoritatis ; nisi forte constet eam esse 
corruptam." Addit idem capite undecimo : " negari non 
posse quin sint fontes Scripturarum anteponendi rivulis ver- 
sionum, quando constat fontes non esse turbatos : nunc 
autem fontes multis in locis turbidos fluere." Et Thomas 
Stapletonus ad argumentum quo dicebatur : Majorem esse 
puritatem fontis quam rivuli, ideoque Hebraica potius ve- 
ritate, quam alia versione uti debere Ecclesiam : respon- 
det ; " verum'' id esse de fonte puro et incorrupto : sed 
talem nunc non esse Hebraicum textum," quomodo : et ar- 
ticulo secundo, " Novi Testament! Graecum textum prop- 
ter exemplarium maximam varietatem et dissonantiam, 
atque item corruptelas varias, hodie valde incertum et du- 
bium esse" respondet. Similiter Anglo Rhemenses, Prae- 
fatione in Novum Testamentum Anglice conversum', se 
hac ratione inductos Graeco textui Novi Testament! Lati- 
nam editionem praetulisse affirmant : eamque duntaxat ob 
causam fontes se dereliquisse, quod eos corruptos fuisse 
judicaverint ; profitetur Guilhelmus Reginaldus^ Sic et 
Julius Rugerius dicit, " tum* Hebraicos turn Graecos codi- 
ces vitiatos et inquinatos esse : quorum propterea lectio- 

Bellarm. de Verb. Dei, lib. 2. cap. 7. P Ibid. 

1 Stapleton. Relec. Princ. doctiin. cont. quxst. 3, art. 1. 
' Rhem. Prjefat. ss. 35. et 51. 

■ Reginald, contr. Wliital(. cap. 12, pag. 292. 
' Ruger. opusc. de lib. canon, cap. 42. 



PR^LECTIONES THEOLOGICJE. 213 

nem Vulgatae Latinse opponere non debeamus." Et Al- 
phonsus Salmeron " Hebrseam" lectionem multis in locis 
corruptam esse asserit, et vitiatam : ac proinde non esse 
tutum illi omnino niti, et fidem nostram adjungere, nisi 
judicium adhibeamus, ac diiigenter omnia verba pondere- 
mus." Additque postea " Judseos^' pro libidine sua infini- 
tes pene Scripturarum locos depravasse : et Hebraeam^ 
lectionem ita esse variam, dubiam, et incertam, ut nihil 
pene sit illi fidendum, nisi rectum et certum judicium ha- 
beamus, quare^ non esse sic consulenda Hebrsea, ut putemus 
esse fontem purum et incorruptum : quia Graeca LXXII. 
virorum interpretatio, et Latina Hieronymi plerumque 
purior sit atque emendatior." Defendit etiam Johannes 
Mariana, Jesuita, Grsecos et Hebraicos " fontes" multis 
magnisque saepe maculis esse turbidos, ut illis fidendum 
esse non magnopere videatur." Hoc ipsum defendit pecu- 
liari libro Wilhelmus Lindanus : et libro secundo Locorum 
Theologicorum, Melchior Canus, cui*" sanioris consilii vide- 
tur, " iimpidam aquam e lacunulis defsecatis, quam ex tur- 
bato fonte liquorem obsccenum bibere." Id quod etiam 
Gregorio Valentiano probatur : ut alios innumeros ejus- 
dem sententiae assertores praetermittam. Quare ilia quses- 
tio disceptanda relinquitur: An fontes ita contaminati sint, 
ut avdevTtiav amiserint ; et Latinse translationi postponendi 
sint ? 

Id vero nos pernegamus : et ad sententiam nostram con- 
firmandam argumenta eadem proferimus, quae ab ipsis Pon- 
tificiis, Roberto Bellarmino, Aria Montano, Sixto Senensi, 
Johanne Driedone, Uidaco Payva Andradio, Johanna 
Isaaco, etc. ad fontium authoritatem tuendam adhibentur. 
Etsi enim Bellarminus" et alii id tantum suis argumentis 
confectum volebant ; Judaeos in odium Christianae fidei ne- 
quaquam studiose depravasse et corrupisse multa loca Scrip- 
turarum ; adeoque in universum atque omnino fontes non 

° Salmeron. Prol 4. in Evang. pag. 29. ' Ibid. pag. 36. a. 

7 Ibid. pag. 39. b. < Ibid. pag. 41. a. 

* Mariana, pro edit, vulgata, cap. 16. et 24. 

'' Can. loc. Theol. lib. 2. cap. 14. 

' BcUarm. lib. 2. de Verbo Dei, cap. 2. 



214 PR^LKCTIONES THEOLOGIC^. 

esse corruptos : nos tamen ex iisdem etiam illud deducemus 
quod proposuimus ; fontes ita corruptos non esse ut authen- 
tic! esse desierint, utque ex Latina editione tutius ac certius 
sententia Spiritus Sancti quam ex illis petenda fuerit. Id 
quod illi tenere debebunt, qui Tridentini decreti patroci- 
nium susceperint : quemadmodum ante pluribus a nobis est 
ostensum. 



J 



PR^LECTIONES THEOLOGICE. 215 



I 



CAP. II. 

Arguments pro Fontium Integritate proponuntur. 

I. Primum vero illud nobis argumentum, quod a Bellar- 
mino ultimo loco proponitur; " a Providentia ductum, qua 
Deus Ecclesiae suae semper prospicit. Non enim verisimile 
est, Deum id passurum fuisse, ut verba tot illustrium Pro- 
phetarum(similiteret Apostolorum)generaliterfalsarentur :" 
ait Bellarminus*. Addunt vero nostri : cum profanorum 
scripta, Homeri, Pindari, Herodoti, Xenophontis, Platonis, 
Demosthenis, etc. aliquot ante Novum Testamentum se- 
culis exarata, ita in integritate sua conservata fuerint ; 
ut ipsorum translationes linguae, in qua a primis authori- 
bus sunt edita, exemplaribus semper subjicerentur, ad quae 
quoties de sententia authoris moveretur controversia, su- 
prema semper fieret provocatio : minus esse verisimile, in 
scriptis illis divinis, quae tantopere ad aeternam spectant 
hominum salutem, ita dormitasse custodem Israelis, ut 
Scriptura originalis Spiritus Sancti aiHatu edita, quae ali- 
quando princeps fuerat et omnium domina, Latinae trans- 
lationi jam fieret tributaria. 

II. Adjungunt et aliud nostri argumentum, ab eadem 
Dei providentia desumptum ; quae cum in minimis non de- 
fecerit, in maximis defecisse non est putanda. Si ne mi- 
nima quidem et vilissima sit creatura, quae Dei omnia sus- 
tentantis potenti manu, in specie sua hucusque non fuerit 
conservata, etdeinceps conservabitur : quanto minus putan- 
dum erit, divina oracula, prtecipuum manus opus ejus, unde 
major et ipsi gloria, et populo ejus fructus, quam ex creatu- 
ris illis accidit ; excidere potuisse ? Imo si Dei providentiae 
librum Levitici et ceremoniarum jam abolitarum memo- 
riam, ad nostra tempora conservare visum est, quod inde 

• Bellarm. de Verb. Dei, lib. 2. cap. 2. 



216 



PR^LECTIONBS THEOLOGIC^. 



utilitas aliqua ad Ecclesiam dimanare posset : si nee mini- 
mum Psalmum'> perire passus est, ne ilia quidem quae iis- 
dem fere verbis in aliis Scripturae locis repetuntur : quanto 
magis Providentiam illam excubuisse existimabimus, ne 
utriusque Testamenti verba a Sancto ipsius Spiritu dic- 
tata ita corrumperentur, ut amissa primseva avOtvnia, ab 
humanse translationis authoritate dependere opus habeant. 
III. Si fontes hoc modo essent depravati, sequeretur 
verba ilia periisse, quibus sententiam suam expressitSpiritus 
Sanctus. Hoc vero admittendum non esse, in hunc modum 
confirmamus. Si verba ab ipso Spiritu Sancto dictata amit- 
tenda essent, deberent eorum loco substitui alia laoSvva- 
fiovvga, quaescilicet non minus commode ac plene sententiam 
Spiritus Sancti exprimere possent, quam ilia. At nulla 
dantur hujusmodi : " ov yap IcroSvvafiii aiiTa iv iavroig 
'EjSpai'crrt Xeyojun'a, Koi orav fisv Ta\dy tXg iripav yX^iraav : 
non enim seque valent eadem per se, quum dicuntur He- 
braice, et quando fuerint translata in alteram linguam," 
quemadmodum in Ecclesiastici sui Prologo confirmat Jesus 
Siracides : " aWa koi aiiroe 6 vofioQ, kcli al Trpo<p7}Ttiat, koi 
ra Xonra twv /3(/3Xt(uv oil fxiKpav s\u rrjv Sia(l>opav iv lavToig 
Xiyofitva : sed et ipsa lex, et prophetise, et libri reliqui, 
non parvum habent difFerentiam, sermone suo enuntiata :" 
quantumvis a peritissimis traducta interpretibus, cujus- 
modi Siracidse temporibus Integra extabat Legis interpre- 
tatio, LXXII. interpretum opera'' sancte et fideliter ela- 
borata. Hinc ille Augustini Canon (qui in Decretum'^ etiam 
relatus est) " Locutio' divinarum Scripturarum secundum 
cujusque linguae proprietatem accipienda est. Habet enim 
omnis lingua sua quaedam propria genera locutionum, quae 
cum in aliam linguam transferuntur videntur absurda." 
Hinc etiam qui integritatis fontium hostes sunt acerrimi, 
Wilhelmus Lindanus', Melchior Canus^, Gregorius Valen- 

•i Ut Psalm. 14 et 53. Psalm. 18 et 2. Sam. 22. etc. 

' KaKiiig km oaiuig xai d<:pi/3w£. Aristaeus. in lib. de LXX. Interpr. Euseb. 

lib. 8. praepar. Evang. 

<• Dist. 33. c. Locutio. 

' August de vera rel. cap. 50. op. lorn. 1. pag. 783. 

' Lindan. de opt. gen. Interpr. lib. 3. cap. 10. II. 
8 Can. lib. 2. locor. cap. 15. 



PR^LECTIONES TIIEOLOGIC^. 217 

tianus'', coguntur concedere a codicibus Latinis ad fontes 
recurrendum, ut intelligantur vocabula, quae magnam em- 
phasim habent, aut aliqiiam innatam proprietatem apud 
Hebrseos et Grsecos, quam Latinus sermo exprimere non 
valet: cujus generis dictiones multas cum in Hebraicis quses- 
tionibus turn in commentariis ab Hieronymo annotatas, ob- 
servat Canus. Quibus addo Ariam Montanum, in Commen- 
tatione' de variaHebraicorum librorum scriptione et lectione, 
in hunc modum argumentantem : " Grsecam linguam ver- 
borum splendore et ubertate, et multiplici compositione, ac 
significatione Latinse prseexceliere, nemo vel qui utramque 
leviter degustarit, est qui ambigat. Atqui sacrorum verbo- 
rum majestatem, pondus, numerum, et significationis vim 
Greece reddi exprimique posse, Ecclesiastic! libri concin- 
nator negat." Conclusionem Christophoro nostro eolligen- 
dam relinquo : et simul expendat rogo major in illo fuerit 
audacia, an inscitia, qui scribere non erubuit : " Latinum'' 
textum emphaticum satis esse, et Spiritus Sancti sensum 
explicare, majestatemque assequi, satisque in se lucis ha- 
bere ad Scripturse sententiam illustrandam." Quod si me 
monitorem non audiat, Lindanum' suum consulat, capiti- 
bus aliquot integris insanum hoc paradoxum refutantem. 
Andradium consulat, Tridentinse item fidei defensorem. 
Is coUatione Latinorum exemplarium cum Hebraicis agens, 
" Ut" vulgatam (inquit) interpretem concedamus summa 
omnia fide et integritate reddidisse, efficere tamen non 
potuit, ut Latinse linguae angustiae cum Hebraea foecundi- 
date certarent :" et de collatione textus Latini cum Graeco 
verba faciens, "cum" saepe," ait, " ac saepius accidat, ut sen- 
tentiae vel sint obscurius, vel parum diligenter a Latino in- 
terprete redditse, vel Grsecie orationis vis non possit Latine 
apte explicari : magnum certe nobis aditum ad Novi Testa- 
menti cognitionem Graeca afferre solent." Si nee hos 

^ Valent. lib. 8. Analys. fidei, cap. 5. 

> Bibliis interlineatis anno 1584. editis prtefixa. 

* Sacrobosc. part 2. cap. 9. pag. 188. 

' Lindan. lib. 2. de opt, gen. intcrpr. cap. 10, 11, 12. 

" Andrad. Defens. lib. 4. pag. 657. ° Ibid. pag. 690. 



218 PE^LECTIONES THEOLOGIC-S. 

audire volet Christophorus, Patres saltern audiat, a Cano 
citatos" id ipsum passim testificantes. Hilarius in illud 
Psalmi 118: Omnis consummationis vidi finem : " frequen- 
ter," inquit, " admonuimus, non posse satisfactionem intel- 
ligentiae ex Latinitatis translatione praestari. Alia enim 
vis dicti hujus est ex Graeco enuntiati." Similiter Ambro- 
siusin explanatione Psalmi 118: " Latinos," ait, " non posse 
in omnibus vim Graeci sermonis exprimere. Quod in Grseco 
plerumque major sit vis et pompa sermonis." Et Hierony- 
mus in commentariis Epistolse ad Ephesios : illud quod in 
Vulgata habetur editione, " A constitutione mundl" expli- 
cans, "Non id ipsum," inquit, "icara/BoX)?, quod constitutio 
sonat. Unde et nos propter paupertatem linguae et rerum 
novitatem, et sicut quidam ait, quod sit Grsecorum sermo 
latior et lingua felicior, conabimur non tam verbum trans- 
ferre e verbo, quod impossibile est, quam vim verbi quodam 
explicate circuitu." Summa est : cum in versionum rivu- 
lis sententia Spiritus Sancti plene et plane inveniri non 
possit ; integros nobis et illibatos relinquendos esse fontes, 
in quibus suis ipsius verbis sententiam suam Spiritus 
Sanctus expresserit. 

IV. Sacrosanctse Scripturse, quod corrupta sit, impin- 
gere, impium esse recte pronuntiat Johannes Isaac contra 
Lindanum " Cum° enim hie," ait ille, "ipsius Christi et 
Sacrosanctse Scripturse Veritas, honos et majestas in du- 
biumvocetur; quis non impietatis plenum facinus judi- 
cet? quis tales homines legis Cornelise non reos peragat, 
qui impudenti ausu Hebraicse veritati derogare, omnem- 
que authoritatem adimere non vereantur?" Neque hie 
evadent Bellarminus, et alii, qui satis esse putant, si 
agnoscant fontes in universum non esse depravatos ; cum 
ita tamen depravatos volunt, ut eorum vacillet authori- 
tas. Sic enim ex uno loco colligit Abulensis adversus 
universorum Hebraicorum codicum fidem : " CumP semel 
constet aliquid deficere, semper erit prsesumptio, quod 

■ Can. loc. theol. lib. 2. cap. 15. 

° Joh. Isaac. lib. 2. contr. Lindan. pag. 80. 

P Alph. Tostat. in Josu. cap. 21. quaest. 12. 



PR-ELECTIONES THEOLOGIC*. 219 

aliquid deficere poterit." Et est sane ilia in Talmude"» 
Hierosolymitano Hebrseorum sententia non aspernenda : 
nba nbt32 nnspa nbtantC N|Trm : Testamentum quod de- 
ficit in parte deficit in toto. Quomodo argumentatur Au- 
gustinus, " Mihi'' videtur exitiosissime credi aliquod in 
libris Sanctis esse mendacium, — Admisso enim semel in 
tantum authoritatis fastigium officioso aliquo mendacio, 
nulla illorum librorum particula remanebit, quae non ut 
cuique videbitur, vel ad mores diificilis, vel ad fidem incre- 
dibilis, eadem perniciosissima regula ad mentientis autoris 
consilium officiumque referatur." Et " Si' ad Scripturas 
Sanctas admissa fuerint velut officiosa mendacia quid in eis 
remanebit authoritatis? Quae tandem de Scripturis illis 
sententia proferetur, cujus pondere contentiosse falsitatis 
obteratur improbitas. Statim enim ut protuleris, si aliter 
sapit qui contra nititur, dicit illud quod prolatum erit, ho- 
nesto aliquo officio scriptorem fuisse mentitum." Ad eun- 
dem modum de exemplaribus Novi Testamenti disputat 
Sixtus Senensis : "Si' quid quantumvis minimum in 
Novo Testamento falsatum esse dicatur; omnis Novi In- 
strumenti fides auctoritasque adimitur. Sicut enim de cor- 
ruptlone partis unius suspicari licebat, ita et de cseteris 
ejus parti bus opinari licebit : cum nulla potior causa sit, 
cur haec magis pars quam ilia incontaminata servari debue- 
rit." Et de Hebrseis codicibus Veteris Testamenti Andra- 
dius. " Illud" si semel persuadeant, nullum non dubium, 
nullum non calumnise invidiseque obnoxium testimonium 
peti non poterit. facile enim quisque ex his, quae a Judseis 
illi contaminata fuisse contendunt, omnia poterit in dubium 
revocare, et quae a majoribus se Judaei didicisse, et sanctis- 
simos vates a Deo accepisse affirmabunt, ab eisdem fuisse 
conficta, non sine aliqua verisimilitudine opinari: cum levis- 
sima sit eorum authoritas, quos gravissimi saepius mendacii 
convincimus." Denique de universa sacra Scriptura Al- 

1 In ?mnjD fol- 20. 

' August, ad Hieronym. epist. 28. op. torn. 2. pag. 47. 

' August, ad Hieron. epist. 40. op. torn. 2. pag. 84. 

■ SUt. Sen. lib. 7. Biblioth. Sanct. hares. 1. 

° Andrad. lib. 4. defens. fidei Trident, pag. 623. 



220 PlliELECTlONES THEOLOGICA!. 

phonsus Tostatus : "Si" dicamus hie Sacram Scripturam 
esse corruptam, eodem modo poterimus dicere de quolibet 
alio loco, cum sit eadem ratio : et cum non possit probari 
Veritas Sacrae Scripturse per aliquam rationem priorem, ma- 
nebit nobis dubium de tola Sacra Scriptura, quia poterimus 
dicere eam in omnibus locis esse corruptam, vel saltem non 
erit nobis firmum aliquam partem ejus esse veram. Sic enim 
arguit Augustinus, et habetur in Decretisy." Et Gilbertus 
Genebrardus in Chronographia sua : " Nimis^ temere Se- 
verus Sulpitius erroris vel mendi arguit locum 3. Reg. 6 
cap. et Fundus cap. 13. Actorum. Nam utinquit Augustinus 
si semel fateamur locum aliquem Scripturse esse corruptum, 
aliorum authoritas vacillat, nee jam sacra est." 

V. Prointegritate Scripturarum illud etiam usurpare lice- 
bit argumentum, quo utitur in 'Odrtyt^ suo Anastasius Sinai- 
ta, ita scribens : " 'At" /liv yap svayyeXiKoi, koi airoaToXiKol 
[■y/oa^at] ofSajuev ort avoOtVTOi dm, KaOa inpi tovtov Sia(p6- 
pwg avvtra^afiev Xiyovreg, ort SiaSoOivroc koI ypa(j>ivTOQ tov 
tvayyfXlov tv TOig ypapfiaai twii E/3SojUJ)Kovra Svo yXiiiaawv, 
Kai idvu)v, aSvvarov iart padiovpyiav, rj /xstaxriv, rj irpoa- 
BfiKr)v VTTOfiuvai avrd^. Kqv yap piag rj Koi Sivripa^ yXdjr- 
Tjjc iTrexitpri(Ti rig voOtiiaai ra j3(j3Xia, rtXey\eTO tvdvg virb 
Twv aXXwv t^SofiriKOVTa ■yXwcro'aJv »') paSiovpyia avTrj. 
Scripta Evangelica et Apostolica scimus depravari non 
posse ; quemadmodum variis locis jam ostendimus ; eo quod 
Evangelium septuaginta duarum linguarum et gentium 
Uteris consignatum sit. Quare fieri nequit, ut vel detrac- 
tione vel additione a sceleratis corrumpatur. Nam licet 
quis unius vel alterius linguae libros falsare conaretur; im- 
probitas tamen ista statim delegeretur et redargueretur ab 
aliis septuaginta linguis." Haec Anastasius. Eodem ar- 
gumento usus est etiam Hieronymus, Prsefatione in Evan- 
gelistas ad Damasum. " Prastermitto eos codices quos a 
Luciano et Hesychio nuncupatos paucorum hominum as- 
sent perversa contentio ; quibus utique nee in toto vetere 

' Tostat. Abulens. in 4. Reg. cap. 24. quaest. 8. 
T Distinct, 9. cap. Si ad scripturas. 
' Genebrard. Chron. lib. 1. an. mund. 2727. 
* Anastas. olriy. pag. 338. 



PRiELECTIONES THEOLOGIC^. 221 

instrumento post Septuaginta interpretes emendare quid 
licuit, nee in Novo profuit emendasse : Cum multarum gen- 
tium Unguis Scriptura ante translata, doceat falsa esse quae 
addita sunt." Nimirum iilorum iibros non recepit Ecclesia, 
ut inquit in commentariis ad hanc Hieronyrai Prefationem 
Alphonsus Tostatus, " quia* cum ante hoc totum Novum 
Testamentum scriptum est per totum orbem in variis lin- 
guis ; cum iegerunt exemplaria Luciani et Hesychii, inve- 
nientes in eis plura esse quam fuerant in antiquis codicibus, 
quos Ecclesia a principio susceperat, viderunt clare falsa 
esse, et ab istis conficta, quae addita fuerant." Extant 
vero hodie Veteris Instrumenti Chaldaicae versiones anti- 
quissiraae', quarum aliquse ante Christi tempora conscriptae, 
ut Targum Jonathanis filii Uzzielis ; quaedam paulo post, 
ut Onkeli proselyti, quem Hebraei sororis Titi Iraperatoris 
filium fuisse asserunt; aliae circiter quartum a Christo nato 
saeculum ut R. Joseph atque Hierosolymitana paraphrasis. 
Jam Chaldaicae istae paraphrases, quemadmodum recte ob- 
servatum est a Francisco Luca Brugensi, " antiquissimo- 
rum* Hebraicorum exemplarium loco usui nobis esse pos- 
sunt: ut cum, ut fit, corruptelae arguitur Hebraicus qui 
hodie est textus, quique ei consonat Vulgatae editionis Lati- 
nus, ex Grsecorum qui aliter legisse conspiciuntur interpre- 
tatione, his paraphrasibus adversarii redarguantur." Quod 
idem etiam dici posset de Latino Vulgatae editionis textu, 
praesertim in Psalmis, " de' quorum depravatione prae- 
cipua quaeriraonia est" : ubicunque ab Hebraica veritate 
dissidet. Quo spectat imprimis, Latine ex Hebraeo ab 
Hieronymo translatum Psalterium : quod ab editione Vul- 
gata Latiiia' ubique fere dissentit, saltern quoad verba ; et 
tamen8 cum textu Hebraico, quae nunc extat, in omnibus 
convenit, quemadmodum agnoscit Bellarminus. Mitto 
quae a veteribus passim citata habemus Grsecorum Inter- 

' Tostat. commentar. in prolog. 2. in Evang. Math, quaest. 5. 

' Elias, in prsefat. Methiirgeman. Galatin, lib. 1. cap. 3. 

'' Luc. Brug. in parte priore tractatus de usu Chaldaicae Paraphras. 

* Bellarm. de verb. Dei, lib. 2. cap. 2. 

' Ibid. cap. 9. ( Ibid. cap. 2, 



222 PR^LECTIONES THEOLOGIC^. 

pretum fragmenta : Aquilse, Symmachi, Theodotionis, au- 
thorum item quintse et sextae editionis (quos** Hebrseos, sed 
pios putat Hieronymus) qui ex Hebrsea lingua Vetus Tes- 
tamentum transtulerunt. Hue facit et Syriaca utriusque 
Testament! translatio, quam " ab Apostolorum temporibus 
hucusque magno omnium Orientis populorum, qui Chal- 
daica sive Syriaca utuntur lingua, consensu retentam, et 
semper summa in veneratione et autoritate esse habitam et 
demum publice in omnibus eorum Ecclesiis antiquissimis 
eonstitutis in Syria, Mesopotamia, Chaldsea, ^gypto, et 
denique in universi Orientis partibus, dispersis ac dissemi- 
natis, lectam esse ac legi," in Prseludio de Chaldaicse lin- 
guae utilitate (Gramraaticae suae Syriacae praefixo) refert 
Georgius Amira Syrus. Ac novi quidem Testamenti editio 
Syriaca, typis aliquoties excusa passim extat : cujus' exem- 
plar, jam ab anno 1500 regni Alexandri (circa annum 
Christi 1190) manu descriptum, secum ab Oriente attulit 
Guilhelmus Postellus : " Eoque ut a S. Marco con verso om- 
nes Ecclesiae Asiaticae et Africanse usque ad hunc diem, 
etiam ipsi Abyssini qui presbytero Jobanni subsunt (licet 
alterius linguae sunt) utuntur :" si Roberto Personio'' 
fidem adhibemus. Unde non male tenet Franciscus Lucas 
Brugensis, " Syriacum' Novi Testamenti textum, vetustis- 
simi exemplaris Graeci, et quidem in primis, loco haben- 
dum ac venerandum esse :" atque'" " ad eadem conferre in 
Novo Testamento, ad quae in Veteri Cbaldaica confert 
Paraphrasis." Quod idem etiam de Syriaca Veteris Testa- 
menti translatione dici posset : cujus apud" Veteres crebra 
mentio ; quamque S. Thaddaei Apostoli et Abgari Syrorum 
regis tempore factam fuisse, ex Prologo quodam Psalterio 

■■ Baron, an. 231, s. 9. 

* Guido Fabricius, praefat in Nov. Testam. Syriac. tomo. 5 Bibli. reg. 

^ Person, in Epitome controvers. de verbo Dei,qii. 3. cap. de Edit. Syriaca. 

' Fr. Luc. Brug. in Frolegomenis commentar. in 4 Evang. 

■^ Idem in priore parte tractatus de usu Chaldaicse Faraphras. 

" Basil, magn. in Hexaemeron, homil. 2. Euseb. Emesen. in Catena Grisca in 
Genesin. Ambros. lib. 1. Hexaemer. cap. 8. Augustin. de civit. Dei, lib. 15. cap. 
13. Theodoret in Jonse 3. cap. Polychronium in Daniel 3. cap. in Catena Graeca 
test. Caraga Mosem Bar-cepha, in commentar. de Faradiso. 



pr;elbctiones theologicje. 223 

Syriaco prsemisso tradit in loco citato Georgius Amira. 
Cum enim editio qua in Ecclesiis suis et olim usi sunt et 
adhuc utuntur Syri, in Vetere quidem TestamentoP conve- 
niat cum Hebrseo textu, in Novo vero consentiati cum 
Greecis exemplaribus locis omnibus, in quibus a versione 
Latina ii discrepant, etiam in illis quae corrupta esse vitio 
temporum aut hominum culpa suspicantur Pontificii: 
magno illud argumento est, neque a recentioribus Rabinis 
Hebrseum, neque a Graecis Grsecum quern hodie habemus 
textum depravatum esse. Neque etiam hie contemnendae 
fuerint librorum Veteris Testamenti"^ traductio Persica a 
Jacobo Tavusio Pavone, et Arabica a Rabi Sahadia Gaone 
elaborata quae' in Africa ubique legitur, et quam He- 
braeorum peritissimi sequuntur ac allegant tanquam authen- 
ticam : aut Novi Instrumenti in' easdem linguas factse 
translationes. Ubi de Arabicis Evangeliis illud Nicolai 
Clenardi testimonium non est prsetereundum, " Nactus" 
sum," inquit, " codicem descriptum, et. versum abhinc 
annis sexcentis. Habeo et aliud exemplar ex eadem trans- 
latione descriptum, Reperio pleraque omnia sic se habere, 
ut hodie legimus in Grsecorum codicibus quos secutus est 
Erasmus. Illud Johannis ultimo: ' Si eum volo manere.' 
Et illud in Luca. ' In terra pax, hominibus bona voluntas' 
et reliqua quae Erasmus restituit : ne putemus olim aliter 
legisse Graecos, quam hodie sonant vulgata exemplaria." 
Haec ille. Idem de aliis omnibus antiquis Novi Testamenti 
Versionibus sentiendum" : cujusmodi ilia est qua utuntur 

P P. Galesinius de Bibliis Grtecis, pag. 53. Josephus Scaliger. lib. 3. Canonum 
laagogicorum, pag. 261. 

1 Job. Mariana pro edit, vulgata, cap. 12. 

' Utriusque meminit Albert Widmanstadius in Praefat Novi Testamenti Sy- 
riaci ad Ferdinandum Caesarem : et post eum Guido Fabricius in Praefat. Testam. 
Syriaci ad Henricum III. Francorum rcgem. Persica etiam et Arabica Penta- 
teuchi ediiio, characteribus Hebraicis, Constantinopoli excusa est. 

• Rob. Wakfeldus in disputat. de fratris uxore non ducenda, prsefijta Syntag- 
mati de Hebraeorum codicum incorruptione. 

' Possevin. lib. 9. Biblioth. select, cap. 8. P. Victor Cajetanus, in Paradigm, 
linguae Armense, pag. 73. 

° Clenard. epist. ad Rutjerum Rescium, anno 1536. 

'Jos. Scaliger. lib. 3. Canonum Isagoge, pag. 138. 



224 PRJELKCTIONES THEOLOGICJE. 

bodie turn Gothi, qui sub Praecopensi Tartarorum dynastia 
degunt, ut ab Ulphila translata (cujus translationis'' exem- 
plar vetustissimum Gothicis Uteris majoribus scriptum in 
aliqua Germaniae Bibliotheca delitescere dicitur), turn Ar- 
meni, quam ipsi Johanni'' Chrysostorao acceptam ferunt; 
turn etiam Dalmatse", sibi ab Hieronymo traditam asseve- 
rantes. Extat et jEgyptiacum exemplar Epistolarum Pau- 
linarum manu descriptum quod*" a Clemente VIII. mutuo 
accepit Episcopus Ebroicensis : extant et Evangelia (cum 
Novi Testamenti aliis nonnullis) idiomate ^thiopico 
Romee anno 1548 typis excusa, quibus cum vulgata Evan- 
geliorum editione coUatis Theodorus Bibliander*^ Latinam 
interpretationem allquoties emendare nititur : non magis 
60 nomine reprehendendus, quam Leo Papa decimus, qui ex 
regno Prete Joan ^thiopas evocavit (quemadmodum, 
qui tum Romse vixit, refert* Elias Levita), " ut castigaret 
ex codicibus eorura exemplaria Evangelii Latine scripti." 
♦' Dignus scilicet," ex'= Gretseri censura, "qui ad extremos 
^thiopas, sed non ad illos, quos Homerus vocat a/xifiovag, 
ablegetur." 



• »•••• 
» ' • * » • • 

• ♦♦••• 



I Bonav. Vulcanius, Praefat. in comraentariolum de Uteris et lingua Getarum. 
Videet Suffridi Petri Praefat. in Scriptorum Frisiae Decadas. 

» Sixt. Senens. lib. 4. Biblioth. Sanct. in Johan.Crysost. Job. Azorius, parLl. 
Institut. moral, lib. 8. cap. 2C. 

* Sixt. Senens. lib. 4. Biblioth sanct. in Hieronym. (Johan. Dubraviuslib. 1. 
historiae Bohenaicae) Jus. Scaliger apud P. Merulam, parte 2. Cosmographise ; 
lib. 1. cap. 8. 

■> P. Victor. Cajetan. in paradigm, linguae Armenae, pag. 73. 

* Bibliand. in ampliore consideratione Decreti Tridentini. 
** In Praef. 3. Masoreth Hamniasoreth. 

* Gretser. in appendice 2. ad librum 2. Bellarmini de verbo Dei (col. 1055). 



I 



prjElectiones theologic^. 225 



[Sequuntur fragmenta tantutn Defensionis integritatis 
fontium Hebrseorum Veteris Testamenti.] 



II. Hose. cap. 9, ver. 12, Qrra mtra nnb MN-nj-is. 

Sed et vae eis, cum recessero ab eis. Porchetus de Sal- 
vaticis a scribis mutatu m fuisse hunc locum asserit : 
cum textus Prophctaj verus olim habuerit Incarnatio (vel, 
care) mea ex eis, quemarimodum est a LXX. inter- 
pretibus redlitnm. Ejusdem correctionis scribarum post 
Porchetum mentionem ffcerunt cum alii, turn Johannes 
Mariana Jesuita. " Iste est unus de passibus Scriptu- 
rae Veteris Testamenti corruptis a Judseis, secundum quod 
dicit frater Raymundus in Hebraica lingua valde peritus :" 
inquit in hunc locum Nieolaus Lyranus ; Raymundo sub- 
scribit ipse Lyranus, una cum Paulo Burgensi in additione 
secunda ad caput novum Hosese. Argumentum vero quo 
Raymundus, Lyranus et Burgensis moventur, ut credant 
banc esse veram literam, " Quia etiam vse eis, incarnatio 
mea de eis:" non autem illam quae in Vulgata editione ha- 
betur, " Sed et vse eis cum recessero ab eis :" hoc est : 
"•"iltrn in Recessus significatione nusquam in toto Veteri 
Testamento scriptum inveniri per E? sed per D : "it£73 vero, 
quod carnem significat, semper scribi cum W : ideoque dic- 
tionem "'niBJD, scri]ttam cum W ex posteriori voce deriva- 
tam, Incarnationem significare. 

Respondetur 1. Si ""nwa Incarnationem significet, ut 
isti volunt (et vult etiam Marcus Marinus in Area Nose, 
radice ntP3) cur textus Hebraicus a scribis immutatus 
esse fingitur ? Quamvis enim Hebrsei contendant, '<"nt£?2 
sumendam esse in Recessus significatione, posito W loco 
D : consentiunt tamen omnes in textu scriptum esse W 
non D, atque ita constanter legunt omnia exemplaria : 
et ne a quoquam mutaretur textus, monuerunt hie Mii- 
sorethae, scribi banc vocem per W, itaque scriptam nuUo 

VOL. XIV. Q 



226 PR^LECTIONES THEOLOGIC^. 

alio in loco occurrere. Id enim sibi vult ilia margiiia- 
lis annotatiuncula : yw STlS b : ut omittam, a Maso- 
rethis et veteribus Hebrseis, illud "'ITOn non recenseri 
inter exempla a''"iD'lD pp'^H, sed recentiorum Papista- 
rum hoc esse figmentum, locum a scribis correctum esse. 
2. Recte notatum est ab Hebrseis, R. Salomone Jarchi, 
Aben-Ezra, et David Kimehi in commentariis ad hunc 
locum, W positum esse vice D. Nee obstat quod a fratre 
Raymundo et ejus sectatoribus objicitur : quod haec litera in 
loco Veteris Testamenti non invenitur alibi sic punctata. Si 
enim de ipsa vocei"ntt?2 loquantur, verum est quod dicunt: 
quia videlicet nusquam alibi in tota Scriptura vocabulum 
hoc itaseriptum occurrit, quemadmodum annotarunt Maso- 
rethse. At ut nusquam alibi occurrit "'"iwa in Recessus sig- 
nificatione : ita nee uspiam alibi in Incarnationis signifi- 
catione ostendi potest. Sin de communi usu literae W lo- 
quantur : certum est quod hie a Ribera refertur, ssepe has 
duas literas tr et D propter magnam similitudlnem soni sui 
permutari inter se, ut Deuteron. cap. 32. ver. 15. n'^W^ pro 
n''D3 opertus est. 2 Sam. cap. 1 . ver. 22. 2W3 pro 2103 re- 
troactus est, etc. atque hoc est quod de '<")W2 notavit hie R. 
Salomo Jarchi lOD T'np") 1>W fana miDD p Sini. Et est 
ex traditione eorum quae cum scribantur per Sin, leguntur 
per Samech. Nimirum in Massoreth, ad Hose. cap. 2. ver. 8. 
annotantur istiusmodi voces ~jttD l"'''"ip1 1'^W )^'<'an T'ba et 
inter eas ""nwa quod hoc loco legitur : et exponitur pro 
mt&a a Jonathane Chaldseo Paraphraste (qui locum ita red- 
didit : iinaa Tis'^aE? -^mpbDn pnb i"l •'-in. Quia vse illis, 
quum subtraxere majestatem meam ab eis) et ab Hieronymo, 
qui ita locum vertit, Sed et vse eis cum recessero ab eis. 
LXX. tamen interpretes, et Theodotio vocem banc a 
radice 1272 repetentes, ita transtulerunt ; dtort koi oval 
avToig tort, aapK fJ-ov t? avTwv. quod ab Hieronymo in 
commentariis ad hunc locum animadversum est. " In eo 
(inquit) loco in quo nos diximus, ' vse eis cum recessero ab 
eis, LXX. et Theodotion transtulerunt, ' vse eis caro mea ex 
eis,' quserensque causam cur sit tanta varietas, hanc mihi vi- 
deor reperisse. Caro mea lingua Hebreea dicitur "iiw^, rur- 



PR^LECTIONES THKOLOGIC^. 227 

sum si dicamus, Recessio mea, sive decHnatio mea, dicitur 
"'"iwa. LXX. igitur et Theodotio pro eo, quod est Recessio 
inea,et declinatio mea, verterunt, caro mea." Hactenus Hie- 
ronymus : cujus interpretatio multo aptius cum tota oratione 
Prophetse cohseret, quam ilia altera Grsecorum, (ut recte no- 
tavit Andradius, libro quarto Defensionis fidei Tridentinse), et 
non solum a Romana Ecclesia, sed etiam ab Hebrseis auc- 
toribus magno consensu comprobata est. Ac ne hos, inquit 
Ribera, "quasi hostes causeris veram lectionem depravasse 
in odium Christiani nominis : S. Julianus Pomerius, Archie- 
piscopus Toletanus, qui et Judseus prius fuit, et postea 
Christianus, contra Judseos scripsit, nihilque prsetermisit 
quod fidem nostram ad versus illorum impietatem juvare 
posset ; ita hunc locum refert, ut est in Vulgata transla- 
tione, libri primi contra Judaeos in medio, nee queritur 
codices ab Hebrseis esse vitiatos." Hsec Franciscus Ri- 
bera in commentariis ad caput novum Hosese : ubi pluribus 
demonstrat, hunc locum a Judseis non esse depravatum, et 
ad Christi Incarnationem non nisi violenter trahi posse : 
quia nimirum vidit cum Andradio' et Bellarmino?; " ne- 
minem hie posse Hebrseos codices accusare, qui non Vul- 
gatam Latinam editionem gravissima aiSciat contumelia." 
III. " Justinus Martyr in Dialogo cum Tryphone acri- 
ter perstringit majores Judteorum, quod sacra Prophetarum 
oracula scelestissime corruperint, resectis inde pro arbitrio 
verbis ac sententiis :" inquit Christophorus de Sacrobosco*, 
ubi in margine nos remittit ad Eusebium', ubi recte dicit 
Eusebius convictum a Justino Tryphonem fuisse, majores 
suos e Scripturis qusedam abstulisse. Qusenam vero ilia 
fuerint, ostendit in citato dialogo Justinus, tria producens 
loca, quse a Judaeis ex te.xtu Bibliorum sublata esse aifirmat, 
praeter locum Jerem. cap, 11. ver. 19. " Emittamus lignum 
in panem ejus," ad quem superius est responsum. Primus 
locus est ex sexto capite libri Esdrie. Kai dirtv "EaSpac 
Ttf Xay. TovTO TO irda\a 6 awriip iJA*w»', Kai ri jcara^icyj) 

' Andrad.lib.4.Defen8. fid. Trid. (pag. 601, 1602.) 

f Uellarm. lib. 2. de verbo Dei. cap. 2. 

■• Defens. Decret. Tridentin. part 1. cap. 3. 

> Lib. 4. hist. cap. 17. vel 18. 

q2 



228 PR^LKCTIONES THEOLOGlC.i;. 

Vfiiov' KoX tav ciavorfOriTe, Kai avnjSij vfiiov iv\ rr)i> ko/jSiov 
OTi fitWofitv aiiTOv TaiTiivovv iv <T»jju£(([>' icai /jira ravra IXttI- 
awfiiv £7r' avTov, ov ju»( iprifiwOfi 6 tottoq ovtoq tic tov airavra 
■)(p6vov' Xiysi 6 ©Eoe Toil/ Swafiifov. tav Si jujj inaTivar\Tt 
avTij^, fitice tlaaKOvariTi tov Kripvyfiarog aitrov, t(T«Tut iiri- 
Xapfia roTc tOvtai. Qui locus etiam a Lactantio in hunc 
modum citatus est. " Et* dixit Esdras ad populum : hoc 
pascha Salvator noster est, et refugium nostrum. Cogitate, 
et ascendat in cor vestrum, quoniam habemus humiliare 
earn in signo : et post hsec sperabimus in eum, ne dese- 
ratur hie locus in seternum tempus, dicit Dominus Deus 
virtutum. Si non credideritis ei, neque exaudieritis an- 
nuntiationem ejus; eritis derisio in gentibus." Secundus 
locus ex Jeremia resectus esse dicitur. 'Efivi'iaOri ^i Kv- 
piOQ 6 Qtbg T<5v vsKpiov aiirov tmv KiKoiprtpivwv Etc 7')*' X*^" 
fjiaroQ, KOI KUTtfiri tt/ooc aiiTOvg sva-yytXl(Tacidai avTOiQ to 
(TWTjijOtov avTov. Qui locus ab Irenseo ita citatur. " Com- 
memoratus' est Dominus Sanctorum mortuorum suorum, 
eorum qui ante dormierunt in terram stipulationis (forte 
sepelitionis) et descendit ad eos, extrahere eos, et sal- 
vare eos." Tertius locus est ex Psalmo 95°. (vel 96°. 
secundum Hebraeos) ubi cum legeretur versu decimo : "Ei- 
TTors kv toXq tuvtai, 6 Ku|Oioc i^aaiXtvatv ano tov c,v\ov : 
verba ilia otto tow ^vXov, a ligno, Judaji erasisse dicuntur. 
Atque ita sane in editione Graeca quae LXX. interpretibus 
tributa est, olim legebatur ; ut ex Cassiodori commentariis 
in hunc locum apparet : indeque retenta est haec lectio ad 
nostram aetatem in vetere Latino Psalterio Romano, quo 
olim in publica liturgia usa est Romana Ecclesia, et Go- 
thico, cujus in Hispania Gothorum temporibus fuit usus, 
quemadmodum confirmat Johannes Mariana'" et Marianus 
Victorius", ubi ait penes se esse vetustissimos aliquot manu- 
scriptos Bibliorum codices, e caenobio Montis Cassini, qui 
vocem eam adhuc retinent, quae erant proculdubio exemplaria 
Psalterii veteris Romani : nam in Psalterio, quod Galli- 

' Lactan. de vera sap. lib. 4. cap. 18. 

' Iren. lib. 5. cap. 26. vel 31. ut Fcnardentius distinguit. 

" Pro edit. vulg. cap. 5. et 7. 

» Annotationib. ad Hieron. commentar. in Math. cap. 16. 



PR^ELECTIONES THEOLOGIC^. 229 

cum vocaiit, et quod hodie Romanse Ecclesiae est in usu, 
nusquam leguntur ilia verba " a ligno," quanquam in Ro- 
manensium precibus ecclesiasticis lectio ista alicubi occur- 
rat: et nomiiiatim in Hymno de cruce (qui Theodulpho 
Aurelianensi Episcopo tribuitur) ita adhuc canunt Pontificii 

Impleta sunt quae concinit 
DaTid fideli carmine ; 
Dicens, in nationibus 
Regnavit a ligno Deus, 

quae tamen ex vetere editione citata esse constat, a Tertul- 
liano in libro contra Judseos et libro tertio.in Marcionem; 
ab authore tractatus de montibus Sina et Sion, qui Cypti- 
ano adscribitur ; Augustine et Cassiodoro et Arnobio in 
examine Psalmi 95. Leone Papa in sermone quarto de 
Passione, Ambrosio (vel quisquis alius author fuit) in 
1 Corinth. 15. etc. Urgentur ista multis a Mariano Vic- 
torio in annotationibus ad Hieronymi epist. 145. ad Dama- 
sum ; et commentar. in 16. cap. Matthsei : Wilhelmino Re- 
ginaldo in Refutatione Reprehensionls Whitakerianae, cap. 
12. Alphonso Salmerone in quarto Prolegomeno, Johanne 
Mariana, pro editione vulgata, cap. 7 et 8. Julio Rugerio, 
in opusculo de libris Canonicis, cap. 45°. etc. Quibus op- 
ponimus Pontificiorum alios doctiores, qui Hebraicae veri- 
tatis patrocinium hie susceperunt, Nicolaum Sanderum in 
Disputatione pro Hebraicorum codicum veritate (cui per 
epistolam respondit Johannes Mariana, pro editione vul- 
gata, cap. 8), Ariam Montanum, Didacum Payvam An- 
dradium, Uobertum Bellarminum, etc. 
I. Qui ista in Adversarios regerunt. 

" Et° mortuus est Abraham in senectute bona, senex, et 
plenus, et collectus est ad populum suum. Male in LXX. 
interpretibus additum est, ' et deficiens Abraham mortuus 
est :' quia non convenit Abrahse deficere, et imminui," in- 
quit Hieronymus in Traditionibus Hebraicis in Genesim : in 
quem locum ita annotat in scholiis suis Marianus Victorius : 
" invenitur tamen hoc hodie apud Hebrseos; quapropter 

° Genes, cap. 25. ver. 8. 



230 PRELECTION ES THEOLOGIC*. 

aut diversa olim exemplaria Hebraica circumferebantur : 
aut, quod magis reor, mutatus multis in locis Hebraicus tex- 
tus ab eo, qui Hieronymi tempore vulgatus erat, nunc est." 
Demum tanquam re bene gesta concludit : " Quapropter 
magnifacienda est Vulgata Ecclesise editio, et tot novorum 
interpretum petulantia secundum Tridentini Concilii doctri- 
nam compescenda ac retundenda." Hsecille. Respondetur : 
Verum bono viro aliud agenti, illud non succurrit ; Vulga- 
tam Latinam editionem, quam cum Tridentinis suis tam 
mao-ni facit, et Hebraicis codicibus prseferendam putat, il- 
1am ipsam lectionem sequi, quae ab Hieronymo reprehendi- 
tur. Sic enim habet : " Et deficiens mortuus est in senec- 
tute bona." Quomodo LXX. reddiderunt : koi EKXtiVuv 
cnriOavev AjSpaajj. ii> ynpa kuXi^' et Onkelos Chaldffius pa- 
raphrastes : Snta "O'^Da Cn-QN n'-ai T^asnwi. A quibus 
non dissentiunt Hebraici codices, qui constanter legunt 
nn"i2M na''') I'la""! et expirans, mortuus est Abraham. 
lUud enim v^^'' significat egressionem spiritus e corpore, 
quse fit subito sine dolore: ut tradit Aben-Ezrain hunc locum, 
cum quo consentit II. David Kimchi in Radicibus, scribens 
verbum S12 significare, leniter mori, sine longa aegritudine, 
per lentam scilicet resolutionem, et defectum paulatim la- 
bentis Spiritus obire, quomodo Augusti Csesaris excessum 
describit Suetonius : " Sortitus est exitum facilem, et qua- 
lem semper optaverat. Nam fere, quoties audisset, cito 
ac nuUo cruciatu defunctum quempiam, sibi et suis tv- 
Oavaalav similem (hoc enim et verbo uti solebat) preca- 
batur." Cujusmodi facilis ac lenis mors, plaeidoque (ut 
inquit ille) simillima somno, senili setati maxime conve- 
nit ; quemadmodum eleganter in libro de Senectute ex- 
plicatM. Cicero. " Quid est (inquit) tam secundum natu- 
ram, quam senibus emori ? quod idem contingit adolescen- 
tibus, adversante et repugnante natura. Itaque adolescentes 
sic mihi mori videntur, ut cum aquae multitudine flammse vis 
opprimitur : senes autem, sicut sua sponte, nulla adhibita 
vi, consumptus ignis extinguitur. Et quasi poma ex ar- 
boribus, si cruda sunt, vi avelluntur ; si matura et cocta, 
decidunt : sic vitam adolescentibus vis aufert, senibus 
maturitas." Hsec ille. " Ex quibus extat, et apparet," 



PR^LKCTIONES THEOLOGIC^. 231 

inquit Benedictus PereriusP (placet enim petulantiam Vic- 
torii, testimonio Jesuitse magis hie sobrii compescere) " im- 
merito LXX. interpretes hoc loco esse ab Hieronymo 
reprehensos, quod dixerint, Abraham deficientem esse mor- 
tuum ; quia inconveniens sit dicere Abraham virum utique 
perfectissimum defecisse atque imminutum esse. Nam ut 
defectus moralis, inconveniens atque indecens fuerit Abra- 
hse : non tamen naturalis ac vitalis, de quo hie agitur. 
Quid est enim, ut ex TuUio jam notatum est, tam secun- 
dum naturam, quam senibus emori. Nee id solum dix- 
erunt LXX. interpretes, sed idem quoque in Latina trans- 
latione Vulgata, quse ipsius esse Hieronymi creditur, posi- 
tum est, nee id Hebrsese Scripturse non optime respondet." 
Discat igitur a Jesuita Victorius, importunus calumniator 
Scripturae, non tam Hebrseae quam Latinse, id est suse, fal- 
sam esse illam, quae ab eo posita est, disjunctionem : Aut 
diversa olim exemplaria Hebraica circumferebantur ; aut 
mutatus multis in locis Hebraicus textus ab eo qui Hiero- 
nymi tempore vulgatus erat. Discat (inquam) posse dari 
tertium : Aut potius hie lapsus est Hieronymus. 

Deuteron. 32. capite inter versum 42. et 43. interjici- 
endum esse alium contendit Alphonsus Salmeron, quern 
vitiose deficere in textu Hebraico in hunc modum confir- 
mat. Apostolus ad Hebraeos capite primo producit Scriptu- 
ram dicentem : " et cum iterum introducit Primogenitum in 
orbem terrae, dicit. Et adorent eum omnes angeli Dei." 
Hoc autem testimonium nisi in Hebraeo inveniretur, homo 
Hebrseus, et ad Hebraeos scribens, minime produceret. Et 
certe in Hebraeo, ut jacet modo, non invenitur ; sed bene 
apud LXX. Nam in cantico Moysis inter versiculum 
ilium " Inebriabo sagittas meas sanguine" et alterum se- 
quentem " Nempe laudate gentes populum ejus" integer 
versus desideratur, qui est in editione LXX. nimirum 
Kv(j>pavd>iTt ovpavoi afia avri^ Koi TrpoaKwrirraTuxrav avTif 
TTavTtQ ''A77£Xoi Qsov. h. e. laetamini cceH simul cum eo ; 

et adorent eum omnes Angeli Dei. 

♦ • • • •»•**«» 

P Perer. dUput. 6. in cap. 25. Genes. 



232 PR^LECTIONES THEOLOGICiE. 

Josu. cap. 15. ver. 59. unHecina civitatum tribus Judae 
omissio, a Johaiine MarianaP objicitur " scilicet, Theco 
et Ephrata, hsec est Bethleem, et Phagor, et ^Etham, 
et Culon, et Tatami, et Soris, et Carem, et Gallim, 
et Baether, et Manocho, civitates undecim, et vieuli earum ; 
quod Hieronymus in eommentariis ad ilia verba Michsese, 
capite quinto, ' Et tu Bethlehem Ephrata' in Hebraicis 
Josuse codicibus haberi negat, ac in LXX. tantum in- 
terpretatione extare; sive ab his additum, sive de veteribus 
libris erasum malitia Judseorum, ne Christus de tribu 
Juda ortus videretur." Hsec Mariana ex Hieronymo : 
cujus etiam hie authoritas a Richardo Cenomano'' produci- 
tur ad axioma illud suum confirmandum ; quod Hierony- 
mus Hebraeorum codices sua etiamnum setate coepit in non- 
nullis locis habere suspectos. Verum ad hoc Hieronymi 
testimonium, ut ad ea quoque, quae statim producenda erunt 
ex eommentariis illius in tertium caput epistolse ad Galatas, 
recte responsum est a Roberto Bellarmino'^, quod " Hierony- 
mus hicdubitat, non asserit. At in eommentariis Isaiae, quae 
postering scripsit, ut patet ex praefatione commentariorum 
in Isaiam et ex libro de viris illustribus extremo, aperteridet 
eos, qui putant, Hebraeos codices esse falsatos." Ita Bel- 
larminus, et vere quidem : Nam Hieronymum dubitare hie, 
non asserere, manifestum est ex illis verbis : " Nequaquam 
liquido cognoscentes, certum quid novimus." Quanquam 
certe nihil est quod dubitem LXX. ut alia passim plurima 
(nequis mireturid hoc in loco contigisse), ita ista quae nota- 
vimus, textui Josuse addidisse : quandoquidem ea (quod hie 
diserte notat Hieronymus) nee in Hebraico, nee apud alium 
invenitur interpretem ; ne apud ipsum quidem Hierony- 
mum, in ilia videlicet editioue quam authenticam declara- 
vit Synodus Tridentina, quamque tueri Jesuitam opor- 
tuit, vel illam saltern inscriptionem, quam singulis foliis 
operis sui praefixit, pro Editione Vulgata, inducere. Adde 
quod in Syriaco codice Andraeae Masii, (qui mille ferme 
abhinc annis, conversus est ad verbum de Graeco exemplar! 
LXX. quod manu Eusebii ad Origenis libros, qui in Cse- 

P Pro edit. Vulgata, cap. 7. 

1 Prul. in coi>im. P. Lombard! in Psaluios. ' Ue verbo Dei, lib. 2. cap. 2. 



PRiELECTIONES THEOLOGIC^. 233 

sariensis Ecclesise bibliotheca asservabatur, fuerat emenda- 
tum), ea omnia obeliseis jugulata sunt : et in editione 
LXX. interpretum, quae in Regiis bibliis posita est, ut 
superflua prorsus omissa. Neque etiam leguntur in Chal- 
daica Paraph nasi Jonathanis; qui ante Christi tempora 
Targuin edidisse dicitur, quod argumento est, Vetera exem- 
plaria aliter non habuisse, quam Hieronymi tempore habe- 
bant et hodie habent : neque post Christi natalitia, de 
veteribus libris erasa esse ista malitia Judseorum, ne Chris- 
tus de tribu Juda ortus videretur. Et sane si Judseos eo 
usque perpulisset malitia, ut ipsis verbis Spiritus Sancti 
manus inferrent: quis tam vecordes fuisse credat, ut locum 
Josuie, in quo ne minima quidem mentio Christi de tribu 
Juda oriundi, corrumpere voluerint (atque ita corrumpere, 
ut non modo Bethlehemi sed et decem aliarum urbium 
nomen nulla prorsus de causa expunxerint) locum vero 
Michaeae, capitequinto, ubi disertis verbis hoc asseritur, in- 
tactum reliquerint. Nam in ipsa editione Graeea libri 
Josuse, numeratur tantum Bethlehem " inter urbes tribus 
Judae: quod ut ibi non extaret, tamen et de libro Judicum 
hoc ipsum possumus approbare, quod Bethleem in tribu 
Juda sit," quemadmodum hoc ipso in loco notavit Hierouy- 
mus, locum Judicum capite xix. ver. 1, 2. designans, cui 
adjici possunt et Judicum caput xvii. ver. 7, 8, 9. Ruth, 
caput i. ver. 1, 2. 1 Samuelis caput xvii. ver. 12. caput 
XX. ver. 5. 2 Chronic, caput xi. ver. 5, 6. quae omnia loca 
si immutassent Judaei (et eadem mutandi ratio fuit qua 
locum Josuae) an etiam ipsum urbis situm omnibus notissi- 
mum mutare se posse sperabant ? llidiculum. 

Deuteronomii capitis 21. versus 23. ^ibn DTrbs nbbp 
inter loca in textu Hebraeo corrupta recensetur ab Alphonso 
Salmerone, quod LXX. reddiderunt : KiKarripafxivog viro 
Btov irag Kpifiafiivog iir\ ^vXov. Editio Vulgata Latina : 
" Maledictus a Deo est, qui pendet in ligno." Paulus, ita 
citat : ^ EiriKaTaparoc:' ttoc 6 Kpifiafxivog, iiri ^uXou. Quem 
locum libro secundo Commentariorum in Epistolam ad Ga- 
latas, edisserens Hieronymus, " Scire," inquit, "non possum 

* Epist. ad Gal. cap. 3. ver. 13. 



234 PRiELECTIONES THEOLOGICiE. 

quare Apostolus in eo quod scriptum est ; ' Maledictus a 
Deo omnis qui pendet a ligno,' vel subtraxerit aliquid vel 
addiderit. Si enim semel auctoritatem LXX. interpretum 
sequebatur, debuit, sicut ab illis editum est, et Dei no- 
men adjungere. Sin vero ut Hebrseus ex Hebrseis, id 
quod in sua lingua legerat, putabat esse verissimum, nee 
' omnis' nee ' in ligno' quae in Hebrseo non habentur, as- 
sumere. Ex quo mi hi videtur, aut veteres Hebrseorum 
libros aliter habuisse, quam nunc habent : aut Apostolum 
(ut ante jam dixi) sensum Scripturarum posuisse, non 
verba : aut quod magis est sestimandum, post passionem 
Christi, et in Hebraeis, et in nostris codicibus ab aliquo 
Dei nomen appositum, ut infamiam nobis inureret, qui 
in Christum maledietum a Deo credimus. Audaci itaque 
pede ad hoe procedo certamen, ut ad libros provocem, nuUo 
loco scriptum a Deo quenquam esse maledietum, et ubi- 
cunque maledictio ponitur, nunquam Dei nomen adjunc- 
tum." Probat scilicet illam additionem " a Deo" factam 
esse ab aliquo, ex eo quod cum multi in Scripturis dican- 
tur, nunquam tamen a Deo maledicti dicuntur, atque hue 
adducit multa testimonia : " Maledictus tu ab omnibus 
bestiis," dicitur ad serpentem. Et ad Adam : " Maledicta 
terra in operibus tuis," etc. Sic Hieronymi authoritate nos 
premit Alphonsus Salmeron, asserentis Hebrseos codices 
vitiatos ; et tribuentis Judseis, quod addiderint textui. Si- 
militer hoc ipsum urgetur a Richardo Cenomano Francis- 
cano, Prologo in Commentarios Petri Lombardi in Psal- 
mos, Wilhelmo Reginaldo in Refutatione Reprehensionis 
Whitakerianse, capite duodecimo, et Johanne Mariana pro 
editione Vulgata, capite septimo, ut probent, Hieronymi 
fuisse sententiam, Hebraeorum codices sua etiamnum aetata 
fuisse vitiatos. 

Respondetur •«•»•** 

****** * * * * * 

"Job capitis 13. versu 15. legimus, Etiamsi occiderit 
me, in ipso sperabo. Hebraeus habet desperatam senten- 
tiam, et contrariam prorsus, ' Non sperabo.' Ubi manifes- 
tum est mendum, nisi quis gratis desipiat. Error autem 
irrepsit quod ' in ipso' sive ' in ipsum' et negandi adver- 



PR^LECTIONES THEOLOGIC^. 230 

bium, in voce apud Hebrseos non differant, sed scriptione. 
Nam illud per lamed et vau, lb, hoc vero per b et S, wb. 
Hine Sanches vertit ; ' ecce occidet me, non sperabo.' Sed 
et Munsterus, sentiens intelligentiam simpliciter acceptam, 
blasphemum quid sonare, coactus est dicere, quod alterum 
loco alterius positum sit, aut interrogative debere legi, ut 
redeat eodem sensus. Ecce clamant isti Geneseos capite 
octavo negationem esse abradendam, et editionem nostram 
mendosam ; et ibi permittunt sibi quod volunt, quandonon 
inveniunt quod rcspondeant." Haec Richardus Cenomanus 
Minorita, Prologo in Collationem diversarum translatio- 
num Psalterii, editam cum commentariis Petri Lombardi in 
Psalmos. Quo referenda sunt etiam ilia Alphonsi Salme- 
ronis Jesuitse, in quarto Prolegomeno. " Frequentissimum 
est apud Rabbinos Nb negationem ponere pro "lb, id est sibi, 
et e contrario : et ssepe tollitur vel additur negatio. Nam 
Esaiae capite nono quod dicitur : ' Multiplicasti gentem, 
non magnificasti laetitiam,' LXX. sine negatione reddide- 
runt : sicut Geneseos capite octavo de corvo eunte, et re- 
deunte, addiderunt negationem, quam Hebrsea lectio non 
habet. Et quod habetur Ezechielis capite decimo sexto. 'Ex- 
posuisti fornicationem tuam omni transeunti, ut ejus fieres :' 
ubi interpres legit lo lb cum Vau quod sigiiificat ' ejus,' 
Jonathan tamen Benuziel legit lo sb cum Aleph, dicens 
' Adjunxisti te ut coleres idola cum omni transeunte, quod 
nondecebat te ita facere.' Ad hsec caput vicesimum Deutero- 
nomii ' Quoniam lignum est, et non homo,' Hebrsei sine ne- 
gatione'habent : ' lignum est, et homo.' Chaldseus tamen 
interpres ponit negationem. Et quod habetur Psalmo de- 
cimo tertio ' Non est usque unum in eis.' Rabbi Abraham 
negat legendum cum negatione : et in lectione Kb et lb 
multa controvertunt Hebrsei, an sit ponenda negatio, necne. 
At hoc gravissimum est facinus, autafBrmare quod negatur, 
aut negare quod affirmatur, quare nihil incertius et incon- 
Btantius ; et nihil magis potest officere veritati, et integritati 
Scripturae." 

Respondemus pro his locis id ipsum quod Munsterus : 
vel capi sb pro "lb ; vel si negative accipiatur sb, cum in- 
terrogatione legendum esse : quod eodem redit. Quorum 



236 PR«LECTIONES THEOLOGIC^. 

neutrum accommodari potest ad locum ilium importune hic 
a Pontificiis objectum, Geneseos caput octavum, ubi He- 
braeo nee S7 nee i? legitur, nee sententia iiiterrogationem 
admittit. Verum de corvo eunte et redeunte, satis supra dic- 
tum. lUud hie monuisse sufBciat, Hebrseis non esse inso- 
lens: ut sb capiatur pro sbn interroj^ative, vel lb affirma- 
tive. Ita illud", D^nt£?bs:i HDn nrQ-i-sb nnv-^'2 legendum 
monet 11. David Kinchi nn^'Dn "pi viainterrogationis, quo- 
modo vulgatus interpres reddidit, " nonne major plaga facta 
fuisset in Philistium ?" quod eodem sensu affirmative red- 
diderunt Grseci interpretes : vvv av /lii^wv iytyovsi ri TrXrjyjj 
(V Toig aKXo<j>vXoiQ. 

" 1 Sam. 14. 30. (al. 32). 



PR^ELECTIONES THEOI-OGIC^. 237 



Absoluta defensione integritatis fontium Hebraicorum 
Veteris Testamenti : superest ut fontium Grsecorum Novi 
Instrumenti sinceritatem adversus Pontificiorum objectiones 
propugnemus. 

1. Primum igitur, Christophorus de Sacrobosco in hunc 
modum ratiociiiatur. " Scribit" Hieronymus, profligato a 
GraecispatrimonioapudLatinos, tan turn incorruptam patrum 
hsereditatem servari ; quod tanti ponderis testimonium hac 
nostra tempestatemulto magis locum habere oportet, quando 
videmus Grsecos (quos malam sobolem vocat Hieronymus) 
non secus ac Judseos, ob suam perfidiam derelictos et in re- 
probum sensum dates." Et ante eum Robertus Bellarminus : 
" certe' vix dubitari potest, quin sicut Latina Ecclesia con- 
stantior fuit in fide retinenda, quam Grseca : ita etiam vigi- 
lantior fuerit in suis codicibus a corruptione defendendis. 
Quodenim olim Hieronymus scripsit adDamasum in epistola 
de nomine Hypostasis, nunc maxime habet locum, videlicet 
profligato a Graecis patrimonio, apud Latinos tantum in- 
corruptam Patrum hsereditatem servari." Alphonsus Sal- 
meron paulo timidius hoc ipsum effert, in trigesimo tertio 
Prolegomeno ita scribens : " Ad Dei Providentiam specta- 
bat, ut Scripturam integram, ac incorruptam servaret in 
Ecclesia sua. Cum autem Ecclesia Dei ilia sit, quae sub 
Romano Pontifice Christum agnoscit, ac profitetur, a qui 
pluries Graeca Ecclesia defecisse dignoscitur, videtur plus 
fidei esse tribuendum Latinis codicibus, quam Grsecis." 
At Thomas Stapletonus: " Quum^ad Latinos devolvi jam 
fidei Veritas coepit, Graecis a fide orthodoxa. et unitate ec- 
clesiastica per schisma et haereses discedentibus, textus Grae- 
cus varius, corruptus et dubius esse coepit; solaque Latina 
versio, sicut Latinorum fides, pura et sincera et orthodoxa 

* Sacrobosc. Defens. Bellarm. part I. cap. 4. pag. 36. 

y Bellarm. lib. 2. de verbo Dei, cap. II. 

■ Stapleton. Relect. controv. 5. qucest. 3, (pag. 525). 



238 PR^LECTIONES THEOLOGIC^. 

remansit." Denique Wilhelmus Lindanus : " Graeci* fre- 
quentioribus ut contentionibus, ita erroribus quoque impli- 
cati, Scripturse non raro manus attulere ; ut earn vel immu- 
tando vel accidendo, suis quasi faventem inflecterent opi- 
nionibus." 

Respondetur 1. Hieronymi testimonium, quod tanti pon- 
deris dicit Sacroboscanus, ad Jesuitse institutum pro- 
bandum nallius profecto est ponderis. Quod enim ille in 
epistola ad Damasum de profligato ab Orientalibus patri- 
monio scripsit, et apud solos Latinos incorrupta Patrum- 
servata hsereditate : id ad Domini nostri Jesu Christi Tes- 
tamentum, contra Hieronymi et Damasi mentem a Chris- 
tophoro iniquissime trahitur; quasi corruptius illudinGrsecis 
legeretur codicibus, in libris vero Latinis incorruptum ser- 
varetur. Qui factum igitur, ut Hieronymus " Novum* Tes- 
tamentum Grsecse reddiderit auctoritati; et ad " Grseci 
sermonis normam," multa in Latinorum " veteribus" libris 
addiderit, mutaverit, correxerit," idque jubente Damaso, 
quemadmodum prsefatione in Evangelistas ad eundem ipse 
testatur. Ubi ad versus obtrectatores hujusmodi utitur 
apologia. " Si"* Latinis exemplaribus fides est adhibenda, 
respondeant quibus ? tot enim sunt exemplaria pene quot 
codices. Sin autem Veritas est quserenda de pluribus : cur 
non ad Grsecam originem revertentes, ea vel quae a vitiosis 
interpretibus male reddita ; vel a praesumptoribus imperitis 
emendata perversius ; vel a librariis dormitantibus aut ad- 
dita sunt aut mutata, corrigimus ?" Quibus et alibi res- 
pondet, " se Latinorum*' codicum vitiositatem, quae ex diver- 
sitate librorum omnium comprobatur, ad Graecam originem, 
unde et ipsi translata non denegant, voluisse revocare. 
Quibus si displicet fontis unda purissimi : caenosos rivulos 
bibant." Haec mirifica fuit Latinorum vigilantia, quam 
praedicat Bellarminus, in suis codicibus a corruptione de- 
fendendis : ista Graecorum perfidia in Novi Testamenti 
Graecis codicibus corrumpendis. 2. Quantumvis Hierony- 

* Lindan. de opt. gener. interpr. lib. 2. cap. 2. in fine. 

'' Hieron. epist. 54. ad Lucinium. op. torn. 4, par. 2. pag. 579. 
' Idempraef. in 4 Evang. ad Damasum. op. torn. 1. pag. 1426. 

* Id. Ibid. 

' Hieronym. epist. 25. ad Marcellam. op. torn. 4. par. 2. pag. 62. 



PR^LECTIONES THEOLOGICjE. 239 

mus' Graecos malam sobolem vocet (quod objicit Chris- 
tophorus) et profligatum ab iis dicat patrimonium : Grse- 
cum tamen Testamentum (ut vidimus) fontem agnoscit 
purissimum, et normam ad quam Latinorum codicum 
lectio sit exigenda. Quinimo in Vetera Testamento ad 
" Hebraeos*" recurrendum et ex eorum " archivis" veritatem 
exprimendam judicavit Hieronymus : nee judicium ejus 
improbare possunt Pontificii, nisi editionem suam authenti- 
cam damnent, quam ab Hieronymo ex Hebrseo translatam 
defendunt. Et istos tamen Christianse fidei hostes infestis- 
simos quis neget, super"" quos etiam pervenit ira Dei ad 
extremum usque. Ut demus igitur Bellarmino, " Lati- 
nam Ecclesiam constantiorem fuisse in fide retinenda, 
quam Grsecam :" ut Stapletono concedamus, " Grsecos a 
fide orthodoxa et unitate ecclesiastica per schisma et 
hsereses discessisse ;" imo, " non secus ac Judseos, ob suam 
perfidiam derelictos, et in reprobum sensum datos," quod 
vult Sacroboscanus, non inde tamen erit consequens vigi- 
lantiores fuisse Latinos in suis codicibus conservandis, 
quam in Grsecis Graecos, non magis profecto quam vel 
Graecos vel Latinos vigiliantiores fuisse in sacris codicibus 
a corruptione servandis, quam Hebraeos. Etsi enim hi 
Christianam professi sunt fidem, a qua totis animis Judaei 
abhorrebant: " Grseci tamen et Latini hac in re cum eis 
coUati, proculdubio segnes fuerunt indiligentesque," quem- 
admodum a Roberto Wakfeldo in Syntagmate de He- 
braeorum codicum incorruptione notatum est. Tantum 
abest, ut hinc concludi possit corruptum esse Testamentum 
Graecum ; " solamque Latinam versionem, sicuti et Lati- 
norum fidem, puram et sinceram et orthodoxam reman- 
sisse :" quae prodigiosa est Stapletoni conclusio. 3. In 
eo quoque falluntur adversarii, quod Graecorum codicum 
Novi Instrumenti Grtecos solos custodes faciunt: quasi ad 
Ecclesiam Catholicam (cujus Scripturam parvam posses- 
sionem esse propriam recte affirmat Tertullianus) sacrorum 
fontium cura communiter non pertineret, et Ecclesia Latina 

' Hieron, epitt. 14. ad Damasum. op. torn. 4. par. 2. pag. 19. 
' Hieron, prcfat. in libroa Regum et Esther et epist. ad Damasum ; et alibi 
passim. 

I" 1 Thess. cap. 2. ver. 16. 



240 PR^LECTIONES THEOLOGICiE. 

suo satis functa esset officio, si suos libros, id est, Latinos 
conservaret ; Grsecos vero, id est, ipsos archetypos ab 
Apostoli Spiritu Sancto dictante exaratos, tanquam alie- 
nos negligeret, et schismaticis Grsecis relinqueret : quibus 
ex ipso Jesuitarum sodalitio oppono Marianam : cujus in 
disputatione pro editione Vulgata, capite nono, est ilia con- 
elusio. " Sit ergo fixum, non minus ad Ecclesise curam 
Hebraicos et Grsecos codices quam Latinos pertinere." Si 
Latini vigilantissimi fuissent in suis codicibus conservandis 
(quemadmodum ab iis " hac in re multifariam et dormita- 
tum et peccatum est :" quod agnoscit Zegerus' et res ipsa 
loquitur) non aliam nobis exhiberent editionem, quam earn 
quae ex veteris interpretis officina profecta est. At in ilia 
nee veteres acquieverunt ; nee quisquam acquiescendam 
judicabit, qui interpretis iiifantiam perspectam habuerit, et 
versionem cum fontibus in iis locis, in quibus nulla corrup- 
telse in Graecis suspicio esse possit, comparaverit. Qiio- 
modocunque igitur conservata sit versio Latina, ut Grae- 
ca Veritas in Ecclesia extet necesse est : cui ilia Latina 
editio subjicienda foret, etiamsi eodem nunc extaret modo, 
(ne verbo quidem immutato) quo ab authore primum est 
profecta. Postremo quod asserit Lindanus, " Graecos 
Scripturae non raro manus attulisse, ut eam vel immutando 
vel accidendo, suis quasi faventem inflecterent opinionibus," 
sine omni probatione accusatio est. Graecos " certe'' ab 
hac falsitatis suspicione liberat vel illud, quod in his, de 
quibus iis nobiscum fuit controversia, eorum libri nobis- 
cum consentiunt: nee de litera unquam, sed de sensu lite- 
rae quaestio fuit. Nunc igitur, quid comminisci quisquam 
potuit, cur alia falsarent, cum ea nobis reliquerint, quae 
vel sola falsare voluisserit." Ita olim contra Martinum 
Dorpium Thomas Morus : ita contra Lindanum nos. 

IL Secundum Adversariorum argumentum sit illud, 
quod a Lindano per Rhetoricam wapaXtfipiv in hunc modum 
proponitur. " In' praesentia nee illas persequi est animus 
suppetias, quas ad banc instruendam aciem mittant cano- 

' Zeger. in Prologo Epanorthotae. 

•* Tho, Morus in epist. adversus Mortinum Dorpium. 

' Liiidan. de opt. gener. interpr. cap. 2. 



PR^LECTIONES THEOLOGIC^. 241 

nes illi Nicaeni, tanto cum sacrilegio vel Athanasii setate 
suppress!, ut eos integros in Grsecia inveriire non potuerit. 
Rursus illi ipsi Augustini sseculo ita mutilati, ut nisi 30 
(20; opinor, volebat) quos hodie videmus reliquos, non 
suppeditarint Grsecse bibliothecae concilio tertio Africano." 
Quo referenda et ilia, quseCanus multis verbis hie prosequi- 
tur, de Conciliorum et Patrum codicibus a Grsecis vitiatis. 
Respondetur: Quod ad Nicsenos canones attinet : pa- 
rum profecto ad Lindani causam aflFerunt illi prsesidii : 
quin Latinorum potius fitlem in dubium vocant, non Grse- 
corum ; plures enim canones, quam eos quos hodie videmus 
reliquos, Niceno Concilio nunquam agnovit antiquitas : tan- 
tumque" abfuit ut Augustini temporibus de Grsecorum 
codicum integritate dubitatum hie fuerit, ut ipse Augustinus 
cum aliis 216 Episcopis in Africano Concilio congregatis 
ad Bonifacium Romanse urbis Episcopum ita rescripserit. 
" Quis enim" dubitet, exemplaria esse verissima concilii in 
Graecia Nicsenae Synodi congregatse, quae de tam diversis 
locis, et de nobilibus Grsecis ecclesiis adlata et comparata 
concordant." Illam vero Athanasii epistolam de canonibus 
Nicsenis " tanto cum sacrilegio suppressis," qua tantopere 
nititurLindanus, commentitiam esse fatentur illi " Romanse" 
ecclesise doctores incomparabiles" BellarminusP et Baro- 
nius"", cujus comment! author, non Grseculus allquis fuit, 
sed " sapiens' ille architectus, qui assertion! Zosimi et Bo- 
nifacii de Nicaeno canone extra nunfbrum allegato bene 
consultum voluit :" quem etiam in finem novos canones 
Nicseno Concilio supposuit in ilia quam Julii nomine 
finxit ad Orientales epistola. Quod si Can! conjectura 
foret probanda: videri depravata Nov! Testament! Grseca 
exemplaria, quod in sanctorum codicibus Grsec! nonnulli 
fecerunt idem : cur non eadem ratione inductus suspicar! 
quis posset, a Latinis sacras literas vitiatas : quandoqui- 

"■ Concil. Carthagin. VI. Cod. Canonum. Rufiin. lib. 1. cap. 6. Theodoret. 
lib. 1. cap. 8. Gelasius Cyztcenus, part. 2. act. Concil. Nicen. cap. 31, 32. 
" Concil. African, cap. 101. turn. 1. Concil. pag. 644. b. edit. Binii. 
•* Inst. Baron. Pracscript. advers. heeret. Iractat. 4. pag. 421. 
>■ Bellarm. de Rom. Pontif. lib. 2. cap. 23 ; Baron, toin. 3. Anal, an, 336. 
1 Baron. Ibid. § 60. 

' Jul. 1 . epist. 2. tomo I. Concil. pag. 402, etc. ubi notas Binii vide. 
VOL. XIV, R 



242 PRJELECTIONES THEOLOGICJE, 

dem compertum sit, eorum artificio non solum fictitiam 
Athanasio epistolam, iictitios Nicseno concilio canones ; 
sed etiam veteribus Romanse ecclesiae episcopis tot Decre- 
tales epistolas, aliisque Patribus alia quamplurima scripta 
esse supposita. Sed absit ut ex istis iniquorum hominum 
factis liberum sibi quis putet, scripta qusevis pro suo arbi- 
tratu in corruptelas suspicionem trahere : vel etiamsi iniquis- 
simi forent homines, existimet ita dormitasse vel Dei pro- 
videntiam vel Ecclesiae diligentiam, ut 'quod in hominum 
monumentis corrumpendis, idem etiam in Sacrosanctis Dei 
oraculis, a quibus salus nostra pendet, violandis elFectum 
dare posset humana malitia. 

Argumentum petunt adversarii a testimoniis Patrum Am- 
brosii et Hieronymi : Ambrosii authoritate ita nos premit 
Nicholaus Zegerus in Epanorthotae sui Prologo. " Hinc fac- 
tum est, ut gravis ille Ecclesiae doctor Beatus Ambrosius 
Graecorum lectionem non modo parvifecerit, verum etiam 
postposuerit lectioni suae Latinse : quum tamen ea, qua ipse 
turn utebatur, versio haudquaquam tam fuerit solida atque 
authentica, quam haec est, qua nunc utitur ecclesia Roma- 
na : et probabile sit, Grsecos codices turn adhuc fuisse incon- 
taminatiores, quam sint hodie. Et tamen idem Ambrosius 
non dubitavit alicubi contemnere, ac veluti damnare con- 
silium sententiamque beati Hieronymi de restituendis codi- 
cibus Latinisex fide Graecorum. Indignum enim judicans ut 
locus ille ab Roman?)s ' Regnabat mors ab Adam, usque ad 
Moysem etiam in eos qui peccaverunt' juxta Graecos (ut 
turn habebant) legatur cum negatione ' qui non peccaverunt,' 
quod negat fuisse tum in Latinis, quum tamen hodie le- 
gatur utrobique : scribit in haec verba. ' Sic (inquit) prae- 
scribitur nobis de Graecis codicibus, quasi non ipsi invicem 
discrepent ; quod facit studium contentionis. Quia pro- 
pria quis auctoritate uti non potest ad victoriam, verba legis 
adulterat, ut sensum suum quasi verba legis adferat ; ut non 
ratio, sed auctoritas, praescribere videatur. Constat autem, 
porro olim quosdam Latinos de veteribus Graecis translatos 
codicibus, quos incorruptos simplicitas temporum servavit 
et probat : postquam autem a concordia animis discedentibus 
et haereticis perturbantibus, torqueri quaestiones cceperunt, 



PRJELECTIONES THEOLOGIZE, 243 

multa immutata sunt ad sensum humanum, ut hoc contine- 
retur [in Uteris] quod homini videretur, unde et ipsi Graeci 
diversos codices habent. Hoc autem verum arbitror, quando 
et ratio et historia et auctoritas observatur : nam hodie quae 
in Latinis reprelaenduntur codicibus, sic inveniuntur a ve- 
teribus posita, Tertulliano, Victorino, et Cypriano.' "Haec 
ille." Similiter Lindanus' Ambrosii authoritatem urget, 
in hunc modum : " Divus Ambrosius eximium Christianse 
Ecclesise columen extra omnem ut adulationis, ita calum- 
niae suspicionem constitutus, Grsecos suse setatis homines 
gravissime non dubitavit accusare, quod contentionis studio 
verba legis adulterassent, quo sensum suum, quasi verba 
iegis asserant, ut non ratio sed authoritas prsescribere 
videatur. Ita enim ad verbum est in ejus commentariis 
in epistolam ad Romanos : ' In eos qui non peccaverunt,* 
quod capitulum simul atque firmissimis demonstrasset ra- 
tionibus, aflSrmative legendum subtexuit. Et tamen, in- 
quiens, sic praescribitur nobis de Grsecis codicibus, etc. (ut 
supra). Rursus in secundum caput ad Galatas idem Am- 
brosius Grsecos alio item loco Scripturam suis corruptelis 
vitiasse ostendit. Tria haec mandata, inquiens, ab Apos- 
tolis ut senioribus data reperiuntur, quae ignorant leges Ro- 
manae, id est, ut observent se ab idololatria, (vel potius, Ido- 
lothyto), et sanguine, sicut Noe, et fornicatione. Quae 
sophistae Graecorum non intelligentes, scientes tamen a 
sanguine abstinendum, adulterarunt Scripturam, quartum 
mandatum addentes, et a sufFocato observandum : quod 
puto nunc Dei nutu intellecturi sunt, quia jam supra dic- 
tum erat quod addideruiit. Graecos ergo codices ante 
■ annos 1200, si Divus Ambrosius meretur fidem, jam tunc 
fuisse passim non modo inter se diversos et immutatos con- 
stat, verum etiam adulterates est demonstratum." Hac- 
tenus Lindanus, cui adjungo Julium Rugerium, qui in 
opusculo de libris canonicis' ut probet Graecos codices 
magis esse corruptos quam ipsos Latinos, citat tum Am- 
brosium in quintum caput epistolse ad Romanos ; tum etiam 
Hieronymum Praefatione in Pentateuchum de tota La- 

* Lib. 2. de opt. gener. interpr. script, cap. 2. ' Cap. 46. 

r2 




244 PR^LECTIONES THEOLOGIC^. 

tina editlone dicentem : " aliud est si contra se postea ab 
Apostolis usurpata testimonia probaverint, et emendatiora 
sint exemplaria Latina, quam Graeca, et Hebrsea." 

Respondetur : " Si Ambrosius in caput quintum ad Roma- 
nes non dubitavit contemners, ac veluti damnare consilium 
sententiamque beati Hieronymi de restituendis codicibus La- 
tinis ex fide Graecorum," quemadmodum objectionem banc 
proponens affirmat Zegerus, qui factum dicemus cum Ru- 
gerio, ut Hieronymus idem senserit cum Ambrosio, emenda- 
tiora esse Latina exemplaria quam Graeca. Certe quidem 
ut Hieronymus passim, ita etiam in libro de Sacramento 
Incarnationis Dominicse, capite octavo, Ambrosius profiteri 
non dubitavit ; Graecorum codicum potiorem auctoritatem 
esse quam Latinorum ; certumque omnino est, Hieronymo 
adfingi hie ab adversariis, quod ille ne per somnium quidem 
cogitavit ; Ambrosiique citatum nomine, quod ex ofEcina 
Ambrosii nunquam prodiit. Et Hieronymo quidem eam 
adscribi sententiam, quam ipse absurdissimam censuit, ip- 
sius authoris verba clamant, et omnes illius interpretes 
Hugo Carensis, Brito Franciscanus, Erasmus Roteroda- 
mus, Alphonsus Tostatus, Marianus Victorius uno ore con- 
fitentur. Sic enim scribit Hieronymus, contra invidos : 
*' Sicubi" in translatione tibi videor errare, interroga He- 
brseos, diversarum urbium magistros consule. Quod illi 
habent de Christo, tui codices non habent. Aliud est, si con- 
tra se postea ab Apostolis usurpata testimonia probaverunt, et 
emendatiora sunt exemplaria Latina, quam Graeca, et Graeca 
quam Hebraica," Nimirum, " Ironice loquitur : quasi diceret. 
O aemule, si velis dicere Latina exemplaria veriora quam 
Graeca, et Graeca, quam Hebraea, etitasuggillare translatio- 
nem meam, quae immediate sumpta est ab Hebraea : hoc non 
est verum nee verisimile." Ita Hugo Cardinalis. Simili- 
ter Johannes Driedo" : " Hieronymus non asserendo dixit 
emendatiora esse Latina exemplaria quam Graeca, et emen- 
datiora esse Graeca quam Hebraica : sed hoc inducit tan- 
quam absurdum." " Qua phrasi TertuUiana saepe utens 
Hieronymus, contrarium intelligit ex dissentaneo: quasi 

» Hieronym. Praefat in Pentateuchum. 

* Driedo de Scriptur. lib. 2. cap. 1. fol. 40. a. 



PRiELECTIONES THEOLOGIC^. 245 

dicat, Hebraea Graecis, Graeca Latinis (ut res est) emenda- 
tiora:" ait in sua in Novum Testamentum Prsefatione, 
Nicolaus Naucelius Trachyenus. Et Marianus Victorias 
quantumvis fontibus iniquior, ut quos multis in locis vitiatos 
contendit, non aliter tamen locum Hieronymi accipi potuisse, 
animadvertit. " Hoc^ dicit veluti maxime absurdum, et 
aSvvaTov, tanquam si nos diceremus : aliud est, si Evan- 
gelio non credis, et veriorem putas esse Platonem quam 
Apostolum : quasi dicamus, si hoc nobis principium in- 
ficiatus fueris, actum est de te, nee tecum de fide dispu- 
tare possumus." Denique Erasmus Roterodamus : *' Hunc 
locum insulsissime citat Glossematarius, quisquis^ is fuit : 
putans Hieronymum vere sensisse, Grsecorum exemplaria 
emendatiora esse quam Hebrsea, et Latina emendatiora 
quam Graeca. Et hunc nodum multis modis dissolvit, 
nugacissime nugans in re non intellecta, vel die vel die, 
vel die. Tantumne istis auctoritatis, ut cum rem pror- 
8US non intelligant, tamen iliis jus sit quicquid lubitum 
fuerit dicere. Nam Hieronymus inducit hoc velut aSvva- 
Tov, et dictum absurdum, quo magis refellat, quod isti 
volebant." Atque ita C£eco glossematario, et simul cum 
eo etiam Julio Rugerio, de loco Hieronymi responsum esto. 
Ambrosius sequitur : quem " ut gravem Ecclesias doc- 
torem" Zegerus ; ut eximium Christianas Ecclesiae colu- 
men, extra omnem ut adulationis ita calumniae suspicionem 
constitutum," Lindanus hie coramendat. Quas laudes 
ut beato Ambrosio non negaverim : ita ad testimonium 
ipsis prolatum aliquid authoritatis pondus inde accedere 
plane inficior. Commentaries enim in Paulinas Epistolas 
non esse Ambrosii agnoscunt doctiores Pontificii* : sed vel 
Hilarii Romanae ecclesiae diaconi, qui libros adversus Ec- 
clesiam de Hsereticis rebaptizandis edidit (ob quem ana- 
baptismum ab Hieronymo'' Deucalion Orbis appellatur) 

T Marian. Victorius in scholiis epist. 104. Hieron. 

• Joh. Semeca, in glossa Decreli, distinct. 9. cap. 6. Ut veterum librorutn. 

» Henric. Grarius, annotat. in 7 torn. Augustin. lib. 4. contra duas epist. Pela- 
gianorum, cap. 4. Rob. Bellarminus, in censura qusEStionuni Vet. et Nov. Tes- 
tamenti Augustine falso tribut. apud Ant. Possevinuni in Apparatu sacro. in 
Augustin. cap. 5. 

** Hieronym. contra Luciferianos. 



246 PU^LECTIONES THEOLOGICiE. 

vel alterius alicujus hominis non parum suspecti. Certe 
quod ad locos illos attinet, in quibus Grsecos codices La- 
tinis postponendos existimat, ubi tamen" " nee universaliter 
loquitur, omnes Latinorum codices esse emendatiores, quam 
Grsecorum, sed particulariter et indefinite dixit, quosdam 
codices Latinorum esse emendatiores, quos temporum sim- 
plicitas servavit incorruptos." 

Objicit Wilhelmus Reginaldus* dilFerentiam nostrorum 
Grsecorum exemplarium a veteribus : cujus duo exempla 
profert ex Beza, in Johannis cap. 7. ver. 53. et Epistolse 
ad Ephesios, cap. 3. ver. 14. In priore loco, ait Reginal- 
dus, " Bezam rejicere totam historiam mulieris adulterse, 
cujus in capite octavo Johannis fit mentio: quia scilicet 
veteres illi rejecerunt, Chrysostomus, Theophylactus, Non- 
nus, etc. neque erat in antiquis Testamentis Grsecis, et ex 
septemdecem vetustis codicibus Henrici Stephani, unus 
duntaxat illam non habebat : in reliquis scripta quidem 
erat, sed ita ut mira esset lectionis varietas unde ita in- 
fert : ' Tanta varietas lectionis facit ut de totius istius 
narrationis fide dubitem.' Et tamen," inquit Reginaldus, 
" non obstante contraria hac praxi veterum Grsecorum 
et Grsecorum Testamentorum, atque exemplarium infinita 
varietate ; novse impressiones earn habent (quantum ego 
comperire possum) universe et consone : et in omnibus 
Testamentis Anglicanis, ex Grseco translatis, non minus 
est canonica quam alia qusevis pars Evangelli Johannis. 
Sic igitur magna hie apparet diversitas inter Grseca Testa- 
menta Vetera et nova, ideoque periculosum est nova hsee 
sequi, si id facere non possumus sine condemnatione vete- 
rum, neque minus tamen est periculosum vetera etiam sequi, 
si id facere non possumus sine condemnatione ejus quod 
Ecclesia ut partem Evangelii Johannis acceptat." Hsec 
de primo suo exemplo Reginaldus. De altero id tantum 
profert, quod in annotationibus ad Ephesios habet Beza, 
testari Hieronymum, verba ilia Domini nostri Jesu Christi 
in Grsecis codicibus suo tempore non extitisse, sed tantum 

' Joh. Driedo, de Scriptur. lib. 2. cap. 1. fol. 40. a. 

* Reginald Refutat. Reprehens. Whitak. cap. 13. pag. 363. 



PRJELECTIONES THEOLOGIC^. 247 

in Latiuis, cum nunc tamen in omnibus veteribus libris et 
scholiis quoque Grsecis hsec particula addatur. Atque ista 
duo sunt a Reginaldo allata exempla : in quibus si quae 
sit novorum codicum a vetere lectione discrepantia, non 
magis ad Grsecorum exemplarium fidem minuendam facit, 
quam Vulgatse editionis Latinse a Tridentinis authenticse 
declaratae, quae a veterum Grsecorum lectione a Reginaldo 
producta non minus dissentit, quam nostri Grseci codices. 
Paulo prudentius a Reginaldi magistris Rhemensibus fac- 
tum, quod in Prsefatione exempla'' proferunt, in quibus 
editio Vulgata Latina a nostris Grsecis exemplaribus dis- 
sentiens, consentiunt tamen cum vetustis codicibus quos 
exposuerunt Patres Graeci. Et ubi' conjecturae omnes, 
Graecique omnes Patres deficiunt, ad Latinorum Patrum 
consensum provocant, qui veterem Vulgatam versionem 
sequuntur fere et exponunt. 

Respondetur : Dicimus cum Sixto Senensi, " eum^ 
Graecum codicem, qui nunc in Ecclesia legitur, eundem 
ilium esse, quo ecclesia Graeca temporibus Hieronymi, 
et longe antea usque ad tempora Apostolorum usa est, 
verum, sincerum, fidelem, et nuUo falsitatis vitio con- 
taminatum : idque continuatam omnium Graecorum Pa- 
trum lectionem lucidissime ostendere ; uno semper atque 
eodem Scripturae tenore legentibus, Dionysio, Justino, 
Irenaeo, Melitone, Origene, Africano, ApoUinario, Atha- 
nasio, Eusebio, Basilio, Chrysostomoj Theophylacto, 
atque aliis et ante et post tempora Hieronymi patri- 
bus." Ad haec dicimus cum Bessarione Cardinale, lectio- 
nem et expositionem doctorum Latinorum, qui vulgatum 
textum quem repererunt, quemque suo tempore corruptum 
agnovit Hieronymus, simpliciter secuti sunt, non negantes 
interim ad Graecorum exemplarium normam Latinos om- 
nes codices exigendos, non esse sufEciens veritatis testi- 
monium, frustraque Graecorum doctorum authoritati op- 
poni: "quibus^ certe cum de his, quae in eorum linguae 

« Prsef. Rhem. sect. 44. ' Ibid. sect. 46. 

« Sixtus Senen. Haeres. 1. Novi Testam. resp. ad 4. argum. Lib. 7. Bibliothe- 
cse sanctx. 
*■ Bessar. de loco Johannis, "Si eum toIo manere." 



248 PR^LECTIONES THEOLOGIC^. 

scripta sunt loquantur, et alioquin nee sanctitate vitae, nee 
(loctrina habeantur inferiores, credendum potius esse faten- 
dum est." Porro etiam addiraus cum Anglo- llhemensibus 
ipsis non continuo textum vitiosum esse existimandnm, 
" quando'' aliter in Patribus, vel Grsecis vel Latinis legi- 
mus : quia non semper verba exacte citant, sed commodum 
eorum aliquem et pium sensum secuti sunt." Si enim ini- 
quum putant Khemenses nostri, ut hac ratione editionem 
Vulgatam Latinam, quod a Patrum vel Graecorum vel 
Latiuorum citationibus dissentiat, corrigendam quis exis- 
timet : quanto minus ferendum, ut adversarii eadem in- 
ducti ratione, ipsos Verbi divini fontes in corruptelse 
suspicionem vocent. Ut hie imprimis ilia Theodori Bezae 
sententia, quae a Rhemensibus pro editione Vulgata La- 
tina urgetur, locum habere debeat : " quisquis' ex veterum 
scriptis aut Graecis aut Latinis ista emendanda susceperit, 
nisi admodum attente et considerate id faciat, omnia certe 
corruperit potius quam emendarit. Scriptores enim illos 
seu Graecos seu Latinos non est existimandum, quoties 
locum aliquem citarunt, toties vel libros inspexisse, vel 
singula verba numerasse." Denique * • » • 

Argumentum ducunt Pontificii a Graecorum exemplarium 
varietate. ; " GraecamNovi Testamenti editionem corruptam 
esse non temere conjicimus :" inquit Julius Rugerius, 
" varia" enim imprimis fuisse Graeca exemplaria veteres 
testantur : ut Origenes, qui ait, ' multam" differentiam 
inter exemplaria invenimus,' et Hieronymus «sed° apud 
Graecos exemplaria sunt diversa.' Ambrosius ' GraeciP di- 
versos habent codices.' Hanc autem codicum varietatem 
et dissimilitudinem toUere ne Origenes quidem ausus est, 
qui narrans se conversionem LXX. interpretum emendasse 
atque obelis, et astericis distinxisse, haec verba statim ad- 
scripsit. ' Ini exemplaribus autem Novi Testamenti hoc 
ipsum me posse facere sine periculo non putavi : tantum 

k III Prafat. Rhetn. sect. 47. ' Bez. Praefat. in Nov. Testani. 

■" In opuscule de libris canonicis, cap. 46. 

» In Math. horn. 8. ° In Epist. ad Gal. cap. 5. 

V In Epist. ad Rom. cap. 5. i In Math, hom. cap. 8. 



PH^LECTIONES THEOLOGIC^. 249 

suspiciones, rationesque et causas suspicionum me debere 
exponere existimavi non esse irrationabile.' Quis vero 
ejusmodi loca ab Origene observata correxit, et codicum 
varietatem sustulerit ignoramus ; cum adhuc dissimilitude, 
et corruptio in illis appareat." Sic Rugerius. Johannes 
Mariana in disputatione pro editione Vulgata, ut ostendat 
Graicorum codicum fidem vacillare, quoties ab editione Vul- 
gata Latina discrepant, capite decimo septimo sibi demon- 
strandum sumit, " Graecos codices Novi Testamenti olim 
variasse ; et si vetusti codices evolvantur, nuUo ferme loco 
Latina a Grsecis discrepare, in qua non inveniatur Grseca 
lectio favens Latinse." Ac prius illud in ipso capitis ci- 
tati initio in hunc modum probat. " Cum multa indicant 
Grsecos quondam Novi Testamenti variasse veterum patrum 
scripta, eorumque qui modo extant discrepantia, turn nihil 
magis declarat, quam Latini interpretis diligentia : neque 
enim tam multis locis quibus a Grsecis Latina discrepant, 
de suo capite finxisse verisimile est." Posterius vero pro- 
nuntiatum " ex Novo Testament© Grseco confirmat, ad 
cujus exteriorem marginem minio varias lectiones sua manu 
sedecim codicum facta collatione (in quibus octo erant ex 
RegiaBibliothecaD. Lauren tii, plerique vetustateinsignes), 
adjecerat Petrus Fagiardus Velesius Marchio." Summam 
quoque in Grseco cerni varietatem lectionum ait Christo- 
phorus de Sacrobosco : " et quidem ita ut exemplaria, quse 
numero sunt pauciora, meliorem habeant lectionem, teste 
Beza ; qui in Prsefatione Novi Testamenti anni 1556 af- 
firmat inter antiqua Grseca exemplaria, quibus usus fuit ad 
novam suam translationem, fuisse duo (secundum et octa^ 
vum vocat) quae vix unquam a nostra Vulgata editione 
dissentiebant : eaque censet correctiora :" Haec Christo- 
phorus : qui ad illud quod de duobus Bezae (vel potius 
Roberti Stephani) exemplaribus cum editione Latina con- 
sentientibus dixerat, in margine amplius addit: " Horum 
alteram fuisse reor exemplar, quod misit Academise Canta- 
brigiensi. Nam in epistola una missa scribit ita illud a 
Graecis quae circumferuntur dissidere, et cum Vulgata edi- 
tione convenire, ut consultum non putaverit prselo com- 



h 



250 PR^LECTIONES THEOLOGICJE. 

mittere : quemadmodum narrare memini D. Alabastrum." 
Et alibi idem Christophorus, ut ostendat Pontificios recte 
facere, quod versionem Latinam ad Grsecos codices, qui 
modo habentur, examinari nolint, prseclare scilicet in hunc 
modum disputat : *' Hoc praeclare confirmat, quod habet 
Theodorus Bezain Prsefatione Novi Testamenti: ait enim 
* multis in locis se observasse lectionem Vulgatse editionis, 
quamvis dissentiret a Grsecis codicibus, longe tamen melio- 
rem esse: quod in aliam causam referrenonpotuit,quamquod 
vetus interpres fidelioribus examplaribus uteretur, quam quae 
sit hodie reperire. Neque hoc negat noster Whitakerus, sed 
admittit responsione ad Reginaldum% quse ut iterum con- 
cludam, si confitente etiam adversario nostro, ea exemplaria, 
quae ipse fontes vocat, sunt corrupta, et cum veris fontibus 
non conveniunt ; cur nobis vitio vertit, quod nolumus quo- 
ties dissentiunt nostram editionem ad ilia emendare : et ita 
de iis loquitur, ac si essent illi ipsi codices, quos sancti 
Apostoli suis manibus exararunt." Hsec Sacroboscanus, 
qui in margine etiam hie notat Bezse Prsefationem Novi 
Testamenti anni 1556, et videre porro jubet annotationes 
ejusdem in cap. 13. Actorum ver. 20, quod transcripsit 
ex Anglo-Rhemensium Prsefatione in Novum Testamen- 
tum' : ubi defendunt illi nihil ex eo derogari authoritati 
editionis Latinse, quod a Graeco textu dissentiat : quando- 
quidem translata sit ex aliis Graecis exemplaribus, hodie 
partim extantibus, partim non extantibus, vel aeque bonis at- 
que antiquis vel melioribus ac antiquioribus, cujusmodi illi 
Graeci codices fuerunt, quos doctiores et diligentiores vocat" 
Augustinus. Id vero confirmant'', turn ex Graecis exem- 
plaribus quibus usi sunt Robertus Stephanus, Crispinus, 
Erasmus, Beza et Gagneius ; tum ex Theodori Bezae 
testimonio in prefatione ad Novum Testamentum a se 
editum, ita de Erasmo Roterodamo scribentis. " Quam 
immerito multis locis veterem interpretem reprehendit, 
tanquam a Grsecis dissentientem. Dissentiebat, fateor, 

' Pag. 326 et 327. ' Rhem. Prsef. sect. 39. 

■■ Augustin. de Doctr. Christ lib. 2. cap. 15. " Rhem. prsfat. sect. 39. 41. 43. 



PRJELECTIONES TIIEOLOGICiE. 261 

ab iis exemplaribus quae ille nactus erat : sed non uno 
loco comperimus aliorum codicum, et quidem vetustissi- 
morum, autoritate earn interpretationem niti, quam ille re- 
prehendit. Quinetiam aliquot locis animadvertimus veteris 
interpretis lectionem, quamvis cum nostris Grsecis exem- 
plaribus non conveniat interdum, tamen multo melius qua- 
drare : nempe quod emendatius exemplar secutus esse vi- 
deatur." Eandem Bezse confessionem denuo inculcat Wil- 
helmus Reginaldus^, eandemque, velut quae ipsius quidem 
" judicio^ omnia argumenta longe multumque superet" ur- 
get Andradius : ubi etiam multis de Grsecorum exemplarium 
varietate disserit. " Illud%" inquit Andradius, " principio 
constitutum esse volo, Grseca exemplaria, ex quibus plu- 
rimi Latina corrigenda susceperunt, usque adeo inter se 
dissidere, ut Veritas non semel sit conjecturis ex illis hau- 
rienda." Et paulo post : " Si*" aut nullum aut perexiguum 
fuisset in Grsecis voluminibus, quemadmodum in Hebrseis 
dissidium, vel certe Graecum aliquod exemplar reperire 
Hcuisset tam certum et incorruptum, ut illius nemo posset 
fidem in dubium revocare, concederem fortasse ut ex eo 
Latina corrigerentur : verum in tanta illorum varietate, et 
in tam innumerabilibus dissimilitudinibus, ad quod quseso 
sine magna levitatis suspicione provocabimus, aut ex quo 
Latina multorum seculorum consensione firmata, Romanse- 
que ecclesise auctoritate commendata corrigemus, aut qua 
fronte prse Graecis Latina contemnere audebimus aut quo- 
modo, (nam hucusque etiam'= postea progreditur) nisi ex 
veteri Latina editione, statuere poterimus, quae Graeca sint 
vitiosa, et quae corrupta et quae integra, casta et incorrupta." 
Hoc etiam argumento utitur Melchior Canus. " Magna"" 
est dissensio saepenumero Graecorum codicum, qui nunc 
habentur in manibus. Unde et qui nostris temporibus ad 
Graeca dicunt se expendere Latina, baud raro inter se dis- 
sident, non in verbis modo, sed in sententiis quoque." Et 
post. " Qui ad Graeca exemplaria nos revocant, eandem 

' Refutat. repr. Whilak. cap. 13. 

' Andrad. Defens. Fid. Trident, lib. 4. pag. 706, 707. 

• Ibid. pag. 673. ^ Ibid. pag. 674. 

< Ibid. pag. 684. ' Can. de loc. Theol. lib. 2. cap. 3. 



252 PRiELECTIONES THEOLOGICjE. 

varietatem inferre volunt, a qua olim Hieronymus libros 
nostros asseruit ; imo eandem falsitatem, a qua ille codices 
nostras expurgavit. Nam varietas codicum, facilis depra- 
vationis occasio esse solet." Lindanus quoque ut pro- 
bet, " Grsecam Novi Testamenti editionem non esse puram 
putam :" ostendit, multa " variare'^ in codicibus Grsecis, 
ut nescias quidnam pro genuine legendum." Deinde libra 
quarto exemplar subjicit et Stapletonus. " Certe*," in- 
quit, " hodie exemplarium Grsecorum magnam fuisse di- 
versitatem et contrarietatem satis apparet ex scholiis Ro- 
berti Stephani, qui quatuordecem diversis exemplaribus 
usus est." Respondetur ••»*•» 
.*•««• * • • « « * 

IV. " Veterum" hsereticorum plurimi fuerunt Grseci, 
ideoque Scripturse ea in lingua magis ab eis corruptae fue- 
runt, quemadmodum antiqui Patres saepe conqueruntur." 
Hoc argumento probant Anglo- Rhemenses editionem 
Vulgatam editionem non modo reliquis omnibus Latinis 
translationibus meliorem esse, sed et Grseca ipsa editione, 
in iis locis, in quibus difFerunt : et post eos Christophorus 
de Sacro Bosco, " Antiqui^ Hseretici, maxima ex parte 
fuere Grseci, qui quanto studio incumberent corrumpendis 
Scripturis, quse ipsorum haeresibus adversabantur, videre 
potes apud TertuUianum^, Ambrosium"^, et alios : immo hoc 
studium fuit tantum, tamque notum, ut Catholici saepe du- 
bitarint de veris partibus librorum Novi Testamenti, exis- 
timantes fuisse eas ab haereticis additas, non ab Apostolis 
conscriptas : ut de historia fletus Christ! super Hierusalem, 
et de sudore sanguinis in horto instante tempore passionis, 
quae e pluribus libris erant abrasae, quod insertae putarentur 
ab Arianis, notat Franciscus Panigarolla, sermone decimo 
de passione, et insinuat in Ancorato post medium Epipha- 
nius." Haec ille. Similiter Nicolaus Zegerus in Prologo 
Epanorthotae sui conqueritur hac ratione, " non in nostris 

<^ Lindan. de opt. gen. Interp. lib. 2. cap. 7. 

"• Stapleton. Prelect, de doctrin. controv. 5. quaest. 3. art. 2. 

« Rhem, Praef. in Novum Testam. sect. 36. 

' Sacrobosc. part. 1. Defens. Bellarm. cap. 1. pag. 23. 

( Lib. 5. contra Mar. 

i" De Spiritu Sancto, lib. 3. cap. 10. op. torn. 2. pag. 676. 



pr;electiones theologic^. 253 

tantum esse peccatum, sed etiam in priscse ac primse pene 
setatis exemplaribus. Mox enim ubi perfidla grassari ccepit 
hseretica, ccepit simul et quorundam temeritudo vel sacro- 
sancta violare divinarum literarum oracula, ut, quod persua- 
dere baud poterat sapientia seu verius malitia humana, men- 
tita adstrueret authoritas divina." Turn ex libris Tertulliani 
adversus Marcionem, pluribus ostendit, " multa ex Scriptu- 
ris subtracta fuisse per Marcionem, quae adversari videban- 
tur ipsius dogmati :" nee voces modo et sententias nonnullas, 
sed " etiam integra capita, imo integros libros, ut Evangelia 
omnia (solius Lucse excepto), librum Actorum Apostolico- 
rum, et Apocalypsin." Alia prseterea loca, inquit Julius 
Rugerius, " contaminarunt Arriani: ut est illud quod Am- 
brosius*" expresse notavit ♦ Spiritus est Deus :' quae verba 
illi sustulerunt, nee soli ipsi, sed alii quoque hseretici codi- 
ces corruperunt: quod testatus Tertullianus dicebat 'Hsere- 
sis' non recipit quasdam Scripturas, et si quas recipit, adjec- 
tionibus et detrectationibus ad dispositionem instituti sui 
intervertit.' Idem comprobans Hieronymus ait : ' HaereticiJ 
quicquid contrarium suo dogmati viderunt, eraserunt.' Cum 
vero ejusmodi hsereses in Graecia maxime viguerint ; Grseci 
quoque codices valde sunt corrupti." Ita Rugerius, in opus- 
culo de libris canonicis. Plura hie testimonia'' de Hseretico- 
rum perfidia addit Canus, ex Eusebio, libro quinto Historiae 
Ecclesiasticse, capite ultimo : Irenseo adversus hsereticos, li- 
bro primo, capite vicesimo nono : Basilio, libro secundo contra 
Eunomium : Ambrosio in commentariis super epistolam ad 
Romanos, et in prooemio primi libri super Lucam : Hierony- 
mo in prooemio super epistolam ad Philemonem ; et Origene 
ill commentariis super epistolam ad Romanos, quo probet 
scilicet, " Grsecos multis locis, ut Scripturam ad suum sen- 
sum traherent. Novum Testamentum violasse." " Nee' du- 
bium est," inquit Johannes Mariana, " ssepe ab Hsereticis 
Grsecos codices contaminatos multis locis fuisse : et fuit 
Grsecia ab omni memoria hseresum sectarumque ferax ; quo 
periit malo." Turn ut probet ab Haereticis divinas Scripturas 

' Lib. 3. de Spiritu Sancto, ca. 1 1. ' Tertull. de praescriptionib. 

i In procem. Epist. ad Tit. k Can. de loc. Tlieol. lib. 2. cap. 13. 

' Marian. Pro ed. Vulg. cap. 16. 



264 PR^LECTIONES THEOLOGIC^. 

vitiatas, prseter testimonia a Cano ex Irenseo, Basilic et 
Eusebio notata, Theodoretum citat ; qui libro secundo[con- 
tra haereses, " Hydroparastatas (sic dictos, quod aquam 
offerrent in sacrificio) afErmat ex quatuor Evangelistis 
confecisse evangelium, quod per quatuor ipsi vocabant ; 
detractis genealogiis, aliisque, unde Christus ex Davide 
ortus secundum carnem monstratur : aitque plures ducentis 
invenisse se apud Catholicos absque uUa veneni suspici- 
one lectitari." Concludit demum Jesuita : " Porro ex 
tantis corruptionibus tantaque licentia contaminandi Scrip- 
turas verisimile est plures errores ac vitia in Graecos codices 
ad nostram setatem manasse." Respondetur • » * 
»** *»»» *»« 

Sed illud longe gravius adhuc superest adversariorum ar- 
gumentum™, quod, ut illi jactitant, "banc rem semel eflS- 
ciat :" nimirum, " Vulgata Grseca exemplaria, et inde 
transfusam Erasmianam editionem eas plane habere cor- 
ruptelas, quibus prisci olim hseretici Novum Testamentum 
vitiare atque corrumpere sunt aggressi." Id vero ita de- 
monstrare aggreditur Wilhelmus Lindanus, capite nono 
libri secundi de optimo genere interpretationis, quod huic 
argumento totum destinavit. " Cum ille Marcion Pon- 
ticus Evangelicas literas non adulterasset modo, sed ita 
etiam arrosisset, ut non fuerit mus Ponticus tam comestor, 
ait TertuUianus, quam qui Evangelia corrosit : varia ejus 
tam adulteria quam arrosiones in plerisque etiamnum appa- 
rent Grsecis codicibus. Quod enim Divus Paulus scripsit : 
' primus" homo Adam in animam vivam, novissimus Adam 
in spiritum vivificantem,' stultissimus hsereticus, ait Ter- 
tuUianus libro quinto, noluit ita esse : Dominum enim 
posuit, pro novissimo Adam. Et paulo inferius dicit eun- 
dem Marcionem illud, ' secundus homo de coelo ccelestis,' 
corrupisse, ' secundus Dominus de ccelo,' Quam corrup- 
telam quis adeo sit oculis captus, qui eam in Erasmianis 
et aliis Grsecis omnino omnibus in vulgus notis non agnos- 
cat ? vide locum, lector, et ipse judica. ' Primus homo de 

"■ Lindanus de opt. gener. interp. lib. 2. cap. 9, 
" EpistadCor. cap. IS. rer. 45. 



pr;electiones theologic^. 256 

terra terrenus : 6 SevTipog avdpwTrog 6 Kvpiog I? ovpavov : 
secundus homo Dominus de ccbIo.' An non hie ipsissimam 
videas Marcionis illius Pontici muris arrosionem? Atqui 
hanc corruptelam, si Erasmo fidem habes, omnia quse vidit 
exemplaria Grseca circumferunt. Grseci lectionem habent, 
ait, a nostra diversam : idque constanter ad eundem modum 
interpretantibus Chrysostomo et Theophylacto, sic et Ro- 
berti omnia ilia 18. ni ejus hie dormitarit vigilantia, aut 
operarum fallat industria. 

" Sed quam ista lectio etiam Chrysostomi et Theophy- 
lactimunita exemplo, male sapiat Erasmi palato, verba ejus 
subtexta loquuntur. ' Quanquam ut ingenue dicam (inquit), 
mihi magis probatur quod in nostris codicibus scriptum est, 
prsesertim cum italegunt Hieronymus et Ambrosius et ma- 
gis respondet ad id quod prsecesserit de terra terrenus.' Sed 
corruptelse hujus conjecturam adfert prseposteram : ' Proinde 
arbitror, inquiens, 6 Kvpiog asscriptum a studioso quopiam, 
qui voluit orationem reddere explanatiorem.' Quam hie toto 
erret coelo Erasmus, ex TertuUiani liqueat animadversione, 
qui hane Grsecorum codicum lectionem non a studioso de- 
monstrat orationis explicandae gratia asscriptam, sed a Marei- 
one imposturse hsereticae causa eorruptum. Ejusdem prorsus 
notse est illud ejusdem, capite decimo quinto epistolae ad Co- 
rinthios prioris, si TertuUianus meretur fidem, ' Portemus et 
imaginem coelestis.' Quod Marcion depravarat, portabimus, 
hoc est, loco rou t^opiawfitv substituit tpopiaofiev. Hsec enim 
verba, inquit TertuUianus libro quinto adversus Marcionem, 
' ad exhortationem spei coelestis Paulus subjicit, non ad 
substantiam ullam referens resurrectionis, sed ad prsesentis 
temporis disciplinam. Portemus enim, inquit, non portabi- 
mus : prseceptive non promissive, volens nos sicut ipse in- 
cessit ita incedere, et a terra, id est, veteris hominis imagine 
abscedere, quae est carnalis operatio.' Cum igitur vera Pauli 
lectio habeat portemus, sive ipopiatDptv, et non, portabimus, 
<f>opiaofxtv per o, liquet cujusdam sit fidei versio Erasmiana, 
quae hanc corruptelam portabimus, pro germana venditat 
Apostoli sententia." Rursus " et cujus sint fidei isthaec 
Graeca volumina, quae pleraque per futurum legunt, etsi 
pauciora nobiscum per optativum." 



256 PRiELECTIONES THEOLOGIC^E. 

Haec Lindanus. Eum quoque secutus Johannes Ma- 
riana pro editione Vulgata, capite decimo sexto, " Non" 
inquit, " incuria librariorum, quod erat tamen miserandum, 
sed haereticorum audacia non pauca in Novo Testamento 
vitiata esse, et fraudibus confirmant subjecta exempla. Ter- 
tullianus, libro quinto contra Marcionem, ilium affirmat 
multa in divinis libris corrupisse. Ex lis 1 Corinth. 15, 
45, ubi nos legimus : ' Primus homo de terra terrenus, se- 
cundus homo de coelo coelestis,' Marcionem supposuisse 
ait : ' Secundus homo Dominus de coelo.' Rursus versu 
49 : ' Sicut portabimus imaginem terreni, portemus imagi- 
nem terrestris ;' quo nimirum futurae resurrectionis modum, 
sectse commentum Pauli verbis confirmaret. Utroque 
autem loco in Graecis codicibus vulgo pro vera lectione 
Marcionis lectionem invenimus : in primo 6 Kvpioc iE ov- 
pavoxi, in posteriori <^opi(jO)iiv km rriv tiKOva tov iirovpa- 
viov. Vade ergo et fide Grsecis codicibus, ad eos, quasi ad 
primos fontes, revoca exortas de religione controversias." 
Verum non difficile fuerit istam Pontificiorum insolentiam 
retundere. Tria a Lindano proferuntur loca ex decimo 
quinto capite prioris epistolse ad Corinthios, quse a Marcione 
corrupta, ex libro quinto TertuUiani adversus hsereticum 
ilium scripto, astruere conatur : e quibus postrema duo a 
Johanne Mariana similiter contra Grsecorum codicum fidem 
producuntur. 

Primus locus est versus quadragesimus quintus, ubi pro 
novissimo Adam, stultissimum hsereticum posuisse Domi- 
num novissimum testatur TertuUianus. Verum cum Grseca 
exemplaria constanter hie legant, 6 iaxarog 'ASa^, neque 
corruptelse Marcionis extet in lis vola aut vestigium : inep- 
tissime ab hoc exemplo demonstrationem suam exorsus est 
Lindanus, quod quum ad rem omnino non facit idcirco a 
Johanne Mariana hie omissum est. 

Secundus locus qui versu 47. legitur non a Lindano 
modo et Mariana ; sed etiam ab Anglo- Rhemensibus°, Ro- 
berto Bellarminoi", Nicolao Zegero in Epanorthot* Prologo, 

• Prsef. Rhem. in Nov. Test. " De Verb. Dei, lib. 2. cap. 7. 



prjElectiones theologic^. 267 

Thoma Stapletonoi, Julio Rugerio in opusculo de libris 
canonicis urgetur. " Pro illo ' Secundus homo de coelo coe- 
lestis' Marcion substituit ' Secundus Dominus de coelo :' 
sicuti in hodiernum usque diem legitur :" inquit Zegerus. 
Tertullianus, aiunt Rhemenses, " notat Grsecum textumqui 
hodie extat, veterem esse corruptionem Marcionis bseretici, 
ilium autem verum esse qui in nostro Vulgato Latinohabetur 
' Secundus homo de cceIo coelestis.' Sic alii Patres antiqui 
legunt (Ambrosium notant in margine) et ita esse oportere 
existimat Erasmus ; id quoque Calvinus' ipse sequitur." 
" Certe," inquit Bellarminus, " 1 Cor. 15. legendum est : 
' Primus homo de terra terrenus, secundus homo de ccelo 
coelestis;' ut non solum nostra Latina versio habet, sed 
etiam Calvinus probat. At Grseci constanter legunt, Do- 
minus de coelo, 6 Siiripoc: avdpwrrog Kvpiog t^ ovpavov. 
Quam depravationem mansisse vitio scriptorum ex corrup- 
tionibus Marcionis, patet ex Tertulliano, libro quinto in 
Marcionem." Hactenus Bellarminus. Post quem Ruge- 
rius : " loca quidem aliquot a Marcione corrupta Epipha- 
nius turn observavit, turn etiam restituenda monuit : sed nee 
propterea sublata ilia menda omnino fuisse novimus ; cum 
in Grsecis codicibus nunc quoque legatur, ' Secundus homo 
Dominus de coelo : cum Integra et germana lectio, quam 
etiam in Vulgata Latina editione habemus, sit ' Primus 
homo de terra terrenus, secundus homo de coelo coelestis.' 
quam detractionem et corruptionem Marcionis fuisse testa- 
tur Tertullianus." Et postea " locum ilium corruptum 
esse omnes fatentur, quem legendum dicunt ' Primus homo 
de terra terrenus, secundus homo de coelo coelestis :' idque 
negare non audet Calvinus ille qui Latinos codices ex 
Grsecis emendatos esse monebat." Respondetur ; quod 
ait Rugerius, Epiphanium loca aliquot a Marcione corrupta 
restituenda monuisse, nee propterea tamen sublata ilia 
menda omnino fuisse : nugatorium est. Neque enim dicit 
Epiphanius corruptelas a Marcione invectas Catholicorum 
iibros occupasse : neque ex tot corruptelis ab Epiphanio 
indicatis, vel una ostendi potest in Grsecis codicibus qui 

1 Prelect, princ. doctrin. controv. 5. qusest. 3. art. 3. ^ Cap. 46. 

• InUit. lib. 2. cap. 13. par. 2. Ibid. cap. 7. sect. 12. 
VOL. XIV. $ 



268 PR^LECTIONES THEOLOGICJE. 

hodie extant. Nam ad textum illud 1 Cor. 16. 47. quod 
attinet : inter loca a Marcione depravata ab Epiphanio 
omnino non numeratur : neque etiam uspiam dicit Tertul- 
lianus genuinam esse earn lectionem quae in Vulgato La- 
tino Interprete habetur " Secundus homo de coelo ccfilestis :" 
a Marcione vero suppositam, quae in Grsecis codicibus cer- 
nitur " Secundus homo Dominus de coelo." Pontificii hie 
' ipsi sibi somnia fingunt.' Nam. 1. 

« « • » »»»•«»* 
Inter Marcionis corruptelas numerat etiam Nicolaus Ze- 
gerus in Epanorthotse Prologo, postremorum trium ver- 
suum Epistolse ad Romanos omissionem ; t(^ Si Svvafiiv(f> 
Vfia^ arripi^ai, Kara to ^vayyi\i6v fiov koi to Krfpvjfia Irjcroi) 
KpioTov, Kara airoKaXviptv jxvaTiipiov \p6voig alwvioiQ <Tt- 
aiyrifxivov, tjyaveptoOivTOc Si vvv, Bia Te ■ypa<p<a)v irpo<priTi- 
Kwv, icar' tTTiTayrjv tov alwviov Qeov, ilg vTraKorjv tt'kttkjjq, 
tlgiravTa to tOvri •yviopiaOivTog. Movq) aotpi^ 0«^, S'a 'Iijirov 
XjOt<TToD, (j> T) So^a sic Toiig aiwvaQ. Ajur)v. Hanc enim clau- 
sulam " ab eo sublatam fuisse, refert in suis commentariis 
Adamantius, aut certe ipsius interpres Hieronymus, quem- 
admodum et hodie abesse cernitur in commentariis Theo- 
phylacti." Ita Zegerius. Et post eum Canus', ut probet 
Graecos Novum Testamentum violasse, citato Origene 
in commentariis super epistolam ad Romanos, subjungit : 
" Nam in plerisque Grsecis exemplaribus, deest tota ilia, 
clausula. Ei autem qui potens est, etc. Quam ne Theo- 
phylactus quidem habuit." Respondetur : olim sane in ple- 
risque exemplaribus (Graecis an Latinis an utrisque incer- 
tum) totam iliam clausulam defuisse apparet ex sequentibus 
Hieronymi verbis. " Qui" volunt prophetas non intellex- 
isse quod dixerint, sed quasi in ecstasi locutos, cum prae- 
senti testimonio, illud quoque quod ad Romanos in pleris- 
que codicibus invenitur, ad confirmationem sui dogmatis 
trahunt, legentes : ' Ei autem qui potest vos roborare juxta 
Evangelium raeum' et reliqua." Verum in Graecis exem- 
plaribus, quae typis excusa in omnium sunt manibus, coronide 

< Loc. Theol. lib. 2. cap. 13. 

" Hieron. Comm. in Epist. ad Ephes. cap. 3. lib. 2. op. torn. 4. pag. 351. 



PR^LECTIONBS THEOLOGIC^. 259 

hac Epistola ad Romanos clauditur. In manuscriptis non 
habentur quidem isti versiculi in calce Epistolae, sed inter 
decimum quartum et decimum quintum caput interseruntur 
integri, quo etiam in loco exponuntur a Chrysostomo, 
Theodoreto, scholiis Grsecis quae Theoduli et Qilcumenii 
feruntur nominibus, atque ipso etiam Theophylacto. Ne- 
que enim ab illo omissa est hujus clausulse interpretatio, 
(quod Zegerus et Canus afErmat), sed a Latino ipsius' 
interprete, quod accidisse casu Erasmus arbitratur. " Pri- 
ore'' videlicet loco prsetermisit ut consentiret cum Latinis 
codicibus, ad finem ubi ventum est, oblitus non adjecit." 
Quod vero Zegerus in Epanorthota ad decimum quartum 
caput Epistolse ad Romanos, et post eum Beza, hujus 
transpositionis " Marcionem opinatur autorem, aut certe 
occasionem fuisse : utpote qui reliquam epistolae hujus 
partem (quae decimo quinto et decimo sexto capitibus con- 
tinetur) notham afErmans, adeoque rejiciens ut testis est 
Hieronymus'', hac epistolam coronide claudendam cen- 
suisse credatur :" et sibi ipsi contradicit, et authori quem 
testem advocat. Si enim a Marcione " sublata fuerit haec 
clausula," quemadmodum in Epanorthotae suae prologo ex 
Origene aut ejus interprete Hieronymo confirmat Zegerus: 
quomodo credibile est, hac ipsa " epistolam coronide clau- 
dendam censuisse." Origenes vero aut illius interpretator 
(RufBnus utique, falso creditus Hieronymus) a Zegero 
citatus, non modo affirmat verba ista Marcionem de hac 
epistola penitus abstulisse ; sed etiam codices in quibus 
ea post decimum quartum caput reponuntur, diserte nume- 
rat inter ilia exemplaria "quae non sunt a Marcione teme- 
rata." Descriptis enim verbis hujus coronidis ita subjicit. 
" Caput^ hoc Marcion, a quo Scripturae Evangelicae atque 
Apostolicae interpolatae sunt, de hac epistola penitus abs- 
tulit, et non solum hoc, sed et ab eo ubi scriptum est, 
Omne autem quod non est ex fide peccatum est, usque ad 
finem cuncta dissecuit. In allis vero exemplaribus, id est, 
in his quae non sunt a Marcione temerata, hoc ipsum caput 

" Erasm. annot. in Rom. 14. J In Comm. Orig. 

' Orig. Commentar. lib. 10. in Kom. cap. 16. 

s2 




260 



Plt^LECTIONES THEOLOGIC^. 



diverse positum invenimus. In nonnuUis etenim codicibus 
post eum locum quem supra diximus, hoc est, Omne 
autem quod non est ex fide peccatum est ; statim cohaerens 
habetur, Ei autem qui potens est vos confirraare, alii vero 
codices in fine, id est, ut nunc est positum, continent." 
Sic igitur fontes Graecos a muris Pontici arrosionibus in- 
tegros atque illsesos exhibuimus : " quarum aliquiB in 
Grseco textu ad hunc usque diem haerere dicuntur," inquit 
Gregorius Martinus, timidius aliquanto hoc afierens nee 
ea qua socii confidentia asseverare ausus. Sed quam vere 
ista dicantur ab adversariis jam vidimus : videamus tamen 
an labem aliquam ex Nestorianorum fsecibus contraxerint 
Graeca exempiaria. 

" Sic enim objiciunt Anglo- Rhemenses, " Ecclesiastica 
historia quae Tripartita dicitur notat Graecum textum qui 
nunc habetur, 1 Joh. 4. 3. a Nestorianis haereticis corrup- 
tum ; eamque lectionem esse veram quae extat in editione 
Vulgata Latina; Omnis Spiritus qui solvit Jesus ex Deo 
non est, et fatetur Beza' Socratem in Ecclesiastica historia 
ita legere in Graeco, nav irvtv/ia o Xvh tov Ir^aovv Xpiarbv, 
etc. Haec Rhemenses nostri Prefatione ad Novum Testa- 
mentum, qui etiam ad Latinam lectionem tuendam, praeter 
Socratem et Tripartitam historiam'', citant etiam Ire- 
naeum", Augustinum* et Leonem*. Objicitur nobis haec 
corruptio a Stapletono^ quoque. Respondetur : quod lo- 
cus iste a Nestorio corruptus dicatur, id totum ab uno So- 
crate pendet : in Tripartita enim historia nihil habemus aliud 
quam ipsum hoc ex Socrate repetitum. 

• Socr. Hist. Eccles. lib. 7. cap. 32. >> Lib. 12. cap. 4. 

« Lib. 13. cap. 18. op. pag. 207. ^ Tract. 6. in Joh. op. torn. 3. pag. 871. 

' EpisL 10. cap. 5. 

^ Relict. Princ. Doctrin. controv. .5. quaest. 3. art. 2. 



PR."ELECT10NES THEOLOGICiE. 261 



Primum defectus exemplum a Lindane producitur ex 
Matthaei capite primo, versu undecimo, ubi, inquit, " at- 
testantibus Epiphanio et Hieronymo, deest una generatio 
in omnibus exemplaribus Erasmianis ac Roberti Stephani, 
uno tantum excepto, quod tS est insignitum." Johannes 
Mariana pro editione vulgata, capite decimo sexto : " Epi- 
phanius testatur libro primo, Epicuri^ sectam explicando, 
Math. 1. 11. bis Jechoniam legi debere ' Josias autem ge- 
nuit Jechoniam, Jechonias autem genuit Jechoniam et fra- 
tres ejus,' et a quibusdam indoctis rerum Evangelicarum 
ad ambiguitatem tollendam, velut emendandi gratia deletum 
esse posteriori loco Jechonise nomen, cum eundum esse 
putarent ; cum prior Jechonias alio nomine Amasias dicere- 
tur, posterior ' Sedechias et Joachim,' qua correctione ex 
quatuordecim generationes tredecim factae sunt." Haec 
Mariana. Andradius quoque libro quarto Defensionis fidei 
Tridentinae existimat, " tarn Latina quam Grseca exem- 
plaria hoc in loco corrigenda esse :" quod confirmat turn 
authoritate Epiphanii**, et Hieronymi', turn ex eo prsecipue, 
quod " si Joachim generatio desideretur, constare non pos- 
sint quae Matthseus ait a Davide Rege ad transmigrationem 
Babylonis generationes esse quatuordecim, atque inde ad 
Christum usque totidem." Eademque est Johannis Mal- 
donati in commentariis ad primum caput Matthaei, sen- 
tentia. 

Respondetur si una generatio necessario hie addenda : 
facit id adversus authoritatem Latinae Pontificiorum edi- 
tionis, non Graecse : agnoscit enim ipse Andradius'' omnia 
Latina exemplaria habere : " Josias genuit Jechoniam, et 

I Imo post explicatam Epicuti sectam in Prolegomenis ad sectas Samaritano- 
rum et Judeeorum qua dittinctio in impressis libris neglecta Jesuitam induzit 
in erroTem. 

•■ Lib. l.sect. 8. ' In Leap. Matii. 

'' Andrad. lib. 4. pag. 686. 



262 PRJELKCTIONES THEOLOGIC^. 

fratres ejus in transmigratione Babylonis :" verum vetus- 
tissima Grfeca habere: Josias autem genuit Joachim, Joa- 
chim autem genuit Jechoniam, et fratres ejus in transmi- 
gratione Babylonis." Et in priorem quidem lectionem con- 
sentire Latina exemplaria, constat ex codicibus quibus in 
suis editionibus usi sunt, Robertas Stephanus, Nicholaus 
Zegerus, Johannes Hentenius, Lovanienses Theologi, Six- 
tus V. et Clemens VIII. Posteriorem vero in nonnul- 
lis Grsecis codicibus extare, confirmat quoque Johannes 
Mariana' : quam videre etiam licet in variarum Novi Tes- 
tament! lectionum libellis a Roberto Stephano™ anno 
1568, et Gulielmo Cantero, anno 1571 concinnatis : quo- 
modo et in Simonis Colinaei editione, quae Parisiis, anno 
1534 prodiit, habetur. louiac St iyivvrias tov 'IwawijU 
IwaKtifi Si iytvvr](T£ Tti^oviav, vel tov ^ls\oviav. ut etiam 
Jacobus Faber Stapulensis in commentariis, quos in Evan- 
gelia Meldis anno 1521 in lucem dedit, ex vetusto arche- 
typo Grseco reprsesentavit : fallitur enim Maldonatus, cum 
scribit Stapulensem affirmare se in antiquo quodam Grseco 
codice legisse : " Josias autem genuit Joachim et fratres 
ejus in transmigatione Babylonis ; Joachim autem genuit 
Jechoniam." Quae lectio utut Jesuitse probetur, nobis ta- 
men absque veterum exemplarium fide probari non potest : 
ut nee altera ilia, quam ex Epiphanio aifert Johannes Ma- 
riana : "Josias" autem genuit Jechoniam, Jechonias autem 
genuit Jechoniam et fratres ejus," quemadmodum et ilia 
duorum Jechoniarum distinctio quam ex eodem Epiphanio 
producit Mariana, omni fundamento caret; priorem Jecho- 
niam alio nomine Amasiam dictum, posteriorem Sedechiam, 
et Joachim. Nee tamen vel illam Graecorum lectionem 
quae Joakimum Christi genealogiae inserit, vulgatae lectioni 
temere prseferendam : nee Jechonise duplicis distinctionem 
omnino contemnendam esse existimamus. Nam ut vulgata 
lectio hodie constanter cernitur in exemplaribus Evangelio- 
rum Latinis, Syriacis, Arabicis, iEthiopicis, Anglo-Saxoni- 
cis, etc. ita et Graecorum codicum istam olim fuisse commu- 

' Marian, pro edit. vulg. cap. 16. 

■" Vid. edit. Aldi et Erasnii et complect, et MSS. in eos. 

" Vid. Petav. in Epiphan. 



PRjELECTIONES THEOLOGICiE. 203 

tiem lectionem, vel illud argumento est, quod hinc calumniam 
Ecclesiae struxerit impius Porphyrius, ob unius generationis 
in tertia Tesseradecade defectum, Evangelistam Matthseum 
insimulans falsitatis (ut constat ex Hieronymi commentariis 
ad initium primi capitis Danielis) : et veteres patres Hiero- 
nyraum, Ambrosium, Chrysostomum, Augustinum, etc. ista 
qusestio exercuerit. Ad earn vero solvendam duorum Jecho- 
niarum distinctio non parum facit, a veteribus hie adhibita. 
Quod enim dicitur, " Post" transmigrationem Babylonicam, 
Jechonias genuit Salathiel :" accipiunt de Jechonia Joakimi 
filioP, eo scilicet qui Jehojacin sive Joachin dictus, patri in 
regno successit, atque a Nebuchadnetzare in Babyloniam 
deportatus, anno demum captivitatis suae 37 ab ejus suc- 
cessore Evilmerodocho ad regiam dignitatem in aula Baby- 
lonica evectus est, quemadmodum ex fine sacrse Regum his- 
toriae intelligitur. Itaque ab hoc inchoanda tertia tessera- 
decas, quae a transportatione Babylonica ad Christum proten- 
ditur; connumerato nimirum turn ipso Jechonia, tum etiam 
Christo : nee enim alias summa constare potest. Quod au- 
tem versu illo legitur, " Josias genuit Jechoniam et fratres 
ejus, in transmigratione Babylonica :" minime intelligen- 
dum volunt, de Jechonia illo Joakimi filio, cujus nulJi le- 
guntur in Scriptura fratres : sed vel de ipso Joakimo cum 
Ambrosio, vel de Joachazo, qui Josiae patris proximus in 
regno successor fuif, cum Euthymio. Quia enim in Graecis 
Bibliis et Ecclesiasticis scriptoribus Joakim pater et Joa- 
chin filius uno et eodem Joakimi censebantur nomine, idcir- 
co et Jechoniae appellationem utrique communem fuisse, 
Ambrosius censuit. " Ergo pater inter generationes supe- 
riores est computatus, qui successit Josiae, filius inter poste- 
riores qui successit patri, id est, nepos Josiae :" inquit ille"^, 
ita demum concludens, " Non igitur suppressit alteram 
Evangelista, sed utrumque signavit ; quod uterque Jecho- 
nias dictus sit. Ita addito juniore Jechonia, generationes 
quatuordecem computantur." Verum hac de re Hieronymus 
audiendus, initio commentarii in Danielem quo spectat 

• Mat. 1. 12. P l.Chron. 3. 16. 

< 2. Reg. 23. 30, 31. ■• Libro 3. commentar. in Luc. cap. 3. 



264 PR^LECTIONES THEOLOGICJE. 

etiam Fastorum Siculorum' locus ille : (iauiXtvaag tri) 6 
'Is;^a)v(ac, o koi 'itoaicatjU, anidave. koI (5aai\tvii jU£r avTov 
^IwaKiifx viog avrov, ikjovoq 'lojtriou, ovriva r) pipXog rajv 
irapaXiiroiiivwv koi to 'EwayyAiov 'Is^'^vtai' 6vofxaZ,u, oortc 
Tpinr)vov ifiaaiXtvaev, ut sensus sit, Josiam genuisse turn 
Jechoniam sive Joac4iazum, qui in ^gyptiaca captivitate 
defunctus est ; turn fratres ejus Joakimum et Sedekiam, qui 
in Babylonica captivitate abducti sunt : postquam demum 
Jechonias alter, Joakimi filius, genuerit Salathielem'. 

Joachazam vero Jechoniam dictum fuisse, ex tertio libro 
Esdrae (qui Grsecis primus est, ut canonicus Ezra et Nelie- 
mias secundus) confirmat Euthymius. Ubi enim in vul- 
gatis nostris Graecis, et in editione vulgata Latina", Joa- 
chaz rex constitutus fuisse scribatur pro Josia patre ipsius ; 
in suis libris Jechoniam ille reperit : quomodo et in Vati- 
canu editione LXX. hodie legitur, pro qua sententia facit 
et Clemens Alexandrinus : cujus in primo Stromatum libro, 
verba haec sunt : 'Itixriov SiaSixirai 'Itxojviag [6] icai 'IwuKag 
6 v'log avTov, ixTivag rpiiQ'^ koi r)fxipag Seko. Tovtov N£;;^a) 
fiaaiXiiig ^ Aijvtttov Si/o-aCj airi'iyayev ilg Aijvtttov, icara- 
aTi}tiag avr avrov jBacriXia rov aSiX(pbv avTov ^IwaKtifx, tTrl 
(popdf) Trig yrig irt} evStKa. 

IV. Mat. cap. 10, ver. J 2. " Intrantes in domum, sa- 
lutate earn, dicentes pax huic domui : hoc totum (incjuit 
Lindanus), dicentes pax huic domui, deest codicibus Erasmi 
Grsecis, et Roberti Stephani plerisque, verum esse locum 
apud Grsecos mutilum, testatur nobis editio Complutensis, 
Italicus codex Roberti et Regii 5 (leg. 2.) ar. iS. Suffra- 
gatur nobis et Syriacum Evangeliura." Cui et Chrysosto- 
mum addif Andradius. Nicholaus Zegerius in Epanorthote 
suo confirmat haec verba adjicienda esse; I. ex interpreta- 
tione Hilarii autoris antiquissimi. Secundo ex ipso ser- 
monis tenore. " Quo enim (inquit) referetur quod sub- 
ditur. ' Et siquidem fuerit domus digna, veuiet pax ves- 



* Apud Bezam. in Math. 1. ' Vid. Broughton conciliat. 

" 3 Esdr. 1. 34. ' Josephum in eo secutus, non Scripturam. 

r Andiad. lib. 4. defens. lid. Trid. pag. 676. 



PRiELECTIONES THEOLOGIC.«. 625 

tra super earn :' si nulla imprecandse pacis precedat 
mentio. Certe, ut citra lisec verba probe cohsereret sermo, 
potius dicendum fuerat ; salutatio vestra ad vos reverte-' 
tur. Tertio ex Hebrseo codice, qui ita habet imbwtt^ni 
iT'an ntb aibw -lasb IJaiba^n, i. e. salutate eam salutatione 
sua dicentes, pax huie domui." 

Respondetur: si addenda sunt ista verba, non probant ad- 
versarii mutilatam esse Graecam editipnem, sed qusedam 
tantum illius exemplaria. Ipse enim Lindanus agnoscit ea 
verba reperiri in Complutensi editione et quatuor MSS. co- 
dicibus Roberti Stephani. Quibus addere licet et Simo- 
nis CoUinsei editionem, et Biblia Regia ab Aria Montano 
adornatam, et textum Grsecum Theophylacti Romse anno 
1542excusum. Variant enim hie Grseca exemplaria : quem- 
admodum etiam et Latina. In codice enim MS. emen- 
datissimo Augusti Hunnsei omnino horum nihil lectum 
esse, testatur Fr. Lucas Brugensis, eandemque lectionem 
ex duobus MSS. et textu qui cum Hieronymi comraenta- 
riis excusus est, annotant Lovanienses, quibus addo et ve- 
nerandse vetustatis exemplar quatuor Evangeliorum quod 
nostri inter veterum Keifju'jXia venerati sunt. Porro etiam 
Erasmus, et post eum Franciscus Lucas, non temere suspi- 
cantur, verba ista (quod alias ssepe factum) ex aliis Evange- 
listis hue addita fuisse. In vetustissimo enim quodam ex- 
emplar! Latino adscriptum est, sed in margine : " Primum 
dicite, pax huic domui," eodem prorsus modo, quoapud Lu- 
cam, cap. 10. ver. 5, locus legitur, cum Latine tum Graece. 
Necquicquamproferuntadversarii quod evincat, verba ista in 
Matthffio retinenda. Quod enim Zegerus Syriaci Evangelii 
et Andradius Chrysostomi authoritatem urget : inconsulto 
utique id factum, cum neque in Syriaco Evangelio, neque 
etiam in Chrysostomo Grseco (Latina enim Arriani versio 
hie infida est) verba ista inveniantur ; quemadmodum nee 
in Euthymio. Hilario vero opponimus Hieronymum, cu- 
jus apud Pontificios potior debet esse authoritas, qui ista 
in commentario suo non agnovit ; quemadmodum ab Eras- 
mo et Francisco Luca hie observatum est. Hebraico codici, 
qui e perfidorum Judaeorum officina prodiit, et nullius pror- 



266 PR^LECTIONES THEOLOGIC^. 

8U8 apud doctos authoritatis est ; opponimus codices Syria- 
cos et Arabicos, veterum Christianorum opera elaboratos. 
Quod denique " ex ipso sermonis tenore" a Zegero prolatum 
est argumentum, id ex Hieronymi commentario recte so- 
lutum est a Francisco Luca. Occulte, inquit Hieronymus, 
" Salutationem Hebrsei ac Syri sermonis expressit. Quod 
enim Greece dicitur, xalpt, et Latine Ave ; hoc Hebrsuco 
Syroque sermone appellatur ~fb Dlbc:?, sive "psy Dlbt!? id 
est, pax tecum." Itain salutatione Angelica^ ubi in Grseco 
est x"'pE» iri Latino Ave, in Syriaco est — '^ p'^-^ Pax 
tibi : et in Apostolicis" illud aarraaaaQt, quod toties oc- 
currit, a Syro interprete redditur ]v^\'«''' Q^|-m, petite 
pro pace, vel postulate pacem. Ita hoc in loco, aawaaaadi 
avrriv salutate eam, nihil aliud est, quam pacem illi preca- 
mini, quemadmodum recte observavit Euthymius, quomo- 
do et Syrus paraphrastes reddidit "|;to_oj en viNo (X^iii. 
Postulate pacem, vel Rogate pro pace domus, h. e. sa- 
lutate domesticos ; adeoque et ipse codex Hebraeus imbsci^ri 
taiba^a. Interrogate eam de pace sua, h. e. salutate eam 
salutatione sua, quemadmodum Zegero locum interpretari 
libuit. Qui cum hoc ipso agnoscat perinde esse, sive pacem 
sive salutationem dixeris ; mirum est non animadvertisse il- 
ium ex defectu illorum verborum " pax huic domui" nuUam 
orituram orationis inconsequentiam ; ac si dicendum potius 
fuisset salutatio vestra, quam, pax vestra ad vos reverte- 
tur, si salutationis tantum et non pacis prsecessissetmentio. 
Atqui ex Hebrseorum et Syrorumi diotismo synonyma sunt 
ista, unamque et eandem rem denotant, unde Mat. cap. 23. 
ver. 7. ubi Pharissei dicuntur salutationes amare in foro, rove 
acnraa/MovQ iv toiq ayopaig, Syrus dixit, ]r>r> ^ -\ |vf<N.^ 
Pacem in plateis ; et quod ab Apostolo scriptum est"" 6 
ao-TToo-jLioc rp ifiy X*'i°' " Salutatio mea manu," id Syrus 
expressit w^->l >6oj6vjxo ]^\^ Pax per scripturam ma- 
nus mese. Itaque ArabicusMatthseiinterpres, nullum dis- 
crimen inter Pacis et salutationis vocabula hie agnoscens, 
totum locum ita reddidit : " Et cum intraveritis domum 

' Luc. 1. 28. » 1 Pet. 5. 14. Rom. 16. etc. 

I" 1 Cor. 16. 21. 2 Thess. 3. 17. 



PR^LECTIONES THEOLOGIC^. 267 

salutate earn ; et si fuerit domus (iigna, salutatio vestra 
veniet super earn : et si fuerit indigna, salutatio vestra re- 
vertatur ad vos." 

V. Mat. cap. 24. ver. 41. ilia verba "duo erunt in lecto 
uno ; unus assumetur, et unus relinquetur," in Graecis 
vulgo codicibus desiderantur, quse tamen Chrysostomus ad 
eum locum explanat, et Robertus Stephanus in vetusto et 
correcto eodice se invenisse indicat. Objectio est Johannis 
Marianse, pro editione vulgata capite decimo sexto. Respon- 
detur #******** 

• «»»»«***»• 

Job. cap. 21. ver. 22, 23. vocabulum oSrwe in Graeco de- 
sideratWilhelmusLindanus'', illam germanam esse lectionem 
affirmans : " Si sic eum volo manere donee veniam, quid 
ad te, quod vel solum sufficiat ad redarguendos istos Grae- 
canicos codices, qui nunc passim in studiosorum versantur 
manibus, qui constanter tav, si, legunt. Verum legendum 
esse, uti Vetera Latina habent non Si, aut Sic, sed Si sic, tes- 
tatur inprimis codex aureus Caroli Magni Aquisgrani, ubi 
rasura germanam loquitur fuisse pridem lectionem. Accedit 
codex pervetustus Cusanae bibliothecae, quem ex praeclari 
viri Nicolai Eschii fide recitat Nicolaus Zegerus in diligen- 
tissimo suo, quem nuper in lucera dedit, Correctore. Divus 
Hieronymus libro primo contra Jovinianum nobis recitat ; 
' Si eum sic volo esse.' Jam Novi Testamenti editio Syriae 
hunc in modum, ' Si eum volo sic manere.' " Sic Linda- 
nus. Adhaec addit illea Lindane laudatus Nicolaus Zegerus, 
qui banc lectionem in textu Evangelii a se correcto reposuit, 
" Si quis propius expendat veterum Graecorum, praesertim 
Cyrilli commentarium, utut contextus habeat, non me frustra 
divinare probabit. Nacti quoque tandem sumus vetustum 
quoddam correctorium, quod testatur olim tam in Graecis 
quam in antiquis Latinis, Si sic, scriptum fuisse." Haec Cor- 
rectore suo Zegerus. Respondetur : Si ista sit germana lectio 
ea rationeredarguendi erunt Lindano, nou Graecanici solum 
quos iste insectatur codices, sed etiam Latini, quorum 
authoritatem sacrosanctam esse voluit Patrum Tridentino- 

^ Lib. 2. de opt. gen. interpr. cap. 



268 PRiELECTIONES THEOLOGICiE:. 

rum sanctio. Ut enim in Grsecis desideratur vox ovtwc 
(quam tamen hie addendam, nullo solido ut mox videbimus, 
argumento evincunt Adversarii :) ita a Latinis codicibus 
multo majore errore conjunctio " Si" abest, et contra ma- 
nifestam Christi sententiam ex hypothetica propositi© facta 
est categorica, quemadmodum ubi ad Vulgatse editionis La- 
tinse examen perventum fuerit, Deo bene volerite, plenius 
demonstrabitur. Dices fortasse, in Latinis codicibus errorem 
particularem esse, quandoquidem Vetera nonnuUaexemplaria 
exhibeant lectionem illam " Si sic:" in Grsecis vero omni- 
bus constanter deesse illud oiirwc- Verum in quibusdam 
Grsecis libris extare illam particulam, in notis vaiiarura 
lectionum textus Latini quas commentariis suis in Evangelia 
subjecit, confirmat Franciscus Lucas Brugensis. et si Ze- 
gero credimus, vetustum quoddam correctorium (jam supe- 
rius citatum) hoc ipsum diserte testatur. Et antiquissimus 
quidam Graecus codex, quem Tridentum attulit Claromon- 
tamensis Episcopus anno Domini 1546, habuit tav avrov 
6i\w nivHV ovTWQ, i(i}Q ipxpfiai ; quemadmodum in scholiis 
ad priorem Hieronymi librum contra Jovinianum fidem facit 
Marianus Victorius, Amerinus Episcopus. Sic etiam ha- 
buisse codicem Graecum Archiepiscopi Rhemensis et alium 
Lugdunensisrefert Alphonsus Salmeron"* — Denique in com- 
mentario quodam in Johannem haberi " iav ovroog id est, Si 
sic eum volo manere :" author est in hujus loci interpreta- 
tione Johaimes Gagneius. Quod vero ad Latinos codices 
attinet: qui vetustiores erant ac majori fide, si fidem hie 
meretur Johannes Mariana Jesuita", Sic eum volo manere, 
legebant; etiam Gothicus ante sex centos annos descriptus : 
et Paulus Forosemproniensis'' Romse codicem Novi Testa- 
menti, ut fama fert, ipsa Hieronymi manu descriptum, earn 
lectionem praeferre ait. Quibus addo et codicem ilium Evan- 
geliorum longe vetustissimum magna veneratione in Hi- 
bernia nostra habitum : et veterem translationem Anglo- 
Saxonicam : adeoque (quod maximi est apud Pontificios 
raomenti) Missale^ Romanum ex decreto Concilii Tridentini 

' Commeiitar. in Evangelicam Historiam, torn. II. tractat. 32. 

« Pro edit, vulgata, cap. 17. ' De Cel. Pasctis, par. 2. lib. 2. 

S Missal, in festo S. Johannis Apost. 



PR^LECTIONES THEOLOGIC^. 



269 



restitutum ; et Biblia vulgatse editionis Sixti V. et demen- 
tis VIII. Pontifieum authoritate edita, in quibus non alia 
cernitur lectio, quam vetus ilia corruptela; " Sic eum volo 
manere donee veniam." Unde et Anglo- Rhemenses'^ affir- 
mant illam Hieronymi lectionem (a Zegero et Lindane ex 
libro primo adversus Jovinianum citatam) non solum a Grseca, 
sed etiara a Vulgata Latina differre. Quod ut de Vulgata 
Latina concedam : ita de Grseca non facile admiserim. Quod 
enim asserunt, Hieronymum legere; " Si sic eum volo ma- 
nere: idque secundum nullum exemplar Grsecum quod hodie 
extat :" falsum omnino est. Nam et a nobisjara ostensum est, 
extare Grseca exemplaria, in quibus tav oSrwc legatur : cer- 
tumque est Hieronymum a sententia vulgatse lectionis Grae- 
corum codicum nequaquam recessisee. Sic enim eo loco, non 
tam verba quam sensus verborum Dominicorum ab eo re- 
latus est : " Si eum sic volo esse, quid ad te." Quid vero, 
ut recte monuit Cardinalis Bessarion in disputatione de hac 
parte Evangelii Johannis " aliud est sic esse, nisi manere." 
Quod idem de Ambrosio dicendum, qui in oratione de ex- 
cessu fratris sui Satyri, locum similiter citavit : " Si eum 
volo sic manere donee venio, quid ad te." Nimirum, quod 
scripsit Christophorus de Sacro Bosco', " ipsum manere 
donee veniam, implicite continet particulam Sic sive additum 
fuit sive non." Neque enim manere aliud hie notat, quam 
in vita permanere, seu non mori : ut apud Johannem, cap. 12. 
ver. 34. et 1 Cor. cap. 15. ver. 6. Unde'' Cyrillus locum in 
hunc modum est interpretatus: " Nam si etiam vellem mi- 
nime istum mori, quid tu unquam emolumenti, aut quid 
consolationis consequereris." Ut frustra omnino divlnarit 
ex hoc Cyrilli commentario Nicolaus Zegerus, aliter legisse 
eum quam ipsius contextus habeat : qui in ipsa Georgii 
Trapezuntii versione, qui libelload Papam edito, corruptdm 
illam Latinse editionis lectionem, " Sic eum volo manere," 
stabilire conatus est, eodem plane se habet modo, quo in vul- 
gatis Graecis legimus ; " Si eum volo manere, donee veniam, 



I" Prxfat. Novi Testam. sect. 47. 

' Sacrobosc. defens. Bellarm. part 4. cap. 6. (pag. 373). 

^ Cyrill. in Joban. lib. 12. cap. 66. 



270 PR^LBCTIONES THEOLOGIC^. 

quid ad te." Nam quod ad aliorum etiam veterum Graeco- 
rum commentarios nos ablegat Zegerus, non magno id 
causae suae facit compendio : quum in promptu sit ilia, a 
Luca Brugensi quoque hie adhibita responsio : quod " sic" 
particulam in textu non locent, sed verbum " manere" ex- 
plicent ; id quod quoddam " sit" in se comprehendit, aut 
subaudiendum relinquit. Ut omittam ex Grsecorum horum 
veterum commentariis, promptius potuisse colligi, legisse 
eos, Si hie eum volo manere, quam Si sic : cum apud Chry- 
sostomum legamus : ti yap d koI /3ouXojuai avrov fiivuv Iv- 
ravOa ; apud Theophylactum : tovtov St iav OiXa) jxiviiv 
ivravda iv rol^ Trspl tjjv TaXiXaiav tottoiq, koI firj ovv- 
aTTotrrelXal (toi, ti irpog <rt; et apud Nonnum, in Para- 
phrasi : 

Itemque 

E( fiiv Sivpo fievtiv in PovXoftat, tiaoKtv l\9u, 
IIpoc ai tI rovro TreXti. 

Venio jam ad Novi Testamenti editionem Syriacam : 
quam Lindanus affirmat hunc in modum habere, " Si eum 
volo sic manere." Sed falso : Syriaca enim editio cum vul- 
gata editione Grseca plane hie consentit eoque nomine a 
Johanne Mariana Jesuita accusatur, verba textus Syriaca 
sunt : i^ Vc c^ ill Hlj "i:Oj_i. Ijot 1clcu» 1j1 ^. ^1 
" Si volo ego ut maneat iste donee veniam ego, quid ad te." 
Nee minus fallit nos Lindanus in codice aureo Caroli Magni 
Aquisgrani observato, in quo rasuram loqui ait, priorem 
lectionem " Si sic"fuisse. Nam rasura ilia (quemadmodum 
confirmat in notationibus ad varias lectiones Latinorum 
Bibliorum Franciscus Lucas Brugensis) non est in Caroli 
codice, qui ' si' duntaxat habet, habuitque;" sed in alio, 
qdi Aquisgranensium sacerdotum cura ex eo descriptus est, 
ne airoy/oa^ov frequenti usu atque inspectione detereretur, 
aut maculas sordesve contraheret. Vetusto vero Nicolai 
Zegeri Correetorio, testanti olim tam in Graecis, quam in 
antiquis Latinis, " si sic" scriptum fuisse, opponimus aliud 
Augustini Hunnaei antiquum Bibliorum Correctorium ; 
quod testatur, antiques codices Latinos, una cum Augustine 
et Glossa, " Sic" legere ; sed Graecum, " Si eum volo ma- 



PR^LECTIONES THEOLOGIC^. 271 

nere." Si tamen aliud fuerit illud Correctorium, idem enim 
ipsum esse suspicabat propemodum' Lucas Brugensis, et non 
eadem fide manuscriptos codices citaverit Zegerus, quo nuper 
Lindanus: ut non temere istis manuscriptos codices nobis 
venditantibus fidem adjungere debeamus. Nimirum "sim- 
pliciter purior,ac verior videtur lectio, qusehabet, Si: (non 
nobis tantum, sed etlam™ Alphonso Salmeroni Jesuitse) 
deinde variante scriptura, quum in aliis Sic, in aliis Si 
reperiretur, aliquis ascripsit alterum in margine, tandem 
utrumque relatum est in contextum." Quemadmodum in 
annotationibusadhunclocum ab Erasmo Roterodamo obser- 
vatum est. 

Rom. cap. 5. ver. 17. ol T-qv TnpicKrtiav rjjc \apiTOQ KOI 
TTiQ Sttiptac rfjc SiKajoo-vvj/e Aaju/Savovrtf. Editio Latina 
habet : Abundantiam gratise, et donationis et justitiae acci- 
pientes. Deesse vero postremo loco in textu Greeco con- 
junctionem copulativam, confirmant Anglo- Rhemenses" 
ex Theodoreto, qui ita in Grseco legerit. 

Respondetur : ita quidem legit textus qui cum Theodo- 
reto excusus est : an vero ipse ita legerit ex commentario 
ejus intelligere non possumus. Sic etiam textus Graecus, 
qui cum Johanne Chrysostomo excusus est, legit Koi t^c 
SiKaioavvq^ : quam conjunctionem tamen non legit Chrysos- 
tomi interpres Germanus Brixius. Desideraturque in Theo- 
phylacto ; et Graeca Catena, quae Q^cumenii et Theoduli 
praefert nomen. Quanquam inter utramque lectionem non 
multum sane intersit : nisi quod ilia prior ad mentem Apos- 
toli longeaptius quadrare videatur. " Dixit enim Apostolus 
(quemadmodum ad hunc locum observavit doctissimus 
Beza) ex Hebraeorum idiotismo irtpiaaiiav t^c xapiro^ pro 
Tif\v iripiaatvovaav \apiTa : deinde quod subjicitur, koI rfjc 
Swpiag T^e StKaioavvtfQ in epexegesi positum est, quia 
gratiae nomen, quum ad omnia Dei beneficia pertineat, fuit 
explicandum, ut intelligeret lector, non de omnibus Dei 
benefices quae per Christum percipimus, sed proprie de obe- 
dientiae Christi imputatione hie agi." Hue accedit quod 

' Luc. Brug. loc. citat. not 494. 

" Salmeron. in Evangel, torn. 11. tract. 32. pag. 257. a. et 259. a. 

" Praf. in Nov. Testam. § 44. 



272 PR^LECTIONES THEOLOGIC^. 

Grsecam lectionem secuti sint in hujus loci enarratione, ex 
Pontificiis doctissimi Cajetanus Cardinalis, et B. Arias Mon- 
tanus, a quorum sententia non multum recedit Alphonsus 
Salmeron : qui in quadragesima prima ad hanc epistolam 
disputatione, ita scribit. " Pro gratia quae opponitur de- 
licto, posuit (Apostolus) gratiae effectum, sive abundantiam, 
et donationem justitise, non enim Grsece est, abundantiam 
gratise, ei donationis, et justitiae, ut legit Ambrosias et in- 
terpres: sed, abundantiam gratiae, et donationis justitiae ; ut 
sint duo membra, non tria." Postremo Erasmus Roteroda- 
mus, in annotationibus ad hunc locum, inquit " legendum 
est Doni justitiae, ut intelligas ipsam justitiam esse donum, 
sublata conjunctione : jamque non erit opus ilia distine- 
tione Thorase explicantis quid intersit inter gratiam, dona- 
tionem, et justitiam. Quanquam Ambrosius addit nostro 
more conjunctionem, legens, Et justitiae : sed arbitror men- 
dum esse codicis, quando quidem tale nihil indicat illius 
enarratio. Certe Chrysostomus ac Theophylactus nobis- 
cum faciunt." Haec Erasmus. 

I Epist. ad Corinth, cap. 12. ver. 28. Post yivri -yXwir- 
awv genera linguarum, deesse ipfiitvtiaQ ykiixrawv, In- 
terpretationes sermonum, confirmat Wilhelmus Lindanus", 
" quod Ambrosius exponat, et Augustinus in Specnlo 
recitet ; imo ipse textus requirat, et TheophylactusP aperte 
indicet se legisse." Textum autem hanc additionem requi- 
rere ait propter alias duas clausulas huic respondentes : 
quorum altera posita est supra, versu decimo, 'Ert'/atj) Si 
ytvjj yXbJaawv, akXw Si tpfxrivda ■yXoxra-dd' : altera infra, 
versu trigesimo : fifj iravrtg yXuxradi^ \a\ovat ; firj iravTeg 
Supixr)vtvov(n ; propter quam rationem, una cum Ambrosii 
commento, et citatione Augustini, conclusit ante Lindanum 
in Epanorthote suo Nicolas Zegerus, corruptos hie esse 
codices Graecos, etiam ante Chrysostomi aetatem. 

Respondetur: quasi vero tam esset insolens, in sacris 
Uteris ofFendere ra avavTairoSora. Quanquam nulla subest 
ratio quod opinemur versum hunc vigesimum octavum cum 
versu decimo, qui tam longe ante prsecesserat, cohaerere : 

" Lib. 2. de opt. gener. interpr. Scriptur. cap. 11. P Vid. Theophyl. 



PR^.LECTIONES THEOLOGICJE. 273 

aut etiam in versu trigesimo qui sequitur, accuratam fieri 
antecedentium repetitionem; cum ibi nee avT(A>'j;//f(i»v, nee 
Kv(itpvri(Ti(i)v, (quae versu vigesimo octavo recensentur), 
ulla facta sit mentio. Fierique potest, quod in Apologia ad 
Jacobum Stunicam notavit Erasmus, " ut eruditus apud 
■Latinos videns non consentire partes in medio cum iis, quae 
praecesserant ac sequuntur, adjeeerit, ex versu decimo, quod 
suspicabatur deesse." Certe additionem iliam vulgo non 
esse vel in Graecis exemplaribus vel Latinis, fatetur ipse 
Lindanus : eamque nee Graecos habere, nee Latinos quos- 
dam codices quamvis vetustos, agnoscit quoque Zege- 
rus. Id quod de vetustis Latinorum codicibus confirmat 
Erasmus " ex iis quos ipsi exliibuit collegium S. Dona- 
tiani Brugis, et duobus aliis quos exhibuit collegium eccle- 
siae Constantiensis." Quibus addere licet vetustissima ex- 
emplaria a Roberto Stephano notata : unum Caroli quinti 
Gallorum Regis, cognomento Sapientis, jussu descriptum; 
duo ex coenobio S. Germani, alia ex ccBnobio S. Victoris 
Parisiis ; illud denique quod Johannes Coletus, Paulinae 
ecelesiae apud Londinenses decanus, exhibuit Erasmo, 
"adeopriscis literarum typis, ut eiabintegro discenda esset 
legendi ratio, et in noscitandis elementis fuerit repueras- 
cendum." Mitto recentiora exemplaria Manuscripta quae 
ipsi consuluimus, in quibus adscripta non erat haec par- 
ticula ; Bibliorum Regiorum et Lovaniensium editiones, 
quae eandem ex textu summoverunt in marginem. Neque 
ejus Graeci meminerunt interpretes, Chrysostomns, Theo- 
doretus, CEcumenius : neque in Syra aut Arabica interpreta- 
tione ullum extat ejus vestigium. Quibus omnibus frus- 
tra duorum Latinorum opponitur authoritas ; praesertim 
quum de uno non constet, cujusmodi sit authoritatis, id 
modo constat inter doctos Ambrosium non esse (quemad- 
modum etiam superius meminimus) : de alterius authoritate 
quidem constat, sed quanta hoc in loco esse debeat, ut du- 
bitaremus scioli alicujuseffecit temeritas : quemipse Bellar- 
minus in censurai tertii tomi operum Augustini suspicatur, 

1 Apud Possevin in apparat. sacr. verb. Aurel. Augustin. cap. 5. vid. et Zege^ 
rum in EpanorthoUe Prologo. 

VOL, XIV, T 



274 PRiELECTIONES THEOLOGIC^. 

in Speculo hoc " mutavisse textum Scripturse ; ut pro eo 
quern Augustinus posuerat, posuerit ipse eum quern Vul- 
gataLatina translatio habet." Nisi igiturfirmiori aliquanos 
premere possint adversarii authoritate: nihil vetat quo 
minus cum"^ Cajetano Cardinale sentiamus illud " Interpre- 
tationes sermonum" in textu non haberi ; sed adjectitium 
esse. 

2 Epist. ad Tim. cap. 2. ver. 14. ubi in Grseco legimus 
firi \oyofia)(iiv, tig ovSiv yjiqaifiov, hri KaraaTpotpri rwv 
uKovovTtov : objiciunt Anglo- Rhemenses* nostros interpre- 
tes ad postremum membrum conjunctionem addidisse, quae 
in Graeco desiderabatur, ut sensus fieret commodior ac faci- 
lior, quemadmodum est in editione Vulgata Latina. In ea 
vero sic locus est expressus. " Noli contendere verbis: ad 
nihil enim utile est, nisi ad subversionem audientium." 
Respondetur »*•»*«»• 
*••»*•»#*•* 

Argumentum ducunt Pontificii, ab additionibus ad 
Grsecum textum temere atque inconsiderate factis, cujus- 
modi ostendi posse, duobus exemplis prolatis, probare cona- 
tur Wilhelmus Reginaldus' : Christophorus de Sacrobosco", 
et ex eo Jacob Gretserus", affirmat Grsecos in hoc genere 
satis fuisse liberales, sed exempla non alia profert, quam 
ilia duo quibus ante ipsum usus est Reginaldus. Atque 
horum alterum est unicum illud, quo illam Graeci textus 
accusationem confirmavit Bellarminus'' : " Constat qusedam 
in omnibus Graecis codicibus inveniri, quae non sunt partes 
divinae Scripturae." Quem secutus in Controversiarum 
Epitome RobertusPersonius:"InGraeco,"inquit, "quaedam 
habentur, quae de Scriptura non sunt, sed addita fuerunt a 
Graecis ex Missa ipsorum : ut illud Matt. cap. 6 : Quiatuum 
est regnum, etc." quasi scilicet plura ejus generis exempla 
ab eo proferri potuissent. Wilhelmus Lindanus'' ex Evan- 

■• Caietan. in 1 Cor. 12. • Praef. Nov. Test s. 37. 

' In Refutatione Reprehensionis Whitakerianse, cap. 13. pag. 365. 

"Sacrob. defens. pag. 361 ; parte quarta Defens. Decret. Tridentin. cap. 7. 

" Defens. Bellarm. de verbo Dei, col. 726. 

y Bellarm. lib. 2. de verbo Dei, cap. 7. 

■ Lib. 2. de opt. gener. interpr. Scriptur. cap. 7. 



PR^LECTIONES THEOLOGIC^. 275 

gelii secundum Matthaeum decern primis capitulis, septem 
loca urget; ut ostendat in Grseco vulgari textu quaedam 
redundare superflua : et producuntur alia ab Anglo- Rhe- 
mensibus% ubi affirmant, " Grsecum textum in locis longe 
plurimis seipsum superfluse redundantise condemnare, et 
summopere Latini Vulgati integritatem asserere." Quod 
probant ex Roberti Stephani et Johannis Crispini Grsecis 
Novi Testamenti editionibus: " in quibus cum passim 
plurimae voces et sententise in Graeco ut superfluse sint 
notatse, quse in Vulgato Latino non comparent, argumento 
est, Latinum textum esse iis in locis Grseco meliorem, 
veriorem atque sinceriorem." Verum istud argumentum 
oppido est ridiculum. Neque enim doctissimi illi typogra- 
phi (quod olim in Homero Aristarchum factitasse legimus*") 
notam apponebant ad nothum versum : neque id agebant ut 
textum Scripturse a se editum veluti superfluis additionibus 
corruptum condemnarent : hoc tantum significatum vole- 
bant, hujusmodi voces aut sententias in aliquibus exem- 
plaribus MSS. inventas non esse; quae quidem reliquis 
amplius aliquid iis in locis legentibus praeferenda esse, om- 
nino non pronuntiant. Atque hoc ipsum a Lovaniensibus 
theologis in Latinorum Bibliorum Editione praestititum 
est: in qu4 obeli cernuntur innumeri, illis dictionibus 
praefixi quae in aliquibus codicibus MSS. non legebantur. 
Itaque pari ratione concludi posse contra Rhemenses, recte 
colligit D. Fulco : " Vulgatum Latinum textum seipsum 
superfluae redundantiae condemnare, et summopere Graeci 
textus integritatem asserere ; utpote in quo passim voces 
et sententiae nonnullae ut superfluae sunt notatae, quae in 
Graeco non comparent" quomodo exempli gratia. Act. cap. 5. 
ver. 8. vox " mulier" et Act. cap. 15. versu ultimo, senten- 
tia ilia; " praecipiens custodire praecepta Apostolorum et 
seniorum" obelo signatae sunt : earumque neutra in Graeco 
extat contextu. 

Examinemus jam exempla ilia illustria, quibus se de- 

» Praefat. in Nov. Test. s. 38. i" Cicer. in Pisoiiem. 

T 2 



276 PR^LECTIONES THBOLOGIC*. 

claraturum promittit Lindanus"*, Graecae veritati quaedam 
assuta esse redundantia: additis etiam ejusdem generis 
aliis, quae ab aliis adversariis proferuntur. 

1 . Matt. cap. 5. ver. 1 1 ." Dixerint ad versus nosomne malum 
prina," illud piifia redundare probat Lindanus ; " quia non sit 
Vaticano, nee Chrysostomus legat ad Eph. 4 : nee Augus- 
tinus de Serm. in Monte : et Hieronymus in eommentariis, 
in Mattheum videatur legisse ; cum dixerint omne malum ad 
vos." Similiter Johannes Mariana", vocem prifia addititiam 
esse confirmat, ex Chrysostomi lectione' eum locum Mat- 
thaei aiferentis, ut est in codicibus Latinis. Respondetur 
sive addatur ista vocula, sive praetermittatur, ad loci senten- 
tiam nihil interest. Et cum Erasmus hie annotat Graecos 
codices quosdam addere pr\p.a, satis indicat in quibusdam de- 
fuisse ; id quod ita esse, etiam Bezae vetustissimus codex, et 
exemplaria ilia Graeca Vaticana a Lindano citata*, fidem 
faciunt. In Latinis quoque codicibus deest : quos (ut alias 
saepe solet) secutus est Augustinus in libro de sermone 
Domini in monte. In textu quoque Matthaei, qui cum 
Hieronymo excusus est, deest : sed ex commentario colligere 
non potest Lindanus legisse Hieronymum " cum dixerint 
omne malum ad vos:" habet ille tantum, " omne maledictum 
adversus vos" quod quidem to irovtipov pfifxa, proprius ex- 
primere, quam illud simplex irovtipov, nemo non videt. Jam 
vero pro additionevocisp^jua, facit consensus quindecimGrae- 
corum exemplarium, quibus usus est Robertus Stephanus : 
quibus accedit ab Erasmo commemoratum exemplar quod a 
Leone pontifice missum secuti sunt Hispani : quae lectio 
etiam in Bibliis Regiis Antuerpiae editis retenta est. Eandem 
quoque exhibet textus Chrysostomi, Theophylacti et Eu- 
thymii, eandem translationes Syriaca et Arabica : quarum 
ilia \jkj.^ (t^, haec^ <uJ^ reddidit. Etiam author operis 
imperfecti in Mattha^um'' habet; " Omne verbum malum." 
Et quanquam pro altera lectione, Chrysostomi citetur au- 

' Lindan. de opt. gen. interp. lib. 2. cap. 7. fol. 77. 6. 

* Pro edit, vuigata. cap. 16. ^ Lib. 3. de Sacerdotio, cap. 11. 

> Lindan. de opt. gen. interp. lib. 2. cap. 3. ^ HomiL 9, 



PR^LECTIONES THEOLOGIC^. 



277 



thoritas, a Mariana quidem ex libro tertio de Sacerdotio, 
a Lindane etiam ex homiliis in quartum caput Epistolse ad 
Ephesios : tamen dum Graecum Chrysostomum consulo, 
utrobique illud prifia reperio : nimirum Dialogo tertio wipl 
lepocrvvtfQ, in Augustana editione a Davide Hseschelio ador- 
nata, pag. 77. et homilia octava in epistolam ad Ephesios, 
pag. 1079 editionis Commelinianse. Ut rectiusjudicaverint 
Laurentius Valla, et Cardinalis Cajetanus, verbum hoc in 
Latina editione deesse : quam Lindanus et Mariana in 
Graeco textu redundare. 

2. Mat. cap. 5. ver. 22. " Qui irascitur fratri suo tlKrj 
temere, reus erit judicio," £(k^ superfluum esse confirmat 
Lindanus', quod illud " non habeant codices Vaticani, nee 
castigatiores codices setate Augustini et Hieronymi." Et 
Johannes Mariana* " Adverbium illud, inquit, esse additi- 
tium ex Augustino libro primo Retractationum capite vigesi- 
mo nonoetHieronymoin eum Matthaeilocumsatiscolligitur: 
et secundo Dialogo contra Pelagianos quasi redundans 
induci jubet." Respondetur: hujus loci lectione, et olim 
variabant et hodie variant Grseca exemplaria : id quod 
Erasmi annotatio indicat. " In nonnuilis^Grsecorum codi- 
cibus ascriptum est ilKti." Atque ut in Vaticano exemplari 
(ad quod collatus fuit codex Werneri Neomagi, quo usi 
sunt Wilhelmus Lindanus et Franciscus Lucas Brugensis) 
non erat : ita in Bibiiis Complutensibus quae ad vetustissima 
exemplaria etiam ex Vaticana Bibliotheca petita, fuerunt 
excusa, et omnibus MSS. codicibus quibus usus est Ro- 
bertus Stephanus erat ascriptum. Eandem lectionem con- 
firmat editio Syriaca : ipsa Grseca voce ]jxi"| retenta : in 
editione Arabica, quae Romae prodiit, desideratur haec par- 
ticula : verum in Arabicorum canonum codice, quern MS. 
habeo, hunc in modum citatus est textus. Vetus quoque 
Latina editio, ante Hieronymi emendationem, habebat : 
" Oronis qui irascitur fratri suo sine causa, reus erit judicii." 
quam lectionem etiam in MS. exemplari Christophori 
Plantini repertam indicat Franciscus Lucas Brugensis, 

' Lib. 2. de Opt. gen. interpr. cap. 3. 7. et 12. ■> Pro edit. vulg. cap. Id. 



278 PEiELECTlONES THEOLOGICiE. 

eamque author operis imperfecti in Matthseum homilia 
undecima et Augustinus, libro secundo de Sermone Domini 
in Monte ut receptam lectionem exponunt. Neque aliter 
legisse videatur Hilarius, quando in commentario hujus 
loci scripsit : " ex praecepto fidei non minus ream iram esse 
sine ratione susceptam, quam in operibus legis homicidium." 
Augustinus tamen postea' " codices, inquit, Grseci non 
habent, sine causa, sicuti hie positum est : quamvis idem 
ipse sit sensus." Et post eum Anselmus Cantuariensis, 
in hujus loci enarratione : " sine causa, addunt quidam 
codices : sed in Grseco non additur, nee est opus. Idem 
enim sensus est ; si quid sit irasci fratri attendatur." At 
vero illud tlicri in Grsecorum codicibus non defuisse (quem- 
admodum hi significant) manifestum est ex Chrysostomi 
Theophylaeti et Euthymii in hunc locum commentariis, 
qui hanc particulam et legunt et exponunt : eodemque 
modo textus iste legitur, in Justini Martyris™ epistola 
ad Zenam et Serenum ; et Basilii Ethicis". Et non nisi in 
quibusdam codicibus, illud "sine causa" defuisse, apparet 
ex illo Hieronymi loco, libro secundo adversus Pelagianos : 
" licet in plerisque codicibus antiquis ' sine causa' additum 
non sit : ut scilicet ne cum causa quidem debeamus irasci." 
Neque usquam eo in libro jussit Hieronymus hasce voces 
' sine causa' eradi, ut fingit Lindanus", aut quasi redun- 
dans induci, ut mentitur Mariana? : imo vero postea tex- 
tum Evangelii hoc ipso modo citavit : " Omnis qui iras- 
citur fratri suo sine causa, reus erit judicio ;" atque ita 
legendum esse in Vulgata editione, quam hie mancam 
esse aflSrmat, in scholiis ad eum locum Hieronymi annotavit 
Marianus' Victorius, quod ipsumetiam Laurentius Valla, et 
Magdalius Jacobus Gaudensis (a Francisco Luca notatus) 
censuerunt. Negari tamen non potest Hieronymum' prae- 

' Lib. 1. Retract, cap. 19. 

"■Pag. 395. edit. Commelianffi. " Pag. 413. edit. Giaecffi, Basileens. 

"> Lindan. de. opt. gen. interp. lib. 2. cap. 3. 

P Marian, pro. edit. vulg. cap. 16. 

1 Marian. Victor, in Hieronymum lib. 2 ; advers. Pelagian, schol. 19. 

' Lib. 1. commentar. in Matt. cap. 5. 



prjElectiones theologicse. 279 

ferre codices, qui non legunt ' sine causa* tanquam veriores. 
Sic enim scribit. " In quibusdam codicibus additur ' sine 
causa :' ceterum in veris definita sententia est, et irapenitus 
tollitur, dicente Scriptura ; Qui irascitur fratri suo. Si enim 
jubemur verberanti alteram praebere maxillam, et inimicos 
nostros amare, et orare pro persequentibus ; omnis' irae 
occasio tollitur. Radendum est ergo, ' sine causa :' quia 
ira viri justitiam Dei non operatur." Verum quo judicio 
summus ille vir particulam "sine causa" radendum censuerit: 
vel inde sestimari potest, quod hac correctione pravum dogma 
stabilire voluerit, quasi scilicet ne cum causa quidem debea- 
mus irasci," ut loquitur idem libro secundo contra Pela- 
gianos. Quae aTradEm ut ab orthodoxis jampridem explosa 
est : ita exemplo Christi, agni illius immaculati et incon- 
taminati% in quo nuUus vitiosus afFectus locum habere 
potuit, perspicue refellitur, qui Judseos cum ira circum- 
spexisse dicitur'. Unde Nicolaus Zegerus, in scholiis ad 
quintum caput Matthaei : illud £ik^, inquit, " legunt vetus- 
tissimi scriptores, uno Hieronymo dempto qui siKn radendum 
putat. Alioqui si de qualibet ira, et quolibet convitio ao- 
cipias, peccasset et Christus." Chrysostomus", 6 opyiZo/ie- 
voc T(^ oSeXi/xjT aiiTOv ukti ivo-)(og iarai ry Kpiati, ^t)(Ttv. ov 
yap TravTy to -rrpajfia avtiXi. wpwTOv fiiv, on ovk iariv 
avBpwirov ovra waQHiv airr\Wa\Qai' aWa Kpariiv fitv 8i»va- 
Tov, iKToc Si avTwv TravrtXw? tivai afii]\avov- "Eirfira Se ort 
Kol ■^(priatfiov ravrl to iradoc, av jusra tov Trpoar)KOVTOQ 
olSa/jLEv avTilf xpnadai Kaipov, " Qui irascitur," inquit, "fra- 
tri suo sine causa, reus erit judicio. Non enimomnino istum 
extinxit affectum. Primo quidem, quia impossibile est 
hominem passionibus liberari. Nam ut regere illas pos- 
sumus, ita absque illis per omnia esse non possumus. 
Deinde quia etiam multis utilis est affectus iste, si illo vide- 
licet opportune ac scienter utamur." Hactenus Chrysosto- 
mus: ex hoc loco vere concludens, " ou toIvvv to opyiZccrdai, 
irapavofxov, aWa to UKalpwg tovto noiilv, Non ergo ipsum 
irasci malum est, sed inopportune irasci." Similiter Theo- 

' Jacob, cap. 1. ver. 20. • 1 Pet. cap. I. ver. 19. 

■ Marc. cap. 3. ver. 5. <■ In Matt. 5. homil. 16. 



280 PR^LECTIONES THEOLOGIC^, 

phylactus : " 6 opyiZofttvog ti^ oSeA^j^ aiirov ttirij sKtivof 
KaTUKpiviTai, sav Bi rig dpyiZt]Tai, tvXoywg koi iirt waidi'Kf 
Koi Kara ^rjXov TTvcv/iariKOv, ov KaraKpidriatTai." Et Euthy- 
mius : " Addens autem tiK^ temere, non omnimodam ab- 
stulit iram, sed intempestivam tantum abjecit : quae enim 
opportuna est, utilis est." 

3. Matt. cap. 6. ver. 4 : " avroc a-rroddxTii aoi iv t(^ 
<pavtp(^, Ipse reddet tibi in propatulo." Objicit Lindanus, 
" non esse in vetustis Grsecis Roberti Stephani, signatis 
S. S-. rj." sed plane fallitur : neque enim notavit Robertas 
Stephanus, in tribus illis exemplaribus defuisse integram 
illam sententiam, vel etiam verba ilia iv rt^ (pavtpi^ : sed 
tantum pronomen avrbc. Christophorus de Sacrobosco" 
objicit " particulam illam tv no favtpio desideratum fuisse 
in Grsecis tempore Augustini : quare oportere vel Grseca 
tunc fuisse vitiata, vel nunc esse Latina integra." Gret- 
serus etiam* repetit hie Lovaniensium theologorum, et 
Lucse Brugensis annotationem ; quae ita se habet. " Multa 
Latina exemplaria, teste Augustino in hunc Domini ser- 
monem, addunt 'palam.' Addit et unum eorum quae hodie 
extant, quod Robertus Stephanus S. Germani latum dixit : 
consentiunt Syra : conformia sunt Grgeca ; non ea solum, 
quae nunc extant, sed et ea quibus usi sunt interpretes 
Graeci. Verumtamen in eis, quae olim consuluit S. Augus- 
tinus, defuit : et etiam nunc in exemplari Vaticano deest." 
Respondetur. Non recte quidem hinc infertur (quod colligit 
Christophorus de Sacrobosco) " vel Grseca tempore Augus- 
tini fuisse vitiata, vel nunc esse Latina integra ; sed illud 
potius, ut hodie, ita olim quoque variasse in hujus loci lec- 
tione exemplaria et Graeca et Latina. Augustinus, de 
Sermone Domini in Monte% " Multa, inquit, Latina exem- 
plaria sic habent ' Et pater tuus qui videt in absconso, 
reddet tibi palam' : sed quia in Graecis, quae priora sunt, 
non invenimus ' palam' : non putavimus hinc aliquid disse- 
rendum esse." Haec ille. In Vulgata Latina editione illud 
" palam" sublatum fuisse putat Franciscus Lucas Brugen- 

' Sacrob. Part. 4 : pag. 360 ; Defens. Deereti Tridentini, cap. 7. 

y Defens. cap. 14. lib. 2. Bellarm. de Verbo Dei. • Lib. 2. cap. 2. 



I 



PR/ELECTIONES THEOLOGIC^. 281 

sis, ab Hieronymo illius editionis castigatore : licet vetus 
illud exemplar coenobii S. Germani Parisiensis a Roberto 
Stephano citatum retineat " in palam." In Grsecis codici- 
bus quos consuluit Augustinus, illud tv ^avtpi^ non lege- 
batur : sicut nee hodie versu quarto et sexto legitur in 
Graeco Vaticanse Bibliothecse, et Theodorse Bezse vetustis- 
simocodice. Habeturtamen utrobique inBibliis Compluten- 
sibis ac Regiis, et MSS. omnibus quibus usus est Robertus 
Stephanas : eodemque modo in Grseca Ecclesia hodie" 
legitur ; ut et olim a Theophylacto et Euthymio lectum est. 
Et ne quis putet, quia Augustinus in Grsecis quae ipse con- 
suluit, non invenit illud " palam," idcirco in codicibus 
quibus eo tempore Ecclesia usa est prorsus desideratum 
fuisse ; eo nos errore liberavit Johannes Chrysostomus 
Augustini sequalis, qui homilia decima-nona in caput sextum 
Matthsei legit, ut hodie Grseci habent codices, iv tQ ipavspw. 
Etiam author operis imperfecti in Matthseum habet: " Et 
pater tuus qui videt in abscondito, reddet tibi in manifesto." 
Consentit vetus editio Syriaca ^^^,^^3 reddens : et Arabica 
<UJ Ic atque etiam Hebraica utraque a Munstero et Titio 
edita(si alterutrius uUasit authoritas) "<lb32. Denique Cardi- 
nalis Cajetanus in Vulgata Latina editione defectum hoc in 
loco notavit, non in Graeco textu redundantiam. 

4. Matt. cap. 6. ver. 13. • • * • • • 

• •••»•••••• 

5. Matt. cap. 6. ver. 25. " Ne estote soliciti de anima 
vestra, quid esuri sitis, aut quid bibituri," koI tI irn'tTt, in 
Graeco superfluum esse confirmat Jacobus Gretserus'' ex 
Erasmo in hunc locum ita annotante. ♦' Etiamsi ' quid 
bibatis' reperitur additum in nonnuUis codicibus, superfluum 
est ; quod cibi nomine potus contineatur, et aquae potus 
nemini non pateat. Certe nee apud Chrysostomum additur 
nee apud Hilarium. Hieronymus indicat in nonnullis co- 
dicibus a.scriptum fuisse, verum edisserens negligit. Nos 
passi sumus adjici, ne Latina non responderent Graecis. 

* Xaj3/3ar(fi r^ rvpo^ayov Kai ri] y itjTripaQ r^c ir/uwrijc i^SofidSo^ ruv 
vrjarniSv. Lection. Evangel, excus. Venet. ab Antonio Pinello. 
>> Uefens. lib. 2. Bullarm. de Verbo Dei, col. 727. 



282 PRiELECTIONES THEOLOGIC^. 

Certe in pervetustis exemplaribus non ascribitur." Res- 
pondetur : Cur vero hie filum orationis Erasmianae abrum- 
pit Gretserus, et verba quae sequebantur proxime callide 
suppressit, licet paulo inferius etiam potus fiat mentio : 
" Nolite esse soliciti dicentes, quid manducabimus aut quid 
bibemus." Videbat nimirum sic prorsus enervari duas illas 
Erasmi ratiunculas : ideo hoc loco superfluum existiman- 
dum " quid bibatis," quod cibi nomine potus contineatur, et 
aquse potus nemini non pateat. Istae enim rationessi valebunt, 
toUenda erit hsec particula, non solum ex versu hoc vigesimo 
quinto, sed etiam ex versu trigesimo primo in quo constanter 
legitur in omnibus codicibus, non Graecis solum sed etiam 
Latinis. Verum quidem est, in pervetustis exemplaribus 
Latinis earn particulam in hoc, de quo agimus, loco non 
ascribi, sed in Graecis tamen adscribitur, quorum potior est 
authoritas. Hieronymus'^ variasse hie olim exemplaria sig- 
nificat, quando in nonnullis codicibus additum esse ait : 
" neque quid bibatis." Atque ita citatus est locus a Petro 
Chrysologo"* : " Nolite soliciti esse animae vestrae quid 
manducetis, aut quid bibatis." Ut recentiores interpretes 
Graecos Theophylactum et Euthymium omittam. In Syris 
codicibus legitur .o>t^jil. |x2Co atque etiam in Hebraico 
Evangelio (si quae ejus authoritas) turn illo a Sebastiano 
Munstero, turn altero a Johanne Titio edito. In Arabica 
editione Roma impressa deest, sed in MS. exemplari, quod 
punctis vocalibus distinctum est, legitur 



» * # 



Erasmi vero annotationi, quid ni opponamus Laurentii 
Vallae annotationem : " Deest apud nos ' et quid bibatis' 
sed quia potus utique aquae solicitudinem non requiverit, 
ideo visum est aliquibus satis esse ut dicatur ; ne soliciti 
sitis animae vestrae quid manducetis. Nee oportere addi et 
quid bibatis ; cum praesertim sequatur. Nonne anima plus 
est quam esca ? non facta mentione potus. Verum ego 
nescio an minus simus soliciti de pane edendo, quam de 
vino potando, aut sicera, cseterisque potionibus praeter 
aquam. Et Graece non tam esca dicitur quam alimentum, 
quod etiam potum comprehendit, rpofnQ) sed quid attinet 

' Lib. 1. in Matt. cap. 6. "i Sermone 70. 



PRiELECTIONES THEOLOGIC^. 288 

disputare. Certe Graece legitur, et quid bibatis, koX re 
viriTi, et posterius dicitur : Nolite ergo soliciti esse, dicen- 
tes, quid mandueabimus aut quid bibemus. Ex quo liquet 
de potu quoque fieri mentionem." Hactenus Valla. 

6. Matt. cap. 9. ver. 13. " Non veni vocare justos sed 
peceatores eie fitravotav, ad Pcenitentiam, habent Erasmi 
volumina et Roberti plurima. Sed non est in Syro, nee 
Vaticano, nee Roberti Italico /3 signato, nee Regie t (i . Sane 
D. Hieronymus nobiscum non legit." Ita Lindanus^. Simili- 
ter Andradius': " Quamvis Grseca illud volumina maxima 
ex parte habeant ; tamen in omnibus fereLatinis, Graecisque 
nonuUis, et Syriaco Novo Testamento diutissime suppresso, 
Viennse vero Austrise in lucem nuper emisso, desideratur. 
Quin etiam et D. Hieronymus, qui Latina cum Grsecis 
summa diligentia contulit, in solo Evangelic Lucae verba 
ilia apposuit, in quo et Latina exemplaria summa ea con- 
sensione habent. Quare mihi persuadeo, verba ilia a Mat- 
thaeo, atque Marco consulto omissa, ab aliquo ex Luca illis 
fuisse adjecta, ut sententiam fortasse redderet apertiorem 
aut ne dissidere Evangelistae inter se viderentur. Verum 
qui rem diligenter expenderit, satis perspiciet, non sine 
Spiritus Sancti instinctu illam orationis Christi particulam 
Matthaeum atque Marcum praetermisisse." Ejus autem rei 
banc assignat rationem quod " Matthaeus atque Lucas idem 
significare nobis voluerunt, cum alter peceatores dixit a 
Christo non justos vocari, alter ad pcenitentiam addidit; 
atque misericordiae sine poenitentia consequendae spem om- 
nem peccatoribus praeciderunt. Divina autem providentia 
factum esse Augustinus* putat, ut Evangelistae eadem non 
eodem semper modo exprimant, ut discamus res verbis, non 
verba rebus praeponere, nihilque aliud in loquente quaerere 
nisi voluntatem, propter quam insinuandam verba promun- 
tur." Hactenus Andradius. Etiam Bellarmino*" fit verisimile, 
illam particulam tig utrdvoiav, Matthaei capite nono in 
Graeco esse superfluum, et in emendatis codicibus Graecis 

' Lib. 2. cap. 7. 

' Lib. 4. Uefensionis Fiilei Tridentinie, pag. 680. 

I Aug. de Verbis Domini, aerm. 11. •■ Lib. 2. de Verbo Dei, cap. U. 



284 PR^LECTIONES THEOLOGIC^. 

non fuisse." Nam B. Hieronymus (inquit) in commentario 
earn non legit ; et tamen Hieronymus diligenter contulit 
Graecum cum Latino, et ex Grseco Latinum correxit." 
Cum Bellarmino quoque tenet Christophorus de Sacro- 
Bosco' particulam illam non esse a Matthseo sacro textui 
appositam, sed ab alio aliquo ad majorem explicationem 
inter describendum additam." Eandemque Bellarmini sen- 
tentiam defendit Jacobus Gretserus'', addens " Bezse testi- 
monium, qui hsec in duobns vetustls exemplaribus defuisse 
scribit." De altero etiam loco Marc. cap. 2. ver. 1 7. monet, 
codices Vulgatae editionis carere illis verbis ad poenitentiam : 
et duos etiam ex antiquis exemplaribus Grsecis (teste Beza 
in caput secundum Marci), et Syriacam editionem Tremelii : 
et ad eum Marci locum banc annotationem adjecisse Eras- 
mum. " Grajci addunt tie ficravotav, ad poenitentiam. 
Quanquam id suspicor adjectum a quopiam. Nam nee in 
antiquissimis codicibus nostris reperitur, nee in Constan- 
tiensi, nee in meo vetustse typographiae. Etiamsi apud 
Theophylactum additum est." Quae eadem de loco Marci 
alFert quoque Lindanus'. 

Respondetur *»»•»** 

9. Matt. cap. 14. ver. 3. "Propter Herodiadem uxo- 
rem Philippi fratris sui." Christophorus de Sacrobosco™, 
♦' opinatur audacem aliquem Graeculum nomen Philippi ex 
Marco hue transtulisse. Nam Matthseo in animo erat tan- 
tum, rem brevissime perstringere." Et post eum Gretse- 
rus" : " Defuisse in uno vetere exemplari-Gra;co apud Mat- 
th8eum,in plurimis autem vetustis exemplaribus apud Lucam 
capite tertio, testatur Beza, et satis aperte olet glossema°." 
Respondetur : Quis vero Christophoro nostro revelavit, 
quod in animo habuerit Matthseus: et ut maxime illi de- 

' Sacrob. Defens. Decret. Trideiitino. part. 3. cap. 6. pag. 314, 
' Grets. Defens. Bellarm. de Verbo Dei, pag. 703; in Defens. lib. 2. Bellarra. 
de verbo Dei, cap, 14. 
' Lib. 2. cap. 3. 

■"Part. 4. Defens. Decret. Tridentin. cap. 7. loc. 10. 
■■ Defens. Bellarm. lib. 2. de Verbo Dei, col. 728. 
" Bez. postr. edit. 



PRJELECTIONES THEOLOGIC^. 286 

mus Matthseum hie prae Marco brevitatem afTectasse, an 
illud propterea dare necesse erit, cum instituta brevitate 
unius nominis expressionem consistere non potuisse ? an 
qui alias voces ad historiam non ita necessarias, imo et sen- 
tentias quoque a Marco prsetermissas in hac narratione ex- 
primendas censuit ; ita studuisse brevitati existimabimus, ut 
nomen proprium, quod ad lucem historise imprimis faceret, 
supprimendum putarit ? Sed magis miranda alterius critici 
sagacitas, cui hoc scilicet satis aperte olet glossema. Certe 
enim sagacissime olfecisse oportuit, qui sensit tam aperte 
nominis Philippi mentionem in Matthaeo olere glossema ; 
quod tamen in loco Marci?, cujus eadem prorsus cum altero 
conditio, odorari omuino non potuit. Quod vero ad Grseca 
exemplaria attinet, nomen <l>iXt7r7rou hoc loco retinent, non 
modo codices omnes typis excusi, Complutenses, Regii, 
Erasmiani alii: sed etiam MSS. omnes, numero quindecim, 
quibus in sua editione usus est Robertus Stephanus : quomodo 
et Origenes in commentariis hujus loci legisse videatur. con- 
sentit textus Chrysostomi, Theophylacti et Euthymii; edi- 
tio quoque Syriaca, Arabica, et Anglo-Saxonica : adeoque 
et textus (quod notandum) ipsius Hieronymi; unde et in ipsa 
Latina editione, quae in Bibliis Complutensibus ac Regiis 
est impressa; atque in duobus manuscriptis codicibus a 
theologis Lovaniensibus signatis, Philippi nomen hoc 
loco legitur. An vero etiam hie opinabitur Sacroboscanus, 
audacem aliquem Grseculum nomen Philippi hoc ex Marco 
codicibus Latinis (ne de Saxonieis et aliis quid dicam) in- 
seruisse. Nimis profecto isti sunt audaces, qui quidlibetde 
quolibet effutire non verentur ; et quselibet segrorum capi- 
tum somnia satis esse ducunt ad authoritatem divini Verbi 
fontium exhauriendam. 

10. Matt. cap. 15. ver. 8. ubi Latinus interpres habet, 
Populus hie labiis me honorat ; textus Grsecus plenius legit, 
quemadmodum habetur in ipso propheta Esaia"!. ^EyyiZu 
fjLOL 6 Aaoc ovTOQ Ti^ (TTOfiaTi avTwv, Kol Toig ■)(tiXiai fit ri/na : 
priorem sententiae partem, ^EyyU^ti fioi tw arofiari aiirwv 

P Hare. cap. 6. ver. 17. 1 Cap. 29. ver. 13. 



286 PR^LECTIONES THEOLOGICiE. 

superflue Grseco textui appositam esse affirmat Christo- 
phorus de Sacro-Bosco% ait enim " Christum breviter ex 
Isaia, quae ad causam qua de agebatur pertinebant decerp- 
sisse : recentiores vero Grsecos, quod amplius legerunt 
apud LXX. textni apposuisse: quare Grsecos, non Lati- 
nos codices esse corruptos. Probatur autem (inquit) nam 
ut noster interpres, legit Chrysostomus. Grsecorum nos- 
trorum codicum lectionem secuti sunt Euthymius et Theo- 
phylactus : et Arabicus interpres locum ita reddens : 
Hie populus propinquus est mihi ore sue." Hebraica edi- 
tio, turn ilia a Munstero, turn altera a Titio edita, habet 
"<312D vnst:;^! T>Qn mn dSn Populus iste ore suo atque 
labiis suis honorant me. Variasse tamen olim exemplaria 
non nego : indeque factum est veterum nonnuUi locum hunc 
ita legerint, quemadmodum in editione Latina legitur. Id 
enim non ex Chrysostomi solum textu, sed etiam ex Syriaca 
editione, et Hieronymo' intelligitur, " At recentiores Grae- 
cos, quod amplius legerunt apud LXX. textui Matthsei 
apposuisse." Jesuitae afBrmanti non magis credo, quam 
ille mihi crediturus sit, si dicam, veteres Grsecos quod lege- 
runt apud Esaiara Iv tw arofiari diirov in aliis interpreti- 
bus amplius quam in editione LXX. authoritate Matthsei 
permotos, verba ilia textui Grseco LXX. interpretum appo- 
suisse. Quanquam enim in editione communi Grseca, qua 
hodie utimur, et qua olim usus est Origenes', legantur ea 
verba: tamen in antiquo textu LXX. desiderata fuisse, 
turn ex Justini Martyris" citatione in Dialogo cum Try- 
phone, tum ex Graeco Esaia quem ex Hexaplis desumptum 
una cum" Procopii commentariis in lucem dedit Johannes 
Curterius, intelligitur. 

11. Mat. cap. 15. ver. 31. * • • • • 

• •*»•*»*♦** 

13. Marc. cap. 6. ver. 11. Verba ilia ut superflua in 

Graeco textu a Roberto Stephano et Crispino notari 

' Part. 4. Defens. Decret. Tridentin. cap. 7. loc. 17. 

' Lib. 9. comment, in Esai. cap. 29. ' Orig. in Matt 15. 

« Justin, pag. 238 ; edit. ComnQelianae. « Procop. in Esai. pag. 358. 



PR^LECTIONES THEOLOGIC^. 287 

afiBrmant Anglo-RhemensesJ'. 'Afifiv Xlyw vfuv, aveicro- 
Ttpov iarai "Siodofioig ^ ro/xoppoig Iv Vfiipq Kpiatwg tj 
Ty TToXti iKiivy. Respondetur : Non notant typographi 
ista in Graecis redundare, sed in aliquibus MSS. exem- 
plaribus desiderari. Nempe ex sedecim codicibus quibus 
usus est Robertus Stephanus, duo tantum carebant hac 
sententia, alter ex Italia, alter ex Regis Gallorum biblio- 
theca petitus ; quibus tertium addit Theodorus Beza. In 
reliquis MSS. et excusis omnibus, ut Matt. cap. 10. ver. 15. 
ita etiam hie constanter legitur : lectaque olim fuit a ve- 
tustissimo interprete Syro, et enarratoribus Graecis Theo- 
phylacto et Euthymio. Unde non immerito Laurentius 
Valla Latinum textum hie defectus, potius quam Graecum 
redundantiae, accusandum existimavit " quod (inquit) a 
nobis (qui scilicet Latinum textum sequimur) detruncatum 
esse, minus mirabile facit, quod ex oratione Dominica mul- 
tum detruncatum est." 

14. Marc. cap. 10. ver. 29. in Graeco superfluum esse 
r} yvvaiKa aut uxorem, ex Erasmo notant Anglo-Rhe- 
menses^. Quod quidem " perperam a quopiam additum," 
inquit Erasmus ; " vel hinc licet conjicere quod mox cum 
repetit eas relictas, non addit uxores. Verisimile est uxoris 
nomen hie adjectum ex Matthaeo et Luca. Verum Mar- 
cus brevitatis studiosus, sub nomine domus judicavit con- 
tineri uxorem." Haec Erasmus. Respondetur : Cum Graeca 
omnia exemplaria, non ea solum quae hodie extant, sed 
etiam quibus usi sunt Theophylactus et Euthymius, item 
interpretes Syrus et Arabicus constanter legerint i) ywatKa : 
dicendum potius fuerat cum Cardinale Cajetano deesse ali- 
quid in editione Latina, quam cum Erasmo redundare in 
Graeca, presertira cum Erasmi conjectura admodum infirmo 
nitatur fundamento. " Quae enim in secunda enumeratione 
relicta sunt, ea brevitatis causa, et quasi jam nota sunt prae- 
termissa :" ut recte monuit Euthymius. Quemadmodum 
1 Cor. cap. 12. avTiXi)\pttg et Kvfiepvnaug, quae versu vige- 
simo octavo sunt propositae, in repetitione quae sequitur 

' Rbem. Prtefat. Nov. Testam. sect 38. • Pr«f. Nov. Test. sect. 38. 



288 PR^LBCTIONES THEOLOGIC^. 

versu trigesimo sunt prsetermissee. Et hoc ipso loco, ubi 
repetuntur res relictse, non " uxoris" tantum mentio est 
omissa sed et " Patris," cujus in versu praecedente nomen 
retinent oranes codices Graeci et Latini. Neque magis 
sub nomine domus judicavit Marcus contineri uxorem, 
quam Jiberos, quorum tamen versu trigesimo una cum domo 
facta est repetitio, 

15. Job. cap. 5. ver. 2. "Etrrt dltv Tolg'lipo(To\vfioig inl 
Ty wpofiaTtKy icoXuju)3/)0pa r) iiriXtjofxivti'E^pdiaTl BrfOtaoa. 
De hoc loco ita Andradius% " Omnia quae vidi Grseca 
exemplaria habent, Est Hierosolymis tn) ry irpo^aTiicg, 
KoXvju/3>)0paidest, adprobaticam piscina: atque in Constan- 
tiensi exemplar! expunctam esse particulam, ad sive super, 
putat Erasmus. Apud Cyrillum vero et Theophylactum, 
qui inter auctores Grsecos sunt gravissimi, desunt, sicut in 
Latinis exemplaribus, particulae illse, iin. ry id est, super, 
sive, ad." Et Anglo-Rhemenses, *' In*" quo Grjeco exem- 
plar! quod hodie extat, est textus hie Joh. cap. 5. ver. 2 : 
Est autem Hierosolymis probatica piscina, et tamen S. 
Chrysostomus, S. Cyrillus, et Theophylactus, ita in Graeco 
legerunt ; et Bezadiciteam esse meliorem lectionem ; atque 
ita Latinus textus Romani Missalis confirmatur, et octo alia 
Latina exemplaria, quae eo modo legunt. Nam nostra vul- 
gata Latina, cum Graeco textu hie legit, ' Super probatica.' " 
Haec illi. Respondetur. In Graeco Evangelii textu, qui 
excusus est cum Chrysostomo, et cum Theophylacto ut 
quidem Romae est editus, ita legunt : "Ean Si tv toIq 'lipo- 
aoXvfiotg TrpoldaTiKrj KoXvpfii'idpa. quomodo et Latinus 
qui cum Cyrillo est editus: " Est autem Hierosolymis 
probatica piscina." An vero ipse Chrysostomus aut Cyrillus 
ita legerit ex commentariis intelligi non potest, unde Eras- 
mus in annotationibus ex Chrysostomo, inquit, aut Cyrillo 
certum deprehendi non potest de loci hujus lectione. Et 
Maldonatus Jesuita, licet existimet alios veterum complures 
earn lectionem secutos : non audet tamen ea, qua Rhemen- 
ses faciunt, confidentia Chrysostomo et Cyrillo tribuere. 

' Lib. 4. Defens. Fidei Tridentins, pag. 670. 
*■ Prsefat. in Nov. Test. sect. 44, 



Pn^.LECTIONES THEOLOGICJE. 289 

Sic enim ille paulo cautius hac de re scribit: " Theophy- 
lactus et ut videtur Chrysostomus et Cyrillus videntur 
legisse Trpo/SartKJ) KoXv/ifBi'iOpa, probatica piscina." Theo- 
dorus quoque Mopsuesta et Ammonius ita in Graeca catena 
videntur interpretari, quasi eodem modo legerint: conjun- 
gunt enim duo hsec verba irpofiaTiKrj KoXvfif3ii6pa, quanquam 
in contextu eorum Grseco altera sit lectio : eodem modo 
Hieronymus in locis Hebraicis, et alii auctores Latini le- 
gunt, et Theophilus Antiochenus'^. Et banc lectionem (si 
Alphonso Salmeroni* credimus) " Doctores Grseci et an- 
tiqui sequuntur, et codex Syriacus illam tantum novit : 
alterius autem ne meminerunt quidem. Eidem subscribit 
Hieronymus in libro de locis Hebraicis : et ita se legisse 
testatur Theophylactus in comraentario." Hieronymi hsec 
sunt verba : " Bethesda, piscina in Hierusalem quae voca- 
batur irpofiaTtKT), et a nobis interpretari potest pecualis," ex 
quibus coUigit Salmeron, ir/oo/3artKjj in casu recto legisse 
Hieronymum, et non in dativo irri t^ Trpo^ariKy. Theophy- 
lacti vero ista : " Tr/oojSarticJ? St iXiytro v KoXvfijifiOpa, Siori 
TO irpoQ 6va(av TrpofiaTa iKtl ovviyytTO, koi to tyKara avT<I>v 
tTrXvvovTo tKti. Probatica autem dicebatur piscina, eo quod 
oves ad sacrificium destinatae illic congregabantur, et intes- 
tina earum illic abluebantur." Similiter et Beda in quin- 
tum caput Johannis probaticam piscinam appellat : et 
nominis rationem reddit. Verum omnino non sequitur 
authores istos, qui probaticam piscinam nominant, ista in 
nominandi casu legisse, omissis illis particulis tTri ry " in" 
vel " super probaticam piscinam." Eo enim modo legisse 
poterant, quo in Aldina Grsecorum Bibliorum editionehodie 
legimus, etti rp wpoftaTiKi) icoXuju/3»'j0/oct, in probatica piscina, 
perinde ac si esset adjectivum cum suo substantivo conjunc- 
tum, quomodo et Tlieophylactum* et vetustiores alios legisse 
notavit Beza ; neque deesse qui ita legant et exponant, in- 
dicat ipse Maldonatus, ut sensus sit : " Est*^ Hierosolymis 



' Tlieoph libro quarto Allegor. 

"* Salmer. comnienlar. in Evangel, torn. 6. tractat. 18. 
' Vid. Latin, vet. text. Tlieophyl. nam Roman, liic mutatua. 
' Luc. Brug. not. sect, in Bilil. sect. 483. 
VOL. XIV. C 



290 pr;electiones thbologic:e. 

ad probaticam piscinam, domus nimirum, quae vocatur, 
domus benignitatis seu misericordise." Quod vero ad 
Syriacura codicem attinet a Salmerone, et Theophilum 
Antiochenum a Maldonato citatum : verum non est, illam 
secutos eos esse lectionem, quae habet " Probatica" in casu 
nominativo. lUius enim, TrpojSarticije, ne meminerunt quidem. 
In Syriaco enim tantum habetur : Est autem ibi in Uris- 
chelem ');^^»c».i£ii>iO» )*-w"iivi30» locus quidam^ ablutionis. 
Et apud Theophilum Antiochenum : " Est autem Hieroso- 
lymis natatoria piscina, quinque porticus habens." Falsum 
item est quod affirmat Salmeron doctores Grsecos legere 
npofiariKrj KoXuju/3/)0/oa, alterius autem lectionis, Itti ry 
irpofiaTiKy, KoXvfxfiliQpa, ne meminisse quidem : falsum quod 
affirmant Rhemenses, Bezam dicere priorem illam lectionem 
esse meliorem. Nam vulgatam Graecorum codicum lectio- 
nem, in paraphrasi sua secutus est Nonnus : 

'*Hi' ^e Ttg tvTToitjroQ ^v evv5p({> Trpo^ariKy, 
"EvpvTivriQ aaa/iivBot. 

Erat autem quaedam elegans ad aquosam probaticam. 
Lata piscina. 

Similiter legit et exponit Euthymius ; " Est lerosoly- 
mis piscina in loci situ qui dicitur Probatica." Et Jo- 
hannes Maldonatus testatur se " consuluisse multos ma- 
nuscriptos antiquos codices, imprimisque Vaticanum ilium 
vetustissimum,etcorrectissimum majusculis scriptum Uteris, 
totoque orbe celeberrimum : et invenisse in omnibus. 'Eori 
Sa iv Toig 'ItpocroXvixotg Itti ry Trpo^artKy KoXvfifiridpa." 
Eamque lectionem sequitur et interpretatur Beza: "Est 
autem Hierosolymis ad portam pecuariam, piscina." Nomen 
enim TrvAr,; subintelligendum recte observat, ex Nehem. 
cap. 3. ver. 1. 32 : et cap. 12. ver. 39. : ubi ]S!Jn lyit? quod 
Hieronymus portam gregis transtulit, Grseci interpretes ri)v 
TTvXrjv rj7v TrpoftaTiKriv expresse appellarunt:*ad quam portam 
scilicet piscinam Bethesda sitam fuisse, recte in Nehemia^ 
suo notavit Arias Montanus. De Latinae editionis lectione, 
dissentiunt hie inter se Andradius et Rhemenses : consentire 

( In Apparat. Sacr. Biblior. Regior. 



PR^LECTIONES THEOLOGIC^. 291 

earn cum textu Grseco affirmant Rhemenses, haberi enimin 
ilia, super Probatica, sicut in hoc, tirt wpofBariicy : dissentire 
affirmat Andradius ; praepositionem in ea deesse asserit, quae 
in Grseco est expressa. Et sane variant hie inter se exem- 
plaria. Pro Andradii lectione facit Sixti V. editio : quae ita 
habet : " Est autem lerosolymis Probatica piscina." quo- 
modo etiam in triginta MSS. exemplaribus lectum notarunt 
Lovanienses theologi. Rhemensium vero lectio, quaj cum 
Grseco textu consentit, habetur in textu Bibliorum Regio- 
rum, Hentenii et Lovaniensium theologorum ; atque in 
textu Evangeliorum qui cum Hieronymi operibus excusus 
est, et in codicibus quos Laurentius Valla secutus est. " In 
Constantiensi codice sciolum quempiam erasisse praeposi- 
tionem, super," animadvertit Erasmus. Habetur autem ex- 
pressa non in impressis solum, qui a me nominati sunt 
codicibus, sed etiam in antiquis et fide dignis manuscriptis : 
quemadmodum confirmat Franciscus Lucas Brugensis'' ; 
qui ad hujus rei probationem tria producit exemplaria, 
praeter sex ilia quae a Rob. Stephano, et tria coenobii Gem- 
blacensis quae a Nicolao Zegero signata sunt. Quibus ex 
Hispaniae bibliothecis, codicem Pallantinum addit Antonius 
Nebrissensis in Quinquagenis. In illo venerandae vetustatis 
codice,quem inter sanctorum reliquias venerati suntHiberni, 
habetur, " super probaticam :" quam lectionem in vetustis 
exemplaribus se reperisse, nominatim in codice Caroli 
Magni, et Donatianico, testatur in Epanorthote suo Nicolas 
Zegerus. In Latinis Bibliis anno 1369. Coloniae apud 
Quentelium excusis, et in textu Johannis, qui cum Bedae 
commentariis est impressus, legitur : " Est autem Hiero- 
solymis in Probatica, piscina quse cognominatur Hebraice 
Bethesda :" eamque lectionem, ut emendatiorum codicum 
Latinorum, secutus est in concordia sua Evangelica Cor- 
nelius Jansenius: sive vero quis legerit, " super probatica," 
sive, " super probaticam," sive *' in probatica" a Graeca 
lectione en-t ry TrpoftaTiic^ non discedit. In ilia autem lec- 
tione quae a Sixto V. et Ciemente VIII. comprobata est: 
" Est autem lerosolymis Probatica piscina, quae cognomi- 

>> Notationib. ad Biblia, sect. 483. 

V 2 



292 PE^LECTIONKS THEOLOGIC^. 

natur Hebraice Bethsaida :" tria errata observat Antonius 
Nebrissensis. Primum quod " in" prsepostio est detracta. 
Alterum quod " probatica" et " piscina" perinde videntur 
esse conjuncta, acsi esset adjectivum cum suo substantive : 
cum sint interpungenda. tertium quod pro " Bethesda" le- 
gitur "Bethsaida." Hsec Antonius Nebrissensis', a quo etiam 
in commentariis ad hunc locum non dissentit Cardinalis 
Cajetanus. 

16. Joh. cap. 5. ver. 16 : " redundare in Graeco ilia verba 
Kai iZi'jTovv avTov anoKTeivai et quserebant eum interficere;" 
afBrmat Christophorus de Sacro-Bosco; et ex versu decimo 
octavo hie esse posita, indeque non legi apud Chrysosto- 
mum. Eadem ex eo repetit Jacobus Gretserus, addens 
etiam hanc Erasmi annotatiunculam : " In Grsecorum codi- 
cibus additum reperio, koI e^jjt-ouv aiirbv airoKTtivai, fortassis 
ob hoc quia sequitur ; propterea magis quserebant eum in- 
terficere : sed reclamantibus magno consensu Latinorum 
codicibus." Respondetur: Variant hie Grseca exemplaria. 
Duo Roberti Stephani MSS. secundum et octavum, quo- 
rum alterum ex Italia accepit, alterum ex Bibliotheca Regis 
Gallorum cum vulgato interprete Latino verba hsec omit- 
tunt, pro quibus etiam facit Nonni paraphrasis et Cyrillus''. 
Alia MSS. et excusa omnia hsec verba legunt : quse etiam 
habentur in textu Theophylacti et Euthymii, atque etiam 
in editionibus Syra et Arabica. Quid vero Chrysostomus a 
Sacroboscano citatus hie legerit incertum est. Nam ex 
commentario nihil hie coUigi potest : et textus ei adjunctus 
varius est. Ut enim quidam codices clausulam hanc non 
habent, ita alii eadem plene exhibent ; quemadmodum 
videre licet in Grseco-Latina editione Commeliana. Utra 
lectio praeferenda, doctiorum esto judicum. certe Cardinalis 
Cajetani sententia fuit, non redundare in Grseco, sed deesse 
in Latino quatuor illas dictiones ; " Et quserebant ipsum 
interficere." 

17. Joh. cap. 8. ver. 59 : " SuXOwv Sia fxiaov ai/rwv, koX 
Trapriytv ovTwg, Transiens per medium eorum, et prseteriit 
sic. Haec verba quse reperiuntur in Graecis libris, sed non 

'In Quinquagen. cap. 5. ■■ Commentar. in Jolian. lib. 2. cap. 32. 



PR.ELECT10NES THEOLOGICiE. 293 

in Latinis, Beza cum Erasmo censet a quopiam textui ad- 
juncta ; et priora quidem ex Lucse cap. 4. ver. 30 : poste- 
riora vero non ex aliquo Scripturae loco, sed ad concinne nec- 
tendum dictum caput sequenti : quod ita sine dubio se 
habet. Neque negandum putavit ipse Whitakerus." Hsec 
Christophorus de Sacrobosco, et ex eo Gretserus : ut pro- 
bet scilicet Grsecos temere qusedam textui addidisse, quae 
quidem mutuatus est a Wilhelmo Reginald©™, qui banc 
accusationem confirmat ex hac Theodori Bezse in Job. 
cap. 8, ver. 59, annotatione : " Assentior Erasmo, qui 
priorem partem putat ex Luc. cap. 4, ver. 30. irrepsisse in 
contextum, culpa librariorum, qui in margine descripta in- 
venerunt : deinde ut hsec cum proximo capite cohsererent, 
additum fuisse icai wapri-ytv ovtw^. Ut autem ita credam 
adducor non modo ea ratione quam ille adfert, quia videli- 
cet nee Chrysostomus nee Augustinus istius appendicis 
meminerunt, nee Latina vetus versio : sed etiam quod vide- 
antur ista parum probabiliter cohaerere. Nam si sese occul- 
tavit, quomodo per ipsos medios transiit." 

Respondetur : Verum quidem est Erasmum et Bezam in ea 
fuisse opinione, quae jam exposita est, sicut etiam in contraria 
fuit CardinalisCajetanus, qui deesse hie septem dictiones in 
editione Vulgata Latina pronuntiat ; ejusdem quoque cum 
Erasmo et Beza opinionis participem fuisse Whitakerum 
nostrum, non nego. Verum addit ille, " corruptelam banc, si 
quae sit, ex antiquis exemplaribus notari posse et corrigi : at- 
que ita hoc respectu nuUam esse causam cur Graecus textus 
integer aut rejiciatur aut improbetur." Et variasse qui- 
dem hie exeraplaria ilia Erasmi annotatio innuit. " Post 
haec verba nonnulli Graecorum codices habebant, SieXOdJv 
Sia fiiaov avriov, koI wapriyiv ovrwc" Et Bezae vetustissimus 
codex ea verba lion habebat. Quanquam vero ea lectio con- 
firmari videatur Chrysostomi et Augustini authoritate, qui 
de horum verborum sententia omnino non loquuntur, non 
tamen eorum silentium praejudicare debet communiori Grae- 
corum codicum lectioni, cujus apud alios longe plures diser- 
tam mentionem factam invenimus. Ita enim Syrus Interpres 

" Refutat. Reprehens. Whitakerian<«, 



294 PRjELECTIONES THEOLOGICjE. 

legit : "^|]o ^oon;tu-k^ ;.j:i^o et transivit inter eos, et 
abiit. Et Arabs : " et transivit per medium eorum, excur- 
rens sic." Et Nonnus Grsecus paraphrastes : 

TiyaXkoi^ Sk TroStatn SiepTrvi^tov fieffoQ avriov, 
*Awpu'iSffg -TTf^oprjToXiOoffffdov iufibv idaac 
"OvTio jiiv vapafitijit. 

Tacitis autem pedibus gradiens per medium ipsorum 
Improvisus ferebatur lapidatorera ccetum relinquens ; 
Sic quidem evasit. 

Theodorus Heracleensis, citatus a Johanne Maldonato, ex 
Grsecaiu Johannem Catena, " i%ova[<}OiiKy aoparov iavrov 
toIq itri^ovXtvovai KaraaTijaa^, Sia fxiaov avTU>v jutj upiofitvo^, 
KOI i^nXOev, Koi irapnytv ovrtog. Divina virtute invisibilem 
insidiantibus se constituens, per medium eorum non visus, 
exiit et ita praeteriit." Similiter, ab eodem Maldonato eitati, 
Leontius, Theophylactus, et Euthymius, verba hsec lege- 
runt et interpretati sunt. Quod vero ad objectum ivav- 
Tio(j>avtQ attinet : illi a Maldonato eitati Grseci interpretes 
Theodorus Heracleensis, Leontius, Theophylactus et Eu- 
thymius, quibus etiam accedit Judocus Clichtoveus in sup- 
plemento coramentariorum Cyrilli in Johannem, et Cardinalis 
Cajetanus in commentariis ad locum hunc Evangelii, ita 
rem expediunt, ut Christum dicant sese abscondisse, " non 
occultando se in loco aliquo secreto, ubi a Judseis inveniri 
non posset, sed reddendo se invisibilem, interim dum per 
medios hostes suos gradiens de templo egrederetur." Ipse 
etiam Beza, qui nodum hunc nexuit, re postea melius ex- 
pensa, eundem aliterquoque solvi posse agnoscit; si dicamus, 
Christum, " et ab iis qui in templo erant sese subduxisse, 
ac deinceps per eos medios quos foris reperiit transivisse." 

18. Act. cap. 7. ver. 14 : " ^ AtroarsiXaQ 8e lwarj(j>, juertKa- 
Xiaaro Tov iraTipa avTov TaK(i»|3, Km iraaav rffv (rvyyivitav 
avTov, iv \pvxalg iftSofit'iKovTa nivTi. Mittens autem Joseph 
accersivit patrem suum Jacob, etomnem cognationem suam, 
in animabus septuaginta quinque." Additionem " quinque" 
hie superfluam esse existimant aliqui : authoritate Mosis 
ducti, qui Genes, cap. 46. ver. 27. et Exod.' cap. 1. ver. 5. 
animas taiitum septuaginta numeral : cui tamen numero 



PRvELECTIONES THEOLOGICjE. 295 

Grseci interpretes quos LXX. vocant, addunt quinque. 
Atque hsec corruptela, inquit" Augustinus Steuchus Eugu- 
binus, " sive a librariis profecta sit, sive ab ipsis interpre- 
tibus, fecit ut etiam Actuum Apostolorum capite septimo is 
locus male legatur. Neque opinandum est, D. Lucam, He- 
braica quomodo se haberent, ignorasse ; sed vel hunc locum, 
ut se haberet ea tempestate, eitasse, vel eandem ibi corrup- 
telam a librariis accidisse, quae et hie." haec Augustinus 
Steuchus. Erasmus" ait, " Lucam secutum videri autoritatem 
LXX. tum ubique receptam : sive quod apud Hebrseos de- 
tracti sunt a librariis anni quinque, sive quod non existimarit 
numeri rationem ad id quod tum agebatur pertinere." Simi- 
liter Melchior Canus^ affirmat LXX. interpretes septua- 
ginta quinque animas, Genes, cap. 46. et Exod.cap. Lposu- 
isse ; quinque scilicet filiisManassiset Ephraim annumeratis: 
Lucam vero LXX. interpretum editione usum esse, quo- 
niam eo tempore ilia erat prsestantissima. " An vero (inquit) 
Hebraica exemplaria, quae LXX. interpretes converterunt, 
nepotes illos Joseph in ilia generatione supputarint, an 
potius ipsi LXX. interpretes per anticipationem addide- 
rint, incertum est." Atque eadem fere ad verbum repetit 
Alphonsus Salmeron"", addens ad extremum, LXX. inter- 
pretes " veriores fortasse codices Hebrseos nactos esse, quam 
quos habuit Hieronymus : quanquam demptis illis quinque 
lectio Hebrsea veritatem quoque suam habeat." Anglo- 
Rhemenses^ objiciunt hie Bezam plurimum laborare ut 
probet magna corruptela locum Actorum esse depravatum: 
adduntque nostros dum se Hebraic© solum textui adstrin- 
gunt in Vetere Testamento, eo adigi ut GrsecumNovi Testa- 
menti deserant ; aut si Graecum Novi tueri velint, necesse 
ut Hebraicum Veteris aliquando deserant. In eandem fere 
sententiam disserit quoque Gregorius Martinus*. 

Respondetur : Perplacet quidem Bezse Bertrami Cornelii 
conjectura, qui Lucam putat non irivrf sed navng scripsisse. 

° Commen. in Genes, cap. 46. ° Annotat. ad 7. cap. Actorum. 

P Lib. 2. loc. Theolog. cap. 18. i Commenlaiiorum tomo 12. tractatu 21. 

' Praef. in Nov. Testam. sect 44. 

• In Prxfat. Detectionis Haereticarum quas appellat S. Scriptura versionum, 
sect. 18, 19. 



296 PR^LECTIONES THEOLOGIC*. 

Verum huic suspicion!, quae non modo omnium exempla- 
riumfidei, sed etiam rationiGrammaticse et syntaxi contextus 
repugnat, non magis nos quidem tribuendum existimamus, 
quam Augustini Steuchi conjecturae tribuendum putant 
Pontificii; de qua ita Melchior Canus : " Nullum auctorem 
ante Eugubinum, quum et in ea loca et in banc quaestionem 
incurrissent plurimi, rem apertissimam animadvertere po- 
tuisse, mihi quidem non fit verosimile. Atque si hujusmodi 
solvendis nodis librariorum injuria pro libidine abutimur, 
verendum sane illud est, ne, dum alienam prodere conamur 
inscitiam, prodamus nostram. Alioqui si ita placet, omnes 
ambiguas qusestiones, et quae in Scriptura sacra videnturesse 
pugnantia, ad istum modum explicemus. Id quod passim 
Eugubinus facit." Benedietus Pererius' : " Et olim hodie- 
que omnes Graeci codices sic habuerunt, et habent; nee ante 
Eugubinum, superiorum ullus doctorum in tractatu hujus 
difficultatis, ad illud inscitiae librariorum asylum con fugit: sic 
enim nibil asset negotii, quaestiones omnes, quantumvis ar- 
duas, expedire." Alphonsus Salmeron" : " Profecto difficile 
hoc recipimus, omnia exemplaria tum nova,tum Vetera, Graeca 
et Latina tribus simul locisfuisse corrupta: quod Hieronymus 
non admisit. Et alioqui facile est omnes quaestiones dissol- 
vere, si liceat asserere pro libidine vitium librariorum subesse 
Scripturis." Et Johannes Lorinus''. " Unde obsecro habet 
Eugubinus mendum irrepsisse, quod ante ipsum agnovit 
nemo, et omnes tam codices quam expositores pro mendo 
non habuerunt." Atque ut ea Steuchi conjectura nuUo 
modo est ferenda, ita nee reliquae ejusdem generis ex Pon- 
tificiorum scriptis a me relatae probandae sunt, ut dicamus 
scilicet fieri potuisse, vel cum Cano et Salmerone antiqua 
" exemplaria Hebraica, quae LXX. interpretes converte- 
runt, quinque Josephi nepotes in ilia genealogia supputa- 
rint :" vel cum Erasmo, " quod apud Hebraeos detracti sint 
a librariis anni quinque" (quanquam de annis quid attinebat 
hie dicere ; ubi non annorum, sed personarum instituitur 

* Perer. disputat. in Genes, cap. 46. ver. 27. 
" Saliner. comnientar. turn. 12. tractat. 24. 
" Lorin. coinii.eiit. in Act, cap. 7. ver. 14. 



PRJELECTIONES THEOLOGlCiE. 297 

enarratio) : vel cum Gregorio Martino et reliquo Anglo- 
Rhemensium sodalitio, quod in eas nos hie adigi angustias 
sitnecesse, ut vel textus Hebraicus Mosis, vel textus Graecus 
Lucse sit deserendus ; vel cum Augustino Steucho denique, 
quod Lucas locum Geneseos, ut Greece habebatur ea tem- 
pestate citarit, qui cum corruptus fuerit vel a librariis vel ab 
ipsis interpretibus, factum inde ut etiam in Actibus Apos- 
tolorum is locus male legatur : quam postremam rationem, 
prima ilia qua usus est idem Steuchus, multo pejorem esse 
pronuntiat Pererius, " nee solum reprehensione sed etiam 
detestatione dignam. Si quidem dicere, Beatum Lucam 
scriptorem Canonicum qui a£9atu et ductu Spiritus Sancti 
scripsit, falsum aliquid scripsisse aut scienter aut inscienter, 
temerarium est, ne impium dieam : si enim hoe semel ad- 
mittatur, continuo totius Scripturse fides et auetoritas labas- 
cet." Ita Pererius. Et ante eum Canus : " Lueam Evan- 
gelistam locum ex Veteri Testament© ut ea erat aetate, 
depravatum citasse ; multo absurdius invenio, eum ad veri- 
tatem eoepi revocare rationem. Aut enim ignorantera faei- 
mus Evangelistam, si eum latebat depravatio ; aut timidum 
facimus, si divina auctoritate pollens, non est ausus depravata 
restituere, quod sine uUa auctoritate Eugubinus est ausus." 
Similiter seribit et Lorinus : qui falso tamen sententiam 
hanc Bezse eum Eugubino eommunem facit. 

Id igitur primoloco erit ostendendum, nequetextum Lucse 
Graecum, neque Mosis Hebraieum in numerorum notatione 
esse depravatum : deinde rationes indicandae, quibus Moses 
et Lueas inter se eonciliari possunt. Quod ad primum atti- 
net, illud constat, non modo Hebraica omnia Mosis exempla- 
ria in numero septuaginta et Lucae Graeca in septuaginta 
quinque eonsentire ; sed etiam eosdem plane numeros utro- 
bique exhiberi in Latina editione, quam authentieam decla- 
ravit Synodus Tridentina: ut si quae corruptelae suspicio 
fontibus impiiigatur, cadem textum, quem omnibus viribus 
propugnare conanturPoiitificii, involvi necesse sit. Deinde 
et illud constat, Hieronymi temporibus, eodem modo se 
habuisse lectionem Graecam et Hebraicam, quo hodie ha- 
bet : quod ex ipsius in Genesim quaestionibus manifes- 
tum est. Ulterius vero etiam illud demonstrare aggre- 



298 PR^LBCTlONES THEOLOGIC^. 

diar, temporibus vel Apostolicis vel quae proxime ab iis 
abfuerunt, utrumque numerum et septuaginta, et septua- 
ginta quinque celebrem extitisse : ut nuUo modo fiat ve- 
risimile posterioribus temporibus, numerum quinarium li- 
brariorum inscitia, vel Mosis textui detractum (quod fieri 
potuisse existimat Erasmus), vel Lucse adjectum, atque 
ex eo corrupto Graecorum Mosis interpretum editionem 
esse depravatam, quod Beza factum dicit. Et numerum 
quidem septuagenarium, quern Moses habet, esse integrum 
confirmat Hieronymus!' ex ipsisLXX. interpretibus in Deu- 
teronomio dicentibus, " quod in septuaginta animabus in- 
gressus est Jacob in jEgyptum. Si quis igitur (inquit ille) 
nostrse sententise refragatur, Scripturam inter se contrariam 
faciet : ipsi enim LXX. interpretes, qui hie (in Genesi) 
posuerunt septuaginta quinque animas, per ■n-p6\r]\piv, cum 
Joseph et posteris suis iEgyptum ingressas esse dixerunt, 
in Deuteronomio septuaginta tantum intrasse memorant." 
Et Philo in libro wepX airoiKiag, sive de migratione Abraha- 
mi, ita locum ilium Deuteron. cap. 10. ver. 22. legit : *Ev 
tjiSofir'iKOVTa \pv\aig KaTtfiriaav oi Traripig (tov tig" Aiyvrrrov. 
quomodo etiam in Bibliis Complutensibus ac Regiis et 
Romana editione LXX. interpretum hodie legitur: quan- 
quam in editionibus^ Germanicis vetere lectione immutata 
habeatur, 'Ev l/BSoju/jKOvra koi irivre xpvxaic- Earn deinde 
recensionem quae in Hebraicis codicibus capite quadragesi- 
mo sexto Geneseos habetur, luculenter confirmant Flavius 
Josephus% et Onkelos in Chald^ca sua paraphrasi. Quibus 
addere liceat, testimonium R. Simeonis filii Jochai in Zo- 
hare*", et Ezekieli Poetse vetustissimi in Tragoedia, quam 
de Hebrseorumeductione ex iEgypto scripsit : qui Jacobum 
cum septuaginta animabus in ^gyptum descendisse asse- 
runt: ut omittam quod nonnulli hue allusum esse putant, 
cum in deserto Elim duodecim fontes et septuaginta palmas 
invenerunt, ex adverso duodecim tribuum et septuaginta 
hominum, qui descenderant in iEgyptum : et sicut etiam 



y Hieron. tradit. Hebraic, in Genesiin. 

' Argentorat. an. 1527 i Basil, an. 1550; Francofurt. an. 1597. 

■ Lib. 2. apxaioXoytac, cap. 4. ^ Zohar in Exod. col. 27. 



PR^LECTIONES THEOLOGIC*. 299 

cum septuaginta discipuli cum duodecim Apostolis, judica- 
turis duodecim tribus Israel, a Christo electi sunt. Adscribo 
tantum verba Ezekieli Poetae, qui in prologo dramatis 
quod inscripsit E^aywyrii', quemadmodum citatur ab Euse- 
bio% Mosem italoqueiitem introducit : 

'A^ ov lajcw/S yijv XtTrwv Xavavaiav 
KaT^\9' ig ' Aiyvirrov, l^i^v ivrajcis Sixa 
^v\dQ avv avTfp. 

Ex quo Jacob terrain linquena Chanansean 
Venit in ^^gyptum^ habens septies decern 
Animas secum. 

Ita ex antiquissimis authoribus numeri septuagenarii quern 
Mose legimus, integritas asserta est. De quinario vero 
superaddito illustre habemus testimonium Philonis Judsei, 
qui Lucae avjxpovog fuit, Xtyerat'' yap (inquit) on ijcrav at 
TTucrai \puxa\ eS'Iokw/S ttevte icai tjSSo/uJjKovro. Narratur quod 
in universum erant septuaginta quinque animse in Jacob 
progenia. Hsec Philo, septuaginta quinque animas ex Jacobi 
progeniecum septuaginta annis setatis Abrahami conferens : 
ne quis errorem etiam hie irrepsisse putet in numeros. Huic 
adjungo et alteram antiquitatis testimonium, ex dementis 
Alexandrini libro primo Stromatum. "Ev^opoe Sfj koL aXXoi 
TreXXoJ Twv laTOpiKhJV, Koi iQvr\, Koi yXtixjaaQ Trivre Kal 
if^Sofii'lKOVTa Xtyovaiv ilvai' iTraKOvaavTig rjjc (pwvrig Mov- 
(T£a>c Xt-youcTJic' i^crav ci iraaai a'l \pv\ai i^ 'laicw/S nivn koi 
ifiSo/iriKOVTa, a'l ili; " AiyvKTOv KOTiXOovaai. Ephorus*^ autem 
et alii multi Historici, et gentes et linguas dicunt septua- 
ginta quinque cum audiissent vocem Mosis dicentis : Erant 
autem omnes animse ex Jacob progenie septuaginta quinque, 
quae descenderunt in ^Egyptum." Postremo numerum sep- 
tuaginta quinque in septimo Actorum capite, magno con- 
sensu exhibent editiones omnes, Graeca, Latina, Syriaca, 
Arabica, jEthiopica, etc. neque uUum exemplar a quoquam 
productum est quod aliter habuerit, nee aliquis veterum 

•^ Lib. 9. Prseparat. Evangelic, cap. 4. 

'' Phil. Jud. 'EvT<f Tftpl dvoiKiaStfUg. 286; edit. Graecee. 

' Ephorus 80. Isocratis discipulus ideoque LXX. interpretib. antiquior. 



300 PRiELECTlONES THEOLOGlCiE. 

interpretum in hujus quaestionis tractatione diversam lectio- 
nem indicavit. Ut veterem illam et ab omnibus gentibus, 
quae Christianum profitentur nomen, receptam lectionem 
contra omnem et veterum authoritatem et exemplarium 
fidem, post tot demum secula mutare velle, plane temera- 
rium videatur. 

Itaque videndum potius, quomodo antiqua lectione utro- 
bique retenta, Moses et Lucas inter se conciliari possint. 
Eucheriusin quaestionibus Veteris Testamenti, proposita hac 
interrogatione : " Cum in Deuteronomio septuaginta tantum 
animse cum Jacob ^gyptum scribantur ingressse, quomodo 
postea in Actibus Apostolorum introisse ^gyptum quinque 
et septuaginta animasrefertur"? banc responsionemsubjicit. 
" Constat quidem eo tempore quo Jacob ingressus est cum 
Joseph filiisque ejus Ephraim et Manasse septuaginta ani- 
mas tantum fuisse. Ibi vero ubi septuaginta quinque ani- 
marum numerus refertur, quasi per anticipationem etiam 
filios nepotesque Ephraim et Manasse numerandos puta- 
vit, quos postea in JEgypto natos divinse relatio lectionis 
ostendit." Nimirum in postremo Geneseos capite narrat 
Moses, " habitavisse Josephum in ^gypto, ipsum et fami- 
liam (sive TravoiKiav, ut habet textus Grsecus) patris sui : 
vidisseque ab Ephraimo natos filios usque ad tertiam gene- 
rationem ; etiam filios Machiris filii Manassis natos esse et 
educatos super genua ejus :"ubi, quod res peculiari animad- 
versione digna occurrere videretur, in voce QiDbtt? mem 
majusculum "TID-i Da notarunt Hebrsei. Cum vero ex vi- 
gesimo sexto Numerorum capite constaret, Ephraimo natum 
Shutelachum, Shutelacho Heranem (Grsecis Edomum vel 
Edenem dictum) itemque Manassi Macirem, Maciri Gilea- 
dem : istos quatuor Josephi nepotes, una cum Taehano 
(quern Taamum et Tanachum appellant) alio Ephraimi filio, 
ad.Jacobi progeniem, quae Geneseos capite quadragesimo 
sexto recensetur, adjecerunt, atque ita septuagenario capi- 
tum numero quinque insuper addiderunt Graeci interpretes, 
quos Lucam in Actis simpliciter secutum esse, communis 
veterum est sententia ; a posterioribus etiam recepta, Beda', 

' Bed. in Genes, cap. 4R ; et Act. 7. 



PR^ELECTIONES THEOLOGIC*. 301 

Lyrano'', Tostato', et reliquis. Ita Hieronymus in tra- 
ditionibus Hebraicis in Genesim (et ex eo Albinus sive 
Alcuinus in quaestionibus in Genesim, et Strabo Fuldensis 
in Glossa ordinaria) : "non debuit (inquit) Sanctus Lucas, in 
gentes Actuum Apostolorum volumen emittens, contrarium 
aliquid scribere adversus earn Scripturam, quae jam fuerat 
gentibus divulgata, et utique majoris opinionis illo duntaxat 
tempore Septuaginta interpretum habebatur auctoritas, 
quam Luese'', qui ignotus et viiis, et non magnse fidei in na- 
tionibus ducebatur. Hoc autem generaliter observandum, 
quod ubicunque Sancti Apostoli aut Apostolici viri loquun- 
tur ad populos, iis plerumque testimoniis abutuntur, quae 
jam fuerant in gentibus divulgata." Quod postremum (ut 
hoc etiam obiter moneam) velut parum prudenter et consi- 
derate ab Hieronymo scriptum notat Wliitakerus' noster : 
verum non videtur animadvertisse vir doctissimus, verba uti 
et abuti Hieronymo esse synonyma: ut cum scribit " Abu- 
timurque™ hoc testimonio si quando opus fuerit," et "abu- 
tendum" est hoc testimonio et adversum Ecclesise feminas," 
et de Christi in cruce clamantis voce agens : " Principio" 
(inquit) vicesimi primi psalmi abusus est :" et alibi passim. 
Verum ilia maxima adhuc superest difficultas, quomodo de- 
fendi possit, Jacobum cum septuaginta quinque animabus 
in iEgyptum intrasse ; cum ex sacra historia certo constet 
quinque Josephi nepotes a Graecis interpretibus superaddi- 
tos, post Jacobi descensum in lucem esse editos. Eum no- 
dum hunc in modum solvit Augustinus, in Quaestionibus 
super Genesim : et eum secutus Eucherius in fine tertii 
libri commentariorum in Genesim : " SiPquisquam (inquit) 
exigit, quomodo etiam secundum historiae fidem verum sit, 

^ Lyr. in Genes. 46. ' Tostat. in Genes. 40. 

' Atqui verba ilia non Lucae sunt, sed Stephani, et quidem Stephuni non apud 
gentes, sed apud Synedrium Hierosolymitanum peroraniis. Et si Stephanus ipse 
Hellenista fuisset, dicendo 75. Hebrseis displicuisset, dicendo 70. neque illis 
neque Heilenistis tiuis : quia in Deuteronoin. x. 22. tain Greecus quam Hebrseus 
textus habet 70 : ut hoc ipso in loco notavit etiam ipse Hieronymus. 

' Whitak. de scriptur. qusest. I. in fine cap. 3. 

" Hieron. Com. in Esai. lib. 1. cap. 1. ° Ibid. lib. 2. cap. 3. 

° Hieron. Comment, in Matt. lib. 3. cap. 27. 

P Aug. QuiEst. 173. in Genet, op. tom. 3. par. 1. pag. 422. 



sot pr;electiones theologic^. 

Jacob cum septuaginta quinque animabus in iEgyptum in- 
trasse : non illo uno die quo venit, ejus ingressum oportet 
intelligi, sed quia in filiis suis plerumque appellatur Jacob, 
hoc est in posteris suis, et per Joseph euro constat in ^Egyp- 
tum intrasse, introitus ejus accipiendus est, quamdiu vixit 
Joseph, per quem factum estut intraret. Toto quippe illo tem- 
pore nasci et vivere potuerunt omnes, qui commemorantur, 
ut septuaginta quinque anim^e compleantur usque ad nepo- 
tesi Benjamin. Sicut enim dicit, ' Hi"^ filii Sise, quos peperit 
ipsi Jacob in Mesopotamia Syriae,' loquens etiam de iis 
qui non erant (ibi) nati : quia illic parentes eorum, ex 
quibus nati sunt, pepererat, ibi eos perhibet natos ; quoniam 
causa qua nascerentur ibi nata est, id est parentes eorum, 
quos Lia ibi pepererat : ita quoniam causam intrandi in 
^gyptum Jacob in Joseph habuit, totum tempus quo in 
^gypto vixit Joseph, ingressio erat Jacob in ^gyptum per 
suam progeniem, quae illo vivo propagabatur, per quem fac- 
tum est ut ingrederetur." Quare sicut cum Moses dicit, 
" Omnes' animas familiae Jacobi quae venit in JEgyptxim, 
fuisse septuaginta" non stricte accipienda sunt verba, sed ita 
necessario exponenda,ut non septuaginta animas cum Jacobo 
in iEgyptum venisse, (" nam' utique quos ibi invenit, non 
cum eis intravit :" invenit autem" in iEgypto tres animas, 
Joseph scilicet cum duobus filiis ejus) sed septuaginta ani- 
mas ad Jacobi familiam, quando intravit in JEgyptuia (annu- 
meratis ipso Josepho scilicet cum duobus filiis, quos tum 
natos habuit) pertinuisse, intelligimus : ita cum Stephanas 
dicit, Josephum accersivisse patrem suum Jacob, et omnem 
cognationem suam, Iv ipvxalc ijiSo/nfiKOvTaTrivTi, non neces- 
sario hinc colligitur septuaginta quinque animas accersitas 
(cum ne septuaginta quidem fuerint uti diximus ; demp- 
tis a summa, prseter uxores filiorum Jacobi, a Mose" disertis 
verbis exceptas, etiam Josepho cum duobus filiis quos reli- 

1 Nepotes Benjamin, in edit. Grseca, Gen. 46. commemorantur, qui in edit. 
Hebrsea, Chaldaica et Latina, et Josepho antiqui. lib. 2. cap. 4. recensentur in 
filiorum numero. 

' Genes, cap. 46. ver. 15. " Genes, cap. 46. ver. 27. 

' Augustln. in qusest. super Genes, qnaest. 152; Eucher. lib. 3. in Genes. 

" Hieron. tradit. Hebr. in Genes. » Genes, cap. 46. ver. 26. 



PR^LECTIONES THEOLOGIC^. 303 

quis accenset Moses) sed latiori modo possent verba accipi, 
ut innuerent, septuaginta quinque animas ad illam avyyl- 
vtiav pertinuisse, additis nimirum ipsius Josephi, qui au- 
thor profectionis fuerat, non filiis tantum, sed etiam nepo- 
tibus quos ad tertiam usque generationem vidisse eum refert 
Moses. 

Verum erunt fortasse, quibus non facile persuaserls Ste- 
phanum hie ad Grsecam editionem Veteris Testament! res- 
picere voluisse : vel quod is non tarn ad Hellenistas qui 
illi editioni assueverant, quam ad Hierosolymitanura Syne- 
drium, cui in pretio erant ipsi fontes Mosaici, concionem 
habuit : vel quod non oranes filios quos vivente patre sus- 
cepit Ephraim, Grseci interpretes in ilia recensione nume- 
rasse videantur : vel denique quod Grseca editio in loco illo 
Geneseos ita vitiosa sit, et non modo cum Hebraica veritate, 
sed etiam secum ipsa pugnet, ut ipse Augustinus acerrimus 
illiusy editionis patronus hie plane hsereat, et " nescire se 
utrum possint cuncta ad literam convenire" ingenue agnos- 
cat. Videndum est, inquit ille^ et post eum Eucherius", 
" quid sibi velit, quod cum Joseph et filii ejus non amplius 
quam octo commemorantur, Benjamin vero et ejus filii 
simul undecim reperiantur; non decem et novem omnes, sicut 
sunt octo et undecim, sed decem et octo referantur in summam ; 
et postea Joseph cum filiis suis, non animse octo, sed novem 
fuisse dicantur, cum octo inveniantur. Haec omnia quae in- 
dissolubilia videntur, magnam continent sine dubitatione 
rationem : sed nescio utrum possint cuncta ad literam con- 
venire; prsecipue in numerisquosin Scripturis esse sacratis- 
simos et mysteriorum plenissimos ex quibusdam, quos inde 
nosse potuimus, dignissime credimus." Hactenus Augustinus. 
Videndum igitur an aliae rationes suppetant, quibus Moses 
et Stephanus conciliari possint. Et ejusmodi sane possunt 
assignari, sive ad traditionem aliquam celebrem eo tempore 
apud Hebrseos, sive ad ipsam Scripturam Mosaicam Ste- 
phanum in numero proposito respexisse dicamus. Lau- 
rentius Codomanus* dicendum putat, ultra sexaginta sep- 

y Vid. hie Liveli. contra LXX. ' Qnaest. 152, in Genesim. 

' In Genes, lib. 2. cap. 32. •> Lib. 1. Chronologis, cap. 7. 



304 PR^LECTIONES THEOLOGIC^. 

tem personas, quae cum Jacobo"^ in iEgyptum descenderunt, 
vixisse adhuc octo vel septem infantes in utero materno 
simul descendentes. Quemadmodum Hebrsei ad'' complen- 
dum numerum triginta trium filiorum Lese' asciscunt Joce- 
bedam filiam Levi', uxorem Amrami, quam in ^gypto na- 
tam, sed in terra Canaan conceptam affirmant. Affert autem 
ad sententiae suae confirmationem Codomanus, quod Moses^ 
dicitur " asino imposuisse suam uxorem et suos filios;" 
quarum alter, videlicet Eliezer'*, tunc temporis in utero ma- 
terno adhuc gestabatur. Nam si uterque natus fuisset, non 
unum sed duos circumcidisset Zippora', nee propter libera- 
tionem a gladio Pharaonis natu minor dictus fuisset Elie- 
zer'', ideoque textus Hebrseus' non duorum natorum, sed 
tantum unius filii Mosis mentionem facit." Haecille: quae nee 
tueri nee refellere propositum est. Aliam affero ista conci- 
liandi rationem, quae mihi quidem longe videtur probabillor. 
Scribit Moses", omnibus editionibus consentientibus, non 
Hebraea solum, Chaldaica et Latina sed etiam ipsa Graeca, 
" omnes animas, quae ingressae sunt cum Jacobo iniEgyptum 
exceptis uxoribus filiorum Jacobi, fuisse sexaginta sex." 
Additisenim tum Josepho cum duobus filiis, qui jam fuerant 
in iEgypto, tum ipso Jacobo, ex Hieronymi" et aliorum doc- 
torum sententia, constituitur numerus ille septuagenarius. 
At praeter Josephum qui in ^gypto antea fuerat, undecim 
filii cum Jacobo in ^gyptum descenderant : quorum unius, 
Judae scilicet, Scriptura'',alterius(Reubfenis fortasse) traditio, 
uxorem prius mortuam fuisse indicavit. Duos enim pa- 
triarchas qui incestu, nurus unus, novercae alter, se poUue- 

■^ Gen. cap. 46. 

^ R. Salonok. Jarchi in Genes. 46. et Num. 26. : R. Moses, bar Naehman. R. 
Abr. Aben-Ezra^ in Gen. 46. etc. Vid. Guil. Langium de annis Christi Hb. 2. 
cap. 4. pag. 262. 

* Genes, cap. 46. ver. 15. 

' Exod. cap. 6. ver. 20 j Num. cap. 26. ver. 59. 

« Exod. cap. 4. ver. 20. "■ 1. Paral. cap. 23. et Exod. cap. 18. 

Exod. cap. 4. ver. 25. i* Exod. cap. 18. ver. 4. 

' Exod. cap. 2. ver. 22. " Genes, cap. 46. ver. 46. 

" Hieronym. Tradit. Hebr. in Genes. Beda in Act. 7. Albin qusest. in Genes. 
Strabus in glossa ordinaria. 

" Genes, cap. 38. ver. 12. 



pkjElectiones theologic^. 305 

rantjUxoribuspostea seorbasse,in Judseorum historiis legisse 
poterat Stephanus. Cseterorum vero novem Patriarcharum 
uxores, numero illi sexaginta sex eorum qui cum Jacobo in 
jEgyptum descenderunt additi, septuaginta quinque consti- 
tuent. Ex ipsa Scriptura Mosaica conciliationem eruere 
conatur Franciscus Junius, turn in annotationibus ad Gene- 
sim'' turn fusius in Parallelis. 

19. Act. cap. 18. ver. 21 : Sti fis Travrw^ rrjv topTrjv rrjv 
ipxonivriv iroitiaai ti? '\ipoa6\vfia. Haec verba adulterina 
esse confirmat Christophorus^ de Sacro Bosco ex Lyrano, 
qui in hunc locum ita annotat : " Quod autem in aliquibus 
iibris interponitur : Oportetme diem solennem advenientem 
facere Jerosolymis, non est de textu, nee est in Iibris cor- 
rectis : quia nee tunc Paulus ivit in Jerusalem, sed postea 
per magnum tempus." Respondetur: Sententia hsec habe- 
tur tum in aliis omnibus Grsecis exemplaribus, turn in textu 
Cbrysostomi, CEcumenii et Theophylacti. Eandem habent 
editiones Syriaca et Arabics. Vetusquidam Castigator in suo 
correctorio, a Nic. Zegero citatus, indicat, " haberi quidem 
in Grjeco, non item in antiquis glossematibus," ubi glosse- 
mata intelligenda Latinorum : qui editionem vulgatam ex- 
posuerunt. Quanquam etiam in nonnuUis Latinorum Iibris 
lectum esse, " Oportet me diem solennem advenientem facere 
Hierosolymis :" ex ipso Lyrano intelligimus, atque sic fere 
in uno quodam quo usus est exemplari se legisse confirmat 
Zegerus in Epanorthote : et in aliis nonnullis codicibus 
manuscriptis se vidisse testatur Johannes Lorinus ; qui in 
commentariis ad hunc locum ita scribit : " Carthusianus 
agnoscit banc lectionem, monetque incertum esse, de quo 
festo loquatur. Quod idem facit Cajetanus, legunt eodem 
pacto Vatablus et Clarius, utpote Grsecum secuti textum, et 
nonnulli codices manuscripti, quos vidi. Et cum Chrysos- 
tomus etiam, ac CEcumenius ita legant ; non ausim tam 
facile negare, esse de textu." Hsec contra Lyranum Lori- 
nus : cujus authoritas, prsesertim aliorum quos citat docto- 
rum (a quibus etiam non dissentit Alphonsus Salmeron') 

' Cap. 46. V. 27. 

" Sacrobusc. defens. decret. Tridentin. part. 4. cap. 6. loc. 50, 
' Salmeron. commeiitar. torn. 12 : tractat. 48. in Act. 
VOL. XIV. X 



30G PRiELECTIONES THEOLOGICJE. 

testimoniis roborata, longe potior est habenda quam Sacro- 
boscani cum Lyrano delirantis judicium. Nam ratio quam 
ex Lyrano profert Christophorus, nuUius est momenti, Un- 
de enim didicit Lyranus " Paulum tunc non ivisse Hieroso- 
lymam." certe quum additur versu sequent!, icat KanXOilfv tic 
Kaiaapiiav ava(iag Kol aairaaafiivoq rfiv lKK\r\<jiav, Karipn 
Eic ^ AvTioxiiav : ex illo ascendendi verbo, nemo est qui non 
intelligat Paulum tum Hierosolymam venisse : quod etiam 
interpretatio Syra, ab Immanuele Tremellio ex antiquissimo 
codice manuscripto Heidelbergensis Bibliothecse edita, di- 
sertis verbis expressit. Hinc Emanuel Sa, in notationibus 
ad versum vigesimum primum, Paulum ait Csesarea ascen- 
disse in ecclesiam scilicet Jerosolymse : deinde ex Jerusalem 
Antiochiam venisse. Et Cardinalis Cajetanus : " Ascendit 
procul dubio Hierosolymam : et salutavit ecclesiam, quae 
erat Hierosolymis : et descendit in Antiochiam. Voluit 
Lucas inteiligi adventum Pauli in Hierusalem ex descripto 
ascensu ex Csesarea, et descensu in Antiochiam salutata 
ecclesia, insinuans simul per hsec, quod Paulus nihil aliud 
fecit evangelicum Hierosolymis quam quod salutavit Eccle- 
siam ; prohibitus a fratribus ne excitaretur tumultus propter 
ipsum. Et hie est quartus Pauli in Hierusalem aditus post 
conversionem ejus." Hactenus Cajetanus. 

20. Rom. cap. 1 1 . ver. 6 : Ei Se tf epywv, ovdri iarl xo/"C' 
tTTtl TO ipyov ovKiTi ipyov. Si vero ex operibus, non est am- 
plius gratia : alioquin opus jam non est opus. Totam banc 
sententiam, quse in Graeca editione habetur, non autem in 
editione vulgata Latina, textui superflue esse additam, ob- 
jiciunt Anglo- Rhemenses", quod conlirmant tantum testi- 
monio Erasmi qui ad hunc locum ita annotat : " Quoniam 
banc additionem non reperio apud Origenem, nonnihil addu- 
bito, num ea sit germana lectio : prsesertim quum Chrysos- 
tomus hunc enarrans locum tantum legat, d ^i xapin, ovk 
en tS, ipywv, inel i) xapig oiiK Itl yiverai -xapiQ. nee addit 
his quicquam. Atque ut Latinse lectioni magis faveam (ait 
idem post alia nonnuUa interjecta), facit quod Paulus non 
hie agit, an opus sit opus ; sed gratiam astruit, quam Judsei 

" PrsefaL in. Nov. Testam. sect. 38. 



PH-ELECTIONES THEOLOGICiE. 307 

conabantur expellere." Hinc Andradius monet ; " Eras- 
mum" et ipsa Pauli disputatione, et Chrysostomi Origenisque 
auctoritate commotum, Latina exemplaria Grsecis antetu- 
lisse, neque enim verisimile esse putavit, integram illam sen- 
tentiam a duobus Pauli Apostoli gravissimis enarratoribus 
potuisse temere prsetermitti. Quibus adde, minime etiam 
Augustinum, Primasium, atque Hieronymum, et Grtecse 
linguae peritissimos, et in Pauli non modo sententiis expli- 
candis, sed verbis etiam numerandis diligentissimos illam 
orationem fuisse prieterituros, si in Grsecis et Latinis, quibus 
usi fuere, exemplaribus extaret. Hieronymi vero eo in hac 
parte auctoritas major esse debet, quo fuit in Novo Testa- 
• mentoeGra3Co eonvertendoAugustini testimonio diligentior. 
ad ipsum enim ad hunc modum scribit^ : non parvas Deo 
gratias agimus de opere tuo, quod Evangelium ex Grseco 
interpretatus es ; quia pene in omnibus nulla oflfensio est, 
cum Scripturam Grsecam contulerimus." Post Andradium 
etiam Bellarminus^ fatetur quidem " esse in Grsecis codi- 
cibus illam sententiam, et a Theophylacto explicari; tamen 
ab ullis aliis agnosci negat. Nam nee Origenes (inquit) 
nee Chrysostomus, nee Ambrosius, nee ulli alii explana- 
tores hujus loci ejus meminerunt : sed nee Augustinus qui 
frequentissime hunc locum tractat et prsecipue libro secundo 
de bono persever. cap. 18. Immo et Erasmus in annota- 
tionibus ad hunc locum, rejicit banc additionem tanquam 
superfluam." Hsec Bellarminus. Similiter et ejus assecla 
Christophorus de Sacro-Bosco% *' sine dubio (inquit) ea 
sententia non fuit in correcto exemplari, quo usus est vetus 
interpres; unde nee Ambrosius nee Augustinus ejus memi- 
nerunt, neque Origenes : quod magno argumento est earn 
sententiam ab aliquo Grseco additam, ut metathesi (antithesi 
volebat dicere) locum illustraret ; ut ita successu temporis, 
irrepsisse in quosdam codices, ad quos nostri Grseci fuerunt 
excusi." Alphonsus Salmeron in Epistola ad Romanos, 
" Erasmo haec lectio non placuit, nee codex Aldinus, aut 



» Andrad. Lib. 4. Defens. fidei Tridentinie, pag. 676. 

T Augustin. epiat. 71. op. torn. 2. pag. 161. 

« Lib. 2. de Verbo Dei, cap. 14. » Parte 4. defens. cap. 2. loc. 4. 

x2 



308 prjElectiones theologic^. 

Hispaniensis illam habet, nee Origenes nee Chrysostomus 
Graeci, nee Ambrosius aut Hieronymus Latini : et ideo videtur 
adjectitia." Postremo Jacobus Gretserus'', ut probet contra 
Hunnium verba ilia esse superflua: hsec addit, quae ad ver- 
bum ex Toleti annotationibiis (suppresso illius nomine) 
transcripsit : " Prior ilia pars, ' Si autem ex operibus, jam 
non est gratia,' superflua videtur. Jam enim dixerat ' si ex 
operibus jam non est gratia.' Posterior autem pars 'alioquin 
opus, jam non est opus' quantum ad sensum, in priori sen- 
tentiasignificata est." 

Respondetur : Quod ad Erasmum attinet, cujus solius 
testimonio accusationem banc Graeci textus firmant Rhe- 
menses, a Bellarmino quoque et reliquis adversariis re- 
petito : non ille quidem rejicit banc additionem tanquam 
superfluam (quemadmodum fingit cum Anglo- Rhemensi- 
bus Bellarminus) : " sed nonnihil se addubitare ait, num 
ea sit germana lectio." et hujus suspicioni opponimus Ja- 
cobi Fabri Stapulensis et Thomse Cardinalis Cajetani ju- 
dicium ; qui verba haec non in Graeco textu redundare, sed 
in Latino deesse adfirmate pronuntiant. A quorum sententia 
ut discedamus non cogunt vel authoritates vel rationes quas 
hie producunt adversarii. 

'' Defens. Bellartn. de Verbo Dei, lib. 2. cap. 14. loc. G. 



PR^LECTIONKS THEOLOGICJE. 309 



I 



PosTREMUiM accusationis caput ea loca complectitur, quae 
vocum aliquot commutatione in Greeco textu putantur de- 
pravata : cujusmodi fere sunt quae sequuntur. 

1. Matt. cap. 21. ver. 30. 'Eyu) Kvpu. Christophorus de 
Sacro-Bosco'^ affirmat " errorem esse in Graeco, ron enim 
legendum Ego Domine : sed, Eo Domine, ut in Latino, 
sic (inquit) legit Chrysostomus : ' Vado Domine ;' quomodo 
legendum res ipsa loquitur." Haec ille. Respondetur : Ita 
sane locum intelligendum res ipsa loquitur : non legendum 
tamen. Altera enim lectio etiam Francisco Lucae Brugensi 
" germana esse videtur : quippe cui (inquit^) praeter Grae- 
corum exemplarium multitudinem, etiam Syri et Graeci 
interpretes Theophylactus atque Euthymius consentiant." 
estque hie, ut notat idem', " Hebraismus, qualis legitur 
Genes, cap. 37. ver. 14. et 1 Sam. cap. 3. ver. 4. 5. 6. 9. : 
promptum se offerentisad parendum; pro eo quod nos dici- 
mus Latine, Prsesto sum." In Chrysostomo' non legimus, 
Vado Domine (quomodo Christophorus citat) sed simpliciter, 
a-rripxajiai, Vado. Ut ex eo non magis possit coUigi in 
Graeco textu reponendum esse aTrip\ofiai, quam auferen- 
dum Kvpis. ut non dicam, pari ratione in textu reponi posse, 
vat Kvpii : quod apud Originem* legamus ; " Secundus re- 
spondit, Etiam Domine." Erasmus quidem in nonnullis Grae- 
cis reperit pro lyw, viraya), id est, abeo, sed ut arbitratur ad 
Latinorum exemplaria castigatis. Et Beza vetustissimum 
exemplar Graecum habuit tyw nvpii xnrdyw : quomodo et 
Arabs vertit t_j. b ,<a^l Iji Ego vado Domine." Qui- 
dam etiam codices leguntt7w Kvpit, iyio iiirayw Ego Domine 
ego vado : "quae duo in Novi Testamenti a se anno 1563 
editi margine Basileenses signarunt i" quemadmodum in 

' Parte 4. defens. Decreti Tridentini, cap. 7. loc. 20. 

<* Luc. Brug. notat in Biblia. sect. 446. 

' Luc. Brug. conimentar. in Matt. 21. ' Chrysost. in Matt, horuil. 68. 

t Origen. in Matt, tractat. 18. 



310 PR^LECTIONES THEOLOGIC^. 

suis ad Biblia notationibus monet F. Lucas Brugensis. 
" Quae omnia (ut idem'' alibi observat) verisimile est fuisse 
substituta, ab iis qui non intellexerint primam illam ger- 
manamque lectionem tyw Kvpu, Ego Domine." Sed et 
idem' dubitari posse ait, " Scriptorumne, vel errore, vel 
audacia, pro ' ego' positum sit in Latino textu ' eo :' quod'' 
si etiam Latinus interpres non vertit ' ego' sed *eo ;' sensum 
tamen Grseci textus expressisse pronuntiat, non ipsa verba." 
Cui adjungere liceat et Laurentii Valise censuram in hsec 
verba ; " Eo Domine. Quia sequitur et non ivit, mutave- 
runt temerarii corruptores, ego in eo ; non intelligentes non 
satisfacere banc responsionem filii jussioni patris, quse fuit : 
fill, vade hodie operari in vinea mea, quia nee fill us prior 
respondit non eo, sed nolo, id est, ire et operari. Ita cum 
hie respondet, ego Domine, perinde est ac si dixisset, obtem- 
perabo tibi Domine. Sed quid argumentor, cum Veritas 
Grseca sic habeat, tyw Kvpie." Hsec Valla. 

2. Matt. cap. 27. ver. 9 : totc ewXrfpwOt, to pndlv Sia 
'lepc/ilov Trpo<ji{)Tov, Tunc impletum est quod dictum est 
per Jeremiam prophetam. Cardinalis Cajetanus in com- 
mentariis ad hunc locum, credi posse ait, " quorundam ma- 
lignitate aut errore pro Zacharia scriptum esse Hieremiam : 
quia sententiahorum verborumin illo', non in hoc invenia- 
tur." Scriptorum etiam errore fieri potuisse ut nomen 
mutatum fuerit : existimat Erasmus, Claudius Guillian- 
dus, et recentiorum tractatorum alii. Ex antiquis Hierony- 
mus'" errore librariorum factum putat, ut Jeremiae nomine 
citetur, quod in Zacharia est scriptum. Eusebius" ■.'EvOa 
KoX £7rjoT})crE(c iirii firj ravra ipiptrai tv ry tov lepeplov irpo- 
^rfrda, ure \pr) vttovouv Trepiyprjcrdai avra tS avTrig Kara 
Tiva paSiovpytav, fi Koi (r^aXfia ypa(piKOV yeyovtvai, twv 
aibie\i<TTepov to. twv upwv ivayyekiwv avTiypa(j>a irfTTom- 

'' Luc. Brug. in notis ad varias lectiones edit. Grsecse evangel. 
* Luc. Brug. notat in biblia. sect. 445. 
^ Idem in commentar. ad Matt. 21, 30. 
' Zachar. cap. 11. ver. 12, 13. 

" Lib. 4. commentar. in Matt. cap. 27 ; et in Psal. 77. si modo liorum com- 
mentariorum idem sit author. 

" Euseb. Libre 10. Demonstrat. Evangelicse, cap. 4. 



PR^LECTIONES THEOLOGIC^. 311 

nivwv (T<pa\ivTog rtvbg, Koi avri juiv Tov 7.a\api.ov Itpifiiav 
TedetKOTOQ, wg Biov ovTwg avay(ypa<j>6ai. Tore lirXrtpwdi) 
TO pr/div Sta Za\apiov rov ttjoo^jjtou. Hie diligenter con- 
siderabis, quum haec in Hieremiae prophetia non habean- 
tur ; num arbitrari oporteat ea per quandam malitiam ex 
ilia sublata esse, an vero librarii erratum fuisse, qui ne- 
gligentius sanctorum Evangeliorum exemplaria confecerit, 
et ex negligentia in errorem incident, et pro Zacharia Hie- 
remiam posuerit : ut pote quum ita scripto opus fuerit ; 
Tunc completum est quod dictum est per Zachariam pro- 
phetam." In priori sententiaest Anastatius Sinaitaita scri- 
bens : Aia(popa.° Ttv\ri tptjXafriaag, lepepiov roii Trpotprirov, 
ov\ ivpov oAtuf iv avToig ra rpioKovTa apyvpia rjjf Tipr\g 
TOV XptcFTOv ovTt Tifv TTpaaiv TOV aypov TOV Kipapiwg. el ovv 
avTtjg lepag ypaipfit; ovk i<piicTavTO ol KaKonKTTOt, iroat^ koi 
juaAXov Tb)v SiSa<7Ka\iKu>v Xoyuv. Cum diversa exem- 
plaria Jeremise prophetse in manus sumpsissem : in illis 
peiiitus non reperi triginta argenteos, pretium Christi ven- 
diti, neque figuli agrum venditum. Si igitur ne ipsis qui- 
dem sacris a fide orthodoxa alieni parcunt : quanto minus 
falsarias manus a doctorum lucubrationibus abstinebunt." 
Hsec Anastasius : cujus sententia nuUo modo probari po- 
test, quandoquidem locus a Matthseo citatus, in nullis om- 
nino Jeremise exemplaribus inveniatur, Hebraicis Chal- 
daicis Gracis aut Latinis : neque iis solum quae hodie 
extant, sed etiam quse ante Anastasii tempora tum in Sy- 
nagoga tum in Ecclesia legebantur. Quod constat ex 
verbis illis Origenis, " Inter? ea quse scripta sunt, non 
invenitur hoc Jeremias alicubi prophetasse in libris suis, 
qui vel in ecclesiis leguntur vel apud Judseos referuntur : 
si quis autem potest scire, ostendat ubi sit scriptum." Et 
Hieronymi : " Hoci in Jeremia penitus non invenitur/' Ut 
si veterum aliqui testimonium hoc Jeremiae prophetae no- 
mine citarint (quod facit Gregorius Nysenus, in Psalmorum 



° Anas. Sin. in 'Oiriyt^. cap. 12. 

f Orig. Tract. 35. in Matthaeum. op. torn. 3. pag. 916. 

1 In lib. de optimo genere interprelandi ad Pammacliium. op. torn. 4. par. 
2. pag. 252 ; et lib. 4. commentar. in Matth. torn. 4. par. l,pag. 132. 



312 PR^LKCTIONES THEOLOGIC^. 

inscriptiones tractatu secundo : et author qusestionum ad 
Antiochum, quse'' Athanasio tribuuntur) id factum sit, non 
quod in ipsa Jeremise prophetia legerint, sed quod eo no- 
mine in vulgato Matthaei textu citatum invenerint. Neque 
vero uUo modo verisimile est (quod ad Euthymii commen- 
tarium a Johanne Hentenio editum ex Grsecorum ut vide- 
tur scholiis annotatum invenimus) " abjecta hsec esse ab eo 
Jeremiae libro qui legitur, dolo ac malitia Judeeorum, cum 
multa sint alia in Propiietis, quae magis urgeant myste- 
rium Messise contra Judaeos, nee tamen ausi sunt ilia abra- 
dere," quemadmodum tomo decimo commentariorum in 
Evangelia, tractatu vlgesimo quinto, confirmat Alphonsus 
Salmeron : quanquam idem paulo post, nescio quomodo, 
ipse hie impingat. Sic enim scribit, " Ne corruptum esse 
locum asseram, ut illi Patres existimant, dicendum est re- 
vera haec verba in vero Jeremia olim scripto inventa fuisse, 
in quo nunc vitiato non extant: et hujus sententiae est 
Origenes in hunc locum, quem sequuntur Chrysostomus et 
Euthymius." Egregium scilicet sacri contextus defenso- 
rem, cui religio est textum Matthaei unius voculae vel addi- 
tione vel commentatione corruptum existimare ; et ita tamen 
facile persuaderi sibi patitur, Jeremiae prophetiam (cujus 
apud hominem Christianum non minus sacrosancta esse de- 
beat quam ipsius Evangelii authoritas) unius aut alterius 
periodi substractione esse vitiatam. Sed illud tam veruin 
est scilicet, quod asserit Jesuita, " revera haec verba in vero 
Jeremia olim scripto inventa fuisse" (in quo tamen qui^a 
invenisse se dixerit, nemo hactenus inventus est) ; quam 
quod ejusdem sententiae patronos facit Origenem, Chrysos- 
tomum et Euthymium. Cum Chrysostomum hac de re 
nullum quidem verbum habere, Origenem vero et Euthy- 
mium, non de vero Jeremia, qui nunc vitiatus sit, sed de 
alio aliquo libro Jeremiae apocrypho scripsisse certum sit. 
Ut non dicam ipsum Salmeronem concludere ad extremum 
" haec esse verba Jeremiae, ex traditione fortasse accepta :" 
quod si ex traditione, non igitur (ut idem antea somniavit) 
ex scripta prophetia, olim integra, nunc vitiata. Origeni 

' Alhan. op. torn. 2. pag. 319. edit. Commelimiana. 



PR^LECTIONES THEOLOGIC^. 313 

vero magis placet altera ilia ab Eusebio proposita sententia 
(quae etquibusdam recentioribus, ut dixi, non displicet) : in 
Matthsei textu' " errorem esse scripturse, et pro Zacharia 
positum Jeremiam :" verum cum nee Origenes nee Eusebius 
nee quisquam alius in uUo exemplari Zacharise nomen repe- 
risse indicet; et constanter reclament omnes codices, qui 
variis Unguis habentur editi, nobis omnino haec suspiciopro- 
bari non potest. Itaque longe prseferenda est eorum sen- 
tentia qui existimant, Matthseum tantum scripsisse per Pro- 
phetam, omisso omni Prophetae nomine: scriptorem vero 
aliquem, quum putaret Jeremiae citari testimonium, ejus no- 
men ad marginem adscripsisse, quod postea aliquis alius 
in contextum inseruerit. Nam et in hoc ipso capite semel" 
et ssepe quoque alias'' Matthseus Prophetarum citans testi- 
monia, quem intelligat, non est solitus exprimere (ne enim 
cum Baronio^ nunquam exprimere consuevisse affirmem ; 
facit, quod alibi quoque^ Jeremiam, quater* vero Esaiam 
nominatim ab eo citatum inveniam) : et variasse olim hoc 
in loco codices Evangeliorum, nee omnes habuisse, per 
Jeremiam prophetam, sed tantummodo, per prophetam, con- 
stat Augustini testimonio, cujus haec sunt verba : " Si" 
quis movetur quod hoc testimonium non invenitur in scrip- 
tura Jeremiae prophetae, et idee putat fidei Evangelistae ali- 
quid derogandum : prime noverit non omnes codices Evan- 
geliorum habere, quod per Jeremiam dictum sit, sed tan- 
tummodo per Prophetam : possemus ergo dicere his potius 
codicibus esse credendum, qui Jeremiae nomen non habent. 
Dictum est enim hoc per Prophetam, sed Zachariam : unde 
putatur codices esse mendosos qui habent nomen Jeremiae ; 
quia vel Zachariae habere debuerunt : vel nullius, sicut 
quidam, sed tantum, per Prophetam dicentem, qui utique 
intelligitur Zacharias." Haec Augustinus. Similiter Strabus 
in Glossa ordinaria, Zacharias Episcopus Chrysopolitanus 
libro quarto Concordiae Evangelicae : et Anselmus Archie- 

' Origen. tractat. 35. in Matt. cap. 27. op. torn. 3. pag. 916. " Ver. 35. 

» Malt. cap. 1. ver. 22. ; cap. 2. ver. 5. 15.23. ;cap. 13. ver. 35. ; cap. 21. ver. 4. 
y Baron, torn. 1. Anna), cum 34. sect. 19. ' Matt. cap. 2. ver. 17. 
» Matt. cap. 3. ver. 3. ; cap. 4. ver. 14. ; cap. 8. ver. 17. j cap. 12. ver. 17. 
'' Aug. de con. Evang. lib. 3. cap. 29. op. torn. 3. par. 2. pag. 1 1 4. 



314 PR^LECTIONES THEOLOGICiE. 

piscopus Cantuariensis in Matthaei caput vigesimum septi- 
mum : " Quidam (inquiunt) codices non habent, per Jere- 
miam, sed tantum, per Prophetam." Et Nicolaus Lyranus : 
" Vox Jeremiam non est de textu, ut dicit Hieronymus : 
nee etiam in antiquis libris est." Apud Rupertum Tuitien- 
sem'^ textus ita legitur : " Tunc impletum est quod dictum 
est per prophetam, dicentem :" addit vero in commentariis 
Rupertus : " Propheta per quem hoc dictum fuerat, Za- 
charias est : sed per incuriam scriptorum inolevit, ut hie pro 
Zacharia nominaretur Jeremias." Adde quod in vetusto 
manuscripto Latinorum Evangeliorum exemplari quod ex 
Jesuitarum bibliotheca Theologis Lovamiensibus, qui in 
Latinis Bibliis emendandis laborarunt, commodatum est; 
scriptum sit similiter : " Tunc impletum est quod dictum 
est per Prophetam, dicentem." Et, quod majus est, vetus- 
tissimus interpres Syrus eodem plane modo legit. Cui et 
Arabem, adjungit Franciscus Junius'* ; proculdubio quod a 
manuscripto codices quo ille usus est, Jeremise nomen abes- 
set, quod tamen in Romana Arabicorum Evangeliorum edi- 
tione repositum videmus. Atque hsec sententia maxime 
placet, turn doctioribus Pontificiis, Francisco Titelmanno", 
Cornelio Janseniof, Johanni Maldonato?, et Csesari Baro- 
nio'' ; turn Theodoro Bezse et aliis nostrorum plurimis. 
Augustino tamen non placet, et cur non placeat, banc 
causam assignat, " quia* et plures codices habent Jeremise 
nomen ; et qui diligentius in Grsecis exemplaribus Evange- 
lium consideraverunt, in antiquioribus Grsecis ita se perhi- 
bent invenisse : et nulla fuit causa cur adderetur hoc nomen, 
ut mendositas fieret : cur autem de nonnuUis codicibus tolle- 
rentur, fuit utique causa, ut hoc audax imperitia faceret ; 
cum turbaretur quajstione, quod hoc testimonium apud Je- 
remiam non inveniretur." Verum ista tanti non sunt pon- 



" Lib. ll.de gloria et honore filii. hominis, super Matthseum. 

•• Lib. 1. Sacrorum Parallelorum, sect 48. 

" Titelman. in Elucidat. cap. 27. Matt. 

' Jansen. comment, in Concord. Evangelic, cap. 140. 

s Maldonat. comment, in Matt. 27. 29. 

I* Baron. Annal. torn. 1. an. 34. sect. 19. 

' Augustin. de consens. Evangel, lib, 3. cap. 7. op. torn, 3. par. 2, pag. 114. 



i'k.i:lectiones theologic^. 315 

deris, ut aliter opinantes asententia cogant abscedere. Illud 
enim ad defensionem satis fuerit, quod in nonnullis Grsecis 
exemplaribus Jeremise nomen sit desideratum, quanquam 
forte vel antiquiora vel plura illud adscriptum habuerint, 
Neque enim tantum fidei illis codicibus qui Jeremise nomen 
habent, addere potest vel multitudo vel antiquitas, quantum 
aliis hoc ipsum quod in Jeremia citatum testimonium om- 
nino inveniri nequeat : prsesertim cum id omnes intelligant 
qui in exemplarium coUatione vel mediocriter versati sunt : 
non illam semper prseferendam esse lectionem quam codices 
antiquiores exhibent; et majorem exemplarium numerum 
ssepenumero vincere meliorem. Neque id admodum move- 
bit, quod nulla causa fuisse videatur, cur adderetur hoc 
nomen, ut mendositas fieret : si consideremus in alio Mat- 
thsei loco, non meliori sane de causa depravationem huic 
similimam olim contigisse. Ut enim ubi dicitur : " TuncJ 
impletum est quod dictum est per Prophetam," quod Jere- 
mise nomen temere ab aliquo adjectum asseritur, cum testi- 
monium illud non in Jeremise sed in Zacharise scriptura sit 
prophetia : ita ubi omnia exemplaria nunc legunt, " Ut'' 
impleretur quod dictum erat per Prophetam," in nonnullis 
codicibus, qui Augustini ferebantur sseculo, Esaise nomen 
est additum', cum citata Prophetia non in Esaia sed in 
Psalmo septuagesimo septimo (vel septuagesimo octavo, se- 
cundum Hebrseos) inveniatur. Jam vero lectionem neque 
recentiorum tantum neque paucorum fuisse codicum, argu- 
mento est, quod impius ille Porphyrius adversus nominis 
Christiani professores hoc ipsum proposuit : " Evangelista 
vester Matthaeus tam imperitus fuit, ut diceret, quod scrip- 
turn est per Esaiam prophetam : Aperiam in parabolis os 
meum, et loquar propositiones ab initio." Si causam quse- 
ras, cur additum Esaia; nomen fuerit : vel nulla dari potest, 
vel ilia certe, quod Asaphi nomen (cujus titulo Psalmus ex 
quo desumptum fuit hoc testimonium, inscriptus est) ab 
aliquo adscriptum videatur, quod alius non iutelligens, et 
scriptoris vitium existimans, supposito Esaise notioris Pro- 

> Matt. cap. 27. ver. 0. ^ MatL cap. 13. ver. 35. 

' Hieronym. in Matt. )3. op. torn. 4.jag|54. et Psalm. 77. torn. 2.pag. 316. 



316 PRiELECTIONES THEOLOGICJE. 

phetae vocabulo emendare voluerit. Atque ita in altero 
loco, quum ad marginem primo adscriptum fuerit nomen 
Zacharise, facile mutari illud potuit in nomen Jeremise : vel 
quod oscitante librario (quod saepe fit) unum nomen pro 
altero exciderit : vel quod inter voces ipsas nonnuUa esset 
affinitas (non minor saltern quam inter Asaphi et Esaise no- 
mina), vel quod in literarum compendiis facile potuit Zov in 
lou degenerare (quae Bezse est conjectura), vel etiam quia 
secundum translationem LXX. qua vetususaest Ecclesia, 
non videbatur in Zacharia hoc testimonium reperiri posse ; 
quippe quod ita discreparet ab Hebraica veritate, ut nihil 
habere simile videretur, quemadmodum in commentariis suis 
Jansenius et Maldonatus confirmant. Sic enim locus se habet 
in editione quae dicitur LXX. Kal ipio wpog avrovg, tt 
KoXov ivwiTiov vfiwv tart, Sort tov fiiaOov fiov, rj atttiiraaOf.. 
Koi E<jT»)<rav TOV fiiadov fiov rpiaKOvra apyvpov^. koX UTn 
Kvptog TTjOoc fiii KaOeg avTovg tig to ■)(wvtvTi)piov, koI OKiipai 
II SoKi/xov i(7Ti, 6v TpoTTOV tSoKijuadfljjv vnip ai/Tuyv- koi tXa- 
/Sor Toiig TpiaKOVTa apyvpovg, koX ivijiaXov ovtovq ilg tov 
oIkov Kvp'tov etc TO \ii)vivTripiov. quseHieronymus™ ex Vul- 
gata editione ita Latine repetit : " Et dicam ad eos ; si bo- 
num est coram vobis, date mercedem mihi, aut renuite. Et 
appenderunt mercedem meam triginta argenteos. Dixitque 
Dominus ad me : Pone illos in conflatorium ; et considera, 
si probatum sit, sicut probatus sum ab eis. Et tuli triginta 
argenteos, et misi eos in domo Domini in conflatorium." 
Hie nihil est, inquit Jansenius, " quod cum citato ab Evan- 
gelista testimonio conveniat, nisi illud ; ' et statuerunt mer- 
cedem meam triginta argenteos.' Unde illud ; ' Pretium 
appretiati quem appretiaverunt a filiis Israel, et dederunt 
eos in agrum figuli, sicut constituit mihi Dominus :' Au- 
guslinus existimat nee apud Zachariam, nee apud Jeremiam 
reperiri, ac proinde accipiendum ex persona Evangelistae 
dictum. At Evangelistae testimonium, quod citat, adducit 
non tantum ut ostendat pretium Christi fuisse praedictum ; 
sed magis ut ostendat praedictum esse eo pretio a Judaeis 



"' Hieronym. de optim. gener. interp. ad Pammacb. op. torn. 4. par. 2. pag. 
252. 



PR^LECTIONES THEOLOGIC^. 317 

agrum figuli emendum." Hsec Jansenius : et qui eum koto 
TToSac hie sequitur (licet egregie id dissimulet) Alphonsus 
Salmeron. Deinde etiam (quod monent iidem, et ante eos 
monuit Claudius Guillandus") ut nomen Jeremise adseribere- 
tur, in causa facile potuit, quod apud eum capite trigesimo 
secundodeagroase empto ex prsecepto Domini legatur. Hue 
enim respexisse Mattliseum, etiam nostristemporibus defen- 
dit Franciscus Vatablus" (quam recte ; nihil attinet dicere) 
neque ab ea sententia alienus est ipse Augustinus?. Itaque 
mirum est, inquit hie Johannes Maldonatus, " cum eodem 
loco dicat, satis esse causae, cur hoc testimonium Jeremise tri- 
buatur, quod Jeremias cap. 32. ver. 9. emerit agrum ; negare 
nunc eam ipsam causam satis esse potuisse, ut aliquis pu- 
tans Evangelistam ad ilium Jeremiae locum allusisse ; nomen 
Jeremiae ad marginem annotaverit, alius in contextum tran- 
stulerit." Adde quod erroris quoque causa esse potuit 
Graeci textus cum Hebraico, quod apud Veteres ferebatur 
et pro ipsius Matthaei vero atque germano a multis habeba- 
tur Evangelio, inconsiderate facta collatio. In eo enim ve- 
risimile est, ita se locum habuisse, quomodo nunc in Evan- 
gelio Syriaco legitur : Tunc impletum est quod dictum 
fuit N"'2^."p2 per manum prophetae : hie enim communis 
Hebraeorum et Chaldaeorum est idiotismus. Verso a f in 
"I (quod ob literarum similitudinem, proclive admodum, et 
saepe a LXX. nonnunquam etiam Hieronymo factum) 
emergit "T'3 id cum nota compendii vatet Sta Itptfilov, sive 
in Jeremia, quemadmodum in notis ad Parallela Sacra ob- 
servat vir Hebraicarum rerum peritissimus Johannes Dru- 
sius. Verum quia multi fortasse non facile sibi persuaderi 
patientur tot codices vitiari potuisse : non abs re fuerit etiam 
aliorum sententias proponere, qui vulgata lectione retenta, 
propositam difficultatem solvere conati sunt, si quidem 
" commodiusplures exitus inveniuntur, quibus qusestiones 
diflBciles dissolvuntur :" ut in simili re dixit Augustinusi. 
Atque ut ab ipso incipiamus Augustino is (et eum secutus 



■ In Matt. cap. 27. ° In annotationibus ad Jerem. cap. 32. 

f De con. Evang. lib. 3. cap. SO. op. tooi. 3. par. 2. pag. 1 15. 
■) Augustin. quiest. 25. in Genesim. op. tom. 3. par. 1. pag. 384, 



318 PHa;LECTIONES THEOLOGIC^. 

Strabus in Glossa ordinaria, Beda et Anselmus Cantuarien- 
sis in Matthsei caput vigesimum septimum) existiraat, " se- 
cretiore^ consllio providentise Dei, qua mentes Evangelis- 
tarum sunt gubernatse, fieri potuisse, ut animo Matthsei 
Evangelium conscribentis pro Zacharia Jeremias occurreret: 
atque sic esse insinuatum, ita omnes sanctos Prophetas uno 
spiritu locutos, mirabili inter se consensione constare, ut hoc 
multo amplius sit, quam si omnia Prophetarum uno unius 
hominis ore dicerentur ; et ideo indubitanter accipi debere 
qusecunque per eos Spiritus Sanctus dixit, et singula esse 
omnium, et omnia singulorum." Verum hsec responsio vi- 
detur duriuscula. Dicere enim Jeremiam pro Zacharia 
citari potuisse, quod idem per omnes Prophetas spiritus lo- 
cutus sit, non immerito Johanni Maldonato violenta videtur 
interpretatio, ut de eapronuntiare non dubitaverit Johannes 
Major : " Istud'* secretum consilium non reclpio sed abji- 
cio." Aliter igitur respondetur, petitum esse locum ex 
utroque Propheta conjunctim, puta ex Jeremise capite tri- 
gesimo secundo et Zacharise capite undecimo. Ita Strabus 
in Glossa ordinaria, et Anselmus Cantuariensis : " Apud 
Jeremiam (inquiunt) invenitur de empto agro, sed non sub 
hoc nomine pretii : apud Zachariam de triginta argenteis, 
et nihil de emptione agri. Utrumque ergo interpretatur 
Evangelista ad hoc quod de Domino completum est : et 
confert in unum triginta argenteos, quod est in Zacharia; et 
agrum emptum quod est in Jeremia." Inde et Anastasius 
Abbas' in libro contra Judseos: " De venditione, et pretio 
triginta argenteorum Zacharias et Hieremias Prophetse lo- 
cuti sunt et acceperunt triginta argenteos pretium appretiati, 
quod appretiarunt filii Israel." ***** 

* * • * *#'»*»*• 

3. Marc. cap. 1. ver. 2. <I»c yiypanrai iv roig Trpo(priraig. 
Editio Vulgata Latina legit : " Sicut scriptum est in Esaia 
Propheta." Ubi Melchior Canus" novitios" ridet interpre- 



>' Augustin.de consen. Evang. lib. 3, cap. 30. op. torn. 3. par. 2. pag. 115. 

" Maj. in Matt. cap. 27. 

' Apud Hen. Canisium, torn. 3. par. 3. Lect. Antiq. 

" Canus, lib. 2. loc. Thes. cap. 18. 



PR^LECTIONES THEOLOGICiE, 319 

tes qui e pravis Graecis Latina emendant nonprava :" colli- 
gitque " summo eosjure magnaque ratione facere, qui non 
in hoc solum sed in aliis quoque locis, Grsecis exemplaribus 
posthabitis Latinam editionem venerantur. Grseca autem 
hie esse vitiata ita probat Erasmus, tametsi fatetur Graeca 
exemplaria omnia, quae videre quidem ipse potuit, Iv irpo- 
^I'lrai^ habere ; lectionem nostram probat tamen, Grsecam- 
que asserit a Grsecis fuisse immutatam. Hieronymus etiam 
in epistola ad Pammachium de optimo genera interpretandi 
solamhanc, quam habemus lectionem, habet : alterius autem 
eo loco ne meminit quidem. Et Porphyrius libro decimo 
quarto Marcum Evangelistam eo nomine accusal, quod homo 
imperitus et rudis, vel suas literas nesciat, idque quasi ab uno 
eodemque propheta scriptum referat, quod non ab uno, sed 
a duobus scriptum est. Cui calumnise Chrysostomus" res- 
pondens non causatur, aut codices mendosos esse, aut certe 
ab impio locum depravatum : sed plane consentit, eo pror- 
sus modo lectum iri, quo Porphyrius in objectione legit. 
Qua ex re perspicuum fit, ante Chrysostomi et Hieronymi 
tempora in editionem nostram omnes et Grsecos et Latinos 
codices consensisse." Haee Canus. Et legendum esse, " in 
Esaia propheta," clarissime probari asserit Wilhelmus Re- 
ginaldus^, "ex Syriacis Bibliis, S. Hieronymo^, S. Augus- 
tino% S. Epiphanio*", et S. Chrysostomo"' speciatim hunc 
locum adversus Porphyrium defendente," 

Respondetur ; Et hodie variant, et olim variabant in hu- 
jus loci lectione Graeca exemplaria. Quamvis enim exem- 
plaria omnia quae vidit Erasmus, tv ■!rpo(^nTaiQ habuerint 
(quod etiam secuti sunt Theophylactus et Euthymius) indi- 
carunt tamen alii " in bibliotheca Vaticana haberi codicem 
Graecum majusculis descriptum," qui legat iv ti^ 'Haaia 
irpo0(;rr) : quod ipse Erasmus monet, et Lucas Brugeusis 
in Notationibus confirmat. Sed et Bezae vetustissimus co- 
dex majusculis item descriptus ; exemplar quoque vetustis- 

' In hoDi. de initiis Evang. secundum Marc. 
» Reginald, in Refutat. Reprehensis. 

* Hieron. de optimo genera interpretandi. cap. 3. 

* Aug. queest. 57. Vet. et Nov. Testam. op. torn. 3. App. pag. 64. 
' Epiphan. contra heeres. lib. 2. ' Cbrysost. cap. 1. Marci. 



320 PRiELECTIONES THEOLOGIC^. 

simum quod ex Italia nactus est Robertus Stephanus, et 
aliud quod Regis Gallorum Bibliotheca eidem suppeditavit, 
similiter legunt tv 'HcraV^ t<^ Trpo^/jry. Olim vero variasse 
exemplaria ex Irensei scriptoris antiquissimi libro tertio 
adversus haereses manifestum est. Nam in capite quidem 
undeeimo non procul a fine ita citatum habetur : " Initium 
Evangelii, quemadmodum scriptum est in Esaia Propheta." 
Verum prius in eodem capite, Irenseus in hunc modum 
scripserat : " Marcus interpres et sectator Petri, initium 
Evangelicae conscriptionis fecit sic. ' Initium Evangelii 
Jesu Christi filii Dei, quemadmodum dictum est in Prophe- 
tis, Ecce, mitto Angelum meum ante faciem tuam, qui prse- 
parabit viam tuam : Vox clamantis in deserto ; Parate viam 
Domini, rectas facite semitas ante Deum nostrum.' Mani- 
festo initium Evangelii esse dicens, sanctorum prophetarum 
voces ;" et postea capite decimo octavo, " Propter hoc et 
Marcus ait : ' Initium Evangelii Jesu Christi Filii Dei, 
quemadmodum scriptum est in Prophetis,' unum et eun- 
dem sciens Filium Dei Jesum, qui a Prophetis annunciatus 
est." Ut omnino falsum sit, quod perspicuum esse afErmat 
Canus: "in alteram lectionem, ante Chrysostomi et Hie- 
ronymi tempora, omnes et Grsecos et Latinos codices con- 
sensisse." Quamvis enim illam jam olim fuisse receptam 
lectionem ex Porphyrii objectione sit perspicuum : non est 
tamen consequens, Qmnes in eam codices consensisse ; non 
magis quidem quam in illam, Matthsei cap. 13. ver. 35. quae 
jam in nuUis vel Graecis vel Latinis habetur codicibus ; 
" Ut impleretur quod scriptum est per Esaiam prophetam :" 
quia et impius Porphyrins (quemadmodum in commenta- 
riis qui Hieronymo tribuuntur in Psalm. 77. modo notavi- 
mus) proposuit adversus nos hoc ipsum dicens : " Evange- 
lista vester Matthaeus tarn imperitus fuit, ut diceret, Quod 
scriptum est per Esaiam prophetam, Aperiam in parabo- 
lis OS meum :" neque etiam si Chrysostomus et Augusti- 
nus (quanquam nee commentariorum in Marcum Chry- 
sostomum neque Quaestionum in Vetus et Novum Tes- 
tamentum authorem esse Augustinum doctinorunt) aliter 
objectam difficultatem solvere conati, codices mendosos 
esse causati non sunt : sequitur ab aliis aUter respon- 



PR^LECTIUNSS THEOLOGIC^. 3 

deri non potuisse. Hieronymus quidem in libro de Op- 
timo genere interpretandi qusestionein tantum proponit : 
" Quomodo Marcus statim in principio voluminis sui po- 
suit : ' sicut scriptum est in Esaia propheta ; Ecce ego mitto 
angeium meum :' quod non scribitur in Esaia, sed in Mala- 
chia novissimo duodecim prophetarum." Verum libro primo 
Commentariorum in Matthaeum ita ipse solvit : " Nos nomen 
Esaiae putamus additum scriptorum vitio, quod et in aliis locis 
probure possumus,aut certe de diversis testimoniisScriptura 
rum unum corpus efFectum." Epiphanius initium Marci sic 
recitat: 'Apxi)^ tov evayyiXiov we yiypairrai tv Herai'^ rif 
irpo^Z/ry, ^wvri (iowvTog iv ry ipi'ifxtf) '■ non Esaiae prophetae 
nominisubjungens testimonium ex Malachia petitum (quem- 
admodum fh in editione vulgata Latina) sed alterum quod 
versu trigesimo sequitur re vera ex Esaia petitum. Cumautem 
in omnibus qui extant codicibus, primo loco positumvideamus 
Malachiae testimonium, atque ei deinde adjunctum aliud ex 
Esaise prophetia desumptum, recte pronuntiat Theodorus 
Peltanus Jesuita, " emendatiores" esse codices Graecos, qui 
legunt, Sicut scriptum est in Prophetis : quam alios, in 
quibus legitur, Sicut scriptum est in Esaia Propheta ;" 
quod etiam ante ipsum inter Pontificios senserunt Hofmeis- 
terus et Cajetanus. 

4. Marc. cap. 7. ver. 3. lav /ifi nvy/iy v(\pt^vTai rac 
XiipaQ. Author editionis Vulgatae Latinae, vertit, " Nisi 
crebro laverint manus. Ubi Erasmus existimat legisse eum 
in Graeco TTUKPp, quod sonat frequenter aut crebro: ejus- 
que conjecturam Beza et alii commendant, atque earn 
translationem Anglicana Biblia retinent. At nunc legitur, 
iruyfx)], quod brachii longitudinem usque ad lacerti junctu- 
ram significat. Quis vero non putet Evangelistam sic dictu- 
rum ; Pharisaei crebro lavant, quia alias non edunt : potius 
quam ita, Nisi ad cubitum usque laverint, non edunt." 
Haec Anglo- Rhemeiises'. Respondetur: Theophylactus qui- 
dem in Marc. cap. 7. et Euthymius in Matt. cap. 15. (vel 



' Epiph. card avoqruv, pag. 186. libro seeundo haeres. 51. 
* Peltan. not. in Victoria Antioclienicoinnientar. in Marc. cap. 1. 
' Prefat. in Nov. Teitani lect. 45. 
VOL. XIV. Y 



322 PR.ELECTIONES THEOLOGIC-E. 

ut apud eum capita distinguuntur, 27), wuy^y lavari expo- 
nunt, axpi Tov ayKwvoc v'nrTeadai, ad cubitum usque lavari, 
TTuyjuij yap Xiyirai to otto tov ayKwvog axpi Koi riov aKptav 
SaKTv\(x)v : inquit Theophylactus. Tantum vero abest ut 
Graeca lectione retenta, ista sententia necessario sit amplec- 
tenda : Graeci contextus rationem, earn prorsus non ad- 
mittere contendant Erasmus et Beza, quandoquidem neque 
irvynrj ipsum ayKuva sive lacerti juncturam declarat : et ut 
maxime deelararet, non nvyfir) dicendum fuisset, sed Trvyfiri- 
Oev potius, id est, a cubito sive cubito tenus. Sed nee illud 
TTVKvn probat Beza, quod prorsus inusitatum est (pro quo 
TTVKva vel irvKvuig authoribus est in usu) : neque oninino 
aliud legisse videtur Latinus interpres, quam quod hodle in 
libris Grsecis legimus. Arabicse duse diversse paraphrases 
(ut notat ScaligerK) omittunt : tertia ab illis diversa expo- 
nit ' ssepissime' ex interpretibus Grsecorum, qui nvyfiy pro 
eo quod Homero nvKu, id est, frequenter, accipiunt. Inde 
infiinse vetustatis Christiani scriptores nv^ et nvyny pro 
eodem usurpant, id est ' saspissime :' nv^ vero adverbialiter 
sumptum, idem interdum significare, quod diiigenter et assi- 
due, ex hoc incerti authoris (quem Procopium putat) apud 
Suidam'' loco, ostendit vir doctissimus Isaacus Casaubo- 
nus' : of Se (ppayyoi "va ItTKrjvij^lvot iTvy\avov, Trv% Tt icai 
iirl TroXi) jiodpovg opv^avTsg, ravry a(T(paXt<TTara ejuevov. 
Inde cognatum vocabulum irvyfiy tertio casu adverbiascere 
(ut icukX([), irappriala, aliaque id genus) et non aliud signi- 
ficare quam iirl ttoXu, id est, sedulo et accurate, existimat 
Casaubonus. Quam expositionem confirmat Syrus Marci 
interpres, qui vvypy hie reddidit Zv^(Ujjsj id est, diii- 
genter et accurate: quemadmodum Luc. cap. 1. ver. 39. 
fitTo. a-TovBtig vertit Aj)lxjjs studiose et sedulo. Neque 
aliter vocem iruyjufjaccepit Epiphanius de Scribis inquiens: 
TTvyfiy^ ptv Tag xtipae vnrTOfiivoi, irvypy St koi KaQapiapovg 
Tivag St' wSarwv (cat XovTpwv aTroafi-n\6ptvot ; quod Cornarius 
vertit : " Crebro manus lavantes, crebro item purificationes 



s Scalig. Elench. Trihaeret. Serarii, cap, 7. 

'■ Suid. voc. iruj. ' Casaub. not. in Marc. 7. 3. 

'^ Epiphan. lib. 1. hsires, 1$. 



PR.ELECTIONES THEOLOGId:. 323 

quasdam per aquas et lavacra, detergentes." Ita Nicolao 
Serario Jesuitfe', Truyjuy aliquid agere, est hoc ipsum ite- 
rato, siepe ac enixe agere : " ducta (ut ille ait) metaphora 
a pugilum pugna, quae Trvyfiii dicitur. In hac enim ssepe, 
ac magno cum conatu, et magna cum diligentia pugni jac- 
tantur." Neque multumab hac sententia discedit ipseBeza, 
qui hie significatum putat " summo studio aiFectatas fuisse 
istas ablutiones a Judseis ; ut facere solent qui manum manui 
affricant, et pugnum (quod irvyfixi proprie notat) inserunt 
alterius palmae." Ut hoc vocabulo notare voluerit Evan- 
gelista, Pharisaeos non tam solitos crebro lavare, antequam 
cibum caperent (quod non videatur verisimile), quam dili- 
genter lavare ; et, pugno in cavum manus alterius immisso, 
magno se conatu defricare, ne quid sordium forte adbseres- 
ceret. Josephus Scaliger in Elencho Trihseresii Micolai 
Serarii, capite septimo, agnoscit quidem hoc factum : et 
voce TTvyfxiJ diligentem et accuratam lotionem significari. 
Ipse tamen notari putat ritum, qui Judseis D'^T nb^to^ dici- 
tur, hoc est ^iipapaia, sive elevatio manuum in pugni figu- 
ram compositarum, cum vero ritum his verbis exponit : 
quae quia ad loci hujus intellectum multum faciunt, transcri- 
bere placuit : " Judseus lotioni manuum operans quinque 
digitorum oKpa inter se jungit: et quum extremitates di- 
gitorum sic inter se commiscuit, inde fit, ut manus in pugni 
speciem collecta sit, non tamen ut nexum pugnum, qui 
Grajcis Trvjfifj Koi ypovOoi; dicitur, faciat, sed Truypi) voca- 
tur, quia aliud nomen reperiri non potuit. Tlvyfiri enim 
proprie est manus compressio digitis quatuor in volam in- 
clusis, solo poUice in indicem incumbente. Hoc vero manus 
schema colligitur poUicis ungue cum quatuor digitorum 
summitatibus conjunct©. Cum igitur manus sic configuratee 
fuerint, attoUuntur ita ut aqua, quse inter lavandum mani- 
busliseserit, unacum sordibus per exteriores partes manuum 
ad cubitum usque defluant, et mox manibus eodem sche- 
mate manente terram versus pronis demissis, ab cubitis in 
terram decidant. Itaque in lotione manuum tria fiunt : la- 
vantur manus ita ut omnes sordes eluantur. Componuntur 

' In Triheereaio, lib. 2. cap. 3. 

Y 2 



324 



PR^LECTIONES THEOLOOICJE. 



deinde in pugnum, postremoelevantur et demittuntur. Iiide 
vides quare elevatio manuuin vocata sit accurata ilia x"P"" 
Xovma, quae ab antiquis usque temporibus hactenus utuiitur 
Judaei. Sordes autem, et si quae in manibus adhuc cum 
aqua adhaeserint, vocantur nb''3t3 "i^lJin ra XtirTo. rijc Aou- 
atuig." Haec Scaliger. Quibus addi possunt, quae ex Cen- 
tum benedictionum libro in notis ad caput octavum Deute- 
ronomii transtulit Sebasfianus Munsterus. Hujus enim 
accuratae lotionis et elevationis manuum manifesta habent 
vestigia. Tradunt igitur prius quam edendum sit, manus 
esse abluendas et tergendas : alioquin panem, qui come- 
ditur, immundum judicari. Turn modum lavandarum ma- 
nuum sic definiunt. " Standum est, cum lavas manus ; et 
non innitendum parieti, aut aliquo sustentaculo. Eligenda 
aqua pura, non salsa aut corrupta, quam canis dedignatur 
bibere. Fundenda est aqua tribus vicibus supra manus: in 
prima fusione sunt digiti sursum levandi, in posterioribus 
vero demittendi. Sunt manus simul levaiidse, non una post 
alteram. Nee satis erit, si manus absque aqua cum mappa 
bene terseris, aut si illotis matiibus ad mensam accesseris 
et cochleari usus, nuda manu cibum non contigeris. Qui 
vero e cloaca ad mensam accedere voluerit, is tenetur bis 
lavare manus suas. Deinde opus est in lotura manuum, ut 
manus sinistra tanquam famula subserviat dextrae. Turn 
lotae manus sursum sunt levandae, ad benedicendum Deum, 
etc." Hujusmodi sunt Judaeorum StvTEpaxnig, a Spiritu 
Sancto hoc in loco notatae. 

5. Marc. cap. 15. ver. 2.5. ''Hv Si wpa Tpirri, icai earav- 
pwaav avTOv. Erat autem bora tertia, et crucifixerunt eum : 
cum vero Johan. cap. 19. ver. 4. legamus, fuisse horahi 
quasi sextam, cum Pilatus in Christum sententiam jam 
proxime laturus esset : credit Cajetanus, " in capite decimo 
quinto Marci, errore scriptorum mutatam sextam in tertiam 
propter characterum similitudinem designantium ternarium 
et senarium." Et Johannes Mariana', proposita Cajetani 
sententia, " quod locus aliquis in divinis libris in omnibus 
codicibus et Unguis vitiatus esse possit," ad ejus confirmatio- 

' Pro edit, viilgata, cap. 23. 



I 



PR^ELECTIONES THEOLOGIC^. 326 

nemhocaddit: " Quidam Marc. cap. 15. ver. 25.cum Johan. 
cap. 19. ver. 4. conciliant : Marci locum in omnibus co- 
dicibus et Unguis propter similitudinem notarum Grsece 
ternarii et senarii corruptum esse putantes viri antiquitate et 
auctoritate prsecipua : in quo numero Hieronymus erat in 
Psalmi 77. initio, et S. Thomas'" : quibus addi poterit et 
NounusPoeta, qui in ipso carmine (ubi error non admittitur, 
propter syllabarum quantitatem) locum Johannis sic ex- 
pressit : 

'Hv H TtTatvo^tt'Tj rpiTOLTrj 6avarii<popog utpij 
Kai HtXaroQ raxvepyo^ tn' tvXd'iyyi Oowki^ 
^jSpaioic t/36ij(Tev, I^€ trxf^ov Vtrrarat avijp, 

Erat autein extensa lertia rnortifera hora. 

Et Pilatus celeriter agens, in confecta ex bonis lapidibus «ede 

Hebrseis magna voce dixit ; Ecce prope Stat homo'*." 

" Hujus loci Johannis difBcultas (ait Laurentius Rami- 
rez de Prado) ita torsit aliquos nostri et praeteriti aevi 
interpretes, ut eos coegerit profiteri depravatam litteram 
incuria librariorum ; et ausi sint sacrosanctam Bibliorum 
fidem communibus vioiare manibus, asserentes scribarum 
peccatum inde fluxisse, quia Grseci litteris Alphabeti scri- 
bebant numeros, et ternarium sic notabant, y, senarium 
sic, T, figuris satis apud eos propinquis. Itaque cum pla- 
nius velient scribere explosis notis horam tertiam pro sexta 
per errorem litteris scripserunt. Ego vero qui neminem 
debere affirmo, ut sensum eliciat, verba corrumpere 

(Nobi.i non licei esse tam disertis 
Qui Musaii colimus severiores.) 

textus nostri veram scripturam esse contend©. " Haec ille in 
Pentecontarchi sui capite trigesimo octavo, ubi recte repre- 
hendit illain Cffisaris Baronii assertionem : " Evangelistas° 



" Thoiii. 3. p. 9. art. 9. ad. 2. 

" Vid. Cas^ub. exercit. pag. 668. 670. et ibi Baron. Petr. Alexandrin. in 
Chronic. Sallianum ; Maldonat. in Matt. 27. 47. Luc. Brugens. in Marc. 15. 2S. 
Job. Buison. Harmon. Evangelic. Torniell. an. Mund. 4084. s-^ct. 14. etc. Au- 
gustin. de consens. Evangelist. lib. 3. cap. 13. op. torn. 3. par. 2. pag. 122, 

" Baron. Annal. toni. l.an. Christ. 34, 



326 PR^LECTIONES THEOLOGICiE. 

in conscribendis horis horologium non habuisse prse mani- 
bus, ut per sua puncta singulas horas distribuere potuissent ; 
sed de horis scripsisse, quod tunc opinati essent." Sic ne 
opinari potuit qui praeeunte Spiritu Sancto verba profert? 
absit, absit, inquit Ramirez • • # * • 

• »•»»•«»•*• 

6. Luc. cap. 2. ver. 14. de ilia Hymni angelici clausula, 
iv av6p,viroic tiiBoKia, ita in commentariis suis scribit Jo- 
hannes Maldonatus. " Omnes nunc Grseci codices habent 
(vSoKia, bona voluntas, atque ita omnes non antiquissimi 
Grsecorum interpretes legunt, Andrseas lerosolymitanus, 
Nicephorus, Theophylactus, Euthymius, et his antiquior 
Gregorius Nazianzenus°. Sed non dubito multis fretus 
auctoribus affirmare, Graecos nunc codices hoc loco esse 
corruptos, legendumque esse ivSoKiag bonse voluntatis, ut 
noster legit interpres, cujus magna profecto auctoritas esse 
debet : et omnes fere antiquissimi auctores Latini simul, et 
Grseci, Originesi", Cyprianus", Cyrillus% Ambrosius', Au- 
gustinus', Csesarius", Leo", Gregorius^, Beda^ et Bernar- 
dus*. Ratioque ipsa docet, ita esse legendum. Nam quis 
quseso sensus est ; ' in hominibus bona voluntas.' Exponunt 
quidam, Et in terra pax hominibus, quae est bona Dei erga 
illos voluntas, ut sit appositio : sed hoc quam violentum est? 
Prseterquam quod non sunt hsec duo membra sed unum ; 
quare nomen pacis necessario cum hominibus jungi debet. 
Itaque non potest alterum substantivum, nisi in secundo casu 
cum iisdem recte conjungi." Hsec Maldonatus. Similiter 
etiam Andradius'', " Graeca (inquit) omnia exemplaria summa 
consensione habent : Gloria in excelsis Deo, et in terra'pax. 



Orat. 2. de Pascha. P Homilia in Lucam, cap. 13. 

1 In libro de nativitate Domi;ii. ' Cateches. 12. sect. 32. 
' Ambros. serm. 3. de nat. Dom. op. torn. 2. app. pag. 396. 

' Aug. lib. 2. de Sermone Domini in Monte, cap. 10. et alibi. 

» CsBsar. homil. 1 2. » Leo, serm. 6. de Nativit. 

I Gregor. lib. 28. Moral, cap. 7. et torn. 8, in Evangelia. 

' Bed. in commcutar. Luc. 2. 

' Bernard, serm. 4. in vigilia natalis Domini, et serm. 2. de septifornii spiritu 
in Christo, et serm. 1. de S. Andraa, et serm. 13. de laude et gloria semper at- 
tribuenda. 

'> Lib. 4, DefensioDis Fidei Tridentios. 



pr.i;lectiones theologic^. 



327 



hominibus bona voluntas; verum cum Origenes'', Chrysosto- 
musque"* non semel cum vulgato interprete evSokiocj id est, 
bonae voluntatis, legant ; quis eos existimabit a veteribus ex- 
emplaribus temere defecisse? cum prsesertim Latina hsec 
verba sententiam contineant non apertam modo atque per- 
spicuam, sed cum aliis Scripturae locls mirabiliter consentien- 
tem? Nam cum Hebrsei soleant genitivis appellativorum pro 
adjectivis uti ; et filii promissionis, atque vasa irse vel miseri- 
cordise ii dicantur ab ipsis, quibus promissiones destinantur, 
aut in quos iram vel misericordiam decrevit Deus exercere, 
homines certe bonse voluntatis dicuntur, quos tanta Deus 
fuit benevolentia prosecutus, ut eorum causa mortalium sese 
miseriis socium adjunxerit. Quocirca Deo Optimo Maximo 
admirabiles illi atque angelici spiritus gloriam immortalem 
concinunt, hominibus vero, quos singulari quadam benevo- 
lentia sempiternum numen complexum est, pacem, hoc est, 
bonorum omnium affluentiam, Hebrseorum dicendi more, 
annuntiant." Haec Andradius : quae plenius referre placuit, 
quod recte et orthodoxe (quod etiam Maldonatus facit) loci 
sententiam explicavit. Multo profecto rectius quam Anglo- 
llhemenses nostri : qui non solum in praefatione quam Novo 
Testamento a se verso prsefixerunt, cum istis objiciunt, 
'♦ Origenem' et Chrysostomum legisse ; ' Hominibus bonae 
voluntatis :' eamque lectionem Bezae magis probari addunt, 
quam quae in Graeco, qui hodie extat, textu extat :" sed 
etiam in annotationibus ad hunc locum, quod Maldonatus 
et Andradius ad Dei benevolentiam vere retulerunt, id illi 
ad liberum hominis astruendum arbitrium violenter trahunt. 
" Similiter observa (inquit' Christophorus^ de Sacro Bosco) 
Origenem et Chrysostomum Lucae capite secundo legisse 
* pax hominibus bonae voluntatis :' quamvis Graeca hodie 
habent, ♦ in terra pax, in hominibus ti»SoKia :' item hos au- 
thores intelligere textum, non de beneplacito divino sive 
de favore Dei erga homines, sed de ipsorum hominum bona 

^ Origen. in Luc. homil. 13, 

<> Chry3ost. in Matt. Iiom. 36. item. serm. de nat. et de asccnsione Domini. 

* Prjef. in Nov. Teat, sect. 44, 

' In seciinda parte Defens, Occret, Tridentini, cap. 9, 

s Sacrob. pag. 186. 187. 



328 PR^ELECTIONES THEOLOGlCiK. 

dispositione. Sic enim homilia de nativitate Domini Chry- 
sostomus : ' In terra pax : in quibus pax ? in hominibus, et 
quare Gentiles pacem non habent? quare Judaei pacem non 
habent? ideo adjecit pax in hominibus bonse voluntatis, hoc 
est qui suscipiunt natum Christum.' Sic vero Origines in 
Lucam homilia decimatertia: ' Pax quam non datDeus super 
terram, non est pax bonse voluntatis.' Et paulo post*" : 
• neque ait simpliciter, non veni pacem mittere, sed cum 
additamento, super terram : neque e contrario dixit, Non 
veni pacem mittere super terram hominibus bonae volun- 
tatis.' Atque hsec sine dubio valde commendant Latinam 
nostram translationem." Hactenus Christophorus de Sacro- 
bosco : et Johannes Mariana monet in codice Petri Fa- 
giardi Velesii Marchionis " prorsus' ut in editione vulgata 
lectionem diversam adnotatam esse : /cai iiri yijc tipjivj), 
avOpwTTOtg evdoKtac • ne putes Ecclesiam temere nostram 
lectionem prsetulisse, eaque uti in precibus Ecclesiasticis." 

Respondetur : Non est verum quod scribunt Maldonatus 
et Andradius, omnes nunc Grsecos codices summa consen- 
sione habere; "hominibus bona voluntas." Nam praeter 
exemplaria quae secutus est Velesius Marchio (de quo Ma- 
riana) etiam Theodori Bezai vetustissimus codex, qui in 
publica Cantabrigiensis Academise Bibliotheca asservatur, 
et codex Lugdunensis (si modo is alius est) antiquitatis ve- 
nerandae ab Alphonso Salmerone* citatus, tvSoKtag legit, 
hoc est, Benevolentiae, sive ut vetus interpres Latinus red- 
didit, Bonae voluntatis : quam lectionem secuti sunt Patres 
plurimi, Latini praesertim a Johanne Maldonato citati : qui- 
bus addere etiam liceat Irenaeum', Hilarium™, Origenem 
vel quicunque author fuit Tractatus primi in Matthaeum : 
Pseudo-Pontianum in tertia epistola, Hieronymum", et 



** Imo statim post; neqtie enim locum inspexisse videtur Christophorus. 

* Mar. pro edit vulg. cap. 17. 

^ Salmer. torn. 3. conimentar. in Evangel, tractat. 35. 

' Iren. adv. heer. lib. 3. cap. 10. op. pag. 186. 

■" Hilar. De Trin. lib. 2. op. pag. 802. 

" Hieron. Comm. in Esai. lib. 1. cap. 2. op. torn. 3. pag. 23. et lib. 3. cap. 6. 
pag. 60, et comm. in Ezecli. lib. 4. pag. 785. et comm. in Hab. lib. 2. cap. 3. 
pag. 1622.; Comm. in Mall. lib. 4. cap. 28. tom. 4. par. 1. pag. 142. ; Epist. 53. 



I 



PRiELECTIONES THEOLOGIC^. 329 

Severianum apud Chrysostomum, in sermone de pace, et 
authorem operis imperfecti in Matthseum, homilia secunda. 
Beza quoque licet in contextu interpretatus sit, in homini- 
bus benevolentia: " non recusem tamen legere tvSoKiag," 
inquit idem in annotationibus. Neque sane causa est cur 
quis lectionem illam recuset : neque periculum est ut vel a 
Grsecorum qui hodie extant codicum consensione, vel a 
sententia orthodoxa recedamus, si illud siiSoKiac referamus 
ad homines : raodo intelligamus (quod in annotationibus 
probe monet Erasmus) homines sic dici bonae voluntatis, 
quemadmodum dicuntur filii gratise, filii charitatis, filii elec- 
tionis, et filii irae, quos Deus sua gratia, suaque charitate 
dignatur, aut quos elegit, aut in quos exercet iram suam ; 
ita dicantur homines bonae voluntatis, erga quos Deus gerit 
bonam voluntatem : qui non secundum justitias nostras sed 
secundum suam misericordiam, salvos nos fecit. Ut illud 
bonae voluntatis additum fuerit (quemadmodum idem ob- 
servat eodem loco) " ne putaremus eam pacem cunctis 
hominibus promiscue dandam : sed electis tantum, quos 
Deus libera voluntate sua dignatus est." Quomodo Vete- 
rum nonnulli acceperint, et quid de Sacroboscani ea in re 
observatione sentiendum, malo ut a viro" egregie docto, et 
sibi olim in Gallia noto Johanne Maldonato, quam a me 
discat. Sic enim in eommentariis suis de Veterum senten- 
tia scribit Maldonatus : " Quo sensu dicantur homines 
bonae voluntatis, in eo niihi videor a muitis eorum, non sine 
ratione dissentire. Putant enim illi, bonae voluntatis ho- 
mines appellari, qui bonam habent voluntatem, et ad reci- 
piendam divinam misericordiam, et pacem illam, quae an- 
nuntiabatur, propensam : quales illi ipsi pastores erant, 
quibuscum angeli loquebaiitur. Kt quidem ita ut Ambro- 
sius significari his dicat verbis pacem non debiti esse, sed 
meriti ; quasi pax non quibusvis hominibus, sed bona eam 
voluntate merentibus promittatur. Quod a summo licet 
profectum auctore, imitari lectorem nolim." Haec ille, de 

pag. 580. ; Epi»t. ad Algasiain, pag. 206. ; Epist. 53. lotn. i. par. 2. pag. 580. 
Epi»t. 80.- Epitaph. Paula, pag. 675. ; Lib. adv. Helvidium, j>ag. 134. 
" Sacrobosc. part. 4. defens. decret. Tridentin. cap. 7. pag. 362. 



330 PR^LECTIONES THEOLOGIC^. 

sententia veterum : suam vero quae sana et orthodoxa est, 
ita aperit. " EuSoiciav esse ait proprie, quse ab Hebrseis 
vocatur ]")Tn : nisi quod 7"1!n in scriptura sacra et de Deo, 
et de hominibus; tiiSoKia vero, quantum equidem obser- 
vare potui (inquit), fere de solo Deo dici solet : significat 
enim bonam Dei erga homines voluntatem, et, quam vulgo 
vocamus gratiam : quod vetus interpres solet reddere bene- 
plaeitum. sicut verbum iiiSoKiiv, bene placere°." Itaque 
sensum esse affirmat : Et in terra pax hominibus bonae vo- 
luntatis, id est, iis, quos Deus amavit, qui Deo placuerunt, 
quos bona Deus prosecutus est voluntate, quibus verbis 
prsedestinatos designari addit, atque ita demum concludit : 
" Potius ergo significatur, non hominum merito sed sola 
Dei misericordia atque liberalitate, et ut ipsius prsedestina- 
tionis verbo utar, ry tv^oKfq, beneplacito, ut noster vertit 
interpres, banc inter Deum et homines reconciliatam esse 
pacem. Hoc enim est, quod quasi hunc locum explicans scri- 
bit D. PaulusP, in quo habemus redemptionem per sangui- 
nem ejus, remissionem peccatorum secundum divitias gratise 
ejus." Cum Maldonato et Andradio consentit Johannes 
Gagneius; monens hie, " Grsecum verbum (vSokIo, apud 
veteres Grsecos theologos usurpari pro antegressa Dei in 
nos bona voluntate, ac propenso favore : ideoque hoc in 
loco, iv avQpwtroiQ ttiSoKi'ac, exponendum esse, in homini- 
bus quos propenso favore suo dignatus fuerit Dominus." 
Nos observare vult Sacroboscanus, Origenem et Chrysos- 
tomum non solum in genitivo legere bonae voluntatis, sed 
etiam " textum intelligere, non de beneplacito divino sive 
de favore Dei erga homines, sed de ipsorum hominum bona 
dispositione :" apparet ab ipso recte non fuisse observatum. 
Illam enim quam citat de Nativitate Domini homiliam'', 
non Chrysostomi esse, sed incerti alicujus monachi, qui 
se in Occidente vixisse indicat, in quarto Bibliothecae 
sanctae libro animadvertit Sixtus Senensis, Et in altero 
testimonio, quod ex Origene' citat nihil habetur, ex quo 
possit quis colligere, non de beneplacito divino sive de 



" Ephes. cap. 1. ver. 9. •■ Ephes. cap. 1. ver. 7. 

1 In Luc. cap. 2. ' 'In Luc. homil. 13. 



PR^LECTIONES THEOLOGIC^. 331 

favore Dei erga homines, sed de ipsorum hominum bona 
dispositione, authorem textum intellexisse : Immo vero 
ex primis illis verbis, quae ab ipso Christophoro produ- 
cuntur: " Pax quam non dat Dominus super terrain, non 
est pax bonse voluntatis :" bonam voluntatem referri ab 
eo non ad homines, sed ad pacem, perspicuum esse af- 
firmat Erasmus Roterodamus, qui et ipse quoque existimat, 
genitivum referendum non ad homines, sed ad pacem : quo- 
modo et Cornelius Jansenius sensum loci reddidit : " Et' 
in terra sit hominibus pax bonse voluntatis Dei, hoc est, pax 
et reconciliatio proveniens non ex hominum meritis, sed ex 
gratuita et propensa Dei erga nos benignitate." Et ne dicas 
cum Stapletono' Jansenium hie infeliciter sequutum esse 
Erasmum: ipse Bellarminus aflBrmat " illud" ' bonse volun- 
tatis' melius conjungi cum pace, ut hie sit sensus : In terra 
pax hominibus. Pax, inquam, bonse voluntatis Dei erga 
homines. Nam ivSoKia (inquit) ut plurimum, non est bona 
voluntas hominis, sed bona voluntas Dei erga homines." 
Et Emanuel Sa Jesuita% bonae voluntatis, interpretatur, ex 
bona Dei voluntate, seu beneplacito, nam Grsece (inquit) 
est EvSoKta. Ita videmus quocunque modo ista legantur 
verba, vel ipsis adversariis judicibus rectius hinc coUigi 
liberam Dei gratiam, quam liberum hominis arbitrium. 

Jam quod attinet ad alteram lectionem, quae in Grsecis co- 
dicibus vulgatis habetur : eam confirmant cum alii authores 
Graeci fere omnes, turn Origenes quoque et Chrysostomus, 
quos pro Latinse editionis lectione notarunt adversarii. Ait 
Stapletonus" Origenem, libro primo contra Celsum, cuSoKiag 
in genitivo legere, sicut Latinus textus habet, quod falsum 
est : legit enim in nominativo ivSoKia, sicut Graeci codices 
habent, quod advertere debebat Genebrardus, vel quisquis 
notulam illam ad Origenem^ editum Parisiis apposuit. " Le- 
git vero Origenes cum Latinis * bonae voluntatis ;' non ut 
Graeculi 'bona voluntas.'" In Ariani vel Trapezuntii po- 
tius Latina translatione commentariorum Chrysostomi in 

■ Janscn. commentar. in Concord. Evangelic, cap. 8. 

' Stapleton. Antidot. in Luc. cap. 2. " Lib. 2. de Verbo Dei, cap. 1 1. 

'In Notationib. ad Luc. cap. 2.ver. 14. " Staplet. loce citato. 

' Orig. homil. 13. in Lucam. 



332 PRiELECTIONES THEOLOGIC^. 

Matthaeum tribus locis habetur pax homiiiibus bonae vo- 
luntatis, sed in Graeco Chrysostomo, homilia vicesima sexta 
in Matthaeum, capite octavo, et homilia sexagesima nona, 
capite vicesimo primo (indeque homilia vicesima sexta ad 
populum Antiochenum, de monachorum vita, quae hinc tota 
est decerpta) diserte legitur, iv avOpdinoiQ euSoicfa, in ho- 
miiiibus bona voluntas. Homilia vero trigesiraa sexta in 
Matthaeun, capite decimo, ab Andradio citata, illud " ho- 
minibus bonae voluntatis," omnino non habetur, sed tantum, 
Ao^a ev vipioToiq OtQ koI Jtti -y^e tlpiivn. Quod ad ser- 
monem de Ascensione Domini attinet, ab eodem Andradio 
citatum, legit quidem Latinus interpres, "in terra pax ho- 
minibus bonae voluntatis :" sed contra authoris mentem 
legisse manifestum est, turn ex epithetis quae ipse adjungit, 
" hominibus qui rebellati sunt, qui inimici fuerunt, qui alie- 
nati erant, qui contumaces judical! sunt :" quae argumenta 
sane sunt non bonae, sed pessimae voluntatis : turn ex Grseco 
Chrysostomi contextu, in quo expresse habetur, ev" avdpu)- 
TTOtc evooKta, rolg iKTmroXiudjfiivotg, rot? ajvwfioaiv. Idem 
veroChrysostomusin epistolam ad Colossenses, homilia ter- 
tia, diserte liiSoKia legit, et non de hominum bona disposi- 
tione, sed de reconciliatione cum Deo interpretatur. " Aia 
ToiiTO tv)(api(TTOVvTtg Xiyopiv, Ao^a iv vTpioTOi^ 0tu», icai iirX 
7»}e sipiivt), iv avdpwiroiQ ivSoKia. ISov, (jtrim, Koi avdpwwoi 
ifavriaav tvapecrTovvTi^ Xonrov. ri i(TTi svSoKia ; KaTaWayrj. 
Propterea gratias agentes dicimus ; Gloria in excelsis Deo, 
et in terra pax, in hominibus bona voluntas. Ecce inquit, 
apparuerunt etiam homines de caetero beneplacentes. Quid 
est ivSoKia, bona voluntas, vel, beneplacitum? Reconci- 
liatio." Atque hinc intelligimus quid de eo dicendum sit 
quod ait Johannes Mariana : " Ecclesiam non temere alte- 
ram lectionem praetulisse, eaque uti in precibus Ecelesias- 
ticis." Etsi enim Romana Ecclesia, vulgatae editionis La- 
tinae lectionem secuta^ in sua liturgia usurpare soleat ; 
" Hominibus bonae voluntatis :" Graecam tamen Ecclesiam 
communem Graecorum codlcum lectionem praetulisse, eaque 

« Chrysos. torn. 5. edit. Savilians, pag. 599. 43. 
f Ut in CoDcil. Toletan. IV. cap. 12. videre est. 



PRXLECTIONES THEOI,OGIC«. 333 

in precibus Ecclesiasticis usam esse ilia Chrysostomi verba 
ostendunt. Aia tovto iv\api<TTOvvTS^ Xiyo/xiv, Ausi fv 
vxpioTot^ did^, Kot in\ yriQ (ipijvrj, sv avdpwTroiQ tiiSoKta. quo- 
modo etiam in Grseca Liturgia, quae Jacobo Apostolo' tri- 
buitur, et constitutionibus Apostolicis quae a Clemeiite 
dicuntur editse*, hymnus iste totidem plane verbis repetitus 
habetur. Sequuntur banc leetionem Epiphanius, Andradius 
Hierosolymitanus, et Eusebius'', quos Alphonsus Salme- 
ron", mira vel negligentia vel impudentia, alteram lee- 
tionem secutos affirmat. At Franciscus Feuardentius'' non 
solum legisse eos, iv avOpivwoiQ ivSokIo, in bominibus bona 
voluntas, sed etiam recte legisse notat : et legisse certe du- 
bitabit nemo qui ipsos authores consulet, Eusebium loco 
notato, Epiphanium" et Andream Hierosolymitanum ser- 
mone in salutationem Angelicam, ubi et tv^oKiav interpre- 
tatur, " fiv avTog ivSoKi^aev 6 Trarrip, rov v'lbv avTov rov 
ayawtfTov UTroaruXag irpog roue KaraKpirovc; ripag, tva rrjv 
evSoKtjOtlaav tv avrHj irapa tov Trarpog aojTtipiav, toe i>po- 
flfXirje TOV irarpog tJc i?/^ac tKirXripillxTri, qua ipsimet benepla- 
cuit patri, iilium suum dilectum ad eondemnatos nos mit- 
tere, ut probatam et acceptam patri per ipsum salutem, 
quasi consentiens patri, in nobis expleret." Eandem quo- 
que leetionem sequuntur ab ipso Salmerone citati Graeci au- 
thores, Gregorius Nazianzenus oratione in Pascha secunda, 
Chrysostomus, Theophylactus, Euthymius et Leontius et 
ex recentioribus autoribus plerique. Eandem sequuntur 
Paulus Emisenus in homiliapriorede incarnatione Christi', 
Nazianzeni scholiastes Nicetas, et Nicephorus Calistusi', 
necnon Gregorius Nysenus"", si eum suis verbis loquentem 
audiamus, on ISov oi ayyeXoi iirX yrig rifv tlprivrfv rrfv virtp 

* Jacob. Liturg. pag. 17. edit. Grscc. Paris. 

■ Constit. Clem. fol. 125. b. et 145. a. edit. Grac. Venet. lib. 8. cap. 13. et 
lib. 7. cap. 4S. (al. 47). 

^ Lib. 4. denionstrat. Evangelicae, cap. 10. 

* Salmer. commentar. in Evang. torn. 3. tract. 35. 

>■ Feuard. annotat. in Irenee. advs. heeres. lib. 3. cap. 11. 

' Hxres. 30. contra Ebionieos, pag. 72. edit. Grsecae. 

' Tom. 4. operum Cyrilli Alexandrini, edit. Basil, col. 102. 

( Lib. 1. hi<tor. Ecclesiast. cap. 12. 

^ Tractatu 2. in Fsalmorum inscript. cap. 14. 



334 PR.ELECTIONES THEOLOGICi:. 

rijc iv avOptonoig tvSoKlag tm (iu^ r)fxtov tTri^avitaav, quae 
Jesuita Gretserus, non fidus interpres, ita Latine red- 
didit : " Quando Angeli viderunt pacem, quae vitae nos- 
trsB in hominibus bonae voluntatis illuxit." Neque aliam 
secutus est Titus' Bostrorum episcopus (ut vulgo babe- 
tur) in secundi capitis'" Lucse enarratione, ubi Christum 
" factum esse nobis pacem, bonamque voluntatem" scrip- 
sit. Eodemque modo in epistola ad Rutgerum Rescium 
anno 1536. scripta reperisse se ait' Nicolaus Clenardus 
in Arabicorum Evangeliorem codice ante annos sexcen- 
tos, translato, quomodo et in Romana editione legitur : 

Sj^\ (^U« J, jJJl J>j)i\ Jj^j JUi(! J dSJ jc^l 

Gloria Deo in excelsis, et in terra pax, et in homini- 
bus hilaritas," et in Syra interpretatione vetustissima : 

]» 1 . 1 -sS. ]~. f Gloria Deo in excelsis, et super terram 
pax, et voluntas bona erga filios hominis." Ubi observa, 
in utraque translatione et Syriaca et Arabica, ad extremum 
membrum copulam esse additam, quae in Graeco textu non 
cernitur, atque ita tria gratulationis hujus membra clare 
distingui, quae etiam distincte explicata sunt tum a Graecis 
Andraea Hierosolymitano, Theophylacto et Euthymio, tum 
a Fabro Stapulensi, Cajetano et aliis recentioribus : a qui- 
bus Maldonatus poterat discere, quem sensum prae se fer- 
rent ilia verba, in hominibus bona voluntas. " Cum autem 
apud Graecos non intercedat conjunctio ' et' inter duas has 
partes, ' in terra pax, in hominibus bona voluntas vel be- 
neplacitum,' sicut intercedit inter illas ' Gloria in altissimis 
Deo, et in terra pax :' apparet convenientissime duos illos 
nominativos, ' pax et bona voluntas' conjungi per apposi- 
tionem, ut sit iste sensus : in terra pax, hoc est, bona vo- 
luntas Dei erga homines. Nihil enim aliud est pax Dei 

■ Tit. Bostr. tomo 1. Bibliotli. Patr. col. 1 100. 

'' In Epiphanii oratione de laudibus S. Mariee, ut in 6. tomo Surii impress. 
Colon, an. 1575. pag. 814. edita est, legitur : In terra pax, in hominibus bona 
voluntas, verum in 2. tomo Bibliothecae patrum, impress. Paris, an. 1589. Col. 
39. ita immutatam invenimus lectionem : In terra pajc, hominibus bonse volun- 
tatis. 

' Clenard. lib. 1. epistol. ult. 



PH^LECTIONES THEOLOGIC.i:. 335 

cum hominibus quam beneplacitum illius erga eos quibus 
prius offensus erat." Haec Cornelii Jansenii'" est sententia : 
qui conveniendssimam esse censuit appositionem illam, quae 
Maldonato tam violenta visa est. Sed et Salmeron quoque 
verbum euSoKla in nominativo non incommode per apposi- 
tionem legi potuisse judicavit, ut esset sensus : " In terra pax 
hominibus; quae quidem pax nihil est aliud, quam beneplaci- 
tum Dei in Christo, per quem salvare nos voluit." Etante 
utrumque Erasmus: " Nominativus hie euSoki'o perappositio- 
nera refertur ad pax ; perinde quasi percontanti, unde ista pax 
quam nunciatis, respondeant Angeli : non est ex meritis ves- 
tris, sedhaecpax est plus affectusDei erga homines." Sic enim 
ordinandus est sermo : In terris pax, quae est bona voluntas 
Dei in hominibus, id est, erga homines. Adjungam et 
Theodori Bezae sententiam, quandoquidem ejus hie authori- 
tatem urgent adversus Graecam lectionem Anglo-Rhemen- 
ses. " Quod si," inquit ille, " tria membra constituamus 
(ne quis miretur copulam in secundo membro expressam, 
quum potius vel totam orationem esse aavvStTov, vel tertio 
demum membro copulam exprimi, ex omnium linguarum 
more oportuerit), erit tertium hoc membrum quasi £7ri^(ovijjuo, 
pronuntiatione adjuvandum; ut sic designetur omne illud 
suum beneficium ex ilia immensa Dei <pi\avdpwTria ex- 
oriri." Ita videmus utramque lectionem et commodam esse, 
et a magnis authoribus approbatam, ut non facile dixeris 
quae cui sit praeferenda : sententiam vero eodem redire (quo- 
cunque modo verba inter se construantur) ut sciamus, pacem 
illam ab Angelis annuntiatam, non ex hominum meritis, sed 
ex mera Dei misericordia provenire. 

7. Luc. cap. 20. ver. 28, Eav rtvog aSiX^og airoBavy 
ixwv yvvaiKa, kol ovtoc areKvog anoOavy, Si alicujus frater 
mortuus fuerit habens uxorem, et hie sine liberis moriatur. 
Vetus interpres Latinus ita habet : " Si frater alicujus 
mortuus fuerit habens uxorem, et hie sine liberis fuerit," 
quasi artKoe v, non uTroBavg legisset, quod rectius esse opi- 
natur Beza : cujus testimonium, Latinae editionis lectionem 
Gracis omnibus exemplaribus praeferentis, objicit nobis 

■» Janscn. comment, in Concord. Evangelic, cap. 8. 



336 PR^LECTIONES THEOLOGlC-i:. 

Wilhelmus Reginaldus" et Reginaldum secutus Christo- 
phorus de Sacrobosco°, et Sacroboscanum secutus Jacobus 
GretserusP, Hoc vero cum propter alia dixisse Bezam ait 
Sacroboscanus, "turn maxime eo quod melius Graeco fluat 
contextus Latinus." 

Respondetur: non magisadversus nosvalere potest Bezae 
authoritas, ut verbi avodavy repetitionem in Graeco textu 
redundare dicamus ; quam adversus Pontificios Cardinalis 
Cajetani, ut cum ipso iilud in Latino deesse dicant. Neque 
enim si alicui videatur Latinus contextus melius fluere quam 
Grsecus ; tanti id est momenti ut adversus omnium Grseco- 
rum codicum consensum valere debeat, cum eadem etiam 
lectio in Theophylacto et Euthymio inveniatur, neque aliter 
etiam Arabicus interpres legisse videatur, qui sic locum 
interpretatus est. " Si mortuus fuerit frater alicujus, et ei 
fuisset mulier, et non fuisset mortuo filius." 

8. Job. cap. 7. ver. 39. " Pro illis verbis, ' nondum erat 
Spiritus datus :' Grseci codices habent, ' nondum erat Spi- 
ritus Sanctus.' At Chrysostomus vulgatae editionis lectio- 
nem sequitur commentariis ad eum locum. Victorinus item 
contra Arianos, tum Leo magnus sermone tertio de Pente- 
coste." Ita objicit Johannes Marianai * • • 



9. Job. cap. 10. ver. 29. 'O irariip fiov oc SfSoJKt fioi, 
/ifi^wv TraiTwv iaTi. Pater meus qui dedit mihi, major 
omnibus est." Objiciunt Anglo- Rhemenses' S. Cyrillum" 
ita locum legere et exponere, quomodo habetur in editione 
vulgata Latina: " Pater meus quod mi'ii dedit majus om- 
nibus est." Imo si Nicolao Zegero' credimus, "ita legunt 
vetusti interpretes omnes Grseci pariter ac Latini, prseter 
unum Chrysostomum ; quijuxta modernos Grsecorum co- 
dices legit ;" pro sua vero lectione e Grsecis unicum tautum 
citat (eundem scilicet quem Rhemenses) his verbis : " Nos- 

° In Refutat Reprehens. WbitakeriaiiB, cap. 13. pag. 393. 

° Defens. parte 2. cap. 3. pag. 154. et parte 4. cap. 5. pag. 336. 

V "Defens. Bellarm. de Verbo Dei, lib. 2. col. 747. 

1 Pro edit. vulg. cap. 16. ' Prsefat. in Nov. Testam. lect. 44. 

* Lib. 7. in Johan. c. 10. ' Zeger. fchol. in Johan. cap. 10. 



I 



PR^LECTIONES THEOLOGIC^. 337 

tram lectionem D. Cyrillus Graecus (si Latinorum minor 
tibi est authoritas) interpretatur :" qui idem etiam a Ri- 
chardo Bristoo" ita citatus est : " Qusedam Grseca exem- 
plaria, etiam antiquis temporibus, eodem modo habebant 
quo nos habemus : nominatim vero exemplar quod S. Cy- 
rillus qui Graecus fuit doctor, exponit." 

Respondetur: concedimus quidem Latinos authores La- 
tinse editionis lectionem secutos esse : ut videre est apud 
Hilarium", Ambrosium^, Hieronymum'', et Augustinum* : 
apud Tertullianum quoque in libro adversus Praxean, in 
vulgatis codicibus legitur : " Pater quod mihi dedit, majus 
est omnibus," verum Vaticani tres codices manuseripti, a 
Pamelio in annotationibus ad eum locum citati, habebant : 
" Pater qui major est omnibus, dedit mihi." " Grseci vero 
omnes codices, et impressi typis, et scripti manu, omnesque 
auctores Graeci legunt : 6 naTiip fxov, oq SeSwke fioi, fjuZwv 
iravTwv i(m :" inquit in commentariis ad caput decimum Jo- 
hannis Johannes Maldonatus. Tantum abest ut cum Zegero 
dicendum existimarit, " omnes vetustos interpretes Graecos 
prseter unum Chrysostomum, ita hunc locum legisse, quem- 
admodum in editione Vulgata Latina legitur." Vulgatam 
enim Grsecorum lectionem interpretati sunt, non solum 
Chrysostomus, Theophylactus et Euthymius : sed etiam 
Theodorus Mopsuestiensis, et Leontius, a Maldonato ex 
Grseca Catena citati. Quibus accedit et Nonnus, in para- 
phrasi sua locum hunc ita reddens : 



■ ytvsriyc kftbc orri vofisvetv 



"Of /lot iriiia luiKtv, viripTipoQ iirXtro irdvTwv. 
Pater meus quia ad pascendum 



Qui mihi greges dedit, superior est omnibus. 

Similiter legit et Basilius, libro primo ad Eunomium, et 
Athanasius (vel quicunque author fuit sermonum illorum 
contra haereses, antiquus certe et plus) in primo** contra 
Macedonianos Dialogo. Neque aliquem ex Graecis docto- 

" Bristo in Replic. ad Fulconem, cap. 6. par. 4. 

' Lib. 7. de Trinilate. ^ Lib. 3. de Spiritu sancto. ca. 18. 

^ Lib. G.coinmentar. in Ezech. cap. 18. ' In Jobann. tract. 48. 
'■ Tom. 2. oper. Athanas. pag. 239. edit. Commelin. 
VOL. XIV. Z 



338 Pn^LECTIONES THEOLOGICJE. 

ribus nominare possunt adversarii qui aliter legerit : nam 
quod Zegerus Bristous et Anglo- Rhernenses S. Cyrillum 
nobis objiciunt, doctorera et Grsecum et antiquum : omnibus 
debent ludibrium. Fugit enim bonos illos viros, quatuor 
libros intermedios Cyrilli in Johannem commentariis inter- 
jectos (inter quos est Septimus hie ab illis citatus) non esse 
S. Cyrilli veteris illius Alexandrini Episeopi, quod isti som- 
niarunt; sed Jodoci Clichtovei scriptorisrecentissimi. Ipsum 
vero Cyrillum legisse eo modo, quo Grseci hodie habent 
codices, apparet ex Thesauri illius libro duodecimo : immo 
et in commentariis in Johannem ita et legisse et interpreta- 
tum esse, fragmenta inde decerpta, quae ex Grseca Catena 
retulit hie Maldonatus, fidem faciunt. Grsecorum vero codi- 
cum et interpretum lectionem confirmat paraphrastes Sy rus ; 
ita locum reddens .ocn ^rsi '"^o ^ ^^ o-^cttjj ;_k^ ows] 
Pater enim meus qui dedit mihi, omnibus major est. et 
Arabs : JCi\ ^j^ ^\ jis ^^\ ^^ ^^ J^ quia pa- 
ter meus qui dedit mihi, est rnajor omnibus. Ipse quoque 
textus editionis Vulgatae Laiinae, qui in Complutensibus 
et Regiis Bibliis est editus, et qui ab Emanuele Sa Jesuita 
in notationibus explicatur, ita legit : " Pater meus qui 
dedit mihi major omnibus est." Et omnino praeferendam 
ease banc lectionem, evincuntargumenta a loci circumstan- 
tiis et sensu petita, quae hisce ipsis verbis a Johanne Mal- 
donato proponuntur: " Primum Graecte lectionis sensus et 
melior est, et facilior. Deinde manifestum est, Christum 
argumentari probareque neminem posse de manu sua oves 
suas rapere, quod quomodo faciat, Graeca lectione perspi- 
cuum est, apparet enim argumentum : Pater qui dedit eas 
mihi oves, major, potentiorque omnibus est : Ergo nemo 
potest de manu ejus eripere : atqui ego, et Pater unura 
sumus ; ergo nemo de manu mea potest rapere. Quo autem 
modo Latina lectione argumentetur, prorsus non apparet. 
Praeterea si voluisset Christus dicere, quod sibi Pater de- 
disset majus omnibus esse, non dixisset. Pater meus, quod 
dedit mihi, sed quod dedit mihi Pater. Denique quorsum 
dicat. Pater qui dedit mihi, major omnibus est, nemo non 
videt : quorsum autem dixerit, Pater quod dedit mihi, 



PR^LECTIONES THEOLOGICJE. 339 

majus omnibus est, iion facile quisquam viderit." Itaque 
merito Grsecorum lectionem secuti hie sunt cum alii viri 
docti, turn Pontificii ipsi Faber Stapulensis, Cardinalis Ca- 
jetanus, Emanuel Sa Jesuita. 

10. Act. cap. 7. ver. 16. Grsecus textus legit : "Kai fiE- 
TeTiOtfuav tig Su^^e/i, icat iriOriaav iv Tif ixvi'ifiari, 6 ojviiiraro 
'Ajipaafi Tifxrjg apyvpiov irapa twv vImv 'Eju/iop tov 'S.vxtfi. 
Et translati sunt in Sichem, et positi sunt in sepulchro, 
quod emit Abraham pretio argenti a filiis Hemor filii 
Sichem." Ubi Augustinus Steuchus, et Aloysius Lipo- 
manus, trigesimum tertium Geneseos caput enarrantes, 
locum esse depravatum affirmant, et scribendum : "Positi 
sunt in sepulchro, quod emit Jacob pretio argenti a filiis 
Hemor patris Sichem." Similiter Andreas Masius, in com- 
mentariis ad caput ultimum Josuse, existiraat "ad hunc 
modum emendari debere codices Grsecos : ut pro Abraham, 
scribatur, Jacob, illudque tov Suxf^j expungatur, tanquam 
supervacaneum, et non minora audacia, quam inscientia 
olim a quopiam additum sacris verbis. Neque enim temere 
omissum a Syro esse opinor, interprete longe vetustissimo. 
Quod si vero retinendum est, scribendum omnino esse non 
TOV J,v\tix, sed TraTpog '2vxip, ut est in Geneseos capite 
trigesimo tertio." Contra hos vero integritas sacri textus 
erudite asseritur a Benedict© Pererio, cujus ista sunt verba: 
" Equidem"^ video pianam et facilem esse viam banc sol- 
vendi propositam difficultatem ; eamque libens ipse insis- 
terem, nisi me multa inde revocarent, immo vero quasi 
prehensum manu veheraenter retraherent. Principio, ad 
probandum aliquem Scripturse locum esse corruptum et 
mendosum, proferre oportet complures libros, vel excuses 
typis vel manuscriptos, aut certe utium et alterum reverendae 
vetustatis, spectataeque fidei, atque exploratje sinceritatis, 
qui diversamvel etiam contrariam lectionem haberent. Hoc 
isti auctores nee faciunt, nee vero facere possunt. Nullus 
enim est in hac setate nostra, nee in uUa superiori aetata 
fuit, aut Graecus, aut Latinus codex, secus habens eo loco, 
quam habet vulgata lectio Latina. Deinde permirum est 

' Perer. in 2. disputat. in Genes, cap, 23. ver. 19. 

z2 



340 PII^LECTIONES THEOLOGICJE. 

tarn insignis mendi et depravationis Scripturae, non venisse \n 
meiitem Beato Hieronymo, Bedae, llabano, aliisque rimandi 
codicum errata, lectionumque varietatem indagandi curiosis- 
siiuis atque solertissimis. Nee sane inter nomen Jacob, et 
nomen Abraham, ulla est literarum similitudo, propter quam 
utique facilis est et proclivis unius vocis in aliam commu- 
tatio. Nee Jacob emit sepulchrum pretio argenti, ut eo 
loco dixit Stephanus; sed centum agnis emit partem agri, 
in usum prsedii, non autem sepulturse." Itaque concludit 
Pererius, probari non posse, hoc in loco mendum esse ; 
" cum contra ejus integritatem ostendat omnium codicum' 
cujusque secuii constans et perpetua consensio, et mira La- 
tinorum cum Grsecis concordia, magnumque veterum scrip- 
torum, nihil de hujusmodi suspicantium mendo, sileiitium." 
Atque iisdem de causis, etiam ab aliis Pontificiis, Melchiore 
Cano*, Alphonso Salmerone, et Johanna Lorino, sententia 
haec ut temeraria jure explosa est. Beda vero, et eum secu- 
tus Rabanus Maurus^, suam hac de re, sed modeste hunc 
in modum proponit sententiam. " Beatus Stephanus vulgo 
loquens, vulgi magis in dicendo sequitur opinionem, duas 
enim pariter narrationes conjungens, non tam ordinera cir- 
cumstantis historiae, quam causam de qua agebatur, inten- 
j^jj "»•♦ • • » « • » » 

11. Act. cap. 13. ver. 20. " Kai fitra ravra, u>c trtcn rt- 
TpaKoaioig Koi TTEvrj/KOvra tSwKt Kpirac cojc 2a/ioii»)X rov 
Trpo(j)iiTov. Et post haec annis circiter quadringentis et 
quinquaginta dedit Judices usque ad Samuelem Prophetam." 
Hie inquit in commentariis ad hunc locum Cardinalis Caje- 
tanus, " scite corruptos esse codices Graecos : et legendum 
esse trecentis quinquaginta annis, nam fere tantum temporis 
intercessit inter Josue et Saulem, quo toto tempore fuerunt 
Judices. Convincitur autem hie error scriptorum ex tertii 
libri Regum sexto capite, ubi clare dicitur quod anno qua- 
dringentesimo ac octogesimo ab egressu filiorum Israel de 
iEgypto fundatum est templum. Ex hoc siquidem numero 
si subtraxeris octoginta annos regum (Saulis et Davidis) et 

^ Can. lib. 2. loc. Tlieol. cap. 18. ' In commentariis ad 7. cap. Actonim. 



PR^LECTIONKS THEOLOGICJE. 341 

quinquaginta annos deserti et Josue, 350. relinquuntur Ju- 
dicibus. Nee Paulus dicit^adamussim 350. sed fere 350. 
annis dedit Judices usque ad Samuelem inclusive." Hsec 
Cajetanus. Anglo-Rhemenses' ad Bezae annotationes in 
hunc locum nos remittunt, ubi is non quidem Latinos codices 
Grsecis prseferendos putat (quod illi sectione trigesima nona 
insinuare volunt) sed cum Luthero^, pro TtTpaKoaloiQ Lucam 
scripsisse TpiaKoaioig, adeoque Latinam pariter atque Grae- 
cam scripturam vitiatam hicj esse arbitratur, nee eo usque 
tamen cum Luthero progressus est, ut vel in Grseco raani- 
festum errorem esse dixei-it, quod Rhemenses illi fingunt 
vel receptara scripturam in translatione sua immutandam 
existimaverit. 

Melchior Canus*" Grsecorum exemplarium fidem hie de- 
fendit: sed ita defendit ut alteri scripturse in capite sexto 
libri tertii Regum, adeoque toti sacrae Chronologiie non 
minus grave vulnus infligat. Ait enim non numerum 450. 
qui in Actis Apostolicis, sed 480. qui tertio libro Regum 
habetur, vitio librariorum esse corruptum : verum 

Non tali auxilio, nee defensoribus Utis 
Tempus eget. 

Ut enim Alphonso Salmeroni' minime ferendum videtur, 
quod Cajetanus sua authoritate mutat numerum annorum 
in Actis Apostolicis, quasi omnes Graeci et Latini codices 
essent corrupti : recteque judical Johannes Lorinus'', satis 
eum " refelli ex fide communi auctorum, et ex authoritate 
eodicum omnium atque Vulgatae editionis' :" ita omnino 
ferendum non est, ut unus Canus contra omnem et aucto- 
rum et eodicum et ipsius quoque Vulgatte editionis aucto- 
ritatem, numerum, qui in Regum historia legitur, scriben- 
tium errore dicat esse inductum : omninoque argumento 

' Praefat. in Novum Testam. «ect. 39. et 49. 

K Luther, in supputnt. annorum mundi, in iine 7. tomi operum. 

^ Lib. 11. locorum Tli(;olugic. cap. 5. 

' Salmeron. comnientar. tomo 12. tractat. .'^7. 

^ Lorin. commentar. in Act. 13. 20. 

' Vid. hie Genebrard. contra Funceiuin. In Funceium, 350. hie legeiilciu, in- 
vehitur Beda, Prselat. Uetraclat. in Acta Aposl. Genebrarilus in Chronograph, 
locum in texiu Grseco vitiatum esse suspicari se non posse dicit. 



342 Pa^LECTIONBS THEOLOGIC^. 

asse debet ipsius rationes esse falsas, quod mendum in hoe 
X-cripturae loco inesse dicat, ac proinde ad veram rationera 

•dices Hebraicos, Grsecos et Latinos esse corrigendos. 
Sciendum est igitur, annorum 450. numerum, licet in omni- 
bus codicibus constanter retineatur (ideoque sine magna 
teraeritate mutari non possit) eodem tamen modo in omni- 
bus codicibus non esse coUocatum. ISam inter diversas 
lectiones, quas, ex antiquissimis exemplaribus desumptas, 
ad calcem Novi Testamenti anno 1568. a se excusi edidit 
Sob. Stephanus, etiam banc reperimus : KarticXjjpoi'O/ir/o-tv 
avTOig T^v yiiv avTwv (og tnai TirpaKoaioig TnvTiiKOvra. koi 
iura ravTu tSwKtv Kpirag, etc. atque ita habuisse codicem 
quemdam Grsecum, Parisiis editum, notavit Beza ; et Jo- 
Iiaiines Mariana" testatur se in quibusdam manuscriptis 
Graecis codicibus scriptum invenisse : " KaTtKXijpoSorjjatv 
avroiiQ rjjv yfiv avTtijv cjatl fitra nTpaKoaia Koi TrevTijKOVTa 
?r»}, Kai fiCTcL ravra idwKt Kpnag, quo modo legunt Latina 
omnia exemplaria : " Sorte distribuit eis terram eorum, quasi 
;i03t quadringentos et quinquaginta annos : et post hsec dedit 
jvidices, usque ad Samuelem Prophetam." Sed "etillam tem- 
porum circumscriptionem ad antecedentia pertinere, doctissi- 
iiiiquidam viri" raemoria nostra putaverunt, ut refert Fran- 
c iscus Junius: etiam vulgata Grsecorum codicum lectione 
.elenta, sic videlicet, ut commodum aliquod participium sub- 

ntelligendumjudicarint: tanquam si ita legeretur, "koi fxtTo. 
7 aura we tnai TirpaKoaioig icai nivTrjKOvra yivofuva, tScoKt 

-irac- Et post hsec (facta annis quasi 450.) dedit Judices," 
:ujusmodi eclipsis participii, cum alibi observari potest, tum 
hi Matthsei capite primo, versu undecimo, ubi vel Josias vel 

'oachim genuisse dicitur Jechonian et fratres ejus iirX r^c 
■ froticEfTtac Ba(5v\u)V0Q, non quodgeniti isti fuerint tempore 
Joportationis Babylonicae (id quod sacrse historiae repugnat) 
sed quod eo tempore adhuc superstites fuerint, quo coepit 
ilia deportatio : ac si in Grseco legeretur, rove inl rijc furoi- 
KSffiag Ba/3uX(Zpvoc yeyovorag. Incertum vere est, an ita 
'•)Cum liunc Actorum acceperit ChrysostomusP, quum scri- 

" Pro edit, vulgat. cap. 17. " Lib. 1. Parallelorum sacrorum, sect. 95. 

i> Chtysost. in Act. 13. liomil, 29. op. torn. 9. pag. 225. 



PR^ELECTIONES THEOLOGICiE. 343 

bit. "'Etra Tfjv KaroiKiav Xeyei. Koi KaOeXiJJv Wvri titra iv 
yy Xavaav, KareKXripovofiricTtv avrolg rjyv yi}v avriov. koi 6 
Xpovog TToXv^' TtTpuKoaia yap irevTifKOVTa trif. Km /utra 
ravra a»e irtai TtrpaKoaioiQ Koi TTtvTijKOvra tSwKev avToTg 
KpiTag iuig 'EafiovrjX. Deinde inhabitationem terrse dicit : 
Et deletis gentibus septem in terra Chanaan, sorte divisit 
eis terram illorum. Et multum intercessit tempus, nempe 
anni quadringenti quinquaginta. Et post hsec circiter annis 
quadringentis et quinquaginta, dedit illis judices usque ad 
Samuelem prophetam." Hac vero ratione, quemadmodum 
notavit qui earn omnino amplecti oportere statuit, doctissimus 
Junius, dlcendum est " Apostolum his verbis comprehen- 
disse totum illud tempus, quo ese res gestae atque confectse 
sunt, quas tribus proxime prsecedentibus versibus inde a 
narrationis principio, exposuit." Ita ut principium hujus 
supputationis pendeat a primis illis verbis, " Deus populi 
hujus Israel elegit patres nostros," quod quidem referendum 
est vel ad annum eetatis Abrahami nonagesimum nonum, 
quo eleetio Isaaci et patrum in Isaaco pronuntiata esti : turn 
enim primum inquit Junius, " Deus Ismaelem excludens, 
vim et authoritatem electionis suae testificatus est," vel sal- 
tern ad sequentem annum, quo Abrahamo jam centenario 
natus est Isaac, in quo vocandum ipsi erat semen. Ilecte 
enim, ut in Animadversionibus ad hunc locum liabet Ludo- 
vicus de Dieu, " ad Isaaci tempus refertur illud versu deci- 
mo septimo ' elegit Deus patres nostros.' Tum enim Deus, 
qui jam Abrahamum elegerat ex omnibus terrse populis, ex 
omnibus Abrahami liberis elegit Isaacum, in cujus familia 
foedus consisteret, dicens, 'in Isaaco vocabitur semen tuum.' " 
13. Rom. cap. 12. ver. 11. "Ubinos legimus; Domino 
servientes : Graeci non habent KvpiM sed xaipt^ BovXivovreg, 
id est, tempori servientes. Et tamen nostram lectionem 
esse verissimam, patet tum ex Hieronymo in epistola ad 
Marcellam, quae incipit, ' Post priorem epistolam ;' ubi dicit, 
in emendatis Grsecis codicibus haberi non Kaip(^ sed Kvpii^ : 
tum ex Origene, Chrysostomo Theophylacto, etaliisGraecis 
Patribus, qui sic legerunt, et explicaverunt in suis commen- 

1 Genes. 17. vcr. 1. 19. 



344 PR^LECTIONES THEOLOGIC*. 

tariis." Ita pugnat Bellarminus adversus Grsecorum codi- 
cum integritatem"^. Et ante eum Melchior Canus' " ubi 
nostra (inquit) editio habet, ' Domino servientes,' novi fere 
interpretes reddunt, ' tempori servientes :' et tamen nostra 
litera prseferenda est, quam et olim Grseci emendati co- 
dices habuerunt. Chrysostomus siquidem et Theophylactus 
non legunt rt^ kqi/x^ dovXevovng sed ti^ Kvpl(^. Quam etiam 
lectionem habuit Origenes. Atque adeo Hieronymus in 
epistola ad Marcellam, cujus initium est, ' Post priorem epis- 
tolam :' cum lectionem aliam reprehendisset, asseruit, secun- 
dum Grsecam veritatem legendum esse. Domino servientes." 
Joliannes Mariana', " ubi nostra editio habet, ' Domino ser- 
vientes,' Graeci fere 'temporiservientes:' nempe facili permu- 
tatione vocem Kvplt^) mutarunt in Kaip(^. Nam antiqui Patres 
Graeci etiam legerunt, ut est in editione Vulgata." Julius 
Rugerius", " legunt Grseci ' tempore servientes,' cum non 
solum Latina Vulgata, sed Origenes, Chrysostomus, Theo- 
phylactus, cseterique Grseci Patres legant ' Domino SLrvien- 
tes :' et Hieronymus ad Marcellam scribens dicat, lectionem 
illam Grsecam non esse Apostolicam." Postremo Anglo- 
Rhemenses", objiciunt " nostros interpretes non hie transtu- 
lisse secundum Grsecum textum, tempori servientes, quam 
corruptelam necessario agnoscendam esse afBrmat Beza : 
sed secundum editionem Vulgatam Latinam Domino ser- 
vientes." 

Respondetur : " Cum Greece Kvpl(^ et Kai/xJI vicinse sint 
admodum voces, et quia per compendium illud scribendiK(^ 
putatum est Kaipd^ fuisse scriptum ; inde natse sunt variae 
hujus loci lectiones :" quemadmodum post alios notavit Al- 
phonsus Salmerony. Ita vero inter se variabant olim ex- 
emplaria ; ut vulgata Latinorum codicum lectio retineret 
'tempori servientes;' Grsecorum vero, 'Domino servientes.' 
Hinc Hieronymus in ilia quse ab Adversariis citata est ad 
Marcellam epistola, respondens obtrectatoribus, eo nomine 
eum accusantibus quod ex Grsecorum fide qusedam in recepta 

•■ Lib. 2. de verbo Dei, cap. 7. ' Lib. 2. iocor. Theolog. cap. 13. 

* Pro edit, vulguta, c.ip. IG. " In opusculu de iibris Canonicis, cap. 46. 

* I'raefat. in Nov. Teslain. sect. 37. 

y Lib. 4. ill episL ad Koman. disputat. 3. 



PR^LECTIONES THEOLOGIC.K. 345 

Latinorum editione immutasset : " Illi, inquit, legant ' spe 
gaudentes, tempori servientes :' nos legamus 'spe gaudentes, 
Domino servientes.'" Neque hac de re, aut illis Bellarmini 
emendatis Graecis codicibus, verbum amplius addit. Eadem 
quoque de re Ruffinus (falso Hieronymus creditus)Origenis 
interpolator, " Scio' inquit, in nonnullis Latinorum exem- 
plaribus haberi ; ' tempori servientes :' quod mihi videtur 
inconvenienter insertum, nisi quis forte ita dictum putet, ut 
in aliis idem Apostolus ait : ' Tempus' breve est, superest ut 
qui habetit, tanquam non habentes sint,' vel ut illud dictum 
est: ' Redimentes'' tempus, quoniam dies mali sunt.'" Ha;c 
ille. Contra vero author commentariorum in Pauli epis- 
tolas, qui Ambrosio tribuuntur, illam alteram Graecorum 
codicum lectionem rejicit,- et legendum contendit, " tem- 
pori servientes." Verba ejus adscribam. " In Grseco dicunt 
quidam sic haberi : ' Domino servientes,' quod nee loco 
competit. Quid enim opus erat summam hanc ponere to- 
tius devotionis, quando singula membra, quae ad obsequia et 
servitia Dei pertinent, memoret : In omnibus enim iis quae 
enumerat, plenum Domino servitium exhibetur. Nam ser- 
vire tempori quid sit, alibi solvit, cum dicit : ' Redimentes" 
tempus, quoniam dies mali sunt :' ut sciatis quemadmodum 
unicuique respondeatis. Quoniam autem dixerat ; ' spiritu 
ferventes,' ne hoc sic acciperent, ut passim et importune 
verba religionis ingererent tempore inimico, per quod forte 
scandaium excitarent, statim subjecit : tempori servientes, ut 
modeste et cum honestate aptis et locis et personis, et apto 
tempore religionis fidem loquerentur. Sunt enim quidam 
etiam in hoc tempore quo pax est, qui sic perhorrent verba 
Dei, ut audientes cum magna ira blasphement viam Christi. 
Nam et ipse servivit tempori, quando quod noluit fecit. 
Invitus enim circumcidit Timotheum : et raso*" capite puri- 
ficatus secundum legem ascendit in templum, ut Judseorum 
sopiret insaniam. Postquam autem dixit, ' tempori servi- 
entes' adjecit, 'spe gaudentes;' ut si forte propter iniquitatem 



> Lib. 9. in Epist.ad Rom. cap. 12. > 1 Cor. cap. 7. ver. 29. 

** Ephes. cap. 5. ver. 16. ° Ephes. cap. 5.; 2 Tim. cap. 4. 

<• Act. cap. 21. ver. 24. 



846 PRiELECTIONES THEOLOGICJE. 

temporis non liceat de fide publice loqui, sed esse in metu, 
sepegaudeat, quia hsec tristitia parit laetitiam." Hsec author 
ille, cum quo et Strabus in Glossa ordinaria similiter locum 
exponit: " Quamvis ferventes, non tamen passim et impor- 
tune verba Dei ingeratis ; sed tempori, id est, opportunitati, 
servientes." Hac vero de re tota ita pronuntiat Franciscus 
Toletus Cardinalis : " Fateor'^ et sequentibus et antecedenti- 
bus accommodatam esse banc interpretationem, et documen- 
tum valde utile continere : nam aliqui etiam nunc nimio suo 
fervore plus aliis nocent, quam prosunt ; prudentia opus est, 
ad quam pertinet servire tempori, quantum oportet. Huic 
expositioni id solum adversatur, quod communis antiquorum 
sensus cum vetere interprete non ' tempori' sed ' Domino' 
legendum censet,eaque de causa sumus hujusmodi lectionem 
secuti, quee etiam accommodatissiraa est." 

Sane ad veterem interpretem quod attinet : ex iis quae 
diximus apparet, veterem et magis vulgatam illius lectionem 
fuisse, ' tempori servientes,' indeque Franciscus Lucas Bru- 
gensis existimat, " Hieronymi' castigationem, banc legendi 
rationem 'Domino servientes,' Latinse editioni dedisse," et 
utramque lectionem Anselmus Laudunensis in Glossa inter- 
lineari, Thomas Aquinas et Hugo Carensis in commentariis 
suis annotarunt : denique Latinorum manuscriptorum an- 
tiquissimi, a Luca Brugensi citati, " qui libris capitum 
argumenta prsefigunt, hujus epistolae caput quadragesi- 
mum octavum, de tempori serviendo inscribunt : nimirum 
quod retinuerint capitum argumenta, ei Latinorum editioni, 
quae ante nostram fuit, accommodata." Hodie tamen Vul- 
gatse editionis exemplaria constanter retinent, " Domino 
servientes :" quomodo et textus cum Beda excusus habet, 
et Haymo, Anselmus Cantuariensis, Nicolaus Lyranus, et 
alii recentiores enarratores interpretantur. Quibus ex anti- 
quioribus Latinis addi possunt, author Commentariorum 
m Pauli epistolas, quse Hieronymo perperam suntadscripta, 
Sedulius et Primasius in hujus loci expositione : itemque 
libro quarto de Providentia Salvianus episcopus Massiliensis. 

' Tolet. in Rom. cap. 12. annotat. 22. 
' Luc. Drug, notat. in Biblia. sect. 525. 



PRJ3LECTIONES THEOLOGIC^. 347 

Sed et vetustissimus Paraphrastes Syrus ita locum reddidit : 
^on; viN ^uJii^ ^c^ocn. Estote servientes Domino 
vestro. Et quod maximum est, in nuUo scriptore Grseco 
(quantum quidem comperire possum) alterius lectionis ti^ 
Kaipt^ SovXevovTig uilum extat vestigium, contra vero t(^ 
Kvptijt SovXivovTec, tum ab omnibus qui vulgo extant 
GrsBcis hujus epistolw interpretibus videmus expositum, 
Origene, Chrysostomo,Theodorito,Theophylacto, et Grse- 
cis scholiis quae Oilcumenii et Theoduli nomen ferunt, 
tum ab aliis Graecis authoribus passim citatum, Clemente 
AIexan(hino«, Basilio'', Aiitiochomonacho S. Sabae', Ignatio 
Constantinopolitano Patriarcha, apud Nicetam Paphlago- 
nem in ejus vita. Quibus addit etiam Salmeron Sophro- 
nium in vita Mariae ^Egyptiacte, eum authorem intelligens, 
qui Pauli Neapolitani diaconi nomine in vitis Patrum est 
editus, nam in eoquemSurius tomo secundo Historise Sanc- 
torum ad nonum diem Aprilis edidit, frustra quaesieris. Hanc 
igitur lectionem ut veterum Grsecorum scriptorum calculo 
confirmatum et contextui Apostolico maxime accommoda- 
tum, sccuti sunt cum Beza nostri interpretes : nee idcirco 
tamen (quod fingunt Rhemenses) Graecum textum utcorrup- 
tumhoc inlocodeseruerunt. Ita enimin probatissimis quibus- 
que codicibus vetustis et Graeeis scholiis fuisse lectum testa- 
tus est BezaJ, et ita sane legunt Biblia Complutensia et 
Regia ex vetustissimis exemplaribus expressa ; eamque 
lectionem in quinque antiquis codicibus manuscriptis, qui- 
bus ipse usus est, repertam confirmat Robertus Stephanus. 
Itaque Bellarmino non male hie respondit hunc in modum 
Franciscus Junius. " Male'', quod paucorum est, exempla- 
ribus Graeeis omnibus tribuitur, et ex particular! adstruitur 
universale. Sic probari corruptionem Novi Testament! 
Graeci oportuit scilicet. Hoccine Catholici hominis officium, 
aut factum ?" Ei tamen, qua solet fronte, sic occurrit Ja- 
cobus Gretserus. " Hoccine' Calviniani hominis officium 
aut factum, mentiri ? Non enim dicit Bellarminus in omnibus 

« In Paedagogo, lib. 3. cap. extreme. "i In Ethicis, ilefinit. 69. 

' In Pandect, homil. 36. i Beza. annot. in Rom. cap. 1 2. ver. 1 1 . 

' Jun. animadvers. in Bellarm. lib. 2. de »erbo Dei. cap. 7. num. 8. 

' Gretser. defens. Bellarm. dc verbo Dei, lib. 2. cap. 7. col. 500. 



348 PRiELECTIONES THEOLOGIC^E. 

Grsecis exenoplaribus haiic corruptelam extare, quid igitur 
dicit? nempe, hoc adstruit. In Grseco textu inveniuntur 
manifesta quaedam menda et errata : ergo falsum est, quod 
preedicantes perpetim jactant ; Grsecum textum ubique esse 
purum et incorruptum." Cui ego cur non respondeam : 
Hoccine hominis Jesuitse ofBcium aut factum, nugari ? Cum 
enim ipse agnoscat™, in multis Grsecis codicibus legi Kvpiif), 
non Kaipi^ : idque ipsum editiones Antwerpianae, Lugduno- 
Batavicae et Genevenses (ut alias omittam) quae omnium 
teruntur manibus, plane loquantur : an defeudi oportebat, 
quod dixit Bellarminus, Grsecos non habere Kvpit^, sed Katpt^. 
Et in ilia ipsa praeclara argumentatione a Gretsero propo- 
sita, quis est tam hebes, ut non animadvertat damnatam 
illam sophisticam, qua ex assumpto particulari adstruitur 
eonclusio universalis? Cum enim ait, "in Graeco textu 
in veniri manifesta quaedam menda et errata :" si, ut verba prae 
se ferunt, de mendis et erroribus universalibus loquatur, qui- 
bus scilicet universa Graeci textus exemplaria contaminata 
sint; tum id dicit, quod Bellarminum dixisse negat, et quod 
ipse manifestum esse mendacium negare non potest, " In 
omnibus Graecis exemplaribus banc corruptelam extare." 
Sin id tantum velit, in quibusdam exemplaribus Graeci 
textus inveniri manifesta quaedam menda et errata (quod, 
quis praedicantium negavit ?) absurde omnino infertur inde 
generalis ilia eonclusio, falsum esse, quod nostri asseverant, 
" Grjecum textum ubique esse purum et incorruptum," 
nisi fortasse ita nos insanire existimet Gretserus, ut pute- 
mus omnia exemplaria Graeci textus ubique esse pura et 
incorrupta : quod tum demum putabimus, quando ut scrip- 
tores sacros in divinis oraculis exarandis, ita exscriptores 
omnes et librarios in transcribendis libris sacris, Spiritu 
Sancto sic gubernatos fuisse crediderimus, ut nuspiam vel 
labi vel errare potuerint. Et tamen hujus vanitatis adeo 
Jesuitam non puduit, ut denuo quoque putidum hoc com- 
mentum repetendum duxerit, illud Katpt^ BovXivovre^", 
etiam loco maxime alieno, importune ingerens. " Egregiam 
vero laudem, et spolia ampla." 

"■ Gretser. Defens. Bellarm. de vevbo Dei, lib. 2. cap. 7. col 499. 
" Gictser. loco citato, pag. 502, 



PR^LECTIONES THEOLOGIC^. 349 

14. 1 Cor. cap. 7. ver. 34. Msjut'/onrrai i^ ywrj koi i^ wap- 
6ivoc, r\ ayafio^ fiipifivq to. tow Kvpiov. Hie Grsecum 
textum corruptum ostendere conatur Bellarminus" his ver- 
bis. " Ubi nos habemus : ' Qui cum uxore est, solicitus est 
quae sunt mundi, quomodo placeat uxori, et divisus est. 
Mulier innupta, et virgo cogitat, quse Domini sunt :' Grseci 
codices longe aliter habent : nam illud, ' divisus est,' conjun- 
gunt cum sequentibus, sic, ptpiptarai ri yvvfi Kai j; Trapdivog, 
divisa est uxor et virgo. Quam lectionem B. HieronymusP 
aflirmat non esse Apostolicse veritatis." Eandem corrup- 
teiam, objiciunt etiam Anglo-Rhemenses'', Melchior Canus% 
Thomas Stapletonus*, et Julius Kugerius', sed hoc unicum 
tantum Hieronymi testimonium proferunt : quod a Johanne 
Driedone", hunc in modum urgetur. " Ex" doctrina Hie- 
ronymi discimus, quibusdam in locis editionem nostram 
Latinam esse emendatiorem quam Grsecorum codices. Nam 
I Corinth, cap. 7. quod legimus in vulgatis Latinorum co- 
dicibus ' et divisus est,' hoc Hieronymus scribit esse Apos- 
tolicse veritatis : quod tamen in Grsecis exemplaribus non 
sic habetur. Si Apostolica Veritas habeat, quemadmodum 
nos habemus ; et Grseci codices non sic, sed aliter habeaht : 
consequens est exemplaria Latina in quibusdam esse veritati 
Apostolicse magis consona quam Grseca." Et Johannes 
Mariana, " Grseciy (inquit) permixtione utriusque versus 
(33.et34.)Iegunt: Qui cum uxore est, solicitus est quae sunt 
mundi, quomodo placeat uxori. Mox ab alio principio : 
Divisa est mulier et virgo rursus : innupta cogitat quae Do- 
mini sunt, quae vix profecto intelligas, ita sunt implicata. 
Et Hieronymus primo contra Jovinianum negat Graecam 
lectionem Apostolicae mentis sententiam explicare." Res- 
pondetur •*•»*••»» 
• • •»••»•♦»» 

15. 1 Corinth, cap. 15. ver. 51. Xlavrec fiiv oil ko(/ut)0i)- 

' Lib. 2. de verbo Dei, cap. 7. P In lib. 1. contra Jovinianum. 

1 Prufat. in Novum Testam. sec. 36. ' Lib. 2. locor. Theolog. cap. 13, 

* In Relect. principior. doctrinal, controv. d.qusest. 3. artic. 2. 

' In opusculo de libris canonicis, cap. 46. 

"* De scriptur. ecclesiast. lib. 2. cap. 2. 

» Dried, de Scriptur. fol. 37. lat. 2. et 39. lat. I. 

7 Marian, pro, edit, vulgata. cap. 16. 



360 PR^LECTIONES THEOLOGICJE. 

aofitOa, rravTeg St aXXaynaofitda. Non omnes quidem ob- 
dormiemus, sed omnes mutabimur. Editio Vulgata Latina 
lectionem longe diversam exhibit : " Omnes quidem resur- 
gemus, sed non omnes immutabimur." Quid vero de hoc 
loco ac ejus similibus sit dicendum, Lindanus^ non longa 
esse opus arbitratur consultatione. " Ketinendum scilicet, 
quod Latina exemplaria legunt, et si omnia hodierna refra- 
gentur Grseca. Nobis enim sensus suflFragatur liquidior, 
atque ipsum Paulinse disputationis filum." Audacius longe 
Nicolaus Zegerus, in scholiis ad hunc locum : " Quum 
scriptores (inquit) omnium vetustissimi Tertullianus et 
Origenes, et post hos Hilarius et Ambrosius, idem legant 
quod vulgatus noster vertit interpres : hinc certam sumo 
conjecturam, Grsecorum lectionem etiam Chrysostomi et 
Hieronymi setate a sciolis aut hsereticis fuisse corruptam." 
Similiter Grseco textui corruptionem hie objicit Thomas 
Stapletonus% Hieronymi epistolam ad Minerium et Alex- 
andrum hac de re citans. Idem quoque in Defensione 
Ecclesiasticse authoritatis adversus Whitakerum, " Grseco" 
contextui, inquit, certo fidendum non esse ne quidem ut 
tempore D. Chrysostomi et Theodoreti se habebat, vel ille 
illustris locus I Cor. cap. 15, ver. 51. ' Omnes quidem re- 
surgemus sed non omnes immutabimur,' perspicue docet : 
ubi lectio Grseca sic corrupta est, ut doctrinam de resurrec- 
tione mortuorum, quam eo capite Paulus summo studio 
confirmat, in discrimen vocet." Postremo in antidotis 
Apostolicis hoc ipsum verbosissime persequitur"^ : textum 
Grsecum non solum hac in parte corruptum, sed etiam fal- 
sum et impium esse affirmans. Stapletonum quoque secu- 
tus Christophorus de Sacrobosco"" (ej usque exscriptor Ja- 
cobus Gretserus'^) ita totam banc disputationem concludit. 
" Ex his patet quam immerito Whitakerus Grseca, quae 



' Lindan. de opt. gener. interpr. script, lib. 3. cap. 12. 

» In Princip. Doctrinal. Demonstrat. et in Relectione controv. 5. quiEst. 3. 
attic. 2. 

•i Lib. 2. cap. 2. 

<= Stapleton. antidot. Apostolic, torn. 3. pag. 810. 812. 

* Parte 4. Defens. Decreti Tridentini. cap. 7. loc. 70. 

* Defens. Bellarm. de verbo Dei. lib. 2. col. 746. 



I 



PR^LECTIONES THEOLOGIC^. 351 

hodie circumferuntur, vocet purissimos fontes : quamque 
perverse egerint Calvinus et Beza, qui quo vulgatam edi- 
tionem traducerent, maluerunt generalem mortuorum re- 
surrectionem contra Ecclesise sententiain, et apertissima 
Scripturse testimonia negare, quam vitiositatem suorum 
Graecorum codicum agnoscere." Similes scilicet hac de re 
in Erasmum excitarunt tragcedias Johannes Standicus in 
Anglia, et Nicolaus Ecmondanus in Lovaniensi Academia, 
quorum alter in corona frequenti nobilium et eruditorum 
hominum apud Henricum VIII. Anglise Regem, et Regi- 
nam uxorem ejus, Erasmo impegit, quod tolleret resur- 
rectionem, propterea quod concederet, aliquos in adventu 
Domini non morituros : et ad principum genua provolutus, 
sublatis in coelum oculis et manibus, obtestatus est Deos 
atque homines, ut tantis Ecclesise periculis occurrerent, 
brevi collapsurse, ni celeri remedio prospectum esset. Alter 
in publica et ordinaria professione eidem impegit hseresim, 
quod induceret lectionem contradictoriam ei, quam sequitur 
Ecclesia. Verum vanissimorum hominum futilem calum- 
niam, edita de hoc loco erudita Apologia*^, depulit Erasmus. 
Quod igitur ad Grsecam lectionem attinet, sciendum est, 
earn a vetustissimo interprete Syro confirmari. Eodem 
enim prorsus modo locum expressit. Non omnes obdormi- 
emus, omnes autem immutabimur. Similiter et Arabs nos 
omnes non moriemur, sed nos omnes mutabimur. Origenes* 
in tertio volumine t^ij-yij^iariKwv epistolse Pauli ad Thessalo- 
nicenses primae similiter locum citat : " Omnes non dormie- 
mus, omnes autem immutabimur." Idem libro secundo con- 
tra Celsum, ex 1 Cor. cap. 15. et 1 Thessal. cap. 4. colligit, 
distinguendos esse ^wvrac Koi aXXayneofiivovc;, vivos qui 
immutandi erunt, a Kojjuw/iti/otc dormientibus, qui a mortuis 
erunt excitandi, et libro quinto'' ita diserte citat hunc lo- 
cum : oil TravTt^ KOifiridriaofiiOa, ttovtec S' aWayriaofitda. 
Sic etiam citat in libro contra Marcionera, qui in Vaticano 
extat manuscriptus, Mariano' Victorio et Gerardo Vos- 

' Tomo. 9. oper. Erasm. pag. 359. 

• Apud Ilieronyinum epist. ad Miner, et Alex. op. torn. 4. pag. 216. 

■• Pag. 248. edit Augustana:. 

' Marian. Victor, in Hieron. epist. 1.52. annot. 2. 



352 PRJELECTIONES THEOLOGICjE. 

siol testibus, quo modo legitur in tertio contra Marcionistas 
Dialogo, qui, Laurentio Hunfredo interprete, Origenis no- 
mine habetur editus. Apud authorem Qusestionum et Re- 
sponsionum ad Orthodoxos, quae Justino Martyri tribuuntur, 
qusestioni centesimse nonse qua quserebatur, qua ratione 
Dominus diceretur judicaturus vivos et mortuos, si omnes a 
mortuis resurgant ? hsec subjicitur responsio. 'Ou 7ravr£e> 
^rjdi, KOifirjdriaofitOa, Kpivit ovv ^oivrac fJiiv, touc toti ^wvrac* 
viKpovc St, Toiig avKTTafxivovQ ek tCjv vtKpwv. " Non omnes, 
inquit, dormient. Judicabit ergo vivos quidem ille, qui 
tunc vivent : mortuos autem, qui resurgent e mortuis." 
Theodorus Heracleotes'', in commentariolis Apostoli Sancti, 
inquit " qui die consummationis atque judicii in corporibus 
reperiendi sunt, cum aliis Sanctis, qui ex mortuis resurrec- 
turi sunt, rapientur in nubibus obviam Christo in aera, et 
non gustabunt mortem ; eruntque semper cum Domino, 
gravissima mortis necessitate calcata. Unde ait Apostolus : 
' Omnes quidem non dormiemus, omnes autem immutabi- 
mur.' " Ephrsem Syrus' inquit, " Paulus orator pietatis, 
disciplina sacrorum imbuit fideles, dicens : ecce mysterium- 
vobis dico ; omnes quidem non obdormiemus, sed omne-* 
immutabimur." Johannes Chrysostomus"" similiter citat 
TTavTig niv oil KOifiriBrjaofiiOa, TravTtg St aWayr\(i6/ii6a. In 
textu quidem Chrysostomi" Gentianus Hervetus interpres 
Pontificius editionis Vulgatse Latinse lectionera expressit : 
reclamante non modo Graeco contextu et vetere versione 
Francisci Aretini, sed etiam ipsius Chrysostomi interpre- 
tatione apertissima. Sic enim ille locum Apostoli diserte 
interpretatur : " 'O 8e \iyti tovto iarlv. ov iravreg ftiv 
cnroOavovfitda, TravTig Si aXXaynaofisda, /cat ol firj airodvi'ia- 
KOVTtg, OvrtTol yap kukuvoi. Mjj toivvv itreiSri inroOvijiTKug, 
Sia TOVTO Siiarig, (j>ri(n, wg ovk avaaTtiaofiivog, (l&i yap, Tivig 
ilaiv, ol icai TOVTO Sia<j>iv^ovTai : koi ofiwg ovk apKti tovto 
avToig, tig rrjv avaaTuaiv SKeivrjv, aXXa cet koI tKtiva ra 
awfiaTu Ta pfi cnroOvt)aKOvTa aXXayijvai, koi tic (K^Bapaiav 

i Gerard. Voss. in Ephrssin. de Resurrect. Mortuorum, pag. 218. edit. Colon. 
k Citat. ab Hieron. epist. 152. 

' In sermone contra negantes Resurrectionem, pag. 214. edit. Coloniensis. 
"■Hoinil. 19. in epist. ad Rjinan. cap. 11. ° Homil. 42. in 1 Corinth 1). 



rn^ELECTIONES TIIEOLOGIC.E. 358 

fitTairetruv. Hoc est autem quod dicit : Non omnes quidem 
moricmur, omnes autem immutabimur etiam qui non mori- 
untur. Nam illi quoque sunt mortales. Ne ergo quoniam 
moreris, propterea, inquit, timeas tanquam non resurrectu- 
rus. Sunt enim, sunt etiam aliqui qui hoc eft'ugient : et 
tamcn hoc eis non sufBcit ad illam resurrectionem, sed 
oportet ilia quoque corpora quae non moriuntur, immutari 
et transire ad incorruptionem." Usee Chrysostomus: quern 
etiam secutus est Theophylactus et Qilcumeiiius in Grsecis 
ad hunc locum scholiis. Theodoritus Cyrensis Episcopus" 
eandem lectionem habet, etiam in Latina versione Gentiani 
Herveti : nam in ipso loco, 1 Cor. cap. 15, eadem fide The- 
odoritum tractavit qua Chrysostomum, pro germano illius 
textu editionis Vulgatae Latinie lectionem substituens. 
Author commcntariorum in Paulinas epistolas, quse Hiero- 
nymo perpcram tribuuntur, cum duas Grsecorum codicum 
lectiones proposuisset, eam tamen prsefert, quae in vulgatis 
Grsecorumexemplaribus hodie reperitur: " Aliter (inquit) 
in quibusdam Grsecis codicibus habetur. • omnes enim dor- 
miemus, non omnes immutabimur :' In aliis autem : ' om- 
nes enim non dormiemus, omnes autem immutabimur,' quod 
quadrat magis ad sensum Apostoli : quia hie sermo non de 
omnibus generaliter dicitur, sed de sclis Sanctis." Quod 
vero ad ipsum attinet Hieronymum : in epistola ad Mine- 
rium et Alexandrum, explicat tantum "quid? eruditi viri 
de hocsentirent loco, et quibus argumentis suas vellent pro- 
bare sententias," ut ipse in fine epistolse loquitur : suam 
vero sententiam, quantum intelligo, eo loco non aperit. 
Quod enim prsefertur ilia lectio, " omnes quidem dormie- 
mus, non omnes autem immutabimur ;" alteri illi, " noii 
quidem omnes dormiemus, omnes autem immutabimur :" 
id ex Didymo et Acacio vidotur recitatum, non ab ipso 
Ilieronymo pronuntiatum. lUe enim quod hac de re sen- 
serit, ex iis quae alibi scribit, aperte intelligimus. Nam libro 
decimo quarto commcntariorum in Esaiam Grajcorum co- 
dicum lectionem sequitur (quod etiam iti sclioliis ad cum 

" Comment, ad I. Thess. cap. 4. P Hloro". epUt. op. torn. 4. pag. 212. 

VOL. XIV. 2 A 



^54 PRiELECTIONES TIIEOLOGICiE. 

locum confirmat Marianus Victorius'') de ccelorum muta- 
tione in hunc modum scribens : " Si' de Sanctis scriptum 
est, ' Non omnes dormiemus, sed omnes immutabimur,' 
quanto magis hoc de coelo ac sole stellisquc credendum 
est." Et in epistola sexta Marcellas interroganti, utrum 
sancti, qui in adventu Salvatoris vivi deprehensi fuerint, 
sic Domino in corporibus occurrant, ut non ante moriantur : 
respondet, in iisdem corporibus ita ei occursuros, ut " cor- 
pus" ab anima non deseratur, sed, anima habitante in corpore, 
fiat inelytum, quod ante inglorium fuit." Quod etiam 
sensisse Diodorum Tarsensem, qui Johannis Chrysostomi in 
sacris literis praeceptor fuit, et ApoUinarium, refert idem in 
epistola' ad Minerium et Alexandrium. Quibus addere 
etiam licet authores Qusestionum quae Athanasio tribu- 
untur, cujushsec sunt verba. " Zalvrf?" ilaXv ol ivpiaKOfuvoi 
TOTi tv Ty avaaraait, koi yap tvpi6i)aovTai avBptoiroi iv ry 
Vfilpa tKHvy, KOI oiiK vtpovrai Bavarov, TrXijv oit fifi (pOaawai 
Totig KOifiriOivraQ) irpwroi yap avaaT{i<jovTai ol TiKf-VT-ijaavTig, 
Koi fiira ravra ol ^wvrte aXXayifcrovTai. Viventes sunt, 
qui tuminvenienturin resurrectione. Invenientur enim ho- 
mines in illo die, nee videbunt mortem, verumtamen non 
prsevenient eos qui obdormierunt ante. Namprimum resur- 
gent mortui, deinde qui vivunt immutabuntur." Idem 
quoque sensisse Epiphanium^, ex iis quse scribit contra 
Origenem, apparet. Cui adjungi potest et Tertullianus in 
libro de Resurrectione carnis, ubi in banc sententiam etiam 
vulgatam lectionem Latinam accipit: quod "omnes" quidem 
resurrecturi sint (quandoquidem et ilia ipsa translatio a 
statu mortali ad immortalitatem resurrectionis qusedam spe- 
cies habenda sit) non autem omnes demutandi sed illi 
scilicet soli qui invenientur in carne." Aliter etiam, sed in 
eandem sententiam, editionis Vulgatae Latinse verba expo- 
nit Primasius : " Omnes resurgemus, qui mortui invenie- 



1 In torn. 4. operum Hieronym. col. 1201 j edit. Paris, an. 1579. 

' Hieron. comm. in Esai. lib. 14. cap. 51. op. torn. 3. pag. 3G7. 

' Hieron. op. tom. 4. par. l.pag. 160. ' Ibid. pag. 211. 

» Athan. op. tom. 2. pag. 332. 

* Epiphan. liaeres. 64. op. tom. 1. pag. COl. 

" Tertul. de resur. earn. cap. 42. op. pag. 351. 



I 



Pn^LECTIONES TIIEOLOGIC.E. 000 

mur Christo veniente. Sed non omnes immutabuntur, qui 
in corpore fuerint reperti: quia sancli assumentur, peccatores 
vero jEterno incendio relinquentur." Eandem quoque in- 
terpretationem proponunt authores commentariorum in 
Paulinas epistolas, quse Ambrosio et Hieronymo falso sunt 
tributa : " Omnes resurgemus, qui in adventu Christi 
raortui inveniemur. Non omnes immutabuntur qui in cor- 
pore sint reperti ; quia soli sancti beatitudinis gloriam con- 
sequentur," et Strabus in Glossa ordinaria : " Secundum 
Hieronymum, qui vivos repertos non morituros asserit ad 
Marcellam scribens, omnes mortui resurgent ; non omnes 
vivi reperti immutabuntur, sed soli sancti." Atque hac ra- 
tione fuerit inter Grsecam et Latinam lectionem apparens 
tantum avriXoyla : quia de diversis subjectis id in una affir- 
matur, quod in alia negatur. Augustinus liac de re varie 
scribit, libro secundo de peccatorum meritis et remissione 
contra Pelagianos, " Hoc'', inquit, quibusdam in fine largie- 
tur, ut mortem istam repentina commutatione non sentiant ; 
sed simul cum resurgentibus rapiantur in nubibus obviam 
Christo in aera, et sic semper cum Domino vivant." Ad hoc 
testimonium Ilichardus de Mediavilla^ dicendum ait, quod 
iliud retractat Augustinus libro secundo Retractationum, 
quod etiam affirmat in commcntariis ad locum liunc Apos- 
toli Ambrosius Catharinus. Verum non retractat, ut rccte 
notavit Gabriel Biel'", sed diligentiori inquisition! reservat. 
" Aut'' enim (inquit ibi Augustinus) non morientur, aut de 
vita ista in mortem, et de morte in seternam vitam celer- 
rima commutatione tanquam in nictu oculi transeundo, 
mortem non sentient." Idem in responsione ad tertiam 
Dulcitii qusestionem ex epistola quam ad Mercatorem 
scripsit, ista de sententia loci, I Thess. cap. 4. repetit " Re- 
vera'= quantum ad verba beati Apostoli pertinet, videtur 
asserere quosdam in fine seculi ad veniente Domino, cum 
futura est resurrectio mortuorum, non esse morituros, sed 
vivos repertos in illam immortalitatem, quae Sanctis etiam 

' August, op. torn. 10. pag. 07. 

' Mediavill. in lib. 4. Scntent. distinct. 43. artic. 4. quoest. I. 

' Bieil. suppl. in 4. Sententiar. distinct. 48. qurest. I. 

>> August, op. torn, l.pag. j4. <: Ibid. torn. 2. pag. 714. 

2 A 2 



356 pr.i;lectiones theologic*. 

cseteris datur, repente mutandos, et simul cum illis raplefi- 
dos, sicut dicit, in nubibus. Nee aliquid aliud mihi visum 
est quoties de his verbis volui cogitare, sed vellem hinc 
potius audire doctiores : ne illis etiam qui putant aliquos 
morte non prsecedente vivificatos, ad vitam transituros per- 
petuam,dicere in veniatur Apostolus; ' Stulte'',tu quod semi- 
nas non vivificatur, nisi prius moriatur." Et post : " Vellem 
de his verbis ut dixi, audire doctiores : et si modo potuerint 
hsec ita exponi, ut in eis possit intelligi, omnes homines qui 
vivunt vel post nos victuri sunt, esse morituros, corrigere 
quod hinc aliquando aliter sensi. Neque enim debemus 
esse indociles doctores, et certe melius homo corrigitur 
pravus, quam frangitur durus : cum iis quae descripsimus, ita 
nostra vel aliorum exerceatur et erudiatur infirmitas, ut 
tamen in eis nulla velut canonica constituatur authoritas. 
Si autem in his verbis Apostoli nullus alius sensus potuerit 
reperiri, et hoc eum intelligi voluisse claruerit, quod viden- 
tur ipsa verba clamare, id est quod futuri sint in fine se- 
culi et in adventu Domini, qui non exspolientur corpore, 
sed superinduantur immortalitate, ut absorbeatur mortale a 
vita : huic sententiae proculdubio conveniet, quod in regula 
fidei confitemur venturum Dominum, judicaturum vivos et 
mortuos : ut non hie intelligamus vivos justos, mortuos 
autem injustos, quamvis judicandi sint etjusti et injusti : 
sed vivos quos nondum exiisse, mortuos autem quos jam 
exiisse de corporibus, adventus ejus inveniet." Libro vige- 
simo de civitate Dei, eo potius inclinat, ut " existimet" etiam 
illos quos hie vivos inventurus est Dominus, in ipso parvo 
spatio, et passuros mortem, et accepturos immortalitatem :" 
sed pro solita sua modestia, ad extremum ita concludit. 
" Quomodo sit futurum, quod nunc pro nostrse ratiunculte 
viribus utcunque conjicimus, tunc erit potius, ut nosse pos- 
simus. Resurrectionem quippe mortuorum futuram esse 
in carne, quando Christus venturus est vivos judicaturus et 
mortuos, oportet, si Christiani esse volumus, ut credamus : 
sed non ideo de hac re inanis est fides nostra, si quemad- 
modum futura sit, perfecte comprehendere non valemus." 

^ 1. Cor. cap. 15. ver. 36. ' August, op. torn. 7. pag. 5&9. 



I 



I 



PR^LECTIONES THEOLOGIC^. 357 

Hactenus Augustinus : et ex eo Beda', Gennadius Massi- 
liensiss, " Omnium hominum erit resurrectio. Si omnium 
eritjcrgo omnes moriuntur, utmors ab Adamoducta omnibus 
filiis ejus dominetur, et maneat iliud privilegium in Domino 
quod de eo specialiter dicitur : ' non'' dabis sanctum tuum 
videre corruptionem,' hane rationem maxima patrum turba 
tradente suscepimus. Verum quia sunt et alii seque Ca- 
tholici et eruditi viri, qui credunt anima in corpora ma- 
nente immutandos ad incorruptionem et immortalitatem cos, 
qui in adventu Domini vivi inveniendi sunt, et hoc eis re- 
putari pro resurrectione ex mortuis, quod mortalitatem im- 
mutatione deponant, non morte : quolibet quis acquiescat 
modo, non est hsereticus, nisi ex contentione hsereticus fiat. 
Sufficit enimin Ecclesiae lege carnis resurrectionem credere 
futuram de morte." Et ut ad recentiores veniam, Petrus 
Lombardus cum proposuisset contrarias hac de re veterum 
sententias, ita demum concludit : " Horum' autem quid ve- 
rius sit, non est humani judicii definire" et Hugo de Sancto 
Victore : " DeJ hoc nihil certum habemus." Thomas 
Aquinas ait, " super'' hac qusestione varie loqui sanctos : et 
literam' hanc, Non omnes moriemur, etc. non esse contra 
fidem : licet idem " probabilius™ et convenientius teneri sen- 
tiat, quod omnes illi, qui in adventu Domini reperientur, 
morientur et post modicum resurgent." Melchior Canus : 
" Neutra" lectio a viris Ecclesiae reprobataest. Quin admo- 
nuere semper lectionem dubiam et variam esse : nee alter- 
utram ex eis ut certam et exploratam amplexi sunt. Neutram 
igitur lectionem recipere cogimur : quia neutram partem 
doctores Ecclesiae tanquam exploratam et Catholicam assc- 
ruere." Sixtus Senensis" utramque lectionem et opinionem 
in incerto relinquit. Johannes Driedo : " Hie' etsi sint 
contrarii sermones, non sunt tamen sententise contrariae unde 

' In I. Thessal. cap. 4. (In libro de Eccleaiatticis dogmatibus, cap. 7. 

I" Psal. cap. 16. ver. 10. ; Act. cap. 2. ver. 31. 

' Pet. Lombard, lib. 4. sent. dU. 43. i Hugo in I. Epist. ad Tliess. qiixs. 12. 

' Thom. in 4. Sentent. distinct. 43. arlic. 4. quaest. 1. 

' Idem in 1. Corinth, cap. 15. lect. 8. 

"' Tiiom. in prima secundx, quaest. 81. artic. 3. ad 1. 

° Melch. Can.]oc. theol.Iib. 2. cap. 14. <> Biblioth. Sane. lib. 6. annot. 269. 

c Driedo de Script, et dogm, ecclea. Ii|>. 2. cap. 1. 



358 PR^LECTIONES THEOLOGIC^. 

diligenter considerato ordlnc sententiarum Apostoli, quibus- 
dam magis congrua veritati Apostolicse videtur Graecorum 
lectio, ut iiitelligamus : Non omnes dormiemus, scilicet in 
pulvere, veluti qui in adventu Domini reperiemur vivi : 
omnes tamen immutabimur in incorruptionem et immorta- 
litatem seternse glorise ; intelligendo non omnes absolute, sed 
cos omnes qui fuerunt justificati per Christum, de quibus 
prsemisit : ' In Christo omnes vivificabuntur.' De quibus 
et subjungit : ' Mortui resurgent incorrupti.' " Isidorus 
Clarius in 1. Cor. cap. 15 : " Hie locus etsi apud Grsecos 
etiam variare inventus sit, videtur tamen illud aptius. Non 
omnes quidem dormiemus, omnes autem immutabimur, et 
respondet illis ad Thessalonicenses verbis: Deinde nos qui 
vivemus, etc. Ut intelligantur ii qui superstites erunt in 
novissimo die, non morituri, sed immutandi tamen ad im- 
mortalitatem." Idem quoque videtur Valise, Fabro, Eras- 
mo, et Cardinali Cajetano. Postremo Franciscus Suarez 
Jesuita, postquam multum laborasset, ut probaret omnes 
homines, quos vivos Christi adventus deprehenderet, esse 
morituros ; ad extrcmum proponit hoc dubium solvendum : 
" Qusereti tandem aliquis, quam sit certa hsec sententia, 
quam defendimus. Aliqui enim putant esse de fide propter 
testimonium Pauli, et generales locutiones Scripturarum ; 
et quia in symbolis fidei, prsesertim Athanasii dicitur, ad 
Christi adventum omnes homines resurrecturos. Sed cer- 
tum est non esse de fide, ut ex Augustino notavit Pamelius 
super Tertullianum : in quo etiam conveniunt omnes Scho- 
lastici cum Magistro, et Thoma. Quia nulla est in hoc 
Ecclesise definitio, et loca Scripturte variis modis exponun- 
tur a Patribus, qui a general! regula aliquos excipiunt ab 
actuali morte, quamvis ex peccato essent morti obnoxii, ad 
mortemque perpetuo tenderent, quod est continuum quod- 
dam mori, ut dicunt Patres in illud ' In"^ quacunque die 
comederis ex eo, morte morieris.' Alii dicunt quamvis nostra 
sententia non sit dc fide, esse tamen ita certam, ut contra- 
ria sit temeraria. Ita Catharinus 1. Cor. cap. 15. Et idem 



1 Suarez. totu. 2. comm. in 3. par. Xhomx, disput. 50. scet. 2. 
' Genes, cap. 2. vcr. 17. 



PR.ELECTIONES THEOLOGIC.E. 359 

seiitit Sotus^ : Sed non video quo fundamento id asserant, 
cum tot ac tanti Patres illam sententiam docuerint : qui non 
tamen decepti fuerunt (ut alii loquuntur Catharinus scilicet 
et qui eum hie Kara iroBag sequitur, licet dissimulato nomine, 
Alphonsus Salmeron Jesuita'), falsa lectione illius loci 1 Cor. 
cap. 15. sed adeo permoti sunt testimonio Pauli 1. Thess. 
cap. 4. ut Augustinus aliquando dixerit se non invenire, 
quomodo possit aliter intelligi. Neque post tempora illorum 
patrum nova aliqua ratio, novumve testimonium inventum 
est, quo hsec Veritas magis illustraretur, neque Ecclesiae 
authoritas magis in alterutram partem inclinavit. Quo- 
modo ergo, nisi temere, potest temerarium dici, quod tanti 
patres docuerunt, quodque in Scriptura habet tam apparens 
fundamentum." Hsec Franciscus Suarez, magnse temeritatis 
socios suos Sacroboscanum et Gretserum convincens ; qui 
Calvinum et Bezam, non aliud quam veteres illi patres 
sentientes, ut contra Ecclesise sententiam, et apcrtissima 
Scripturse testimonia pugnantes, perversitatis (quemadmo- 
dum Stapletonus" improbitatis) audacissime condemnarunt. 
Intelleximus vero ex testimoniis hucusque citatis, Ec- 
clesiae sententiam falso hie obtendi, et magni nominis autho- 
ribus turn ex veterum tum ex ipsorum Pontificiorum numero 
lectionem Grsecam, quam falsam et impiam pronuntiat Sta- 
pletonus, placuisse : atque in cam sententiam, quam nu- 
peri isti theologi tanta cum prtefidentia rojiciunt, non te- 
mere tot ac tantos viros, sed gravibus inductos argumentis, 
concessisse. Primum quidem quod Apostolus ad hujus 
rei explicationem descendens, quo attentiores redderet 
Corinthios, prsemittat hoc : *' Ecce mysterium vobis dico : 
fXvaTTipLov TO ayvoovfiivov, koX air6ppr\rov Xtywi', icai ttoXu 
fiiv TO Oav/xa, ttoXv Bs to rrapaSo^ov txov '■" "mysterium 
dicens, quod incognitam est atque arcanum, et multum 
habens quod mirabile sit et prseter opinionem :" quemad- 
modum" monet Johannes Chrysostomus. Itaque mysterii 
nomine admonet, ut discant rem sibi incognitam, quemad- 
modum ad hunc locum agnoscit ipse Salmeron. Cum 

• Dist. 43. qu. 2. ar. 4. ' Disputat. 28. in 1. Cor. 15. 

" Stapleton. Antidot.in 1. Corinth. 15. 51. 
' llomilia 19. in epist. ad Roman, cap. 11. 



360 PR.EI.ECTIONES THEOLOGICiE. 

vero toto capite prsecedenti de mortuorum rcsurrectione 
tlisputasset, si aliud jam non prodidisset quam quod ex 
ilia doctrina probe erat cognitum ; nihil secretum, nihil 
prjBter expectationctn dixisset. At vere hoc, quemadmodum 
recte notavit Cajetanus, erat "magnum mysterium quod 
aliqui electorum absque morte intcrcedente assequentur 
mutationes omnes supra descriptas : incorruptibilitatis, glo- 
rise, potantise." Deinde'' quia sermo hie non de omnibus 
generaliter, sed de Sanctis instituitur : ut recte observavit 
author commentariorum in Pauli epistolas quEe Hieronymo 
tribuuntur, ipso ctiam astipulante Hieronymo^. Demonstant 
illud tum ea quae in Apostolo proxima praecesserunt, turn 
quae consequuntur. Dixerat enim versu praecedente; " Hoc 
autem, dico fratres, quia caro et sanguis regnum Dei pos- 
bidere non possunt, neque corruptio incorruptelam possidc- 
bit," et versu quiiiquagesimo quarto subjungit : " Quum 
autem corruptibile hoc iiiduerit iiicorruptionem, et mor- 
tale hoc iuduerit immortalitatem ; tunc fiet sermo qui scrip- 
tus est, absorpta est mors in victoriam. Ubi est mors 
stimulus tuus ?" Magis igitur ad sententiam Apostoli 
quadrat, ut legamus versu quinquagesimo primo, " om- 
nes mutabimur," restringendo scilicet ad omnes sanctos, de 
quibus totus sermo est institutus (eo prorsus modo, quo 
versu vigesimo secundo dixerat, "omnes in Christo vivifi- 
eandos") : quam " non omnes immutabimur ;" quasi Paulus 
commemoraverit seipsum cum damnatis, quod Cajetano du- 
rum videtur. Tertio, quiahuic sententiae optime convenit, 
quod in Ilegula fidei confitemur, " venturum Dominum, 
judicaturum vivos et mortuos." Id enim tum symbolum 
Apostolicum docet, tum Apostolus Petrus confirmat, asse- 
rens Christum " definitum'' esse a Deo judicem vivorum 
ac mortuorum," quia videlicet judicaturus sit et eos^ quos 
quum de ccelo redierit viventes reperiet, et cos qui mortui 
jam fuerant. Postremo quod Paulus testctur, eos, qui iu 
secundo" Domini adventu vivi invenientur cum Sanctis qui 

J Vld. Scdul. in 1. Cor. 13. Ambros. in 1. Cor. 15.; Acaciuni apud Ilicron. 
epist. ad Minervum et Alcxandrum op. torn. 4. par. 1. pag. 213. 
'^ Hieron. Comm. in Rsai. lib. 14, cap. 51. op. toni. ^ pag, 367. 
« Act. Apoit. cap. 10. vcr, 42. ' 1 Tlicss. cap. 4. ver. 15, 16, 17. 



PR.ELECTIONES THEOLOGIC.i:. 361 

e mortuis rcsurrexerint, simul raptos in nubibus Christo 
occursuros. 

Videarnusjam argumenta, quibus Stapletonus, Sacrobos- 
canus et Gretserus textum Graecum hac in parte corruptuin, 
convincere conantur. Primum vero Stapletono illud est, 
" quod Graeca lectio, generalem omnium mortem et conse- 
quenter resurrectionem generalem negat contra manifestas 
Scripturas, et fidei Christianse symbolum, quae resurrec- 
tionem mortuorum credens, non nisi generalem illam esse 
intelligit. Certe Paulus ipse banc omnium mortem gene- 
ralem nullo excepto manifestissime tradit. Primum hoc ipso 
capite versu trigesimo sexto, ' Insipiens, tu quod seminas non 
vivificatur, nisi prius moriatur.' Etiam cum objurgatione 
et a communi rerum experientia docet, non nisi corruptione 
praecedente sequi novam et meliorem generationem : ut vel 
hoc argumento discamus corpora fidelium non glorificari 
nisi prius morte intercedente, et mediante morte corrupta. 
Quod et Christus in Evangelic'^ ex eadem similitudine aper- 
tissime docuit. ' Nisi gramen frumenti cadens in terram' 
mortuum fuerit, ipsum solum manet : si autem mortuum 
fuerit, raultum fructum adfert.' Mortem tam suam quam 
omnium sanctorum necessariam docet, ut sequatur glorifi- 
catio. Deinde alibi Paulus : ' Constitutum"^ est omnibus ho- 
minibus semel mori.' Denique nota est ilia Scripturae vox : 
' Viam universae carnis ingressus est.' " Hsec Stapletonus : 
Christophorus de Sacrobosco et Jacobus Gretserus, plura 
Scripturae loca hie accumulant. " Primum (inquiunt)pugnat 
Graeca lectio cum indubitatis Scripturae sententiis ' consti- 
tutum^ est omnibus hominibus semel mori ; post hoc, judi- 
cium,' similiter hie 'per"^ hominem mors et per hominem 
resurrectio mortuorum :' et ' sicuts in Adam omnes moriun- 
tur, ita et in Christo omnes vivificabuntur.' ' Sicut*" per 
unum hominem, peccatum in hunc mundum intravit, et per 
peccatum mors, et ita in omnes homines mors pertransiit, 
in quo omnes pcccaverunt.' ' In' quocunque die come- 

' Johan. cap. 12. ver. 24, 25. '' Ilebr. cap. 9. ver. 2. 

' Heb. cap. 9. ver. 2. ' 1. Cor. cap. 15. ver. 21. 

' 1 Cor. cap. 15. ver. 22. '' Rom. cap. 5. ver, 12. 
* Gen. cap. 2. ver. 17. ; cap. 3, ver. 19. 



362 Pn.'ELECTIONES THEOLOGIC^. 

deris ex eo, morte morieris : pulvis es, et in pulverem re- 
verteris.' " 

Respondetur : Qui sentiunt omnes omnino homines expi- 
raturos,negant huic sententise repugnare lectionem Grseeam. 
Acacius Csesariensis episcopus apud Hieronymum, «' dormi- 
tionem'' in prsesenti loco, non mortem accipit, per quam 
anima a corpore separatur, sed peccatum post fidem et ofFen- 
sam Dei, dormitionemque post baptismum." Longe proba- 
bilius alii, in Grsecis CEcumenii scholiis, " aiunt Apostolum 
dixisse, non dormiemus, de longa morte, quasi corruptione 
ac dissolutione opus esset. Siquidem in puncto temporis, 
et in nictu oculi, subitoque impetu, et mori, et resurgere, 
ne dormitioncm quidem esse dicunt, ut locus ita sit acci- 
piendus : lin jutv ov KOifiriBiiaoixtOa rriv xpoviKriv KOtfitfcriv, 
wars SfjjOijvat ra^fiQ koi Xvcrswc rrj^ ilg <pBopav, aWa avv- 
TOfxov Tov Bavarov ol tots tvpiaKOfievoi VTrofiivoxiai, fir) oeo- 
pivot XPOWK^c KOtfirjtTSdiQ, Sio. Trjv TrapavTiKa yivofiivriv 
avaaramv : iravrtg 8e aXXay/jo-ovrot, Tovriari atpdapmav 
tvSv(TovTai. quod non dormiemus sanediuturna dormitione, 
ut opus sit sepulchro, ac solutione ad corruptionem ; sed 
brevem mortem sustinebunt qui tunc reperientur ; quibus 
non erit opus diuturna dormitione, propter factam subito re- 
surrectionem : omnes tamen immutabuntur, hoc est, induent 
incorruptionem. Alii conferentes locum hunc in quo ad 
sonitum extremse tubse suscitandi dicuntur homines, et im- 
mutandi puncto temporis, et in momento oculi ; cum capite 
octavo et nono Apocalypscos, ubi ad sonitum sex prima- 
rum tubarum mors hominibus induci dicitur, non simul 
omnibus sed paulatim ac pedetcntim : existimant illud iv 
arofiw, Koi iv pnr>j 6(j)9aXnov, ad utrumque membrum referri 
posse, ut sit hie sensus." Havng piv oh KOipr\9r}<r6piBa, olov 
aiToOavovptOa iv aroptf), iv pnry 6(l>9a\pov, Sia to Kara 
pipoQ iTTayiaOai to tIXoc, Kara tov Xoyoi; T»/e ^AttokoXv- 
^tug, iravTtc pivTOi aWayriaopiOa Iv ciTopif), sv piiry o^OaX- 
pov, (V Tp iaxary aaXinyyi. Non omnes quidem dormiemus 
sive moriemur in puncto temporis, in momento oculi, eo 
quod sensim inducatur mors juxta verbum Apocalypsis : 

,* Ilieron. epist. ad Minerv, ct Alex. op. torn. 4. par. 1. pag. 215, 



pn.'ELECTIONES THEOLOGIC-'E. 363 

omnes tamen immutabimur in puncto temporis, in momento 
oculi, in extrema turba." Haec CEcumenius. Gregorius 
Valentianus, hunc sensum esse dicit : " Die' illo novissimo 
quo veniet Dominus, non esse futures omnes jam ante 
mortuos : omnes autem etiam qui tunc vivent immutatum 
iri ;" non quidem per gloriam (non enim ea immutatio con- 
tinget omnibus), sed per mortem atque adeo etiam per 
resurrectionem. " Vel aliter, inquit Franciscus Suarez, 
"quia™ Grseci textus non habent, Non omnes dormiemus, 
sed, Omnes quidem non dormiemus, quamvis juxta phrasira 
Grsecam fortassesequipoUeant: possumus tamen Latine uni- 
versaliter interpretari, hoc sensu ; Omnes non dormiemus, 
id est, omnes evigilabimus, seu non perpetuo somno corri- 
piemur, quod est ac si diceret, Omnes resurgemus. Vel 
denique (ut alii exponunt) ut illud ' non' positum sit pro 
'non tantum', et sit sensus: Omnes non tantum dormiemus, 
sed etiam immutabimur a morte ad vitam. Similis enim 
modus loquendi non semel in Scriptura reperitur : ut Marc, 
cap. 9 : ' Quicunque me susceperit, non me suscipit, sed 
eum, qui misit me,' id est non tantum me, et 1. ad Corinth, 
cap. 7. (ut recte ibi notat Thomas) ' scripsi vobis non prop- 
ter eum qui fecit injuriam, neque propter eum qui passus 
est, id est, non propter eos tantum : sed ad manifestandam 
solicitudinem nostram." Hactenus Franciscus Suarez. Quod 
igitur Sacroboscanus et Gretserus Grsecam lectionem cum 
Scripturie sententiis, quae generalem omnium mortem con- 
firmant, pugnare asserunt, falsum erit, si socios ipsorum 
audire libeat ; qui lectionis hujus interpretationes bene mul- 
tas nobis procuderunt, quarum si vel una consistat, totam 
hanc Stapletoni et Jesuitarum argumentationem concidere 
necesse est. Et Stapletonus" quidem primam illam quam 
ex Qi^cumenio retulimus expositionem commemorat : addit 
tamen, " non esse necesse in has quasi angustias Pauli 
verba compingere, et generalem omnium mortem a divinis 
Scripturis tam manifeste traditam propter corruptam Grse- 



' Valent torn. 4. commentar. in Thorn, disput. 11. quxst. 3. punct, 3. 
■» Suarez. tomo 2. commentar. in 3. partem; Thomx, disputat. 50. sect. 2. 
■ Staplelon. Anlidot. in 1 Cor. 15. 51. pag. 817. 



364 Pn;ELECTIONES theologicje. 

cam lectionem in discrimen vocare." Atqui si haec expositio 
admittatur, non opus erit propter Grsecam lectionem hujos 
loci, licet propter alterius loci, 1 Thessal. cap. 4. tam Grae- 
cam quam Latinam lectionem generalem omnium mortem 
in discrimen vocare, eripieturque Stapletono primarium illud 
argumentum (et quod alicujus sit momenti unicum) quo 
falsam° et corruptam convinci Grsecam lectionem jacti- 
tabat. 

2. Qui vero sentiunt eos, qui in adventu Domini super- 
stites invenientur, non interveniente separatione animse et 
corporis immutandos esse, jure negant, quod fingit Staple- 
tonus, hac ratione " doctrinam de resurrectione mortuorum, 
quam hoc capite Paulus suramo studio confirmat, in discri- 
men vocari," neque enim si a morte ordinaria nonnuUos 
speciali quodam privilegio eximendos dicunt, de aliorum 
qui mortem sunt perpessi resurrectione dubitare sunt pn- 
tandi. Estque hsec sententia multo magis quam altera ilia 
Christianse fidei symbolo consentanea. Imo vero inquit 
Stapletonus, "fides Christiana resurrectionem mortuorum 
credens, non nisi generalem illam esse intelligit." Nimirura 
ita intelligit esse generalem, ut omnium mortuorum sit 
communis, nee omnes tamen futuros mortuos pronuntiat, 
quum Christum venturum profitetur et vivos et mortuos 
judicatum. Addit Stapletonus, Paulum ipsum hanc om- 
nium mortem generalem nuUo excepto manifestissime tra- 
dere. Sed manifestissime hoc ab eo traditum non concedit 
Suarez Jesuita : neque omnino traditum admittit in ea, 
quam de hoc loco scripsit Apologia Erasmus Roterodamus. 
Nam ad illud quod hujus capitis versu trigesimo sexto di- 
citur : " Insipiens, tu quod seminas non vivificatur nisi 
prius moriatur :" respondet non hoc agere hie Paulum, " ut 
ostendat neminem non moriturum, sed ut adhibita simili- 
tudine a rebus humanis, omnium sensui notissimis, doceat 
non esse incredibile quod Evangelica doctrina polllceretur. 
Etenim si quotidie videmus omnes, frigidum et aridum gra- 
num mortuum, ac terra veluti sepultum, posteaquam com- 
putruit, ceu redidivum emergere primum in herbam teneram 

• Stapleton. ibid. pag. 814. 



fniELECTIONKS THEOLOGIC.S:. 3G5 

fic succulentam, mox in maturam segetem, idque juxta com- 
munem ordinem naturte : cur dubitemus de Dei promissis, 
qui nostra corpora quamlibet humo putrefacta, sua peculiari 
virtute revocaturus est ad vitam, ac statum etiam felicio- 
rem. Hoc igitur agit iilic Paulus, quod multis videbatur 
incredibile, ut semel mortui, reviviscerent : Porro an pauci 
per occasionem sint perducendi necessitati communi, mini- 
mum habet momenti ad humani generis summam :" inquit 
Erasmus. Ad locum ex Epistola ad Hebrseos objectum, idem 
responderi posse ait : " Paulum non iilic agere de necessi- 
tate moriendi, quam nemo mortalium possit effugere, sed 
hoc agit, ut intelligamus homines, qui communi lege nascen- 
tium moriuntur, non mori nisi semel, neque jam post mortem 
semel obitam quicquam restare, nisi ut pro semente quam 
quisque fecerit in vita messem faciat. Atque banc rem 
omnium sensu comprobatam et confessam, accommodat ad 
docendum Christi mortem, qua redemit hominum genus, 
nunquam esse iterandam, nee aliam hostiam expectandam 
pro peccatis humani generis. Kec aliud restare, nisi ut qui 
hie in corpora humane apparens semet ipsum immolavit 
Patri, moriens in cruce, idem suis appareat gloriosus et in- 
clytus in adventu supremo, judicem omnium acturus, qui 
prius Servatorem omnium prasstiterat, quod quidem in ipso 
fuit. Est enim hsec una ratio deprehendendi verum Scripturse 
sensum, si diligenter observemus, quid agat iilic, qui scrip- 
sit." Ita Erasmus. 

Loci vero illius sententia 1 Cor. cap. 15. versu vigesimo 
primo et secundo citati ab Augustino optime estexposita: 
" neminemi" ire in mortem, nisi per Adam; ncminem ire 
in vitam seternam, nisi per Christum ; ideoque dictum esse, 
et hie Omnes, et ibi Omnes, quia sicut omnes qui mori- 
untur, non nisi in Adam moriuntur ; ita omnes qui vivifica- 
buntur, non nisi in Christo vivificabuntur, quiaT in mor- 
tem nemo nisi per ilium, in vitam nemo nisi per istum, 
quia"^ sicut in regno mortis nemo sine Adam, ita in regno 
vitae nemo sine Christo. Sicut per Adam omnes injusti, 

P Augustin. epist. Ifl7. op. torn. 2. pag. 591. 

1 Id. epist. 187. r^g- 6S8. ' Id. epist 90. pag. 702. 



366 Pn;ELECT10NES theologic*. 

ita per Christum otnnes justi homines ; sicut per Adam 
omnes mortales in poena facti sunt filii seculi, ita et per 
Christum omnes immortales in gratia fiunt filii Dei." Quod 
item ex Genesi objicitur ; de communi mortalitatis condi- 
tione exponunt Veteres, qua factum est ut omnes morti sint 
obnoxii (quemadmodum monuit Franciscus Suarez) atque 
ad mortem perpetuo tendant, quod est continuum quoddam 
mori, ut dicunt Patres in illud Gen. cap. 2. : " In quacun- 
que die comederis ex eo, morte morieris," quomodo et Bel- 
larminus concedit, Virginem Mariam juxta Apostoli sen- 
tentiam 2 Cor. cap. 5. " ergo omnes mortui sunt," mortuam 
dici posse (morte peccati) " quod obnoxia fuerit morti, et 
necessario moritura ex vi suae generationis, nisi eam gratia 
prsevenisset." Ita Chrysostomus* : " A quo tempore au- 
dierunt : Terra es, et in terram abibis ; et sententiam acce- 
perunt mortis, mortales fuerunt : etex illo tempore fuerunt 
perinde ac si quis illos dicat mortuos fuisse. Hoc igitur et 
Scripturasignificans dixit ; quocunque die comederis, morte 
moriemini : hoc est sententiam accipietis, mortales posthac 
vos futuros. Sicut enim in humanis judiciis, quando quis 
sententia lata ut capite mulctetur, iterum in carcerem conji- 
citur ; et licet ibi multo tempore agat, nihil melius tamen 
habet defunctis et mortuis, utpote jam per sententiam mor- 
tuus : eodem modo et illi, ab eo die a quo mortalitatis sen- 
tentiam acceperunt, tametsi longo tempore duraverint, 
nihilominus sententia mortui erant." Et Theodoritus', mor- 
tem hie appellatam scribit "tov r^c Ofrirorjjroc opov, id est, 
mortalitatis sententiam :" atque ad ejus rei confirmationem 
Symmachi interpretationem citat (ab Hieronymo" quoque 
laudatam) »J8' av Vfxipq. fayy airo tov ^v\ov, Ovr}Tog imj, 
Quacunque die comederis de ligno hoc, mortalis eris. Hsec 
mors, inquit Augustinus" " ea die accidit, qua factum est 
quod Deus vetuit. Amisso quippe statu mirabili, corpus 
ipsum duxit morbidam et mortiferam qualitatem." Statu 
videlicet immortalitatis amisso (ut habet Gregorius>'), cursus 

• In Genes, cap. 3. liomil. 17. ' Quxst. 33. in Genes. 

" Hieronym. Tradit. Hebraic, in Genes. 

« Augustin. de Genes, ad literam, lib. II. cap. 32. 

y Gregor. lib. 25. Moral, cap. 2. 



rniELECTIONES TIIEOLOGIC.iE. 367 

eum mortalitatis absorbuit." Denique ad generales Scrip- 
turse sententias, qu£e de communi morte loquuntur, recto 
responderi posse monuit Erasmus : " Paucorum prseroga- 
tivam non ofEcere legi communi, quemadmodum aliquoties 
admonet Origenes." Cui etiam addimus Francisci Riberae 
sententiam : " Sicut^ paucorum privilegium non derogat 
legi communi, prsesertim cum sine privilegio illo necessc 
erat eos lege ilia contineri ; ita nee verba legis, aut locutio- 
nis mutare, etiamsi universalia sint." Non est igitur ne- 
cesse, ut locutionibus illis quse mortem generalem propo- 
nunt, excludi dicamus illorum privilegium qui in die judicii 
extremi superstltes invenientur ; prsesertim cum illi ipsi et 
mortales fuerint, et morituri etiam, nisi casu illo ab actuali 
morte fuissent erepti. 

Sed objicit Stapletonus : " Ad illos solos Paulum in 
his verbis respexisse, aut propter illos solos mortem ge- 
neralem hoc loco negasse, nuUo modo fieri verisimile ; 
quum talis negativa generalis multo latius patere debeat, 
quam ad solius unius diei solos superstites fideles." Verum 
hsec objectio nihil est. Ut enim demus alias negativam 
generalem multo latius patere debuisse quam ad solius 
unius diei solos superstites fideles, quod affirmat tantum, 
non probat Stapletonus, tamen nemo hoc daturus est, ubi 
de rebus unius illius diei sermonem ex professo institutum 
videt. Agit autem hie Apostolus de die illo extremo, quo 
Dominus venturus est ad judicandum vivos et mortuos : quo 
ethane de qua agit immutationem futuram scribit, "in" 
momento, in ictu oculi, ad novissimam tubam." At in Cal- 
vinum hie invehitur Stapletonus : qui in commentariis ad 
hunc locum, ita nodum hunc solvendum censct. " Quum 
mutatio fieri nequeat quin aboleatur prior natura, ipsam 
merito censeri speciem mortis : sed quum non sit animee a 
corpore solutio, non reputari in morte ordinaria. Erit igi- 
tur mors, quia erit corruptibilis naturae intcritus; non erit 
dormitio, quia anima non migrabit a corpore : sed erit sub- 
itus transitus a natura corruptiblii in bcatam immortalita- 
tem." Contra banc Calvini solutioncm, duo objiciuntur a 

» Riber. commentar. in Ilebr, 11. sect. 43. » 1 Cor. cap. 15. vcr. 51. 



3G8 PIlJELECTIONES THEOLOGIC-^. 

Stapletono. " 1 . quod mortem in epistola ad Hebrseos. cap. 2. 
vult esse corruptibilis naturte interitura, id est ut ipse (Cal- 
vinus) in sequentibus exposuit, subitum transitum a natura 
corruptibili ad beatam immortalitatem," Id vcro admodum 
absurde dici sic probat Stapletonus. " Si ad Hebr. cap. 2. 
mors hunc sensum habet ; ergoPauli verba, Omnibus consti- 
tutum est semel mori, hunc sensum habere debent, omnibus 
constitutum est a natura corruptibili in beatam immortalita- 
tem transire, id est, Omnes debent esse beati, idque nulla 
interveniente separatione anlmse a corpore seu vera morte. 
Quis non videt Paulum ibi generalissime loqui de morte tam 
impiorum quam piorum fidelium ?" Haec Stapletonus. 

Kespondetur : Verum quidem est, id voluisse Calvinum 
in nono capite epistolse ad Hebrseos (pro quo Stapletonus 
in primi hujus argumenti tractatione quinquies secundum 
caput citavit) per mortem significatum esse corruptibilis na- 
turae interitum : sed interitum hunc ab illo esse expositum, 
"subitum transitum a natura corruptibili ad beatam im- 
mortalitatem" (quod Stapletonianse absurditatis est funda- 
mentum) delirantis Stapletoni somnium est. Calvinus mor- 
tem in genere definivit esse corruptibilis naturse interitum, 
ejus duas constituit species, unam ordinariam (quae et dor- 
mitio in Scripturis appellari soleat), quae fit "per animse 
solutionem a corpore :" Alteram extraordinariam, quae in 
extreme die futura est per " subitum transitum a natura 
corruptibili in beatam immortalitatem." Cum enim per 
mutationem banc contingat prioris vitse, nempe naturalis 
seu animalis, cessatio et corruptibilis naturse abolitio : non 
immerito speciem quandam mortis esse censendam judicat, 
quomodo et Veteres*" translationem banc a statu mortal! ad 
immortalcm, pro resurrectione babendam censuerunt. Mor- 
tem vero illam generalem (de qua in capite nono ad Hebrseos 
agitur) Calvinum interpretatum esse a natura corruptibili 
in beatam immortalitem transitum (quam ille mortis spe- 
ciem merito censendam asserit) nemo mentis sobrise animum 
inducere poterat ut crederet. 

2. Altera Stapletoni objectio petita est ex 2 Cor. cap. 5. 

I" Chrysost. in 1 Corinth, cap. 15. liomil, 42. ; TertuUian. de Resurrect. Car- 
nis, cap. 42. ct ioi Pamel. not. 291, 



PRiELECTIONES THEOLOGIC^. 369 

ver. 4. ubi Paulus " distinguit mortem a naturse corrupti- 
bilis transitu in beatam iramortalitatem. Illam vocat exspo- 
liationem quam omnes naturaliter defugimus, sed frustra. 
Hunc vocat supervestiri : quod omnes etiam appetunt, sed 
appetitu inani, quia omnibus semel constitutum est mori." 
Respondetur : Nihil habetur hoc in loco quod faciat contra 
Calvinisententiam. Distinguit enim tantum Apostolus, inter 
exspoliationem illam, quae fit corpore ab anima separate ; 
et superindumentum, quo salva conjunctione animse et cor- 
poris, fit naturae corruptibilis transitus in beatam immorta- 
litatem. Quae duo tantum abest ut confundat Calvinus : 
ut mortis, late acceptse, duas distinctas species constituat. 
Neque posterius illud inani appetitu desiderari affirmat 
Apostolus, quasi quod in nullos homines possit cadere, quia 
"omnibus semel constitutum est mori :" imo vero futuram 
potius hujusmodi mutationem absque mortis ordinarise in- 
terventu, ex hoc loco cum altero prioris ad Thessalonicense3 
epistolse collato, confirmat Tertullianus; — " Divisionem 
(inqmt ille") facit Apostolus, quum subjicit : ' Nam* et in hoc 
ingemiscimus ; domicilium nostrum quod de coelo est, super- 
indui desiderantes, siquidem exuti non nudi inveniamur:* 
id est ante volumus superinduere virtutem ccelestem seterni- 
tatis, quam carne exuamur. Hujus enim gratise privilegium 
illos manet, qui ab adventu Domini deprehendenturin carne, 
et propter duritias temporum Antichristi merebuntur com- 
pendio mortis per demutationem expunctse concurrere cum 
resurgentibus, sicut Thessalonicensibus scribit ' Hoc* enim 
dicimus vobis in sermone Domini, quod nos qui vivimus, 
qui remanemus in adventu Domini, non praeveniemus eos 
qui dormierunt.' " Hieronymus quoque, epistola' ad Mar- 
cellam, locum 2. Cor. cap. 5. cum illo 1. Thessal. cap. 4. 
similiter comparat. Denique Cardinalis Cajetanus in com- 
mentariis ad quintum illud caput posterioris ad Corinthios 
epistolse, sententiam elicit illi Stapletonianae ex diametro 
oppositam, cujus verbis responsionem hanc ad primum et 
prsecipuum Adversariorum argumentum placet concludere : 

' Inlibro <le Resurrect, carnis, cap. ill' ■ 2 Cor. cap. i. ver. 2. 
« 1 Thessal. cap. 4. ver. 13. 

' Hieron. episl. 59 [olim. 148] 0pp. torn. i. ed. Vallars. 
VOL. XIV. 2 B 



370 PR^LECTIONES THEOLOGIC*. 

" Cur non dixerit indui, sed superinduiK, ipsemet Paulus 
explanat subjungens, • Sitamen vestiti et non nudi invenia- 
mur.' Dixi quod cupimus superindui, explicando affectum 
non rei impossibilis, sed rei possibilis, quae in quibusdam im- 
plebitur pure. Quod ut intelligas, scito differentiam inter 
indui et superindui doniiciiium quod est e coelo consistere in 
hoc, quod indui est animam separatam uniri corpori glorioso, 
anima enim separata est velut anima nuda non vestita cor- 
pore. Et hoc appellavit Paulus habere, quum dixit, si terres- 
tris dissoluta fuerit habemus sedificationem, etc. Superindui 
vero est animam nunquam a corpore separatam donari glo- 
riosa immortalitate corporis. Anima enim juncta corpori est 
velut anima, vestita, et superinduitur corpore glorioso qua- 
tenus gloriosum est, quum absque dissolutione a corpora 
donatur gloria immortalis et impassibilis corporis, utroque 
modo habebimus corpora gloriosa, nam electi modo mi- 
grantes, nudi invenientur tempore resurrectionis, et indu- 
entur corpore glorioso. Electi vero residui in adventu 
Domini invenientur vestiti, utpote habentes corpus, et su- 
perinduentur : quia absque hoc quod moriantur, induentur 
gloriam immortalis et impassibilis corporis. Quod apta 
similitudine appellatur superindui: quia super vestem cor- 
poris adjacentem adjungitur velut supremum indumentum. 
Quia inquam possibilis res est superindui gloriam impassi- 
bilitatis corporalis, et de facto quibusdam concedenda, ideo 
(dicit Paulus) dixi superindui. Si tamen vestiti corpore, 
ut residui in adventu Domini, et non nudi, corporea extra 
veste, inveniamur, tempore adventus Domini quo corporali 
donabimur gloria." Hactenus Cajetanus. 

Secundum argumentum corruptionis (Grsecae lectionis, 1. 
Cor. cap. S.ver. 51.) affert Stapletonus, " Quod in proxima 
prorsus sententia subjungit Paulus: — ' In momento, in ictu 
oculi, in novissima tuba, mortui resurgent incorrupti et nos 
immutabimur.' Hie enim prsecedens sententia veluti repe- 
titur et explicatur, mortui quidem resurgent incorrupti, id 
est integro corpore omnes quoad reparationem naturae. Nos 
vero electi et glorificandi immutabimur, statu videlicet 

( 2 Cor. cap. 6. ver. 2. 



PH^LECTIONES THEOLOGIC.B. 371 

miserse mortalitatls ad statum immortalitatis beatse, ut vera 
sit praecedentis sententise lectio vulgata in utroque suo 
membro. Omnes resurgemus : quia mortui resurgent in- 
corrupt!, non omnes immutabimur, quia nos electi immuta- 
bimurnonalii." Haec Stapletonus. Similiter Christophorus 
de Sacro-bosco, et ex eo Gretserus: *' Si Pauli mens ex 
Paulo investiganda sit, vide quod sequitur : ' In momento, 
in ictu oculi, in novissima tuba, mortui resurgent incor- 
rupti, et nos immutabimur,' ubi manens in eadem antithesi 
Paulus, sicut prius prsedixerat omnes morituros, sed non 
immutandos omnes; ut intelligeremus de qua mutatione 
esset sermo, subjungit explicando, et repetendo priorem sen- 
teotiam : mortuos quidem omnes resurrecturos incorruptos; 
sed solos electos immutandos, ad statum videlicet melio- 
rem." Et Emanuel Sa in notatione ad istum versum quin- 
quagesimum secundum : " Hinc apparet, legendum supra. 
Non omnes immutabimur, et non ut Graeca nunc habent," 
Ita Thomas Aquinas in fine octavse lectionisad 1. Corinth, 
cap. 15. : " Secundum hunc modum exponendi apparet, quod 
melior est litera ilia quae dicit, omnes quidem resurgemus, sed 
non omnes immutabimur, quam ilia quae habet, omnes immu- 
tabimur: quia licet omnes resurgant, tamen soli sancti et 
electi immutabuntur." Ne quis tamen alteram lectionem 
velut ab Apostolica sententia alienam abjudicaret, addit inge- 
nue: — " Posset tamen etiam secundum illos qui habent; non 
omnes quidem moriemur, sed omnes immutabimur ; legi sic : 
mortui resurgent incorrupti,id est, ad statum incorruptionis : 
et nos qui vivimus licet non resurgamus, quia non morimur 
tamen immutabimur de statu corruptionis ad incorruptio- 
nem. Et videtur consonare iis quae dicit l.Thessal. cap. 4. 
Nos qui vivimus, qui relinquimur, simul rapiemur cum illis, 
etc. : ut sicut et ibi et hie connumeret se vivis." Haec 
Thomas. Et optime sane huic loco cum alteroillo ad Theg- 
salonicenses convenit: ut singula fere membra singulis 
utrobique aptissime respondeant, quod etiam observavit 
Origenes"", in tertiovolumineeSij-yrj^arjKdiv epistolaeadThes- 
salonicenses primae, hunc in modum scribens. " Hoc quod 

)■ Apud Bieronym. epitt. 119 [olim. 152.] ad Minerriumet Alexandr, 

2b2 



372 PRJELBCTIONES THEOLOGIC^. 

in prffisenti loco (ad Thessalonicenses) scriptum est ; ' In 
tuba Dei descendet de eoelo :' compara illi quod ad Corin- 
thios dicitur; 'in novissima tuba; canet enim tuba:' illi 
autem quod ad Thessalonicenses legitur ; ' et mortui in 
Christo resurgent primi :' hoc quod ad Corinthios scriptum 
est; ' et mortui resurgent incorrupti.' Porro quod sequitur. 
'Deindenosqui vivimus, qui residui sumus[:' illi respondet ; 
• et nos immutabimur.' " Ne minus apte cohseret hsec sen- 
tentia 1. Cor. cap. 15. ver. 52. cum ea quam versu prsece- 
dente Graeca exhibet lectio, quod doctissimi Erasmi malo 
quam meis verbis exponere : " Quum igitur Paulus expli- 
caturus modum resurrectionis dixisset, non omnes quidem 
morituros, sed tamen omnes immutandos ad immortalitatem, 
et eo qui revixerint, et eos quos subitus adventus Christi 
deprehenderit in vita : quod in genere proposuerat, pergit 
explanare distinctius. Perinde enim quasi quispiam inter- 
rogasset, qua ratione fiet, ut simul immutentur vivi cum 
mortuis ; docet rem mira celeritate gerendam esse, nimirum 
ad nutum Dei, qui omnia potest non naturae viribus, quae 
lento molimine peragit, quod agit. In momento inquit, in 
ictu oculi,in novissima tuba, canet enim tuba, et simul utrum- 
que fiet. Quod utrumque ? Primum mortui reviviscent, nee 
reviviscent iterum morituri, sed jam incorruptibili corpore. 
Atqui paulo ante, Paule, dixeras quosdam non morituros ; 
quid de illis futurum est? ad hoc respondens: etnos, inquit, 
immutabimur, sive ponens seipsum inter eos quos adventus 
Domini deprehensurus esse in vita, sive personam illorum 
in se transferrens docendi gratia." Hsec in Apologia Eras- 
mus. Quibus et cam qnse in Q^cumenii catena habetur 
expositionem addere liceat. "Canet enim tuba ilia tre- 
menda, et mortui resurgent, immutati videlicet et incor- 
rupti : et nos, hoc est qui ad id tempus relinquimur viven- 
tes : nam de illis et non de seipso dicit : et nos igitur 
immutabimur. In his enim non erit suscitatio ; quum non 
dormierint : sed tantum immutatio. Mortui quidem qui 
antea mortui fuerant, suscitabuntur incorrupti : at ii qui 
tunc vivent quomodo suscitabuntur ? solum velut in mo- 
mento immutabuntur ad immortalitatem." 

17. 1. Tim. cap. 6. ver. 20. Ubi Grsecus textus habet 



PR^LECTIONES THEOLOGIC^. 373 

KEvo^wvj'ae, quasi vani-loquia, sive de rebus inanibus cla- 
mores, Author editionis Vulgatae Latinse, eumque secutus 
Vincentius Lirinensis cum aliis, " vocum novitates" reddi- 
dit, ac si in Grseco legisset Kaivo^uivtae. " Sic vero S. 
Chrysostomus legit et exponit ' contra hsereticas et erroneas 
novitates.' Nunc tamen Grsecum nullum exemplar novimus 
quod ita legat:" inquiunt Anglo- Rhemenses'. Responde- 
tur: in Grseco Chrysostomi contextu Kevo(pojviag legimus : 
nee in loci hujus interpretatione omnino vocem banc de 
hsereticis et erroneis novitatibus exponit, alias vero alicubi 
(ut videtur) rag viioTipag wapaiviatig Kaivo(j)0)viag tlire, sen- 
tentias recentiores vocavit noviloquia : unde CEcumenio et 
Theophylacto visus est legisse Kaivo(pwviag per ai diphthon- 
gum ; sed visus est tantum. Neque enim necesse est ut 
ad hunc locum eum dicamus respexisse potius quam ad al- 
terum 2. Tim. cap. 2. ver. 16. Ibi enim et Chrysostomus 
et Grseca scholia, Kaivo(l>wviag legunt et exponunt, ut et Au- 
gustinus*, ubi nostraGrseca exemplaria etiam Ktvo^wvi'ac ha- 
bent, consentientibus quoque veteribus interpretibus Latino 
et Syro,itemqueOrigene (vel quisquis fuit author seu inter- 
pres libri iliius qui Cypriano tribuitur, De singularitate cle- 
icorum,) Theodoreto, Sedulio, Primasio, et Hieronymo (vel 
Pelagio potius) in 2. Tim. cap. 2. In hoc vero quern prae 
manibus habemus loco, Theophylactus et CEcumenius kei/o- 
^lov'iag legunt, et rag ^aTalo\oyiaQ interpretantur. Et his 
longe antiquiores Clemens Alexandrinus'', et Gregorius Na- 
zianzenus', Kevoipajviag legunt : licet Pontificii interpretes, 
dementis quidem Gentianus Hervetus, Nazianzeni Jacobus 
Billius, " vocum novitates" in Latinis suis versionibus 
substituerent". Quin et Syrus interpreslAnj^jS) ]lo Lxsi 
reddidit, quasi filias vocum inanium dicas, hoc est, voces 
sive propositiones inanes. 

Non negamus tamen veterem interpretem Latinum in sue 

' Praefat. in Nov. Testam. sec. 44. 

J Tractatu 97. in Jolianncm, et libro 4. contra Faustum Manichseum, cap. 2. 

1^ Lib. 2. Stromatuni, pag. 165. edit. Grxcie Commelinianse. 

' Initio orationis 33. [ed. Ben. Orat. 27. torn. i. p. 488. A.] quae de Theologia 
1*. est (pag. 529.) edit. Grjerolat. Paris. 1630. 

■° Rationem reddit Billius, nota 3. in lianc orat. quam vide, ut et Grsco3 tcho- 
liattas, [Novi editores autcm " inania verba" substituunt] 



374 PRiELECTIONES THEOLOGIC^. 

codice videri legisse, Kaivoipwvlag : quod etiam secutus est 
Irenseus", et Augustinus" ; facileque concedimus Alphonso 
SalmeroniP, " utramque lectionem bonam esse :" ita tamen 
ut cum Erasmo et Cardinale Cajetano earn quae Kevojxo- 
viag habet, meliorem judicemus. 

18. Hebr. cap, 10. ver. 34. " Ubi editio Latina habet ; 
' nam et vinctis compassi estis :' Grseca omnia Robert! 
Stephani, prseter duo, cum Erasmo legunt, Kai yap Totg 
StcT/uoTe fiov, nam et vinculis meis. Contra CEcumenius, 
Theophylactus, Theodoretus, et Chrysostomus legunt Sca- 
fiioiQ, id est, vinctis. Suffragantur huic lectioni veteri unum 
Regium ? inscriptum, et alterum Roberti Stephani. Eodem 
modo legit et Ecclesia Syra." Hsec Lindanus"!, qui hoc 
ipsum etiam repetit capite duodecimo, cui titulum fecit : 
" Quod Latinis codicibus a Grsecis hodiernis concorditer 
dissentlentibus, illi nobis sunt, non hi sequendi." Verum 
si Franciscum Riberam audiamus, dupliciter in hac objec- 
tione peccat Lindanus : tum quod error, si quis tandem 
ostendi possit, non universalis sit, cum, ipso etiam Lindane 
fatente, duo manuscripta exemplaria Sitrf^iote legant : non 
quidem unum Regium ^ inscriptum, sed utrumque e regis 
Gallorum Bibliotheca petitum, Uteris e et ^ a Roberto 
Stephano notatum : tum etiam quod authores, quorum tes- 
timoniis errorem convincere conatus est, bona fide ab ipso 
non fuerint citati. " Sciendum est" (inquit in commentariis 
ad hunc locum, Franciscus Ribera) "in Grsecolegi: 'Nam 
et vinculis meis SeofioTQ fiov, compassi estis :' atque ita le- 
gunt omnino Chrysostomus, Theophylactus, CEcumenius. 
ExTheodoreto non potest intelligi, an ita legerit ; aiuntque 
illi Hebrseos non solum alios adjuvisse, sed ipsum etiam 
Paulum in vinculis manentem. Verum alii codices etiam 
Grseci pro Seo-juoTc /j-ov habent Sia/jitotQ, id est, vinctis, sicut 
legit interpres, et translatio Syriaca, in qua est: Etdolorem 
passi estis, propter eos, qui erant vincti." Cardinalis vero 
Cajetanus juxta alteram illam lectionem Latinam interpre- 



" Lib. 2. adversus hsereses, cap. 19. ° Tractatu 97. in Johsnnem« 

P Salmer. torn. 15. in 1. Tim. 6. disput. 17. 

1 Lib. 2. de optimo genere interpret. Script, cap. 10. 



I 



PR^LECTIONES THEOLOGICiE. 375 

tationem emendandam judicat, ut pro •' vinctis," legatur 
" vinculis meis." Et Sixtus Senensis'' hoc argumento, 
epistolae ad Hebrseos Paulum potius quam Clementem au- 
thorem fuisse confirmat, quod " vinculorum suorum men- 
tionem faciens, juxta Grsecam veritatem sic in capita decimo 
scribit : koi yap Totg Setrfiolg fiov (TuvETrafl/jtraTs. Hoc est, 
siquidem et vinculis meis compassi estis." Sic etiam Al- 
phonsus Salmeron^ : — " Graeca habent : ' Nam et vinculis 
meis' Ex quo Valla solide coUigit, hujus epistolae autorem 
fuisse Paulum. Quis enim alius in Italia vinctus erat, aut 
ministro Timotheo utebatur." Ita Valise judicium suo cal- 
culo comprobat Jesuita : ita tamen ut verba quibus is sen- 
tentiam suam expresserit consulto supprimendaputarit. Ea 
yero ne nescias, in hunc se habent modum. " Pudendum 
est (inquit) vicem Latinorum, qui ita sacrorum librorum 
veritatem corrumpi permiserunt, ne dicam corruperunt, 
nam hie locus praecipue probat hanc epistolam esse Pauli ; 
cum dicat Compassi estis vinculis meis, non vinctis, de(Tfio7c 

$9 

flOV. 

19. Apocal. cap. 1. ver. 5. Kai cnrb 'Ijjtroi; Xpiarov, 

O flapTVg 6 ITKTTOQ, 6 TTpOTOTOKOQ £K TU>V ViKpwV, KOt 6 ap')(<i)V 

Ttov (iaai\i(i}v Tiqg yrig' rw ayoTrijeravrt i7;U(ie, Koi \ovaavTi 
jjjuac airo rcliy a/xapTiwv rifiwv ev rtji aifxari avTov, Koi ittoC- 
ijCTfv J7/xae paaiktig kol hpiig tw 0£(j» Kai irarpX avTOV' avTt^ 
T) So^a Kai TO Kparog iIq Toiig alQvag tHjv a\<!i)V(i)v. Quae 
Vetus Interpres ita expressit : " Et a Jesu Christo, qui est 
testis fidelis, primogenitus mortuorum, et princeps regum 
terrae : qui dilexit nos, et lavit nos apeccatis nostris in san- 
guine suo : et fecit nos regnum et sacerdotes Deo et Patri 
suo, ipsi gloria et imperium in secula seculorum." Blasius 
Viegas, in Apocalypseos caput primum, existimat " vitiatam 
esse Grsecam lectionem, et in vetustis exemplaribus, quibus 
usus est interpres, non fuisse rc^T ayairtiaavTi Kai Xovaavri, 
Bed vel Tov ayaTri'icravTOC koX XovaavTog, ut referatur ad 
'Ijjffoi; XpioToii, vel 6 ayaTrrjcrac Kai Xovaac, ut jungatur 
cum 6 fiaprvc 6 TTioToc, 6 TrpororoKoc- " Nisi quis (inquit) 

' Libro 7. BiblioUiecae Sanclse, haeres. 8. 
• Tomo 15. in epist. ad Hebr. diepulat. 19. 



376 prjElectiones theologic^. 

nialit cum Aretha dicere t(^ ayoTr/jcravri koi Xovaavri ad 
sequentia spectare, jungendumque cum ilHs verbis, 'ipsi 
gloria et imperium:' ut sit sensus, ei qui dilegit nos et 
lavit nos in sanguine, ipsi gloria et imperium in secula 
seculorum." Sed quoniam " ea expositio coacta videtur, 
et non admodum vulgatse editioni consentanea," priorem 
responsionem sibi magis probari affirmat Jesuita. Similiter 
et ejus socius Franciscus Ribera', de Vulgata lectione La- 
tina scribit : " Hanc lectionem et recentiores enarratores, et 
veteres probant ac sequuntur : adeo ut Victorinus etiam, qui 
Valeriano et Galieno Imperatoribus floruit, anno Domini 
270,eodem modo sine dubio legerit: non enimjde Patre inter- 
pretatur, Dilexit nos et lavit nos, sed de Christo. Ex quo 
constat Latinos codices sine dubio Grsecis, qui nunc extant, 
esse longe emendatiores, et ita olim habuisse Grsecos vetus- 
tiores. Etenim etiamsi cum Aretlia affirmaremus, verba 
hsec referri ad ea quae sequuntur, Ipsi gloria et imperium, 
etc., ut sit sensus Ipsi gloria et imperium qui dilexit nos, et 
lavit nos a peccatis nostris, durissime id etiam diceretur ; 
cum inter hsec etilla, Ipsi gloria, etc., haec interjecta sint: 
Et fecit nos regnum, et sacerdotes Deo, et Patri suo. Vi- 
tiata sunt ergo Grseca exemplaria, et vera atque castigata 
noster interpres, ut semper solet, secutus est ; semper enim 
vertit ut in Graeco invenit, nee potuit quisquam in re tam 
aperta errare. Sed neque Apostolus scribere potuit quod 
nihil ad csetera verba pertineret." Hsec ille. 

Respondetur: Si vetus interpres vertit, "qui dilexit nos 
et lavit nos :" eaque verba non de Patre sed de Christo in- 
terpretatus est Victorinus, (quanquam illequidem hsec verba 
neque omnino recitavit neque interpretatus est : quantum- 
vis id extra omne dubium ponat Jesuita) : non tamen sequi- 
tur sine dubio vel Latinum interpretem, vel enarratores 
eum secutos, in Grsecis quibus usi sunt codicibus diversam 
a nostra lectionem reperisse, non magis profecto quam nos- 
tris temporibus Theodorum Bezam Graecum textum aliter 
legisse : quod eodem modo verterit " qui dilexit nos et lavit 
nos :" atque de Christo, non de Patre intellexerit. Ut non 

< Commentar. in Apocalyps. cap. 1. sect, 42. 



PRiELECTIONES THEOLOGIC^. 377 

dicam, quani ilia absona sit conclusio : quia Grseca lectio 
Vulgatae editioni Latinse non admodum sit consentanea 
(licet nee admodum dissentanea) constare igitur, " Latinos 
codices sine dubio Grsecis, qui nunc extant, esse longe 
emendatiores." At si cum Aretha dicamus banc esse loci 
hujus syntaxin : Aurt^ ij ?o5a icai to Kparo^ rt^ ayairijaavTi 
VfiaQ KOI XovaavTi rifiaQ iv tw Iditfi oi/iaTi. " Ipsi gloria et 
iraperium, qui dilexit nos et lavit nos per sanguinem :" id 
Jesuitis coactum videtur, et dictum durissime. Atqui 
longe aliter visum non modo Arethse, sed etiam Andreas 
Csesareensi episcopo, authori imprimis bono, qui sic locum 
est interpretatus. Tovt<^ (^ijitiv) ri So^a irpiirei ti^ Si 
ayairtfv rwv Ssit/xwv tov davarov Vf^ac Xvaavri, koi tK twv 
riJQ a/xapTiag KtiXiSwv XoicFavrt ry iK^vati tov ZwottoXov 
alfiaTog avTov koi vdaTog, Koi vonjaavTi ri/xac (iaaiXuov 
UpaTiVfia. " Ilium (inquit) decet honor, gloria, et imperium; 
qui ardenti caritate incensus, sua morte genus nostrum a 
mortis vinculis liberavit, sanguinisque vivifici et aquae efFu- 
sione, a peccatorum sordibus nos abluit, ac in regium sa- 
cerdotium cooptavit." Quod vero ait Ribera, Apostolum 
scribere non potuisse, quod nihil ad caetera verba pertineret, 
ubi verba tantum dat Jesuita". Nee enim [quicquam hie 
potest ostendere, quod ad caetera nihil pertineat ; neque om- 
nino quicquam aflFert, cur Arethae expositio durissima videri 
possit ; nisi quod inter haec verba, t<^ ayairriaavTi vfiag, 
etc. : ac ilia, avT<^ n So^a, etc. : haec interjecta sint : koi 
tTTOiJiuev TJixaQ /BaffiXttc koi UpttQ ti^ 0£((» KOI Trarpi avTOV. 
Verum hunc scrupulum exemit ipse Arethas, et quomodo 
ista inter se cohaererent optime ostendit: quando notavit, 
irpotrviraKOvoTiov trpoQ to iwoir\atv, to, 6c, avcKJiopiKov ap- 
Opov, "iva y, oc iiroiriai: " Subaudiendum ad verbum fecit, 
qui relativum, articulum ut sit sensus ; qui fecit." Quem- 
admodum in ipso quinti versus initio, ubi scriptum est, 
Kai airo Iriaov XpiffTOv, 6 fiapTvg 6 TTtoroe, idem subintelli- 
gendum monuit, oc iotiv : quod Latinus interpres in sua 
versione expressit : " Et a Jesu Christo, qui est testis fide- 
lis." Similiter et Johannes Gagneius, licet Graeco textui 

■■ Vid. Alcasar. in Apocalyps, pag. 193. 194. 



378 PR^LECTIONES THEOLOGIC^. 

solcecismos hie impingat, hoc tamen in loco articulum sub- 
audiendum esse vidit, ac si fuisset dictum, 6c koi i-iroiriae. 
Neque id durum videbitur iis, qui norint Apostolis esse per- 
quam familiare, ut ex Hebrseorum more, id est ex gentis 
suae idiotismo,relativa pronomina in oratione subintelligenda 
relinquant; cujus generis suntillaaBezanotata; Ephes. cap. 
2. ver. 5,, 1. Jacob, cap. 5. ver. 6., 1. Petr. cap. 14. ver. 1., 
1. Job. cap. 3. ver. 12. Quod si Hebraicam ellipsim ad- 
mittere nolint Jesuitse, discant saltern ab Aretha, quodnam 
illud est schema, quod Grseci appellant 'aXXoiwaiv' riviTai 
Si TOVTO (inquit) ots ry TrpoKHfiivy (jipacni ri iiri(j>ipojxivr} 
ivvoLa fit} unoioTTTbjTWQ To'tg ^Oaaaaiv ETTive^Ori, aXXa tt/ooc 
rijv inayofxivriv tvvoiav fi£Ta\r}<j>9i). Sortic^e -yajO nriiXTewg 
TrpoXiKpOdaric iv T<j» Aovaavri iifiag iirriyaye, to 'ETTOtrjerfv 
nfiag, iWiiTTTiKwg Tov ava(j)opiKOV apOpov, ?5v yap to aveX- 
XiTTtg ovTO), T(^ XoixravTi riixac iv ti^ a'ifiaTi avTov, kol iroirf 
aavTi vfiag, Kq.v fiiv t) iTn<^ipofxivr\ tvvoia o/ioiotttwtodq ett^- 
vcKTO OVTO) irpoayofifvri, (j) koX twoirjaev rip.ag, ovSiv vvv r)iuv 
TTipX TOVTOv TTpovKiiTO ^7)T»)jua" Ivipytiav St vTToaTiiaavTog Slo, 
TOV, 'ETToirjtTE, prifiaTog, avayKaiwg ett' tvOdav tttuxjiv awo- 
kXivo/kv, tov ivepyovvTa tTrnrodovvTSc fiaOiiv tovtov Se TrUig 
av tTvyxovofiiv pij Ttjg ovofiaariKrig wTW(T£wg TrapaXafi^avo- 
jUEvtjc ; Si' oTTcp TO EXXEtTTE? apOpov, 7] ovofiaaTiKfj EudcTa 
irapiaytv ovtwq i^uKOVtadai aveXXsnrwg, "Of Koi tirotriaev 
vpag j5a(TiXtiav, hoc est, Johanne Henteniointerprete, " Fit 
autem id, quando ad phrasim propositamsubjungitur senten- 
tia quae non coincidenter ad ea quae expressa sunt profertur, 
sed ad subsequentem intelligentiam commutatur. Siquidem 
ad dativum casum qui praepositus fuit in particula Xovcravri 
rtfiuQ, id est, lavanti nos, subjunctum est itroiriaiv vixag, id 
est, fecit nos, cum defectu articuli relativi, absque defectu 
vero ita positum fuisset, rt^ XovaavTi Vfiag koI iroir^aavTi 
rtfiag nempe utrumque dativum. Quod si etiam subse- 
quens sententia coincidenter subjuncta fuisset in hunc 
modum ; t^ kui liroiriaiv vfiag, id est, per quern etiam fecit 
nos : nulla tunc fuisset nobis relicta quaestio. Porro ac- 
tionem quam protulit in verbo sTroitjo-E necessario declinamus 
ad casum rectum, discere cupientes quis sit qui eflSciat. Id 
autem quomodo consecuti sumus, nisi assumpto nominandi 



PRiELECTIONES THEOLOGIC^. 379 

casu, propter articulum qui deerat? Nam hoc modo nomi- 
nativus rectus id eiFecisset, ut absque defectu intelligeretur 
6c Koi iiroiriaiv i7juae /BaaiXtiav, qui etiam fecit nos regnum, 
etc." Hsec prolixe Arethas episcopus dehujusloci sententia 
disseruit : a quo Riberam nostrum si non Theologiam, at 
Grammaticam didicisse oportuit, prius quam tantatemeritate 
Latinos codices, Graecis qui nunc extant, longe emenda- 
tiores assereret. Meminisse saltem debuerat sententiae, 
quam ipse de Erasmo et Gagneio paulo ante tulerat : qui 
Graeca verba versu quarto, airb tov & wv, koi 6 ^v, Kai 6 
fp\6fxtvog, nullum sensum habere affirmarunt. Id vero 
dictum, et incivile fuisse et audax, non immerito pro- 
nuntiavit Ribera : " Apostolus enim (inquit) ipsa Graeca 
verba scripsit, quae si nullum sensum habent, nihil ille 
dixit, nihil dixit Spiritus Sanctus, quod si turpe dictum 
est, dicamus potius Erasmum et Gagneium nihil dixisse." 
Dicamus et nos quoque Riberam nihil dixisse ; dicamus 
etiam et incivilem et audacem fuisse, nisi ostendat verba 
Graeca, quae corruptelae hie accusat, majis esse aoXoiKo quam 
ilia altera ; cum nemo tamen negare possit priora ilia longe 
magis esse aoXoiKO<pavij : vel, quod nondum ab eo factum, 
nee a quoquam fiet, aliud aliquod argumentum in medium 
proferat, ex quo constare possit, Apostolum ilia potius 
quarti quam haec quinti versus scripsisse, 

20. Postremus locus habetur Apocalyps. cap. 11. ver. 2. 
ubi Anglo- Rhemenses objiciunt, nostros interpretes " trans- 
tulisse* non Graecum textum, ' Atrium quod intra tem- 
plum est:' sed sententia plane contraria, juxta editionis 
vulgatae Latinae lectionem, quam Beza veram esse dieit, 
* Atrium quod est foris templum,' nisi quod Anglicana tan- 
tum Biblia, anno 1562. edita, Graeci contextus errorem sunt 
secuta." Respondetur: Qui transtulerunt hie " Atrium quod 
extra templum est," non sic secuti sunt Latinam editionem, 
ut Graecos codices deseruerint. Ut enim qusedam Graeca 
exemplaria legunt tawdtv : ita quaedam habent t^ojOtv : 
quemadmodura monuit Nicolaus Zegerus in Scholiis, et 
Cuthbertus Tonstallus vel quisquis ille fuit qui notulas ad 

• Praefat. in Nov. Tcstam. sec. 37. 



380 prjElectiones theologic^. 

commentarios in Apocalypsim'', quae Ambrosio tribuuntur 
apposuit. Complutensia Biblia quae ex fide vetustissimorum 
codicum a Card. Ximenio sunt edita, et Biblia Regia ab 
Aria Montano adornata, similiterque editiones Novi Testa- 
menti Lugduno-Batavicae, et Parisiensis ann. l584 legunt : 
Ttiv auXjjv T)jv iKwOev tov vaov ek/BoXe i^wdiv. Genevenses 

editiones et t^v awAijv ttjv t^wOsv row vaov sK^aXe 

i^(o : quomodo habet textus qui cum commentariis Andreae 
Caesareensis, Heidelbergae, et Arethae, Veronae, excusus est. 
Quanquam enim textus Andreae, qui in manuscripto codice 
Augustanae Bibliothecae extat ri)v avXi)v ttjv tcrwOtv hie 
legat (quod a Friderico Sylburgio notatum est :) rectius 
tamen habere alia exemplaria, ex ipsius Andreae commenta- 
rio intelligimus, ubi ttjv i^ojQev avXr)v et aiiXijv i^tiirepav 
expresse nominat. Ita cum authore editionis Vulgatse 
Latinae " Atrium^ quod est foris templum, ejice foras :" 
legunt Paula et Eutochium, vel potius earum nomine B. 
Hieronymus; Tichonius* (falso creditus Augustinus) Ho- 
milia octava in Apocalypsim, Gregorius'', Haymo, Ruper- 
tus, Anselmus, et Simon Baringuedus (cujus commentarii 
B. Ambrosio perperam suppositi) in explicatione undecimi 
capitis Apocalypseos. Primasius habet: " Aram autem quae 
est a foris templi, ne metiaris." Victorinus Pitabionensis : 
" Aulam autem exteriorem ejice foras," Gregorius"' et Beda 
" Atrium* autem quod est extra templum, ejice foras." At 
Erasmi codex, et quindeeem MS. exemplaria, quibus usus 
est Robertus Stephanus, legunt: rijv avX-^v tjjv eo-oiOev tov 
vaov tK^aXt £?w, atque ita ubi Latina versio habet: "Atrium 
autem quod est foris templum :" ad marginemBibliorum quae 
cum Glossis et Postilla Lyrani edita sunt Venetiis, anno 
1588. notatum est "intra:" tomo vero primo Bibliothecae 
Patrum edit. Parisiis, anno 1589. col. 1308. notatum est 
amplius (a Peltano Jesuita, ut videtur) : " rectius intra tem- 

y Tom. 3. oper. Ambros. edit. Paris, an. 1586. col. 888. 

' Hieron.epist. (ad Marcellam) 44. op. torn. 4. par. 2. pag. 549. 

" Aug. op. torn. 3. app. pag. 169. 

■■ Gregor. Mor. lib. 28. cap. 6. op. torn. 1. pag. 900. 

' Gregor. in Ezechiel. lib. 1. hom. 12. op. torn. 1. pag. 1295. 

■■ Beda in Apocalyps. cap. II. 



PR^LECTIONES THEOLOGICiE. 381 

plum." Et rectior fortasse visa est ilia lectio, quod magis 
congruere videretur, ut internum atrium potius quam quod 
jam ante extra fuit, foras ejici diceretur. Porro " ad sen- 
sum baud magni referre utrum legas ;" aiErmat in scholiis 
suis Nicolaus Zegerus. Et certe Johannes jubetur tantum 
metiri " Templum Dei" (ipsam videlicet domum) proprie ita 
dictam*, quse Sanctum Sanctorum et Sanctum compreben- 
debat, seclusis quae circum illam erant, atriis) " et altare" 
(quod erat in atrio interiori) " et adorantes in eo :" atria vero 
nequaquam sive " exterius" quod populi dicebatur, sive 
etiam " interius," ubi positum fuit altare illud, in quo 
omnes victimae immolabantur, et quod solis templi ministris 
qui serviebant altari, patebat ; eoque nomine " intra tem- 
plum" contineri (paulo latius sumpto Templi vocabulo) dici 
posset. 

Atque ita, per Dei gratiam, prima pars Disputationis de 
Sacrse Scripturse editionibus ad exitum perducta est : et 
Fontium integritas variis Adversariorum accusationibus 
vindicata. Quod studium si hominibus doctis et piis (qui- 
bus solis placere cupio) probari intellexero : major dabitur 
animus, ut vel in instituto Latinse editionis examine per- 
gam, et quod hujus Disputationis erit reliquum absolvam ; 
vel aliud aliquod argumentum, quod magis ex re studioso- 
rum Theologiae futurum videbitur, deinceps aggrediar. 
Interim vero Benigne Lector, 

Si quid novisti rectius istis, 

Candidus imperti ; si non, his utere mecum. 

• 1 Reg. cap. 6. ver. 2. 



I 



PRJILECTIONES THEOLOGICJI, 

ANNO MDCVII. 

INITIO TERMINI SS. TE.INITATIS IN ACADEMIA 
DUBLINIEN8I 

NUNC PEIMUM EX AUTOGRAPHO EEVEEENDISSIMI 
AUCTOEIS EXCUSE. 



2 Tim. iii 14, 15. — "2i It iiivt iv oig l/taOcs Kat Iwiffrciflijc, fi^wci 
irapA r'tvos liiaOts, Kal 8rt Airi fipi^ovc rd lipd ypa/i/iaTa olSag, rd ivva- 
fiiva at ao<piaai lie aurifpiav, £td iriariui r^f iv XpiiTT<f Iqffav." 



PR^LECTIONES THEOLOGIC^, 
ACADEMIA DUBLINIENSI 

HABITS, 
ANNO MDCVII. 



I. 

APBIL 16, 160r. 



*' Natukam hominis hanc Deus esse voluit" (ut pre 
clare observat Christianus ille Cicero, Lactantius Firmia- 
nus*) " ut duarumrerumcupiduset appeteiis esset ; religionis 
et sapientise. Sed homines ideo falluntur, quod aut religio- 
nem suscipiunt, omissa sapientia; aut sapientise soli student, 
omissa religione ; cum alterum sine altero esse non possit 
verum." 

Id vero in hominibus Gentilibus, qui verbo Dei destituti 
depravatse naturae ductum secuuti sunt, iuculentissime de- 
monstrat. Cadebant ilii " ad multiplices religiones, sed 
ideo falsas, quia sapientiam reliquerunt, quae ilios docere 
poterat, decs muitos esse non posse ; aut studebant sa- 
pientise, sed ideo faisse, quia religionem surami Dei omise- 
runt, qui eos ad veram scientiam potuit erudire." " Idcirco" 
(inquit alibi idem'') " nee philosophise potuit veritatem 
comprehendere ; nee religio Deorum rationem sui, qua 
caret, reddere." Et sane si verum serio volumus, non a 
came et sanguine, vel religio, vel sapientia vera discenda 
erit, sed longe altius assurgendum vpog Tr\v iivwdsv ao<j>iav, 
non eam quse est seculi hujus, neque principum seculi hu- 

• Mvin. Instit lib. 3. cap. H. " Instit. lib. 4. cap. 3. 

VOL. XIV. 2 C 



386 PR^LECTIONES THEOLOGICiE. 

jus, qui abolentur, sed sapientiam Dei latentem in mysterio, 
occultam illam, quam prsefinierat Deus ante secula ad glo- 
riam nostram"; " quid enim agit, aut quo, vel qua, ut ad 
beatitudinem perveniatur, humana se porrigit infelicitas, 
si divina non ducit auctoritas?" ut pulchre Augustinus*. 

Haec igitur sapientia quam Theologiam appellamus, et 
quam Sapientiam Religionis recte definire possumus, 
sola divina revelatione nititur : tanto disciplinis caeteris 
prsestantior, quanto divina auctoritas, in qua ilia sustentatur 
humana omni ratione potior et antiquior est. Cum enim 
hsec supernaturalia sint, nulli unquam mortalium venissent 
in mentem, nisi Deus ipse ilia manifestare voluisset, "sicut 
scriptum est% Quae oculus non vidit, nee auris audivit, nee 
in mentem hominis venerunt, quae paravit iis qui ipsum 
diligunt. Nobis autem Deus ea revelavit per Spiritum 
suum." 

" Quid ergo ? Nihilne simile praecipiunt philosophi ? 
Imo permulta" (ait Lactantius',) " et ad verum frequenter 
accedunt. Sed nihil ponderis habent ilia prsecepta, quia 
sunt humana, et auctoritate majori, id est, divina ilia carent. 
Nemo igitur credit, quia turn se hominem putat esse qui 
audit, quam est ille qui prsecipit. Praeterea nihil apud nos 
certi est, nihil quod a scientia veniat. Sed cum omnia con- 
jecturis agantur, multa etiam diversa et varia proferantur: 
stultissimi est hominis praeceptis eorum velle parere : quae 
utrum vera sint an falso dubitatur, et ideo nemo paret, quia 
nemo vult ad incertum laborare." Haec ille. 

Intelligimus igitur quid nobis polliceatur Theologica 
haec disciplina : jam quod ab ejus discipulo, i. e. homine 
Christiano, ad complectenda divina istaec documenta requi- 
ratur, expediamus. Hie vero duo imprimis necessaria esse 
dicimus; Ut assensus veritati revelatae adhibeatur, quod 
fidei est, et Religionis ; deinde, ut assensus ille ratione 
aliqua nitatur (ne incerta pro certis, humana pro divinis, 
temere amplectamur), quod Sapientije est et prudentiae 
Christianae ; quorum alterum quidem ad Esse fidei, alteram 
ad Bene Esse necessarium afBrmamus. 

■: 1 Cor. 2. 7, 8. ■> De Civit. Dei, Ub. 18. cap. 41. 

= 1 Cor. 2. 9, 10. ' Institut. lib. 3. cap. 27. 



PR^LECTIONES THEOLOGICJE. 387 

Jam utassensus verltati revelatse adhibeatur, duo neces- 
sario requiri dicimus ; Externam Propositionem, per quam 
Veritas revelata ad intellectum perferatur ; et Internam Spi- 
ritus Sancti illustrationem, quae ut veritati hoc modo pro- 
positae eredamus efficit. Illam contra Enthusiastas, hanc 
defendimus contra Pelagianos, qui ad fidem comparandam 
non aliquo interno Dei adjutorio, sed doctrina tantum ex- 
terna opus esse judicabant?. Hanc autem Spiritus Sancti in 
cordibus fidelium operationera, propriam causam statuimus 
cur verbum Divinum a nobis firma fide credatur. Exter- 
nam vero illam propositionem, causam sine qua non, sive 
conditionem necessario, (secundum legem Dei ordinariam), 
ad fidem requisitam constituimus. Cum enim rei quae non- 
dum ad intellectum pervenit, fides adhiberi non possit, se- 
cundum legem Dei ordinariam necessario requiruntur media, 
per quae propositiones illae credendae ad intellectum nos- 
trum perferantur. Id vero hie, ut in aliis, fit beneficio sen- 
suum, vel visus vel auditus ; sive per lectionem Scripturae 
divinae, seu in Textibus originalibus, seu in Translationibus, 
vel aliorum scriptorum, non quidem OeoTrvevartDv, sed tamen 
divinam verltatem complectentium ; sive per auditura, vel 
ab aliis lectarumhujusmodiScripturarum, vel sermonis turn 
a privatis aliquibus, turn a ministris, (idque non orthodoxis 
modo, sed interdum etiam haereticis veritatem docenti- 
bus) nobis prolati. Et quanquam his omnibus mediis uta- 
tur interdum Deus ad veritatem suam nobis proponendam, 
omnium tamen et potentissimum, et maxime ordinarium 
organon est Ecclesiasticum ministerium in Praedicatione 
Evangelii, quae potentia Dei est ad salutem cuivis credenti'". 
Etsi enim immediata revelatione potuisset nos Deus eo quo 
prophetas olim et apostolos modo instruere, libuit tamen 
sapientiae ipsius perstultitiam praedicationis servare creden- 
tes'. Quomodo igitur credent ei (inquit Apostolus"") de 
quo non audierint? aut quomodo audient absque praedi- 

s Quemadmodum intcUigimus ex Aug^ustino, De Gratia Chriati cap. 7. 36. et 
39. vid. Bellarmin. De Gratia. 

Kom. 1. 6. '1 Cor. 1. 21. 

k Kom. 10. 14, 17. 

2 C 2 



388 pr.5:lectiones theologic^. 

cante. Ergo' fides in auditu est, auditus autem per verbum 
Dei. Valeant igitur Enthusiastarum somnia, qui ccelitus 
sine externis aliquibus mediis doceri homines volunt. Etsi 
enim nos quoque Spiritus Sancti internam lucem ad fidem 
efficiendam necessarlam esse dicimus; earn tamen non re- 
velare credenda, sed ut credamus revelatis facere, arete te- 
nemus, aceurateque defendimus. Sed cumadversusEnthu- 
siastas certamen a nobis non sit instituendum, iis omissisad 
Pontificios transeamus, et quid illi hac in parte diversum a 
nobis sentiant, breviter inquiramus. 

Ac primo, ubi diximus fidem rei minime intellectse ad- 
hiberi non posse, repugnare videtur Bellarminus, Libro 
primo De Justificatione, capite septimo, ubi melius per 
ignorantiam quam per notitiam deliniri fidem asserit. Va- 
rum distinguendum inter KaraAT)i//iv™, sive perceptionem 
mysteriorum fidei, et ETrKrrij/xrjv, quam Inteiligentiam appel- 
lat Augustinus, assensum nimirum ilium qui ratione ni- 
titur, atque rei evidentia. " Quod enim intelligimus aliquid, 
rationi debemus," ait Augustinus, " quod autem credimus, 
auctoritati"." Hujusmodi lwiaTi'}fir\v seu inteiligentiam ad 
fidem minime requirimus, atque in hunc sensum illud Au- 
gustini accipimus in libro contra epistolam Fundamenti, 
cap. 4°, " Turbam non intelligendi vivacitas sed credendi 
simplicitas tutissimam facit." Verum ut concedimus quod 
ex Philosopho producit Bellarminus'', " Addiscentem opor- 
tere credere," ita etiam illud addimus, Addiscentem opor- 
tere intellectu percipere ea quae discenda proponuntur. Si- 
militer Christianum oportere credere dicimus, sed prius 
necessarium esse asserimus ut intellectui res credendse pro- 
ponantur. Unde in Scripturis credere et cognoscere pro 
eodem sumi invenimus, cum sermo est de rebus fidei sub- 
jectis ; ut Esai. 53. 11," Cognitione sua justificabit Justus 

' Contra, Ethnicus Latinus Pacatus in Panegyrico quern scripsit Theodotlo Im- 
peratori Hispano ; " Fidem constare nescimus auditis Deum dedit Hispania quem 
vidimus" [apud Panegyric, vet. Antw. 1599 : p. 248.] cf. Joh. 1. 18. 1. Pet. 1. 8. 

" KaToKti^iQ eat intelligentia. Vid Anast. Sinait pag. 286. [ed. Gretser, 
1606] cui contraria Academicorum dicaraXiji/'ia. 

" De utilitate credendi, cap. 11. [opp. torn 8. 60. ed. Bened.] 

• [Opp. torn. 8. 153.] P De justif. lib. 1. cap. 7. n. 2. 



PRJELECTIONES THEOLOGIC^. 389 

Servus meus multos ;" et Joh. 17. 3., " Hsec est vita seterna, 
ut te cognoscant esse ilium solum verum Deum, et quem 
misisti Jesum Christum." Eodemque modo alicubi scribit 
Augustinus, " Ita apud omnes vulgatam et confirmatam 
esse Catholicam fidem, ut nee notitiatn possit fugere popu- 
larem ; in eoque irapletam esse Jeremise prophetiam, cog- 
noscent me omnes a minimo usque ad maximum^." Et in 
Psal. 118, (circa illud " Da mihi intellectum" etc.) " Nisi 
aliquid intelligat, nemo potest credere in Deum." Hujus- 
modi notitiam si ad fidem requiri neget Bellarminus, ab- 
surdus est; atque inepta omnia quae ad sententiam suam 
coniirmandam producit argumenta, pro quorum solutione 
legendus Amandus Polanus, in priore Thesium Theologi- 
carum sylloge'', edit. Basil. 1597. 

Deinde ubi diximus Externam Propositionem medium 
fuisse, cujus ope Veritas revelata ad intellectum nostrum 
perferretur: quseri potest an ad fidem requiratur necessario, 
ut Proponens sit infallibilis. Et quidem Bellarminus% ut 
fides sit certa ex parte objecti, duas causas infallibiles re- 
quiri asserit ; causam revelantem articulos, et causam 
PROPONENTEM,autdeclarantem, articulos revelatos. "Nam 
si is," (inquit) "qui revelat, et cujus auctoritate nitimur 
falli possit, fides etiam incerta redditur. Itaque causa re- 
velans non debet esse nisi Deus. Et pari ratione, si is qui 
articulos revelatos proponit, aut declarat, errori sit obnoxius, 
et possit aliquid proponere tanquam a Deo revelatum, quod 
vere non sit a Deo revelatum, tota fides mutabit." Hacte- 
nus Bellarminus. Addit Christophorus a Sacro Bosco', 
" ad fidem non solum opus esse ut Ecclesia sufficienter cre- 
denda proponat, infallibili ilia sua auctoritate, quam a 
Christo habet nos docendi, etc., sed etiam necesse esse 
utatur homo Ecclesiae propositione formaliter ut sufliciens 
est, scil. in illam tendendo ut in infallibilem." Hsec ille 
suo more, spiiiose satis atque perplexe. 

Nostra vero sententia est, ad fidem necessario requiri Re- 

iHeb. 8. 11. 

■■ In loco De Fide. Et Chamieros [Panstrat. Cathol.], torn. 3. 

• Lib. 6. De Gratia et libero arbitrio, cap. 3. sect. 10. 

' Defens. Decreli Trid. part 1. cap. 6. pag. 95, 



390 PRiSELECTIONES THEOLOGIC*. 

velantem infallibilem, nimirumDeum, qui nee fallere potest, 
nee falli; Proponentem vero infallibilem, si aliam intelligas 
quam Scripturam sacram", nequaquam. Satis enim esse si 
res proposita sit infallibilis veritatis, ut qui earn proponit, ea 
quidem in re fallere nos non possit, licet simpliciter et ab- 
solute infallibilis, non fuerit authoritatis. Neque enim verbi 
Divini vires ab authoritate hominis illud proponentis de- 
pendere, sed a bona voluntate et potentia Dei authoris pro- 
manare. Quo fit, ut fideles OeoSiSoicrot vocem Christi ag- 
noscant a quocunque proponatur ; divinaque ilia Veritas, 
spirante ubi vult Spiritu, divinam virtutem ad corda homi- 
num penetranda obtineat. " Vivus enim est per se sermo 
Dei, et efficax," quemadmodum habet Apostolus", " et pe- 
netrantior quovis gladio ancipiti ; et pertingit usque ad 
divisionem animse simul ac spiritus, compagumque et me- 
dullarum ; et dijudicat cogitationes et conceptus cordis." 
Et prsedicationem suam " non versatam ossein persuasoriis 
humanse sapientise verbis," profitetur Paulus'', " sed in de- 
monstratione spiritus et potentiae," idque ne fides auditorum 
"consisteret in sapientia hominum, sed in potentia Dei;" 
quae ratio imprimis observandum est. Itaque gratias Deo 
agit idem, quod Thessalonicenses sermonem ab eo annun- 
tiatum acceperint, " non ut sermonem hominum, sed, sicut 
est vere, ut Dei sermonem, qui etiam agit in vobis qui cre- 
ditis," ait ille^ Unde vero virtutem illam ivepysriKriv 
dicemus procedere ? a semente, an a seminante ? A semen- 
tis proculdubio natura,potius quam amanu hominis semen- 
tem ilium spargentis. " Regeniti* enim sumus ex semine 
incorruptibili, id est, per sermonem Dei vivi, permanentis 
in aeternum." Hinc factum est, ut Paulo semen hoc spar- 

° Dicimns ergo aliquando faaberi in propositis proponentem infallibilem, ut 
scriptorem sacrum Prophetas et Apostolos, sive loquentes, sive scribentes (in 
scriptis enim prophetant, Apoc. 10. 11.), quorum alterutrum in Ecclesia fuit per- 
petuum. Nunquam enim dcfuit vel deerit Ecclesioe talis infallibilis prophetia cui 
tuto iimiti posset fides nostra. Aliquando fallibileni, ut pastorem ordinarium (re- 
porting it as in times past, one miglit report the sayings of Abraham, etc., who 
himselfe could not immediatelye prophecye to all). 

» Heb. 4. 12. » 1 Cor. 2. 4. 

» 1 Thess. 2. 13. » 1 Pet. 1. 23. 



I 



' ' PR^LECTIONES THKOLOGICjE. 391 

gente, Lydiae purpurarise cor Dominus adaperuerit, ut 
attenderet iis, quae ab eo dicebantur, quemadmodum Act. 
16. 14, legimus, etiam prius quam de auctoritate illius apos- 
tolica ipsi constaret. Id quod quamplurimis aliis gentibus, 
quamprimum evangelium ab Apostotis annuntiatum fuit, 
contigisse non est dubium. Postremo, quando verbum Dei 
populo prsedicatur, non per totam Ecclesiam proponitur, sed 
per ministrum aliquem, quem infallibilem esse proponentem 
nemo asseret. Certumque est e vulgo plurimos ignorare 
utrum Ecclesise doctrinam ipsi proponat minister ille, vel 
etiam utrum Ecclesia; ipsius auctoritas sitinfallibilis. Quo- 
modo igitur dicit Sacroboscanus, ad fidem necessarium esse, 
ut homo tendat in Ecclesiae propositionem, ut in infalli- 
bilem. 

Post externam propositionem, attingenda qusedam bre- 
viter sunt de interna Spiritus Sancti illustratione, per quam 
corda nostra eflBcaciter persuadentur, ut veritati revelatse 
assensum praebeant. Hsec antem interna persuasio nos- 
metipsos tantum attingit, servitque ad nostram ipsorum 
tantum confirmationem, non autem ad confirmanda aliis 
dogmata, vel ad refutationem adversariorum ; ad nostras 
autem ipsorum conscientias stabiliendas, suiBciens est, et 
certam, ac minime fallacem, persuasionem gignit. " Vos"" 
unctionem habetis a Sancto illo profectam, et nostis omnia ;" 
et post"^ " Unctio quam vos accepistis ab eo, manet in vobis, 
nee necesse habetis ut quisquam doceat vos ; verum sicut 
eadem unctio docet vos de omnibus, quae et verax est, et 
non mendax, et sicut docuit vos, manebitis in eo." Sic ubi 
divina Veritas nobis proponitur per hominem aliquem de 
cujus auctoritate nihil nobis constat, vel quando motiva 
quibus ad credendum inducimur, sunt in se incerta, ac fal- 
libilia; vel quando nobis non succurrit indubitatum aliquod 
Sacrae Scripturae testimonium, quo dogmatis a nobis recepti 
Veritas confirmetur; vel quando argumentis in oppositam 
partem productis satisfacere non possumus, non fit ut fides 
nostra incerta evadat, et conscientiae nostrae haesitentin fide 
atque vacillent. Nam etiam quando nulla Scriptura Otoir' 

' 1 Joh. I. 20. <: Ver. 27. 



392 prjelectiones theologicje. 

vevoTOQ extitit, quemadmodum in 25 primis mundi secuHs 
U9U venit, arcanum hoc Spiritus Sancti testimonium, ut 
verbo divino nude sine ulla confirmatione propositio red- 
deretur, effecit : et quemadmodum qui visu prsediti sunt 
nivem album esse certo cognoscunt, nee ab ea sententia 
uUo modo dimoveri se patiuntur, etiamsi Anaxagorse argu- 
mentationibus quibus nivem atram esse concludere conatus 
est, satisfacere nequeant ; ita qui cordis oculos interno 
Spiritus Sancti lumine lustratos habent, veritatem Divinam 
certissime agnoscunt, ut ut ad adversariorum sophismata 
omnia respondere non valeant. Ut autem homo ratione alio- 
qui fallibili, prudenter inducatur ad fidem amplectendam 
secundum se infallibilem, nullum absurdum esse fJatetur 
Gregorius* ipse Valentianus. 

Summa est, motivorum omnium, quibus ut assensum veri- 
tati prsebeamus inducimur, defectum ac infirmitatem, certis- 
simo hoc Spiritus Sancti intus in cordibus nostris loquentis 
magisterio, abunde suppleri atque compensari. Quod 
quidem, ut in se sufficiens est ; ita, eo remoto, omnia alia 
media ad fidem in nobis efficiendam invalida esse atque in- 
suflBcientia, exploratum est. Hinc Moses% convocans 
omnes Israelitas, dixit illis : " Vos videtis omnia quae 
fecit Jehova ante oculos vestros in terra iEgypti, Pharaoni 
et omnibus servis ejus, totique regioni ejus : Probationes 
illas maximas quas viderunt oculi tui; signaetprodigiailla 
maxima: sed nondum dederat vobis Jehova mentem ad 
cognoscendum, et oculos ad videndum, et aures ad audien- 
dum, usque in diem hunc." Et de Christo Johannes Apos- 
tolus', " Quum autem tot signa coram eis edidisset, non 
credebant in eum; ut sermo Esaiae prophetse impleretur, 
quem dixit, Domine quis crediditsermoni nostro, etbrachium 

"i Tom. 3. Commentarior. in Thomam, quoest. 1. punct. 1. (col. 30. edit Ve- 
netse, 1598) Staplet Relect. p. 467. " Obj.° Naturam medii sequitur conclusio ; 
imo deteriorem partem argumentationis sequitar conclusio, juxta dialecticos. Non 
potest igitur ex mediis infirmis et incertis deduci conclusio certa et infallibilis." 
Besp. pag. 474. " Non sequi, quia procedit de argumentatione scientifica, et 
in materia natnrali, nee naturam mediorum sequitur conclusio, sed Spiritus Sancti 
suggestionem." 

« Deut. 29. 2. ^Joh. 12. 37. 



PR^LECTIONES THEOLOGICiE. 393 

Domini cui detectum est. Propterea non poterant credere, 
quia iterum dixit Esaias, ExcEecavit oculos eorum, et ob- 
duravit corda eorum ; ne videant oculis et sint intelligentes 
corde, et sese convertant, et sanem eos"8. 

f Vid. Armenii Orationem de Certitudine S. Theologise, pag. 109. H2. et 
Matth. [Hutton] Eborac. Archiep. De elect, et reprobat. pag. 36. 36. 



394 PR/ELECTIONBS THBOLOGICJE. 



II. 

APEIL. 22, 1607. 

Jam non solum requiritur, ut Assensus veritati revelatse 
adhibeatur, quod fidei* esse et religionis diximus : sed am- 
plius etiam, ut assensus ille ratione nitatur; quod sapientise 
est et prudentise Christianae. " Nam in colendo sapere debe- 
mus, id est scire, quid nobis et quomodo sit colendum," ait 
Lactantius*. 'Oraxv l/iwicrrBvwv, Kov<j>og Kapdla, inquitSira- 
cides". " Qui credit cito, levis corde est." " Valde autem 
cito credit," ait non male Bellarminus*, " qui res longissime 
remotas a humanis sensibus, et quae omnem intelligentiam 
superant, sine ulla persuasione credit." 

Etsi vero hoc non requiratur ad Esse fidei, quae aliquando 
elicitur ex divina vi veritatis revelatae", simpliciter sine ulla 
alia persuasione propositae, requiritur tamen ad Bene Esse; 
nimirum ad firmiorem fidem acquirendam et retinendam; 
"va yivdxiKWHSV, koi ■iriir\ripo(^opi)fitOa i(f ola tt'kjtu iarr)- 
KUfxev, Koi Kav-)(<j)neda TTappr\aial^6fiivoi, koI IXivOcpoarofiovv- 
TSQ ry avTTiQ onoXoyiq, inquit Theodorus Rhaetensis ; h. e. 
ut ejus fidei in qua stamus scientes ac certiores evadamus, 
libere ac ingenue illam profitentes. Denique '* ne simus am- 
plius pueri (ut est apud Apostolum) qui fluctuemus et cir- 

■ Videndum ne credulitas confundatur cum fide. 

■i Divin. Instit. lib. 4. cap. 3. 

<= Ecclesiastic. 19. 4. citat. ab Ignatio in Epist. ad Heronem (vid. loc), sed ex- 
ponitur de fide bumaua a Bernardo contra Petrum Abelardom, Epist. 190. 

■i De grat. et lib. arbitrio, lib. 6. cap. 1. 

« Vide exemplum in philosopho apud Sozomenum lib. 1. cap. 17. (ed Ruffin.) 
In simplicibus vero Christianis exempla quotidie occurrunt, ut et olim in Eth- 
nicis plurimis ab apostolis ad fidem conversis, qui operante Spiritu Sancto sermoni 
crediderunt nuUis rationibus fulto ; cumque neqiie de Apostolorum neque de 
Scripturse authoritate aliquid iig constaret. Vid Gelas. Cyzicen. in Act. Condi. 
Nicsen. pag. 90. Nicephorum lib. 8. cap. 15. et Cedrenum pag. 236. 



PRJSLBCTIONES THEOLOGIC^. 395 

cumferamur quovis vento doctrinse, per hominum aleam, per 
veteratoriam ad insidiose fallendum versatiam." Ut igitur 
necessarium hoc non sit necessitate medii (ut cum schola 
loquar) necessarium tamen dici potest necessitate praecepti : 
quod requirit, ut parati simus*^ semper npog cnroXoyiav 
iravTi T(^ aiTOvvTi i7ju£tc Ao-yov irepi ttiq iv rifuv iXirloog, ad 
respondendum cuilibet petenti rationem ejus spei quae in 
nobis est. Atque ita ipse Petrus fidem eorum ad quos scri- 
bit, corroborare nititur. "Non enim" inquit^, (rtffo^tffjutrotc 
ftvOoig l^aKoXovOriaavng, etc. ; tunc rationes proponit duc- 
tas a testibus avroirTatg, miraculosa transfiguratione in 
monte**, authoritate denique sermonis prophetici, quam jure 
firmissimam esse confirmat. Paulus', non tantum requirit 
a Timotheo assensum et fidem, sed etiam constantem et 
firmam fidem, certissimis subnixam persuasionibus, Apos- 
tolica, viz., sui ipsius et divina Sacrse Scripturse authoritate. 
In hunc etiam modum cum adversariis disputat Christus" 
ex testimonio turn humano Johannis Baptistae, turn Divine 
Patris e caelo, et scripturarum sacrarum. 

Hie vero duo nobis examinanda veniunt. Primum, an 
dogmatum quae nobis proponuntur ut a Deo revelata, ex- 
aminatio ulla sit admittenda, et rationes eorum aliquse ex- 
quirendce. Secundum, si ita fuerit, quomodo examen illud 
fuerit instituendum. 

Ac de priore quidem dubitatio exoritur tum ab authori- 
tate eorum a quibus dogmata ilia accepta sunt : tum a peri- 
culo atque incertitudine subsecuturis, si, missa authoritate 
ilia fundatissima, ulterior! inquisition! nos commiserimus, 
ac proprias rationes consectati fuerimus. 

Authoritas ilia duplex est ; tum Dei revelantis ; tum ho- 
minum veritatem a Deo revelatam accipientium, eademque 
nobis proponentium. Ac ad Dei revelantis authoritatem 
quod attinet; ea tanta est agnoscenda, ut veritati ab eo re- 
velatse simpliciter acquiescendum sit, atque ulterius in earn 
inquirere summum nefas videatur. Verum notandum du- 
plicem occurrere qusestionem ; unam on, alteram Bion ; ut 

' 1 Pet. S. 15. 8 2 Pet. 1. 16. vide locum. 

» Matt. 17. ' 2 Tim. 3. 14. 

k Job. 5. 31-89. 



396 PR^LECTIONES THEOLOGIC^. 

philosophus' appellat. Aliquando enitn de veritate propo- 
sita ; nobis omnino non constat an sit a Deo proposita ; 
et turn quaestio moveri et potest et debet, sitne hsec doc- 
trina Dei necne. Prudentise enim iliud Christianae est, 
inter vocem Dei ac vocem hominum posse discernere. At- 
que illud nos volumus quando inquirendum nobis proponi- 
mus, qusenam ilia sint principia fidei (ut appellant) doo- 
trinalla, ex quibus certo cognosci possit, quaenam doc- 
trina pro divina amplectenda sit, qusenam velut adulterina 
aversanda. Postquam vero de on constat, atque explora- 
tum nobis fuerit doctrinam propositam a Deo esse patefac- 
tam, non procedendum ulterius ad Sioti, non poscenda ra- 
tio patefactionis Divinse, sed subsistere hie debemus, et 
simpliciter in veritate revelata acquiescere, Xoytafioiig kuO- 
aipovvroQ (ut ait Apostolus™) evertentes rationes omnes, 
Koi al)(jjiaXwTi^ovTeQ irav voijjua ti? tjjv viraKOriv Toii XpitTTOv, 
captivam ducentes omnem cogitationem ad obediendum 
Christo. Neque enim rationibus nobiscum agere Deus" 
necesse habet, sed legibus. Legem vero brevem esse opor- 
tet (ait Seneca") quo facilius ab imperitis teneatur, velut 
emissa divinitus vox quae jubeat non disputet. " Bonum 
est igitur" quemadmodum pulchre alicubi AmbrosiusP, " ut 
rationem praevenerat fides, ne tanquam ab homine ita a 
Domino Deo nostro rationem videamur exigere. Etenim 
quam indignum ut humanis testimoniis de alio credamus, 
Dei oraculis de se non credamus." Et quod Maximus 
Taurinensis"* de Servatoris nostrilncarnatione praeclare dixit, 
" Tantae dignationis gratiam non debemus examinare, sed 
credere; nee discutere, sed mirari: quid enim est aequius, 
quidvetam congruum, quam utin rebus divinis omnipoten- 
tiam magis sequamur Dei, quam sapientiam mundi." Haec 
Maximus^ 

' Arist. 2. Analyt. 1. »' 2 Cor. 10. 5. 

" Contra Galenum, qui libro 2do. De pulsuum differentiis, queritur Mosis et 

Christi leges fuisse avavoStiKTovs- 
° Senec Epist. 95. 

P Lib. I. de Abraham, cap. 3. ad fin. [0pp. torn. 1. 289. C. ed Bened.] 
1 Homil. 5. de natali Domini [Bibliotii. Patrum. Lugdmi. torn. 6. pag. 7. C] 
■■ Vid. Canum, lib. 2. cap. 4. yersus finem, ex Basilio et Hilario. ''ATropof 

oSrof Xoyof, dnopoe KfKfXvog, Kai irldTii dfitfioTipuiv rj Xw(T(£. Justiji. 

Mart. 



PRiELECTIONES THEOLOGIC^. 397 

Sed de authoritate hominum qui religionem nobis per 
manus tradunt, et tanquam a Deo acceptam credendam 
nobis proponunt, major movetur controversia : utrum, viz. 
in doctrina, quam ab iis propositam constat, simpliciter ac- 
quiescendum sit, quemadmodum in ea quam a Deo pate- 
factam constaret acquiescendum fuisse diximus ; an vero 
ulterius liceat in earn inquirere ac ad immotse veritatis tru- 
tinam expendere atque examinare. Sunt vero homines illi 
in duplici differentia constituti ; alii in iEtate nos antecesse- 
runt, quos Majores appellamus; alii prsesentes nobiscum 
agunt, quos prsesentis Ecclesiae nomine commandant nobis 
Pontificii. 

Atque ad Majores quod attinet : similiter nobiscum hie 
agunt homines Pontificii atque olim cum majoribus nostris 
egerunt homines Ethnici, de quibus Lactantius% " Use sunt 
religiones, quas sibi a majoribus suis traditas pertinacissime 
tueri ac defendere perseverant; nee considerantquales sint, 
sed ex hoc probatas atque veras esse confidunt, quod eas 
veteres tradiderunt : tantaque est authoritas vetustatis, ut 
inquirere in eam, scelus esse ducatur'. Itaque creditur ei 
passim tanquam cognitse veritati. Denique apud Ciceronem 
sic dicit Cotta Lucilio ; 'Habes Balbe, quid Cotta, quid 
Pontifex sentiat; fac nunc ego intelligam, quid tu sentias, 
a te enim philosopho rationem religionis accipere debeo. 
Majoribus autem nostris, etiam nulla ratione reddita, ra- 
tionis est credere.' " 

At vero hsec ratio nobis omnino probari non potest ; qui- 
bus certa ratione persuassimum sit, in omnium omnino 
hominum, sive majorum sive minorum gentium fuerint, 
doctrinas inquirendum esse. Est quidem sancta apud nos 
majorum auctoritas, ad aras usque; sed divinse tamen au- 
thoritati sequari non debet : estque nobis religio a Patrum 
institutis deflectere, nisi ubi ex aperto Dei verbo iilos ipsos 
de via deflexisse constiterit. Et quidem si a nobis profec- 
tum foret consilium istud, in justam reprehensionem incur- 
rendum nobis foret : sin vero ex Deo fuerit, illi nos in 



• Diviu. Instil, lib. 2. cap. G. (p. 144. ed SpaA. Oxon. 1684.) 
' [Dicatur, Spark.] 



398 PR^LECTIONES THEOLOGIC^. 

viam unde aberrarunt majores revocanti obedire necessum 
est, fxr'iTTOTi Kol BtofiaxoL ivpiOiifitv, ne etiam cum Deo pug- 
nare comperiamur". Ac quidem Petrus Apostolus praeclare 
nobiscum actum esse confirmat, " quod redempti fuerimus Jk 
TrJQ fxaraiaQ rifiwv avaarpo^rig TrarpaTrapaSorov, ex vana nos- 
tra conversatione ex patrum traditionibus. De Samaritanis 
affirmat Spiritus Sanctus'' quod Dei mandatis posthabitis, 
juxta copsuetudinem suam pristinam perpetrabant : et sicut 
fecerunt patres sui, ita fecerunt et filii eorum, et filiorum 
filii, usque in prsesentem diem. Unde satis confidenter 
Samaritana ilia muliercula^' ad Christum, "Patres nostri in 
hoc monte adoraverunt ; et vos dicitis Hierosoiymis esse 
locum ilium ubi oporteat adorare." Cui tamen Christus^ 
'Y/ifig TTpotTKUvetre tl ovk oiSare, rifiiig 7rpO(TKvrou/z£v 6 oi'Sa/i£v. 
utrisque commune fuit, quod a patribus accepta fuerit reli- 
gio ; sed hoc verse proprium quod non ilia tantum perquam 
levi authoritate sed ulteriore cognitione commendata est. 
Sed ipsum Deum audiamus sua voce controversiam hanc 
componentem", " Dixi ad filios eorum in solitudine : in prae- 
ceptis Patrum vestrorum nolite incedere, nee judicia eorum 
custodiatis, nee in idolis eorum poUuamini. Ego Dominus 
Deus vester: in praeceptis meis ambulate, judicia mea cus- 
todite et facite ea." Hsec Dominus Deus noster: cujus, 
consilio si auscultemus, profecto nee de Patrum inopia 
laborare necesse erit, quorum vestigia insistamus. Pro 
patribus illis carnis patres habebimus, Apostolos, Prophe- 
tas, omnes fideles qui nos antecesserunt, ipsum Dominum 
Patrum Patrem. Unde Apostolus ultra parentes illos 
proximos prospiciens'', " Hoc vero tibi confiteor, me secun- 
dum viam illam quam hseresin dicunt, ita servire patrio 
Deo (t(^ iraTpt^t^ 9£([7) ut qui credam omnibus quae in lege 
et in Prophetis scripta sunt." Quid vero multis hac in re 
opus est ? cum negari omnino non possit falsam saepissime 
religionem esse TrarpaTrapaSorov, cui qui idcirco acquiescen- 
dum esse dixerit, insanum esse oporteat : et ut maxime vera 
esset, Kara avfi^t^r\KOQ ixovov, ut praeclare ait Theodoras 

"Act. 5. 39. '2 Reg. 17. 40, 41. 

y Joh. 4. 20. ' Job. 5. 22. 

• Ezech. 20. 18. " Act. 24. 14. 



PRiELECTIONES THEOLOGIC^. 399 

Rhsetensis"; casu duntaxat veram fidem amplexos eos qui 
ottXwc (ut ille ait) koI wc iTv\tv sk iraTpaTrapadorov o-vvjj- 
Ociag iv ry ahr^ iriani ticri yvwpiZofin'ot, simpliciter et for- 
tuito ex consuetudine a patribus acceptis, earn ipsam rectam 
fidem secuti fuisse comperiuntur. Adeo quidem ut si pigros 
illos et fidei inquisitionis negligentes contigisset ex hsereti- 
cis nasci, de paternse quaque impietatis abnegatione minime 
solliciti futuri fuisse videantur. Verum Lactantium nostrum 
egregie causam sane perorrantem paulisper audiamus. 
" Quare oportet (inquit ille*^) in ea re maxime in qua vitse 
ratio versatur, sibi quemque confidere, suoque judicio ac 
propriis sensibus niti ad investigandam et perpendendam 
veritatem, quam credentem alienis erroribus decipi tanquam 
ipsum rationis expertem. Dedit omnibus Deus pro virili 
portione sapientiam, ut et inaudita investigare possent, et 
audita perpendere. Nee quia nos illi temporibus anteces- 
serunt, sapientia quoque antecesserunt : quse si omnibus 
sequaliter datur occupari ab antecedentibus non potest. Illi- 
babilis est tanquam lux et claritas solis : quia ut sol oculo- 
rum, sic sapientia lumen est cordis humani. Quare cum 
sapere, id est, veritatem quserere, omnibus sit innatum : 
Bapientiam sibi adimunt, qui sine ullo judicio inventa ma- 
jorum probant, etab aliis pecudum more ducuntur, sed hoc 
eos fallit, quod majorum nomine posito, non putant fieri 
posse, ut aut ipsi plus sapiant, quia minores vocaiitur; aut 
illi desipuerint quia majores nominantur. Quid ergo im- 
pedit, quin ab ipsis sumamus exemplum, ut quomodo illi 
qui falsa invenerant, posteris tradiderunt : sic nos qui verum 
invenimus posteris meliora tradamus." Hsec pulcherrime 
Lactantius. 

Quse vero de majoribus nostris hucusque dicta sunt, 
ea multo etiam magis cohibere nos debent ne lis qui prae- 
sentis Ecclesite nomine dogmata proponunt, assentiamur 
temere, pastoribusque visiones fortasse capitis sui pro- 
ferentibus, sine ulteriore uUa inquisitione simpliciter sub- 
scribamus. Et tamen non puduit Tlio. Stapletonum 

• [Sire Theodoras de Rhaithu.] 

' Instit. lib. 2. cap. 7. [pag. 14C. ed Spark. Oxon. 1684.] 



400 PEiELECTIONES THEOLOGIC*. 

projectae audaciae hominem palam asserere atque defendere 
pertinaciter"= " quod in doctrina fidei non quid dicatur sed 
quis loquatur a fideli populo attendendum sit." Quae mihi 
vox pecudis non hominis semper visa fuit'. At ne sine ra- 
tione videatur, observare nos jubet Stapletonus, juberi pas- 
sim in Evangelio fidelem populum, de personis cavere ma- 
gis quam de doctrina. Ideoque clamare Sal valorem "at- 
tendite p. falsis prophetis." Quasi vero qui falsos doctores 
vitandos monet, non etiam doctrinarum genera notari vo- 
luit, unde Pseudoprophetse hujusmodi dignosci possent. 
Cavendum quidem nobis a pseudoprophetis serio praemonuit 
Servator : sed idem tamen rationem qua dignosci iidem a 
nobis possent non minus diligenter inculcat. "A fructibus 
(inquit) eorum agnoscetis eos"^. In fructibus autem bisce 
doctrinam prsecipuum obtinere locum, negare quis potest? 
" Fructus hominis (ait author Operis imperfecti in Mat- 
theum'')est confessio fidei ejus et opera conservationis ipsius. 
Si ergo videris hominem Christianum, statim considera, si 
confessio ejus conveniat cum scripturis, verus est Christia- 
nus : si non est quemadmodum Christus mandavit, falsus 
est." " Impia ergo et execranda dogmata (ait Theodoretus' 
per se sufficiunt ad suum patrem ostendendum. " Ex fructu 

* In Demonstration, principior. doctrinal, lib. 10. cap. 5. 

' \_H(EC sequentia in margine, manu aitctoris, quasi secunda cnra inseruntur : — • 
Quanto prudentius Christi Apostolus Johannes (in secunda sua epistola ver. 10.) 
doctrinam solam animum advertendum, indeque de doctore sestimandum conau- 
luit. " Si quis (inquit) venit ad vos et illam doctrinam non affert, ne recipite eum 
domum nee Ave el dicite." " In cathedra Mosis sedebant Scriboe et Pharisffii ;" 
habebant ergo doctorum authoritatem, et in eorum tamen doctrinam inquirendum 
monult Servator, Matt. 16. " Cavete de fermento Pharisaeorum, i. e. de doctrina 
quse mandatisDei adversatur, utrecteexponitJanaenius (Concord, in hunclocum); 
Stella in Luc. 12. ; etMaldonat. in Matt. 23. Hue referatur sententia iUa quam 
ex quodam scriptore ecclesiastioo citat Joh. Newenklaius (annot. 62. in Gregor. 
Nyssen. de Hominis Opificio) : to koKov ottov dv iro0' evptOfitj r^f dXjjOeiac 
iSiov ilvai. " Quod bonum sit ubicunque tandem reperiatur deberi veritatis 
proprinm censeri." Nicephor. lib. 10. Histor. Eccles. cap. 26. (citat. a Zehnero 
in lambos Amphilochii, pag. 59.) Item, Qusecunque apud haereticos vera et 
bona sunt, ea etiam nostra sunt et ex Deo, inquit Augustin. lib. de patientia 
cap. 27. 28. et de unico Baptismo. Greg. Horn. 10. Super Ezek. idem.] 

K Matt. 7. 16. 

i" Hom. 19. [In. 0pp. S. Chrysost. torn. 6. p. 829. ed. Bened.] 

' Initio lib. 3. Hsereticarum fabularum. 



PR^LECTIONES THEOLOGIC^. 401 

^^inquit) arbor cognoscitur. Unde prseclare Origenes*" Do- 
minus (inquit) in Evangeliis dicit : Attendite vobis ab iis 
qui veniunt ad vos in vestimentis ovium, intus autem sunt 
lupi rapaces'. Et ideo vigilans sensus et mens intenta re- 
quiritur, quae probare noverit vel ovis in propatulo simpli- 
citatem, vel lupi latentem rapacitatem. Unde vide quam 
proximi periculis fiant hi, qui exerceri in dlvlnis Uteris ne- 
gligunt, ex quibus solis hujusmodi examinationis agnos- 
cenda discretio est." Hactenus Origenes. Atque hinc etiam 
solvitur alterum illud putidum sophisma, quo irapaSo^ov 
suum stabilire conatur Stapletonus™ : populo fideli attenden- 
dum non quid dicatur, sed quis loquatur, quia, viz., fides 
authoritati, ut scientia ration!, nititur: nam fidem quidem 
authoritate niti, libenter damus : verum authoritate non 
hominisproponentis, (ut somniat Stapletonus,) sed Dei, vo- 
luntatem suam in sacrosanctis suis oracuiis nobis revelantis. 
Itaquenon in praedicatoris cujusquam authoritate subsislen- 
dum nobis erit : sed probandi sunt spiritus an ex Deo sunt", 
eorumque dogmata consideranda sunt, et ad divini verbi 
trutinam appendenda. Illud quidem Apostoli praeceptum 
arete tenendum est": " Prophetias ne aspernemini ;'' neque 
illud tamen negligendum quod statim subjungitP " Omnia 
explorate; et quod bonum fuerit retinete''." Est quidem 
ilia Berceensium laus : quod sermonem cum omni alacritate 
receperint: neque minima tamen laudis pars in eo posita est, 
quod quotidie examinarint Scripturas an haec ita se habe- 
renf. Verum Pontificii Doctores, ejusmodi esse volunt, 
quales depingit nobis Hieronymus' : " Isti tantam sibi assu- 
munt auctoritatem, ut sive dextra doceant sive sinistra, id 
est, sive bona sive mala, nolint discipulos ratione discutere, 

' Lib. 10. in Epist. ad Roman, cap. 16. ' Matt. 7. 15. 

■" Staplet. in Defens. Ecclesiastic. Authorit. lib. 3. cap. 7. sect. 4. " In doctrina 
religionis non quid dicatur, sed quis loquatur attendendum esse ; quia fides au- 
thoritati, ut scientia rationi nititur." 

" 1 Job. 4. I. • 1 Tbess. 5. 20. 

P 1 Thess. 5. 21. 

1 1d est ex confessione DocTRiNyE discernitur inter spiritura Christi et Xnti- 
christi ; (ut in hunc locum recte notant Aquinas et Caietanus). 

' Acts 17. 11. • In Esai. lib. 9. cap. 80. 

VOL, XIV. 2 D 



402 PRiELECTIONES THEOLOGICjE. 

sed se praecessores sequi." At quanto aliter affeclus fuit Cy- 
rillus Hierosolyinitanus, etiam cum catechurnenis suis ageiis. 
Atl yap (iiiquit ille') TrtjOt twv Oelwv tcai ayiwv Tr\g ttiotewc 
fivtrrripioiv, /xriSt to tv)(ov avtv twv 9itwv Trnpadtooauai jpa- 
<j>u>v- /x»)8f airXHig TruOavoTriai icai \6ywv KaTnaKtvaig irapa<pt- 
piaOai. jurjSf tjuot ti{> ravra aoi XiyovTi inrXwQ Tridrevai^g, tav 
riiv oTToSfistv Twv KarayjiXXofisvoiv airo riov Ohwv pij Xafoi^g 
ypa(j)<Lii. 'H awrrfpia yap a'vTi] tTjc TridTHog ripiiv, oiiK it, tvpe- 
aioXoyiag, aXXa i^ aTroddS,i(iig riov Od(i)v tari ypa(pu)v, h. e. 
"Necesse est <1e divinis fidei mysteriis, nee sine saeris scrip- 
turis temere quiequam tradere; nee simplici eredulitate et 
verborum apparatu circumferri. Neque mihi dicenti sim- 
pliciter credas ; nisi demonstrationem annunciatorum ex 
Sacris litteris accipias. Salus enim ipsa fidei nostrae non ex 
commentitia disputatione, sed ex demonstratione divinarum 
Scripturarum est." Hsec Cyrillus Hierosolyinitanus; cui 
comitem adjungere liceat Joannem Chrysostoinum Constan- 
tinopolitanum archiepiscopum: qui ita concionatur"; UCig 
yap oiiK aroTTOv virtp piv )(pi}paTwv pr/ tripotg TTiaTSvuv, aXX 
apidpi^ Kot '4'^)(p^> rovTO tTriTpiirHv, VTrip hi irpaypaTwv )//»)- 
^iZopivovg anXwg ralg tripoiv vapaavpiaOai do^aig, kuI ravra 
oicp(/3f) Zvyov airavrwv 'ixovrag, icai yvwpova, koi Kavova, roip 
Btiiiiv vopwv Triv airo^aatv ', Sio TrapaKoXCo, koi Oiopai ttuvtwv 
vpCov, CKpivTtg Ti Ti^ Stivi Ktti r(j( Stivi Sokh ttejoi tovtu>v. irapa 
Twv ypa(j)u>v ravra uiravra TTuvOavtaue '. h. e. " Annon enim 
absurdum ac praeposterum i'uerit, nos, quum de pecuniis 
agitur, aliis fidem non habere, sed nurnero et calculo id com- 
mittere, quum autem de rebus judicandum est, in aliorum 
opiniones temere ac velut obtorto colic trahi : idque quum 
exactam rerum omnium iancem ac normara et amussim 
habeamus, nempe divinarum legum sententiam ? Quocirca 
vos omnes rogo atque obsecro, ut quid hie aut ille de his 
rebus sentiat, nihil morantes, Scripturas sacras de his om- 
nibus consulatis." Haec ille. Sed hac de re plura in Quses- 
tione de Controversiarum Judice disputanda occurrent : 
ubi etiam cum Christophoro de Sacrobosco negotium 
nobis futurum est, qui illud absurdum esse conatur osten- 

' Catech. 4. 17. [pag. CO. ed Ben.] " In 2 Cor. 7, Homil. 13. 



■N 



PE^LKCTIONES THEOLOGICiE. 403 

dere, unumquemque suo arbitrio esse relinquendum, ut ea 
sectetur dogmata, quae sibi videbuntur conformia Scrip- 
turae. 

Superest ut quod extremo positum est loco considere- 
mus, pericuium viz. illud quod futurum autumant, si,missa 
authoritate proponeDtis, in doetrinse propositae certitudinem 
inquirendi iicentia concedatur. Aiunt vero hoc modo fenes- 
tram aperiri ad omnimodas sectas atque haereses inducendas: 
consensum nullum expectandum, sad ita incerta futura om- 
nia, ut quo 36 quisque vertat, aut cui se potissimum sectae 
addicat, prorsus ignoret. Ad quod breviter respondemus : 
subvereri quidem haec nos jure potuisse, si unusquisque sibi 
relinqueretur, ac proprise rationis indiigini : sed cum ad cer- 
tam astricti simus regulam, ad quam doctrinae quaevis exi- 
gendaesint.fideinostrjecertitudini satis provisum esse. Atque 
ita respondere nos docuit Johannes Chrysostomus", et in- 
stantiam solvens " ilium dicere hoe habere scripturam, alium 
aliud dicere, aliter scilicet enarrando sciipturas : Die milii 
(inquit) mentemne habes et judicium ? Certe non est viri 
accipere simpliciter omnia quae audit. At si mentem atten- 
deris, omnino quod bonum est scies. Emturus vestem 
quamvis artii* textoriae imperitus sis, non dicis ; Nescio 
emere, illudunt raihi : sed facis omnia ita ut dicas. Ne 
ergo dicas, Discipulus sum, et judex esse nolo nuUumque 
dogma vel dijudicare vel condemnare potero. Non jam ille 
praetextus locum habet : ne cavillemur, ne praetextus quae- 
ramus; haec enim facilia sunt etc." Haec Chrysostomus^. 

Itaque ad banc regulam si attenderemus : tantum abest 
ut haereseos inquinamentum metueremus, ut spes etiam 
non contemnenda oreretur, nos hoc modo alios ab haereti- 
corum laqueis liberare posse. Ita sane Chrysostomus': 
"Quomodo qui dant regulas non necesse habent mensuras 
innumerabiles curiose inquirere, sed illam quae data fuit, ju- 
bent tenere: ita etiam in do<rmatibus. Sed nemo vult atten- 

o 

' In Act. homil. 33. not. 4. 9. 259. [opp. torn. 9. Ed. Ben.] 
! Ita Augustinns lib^ 18". de Civit. Dei cap. 41 De Philc:so|)liis inquit: Cur 
dissenserunt et a magistrisdiscipuli, et iuter se condiscipuli, nisi quia ut liomiues 
humanis sensibos et humanis ratiocinationibus ista qusesierunt. 

» Homil. 8. iu Epist. ad Hebr. cap. 5. [opp. torn. 12, p. 90. Ed. Ben.] 

2 I) 2 



404 PR^LECTIONES THBOLOGIC^. 

dere Scripturis. Nam si attenderemus, non solum non atten- 
deremus errori et deception!, sed etiam deceptos liberare- 
mus, sed etiam extraheremus a periculis." 

Ratum igitur ae fixum illud maneat, quicquid in con- 
trarium obstrepant adversarii, dogmatum examen insti- 
tuendum esse : neque ad authoritatem quam Pontifex et 
Pontificii obteridunt Apostolicam ita nobis obstupescendum, 
ut a ve'eratoribus iilis nos ptvdg aytaOat nescio quo simplicis 
obedientiae prsetextu permittamus. 

Illud jam nobis porro inquirendum est, Quo modo ex- 
amen hoc instituendum sit, ut de sinceritate dogmatis 
propositi nobis constare possit. Et duplex quidem hue spec- 
tat consideratio : roii Kptrripiov sive Normse ad quam dog- 
matum Veritas exigenda, una; tov Kpiroii sive Judicis qui 
secundum normam illam de re tota pronuntiare possit, altera. 
Kpirijpiov sive Normam, secundum quam judicandum sit, 
quid in religione rectum sit vel non sit, legitimam argu- 
mentationem statuimus,ex legitimis factam principiis. Prin- 
cipia enim vocamus rationes illas et firmamenta quibus 
id quod credendum faciendumve proponitur, verum justum- 
que esse demonstratur*. Cum vero in omni argumenta- 
tione, vel forma consideranda veniat vel materia f'ormse non 
alia quserenda est norma quam intellectus ordinis syllogis- 
tici, a Deo mentibus nostris inditus, per quem sagaciter ani- 
madvertimusquidex alio consequatur. Certum est enim vim 
illam ac methodum inferendi aliud ex alio, omnium homi- 
num mentibus insitam, esse unam atque eandem, quae qui- 
busvis rebus cognoscendis seque adhiberi, et non magis in 
Philosophorum et Medicorum et Jurisconsultorum, quam 
in Christi et Prophetarum et Apostolorum etTheologorum 

* Augustinus de Doctrina Christiana, lib. 2. cap. 31. " Disputationis (al») dis- 
ciplina ad omnia genera quisestionum, quae in Sanctis literis sunt penetranda et 
dissolvenda, plurimum valet: tantum ibi cavenda est libido rixandi et puerilis 
qusedam ostentatio decipiendi adversarium. Sunt enim multa qu» appellantur 
Sophismata, falsae conclusiones rationum, et plerumque ita veras imitantes, ut 
non solum tardos, sed ingeniosos etiam minus diligentur attentos, decipiant." 
(Ibid.) " Sententiarum autem Veritas in Sanctis libris Ecclesiasticis investiganda 
est. Ipsa tamen Veritas connexiouum non instituta, sed animadversa est ab 
hominibus et notata, ut earn possint vel discere vel docere. Nam est in rerum . 
ratione perpetua et divinitus institiita." 



prjElkctiones theologiCjE. 405 

disputationibus notari potest. Hiiic recte concludit Philoso- 
phus'', unam tantum esse viam seu rationem componendi syllo- 
gismum queinlibet,in quavis scientia. 'H jutv ovv 6S6c(inquit) 
Kara vravriDV, 17 avrii, koI inpl (piXoaotpiav icai irtp). te^vijv ott- 
oiavovv, Koi fiadnfia, "Omnium qusestionumconcludendarum, 
turn quae in Piiilosophia sunt, turn quae in quavis arte ac dis- 
ci plinatractantur, una est eteademviaet ratio." Nequetamen, 
quum formam syilogisticam in argumentationibus theolo- 
gicis requirendam dicimus, ita sumus intelligendi, ac si eos 
qui arte Dialectica instructi non sunta palsestra Theologica 
abigendos putaremus, neque quicquam in disputationibus 
de religione susceptis admittendum, quod non e.xacta ilia 
syllogismi forma vestitum et tribus quasi punctis conciusum 
exliibeatur"^. Hoc enim Theodoto haeretico ej usque sec- 
tatoribus relinquimus : de quibus ita Eusebius'' : " Non 
quid sacrae et divinae litterae de CInisto dicant, conquisi- 
verunt; sed quaenam syllogismi figura ad suam impietatem 
confirmandani reperiretur, studiose indagarunt. Quod si 
quisquam forte illis aliquod divini eloquii testimonium pro- 
ferat, quaerunt utrum eonjunctam an disjunctam syllogismi 
figuram possit efBcere." Quin potius ad simplicis illius 
Laici sententiam accedimus, quern in Synodo Nicaena cum 
hujusraodi Dialecticis hunc in modum congressum refert 
Socrates" : ojc apa 6 XptdToc koi 01 arrooroAoi, 011 S(a- 
\iKTiKriv I'lixiv TrapiSoaav ri-^viiv, ovSi Ktvriv uTraTr\v, aWa 
yvfivfiv yv(ijpi}v, TriaTU koi koXoT? Iqjoi^ (pvXaTTOfiivriv, 
" Christum et Apostoios artem Dialecticam neutiquam no- 
bis tradidisse, neque iiianes fallacias, sed mentem apertam 
et simplicem, quae fide et bonis operibus integra servari 
solet. Et negari tamen non potest quod habet Clemens 
Alexandrinus', "esse Dialecticam veluti vallum quoddam 
ne Veritas conculcetur a Sophistis." " Aliud est (inquit Au- 
gusiinus") nosse regulas connexionum : aliud sententiarum 
veritatem. Quidam autem sic se jactant, quum veritatem 
connexionum didicerint, quasi sententiarum ipsa sit Veritas. 

'' Lib. I. Analytic, prior, cap. 30. 

' Vid. Beumlerum in Tlieodoret. fol. 36. b ; 42. b. 

* Lib. 5. Histor. cap. ult. ' Lib. I . Hist. cap. 5. 

' Lib". 6". Stromal, (pag. 207). 8 Lib. 2. De Uoctrina Christiana, cap. 34. 



406 prjELECTiones thkologic^e. 

Et rursus quidam plerumque retinentes veram sententiam, 
male se contemnunt, quia leges conclusionis ignorant." 
Hoc igitur est quod volumus, non necessario requiri hie ut 
argumenta omnia actu in striotam syllogismorum formam 
redigantur : sed satis esse ut Swafin seu potestate ejus- 
modi sint, ut in legitimos syllogismos ab artifice converti 
possint. Nam et Christiis et Apostoli et veteris Ecclesise 
Patres, quando cum veritatis hostibus disputant, aut raro 
aut nunquam syllogismos tribus versibus scholastico more 
proponunt, verum Kpuirrticdic argumentantur, vel dempta 
aliqua propositione, vel additis simul prossyllogismis, vel 
inversis syllogismi partibus. Quae omnia in ordinem 
ilium, qui in arte describitur, cuivis qui in dialecticis'' vel 
mediocriter versatus est, revocare facillimum fuerit. Et 
quamquam negari non potest, nudam illam syllogisticam 
formam omnium esse accuratissimam ad argumentorum vim 
dignoscendam ; conandumque nobis esse in scholasticis dis- 
putationibus, ut, quando cum contumacibus prsesenim nobis- 
cum est negotium, intra certos cancellos formae legitimse 
adversaries coarctemus, tamen in popularibus disputationi- 
bus eam rationem non tantopere urgendam viri docti non 
imprudenter censuerunt, quod auditoribus minus exercitatis, 
nimis subtilis, spinosa, atque hinc molesta quoque, videre- 
tur. Et de argumentationum quidem forma hactenus. 

Ad materiam quod attinet : sunt ea axiomata quaedam 
veraet certa, ex quibus, adhibita forma disserendi, colligun- 
tur conclusiones Theologicse. Suntque vel prima et avavo- 
duicra : vel hypotheses ex primis necessaria consequentia 
deductse, quae etiam primorum rationem in deraonstratione 
jure obtinent. Jam vero quum varia a variis tradantur loca, 
quibus axiomata hujusmodi contineri dicuntur : " operse 
pretium fuerit ea diligentius indagare, ne unicuique libe- 

'■ " Hanc enim artem quam dialecticam vocat, quae niliil aliud docet quam con- 
sequentia demonstrare, seu vera veris, velfulsa falsis, nunquam doctrina Christiana 
fiirmidat:" ut pulchre idem Augustinus. (contra Crescon.) lib. 1. [cap. 28.] 
etiamsi ab ea argutandi abhorreat, qujs vult ilia quidem videri se esse Dialecticam, 
sed abest ab ea distatque plurimum. Quin adeo nulla pemicies Tlieologiae major 
inveniri potest, quam in sophismatum fece simulatio Theologia; ; de qua graviter 
ronquestus est Caniis lib". 9". Locor. Theol. cap. I. ; et Ludovicus Vives De Tra- 
dendis Disciplin. 



PR^LECTIONES THEOLOGICE. 407 

rum sit rationes ac regulas quasdam propria auctoritate 
sibi arrogare." Loca vero hujusmodi, unde argumenta 
ducuntur theologica, in genere duo sunt: Ratio vel Auc- 
toritas. His enini duobus modis cujusque rei, quae in 
controversiam venit, assensionem facimus. " Cum vero in 
reliquis disciplinis omnibus (ut recte observat Canus') pri- 
mum locum Ratio teneat, postremum Auctoritas : at The- 
ologia tamen una est, in qua non tarn rationis in disputando, 
quam auctoritatis momenta quserenda sunt. Etenim locum 
ab auctoritate adeo sibi proprium vendicavit, ut rationes vel 
tanquam hospites et peregrinas excipiat, vel in suum etiam 
obsequium asciscat quasi longe repetitas. Quippe fide potis- 
simum innititur: quae nisi ab auctoritate proficiscatur, non 
modo fides esse, sed ne intelligi quidem potest. Est namque 
fides (ut Apostolus"" tradit) argurnentum rerum non appa- 
rentium ; quas si certas certa velis ratione facere, cum 
ratione prot'ecto insanies. Principem itaque locum sicut 
apud fideles, ita apud Theologos, Auctoritas habet : ratio 
deinde veluti pedissequa sequitur." Postulatque ratio, ut 
primo de Dominae, posteriore delude loco de Ancillae au- 
thoritate sermonem instituamus. 

" Nee vero soleo probare (ait Tuliius in prooeraio libri 
primi de Natura Deorum) id, quod de Pythagoricis accepi- 
mus, quos ferunt, si quid affirmarent in disputando, cum ex 
iis quiereretur, quare id ita esset, respondere solitos, Ipse 
dixit; Ipse autem erat Pythagoras. Tantum opinio prae- 
judicata poterat, ut etiam sine ratione valeret auctoritas." 
Haec quidem ille. At vero nostram disciplinam esse Py- 
thagoricam recte pronuntiavit in prima adversus Julianum 
oratione Gregorius Nazianzenus. Verum enimvero quae- 
nam ilia sit autlioritas, cui totos vos addicere oporteat, 
etiam atque etiam inquirendum est : ne lubrico atque in- 
firmo fundameiito fides nostra innitatur. Aulhoritatem 
vero dupliceni (iistinguimus : Divinam et Humanam. Quae 
Divina authoritate nituntur certissima esse, non est dii- 
bium : ideo enim vera esse iiecesse est, quia a prima veii- 
tate profecta, atque a Deo qui verax est et mentiri non 

' Cauus, lib. 1. Loc. Theol cap. 2. ' Hel). 1 1. 1. 



408 Pn^LECTIONES THEOLOGICJE. 

potest. Divina vero ilia Authoritas vel per Revelationes, 
vel per Miraeula Dei potentia patrata, hominibus innotescit. 
J3e utrisque videndum nobis erit. Et primo de Revela- 
tionibus : quas etiam distinguendas esse iiobiscum agnos- 
cunt adversarii, ut aliae Privatse dicantur, privatis factse 
hominibus : alias Publicse, public-is personis, extraordinariis 
Spiritus Sancti donis oriiatls, ad publicum Eeclesise usum 
patefactse. Ac publicis quidem bisce revelationibus (ut de 
iis primo agamus loco) Verbum Dei continetur, Propheta- 
rum et Apostolorum ministerio ad Ecclesise perfectam in- 
structionem a Deo traditum. "Et intiitur sane fides nostra 
(quemadmodum orthodoxe sensit Thomas', in prima parte 
Summae, ad secundum,) revelationi Prophetis et Apostolis 
factse, qui Canonicos libros scripserunt : non"" autem 
revelationi, si qua fuit, aliis Doctoribus factae." Jam vero 
Bellarminus" (et reliqui cum eo nostrorum PapistiE tempo- 
rum) agnoscit quidem id solum esse de fide, quod est a Deo 
revelatum : sed revelationes istas divinas, partim scriptas 
esse, partim non scriptas affirmat. Itaque de Verbo Dei 
scripto, prioribus tribus, quos de prima generali contro- 
versia conscripsit, libris disputandum sibi putavit : quarto 
dein ac postremo, de Verbo Dei non scripto disputationem 
absolvit. Ut igitur illius insistamus vestigiis : de Verbo 
iyypa^il) primo loco erit disserendum, deinde ad aypa^ov 
iliud transeundum. 

Controversise quae de Verbo Dei scripto inter nos et Pon- 
tificios agitantur, aliae sacrarum Scripturarum Canonem, 
aliae Editiones ejusdem varias, aliae denique Interpretationem 
illius spectant. Canonem appello sacrorum librorum cata- 
logum : sic enim hoc nomine multis locis utitur Eusebius. 
Quomodo et apud Ecclesiasticos scriptores, kovwv" catalogum 
eorum designat qui ecclesiis in quocunque munere servie- 
bant : nee non et fidelium episcoporum, et praesertim marty- 
rum catalogum, quorum in solemnibus precibus memoria 
celebrabatur. Unde et canoniznli sunt dicti, qui Sanctorum 

1 Qusost. 1. Artie. 8. •" Vide Greg. Valent. t. 12. 2. 4. pag 20, 21. 

» Bellarm. De Purgatorio, lib. 1. cap. 11. 

» Vid. Henr. Stephani Thcsaurum, voc. Kavuiv. 



PR^LECTIONES THEOLOGICjE. 409 

catalogo inscripti sunt. Kavwv vero ideo pro Catalogo 
ponitur (quemadmodum in Thesauro suo notavit Henricus 
Stephanus), quod catalogus certa norma et regula esset iis 
dignoscendis qui in illo recensebantur. Sic igitur sacra 
nostra Scriptura, oinc aopiara (ut ait Atlianasius in Synop- 
seos suae vestibulo) aWa fiaWov w^tafieva Koi KeKiivo- 
vianiva txu ra j3(/3X(a, " libros habet non infinitos, sed 
finitos, ac certo canone comprehensos." Hinc iiidicem hu- 
jusmodi sacrorum librorum decreto suo in quarta Sessione 
proraulgato ascribendum eensuerunt Theoiogi Tridentini; 
" ne cui dubitatio suboriri possit, quinam sint, qui ab ipsa 
Synodo suscipiantur;" deinde anathemate rem totam in 
hunc modum concludunt : " Si quis libros ipsos iiitegros 
cum omnibus suis partibus, prout in Ecclesia Catholica legi 
consueverunt, et in veteri vulgata Latina editione habentur, 
pro sacris et canonicis non susceperit, anathema." Nos con- 
tra, cum validissimisinnixi rationibus, tum veteris Ecclesiae 
authoritate suifulti, ac nuperorum istorum Theologorum ter- 
riculamenta pro deridiculo habentes, libros in indiculo Tri- 
dentino recensitos, non omnes ejusdem ordinisatque authori- 
tatis esse asserimus, ideoque diligenter inter se distinguendos 
esse dicimus. Sciendum igitur est, alia esse /3(/3X(a Kavovil^o- 
fitva, alia juj? KavoviZofieva; quemadmodum ab Athanasio 
distinguuntur in Paschali Epistola, et in Sacrae Scripturse 
Synopsi. Bi(5\ia KavoviZo/itva sunt libri proprie et univoce 
canonic! dicti: qui, videlicet, fidei vitteque regulam divinitus 
prffiscriptam continent, Kavova tvOiwg koI yvdifiova aXij- 
Oilag, ut loquitur Basilius ; sive InravTwv oKpt^tj ^u-yoi- koi 
yvwfiova Koi Kavova, ut habet Chrysostomus". Atque ita 
Apostolus'! etiam loquitur: " Quicunque secundum hunc 
canonem incedent, pax erit super eos et misericordia." Ef, 
T(^ avT(^ (TTOi\tlv Kavovi. Horum librorum canonem, cum 
alii tum lluflBnus' ex veterum Patrum sententia refert (in 
quorum sententiam et nos prorsus concedimus, quantumvis 
reclamantibus Tridentinis paterculis), in hunc tandem mo- 
dum concludens: " Hsec sunt qua Fatuks intra Canonem 

!• In 2 Corinth. Ilomil. 13. i Galat. 6. 16. 

' Philip. 3. 16. ' Ruffin. in expositione Symboli. 



410 rit^LECriONES THEOLOGIC^. 

concluserunt, ex quibus fidei nostrae assertiones constare 
voluerunt." " Neqiie enim sine caussa (ait Augustinus') tam 
salubri vigilantia Canon Ecciesiasticus constitutus est, ad 
quem certi Prophetarum et Apostolorum libri pertineant; 
quos omnino judicare non audeamus, et secundum quos de 
cseleris Uteris vel fidelium vel intidelium judicamus." At- 
que itafueruntsciiptaCanonica, (ut Hieronymus, RufBnus, 
Athanasius, et alii vocant,) quae et ivdiadnKa, h. e. Tes- 
tamentaria, cum Eusebio" appellare possumus. Inde vero 
intelligimus j3(j3Xi'a juij KavovtZofxtva, ejusmodi scripta esse 
quae non sunt tvSiaOijKa, neque in canone divini foederis jussu 
et auctoritate Dei penes Ecclesiam deposita, ut canonica, 
nisi improprie et sequivoce, dici non possint. Haec autem 
omnia Hieronymo (in Prologo Galeato) Apocrypha dicun- 
tur. " Quicquid (inquit) extra hos est (libros videlicet vere 
divinos et canonicos) inter Apocrypha est ponendum. Apo- 
cryphos vero appellari libros ait August! iius", non quod 
habendi sint in authoritate aliqua authoritate secreta, sed 
quia nulla testificationis luce declarati, de nescio quo se- 
creto, nescio quorum prEesumptiane. " Apocrypha vero 
nuncupantur (ait Augustinus''), eo quod eoruin occulta 
origo non claruit Patribus, a quibus usque ad nos Autho- 
ritas veracium Scripturarum certissima et notissima suc- 
cessione pervenit." Vel Apocryphi dicti sunt libri, quod 
quoties de qusestione fidei agitur, abscondi, nein lucem pro- 
ferantur ad controversias dirimendas, debeant. Porro scripta 
ilia non canonica in eodem omnia ordine non sunt sta- 
tuenda. Horum enim alia aTr6Kpv<pa speciali modo dicunt 
(otto tov aTTOKpinrTHv, ab occultando), aTTOKjOu^ijc fiaXXov rj 
dvayvwaiwg a^ia (uti concinne interpretatur Athanasius 
in fine Synopseos), digna quae abscondantur magis quam 
quae legantur. Has enim hcripturas apocryphas nomina- 
verunt Patres (ut in expositione Symboli ait Ruffinus) 
quas in Ecclesiis legi noluerunt. " Scripturae enim Apo- 

' Lib". ■2°. contra Cresconiura, cap. 31". 

" IJb. 3. Hist. Eccles. cap. 19. (vel 25. iu Graeco.) 

« Augustin, lib. 2. contra Faustum Maniihsuin, cap. 2. 

> Augustin. de Civit. Dei, lib. lo. cap. 23. 



PR^LECTIONES THEOLOGICiE. 411 

cryphae appeilantur (ut est apud Origenem), eo quod 
multa in eis corrupta sunt, et contra fidem inveiiiuntur 
t^adita"^ 

Ad hoc argumentum ita respondet Gretserus* : " Nego 
Majorem si intelligatur de Prophetis proprie dictis; quales 
Isaias, Hieremias, Ezechiel, et alii, qui per excelientiain 
Prophetae nomen fecerunt suum : concede autem Majorem, 
si intelligatur de Prophetis latius acceptis quatenus Pro- 
pheta dici potest, quisquis aliquid divinitus sibi revelatum 
cognoscit, literisque commendat. Sed in hac secunda Pro- 
phetse acceptione falsa est Minor. Nam etiam isti libri (in- 
quit) de quibus cum Haereticis digladiamur, conscripti sunt 
ab illis, qui ea quae scribebant, caelesti lumine illustrati, et a 
SpirituSanctoedocti,scribebant; atqueadeoProphetJeerant, 
quia ea enuntiabant et in literas mittebant, quae Spiritus 
Sancti magisterio didicerant. Et scripturae loca quae VVhit- 
akerus (quem Haereticum hie appellat haereticus), fuci faci- 
endi gratia, accumulat, plus non probant, quam Scripturam 
esse hocsecundo modo sermonemPropheticum." Responde- 
mus, perProphetas intelligi a nobis personas publicas extra 
ordinem a Deo vocatas " viros Dei, immediate a Spiritu 
Sancto inspiratos"'' et Spiritu Sancto a£9atas, ad populum 
Veteris Testamenti de voluiitate Dei edocendum ; sive 
res futuras praedixerint, sive non. Et ab his solis librum 
canonicum'^ Veteris Testamenti conscribi potuisse, citatis 
Scripturae testimoniis evicimus : quae quidem nullius fuci 
faciendi gratia accumulata sunt a nobis, sed ad causam 
plane necessariam. Etsi enim Gretserus rem ita mani- 
festam esse agnoscat, ut nulla probatioiie indigeat ; eo 
tamen impudentiae progress! sunt Pa()istarum alii, ut rem 
manifestissimam in quaestionem vocent. Id facit Johannis 
Pistoriidefensor(fals. 109), nee ab eaabhorretsententia Six- 
tus Senensis'' ubi asserit Maccabaicorum librorum fidei nihil 



" Origen. Prolog, in Cant. [Opp torn. ili. p. 66. B. ed. Bened.] 

* Defens. pag. 97. '■ 2 Pet. 1.21. 

"■Alb. Plghius lib. 1. Hierarcb. Eccles. cap. 2. ait "Ecclesiain inipertire 
canonicam autboritatem quibuadam libris Scripturse quam ex seipsis non ba- 
buerunt." 

' Biblioth. Sanct. Lib. viii., Hseres. sii. § 7. 



412 PR^LECTIONES THEOLOGIC^. 

derogari etiamsi ab authore profano scripti sint: cum libri 
fides non ab authore, sed ab Ecclesise Catholicae authoritate 
pendeat; ut quod ilia acceperit, verum et indubitatum esse 
oporteat. Haec ille. Similiter ille, de quo dixi, Pistorii 
defensor (false 202), negat veritatem librorum ab auctoribus 
dimanare. Et (false 109), ratienem veram ac propriam, cur 
liber aliquisin Vetere Testamento sit Canonicus, banc esse 
ait: quod Spiritus Sanctus per Ecclesiam Judaicam canone 
dignum judicarit, a quocunque tandem scriptus sit. Affirma- 
mus lies, omnesque sanae mentis Tlieologi simul iiobiscum 
affirmabunt, libri fidem ab authore eatenus dependere ; ut 
scriptum ab authore qui divinitus inspiratus non sit profec- 
tum,canonicum esseomnino non posse: minimeque omnium 
inEcclesise authoritate positum esse, utprofani homiius scrip- 
tum, aut humano elaboratum ingenio, possitfacere canoni- 
cum. Quid enim hocesset aliud quam Kcclesiae potestatem 
tribuere, ut possit facere librum canonicum de non canonico ? 
Quod pernegat Bellarminus*, negabuntque omnes qui om- 
nem sanam raentem non ejurarunt. Et audet tamen ille Pis- 
torii defensor nescio quis (nam nomeii non apposuit: credo 
quod puderet ilium vanitatis : pudere certe debuit blasphemi- 
arum quas hie evomuit); audet, inquam, perfrictae frontis 
homo (falso 299), Mentzerum falsi insimulare in hunc mo- 
dum : " Quod scriptos humano ingenio libros a Canone no- 
vus Apostolus excludis, id quolies falsum est?" Et addit : 
•' Verum est, humani etiam ingenii librum, cum a Spiritu 
Sancto comprobatur, fieri divinum." Et (falso 302) librorum 
humanoingenioscriptorumhancdivisioneminstituit: " Libri 
humano ingenio scripti, vel manent sicut scripti sunt, vel 
accessione divinae confirmationis mutant naturam, et divini 
fiunt, ffique ac si primum a Spiritu Sancto dictati fuissent." 
Divinam autem confirmationem, cujus accessione libris hu- 
mano ingenio conscriptis divina concilietur authoritas, 
Ecclesise approbationem intelligit : quae huic Theologo non 
solum Propheta est (sic enim loquitur, falso4 15) ; sed etiam 
plusquam Propheta (circ. fal.s. 224) imo major omnibus Pro- 
phetis (circ. fals. 286 vel 2S!} etc. iieque enim librum habeo 

•^ Lib. 1 . de verbo Dei. cap. 1 0. 



PR^ILECTIONES THEOLOGIC.E. 413 

a(i manum). Sed videamus quibus argumentis confirmet 
Theologaster iste suum paradoxon, Humani ingenii librum, 
accessione confirmationis alicujus divinum posse fieri. Tria 
proponuntur (falso 299) : Primum ex sermonibus ab humano 
ingenio profectis, quales sunt Ethnicorum sparsim iiiter- 
jecti in libris Biblicis, ut Pharaonis, Balaami, etc. (etiamsi 
ipsius Diaboli'), quos iste autumat naturam priorem exuere, 
quando in sacra Biblia transferuntur et confirmantur a 
Spiritu Sancto. Sed ea in re longe fallitur. Nam (ut recte 
monuit Mentzerus) aliud est historice recitare aliorum homi- 
num dicta factave (id quod in Scripturis ssepe fit) aliud ilia 
dicta factave per se habere pro canonica veritate. Ipsa facta 
hominum et dicta proficisci possunt humano ingenio vel a 
malo etiam spiritu (cujus instigatione peccata ab hominibus 
fiunt, quae in libris sacris describuntur) ; at illorum dictorum 
et factorum descriptio in libris Biblicis, non proficiscitur ab 
humano ingenio, nee a motu profanorum hominum, vel 
Diaboli, sed a solo Deo, qui propter suos fines ista Uteris 
mandari voluit. Manent tamen ut erant : videlicet Job. 1., 
manent ista verba Diaboli non Dei. Secundum argumentum 
snmitur a sententiis, quae ex profanis authoribus in Scrip- 
turis citatse inveniuntur. Ut Arati, Act. 17. 28 ; Menandri, 
ICor. 15. 33; Epimenidis, Tit. 1. 12. Respondeo: Sen- 
tentias istas vel referri tantum a Spiritu Sancto atque ita 
priorem naturam non exuere, neque fieri versus Spiritus 
Sancti (quales sunt Davidici), sed manere uti erant, veras 
quidem, sed humanas, non divinas, (quomodo de aliorum 
hominum dictis, quse in Scriptura referuntur, in argumento 
superiori responsum est,) vel a Spiritu Sancto pro suis usur- 
pari (ut usurpata est ilia Menandri^). Et ea ratione divinas 
jam evasisse, quod denuo quasi recoctsesintin Deiofficina, et 
per Spiritus Sancti calamum (quasi per conflatorium aliquod 
ignem sacrum) transierint. Quemadmodum caro sacrificii, 
profana prius, altari admota, per sacerdotum menus trans- 
iens, sacra est facta'' ; et aurum templi'. 'I'ertium argu- 
mentum deducit ex locis qui in sacris Uteris ex Apocryphis 

'Job. 1. s 1 Cor. 1.5. 33. 

•• Hagg. 2. 13. ; Mat. 23. 19. ' Matt. 23. 17. 



414 pr;ei-ectiones theologic^. 

librisallegantur: qualesnotat Job. 9., et in Judse Epistola. 
Verum probari noii potest hujusmodi aliquid ex Apocry- 
pbis esse allegatum. Job. 9, nibil quod buc facial re- 
perio. In Epistola Judae ex apocrypbo Enocbi libro 
assumptum esse testimonium, nonnuUorum veterum fuit 
opinio, a quibus eo etiam nomine rejectam fuisse Apostoli 
epistolam, autbor est Hieronymus''. Sed opinio fuit ista, 
nulla ratione innixa. Piopbetia enim Enocbi citatur quidem 
a Juda, non Scriptura illius aliqua: et vero est simillimum 
(quod a Benedicto Pererio' Jesuita notatum est) tempore 
Judse nullum fuisse librum Enoch; sed jam mortuis Apos- 
tolis, bffireticos aliquos, capla occasione ex propbetia Henoch 
a Juda commemorata, librum hujusmodi quasi antiquitus 
scriptum publicasse. Diiiora sunt quae profert anonymus 
ille (falso 302), ubi negat " Spiritum Sanctum immediate 
inspirasse quae sciipta sunt in libro Ruth, Judicum, Jobi, 
Regum, Paralipomenwn." Et iterum : " An vero (in- 
quit) omnes libri Pro[ihetarum, omnes sermones, omnes 
commentarii dictantur a Spiritu Sancto, et immediate, et 
non interdum ab ingenio humano ?" Deinde jubet Mentze- 
rum cogitare qusescribit Augustinus™, et tacere. Respondeo: 
Prophetarum scripta in duplici sunt differentia. Qusedam 
enim ediderunt ut homines (quemadmodum alicubi recte ob- 
servavit Augustinus") et ista ut ab humano ingenio profecta, 
nunquara vel ab illis commendata, vel ab Ecclesia accepta 
sunt pro canonicis. Alia ediderunt ut homines divinitus 
inspirati; quae et erant et babebantur sacrosancta atque 
canonica. Neque aiiud quid innuitur ab Augustino", (quo 
sine causa Mentzerum iste ablegat, nuUo bono causae suae,) 
ubi de Propbetis scribit : " Quod cum multi fuerint, pau- 
corum et apud Judaeos et apud nos canonica scripta reti- 
nentur." In canonicis vero scriptis exarandis etsi non 
negamus Scriptores sacros religioso usos studio in inda- 
gaudis rebus et penitus cognoscendis (quod de se profitetur 

k In Catalogo in Juda. Et eum secutus Beda, in epist. Judie. 

' Lib. 7. comment, in Genesim, cap. 5. § 1C5. 

<o Lib. 18. de Civit. Dei. " Apud Staplet. de aiiroTrior. script. 

» Lib. 18. de Civitate Dei, cap. 26. 



% 



PR^LECTIONES THEOLOGICjE. 4 15 

Lucas"") : affirmamus tamen a Spiritu Sancto ita in hoc 
opere fuisse gubernatos, ut quicquid scriberent, id totum es- 
seta Spiritu Sancto, turn quoad res, turn etiam quoad verba'. 
Statque firmum illud principium (quod impiis Sophistarum 
strophis oppouimus) Tlaaa ypa<j)ri OtoirvevaTog, " Omnia 
scriptura divinitus est inspirata''". Et illud : ou OsXrifiari 
avOpwirov, " Non hominis libitu allata est olim Prophetia, 
sed acti a Spiritu Sancto locuti sunt sancti Dei homines^" 

Probanda est jam assumptio, quam (propositione con- 
cessa) negat Gretserus. Est autem probata supra. 

Secundum argumentum sumitur a charactere et dicendi 
genere quo authores horum librorum usi sunt : qua nota 
Eusebius' scripta apocrypha Apostolorum nomen prseferen- 
tia discernit a genuinis : 'O rijc (jypaaewg (inquit) irapa to 7i6oq 
TO aTToaToXtKov ivaXXuTTsi \apaKTiip, " Dictionis etloquendi 
forma longe a stylo et dicendi, consuetudine Apostolorum 
abhorret." Quod etiain ipsi Stapletono" unura est ex inter- 
mediis, quibus et ipsa Ecclesia et nos uti dehemus ad discer- 
nendas Scripturas. Quomodoet Bellarminus'' defendit, quis 
libersit habenduscanonicus, "Ecclesiam pro arbitratudecla- 
rare non posse, sed ex veterum testimoniis et similitudine 
librorum de quibus ambigitur cum illis, de quibus non am- 
bigitur," etc. At qui libros controversos cum certo canon- 
icis contulerit, omnia dissimilia reperiet. Desiderabit in 
illis^ qute in Scripturis reliquis ehicent, gravitatem, sim- 
plicitatem, ivipyiiav, vim et majestatem divinam. Testor 
experientiam cujusvis religiosi hominis qui sensus exer- 
citatos habet in Verbo Dei. Et experiatur qui volet, vel 
in ipso libro Sapientise, in quo pleniorem majestale stylum 
quam in libro Ruth agnosci vult profanus apostata Johannes 
Pistorius^. Memini aliquaiido me in ecclesiam ingressum, 

p Luc. 1. 3. t Vide Bellarmin. lib. 2. Ue Coiicil. cap. 12 

' 2 Tim. 3. 16. » 2 Pet. 1. 21. 

t Lib. 3. Hist. Eccles. cap. 25 (ut in Grseca edilione capita diatinguuntur). 

» Lib. 2. De Authoritate Script, cap. 5. § 8. 

« Lib. 1. De Verbo Dei, cap. 10. 

J Humi serpnnt (ut temgena), non in altum assurgunt, ut altera ilia in ccelis 
Data. Sin vel in libro Baruch (in quo major elucet gravitas) ; in quo tamen 
phrasis non eat tarn presaa, nervosa, sedata, majestatia plena. 

' Pistor. in Wegweiser, artic. 1. 



416 PR^LECTIONES THEOLOGIC/E. 

quum praelegerettir aliquid ex libro Sapientiae (quod ego 
non sciveram), vix una vel altero audito versiculo (qui 
continebat sententiam sane probam) statim illud tacite 
apud me cogitare coepisse — Vox hominem sonat : habuique 
persuasissimum, et quovis sacramento contendissem, me 
quemvis potius quam Prophetam divinitus inspiratum lo- 
quentem audivisse. Ut quod ille* ad suum poema : 

"Vive precor: — nee tu divinam JEneida tenta, 
Sed longe sequere, et vestigia semper adora," 

id ad alia omnia seripta frustra sacrorum semula tanto 
certius accomodare possimus, quanto Deum'' ipsum (elo- 
quentise et linguaj authorem) creaturas suas omni modo, et 
ultra comparationis modum, majestate quadam superare 
certum est. 

Certe Hieronymo% illud argumento fuit, Sapientiam Sala- 
monis pseudepigrapham fuisse, quod ipse stylus Graecam 
elegantiam redoleret. Idemque'' de additamentis ad librum 
Estlierae: " Quem librum (inquit) editio vulgata laciniosis 
hinc inde verborum funibus trahit, addens ea quae ex tem- 
pore dici poterant et audiri, sicut solitum est scholaribus 
disciplinis sumpto themate excogitari, quibus verbis uti 
potuit, qui injuriam passus est, vel ille qui injuriam fecit." 
Ex hujusmodi scholastica declamatione constat totum 
16"" caput, contra formam rescriptorum regum Persicorum 
(non magno sane judicio, a qua maxime abhorret nedum a 
stylo Spiritus Sancti). "Non^enim cecidit potens eorum a 
juvenibus, nee filii Titan percusserunt eum, nee excelsi gi- 
gantes imposuerunt se illi," etc. Quae Graecam vanitatem 
plane olent, et recentioris alicujus commentum manifcste 
arguunt^ De cujusmodi elegantiis eleganter Canus* : 
[Certe, quod olim puer magno assensu virorum sapientium 



' Statius, Thebaid. lib. 12. prope finem. ^ 

'' Quanto majorem constat esse differentiam inter oracula Dei et .£neida Vir- 
gilii, tanto diflScilius ut homo Deum quam ut homo hominem assequatur. 
•= Hieronym. praefat in libros Salom. 

<■ Hieron. prsefat. in Esth. ' Judith 16. 8. 

I Vide Concord. Bibl. Lat, voc. Cocytus. 
8 Canus, lib. 2. ; loc. Theol. cap. ult. 



PRJELECTIONES THKOLOGIC^. 417 

dixi], " Si aut Christus, aut Paulus istorum mihi lingua 
loquerentur, nee Christus mihi, nee Paulus essent. Non 
est nitidulus Christus, mihi crede, non est comptulus, non 
elaborate ornatus," etc. 

Atque ut hie affectatiora sunt omnia, ita alibi humiliora 
sunt nonnullaetineptiora (viliora, seu abjectiora) quam ut 
Spiritus Sancti majestatem deceant : cujusmodi reperias 
in authoribus libri Tobiti et Jasonis Cyrensei Epitomes*", 
qui idiotse videntur fuisse, vel certe mediocriter, ac medio- 
critate, eruditi. Prior, verbi gratia, Tobiam iter ingre- 
dientem deseribens' : " Profectus est (inquit) Tobias, et 
canis secutus est eum." Telemachi comitatum diceres de- 
scriptum ab Homero'' : 

B^ p tju£v eic ayoprjv 

OliK oloQ' af^a ti^ ye Svw KvvtQ apyoi sttovto. 

Deinde Tobiae reditum deseribens author' : " Tunc prse- 
cucurrit canis, qui slmul fuerat in via; et quasi nuncius 
adveniens, blandimento suae eaudse gaudebat™." Et hoc 
etiam juaXa 'O/uJiptKwc" : 

Ovpy fifv p oy' iayvc, icai ovara Ka/3]3aXEv afiipw. 

Similiter ridicula sunt quae de tribus noetibus scribuntur 
in fine cap. 6, Tobiti". Author Epitomes Jasonis Cyrensei, 
in operis sui procemio"": "Sieut hi, qui praepurant convivium, 
et quaerunt aiiorum voluntati parere propter multorum 
gratiam, libenter laborem sustinemus." Et in epilogo*" : 
" Sicut vinum semper bibere, aut semper aquam, contra- 
rium est; alternis autem uti delectabile : ita legentibus, si 
semper exactus sit sermo, non erit gratus. Atque hie finis fu- 
turus est" (vel, ut vuigata, "Hie ergo erit eonsummatus"). 
Tertium argumentum sumitur a constitutione Canonis 
per Ezram Proplietam : quam hue accommodant Isidorus'', 

k Lib. 3. Maccab. ' Cap. 6. 1. (al. 5. 25.) 

k Odyss. B. vs. 10. ' Cap. 11.9. 

"> Ut Colloq. Eatisb.; et Colloq. Campiani. Deest tamen illud de cauda io 

Graeco. ° Odyss. P. 302. 

" In editione Latina. p 2 Maccab. 2. 28. 

1 2 Maccab. 15. 40. ' (n Liliro de Offic. 
VOL. XIV. 2 E 



418 PEaiLECTIONES THEOLOGlCiK. 

Rabanus Maurus', Leontius', et authores Hebrsei. Est 
autem hujusmodi : Librisacri Veteris Testamenti ab Ezra 
collect! sunt, et in canonem relati. At isti libri de quibus 
controvertitur non sunt ab Ezra collecti, etc. Propositio 
major plurimorum authorum testimoniis confirmatur a Bel- 
larmino," ubi inter alios citantur Patres vetustissimi Ire- 
nseus", Tertullianus'', etClemens Alexandrinus%aflBrmantes 
Esram recensuisse et instaurasse libros omnes Testamenti 
Veteris. Nee Graecorum solum et Latinorum ista est sen- 
tentia communis, sed etiam Hebrseorum. Unde Elias Le- 
vita" Ezram dicit reformasse coronam juxta vetustatem 
Buam, et ordinasse et correxisse libros sacros. Propositio 
minor confirmatur ab authoribus initio notatis. Isidorus 
et Rabanus aiunt, " Totum Vetus Testamentum ab Esra 
fuisse in 22 libros constitutum ; ut tot libri essent in lege, 
quot habentur et literse." Leontius totidem ab eodem resti- 
tutos commemorat : eosdem, viz. qui a nobis recipiuntur, 
exclusis illis quos Canoni inserendos contendunt Pontificii. 
I. Quse in vulgata editione Latina, ad Estherae'' historiam 
adjecta habentur, vel pro veris partibus operis prsecedentis 
sunt agnoscenda, vel ab authoritate Canonis sunt remo- 
venda. At pro veris partibus operis prsecedentis non sunt 
agnoscenda. Major probatur : quia partes ad alterum opus 
spectantes, pro canonicis non sunt habendse. Bellurminus 
quidem dici posse putat, duplicem fuisse editam (et quidem 
Hebraice, ut ille somniat) Estherse historiam : contractiorem 
unam, quse Hebraice ad nos pervenerit (unde et vulgata 
editio Latina, usque ad quartum versum capitis vicesimi 
expressa est) ; fusiorem alteram ad quam partes istse contro- 
versise pertinuerint; quas tamen ille canonicas nihilominus 
et divinas esse contendit. Nobis igitur ostendendum est, 
fusioris istius historiae, quam nobis obtrudit Bellarminus, 

• De InsUt. Cleric, lib. 2. cap. 54 ; et lib. 3. cap. 7. Vide hidor. Et}-mol. lib. 
G. cap. 1. ' In Lib. de Sectis, Act. 2. 

" De Verbo Dei, lib. 2. cap. 1. Vid. B. Pererio, Prsefat. Commentar. in 
Genes. ; et Baronio, torn. 2. Annalium ad an. 180. 

» Lib. 3. cap. 25. y Libro de Habitu mulierum. 

' Stromatum lib. 1. ' Prasfat. 3. Masoroth Hammasorcth. 

>> A vs. 4. capitis 10 usque ad finem capitis 16. 



PRiELECTIONES THEOLOGICjE. 419 

partes, quae in contraction ilia (quae Hebraice extat, et in 
vulgata editione usque ad quartum versum capitis, Latine 
expressa legitur) non habentur, pro canonicis agnoscendas 
non esse. Sic igitur breviter assumptionem nostram con- 
firmamus, duobus argumentis. 1 . Quod a Tridentinis Pa- 
tribus in Canone non reponitur, id pro canonico non est 
habendum a Pontificiis. At vero partes ad alterum opus 
spectantes, quam illud quod habetur in veteris vulgatae 
Latinse editionis capitibus 9 prioribus (cum 16' initio); ex 
Hebraica editione (contractiore videlicet ilia, quam Bellar- 
minus appellat, historia) expressum ; in Canone non repo- 
nuntur a Patribus Tridentinis. Neque enim additamenta 
haeca Synodo speciatim in Canone recensentur: sed tantum 
liber Esther cum suis partibus. Si igitur partes illze, quae 
capite 10° et sex sequentibus habentur ad aliud opus refe- 
rendae sunt, non autem ad praecedens : a Synodo Tridentino 
canonlcam authoritatem non obtinent. 2. Si partes ad alte- 
rum opus spectantes, pro canonicis essent habendse, turn 
duo Hesterse volumina essent in Canone reponenda. Alte- 
rum enim quod in Hebraico habetur (quod historiae tantum 
summum continere ait Bellarminus) canonicum esse non est 
dubium. Atqui hoc napdSo^ov est hactenus inauditum. 

Minor probatur. 

1. Si essent istae verae partes, tum in editione originali 
extarent : (partes omnes praecedentis libri in Hebraeo repe- 
riuntur.) At istae in editione originali non habentur, in textu 
enim Hebraeo desiderantur; quod et Hieronymus confirmat, 
et omnibus manifestum est. Ergo. Respondet Bellarminus", 
et quidem cum Origene (ut ille ait) in Epistola ad Julium 
Africanura : probabile esse, aliquando ista etiam capita in 
textu Hebraico fuisse, deinde casu aliquo excldisse. At nos 
negamus, cuiquam sapienti probabile esse, Scripturam me- 
lius in Grseco quam in Hebraeo servari potuisse. Imo inju- 
rium hoc esse asserimus in Dei providentiam, quae in rebus 
ad salutem plurimum conducentibusnunquamdeest (ut recte 
affirmat Stapletonus'') : quails potissimum est canonicarum 

' Lib. 1. cap. 7. 

<* In DefeDsione Ecclesiastics Anthoritatis, lib. 2, cap. 1. § 7. 

2 E 2 



420 PR^LECTiONBs theoloqica:. 

Scripturarum conservatio, et quidem in illis verbis in quibus 
a Prophetis exaratse sunt, (quemadmodum ostendit Beliar- 
minus*). 2. Deinde injurium hoc essetin priscse Ecclesiae 
fidem, quse oracula Dei sibi commissa fideliter non conser- 
vasset, si ea interire (negligentia nullo pacto cxcusanda) 
permisisset. Ecclesiam vero ita officio suo deesse potuisse, 
admittendum non est; praesertim a Pontificiis qui tantopere 
de Scripturis Ecclesiae sua? opera conservatis jactitare so- 
leant. 3. Ipse Bellarminus'agnoscit, et ex Philone confir- 
mat, tantam fuisse in conservandis libris sacris religionem, 
ut centies potius mori vellent, quam ut paterentur legem in 
aliquo mutari. Quomodo igitur jam probabile illi fit, tot 
capita ex textu casu aliquo excidere potuisse ? 4. Ipse 
stylus hoc convincit, quern Grsecanici cujusdam esse mani- 
festum est ; qui sermonis sui elegantiam in postremo capite 
ostentare voluit, ut recte observavit Francis Junius. 5. Si 
hsec ex textu casu aliquo excidissent, tum hiatus aliquis in 
originali textu appareret, praesertim cum non ad unum 
locum ista pertineant omnia ; sed quaedam ad initium libri, 
quaedam ad medium, quaedam ad finem, quemadmodum 
ipse confirmat Bellarminus. At in textu Hebraeo omnia 
optime inter se cohaerent, ut ne vestigium quidem appareat 
e medio volumine quicquam intercidisse : imo tota narrationis 
series turbatur, si additamenta ista interserantur, quemad- 
modum postea ostendemus. Ad Origenis vero authoritatem 
quod attinet (quanquam ea apud Catholicos magni non sit 
ponderis) fallit nos Bellarminus quando pro concesso sumit, 
ilium se habere sententiae suae astipulatorem. Dicit enim in 
Epistola ilia ad Julium Africanum, apud Hebraeos quidem 
ista non haberi, sed apud LXX. et Theodotionem : at 
aliquando in textu Hebraico fuisse, deinde casu aliquo 
excidisse, id vero nusquam affirmat. Imo si Sixto Se- 
nensi* credimus, Origenes in Epistola ad Julium Africanum 
haec etiam additamenta explodit : quod an ita sit, iis quibus 
ad manum sunt Integra illius Epistolae exemplaria inquiren- 
dum relinquo. Illud tantum de editione Septuaginta (ne 

• De Verbo Dei, lib. 2. cap.2 ' De Verbo Dei, lib. 2. cap. 2. 

i Bibliothecffi Sanctic, lib. 1. sect. 3. 



PR^LECTIONES THEOLOGIC^. 421 

quis erret) moiiere visum est: illam hie ab Origene intelligi 
quie turn temporis apud Christianos erat vulgata"*. Nam 
post LXX. interpretum setatem Graeca ista additamenta 
esse edita ex eo constat, quod cap. 11, vers. 1 (in vulgata 
editione) mentio fiat anni quarti regni Ptolemaei et Cleo- 
patrae. Errat enim Fr. Junius', cum putat Ptolemseum 
Philadelpiium hie intelligi, qui LXX. interpretes in expo- 
nendo Vetere Testamento occupavit, ut narrat Josephus"". 
Nee enim uxorem habuit ille Cleopatram, sed Arsinoen, 
(quemadmodum ex ipso Josepho in historia LXX. inter- 
pretum intelligimus,) neque etiam pater ipsius Ptolemieus 
Lagi ullam hujus nominis habuit eonjugem. Sed Ptole- 
maeam potius Philometorem hie intelligendum, ex verbis 
illis Josephi' coliigitur : 'O Ss 4>iXo/x7/rajp nroXtjuatoc kqI 
7) yvvi] avTOv KXiOTrarpa, t^v fiaaiXdav oX»)v rriv savToJv 
lovSaiotg iTTiaTivaav, Koi arparjj-yoi Traa-qg rfig Svvaiitojg 
7](Tav Oviac koi AoaiOtog louSaToi". Hie enim Dositheus 
Onia; sacerdotis avyxpovog ille ipse videtur cujus in Addi- 
tamentis hisce ad Estheram facta est mentio. Sed premit 
nos Bellarminus testimonio Josephi", ubi historiam Esther 
enarrans, duas epistolas Assueri et orationem Mardoeha;! 
non praetermittit : cum tamen nihil horum nunc in He- 
brceorum eodicibus habeatur. Neque credibile est (inquit 
Bellarminus) a Josepho haec esse confieta : cum ipse idem" 
de se ista loquatur " In ipso (inquit) historiae meae principio 

> Vide Hieroo. in pnefatione et notis ad librnm Esthene Latine a se editum ; 
ista Bcripta se reperlsse notat in editione vulgata, qua; in Grfecorum lingua et 
iiteris continentur (uot. in cap. 10), et apud uuUuoi penitus ferii iuterpreteni 
(not. in cap. 13). 

' In notis ad cap. 11. ' Antiquitat. Jndte. lib. 12. cap. 2. 

' Contra Apion. lib. 2. 

" De quibus etiani idem Joseplius, Antiq. lib. 20. cap. 8, et lib. 18. cap. G, 
ubi Oniam notat templum in /Egypto ffidificassc ; (quod erat contra Dei luandu- 
tum : ut ostendit Pererius, comment, in Daniel. lib. 3, pag. 138, edit an. 1594 ;) 
additque : " Nee defuerunt Onise similes ipsius Levitaj ac sacerdotes, qui illic divi- 
num cultum frequentarent, et instaurarent ceremonias." Cum quo confer illud in 
vulg. edit, apocr. Eathera), cap. 11 (quo concluditur Esther in Grsecis cxemplari- 
bus): "Anno quarto, regnantibus Ptolemajo et Cleopatra, attulerunt Dositheus, 
qui se sacerdotem et lycvitici generis ferebat," etc. Et nota ndditamenta ista pro- 
fecta ab iEgyptiis Judicis. Vide Scalig. in Euscb. pag. 124 6, dc Ilellcnistis. 

" Antiquit. lib. 11. cap. 6. » Lib 10. cap. 12 (Riifliiii), 11 Gra!e. 



422 PR^LECTIOMBS THBOLOGIC^. 

propter eos, qui qusestiones faciunt, aut in aliquo culpare 
nituntur, astruxi dicens translaturum me libros Hebraicos 
in eloquium Graecum : et hos volentibus aperire, neque ad- 
jicereipse aliquid seorsum, neque subtrahere me promittens." 
Respondeo : Transtulit quidem Josephus libros Hebraicos ; 
verum non divinos solum, sed et alios quoslibet, etiam profa- 
nos et suspectae fidei. Multa"" enim aliena in librum suum 
congessisse ilium (undecunque accesserint) divino Canoni 
non admodum respondentia, clarius est quam ut negari pos- 
sit. Ejusmodi sunt fabulosae narrationes de Mose trienni, 
ed eodem juvene belligerante contra ^Ethiopes, de Tharbi 
Regis ^thiopiae filia connubium Mosis expetente, etc. Ita- 
que Nicolaus Lyranus in fine commentarii in hunc librum 
non dubitavit asserere, Additamenta ista non esse de Scrip- 
tura canonica, sed videri magis a Josepho et aliis auctoribus 
conficta, et postea vulgatse editioni inserta. A qua sententia 
non multum discedit Sixtus Senensis*". Si essent istse verse 
partes operis praecedentis'', turn in editione quze apud Ro- 
manam Ecclesiam authentica est, a reliquo libri canonici 
corpore non resecarentur, atque de loco suo ad operis cal- 
cem rejicerentur. At hoc factum est: quemadmodum in 
omnibus exemplaribus vulgatse editionis videre licet. Ergo. 
Ait quidem Bellarminus pati Ecclesiam ea capita simul 
ad finem libri permanere, ubi ea S. Hieronymus collo- 
cavit : ut intelligamus quid hujus libri sit, et quid etiam 
non sit in codicibus Hebrseorum. Sed addere etiam debuit 
Ecclesiam, quum Notationes quoque et Prsefationem Hie- 
ronymi hie retinendas putarit, Hieronymi hac in re consi- 
lium approbasse. Ait veto ille se Additamenta ilia quae 
ad finem libri subjecit, juxta consuetudinem suam obelo, 
id est veru, prsenotavisse. Hanc autem esse Hieronymi 
consuetudinem, ut veru ea quae ab interpretibus perperam 

p "Josephus frequenter, omissa vera historia, rarrat fabulas: nt lib. 2.Aiiti- 
quitatis Judaicse, cap. 5. et sequentibus, multa de Mose fabulatur, etc. Sed infinita 
sunt hsec, si singula conemur persequi, quibus omissa vera rerum historia, in il- 
lius locum fabulas snfficit." Hsec Leo a Castro in disputations de translationibus 
S. Scriptura:, prsefixa commentariis in Esaiam, cap. 36. 

1 Biblioth. Sanct. lib. 1. sect. 2. 

' Vereo partes non mcrebantur c loco suo cxturbari ; At istsc exturbari merc- 
bantur: Ergo. 



PR^LECTIONES THEOLOCHC^. 423 

ad textum sunt adjecta jugularet nemo ignorat. Et ipse in 
Praefatione in librum Esther (quae in editione vulgataadhuc 
retinetur) sententiam suam plane aperit. " Librum Esther 
(inquit) variis translatoribus constat esse vitiatum : quem 
ego de archivis Hebrseorum revelans, verbum e verbo ex- 
pressius transtuli. Quem librum editio vulgata laciniosis 
hinc inde verborum sinibus trahit, addens ea quae ex tem- 
pore dici poterant, et audiri: sicut solitum est scholaribus 
disciplinis, sumpto themate, excogitare quibus verbis uti 
potuit qui injuriam passus est, vel qui injuriam fecit." Haec 
Hieronymus; Additamenta ista, ceu vitiatam partem, a 
toto Esther volumine resecans, ut ait Sixtus Senensis'. 

3. Si essent ista vera membra operis praecedentis, turn si 
singula fragmenta in locum suum denuo insererentur: cum 
reliquo corpore apte cohaererent. At vero non cohaererent, 
quia, 1° otiosa statim occurreret repetitio insidiarum struc- 
tarum Regiab Eunuchis, etc. : 2°. Quaedam sunt quae inseri 
non possunt, nisi prius versus aliqui de opere prascedente (et 
textu originali) eximantur ; quod certissimo argumento est, 
pannosa ista additamenta (ut Sixtus Senensis' appeliat) ab 
incognito aliquo authore temere hue esse apposita, et ut- 
cunque insuta. Verbi gratia: 15"" caput, a versu 4° (ad 
capitis finem) attexendum esset initio capitis 5'. Id vero 
fieri commode non posset, nisi prius verba ilia demantur, 
quae in principio capitis quinti leguntur : " Die autem ter- 
tio induta est Esther regalibus vestimentis, etstetitinatrio 
domus regiae, quod erat interius, contra basilicam regis: 
at ille sedebat super solium suum in consistorio palatii con- 
tra ostium domus. Cumque vidisset Esther reginam stan- 
tem,placuitoculiseju3,etextenditcontraeamvirgamauream, 
quam tenebat manu. Quae accedens, osculata est summi- 
tatem virgae ejus." Itaque in Graeca editione Sixti V. 
authoritate ex Vatlcano edita, haec omnia in textu pra^ter- 
missa videmus : quo locus scilicet praeclaris istis addita- 
mentis parari posset. 

II. Quae cum canonica Scriptura et historica veritate 
pugnant ea pro partibus Scripturae canonicae non sunt ha- 

• Lib. 1 pag. 27. ' BibliothecK Sanctie, lib. 1. sect. 3. 



424 PR^LBCTIONEB THEOLOGIC£. 

benda. At in additamentis istis plura sunt quae pugnant 
cum canonica Scriptura atque liistorica veritate. 

1. Quod insidias duorum Eunuchorum ad versus regem 
Assuerura narrat, quasi anno secundo regis Assuere factas, 
pugnat cum Scriptura canonica et historica veritate. Constat 
enim ex secundo capite liistorise canonicseEstherse contigisse 
eas post nuptias regis cum Esthera celebratas, quse septimo 
demum Assueri anno factse sunt". Eam vero conjurationera, 
Estherae jam in regio connubio constitutse patefecisse Mar- 
dochseum, Estheram vero regi, sacra confirmat historia''. 
At in Additamentis istis insidise duorum Eunuchorum ad ver- 
sus regem narrantur, quasi anno secundo Assueri factse, 
quemadmodum apparet ex collatione capitis 11, I, cum ca- 
pite 12, 1. Ergo. 

Ilespondet ad assertionem Bellarminus caput 11 et 12 ad 
Initium libri pertinere, atque ibi narrari insidias per antici- 
pationem, quae rursus narrantur postea suo loco, capite 
secundo. Ilia enim verba capitis undecimi. Anno secundo 
regnante Artaxerxe, etc., non debere extendi usque ad 
narrationem insidiarum, sed solum ad ea quae dicuntur in 
ipso capite secundo, id est, ad somnium quod Mardochaeus 
vidit antequam Esther Assuero conjungeretur. Nos vero 
nihil aliud hoc esse quam ipsius Bellarmini somnium confir- 
mamus. Nam, primo, si inepta ista Bellarmini anticipatio es- 
set admittenda, sequeretur quinque integros annos inter 
somnium' Mardochsei et insidiarum detectionem effluxisse 
(quot nimirum inter secundum etseptimum Assueri annum 
iiitercipiuntur). At historia haec eo tempore insidiarum de- 
tectionem factam narrat, quo somnium somniatum est; sic 
enim capitis duodecimi initio legimus: " Morabatur autem 
60 tempore in aula regis cum Bagatha et Thara eunuchis re- 
gis, qui janitoreserant palatii. Cumqueintellexisset cogita- 
tiones eorum et curas diiigentius pervidisset, didicit quod 
conarentur in regem Artaxerxom manus mittere, et nun- 
tiavit super eo regi," etc. Plx textu vero originali Graeco 
unius solummodo diei intervallum inter somnium et insidi- 
arum detectionem intercessisse colligi posse videatur. 

" Esther, 2. 26. • Esth. 2. 22. 



PRJELECTIONBS THEOLOGICjK. 425 



QuEMADMODUM de Canotie, ita etiam de Editionibus 
Scripturarum variis, inter nos et Pontificios controverlitur. 
Ac de Editionibus quidem turn Authenticis turn Vernacuiis 
atque vulgaribus: de utris queetenim qusestiones moven- 
tur. Authenticas vero appellamus ilias editiones quae adeo 
certain et justam authoritatem oblinent, ut ad aliarum 
normam eas expendere atque examinare fas non sit, sed 
soiidain Sacrarum iiteraruin veritatem inde haurire liceat. 
Hujusmodi nos Originalem editionem (ut par est) essecon- 
tendiinus: Hebrseamniinirum in qua Vetus, etGrsecaminqua 
Novum Testamentum Spiritum isanctum dictavisse constat. 
Idem privilegium in alias editiones inde translatas alii con- 
ferunt. Itaque de Fontium prirao, deinde de Translatio- 
num avdivTia erit disserendum. Separatim enim de istis 
qU£BStionem instituere visum est, licet inter se valde con- 
junctis ; ne disciplinse nos ineapaces criminaretur Sacrobos- 
canus^, quemadmodum Whitakerum insimulavit, homo om- 
nia disciplinae bonae rudis atque ignarus. Et quidem in 
sessione quarta Synodi Tridentinae statutum legimus; 1°. 
" Ut libri sacrse Scripturse, cum omnibus suis partibus, 
prout in Ecclesia Catholica legi consueverunt, et in veteri 
vulgata Latina editione habentur, pro sacris et canonicis 
ab omnibus suscipiantur." 2°. Deinde : "Ut hsec ipsa editio 
in publicis leclionibus, disputationibus, prsedicationibus, et 
expositionibus, pro authentica liabeatur ; et ut cam nemo re- 
jicere quovis prwtexlu audeat vel prifisumat." Hinc statum 
controversite inter Orthodoxos et Pontificios Whitakerus* 
noster elicit: Utrum Latina hgec vulgata editio sit authen- 
tica Scriptura, an potius Hebraicus textus in Vetere Tes- 
tamento, et Grsecus in Novo. Et Concilium quidem Tri- 
dentinum definivisse ait, Latinura esse authenticum : nostras 
vero Ecclesias statuere llebraicam Veteris, et Grascam Novi 
Testamenti, esse sinceram et authenticam Dei Scripturam: 

* Part. 1. cap. 1. non procul a fine. 

■ Controvers. de Scriptur. quiast. 2. cap. 1. 



426 PR>£LECTIONE6 THEOLOQICiE. 

itaque omnia esse ex his fontibus definienda et versiones sic 
esse probandas, ut cum his fontibus conveniunt. Hie vero 
exclamat Christophorus de Sacrobosco", a scopo aberrare 
Whitakerum, ut qui maxime : Tridentinam enim Synodum 
hujusmodi comparationem non fecisse ; neque Hebraic! tex- 
tus Grsecive omnino meminisse. Hoc fuisse Calvini men- 
dacium : decrevisse Tridentinos Patres minime esse audi- 
endos eos, qui ex fonte ipso purum liquorem proferunt, 
et ex certa veritate falsum coarguunt. Bellarminum'' idem 
ipsum observavisse (ne quis hie per imprudentiam lapsum 
putet Whitakerum) quod Patres horum fontium mentionem 
nullam fecerunt, sed solum ex tot Latinis editionibus, quse 
nunc circumferuntur, unam delegerunt, quam caeteris ante- 
ponerent. Ad extremum Stapletoni, Reginaldi, et aliorum 
ex ista fsece querelam renovat : sectaries centies refutatas 
ineptias, dissimulatis callide solutionibus a Catholicis ad 
eas datis, pro novis mercibus identidem orbi ostentare. Ita 
ille : cui quid aliud reponamus, quam illud Satyrici" : — 

" Quia tulerit Gracchos de seditione querentes ? 
Quis coeluin terns non misceat, et mare caJo, 
Si fur displiceat Verri, homicida Miloni, 
Clodius accuset moechos, Catilina Cetliegum ?" 

Ecce enim, ne longe abeamus, hoc ipso in loco in quo 
adversus nostros stomachatur, ejusdem criminis cujus alios 
insimulat, ipse reus(et quidem ett' airo^wptj*) deprehenditur. 
Conqueritur ille dissimulasse Whitakerum, quod Calvino a 
Bellarmino objectum est. Interim homo sapiens ipse dissi- 
mulat, Bellarminianam istamcalumniam a nostris* non semel 
depulsam fuisse: ut earn cramben nobis reponere denuo ipsi 
non fuerit necesse. Quod igitur Bellarmino illi pro Cal- 
vino responderunt; idem sibi pro Whitakero responsum 
habeat Christophorus : Utut Tridentina Synodus Hebraici 

• Defens. Decreti Trident, part. 1. cap. 1. 

^ De Script, lib. 2. cap. 10. 

° Juvenal. Satyr. 2. ver. 24. 

"• SibranJo Lubberto, de Principiis Christianorum Dogmatum, lib. 2. cap. 6. 
Fr. Junio. Animadv. in Bellarm. de Vcrbo Dei, lib. 2. cap. 10. iEgidio Hunuio 
in Examine ejusdem loci. 



I 



PRiELECTIONBS THEOLOGICJE. 427 

Graecive textus mentionem explicitam non fecerit ; eponte 
tamen ex ejus definitione sequi illud quod Whitakerus vo- 
luerit. Respondet quidem ad hoc Jacobus Gretserus^ : sed 
ita respondet, ut Whitakeri et nostram de Patrum Tridenti- 
norum hac in resententiasententiam, contra Christophorum 
plane confirmet. Nam si quid (inquit) purum adferatur 
ex fontibus, id nunquam dissentiet a Latina editione vul- 
gata ; si autem dissentiat, jam lioc ipso purum non erit. Ait 
quidem iile impudenter mentiri Calvinum ; patres Tri- 
dentinse Synodi statuisse, minime audiendos esse alios, 
etiamsi ex fonte ipso purum liquorem adferant: (quanquam 
ipsi Gretsero impudentise nota potius debeatur, quisacrorum 
fontium puritatem adeo non agnoscat, ut turbidae etiam ver- 
sioni postponendam putet; non Calvino, qui de fontium 
puritate, ita ut res est, loquitur, non quomodo Bablyonicse 
meretricis calice ebrii de ea imaginantur:) sed quum addit, 
•' Si purus sit obviis ulnis acceptabitur ; quia non divertet ab 
ea editione, quam Tridentini patres authenticam esse decla- 
rarunt: si autem divertat; jam liquor purus non erit;" 
hanc Patrum Tridentinorum sententiam fuisse aperte signi- 
ficat, Editionem Latinam regulam esse debere sententiae 
Spiritus Sancti in Sacris Uteris, ad quam etiam ipsius He- 
braei et Graeci textus Veritas sit exigenda. Atque ita revera 
illos sensisse manifestum est. Nam, 1°. Qui solam vuiga- 
tam Latinam editionem, in publicis lectionibus, disputati- 
onibus, prsedicationibus, et expositionlbus, pro authentica 
babendam statuunt, ii textum Hebrseum Veteris, et Grsecum 
Novi Testamenti, authenticum esse non volunt, nisi quate- 
nus textus ille cum vulgata ilia editione congruit. Atque 
ita Versionem textui Originali praeferunt: et fontem Grae- 
cum et Hebrseum ad Translationem, non Translationem ad 
fontem exigendam definiunt. At Synodus Tridentina solam 
vulgatam Latinam editionem ita pro authentica habendam 
esse statuit. Ita in manuscripta Controversiarum Epitome 
confirmat Robertus Personius' : Concilium Trldentinum in 
illaquarta Sessione determinasse, Uthaec sola editio legatur 

' Defens. Bellarm. lib. 2. cap. 10. 
' De Vorbo Dei, Quaest. 3. 



428 pujElectiones theologicje. 

seu exponutur in scholis, cantetur in divinis ofRciis, et ex 
ipsa decernaiitur controversias. Unde etiam Thomas Sta- 
pletonus* controversiam hanc scholastico more ita proponit : 
" Videtur quod Latina vulgata editio Veteris et Novi Tes- 
tamenti non debet ab Ecciesia pro sola authentica et sacra 
Scriptura approbari," etc. " Sed*" in contrarium estauthori- 
tas summa Sedis Apostolicae et Concilii Tridentini : quae' 
unicam videlicet Latinam veterem et vulgatam pro authen- 
tica approbavit." Et omnium clarissime Gregorius Va- 
lentianus Jesuita" concludit: " NuUo modo auctores ilios 
audiendos esse, qui adhuc post Concilium Tridentinum 
contendunt, posse etiam nunc editionem vulgatam per 
Hebraicos et Grsecos codices, tanquam per fontes (ut 
aiuut) in locis aliquibus, quod ad ipsam sententiam attinet, 
emendari. Non licet, inquit ille, hoc facere, Quin potius 
Grseci et Hebraici codices, sicubi a nostra editione dissi- 
deant, per nostram corrigendi et emendandi sunt. Nam 
hanc Ecciesia peculiari definitione per omnia probavit, non 
illos: quanquam nee illos rejecit, nisi ubi huic nostras edi- 
tioni forte contradicerent." Hactenus Valentianus. 

2°. Qui partes omnes librorum sacrae Scripturae non 
aliter quam prout in Ecciesia Romana legi consueverunt, 
et in vulgata Latina editione habentur, pro sacris et cano- 
nicis suscipiendas statuerunt, ii sententias illas, prout in 
Hebraeo et Graeco textu habentur, pro sacris et canonicis 
agnosci nolunt'. Longeenim aliter ibise habent, quam in 
vulgata Latina habentur : quod ex uno Psalmorum libro 
manifestius elucescit, quam ut sine summa impudentia ne- 
gari possit. At vero Tridentini Patres hoc statuerunt: et 
quidem merito, si Sixtum V. Pontificem Maximum audia- 
mus. " Merito (inquit ille in Bulla Bibliis suis praefixa) 
sacra Tridentina Synodus, veteris vulgatae editionis libros 
non aliter quam prout in Ecciesia legi consueverunt, pro 
canonicis suscipiendos decrevit." 

IT In Relectione Principior. Doctrinal., controv. 6. quoest. 3. art. 3. pag. 523. 
h Pag. 524. ' Pug. 526 (vid. liii. 21 et 24.) 

•• In Analysi Fidci Catholioe, lib. 8. cap. 5. 

I Hinc sequeretur, ubi differentia est inter tcxtus (ut in Psalmis), vel duos 
esse textus divinos, vel Hebraicum non esse divinum. 



PR^LECTIONES THEOLOGIC^. 429 

3°. Qui vulgatam editionem ita authenticam esse sta- 
tuunt, ut earn nemo rejicere in disputationibus et exposi- 
tionibus Quovis praetextu audeat, earn deserendam nobis 
interdicunt, quoties aliam nobis sententiam exhibet inter- 
pres, quam quaein textu Hebrseo vel Grsecocernitur. Prse- 
textum eniin nullum admittunt, qui Quemvis excludunt : 
ut recte observat Mortonus noster. Neque ille solum, sed et 
anteeum Johannes Hartus, nobilis ille sacerdoset confessor 
insignis (his enim elogiis ab authore Concertationis Ec- 
clesiae Catholicaj in Anglia exornatur) idem observavit, dum 
in Collatione™ cum D. Joanne Rainoldo pro Latlna sua edi- 
tione ex decreto Tridentinoita ratiocinatur : " Sinemoillam 
Quovis prastextu possit rejicere, turn nee praetextu textus 
Hebraei." Atque inde demum concludit, prsefracte satis : 
" Hebraeum textum adversus Judseosallegare poteris; nam 
me quidem nunquam moturus est. Ad Latinum nostrum 
semper appello : quem nullo praetextu sum relicturus." 

Quid multis opus est in re tam aperta? Et Tridentini Pa- 
tres et Bellarminus Latinam editionem authenticam esse 
volunt. Qui vero Latinam esse editionem authenticam 
Scripturam asserunt, ii fontes Hebraicos Grsecosque ob- 
struunt : quemadmodum recte afErmavit Whitakerus" ; unico 
illo axiomate Bellarminianam objectiunculam prosternens, 
quam ab illocallide dissimulatam cavillatur Sacroboscanus. 
Quid vero ad argumentum propositum respondit ipse Chris- 
tophorus ? " Dice id esse falsum (inquit ille)°, tum quia 
nihil hujusmodi intendunt (Tridentini Patres et Bellarmi- 
nus), tum quia si forte fontes isti sint misere corrupt! (ut 
quidam volunt) ipsi sunt qui se condemnant. Solum enim 
ex eo, quod constat vulgatam editionem esse authenticam, 
sequitur juvari nos ad cognoscendum, quonam mode se 
habeant exemplaria fontium. Sed de his plura capite ter- 
tio." Haecille. Quonam vero modose habeant exemplaria 
fontium, et an tam misere corrupt! sunt quam miseri isti 
Tridentinse perfidiae patroni comminiscuntur, erit paulo post 
disquirendi locus. Interim verum illud esse pronuntiatum 

" Cap. 6. § 2. ■" Queest. 2. cap. 9, 

o In fine capitis 1, pag. 9. 



430 PRSLKCTIONKS THHOLOOIC5;. 

ostendemus quod falsum esse dicit Christophorus : qui 
quid dicat (modo aliquid dicat) nihil pensi habet. Ita igi- 
turbreviter concludimus: Qui omnem editionem a vulgata 
Latina passim dissentientem improbare tenentur, necesse 
est ut exemplaria Bibliorum Graeca simul et Hebrsea iidem 
improbent. Earn enim ab his plurimis in locis discrepare ; 
qui tantillum frontis habet, inficiari non poterit: et pluri- 
bus nos infra demonstrabimus. At vero qui Latinam 
editionem " in omnibus suis partlbus" authenticam esse 
defendunt, editionem omnem quae ab ea passim dissentit, 
tenentur improbare. Qui enim quae inter se dissentiunt ut 
vera esse velit defendere, nihilo plus agat quam si det operam 
ut cum ratione insaniat, cum utique non possit verum esse 
quod dissonat : ut recte Hieronymus''. Patres igitur Tri- 
dentini, Bellarminus, et iliarum partium reliqui, cum Lati- 
nam vulgatam editionem authenticam esse defendunt, ne- 
cesse est ut simul intendant, fontes Hebrseos etGrsecos qui 
ab ea dissentiunt deserendos esse, adeoque fontes in omnibus 
locis in quibus ab eadem discrepare deprehenduntur, con- 
demnenf. Et quidem Bellarminum hoc intendisse (quicquid 
dicat Sacroboscanus) tota ipsius disputatio iidem facit. 
Nominatim vero'', postquam nostrorum argumentum reci- 
tasset, " Magis credendum esse, quod habetur in fontibus 
Hebraicorum et Graecorum codicum, esse verbum Dei, 
quam quod habetur in rivulis versionum," respondet : " Ne- 
gari non posse, quin sint fontes Scripturarum anteponendi 
rivulis versionum, quando constat, fontes non esse turbatos. 
Jam vero fontes mui.tis in locis turbatos fluerb, vix- 
que dubitari posse vigilantiorem fuisse Latinam Ecclesiam, 
quam Graecam, in suis codicibus a corruptione defendendis." 
Ita sine ullo circuitu sententiam suam aperuit: quandoqui- 
dem fontes turbati sunt, versionis rivulos fontibus Scriptu- 
rarum anteponendos esse. Quid vero sibi vult, quod hoc in 
loco scribit Christophorus? "Ex eo, quod constat vulga- 

p Prsefatione in Josue. 

1 Ita concludit Johannes Azorius, Jesuita, lib. 8. Institut. Moral, cap. 3., 
Grseca et Hebraja exemplaria, qua: nunc extant si cum seusu vulgatse Latinfc 
pugnent, pro Canonico Scriptura esse nobis habendam Latinam editionem. 

' De Verbo Dei, lib. 2. cap. 41. 



PRffiLECTlONES THEOLOGIC*;. 431 

tam editionem esse authenticam, sequi, juvari nos ad cog- 
noscendum, quonam modo se habeant exemplariafontium." 
An non etiam ille in eorum coneedit sententiam (adversus 
quos pugnat Whitakerus noster), qui non ex fontibus 
vulgatse editionis exemplaria, sed ex vulgata editione fon- 
tium exemplaria sestimanda volunt? Certe cap. 3, quo 
nos ad sententiam ipsius plenius cognoscendam hie remittit, 
ultro nobis dat (non diffitetur)', " Sequi ex sua sententia, et 
Ecclesise suae definitione ; si Hebraica aut Grseca exem- 
plaria quae modo habentur, uspiam in iis quae ad fidem aut 
mores Ecclesiae attinent, dissideant a vulgata editione La- 
tina, tunc ea postponi oportere vulgatae editioni. Et quid 
mirum ? (inquit) nam ea hypothesi datasequitur ilia exem- 
plaria non convenire cum primis exemplaribus, quae fontes 
fuerunt editionis vulgatae : quod facile accidere potuit culpa 
Hebraeorum, aut Graecorum, qui non ita bene conservarunt 
fontes, ac Latini suam translationem." Tum multa subjicit 
de locis quibusdam ab Ilebraeis in Vetere Testamento cor- 
ruptis, ac de mala cum Judaeorum tum Graecorum fide : 
quae nos suo loco reservabimus. Concludit tamen ad extre- 
mum, ista non eo esse a se dicta, quo damnatavelit Hebraica 
vel Graeca exemplaria, quae ad nos pervenerunt. Verum 
hoc perinde est (ut quod inepte Whltakero ipse paulo ante 
accommodavit, nosjustissime ad authorem transferamus) ac 
si quis Christophorum vocaret nebulonem, moneret tamen 
se bene de homine sentire. Quomodo enim ille Hebraicis 
et Graecis exemplaribus detractum nolit, qui cum hie tum 
alibi' tot corruptelis depravata contendit ? Quorsum igitur 
haec omnia de Hebraicis etGraecisexeraplaribus?"Nimirum, 
ut ostendam (inquit)", si quid majoris momenti in illis repre- 
hendendum sit, cuinam causae id possit merito adscribi : ita 
ut non propterea in dubium revocari oporteat authori- 
tatem vulgataa editionis. Nimirum hoc illud est, quod 
Christophorus negat, et nos indignamur a Bellarmino et 
aliis decreti Tridentini patronis defendi : tantam esse vul- 
gatae editionis authoritatem, ut potius quam ad fontium 

• Part 1. p«g. 18. • P»g. 382, etc., 35, 36. 

» Pag. 23. 



432 pr;electiones theologic;e. 

normam earn exigi admittant, caussas nescio quas a quibus 
fontium corruptela profecta fuerit, comminiscantur : atque 
ita fontibus aiiOsvriav a Deo profectam detrahant, ut illam 
version! humana opera elaboratac impertiantur. Quamsen- 
tentiam suam etiam in quarto primae partis capite aperte 
prodit Jesuita hie noster. Asserit enira*, jure facere Pon- 
tificios, quod nolint versionem suam ad fontes examinari, 
si per fontes intelligantur ii codices Hebraic! et Gra;ci, qui 
modo habentur. " Non enim constat (ait ille),eos cum suis 
fontibus, id est, primis exemplaribus convenire : quibus 
tamen conformem esse nostram versionem, nos certos facit 
Ecclesia''." Additque, ad hujus rei confirmationem, Hiero- 
nymi tempore non fuisse semper tutum transiationem ad 
codices qui tunc habebantur emendare : multoque igitur 
nunc minus, cum adeo crevit malitia et inscitia, tumHebraeo- 
rumtum Gra;corum. Mitto quod profanam illam Willielmi 
Reginaldi^ apostata: sententiam approbat": " Appellationem 
a vulgata editione ad Hebraieam et Graecam lectionem, 
cum ea libertate quam sibi nunc sumunt homines, expedi- 
tissimam esse viam ad fidem penitus extirpandam, ad apos- 
tasiam, ad atheismum." Illud tantum observari volo, 
quanam fide (qui fidem hie in adversario suo desiderat) 
in hoc negotio usus fuerit Sacroboscanus : dum Whitake- 
rum cardinem controversise ex Calvino expiscatum, et pro 
statu qusestionis parentis sui confutatum mendacium (sic 
enim homo mendacissimus appellat) nobis proposuisse, ca- 
viilatur. Si enim editio Latina vulgata ita autheiitica sit, 
ut ad codices Hebraicos et Graecos, qui modo habentur, exa- 
minare eam non liceat ; si loca Hebraicorum et Grsecorum 
exemplarium, quae ab editione vulgata dissentiunt, a primo- 
rum et authenticorum exemplarium fide recesserunt; si ea 
fuit Synodi Tridentiiiae sententia (quemadmodum ex ipsius 
decreto, ejusque interpretibus, Pontificeipso et Pontificiis, 
planum fecimus) ; si deniqueBellarminus, si Christophorus 
de Sacrobosco (sicut locis ex ipsorum disputationibus pro- 

» Pag. 34. ' ' Concil. Trident. Sess. 4. 

■ In Rcfutatione Repreliensionis Whitakeri, pag. 297. 
.Tart 2. cap 6. p. 109. 



I 



PR^LECTIONES THEOLOGICiE. 433 

latis evicimus) illud ipsura arete tenent : qua fronte potuit 
clarissimum Whitakerum damnare, quod statum hunc esse 
qusestionis concluserit : Utrum Lalina vulgata editio sit 
authentica Scriptura, an potius Hebraicus textus in Vetere 
Testamento, et Grsecus in Novo ? An, quod res est, in 
eorum ipse reponendus est numero, qui ut ejus caussae, 
"quam cupiditate magis quam ratione delegerunt, patroni 
habeaiitur, de industria alienum statum controversiis ac- 
commodant: quo et negligatur Veritas, et quod dicant ipsi 
semper habeant, cum secus jejuni, arid!, et plane infantes 
apparerent?" agnoscit verba opinor sua."" Certe Gulielmum 
Aianum, Gregorium Martinum, Ricardum Bristoum, cum 
reliquo Anglo- Rhemensium sodalitio'^, in Praefatione quam 
Novo Testamento in Anglicum sermonem a se translate 
prsefixerunt, libere profiteri non puduit : Vulgatam* edi- 
tionem non modo reliquis omnibus Latinis translationibus 
meliorem esse, sed et Grseca ipsa editione, in iis locis, in 
quibus differunt" ; seque hac ratione inductos, Latinum vul- 
garem potius quam Grsecum textum transtulisse ; quod 
ilium Graeco sinceriorem et minus incorruptum esse per- 
spexissent. Posteaque ad idem seminarium factus transfuga 
Guilhelmus Reginaldus (qui toties in Sacroboscani mar- 
gine apparet), in Refutatione Reprehensionis Whitakeri', 
hoc ipsum pertinaciter defendit : Latinam editionem vulga- 
tam fontibus quos nunc habemus esse puriorem. Et addit* : 
Tridentini Concilii Decretum multis clarissimis et eviden- 
tissimis niti rationibus; sive cum Hebraeo et Grseco nunc 
extantibus, sive cum novaruni Versionum aliqua compare- 
mus. Similiter Nicolaus Zegerus in Epanorthotse sui Pro- 
logo, non tantum fidendum esse judical editioni Grsecae 
Novi Testament!, quantum vulgatse Latinse" ; negatque 
Graecam editionem solidae veritatis fontem esse. Et Tho- 



' Part 1. cap. 1. pag. 2. ' Possevin. Bibliotb. Select, lib. 2. cap. 12. 

' Sect 35. ' Sect. 51. Vid. sect. 48. 

'Cap. 12, pag. 295, 296. Vide et pag. 387. 

K Cap. 13, pag. 390. 

" Circa Prologi iaitium, tutum ease negat ad originem Graecam recurrere ; qnod 
Grsecorum codices, praesertim pauIo antiquiores, longe siut comiptiorea quam 
Latinorum. 

VOL. XIV. 2 F 



434 PUJiLECTIONES THEOLOGIC^. 

mas Stapletonus' negat hsereticorum (quos appellat) opi- 
nionem illam subsistere posse, quae asserit, cseteras ver- 
siones Veteris Testament! sic esse retinendas, ut liberum 
sit semper, adeoque necessarium, ad fontem Hebraicum 
recurrere, tanquam certius quiddam et indubitatum Dei 
verbum. Et in artic. 3, ait, Textum Graecum (ut et He- 
brseum) varium, corruptum, et dubium esse; solamquc 
Latinam versionem, sicuti et Latinorum fidem, puram et 
sinceram et orthodoxam permansisse. Mitto alios innume- 
ros ejusdem sententise assertores. Ex his enim quae pro- 
duximus, manifestum evadit, genuinum esse ilium hujus 
controversise statum, quem Melchior Canus'' (quem erudite 
sane et diligentissime hac de re scripsisse ait Valentianus)' 
in hunc modum (eodem prorsus quo Whitakerus) proponit : 
*' An scil. in sacrarum literarum intelligentia ad Hebraicum 
Grsecumque fontem sit recurrendum ? An potius editio 
ipsa Latina tam magnse sit auctoritatis et ponderis, ut nee 
ab originali Scriptura pendeat, nee per eam aut corrigi 
oporteat, aut limari ?" Vel ut quaestionem statuit Wilhelmus 
Lindanus" : " Undenam solida Sacrarum literarum Veritas 
sit petenda ? an ex veritate Hebraica, vel fonte Graeco ? an 
de vulgata potius editione Latina, sit perquirenda? Qoud 
venerandis (inquit ille)in ConcilioTridentinoPatribusnuper 
placuit." Turn defendendum sibi sumit : " Vulgatam ver- 
sionem aliis omnino non versionibus tantum et castigationi- 
bus novis, verumipsis etiam Hebraiciscodicibus Grajcisque 
hodiein vulgusnotis, essemultoet praestantiorem et verior- 
em, adeoque sententiae authoris sui mi;lto affiniorem. Idque 
omnino defendi oportet ab iis qui Decreti Tridentini seriam 
Defensionem in se recipiunt. Ut Sacroboscanus noster, dum 
certamen hoc voluerit defugere, causam Pontificiam prorsus 
prodiderit, et in ipso primo congressu (et disputationis ves- 
tibulo) arenam turpiter deseruerit, et manus quodammodo 
victus dederit, etc. Nobis igitur, contra Tridentini decreti 
patronos, fontiumHebraeorum etGraecorum authoritas atque 

' In Eelect. Principior. Doctrinal. Controv. 6. Qusest. 3 (in explicatione primi 
Articuli). 

^ Locor. Theolog. lib. 2. cap. 12. ' Analys. Fid. Cathol. lib. 8. cap. 5. 

"" De Optimo G«n. Interprat. lib, 1. cap. 1. 



PR^LECTIONES THEOLOGIC^. 435 

integritasasserenda est; cujusjustissimaeassertionissolidum 
hoc a nobis substernitur fundamentum : 

Ea editio qute ab ipso Spiritu Sancto profecta est, et a 
Prophetis atque Apostolis Ecclesiae primum tradita, pro 
authentica agnoscenda est ; normaque esse debet, ad quam 
translationes omnes humana industria elaborate examinari 
debeant. 

Hujusmodi vero est Hebraica Veteris, Grseca Novi Tes- 
tamenti editio: ne ipsis quidem adversariis refragantibus. 
Vetus enim Testamentum per Prophetas sermone Hebrseo 
exaratum est : si capita quaedam Danielis et Ezrse Chal- 
daice scripta exceperis ; quod tanti non est, quo minus vere 
Hieronymus dixerit, Vetus Testamentum esse totum He- 
braice scriptum. Similiter et Graeca editio Testament! 
Novi universa, Apostolos et Evangelistas auctores habet; 
fatente Bellarmiiio". 

Hoc firmissimum sententiae nostrae fundamentum concus- 
sisse sibi videntur adversarii, omnemque argumenti hujus 
vim infregisse, dum propositionem nostram de editione 
pura et sincera intellectam concedunt ; corruptse vero et de- 
pravatae, qualem earn esse dictitant quae ad nostra tempora 
pervenit, accommodatam, infieiantur. Ita Bellarminus": 
" Dubium (inquit) esse non potest, quin editio Apostolica 
summae sit auctoritatis nisi forte constet eam esse corrup- 
tam." Addit idem"": " Negari non posse quin sint fontes 
Scripturarum anteponendi rivuiis versionum, quando con- 
stat fontes non esse turbatos : nunc autem fontes multls in 
locis turbidos fluere." Similiter Anglo-Rhemenses'' se, hac 
ratione inductos, Graeco textui Novi Testamenti Latinam 
editionem praetulisse affirmant, quod eum minus sincerum 
atque incorruptum quam vulgatam illam Latinam fuisse 
perspexissent. Eamque duntaxat ob causam fontes se 
dereliquisse, quod eos corruptos fuisse judicaverint, pro- 
fitetur Guilhelmus Reginaldus.'' Saniorisque consilii vide- 



» De Verbo Dei, lib. 2. cap. 7. ° De Verbo Dei, lib. 2. cap. 7. 

Plb. cap. 11. 

1 Praefatione in Novam Testamentum a sc versum § 35 et 51. 
' Eefatatione Reprchcnsionia Whitalieri, cap. 12 (p. 292). 

f2 



436 PR^LECTIONES THEOLOGlCi^. 

tur Cano", " Limpidam aquam e lacunulis defieecatis, quam 
ex turbato fonte liquorem obscoenum bibere." Id quod etiam 
Gregorio Valentiano probatur'. Eodem modo Julius Ruge- 
rius", " Turn Hebraicos turn Graecos codices (dicit) vitiatos 
et inquinatos esse : quorum propterea lectionem Vulgatae 
Latinaj opponere non debeamus." Denique iisdem insistens 
vestigiis Thomas Stapletonus', adargumentum quo dicitur, 
Majorem esse puritatem fontis quam rivuli ; ideoque He- 
braica potius veritate quam alia versione uti debere Eccle- 
siam, respondit : Verum id esse de fonte puro et incorrupto ; 
sed talem nunc non esse Hebraicum textum. Quomodo, et 
in articulo 2, Novi Testament! Grsecum textum propter ex- 
emplarium maximam varietatem et dissonantiam, atque 
item corruptelas varias, hodie valde incertum et dubium 
esse respondet. lUud igitur nobis inquirendum restat : 
An fontes ita contaminati sint, ut avOtvrt'tav amiserint, et 
translatio Latina illis sit anteponenda. Partem affirmati- 
vam sustinent patroni decreti Tridentini. Negativse partis 
nobis incumbit probatio; in qua ea prsecipue a nobis 
adhibebuntur argumenta, quae ab ipsis Pontificiis, Roberto 
Beliarmino, Aria Montano, Sixto Senensi, Johanne Drie- 
donc, Didaco Pay va Andradio, Isaaco Levita, etc., ad fon- 
tium authoritatem tuendam adhibentur. Etsi enim Bellar- 
minus*,etalii, id tantumsuisargumentisconfectumvolebant, 
Judseos in odium Christianse fidei nequaquam studiose de- 
pravasse et corrupisse multa loca Scripturarum, adeoque in 
universumatqueomninofontesnon essecorruptos: nostaraen 
ex iisdem etiam iilud deducemus quod proposuimus, Fontes 
ita corruptos non esse, utauthentici esse desierint, atque ex 
Latina editione tutius ac certius sententia Spiritus Sancti 
quam ex illis petendafuerit. Id quodilli tenere debebunt, qui 
Tridentini decreti patrociniumin se susceperint(quemadmo- 
dum ante pluribus a nobis est ostensum). Primo igitur loco 



' De Locia Theolog. lib. 2. cap. 14. 

t Aualya. Fidei Catliol. lib. 8. cap. 5. 

" In Opusculo de Libris Cauonicis, cap. 12. 

» 111 Relect. Princip. Doctrin. Contror. 5. qnteit. 3. artic. 1, 

" DeVerlio Dei, lib. 2. cap. 2. 



PR^LECTIONES THEOLOGIC^. 437 

ea a nobis proponentur argumenta, quae profontium faciunt 
integritate; deinde ea solventur, quae adversus eorum sin- 
ceritatem objiciunt Pontificii. 

1 Primum vero erit illud nobis argumentum, quod a Bel- 
larmino^' ultimo loco proponitur, a Providentia ductum, qua 
Deus Ecclesiae suas semper prospicit. " Non enim verisi- 
mile est, Deum id passurum fuisse, ut verba tot illustrium 
Prophetarum (similiter etApostolorum) generaliterfalsaren- 
tur," ait Bellarminus. Addunt vero nostri: cum profanorum 
hominum scripta, Homeri, Pindari, Herodoti, Xenophontis, 
Platoiiis, Demosthenis, etc., aliquot ante Novum Testa- 
mentum seculis exarata, ita in integritate sua conservata 
fuerint, ut ipsorum translationes, linguse in qua a primis 
authoribus conscripta sunt exemplaribus semper subjice- 
rentur, ad quae quoties de sententia authoris moveretur con- 
troversia, suprema semper fieret provocatio : minus esse 
verisimilein scriptis illis divinis, quae tantoperead aeternam 
spectant hominum salutemitadormitasse custodem Israelis" 
ut Scriptura originalis Spiritus Sancti aiBatu edita, quae 
aliquando princeps fuerat et omnium domina, Latinae trans- 
lationi jam lieret tributaria. 

II. Adjungunt et aliud nostri argumentum, ab eadem Dei 
providentia desumptum, quae cum in minimis non defecerit, 
in maximis defecisse non est putanda. Si ne minima qui- 
dem et vilissima sit creatura, quae potenti Dei manu omnia 
sustentanlis, in specie sua hucusque non fuerit conservata, 
et in posterum conservabitur: quanto minus putandum erit, 
divina oracula, praecipuum opus manuum ejus, unde major 
quam ex creaturis illis ipsi accedit gloria, et populo ejus 
fructu^, excidere potuisse? Imo, si Dei providentiae librum 
Levitici et ceremonias jam abolitas, ad nostra tempora 
conservare visum est, quodindeutilitasaliqua ad Ecclesiam 
dimanare posset : si nee minimum Psalmum perire passus 
est, ne ilia quidem quae iisdem verbis in aliis Scripturae 
locis repetuntur; quanto magis Providentiam illam excu- 

« lb. lib. 2. cap. 2. 

1 Tho. Cartwright ad Prajfat. Anglo-Rhemens. 



438 PR^ELECTIONES THEOLOGIC^. 

buisse existimabimus, ne utriusque sui Testamenti verba, a 
Sancto ipsius Spiritu dictata, ita(a falsariis)corrumperentur, 
ut authentica esse desierint, et ab Humanse Translationis 
authoritate dependere opus habeant. 

III. Si fontes hoc modo essent depravati, verba ilia pe- 
riisse dieendum esset, quibus sententiam suam expressit 
Spiritus Sanctus. Hoc vero admittendum non esse, in hunc 
modum confirmamus : Si verba ab ipso Spiritu Sancto 
dictata amittendaessent, tumaliaeorumlocosubstituerentur, 
quse non minus commode ac plene sententiam Spiritus 
Sancti exprimere possent quam ilia. Nulla vero dantur 
hujusmodi : nam in fontibus omnia esse tju^ariKwrspa et 
pleniora, quam in rivulis Translationum inde deductis 
negari non potest. Hincille Augustlni Canon (qui in De- 
cretum^ etiam relatus est) "Locutio" divinarum Scriptu- 
rarum secundum cuj usque linguae proprietatem accipienda 
est. Habet enim omnis lingua sua quaedam propria genera 
locutionum, quae cum in aliam linguam transferuntur, 
videntur absurda." Hinc etiam qui integritatis fontium 
hostes sunt acerrimi, Wilhelmus Lindanus*, Melcliior Ca- 
nus*^, Gregorius Valentianus"^, coguntur concedere, a codi- 
cibus Lalinis ad fontes recurrendum, ut intelligantur voca- 
bula quse magnam emphasim habent aut aliquam innatam 
proprietatem apud Hebraeos etGraecos, quam Latinus sermo 
exprimere non valet. Hujusmodi dictiones multas, cum 
in Hebraeicis qusestionibus turn in commentariis annotavit 
Hieronymus (ait Melchior Canus). Et rem totam luculenter 
confirmat in Ecclesiastici sui Prologo Jesus Siracides : 
TlapaKiKXriCfOe ovv (ait ille) jutr' svvoiag tcai ttp<to)(iiq rijv 
avayvuxnv TroiuaOai, Kai avyyvwuriv s\iiv t<^' oTe av Sokwjuev 
Tujv Kara rijv ip/xriviiav Tre^iXoirovrifiivwv rial tuv Xi^ciov 
advvaixtiv" . ov 70^ laoSvvafiu aitra cv tavroi^, 'E/3jOai(Tri 
Xeyo/jievai ical orav /liTaxOr] eie kripav yXuirrcrav' 6v /xovov 
Si ravra, aWa (cai aurof 6 yojUOf, koi a'l irpoipriTuai, Kai ra 

■ Dist. 38. c. Looutio. * De Vera Religione, Cap. 49 ct 50. 

' De Opt. Gen. Interpret, lib. 3. cap. 10, 11. 
= Locor. lib. 2. cap. 15. ■* Analys. Fidei, lib. 8. cap. 6. 

• Debuissent snbstitai verba tiroSvvaiioivTa. At dari non possunt hujus- 
modi. 



( 



PR^LECTIONES THBOLOGIC^. 439 

AoiTTtt Tuv pipXiwv oh fxiKQuv 6^4' Tiji' Sia(j)Opav iv favTOiQ 
Xsyofxeva; hoc est: " Hortor itaque vos, cum benevolentia 
et atteiitiore studio lectionem facere, et veniam habere, si 
facultate vocum quarundam destitui videbimur, quibusdam 
in locis, in quibus interpretandis studiose laboravimus. Non 
enim aeque valent eadem per se, quum dicuntur Hebraice, 
et quando fuerint translata in alteram linguam . Neque so- 
lum ista ; sed et ipsa Lex et Prophetise, et libri reliqui, non 
parvam habent differentiam (excellentiam) sermone suo 
enunciata." Hsec ille. Ex quoin hunc modum argumen- 
tatur Arias Montanus in Commentatione' de varia Hebrai- 
corum librorum scriptione et lectione : " Grsccam linguam 
verborum splendore et ubertate, et multiplici compositione 
ac significatione, Latinas praeexcellere, nemo, vel qui utram- 
que leviter degustarit, est qui ambigat. Atqui sacrorum 
verborum majestatem, pondus, numerum, et significationis 
vim Graece reddi exprimique posse, Ecclesiastici libri con- 
cinnator negat." Conclusionem Christophoro nostro colli- 
gendam relinquo: et simul expendat rogo, audax fuerit ille 
magis, an ignarus, qui scribere non erubuit^ : " Latin UM 
textum emphaticum satis esse, et Spiritus Sancti sensum 
explicare, Majestatemque assequi, satisque in se lucis 
habere ad Scriptural sententiam illustrandam." Quod si 
me monitorem non audiat, Lindanum"" suum consulat, capi- 
tibus aliquot integris insanum hoc paradoxum refutantem. 
Andradium consulat, Tridentinx item fidei defensorem. 
Is', de collatione Latinorum exemplarium cum Hebraicis 
agens : " Ut vulgatum (inquit) interpretem concedamus 
summa omnia fide et integritate reddidisse ; efficere tamen 
non potuit, ut Latinse linguaj angustiaj cum Hebrsea foe- 
cunditate certarent." Similiter', de collatione textus La- 
tini cum Graeco verba faciens: " Cum ssepe (ait) ac saepius 
accidat, ut sententiae vel sint obscurius, vel parum diligenter 
a Latino interprete redditse, vel Graecaj orationis vis non 

' Bibliis intcrlincatis, anno 1684 editis, prtefixa. 

8 Sacrobosc. part. 2. cap. 9 (pag. 188). 

"• De Opt. Gen. Interp. lib. 2. cap. 10, 11, 12. 

' Defensionis »u», lib. 4. p. 657. 

J Pag. 690. 



440 PRiELECTIONES THEOLOGICJE. 

possit Latine apte explicari : magnum certe nobis aditum ad 
Novi Testamenti cognitionem Gracca afferre solent." Si 
nee hos audire volet Christophorus, Patres'' saltern audiat, 
id ipsum passim testificantes. Hilarius, in illud Psalmi 118, 
Omnis consummationis vidi finem, "Frequenter(inquit)ad- 
monuimus, non posse satisfactionem intelligentise ex Latini- 
tatis translatione praestari. Alia enim vis dicti hujus est ex 
Graeco enunciati." Similiter Ambrosius, in explanatione 
Psalmi 118, " Latinos (ait) non posse in omnibus vim 
Graeci sermonis exprimere ; quod in Graeco plerumque major 
sit vis et pompa sermonis." Et Hieronymus, in commen- 
tariis Epistolae ad Ephesios, illud quod in vulgata habe- 
tur editione, A constitutione mundi, explicans, " Non id 
ipsum (inquit) KarajioXr), quod constitutio sonat. Unde 
nos, propter paupertatem linguae et rerum novitatem, et 
(sicut quidam ait) quod sit Grsecorum sermo latior, et lingua 
felicior, conabimur non tarn verbum transferre e verbo 
(quod impossibile est) quam vim verbi quodam explicare 
circuitu," etc. Summa est : cum in versionum rivulis 
sententia Spiritus Sancti plene et plane inveniri non possit, 
integros nobis et illibatos relinquendos esse fontesin quibus 
suis ipsius verbis sententiam suam Spiritus Sanctus expres- 
serit. 

IV. Sacrosanctse Scripturse, quod corrupta sit,impingere, 
impium esse, recte pronuntiat lo. Isaac Judseus contra Lin- 
danum'. " Cum enim hie (ait ille) ipsius Christi et sacro- 
sanctse Scripturaj Veritas, lionos et majestas, in dubium 
vocetur; quis non irapietatis plenum facinus judicet? quis 
tales homines Legis Corneliae non reos peragat, qui impu- 
denti ausu Hebraicje veritati derogare, omnemque authori- 
tatem adimere non vereantur ?" Haec ille. Neque hie 
evadent illi, ut Beliarminus et alii, qui satis esse putant, 
si agnoscant fontes in universum non esse depravatos ; 
cum ita tamen depravatos volunt uteorum authoritas vacil- 
let, etc. Et Hebraeorum ilia est in Hierosoiymitano Tal- 
mude" sententia non aspernanda : " Testamentum quod de- 
ficit in parte, deficere in toto." 

i* A Cano citatos, lib. 2. cap. 15. ' Lib. 2. p. 80. 



PR^ILECTIONES THEOLOGICa:. 441 

Augustinus" ita argumentatur : " Mihi videtur exi- 
tiosissime credi aliquod in libris Sanctis esse mendacium, 
etc. Admisso enim semel in tantum authoritatis fastigium 
ofBcioso aliquo mendacio, nulla illorum librorum particula 
remanebit, quaj non, ut cuique videbitur, vel ad mores 
difficilis, vel ad fidem incredibilis, eadeni perniciosissima 
regula ad mentientis autoris consilium ofBciumque refera- 
tur." Haec Augustinus. Ad eundem modum recte etiam 
colligit Sixtus Senensis": " Si quid quantumvis minimum in 
Novo (et Vetere pariter) Testamento falsatum essedicatur, 
omnis Novi (et Veteris similiter) instrumenti fides autori- 
tasque adimitur. Sicut enim de corruptione partis unius 
suspicari licebit, ita et decEeteris ejuspartibusopinari licebit: 
cum nulla potior causa sit, cur hsec magis pars quam ilia 
incontaminata servari debuerit." Similiter et de Hebrajis 
codicibus Andradius"" : *' Illud si semel persuadeant, nullum 
ab illis non suspectum, nullum non dubium, nullum non 
calumnise invidijeque obnoxium testimonium peti poterif: 
facile enim quisque ex his, quae a Judseis illi contaminata 
fuisse contendunt, omnia poterit in dubium revocare, et 
quae a majoribus se Judsei didicisse, et sanctissimos vates 
a Deo accepisse affirmabunt, ab eisdem fuisse conficta non 
sine aliqua verisimilitudine opinari : cum levissima eorum 
sit authoritas, quos gravissimi ssepius mendacii convin- 
cimus." 

V. Pro integritate Scripturarum, illud etiam usurpare li- 
cebit argumentum quo utitur in 'OBijyw suo'' Anastasius Si- 
naita, ita scribens : Al fiiv yap tvayjsXiKal koX airoiTToXtKal 
[ypa(pa\] oiSa/itv on avoOtvroi ilai, KoOii irtpi tovtov Bia- 
<j)6p(og (jvviTai,afxtv XiyovTi^ on SiaSodivrog Koi ypa<pivTOQ 
rov tvayytXlov tu ro'ig ypap.fiaai ruiv ifiSo/Mi'iKOVTa Bvo yXwcT- 
CTWv, KOI Etfvwv, aSvvarov tern, paBiovpyiav, rj fjidw(Tiv, r) 

" Epist. 8, ad Hieronymiim. •> Bibliotli. Sanct. lib. 7. haeres. 1. 

P Defens. Fidei Trident, lib. 4. p. 623. 

1 Alphonsns Tostatns in Commentar. ad cap. 21 Josuas, queest. 12 (fol. 154, 
col. 2), ita ex uno loco coUigit contra universum Hebraicorum codicum fidem : 
" Cum semel constet aliquid deficere, semper erit prtesumptio quod aliqiiid defi- 
ccre potent," etc, Videeum in 4 Beg, 24, fol, 247, col, 1, K. 

' Pag, 338. 



442 PRJELECTIONES THEOLOGICiE. 

TTpOfffl/jKJjv, virofiiivui avT(^. K^v yap (iiaq, t} koi ^ivH^aq 
yAwTTijc iTTiXHQr\ai rig vodtvaai to j3t]3Ata, yikiyxiTO ivQvQ 
xiTTO Twv aXXwv ifido/n'iKOVTa jXwcrawv ri paSiovpyia airij : 
hoc est; "Scripta Evangelica et Apostolica scimus depravari 
non posse; quemadmodum variis locis jam ostendimus, eo 
quodEvangelium septuagintaduarum linguarumet gentium 
Uteris consignatum sit. Quare fieri nequit, ut vel detrac- 
tione vel additione a sceleratis corrumpatur. Nam licet 
quis unius vel alterius linguae libros falsare conaretur, 
improbitas tamen ista statim detegeretur et redargueretur ab 
aliis septuaginta Unguis." Hsec Anastasius. Eodem 
argumento usus est etiam Hieroiiymus in praefatione in 
Evangelistas ad Damasum, itascribens: " Prsetermitto eos 
codices quos a Luciano et Hesychio nuncupates, paucorum 
hominum asserit perversa contentio, quibus utique nee in 
toto Veteri instrumento post Septuaginta interpretes emen- 
dare quid licuit, nee in Novo profuit emendasse : cum raul- 
tarum gentium Unguis Scriptura ante translata, doceat falsa 
esse quse addita sunt ;" hoc est, ut exponit Alphonsus Tos- 
tatus': Voluerant isti fallere Ecclesiam innuentes, quod 
sui libri continebant puram veritatem sacrse Scripturse. Non 
recepit tamen Ecclesia libros suos: quia cum ante hoc totum 
Novum Testamentum scriptum esset per totum orbem in 
variis Unguis ; cum legerunt exemplaria Luciani et Hesy- 
chii, invenientes in eis plura esse quam fuerant in antiquis 
codicibus, quos Ecclesia a principio susceperat, viderunt 
clare falsa esse, et ab istis conficta, quse addita fuerant. 

Extant hodie versiones Chaldaicse' : quaram qusedam 
ante Christi tempora conseriptse, ut Targum Jonathanis filii 
Uzzielis ; qusedam paulo post, ut Onkeli proselyti, quern 
Hebrsei sororis Titi Imperatoris filium fuisse asserunt; aliae 
circiterquartum post Christum sseculum, ut R.Joseph, atque 
Hierosolymitana Paraphrasis. Jam Chaldaicee istas para- 
phrases (quemadmodum recte observatum est a Francisco 
Luca Brugensi") " antiquissimorum Hebraicorumexemplar- 

• Commentar. in Prologum hunc Hieronymi. 

' Elias Levita in prsefatione Methurgeman. P. Galatinus, lib 1. cap. 8. 

" In parte priore Tractatus de Usu Chadaicse Paraphrasis. 



PnjELECTIONES THEOLOGIC^. 443 

ium loco Usui nobis esse possunt : ut cum, ut fit, corruptelae 
arguitur Hebraicus qui hodie est textus, quique ei consonat 
vulgatse editionis Latinus, ex Graecorum qui aliter legisse 
conspiciuntur interpretatione, his Paraphrasibus adversarii 
redarguaiitur." Quod idem etiam dici posset de Latino vul- 
gatse editionis textu, prsesertim in Psalmis (de quorum" de- 
pravatione praecipua querimonia est), ubicunque ab He- 
braica veritate dissidet. Hue etiam imprimis spectat, quae 
in operibus Hieronymi habeturex Hebrseo facta Psalmorum 
translatio : quae fere ubique dissentit a nostra, saltem quoad 
verba, ut ait Bellarminus''; et tamen cum textu Hebraico, 
qui nunc extat, in omnibus convenit : quemadmodum 
agnoscit idem alibi" : firmo argumento inde concludens, 
post Hieronymi tempora depravationem Hebraicorum 11- 
brorum nequaquam contigisse. Mitto quae a veteribus 
passim citata habemus Graecorum interpretum fragmenta: 
Aquilae, Symmachi, Theodotionis, authorum 5" et 6" editi- 
onis (quos Hebraeos'', sed pios, putat Hieronymus) qui ex 
Hebraea lingua Vetus Testamentum transtulerunt. Hue 
facit et Syriaca Veteris Testamenti translatio : cujus apud 
veteres mentionem factam habemus, Basilium Magnum'^, 
Eusebium Emesenum", Ambrosium'', Aurelium Augusti- 
num*^. Earn tempore S. Thaddaei Apostoli, et Abgari Sy- 
rorum Regis factam fuisse, ex Prologo quodam Psalterio 
Syriaco praemisso tradit Georgius Amira Syrus*. Ad- 
dit etiam ille: Utrumque Testamentum ab Apostolorum 
temporibus hucusque magno consensu omnium Orientis 
populorum, qui Chaldaica sive Syriaca utuntur lingua 
retentum, et semper summa in veneratione et auctoritate 
esse habitum; et demum publice in omnibus eorum eccle- 
sils antiquissimis constitutis in Syria, Mesopotamia, Chal- 
daea, ^gypto, et denique in universi Orientis partibus 
dispersis ac disseminatis, lectum esse ac legi. Ac Novi 

' Bellarm. lib. 2. cap. 2. " Lib. 2. cap. 9. 

" Lib. 2. cap. 2. r Baron, an. 221 § 9. 

• In Hexaemeron, Homil. 2. ' In Catena Grseca in Genesim. 

'■ Hexaemer. lib. 1. cap. 8. ' De Civit. Dei, lib. 15. cap. 13. 

■• In Praeludio dc ClialdaicaB linguK utilitatc, GrammaticB susb Syriac» pr»- 
flxo. 



444 PR^LECTIONES THEOLOGICJ;. 

quidem Testament! editio Syriaca typis aliquoties exeusa 
passim extat; cujus exemplar"", jam ab anno 1500 regni 
Alexandri (circa annum Christi 1190), manu descriptum, 
secum ab Oriente attulit Guilhelmus Postellus. Eoque ut 
a S.Marco converso, omnes ecclesise Asiaticse et Africanae 
usque ad hunc diem, etiam ipsi Abissini qui presbytero 
Johanni subsunt (licet alterius linguae sunt) utuntur: si 
Roberto Personio', in Controversiarum Epitome, fidem adhi- 
bemus. Unde non male illud tenet Fr. Lucas Brugensis^, 
Syriacum Novi Testamenti textum, vetustissimi exem- 
plaris Grseci, et quidem in primis, loco habendum ac ve- 
nerandum esse*" : atque ad eadem conferre in Novo Testa- 
mento, ad quae in veteri Chaldaica paraphrasi. Quod idem 
etiam de Syriaca Veteris Testamenti, quae apud Maronitas 
in Syria hodie obtinet, interpretatione, dici posset. Cum 
enim ea' cum Hebraeo sensu conveniat, manifestum facit 
Hebraeum textum a posterioribus Rabinis depravatum non 
esse. Hue facit et librorum Veteris Testamenti versio Ara- 
bica Sahadiae Gaonis; et Persica Jacobi Tavasii Pavonis 
(cujus meminit Albertus Widmanstadius in Praefatione Novi 
Testamenti Syriaci ad Ferdinandum Caesarem, et post eum 
Guido Fabricius in Praefatione Testamenti Syriaci ad Hen- 
ricum III. Francorum regem). Necnon Novi Testamenti 
Arabica et ./Ethiopica : ubi hac etiam in re usus esse poterit. 
Nominatim vero de Evangeliis Arabicis, itascribit Nicolaus 
Clenardus in Epistola ad Rutgerum Rescium, anno 1536 

e Guido Fabricius, Prsefat. in Nov. Testam. Syriac. tomo 5. Biblior. Keg. 

' De Verbo Dei, qu. 3. c. De Editione Syriaca. 

B In Prolegomenis commentar. in Quatuor Evangelia. 

I" Idem in priore parte Tractatus de Usu Chaldaicse Paraphras. 

' P. Galesiniusde Bibliis Grascis, pag. 53. Hinc Polyclironius notat (inNotis 
ad Biblia Graca LXX. Romse a Carafa edit, eitatus : quod etiam habetur in Catena 
Graeca in Cantica utriusque Testamenti ab eodem Latine reddita) Hymnum Trium 
Puerorum in Daniele, in Syriacis libris non secus ao in Hebraicia desideratum 
fuisse. Et Jos. Scaliger, lib. 3. Canonum Isagogicorum (pag. 264) : " Psalterium, 
quo Antiochena Ecclesia utitur, non ex Grffico LXX. Hellenistarum Alexandri- 
norum, sed ex Hebraeo convcrsum est." Hiec ille. Ubi etiam indioat penes ae 
fuisse Parapliraatem (Psalterii) Arabem, cujus interpretatio singulis verbis Syria- 
cis inter binas lineas interjecta fuerit. Vid. Mosera Bar-cepha, De Faradiso, 
part. 1. col. 439 (torn. 1. Biblioth. Patr.). 



Pn.ELECTIONES THEOLOGIC^. 445 

data : " Nactus sum (inquit) codicem descriptum, et versum 
abhinc annis sexcentis. Habeo et aliud exemplar ex eadem 
translatione descriptum. Reperio pleraque omnia sic se 
habere, ut hodie legimus in Grsecorum codicibus, quos 
sequutus est Erasmus. lUud Joannis ultimi: 'Si eum volo 
manere;' et illud in Luca : 'In terra pax, hominibus 
bona voluntas ;' et reliqua quae Erasmus restituit, omnia 
sic habent Arabes : ne putemusolim aliter legisse Grsecos, 
quam hodie sonant vulgata exemplaria." Haec ille. Evan- 
gelia etiam, cum Actis Apostolorum, et Epistola ad He- 
braeos, anno 1548 ^thiopico idiomate imprimenda curavit 
Petrus ^thiops : ex qua translatione nonnuUis in locis 
textus Graeei lectio confirmari potest. Quanquam .^tlii- 
opicas translationes nuperas esse confirmet Josephus Sca- 
liger, quod omnes varias lectiones habeant, quae ultimis 
temporibus in textum saerte Scripturae irrepserunt. Apos- 
tolorum vero Acta ex vulgari Italica conversa esse, in con- 
fesso sit. 

VI. Titubabit fides, si divinarum Scripturarum vacillat 
authoritas : ut recte monet Augustinus''. Titubabit etiam 
Ecclesia, quae Prophetarum et Apostolorum fundamento 
superstructa est'. Si vero Hebraici Graecique fontes, in 
quibus edita primum fuit Scriptura a viris divinitusinspira- 
tis, corrupta fuerint, necesse est ut divinarum Scripturarum 
vacillet authoritas. Translationes enim humana opera 
elaboratse, eatenus tantum pro Verbo Dei suscipiendse sunt, 
quatenus sententiam originalis textus a Spiritu Sancto pro- 
fecti fideliter exprimunt. Unde vero constabit eas per 
omnia sententiam Spiritus Sancti exprimere, si textui ori- 
ginal! authoritatem detraxerimus? Nulla profecto Ecclesise 
relicta sunt media, quibus hoc intelligat, sisacrarum Scrip- 
turarum fontibus sua non constet authoritas. 

VII. Si textus originalis ai/OtiTtiav amiserit, authoritati 
Scripturae, et privilegio quo alia omnia scripta excellit, 
plurimum per hoc esset detractum. Est enim illaspecialis 
Scripturae praerogativa, ab ipso Bellarmino™ posita, quod 
in ea non solum sententiae, sed etiam verba omnia et singula 

K Pe Doctr. Christian. lib. 1. c 37. i Epties. 2. 20. 

" Pe Concil. lib. 2. cap. 12. 



446 PRJELECTIONES THEOLOGICJK. 

ad fidem pertinent. " Credimus enim (inquit Bellarminus) 
nullum esse verbum in Scriptura frustra aut non recte posi- 

tum At in Conciliorum decretis de fide non verba, 

sed sensus tantum ad fidem pertinet ; non enim est hsereti- 
cum dicere, in canonibus conciliorum aliquod verbum esse 
supervacaneum, aut non recte positum," etc. Hasc Bellar- 
minus". Tota (inquam) Scriptura deoTrvtvarog est, sive 
sententiam spectessive verba. Qui verofontesitaturbatos 
esse dicunt, ut eorum loco ad versiones recurrere sit necesse, 
tanquam illis tuto fidere non possimus, nisi quatenus cum 
translatione convenit, rei sunt hac in parte laesae majestatis 
sacrarum Scripturarum. 

VIII. Verbum Dei ita in Ecclesia extare oportet, ut nihil 
ab homine eiadditum vel detractum vel immutatum constet. 
Est enim ilia summa illius prserogativa, quod " nihil habeat 
superfluum aut diminutum," quemadmodum ex loco illo 
Deuteron. 4. 2. confirmat Alphonsus Salmeron" : " Non 
addetis (inquit Dominus) ad verbum quod vobis loquor, 
nee auferetis ex eo''." Cujus loci veram expositionem esse 
alErmat Bellarminus'' " quod Deus velit integre et perfecte 
servari mandata, ut ipse praecepit, et nuUomodo ea depra- 
vari falsa interpretatione." At si toUatur avOevriia origina- 
lium textuum id constare non poterit. Nam (si Concilium 
Oxoniense audiamus',) " Periculosa res est, testante beato 
Jeronymo, textum sacrae scripturse de uno in aliud idioma 
transferre, eo quod in ipsis translationibus non de facili 
idem in omnibus sensus retinetur." 

IX. Sioporteretadmittere ScripturamesseifiiacEirtXvo-Ewci 



" Cum quo confer etiam Augi\stinum de Consensu Evangelistarum, lib. 1. et 2. 
prsesertim vero, lib. 3. cap. 13. ubi ostendit, Spiritum Sanctum Evangelistie verba 
saggessisse, ipsumque narrationia ordinem, 

" Prolegom. 1 . in Evangelia. 

r Vide Deut. 12. 32. Prov. 30. 6. Apoc. 22, 9, 18, 19. Vide eundem Sal- 
meron. Prolegom. 4. fol. 30 a. b. 

1 De Verbo Dei, lib. iv. cap. 10. 

' Constitut. 7 adversus Sacr. Script, versiones vemac. Sub Thoma Arundell 
Cantuaricns. Archiepisc. an. 1407. [Wilkins, Concilia Mag. Brit. vol. lii. p. 317.] 

• Argumenta pro intcgritate foiitium, vide in Loc. Commun. ; et Riberam in 



pr.?:lectiones theologic^. 447 

X. " Verissime mihi jam videor (inquit Sanderus') cum 
Apostolo", « O Timothee, depositum custodi, devitans profa- 
nas vocum novitates, et oppositiones falsi nominis scientiie, 
quam quidam prtemittentes, circa fidem excideiuiit.' Quod 
enim unquam depositum fuit custodiendum, si non illud, 
quod ipse Christus et Apostoli ejus nobis commendassent? 
Nee enim quicquam Apostoli apud Ecclesiam deposuerunt, 
quod non ' a Christo et Spiritu ejus accepissenf.' Constat 
vero (inquit Sanderus) Apostolos tradidisse Ecclesiis sanctas 
Scripturasin Grsecam linguam a Septuaginta interpretibus 
conversas," etc. Nos similiter subsumimus. Quicquid sit 
de LXX. interpretum versione (de qua suo videbimus 
loco) certissimo constat Hebraico Bibliorum Veteris instru- 
menti contextu uses esse Apostolos, et Novum Testamen- 
tum Grseca lingua et exarasse, et ita exaratum Ecclesiis 
tradidisse. 

SuPEREST ut ad Adversariorum argumenta, quae adversus 
fontium integritatem proferunt respondeamus. 

Et primo quidem loco examinanda venit profana ilia Guil- 
helmi Reginaldi assertio (a Christophoro" nostro approbata); 
" Appellationem a vulgata editione, ad Hebraicam et Grae- 
cam lectionem, cum ea libertate quam sibi sumunt nunc 
homines, expeditissimam esse viam ad fidem penitus extir- 
pandam, ad apostasiam, ad atheisraum." Hujus absurdi 
paradox! declarationi integrum 14"™ caput Refutationis Re^ 
prehensionum Whitakeri destinavit Reginaldus : cui etsi 
jamjudum a doctissimo Whitakero abunde satisfactum est, 
quia tamen Christophoro libuit cramben illam decoctam 
denuo nobis objicere, et homines exteri (qui Anglicana 
Whitakeri et Reginaldi scriptaconsulere non possunt) intel- 
ligere possent, Quid tanto dignum ferat hie promissor hiatu ; 
quo plenior denique existat Defensio ista adversus quasvis 
Pontifieiorum calumnias ; summara prolixi istius capitis 

Minorca Prophetas, pag. 137 a; Alphons. Salmeron. Prolegom. p. 416, etc. 
To8tat. Prafat. in Matth. fol. 35. B. G. Driedo, fol. 40. a. 24. a. ; WakQeld ; 
Broughton ; Erasmum ; Prasf. Hieron. ab Oleastro. 

»De Visibili Ecclesise Monarcliia, lib. 7. ad an. 1541, pag. 595. 

» 1 Tim. 6. » 1 Cor. 2. 

» Defani. las, part. 2. cap. 6. p. 1G9. Vide Gretser. p. 5G5. 



448 PR^LKCTIONES THEOtOGIC*. 

breviter retexere, subjectis ad singula capita responsioni- 
bus, visum nobis fuit. 

Primum igitur Reginaldi argumentum est bujusmodi: 
Quod sectae quajdam Protestantium, ista prsecipue ratione 
inductae (qua, Grsecse et Hebraicse veritatis prsetextu, in 
nulla una Versione consistentes, ad infinitam diversarum 
translationum varietatem recurrere llberum fuit) eo deve- 
nerunt, ut Biblia et Scripturas omnes contempserint ; ac 
pro certissima veritate Evangelica concluserint, nihil cer- 
ium esse, ideoque suo quemque relinquendum esse ingenio, 
ut credat quo modo libuerit. Hujusmodi esse ait sectas 
Swenkfeldianorum, Anabaptistarum, et Academicorum: at- 
que ad hunc ipsum scopum tenderc Sebastianum Casta- 
lionem in Prsefatione Bibliorum suorum ad Edovardum Sex- 
turn Anglise regem; in quaillam etiam impietatem inducere 
voluerit, Messiam in Lege promissum nondum advenisse, 
verum secundum expectationem Judseorum postea ventu- 
rum esse. Respondeo: Frustra ilium Swenkfeldianorum, 
Anabaptistarum, et Academicorum deliramenta adversus 
Protestantes objicere ; qui a sectis illis non minus quam 
ipsi Pontificii abhorrent, et in illis refellendis (debellandis) 
plus quam Pontificii laborarunt. Addo etiam Pontificios 
illos ipsos esse, ex quorum uberibus Swenkfeldiani et Ana- 
baptistae venenum suum exsuxerint. Nam Swenkfeldii 
quidem ilia fuit sententia : Scripturam" mortuam esse 
literam ; necnon'' incertam et flexibilem doctrinam, quae se 
in varios sensus trabi pateretur. Atque hinc nata est bias- 
phema ilia fanaticorum hominum conclusion : " Scripturas, 
quarum tot jam, non diversas modo, verum et contrarias in- 
terpretationes adferri videmus, facessere jubebimus. Non 
oportet Legis aut Scripturse esse peritum, sed a Deo doc- 
tum," etc. Quam vero aliam cantilenam occinunt nobis 
hodie Pontificii? " Scripturam" esse literam mortuam 
scriptam atramento in membrana vel charta, quam si quis, 

» Swenkfeld. in lib. de Sacra Scriptura. 
y Idem in libro de Evangclio. 

• Apud Hosium de expresso Dei verbo ; et lib. 1. contra Prolegom. Brenlii. 

* Costerus in Euchirid. cap. 1. de Sacra Scriptura (p. 44). Vide Martin. Pe- 
resium de Traditionibus, fol. 32 6. 



PR^LECTIONES THEOLOGICiG. 449 

vel truiicare velit, vel torquere, vel pravis expositionibus 
corrumpere, nihil sentiat: esse'' quasi mortuum atramentum: 
ideoque majorem habendam esse fidem viventi Ecclesiae, 
quatn per se velut mortuis codicibus ; potius consultis, man- 
datis, institutis, prseceptis atque exemplis, quam literarum 
monumentis, quam scriptionibus, quam chartulis, quam 
macrocollis, quam membranulis standum esse, Scripturam" 
esse veluti nasum quendam cereum, qui sehorsum, illorsum, 
et in quam volueris partem, trahi, retrahi, fingique facile 
permittit ; et tanquam plumbeam quandam Lesbiae aedifi- 
cationis regulam, quam non sit difficile accommodare ad 
quid vis volueris. Itaque'* Christum noluisse Ecclesiam suam 
a chartaceis scriptis pendere, nee membranis mysteria sua 
committere (quod Moyses olim magna ex parte fecerat car- 
nal! populo), quandoquidem^ Evangelica lex, testante Eze- 
chiele Propheta, non scripta sit, sed indita cordibus, Spiritu 
Sancto interius docente. Quae Scriptura' " unctio ilia sit 
quae docet nos de omnibus, quam qui percepit, non necesse 
habet ab alio doceri," sicut Johannes loquitur, cum sit OeoSi- 
SanTog. Anabaptistae vero, a quibus pestilentissimam illam 
hauserunt haeresim, qua asserunt, Libros* Novi Testamenti 
ab haereticis esse falsatos, ac multis erroribus contaminatos 
fuisse; in Veteribus item Scripturis multa esse falsata, multa 
quoque partim superaddita, partim subtracta fuisse, hoc 
opinor a Protestantibus non didicerunt : certe argumenta 
quibus hseresim illam perniciosissimam stabilire nituntur, 
et quae a Sixto Senensi refutantur, eadem fere sunt cum iis 
quae contra fontium Sacrae Scripturae authoritatem usurpant 
Pontificii ; ut vel Pontificios Anabaptistarum, vel Anabap- 
tistas Pontificiorum discipulos esse appareat. Ut longe 
fuisset consultius Reginaldo, sectariorum istorum hoc in 
loco nequaquam meminisse quam cum Protestantibus (qui- 

'' LudoTicus Canonicus Lateraoensis in Orat. ad Condi. Trident., Dilingae an. 
1563 impresaa. 

• Pighiua, Hierarch. lib. 3. cap. 3. (Censur. Coloniens.) 
"■ Costerus, ubi supra (pag. 43). 

' Petrus Sotus contra Brent. Hosius, lib. 3. contra Prolegom. Brentii. 
' CoBterus, ubi supra (pag. 43, 44). 
> Sixtus Senensis, lib. 7. hseres. 1, et lib. 8. hxrcs. 2. 
VOL. XIV. 2 Q 



450 i'r«:lkctionks theologic*. 

bus cum illis nihilestcommercii)huncin modumconjungere. 
Nam quod adCastalionemattinet,quodolim cumTertulliani 
urgebatur opinio, respondit Hieronymus ; De TertuUiano 
nihil amplius dico, quam Ecclesiae hominem non fuisse ; 
idem de Castalioiie recte respondit Whitakerus noster : in 
nonnullis Cathoiicae fidei et religionis Christianse capitibus 
nequaquam ilium sanum extitisse, quemadmodum ex factis 
et scriptis ipsius appareat: ideoque non tanti a nobis sesti- 
mari, ut attendamus quidnam ille aut tenuerit aut consu- 
luerit, vel quid ex operibus illiusrecitari poterit. Injuriam 
tamen a Reginaldo illi factam, cum ab eo disputari dicit, 
Messiam nondum venisse, et privatosuojudicio unumquem- 
quereJinquendumesse. Disputatillequidemin eaquam citat 
Reginaldus praefatione, Promissiones aliquas quae in Pro- 
phetarum habentur scriptis, et nominatim de magna quae sub 
Christo futura erat Dei cognitione, nondum completas esse: 
(quam quidem iis de rebus opiiiionem ipsi relinquit Whi- 
takerus'') nusquam tamen blasphemia ilia, a Reginaldo ob- 
jecta, apparet, et alio prorsus tota ilia ducit prtefatio. Porro 
ulterius argumentatur Reginaldus' ex fundamentis Protes- 
tantium : nuUam fidei et religionis certitudinem hominem 
habere posse, quando edoctus est, antiquitatem omnem, 
omnia prseterita secula, synodos omnes atque concilia Pa- 
trum, et Doctorum veterum ac novorum, pro libitu negli- 
gere ; et religionem suam in solum Testamentum juxta 
novam formam translatum, in qua majorem reperiat varie- 
tatem quam colores sunt in Iride, suspendere. 

Respondeo: Falsum est, Antiquitatem omnem a nobis ne- 
gligi: qui ex antiquissimis Hebraicse ac Grascse Scripturse 
fontibus Spiritus Sancti sententiam haurire malumus, quam 
cum Pontificiis recentioris Interpretis Latinos rivulos con- 
sectari. Neque verum est, pendere nos ab aliqua omnino 
translatione, seu Latina seu alia quacunque, aliter quam 
cum originali textu congruit : certum vero est et Ecclesiam 
et religionem Pontificiam in Testamentum translatum sus- 

i" In Responsione ad Prsefationem Reginaldi. (Vide au non similem habeat 
opinionem author Oneris Gcclesiie apud Seb. Meyser in Apoc. 20. et Anni. 
Viterb. ibid.) 

'Pag. 410. 



PR.ELECTIONES THKOLOGIC^. 451 

pensam esse, et quidem Latinain solum translationem, quae, 
corruptelis passim scatet, suspensam esse. Nullam enim 
aliam Scripturam quam banc (talem videlicet translationem) 
Ecclesia Pontificia vult agnoscere. Quod vero postremo loco 
suspicatur Reginaldus; non facile responsurum Whitake- 
rum, quos Grsecos, quos Hebraeos, quos Gragcos intelligat 
textus, quando eos supra vulgatum (Latinum) Testamen- 
tum tantopere extoUit : responsum illi est jamdudum, Uni- 
cum tantum extare Hebraicum, unicum Grsecum textum : 
utcunque in diversis Grasci Testament! editionibus vari- 
etas aliqua, et ea parvi fere moment!, reperiatur. Alioqui 
ut ipse Reginaldus quseri potuisset, Quamiiam editionem 
Latinam intelligat, quam Synodus Tridentina authenticam 
declaravit, et ipse Hebraicis et Graecis prsetuiit fontibus ? 
cum non minus varias Bibliorum Latinorum qiiam Grse- 
corum editiones extare, multoque in eis plures lectionum 
varietates deprehendi, manifestum sit. Hujusmodi videlicet 
gravis olim et seria a Petro Sutore mota est qusestio : 
" Dic^ precor ubinam est ilia sacrosancta Blblia cui dicis 
inniti fidem Christianam ? Num in coelo ? num in acre, 
vel infra terram ? Si abs te putetur esse in quodam acervo 
librorum carioso ; quid illic quasso tantisper jacere, et jugem 
situm contrahere hactenus passa est ?" Ad quem Erasmus' 
breviter atque acriter : " Stolidissime bipedum, an tibi vide- 
tur putrescere situ, quod toties orbi est seditum, quod ser- 
vatur in Bibliothecis Pontificum et Cardinalium, quod 
volitat per manus hominum eruditorum ? An nusquam 
esse putas, quod non vides in antro tuo?" etc. Atque 
hactenus deprimo Reginald! argument©, inanissimo quidem 
illo et ineptissimo. 

Sequitur alterum ejusdem formaR atque moment!. Si"" 
libertas concedatur appelland! ab uno certo Latino textu 
a Concilio general! constituto, ad varios textus Graecos, 
Hebraeos, Latinos, vulgares, impossibile futurum est, ut 
homines in fide contineantur, vel ut homines ad fidem 

k De Translatione liiblia;, cap. 25 (fol. 62 6). 

I In Apologia adversus Debacchationes Siitoiis, p. 614. 

•"Pag. 411 et 428. 

2 G 2 



452 PriJELECTIONES THBOLOGICJE. 

reducantur, denique ut pars ulla Christianse fidei confirme- 
tur. Si enim seponantur Ecclesia, Doctores, Consuetude, 
Concilia, et in solis Scripturis ac privata earundem expo- 
sitione acquiescamus", nuUus textus proferri poterit, quern 
haeretieus vel mediocriter doctus et iinguarum peritus, 
hujusmodi aliquo prsetextu non possit eludere: vel, 1°, 
refutando ut non canonicum; eo quod liber a Protestanti- 
bus nostrorum temporum rejectussit, vel de eo a Catholicis 
priorum temporum dubitatum sit : vel, 2°, unum aul alte- 
rum Grsecum exemplar objiciendo, in quo verba desideran- 
tur: vel 3°, falsam aliquam translationem proferendo, 
eidemque adhserendo : vel, 4°, varias significationes Grseci 
vocabuli indagando, et earn quae pro ipsorum maxime faciat 
commodo, accipiendo : vel, 5°, unum vocabulum corrum- 
pendo, aliud cum Grseco hujus aut illius dialecti, tertium 
cum Judaeorum, Chaldseorum, vel Helvetorum idiotismo, 
conferendo; atque ita sensum, partlm Christianum, partim 
Germanicum, partim Ethnicum, partim Judaicum, consar- 
cinando : supremum denique (quod caput rei est) de omni- 
bus sententiis, interpretationibus, scripturis et Unguis, 
judicium sibi semper reservando. Hujus rei exemplum 
profert in iis locisqui ex Novo Testamento proferri possent 
adversus Antinomos hsereticos in Germania; qui(utrefert 
Sleidanus") " Statuunt, qusecumque tandem sit hominis 
vita, et quantumvis impura, justificari tamen eum, si 
modo promissionibus Evangelii credat." Quam impiam 
conclusionem ex communi Protestantium de Fide sola 
justificante doctrina inferri, impius apostata asserere non 
erubescit. Hue" deinde TertuUiani sententiam, quam 
ille de sui temporis haereticis protulit, et de nostri tem- 
poris haereticis (ut Reginaldo visum) prophetavit, ac- 
commodat. Sic enim ille*" : " Istahaeresis non recipit quas- 
dam Scripturas; et si quas recipit, adjectionibus et detrac- 
tionibus ad dispositionem instituti sui intervertit : et si 
recipit, non recipit integras : et si aliquatenus integras 

» Vide Whitak. contra Praf. Rcginaldi, ct Fulc. contra Praf. Greg. Martin. 
§ 14, 15, 41. 

Lib. 12. an. 1538. p Pag. 430. 

1 De Prescriptionibns adversus Hxreticos, cap. 17. 



PR^LECTIONKS 1 HE01,OGlCiE. 453 

prsestat, nihilominus diversas expositiones commentata con- 
vertit. Quid proraovebis exercitatissime Scripturarum, 
cum si quid defenderis, negetur ex diverse, si quid nega- 
veris, defendatur. Et tu quidem nihil perdes, nisi vocem 
de contentione : nihil consequeris, nisi bilem de blasphe- 
matione." Turn ad Hebrseum textum transiens Reginaidus, 
ostendere' conatur, ex eo multo minus constringi posse hse- 
reticum quam ex alia quacunque lingua. Atque haec ille 
verbose, suo more, prosequitur. Quem secutus Christo- 
phorus de Sacro Bosco, qui illud Reginald! TrapaSosov suo 
calculo approbavit'. " Si (inquit) prseter earn libertatem 
quamusurpantexponendi scripturam ut illis placet, des etiam 
facultatem accipiendi Hebraicum et Grsecum textum ut 
volunt ; Deus bone quid tandem erit in quo consentiamus ? 
Exemplis res haec perspicua fiet. Interpres noster sic inci- 
pit caput primum Joannis : ' In principio erat verbum' ; quod 
recentiores aliqui sic vertunt : ' In principio erat sermo ille.' 
At quo jure ita vertunt, reddere potes tu : 'In principio 
erat fabula, vel disceptatio.' Nam prseter alias raultas, has 
quoque significationes habet Grseca dictio Xoyog. Hujus 
generis ex Hebraicis possim infinita exempla proferre." 
Haec Sacroboscanus : eo gratius, quo brevius. Nos ad 
utrumque breviter respondebimus. Quse de haereticis 
Scripturas vel rejicientibus, vel detruncantibus, vel corrum- 
pentibus sunt dicta, et TertuUiani de his querela, et ad 
qusestionem praesentem non faciunt, et nos omnino non at- 
tingunt; qui totum Scripturse corpus agnoscimus, ejusque 
integritatem adversus Pontificios defendimus, quibus deni- 
que vel literulam in Bibliis consulto immutare religio est. 
Quod vero illud effugium iilicitum esse contendit Reginai- 
dus, ac expeditissimam ad Atheismum viam opinatnr, quod 
in Scripturis exponendis, translationem ad Hebraicos et 
Graecos fontes exigendam et corrigendam esse volumus : 
eodem crimine necesse est ut veteres omnes involvat Patres, 
et nominatim D. Augustinum, Ambrosium, et Hierony- 
mum, qui et ipsj fontes authenticos subinde appellant, et 
aliis ut idem faciaiit consulunt; quemadmodum suo loco 

' Pag. 432. • Part. 2. cap. 6. pag. 169. 



454 PR.tLECTIONKS THEOLOGIC^,. 

ostensum est. Quae de locis ex Grseco Testamento adver- 
sus Antinomos prolatis, pluribus persecutus est Reginaldus 
quam hoc quidem in locofuit opus, eaa Whitakeroexpensa 
sunt: nos vero consulto prsetermisirnus, turn tsedii vitandi 
caussa, turn quod propria eorum consideratio ad controver- 
sias de Libero Arbitrio et Justificatione sit potius referenda. 
Quod vero ex primo Johannis a Sacroboscano profertur 
exemplum, ejusmodi est, quale talis theologi peritiam et 
sapientiam decuit. An enimsi fabulam vel disceptationem 
aiiquando vocabulum Ao-yoesignificet: cum nomen illud ad 
Dei filium accornmodatur, eodem jure Fabula, vel Discep- 
tatio possit reddi, quo a recentioribus aliquibus (inter quos 
est etiam Tlieodorus Beza) Sermo redditur. Dicat igitur 
bellus iste theologus eodem jure verti potuisse, In principio 
erat fabula vel disceptatio, quo a vetere interprete versum 
est, In principio erat Verbum. Nam apud Latinos certe 
idem valet (notat) Sermo quod Verbum : nisi quod Sermo 
multis nominibus rectiuset aptius exprimat Grsecam vocem 
Tov \6yov quam Verbura, quemadmodum confirmat Eras- 
mus : " Et GrsBci melius Xo-yov dicunt, quam nos Verbum, 
sive Sermonem ; ait Lactantius'. Ao-yoc eiiim et Sermonem 
significat, et Rationem : quia iile est vox, et sapientiaDei. 
Ita Lactantius." Ac Tertulliano quidem magis arridet ra- 
tioiiis vocabulum, qui tamen non semel appellat filium Ser- 
monem, in libro adversus Praxeam, adducens hunc ipsum 
ex Joanne locum, et ostendens in usu Latinorum fuisse sic 
legere : In principio erat Sermo. Unde et ipse Tertullia- 
nus", et Cyprianus', locum Johannis in hunc modum retu- 
lit : In principio fuit Sermo, et Sermo erat apud Deum, et 
Deus erat Sermo. Ne a Beza solum et recentioribus ali- 
quibus ita locum hunc conversum esse cum Christophoro 
suspicemur. Quia et .\ugustini etiam temporibus, in non- 
nuliis codicibus, quibus turn utebatur Ecclesia, eodem 
modo ita lectum fuisse, ipse Augustinus, in enarratione loci 
hujus, " Sermo" tuus Veritas est," locupletissime testatus 
est: nihil interesse innuit utrum Sermo legatur an Verbum. 

' Institut. lib. 4. cap. 9. " In libro advers. Hermog. c. 20. 

' Contra Judsos, lib. 2. § 3 et 6. ' Johannis cap. 17. 



I 



pbjElectionks thkologic^. 455 

" Graecum (inquit) Evangelium X070C habet, quod etiam 
ibi legitur, ubi dictum est: ' In principio erat Verbum, et 
Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum.' Et utique 
Verbum ipsum novimus unigenitum Dei filium, quod caro 
factum est, et habitavit in nobis. Unde et hie poni potuit, 
etin quibusdam codicibus positum est, ' Verbum tuum Veri- 
tas est' ; sic ut in quibusdam codicibus etiam ibi scriptum est, 
'In principio erat sermo.' In Graeco autem sine uUavarietate, 
et ibi, et hie Ao-yoe est." Hactenus Augustinus. Qui plura 
hac de re desiderat, consulat Erasmi Apologiam de In prin- 
cipio erat Sermo. Nos ad postremumillud Reginald! pro- 
nuntiatum properamus, Contentiosos hsereticos ex Hebrseo 
contextu minus constringi posse, quam ex alia quacunque 
lingua: quodnonimmeritoblasphemum esse affirmavitWhi- 
takerus^. " Cum enim (inquit ille) Deo placuerit, ex omnibus 
hominum Unguis Hebraicum eligere, in qua verbum etora- 
cula sua conscribi voluerit ; ut certam et perfectam religionis 
regulam haberet Ecclesiasua: an istum Papistam Deisapi- 
entiam in qusestionem vocare oportuit, dicendo, Hebraeum 
textum minus esse commodum ad contentiosum haereticum 
constringendum?" Respondet quidem ad hoc Sacrobosca- 
nus^, " Se non accusare Deum, quod verbum suumHebraice 
et Graece conscribi voluerit; sed sectaries solum accusare, 
qui fontibus abutuntur, et detegere technas, ob quas ad 
fontes appellant." Sed effugere non potest, quin haec accu- 
satio ipsam etiam Dei sapientiam attingat : id quod ille ex 
ipso Whitakero, si voluisset, discere potuisset. Hie enim 
consequens esse ostendit, etiamsi ipsa avroypa^a et authen- 
tica exemplaria quse Moses et Prophetse suis ipsorum ma- 
nibus conscripserunt, nobis superfuissent: ea tamen minoris 
a Pontificiisistis aestimanda fore, quam vulgatam Editionem 
Latinam, utpote quae minus possent haereticosconstringere 
quam ilia. Quanquam (ut recte idem disputat) priusquam 
natus est Latinus interpres, Scripturas (prout in originali- 
bu8 suis Unguis conscriptae extal)ant) ad convincendos 
adversaries utiles fuisse pronuntiavit Apostolus'; et ad eas 
legendas Timotheum cohorlatus est, ut inde haereticorum 

' P»g. 356. 1 Pag. 170. » 2 Tim. 3. 16. 



466 PRjELECTIONES THEOLOOlCiE. 

ora posset obstruere. Sed operae pretium fuerit rationes 
considerare, quibus fretus Keginaldus, sententiam banc de- 
fendendam suscepit. 1. " Cum" Hebrasi pauca admodum ha- 
beant vocabula ; fit ut plerumque vox eadem Hebraica varia 
significet. 2. Et cum illorum substantiva sint maxima ex 
parte a verbis derivata, accidit non rare, ut idem substan- 
tivum ad diversas radices revocare possis cum significationis 
mutatione maxima." Hae sunt duse Reginaldi rationes; a 
Christophoro etiam de Sacrobosco in suo opere repetitse. 
Ad prioris illustrationem profert Reginaldus locum ex Psal. 
54'', ubi LXX., et Latina vulgata editio habet: Extendit 
Deus manum suam in retribuendo, iv t(j[i airoSidovat. Quo 
loco Cathoiicos usos ait, Ad bonorum operum prsemium 
comprobandum. Pro quo alii vertunt : Misit manus suas 
in paces suas, (ut est in Martorati editione.) vel, In colentes 
pacem secum, (ut habent alii). Quam diversitatem ortam 
dicit ex variis significationibus Hebraei vocabuli VJ3bE72. 
Ad posterioris vero : locum ex Psal. 59 (qui Hebraeis est 
60."), ubi LXX., vulgata editio Latina, et Hieronymus in 
versione ex Hebraeo, transtulerunt : Dedisti metuentibus te 
significationem ut fugiant a facie arcus, tSwicac rote <pof5ov- 
fiivoiQ ai (Tr)fiiiw<xiv tov (j)vyi1v awb irpoawnov T6t,ov, voca- 
bulum DDiarinb referentes ad radicera D!13,ubiin Protestan- 
tium versione apud Martoratum habetur : Dedisti metuen- 
tibus te vexillum ad vexillandum propter veritatem." Hsec 
Reginaldus : cujus rationibus respondit (eademque opera 
Christophoro de Sacrobosco eadem denuoinculcanti; nenos- 
tram amplius operam quis hie desideret) Whitakerus noster, 
in banc fere sententiam. Varietatem istam significatio- 
num ac derivationum, non nuper ccepisse, sed ejusmodi 
semperab initio fuisse: ideoque rationes istas non magisfacere 
adversus eum quem nunc habemus Hebrseum textum, neque 
ad hsereticos constringendos minus sufficientem reddere, 
quam eum qui primum a Prophetis conscriptus est, et semper 
in Ecclesia obtinuit. Deinde, varietatem istam significatio- 
num nihil obstitisse, quo minus veteres Hebraei aeque certo ac 

• Sacrobo.sc. p. 169. ^ Vel 55 secundum Hebrseos, vs. 21. 

• Psal. 60. 6. 



PR^LECTIONKS THEOLOGIC*:. 457 

perspicue, verbis ac scriptissensaexplicare potuerint, atque 
populus quivis alius; linguaque Hebraica et lectae et intel- 
lectae fuerint Scripturse, multis ante seculis quam ulia 
earuni portio in linguam Latinam translata fuisset. De- 
niqueutcunquehujus varietatis respectu itaincertus fuisset, 
ac ilii persuadere vellent, nullam tamen futuram rationem, 
cur Latina transiatio, potius quam Grsca aut alia quaecun- 
que, pro indubitato Dei verbo esset agnoscenda; cum eae 
omnes nihil sint aliud quam Translationes, quarum una non 
plus habeat authoritatis quam alia, nisi qua sincerior appa- 
ruerit in textu Hebraeo fideliter exprimendo. Quod vero ad 
locum Psalmi 55. (vs. 21) attinet, qui pro Bonorum operum 
prasmio (quod nos quidemnon negamus, licef* meritum non 
agnoscimus) urgeri solet: certum" estillud iv to^ inrodiSovai, 
in retribuendo, non satis apte exprimere naturam vocabuli 
Hebrael Vribtoa, quod cum nomen sit, conjunctum cum 
pronomine' affixo, per verbum vel gerundium, idque a pro- 
nomine separatum, eo modo proprie reddi non possit. Ut si 
retributionis significationem hie retinere placuerit (quam 
eidem vocabulo in Psal. 69. 23. tribuit Hieronymus; ettri- 
buendam apparet ex apostoli citatione*,) vertendum potius 
sit, {(c avraTToSofiaTa avToii, in retributiones ejus, vel suas. 
Sed et usitatius vocabulum illud apud Hebrajos pro ilpr)vt- 
Kotf, sive pacificis, accipitur: et textus circumstantiae requi- 
rftnt ut ea acceptio etiam in hoc loco retineatur. Atque 
ita Hieronymum videmus in Psalterio suo ita reddidisse : 
Extendit manum suam ad pacifica sua. Similiter et Chal- 
daeus paraphrastes (sed plenius sententiam exprimens) ex- 
posuit: PT'ObK? ''t£73S2 ■'iT I2''BiN, Extendit manus suas in 
homines pacis suae. Et ex Graecis interpretibus (quemad- 
modum in hunc locum notat Theodoritus), Tres'' hanc 
clausulam sic exposuerunt, 'E^jVsive ttjv xtTpa avrov tig 



^ Miserum pro prtEmio vel merito hoc argnmentum. 

' Cum tamen ad Deum hoc non sit referendum (ut Beginaldus voluit) sed 
potius ad hominem impium : sicut ipse Genebrardua in hunc locum anuotavit. 
' Et tali quod Terbo non convenit (viz. v). 
»Rom. 11. 9. 
'' 'Oi y' sunt Aquila, Symmachus, et Thecdotion. 



458 PK^LECTIONES THEOLOGIC^. 

roic ilprivtvovTac irpof avrov, Extendit manum suam in 
eos qui pacera habentsecum Et Aquila, 'AjrtorftXf xtipn 
avTov tv hpriviKoXg aiirov, (ut ad Grseca Biblia Romse 
edita notatum est a Cardinal! Carafa). Ne Protestantes 
nostris temporibus primes hoc tentasse putet Reginaldus, 
ut bonorum operum pretium diminuerent. Atque hsec de 
duabus Reginaldi rationibus hactenus dicta sunto. 

Tertio loco, de literali vocum Hebraicarum sensu quserit 
Reginaldus', Quos hie nos sequi oporteat magistros ? Et 
ex communi quidem Protestantium sententia, veteres ait 
Rabbinos sequendos esse, Davidem Kimhi, Aben Ezra, 
et similes. Idem repetit Christophorus de Sacro Bosco*^; 
et male factum asserit. Ac primum opponit Doctoris 
Humphredi testimonium, qui monet non esse fidem his 
Rabbinis adhibendam ; ne quidem in explicatione Hebrai- 
carum dictionum, quoniam cseci sunt, et duces csecorum. 
Verba D. Humphredi, quemadmodum a Wilhelmo Kegi- 
naldo citantur (a quo objectionemhancmutuatus est Chris- 
tophorus'), sunt hujusmodi : "Neccredendumillis [Rabbi- 
nis] meo quidem judicio, et salvis doctiorum censuris, in ipsa 
vocabulorum Hebraicorum expositione et derivatione. De 
his Christus pronuntiavit, illos esse csecos ac duces caecorum. 
Itaque hac non itur ad veram interpretandi rationem; nee 
hos poterimus imitari, nisi tenebras luci, errores veritati, 
certis ambigua, tutis periculosa, piis et cathoiieis impia et 
blasphema voluerimus anteponere." Secundum banc sen- 
tentiam omnes novas nostras ex Hebrseofactas translationes, 
tenebricosas, erroneas, ambiguas, periculosas, irapias, et 
blasphemas pronuntiari notat Reginaldus. Ac demum 
nobis objicit nostrorum Doctorum hac in re discordiam : 
quod Beza Novum Testamentum corrigat, et Graecas ineo 
citationes atque vocabula omnia ambigua ad Hebrseorum et 
Rabbinorum sensa trahat : D. Humfredus contra Hebraica 
Veteris Testamenti vocabula itainterpretanda velit, quem- 
admodum ab Apostolis juxta LXX. in Novo Testamento 
citantur. Hactenus Reginaldus. Ilia etiam adversus 

' Pag. 434. !■ Part. 2. cap. 6. (pag. 172). 

• Ex libro 2° De Ratione Intcrpr. pag. 219, 220. 



PK^LECriONES THEOLOGIC^. 459 

Whitakerum urget Christophorus de Sacro Bosco"", quae 
habentur in Francisci Riberse Commentariis", ubi ita legi- 
mus : " lUud est diligenter memoria tenendum (inquit Ri- 
bera) multorum vocabulorum veram propriaraque notionem 
latuisse hunc Davideni [Kimhi], cujus setate jam propter 
injurias temporum et captivitatum, et peregrinationes varias 
Judaeorum, et propter incuriam, dum magis qusestui student 
quam Scripturae, Hebraica lingua tona ex parte ignoraba- 
tur : ut necesse sit eos ssepe errare qui hunc authorem et 
ducem sibi proposuere; ut aliis in locis annotabimus. 
Multo aequius erit ut nos Hieronymo credamus, qui et 
doctissimorumHebrEeorum auditor fuit, quo tempore lingua 
ipsa erat multo notior, et indefatigabili multorum annorum 
labore earn optime calluit." Haec ille. Quibusaddaturet 
Gilbertus Genebrardus, qui, in Prsefatione quam Commen- 
tariis suis in Psalmos praefixit, ad versus nostros ita scribit : 
"Nostrihi veteres interpretes, quia examinanturexpendun- 
turque ex uno Kimhi et paucissimis aliis, quibus perpetuo 
honorificum visum fuit a superioribus dissidere, ut famam 
apud posteros sibi conciliarent, ab istis male audiunt, qui 
novitiis duntaxat delectantur. Atqui illi saepe dormiunt, 
magisque sunt Grammatici quam Theologi; praesertim R. 
Kimhi, qui proinde a Judaeis negligitur, tantum habetur 
pro Medacdec, i. e. Gramraatico, etiam si kot' t^oxnv apud 
istos, male quidem feriatos interpretes, intelligatur Docti 
nomine. In istorum enim annotationibus " Doctus inter 
Hebraeos" est Kimhi; qui inter eos tamen censetur iiidoc- 
tissimus, quantum ad rem etsententiam ettheologiam per- 
tinet. Hos autem unos isti legunt, sive quia alios, utpote 
obscuriores et abstrusiores non intelligunt, sive quia his 
content! sunt, quos vident, suo ingenio eongruenter, lon- 
gissime a receptis Majorum interpretationibus discedere." 
Haec sunt quae hac in re a Pontificiis nobis objiciuntur : quae 
ita simul proposuisse libuit, ut una opera omnibus simul sa- 
tisfieret. Primumigitur, ad Reginaldi quaestionem, huncin 
modumrespondetWhitakerus": "Sidevocabulisignificatione 

■» Part. 2. cap. 6. pag. 172, tollat. cum cap. 0. pag. 186. 
" In 3 cap. Hosca;, vers. 1. " I'ag. 359. 



460 PR^LECTIONES THKOLOGIC^. 

controverslafuerit, quosnatn sequamurpotius quam doctissi- 
mos illius linguae magistros ? Qui enim linguam callent op- 
time, illi nobis optime possunt satisfacere. Cumque hsec ad 
vocabula intelligenda in aliis omnibus Unguis via sit certis- 
sima : etiam in Hebraica, sicubi de voce aliqua dubitaverimus 
qua ratione melius nobis possit satisfieri, quam si ab illis qui 
linguae peritissimi sunt, et nativam verborum vim norunt, 
optime didicerimus. Quis negare possit, multo id esse 
melius, quam, quod vulgatus interpres saepe facit, nigrum 
vocare candidum, et talem voci significationem affingere, 
quam Hebraei omnes falsam plane atque erroneam [esse] 
confirmare possint. Et quia Humfredum nostrum contra 
Whitakerum producere visum est Reginald©, proferemus 
nos ex adversariorum castris Andradium, qui"" contra Regi- 
naldum literalem vocum Hebraicarum sensum ex Rabbino- 
rum commentariis petendum esse asserit. " Quemadmodum'' 
(inquit)ex Marco TuUio Cicerone, Sallustio, Caio Caesare, 
et ex Demosthene, ^schine, Xenophonte, ethnicis homi- 
nibus, non sacrorum oraculorum sensus, sed Latini Graeci- 
que sermonis, quibus sacra oracula conscripta sunt, cogni- 
tionem haurimus, ut sacras literas, Graecae Latinaeque linguae 
venustate perfecte cognita, facilius commodiusque percipi- 
amus: ita Hebraeorum vocabulorum vim atque naturam ex 
Rabbinorum plerumque commentariis petimus : ad recon- 
ditos vero sensus non nisi Ecclesiae fide, sanctorumque 
Patrum doctrina deducimur." Hsec Andradius. Ubi ob- 
servandum distinguendas esse inter se Significationem vocum 
quae in sacris Uteris usurpantur, et Intelligentiam rerum : 
quae a nonnuUis inscite hie confunduntur. Ad priorem 
cognoscendam, linguae requiritur peritia, quae cum apud 
infideles reperiri possit, eos hac hucusque quidem in re ma- 
gistros audiendos esse, negari jure non potest. Ad poste- 
riorem vero assequendam, non sufEcit linguarum peritia, sed 
requiruntur cum alia multa, tum imprimis verae religionis et 
mysteriorum fidei solida scientia : quae cum apud Judaeos 

p Defens. Fidei Tridentinae, lib. 4. 

1 Ita Augustinus Ciceronem et Horatiiun adducit, non ad fidei aut morum 
dogmata, sed ad verborum explanationem. In Genes, qu. 31. et contr. Adim. 



I 



PR^LECTIONES THEOLOGICa:. 461 

et Ethnicos inveniri non possit, insanus merito esset haben- 
dus, qui illos potius quam viros ecclesiasticos scriptores, in 
rebus ad fidei negotium spectantibus, duces sibi vellet deli- 
gere. Hinc de Judseis non male Humfredus noster : " Quae"" 
Christum verum Messiam promittunt et annuntiant, ab 
istis turpissime conspurcata sunt : quorum arbitiio judicio- 
que qui plusculum in hoc periculoso ac scrupuloso fidei 
negotio tribuunt, nae illi nimis delirant : cum de his nomi- 
natim Christus pronuntiaverit, illos esse csecos, ac duces 
caecorum," etc.* Hac ratione usum D. Humphredum fingit 
Sacroboscanus (caecum ducem suum Reginaldum secutus) 
ut confirmaret, fidem Rabbinis adhibendam non esse ; ne 
quidem in explicatione Hebraicarum dictionum : quasi 
Christus caecos eos cum dixit, linguae Hebraicae imperitos 
fuisse innuerit, et non potius rerum theologicarum et mys- 
teriorum fidei rudes fuisse significaverit. Neque dubium 
est hue respexisse D. Humphredum : etiam ubi de tenebris, 
erroribus, periculosis, impiis et blasphemis, quae a Rabbinis 
invecta sunt conqueritur. Ut pessime hinc collegerit Re- 
ginaldus ex illius sententiatranslationes nostras exHebraeo 
factas, ut tenebricosas, erroneas, ambiguas, periculosas, 
impias, et blasphemjis condemnari. Cum ille ad Rabbino- 
rum interpretamenta hie respexerit, quibus insincere et 
parum caste nacrosancta Biblia tractaverunt : quod vel ex 
Pagnino, Pellicano, Munstero, aliisque nostris intelligi 
posse ait, qui diligentissime perscrutati sunt omnia peni- 
tissima, et fidelissime communicarunt. Et isti tamen, ac 
imprimis Munsterus (quod Reginaldus non nescivit), Rab- 
binos fere in explicatione Hebraicarum dictionum sibi se- 
quendos proposuerunt : ututinsinceras et blasphemas expo- 
sitiones, quibus sacras iiterascontaminarunt, etdetexerint et 
confutarint. "Nee protinus omnia (inquitMunsterus'), quae 
apud illos inveni, more aliquorum pro oraculis habui; sed 
cumjudicio, ut par erat, legi. Non enim ignoro, quibus 

' De Eat. Interpr. lib. 2. pag. 219. 

■ Jadffii in dirinis Scripturis miiioris sunt intelligentis quam asini, ut ex verbis 
Rabi Pinhas, filii Hair, refert Petrus Galatinus in opere deArcanis Catholics; 
Veritatia, lib. 3. cap. 11. 

' Epist. ad Lectorem prx^xt Bibliit suia. 



462 PR^LECTIONES THEOLOGICiE. 

Cabalisticis deliramentis sint addicti, et quam extortas 
nonnunquam adferant expositiones; prsecipue ubi Messiae 
incident mysterium. Illic enim deprehendimus eos esse 
pertinacissimos, nee cessant usque in hunc diem torquere ad 
sua placita divinas literas, quo suos tueantur errores," etc. 
Idem alibi" tamen : " Vel saltern linguam noverunt, tenent 
linguae idiotismos, interpretationem a majoribus veluti per 
manus traditam non omnino ignorant; etiamsi prsecipuum 
scopum Scripturse ignorent, quem nobis Christus et Apos- 
toli ostenderunt." Haec ille. Atverosi Genebrardumaudia- 
mus, deditaopeia recesserunt illi a receptis Majorum inter- 
pretationibus. Itaque multo sequius fuerit (quemadmodum 
monet Ribera) ut nos Hieronymo credamus, qui doctissimo- 
rum Hebrseorum auditor fuit, quo tempore lingua ipsa erat 
multo notior, etc. Respondeo : Quse Genebrardus sine 
ulla probatione audacter asseverat, negligenda prorsus sunt. 
Imo vero ex paraphrasibus Chaldaicis (quae ante Hiero- 
rymi tempora conscriptse sunt) constat, Hebrseos in vocum 
interpretatione a Majorum suorum sententia ita non reces- 
sisse, quo modo fingit Genebrardus. " Hoc unum scio 
(inquit Munsterus") multa esse apud D. Hieronymum in 
commentariis, qtise asseritse didicisse a Judseis; quae etego 
in Rabi Salomone inveni. Et putas Hieronymum, homi- 
nem Christianum, ab Hebraeis didicisse, quod posteri He- 
braeorum a majoribus suis non didicerunt? Si Judaei cus- 
todire potuerunt oracula divina, atque totum Bibliorum 
corpus, ut nihil corruptionis illis accederet, idque in com- 
modum nostrum : et magistrorum interpretationem, si ve se- 
niorumtraditionem, quamHieronymitemporibushabuerunt, 
et quaHieronymus ipseususest, conservare non potuerunt?" 
Est quidem ilia D.Humphredi sententia: In ipsa vocabulo- 
rum Hebraicorum expositione et derivatione Rabinis credi 
tuto non posse. Sed quum addit: " Novum fortassis videbor 
ac paradoxon afferre," etc., satis indicatse hac in re a com- 
muni doctorum sententia recedere, quorum tamen idem" 
censuras salvas esse voluit. Et vero licet lingua Hebraea 

" Prsefatione in Veins Testaraentuni. ' Prsefationc in Vetus Testaraentum. 
' Salvia (inquit) doctioram censuris. 



PR^LECTIONBS THBOLOGICjE. 463 

jam eorum patria atque vernacula esse desierit : tamen ne- 
gari non potest inter doctiores illius linguae studia semper 
viguisse et eontinuata esse (quemadmodum inter nostros 
Latinse, qu» jampridem vulgaris esse desiit). Sed nee 
ipsius Hieronymi temporibus vernacula fuit Hebraica lin- 
gua (Chaldaica enim Hebrsei tunc scripserunt) quo tamen 
tempore apud doctos Judseos usus linguae conservatus est: 
et Barhanina qui doctor ab Hieronymo adscitus est, Da- 
vidi Kimchi, in linguae cognitione praeferendum non facile 
dixerira. Utrumque certe sequaliter a fide Christiana ab- 
fuisse, vix poterit dubitari. Quanquam nos Davidem 
Kimchi non ut Theologum sequamur (quemadmodum nee 
Barhanina secutus est Hieronymus), sed ut doctum Gram- 
maticum. Ut ridiculus sit hie Genebrardus, qui non Theo- 
logum fuisse, sed tantum plpllS nobis objiciat, quasi aliud 
nos hac quidem in re ab homine Judaso requiramus. Hie 
vero nee illud prsetereundum, Hieronymum, cum suam ex 
Hebraeo translationem (de qua isti tantopere gloriantur) 
adornaret, Judseos (utcunque a fide Christiana alienos)ase 
consulendos statuisse. Neque enim ilium fateri puduit^ 
se Bethlehemi Barrabanum (sive Barhanina) Judaeum noc- 
turnum habuisse proeceptorem : quem non parvo ad hoc 
ipsum pretio conduxerit. Et postea cum libros Paralipome- 
non^in Latinumsermonemesset translaturus, se deTiberiade 
(Masoretharum sede) quendam legis doctorem, qui apud 
Hebraeos admirationi habebatur, " assumpsisse, et contulisse 
cum eo a vertice (ut aiunt) usque ad extremum unguem. 
Et sic (inquit) confirmatus, ausua sum facere quod jubeba- 
tis." Atque hinc natum est illud Ruffini^ ad versus D. Hiero- 
nymum convitium quodBarabbam (sic Barhanina appellare 
libuit) de synagoga magistrum suscepisset. Et, " Ignosce 
mihi (inquit) pro hoc quod malui ante imperitus et indoctus 
videri, quam Barrabae discipulus dici. Proposito enim 



« Epist 65. Ad Pammachium et Occanum. 

y Hieron. Praefat. in lib. Paralipotn. ad Domnionem ct Bogatiannm. Idem 
lib. 7. comment, in Esaia. cap. 22. " Hebrseus (inquit) qui nos in veteris instru- 
menti lectione enidivit, gallum gallinaceum transtulit." 

■ Lib. 2. loTectivarum in D. Hieronrmum. 



464 PR^LECTIONKS THEOLOGIC^. 

Christo slmul etBarraba, egoquasi imperitusCliristuraelegi. 
Tu, ut video, cum illis clamas qui dicunt, Non hunc, sed Ba- 
rabban." Usee maledicus ille, impio sarcasmo ex Evangelic 
in virum sanctum ludens. Contra quern pulchre (similiter 
et Pontificios, eandem cantilenam occinentes) Hieronymus*: 
"Quod Demosthenes in una littera fecit, exprimendo ut a 
cane rho disceret ; tu in me criminaris, quare homo ab ho- 
mine Hebrseas litteras didicerim. Inde est quod [quidam 
inerudite sapientes remanent, dum nolunt discere quod ig- 
norant; nee Horatium audiunt commonentem : Cur nescire 
pudens prave, qvam discere malo ?" Et post : " Tibi ipse 
tantam assumis authoritatem ut de haeretico martyrem, de 
Origenis libris hsereticorum adulteria mentiaris: mihi non 
licebit disputare de verbis, et in commentariorum opere 
Latinos docere quod ab Hebrseis didici. Nisi enim et 
prolixum esset, et redoleret gloriolam, jam nunc tibi osten- 
derem, quid utilitatis habeat magistrorum limina terere, et 
artem ab artificibus discere." Adde et Mariani Victorii 
pro Hieronymo apologiam" : "Annon Abraham in omni 
Chaldseorum, et Moyses ^gyptiorum sapientia, docti fue- 
runt: etChristiano homini non licet in utilitatem Ecclesia;, 
argutarum apum instar, undique qusB recta sunt coUigere et 
comportare." Nee vero hoc solius Hieronymi studium fuisse 
putandum est. " Etiam Origines (ut habet in citata Apo- 
logia Hieronymus) et Clemens, et Eusebius, atque alii 
complures, quando de Scripturisaliqua disputant, et volunt 
approbare quae dicunt, sic solent scribere: Referebat mihi 
Hebrajus; et, Audivi ab Hebrajo ; et, Hebrseorum ista sen- 
tentia est. Certe etiam Origines patriarchen Huillum, 
qui temporibus ejus fuit, nominat; et tricesimum tomum in 
Esaiam, incujusfine edisserit, Vse'^ tibicivitas Ariel, quam 
expugnavit David, illius expositione concludit : ut, cum 
aliter prius sensisse se dicat, doctum ab illo, id quod est 
verius confitetur. Octogesimum quoque nonum Psalmum, 
qui scribitur Oratio Moysis hominis Dei ; et reliquos unde- 
cim, qui non habent tituios, secundum Huilli exposilionem, 

» Apolog. adversus Raffinum, lib. 1. ''In Vita D. Hieronymi. 

. Esai. 29. 



I 



PR^LBCTIONES THEOLOGICJE. 465 

ejusdem Moysi putat : nee dedignatur, Hebraeam scriptu- 
ram interpretans, per singula loca, quid Hebraeis videatur, 
inserere." Haec Hieronymus. Mitto Judseum Aquilam, 
Symmachum, et Theodotionem Judaizantes haereticos : 
quos tamen idcirco Ecclesia non putavit rejiciendos in li- 
terali vocum interpretatione. Quamvis enim multa mys- 
teria Salvatoris (Hieronymo teste) subdola interpretatione 
celavissent, nonnuUaetiam ad hsereses suas stabiliendas, Ju- 
daicam putaet Hebioniticam, studiosepervertissent (quem- 
admodum cum ab aliis turn ab Irenseo'', Athanasio in Syn- 
opsi, et Epiphanio de Mensuris, notatum est), eorum tamen 
Versiones curiose legerunt et explanarunt Catholici (ut 
testatur Hieronymus''), et per Origenis laborem iv i^airXol^ 
ecclesiis dedicarunt'. 

Neque^ tamen nos ita in recentiorum Rabbinorum verba 
juravimus ut prse illis ....... 



" In primis (inquit Bellarminus) Calvinus Institutio- 
num"* contendit esse legendum Isaiae 9, Et vocabitur admira- 
bilis, etc. At Hebraeus textus modo non habet vocabitur, 
id est, Kn|T, sed vocabit vn'p\ Neque ignoravit Calvinus 
meliorem hoc loco vulgatam editionem esse quam Hebrai- 

* Lib. 3. cap. 24. 

• Hieron. in Apolog. »dvers. Ruffinnm ; et Prtefat in Job. 

'Tide Baron, an. 231 § 42; et Eusebiuro lib. 6, cap. 16, et 17, ubi Originera 
refert prseter Hebraice descriptos sacros libros, et scripturas LXX., aliorum 
etiam versiones scrutatura esse et contulisse. 

s Interpretes Chald. et Griec. (supra arg. 5), cum collat. aliorum locorum et 
linguarum aflinium Syriac. Arabic. .^Ethiopic. etc. nunc in usu. Vide Kimchi in 
Prffif. Michlot. (Contra Hieron. Oleaster in Genes. 33. 19. qui errare Rabbinos 
asserit cum a lingua Arabica signiticationea verborum Hebraicorura indagant et 
matuantur.) 

I" Cap. 6 § 11. Eat lib. 1. cap. 13 § 9 in postrema editione (Genev. an. 1592. 
8"). Sed Bellarmino potius libuit veteres Calvini editiones sequi, earn nomiuBtira 
quae excusa est Genevaj an. 1564, sine libronim distinctione : ubi nota turn in 
ilia turn in postrema editione, textum ita a Calvino citari : " Hoc est (inquit) 
nomen quod (postr. edit, quo) vocabunt eum, Deus fortis. Pater futuri seculi" ; iion 
contendit legendum "Vocabitur" (ut fingit liellarminus). Vide Petri Costi 
Tjpnm MewiiB, T. 10, 1. 10, pag. 96. 

VOL. XIV. 2 H 



466 PRiEI.ECTIONES THEOLOGIC^. 

cam. Sic enim ait: ' Neque est quod oblatrent Judsei, et 
sic lectionem invertant : Hoc est nomen quod vocabit eum 
Deus, fortis, pater futuri seculi ; ac demum hoc unum filio 
reliquum faciant, ut sit Princeps pacis. Quorsum enim 
tot epitheta in Deum hoc loco congesta forent ?' Igitur 
confessione Calvini turbidus alicubi fluit ille fons, quem 
ipse idem ubique purum videri volebat." Hsec Bellarminus. 
Cujus etiam hie insistit vestigiis Christophorus de Sacro 
Bosco'. Lyranus, in commentariis ad hunc locum, Judseos 
textum, contra Christi Deitatem, corrupisseasserit : et cor- 
ruptionem probat ex duabus antiquis translationibus,Gr8eca 
LXX. interpretum, et Chaldaica'', quae verbum hie passive 
reddiderunt, Vocabitur. Eum secutus Guilhelmus Regi- 
naldus, unde etiam confirmare nititur, Judseorum iniquitate 
Hebrasa Biblia corrupta esse, et ab ea puritate quam Hie- 
ronymi temporibus et ante' habuerunt, degenerasse. Hie- 
ronymum enim tum in textu tum in commentariis, legisse 
et transtulisse: Puer datus estnobis, et filius natus est nobis, 
et vocabitur nomen ejus, Admirabilis, Consiliarius, Deus, 
Fortis, Pater futuri sseculi, Princeps pacis. In Hebraicis 
vero quos nunc habemus fontibus pro thesauro, carbones 
inveniri. ' Puer datus est nobis, et filius natus est nobis ; et 
vocabit nomen ejus qui est admirabilis, consiliarius, Deus, 
fortis, et pater aeternitatis vel futuri sseculi, principem pa- 
cis.' Atque ita prsecipuum pro Deitate Christi ex Vetere 
Testamento testimonium sublatum est. 

Resp. 1°. Si puncta de textus substantia non sint, et 
textum non mutant, quemadmodum opinantur ii qui hunc 
locum objiciunt adversarii™, textum hie depravatum esse 

• Part. 1. cap. 3. 

■■ It may be demanded why the Jewes, if they corrupted the Hebrew, left the 
Chaldye pure and uncorrupt. Had they more care and conscience to preserre 
this then that which they esteemed and acknowleged to be the holy authenticall 
writing of God his word? or was this their purpose, by preserving the trutbe in 
the Chaldye, to leave an argument and marke of their falshoode to all the worlde 
in ages to come ? 

' Quomodo ergo ante Hieronymum locum hunc transtulit Theodotio (quemad- 
modum, testaturEusebius), Kai iKaXtae roovo/aa aiiTov Oavfiaarog, (rviijSov- 
\iiii)v, iaxvpog, SwaarijCj Trari'ip atavOQ, apx<^v tlpi)V7)t. 

" Lyran. in 2 Reg. 8. et Hose. 9. Bellannin. lib. 2. de Verbo Dei in fine 



PRiELECTIONES THEOLOGlCffi. 467 

concludere non possunt. Textus enim Hebraicus sine 
punctis utramque fert lectionem (snp^ et Nip^) quemadmo- 
dum observat Christophorus de Sacro Bosco" : et res non 
eget probatione. 2°. Etiam punctis additis, Sip'', ex He- 
braeorum idiotismo, idem valet quod M'lp''; Tradunt enim 
Hebraeorum Grammatici (quod et Vatablus in hunc locum 
notat ; et qui prima linguae Hebraeae rudimenta degustarunt 
ignorare non possunt,) verba tertiae personae saepenumero 
indefinite et impersonaliter usurpari : ita quidem ut passive 
aliquando a Latinis evidentiae gratia reddi possint. Plura 
enim verba primae aut secundae conjugationis activa3 vocis 
neutro-passivam significationem habenf : id quod ex Spi- 
ritus Sancti interpretationibus evidenter docet Arias Mon- 
tanus^. Quemadmodum quod Michseaei in Hebrseo active 
legitur bttfe D3'«b5 8b^, Latinus interpres (Hieronymus), 
atque etiam Gra3cus, passive reddidit, Suraetur super vos 
parabola, \ri<j)0i]<TCTai 6^' vfiag TrapajBoXi)'. Quod etiam 



capitU 2 ; Guilhclinus Reginaldiu, et Chrirtophorus de Sacro Boko. Bdlar- 
mini verba sunt, in fine capitis illiiu eecundi, (quia hie responsionis loco adhiberi 
adversos ipsum possunt); "Errorea qui ex additione punctorum acciderunt, 
nihil omnino veritati of&ciunt. Puncta enim extrinsecus addita sunt, nee textum 
mutant. Itaque possumus, si volumus, puncta detrahere, et aliter legere."" 
Hffic ille. 

" Part. 2. cap. 9. pag. 184. 

' Ut illud Esaia, " Absorptit mortem in rictoriam," passive redditur in 
1 Corinth, c. 15 [54], Sic Genes. 15. 6. Imputabit ei ad justitiam, h. e. im- 
putatum est ei ad Justitiam, Rom. 4. 8, (cut in prime loco subaudiendum sit 
Dens). 

p De Commnnib. Hebraicffi Liugun IdiotUmis (§ 42) in Bibliorum Begiorum 
apparatu, agens. 

1 Cap. 2. vers. 4. 

' In quern locum (Mich. 2 § 17.) ita scribit Fr. Ribera : " Non debuerant viri 
docti ignorare, quod passim occurrit in Scriptura futurum activuni, sive prse- 
teritum, sine supposito, passivam habere significationem." Similiter et ipse 
Bellarminus, in Grammatica sua Hebraa, parte 4. cap. 4, notat, non raro usur 
pari tertiam personam verbi activi in pas-siva significatione. Ut Gen. ] 6. 
»»»^ 'nS ^^ra ittaS S^S p'S'' P^opt*'** vocatum est putei (i. e. putei nomen) 
Puteu3 viventis et videutis. Sed hie grammaticte suss oblitus est liellarminus. 
Vide etiam Genebrardum in Sjntaxi posita ad calcem Hebraicse Grammaticas 
Clenardi. 

2 H 2 



468 PIl^LECTIONES THEOL-OOIC^. 

Geneseos capite 48, vs. 1 et 2, ab iisdem factum est : et 
alibi passim". 

Frustraigitur illud a Lyrano, Sacroboscano', et aliis, hie 
urgetur, non solum Latinuminterpretem, sed etiam LXX., 
itemque Chaldaicam paraphrasim, locum hunc passive le- 
gisse. Verbum enim snp'' passive eos reddidisse constat : 
passive vero scriptum Nipi legisse non constat, (non quidem 
magis quam nostris temporibus ita legisse Ariam Monta- 
num, quando in Bibliis cum interlineari interpretatione 
editis vocem Hip*"), notavit, Et vocabitur,) quia videlicet 
activa apud Hebrsos saepenumero impersonalem et passi- 
vam habent significationem. 

3°. Etiamsi active acciperetur hoc verbum Vocabit, ad 
sententiam nihil interesset: sic videlicet ut vel indefinite 
referatur ad quemvis Christianum, qui sic Messiam suum 
vocaturus sit ; vel definite potius ad Deum (Patrem), qui 

• Etiam hoc ipso in verbo quo Propheta hie utitur, ut Genes. 11. 19 : Vocavit 
nomen ejus Babel, i. e. vocatum est, (ut et Graecus et Latinus interpres reddidit). 
Genes. 19.22: Idcirco vocavit nomen urbis illius Tzohar, h. e. vocatum est, nomen 
urbis illius Segor (ut ab iisdem est redditum). Genes. 21. 31. : Ideo vocavit locum 
ilium Beershebah, i. e. Ideo vocatus est locus ille Bersabee (ut habet et Latina et 
GraBca editio). Genes. 25. 30. Vocavit nomen ejus Edom, i. e. vocatum est no- 
men ejus Edom ; ut Latina vulgata editio recte transtulit. Genes. 16. 14. 
Propterea appellavit puteum viventis, videntis me, (quemadmodum etiam habet 
vulgata versio, et Pagnini. Tamen certum est (inquit Lubbertus) verbum ap- 
pellandi non accipi hie active, neque referri ad Agar ; ponendum enim esset in 
foeminino genere, quemadmodum positum est versu praecedenti, ubi dixerat de 
Agar quod ipsa vocaverit mpn (>n foeminino) nomen Domini, qui loquebatur cum 
ea, Tu Deus qui vidisti me ; sed accipi neutraliter, sen impersonaliter. Ideo 
notat ibi Vatablus ; Subaudiendum est (inquiens) is qui ei nomen indidit. Satis 
tritum est Hebrajis verbum sic indefinite accipi. Quo tamen sensus clarior sit, 
quidam in passivum verbum, Vocatum est, ait Bellarm. Grammat. Hebr. part. 4. 
cap. 4. Hebraei sajpe verba activa tertise personje singularisnumeri, sine certo no- 
minativo ponunt, subaudito Benoni ejusdem verbi, ut Job 27. 23 pBB", plaudet 
super eum manibus suis, hoc est, complodens complodet manus suas ; vel, quod 
idem est, manus super eum complodentur. Et Genes. 48. 2. ij^v annuntiabit 
Jacobo, hoc est, nuncius nunciavit Jacobo ; vel, quod idem est, nunciatum est 
Jacobo. (Mercerus in Job. 27. 23). Eodem modo, Vocabit ejus nomen Deum 
fortem, hoc est, vocans (sive vocator) vocabit nomen ejus, viz. Deus, qui solus 
talia nomina accipere et dare potest. Psal. 72. 15. ubi in Hebraeo est active, 
Et dabit ei de auro Arabiae; editio Graeoa et Latina vulgata passive reddidit, 
Et dabitur ei de auro Arabia. 

'Pag. 21. 



Pn^LECTIONKS THBOLOGICjE. 469 

solus haec nomina magnifica potest dare: quo modo hie 
locus a Tremeilio et Junio fidelissimis Veteris Testamenti 
interpretibus expositus est. Hie vero supra modum ridi- 
culum ostendit se Christopliorus Sacroboscanus, dum Ju- 
nium et Tremellium hie ut Judaizantes haereticos accusat ; 
et eontra Whitakerum summa eum impudentia asserit, si 
demus banc lectionem esse legitimam, nunquam nos ex hoc 
loco Christi divinitatem probaturos. Quis enim sani capitis 
dixerit, ex his verbis Deitatem Christi probari posse : Vo- 
cabitur nomen ejus admirabilis, consiliarius, Deus, fortis, 
etc. ; ex istis vero probari non posse : Ejus nomen vocabit 
[Jehova] Admirabilem, Consiiiarium, Deum fortem, etc. 
Nisi id fortasse aliquid ponderis argumento detrahere vi- 
deatur, quod Deus Pater hoc nomen Filio tribuere dicatur, 
potius quam alius quivis, (acnonpotius maximum momen- 
tum addere). Hujusmodi vero iiiterpretes qui Judaizare 
dicit, nse ille parum habet pensi quid dicat. Annon vero 
Wilhelmus Reginaldus (et ejus assecla Sacroboscanus,) 
Judaizare potius dicendus erit, qui asserere non veretur 
in Hebraeis quos nunc habemus fontibus, haberi : Et 
vocabit nomen ejus qui est admirabilis, consiliarius, Deus, 
fortis, et Pater aeternitatis, Principem pacis". Quasi vero 
in textu Hebrseo essent ista Dei Fatris, et non Filii nobis 
dati epitheta: ac non potius construciionis natura repug- 
naret, ut ea nomina quae relativo suffixo (in iatt? Nomen 
ejus) proxima sunt, ad puerum, de cujus nomine ex pro- 
fesso disseritur, non pertineant: sed tantum id quod om- 
nium est remotissimum. Id enim si itaesset, recta syntaxis 
ratio requireret, ut dei nomen praemitteretur (quod jam in 
medio habetur loco) vox vero icD (Nomen ejus) trajice- 
retur ad extremum, hoc modo : Et vocabit Deus Admira- 

• Petrus Cluniacensis, libro 2 coDtra Jadgeos, postquam notasset, sex ista tam 
snblimia nati parvali nomina reticoisse, et pro illis magni consilii angelum 
transtulisae, ad textam Hebraum hie provocat : " Si non habent (inquit) no- 
mina ilia Grseci libri, habent Hebraici : si non habet ea Graecus, habet Hebrteas. 
Relegite Esaiam, scrutamini verba ista, et non verbis meis, sed literis vestris 
credite : non libris alienis, aed propriis adquiescite." Excus. Parisiis cnm ipsius 
et aliorum in earn annotationibus. Item Castalionis postiemam annotationem 
is illud Numer. 21. Dedit filios ejna. 



470 PR«LECTIONBB THEOLOOICJE. 

bilis, Consiliarius, Fords, Paler futuri saeculi nomen ejus, 
Princeps pacis. Quemadmodum nostri adversus impias 
Judseorum glossas distutant : quas propugnare conatus 
Reginaldus, arma Christianis adimit quibus perfidi Judsei 
debellari possint. Atque ut id efficiat, textui addit ilia 
verba Qui est, et postremum epitheton ita a prioribus om- 
nibus secernit, ut illud accusative casu proferat, reliqua 
nominandi casu enuntiet : cum nihil hujusmodi in textu 
Hebrseo compareat. Et audet tamen ille somnia capitis 
sui Hebraico textui aflSngere, et ex iis fontium authorita- 
tem diminuere, etc. 

4°. Calvinus non dicit Judseos corrupisse hunc locum 
Esaiae, quemadmodum mentitur Sacroboscanus, (qui tamen 
ut aures^ erigat, Whitakerum hie monet", et magistri sui 
verba attcnte excipiat: cum ipse humanas suas aures eri- 
gere prius debuisset, et verba a se citanda accuratius ex- 

• Parturiunt monies. 

" Wheras Calvin hath Vocabitur (lie hath Vocabunt, not Vocabitur, ut fingit 
Bellar.) for that which is in Hebrue Vocabit : it was not for that he judged and 
acknowledged the Hebrue word to be falsified ; but to make the meaning of the 
Prophet more plaine and easie to be understood, who, according to the manner 
and custome of the Hebruea (wherof hath bene spoken before) used that active 
verbe indeSnitelye la impersonall and passive signification. Calvin himselfe can 
best declare his own meaning. In his commentaryes therfore on that place of 
Esay, thus he translateth it : Vocabitur nomen ejus admirabilis, etc. And in his 
exposition theron thus he writeth : Quanquam activum est verbum, quia tamen 
indefinite capitur non dubitavi reddere in neutro genere. Tantundem enim 
valet ac si in plurali numero dixisset Vocabunt. Et nos Galli phrasin banc imi- 
tamur, On appellera. Quod enim ad Deum referunt Judsei, et legunt uno contextu, 
Vocabit nomen ejus admirabilis, etc. facile apparet studio vel potius libidine ob- 
scurandse Christi glorise hoc fieri. Hffic Calvinus. Et Gretserus tamen, qui hoc 
apud nostros (quos confutandos suscepit) , toties legit, impudenter in sententia 
pereistit. Imo in Appendice ad sec. librum Bellarmini (1030. a.) " Impudentis 
mendacii," nos arguit homo mendacissimus ; quod negemus Calvinum contendere 
legendum esse : Et vocabitur admirabilis, cum tamen in Hebrseo textu legatur, 
Et vocabit. Tametsi (inquit Gretserus) in posterioribus Institutionum editioni- 
bus sic legit: Hoe est nomen quo vocabunt eum, Deus fortis, etc. Sed tensus 
cum nostra versione coincidit, ut suo loco dictum ; et veritatis Spiritus Calvinum 
hie verum fateri coegit meliorem esse versionem Latinam quam Hebra;am, prout 
bodie constituta est. Bespondeo quod nusquam hoc apud Calvinum legitur, 
qui vulgatam versionem neque approbat neque improbat ; multo minus eam textui 
Hebrseo prsefert ; sed reprehendit falsam JudaBorum explicationem. (Et nisi ille, 
qui locum aliquera secundum morem usitatum interpretatur, ex eodemque argi^- 
menta deducit, hoc ipso corruptum eum esse dicat, Calvinus quoque hunc locum 
corrnptum esse nunquam confitetnr.) 



PR«LECTIONBS THEOLOUIC^. 471 

pendere,) neque putat, meliorem hoc loco vulgatam editio* 
nem esse, quam Hebraicam, atque turbidum hie fontem 
fluere, quemadmodum fingit Bellarminus : non contendit 
(ut idem mendtur) in textu Hebraeo aliter legendum esse 
quam hodie legitur : uno denique verbo, non Hebraicam 
lectionem, sed pravara interpretationera Judaicam refellit; 
quam textui pessime affinxit Reginaldus (ut ostendimus) 
Judaeorum hie causam agens. Differunt vero inter se 
malitiosa verborum constructio et verborum falsificatio. 
Sensum vero suum apertissime explicat in commentariis 
iuis ad hunc locum, ubi monet, " Etsi verbum vocandi sit 
activum, tamen indefinite hie capi, ac proinde non dubitasse 
se id vertere neutraliter: Et vocabitur nomen ejus," etc. 
Tum Rabbinorum commentum, sententiam hujus loci per- 
vertentium, pluribus argumentis ex contextu petitis refel- 
lit: et studio vel potius libidine obscurandse Christi glorise 
id ab illis factum monet. Atque hue referendum quod 
Lutherus'' dixit : Totum hunc textum misere et scelerate a 
Judseis esse crucifixum, qui Christum ipsumcrucifixerunt : 
quod nobis a Guilhelmo Reginaldo et Christophoro de 
Sacro Bosco hie objicitur. Sed quomodo hie locus cruei- 
fixus sit a Judaeis, explicat; quod, viz., ex sex nominibus 
quae Propheta Infanti et Filio hie tribuit, quinque priora 
legant in nominativo casu, sextum in accusative, ad hunc 
modum : Et vocabit nomen ejus is qui est Admirabilis, 
Consiiiarius, Deus Fortis et Pater aeternitatis, Principem 
pacis : et de Ezechia Rege intelligant. Istas vero duas 
corruptelas non in verbis Hebraici contextus inhaerere sed in 
Rabbinorum expositione manifestum est : cum hujusmodi 
casuum variatio in textu Hebraico non cernatur, et ne mi- 
nima quidem de Ezechia intelligendo suspieio inde oboriri 
possit. Cum igitur Reginaldus in Hebraicis quos nunc 
habemus fontibus ista legi asserat (Judaice plane atque 
impie), Et vocabit nomen ejus qui est admirabilis, consi- 
iiarius Deus, fortis, et pater aeternitatis, Principem pacis, 
ex Lutheri sententia cum lis conspirat, quos itle textum 
crucifixisse monet, et a Deo in reprobum sensum esse tra- 

> Turn. 1. Enarration. Esai, cap. 9. 



472 PR^LKCTIONES THEOLOGICJE. 

ditos. Addit quidem postea Lutherus, textum videri per 
punctatores corruptum, qui pro N^j?*! passive, scripserunt 
M"ii7^1 : sed viDBRi tantum; neque id alia de causa, quam 
quod puncta viderentur recens Judaeorum inventum: quae 
hypothesis quam infirma sit, sue loco a nobis ostensum est. 
Illud interim Lutherum non latuit, ex punctis quae hodie 
in textu leguntur eandem sententiam deduci posse : ut ne- 
cesse non fuerit, locum depravationis arguere. " Quod 
vero (inquit) dicitur in Hebrseo legi, Vocabit nomen ejus, 
non, Vocabitur nomen ejus, inanis est cavillatio Rabino- 
rum. Constat enim ssepe verbum activum accipi passive, 
seu potius impersonaliter : ut, Dabunt mensuram, i. e. da- 
bitur. Sic, Vocabit, pro Vocabitur. Ac prorsus usitatum 
est, Impersonalia etiam efFerri per activa." Hsec ille. 
Concludimus igitur cumLuthero: nihil aliud esse objec- 
tionem banc, quam inanem Pontificiorum, cum impiis Ra- 
binis conspirantium, cavillationem. 

II. Jerem. 23. 6. " Calvinus, in loco citato^, vult esse 
legendum : Et hoc est nomen quod vocabunt eum, Domi- 
nusjustitia nostra. At fons Hebraicus constanter habet 
iN")p\ vocabit eum ; non :iras~ip\ vocabunt eum." Ita Bel- 
larminus. Kicolaus Lyranus in commentariis ad hunc 
locum, et in Probationer incarnationis divinae personae con- 
tra Judaeos, ait : Hebraeos, ne ex hac authoritate coge- 
rentur Christi divinitatem confiteri, textum ita corrupisse: 
Et hoc est nomen ejus qui vocabit eum, Dominus Justus 
noster. Falsitatem vero deprehendi posse asserit: prime 
per LXX. interpretes, qui fuerunt Judaei valde literati, et 
in hoc loco sic transtulerunt : Et hoc est nomen quod vo- 
cabunt eum Dominus Justus noster. Deinde per transla- 
tionem Chaldaicam (quae est authentica apud eos) quae sic 
habet: Et hoc est nomen quod vocabunt eum. Addit 
Guilhelmus Reginaldus, Hieronymum in commentariis ad 
hunc locum monuisse, lectionem Hebraicam fuisse (suo tem- 
pore) : Nomen ejus vocabunt. Jam vero malitia Judaeorum 



! Institut. lib. 1. cap. 13 § 9. 
' In fine Glos. Novi Tettamenti. 



piiaiLECTioNEs theulogica:. 473 

in universum depravata esse (idque turpiter et prodigiose) 
Hebraica omnia Biblia : sublato illustrissimo pro Christi 
Deitate testimonio. 

Respondeo 1°. Verba hujusmodi tertias personse imper- 
sonaliter, indefinite, vel neutraliter, apud Hebreeos usur- 
pata, (quo modo frequenter accipiuntur, ubi actio ad 
multitudinem refertur*,) vel pluraliter per vocem activam, 
vel singulariter per vocem passivam, verti possunt. Etqui 
ita vertit, nequaquam textum corruptum esse putat ; sed 
phrasim Hebraicam Hebraeis usitatam, alia phrasi quae 
Latinis est usitata, reddit''. Atque ita non Hieronymus 
tantum, sed etiam Vatablus, Calvinus, Pagninus, et Arias 
Moiitanus, qui is"ip^ in textu legerunt, locum transtule- 
runt: Et hoc nomen ejus est quo vocabunt eum. Quo 
modo et Jonathan Chaldaeus Paraphrastes reddidit : ]"iii 

nb pp ^irf'^ nCE?. Eodemque modo, in loco prorsus 
consimili% 131772 nin"; nVs'Ji'/^^nKW nn, Graecus interpres 
reddidit, koi tovto tarXv rb ovofxa 6 KoXiaovaiv avri^ ; Jona- 
than Chaldaeus interpres rib pp lirfT nSE? ]m; et vul- 
gata Latina versio, Et hoc est nomen quod vocabunt eum, 
Dominus Justus noster. Etsi igitur Vocabunt hie legatur, 
minime sequitur aliter se habere textum Hebraicum quam 
hodie legitur. 2°. Etiamsi singulari numero verbum 
itOp^ redderetur, non iiide tamen sequeretur, vel locum 



* At. Montan. De Commnnibns Hebraicn Linguae Idiotismis (§ 40), in Biblior. 
Begior. Apparato. 

" Qui Tel prima ruditamenta Hebraes linguse attigerunt, illi sciunt Hebrais 
esse usitatissiinum ut verba irapersonalia* vel neutra exprimant per verba activa, 
quandoque plurali, quandoque singulari numero. Ita pro eo quod nos dicimus, 
Quid agitur ? luditur ? dormitur ? illi dicunt Quid agit ? ludit ? dormit ? vel 
Quid agunt? ludunt ? dormiunt? Subaadiunt enim homines, vel quivis homo, 
vel Benoni ejusdem verbi, nempe quid agitur? sc. quivis agens; dormit, quivis 
dormiens ; ludit, quivis ludens : et hoc non solum Hebrseis, sed omnibus pene 
gentibus usitatum est. Ita Graeci in plurali dicunt ipaai ; Latini sic ainnt, Ferunt 
80. quivis homines ; quod idem est ac si dicas, sic fertur. Germanice, Man tbuet, 
Galli, On fait, q. d. homo facit i. e. fit a quolibet homin*. Lubbert haec. 

' Jerem. 33. 16. 

• vide Mercer in Job. 4. 19 et 7. 3. rrtedpue Fr. RIberam In Hose. W. pag. 174. 



474 PR^LECTIONKS THEOLOGICiE. 

depravatum esse, vel minus facere ad divinam Christi na- 
turam confirmandatn. Posset enim vel indefinite sumi 
(quomodo hujusmodi verba tertiae personse impersonaliter 
usurpata saepissime'^ redduntur) hoc modo, Vocabit quisque 
eum^. Quod in Germanica sua versione secutus est Lu- 
therus, ut hoc ad quemque fidelem hominem referatur. 
Vel potius, nomen Israelis ex proxime prascedentesententia 
hie repeti posset : quo modo Tremelliua et Junius' senten- 
tiam loci expresserunt : Atque hoc nomen ejus est, quo 
vocabit eum [Israel]. LXX. interpretes ad Deum Patrem 
videntur retulisse : ita enim verterunt, Kai roiro to ovo/xa 
avTov 6 KaXiati avrov Kipiog, Hoc est nomen ejus quo vo- 
cabit eum Deus. Unde etiam et Hieronymus liberum 
nobis facit, ut vel Vocabunt, vel Vocabit legamus. Sic 
enim habet textus qui cum commentariis ejus conjunctus 
est : Et hoc est nomen quo vocabunt eum (sive vocabit 
eum) Dominus Justus noster (sive justitia nostra). Quod 
maximo adversus Reginaldum argumento est, non ita pro- 
digiose corruptum esse hunc locum, ac ille persuadere nobis 
voluit ; multoque minus a Judaeis post Hieronymi tempora 
immutata esse verba contextus, quod ille ex Hieronymo 
frustra confirmare conatus est, cum authoritate LXX. in- 
terpretum (qui singulari numero verbum legerunt) apertis- 
sime refellatur. Calvinus in loco citato adversus sinceri- 
tatem textus Hebrsei ne unicum quidem verbum habet. 
Tantum refert ex Jeremia; hoc fore nomen quo vocabitur 
germen Davidis, Jehovah justitia nostra, quod ad rem de 
qua quseritur nihil spectat. Ait quidem ibi Judaeos captare 
latebras : non id quidem volens, immutatum esse ab iis 
TO pr\Tov, sed pessime detortam esse loci sententiam. Neque 
omnino eo in loco versio ilia quam Bellarminus citat, Et 
hoc est nomen quod Vocabunt eum, uspiam comparet : ut 
dormitasse hie Jesuita videri possit; nihil aliud enim ex 

* Martin. Gram. Hebr. lib. 2. cap. 3. Tremell. in version. Genes. 16. 14 j 19. 
22; 21. 31, etc. 

• Vel eubaudito Beuoni ejusdem verbi (qtiemadmodum ex Mercero in Job. 27. 
23. in responsione ad superius argumentam notatum est) vocabit eum, sc. 
Tocans. 

'Et Hebreeue etiam Scholiastee David Kiincbiin loci illius expositione. 



PltiELECTlONES THKOLOGICA:. 475 

Jeremia producit Calvinus quam, Hoc fore nomen quo 
vocabitur germen Davidis, Jehovah justitia nostra, (tarn in 
vetere editione quae est sine librorum distinctione edita 
Genevae, an. 1554, quam hie sequitur Bellarminus, quam 
in nova editione Geneva, an. 1592, 8".°) Bellarminus ait in 
priore loco Esaiae Calvinum legere Vocabitur, in hoc Je- 
lemise, Vocabunt ; cum contra plane sit : atque ita neutro 
in loco Calvinus cum vulgari editione consentiat. In prae- 
lectionibus quidem ad locum hunc Jeremise legit, Hoc est 
nomen quo Vocabunt eum : non tamen quod Hebraeum 
textum putaret vitiatum, sed quod verbum quo usus est Pro- 
pheta pro Indefinite acciperet, (sic enim ibi ipse appellat,) 
quemadmodum ibidem videre licet. Illud autem Vocabit 
indefinite sumptum idem valere quod Vocabitur, vel Voca- 
bunt, in commentariis ad locum Esaise 9. 6. jam citatum, 
ostendit idem Calvinus : et nos jam demonstravimus''. 
Quare nisi ille qui locum aliquem secundum morem usita- 
tum interpretatur ex eodemque argumenta deducit, hoc 
ipso eum corruptum esse dicat, Calvinus quoque hunc lo- 
cum corruptum esse nunquam confitetur. Certum est 
enim Calvinum nusquam scribere, vulgatam versionem esse 
te.\tu Hebraeo puriorem : neque hoc ullo modo ex eo potuit 
colligi, nisi posito hoc putrido fundamento: Quicunque 
verbum activae vocis vertunt indefinite seu neutraliter, illi 
fatentur textum Hebraicum esse depravatum. 

Responded". For the Greek interpretation of theLXX. 
it is so farre from impayring the creditte of the Hebrue in 
this place that it strengtheneth it altogether, translating it 
in the singular number according to the Hebrew now ex- 
tant (as St. Hierom also maketh mention in comment, ad 
Jerem. cap. 23); being word for word the very same ti ko- 
Xiaei aiiTov, quod vocabit eum, not vocabunt eum, as Ly- 
ranus telleth. And seing the Greek interpretation cannot 
be challenged for any malicious alteration of the text against 
Christ, it followeth likewise that the place was not cor- 
rupted by the Jewes for such a cause as Lyranus (and 
Reynolds) surmise. 2°. Touching the Chaldye paraphrase 

* Vide Petri Costi Typum Messue, T. 10. 1. 10. pag. 90, 92, 93. 



476' prjElectiones theologic^. 

it may be demanded : Why the Jewes, if they corrupted 
the Hebrue, left the Chaldye pure and uncorrupt. Had 
they more care and conscience to preserve this then that 
which they esteemed and acl<nowledged to be the holy 
authenticall writing of God his worde? or was it their pur- 
pose, by preserving the truthe in the Chaldye, to leave an 
argument and raarke of their falshood to all the worlde in 
ages to come ? Agayne, the worde as it is in Hebrewe 
may be true, though there it bee somwhat otherwise trans- 
lated : neyther must we thinke every worde in Hebrue to 
be falsified from the which the Chaldie disagreeth. Some- 
time he keepeth the sense, not the worde, which is here to 
be seen. For wheras it, and the vulgar Latin hath, Hoc 
est nomen quo vocabunt eum, the verbe here hath an im- 
personal signification according to the Hebrues and Chal- 
dies familiar manner of speaking, in many places also 
used both of Latin and Greek authors. Expellent'' eum 
de luce in tenebras, habet Hebrseus et Chaldaeus, i. e. Ex- 
pelletur. Vulgata Latina, Expellet. Cor' ejus ab hu- 
mano (sive humananatura) commutetur, Vulgata Latina: 
pro quo in Chaldseo, Commutent. Hac' nocte animam 
tuam repetent a te, i. e. repetetur. So here in these wordes 
of the Chaldye interpreter, Vocabunt eum, the meaning 
is, Vocabitur. Now that this impersonall and passive sense 
may be likewise in the other speeche which is now redde in 
our Hebrew books, Vocabit eum ; hath before bene suf- 
ficiently proved in the answere to that place of Esay next 
going before. Conclusion : The Chaldye translator doth 
not therfore use a verbe plurall because he founde it so iu 
the Hebrue : but seeing that the sense is all one this way 
and that, he declareth the meaning by an other manner of 
speache. Quamvis fatemur Chaldaeum paraphrastem, Hie- 
ronymum, et Calvinum, pluraliter vertisse ; non tamen 
concedimus earn ipsam lectionem in Hebrseo non haberi. 

As for the Jewes who are here charged with the corrup- 
tion of the Hebrue worde, it is to be noted, that they them- 
selves have no other meaninge by it then the Chaldye 

>> Job. 18. 18. ' Daniel. 4. 16. i Luc. 12. 10. 



pr*:lectiones THEOLooiCii;. 477 

and the vulgar Latin translator approveth. For the He- 
brue scholiast David Kimchi, in his exposition of that 
place, understandeth it thus : That Israel should call the 
name of Christ Jehova our righteousness. Now what 
diflPerence is there between these speaches, They shall 
call Christ, or, The Israelits shall call Christ, The Lord 
our Righteousness. The sense is all one, that Christ in 
the Church should commonly be called by that name of the 
people of God. Likewise in the Jewes Talmud in the 
treatise called Baba Bathra, in that chapter which begin- 
neth, Hamocher eth hasephina ; and in Eca Rabbathi'', it is 
expresselye sette downe that Christ should be called by the 
four-lettered name of God Jehovah, and, to prove it, this 
sentence of Jeremye is aliedged. Behold by this the 
Jewes falsifyinge of this place who, as well of ancient as 
latter time understand the same as Christians doe, and no 
otherwise. I mean for that worde iS^p'*, which here is 
suspected of corruption. Yea the Jewes in this place have 
the name of Christ more significant then the Latin Bible 
of Christians hath, even this, Jehovah our righteousness. 
For that is more emphaticall and forcible for the honour 
and glorye of our Saviour then this, Our righteous Lord: 
and more clearlye agreeth to that which the Apostle testi- 
fyeth of him', that He was made of God for us wisdome and 
righteousness and sanctification and redemption". 

Psal. 19. 5. Veteres interpretes non videntur legisse 
rap, nam olim proculdubio legebatur cblp, vox eorum". 
Respondeo 1°. Aquila" legit 6 kuvoiv avrwv, regula, aut 
linea eorum. 2°. LXX. non videntur legisse obip, turn 
enim retinuissent eandem vocem (at t^wvai avrwv) qua 
expresserunt nbp in fine versus praecedentis, sed substi- 
tuunt o <^Q6y^oQ avrHiv. Similiter Symmachus in fine 
versus 4. habet tpwvai, in initio 5', 6 Jixoq. £t in Bib- 

» In Lamentat. 1. 16. ' 1 Corinth. 1. SO. «■ Lively. 

° Mariana, pro Vulg. Edit. cap. 7. 

" Theodorct. in hnnc locum (et in Catena Graeca in Psalmoe, pag. 181 a) : 
ubi nota ex Eusebio Apostolum non citaie Ijunc locum, »ed destringere. (Conira 
Gretser.) 



47S PRKLECTiONES THEOLOUICiE. 

liis Regiis (ex Masiano exemplari,) Chaldaica paraphra- 
sis, vs. 5. linn*3"»5 nna, extensio prospectus eorum". Ita- 
que, 3°. LXX. more sue ad sensum respiciunt, et locutio- 
nem emoUiunt, secuti sententiam proximi versus, ut David 
more suo se expHcef. Est enim ilia quasi ocularis vox"*, 
ut, Si' non auscultaverint voci primisigni. Sic et Andra- 
dius', et Caietanus, et Vatablus, et Flaminius. Fr. Titel- 
mannus lectionem improbat'. Cui adde quod Augustinus 
Steuchus in commentariis hujus loci putat rapreddi posse, 
Harmoniam eorum. Locum ita explicat, tum ex suo, turn 
ex liabbinorum sensu, viz. Abraham Aben Ezras, et Sala- 
monis Jarchi. Vide locum ubi ita ipse inquit, "Certissi- 
mum est non multum variare sensus, etsi non conveniant 
verba. Et fortassemaluerunt dicere LXX., Sonus eorum, 
etiamsi legerent D^p, ut servarent eandem ubique trala- 
tionem sermonis ac locutionis, quje datur caelo"." Felix 
Pratensis putat verti posse. In omnem terram exivitcursus 
eorum. Jo. Reuchlinus, libro Rudimentorum Hebraicorum', 
" In omnem terram exivit sonus eorum, Rectius (inquit) 
norma, directio, regula, aedificatio et architectonia eorum." 
In Syriaca versione manuscripta'' est, ^pOlZ^iiCD, pnmao, 
prolocutio eorum, nam (ut Masius notat, in Syriaco textu^,) 
Psal. 112, in Syriaca editione -12D ponit pro Hebraico 
V^bs, viz. Proloqui verba sua cum judicio, eaque veluti dis- 
pensare, ne quid temere dicatur''. "I2p idem est quod mp, ex- 
pectavit, speravit, (unde "ip deductum) et Itvn, annuntiare, 
evangelizare. Item "laD est aspectus et vultus*. Cur non 

"> Psalterium Angustini Nebiens. et Bibl. Venet. habrnt ?''i,T3'3'V> '"'<! *3t, 
extensio, vel ductus, corporis eorum (ut reddit Aug. Steuchus), vel rerum, 
effectuum, negotiorum eorum (Fr. Raphele). In Var. I^ct. Bibl. Reg. Titel- 
man. ait Chald. habere, In terram extensi sunt effectus eorum. 

P Genebrard. in, Psal. 18. i Vide Steuchum. 

' Exod. 4. 8. ■ Col. 3. 

' In annotationibus ex Hebneo in huno Psalmum. 

" Steuchus. ' In Exposit. roc. n in Psal. 19. 

"T. 1. 1. II. 'Fol. 31. 

' Masius. 

• Guido Fabricius in Dictionarlo Syro-Chald»ico. 



PRJ!LECTIONES THEOLOOlCiK. 479 

igitur mp et ^P Hebrseorutn, quod idem est cum "120 Sy- 
rorum et Chaldaeorum, possit admittere hsec significata? 
Considera et nomen (jtOo'yjov an non id notet proprie quod 
Isaac habet, sonum, viz. qui dicitur ex chorda (musica), quae 
inde nomen videatur habere*. Grseci interpretes explica- 
runt trochum propria locutione. 

Exod. ii. 22. Deest, Alium quoque genuit, et vocavit 
nomen ejus Eliezer, dicens, Deus patris mei auxiliatus est 
mihi, et liberavit me de manu Pharaonis. 

Responsio 1', Desumpta ex cap. 18. 4. (a Caietano in 
istum locum), Tola ista particulade secundo filio superflua 
est"". " Sciat lector, verba quae hie ponuntur de generatione 
secundi filii, appellati Eliezer, et de nominis ejus etyraolo- 
gia, ea verba non esse in Scriptura Hebraica ; esse tamen 
in translatione LXX. interpretum, unde sumpsit ea inter- 
pres Latinus." Sunt tamen ipsius Scripturae, non quidem 
in hoc loco, sed infra in cap. 18, ubi eadem plane verba re- 
peries quae hie ponuntur. 2°. Obeliscus est junctus huic 
loco etiam editione Lovaniensi. Hentenius notat in duobus 
manuscriptis exemplaribus Latinis deese. Robertus Ste- 
phanus, in duobus etiam, viz. S. Dionysii lato, et S. Germani 
oblongo (vetustissimo). lo. Harlemius, et alii Lovanien- 
ses theologi, in Varils Lectionibus Latinorum Bibliorum'^ 
ad hunc versum ista annotant : " Hie versus in quibusdam 
manuscriptis non legitur, nee apud Hebraeos aut Chaldaeos 
est; Graeci tamen legunt." Gretserus'' ait hasc aegrorum 
somnia esse. Unde enim probant isti LXX. interpre- 
tes intrusisse in caput secundum verba ilia ex cap. 18 ; 
unde probant eos, non vertisse id, quod in capite 2° inve- 
nerant; sed caput secundum hoc assumento auxisse ? 

Resp. Quasi vero respondenti incumberet probatio, ac 
non probantis partes misere profecto sustinenti Gretsero ; 
qui tergiversatur hie ac terga dat. Nobis sufScit, quod Grae- 
cis interpretibus hoc in more positum esse constat; ut ubi 

* Vide Stephani Thesaunim, H. 1. 6. 3. toc. ipBiyyoiiai. col. 136. lin. 44, 66, 
«8. 74. Vid. WUh. Kainold. p. 287. 
' Perer. Disp. 13. in Exod. cap. 2. J 7i. 
' In Regioram Bibliorum Apporatu. '' Col. 275. 



480 PR^LBCTIONES THGOLOOIC^E. 

eadem res plenius in uno Scripturse loco habetur quam 
altero, ex altero illo pleniori aliquid mutuentur quo sup- 
pleant (ad planiorem et pleniorem intelligentiam) alterius 
loco defectum, ut in hisce exemplis ex libro Geneseos (a 
Liveleio hie commemoratis): " Bina^ omnibus ingrediantur, 
ad te, ut nutriantur tecum, masculus et fcemina." Postrema 
ilia verba {apaiv koi Qn\v) non reperta sunt in Hebrseo, sed 
ex versu praecedenti desumpta. " Crescite' et multipiica- 
mini et replete terram" illud icai TrXripaKTare Trji- yijv, 
mutuata sunt ex Gen. 9. 1. BacrtXttc^ eflvdJv Ik aov ectov- 
Toi, lieges gentium ex te erunt : illud idvCjv desumptum 
est ex vers. 16 ejusdem capitis. 'Oxo^aS" 6 vvfjKpayuiybg 
aiiTov, desumptum ex capite 26. v. 26. Septuaginta habenl', 
" Fuerunt autem filii Manasse, quos peperit ei concubina 
Syra, Machir: Machir autem genuit Galaad. Filii autem 
Ephraim fratris Manasse, Sutalaam, et Taam : filii autem 
Sutalaam, Edem" : ex Numb. 26, et 1 Chron. 7. 

II. Deinde (inquit Gretserus) autor vulgatae editionis, 
hoc est, S. Hieronymus, in sua interpretatione non est se- 
cutus LXX. interpretes, sed textum Hebrseum, quod ipse 
in singulis praefationibus perpetuo repetit, maxima Prooe- 
mio in libros Regum, ubi intrepide hsec de se: " Mihi 
conscius non sum, mutasse me quidquam de Hebraica ve- 
ritate," etc. Elt audent tamen efFrontes istse frontes accu- 
sare D. Hieronyraum quasi aliqua transtulerit, quae in 
Hebraicis exemplaribus non repererit ? 

Respondeo : Quid vero non audeat, qui frontem omnem 
exuisse videatur Jesuita? Oblitus est videlicet quod ipse 
scripseratJ : " Vulgatam interpretationem, teste Bellar- 
mino, esse aliquando mixtam ex Latina versione LXX. in- 
terpretum. Ideoque non esse mirum si quajdaminvenian- 
tur in Latina editione quae non comparent in Hebraeo, quia 
ex LXX. senioribus desumpta sunt." Haec Gretserus. 
E[xtractam] esse banc editionem ex utraque agnoscit non 
Bellarrainus solum, sed etiam Baronius, Hugo Victorinus, 

• Gen. 6. 20, 'Gen. 8. 17. 

e Gen. 17. 6. '' Gen. 21. vs. 22, et 32. 

I Gen. 46 post vs. 20. ) Col. 506. 



I 



PRvELECTIONE^S THEOLOGIC^. 481 

Driedo, Mariana", et aliquando Latinam Hieronymi, et 
Grsecam LXXII. interpretationes, in Latinis libris, impe- 
rita temeritate conjunctas confirmat Fr. Lucas Brugensis^ 
Neque certe negari potest saepius usu venire, ut in vulgata 
editione Latina retinebantur superfluae additiones contextus 
Grseci, quae, teste Hieronymo, in Hebraicis quaestionibus 
in Genesim, non fuerunt in textu Hebraeo : ut, " Egre- 
diamur* foras" ; " cum' Isaac filio suo" et vocabulum " mag- 
nam" est additura ex Graeco, in ilia sententia, " Faciam" 
in gentem magnam." Denique, turn in Graeca turn in La- 
tina editione verba ista, " Si" ascendam contra Philisthaeos, 
et tradas eos in manus meas ?" addita sunt praeter fidem 
Hebraici textusex vers. 19. ejusdem capitis; quemadmodum 
in hoc loco Exodi de quo quaeritur factum dicimus. 

Objectio. Esai. 7. TTabv- 



Objectio. Zachar. 9. Eduxisti vinctos tuos"". 



Gen. 49. 10. quod hodie legimus, " Donee veniat qui 
mittendus est," longissime variat ab eo quod Judaei et Se- 
michristiani isti legere malunt, "Donee veniat Silo;" quod 
unde factum sit, ex Hieronymiano Siloach nemo homo 
Christianusignorare potest. Hocenim minus atque illud, ur- 
geat Judaeum qui suam velit caecam tueri pertinaciam. Haec 
Lindanus''. Quod pluribus persequitur Alphonsus Salme- 
ron'', " ubi Hieronymus (inquit) videtur legisse nib'^ttJ etc. 

"Pag. 91, 92. cap. 18. 

i In Notationibas ad 1 Sam. 21. 7. et 2 Sam. 4. 6. 

k Gen. 4. 8. < Gen. 21. 9. 

" lb. vera. 13. '2 Sam. 5. 23. 

<■ Lindanns. ' Ribera et Sacroboscanus. 

1 Lib. 1. cap. 4. 

' Prolegom. 4. pag. 31. a. Et pag. 30. a. Locoa moltos, qaibus peculiariter 
Jesus Rex Judaoram promittitur veiiturus, illi depravarunt, vel de medio sus- 
tiilerant ; ut illud, Donee veniat qui mittendus est, i. e. Christua Rex, et Meseiis. 
VOL. XIV. 2 I 



482 PR^LECTIONES THBOLOOIC^. 

Judaei vero coiruperuiit, et leguiit riVtP, quae vox apud 
Hebraeos nihil significat; aut occulta est, et ignotaejussig- 
nificatio." Haec ille. 

Resp. 1. Falsum est quod fingit Lindanus, ideo a Judaeis 
esse corruptum, ut prophetiam haiic a Christo amoveant, 
etc.; nam 1. maxima pars Hebraeorum, tamantiquorumquam 
recentiorum, verbum hoc de Christo intelligit (ad Messiam 
refert). Targum Hierosolymitanum, sn-'EJa "•n';';'^ )T2f IV 
Hn-1Dbo S''n H'^T'I^, hoc est, Ad tempus quo veniet Mes- 
sias, cujus est regnum. Et Onkelos : NlT'DJp "'^V'^/f IV 
sniabn STI n^VT^, Idest, Donee veniatMessias, cuius est 

T : - • " • : 

regnum; et Jonathanis, ^133 l^yt snida NSbn "'n> •"T ^Ot fV, 
Usque ad tempus quo veniet rex Messias, parvus filius 
ejus. Qui ergo locum corrupissent Judaei cum eos magis 
Chaldaei paraphrastae urgeat authoritas ? " Translatio 
enim Chaldaica (ut hie notat Lyranus) est ita authentica 
apud Judaeos, ut nullus doctor eorum ausus fuerit ei con- 
tradicere; imo quando vet us expositio Hebraica est ob- 
scura recurrunt ad illam pro explanatione." Haec Lyranus. 
Hanc eandem sententiam amplectuntur etiam Rabbini an- 
tiquissimi in mas £»"na, Midras Agade, et qui earn citat 
R. Salomo Jarchi in scholiis suis ad hunc locum, ea expo- 
nens, " Donee veniat ille ibcj n2^bi::r\W rftssn tyba, id 
est, Rex Messias, cujus est regnum, vel, " quia regnum ejus 
est." Similiter* R. Johanan Messiam vocat Shiloh. De 
Christo etiam exponitur in Breshitli Rabbah' et Breshith 
msp (i. e. abbreviata expositione super Genesim) super 
hunc locum : in ^nSl"! n3"'N (expositione Threnorum Je- 
remiae) super illud Thren. cap. 1, Quia elongatusest a me 
consolator, convertens animam nieam. Denique in com- 
mentariis R. Mosis Hadarsan super hunc locum, Gen. 49, 

• Gerardus Vcltwlck, in Shibole Tohu. 

> Galatini, lil). 3. cap. 10; lib. 4. cap. 4 ; lib. 12. cap. 5. In antiquissimo libro 
Bereshith Kabba scribitur -iSo M rhv< Shiloli est rex Messias. Sic tt Talmud 
in Cod. Sanbedrin, cap. 11. fol. 98, "E. Johan.m dixit : Messis quod est nomen ? 
Qui de schola R. Shela responderunt : Shilob, jjxta ilbid, Donee veniat Shiloh.'' 
(Buxtorf in Lcxico.) 



¥ 



PR^LECTIONKS THEOLOGICjE. '483 

cujus istasunt verba Tnyn ]Vipn ):irf Sim rh^w Na> '*3 ny 

nni'':7T21, Galatino interprete, Quousque veniat Shiloh, id 
est, Mesias, qui et filius parvulus, qui erit ei post multos 
dies; uti exposuit Onkelos de prophetia et de parvitate 
ejus. Etiatn in Talmude, tractatu Sanhedrin, cap. 11. de 
Messia intelligitur, e cujus nominibus unum ibi dicitur esse 
Shiloh". 

2. Quod Lindanus dicit, Judseos minus hoc vocabuio 
Siloh urgeri, quam illo, " Qui mittendus est," plane falsuin 
est: cum Hebraica Veritas multo melius pro nostra fide ha- 
beat, quam verba ilia Latini interpretis, " Qui mittendus 
est," quae facili negotio in alium sensum, quo minime 
urgerentur, inflecti et detorqueri ab ipsis Rabiiiis posset : 
quemadmodum confirmat P. Galatinus", et eum secutus 
Johannes Isaac*. Quo faciunt ista R. Davidis Kimlii ex- 
positio hujus vocabuli, in Hebraico Lexico (quod Librum 
Shorashim sive Radicum inscripsit) in radice b'^W (unde 
transcribe hue verba Hebra