(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "The works of Francis Bacon"

Google 



This is a digital copy of a book tliat was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project 
to make the world's books discoverable online. 

It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public doinain. A public domain book is one that was never subject 
to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vaiy country to counti^y. Public domain books 
are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover. 

Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the 
publisher to a library and finally to you. 

Usage guidelines 

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the 
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to 
prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated quen'ing. 

We also ask that you: 

+ Moke non-commercial use of the files We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for 
personal, non-cojnjnercial purposes. 

+ Refrain from oulomated querying Do not send automated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine 
translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attribution The Google "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatever your use. remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any specific use of 
any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner 
anywhere in the world. Copyright infringement liability can be quite severe. 

About Google Book Search 

Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers 
discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web 



at |http : //books .google . com/ 



THE 



WORKS 



OF 



FRANCIS BACON, 

BARON OF VERULAM, 
VISCOUNT ST. ALBAN, 



AND 



£or3) msib €^mtlU>v at. enfflanto. 



NEW EDITION. 

IN TEN VOLUMES. 
VOL. IX. 

LONDON: 

PBIHTIS FOB C. Attn !• BITIHGTOHt J. CtrTHBU.) T. ■OMTOH ; t, MURN i LOHCIUX, 
BDUT, AND CO.) T. CADIU.I 1. AITD W. T. CIiAMtB) ). Ami A. AKCB ( 1. KICBABIMOIti 
J. U. BICHABDSOH; JirrBBT AHD BOR ; BAVtlM ADD MH I J. BOOKimt X. ■CHOI.BT | 
BATCBAKD tint •OK; B. BASinB; J. lUmUNl BAUIWIH Attn Ca I J. BOOTR) J. BOHRl 
HAMILTOH, ADAMBi ADD C(h | W. eTKWABT I e. B. WBITTAKBB | 1. DDNCAU i BABDlHSi 
I.BPABD, ADD CO. I W. ICAtOHi UUHDBBS AMD HODOBOni Ji DOWDM«| X. KATNABD i 
J. BmOMBri I, COU.M<)W0OD| ARD C WtCKIIBBD. 

1826. 



IN HOC VOLUMINE 



CONTINENT0R 



rug. 
HisTORiA et inqiusitio prima de Sono et Additu, et de forma 

Soni, et ]atente processu Sod! : sive Sylva Soni et Auditus. . 1 

De generatione sonij et prima percussione. ^. 2 

De duratione aoni, et ejus interitu et extinctione 5 

De con^isione et perturbatione soni 6 

De adventitiis auxiliis et impediuentiB soni ; de hsesione aoni, 

et varietate mediorum 8 

De penetratione aoni 8 

De delatiooe soni, et directions sen iusione ejus ; et de area 

quam occupat, simul, et separatim 10 

De corporum diversitate, quae reddunt sonum, et instrumentis, 

et de speciebus soni, quK occumint 13 

De multiplicatione, augmentatione, et diminutione, et fractione 

Boni 15 

De repercussione soni, et echo. , 16 

De conjogiia et diasidiis audibilium et viaibilium, et aliarum, 

quaa vocant, apecierum spiritualium ., 16 

De celeritate generationis, et extinctionis soni, et tempore in 

quo fiunt , 19 

De affinitate, aut nulla affinitate, quam habet aonus cum mota 

aeria, in quo defertur, locali et manifesto... 20 

De communicatione aeria percussi et eliai cum aere et corpori- 

bus vel spiritibus ipsorum ambientibus 22 



ARTICULI QUSSTIONUM CIRCA MINERALIA. 

Compoaitioj aut unio metallonim etmineralium 34 

Separatio tnetallorum etmineralium 2? 

Variatio metallonim, in diveraaa formas, corpora, ac naturas ... 28 

Rcrtitutio 31 



VI 

Pne- 

Iiiqutsitio dc Alagnetc 31 

Inquisitio de Versionibus, Transmotationibus, Alultjplicationi- 

bus, et Effectionibus Corporum 35 

Topica iiiquisitionis de Luce et Lumine 3? 

Temporis Partus Masculus, sive Instauratio Magna imperii 

humani in univGrsum. 43 

Filum labyrinth!, sive inquisitio legitima de Motu 46 

COGITATIONES DE NATURA RERUM. 

1. De SGCtione corporum, continuo et vacuo 53 

3. De eequalitate ac insequalitate atomorum sive seminum 56 

3. De negligentia veterum in inquisitione de motu, et moven- 
tibus renim principiis 5? 

4. De divisione vnlgari motus, quod sit inutilis, et minus 
acuta 58 

5. De quanto materiee ccrto, et quod mntatio fiat absque in- 
teritu GO 

6. De quiete apparente, et consistentia, et fluore 03 

7- De consensu corporum, quse sensu praedita sunt, et quae 

sensu carent .'. 66 

8. De motu viulento, quod sit fiiga, et discursatio partium rei 

propter pressuram, licet minlme visibilis 66 

0. De causa motus in tormentis igneis, quod ex parte tantum, 

nee ea potiore inquisita sit 69 

10. De dissimilitudine ccelestium et sublunarium quoad seterni- 

tatem et mutabilitatem ; quod non sit verificata 71 

De fluxu et refluxu maris 73 

INSTAURATIONIS MAGN^ Pahs IV. 
Scala Intellectus, aive Filum Labyrinthi 91 

INSTAURATIONIS MAGN^ Pahs V. 
Prodromi, sive anticipationes philosophise secundse 97 

OPU8CULA PHIL080FHICA. 

Cf^tata et visa de interpretatione nature, sive de inventione 
renim et operum 100 

Epistola Thomffi Bodlei ad Francisc. Baconum, qaa candidle 
expendit ejus 'Cc^tata et Visa': Latine versa ex Anglico, ab 
Isaaco Grutero ^, 130 



Til 



DESCRIPTIO GLOBI INTELLECTUALIS. 



PiW. 



C»p. I. Partitio universalis hmnanee doctrinee in historiam, 
poesin, philosopbiam, secundum tripUcem &cultatem mentis ; 
memoriam, phantasiajn, rationem; quodque eadem partitio 
^Eompetat etiam in theologicis 137 

Cap. U. Partitio Mstorise iu naturalem et civilem j ecclesias- 
tica et litersria sub civili comprehensa. Partitio historiee 
natnralis ia historiam generationum, prffitergenerationum, et 
artium, et triplici statu naturn, liberte videlicet^ aberrantii, 
et constricts 139 

Cap. III. Partitio historic naturalis, ex usu et fine sno ; 
quodque Gnis longe nobilissimus historic natnralis sit mini- 
stratio prima ad condendam philoaophiam ; et quod bujus- 
nodf historia, qme scilicet sit in wdine ad euin flnem, de«i- 
deretur 141 

Cap. IV. Incipit tractatus qualis esse debeat historia de- 
siderata; nempe historia naturalis ad condendam philoso- 
phiam. Id ut clarius explicetur, primo snbjungitur partitio 
historise generationum. Ejus constituuntur partes quinque. 
Prima, ccelestium. Secunda, meteororum. Tertia, terrie et 
maris. Quarta, collegiomm majorum, sive elementorum aut 
massarum. Quinta, coilegiorum minorum sive spccierum. 
Historia vero virtutum primarum rejicitur donee explicatio 
primse illins partitionis generationum, prs^tergenerationum, 
et artium, sit absoluta 143 

Cap. V. Resumitur tractanda historia ccelestium; qualis et 
ease debeat in genere, et quod legitima hujusce historiie 
ordinatio versetur in triplici genere prieceptorum ; videlicet, 
de fine, de materia, ac de modo con&ciendae hujusmodi his- 
toria 144 

Cap. VI. Quod qusestiones philosophicEe circa ccelestia, etiam 
que prffiter opinionem sunt, et quodammodo durie, recipi 
debeant : proponuutur vero quinque qusestiones circa systema , 
ipsum ; viddicet} an sit systema ? et, si sit, quod sit cen- 
trum ejus? et qualis profunditas P et qualis connexio? et 
qualis psrtium collocatio 148 

Cap. VII. Sequuntur quaestion^ de substantia ccelestium; 
qualis, videlicet, sit substantia ccelestium in genere com- 
porata ad corpora sublunaria? et qualis substantia letlieris 
interstellaris comparata ad corpus stellce ? et qualis sit sub- 
stantia astrorum ipsorum comparata ad invicem, et com- 
parata ad igncm nostrum, et in uatura propria i* et qualis 
sit substantia galaxiec, et macularum nigrarum in hcmi- 



gpliterio antarctico? Turn propositur qunstio prima, an sit 
heterogenea inter coelestia et ■nblanaria, et qnalis ea esse 

poesit? 157 

Thema coeli 178 

Partis Instaorationis secuncUe delineatio et ai^mentum 188 

Aphorismi et consilia de auxiliis mentis et accensione luminis 

natnralis SQ9 

De interpretatione naturee sententin xii...., 230 

De interpretatione nature procemium 244 

De principiis atque originibus secundnm fabulas Cnpidinis et 
Coeli : sive Fannenidis, et Telesii, et prsscipue Democriti; 
philosopMa, tractata in &bula 248 

OPERA CIVILIA ET MORALIA. 
HiBTOBU BBONi Hbnbici Seftiui 289 



HISTORIA 

KT 

INQUlSlTIO PRIMA 

DB 

SO NO ET AL DITU, 

ET 

DE FORMA 80NI. ET LATBXTE PROCESSU 80NI: 

■IVH 

SYLVA SONI ET AUDITUS. 



De gencratione soni, et prima percussione. 

De (lunitione soui, et de interitu et extincti<me soni. 

De confuiionc et peiturbatione soui. 

De advontitiis auxUiis et inipedimeiitis soiu. 

Ue hsMioiie soni, et varietate inediormu. 

De pcnelratione soiii. 

De delutinne soni, et directione seu fusione ejus, et 
de area (juam occupat, simul, et separatim. 

De corpormn diversitate, qua reddunt sonum; et 
instrumentis, et de spedebus soni, qua occurrunt. 

De nmltiplicatione, augmentatione, diminutione, et 
fraclione sonorum. 

De repercussione soni, et echo. 

De conju^nis et dissidiis audibilium et visibilium, et 
aliarum, quas vocant, specierum spiritualium. 

De eeleritittt! generationis et extinctioiiis soni, et tem- 
pore in quo flunt. 

Dc afiinitate, aut iiuUa afiiintate, quuni habet sonus 
cum motu aeris. in quo deiertur, loeali et maniiesto. 

De coniniunicatioin: acris perciissi et elisi cum oere, 
et corpot'ibuS; rcl .spiritibus ipsorum, ambientibus. 

De efibnnatioue, sivc orticuladone soni. 

De ipsissima inipressione soni ad sensum. 

De organo auditus, ejusque dispositione et indiiipo* 
sitione, auxtliis ct impedimentis. 

VOL. IX. B 



3 HISTORIA BONI ET AUDITUS. 

De sono et auditu inter prima inquisitionem institu- 
ere visum est. Etfenim expedit intellectui, et tanquam 
ad salubritatem ejus pertinet, ut contemplationes spiri- 
tualium (quas vocant) specienim, et operationum ad dis- 
tans, misceantur cum contemplatione eorum, qua ope- 
rantur tantum per communicationem substantia ad tac- 
tum. Delude obser^ationes de sonis pepererunt nobis 
artem musiae. Illud autem solenne est, et quasi perpe- 
tuum, cuni experimenta et observationes coaluerint in ar- 
tem, mathematicam et practicam intendi, pliysicam de- 
seri* Quin etiara optica paalo melius se habet ; non 
enim tantum pictura et pulchritudo et symmetria opticffi 
proponuntur ; sed contemplatio omnium visibilium. At 
musicse, tantum toni harmonici. Itaque de sonis viden- 
dum. 

DE GENERATIONE SONl, BT PRIMA PERCUSSIONE. 

CoLLisio, sive elisio, ut vocant, aeris, quam volunt 
esse eausam soni, nee formam nee latentem processum 
denotat soni, sed vocabulum ignorantiEe est et levis con- 
templationis. 

Sonus diffatiditur et labitur tnm levi impulsu in sua 
generatione ; item tam longe, idque in ambitum, cum 
non maltum pendeat ex prima directione ; item tam 
placide absque alio motu evidenti, probato vd per flam- 
mam, vel per plumas, et festucas, vel alio quovis modo ; 
ut durum plaue videatur, soni formam esse aliquam eH- 
sionem vel motrum manifestum localem aeris, fecet hoc 
efficientis vices habere possit. 

Quandoquidem sonus tam subito generetur, et con- 
tinue pereat, necesse videtur ut aut generatio ejus aerem 
de sua natura paulum dejiciat, atque interitus ejus eum 
restituat; ut in compressionibus aquarum, ubi corpus 
in aquam injectum complures circulos efficiat in aqois, 
qui provemunt ex aqua primum compressa, deinde in 
suam consistentiam et dimensionem se restituente (id 
quod rootum libertatis appellare consuevimus) ; ant con- 
tra, quod generatio soni sit hnpressio grata et benevola, 
quEE se insinuat aeri, et ad quam libenter aer se excitat ; 
et interitus ejus mt a vi aliqua inimica, que aerem eo 
motn atque iHipreseione diutius *frtii non sinit ; nt in ye- 



BISTORIA SONI KT AVDITHS. S 

neratione ipsius corporU flammas, hi qua generatio Aam- 
ma; vidrtiir fien alacriter. sctl ub aeie et inimicU cir- 
cuniTuiiis cito destrui. 

Fistulatio, qnm fit per on absque aliqua nclmota fistula, 
possit clfici sugemlo anlK-lUiim versus interiora palati, 
non solum cxtrudeiulo anlwlituni ad extra. At(j[ue plane 
omnis sorbitio aenn ml interiiifi dat somim noimulluin. 
Quod digniun itdniodum imfatu vidcatur : quia sunus 
g«neratur in coutrarium motus inaiiifeitti aeris, ut {>riuia 
aeris iiiipuLjin %'idcutur pimtc cfficleriii remotum, nee sit 
ex fonna ^lu. 

Similiter si acdpiatnr vitreura oviun, atquc per par- 
vum foramen at-r fortiter exsuftatur : dcindc foramen 
cera obturetur ; et ad tempus dimittatur ; post ceia a 
foramine auferatur ; audies maiiifeste sibJlum aerb in- 
trantis in ovum, tractum scilicet ab acre interiorc, qui 
post violeutam rarcfactionem se restituit. Lt hoc quo- 
quc experimeiito geueretur sonus in contjariura motus 
maiiiresti neris. 

Similiter, in ludicru illo in^trumeuto, quod vocatur 
lyra Juduica. teneudo lafcra inter dciitcs vibratur lin- 
gula frrrca tnwtn ud txterius, sed rcsilit intcrius ad 
ocrem in pnlato, ct indp ercatur sonus. 

Atque iu his tribus experimentis dubium non est quiii 
sonus tfeuerRtur per pcrcussionem aeris iutrorsum ver- 
sus paJaLum aut o\'um vitreum. 

Generatur sonus per percussiones. Percussio illo fit, 
veJ aeris ad aerem, vel corporis duri ad aerem, vel cor- 
poris duri ad corpus durum. 

Exemplum percussionis aeris ad aerem ma:drae Wget 
ill voce humuna et in vocibus avium, et aliorum anuna^ 
lium ; deinde in instrumentis musicis, quK excitantur 
per inflationem : etiam in bombardis ct sclopetis, uH 
pcrcuaaio edens sonuin generatur niaxime ex percussi- 
one aens conclusi, cxeuntis ex ore bombardie aut sclo- 
petj ad aerem externum. Nam pila indita non multum 
facit ad fi-aprorem. Nequc percussio corporis mollis ad 
corpus moUe taiitum repnesentatur iu percussioue aeris 
ad aerem ; veriun et aeris ad flainmam, ut in excita- 
tionc flammae per foUes; etiam flammte inter se, alia 
aliam impelleufi. rt-dduut qucndam mugitum ; utrum 

B 2 



niSTORI\ 90SI ET AVDm*S. 



vero interveniat ner, inquirntur uUeriiis. Etiam onrnis 
flanuna subito cuncepta, si ait alicujus amplitudims, ex- 
citat sonum summovendo (iit arbitror) aerem ma^^ 
quam ex sese : etiam in enijidioiiibus fit percusMO spiri- 
tus erumpentis ad nerem ambicnteiii ; ut in cxcpitacuUs 
qux Jiunt ex foliis siccis, aut sole nigra, ct mtiltis aliis 
imraissis in igncm ; et in tonitni, vcl erumpente spi- 
ritu e nubo, vcl volutante et agitiito, ut fit in tonitm 
magis surdo et pi-oloi]g'ato ; etiain solet (ad ludicruni) 
folium rosBB viridis contractiim ut aerem continpat, super 
dorsum mauus aut i'rontem pejcussum, crepare per^j 
eniptionem aetis. ^^ 

Exempla pcrcussionis corporis dmi ad aerem osten-^^ 
dunt se in instrumeiitis musicis sonaiitibus per cbordas; 
in sibtio sagitts volantis per aerem ; in £agelladone 
aeris, licet noii perciitiat corpus durum, etiam in onya- 
iiis mirsicis editursonus per aerem jwrcutientem aquan>^i 
in fistala ilia, quam vocaiit lusciniolam, quae reddit scH|^| 
num perpetuo ti-emuliim. in nvota aqua, et Tursus se^^ 
rccipiente : etiam in ludicris instrumcntis, quibus se ob- 
lectant pueri (Gallos vocant) ad iraitatiunein vocunk 
avium ; similiter in aliis Ijvdraulid^. 

Exempla jK-reussionis corporis duri ad corpus dnriini 
se ustendunt vel simpliciter, vel cum cramnunica6one | 
aeris nonniliil conclusi, praeter ilium aerem, qui secatur 
sive eliditur inter corpora dura percussa; simpliciter, 
ut in omni malleatione, sen pulsatione corporuni duro- i 
nun ; cum conununicatioue aeris inelusi, ut in campanis 
et tympanjs. 

Lapis injectus fortiter in aquam reddit sonum ; atqoe 
etiam j^uttoe pluua; cadentes super aquam ; nee minus 
unda pulrisns uiulam : in quibus percusaio fit inter cor- 
pus durum et aquam. 

Videtur in gencratione ormiia soni illud constans esse, 
ut aliquffi siut partes aeria, utque requiratur aer inter i 
corpora percussa ; qui aer, in percussionc corporis duii 
ad aerem, et corporis duri ad corpus durum, \idetur ma- 
nifesto secari aut clidi. Arbitror flammam ad hoc posse 
Buffieere, vice jieris: veluti si inter flammas inajores 
sonet campana, aut lapides percutiantur : at in percus- 
sionibus aeiis ad aerem elislo aut separatio ilia videtur 




mSTORlA fiOfil £T ACOITU8. 6 

obscurior. sed tantum vitletur aer verberari et impelH, id- 
que niolliter admodum in voce leni. Attanien necesjie 
videtur, ctiam in hoc generc, ut sit nliqua elisio aerli 
percussi per aercm pe rcutientem : nam etiam in acre mo- 
to per flaljcllum, ner a latere, et enijsso ai-rc per (biles, 
currens ille aeris, qui eraittitur, dividit reliquam aerem. 
Vcrum de hoc genere elisionls acris, quod fit uhi aeris 
peicussio ad aerem edit soiimu, ut in voce, inquiraturid- 
terius. 

Merito dubitatur, utrum percussio ilia, qua; edit so- 
nutn cum »er pcrcutitur per chordam, aut alias, fiat ab 
initio, ciun aer resiUente chorda percutitur ; aut paulo 
post, videlicet densato per primam percussionem aere, et 
deinde prsestante vices tanquam coi'poris dun. 

Vbi rcddit«r souiis per percussionem aeris ad aerem, 
requiritur ut sit incarccratio aut concluaio aeris in aliquo 
concavo; ut in fistulando per os, in tibiis; in barbito; in 
voce, qiue partieipat ubi aer includitur in cava oris aut 
giitliiris, Iti percussioiie corporis dnri ad aerem requiri- 
tur durities corporis, et citus inotiis ; et luterdum com- 
municutio cum concavo, ut in cithara, lyra, flugellatioDe 
aeris, etc. At in pcrcussione corporis duri ad corpus du- 
rum minus requiritui' concaviim, aut celer motus. 

Fabulantur dc pulvere pyrio albo, qui prtBstaret per- 
cussionem absque sono. Ccrtimi est nitrum, quod est 
album, ad exsufRationcm pluriraum valere, ita tamen ut 
pemicitas incensionis et percussionem et sonum multum 
promovait : cita autem inceiisio ex carbone salicis maxima 
causatur, qui est niger. Igitur si fiat compositio ex sul- 
phurc ct nitre et ex medico camphors, fieri potest ut in- 
censio $it tardior, et percussto non ita \ibrans et acuta : 
utule multum possit diminui desouo; sed etiam cum jac- 
tura in fortitudine pcrcussionis. De hoc iiiquiiatur ul- 
terius. 



DE DOBATIONE 80NI, ET EJUS INTERITU ET 
EXTIXCTIONE. 

DCRATIO soni campana; percussa; aut chordse, qui vi- 
detur prolonfjari et sensim extingui, non provenit utiquft 
a prima percussione : sed trepidatio corporis peicussi ge- 
nerat in acre continentcr novum sonum. Nam si pro- 



'O lI[flTORl\ iOm ET AUDITLS. 



I 



hibeatur ilia trepiilatio. ct sistatur canii»Biia aut chorda, 
peril cita sonus: ut fit in espinettis, ubi &i dinuttitur .spi- 
na, lit chordam tan^at, cessat souus. ^M 

Campaiia perwilU in acre longe dariorcm ct diutuniv™ 
orein reddit simiim, licet pereutiatur inalleo ad'extra^ 
quam ai &taret fixa, ct similiter luallco pereutiatur. AtfH 
que dc diutumiort- soiio rcddita est jam ratio, quia tre-™ 
pidat diutius. Quod vcro etiain priiuitivus soiius in jwn- 
eili sit ntagis sonurus, in stante niitius, ampliu^ inquirci 
diim est 

Similiter scyjihus argonteus autvitreus, talitro perc 
BUS, si sibi perniittatur, sonum edit ctariorein et diuti 
niorein; quod si pes sc^'phi altera manu teueatur fix 
lon^e liebetiorem et brevioris mora. 

Qui rcdditur in htirbito aut cithara sonua, manifesto 
not) Bt a pcrcu.ssiono inter difptum, aut calamunv et chor- 
dam ; acu inter digitum, aut calaniuni, et aerem : sed 
imjwllente dlgito, ac turn resiliente chorda, et resiliendo 
perculiente aerem. Itaque cum chorda movetur plectro, 
non dija;ito_, aut calatno, continual! potest soniis ad placi- 
tum, propter asperitatem lili plectri resina parum obilucti; 
unde lion labitur ]x^r chordam, nee earn aemel percutit, 
sed hajret, camque continenter vexat ; ex quo motu so- 
ntis continuatur. 

Potest suuii in argumentum, quod sonus sit plane ge- 
nus quoddani niutius localis in aere, quod ita subito jie- 
Tcat- Quia in omiii sectione aut impulsione aeris, aer af- 
fatim se recipiat ct re^tituat ; quod etiam aqua fadt per 
multos circulos, licet non tarn velociter quam aer. 

DE COKFfStONE ET PERTURBATIONE RONI. 

In actu vi«u8 visibilia ex una parte non impediunt vi- 
nbilia ex aliis partibus : qiiin universa ([Uis sc offerunt 
undiquatpic visibilia, terra;, aqute, sylva:, sol. ffidificio, ho- 
mines, simul ob oculos repra^sentantur. Quod si totidcm 
voces nut soni ex diversis parfibus simul salirent, confuii- 
deretur plane auditus, nee ea distinete iiewipere posset. 
>>' Major sonus confiindit niinorem,ut Dee exaudiattir: at 
species spirituales (ut loquuntur) divers! generis a eono, 
non confunduiit sonum, &ed omnia aimul et»emel hserent 
in aere, altcrum altero i>arum aut nihil contuibantc ; vel- 



HiSTOniA 60NI ET AVDITtJS. 7 

uti lux, aut color, calor et frigus, odores, virtutes mag- 
neticse ; omnia Iiasc simul possunt harere in acre, nee 
tamen magnopere impediunt vel conturbant sonos. 

Causa cur plura visibilia simul ad ocnlum repriesen- 
tantur, altero alteram non confundente, ea omnino esse 
▼ideatur ; quod visibilia non cernuntur, nisi in linea recta ; 
at soni audiuntur etiam in obliqua, aut arcuata. Itaque 
in area sphaerae visus quot objecta deferuntur, tot sunt 
coni radiorum ; neque unqnam alter conus in alterum co- 
incidit ; neque vertices conorum in idem punctum con- 
currunt, quia deferuntur in lineis rectis. At soni, qui 
deferuntur per lineas, et rectas, et arcuatas, possunt fa- 
die in unum punctum concurrere, itaque confUnduntur. 
Eadem videtur causa, cur color mag^s vividus colorem 
magis obscurum non mergat; at lux major lucem debili- 
orem obscurat et condit; quia lux cemitur in linea ar(*u- 
ata, quemadmodum et sonus. Nam licet flamma ipsa 
candelae non cemitur nisi in Knea recta, tamen lux uncU- 
que circumftisa perfertur ad visum in lineis arcuatis, quo- 
ad corpus candels : similis est ratio solis, aut flammae. 
Quod si opponatur, neque ipsam lucem cemi nisi in rec- 
ta linea ab aere illuminato, verum est : verum id arbitror 
etiam aceidere sono ; neque enim auditur sonus nisi in li- 
neis rectis ab aliqua parte sphaerffi soni, quo prima pulsa- 
tio pertingit. Attamen color, qui nihil aliud est quam 
Incis imago insqualiter reflexa, tam debiles circumftmdit 
species, ut aerem circumfusum parum aut nihil tingat, 
■nisi ubi deferuntur colores in lineis rectis inter objectum 
et oculum. 

Fiat experimentum in aulo (Anglice ' a recorder ') du- 
■plici, in quo sit labrum, et lingua, et guttur, ad utrum- 
que finem, ita ut applicentur ad unisonum : cava autem 
fistula existente duplici et continuata, sonent duo simul 
cantionem eandem ad utrumque finem, ac notetur utrum 
confundatur sonus, an amplietur, an hebetetur. 

Accipiantur duo cavi trund, et conjungantur in modum 
■firude, ita ut m loco ubi connectuntur sint pervii ; et lo- 
cpiantur duo ad directum et tranversum tnmcum, et ap- 
pUcentur 6imilit«r aures duorum ad fines oppositos, et 
notetur u^U^ub voces se inyicem eon&ndiBit. 



8 



HISTORIA BOM ET AUUITL'S. 



PE ADVENTITII8 ET IMFEDUIENTIS SONI ; OE 
H^SIOXE SOXl, ET VARIETATE MKDIORl'M. 

Mbmini in camera Cantabrigiae nonnihJI ruinosa, ad' 
suffulcimcntum crectam fuisse columnani fcrrcam, craa-i 
situdinis poUicis fortassc et dimidii, earn columiiam, ba- 
culo aut alias pcrcussam, lenem sonuni cxlubui.>iiic iii ca- 
mera ubi stabat columna, at in camera qua» &ubtu;^ er 
bombum sonorura. 

Inquirendum, qxus corpora, et cujus soIiditati«, tit 
crassitudinis, omnino arceant et excludant sonuni; atquo' 
etiam quae maf^is aut minus eum hebetent, licet omnino 
non intercipiant. Neque enim ailhuc constat, qua; me- 
dia tnterjecta niagis propitia sint, qus magis itnpedientia. 
Itaque fiat experimentiim in auro, lapide. vitro, panno, 
aqua, oleo, et corum crassitudine respectiva. De h 
omnino inquirendum est ulterius. 

Aer medium ad sonum est maxime propitium, et quo-! 
si unicum. Rvu*sus, aor huinidior (arbitrorj nrngis defert 
fionum quam siccior : at in nebula quid fit, non memini. 
Nocturnus etiam magis quam diumus : verum id silentio 
assignari potest. 

Inqiiiratur dc medio flammic, qualis sit operationis 
Versus sonum ; utrum \idelicet flainma alicujus crassitu- 
dinis omnino arccat et intercipiat sonum.aut saltern eum 
magis hcbctct,qnam aer. In ignibus Jubili hoc cxperiri 
licet. 

Inquirendum etiam de medio aeris vehementer moti. 
Licet euira ventus deferat sonum, arbitror taraen ventos 
vehementiores nonniliil turbarc soimm, ut minus longe 
esaudiatur, etiam secundum ventiim, quam in txanquillo ; 
de quo inquiratur ulterius. 

Videndum qualem reddit sonum a?s, aut ferruni igiii- 
tum matleo percussum, comparatum ad eum quera reddit 
frigidum. 

»E PENETRATIONE SONI. 

Lapis aetite^ tiabet tanquani nncleum aut ovum In- 
pidis, qui agitatus reddit sonum obtusum ; item tin- 
tinnabula ; sed lonffe claiiorcni, si detur rima. 

Inquiratur ab urinatoribuN, si omnino audiant subter 



la. 

I 

irtV 



HISTOUIA SONI ET .lUOITl'S. 9 

aquam, precM:rtim profundiorem : atquc inquiiatur plane 
utnimquc ; noii tantum utrum uiuliant sonum aliqumn 
de supra, qui cditur in acre ; sod ctiam utrum audiuiit 
percussioncm corporis aqua; intra aquam, ubi non est 
acr. Expertus hoc sum in balneo ; deinittebatur situla 
bene capax ; ita aiiteni demittebatiir ore inverso in a^jui- 
librio, ut omnino in concavo suo deferret seciun aerem 
subter uquam a<l altitndinem palmic uiiius; atque ad 
banc tnodum teneba.tur Nitnla manibus depressa, nc ever- 
terelur aut rcsurgeret : turn urinator insercbat caput in 
concavum situlce, et loqucbatur : exaudiebatur vox lo- 
qucntis ; etiam semio intcUigcbatur ardculatim, sed mi* 
rum in modum acntus. et iiintar sibili fl're, qualis In pu- 
paruni ludo vox exaudiri .sol^t. 

Inquiratui' illud cxavtt;, ut reddatur omnino posid- 
nim, utrum posait gencrari sonus, nisi sit acr inter pcr- 
cutiens et percussum corpus. Veluti dcmittantur duo 
lapilli pensiles per filum in pelvim aqmc vcl fiumen, et 
agitentUT ut percutiant se in^ncem in medio aquae; vel 
mittatUT forceps apertus in medium aqme, et ibi cUu- 
datur : et notetur utrum cdat sonum, et qualem. Equi- 
dem existimo urinatorcs, cum natant, subter aquam non 
edere aonum ; nisi fortassis aliqius esse possit per suc- 
cessionem motus ad superficiera aqusB, atque inde per- 
cutiente aqua aerem. 

Dubium non est, quin in utribus clausis, necproraus 
impletis, et agitatis, reddatur sonus, liquoris scUicet in 
iis contcnti : nee minus redditur sonus demisso lapide 
in aquam, cum percutiat fimdum lasis- Verum in pri- 
mo expcrimento admiscetur aer ; in secundo percuMio 
fundi vasis per lapillum communicat cum aere extra vas. 
At post pcrcussionora primam non necesse est ut aer sit 
in medio per universam aream spbiene deferentis : nam 
id evincitur per enierimentum loquentis in situla subter 
aquam, ubi pars deferentis ex aqua non est aer, scd lig^ 
num situlie, et aqua ; imde acmtur ct minuitur sonus, 
et extinffuitur. 

Quoniam autem manifestuin est, per corpora dura 
(velut terrom figularem et vitrum) transire et penetrarc 




10 HISTOHIA 80SI ET AUDITCS. ^B 

wmam ; idquc etiam ccrtissimum est (licet aHhue homi- " 
num obst-rrationetn latut-rit) inesse in omni corpore tan- 
ffiliili pnetimaticum qaiddam prctcr partes crassas in- M 
termUtum, ^^dc^Klura num hujusmodi penetratio soni " 
non in(l« fiat, quod partes pncumatica: sive aerea; cor|K>- 
lis tangibilts communicent cum aere externo. M 

Accipe catinam aquoe argenteum, altenim Ugneum ; ™ 
accipe forcipem ferream, et percute fints ejus intra 
aquam in aitinis illis, in distantia latitudiiiis pollicis for- 
tasse aut amplius a tiindo : audies sonum forcipis per- 
ctissa* in catino nrgenteo ma^s multo sonoi-uni, quatn 
in ligneo. Quod si tamen vacua furent carina, et per- 
cuteretur forceps ad eandem distantiara, parum aut nihil 
intcressft. Ex quo liquet primum, ubi nullus est aer, 
qui poesit clidi, aed tantum aqua, cdi sonum : deinde> 
melius conuuunicari ^num e<Utum per percussionem 
cum catino per aquam, qviam per aerem. Clauso ore 
fortiter redditur murmur (quale solet esse mutorum) per^ 
palatum; quod si nares etiam fortiter obturentur, nul- " 
ium possit fieri murmur. Unde liquet, sonum ilium 
per palatum non actuari, nisi per apertum quod inter- 
cedit inter palatum et nores. h 

D£ DKLATIONE SONI, ET DIRECTIOSE SEU FLSIOXB 
EJtS; ET DE AREA QUAM OCCLPAT, SIMLLj BT 
ttEFARATIM. ■ 

Omnis sonus dtffunditur in ambitum sp1ia?rirum a loco 
pulsationis, et ocTU]>at uiilversam aream ejns sphffira; ad 
ternunum certum, sursuni, deorsum, tateraliter, unde- 
quaque. M 

Per arcam ejus sphaerie fortissimus est si)nus juxta" 
pulsationem : deindc secuiidmu proportionem distantiae 
eiaii^uescit, et dcmum cvaneseit. M 

Termini ejus sphaTiE cxteiiduntur, pro acumine au- ■ 
ditus, aliquatemis ; ^ed est quiddam ultimum, quo, in 
sensu m&ximc cxquisito, non pertingit solium. 

Est (arbilror) nomiihil in directiono prims impul- 
sioni^L Si quis cnim staret in suggesto apcrto in L-am- 
pis, et clamaret, longins arbitror exaudiri poiiset vos in 
prorsum a loquenle, quam pone Sic si <lisplodatur 



I 




BlllTORlA EONI ET Al^DITL'S. 



n 



bomburdn, vtl w^lopfttus. longius arbitror exaudirl poe- 
sit sonus in i)rorgum a Uombarda, a\it sclopcto, quam 
pjwne. 

Utnwn oliquid sit in. ascensione soni sursum, aut in 

descensionc soni tleorsum, quod sonuin promovcat in 

I'Ultcrius. aut cessare facial propius, non constat. Audt- 

-mr quidern plane M>mis, si qui? tx alta fenestra aut 

turn loquatur, ab lis qui stunt in S4>to; tt contra, edi- 

,tus all lis qui in solo staiit, a fenestra, aut turri : sed ab 

[ntris faciliiLs, aut lon^us, dt? eo inquirntur ulteriiis. 

Solent ill concioiiibus iiHur]iari suggesta. et in con- 
xtonibus inipcratoriis monliL-eHi ex cespitibus ; scd mini- 
me tanitii per haec evincitur M)mnn facilius dcflucre, 
quam insur^cre: quoniam hujUR rci possit ca:ic causa li- 
ber in loco altiorc aer, nee obstipatiis aut impcditus, ut fit 
tjnfra in turba ; non autcni motns prodinor in dooniuni. 
Itaque in hoc experimentn non acquiescat contemplation 
scd iint expcrinientum iibi cietera sint paria. 

Vis sDiii cxcipitur tota in qualibet parte aeris, non 
tota in toto aerc, nisi foramen aut meatus fucrit vnldc 
exilis ; nam si stct qiiis in loco aliquo maxime clause, ita 
ut non ]>enetret sonus omnino, idquc in quacunque par- 
te aphane soni, et fiat foramen parvum, vox articulata 
intrabil per iUud foramen, et denique per tot foramina 
quot placuerit terebrarc per universum ambitum sphierae 
soni : ut miUiifestum sit totam ilium artieulalinnem soni 
defcrri intcgram per minuscula-s illa.s partes aeris, non 
minus quam si aer e^set undiquc apertui^ 

Altendendum tamen est, utrum soni editi ex pulsat^ 
onibus niajoTJbus aeris (qiiales fiunt ex displosionibua 
bombardaruni) non deyeniant exUiores cum intrent ilia 
parva foramina. Subtilitatcs enim sonurum forte intra- 
rc pffisunt non coii(Vi,"«e, sed universus fra^r neutiquam. 
Dc hoc inquiratur ulterius. 

Hadii cor]>or\un sisibilium non feriunt sensum, nisi de- 
fcrantur per medium in directum, et interpositio corpo- 
ris opat'i in linoa recta intercipit visum, licet alia omnino 
•fiierint undcquaque n]»erta. Venmi sonus, si detur de- 
latio. vol meatus, vet arcuando per sursum, vel inverss' 
arcuatione per deoiisum, vel lat^a■aiit<^r, vd etiam sinu- 
ando, non perit, &ed pervenit. Attamen arbitror fortius 



13 



HlSTOBIA BON I ET AUDITUS. 




deferri sonuni per lineas diiet;tas inter piilsationes et 
uurem, et frangi iionnihil impetimi per arcuationcs et 
per sinuationes; veluti si paries sit inter loqucntcm et 
audientem, arbitrorvocem non tarn bene exaudiri qunm 
si iiljesset paries. Arbitror eliam si pauIo longius col- 
lot*etiir, vel loqnensj vel audiens a pariete, melius ex- 
audiri vocem quam prope parietera, quia arcuatio tanto 
minus abit a liiiea recta. Verum de hoc inquiratur ul- 
teriiiif. 

AdmotA aurc od altcrum tcrmiiimn tubi nlicujus, aut 
cavi trunci lougi, et voce subniLssa ad idterum orificium 
tabic, exaudiri possit vox tttlis, qua; eadeni siibmissione 
edila ad aerem apcrtum non perttngertt, ncc cxaudire- 
tur. Unde liquet, clausuram iilain iicris confene ad 
deterendaiti voceni absque coiifusioiic. 

Etiam communis est opinio, melius exaudiri vocem, 
ciBteris paribus, sub tecto, quam sub dio : utrum vcro 
melius fc.vaudiatur \ox, aure coUneata in ajwito, voce in 
tccto ; aut contra, aure in tL-cto, voce in aperto, inqui- 
ratur ulterius : licet etiam in line cnniniuui-s sit opinio, 
melius exaudiri qute foras sunt in jedibus, quam quae 
in iedibus fbras. 

Commune est auditui ac visui, ac etiam quadantenus 
ceteris sensibuB, ,ut intentio animi eentientis et directio 
expressn ad percipiendum nonnihil juvet ; ut cum quis 
diri^it intuitum, aut (ut loquuntur) arrigit aures. 

Soni non peHeruntur jeque longe articulati, et dis- 
tincU, quam species, et gloraeratio ipsorum confiisa : 
cam strepitus vocum exaudiri potest, ubi voces ipsa^arti- 
culatse non audiuntur ; et tinnitus musics coiifusus, cura 
harmonia ipsa aut cantio non exawliatur. 

In trmico cavo optima ronservatnr sonus. Igitur ac- 
cipiatur tnmcus cavns, bene oblongus, et demittatur 
extra fenestrani cameras hmnilioris ; loquatur quispiam 
exerendo caput extra fenestram ad unum terminum 
tniDcI, quam maximc potest submisse; apponat alter 
aurcm ad alterum terminum tmnci, stans infra in solo : 
fiat similiter boc via versa, loquendo infra, aurcm appo- 
nendo supra ; atque ex hoc experimento fiat judidmn, 
utrum vox asoendat aut dcscendat proclivius, aut etiam 
paritcr. 



4 




HISTORI.l SONl HT ACDITUS. |^ 

Trailimt pro certo esse loca et Eedificia nonnulla ita 
concamcrata, ut si quis stet in quadam parte camerae, ett 
ItM^uatur, melius c'laudiri possit ad dietantiam nonnul- 
lam.qiiam prop**. 

Omnls conceiitus paulo gracilis et profandius sonare 
\idetur, si reinoveatur nonnihil a sono edito, quam proper' 
ut simile quiddam videatur accidere au<litai circi sonurn/ 
quale accidit visui circa species visibiles, ut nonniilJa dls-* 
tontia ab orgaiio sensiis pi'omovcat pcrcqitioiitm scnsus,* 

Vcnim fallax potest esse i.sta opinio, idqitc diipllcitcr. 
Prirao, quod in actu visus rcquiruntur forte ra<lii al) ol 
jecto ad pupillani, qui nuUi possunt esse ubi objretut 
tangit pupillam; id quod inter auditum et somim nc 
requiritur ; aed multo magis, quod ad videndiitii opus cstl 
luce. Objectum autem tangens pupillani intercipit lu« 
cem : at nihil bujusmodi auditui competit. Secundc 
etiam, quia in vi^u nou semper deaideratur medium ; quau-'j 
doquidem in tollendis cataractis oculorum, stylus ille par-[ 
vus arj^nteus, quo summoventur cataracta;, efiam supci 
pupillam intra tiuiiculam oculi niovens, optime cernitur. 

In objectis visus, si collocctur oculus in tenebris, ol 
jectxun in luce, bene babet ; si objtxtum in tcnebris,* 
oeulus in luce, lion fit nsio. Ita si velnm tenue ponatui 
ob oculos, aut reticulum, objectum bene cernitur ; a^ 
super objectum, confuudit Aisura. Atque licet fortassel 
neutrum horum eompetat sono et auditui, lamen monera] 
possuiit, ut fiant experimenta, utrum auris eoliocata juxtaj 
truncum caiiTim, si sonus fiat sid distans in aperto ; autij 
via versa, sonus escitatus ad cavum tnmcum, auris autcnll 
ponatur ad distans in aperto, promoveat mtigis j>ercep*j 
tionem seosus. 



DE COKPORUM niVERSITATE, QViT, KEDDrST SOSUM, ET 
INSTnVMEKTIS, ET DE SPECIEBUS SOSI, QL^E OCCUU- 

nuNT. 

Genera sonorum talcm videntur subire partitionem ; , 
maginis, par^-us ; acutus, gravis ; harmonicus, absonusj^ 
summissus, sive snsurrans, exterior sive sonans ; simplex, 
compositus ; originalis, reflcxus : ut sint partitiones sex. 



I 



14 RISTUBIA SUNI KT At DITCS. 

Quo rnrtior fuerit prima pul»atio, et delatto lihenor, et 
absque ini|)cdime)ito, eo major editur sonus : quo dcbi- 
lior percussio, et ma^s coitturbata delatio^ eo minrHr. 

Acutt soni defenintur ictjue loiic^, et foitasse longius, 
qtiam gnives. De hoc melius inq'oJratiu'. 

Prout majus fuerit ooncavum campaiis, eo grartaretzi 
edit MNium : quo minus, acutiorem. 

Quo major fuerit chorda, ©o reddit sonum graviorem : 
quo minor, acutiorem. 

Quo intt'litior fuerit cluirda, bo reddit sotium acutio- 
rem ; quo Inxjor, gravloreni : ut chorda paiilo major 
strictrus exteiua, et minor laxiiis, eujidem {ia«ftint reddere 
.solium. 

In tubi» similiter, et tihiiii^ ct comibus, et fistuiis, at- 
quc ctiam in ore hominis fistulantis, quo a»gU5tiora sunt 
et magis contracta, eo reddunt soi>ura acutiorem ; quo 
latiora aut laxiora, grainorem. 

In tthiig, acr cxiens ex forautiite propiore ad Kpiritum, 
reddit sonum acutioran ; e longinquiore, granorem : ut 
tibia paulo major ad foramen propius, et miiMr ad loa- 
ginquius, eundem possint reddere sonum. 

In instrumcntls chordarum nonnuUls (ut in barbito> 
citluiris, et similibus) iiivenerunl homines commoditatcm 
ad extensionem earum prscter extensionem primam, ut 
comprimentes eas digitis, inferius, aut supenus, eas ex- 
tcndant ad alterationem soni. 

Si accipiatur sc\i>hu5 vitreus aut argenteus, et talitro 
pcrcutiatur,si aqua in sct'pho altiu-s ascenderit, et scyphas 
plenior fuerit, reddit soimm acutiorem ; a huiailiu*, ct 
scypliiw magis vacuus fuerit, gra\Iorcm. 

In trunco cavo, quali nd aves percutiendas utuntur, 
si quis ore fistulet, admoto ore ad alterum finem trunci, 
hebetatur scilicet sonus ad astantem ; at si applicetur 
auris ad alterum finem, reddit sonum acutissimum, ut vix 
tolerari possit. 

Fiai experimcntnm in tnmeo ex parte ubi collocatur 
auris angusto, ex parte iibi collocatur os latlore (et e 
convcrso) utrum sonus reddatur acutior, aut gravior, in 
modum spcculorum, quffi contrahunt aut ampliant ob- 
ject a visus. 



I 
I 



niSTORIA SONI BT AUDITVS. 15 

i>E MULTIPLICATIONE, AUGIWENTATIONE, ET DIMnn:- 
TIONE, ET FBACTIONE SCSI. 

ViDENDUM quomodo possit artifidaliter sonus maJOTari 
et multiplicari. Specula utrumque prtestant in visu. 
Videtur autem reflexio subita soni verti in augmentum : 
nam si vox et echo simul reddantur, necesse est ut non 
distinguatur sonus, sed majoretur. Itaque soni super 
ilumina ampliores sunt, resonante aqua, et se uniente 
cum sono originali. 

Etiam notavi, facta sede rotunda in conductibus (ut 
loquuntur) aquarum, et deinde cavema oblonga, ac tiun 
ffide majore (quale est videre in campis juxta Charing- 
cross prope Londinum) si fiat clamor per fenestram, aut 
rimam ledis rotunds, et stet quispiam juxta fenestram 
ffidis majoris, longe terribiliorem cieri rugitum, quam fit 
ad aurem alicujus astantis prope ubi fit clamor. 

Memini in joculari ludo puparum, locutionem ita edi, 
nt audiatur distincte, sed longe acutior et exilior quam 
in aperto ; ut fit in speculis, quae reddunt literas longe 
minutiores quam sunt in medio ordinario : ita ut videatur 
plane sonus per artem reddi posse, et ampEor et exilior. 

Tenent pueri comu arcus tensi inter dentes, et sa^ta 
percutiunt chordam, unde redditur sonus magis sonoriis, 
et quasi bombus longe major, quam si arcus non tenere- 
tur a dentibus : quod imputant consensu! quern habent 
ossa dentium cum esse auditus ; quandoquidem et, via 
Tersa, ex stridore in audita etiam dent^ obstupescaM. 

Similiter tangat hasta lignum cavi lyr^, praesertioi 
foramims in ipso ad cavum finem, et teneatur dentibus 
ex altero fine, et sonet lyra ; major fit stmus per prehen- 
sionem dentium, ei scilicet qui prehendit. 

Certissimum est (licet non animadversum) quodjis 
ilia, qnie post primam percusaonem defert jalas, aut sagit* 
tas, aut spicula, et similia, consistat in partibus minutis- 
corporis emissi, et non in aere perpetuo deferente, instar 
scaplia an aqua. Hoc poBito, videndum utrum non possit 
djminui sonus in bombarda, aut sclopeto, absque magna 
debiUtatione percussionis, hoc modo. Fiat sclopetum 
cum tube bene forti, ut non facile frangatur; fiantiu Inho 
qttatuor -aut quinque i&taama^ nen instar nmanim, sed 



16 



HlfiTORIA SONl ET AUDITU9. 



rotimda circa inediiun tubi. Percussio suns jam iiccepit 
'lires, nisi quatenus ratione longitudinis tubi augcaiitur ; 
at perciii^sio oeris ad exitum sclopeti, quod generat so- 
lium, multimi extenualiitur ab fmissioiie soni per iUo 
foramina in medio, antequam aer inclusus perfeiatur ad 
oa sclopeti. Itaque probabile est, sonum ilium et bom- 
bum multifl partibua diminutura fore. 

I DB REPBRCUBarONB SONI, KT KCHO. 

Reperci'Ssio sonorum (quam ecliovocamus) in argii- 
mcntum siimi potest, non esse sonum molum localeni 
aeris. Nam si esset, debuerat rcpercussio fieri in modo 
consimili ad originale ; ut fit in oinuibtis r<'percu5sionibus 
corporeis. At in sono, cum tain aecurata requiratur ge- 
ueratip, ut in voce, quie tot babet instrumenta, et in 
instrmnentis musicis, qua siibtiliter fabiicata sunt, ea, 
quiB reddunt sonum repercussum, nihil lioium habent, 
sed nidia plane sunt, et illud fere habeutj ut souus non 
transeat, \tx ali\id quippiain. 



DE CONJlfGIIS ET DISSIDIIS AUDIBILIUM ET VISIBILIUM, 
ET ALIARUM, QUAS VOCANT, SPECIERUM Sl'IRITV- 
ALtVM. 

CONVENIVNT IN HIS. 

Ambo difiunduntnr in eircuitum sphiericum, et occu- 
pant universani areani ejus Kpba^rsp, et feruntur ad spatia 
bene longinqua, et elaiigucscmit paulatim secundum dis- 
'tantiam objecti, delude cvancscunt. Ambo dcferunt fi- 
gures et diflerentias s-uas, per portiones minutas spliferw 
suss integras et inconfusas ; ut pcrcipiantur per foramina 
parva non sccus quam in aperto. 

Ambo sunt generntionis et delationis valde subita; ac 
celeris ; ac e contra extingnuntur ct pereunt subito et 
celeritcr. 

Ambo Buscipiunt et deferunt minutas differcntias et 
accuratas, ut colorum, figurarura, motuum^ distantiarum 
in visibilibus ; vocum articulatarum, tonorum harmoni- 
conim, ('t pemicis alterationis sire tropidationis ipsonim 
in audibilibus. 

Ambo in "inrtutc et ^-irilnis suis non lidentur vel emit- 




HISTORIA SONI ET AVtolTL'S. 



17 



tcre aliquara corporaleni substantiam in meitia sua, aut 
ambitiun spha-ra; suip ; nee etiam edere aut cicre muni- 
festum motum localem in modus suis, secl deferre quas- 
dam species spirituales, quaruin i^Twratur ratio et modus. 

Amoo viclentur non generativa allcujus alterius virtu- 
es aut qualitatis prster virtutem ]>ropriainj et eatenus 
nperari ; aluis ^tcrilia c&&e. 

Ambo in propria sua octione videntur tria quasi cor- 
poraliter opcrari. Primum, quod fortius objectum mer- 
eat et confundat debilius, ut lux solis lucein candclffi, 
displosio bombardfe vocem. Secundum, quod excellen- 
tius objectum destruat sensum debilioreui, ut lumen soils 
oculum, sonus violentus in proximo ad aurera auditum. 
Tcrtium, quod ombo repercutiuntiir, ut in speculis et 
echo. 

Neque objectum unius confundit aut impedit objectum 
altenus ; velut hvi. aut eolor, sonum, aut e contra. 

Ambo afficiunt sensum in animalilias, idque objeetis 
secundum magis aut minus gratis aut odiosis : attamen 
afficiunt etiam modo suo inanijiiata proportionata et or- 
ganis sensuum (ut videtur) conformia ; ut colores s]ie- 
ciilum, quod crystaJlinum est uistar oculi ; soni locos re- 
rerberationis, qui videntur etiam similes ossi et eavemte 
auris. 

Ambo operantur varie, prout liabent metliix sua bene 
aut perperam disposita. 

Ad ambo medmm mofjfls conducibilc ct propitium eat 
acr. In ambobus, in objeetis accuratioribus, nomiihil 
afiert intentio sensua, et quasi erectio ejus ad percipien- 
dum. 

DIFFEBUNT IN niS. 

ViDKNTUR species usibiliuni ei<se tanquam emisdones 
radiorura a corporc >iwi)ili, instar fere odorum. At spe- 
cies audibilium videntur ma<ps purticipare ex motu lo- 
cali, instar percuiiisionum quae Sunt in aere : ut cum du- 
pUciter plerumque opercntur corpora, per comraunicar 
tionera nature sua?, aut per impressionem aut signatio- 
neni motus, vidcatur diSusio ilta in visibilibus magis ex 
primo modo parddpare, in au^bilibus ex secundo. :>i 

Videtur dclatio aononim magis manifesto deferri per 

VOL. IX. c 



-M HISlVRiA 80NI EX AUDITCS. 

aerem, qimin vi»'ibtlium. Neque cniin^ arbitror, veat 
vehcmeiis tantum iui[)edire potest aliquod visibile u Ion 
quani sonura ; flante, intellipo, vcnto in eontrarium. 
Insi^is est ilia diileientia, unde etiara plurimie 
nores differeiitiffi clehiantur, quod visibilia (excepta luce 
originali) non feruntur nisi per lineas rectas^ cum sonhM 
defeiimtur per lincas arcuataa. , V 

Hinc fit quod visibilia alia alia non confundant simul 
repriesentita ; soiii contra. liinc fit quod soliditas sut- 
stanti^E non \ideatui- iinpedire visum magnopere, mod 
pofitura partium coi-poris sint ordine simplici et per r 
tos meatus, ut in vitro, aqua, crystallo, adamante : at p; 
mm panni scrici ant linei rumpit \isum, cum sint corpora: 
valde tenuia et porosa ; at liujiismodi panni panim au 
nUiU iuipediunt auditum, ubi solida ilia quam pluriinu 
Hinc fit quod ad reverberationem visibiliuni sufficiat par- 
viim speculum, aut simile corpus perspicuum, modo po- 
natur in linea recta, ubi visibilia meant ; at ad faciendam 
reverberationem eclius oportet sonimi etiam a lateribua. 
includere, quia fertur undequaque. Longius fertur 
jectum visibile, pro rata proportione, quam sonus. 
Visibilia, nimis prope admota ad oculum, non 
bene cemuntur, quam per distantiam nonniUlam, ut radii 
coire possint in angulo magis acuto : at in audita, quo 
propius, eo melius. Verum in hoc duplex potest esse 
error. Prior, quod ad ^nsum requiritur lux : ea autem, 
objocto ad oculum propius admoto, arcetur. Nam au- 
divi Gs fide digno, qui eurabatur ex cataractis oculorum, 
cum stylus ille minutus argentcus duceretur super ipsam 
pupillam oculi sui, eamque tangeret, absque ullo medio 
(existente stylo iUo, seu acu argenteo, longe angustiore 
quam pupiUa erat oculi) eum clarissime ^idisse stylum 
iilum. Secundus, quod sit plane interposita cavema 
auris ant-e instrumentum auditus, ut sonus exterior tan- 
gere os et membranam auditus plane nequeat. 

Celerius defertmtur species visus, quam soni, ut per* 
cipitur in fiamma, et sonitu sclopetorura ; etiam in ful- 
gure, et tonitru, ubi tonitru auditur post pausam. 

Etiam existimo diutius barere species soni, quam vi- 
sibilia. Licet enim et illse non subito intereant. ut nia- 
nifestxim est in circulo vertente, et chordis talitro percus- 



j po- 

idaniH 
ribuflH 
r ob-fl 

tamfl 

i 

1 

] 



I 




HtSTORIA 80SI ET AL'niTfS. 



i9 



m, et crepusculo, el similibtu ; tuiiicn diutius oibitror 
duratit Boni, qiiia dcferuntur a vcnlis. 

Rndii lucis glomerati etiam indiipimt calorem, qiije est 
nctio diversa a visibili. Similiter, si vei'iim sit, clamores 
avcs volantes dejecisse, etjain ea est actio protimis di- 
versa ab audibili. 

Non ndclur in visibili esse objectum tarn otiiosuin ad 
sensum, qiiam in audibili : sed niaf^s ex ecquo. Nam 
foeda visut mii^iK di-spliceiit ub excltntiotiem pbantasia? dc 
rebus fuedis, quam propter se; at in audibilibus, sonittis 
serne, dum acuitiii^etsiinilia inducunt horrorera; et to- 
nus discordans in musira statim rejicitur et respuitur. 

Kon constat esse refractionein in sotiis, ut in radiis. 
Attamen proculdubio rcsiliunt soni : sed illiid reflexioni 
assignandum. Ncque enim (arbitror) si sonus pertvans- 
eat dit'ersa media, ut aerem, pannum, lignum, al!um 
esse Incum soni ubi defertur, alium ubi audiatur ; id (juod 
propriuni refractionis est ; se<l videtur pttwlere ex ope- 
ratione in lineis rectis refractio ; id quod non conipctit 
sono. 

Contractio vcro soni, et dilatatio ejus, secundum dis- 
powtioneni medii fit prociddubio, ut in puparum vocibu3 
et locudone sub aqua : contraliitiiT sonus in cavi-ma ilia, 
in campis dilatatur ; qiicniiadinodum per ^>ecula dilatan- 
tiir et contrahuntur visibilia. 

Medium trepidans (ut fumus in visibilibus) facit visi- 
bilia objecta etiam tropidare : at in sonis nihil adliuc tale 
invenitur, nisi forte accessio et recessio per ventos. Nam 
tr^pidatio in fistula lusciniolje,est trepiaatiopercuisionis, 
non medii. 

Post multam lucera, mutando ad tenebras, vel post 
tenebras ad lucem_, confunditur parum visas : utrum vero 
hoc fiat a magius fragoribus, aut alto silentio, inqxiiren- 

dum. 

I -J 

DE CELERITATB GENERATIOKIS, ET EXTINCTIONW 

SONI, ET TEMPORE IN QUO FIUNT. . , 

03INIS sonus cito admodum generatur, et cito intent : 
celeritas autem motua ipsius, et diSerentiarum ejus, non 
tern mirabllis res videtur. Etenim digitorum motus in 
cithara, aut anliolitus in fistula aut tibia, celeies admodtim 

C 2 



90 



UISTORIA SONl ET AUDlTt'S. 



invenitmtur ; etiam lingua ipsa (non curiosum prorsus 
organtim) tot peragit nwtusquotUtcras: quod vera soiu 
non sohnii tam pemiciter geneicntur, sed et tantum fipa- 
Uum sua vi ct imprcssione tptiLsi niunieiu;uic>a oecmpent 
subito, id summam adniiratiuiieni liabet. Nam, exempli 
gratia, homo in medio camjw vociferans exauditur ad 
quartam jiartem uiilllaris in ambitu, idquc vrrbis articu- 
latis, iisque in singulis ininutis portionibus acris lixrcuti- 
bus, idque in spatio tcniporis longe minorc fortasso lui- 
nuto. 

De spatio temporie, in quo dcfertur sonus, inquurendum. 
Id hoc inudo inveniri potest : Stet homo in L-ampanili, 
noetu ; stet alter in piano, ail distantiam forte inilliaris 
aut qiiam prociil campana exaudire possit, liabeatquc pa- 
ratam faccmlucentcm, sed cooijertam. Sonet campaiia 
ill campanili ; quain cito lUa cxaudiatur ab itlo alteroqui 
Stat in piano, attoJlat ille facem: per hoc, ex spatiotem- 
|K>ris inter canqjanam pulsam et facera visam, deprehen- 
Ai pojsmil momenta niotus soui ab eo qui stat in cam- 
panili. 

In tormentis igineis flamma conspicitur antequjim 
bombu.s exaudiatui'; cum tanien flamma tsequatur exitiim 
pilffi: ut fiamma tardius exeat; citius sensumferiat. Un- 
de recte coUigitur, radios visibiles celeiius diffundi, et 
penenire, quam species aut impressiones soiii. ^ 

DE APFINITATE, AUT NULLA APFISITATE, QUAM HA- 
BET SONUS CUM MOTU AERiS, IN QVO DEFERTCR, 
LOCALI ET MANIFESTO. 

SoNis non videtur manifesto et actualitcr quatefacerc 
ct turbare aerem, ut veiitus solet; sed \identur motus 
soni fieri per »j)ecies spiritualcs ; ita enun loquendiim, do- 
nee certius quippinni inveniatur. 

Adco ut existimem, sonum clamantis bene magnum, 
in parva ab ipso niotu anhelitus distantia, vix fohum ali- 
quod populi albae tremulum, aut fcstucam, aut flammam 
moturum. 

Attamftn in pulsationibus majoribus deprehenditur mo- 
tus plane corporalis et actuaUa aeris : id vcro utnun fiat 
« motu ipso, qui general sonum, un a concausa, aut con- 
comitantia, non constat. Tonitrua quandoque tremcre 




IIIBTORIA SONI ET AlDITUfl. 



21 



faciunt fenestras vitrcas, ct ctiam parietes : tirbitror ctiam 
hombardas (lUjjIosas, aut eruptiones cuniculorum siibter- 
raneorum i<leni facere. 

Meinini etiam, iii fullor, apud collegium reijiuin in 
Cantabrigia, (ssc ligneani qiimulain fabricam, in qua cam- 
patifc pentleiit, eaniquc a campunis, quaiido sonant, qua- 
tetieri. Scd quoliscunquc fucrit ille occuUiis mottis, qui 
est sonus, apparct ilium noc absque manifesto motu hi 
prima pulsatione jfiarni, et rursiis \)er niotura manifcstura 
aeris deferri aut iinpediri. 

Verbum placide prolatum, quod ail distantiam triginta 
pedtim forte exaudiri possit, tamcn admotam flammam 
candi^la,' prope os, ad unum jxidk-m ctinm, vix trepidare 
facict: ubi pauIo intensior flatus oris flaminam facict tn> 
mulam multo in lorgiore distnntia. 

Sonus campanaruni, et similium, acce<\it clarior, aut 
recedit hebetior. prout flat ventus versus an rem aut ad- 
versus. Idem fit in clamore: qui, contra vcntum cditus, 
non tarn longe auditur. 

Traditur, per ingentes claraores applaudcntium,ct vo- 
ces jubili, its aerem collisum aut rarcfactum fuisso, ut 
decidcrent aves vclantcs. Opinio vagatur, sonitua com- 
planum campanarum simul in urbibus populosis contra 
et fulmimnn perniciem et pestilcntias valerc. 

'IVaduutur pro ccrto loca t-t ffidificia nonnulla ita coi> 
caincrata, ut si quis loquatur^ atque (ut fertiur) Incutlo 
ista fiat contra pariett^m in nmi parte camcnc, melius ex- 
audtantur verba post dititantiain nDnimUam a voce, quam 
prope. 

Notavi sedens in ciuru, et dcmisso ex una parte velo 
currus, aperto ex altera, mcndicuna, qui clamabat ex la- 
tere currus clauao, ita viaum esse ac si clamaret ex latere 
aperto ; ut vox i>lane repulsa circuiret, aut saltern imtll- 
quc sonans, putaretur tamen ex ea imrte audiri, qua me- 
lius pertingcrcl- 

Si teneatur candela juxta. foramen illud ([uod spiracu- 
lum est tj-mpani, et percutiatur tympanimi^ concutitur 
et cxtinguitur flamma. Idem fit in sonando comu ve- 
natoris, w npponatur i^andelii ad exitum comu. etc. 

Etiam cx(juisit£e diflcrentiaD, quas suscipit sonus, eas- 



if nrSTORIA SONI KT AUDirCS, 

cjiie seeura defert, demonstrant hujusniodi molles affectum 
lion esseinotus continuos locales. Nam sigillaiii mat 
rja certe accoramodata faciunt cxcjuifiitas impresfiiones ; it 
«t in generationc soni fortnsse hoe fieri possit. Sed dfr! 
Intio et contimiatto ilia non competit, prtesertim in liquU 
dis : exquisitas autt-m illas diffi-'reiitias inteUigijiius do vc 
cibus articulntis et tonis liarmonicis. 

Venim omnino de hac re (videlicet, quam relationei 
et correspond cntiani habcat sonus ad motiini lotralem ae^? 
ris) inquiratur diliLrcntias ; non per ^-iani, utrum (quw 
genus qusestionis in hujusmodi rebus omnia perdidit}scdj 
per viam, quatenus : idque non per argumenta discursivj 
sed per apposita experimenta et iiistantias cruds. 



PERCIS8I ET ELISt CVU 
SPIRITIBUS IPSORCM AM~ 



DE COMMUNICATIONK AERIS 
AERE ET COUPORIBUS VEL 
niESTlBUS. 

In perpussione campanac, sonus ediius per percussio-' 
nem campanje cum malleo ab extra, et cuni embolo 
intra, ejusdem est toni. Adeo ut sonus redditus per per- 
cassioneni ab extra non possit generari per collisio: 
aeris inter niallcum et extinia campanai ; quandoquidemj 
habcat rationcs ad concavuni campana; ab intra. Et 
foret lamina plana aeris, non oonca\iun quippiam, alius, 
opinor, foret sonus. 

Si fiierat rima in cainjiana, reddit sonum raucnni, n 
jticnndnm nut grntuni. 

Videndum, quid faclnt corpoiis, quod percutitur, cras- 
situde ad sonuni, et quo usque; veluti, si eja^dem concavi 
una campana sit craHsior, altera tenuior. Esjwrtus sura 
incampana ex auro, earn reddere sonum excellentem, ni- 
hilo pejorem, iiuo nieliorem, qnain canijjanam argcnteam, 
aut afneam. Attamen nnminns aureus non tam 
tinnit quam argenteiis. 

Dolia vacua reddimt sonum profundum et sonoioini,' 
rcpleta hebetem et mortiiura. 

At in barbito, cithara, et hujusmodi, licet prima per- 
cussio sit inter cliordam, et aerem exteriorem ; tamen 
statim ille our comniunicat cum aere in ventre, sive cavo 
barbiti, aut cithara. Unde in hujusmodi instrumentos 
fit semper perforatio aliqua, ut atir exterior communicet 



M 



i 




RISTORIA BONI £T AUDITUS. 23 

cum aere concluso, absque quo sonus foret hebes et 
emortuus. 

Fiat experimentum fistulee illius lusciniolEe, ut imple- 
atur oleo, non aqua; et notetur quanto sonus sit molHor, 
aut obtusior. 

Cum redditur sonus inter anhelitum et aerem percus- 
sum, in fistula, aut tibia, ita tamen redditur, ut habeat 
communicationem nonnullam cum oorpore tibite aut fis- 
tula. Alius enim fit sonus in tuba lignea, alius in Eenea; 
alius, arbitror, si tuba per interius, aut fortasse etiam per 
exterius, iuerit obducta scrico, aut panno ; alius fortasse 
si tuba Jiierit madida, alius si sicca. Etiam existimo in 
espinettis, aut barbito, si tabula ilia lignea, super quam 
extenduntur chordae, foret lenea, aut argentea, diversum 
nonnihil possit edere sonum. Varum de his omnibus 
inqmratur ulterius. Etiam quatenus ad communicatio- 
nem, inquirendum est, quid possit coiporum diversitas et 
iniequalitas : velutl si penderent tres campanx, una intra 
alteram cum spatio aeris interposito, et percuteretur cam- 
pana exterior malleo, qualem editura foret sommi respectu 
campanse simplicts. 

Obducatur campana ab extra panno aut serico, et no- 
tetur, quMido pulsatur campana per embolum interius, 
quid faciat obductio ilia ad sonum. 

Si foret in barbito lamina aenea, aut argentea, forami- 
nata loco lignea, videndum quid hoc faciat ad somim. 

Usurpantur in Dania, atque etiam deferuntur ad nos, 
tympana aenea, non lignea, minora hgneis, atque edunt 
sonum (arbitror) magis sonorum. 

Agitatio aeris in ventis vehementioribus non multum 
(arbitror) redditura sit sonum, si absunt KylTse, fluctus, 
sdes, aut similia ; attamen receptum est, ante tempest»tes 
fieri murmiira nonnulla in sylvis, licet flatus ad sensum 
non perdpiatur, nee moveantur folia. 

Desunt tria capitula, quas perficere non vacabnt. 



.•»««^:, -ARTICULl QUiESTION UM 

t'IBCA 

MINERALIA. 



PRIMA LITERA ALPHABliTl EST COMPOSITIO, INCORPORA-* 
TIO, AUT UNIO METALLOROM ET MINERAI.IUM. 

QuiBUSctM metiJHs nui-um per simplicem colliquefa 
tioueui incorpoiubit, et quibuscuni uon : qua item quun^ 
tatate incorporaliitj et quod genus corporis talis compositi 
constituet. 

Auruiii cum argentoj quod fult vetua illud clectrum : 

auruni cum hydrargyro, sive arg^ento vivo ; aurum cum 

plumbo: aurum cum cyprio, sive cupro: aurum cum 

are : aunim cum ferro ; aurum cum stanno. 

Argentum itidem. 

Argentum cum argento vivo : argeutimi cum plumbo, 
argentum cum cupro : argentum cum lere : argeiitu 
cum. ferro : argentum cum stanno. 
Turn Argentum vivum. 

Argentun\ vivum cum plumbo: argentum vivum cuui 
cupro: ajgentum vivum cum fere : argeiitura vivum cum 
ferro : argentum vivum cum stanno. 
Plumbum etiam. 

Plumbum cum cupro : plumbum cum asrc : j)lumbum 
cmn ferro : plumbum cum stanno. 
Ci'pRUM pariter. 

Cuprum cum asre : cuprum cum ferro : cuprum cum 
sttumo. 
^ Ms etiam. 

^8 cum ferro : aes cum stanno. 
Ultimo Ferrum. 

Fernim cum stanno. 

Quffinam sint metalla composita vulgo usltata atque 
cognita, et quibua proportioiiibus ea misceantur. Nempe, 

Oricbalcura ex sere et Cadmia sive lapidc calaminari. 

Plumbum cinereum ex plumbo vulgari et stamio. 

iEs campanum ex^ etc. 



■II 

I 



r ARTICULI CmCA MINERALIA. 25 

Metallum lUud tactitiuni,quoil spedetenus orgentum 
%>aiul»Uir, vul^o tilcliemicuin dictitm. 

Trinni, \v\ pluriimi, mrhiUorum decompositn nimis 
prolixuni essct rcccnscro ; cxcopto, siqua aiiit coinjKxiita 
utiu^modi pmlcm obsen'ata. 

Oliscrvamlum ]M»rro, nuinqua (hio melalla, quK secum 
sola nil-icerinon ausijnent, alius, etcujasimm, ope niisccri 
poterinL 

Qua; iiieiuUa confici [ioasint ex mt-tiillo et lupitlr, aut 
aliis fossilihus ; periiide ac oiichalcuiii ex wre ct lapide 
calaminari fit: quic nempe metaUa cum \itriolo; que 
cum ferro in pulverem trito ; quip cum silice, etc. 

In nonnullis saltern lioruni periculuiii fiat, ut de caete- 
roruni ingenio melius constat. 

Nuninam metalla, et alia fosailia, cum ^itro liquef'acto 
iucorjioraliunt. Et quod genua corjiovis indt? cou-surgct. 
In incorporatiimibus quantitates sedulo pendende. 
Forte eiiini in exigua quantitatc incorporatio fict, quae in 
majore non item ; ut videre e^t in illi:^ sequionbus mctalU^i 
(vulffo alluifx dictis) quibuB in anro, et argento, in mooe- 
tara cudendis, utuiitur. 

In corpore compoaito triit prtecipue dispicienda aunt : 
color; fragilttas aut ductilitas; volatilitas aut Axatio; 
fccomparaudo cum coi-poribus simplicibus. 
W . Jii pra,'seiis fmoiuuieiituni usuinque, hsec re^^la est. 
Ratio linbcntur pretii duorum corpurum siinplicium ; turn 
fcpendatur dij^intas uuius supra aliud, re-spcrtu usus : dcin 
■idverte, nuin poteris comi)Ositum cfficcrc, quod plus 
narctii vilitate rcfuudat, quam ab usiis dignitate dctriverit. 

■ Vgrbi gratia. Pciidatiir pretium Iwmbardaruni anea- 
■'nim : pendatur etiara pretium bombardaruin ferrearum : 

■ turn |>orro advertas, quantum leiiese boml)nrda> ferreis 
usu praestcnt ; turn si ex asre et ferro compositas conflare 
poteris, qufc usub commoditate a puris *ncis non mtdtuni 
aberunt, multo autem rainore pretio constabunt; id sci- 

K ]icet rei, eL private et publica;, in lucrum cedct. 

W Sic in auro, et argento, pretinra in duodenis duplum 

eot. Dignitas ouri supra orgentum baud magna est. 
ft Similis utriusque splendor ; sed et argcnti etiam splendor 
W quonnidam oculis magis arridet : ut in pannie vittisqun 

llracteatifi; Hisium capulis argento obductb, et sirailibus- 



I 




36 ARTICPLI CinCA HlNERALl.i. 

Pnecipua digiutas in eo est, quod auruiti igncm sustineai 
qiieni nequit urjifontum : id autcm ex natural pr^est^ntia 
oritur, noti in usu ejus oimiino positum est. Neque enim 
Dovi, quid in usu pricstL't, praterquam qiuid argeiito o 
ductn squalori uc rublgini luagis obimxia siiit, qua; 
dcaurata : qiiod vitiuiii, $i pausillum aiin odmisccnda 
corrigi possit, id lucro erit. Itaque nonniliii mirari subit, 
per aliquot jam wtates antiquorum electrum iiitercidias 
(quod fuit px auro et arpento, mistis, conflatum) ciijus, 
opinor, in cudendis nummis, in vasis pretiosis extundendis> 
et ill deaurando, plurimus usus esse potcrit. 

Notandiun, in conxersimie metallonnii imposaibilita- 
tem, \el saltern difficultatem non levem, subesse : veluti _ 
m cfHciendo auro, ar^ento, cupro. E contra, in udul- ^ 
tcrandis confingendisque mefallis, fraudem esso libero 
homine indignaiu. Videtur autem inter Iia?c raediam 
viam esse ; scilicet, per nova composita, si quidem modi 
incorporandi plciie innotcsccrent. 

Quam iiicorporationcm, sen potiua imbibitionem, me^" 
toUa recipient ex vegetabilibus, citra dissolutionem : ut 
cuin armnnicntarii ehalybi lentorem ductilitatemque, 
aquam, aut succnm berbarum inspergendo, conciliant ; 
cumque aurum,quod prjeter modum induruit, renitensque 
est factum, injectis coriorum maceratorum aut oleo sub- 
actorum ramcntis, priatinam ductilitatem recuperat ; in- 
quirendum est. 

Notanduin, quod m his, et similibus apparentibus im- 
bibitioiiibus, optinmra esset ut ratio haberetur ponderis 
ancti, aut non aucti : si enini nihil ponderis accesserit, 
suspicari possumus, uulhmi prorsus substantiie imbibi- 
tionem factam esse : sed taiitum altcrius coi^oris appli- 
cationem dtsponere ac in^itarc ntctallum ad aliam partium 
positurom, quam alias ex se capturuin foict. 

I'ost iiicorporationem metalloruni per simplicem coUi- 
quefaetionem, ut magis diseernatnr indoles, ac consensus, 
dissensusque inetallorum per disstdutorum incor]>ora- 
tionem : obscrviuidmn est, quro mctatla aquia stygiis dis- 
soluta facile in uniim coalescant, et qufc non : qua de re 
articulatim inquirendum, nt ]mus in colliqucfactionibus, 

Observandum in dissolutionibus non conlesccntibus, 
quisnam cffectus sequatur : num scilicet cbullitio; ad 



ABTICl'LI CIRCA JIISEKALIA. 



rt 



fuiidum prtecipitatio ; ad jiummuni cjaculatio; in medi" 
tullio suspemio; et shiiilia. 

Notii disscnsum niciistruoruin, sive aquarura stygia- 
rum, posse incorporntioni impedimento esse, «que ac 
disscnsiim nictallorum ipsorum. Ubi ergo menstrua 
cadein .sunt, ot tamcii incoqmratio non fit, illic in metallis 
ipsis disscnsus est : id vcro miiiime coiistalut, ubi menstrua 
aireiKt sant. 

SECCN'DA UTKRA AI.PHABETI EST S£I'ARAT10 METAL- 
I^RUM, ET MlNlvKALIUM. 

Separatio tripJicis generis est. Primiim. sepnrHtia 
metalli puri a rocremcnto et niitiva scoria, quam rcpur- 
gationem dicimus. Secundum, cum unum mctalluin seu 
mincrale ex alio elicinuis, quod extractionem vocare licet- 
Tcrtium, nun nietalium nliquod resohimus in sua prin- 
ciina, matcriam primam. sive elemeuta (vcl qtiocuiiquo 
alio nomine indijritarc piacent), quani operationcm prin- 
ctpiationeni vocnbimus. 

Quod ad rcpuri^itioneni attinet, de ilia per singula 
letalln quasreiniLs, neinp*? auruni. argentum, et reliqua. 
Obiter etiani quseremus dc primo lapide, rudiment© 
tmineraJi, metallo immaturo, sive marcasita, sing-idurum 
jmetallorum; quod genus cor|K>ra sint, et quibua sciram 
rgradibus ditescant. 

Qujcrenduni etiam de modo separandi ; num igne, vel 

[^Bquis st\giis ; vcl aliter. Prasterea, quod ad niodum 

tpm^anai, disi)icieiKluni est, (juo pacto ealorem inten- 

BTC Tel fuaonem accelerare possis ; quo minore pretio 

tet rejiiirgafio. 

Modi hoc faciendi in tribus sinit : nempe, in flatu, quo 

lis occcnditur ; in modulo fomacis, quo calor unitione 

reflcxionc intcndatiir; et inqnibusdam addititiis, sive 

icamentis, quorum ope corpora wtius aperiantur. 

'Kota modum faciendi, nt 6atus quam minimum in- 

'termitfatur, et intendendi caloris in tbmace. in omnibus 

metallis cundom esse posse : oddititia autem, ut citior 

ftisio eoncilictur, diversa sint oportet, pro diveraa metal- 

lorum natura. 

Xotctur porro, quod si putes, quantitateai addita- 
mentorura adaugciido ad proportioitcm scoria; native 



» 



ARTICVLI CIKCA MINERAUA. 



admistiE rem confici, fallL potei-is: quantiUis Duim paSt. 
Mvi plus olKiit, qiiani eadem quantitas activi proderit. _ i 

Quod ad extractioTicm, quiercndum qua:; nictalla alia 
contincajit, et qurc non : ut plumbum continct nrgen- 
tiun ; cuprum item nrgrntum. Et similiter in nlii.s. 

Nota ; quamlibet impcnsjc in cxtrahendo pretiiim ex- 
tract! supercnt, piTgcudum tameii esse ; inde enim na- 
tiiro, et poKsibilitfls rei saltern detegetur. Caeterum, de 
impeiiNiH ininu(!ndis potent suhinde iniri ratio. 

Qiiairfridum in.suj>er, in qua difierentia sint ista me- 
tallu, quii^ alia phLs niinii»ve continent ; et quomodo id 
cnnvcnmt oum vilitnto nut dignitate metalli, vcl minera- 
liH, ci pi'nnisti, in se. \vth\ causa, plurabum illud, 
qtKid pluH arf^^inti eontinet, co fra^Lius, atque alios in 
w! viliiiK luibetur. 

Quo<l nd principiationem attinet, affirmare non po«>^ 
Rum, iitrum tale quidpiara in lerum natwa sit, necne ; 
rhemi<;o»qiie in eo nimiuni desudarc existimo. Sed ut- 
cunquc sit (num solutio, ant extriictio, aut vero conver- 
sio, fiat per ignem), sedulu quxrendimi est, qui sales, 
sulphur, vitrioUim, mercunus, aut corpora istius modi 
gimplicia, in singulis mctallis reperiantur ; et qua quan- 
titate. 

TERTIA LITERA A1.PHABBTI EST VARIATIO UETALLO- 
RUM IN DIVSR8AS FORMAS, CORrORA, AC NATURAS, 
QUARVM PARTICULAHIA 8IGILLATIM UIC SEQUUN- 
TUR. 

TiNCTCRA : nibigo ; calcinatio : subliniatio : prseci- 
pitiitio : anialgamatizutio, \'el versio in massam mollem: 
^itrilictttio : ftisio, rel versio in liquorem : germinatio, 
vel ramificntio, vel arborescentia : iiiduratio et molUficar 
tio: ductilificalio vel fragilificatio: voktilitas et fixatio : 
tranfumutatio vel conversio. 

I^e tinctura inquirendum; quo modo raetalla penitus 
penitusque tingantur : quibua mocJis id fiat, et in quos 
ccilores : quomodo nempe argimtum flavcdine, cupnira 
albcdine, tingatur : quomodo ctiam rubor, viriditaa, cas- 
sius color, splendorc retento, inducotur. 

Item de tinctura \itri. 

Item de tinctura marntorut, silicis, vel alterius lapidi«. 



I 



I 
I 




ARTICULI CIRCA BIINEKALIA. 9v 

Inrertendo in nibi^inem <Uio pretcipuc qutcrentla; qui- 
bua id corrosivis fiat ; et in quos colores tnutatio sit- Ut 
plumbum in album, quod cerussam dieunt: ferrum in 
flavum, quod crocus martis dicilur ; arfrentum vivum in 
cinnabai'ini : ms in senipinem, quam viride »ris vocant. 

De calcinatione quairendum; quomodo singula nwtal- 
1a calcinentur; et in quale corpus, et qua; sit calcinandi 
via exquisitissinw. '■ 

Quniitiim ad suhliniatiunem, qua^rondum ; quo modo 
sublimatio, et qus nietnlla sublimationem sustine- 
tant ; et quodnam corpus subllmatuni efliciet. 

Similiter quod ad prsGcipitationcm, qua;rendum ; qui- 
bus aquts Etygiis singula mctalla prfecipitantur ; ant qui- 
"juacum additamcntis ; et quo tempore; et in quo<! cor- 

Sicetiamdeamalgamatizatione; quae metalla illampa- 
[tientur; quo modo fiet ; et in quale corpus, 

De vitrificatione quoque ; quae mctalla earn sustine- 
[ant ; qiubxis ittni fiat mediis ; in qut-m colorem mutatio 
ifiat : quaudo item totum penitus metalUim in vitrum 
mutatur; ct quando in parte tantum vitrea metaltum 
snsjienditur : quod etiara sit pondus corporis vitrifieati 
[ comparati cum corpora crudo : cumque ■\itrificatio mors 
quaxlam metaliorum habeatur, quserendum, a qua vitri- 
ficatione fint regressus, et a qua non. 

Dc solutioue in liquorem, qiiaErendum ; quod sit cu- 
|uc mctalli dissolvendi propriiun nienstrmun; et ne- 
_ tive, quod menstruum in quod metalUmi dentem im- 
priinet, ct in quod non ; et quse varia menstrua quod- 
libet metallum dissolvent, et qu« pcrfectissime ; item 
processus, seu motio dissolutionis : modus surgendi, bul- 
liendi, vaporandi ; violentior aut pacatior ; majore an mi- 
nnre cum calore : item quantum, seu proportio, metalli, 
in quam vim suam exercere possit aqua fortis, sic nt in 
pluscidum non %'aleat. Item color, in quem liquor mu- 
tabitur. Supra omnia qunerendum, numquod menstruum 
sit, quod mctalla dissolvere possit citra mordacitatem at- 
que corrosionem ; ct quod corpus per sympathiara ape- 
nat, sine rodente violentaque penctratione. 

Quod ad germinationem, stvc ramificatioDem, tametsi 
obiter tantum Bat^ et in nugis fere habeatur, et anind 



I 



30 ARTlCULt CIRCA UINERAl.tA. ^^^ 

tantiim ca\im fitctis, iion tamen usu mogts st-rio desCitui- 
tur; propteiea quod subtilissimos ettielicAtosmotos spi- 
rituuDi dctegat, quando gestiunt, nee tamcn cnimperc 
<ia,tur : queraadmodum in vegetabilibus videre lit-tit. 

Quod ad indurationem, et molUtionem, qusrcndmn; 
quiiiam sit, quod metalia sensim et gradatim duriora 
^ciet; quod ilideui moUiora. Hiec inquisitio in gemi- 
num finem coUineat. Frimo, in usum; ut cum feirum 
i^e moUiatur, facit ut malleo cedat. Secundo, quoni- 
am iiuliiratio fisationis quidam giadus est ; emollitio au- 
tem, volatilitatis. De his erj^o instituta quaestio ilUs lu- 
cem dabit. 

Quod ad ductile et fragile, ejusdem fere generis simt. 
Kgna tamen de quibusi sigillatim quxratur : prtecipue* 
ut fragilitati jungatur ductiiitas ; vcluti, quo vitrum mal- 
leo duel sustineat, et ut eiises ad obsijtcndum et pene- 
traiidvitt! rigidi wnt, nee tamen fractu faeiles. 

Qucd ad volatilitateni fix alio nenique attinet, haec 
praecipua membra sunt, de quibus qujeratur. Extremus 
ixxationis gradus est, iti queni nee ullus ignis, iicc aqua 
atygia aimul aim igiie, quidquara operari jjoterit ; si ta- 
men talis omuino iixatio posslbilis sit. Proxiraus est, 
quando ignis simplex, absque aqua aliqua stygio, nihil 
movebit. Proximus, quando vis artis exploratoriffi ferri 
poterit. Proximus, quando igneni folle non excitatum 
ierre possit, tjdemve ignis graduni. Proximus est. quan- 
do igncm fcrrc non pos^it. sed tamen malleo ducitur. 
Ultimus est, quando nee ducitur, nee tamcn fluit, scd 
stupeU Sie et volatilitatis suimnus gradus est, quando 
absque reditu avolabit. Pro\imiis, quando sursiun vo- 
labit, et non diffieidtcr redibit. Proximus, quando sur- 
sum volabit supra caput, per geiius quoddam exsufflati- 
onis, citra vaj>orationem. Proximus, quando liquescet, 
taraetsi non aseendat. Proximus, quando mollescet, ta- 
metsi non liquescat. De his omnibus diligenter quicren- 
dum, in variis metallic, in gradtbus prKsertira maxime 
remotis. 

Quod ad transmutotionem, aive versionem ; sd realis et 
vera sit, summus est artis apex. Caute tamen ab ex- 
tractione, restitutione. et adulteratione, distinguenda est. 
Relalum aliquoties mihi est, ferrum in cuprum verti. 



INQUISmO DE MAGNETE. 



SI 



plumboquc pondus adauctum esse, qttod fieri nequirct si- 
ne corporis alicujus in plumbum versione. Quodcunque 
id genus fuerit, idque rite exploratum, diligenter inqui- 
rendum, et Uteris consignamium foret. 

QUAUTA LITERA ALPHABETI EST RESTITUTIO. 

Prisco igitur qu^rendura negative, qu£e corpora nun- 
quam redlbunt, aut propter extremaa fixationcs, ut in 
quibusdam Wtrificationibua ; aut propter extreumm volar 
tiUtatem. ', 

Quffireiidum etiam de duobas niodis reductionis. Pri- 
mo, ignis adniiniculo^ quod fit partes tantura homoge- 
tieas congregando. Secundo, devocando eas adminiculo 
corporis alicujus, quod cum lis consentit. Sic enim fer- 
rum cuprum in aqua devoeat ; aurum argentum nvum 
ad sc trahit per vaporcm. Quicquid liujus generis fue- 
rit, scdulo inquirendum. , 

Qua'rendum etiani, qus tt'mpus sive vetustas reducet ; 
sine adminiculo iguis, aut alterius cujusris corporis. 

Quarendum etiam quid uiiioni, sive restitutJoni, ol^ 
slJterit, quod mortiUcatio quandoque dicitur: ut cum 
argentum vivum resina, terebinthina, saliva, aut butyro, 
interiinitur. 

Ultimo inquirendum, qua in re metallum restitutum 
a metallo crude diSerat ; ut num renitentius sit factum, 
aut noviun colorem acqui^iverit, aut similia. 

INQL'ISITIO DE MAGNETE. 

Magnes trahit pulverera chalybis prceparati, quali 
utuntur ad medicinam ; etiam chalybem calcinatum in te- 
nuissimum pidverem nigrum, leque fortiterae limaturam 
ferri crudam : crocum autem martis, qui est rubigo ferrl 
artificiosa. hebetius et debilius. Si veto ferrum dtssol- 
vatur in aqua forti, et guttse aliqux (Solutionis ponan- 
tur super antrum planum, non extrahit magnes ferrum, 
nee traliit aquam ipiiam fcrratani. 

Mugucs scobem suain trahit, quemadmodum liniatu- 
rom ferri : parvaque admodunimagnetis frustula, alterum 
alterum trahit, ut pcnsilia fiant et capillata, quemadmo- 
dum acua. .ff 

Pone magnetem in tali distantia a ferro, ut non trahat: 
interpoDC pUeum feiri,5ervata distantia, yt trahet; virtute 



m 



HtQUlBl-VJO PK ATAGNUE^. 



r>p«' fcrnim melius di^uaa, quain i>cFHBBitt(fm 
oeris soUus. .1 ' 

Mn^nes immissiis intra nquam foitem, ibique per plures 
ihqjjas maneiis, virtute iiou minuitur. 

Magnes fricatione contra pannum (ut ulimur in elec- 
^tro)ftnt contra Jilium mngnetem, mit calefiictus ad ignem, 
I Virtute non augtitur. 

Magties alius alio est longe ■\irhiosior : quinetiam y\T~\ 

lutem suam, pro modo ejus, ferro tactum transmitttt : 

viftutem, inquam, iion solum verticitalis, sed etiam nt- 

flractionis siniplids. Nam si accipias maguetem fortio- 

t tem, eoque ferrum (piita cultplhim) tangas ; deiode mag- 

: bete debiliore si:iiilit.er alium cultellum, videbis cultellum 

[fortiore magneto tactum majus traliere pond us fei ri quam 

qui debiliore tactus est. 

Magiies ad seque distans ferrum tniliit per aercm, 
aquam, vinum, oleum. 

Magneto, aut pulvere ejus, in aqua forti immeiso, ni- 
iiil omiiino dissolvitur. sicut in ferro fit ; licet raagnes vi- 
dcatur esse corpus ferro consubstiintiale. ' 

Pulvis magnetis ferrum intactum non trahit, nee tac- 
tum etiom : attameu ipse jiulvis a forro tacto trahitur, ct 
adhaeret ; ab intaet« autem minime : adeo ut pid\is mag-- 
netis \ideatur passivam i-irtutem aliquo uiodo retinere, 
activam autem non oiimino. ' 

Acus super planum posita, qtae magnete non trahitar 
propter pondus; eademsuperimposita fttndo vitri clevato, 
ut utrinque propendeat, trahetur ; quod eo magis rclatu 
diguum puto, quia hujusmodi quiddam fortasse oceasio- 
nem dedit fiivoW illi Jiarrationi, quod adaniiis maguetis 
mrtutem impediat. Pone enim acum super adamautem 
parvum, in tabulam sectum, magnete pra«ente ad distana 
majus, quam in quo trahere posset, tamen trepidabit : 
ilia autem trepidatio, non prohibitio motus est, sed motus 
ipse. 

Magnes ferrum tactum longe vivacius trahit, quam in- 
tactum ; adeo ut ferrum, quod intactum in data distantia 
non trahit, id in triplici distantia tactum trahat. 

Nihil extrahitur ferri aut mctallicffi materia ex mag- 1 
nete per ignem, et nota separationis. 

Magnes non solvitur in aqua reg^ plus quam in aqua 



UVQUISITIO DS HAOKBTE. AS 

Magnes, in crudbulo positiu, dtra tamen quam ut 
flammam emittat, minuitur multum pondere, et immen- 
sura virtute, ut vix ferrum attrahat. 

Magnes eegre liquefit, sed tamen figurand nonmhil im^ 
mutat, et rubescit ut ferrum. 

Magoes, combustus integer, virtutem passivam, ut se 
applicet alteri magneti, retinet ; activam ad ferrum tra-^ 
hendum fere perdit. 

Magnes in crucibulo combustus emittit fumum, vix 
tamen visibilem, qui laminam aeris superimpositam non- 
mhil albicare facit: ut solent etiam metalla. 

Magnes in comburendo penetrat per crucibulum, id- 
que tam extra, quam intra, fracto, quod a splendore splen- 
descere faeit. 

Consentiunt omnes, magnetem, si comburatur, ita ut 
flammam quandam luridam et aulphuream jaciat, pror- 
sus fieri virtute evanidum ; eamque nunquam postea re- 
cuperare ; licet refrigeretur in positura austriJi, et sep- 
tentrionali : id quod lateribus virtuteni indit, et in mag- 
netibus non prorsus combustis vires renovat. 

Experimentum factum est, de ferro magnete tacto, ac 
etiam de magnete ipso, coUocatis super fastigium tempi! 
S. Pauli Londini, quod est ex altissimis templis Europee ; 
annon minuerentur virtute attractiva, propter distantiam 
a terra ? sed nihil prorsus variatum est. \\Ex Religuiit 
Ba€oniams,p. 146.] 

Si fiat versorium ex metallo aliquo, more indicis mag- 
netdci, et iini alteri apponatur succinum, leniter fricatum, 
versorium convertit se. 

Succinum calefactum ab igne, sive tepeat, sive ferveat, 
sive infiammetur, non trahit. 

Bacillum ferreum candens, flamma, candela ardens, 
carbo Ignitus, admota festucis aut versoriis, non tra- 
hunt. 

Succinum in majore mole, si fuerit politum, allicit, li- 
cet non fricatum ; si in minore, aut impunus, sine jricti- 
one non trahit. 

Crystallus, lapis specularis, vitrum, electrica caetera, 
n urantur, aut torreantur, non trahunt. 

IHx : resina mollior : benjoin : asphaltum : camphora : 
gdbetkum : wnmoniacum : storax : assa : heec coelo cali- 

TOl IX. B 



p 



^4 INQUISITIO DE MAGNBTB. 

diore neutiquani prorsiis trahuiit ; at tempore frigidiore 
obscure et hifirme trnhunt. 

Viipidufl aer succino, etc. afflatus, vel ab ore, vel al 
aere huniidiore, \iirtutem tralientli sufifocat. 

Si chnrta aut linteum interponatur inter sucieinum et 
paleam, iion fit inotus aut attractio. 

Siicciimni aut clectrica, calefacta ex radiis solis, non- 
expergefiunt ad traliendum, sicut ex frictione, 

Supcmum fricatum, et radiis solis expositnm, diutius 
vire3 trahendi retiiiet, ncc tam cito eas depoiiit, ac si in 
umbra positum esset. i 

Fervor ex speciilo comburente, sucdno, etc. concili 
tus, noil juvat ad trahenduni. 

Sulphur ax!ccnsiim, et cera dura inflanimata, non tra- 
bunt. 

Siicciimm, cum citissime a Mctione festucae vel vei 
rio appouitiir, optime trnbit. 

Virtus eleetrica viget iu retentioiie ad tempus, non 
minus qiiani in attractione piima. 

Flanmia, apposito succino intra orbem acti^itatis, non 
traliitur, 

Gulta aquaj, atlmoto succino, trahitur iu conum. ElcC' 
trica, si durius affncentur, impeditur attractio. 

Qun? legre alliciunt in claro cwlo, in crasso non mo- 
vent. 

Aqua impositn succino virtutem trahendi suffbcat, li- 
cet ipsani jiquam trabat. 

Sarca, ita succino ciicundatum, ut tangat, attractione 
tollit: sed interpositumutnon tangat, non omnino tollit. 

Oleum, succino appositum, niotum non impedit ; ncc 
succinum, digito oko inadcfacto fricatum, viries trahendi 
perdit. 

Firmius provocaut, ot diutiui^ retinent succinum, ga- 
gates, et hnjusmodi, etiain minore cum frictione : adamas, 
crystalUim, antrum, diutiua teri tlebent, ut manifesto in- 
calcscant antequam traluuit. 

Qua? flamma' approximant, licet propinqua distantia, 
a succino non tnihuntur. 

Fumum, extincta lucema, succinum, etc. trahit. Fo- 
mus, ubi exit et crassus est, fortius trahit succinum; cum 
ascendent, et rarior fit, debilius. Corpus ab electricn 
attnictum non manifesto alteratur, sed tantum incumbit. 



I 
I 



1 

I 
• 




INQUISITIO 



TER8I0NIBUS, TRANSHUTATI0NIBU8, HULTIPLtCATIONI- 
BUS, ET EFFECTIONIBUS 



COHPORUM. 



Terra per ignem versa est in lateres, que sunt eK na- 
tura saxomra ; quibusque ad edificationem utimur, sicut 
et saxbi. Idem est in tegulis. - 

Naphtha, quae fuit bituminosum illud cBementum, ex 
quo estruebantur muri Babylonis, tempore adipiscitur 
valde magnam duritiem et firmitatem, ad instar saxi. 

In terris argillaceis, ubi calculi et glarea habentur, in- 
vemes saxa ingentia ex calculis et glarea coagulata ; et in- 
ter ipsos materiam saxeam, seque duram, aut certe duri- 
orem^ quam calculi ipsi. 

Sunt quaedam scaturigines aquarum, in quas si im- 
mergas lignum, vertetur in naturam lapidis : adeo ut pars 
submersa intra aquam deveniat lapis ; pars supra aquam 
Tcmaneat lignum. 

Materia viscosa circa renes et vesicam in corpore hu- 
mano vertitur in calculum, sive materiam lapideam. Lapis 
«tiam sspe invenitur m cista fellis : aliquando etiam, sed 
a-arissime, in vena porta. 

Quaere, quantum temporis requiritur, ut materia terrre 
in lapidianis vertatur in naturam lapideam ? 

Aqua, ut conjicere licet, vertitur in crystallum : quod 
"%»-idere est in cavemis quamplurimis, ubi crystallus in stil- 
licidiis pendet. 

Experimentum capias de ligno, sive caulibus herba- 
^■"'wm, in argento vivo sepultis, utrum indurescant, et quasi 
^^pid^cant, annon. 

Fama increbuit de lapide in capite bufonis vetuli et 
**aagni generate. 

Relatum est, nobilem quendam, in palude sua fodien- 
"tem, invenisse ovum in lapidem versum, albumine et vi- 

d2 



36 DE TERSIONIBUS, ETC. CORPORUH. 

tello proprium colorem rethientftus ; testa autem clare 
micante, instar adamantis exquisite in angulos secti. 

Experimentum sumas, de corporibus aliquibus, prope 
fiindum putei demissis.; veluti ligno, aut aliis quibusdam 
substantiis tenerioribus, sed aquam non tangant, ne pu- 
trefiant. 

Aiunt albumen ovi, per diutumam insolationem, vel 
expositionem in radios solis, contraxisse duritiam lapidis. 

Lutum, in aqua, vertitur in testas piscium ; ut in mus- 
culis, piscibus ; qui reperiuntur in paludibus dulcibus, 
non fluentibus, et musco coopertis. Substantia autem 
testarum eanun est valde tenuis, luuda, et micans. 



TOPICA INQUISITIONIS 
LUCE ET LUMINE. 



TABULA PRjESENTIJE. . 

1. ViDENDUM primo, quae sint ea, cujuscunque ge- 
neris, quae progignunt lucem : ut stellee, meteora ignita, 
flamma, ligna, metalla, et alia ignita ; saccharum inter 
scalpendum et frangendum, cicindela, rores aqu^B salsae 
percussae et sparste, oculi quorundam animalium, ligna 
nonnuUa putria, magna vis nivis ; aer fortasse ipse tenuem 
possit habere lucem, animalium visui, quae noctu cernunt, 
conformem ; ferrum et stannum, cum in aquam fortem 
immittuntur resolvenda, ebulliunt, et sine uUo igne acrem 
calorem concipiunt ; utrum vero lucem aliquam edunt, 
inquiratur. Oleum lampadum magnis frigoribus scin- 
tillat : nocte suda, circa equum sudantem conspicitur non- 
nunquam lux quaedam tenuis ; circa capillos quorundam 
hominum accidit, sed raro, lux etiam tenuis, tanquam 
fiammula lambens ; ut factum est in Lucio Martio, in 
Hispania. Ventrale cujusdam foeminae nuper inventum 
est, quod micaret, minime immotum, sed inter fiicandum. 
Erat autem intinctum in viridi, atque tincturam illam 
ingreditur alumen, et crepabat nonnihil, cum micabat. 
Utrum alumen inter scalpendum, aut frangendum, micet, 
mquiratur : sed fortiore (ut puto) indiget fractione, quam 
saccharum, quia mag^ contumax est. Tibialia nonnuUa 
inter exuendum nituerunt, sive ex sudore, sive ex tinctura 
aluminis. Alia. 

TABULA AB8ENTIJE IN PROXIMO. 

2. Videndum etiam, qua? sint ea, quae nullam lucem 
«dant : quae tamen cum iis, qu£e edant, magnam habent 
admilitudinem. Aqua bulliens non edit lucem. Aer, licet 
"violenter fervefactus, non edit lucem. Specula, et adam- 
ADtes, qiue lucem tun insigniter refiectunt, nullam edunt 
lucem oii^nalem. Alia. 



ds 



INQUISITIO DE LUCE ET LUMINE. 



Videndum est etiam accurate, in hoc ffenerc mstanJ 
tianmi, de iiistantiis mif^rantibiis, ubi scilicet adest et 
abest lux, quasi trausieiis. Carbo ignitus lucet, sed for-J 
titer comprfssus statim luceni deponlt. llunior ille cry-^ 
staliinus cicindela; morte vermis, ctlam fractus ct in partes 
divisus, Ivicem ad parviim tempiis retinet, scd quae paulo 
post cvanescat. Alia. 

TABVL.V GRADUl'M. 

8. Videndum, quse lux sit ma^s iiitensa, et \ibrar 
qua; minus. Flamma lignonim fortem edit lucem ; flai 
ma spiritus vini, debiliorem ; flamma carbonuiii penit 
accensorum, fuscam adraodum et vis nsibilem. Alia. 

COLOREB LVCIS. 

4. Videndum est de coloribus lucis, quales sint, quale 
non. Stellarum alife candidse sunt, alia; splendida;, aliri9 
rnbesB, alia; plumbeae, Flamraie ordinarite, et inter ettsA 
coruficationc? coelitus* et flamma; pulveris pyrii ma\im^ 
albicant. Flamma sulphurig ccerulea est, et pulchra. Il 
aliquibus autem ■corporibus simt purpurcffi flammae. Noli] 
invcniuntur flaramiP>'irides. Quib niasimeadviriditater 
inclinat, est lux cicindelie. Nee inveniuntur cocciiw 
flamma?. Ferrmii igiiitum lubicundiim est ; et paulo iaJ 
tentius igiiitmn qua-si candescit. Alia. 

JIEFLEXIOKES LTTCIS. 

6. Videndum, quae corpora lucem reflcctunt ; ut spu 
eula, aqua, metalla poUta, luna, gemma*. Omnia liquida. 
et superficic valde ffiquata et lievi, splendent nonnihil? 
Splendor autem est gradus quidam pusillus luminis. 

Videndum attente, utrum lux corporis lucidi ab aU< 
corpore lucido reflccti possit : ut si sumatur ferrum igiu- 
tuni, et opponatur radils iolis. Nam reflexiones luds 
omnino super-reflectuntur (elanguentia tamen paulatim) 
de speculo in speculum. Alia. 



Iin;LTIPI.lCATIONES LUCIS. 






B. Videndum de multiplicatione hicis, ut per spe' 
perspectiva, et similia, quibus acui potest lux, el in lon- 
ginquum projici ; aut etiam reddi ad distinguendas ret 




UfQUISJTlO DE LUCB £T LUUINS.' 39 

visibiles subtilius et melius ; ut videre est apud pictores, 
qui phialam aqua plenam ad candelam adhibent. 

Videndum etiam, num omnia in majore quanto lucem 
non reflectant : lux enim (ut credi possit) aut pertransit, 
aut reflectitur. Qua de causa luna, etiamsi fiierit corpus 
opacum, tamen ob raagiiitudinem lucem reflectere possit. 

Videndxun etiam, utrum aggregatio corporum lucido- 
Tum, lucem multipUcet. Atque de sequaliter lucidis du- 
bitandum non est. Utrum vero lux, quas majore luce 
penitus obruitur^ ut videri per se non possit, adjiciat ta- 
men aliquid lucis, inquiratur. Etiam splendida qusque 
noimihil lucis coiitribuunt. Magis enim lucidum erit 
cubicul\mi serico, quam lana, ornatum. Multiplicatur 
etiam lux per refractionem : nam gemms angulis inter- 
asse, et vitrum fractum, magis splendent, quam si plana 
iuerint. Alia. • 

MODI OBRUENDI LUCEM. 

7. Videndum de modis obruendi lucem ; yeluti per 
exsuperantiam majoris lucis, me^nim crassitudipes, aiif; 
opacitat^s. Radii solis cerjie, in flammam foci imriiissi. 
flammam veluti fiuuum qiiendam albiorem apparere &cl- 
unt. Alio. 

OPERATIONES SIVE EFFECTUS LUCIS. 

8. Videndum de operationibus, sive effectibus lucis, 
qui pauci sunt ; et ad corpora, prsesertim solida, alteran- 
da parum possunt. Lux enim prae omnibus se generate 
alias quMitates parce. 

Lux certe aerem non^iihil attenuat ; spiritibus anima- 
Bum grata est, eosque exhilarat ; colorum omnium et 
Tisibilium radios submortuos excitat. Omnis enim cc4or 
luas imago Iracta est. Alia. 

MOa^ LUCIS. 

9. Vfdendum est de mora lucis ; qme, ut videtur, mo- 
mentanea est. Neque enim lux, si per multas boras in 
cubiculo duraverit, magis Ulud illuminat, qu«n si per 
nuHoentmn aliquod ; eum in colore, et aJiiSj c(Hitra fiat. 
Etenim, et prior calor mane^, ©t novus superadditmr. At- 
-tomen orepusctda uodbM a celiquiis ivm proYiCjwe, .^ 
i^qiulnis .pyriantur. 



f40 



IXQCISITIO DS LUCE ET LtJMISE. 



P 



VI^ ET PROCESSVS LUCIS. 

10. Videndum attcntc Ac vita et processibus lac 
Lux circumfunflitur ; utrum vero una ascendat paiili 
lam, an asqualiter dcorsum, et sursimi, circumiundat^ 
tnquiratur. Liix ipsa lucem uiidique tircii sc pant ; u( 
cum corpus Iiicis, umbvacnlo scilicet iiiterposito iioiicer-1 
natur ; lux ipsa tanieti omnia circum Uluminat, prieter 
ca <ju4e sul) unihram umbracidi cadunt : quie taintn ip*^ 
ea nonnihil lucis nmpiunt a luce clrcunijecta ; nam mul^B 
to melius atiquid intra mnbram situm ccmi potest, quam 
El nulla omiiino adesset lux. Itaque corpus visibile 
corporis alicujus lucidi, ut ipsa lux, res disertpantes esse 
\'ideutur. Lux cni'pora fibrosa, et iuiequalis posituraajM 
non penctrat ; sed tanieii a soliditate duritiie corpom 
non impeditur, ut fit in vitro, et similibus. Itaqiie lecta^ 
linea, et [jori non transversi, videntur lucem tantum 
ferre. 

Delatio lucis fit optirae per aerem ; qui quo purior 
erit, eo melius lucem transmittit. Utnim lux per 
pus aeris vehatur, inquii'atur. Sonos certc* vidcmus a' 
veutis vdii ; et longius secundo vento, quani adverse, 
audiri possint : utrum vero simile aliqnid fiat in luce, in- 
quiratur. .'Uia. 




4 

lorflm."' 



DIAPH4,NEITAS LUCTDORUM. 

II. Videndum etiam est de diaplianeitafe lucidor^ 
Filum candcliE intra fliuumain cernltur ; at per niajorcs 
flammas objecta ad visum non perveniunt. At contra 
omnis diaphaiieitas ex corjiore aliquo ignito pent ; ut in 
vitro videre est, quod ignitum non amplius manct dia- 
phanum. Corpus aeris diaphanum est ; itcmaquie: at 
ilia duo diaphana eommista, in nive, aut spuma, non am- 
plius diapliana siuit, sed acquiuint lucem ciuaiidam ori- 
^nalem. 



m on- 



COGNATIONES ET HOSTILITATES LDCIB. 

18. Videndum de cognationibus, atque etiam hostlli' 
tatibus lucis. Cognationem maxime habet lux cum tri- 
bus rebus, quatenus ad generatioaem lucis ; calore, te- 
nuitatef et tnotu. Videndum igitur de conjugiis 




vortiis eorum erga lucem ; atque eorundem conjugiorum 
et divortionim gradibus. Flamma spiritus vini aut ignis 
fiitui longe ferro ignito calore lenior est, verum lumine 
fortior. Cicindelse, et rores aquae salsse, et multa ex il- 
lis, quffi enumeravimus, lucem jaciunt, calida ad tactum 
non sunt. Etiam metalla ignita tenuia non sunt, at ca- 
lore tamen ardente praedita. At contra, aer est inter 
tenuissima corpora, sed luce vacat. Rursus, idem aer, 
atque etiam veuti, motu rapidi sunt> lucem tamen non 
prsbent At contra, metalla ignita motmn suum hebe- 
tem non exuunt, lucem nihilominus vibrant. 

In cognationibus autem lucis, quae non ad generati- 
onem ejus, sed ad processtun tantum spectant, nihil tam 
conjunctum est, quam sonus : itaque de eorum sympa^ 
thiis et dissidiis accurate videndum. In his conveniunt. 
Lux et sonus in ambitum circumfiinduntur. Lux et so- 
nus per longissima spatia feruntur ; sed lux pemicius, 
ut in tormentis videmus, ubi lux citius cemitur, quam 
auditor sonus, cum tamen ilamma pone sequatur. Lux 
et sonus subtilissimas distinctiones patiuntur ; ut in ver- 
bis articulatis soni ; in omnibus visibilium imaginibus lux. 
Lux et sonus nihil fere producunt aut generant, pvx- 
terquam in sensibus et spiritibus animalium. Lux et so- 
nus facile generantur, et brevi evanescunt : Nam non est 
quod quis putet sonum ilium, qui ad tempus aliquod a 
campana aut chorda percussa durat, a prima percussione 
fieri : nam si campana vel chorda tangatur et sistatur, 
sonus statim perit ; unde manifestum est, per successio- 
nem creari. Lux a majore luce, sicut sonus a majore 
aono, obruitur ; et caetera. 

Diffenmt autem, quod lux (ut diximus) sono velocior 
sit. Lux majora spatia vincit, quam sonus. Lux utrum 
in corpore aeris deferatur, quemadmodum sonus, mcer- 
tum sit. Lux, in linea recta tantum, sonus in linea ob- 
liqua, et undiquaque feratur : etenira ami quid in um- 
bra umbraculi cemitur, non est, quod quis putet, quod 
lux ipsa penetret umbraculum, sed aerem tantum cir- 
cumnisum illuminat ; qui etiam aerem pone umbracu- 
lum vicinitate nonnihilillustrat : at sonus, ab uno latere 
parietis redditus, ex altera parte parietis auditur, lion 
multom delnlitatUB. Etiam sonus intra septa corporam 



48 INQtnSITIO DE LUCE £T LUHIlfB. 

solidorum audiatur, licet exilior factus ; ut fit in sonis 
infra lapides haematites ; aut in corporibus percussis in- 
fra aquam ; at lux in corpore diaphano, undique obstruc- 
tor omnino non cemitur. Ultimo, quod omnis sonus 
generetur in motu, et elisione corporum manifesta ; lux 
non item. 

At hostilitates lucis, nisi quis privationes pro hostilita^ 
tabus habere velit, non occurrunt *, verum, quod maxima 
credibile est, torpor corporum in partibus suis, maxime 
est lud inimicus. Nam fere nihil lucet, qnod non, aut 
propria natura insigniter mobile est ; aut excitatum, vel 
calore, vel motu, vel spiritu vitaU. Alia. 

Intelligo autem semper, quod non tantum aliae instan- 
tiee investigandae sint (istas enim paucas exempli loco so- 
iimimodo adduximus) sed etiam ut novi topici artLculi> 
|)Tout rerum natura iert, adjidantur. 



FRANCISCI 

BARONIS DE VERULAMIO 

SCRIPTA 

IN NATURALI ET UNIVERSALI 

PHILOSOPHIA. 



TEMPORIS PARTUS MASCULUS, 

BIVE 
IMSTAURATIO MAGNA IHPERn HUMANI IN UNITERBUU. 

Ad Deum Patrem, Deum Verbum, Deum Spiritmn, 
preces fundimus humillimas et ardentissimas, ut humaiu 
generis eerumnarum memores, et peregrinationis ^tius 
vitse nostras, in qua dies paucos et malos terimus ; nova 
adhuc refrigeria e fontibus bonitatis sua ad miserias nos- 
tras leniendas apeiiant ; atque illud insuper, ne humana 
divinis officiant, neve ex reseratione viarnm sensus, et.ac- 
cenaone majore luminis naturalis, aliquid incredulitatis 
et nodtis animis nostris erga divina raysteria oboriatiiri 
sed potius ut ab intellectu, a phantasiis et vanitate puro 
et repurgato, et divinis oraculis nihilominus subdito et 
prorsus dedititioj fidei dentur quae fidei sunt. 



FRANCISCUS BACON LECTORI. 



Si qui fuerint, qui in veterum placitis sibi acquies- 
cendum non putarunt, quod atiquando ab animi constan- 
tia, SKpius ab ingenii levitate fieri vidimus ; ii, quales- 
cunque fuerint, hac fere defensione communi usi sunt ; 
se, licet ab antiquitate desciverint, tamen ea aflTerre, quie 
cum sensu optime conveniant ; atque homines, si hoc si- 
bi in animum inducere possint, ut auctoritate non per- 
stringantur, sed sibi ipsi et sensibus credant, facile in 
eorum partes transituros. Nos vero sensum nee contra- 
dictione violunmus, nee abstractione destruimus, et ma- 
teriam ei longe uberiorem, quam alii, prsebuimus, et 
multo ministerio errores ejus restituimus, potestates 
auximus, atque judicium ejus, daranatis phantasiis, atque 
in ordinem redaeta ratione, munivimus et firmavimus ; ut 
alii professione quadam, nos reipsa sensum tueri video-, 
mur ; atque philosophia nostra una fere atque eadem res 
sit cum sensu restituto et liberate. Neque propterea 
tamen nobis de honunum fide et assensu large pollice- 
mur, cum nostra ratio cum nulla priorum consentiat, sed 
plane in diversum trahat. Nam qui hucusque, pertssi 
eorum, quas veteres afferunt, ad experientiam et sensum 
tanquam de integro se contulerunt, in" hunc modum fere 
se gesserunt ; ut nonnulla primo secundum sensum 
acriter et strenue inquisiverint ; ea potissimum sumentes, 
qu8B illis maxime rationem totius habere visa sunt. At- 
que ex his confestim experientiee manipuUs, et tanquam 
ractionibus placita confinxerint, anguste, et inaequaliter 
phUosophati, et omnia paucis condonantes. Atque iste 
tamen modus philosophandi, ad fidem faciendam ssepenu- 
mero validus et felix est ; ob angustias pectoris humani, 
quod iUis, quae una et subito mentem subire possunt, 
maxime movetur, et acquiescendi cupidum cietera vel 
negligit, vel modo quodam non perceptibili ita se habere 
putat, ut ilia pauca quibus phantasia impleri aut inflari 
consuevit. At contra, nos non manipulares, sed justum 



FRAMCISCUS BACON LECTORI. 45 

divinorum operum exercitum post nos trahentes, et ex 
sequo et secundum sUmmas rerum pronunciantes, non 
habemus fere quo nos vertamus, aut ex qua parte aditum 
ad humanam fidetn reperiamus ; cum ea, quae adducimus, 
altius quam notiones, latius quam hujusmodi experimental 
se extendant. Itaque necesse est, ut ex illis pleraque 
praeproperis et propensis sensuum prehensionibus non sa- 
tisfeciant, nonnulla autem dura, et instar religionis incre- 
dibilia ad sensus accedant. Sensus enim humani fallunt 
utique, sed tamen etiam se indicant ; verum errores praesto, 
indicia accersita sunt. Itaque et novam prorsus traden- 
d) viam ingressi sumus, rei ipsi convenientem : non dis- 
putando, aut exempla rara et sparsa adducendo ; cum 
uterque fidei faciends modus fortasse adversus nobis fu- 
turus fiiisset, quorum decreta nee in cura notionum, nee 
in angustiis experientiae absdssae, et tnincatae ; iundata 
sint : sed experientiam coacervatam et continuam adlii- 
buimuSj atque homines ad fontes rerum adduximus, ac 
imiversum intellectus processum et derivationes suboculos 
posuiraus. Quare quicunque eo animo sunt, ut aut argu- 
mentis nitantur, aut paucis exemplis cedant, aut aucto- 
ritatibus impediantur, aut opus hoc nostrum evolvere et 
introspicere propter aut animi aut temporis angustias non 
possint ; cum illis nos profecto de hac re nee serio collo- 
qui possumus. Satis ftierit, si iUud Philocratis de De- 
mosthene dictum hue transferamus. " Atque nolite mi- 
rari, Athenienses, si mihi cum Demosthene non conve- 
niat. Ille enim aquam, ego yinum bibo." lili enim certe 
liquorem bibunt crudum, ex intellectu vel sponte man- 
antem, vel industria quadam haustum : nos autem liquorem 
paramus et propinamus ex infinitis uvis confectum, iisque 
maturis et tempestivis, etperracemosdecerptisetcollectis, 
et subihde torculari pressis, et rursus in vase se separantibus, 
et clarificatis. Ne enim hoc Deussiverit,utphantasiae nos- 
trse somnium pro exemplare mundi ed^nus ; sed potius be- 
ragne faveat, ut apocalypsin et visionem vestigiorum et via- 
rum Creatoris in natura et creaturis conscribamus. 



FILUM LABYRINTHI, 



sivi: 



INQUISITIO LEGITIMA DE MOTU. 



Machina intelluctus mimor: sen sequela charUruiii 
'^ai apparfntiam priniam. 

Rfifcmi. sivc charta liistorirc nrdinatie ad artk-ulum 
primum : de formis et tlifferentiis motiis. 

Motus appliaitionis esterioris, sive motus adh«rentiic. 

Motus nppiicationis mtcrioris, sive motus mixtura. 

Meatus appLicationis ad fibray, sive motus idtntitatis. 

Motus assimilatioiiis, sl*u mutiis f^'onerationis Jovis. 

Motus signatura?, sive motus generation is Satumi. 

Motus excitationis, sive motus generationis fictie. 

liacrmi, sive charta historic onlinatx ad. articulum se- 
cundum. 

De subjectis sive coiitinentibus motum. 

liacemi^ sive charta historise ordinatsiad articuluin ter- 
tium. 

De vehiculis sive deferentibus iiiotum. 

Racemi, sive charta historic ordinatas ad articidura 
quartum. 

De operationibus et consequcntiis motus. 

Racciiii, sive charta historiie ordinate ad articulum 
quilitam. 

De miTicuKs sive clepsydris motus. 

Racemi, sive cliarta historiir ordinate ad artiruJum 
sextum. 

Dc orbe virtutis motus. 

Racemi, sive charta historise ordinatse ad articulum 
septiiiiuni. 

De hierarchia motus. 

Racemi, sive charta lustori» ordinatie ad articulum oc- 
tavura. 



I 




INQtlSlTIO DE MOTt;. 



*7 



l)e soctetatibii8 niotiis. 

lieccmi, sivccharta historiic or<iiiml^R(l articulum i>r>- 
nuni. 

Dc ofiuiitatibtu motus. 

Rocemi, itivc cliarta Itinftorix ordiiiuts ad urticulum dc- 
cimuiii. 

De viribus unionis in mutti. 

Racerai, sive diurtii liUtoriu; oidinata: ad urtkulum 
undpcimum. 

De viribus consuctudiiiis ct novitatis in motu, 

Raccmi, sive charta liistorUe ordinatfe ad ai-Liculuni 
duodecimum. 

De aliis onuiibus motufi. 

Syllable sive €harta anatoiTiis. 

Vena reticta, sen cbaila divisionis sfcnndu.-. 

Axioma exteriiis, »\vc cbarta ob»rrvatiuiii8. 

Columns, sive cliarta impossibilis apparuiitis, ^vc hu- 
mana optativa. 

Ftrnmj sive charta usus intervenienti», sive humaiui 
activa. _ , 

Anticipatio, sive charta interpretationis sylvestris. 

Pons, si^e chaita ml chartas notellas. 

Machina intellectus superior ; sive sequela t-hartarum 
ad apjxu'entiam »ecuudain. 

Cliarta; novella;. 



Atque exemplum inquisitionis de natura (iit videreest) 
absolvimus, idque in subjecto omnium maxinie capaci et 
difiuso; eaque fonna, quani judicainus cum veritate et 
inteliertu suniniuin oon.'it-nsum habere. Neque tamcn, 
more apud homim-s recepto, lormula! alicui neccssitatcm 
imponimu.s : toiiquam uiiiea esset, et instar artis ipsius ; 
sea certe omnilnis pertentatLs, ex longo usu, et nonnulk), 
ut putamus, jiidick), banc ipsam fnniiam sive ratiunem 
disponendi materiam rerum, ad opus intellectus, ut pro- 
batam et electam exhibemus. Nihil auteiii officit, quo 
uimis ii, qui otio niu^id abundant, nut a dilHcutlat.ii>u$, 
quQS primo expcncntem sequi uecesse est, Ubeii jani 
erunt, aut mnjoris etiarn et altioris sunt ingenii, rem in 
podus perducant. Nam et Ipsi statuimus, artem mvem- 
endi adolesoere cum inventi^ : neque ad aliquid immo- 



w 



49 INQVIHITtO OE MOTV. 

turn et inviulubile invenicndi urtiiicium, Itominum indu»- 
tiiam et felicitatem astringwiKlam ; artis enim perfectio- 
nem artUusnni ifmorari, nihil estiucesse. Quodaulem 
viani novam scientiam docL-iidi et tradcndi ingressi suintis, 
quod doctrinam et pnecepta quasi prstcreuntes, et aliud 
agontes distulimus ; atque in exenipio priccipue clabora- 
vimus : hoe sumtiia ratioiie nos ft'cisse arbitraraur. Nc- 
que sane homines hitere volumus, (|uid in hac re secuti 
sumus: ram ohtineie in honnnum squitate positum est, 
Yel pothis in fortuna coimnnni. Res enim Immani gene- 
ris agitnr, non nostra. Primum line videmur adepti, tjuod 
maxinuun est, at plane intellif^aiiuir. Longe enim aliud 
est singulis prxeeptisexcmpla subnectere: aliud.universi 



I 

est singulis prxeeptisexcmpla subnectere: aliud, uiuversi ^J 
operL4 figtti'ain perfeetam ct quasi Holidani construcrc ct ^M 
reprtcsentare. Eteniin in niathematicis, julstante maclii- ^' 

I 



reprtcsentav 

na aut fabricaj sequitur dfmoiist ratio facilis et perspicua: 
sed absque hoc commoditate, omnia lidentur involuta, et, 
quam revera sunt, Mihtiliorn. Atque etiam illud usu ve- 
nit, ut quo grandius insti-umentiim demonstration is fiat, 
eo flit et fidelius et ilhistrius. Etiam putaraus nos aliquem 
modestiae et simplieitatis fructum percipere posse, quod 
nee vim nee iiisidias hominum jiidicils fecimus aut para- 
vimus: sed rem nudam et apertam exhibuimus. Nemo 
enim ante nos, honiine,'* ad fontes naturie et res \\isas ad- 
duxcrunt, ut m mediiim conaulerent : sed exenipla et ex- 
pericntiam ad dictonim suorum fidem, non ad alieni ju- 
dicii libertateni, adhibueruntrut dupliciter nos de huma- 
no genere meritos exjstimemus, duas res, maxinie morta- 
libus charas et grata?, potestatem et libertatem, simul da- 
ferentes : potestatem operum, libertatem judicii. Ac vel- 
uti ill jndiciis rivilibus ea maxinie incornipta et recta sunt, 
ubi minimum oratorum licentife et tiirbis, aut etiam elo- 
quentia; conceditur; sed omnia fere opera et tcmpus tes- 
tibus consuimtUT : eodem niodo et de natura judicia exer- 
ccntur optima, cum nee pugnaci nee probabili oriitioni ant 
disputationi m!l^i^lffi partes tribuuntur, sed experJentiie 
testimoniis evidentibus ct coiicer>"atis res coiifititur. Nam 
certe in auctonmi testiraoniis libido et stimulus versatur: 
reruni autem teetimonia et responsa, interdum obscura et 
perplexa, sed semper sincera et incorrupta aunt. Liberati 
etiam videmur magno malo, ex hominum fastldio et pre- 



I 




isqnJKiTio DE motW.' 



4^ 



jiidioia Soleait enim vin pnidentes, et graves, et cunc- 
Utores, iiovitatMn oiniiein levitatis et Tniiitntis nomine 
stiii|>eotain lialxre; iiovhs Rntem sectas ct nova placita 
lit lurv'ue ft unibnus u^'pcrIm^i : ncque cnitn multunt in- 
terussc putont, utriim homines in thcoiiis consentiant 
out ilissciUiant; nisi quod vetcra ct rctopta mag;is siiu, ob 
consciisum ct mores, rebud gercntliy aceominodata. Huic 
malo non aliud remedium reperiebator, nisi iit amplitu- 
dine exempli, in ijwos hominuni seiisus ita incurramus, 
ut, priino aspects, qui\is iiicdiiKrls Judicii rem solidam 
ct sobriam esse, utqiic opera ct utilitatem spirantem ; et 
a novaj scJiola; aut nova; sectac rationc et consuetudine 
prorsus oliciiam, statim pcrspiciat ct agnoscat. Spera- 
raus ctiam hoc jioti^imum modo, antiquis et aliis, qui in 
philfwophla uliquid opinati simt, auetoritatem et fidem 
abrogari : honorem et revereutiam conservari posse, idque 
non artificio qiiodam, sed ex vi ipsa rei. Existimamus 
cnini subiturani animas liominum cogitationem, num et 
illi hujusniodi dilig«ntiam adliibueiint, aut placita et opi- 
nioncs suas a tali fimdanieuto e^citavcrint. Atque sane 
lioc dubiuiii alicui \ideri {lotuissot, si opininnes corura 
taiituui ad nm pen'eni&sent^ modus autem inquisitionis et 
demons trationis non apparuisset. Turn emm talc quip- 
piam iti nicntcra nobis venisset cogitare, illos proculdubio 
n mcditationuni suaruni principio magnam vim et copiam 
exemplorum pararisse, eamque sinuli quo nos ordinc, vel 
fortasae mclioie disposuisse. Setl postqimm re compcrta, 
illis pro nuutiurc visum esset; turn demura pronuntiata et 
eornm ex^ilicatioiies et connexiones in scripta redegisse ; 
addito sparsim nno aut altcro exemplo ad docendi lumen : 
sed- primordia illn et notas, ac velutj codiciilos et com- 
tncntarios suos in luccm cderc* et stipervacuum et moIe»- 
tu m putassc ; Itaque fccisae ut in a^ificando facere decet: 
nam post opens ipsiusstnicturam, machinas et scalas, et 
bujusniodi instrumenta a conspectu amovenda esse. Ve- 
rum liaec de ipsis cof^itarc, nobis jicr ipsos integrum non 
est : fonnam enim et rationem suam iuquirendi, et ip^ 
profjtentur* et scripta eorum ejusdem expressam imagi- 
nem pra; so t'cnint. Ea non alia fuit, quttm ut ab cxem- 
plis quibusdom, quibus scnsiis plui'imuni as^ueverat, ad 
oooclutdones ma\ime generales, sive principia scientiarum , 

VOL. IX. E 



90 INQU18ITI0 DE MOTV- ^^^^*^W 

adrolarent : ad quorum immotam vcritatem conclusioneflfl 
inferiores per media derivarcnt. Ex c|uibus arte consti-'l 
tuta, turn deniiim, si qua controversia de aliquo cxeinpIvB 
mota esset, quod placitis suis refragari lideretur, ilfudfl 
per dUtinctiones aut rej^ularum suarum explanationes iiSfl 
ordinem rcdigerent : aut si de remm particularium cau<^ 
sis mentio iujiceretur, ens ad speciilatioiies suas iiigeuiose " 
accommodarent, Itaque res et totius erroris processus 
prorsus patet ; nam et missio ex}>erientiEB prspropera 
fuit : et conclusiones mediae (qute operum vitse sunt) j 
aut neglects', aut infinuo fundamento impositse sunt ; et^ 
seiisui ipsi (qui non reprKsentatur) bigeuii qusidam facta 
est substitutio illegttima et inielix, et si qua frequens ali- 
cubi inter cornm scripta iiiveniatur exemplorum et jwr- 
ticulariuni mentio, id sero, et postquam jam decretum 
esset de placitis suis, factum esse constat. Nostra autem 
ratio huie maximc conttaria e. I : quod tabuloa affatim ex- 
tra contro\'ersiam ponimt. Quibus positis et illud sequi- 
tur, admirationem, quEC quibusdam ex antiquis ant alii ™ 
cuipiam tribuitur, intactam et imnilnutam manere. Nan^ 
in iis, qiiie in inReiiio et meditatione posita sunt, illi mira- 
biles homines se prfcstiterunt. Nostra autcm talia sunt, 
qua; lioniiiiuni ingenia et I'acultatcs fert oKquant. Nam 
quemadmodum ad hoc, ut llnea recte describatur, pluri> 
mum est in manus et visus facultate, si per eonstontiam 
manus et oculorum judicium tantum res tentatiir ; sin per 
regulam admotam, non muUi.in : aut, ut etiam simpli- 
cius verba taciamus, quemadmcdum ad hoc, ut longa — 
oratjo recitetur raemoriter, homo memoria pollens ab hoaf 
mine oblivioso mirum in moduni difiert ; sin de scripto, 
non item : eadem ratione, et in contemplatione rerum, 
quffi mentis Wribus solum incumbit, homo liomini pra»stat 
vcl majtime : in ca autem, quae per tabulas fit, et eanun 
usum rite adliibitum, non multo major in hominum intel- 
lectu eminet inaequalitas, quam in sensu inesse solet 
Quin et ab ingeniorum aeumine et agilitate, dum suo 
inotu feruntur, periculum metuimus. Itaque hominum 
ingcniis non plumaa aut alas, sed plumbum et pondera 
addimus. Acccdit et iUud, quod rem omnium difiicilli- 
mam (si vis et contentio adhibeatur) per tabulas nostras 
sponte secuturam non diffidimus ; hanc ipsam, ut post- 



h 




INQUISITIO DK MOTU. 



SI 



qunm homines primo aditu fortiisse difficiles et nlieiii, 
paiilo [XKt imtivie rerum subtilitati, qua; oculis suis m\>- 
jidtiK, et differt'iitiis in cxperiontiii plane siffnatis et ea- 
pi't^is, assueverint ; contimio (en; siilitilitatcm \'erbo- 
rum et disi>iitationuni, qua! Iiuc usque honiiimni coifita. 
tioiira occu]>a\it et teniut, quaj*i pro nr ludicm et quar 
dam incantiitione et spcttro habituri sint ; otque de na- 
twra decreturi, quod de fortuna did ^olet, earn a foute ca- 
piUntam, ob occipitio calvam esec : omnein enini i>>t4ira 
scrain et pneposteram subtilitiitein, postijuani tempos re- 
rum practerierit, uatumm preiisurt; vt wiptare, &cd nun- 
quam appreheiidere et caperL' posse. Etiam vivum nos 
et plane aiiiumtum docendi genus iulhibuisse arbitramur ; 
non enim scicutium a stirpibus avulsam, sed cum radici- 
bus int^ris, tradimus, iit in in^ciiiis meljoribu-s, vdut in 
gleba ferociore, transplantata, magnum et telix iucremen- 
trnn recipGic; possit. Nos autem si (|ua in re vel male cre- 
didimus, vel obdonnivinms et minus uttendimus, vel de- 
fccimus, et inquisitioneni abiupinius ; nlldlorainus rem 
ita proposuimus, ut et erroixis nostri, antequam niassam 
scientiffi altiuB inficiant, notari etseparavi possint; atque 
etiam ut fadlis et expedita sit labonim nostrorum suc- 
cessio et continuatio : turn autem homines vires suas nos- 
cent, cum non eadem infiniti, ned omiRsa alii priestabuat. 
Etiam illud ludibrium avertisse \-idemur, cui frequens nos- 
tra operum mentio et inculcatio ex|joni |>osset, nisi homi- 
nes inter res ipsaa versari coegissemus, hoc est, ut homi- 
nes opera, quae ab aliis exigimus, et a nobis poscerent : fa- 
cile enim quivis jam perspiciet, non fruatra nos de open- 
bus sermonera Jntuliese, cum in tabulis ipsis paucas nee 
novorum operum designationesetftenora reperiet, atque 
simul rationem nostram plane perspiciet : non opera ex 
operibiis (scilicet ut empirici solcnt) sed ex operibus 
causas, ex causis rursus opera nota, ut legitimi naturae in- 
terpretes, educendi : atque propterea evitandi preema- 
turam et effusam a principio ad opera deflexioneni, atque 
hujus rei legitimum et prrestitutum tempus observandi et 
expectandi. Postremo et illud videmur effecisse, ut homi- 
nes non soliun de \\ et instituto liujus instaurationis nos- 
tra, sed etiam de mole et quantitate ejus, veras opiitiones 
habeant, ne forte alicui in mentem venire possit.hoc, quod 

B 2 



52 INQVISITIO DE MOTU. 

tnolimur, vastum quiddam ^se, et supra hnmanas vires ; 
cum contra plerumque fiat, ut quod magis utile magis fini- 
tum sit : haec rero de natura inquisitio, vel singulis non 
sit pervia, conjunctis vero opens etiam expedita. Quod 
ut pateat magis, digestum tabularum addere visum est. 
Primffi tabulae sunt de motu ; secundae, de c^ore et fri- 
gore ; tertisE, de radiis rerum et impressionibus ad dis- 
tans ; quartse, de vegetatione et vitis ; quints, de pas- 
sionibuB corporis animalis ; sext^e, de sensu et objecds ; 
septimse, de affectibus animi ; octavie, de mente et ejus 
£icultatibus. Atque lue tabulae ad nature separationem 
pertinent, et sunt ex parte forms. Ad eonstructionem 
autem naturs pertinent, et ex parte materiee sunt ta>- 
bulx, qus sequuntur ; nonae, de architectura mundi ; de- 
cimae, de relativis magnis, sive aceidentibus essentife ; un- 
decimiB, de corporum consistentiis, sive iniequalitate pap- 
tium ; duodecimo, de speciebus sire rerum fabricis et so- 
cietatibus ordinariis ; decims tertis, de relativis paiv 
vis, sive proprietatibus ; ut universa inquisitio per trede- 
cim tabidas absolvatur. Minores autem tabulas (quas spe- 
cilla appellamus) ex occasione et usu prsesenti eoniicimns. 
Neque enim in illis ipsis ullam, nisi per tabulas, et de 
scripto, inquisitionem recipimus. Restat pars altera mole 
minor, vi potior ; ut postquam eonstructionem machinae 
docuimus, etiam de usu macbilise lucem et comalia pra^- 
bearaus. 



•*tn 



COGITATIONES 



l>B 



NATURA RERUM. 



'COGITATIO r. DE 8ECTIONE COHPORUM, CONTINUO, 
ET VACUO. 

DocTKiN'A Democrlti de ntoniis nut vera est, aut ad de- 
mons ti-ationem utUiter adliibetur. Non facile euinx est 
natura: gubtilitatem ^^eniunam, et qualia in rebuii i]isis in- 
venitiu", aut cogitatione complecti^ aut vcrbw cxprimere, 
nuL sup()oiiatur atomus. Accipitur autem duubus aensi- 
biis atomuif uou multum inter se diversis. Aut cnim ac- 
cipitur pro corporuin sectionis sive fractiouis tcrinino ul- 
timo, sive portione uiliiiina; aut pro cori>ore quod vacuo 
caret. Quod ad priniam attiiuit, luec duo posita tuto et 
oerto statui possunt: altcrum, uivcnJrl in rebus disper- 
tjtionem et comininiitiuncm, longe cit, qus sub o-spectum 
cadit, subtiliorcm: alteram, earn tamen infinitaui non 
esse, nee perpetuo divkibilom. Si quia cniin diii^enter 
attendat, reperJet renim niinutias in corporibus coq- 
tinuatis eas, quae iu corporibus fractis et diseontinuatis 
inveniuntur, subtilitatc longe \iiiccre. Videmus enim 
parum croci in aqua inliisum ot agitatum, puta dolium 
aquae, ita inficere, ut ab alia aqua pura ctiam risu di&> 
tiugul ijossit Qua' certc dispertitio croci per aquam sub- 
tilitatetn exquisitissiini pulveris supcTat. Quod nianifeB- 
tum 6et, si tantuudem pulveris li^ni Brasilii, vcl balaus- 
tiorum, vel alicujus rci optime colorata; (qua' taint- n croci 
Icutorcm, ad sc in liquoribus aperiendtnii et incorporan- 
dum, non habeat) immisceas. Itaque ridiculum crat, ato- 
mos pro parvis illis coi-puBculis> quas sub radiis solis con- 
spiciuutur, accipcrc. Ea enim piilveris iustar .sunt, ato- 
ntum autem, ut ipse Bemocritus aiebat, nemo luiquam 
vidit, out videre possit. Sed ista rcrum dispertitio in 
odoribus niulto niagis niirabilem se ostcndit. Etenim si 
parum croci dolium aqus, colore ; at porum zibetbi co&> 
naculum amplum, odorc inibuere, et uiiicere potest, et 



54. 



DB SECTIOSE CORPORUM. 



sul>mtle aliud, et ruruis aliud. Neqne quisquam sibi fiti- H 
gat, oclores, linniuis more, aut etuim c;i!aiis et frig^ris, H 
absque comuiuiucntioiic sitbstnnttie difTuniU; cum notaru H 
possit, odores etiam rebus solidia, Ugiiis, metallis, adhse- H 
rescere, idque sA temjiua Jioii cxiginim ; posse etiam fric- H 
tione, lavatione ab iisdem disciiti et jiuigiiri. Verum inS 
}iisc« et siiiiilibiis, quod processus infinitus non sit, nemo H 
sauiis contradixerit, cum iutra sj)atia et liniites, et cor- H 
porum quail titates, Inijusmodi dispertitio sire diffwiio H 
cohibeatur; ut in exempUs antedictis endcntissimuni est^ H 
Quod ad secwidum sensum atomi attinet, quod vacimmH 
prEBSiippoiiit, afomumque ex privatioue vacut dc-Hnit?^! 
bona etseria dilij!;entia Heronis fnit, qn^ vacuum coiicer-tH 
vatum negavit, vacuum coimnistum aascruit. Cum euini H 
perpetnum corjjorum nexum ccrneret, neque invenir^ H 
prorsua aut assig^ari spatium aliquod, quod corpore \n* H 
cet ; et multo miif^s, cuiu cor|>ora f^ravia et pon<lcmsa! I 
sursum t'eiri, et naturas suns quoquo modo deponere ct I 
violare potius, quam divulsioiiem alwolntnm a corpora fl 
contigTlo patiantur, videret ; naturam a \'acuo majoris H 
notje sive coacervato ahhorrere prorsus statuit. Contra, H 
ciun eandem corporis materiam contrahi, et coarctaii, et H 
rursus apciiri ct (Jilatari pcrspiceret, et spatia ina*quaHaH 
interdum majora, intcrdnm minora occupare et complete ; H 
noil vidit quomodo hujusmodi ingressus et e^essus cor- H 
porum in locis suis fieri posait, uisi projiter vacuum ad- H 
mistum, minus videlicet, corpore conipresso,p!us relaxato : fl 
neccisse enim esse, contractionem istam per utmm ex his H 
tribus modts fieri ; aut eo, quern disimus, nempe quod H 
vacuum pro ratione contractiouis cxcludatur ; aut quod H 
aliud aliquod corpus prius iiitermixtum exprimalur; aut H 
quod sit qusriam iiaturalis (qualis qualis ea sit) corpo- H 
rum condensatio et rarefactio. Atque quod ad corporis ^| 
tenuioris expresainticm attinet, ista ratio imllum exitum ™ 
habere yidctur. Nam vernm eat, spongias, et hujusmodi 
porosa, expresso acre, coutralii. De aere ipso autem ma- fl 
nifestum est per plurima experimeuta, cura sijatio nota- " 
bill wmtrahi posse. Nuin ergo et ijisius aeris subtJliorem 
partem esprimi putandum est ? et deinwps hujusmodi H 
partis aliani. et sic in infinitum? Nam adversissiraum tali ™ 



opinioni est, quod quo tenuiora corpora sint, eo niajorcm 




DK SECTJONE COni'OBUM. 



55 



contractionem sustiiieant, cum contra fieri oporterct, si 
contraiTtio per cxi>res6ionem pnrtis tenuioris fierct. At- 
que tie illo altero inodo, corpor-i scilicet eadcm, nee alias 
mutata, tamen niagis et minus in raritate aut dciisitate 
recipere, non mnltum labonindum est. Positivuin enim 
quiudnm >nt!elnr esw", et ratione surtla, et inexplicata niti, 
qualia sunt fere Aristotclis pronuiitiata. Rcslat itmjuc 
tertius ille mmlus, qui vacuum supponit. Quod si iliud. 
quis objiciat, durum I'idoii et fere incredibile, «t vacuum 
admistuin sit, cum corjjus ubi<iue reperiatur ; U si ex- 
emplar qua modo adduximus, aqiiie croco, vel aeris oilo- 
ribus intecti, animo sedatiore coiisideret, facile perspiciet, 
nuilom partem \iosse assignari aqua\ ubi crocus iKiii sit, 
et taraen nianifc-stum esse ex comparatione croci et aqute 
antcquara misccrentur, corpus aqu* corpus croci multis 
mmieris excederc. Quot! si id in diversis corporibus in- 
venitur, multo mag^is in eorpore et vacuo hoc fieri putan- 
dum est. Venmi in ca parte Heronis, utpote bominis 
mccbanici, coiitemplatio U!a Dcmocriti philosophi claris- 
simi inferior fliit : qiiod Hero, quia hie apud nos in no&- 
ti-o isto orbe vacumn coocervatnm non reperit, ideo illud 
simpliciter negavit. Nil enim inii)edit, quoxuinus in ro- 
gionibus letheris, ubi proculdubiomajoressuntcorporum 
e\pansiones, efiam vacuum coaeervatmn sit. In iis autem. 
iiiquisitionibus et siniilibns semel monitum rit, ne quis 
propter tan tarn naturae suhtilitatem conftindatur et diffi- 
dat. Cogitet enim et unitates et snmmas rerum ex 
fcquo supputationi submitti. Tarn facile enim quis noil- 
Ic annos dbterit, out coj^tnret, quam raille momenta ; 
cum tamcn anni a multis momentis constituantur. N&- 
quB I'ursus existimet aliquisj htec potius speculationis ck- 
riosai esse, quam ad opera et usum rcferri : >iderc enim 
est omnes fere philosophos et alios, qui in exprricntia et 
rebus particulnribus sedulo verwati sunt, et naturam ad 
vivura disseeueruut, in hujusmodi inquisitiones inddere, 
licet eiis feliciter non pera^ant. Ncque alia subest causa 
potentior et verier, ob quam philosophia, quam habemus, 
efflectuum sit steribs, nisi quod verborum et notionum 
vulgarium subtilitates caplavit ; natnra; subtilitatcm non 
persecuta est, nee inquirere constiluit. 



<6 DB ftSCnONB COB FOB tU. 

a. DE XQCALITATE AC n.-XQrALITAT£ ATOMOtttU 
SITE SBMINCM. 

Pythagobs invcnU ct [ilacita talia ex majore parte 
fuerc, qua; ad ordinetn podtis qitcndam religiasonun fuu- 
dandum^ quam ad scbolam in phikii»ophJa apcrieodasi, 
aoeoniniCKlata c&scnt ; quod ct cventus comprobatit. Ea 
eniin dUcipUna plus in hsre^ Mankhieomin, et supentW 
tkine Maliumeti, quani apud philosoplioj, valuit et flo- 
ruit. Opinio Umeii ejus, mutulum e\ numeri:i coiutarc, 
CO scusu occipi pute^t, ut ad uatiirx pmH:i[>ia pttnetiet. 
Puplcx enim est, atque adco esse potest, opinio de oto- 
mis sivc reruiQ seiiiinibus; uiia Dcinocriti, qu% atomit> 
insqunlitatem et fi^ram, ct per figuram situm attri- 
buit ; altera fortasse P^'tliagor^, qua; eas onmino p:u(»> 
et similes e^se a&seniiL Qui enim xquaiitalem atuniis 
assignat, h omnia in numeris nece&sario ponit ; qui au- 
tern reli(|iia attributa adiuittit, h na[ura.s priiiiitiva-s ato- 
morum singularium prxter uudu-tos ^ivc rationed coitio- 
nmn aUhibet-. Activa autem quo^tio, qus liiuc speca- 
lativa; respondet, eanique determinare potest, ea est, quam 
etiarn Demoeritus adducit ; utrum onuua ex omnibus ti- 
cri possint. Quod cum ilia a ratiooe alienum putassct, 
atonioniin diver.^itatera tenuit. Nobis veio ea qiucslio 
non bene instituta, nee quiEstionem priorem premeie vi- 
detur, si de transniutatione imniediata corporuni intelli- 
gatur. Venim utrum etiam per debitos ci rcuitus et mu- 
tationes niedias universa nan traiiseaiit, ea demum quajs- 
tio leffitjma est. DulHum enim non est, senuna rerum, 
licet sint paria, posfquam se in certas tunnas et nodos 
conjeoerint, corporum dissimJlium naturam omnino indu- 
«re, donee csedem turmie aut uodi dissolvantur ; odeo ut 
eompositoruin natura et affec-tus transmut^itioni imraedi- 
alae non iiiiuori iinpodimento ac obici, quani siinpUcium, 
esse possit. Verum Demoeritus in corjjorum principiis 
invfstigundis acutus ; in motumn autem principits exa- 
minandi:! stbi iinpar ct imperitus deprehcnditur ; quod 
etiam commune vitium omnium philosophorum fuit. At- 
que biyus, de qua loquimur, inquisitionis dc prima con- 
ditiuuc frcminum sivc atoiuorum, atilita^> uescimuf, an 



I 



I 



0£ 9ECTJONK CORPORLM. 



5T 



non sit omiiino inaxima ; lit qiive sit nctus et potentiee 
nipreiua regtila, et S]>ei et operiim vera moderatrix. 
Etiara alia iiiquLsitlo iiuk iluit, cujus utilitas complexu 
minor, sed rebiw tt opt^ribus propior est. Ea est de 
separationo et altcratioiic, lioc est, quid per separationem 
liat, ct quid alia ratioiic. Familiam enini est animo hu- 
mano error, qui etiaui a elujiiiistarum philoso]»lurt mng- 
niim rubur et iiicremunitiin at'cepit ; tit ea separatJoni 
depiiteiitur, quae alio siK'cteiit. Exempli gratia; ciun 
aqua lu viqHirem transit, tacilc qiils opiiictur partem atjua 
subtiliurcm cmitti, cra.viioreiii suliMstcre; ut in lignovi- 
derc est, iibi \)SiU m Haxnma ct fuino cvolat, pars in ciue- 
re mtuict. Siuiilc quiddam ct in aquo fieri quis putet, 
licet non tjun miinifesto. Quauiviii eiiiin tota aquaquaih- 
<loque ebuUire et tioiisumi videatur, tameu foees quas- 
daiii ejus, tanquam eiiiereni, vasi adh»rescere posse. 
ViTuni et ista ratio cngituliuitcni fallit. Ccrtissimum 
enim est, totum cot|tiis aqua* in aerem possu mutari. et 
si quid xasi adha^rcfcat, id non ex dclcctu ct separatione 
partis cras&ioris, sod forte ut aliqim pars (licet pari onui- 
iio cum ea, qua) evolat, substantia) situ vasletigerit, eve- 
nire; idqnc ex,eniplo argent! vivi elueescit, quod totuni 
fit volatile, ct rursus totuin absque diminutione vel tan- 
tillu couMKtit. Etiani in oleo lampadum, et sevo cande- 
larum, totum a pingul lit volatile, nee aliqua iit iudncrar 
tio ; nam fuligo post flammam noii ante flanunam icngni- 
tur; et fianuna' cadaver, non olei ant scvi scdimentum 
est. Atqiic hoc aditum quendaui ad Democriti opini- 
onem de diversitate seininum sive atomorum labefaetan- 
dum prielMJt. Aditum, iuquani, in natura ; nam in o|M- 
nione aditus illc est multo mollior et blaudior, quod phi- 
loeopbia vid^^aris matcriani suara conmieutltiam ad om- 
nes formas xquam et communem fingit. 

III. D£ KEGUGBMTIA \nBT£BU>I IN INQUISITIOKB DE 
MOTU, ET MOVENT1BU8 RERUM PUtNCIPIIS. 

Inquisltiongm de natura in motu contemplando et 
exominando maxime coUocare, ejus est, qui opera spec- 
titL Quieta autem reriira prineipia contcmplari aut com- 
minisei, eorum est, qui sermoncs sercre, et disputaliones 
alere velint. Qiucta aut«m voce piiiiuipia, qute doceut 



58 DE SBCTIONE CORPORUM. ^ 

ex quibus res conflentur et coiisistaiit, non nutem qua vi 
et «a coalescant. Neque enim ad agenduin, H potcstrt- 
tem sive operatioiiem humonani aniplificnndam sufficit, 
a«t magnopere nttJnet, nosse ex quibus res constent, si 
modos et vias mutationum et traiisfonnationuin ignores. 
I fiam smnpto exemplo a mechanicU (a quanini pbunta- 
' sia celebres illie dc principiis reruin inquisitiones fluxisse 
vidciitur) an forte qui simplicia therincam iugredientin 
tiovit, is pro certo tlieriacam componerc potest? Aut 
qxii sacchari, vitri, pamii, mnterialia recte dcscripta apud 
80 liabet, iium propterea artem, quie ad eorum priepara- 
tionem et effectioiieni pertinet, tenere vidotur '.' Atquo 
in hujusmodi tamen princijiiis mortuis investi^andis et 
eBBBminaiidis Ijominum speculationes praicipue occupata: 
sunt ; ac si quis cadaveris naturae anatomiam mspicere, 
non Jiaturae vivte facultates et virtutes uiquirere, fiibi pro- 
ponat et dcstinet. De tnoventibus autem rcrum princi- 
piis sermo fere in transitu luibetur : ut omnem adrairati- 
onem superet, si intucamm- quani negligenter et dissolute 
res omnium nifuima ct utUissima inquiraturet tractetur. 
Etenim si cogitationem de lis, qufe dicuntur, pauliaper 
Buscipiamus ; num stimulu.i materia; per privatiouem i 
tium efforraatio materiae ad ideam 1 num aggregatio par- 
tieulamm simillurn ? num agitatio fortuita atomorum in 
vacuo ? num lis et amicitia ? num cwli et terra iniprcB- 
siones reciprocie 1 num elementorimi commercium per 
qualitatessymbolizantes? num influxus cfelestium ? mim 
sympnthia; et antipathiae rerum ? num occulta; et spt^ci- 
ficae virtutes et proprietates 7 num latum, fortuna, uec-cs- 
sitas? num. inquam, hujusmodi ^eneralia, qua nil aliud 
sunt quam speetra, et simulacra in superficie rerum, vel- 
uti in aquis, natantiaet Uulentia, humanum genus bea- 
bunt '? aut opes humanas efficient auctiores ? Ista enim 
phantasiam implent, vel inflant potius. sed nil prorsusad 
operum effectlonem, corporum mutationera, aut motxmm 
re^men faciunt. Atque rursus, de motu natural! et vio- 
lento, deraotu ex seipso et aliunde, de tenninis motuimi 
argutari et subtilitates captare ; et hisc quoque nil ad- 
modum de corpore naturs string-unt ; sed potius in cor- 
tice describuntur. Itaque his missis, vel ad populares 
sermones damnatia ct rclcgatts, ill! dcmum rerum appe- 



I 

I 




DE 8ECTIONE COBPORUM. 



59 



tittifi ct iiidiiiatioii<:$ invcf^igaiulfe sunt, a qnthu5 iatn, 
quam vidcmus, tanta eflectuum et mutationiim varictns, 
in o|)erib\i« et naturse et artis wwfliitiir, et enicrgit. At^ 
que tentoiulum, iit naturw, veluii Protyo, vincula injiui- 
amus. Sunt eiiim genera niotuuin recte inventa et tli*- 
rreta, vera Protcj vincula. Nam prout motuuiu, id est, 
incitatiouum ct cdhiljitrnnum stimuli ci Tiodi udhibentiir, 
ad illud s«iintur matcriffi ipsius convcrsio ct tranafor- 
matio. 



IV. DE DIVISIONE VULQARI MOTU8, «UOD SIT ISUTI- 

1,18, ET MINUS ACUTA. ..^ 

Divisto motus rccepfa in philosopliia populnris vido-^ 
tUT et absque funiianiento, «t qua; rem jwr effectus tan- 
tum dividit ; atque ad hoc, ut per cnusas sciamiis, nihil 
conducit. Nam generatio, corrtiptio, auginentatio, di- 
miniitio, altcratio, Intio ad loeura, nil alind quani opera 
et effpctus motuum sunt ; qui cum ad manifestam rerum 
mutntionem pervencrunt. quai populai-i notas subjacet, 
turn demura bisce noniiniliUB (|)ing-ui satis coiitemplati- 
one) insigiiiuntur. Xeque enim dubitamus, quin hoc 
sibi velint, cum corpora per motura (cujuscunque sit go- 
neris) eo usque processerint, ut formam novani teneantj 
vel veterom pouant (quod vehiti periodus qu«<lam est, 
et justi sjjBtii conlectio) id motum generationis et cor- 
niptionis nominari ; sin aufcm, manente forma, quanti- 
tatem tantummod<) et dimcnsionpm novani adipiscantur, 
id niotuin auginentationis et diaunutionis dici ; sic, ma- 
uente etiam mole et claustriH, me clrcumscriptione, ta- 
raen qualitatc, actiosiibuj et passioiiibus mutentur, id mo- 
tum alterationis appellari ; sin, mauente utique et forma, 
et mole, et quantitale, locum et nil aliud mutent, id per 
motum lationis siffiiiiicari. Verum h:ec omnia acutiua 
et diligentius inspicienti, mensura motus sunt, ct peri- 
odi, rive cuiTJcula qusedam motuum et veltfti penaa, non 
TerjB difft'rentiae, cum quid factum nit desigiient ; at ra- 
tionem f;wli \"ix innuant. Itaque hvijusmodi vocal>u1a 
doccndi ffratia sunt necessaria, et dialecticis rationibus 
acfommodata, naturalis autem scientias egentliisima. Om- 
nescnimisti motus compositisunt, etdecompositi.ii; multi- 
plicitcr cotnpostti ; cuni pchtc contciuplantibus ad simpli- 




to UE SECTIONS C'ORPORUM. ^^^" 

dora penctrnnduni sit, Nnni prJncipia, fontcs, causa% et 
formx motmim, id est omiiigeiife nintcris appetitus et pas- 
nones, philosopliia!<lel>eiUur : ac ileinceiw niotuum imprcs- 
giones sire ini]>nlsiun«K ; Irieiia <-t reluctutioiK^s ; vitc et ob- 
structiones ; alterimtioneset iiiixturw; circiiitusetcatcn»; 
deniqueunivcrsiusnioliiiiiiiprtKrfssiis. Ncqueeniindispii- 
tationes animn£4e, aut i4crnii>iic» prt>1>abilcK>, aut conteuiplu- 
tiones vagK, ta\i dcniquo placita sjicciosa, multum juvunt. 
Sed id ngcndum ut, modis debitis, et niuiisterio natura: 
convenient), motutn quemcumquo in materia siHccptibili 
excitare, cohibere, intendere, remittere, inultiplicare, ac 
sopire ct sistere |)08siniiis ; atque inde corjroruni c<Miserva- 
tioncs, mutatjones, et traiisformationes pnt^tarc. Maxiine 
autem ii motus sunt inquirendi, (|Ut siiiqilices, primitivi, 
et fiindamcntales sunt, ex quLbiis rcliqui conflaiUur. Cer- 
tissimum ciiim est, tjimnto simpliciores motus mvenientur, 
taiito iimgbj humanain potestatem amplificari, et a s\ie~ 
eialibus et praeparatis luateriis liberari, et in nova opera 
invalcscere. Et certe quemndmodum verba sive vocabuJa 
onmium lingiiarum, imuiensa varietate, e paucis Uteris 
. simplicihus componuntui* ; pari ratione univcrsa; rerum 
actiones et virtutes a paucis raotuum simpliciura naturis 
ct origiiiibus constituuntur. Turpe autem fueril homiiii- 
bus, propria; \'ocis tintinnabula taiu aceurate explorasise, 
ad natura- autem vocem tam illiterates esse, et more 
prisci seeuli (antequam Utcrae inveiita: essent) soiios tan- 
tum coiiqiositos, et voces dignoacere ; elemcnta ct literaa 
Dou dbtinguere. 

V. I>B QUANTA MATERl.E CERTO, ET QUOD MVTATIO 
FIAT ABSQUE INXERiTl.'. 

Omnia mutari, ct nil vere intcrirc, ac s\unmam ma- 
teria prorsus candem nianerc satis constat Atqiie ut 
omnipotentia Dei opus erat,ut aliquidcrearetur e nihilo^ 
ita. et similia onmipotentia requiritur, ut aliquid redi^atur 
in niliilum- Id aive per destitutionem virtutis conserve^ 
tricis, sive per actum dissolutionis fiat, niliil ad rem : 
tautum necL-sse est, ut decretum intercedat Creatoris, 
Hoc poeito ne cogitatio abstinhatur, aut materia aliqua 
iictitia iiitelligalur, ctiani illud significamus ; cam a nobis 
introduci matcriam, atquc ca iiatwa iuvestitttn* ut vere 



I 




UK SECTIOXE COBPORUM. 



61 



dici posMt huie corpori plus materiae adesw, illi autem 
(licet eandem meiisiiram expleant) minus. Exempli gra- 
tia, ptumbo plus, aqux nunus, aeri multo minus ; iLcqiie 
hoc solum indeliuite et ratioue incerta ct surda, scd pnc- 
cisc; adeo ut calculas lirtc res pati possit, reluti phis 
dtiplo, tripio, et similiter. Itaque «i quis dicat, aercm 
ex aqua fieri posse, aut rursus aquara ex aere, audiam ; 
si vera diwit simjiem mcnsurara aqu» in similem mensu- 
ram aeris verti posse, non audiara; idem enim est, ac si 
dixifi&et, altquod i>osse redi^ in nihilum. Similiter e oon> 
versD^ si dicat uatam men^tiu'ani aeris (exempli gratia 
vesicam contenti certi aeris plenam) in similem mensurain 
aqna; verti posse, idem est uc si dicat, aliquid fieri pocise 
ex nihilo. £x his itoque positis, tria pncccpta sive con- 
silia ad, usum derivarc jam \'isum est, ut homines peritius, 
et propter peritiam felicius, euro natura negotieutur. 
Primum hujusmodi est, ut homines irequenter naturam 
de rationibus suis reddendis interpellent ; hoc est, cum 
corpus aliquod, quod priu^ sensiii munifustuni enit, uu- 
tugisse et disparui.sse videant, ut uon priiis rnttones ad- 
nuttant, aut liquident, quam denionstratiim eis fuerit, quo 
tandem corjius illud migraveritj et ad qua; receptum sit. 
Hoc, ut nunc sunt res, negltgentissime fit, et contemplatio 
plerumque cum aspectu desinit : adeo ut flammaj, rei \"ul- 
gatissmix, receptum homines non norint, quandoquidem 
cam in corpus aeris mutari falsissimum sit. Secundum 
hujusmndi, ut cum hom^ines considcrent necessitatem nar 
turee prorsus adamantinam, quse materise inest, ut se 
austentet, nee in nihilum cedat, aut solvatur ; illi rursus 
nullum genus vexatlonis et agitationis materia; praster- 
mittanl^ si ultimas ejus operationes et obstinationes de- 
ie^FC atque cducere velint. ALque hoc consilium non 
Eulmodum artiBciosum certe videri possit; quia negatS 
Scd utile tamen quiddom videtiur, nequc nihil in eo est. 
Veruntamen, si placet, etiam nunc parum observationis 
huic rei .idspergaraus. Itaque sic habet'o. Maximum 
certe homini, sive operanti, sive experienti, imp«linientum 
occurrit, quod materite massam certam, absque dtrainu- 
tiotic aut accessione, servare, et. premere, et subigere vix 
licet ; sed, separatione facta, ultima vis eluditur. Sepa- 
latio autem duplex inten-ciut : aut quod pars roaterix 




0S 



DE SECTIONE CORPOBUM. 



cvolet, ut in decoctione ; aut saltern qitod sccessio fit, ut 
in (ioi-e lactis. Intentio itaque mutationis corporam pro- 
fundic et intinue non alia est, tiuam si materia oniiiiiio 
dcbitis modis vexetiu" ; sed tainen istae dus separarionwj 
nihilonunus interim prohibeantur. Turn enim materia 
H'ere constringitur, ubi fug"* omnis via intercipttur. Tcr- 
lium deiiique hujusanodi, ut homines, cum corporum al- 
terationes in eadem niatcris massa, iieque aucta, nc- 
que diniinuta, fieri videant, primum eo orrore phantosium 
Jiberent, qui alte liajret ; aherationem nempe tantum- 
jnodo per separationem fieri ; deinde nt sedulo et perite 
.distinguere inclpiant de alterationibus, quaiido ;nI sepa- 
j-ationem referri debennt; quando ad disordinatioDem 
•tantum, et variam po&itionem partium absque alia sepa- 
iratione ; quando ad utraniquc. Neque enim credo, cum 
pyrum immatunun et acerbum mauibus fortius attrccta* 
jnus, contundiious, et subigjmus, iinde iUud dulcedinem 
acquirit ; aut cum sucduum vel gemma, in pulverem 
subtilissimum redacta, colorem deponunt, materias pars 
-notabLlis depcrditur, sed taiitum partes corporis in nova 
.pofiitione constituuntur. Reetat ut errorera quendam ex 
opinionibus hominum eveUamua, cujus ea vis est, ut, si 
fides ei adhibeatur, aliqua ex bis, qu:e diximus, pro des- 
peratis haberi possint. Vulgaris emin opinio est, rerum 
£piritus, cum ad intensiorem quendam graduni tenuttatis 
per calorem evecti sunt, etiam in vasis solidissimis (puts 
■argenti, vitri) per occuUos eorundera poros ct meatus 
e\'olari; quod minus verum est. Neque enim aer aut 
spiritus, licet accedcnte calore, rarefactus, non flamma 
ip»a, torn libentcr se comminuit, ut per hujusmodi poros 
exituin sibi quaerere aut facere sustincat. Verum ut nee 
aqua per riniam valde parvam, ita nee aer per hujusmodi 
poros effluit. Nam ut aer aqua longe tenuior, ita et 
tales pori rimis conspicuis tongc subtiliores sunt : neque 
opus haberet sub vase operto suftbcari, si bujusmodi jht- 
epitationes illi ullo modo presto essent aut compctc- 
rcnt. Exemplum autem, quod adducunt, miscrum est, 
vel potius miserandiun, ut sunt plerseque contemplationcs 
vulgaris pliilosophiffi, cum ad particularia ventum est. 
Aiunt enim, si cbarta inflammata in poculum mittatnr, 
et subito OS poculi super va^ aqua; convertatur. 



I 




DE SECTIONS CORPORUM. 



63 



sursiun traht ; propterea quod postquara flomma, et aer 
per fliunmam rarefioctus, qxue spatii oliquuntum implcvc- 
roiit, per poros \asis exhalaverint, restore ut corpus ali- 
quui} succedat. Idem In ventosis fieri,quie cames trahunt. 
Atque de successione aquie vel camis bene scntiunt, de 
causa, quffi pracetlit, imperitissime. Neque enim est aliqua 
corporis eraiisio, qus spatium pra;bet, sed sola corjjoris 
ODntraddo. Corpus enini^ in quod flamma recedit, longe 
minus spatium complct, quam flaiuina autitquani c\tiii- 
g^ueretij*. Hinc iit illud inaDc, quod successionem dcsi- 
uerat. Atque in ventoeis hoc eridentissimuin est. Nam 
cum eas fortius trahere volunt, spongia aqua frigida in- 
fiisa illas tangunt, ut per frigus aer interior condensetur, 
et se in minus spatium colUgat. Itaque demimiLs certe 
hominibus earn soHcitudinem, ne de spirituuin tain facili 
evolatione laborent : quum ct illi spiritus, quos .sa']>e desi- 
deraQt,Ddorum,saponim,slmtlium*non semper extra septa 
evolent, sed intra coiifundantur ; hoc ccrtissimum est. 



m 



VI. DE ai'lETE APPABENTE, ET CONSISTENTIA, ET 
FLUORE. 



Quod qwcdam quiescere videantmr, et motu privari, 
id secundum totum aut integrum recte \idetur, secundum 
partes autem, hominum opiiilonem fallit. Quies enira 
^mpleoc et absoluta, et in partibus et in toto nuUa est, 
sed quffi csst: ptitatur per motuuni impe<limenta, cohibi- 
tioiies, et tjequilibria efficitur. Exempli gratia, cum in vasb 
in fundo perforatis, quibus hortos irrigaraus, aqua (d as 
vasis obturetur) es Ibraminibus illis non effluit ; id per 
motuni retrahentem, non jjcr naturam quiescentera fieri 
perspicuum est. Aqua enim tarn contcndit descendere, 
quam si actu suo potiatur ; sed cum in smnmitate vasis 
non sit quod succedat, aqua in imo ab aqua in -summo re- 
trahitur.ct villi patitor. fjiqimenim alterum infirmiorem 
in lucta tcncat, ut se movere non possit, atque ille nitatur 
sedulo, non propterea tanien minor est niotus renitentiae, 
quia non piffivalet, et a motu fortiori ligatur. Hoc autem 
quod dicimus de falsa quiets*, et in rebus innuineris utile 
ct^iitu est, ct non minimum lucis praebct in inquisitione 
uaturte solidi et liquidi, sive consistentife ct fiuoris. Solida 



6ft 



DE SECTIONE CORPORUM. 



I 



num videnttir in positioiie sua manere ct quicsoeire, Uqui- 
da autem moTcri et confuiidi. Nc([ue ciiitn columna ex 
aqua, aut alia t-ffigies cxtriu potest, ut ile ligno vel lapU 
de. Itaque in proiiiptu at opinari, partes aquae supeii- 
ores contendere (motu, quern appellant, oaturali) ut de- 
fluant ; paries autem ligiii non item. Atqul hoc \'eruni 
Don est, cum idum insk motus partibus li^tii, qme iu 8uni' 
mocoUocantiu-, ut deor^mn feraiitur, qui aqua;; idque iii 
actum perduceretur, nisi ligaretur et retralieretur isle mo- 
tu3 a motu potiore. Is autem tat ceite appetitus couti- 
nuitatij, sire separatiouis iugo, qux et ipsa tam aquffi, 
quam ligno, coinpetit ; ted in ligiio est motu jfra\itati» 
fiirltor, in aqua ilebilior. Nam quod ex hujuiiuodi nwtu 
etiani qiue liquida sunt partici{>eut, id nianifestuni est. 
Videmus eiiim in bvillis aqua' ad separarioiicni cvitandam, 
«tjuam se in pcllitulas cuujicere, in hemi.spha'm foimani 
confictas. Videmus ctiain in stillicidiis, aqiuini, ut aquae 
continuetur, m filum exile se producere et attenuare, 
quoad sequens aqua sup^ietat ; sin autem deficiat aqua 
ad continualionem, turn se in guttas rotiuidas recipere, 
quaruni diameter filo illo priore sit multo major. Sunili 
luodo videmus, aquara commiimtioncm magis exquisitani 
«gre |>ati, cum ex foraminibus et rimis (si subtiJiores 
fiint) natuiali suo pondere absq»ic concussionc non effluat. 
Quare constat, appctitiun contmuitati2> etlani iiquidis in- 
esse, sed debilem. At contra in rebus solidis viget, et 
motui natural! sive gravitati pr^doininatur. Si quis eniin 
cxiitimet in coluuuia licni vel lapidis superiores paites 
non diffluere cupere, sea &e in eodem plane statu susti- ' 
nero, is facile se corrigct, si consideret cohminam, sive si- 
milia, si aldtudo ejus ad latitudii lem basis non sit pro- j 
portiotiata, sed mwlum cxcedat, stare non posse, ^ed de- , 
vexo pondere fern ; adeo ut stnicturis prtealtU necesse 
nit, ut ad pyramidis fonnaui uicUnenl, et sint versus sum- j 
mitatem au/^tiores. Quali^t autem sit ea natura, qus ' 
appetitum istuin contiiiuitatis Intendat aut remittat, non 
fatale inquirenti occurrct. lllud fortiissc suggeretur, par- 
tes Bolidorum esse magis dcusas et compactae ; Uquido- 
ruin niagis raras et sohuas ; aut liquidis subesse spiritum, 
quoti rtuoris sit princlpium, qui in soUdis desit, et hujus- 
inodi. Sed ncutrum honun veritati consoimm est. 




DE SECTIONK CORPOnVM. 



65 



ntfestum ctiim est, nivcm ct ceram, qua* secari et fingi^ 
et impress ioiics recipcrt; possunt, argento vivo nut plum- 
bo liqucfacto longe esse rariora; ut \n raLione poiidcrum 
evincitur. Quod si quis aiihuc imiatat, fieri posse, ut nix 
aut cera, Ucet sit(iti toto) sxgenta vivo rarior, tjimen lia- 
berc possit partes niagis clauses et conipactas ; verum 
quia sit corpus apongiosuui, ct cava inulta ct ncrt m ro 
dpiat> ideo in summa cffici leviorem, ut in pumice fit, 
qui cum pro ratione moUs sit fortassc lij*«olevior, tamen 
si utrunique in pulverem rcdipatur, pulvercm pumida 
pulverc ligni futurum graviorem, quiacavitates iUffl non 
amplius adsitit : Hsec l>eiie notata et objccta sunt. Sed 
quid ad niveni ct ceram collitiuatam diccnt, ubi jam ca- 
vitates explets sunt ; vel quid ad gummi corpora, nias- 
tichen, et sJmilia, qua? ea\itatcs istas manifcstas non ha- 
bent, ct tamen sunt pluribus liquorib\is Icviora ? Quod 
autera de spiritu afferunt, per cujus vim et impetnm res 
fluant; id certe primo intuitu probabile est, et notionibus 
communibusfamiiiare, reipsa aufem durius est, et niagis 
erroneum, cum ver» rationi non solum non innitatur, sed 
fero opponatur. Spiritus eiiim ille, quem dlcunt, revera 
(quod miruni fortasse tlictu) consistcntiam imlucit, non 
fluoreiii : ({U(jd ct optime in instantia iu\'i8 oernitur; quffi 
cum ex aqua et acre compositum corpus sit, cumque et 
aqua et aer seorsum fluant, in mixtura tamen consisten- 
tjom adipiscitur. Quod si quis objiciat, id evenire posse 
es condensatione aquae partis per frii^m, et non ab intcr- 
positione aeris ; is se corriget, si animadvertat etiam spu- 
mam corpus simile nivi esse, quod tamen a frigore nuUo 
modo condensetur. Sin adhuc urgeat, et in spuma prae- 
cedere condensationem, non a frigtire, sed tamen ab agi- 
tatione ct percussione ; is pueros consulat, qui ex leri 
aura, per fi?tulam give calamum inspirata, et aqua (ob 
parmn saponis adniLxtum) paulo tenaciore, muram et tur- 
ritam buliarum structuram confidunt. Res autem sic 
86 habet ; corpora ad tactum corporis aniici, sive siniilis, 
se solvere ct laxarc, ad tactum autera corporis dissentien- 
tis »e stringere ct sustinere. Itaque appositioncm cor- 
pons alioni esse comistentia; caiisam. Sic videinus oleum 
aquffi admistum, ut fit in unguentis, liquiditatcm, qua; et 
in aqua et in oleo antea vigeliat, quadantenus exnere. 

VOL. IX. F 



Contra ^ndemiis. |>ai)yruiii aqua iTiiKlefncfnm se solvere, 1 
et consistentiam (qua.' ol> aereni imton in poris mlmislum I 
i yalitlu erat) (leponere ; oleo vero niadetactum, mintui, J 
quia oleum ]japyro minus coiiseiitiat. Idem quoqur in sac- I 
diaro vitlciiius t-t siniilibus, qure ad aquaiii vol ^iniim in- I 
troinitt^-iida se laxant, neque solum cum liqunres illis in- I 
"ciimbunt, sed eosdem quoque sugunt et sursum trnhunt. i 

' VII. »e CONSESISU CORPOntIM, Ql'M 8ENBU FB£DITA I 
SUNT, ET QVM SENSU CAKENT. I 

Passionks corporum, quae sensu dotaiitur, ct qufc sen- I 
' ftuciirent. magnum conseiisumhabcnt; nisi quod in cor- I 
pore sensibili acccdut spiritus. Nam jjupilla ociili spo- | 
culo bivc aquis HiquipEuatur ; ct simili nntura imagine | 
liicis et renun visibilium cxcipit et reddit. Oiganuni I 
autem auditus obid intra locum cavoniosum conforme I 
eat. a quo vox ct sonuii optime resultat. Attract! ones J 
nutem rcrum inanimaturuni, et rursus horrorcs aiv« fti- 1 
g« (eas dico, quto ex proprietate fiunt) in animaliliu^ I 
olfactui atque odoribus gratis et odiosis, convcniunt- I 
TactiiH autem ratio ct gustus, omnera, qua* in cor])ori*l 
bus animatis acciderc poasit, aut Wolentiam nut contra | 
iii.slnuationcm almam et amicam, ac uiuversas carimdem I 
paasionum figuras veluti vates ai»t interprcii exprimit. 1 
Nam compressioncs, cxteitsioiies, erosiones, separationca, 
et sluiilin, in corporibus mortuis in processii latent, npe ] 
niiti |>0Kt effectum mniiifeAtum pcrcipiuntur. In anima^l 
libus autem cum seaisu doloris secundum diver:i>a genera | 
aut cbaracteres violeiitia; perag^itur, ]>enncantfperonti| 
nia spiritu. Atque ub hoc principlo dcducitur cognitio;] 
imm forte alicui aiiimantiuni adsit iilitus quiitpiam ticnsuB I 
prater eos, qui notimtur; et quot et quales geuMitt inJ 
imivcrso animantium genere esse possint. Ex passioni-tj 
bus eniin materia^ rite distinctis sequetur numerus iteim 
suum, ni modo org-ana competant, et ncct:dat spiritus. n 

Vm. DE MOTU VIOLENTO, QUOD SIX FUCA, ETJDISCUR^ 
8ATIQ PABTIUM BEl PRUPTt^R PRE5SURAM, I,|CET 
MIMME VISCBILIS. 

MoTiia violentus (quem voaint) [kt quem niissilift. tit 
lapides, «iglttte, giobi ferrei, ot amilia, per acrem volaiit. 




QE SECTIONE CORPORUX. 



GT 



fere omnium motuuin eat vuignlisiomas. Atqiie in hujus 
tamen observatione et inquisiiioiie miram et fupinimi ne- 
Kligcutiaui horainutii notare licet. Ncquc par\*o detri- 
meiito ui luatus istius iiatura et potestatc investiganda 
ofi^ntUtur ; cum act infinite sit utilis, et tormentis, uiachi- 
nis, et uiiiversae rci meclianicx stt in»tar animae et vibe. 
Phiriiiii autem se perfuuctos inqiiisitioiic piitaiit, si nio- 
tura iltuiD violentwn esse pronuntieiit, ct a naturaVi ilis- 
tinguimt. Atquc is sane est Aristotelis ct schol^e ejus 
nips propriua ct diaciplina, curare ut hal>eant homines 
quod pronuntient, non quod sentiant ; et docere quomo- 
do aliquia atlinuaiido aut negnndo se espedtre, non co- 
^taiulo se explicare, et eibi satisfacere possit. Aln pau- 
lo attentius, arrepto illo posito, duo corpora in uuo loco 
cs»e nou posse, restare aiunt, ut quod fortius sit impel- 
lot, debilius cedat ; earn eessioueni sive fiigam, si minor 
adhibeutur tis> non ultra durare, quain prima impulsto 
continuetur, ut in protrusione ; si antcm major, etiam 
remoto corporc impellente, ad terapiis \ngcre, donee sen- 
sim rcntittutur, ut in jactu. Atque hi rureus, alio ejus- 
dcin scholte more inveterate, priraordia rci captant, de 
proccssu et exitu non solidti, tanquam prima quBeque ea>- 
t«ra tratiant ; quo (it ut immatura quadam nupatientia 
contemplationera abrxmipant. Nam ad id, quod corpora 
sub ipsum ictum ccdant, aliquid afferunt ; sed postquara 
corpus impelleus jam rcmotum ait, adco ut necessitas ilia 
confusionis corporum jam plane cessaverit, cur postea 
motns continuctm', nibil dieunt, nee scipsi satis capiunt. 
Alii nutem, magis dibgentes, et in inquisitione perseve- 
rontes, cum vim aeris in ventb et similibus, qua; vel ar- 
borea et turres dejicere possit, animadvertiasent, opinati 
aunt cam vim, quae liujusmodi missiUa post primam tm- 
pulsioncm deducat et comitetur, aeri debere attribui, 
iwne corpus, quoti movetur, collecto et ingruenti, cujus 
mipetu corpus, tanquajn navis in gur^te aquarum, v^ 
hattu'. Atque hi certc rem non dcscrunt, atque contcm- 
plationem ad cxitmu pcrdueunt ; scd tamen » veritatc 
aberrant. Res autcm vera in hunc modum sc habct. 
Praecipuus motns partibns ipsius c<irj)oris, quod volat, in- 
esse videtur ; qui cum visu, ob nimiani subtilitatem, non 
perci^HOtur, homines non saiw attendentes, sed levi obscr- 

p 2 



m 



DE SECTIONB eORPORVM. 



h 



F 




vationeTem transmittentcs,latet. Accuratiu* autemscru- 
taiiti iimiiifcste constat, corpora, qutediiriora sunt, pres- 
notus esae hnpattentissima, et rjiisdeni Y^ltitJ sensum acu- ^ 
ti^simum habere, adco ut, quam minimum a naturali posi- 
tione depUiSj, magnu pt-niicitate nitantur ut libtrentur et 
in pristinum sUUum restitanntur. Quod ut fiat, partes sin- 
gula, faeto priucipio a parte pulsata, se innceni uon secus, 
ac^isextenia, protriidunt, acvigcnt; et fit continua et in- 
ten&issima (licet minime ^isibifis) partium trepidatio et 
commotio. Atquehoc^'idemus fieri in exemplovitri, sac- 
chari, et hujusraodi rerum fragiliom, quse si mucrone aut 
ferro acuto secentur aut dividantur, protinus jn aliis jwit- 
tjl>us, a tactu mucronis rcmotis, quasi in instanti disnmi- 
puiitur. Quod evidcnter demonstrat communicationem 
motus pri B&urw in partes succedtntes ; qui motiis, c\mi per 
omnia moUatur, et ubique tentet, ea parte confractioncm 
inducit, quacx pracedente corporis dispositione minus for- 
ds erat ccmjiactio. Neque tamen ipse motus, quando per 
onmiaturbat etpercurrit, sub aspectumvenit, donee aper- 
ta fiatdFractio.sivecontiiiuitalissolutio. Uiirsiis ndenaus, 
iii forte filum ferreum, aut bacillnni, nut i^urior pars cala- 
mi (vel hujusmodi corpora, quae flexibiliaquidemsunt.non 
absque aliqua reuitentia) inter poUiccni et indicem per ex- 
tremasuacurventUTetstringantur.eastatiniprosDire. Cu- 
jus motus causa manift ste deprehenditur non esse in extre- 
mis corporis partibus, qua: digitis stringuntur. sed in me- 
dio, quod ^im patitur, ad cujus relevationem motus UIo se 
espedit. In hoc autcm exemplo plane liquet, causam ilbm , 
motus, quam adducmit de impulsione aeris.excludi. Ne- 
que enim ulla fit percussio, quie aercm immittat. Atque \ 
hoc etiam levi illo experimento evincitur, cum pruni nu- j 
cleuni rccentemet lubriciun premimus,dig^tosquepauln-t 
tim adducimus, atque hac ratione emittinius. Nam et in 
hoc quoquG exemplo compressio Uta vice pcrcussionis est. ^ 
Evidentisbimus autera hujusce motus effectus cci-nitur in ' 
perpetuis conversionibus sive rotatiouibus co)]>orum mis- 
silium dumvolant. Siquideraeaprocwluntutiquc,sedpro-! 
gressmn suum faciunt in lineis .s]>iralibus, boc est, prore-4 
dendo et rotando. Atque certc is motus spiralis, cum t«m 
sit rapidus, et nihilorainus tam expeditus, et rebus quo- 
dammodo familiaris, nobis dubitattotiem movit, num forte 1 




1^^^^^ DE SECTIONB CORPORUM. 69 

ex ohiorc principio nun {)i:ii(]eret. Sed existimamus non 
aliam cauitam Ituic rci subcsse, quam eandem, quamnunc 
tractainiu. NaiiKiim jjrL-ssura cor|)oris iiffhtim motum in 
partibus sivemiuutiis ejus excitat, ut sc quacunque via ex- 
pediant et libcrent. Itaque corpus non solum in linca rec- 
(a af^tur ct provolat, scd undequaque cxperitiir, atxjue 
idco se rotnt ; utroque enini modo od se laxandum non- 
nihi] prolicit. Atquc in rebus Holidis subtile qutddam et 
abditum : in mullibus evident et quasi pnipabilc est. Nam 
ut ccra vcl plumbum, ct hujusmodi inoUia, niallco per- 
cus&a, ccdunt, non tantum in directum^ sed et in latera, 
undequaque: eodem modo et corpora dura sive reniten- 
tia fugiuiit ct m recta linea et in circuilu. CcHsio enim 
corporalis in motlibusj et localis in duris, rationc conve- 
niunt ; atque in tor})oris mollis eflbniiatione, corjioris du- 
ri passio, cum i'ugit et volat, optirae conspicitur. Inte- 
rim nemo existiinut nos preeter motum istum (qui caput 
TKi est) non ctiam aliquas pailes aerj dovclienli fribuere, 
qui motum priiicijialcm fidjuvare, iin]>edirc, flecterc, re- 
gtre possit. Nam ct ejus rei potcstas est non jMirvo. At- 
que ItfBc mutus violeuti give uicclumici (qui adLuc latojt) 
e.vplicatjo veluti fons quidain practice est 

IX. DE CAUSA M0TU8 IN TORMEKTIS IGUKIS, QUOD EX 
PARTE TANTUM, NBC EA POTIORE INQUISITA 81T. 

ToRMENTOK UM igncofiun causa, et mottis tarn potcn- 
tis et nobilis oxplicatio, manca est, et ex parte potiorc de- 
ficit. iViunt cnim pulvcrcm toniicntarium, postquoni in 
flammam couversus sit ct extenuatus, se dilatare et ma- 
jus spatium otrcupare : unde sequi, oe duo corpora in 
uno loco siiit, aut dimcnsionum ix-nctratio fiat, aut forma 
element! dcstruatur, aut situs partium pneter naturani 
totius sit (liaic enim dicuntur) corporis, qno<l obstat cx- 
pulsionem vel effractioneui. Ncquo nihil est, quod di- 
cuiit. Nam et iste appetitus, et materia? passio, et hu- 
jusmodi motus pars aliqiia. Sed nihilominus in hoc pec^ 
cant, quod ad necessitatem istam corporis dilatandi rem 
praepropera cog;itatione deducuiit, neque quod natura 
prius est, dis.tincte considerant. Nam ut corpus pul- 
veris, postquam in flammam mutatus est, majorem locum 
occupct, neceseitatem sane habet; ut autem corpus pul- 



70 



DK tifiCnmiE COtPti&VK. 



Teris inflammetur, iilfjue tam rapide,id simiK nec^^ate 
uon const riiij^itur ; seil ex prspccxlentc inotuum confliclu 
et comparationc jjendct. Nam dubium nou wt, quin 
coqjus illiid solidum et grave, quml per hnjusmodi mo- 
tura extniditur, vcl removctur^ atittquam eedat, sedulo 
obnitatur : etsi forte mbustiussit, victoria potiatur ; id est, 
ut non flamma globum exj>en<'i*, sed gfJobus flammamsuffo- 
cet. I taque si loco piilveris tormcntarii sulplmrera vel ca- 
phnram vel similia accipias, quae flamninm et ipsa ciio col-' 
ripiunt, et (quia corporum compiictio iiifiuitmiatioiii hnpe- 
dnncnto est) ea in grana pulvcris, ndniista cineris juiii- 
peri vcl alicujus ligtii maxinie combuitife aliqua portione, 
effbrmes ; tanien (si nitmm absit) motus isto rapidus et ]»o- 
tens non st^uitur : sed niotiis ad iniiamniationcni, a mole 
corporis rcnitcntis, impcdituretconstringitur; ncc «cex- 
plitmt aut ad cffectum ptTtinpit. Rei nutcin vcritiK sic si; 
habet. Motumistutn,dcquoqu:Eritur,gcminfltumctcom- 
positum rcpcrias. Nam prsetcr motum inflaniiniitioniB, qui 
in sulphurea pulveris parte maxiine vigot, snbest alias ina- 
gis fortis et violentiis. Is ftt a spiritu crudoet aqueo, qui ex 
nhro ihaxime, et nonniliil a carbone saliciscdiicipitur, tpii 
et ipse expanditur certe (ut vajwi^s aubdito caloi-u Solent) 
Bed una etiam (quod caput rei est) impetu rapidissimo a 
calore et iiifljinimatione fiigit et erumpit, atque per hoc 
etiain inflaminatioiii vias rolaxat et aperit. Hiijiisce motus 
rudimenta et in crepitationibus aridorum foliorum lauri 
vel hederiB cemiinus, cum in ignem Uiittuntur ; et maf^ 
etiam in sak, qui ad rei inquisita; natuiTim propius acce- 
dit Simile ttiam quiddam et in sevo caiidelarum madj- 
do, et in fiatulentis Hgni viridis flammis sspe i-idenius. 
Maxime autem eminet Iste motus in argento vivo, qnod 
corpus maxime crudum, et instar aqua* mineralis est ; cu- 
jus vires (si ab igne vexetur, et ab exito proliibeatur) tlon 
multo pulveris tormcntarii viribus inferiores sunt. Itaque 
hocexemplo monendi homines sunt etrogamli, ncin causa- 
rum inquisitione unum aliqwod sirripiant, et facile pronUH' 
ticnt ; sed circumspiciant, et conteraplationes suas fortiita ■ 
ct idtius figajit. 



D£ 8ECTI0KE COBPORVH. 



71 



^t. DB l>IS8IMrLlTUDtNE CffiLESTIUM BT fiUBLUNARIUM 
HboUOAD .■RTERNITATKW ET M1ITABILITATBH ; QHOD 
^BnON hit VKniPICATA. 

" Quod rcccptum est, universitatcm imtura; vcluti ixri 
gluboii rcctc (lividi ft distiii^i ; ut alia sit ratio c«clc^ 
tium.alia sublunarium, id iton absque causa introductum 
viUetur ; si in liac opinione motlus adKibeatur. Dubium 
enim iioti tst, quiii rcgionea sub orbe Junari pasitic et 
supra* una cum corporibus, ifuae sub cisdein spaliis conti- 
nentur, niultis ut mapuis rebus diffcraiit. Neque tamen 
hoc ctTtiiiB e*t, qiiamilhul, cor))oribus utriusque globi in- 
esse coiuinuiici> inclinutiones, passiones, ot niotus. Itaque 
uuitatcm noturK sequi tlebcmus, et hta tlistinguere po- 
tius, quamdiscerperc, iiecconU;mj>lationem Crangcre. 8ed 
quod ulteriu,s reccptum est, coslestiamutationes nun subire, 
sublunaria vero, aut elemcntaria qua; vocant, iisdem ob- 
aoy^iA c-isc ; ct niatt*riam boi-utii instar nicrotrieia esse, no- 
vas formas pcrpctua appetentem ; iUonun autcm iiisiar iim- 
troua?, stabili et intemerato connubio {^audciitem ; pupn- 
lari.-* opinio videtur esse, et iufinmi, et ex apparentia ct su- 
porslitioneorta. Videturautetanobbhiec eententiaexutra- 
que parte labilis et siue lundaincnto. Nam neque cocloca 
gomiK'tit ieternitas, quam iingunt, nee rursus terra; ca niu- 
tabilitas. Nam quoil ad cajlum nttinet, non ca nitcndum 
est rationc, rautatioiies ibidem non fieri, quia sub asjicctum 
Ilftn veuiuut : aspcrtum enim fruf^trnt v.i t-orjwris subtilitas, 
et loci dititaiitin. Niun vaj'tsc invunimitur aeris mutationes, 
ut in iL'ritu, frigoTC, odoribus, sonis, manit'cstum c^^t, qu* 
sub vitium non coduitt- Neque I'ursus (credo) ai ix'idus iu 
circuln lunsu positus eiiset, a tanto intcrvallo, quse hie apud 
nijsfiniit, i'tqniihsuperilcie(^rn«i)bveiiim»t«wtus,etmu- 
lutioiU-s ni.iL'binurmn, aniniuliuin, pluiUarum.ethuju^mo- 
' " 'qiue pumUu: idicujud tea Luciedimen»ionein,ob distuiitiam, 
"iH»ifFquant)ceiiiL-i-ei»ossel.lucoii>nribu.fautein,qu!Ctant« 
molis et magnitudiiiissuut, ut,obdimcnsionunisuaruniam- 
plitiidiiiem,spatiadistantiarun]vi.i)cerc,atquendaspectnn) 
rvi-nire (K)>«init, miitjitiones in regionibiis oceieAtibiifi 
ri,exc(>luetjs(Juibu8damt^ati^tUc|uet; ii.s dico, qui certoni 
etcoiistaiitcni coniigurationemcum idellis tisJit wrvarunt : 




73 us SKCTIONE CORPORUM. 

quEilis fuit ilia, quae Sn Cassiopea, nostra cctate, appanuL 
Quod autem ad terrani attiiiet ; postquam ad interiora 
ejus, relicta ca, qua? in superficie et partibus proximis in- 
venitur, incrustatione et mixtura, penetratum est, \ide- 
turut ibi quoque simiUs ei, qufe in ccelo supponitur, per- 
|>ctmtas existere. ProculJubio enim est.st in profimdo ter- 
rffi patcretur niutatlones, coiisequentiani L-nnim muta- 
tionum, etlain in nostra reg-ione, quam calcamus, ma- 
jores ciisusfuisseparituram, quam fieri vidtmus. Snue tcr- 
iffi motus plerique, ct cniptiones aquarum, vel eructa- 
tioncs igoium, non ex proiundo arlmodum, sed prope in- 
Hurgunt, cum paixum lUiquod spntium in superficie occu- 
pent : quanto enim latiortm regionem et tractum Imjii»- i 

modi accidentia in facie terrfe occupant, tanto magis ra- H 
dices sii'e engines eoruni ad viscera tcrrie pcnctrare ' 
putanduni est. Itaqiic niajorcs tcirric motiia (iniijorcs, in- 
quam, ambitu, lion violentia) qui rarius cvcniunt, rccte 
comctis qjus generis, i\e quo dixinius, a;quiparari pos- 
sunt ; qui et ipsi iniVequentes sunt ; ut illud inaneat, quod 
initio diximus, inter coelam et terrain, quatenus ad con- 
stantiani et mutationem. non multum interesse. Si quern 
autcm iEquabilitas etcertitudo motus in corporibus ctelca- 
tibtis apparens movet, veluti Ecternitatia comes indivi- 
duns, prtesto est oceanus, qui in a?slu sue hand muUo mi- 
norem constantiam osteiiilat. Postremo, si quis adliuc m- 
»tct, uegari tanien non posse, quin in i]}sa superficie 01^ 
his tcrrarum ct partilius proximis, infinita: fiant muta- 
tioncs, in ccelo non item ; huic ita re*ponsam volumiis, nee 
nos hfcc per omnia ^uare : et tamen si regiones (quas 
vocant) superiorem ct mediam aeris pro superficie aut in- 
tcriore tunica cceli accipiamus queinadmoduin spatium is- 
tud apud nos, quo aninialia, plantse, et niiucralia cnnti- 
nentur, pro superficie vel exteriorc tunica terrs accipi- 
mus ; et ibi quoque varias et multiformes generationes et 
rautationes inveniri. Jtaque tumultus fere oniiiis, et con- 
flii'tus, ft perturbat-io, in confiuiis tantum cceli et terrse lo- 
cum habere videtur. Ut m rebus civilibus fit ; in quibus 
illud Irequente usu venit, ut duorum rej^norum fines con- 
tinuis iiicursionibus et violentiis infcstentur. dum int^ 
riorcs utriusquc rcpni provincite secura pace atque alta 
quiete fruuntur. Nemo autem, si recte atlenderit, reli- 




DE FLirXO ET HEFLVXU MARIS. 



73 



^ioncin hie oppoiiat. Nam ethnica jactantia solummodo 
pr«roprativa ista coiluni materiotum dotiovit, ut sit incor- 
ruptibile. Script iirse autem socric Drtemitatein et eorrup- 
tionein ctelo et terrse ex fficjuo, licet gloriam et vencni' 
tioiieni ciispareni, attrlbuHnt- Nam si k-g-atur, ' Solem et 
lunam fidcles vt aternus in coelo testes esse :' legitur 
etiam, ' Gcucratiuncs migrare, terram autem in Kternum 
monerc' Qtiod autcm utrumque transitorimn sit, uno 
orairulo «onUnetur,nempc 'Ckeluni et tierrain jiertransire, 
verbuin autem Domini non pertransire.' Nei)ue lifec iios 
iK»vi plac-iti fitiidio dixhnus, md qiioil ista rerum ct re- 
giomim coiifictn divortia et dl^'rimina, ultra quam veritas 
patititr, mngno inipudtmento ad vcram philusopliiam, et 
tiaturo; cont^mplntioncni fore, haud igiiuri, sod example 
etlocti pro^ idemus. » 



BE rLlTXU ET REFI.UXU MARIS. 

CoNTBMPLATio dc causis flu?cus tt refluxus maris, ab 
anliquis tentata, et deinde omissa, juiiioribus repctita, et 
tamen vaiietate opinionum magis labefactata quam dis- 
cussa, vulgti levi conjecturareferturnd lunam, obcoiiscn- 
8fum nonnulium motus ejusdem cum motu lunie. Atta- 
men dili^^eutins perscrutanti vestigia qiiasdam veritatisse 
ostendunt, quffi ad certiora dedncexc possint. Itiique ne 
coniiisius a^atur, primo distiii{»uendi sunt motus maris, 
qui licet satis inconsiderate multiplJcentur a nonnuUis.in- 
veiiiuntiir revera taotum quinquc ; quorum unus tanquam 
ajMiiiaJus est, reliqui constant«s. Primus ponatur motus 
illc vjjguset varius(quos appellant) currcntium ; secimdus 
motn:!i mappms oceani sexhorarius, per quem aquae ad iit- 
tora at'oedunt et recedimt altematim bis in die, non cxae- 
te, scd cum differentia tali, qu£E periodum constituat mcn- 
struam. Tcrtius motus ipse menstruus, qui nil aliud est 
quam restitutio motus (ejus quern dudmus) diurni ad ea^ 
aem tempora ; quartus motus semimcnstruus, per quem 
ftuxus habent incrementa in novUuniis et plcniluniis ma- 
pis, quam in dimidiis ; quintus motus semestris, per quem 
fluxits habent incrementa auctiora ct insignia in requinoc- 
tiis. Atque de secundo illo motu miigno oceani Noxhorario 
sive diumo, nobis in prseseiilia scmio est pr^edpue et ex 



W DE FLUXl' BT REFLtlXU MAULS. ^^^ 

intentionc* dc rcUquis wluininodo in transitu et quatcnvtaJ 

facmnt ad hujiisce raotus cx()licutioiK!ni. Priiim ij^^tiuti 
quml ad niotum ciirrentiiim attiiiet, Oultiuin noii est quitd 
pro CO ac aqua vel ab aiigustiis pruinuntur, vci a libcrin 
spatjis laxantur, vcl in xnagis declivia festinajit, ac velutij 
eHunduntur, vcl in emiiienttora incurrunt ac inscc-nduiiM 
vel hindo labuiituv lequabili, vel fundi sulcis ct iiiaiqualitjM 
tibus perturbontur, vel in alios currentes iiicidunt, atquej 
cum illis se iniscent ct coiiipatiuntur, vel etiani a veiitifJ 
agitantur, prssertim annivcrsaviis sive statariis, qui 5iifa| 
anni certas tempestates rcdeunt, aquas ex his et siniiUbuaj 
causis impetus et gurgitcs suosvariaie, tarn consecutioHM 
ipsius motus atque latione, quatu velocitate sivc mciisuiM 
motus, atquc inde coustituere em quoe vocaiit currentc&l 
Itai|ue in maribus turn profuiidltas fossai sive canalia, abJ 
que interpositffi voragiues et rupcs submarina;, tuiu curJ 
\itatcs littoruni, et tcrrarum promincntiie, sinus, fauccaJ 
iiisxda: multis modis locnta;, et similia, plurlina possunU 
alque agunt prorsus aquas, earumque nitatti^ ytgvirgiteaJ 
in omnes partes, et versus orientem, ct versus ot-ciilcnteiiu 
austrum versus similiter et septentriunes. atque quaqiiM 
vcrsum, prout obices illi aut spatia libera ut dcclivia nitfl 
ant et iiiviccm coiiilgurentur. Segrcgotur igitur ttwtmi 
iste aquarum particiilaris, et quasi ibrtiiitus, nc Ibrle ill« 
111 iiiquisitione, quiim prust-quinmr, obturbct. Ncuuneui 
enim par est constituere et I'luidare abnegatioticni conii 
qua: mox dicentur de motibus oceani naturalibus etcatl 
licis,opponcudo motiini istuni Lurrcntiuni, vcluti cum llic 
sibus illis miiiime convcnientciu. Sunt eniin currcntc6 
rw compressioues aquarum, aut libcratiunc-ii a comprcssi-' 
one: sujitque, ut di-vimus.particulareset respectivi, prout 
locantur aquee et terrs, aut etJam incumbunt vcnti. At|fl| 
que hoc, quod tliximus, eo magis inemoria tencnduiu t-stj 
atque diligenter atlverteudum, quia niotuM ille uuiversalls 
ooeanit de quo nunc agitur, adeo raitis est et moUiit, ut a 
compuIsionibuH currcntium omnino dometur, ct in ortJi- 
nera rcdigatur, cedatque ct ad eorum viokntiam agatur 
et regatur. Id autcm ita se habere ex eo perspicuuni est 
vcl mavime, quod niotu£ simplex iluxus et rcfluxus utaiis 
in pclagi medio, pra-'M^rtiin per niarJa lata ct exiMinccla, 
non scutiatur, Aud ad littora tautuiu. Itaque uilulnuru 





^ 



DE VhVXV BT REPl.UXU MARm. 



75 



si sub airrt-iitibus (ii(|>nl* viribus inferior) latcat eX qatan 
destruttttir, nisi r|iioil illc ipsr inotus. iibi cun elites secundi 
fiierint, conim impctum noniiibil jiivct atque incitet ; con- 
tra ubi advcisi, modicum frtenct. Misso igitur raotucur-. 
rentiuin, pergondum pstad inotus illos qnatuor (toiiKtim- 
t*8, Bexhoraiium, meratruum, 8eniimeni.trmiin,et soniw- 
trem, quorum solus sexhorarius videtur fluxus maris agf re 
el cu!Ye, menstnius vero videtur tantumuiodo tnotum il- 
ium det«rmiiiare ct restituere. Semimeiistruus autem et 
semestm eundcm nujjrere et intendere. Et«nim iiuxus et 
refluxus a<]uarum, qui littora maris wl certa spatiii inun- 
dat et (U-stituit, et born variis variat, et vi ac copia aqua- 
nim, unde reliqui illi tres inotus se dant conspkicndos. 
Ilaquc dft illo ipso motu fUixus 1 1 rcfluxiis sigillatim ac 
propric{ut instituimus) vidcndum. Atquo prime Ulud dari 
prorsus nowsse est, motum liutic, de quo inquirimus, 
unum ex duobiis istts esse, vel mutum sublatiffliis et demis- 
Konis aquaruni, vel niotum prugressus. Motum autem 
Kublationis et demissiniiiK talem qjssc intelli^mus, qiialis 
invenitur tn oqun Imllienti, quai in eatdario attolUturct rur- 
sum rendct. At molum i>rojj;rcs8U3 tolcm, quails invcni- 
titr in aqua vctrta in pclri, quae unum latus deserit, cum 
ad bitusoppositum advolvitur. Quodveromotusisteneu- 
tiqurtm sit primi generis, occurrit illud imprimis, quml in 
diversis niundi pnrtibus variant lestus secundum tempora; 
ut fiatit in aliquibus locis fluxus ot augmenta aquarum, 
cum nlibi sint ml cas lioras relluxuBet dccrcmenta. De- 
buenmt .iTitem oqn», si ilia? iion progredprentur de loco 
in locum, sed ex profundo ehulbrent, ibique simul se at- 
tollere, atque nirsus simul se recipere. Virlemus mini du- 
os illos alios uiotus fiemestrein et semimenstruum per 
universum orbcni ten-arum simul pcrtiingi atque operari. 
Fluxus enim sub tequinoctiis ubique augentur ; non in aliie 
- pnrtilnis sub aiquinoctiis, in aliis sub tropins; attjue BimiliB 
«st ratio motus semimenstrui. Ubique enim terranim hi- 
Vftb'srnnt aqiia'in noviluniis et pleniluniis.nullibi in dimi- 
diis. Itiique videutur revera atpiae in duobus illia motibus 
plane attolli et demitti, et vcluti pati apogaeura ct porigte- 
tim, q\iemndmo(lum ccelestia. Atque in lluxu ct rcHuxu 
maris, de quo sermo est, contra fit : quod njntus in pro- 
grossu certissimum signum esL Pneterea si iliixut aqua- 



TO 



DE FLUXU ET REFLUXU MARIS. 



P 



i 



mm poiiatur esse sublatio, attendetidum pauIo diligentuis 
quomodo tsta subliitio tieri possit. Aut enim fiet tumor 
ab aucto quanto oquarum, aut ab e.xtensione sive rarera 
tionc aquanim in eodem quauto, aut per sublationem sinwl 
pUcem in eodem quanto atque coilcm corpore. Atque ter-j 
tium illud prorsus adjicienduin. Si enim aqua, qualis cst^( 
attoUatur, ex hoc rclinquatur necessario inane int«r terroni | 
atque inia aquse, cum non git corpus quod succedat. Quodl I 
n sit nova moles aquae, necesse est earn enianare atque sca^ \ 
turirc e terra. Sin vero sit extensio tantum, id fiet vol ' 
per solutionem in niagis rarum, vel apfietitum appropbi- 
quandi ad aliud corpus, quod aquas reluti cvocet et attraFi I 
hat, et in itubliuiius toUat. Atque certe ista aquarum ntve 
cbullitio.si^'e rarefactio, sive conspiralio cum alio quopiam 
corpore ex superioribus, non incrcdibilis vidcri poKsit in 
inediocri quantitate, atque adhibito etiam bono tenipori$ 
spatio, b quo hujusmodi tumores sive auginenta ae colli- 
gere et cumiilare possint. Itaque excessus ille aquarum, 
qui inter asstum ordinariura, atque aistum ilium largioreni 
semimenstruum, aut etiam ilium alterum prolusis£.imuiii 
semestrem notari jvossit, eum nee mole excessus iiiler flux- 
urn et refluxuni a-'qui[)aretur, atque liabeat etiiun bene 
magnum intervallum tcmjJoris ad increments ilia sensim 
facienda, nihil habeat nhenum a ratione. Ut vero tanta 
crumpat moles aquarum, quee e.>;cessum ilium, qui inveni- 
tur inter ipsum fluxum et refluxum, salvet, atque hoc fiat 
tanta celeritate, videlicet bis iji die, ae si terra, secundum 
vatiitatem illam Apollonii, respiraret, atque aquas [ler sin- 
gles sex lioras efflaret, ac deinde absorberet ; incommo- 
duni miLximum. Neque moveatur quisjiiam levi experi- 
mento, quod putei nonnulli in aiiquibus locis mcmorentur 
consensum habere cum fluxu et refluxu maris, unde sua- 
picari quis possit, aquas in cans terrse conelusas simiUter 
ebuUire, in quo casu tumor ille ad motum pro^ijressivum 
aquarum relerri commode non possit. Facilis enim est re- 
8p<Hii>io, posse fluxum maris aocessione sua multa loca cava 
ac loxa tenaj obturarc atque opplere, atque aqiia.s subter- 
raneos verCere, etiam acrera conclusum re%'crbcrare» qui 
aerie contimiata hujusmodi puteorum aquas tnidendo at- 
toUcre possit. Itaque hoc in omnibus putels niinime fit, 
nee in multU adeo, quod fieri debtiit, si universa niassa 




DK ri.UXU ET REPLUXU MARIS. 



77 



L 



aquarum naturuiti Iiiibcret ubullicntcm jier vices, et cum 
xiitu maris eoiisciisioncni. !>«! contra raro admodum fit, 
ut instar minictili fere hnhcJitur ; quia scilicet Imjiwinodi 
luxanieiita et spiracula, quae a puteis ad mare pertingunt, 
ai)S([iic ubturationc aut impedimento raro adinodum inre- 
iiioDtur. Nequc abs re est meinorare quod refcrunt noii- 
nuUi. in fodinis profttndis, non prociil a mari sitis, acrcm 
incrassari ct sultbcatioiieni inuiuri nd tcmpora fluxus ma- 
ris ; ex quo manifestinn videri possit non acjiias ebullire 
(nullse cum cernuntur) sedaiirem retit)verti. At cert*; ali- 
ud urget c\perimentuin non contcmiicndum, sed magni 
ponderis, cui re.s|>oiusio omninu debetur: Iiocest, quod di- 
ligenter observotum sit, idque non t'ortuito notatum, sed 
de indiiitriii inquisitum atqu'3 repertum, aquas ad littora 
ad versa Kuri)]i:c et Florida; iisdemboris almtroquelittore 
feliui-rc, n«jun deierere littas Europ;t! cum advulvantiir 
ad littora Floridie, more nqiirC (ut supra dixitnns) Ei^itatte 
in pelvi, S(id plane siniul ad utrumquo littils iittolli et de- 
mitti. Verum hujua objectioni^- solutio perspieue apparcbit 
in lis, (|UEC mox dtcentiir do cursu ct progressu oceani. 
Summn nutem rei talis est, quod aquje a man Indico pro- 
fccta;, ct ab objectu terraruui vetcris ct no>i orlns iiupcdi- 
tse, truduntiir per marc Atlantteum ab austro in boream ; 
nt non niirum sit cas ad utrmnque bttus simul cx aoquo 
oppeUerc, ut aqux solent.qua; coiitruduntur a niori in os- 
dact catialtrs flimiinum, inquibusevidentissimum estmo- 
tuni maris esse proj^ressivum quatenus ad flumina, et ta- 
nien Uttura adversa simui inundare. Verum id pro more 
nostro ingenue fatcnmr, idque homines att^ndcre ct mc- 
uainissc voiumm. si ))er expcricntiam invcniatur, flu:cus 
maris iisdem teniporibus ad littora t'eruviro atquc Cliina; 
uffluere, quibus lluunt ad littora prsafata Europmet Flo- 
rida!, opiiiiouL'Ui bane nostram,, quod iluxus et refluxus 
maris sit niotus progrcssivus, abjiidicandam esse. Si enim 
per littori mlversa tam maris ausLralis, quam maris Atlan- 
tici. fiat fluxus ad eadem tempora, non rclinquuntur in 
universo alia littora, per qua: refluxus ad eadem iUa tem- 
pora satU-fjuriat. Verum de hoc judicio faciendo per ex- 
perientiam (cui causam subaiisimus) loqviimur tanquara 
sccuri. Existiniamus einm plane, si sunmia bujusrei per 
uTiiversum terrarmn orbem nobis cognita foret, satis sequis 



re 



DE tLVXV ET REPLUXr MARIS. 



conditionibtu iatud ftetlus tratisigt, nempe ut ad horarn^ 
sdkjuani ec-rtaiii fiat refjuxiis iii aliquibus parttbu^r orbis, 
quantum fiat fluxui iii aliis. Quainobrtmi e.\ us,quaidixi«] 
roiu, htatuatur Uiiuleni, motus i^Le ilaxxis el refluxus esse] 

Sequitur jam iiiquisitio ex qua causa, et jier quern coiJ-| 
Knsum reruDi.oriatur aU^ue e.xliibeatur iste niotus fluxus 
cl re&\ixus. Omnes enim majures motus (si sunt iidetn 
tegularc^ et cotiMantes) sulilaiii, aut (ut nstrutioniorum 
voeabulo ut<imur) ferini nun sunt, sed hiibciit tii renunJ 
natura cum tjuibus conitentiHiit. Itaque inotu^illi, tam] 
ficiiiJuiciiiitruus iiicrcmcnti, qunm menstruus rcstitutioiiisj] 
couveuiru vidcntur cum iiiotu lunie. Seiuiintnistruus vcrol 
ille tivc tequiiioctialifi cum motu solis. Kttam sublationcftj 
et demissioneH aquarum cum apogteis ct perij]p£iit cwIcshI 
tUun. N'pquc tanic-n continuo sequetur (idquc homincsJ 
advertcni volumus) quse periodic et curriculo teniporis^J 
aut etiam modo lationis convcniunt, ea. natura esse aubt 
ordimitni atquo alterusi alteri pro cau:>a esse. Mam nonJ 
eo ujque pvogredimur, ut affii-memus motus lun^ &ut aolts] 
pro cuu.i).s poiii luotimm iufcrioriim, qui ad illuii suutaiiiN 
ioffi; aut solpm et lutiam (lit vulgolo<^uuiitm)doininiuiili 
Itaberc super illos molus marit^ (licet hujusiumli cugito- 
tiones rH<.-ilo m<-ntibu.s hnininum illubaiitur ob veueratio* 
ncjn cojlustium) sed ct in ilia ipso tnotu scminwitstruo (si 
«ctc udvertatur) mirum et novum prorsus fucrit obse^l 
quii gunus, ut tuslu sub nuviluniis et pleulluniie^ eodcm pa- 
luuitur, cum luua patiatur coiilraria ; et midta alia ad- 
duci potuhit, C)U£C hiyusniodi doininationura phantasias 
di'Stnuint, ct CO |K)tius rem dcducant, ut ex materific paa- 
tftuuikiH Oiitliolicio, ct printis rerum congmcututionibus 
coiuciisus illi orinntur, iiou quasi olteruni ab altcro rega- 
tur, uei] [jiiod utnmiquc ab iisdom orijfinibus et eoiicmisis 
cnmiiet. Veruntamen (utcunque) manet illudquiid illxJ- 
mub, mituram consensu ^audere, nee fci'e aliquid tnono- 
^icuni. lUii HolitiU'ium admitlcre. Itaque vidcndmn de 
JDftotu lluxuo ut rdluxus man:> doxhoraiio, cum quibvt?i uliis 
tnotiUus Ulo convenire aut eoii^entire re{>eriatur. Atque 
inquirendum prinio (Je lui»a,quoinodo iste motus cum Uma 
rutiunes nut iiuturam mi^eat. Id vero fieri omiiino nun 
vidcmus pra'terquaiii in restitutione menittrua: nuUo mu- 




DE FLVXV ET REFLUXV MARIS. 



79 



do eniin cniigruit ciirrkulum srxhorarium (14! quoti nunc 
inqiiiriiiir) cuui ciinictilo mciistriio ; neque rursti.s fltixus 
inarU passioncs luiide qunsciinquc sequi dcprcliendtititur. 
Sive ei)in\ luua ail nuctu liuninc, sivc dimuiutte, Bive iUa 
sit fiuh terra, ave super terrain, sive ilin eltivetur super 
horizotiteni altius aut (lcpi'e.ssius,sive ilia poiuitur iu meri- 
iliano, aut alibi, in nulla proraus b^rum comentjuut fluxus 
atque rcfluxua. 

Itaquo, missa lunn, dc alii^ conscnsibus iiiq^utramm. 
Atque <:x omnibus motibus ccelestibus constat, inotum 
diurntiin iru-mme curtain esse, ct mininiu temporis iiiter- 
vallo (spiitio videlicet vi^'iiiti quiituor lioraruni) coiifici. 
I tnquRnonnentaueuin est, inotum istum.dequoinquirimus 
(qui adhuc tribiis partibii.s diuriio ba^vinr est) prt>.\inie nd 
eum motiim refcrri,<iui est ex calestibus brevissimus; sed 
hoc rem ininiis preinit. iltud vero loii^e uiagis nos movet, 
quod ita sit iste motus dispertitus, ut ud diumi mutus ra- 
tiones re^jioiuleat, ut licet mutus uquiuuui stt inotu diuriK) 
quasi tnnunuTiK piirtiltus tardior, tamen sit commeiisiira- 
bili:i. Ktenini epatium sexborurium est diumi motusqua- 
drans, quod spntium (ut dbdmus) in motu isto mari^ in- 
venitur cum ea diiferentia, qua? coincidnt in meiisuram 
motus luniB. Itaque hoc nobis penitus insedit, ac fere in- 
star oracidi cat. motum istum ex eodcm geiiere ease cum 
mofn ditimo. Hoc igitiir usi fiuidamcnto pergcmus in- 
quirere reliqtia : atquc rem omncm tiiplici inqui&itione ab- 
Kulvi posse statuiniiis. Quarum prima est. An motus illc 
itiurnus tcrminis ccsli oontiuoatur, nut dclabatur, ct ae in- 
sinuet ail ioferiora? Secunda est. An maria regiilariter 
feraiitur ab orieute in occideiitem, quemadmodum ct ca^• 
luni ? Tertia, Unde et quomodo Hat recipiocatio ilia 8c^l^>- 
raria xstuumvquoe incidit inquadrantem mottis diumi cum 
diflfereniia ii!ci<k-iite in ratione motus lunie? Itaque quod 
ad primani inqiiisitioneni attiiiet, iirintramur inoium rota- 
tionis sive coavt'rsionis ab orieute in occtdentem esse motum 
noti proprie ejelesteui, sed plane cosniicura, atque motum 
in HuoriliU5nia^ni.s }iniiiariain,qui u^quc a Hummo carload 
imas aquas inveniatur. inclinatione eadera, incitatione uu- 
tcm (id e»t, velocitjiteet tnrdilati") loiige diversi; ita ta- 
men ut ordiiif niiiiitiie pertui'liJitn niiimatur celeiitate, quo 
propiiui coi'pora aeci'dunt ad j^lolmin terrK. Videtur nu- 



80 DE PLUXU ET REFLUXU MAftlS. 

tem primo proliabile argumentum sumi posse, quocl mot 
istc non tcrniinctur cum coelo, quia per taiitam coeli pr 
(unditatcm, quanta intcrjicitur inter coclimi stellatimi 
lunam (quod t;patium niulto ampltus est, quum a luna ad 
terrani) valcnt atque vi^at iste motus, cum rlebltis de- 
cremcntis suis ; ut verisimile non sit njitumin istiusmoc"' 
coiuiensuin, per tanta spatta coiitinuatum, et g-railatim f 
remittentem, subito deponere. Quod autem res ita 
habeat in ca-lc-Stihus, onucitur e.\ duobus, quae aliter ft 
qucntur, incommodis. Cum enim manifcstum sit ud se 
sum, planetAs dturnum motum peragere, nisi ponatiip' 
motus iste tanquani naturalis ac proprius ui planetis omni^' 
bus, coiifufifiend\itn netTssjtrio est vel ad raptiim primi mo- 
btlis, quod naturar prorsus adversatur, aut ad rotatioiicm 
t^nrae, quod ctiam satis licenter escoffitatum est, quoad 
rationcs physicas. Itoqiic in coelo ita se res habet. Post- 
qunm autem a ccelo discessum ?st, cernitur porro iste mo- 
tiw evidentissime in cometis humilioribus, qui, cum in- 
fcrioirs orbe lunas sint, tamen ab oriente in occidtrntem 
crridcntcr rotant. Licet enim babeant motus suos soLtarioa 
et irref^Tilares, tamen in illis ipsis conticicndis interim coni- 
mmiicandis cum niotu letheris et ad eandem eonvcrsioiiem 
feruntiir ; tropieis vero non continentur fere, nee babent 
rei^ilares spiras, sed excurrunt quandoque versus polos, 
sc'd niliitominus in conscctitioiie ab oriente in occidentem ^^ 
rotant. Atque hujusmodi motus iste licet magna acc^^H 
perit decrcmentn (cum quo ]»ropius desccndalurversus t«r- 
ram, eo et minoribus circulis convcrsio fiat, et nibilomi- 
nus tardius) validus tamen utique manet, ut magna spatia 
brcvi tempore vincere queat. Circumvolvmitur enim hu- 
jusmodi comelae circa universura ambitura, et terra?, ct 
ocris inferions, spatto riginti quatvor horarum, cum bora 
unius aut ulterius oxcessu. At postquam ad 
liestvnsu conlinuato |>ervenium sit. in quas !■ 
solum oomm\niicatione nnturic it ^irtutis 
turn rircularem rcpriniit vt sniii 
materiali particulanim subsf 
txt» crassos : iste motus ! 
ruit, sed non propteren 
maiiet lanj^uiduj* et t 
fesso esse carpit, n 




DE FITJXU ZT REFLUXU MARIS. 



SI 



squore motus acris pcrcipitur optimc, ct aer ipse (veluti 
et coelnm) majoribus circulis, idcoque velocius rotat, spi- 
ral aiiram perpetuam et jugcni ab oriente in (ic-ddcntern; 
adco ut qui zepiiym uti vohiiit, eiuii extra tropicos SEcpius 
quieront et procurent. Itaque non extinguitur iste motus 
ctiam in acre infimo, seel piger jam devenit et obsciirus, 
ut extra tropicos v'lx stntiatwr. Et tamen etiam extra tro- 
pioos in nostra Euxopa iu man, coelo sereno et tranquiUo, 
observatlir aura qu^tlani sobscqua. quae ex eodcm g^neie 
est ; ctiam suapicari licet . quod liic in Europa experimm-, 
uIh flatus euri acris est et desiccaus, cum contra zephyii 
sit f^neralis et bumectims, non solum ex hoc peiidere, 
quod ille a continente, iste ab oceano apud nos sj)iret ; sed 
etiam ex eo, quod euri flatus, cum sit in eadem conse- 
• quentia cum motu aeria proprio, emn motuni incitet et 
irritet, ac propterea acrem dissijiet et rarefaciiit: zephyri 
Tero flatus, qiii in contraria consequenUa »it cimi motu 
aerL^, aerem in sq vertat, et propterea inspisset. Neque 
illud conteninenduni, quod vulgari obsenatione recipitur, 
nubes, qwe feruntur in sublimi, plcnimque mox'ere ab ori- 
ente in oceidentem, cum veiiti circa terrain ad eadem tem- 
pore flant in contnu-ium. Quod si hoc non semper iadmit, 
id in causa vsse, quod sint quandoque venti contrarii, alii 
in alto, alii in imo ; illi autem in aJto si>irantes (si adversi 
iuerint) niotuni istum verum aeris dlsturbcnt. Quod ergo 
c<eli terminis non contineatur iste motus, satis patet. 

Swjuitur ordine secunda intjuisitio : An aquae lerantur 
regidariter et uaturaliter ab oriente in occidentem ? Cum 
Tero aquas dicimus, intelli^mus aquas coacervalas, sive 
maasBS aquaruni, qute scilicet tant% ^\ii\t portioncs na- 
turee, ut consensmn habere possint cum I'abrica ct stnic- 
tura universi. Atquc arbitramur plane, eundem motum 
massse aqiiarum compctere atque inejjse, sod tardiorein 
esse, quam in acre, licet ob crafisitudinem corporis sit 
magb visibi^ et apparen§. Itaque ex mulds, qusa ad 
hoc adduci possent, tribus in prieseiis contenti erimus cx- 
pcrimentis, sed iisdem aniplis et iiiagnibus, qum rem ita 
esse, demonstrant. Primum est, quod manifestus repeii- 
Qtiir motus et fluxus aquarum ab oceano Indico usque in 
fjccanum Atlanticum, iaque incitatior et robustior versus 
fretmn Majj^ellaniciun, iibi exitus dalurversus oecidentern ; 

VOL. DC. G 



p 



Si DB FLUXU BT BEM.trXU MARIS- ^^^H 

inogiium itidem ex adverse parte orbis tcrrarum a niai^| 
Scythico in mare BritaimicLuii. Atqiie hie consequential^ 
atjuaruin manifesto volvuntur nb oricnte in occitk-aten^H 
in qim adveiteiidum impriiuis, in iutis tantuDi <luobus loca^| 
maria case pervia et integrum circulum conHcerc posse fl 
cum contra per medios nmndt tiactus, objectu dupli<^| 
vetcris et no\i orbis absciiidantur et compellantur (tuii{i^| 
quiun in OBtia tiuininuin) in duos illos alveos oceanonua^ 
geininorumAtlaiitiei et australis, qui oceani exporriguntur 
inter austruin et septcntriones ; quod adiapborum est aA^ 
motum 'consecutiouis ab oriente in occidentem : ut veriafl 
sime oninino capiatur motiis vorus aquarum ab istb, qiias 
diximus, oxtremitatibus oibis, ubi non impfdiuiitiir, se<^. 
permeant. Atque priiimm experimentum hujusmodi es 
Secimdum autcm tale. 

Supponatur flusum maris ad ostium freti Herculci fie 
ad horam diquam certam, constat acccdere fluxum 
caput saucti Vinccntii tardius, quam ad ostium illud ; 
caput Finis-terrw, tardiuB,quam ad cajiut sancti X'inccntiiaj 
ad Icsuloin Re-gis tardius, quam ad cajiut Finis-terrsBj 
ad insulam Hechas tnrtlius, quam ad Insulam Rcf,Tji ; ad 
mgressuni canalis Anglici tardius, quam ad Hechas ; 8<1 
littus Normannicum tardius. quam ad ingressimi canalis. 
Hxicusque ordinatim ; ad Gravelingam vero, verso prorsus 
ordiue (idque mapuo saltu) quasi ad eandem horam cum 
ostio freti Herculei. Hoc experimentum secundum ad 
experimeiitum prvmum trnhimus. Exi&timamus eniin 
(queniadmodum j;mi dictum est) in mari Indico, et in 
mari Scythico veros esse cursus aquarum, ab oriente sci- 
licet in occidentem. penios et integios ; at in alveis maris 
AtJantici atque australis compulses et transversos, ct re- 
fractor nb objectu terrarum, qua utrinque in longum ab 
austro ad borcam cxporrigTjntur, ct nus^uam. nibi versus 
exlremitat^s, liberum daiit cxitmn aquis. Verum com- 
puUio ilia aquarum, quoe causatur a mari Indico versus 
boreani, et in opposito a mari Scytliico versus austruni, 
Npatiis inuneusum diflerunt ob ditferenteni viui et copias 
aquarum. Universus igitur oceanus Atlanticus usque ad 
mare Britannicum cedit impulsinni maris India ; at su- 
perior tantum Atlantici maris pars, nimirum ca qmo jaoec 
versus Daniam et Norregiara, cedit impulsioni maris Scy- 



b 




DK PLUXU ET HEFLUXU MAHIS. 



S3 



thici. Hoc vei^ ita fieri necesse est Kfenim dnae magnie 
insula; ret^ris orbis et novi orbisenm suntsortitfc figuram, 
atque ita cx]»orri|E^ntiir, ut ad septentrioncslota", ad au- 
strura acutx sint. Maria igitiir t»ntra ad austrum magna 
occupant spatia, ad septentrione3vero(od dorsum Europs 
pt .\sm atqne Americie) pana. Itaque iiigens ilia moles 
aquanim, qu» venit ab oceano Indico,et r*flectit in mare 
Atlanticum, potis est compellerc et trudere cursnm aqua- 
rum contiima successione quasi ad mare Britanniciim, 
qua suceessio est versus Iwream. At ilia longe minor 
portio aquarum^ qua venit a man Scythico, quaque etiam 
liberum fere habct cxitiim in cursti suo proprio versus 
occidentem ad dorsum Americas, non potis eat cursum 
aquarum oompellere versus austrum, nisi ad earn, quam 
diximus, metani, nempe circa fretum Britannicum. Ne- 
cesse est autem ut in niotibus istis oppositis sit tandem 
aliqua meta, ubi occurrant et eonflictentur, atque ubi in 
proximo mutetur subito ordo atcessionis ; quemadmodum 
circa Gravelingam fieri diximus, liniite videlicet accessi- 
onis Indicse et Scythicse. Atque inveniri euripum quen- 
dam ex contrariis fluxibus circa HoUandiam, non solum 
ex ea (quam dixunus) inveraione ordinis horarum in fiuxu, 
sed etiam peculiar! et visibili experimento, a plurimis ob- 
servatum est. Quod si bee ita fiant, reditur ad id, ut 
ne<;esse sit fieri, ut quo partes Atlantic! et littora magis 
extenduntur ad austrum, et appropinquant man Indico, 
eo mag-is fluxus antevertat in praecedentia, utpote qui 
oriatur a motu illo vero in man Indico ; quo vero magis 
ad boream (usque ad limitera oonununem, ubi repellun- 
tur a gurgite antistroplio maris Scythici) eo tardius atque 
in subsequentia. Id vero ita fieri experimentum istud 
progressus a freto Hereulco ad fretum Britannicum, pla- 
ne demonstrat. Itaque arbitraniur etiain fluxum circa 
littora Afrjcae antevertere ftuxura area fretum Hercu- 
leura, et, verso ordine, fluxum circa Norvegiam antever- 
"tere fluxiun circa Suediam ; sed id nobis experimento 
aut historia corapertum non est. 

Tertium experimentum est tale; maria clausa ex alte- 
ra parte, qua sinus vocamus, si expomgantur inclinatione 
aliqua ab oriente in occidentem, quae in consequentia est 
cum motu vero aquarum, habent fluxu3 vigentea et for- 

o2 



4m de fluxu et refuuxu maris. ^^ 

tes : si veio iiicUnatione adverso, languidos et obscuroaii 
Nam et mare Erytlirjcum Imhot fluxum bene mngniimJ 
et simis Per.flciis niajifis recta jietens occidentem, adhlU^ 
majorcm. At mare Med iter lanemn, quod est smuunnC 
maximiis,ethiijus partes Tyrrheimm, Pontiis, et Proponj; 
tis, et similiter mare IJalticum, qua; omnia reflectunt adj 
oricntem, destituunmr fere, et fluxus liabent imbecillos; 
At idia differentia maxime elucescit in partibus Medi- 
terranei, qua? quamdiu vergunt adorientem, autflectuut 
ail septeiilriones (ut in T3Trheno et in iis, quae diximiu^j 
raaribus) quietc agimt altsque a^stu itmlto : at postquaid 
se converterint ad occideiitem, quod tit in niari Adriati^ 
CO, iiisignem recuperaiit fluxum. Cui accedit et illud»^ 
quod in Mediterraneo refiuxus ille tenuis (qualis invenUl 
tur) incipit nb oceano, fluxiis n contraria parte, vit aqn*! 
magis sequatur ciirsum ab oriente, qiinm refusionem oce-3 
anL At<jue Ids taiitum tribiis expeiimeiitis in prffiaenti$'' 
utemm- ad inqiiiiitioneni illam sccundam. A 

Fos?it tamen adjici probatio quiedam consentanea cuitti 
his, quie dicta stmt, sed al)strusioTi5 cujusdam naturae ; 
ea est, ut petatiir argumentum Imjusec motus ab orient* 
in oceidenteiii, (juem aquis astruximus, non solum a con*: 
sen&a coeli (de quo jam dictttm est) ubi iste motus in floti 
re est ac fortitudine praicipua, sed etiam a ten'a, ubi pro) 
tinuss videtur cessare, ita ut ista inclinatio sive motus verei 
sit cosraicus, atquc onmia a fasti^nis cteli usque ad inter^ 
riora terra transverberet. Intelligimus enim convcrsi-' 
oneui intam ab oi-ieiite in occidcntem Heri scilicet (quemr^ 
admodum revera invenitur) super polos australein eti 
borealem. Verissiine autem diligentia Gilberti nobis hoffi 
repent ; oiiuiem terram, et naturam (quam appellamus 
terrestrem) non delinitam sed rigidam, et, ut ipse loqui- 
tur, robustam, lial)ej'e directionem sive verticitatem lu- 
tentem, sed tamen per phuima exquisita expcrimonta se 
prodentem, versus :nistrum et boream. Atque banc ta^ 
men observationeni plane minuimus, atque ita corrigi- 
mus, ut hoc asseratur tantum de esterioribus concreti- 
onibus circa superficiem terra;, et mimmc producatur ad 
viscera ipsius tciTa; (nam quod terra sit magi>es interim 
le^i omnino phantasia arrcptum est ; fieri enim prorsus 
uequit, ut iiiteriora terrie simiHa &int alicui substantia'^ 



I 

I 




DE FLtSU ET REFLIXU MARIS. 



85 



quani oculua hunianus viilet, sitjiiuieni onuiia apud nos 
a so^ et aeleatibus hixiita, ^ubacta, aut infrocta sitit, iit 
cum iis. qure talcm luiria sunt locum, quo vis ca'lc^t'um 
ncMi pt>Metret, ncutiquam consentire posdint) s:d quod 
nunc ajfilur, superiores incrustationes give concrctiones 
terra; vldentur consentire cum conversioni bus ca?li, aoris, 
ntqiie aquarum, quatenus consistentia et detenniuala cum 
liquiflU et floidis consentire queant, lioc est, non ut voU 
vontur sutler polos, scd diri^antur. et vertnntur vcr.'tus po- 
los. Cum enim in omiii orbe voUibili^ qui vertitur super 
|>olos certos, neque liabet motum centri, sit participatio 
quaxlani natune niobiiis ct fixa* ; postquam per naturam 
consLsteritem, sive se detcrmiuantem, lipatur virtus vol- 
vendi ; tameii nianet, et intenditur, et imitur virtus ilia 
et appctitus dirigciidi se ; ut dircctio ct verticitas ad ]jo- 
los in rig'idis, sit cadcm res cum volubilitiite super polos 
influidis. 

Supcrest inqui^itio t«rtia. Undc ct quomodo fiat rc- 
ciprocatio ilia sexhoraria lestuum, quas iiicidit in quadran- 
tem motus diumi cum differentia quam dixinuis ? Id ut 
inteUigatur, supponatur orbem terra.-um luuvcrsiun aqua 
coopcriri, ut in dihmo generali. I']xistimanuis aquas, 
quippe ut in orbe integro, nequc impedito, semper in 
pi-c^ressu sc commotiu\is ab oriente in occideiiteni singu- 
lis dicbus ad wrtuui aliquod spatium (idqueprofecto non 
maffnuin, ob exsolutionem et enervationeni viriiun hnjus 
motus in confiniis terra*) cum ex nulla parte objc-L-tu ter- 
riB impcdiantur aqua, nut coliibeantur. Suppouatur rur- 
Btts, terram unicara insulam esse, cainque in longitudiiic 
exporri{i^ inter ausirum et septciitriones, qiioe forma ac 
situs motum ab oriente in occidcntcm inaxiuic trajuat ct 
obstruit; existimanms aquas cursmu suum directum et 
iiaturulem ad teui]>us perrecturas, sed nn-sus ab insula il- 
ia repercussas .paribus iutervalliii rclapsuras ; itaque uni- 
cum tantum fluxum maris in dies futurum fuisse, et uni- 
cum similiter refluxum, atque homm singulis circitcr duo- 
decim boras attributmu iri. Atque ponatur jam (quod 
verum est et tactum ipsum) terram in duas insulas divi- 
sam esse, veteris scilicet et novi orbis (nam terra austra- 
lis situ suo rem i.stam non magnopcre disturbat, quemad- 
modum nee Gr«enlandla aut Nova Zerabia) casque .ornbas 
insulas per tres fcrc mujidi zonas exporrigi> inter quas 



i 



8^ D£ FLUXU £T BEPLl'XU SLIRIS. ^^M 

duo ooetini Atlanticus ct australis interfluunt, et ipsi nun- J 
quom nisi versus polos penii; existimiunufi necessario.j 
scqui, ut duoisti obieea natxiram dupUcis reciprocatiouia I 
universa; moli aquarura iiisinuent et conmiUTuceiif, et fi- I 
at quodronsiUe motusdiumi ; ut aquis soUcet utrimquei] 
(rasnatis, fluxus et refluxus maris bis in die, per spatit | 
scilicet sex horarum, se cxplicet, cum duplex liat procea- J 
610, et duplex itidem repercussio. lUaa vera dus inaulse I 
s\ inslar cylindrorum aut columnarum, per quas esporri- 1 
gcreiitur ajqulii dimensiouibus et rectis littoribus, facile I 
demonstraretur, et cuivis occurreret iste motus, qui jac^i 
tanta vaiietate posituiae terrw ct maris confimdi v-ldetur i 
et obscurari. Neque etiaiii est difficile conjccturam c*- 1 
pere nonnidlam quatem iati motui aquarum incitationera^ 
tiibuere conscnt^meum sit, et quanta spatia in mio di»] 
coiificere possit. Si enim sumantur (in ^estimationcuu 
liujus rei) littora atiqua ex iis qux minus inontosa aut| 
depressa sunt, et oceano libero adjacent, et capiatur nien- 
sura spatii terr^, inter metam iluxus et mctam refluxus, 
interjacentts, atque illud spatiura quadrupUcctur propter 
ffistus siniinilis dicbus quaternos, atque is numeru^ rursus 
duplicetur propter ffistue ad adveraa littora ejusdemoce- 
oni, atque huic numero nonnihil iu cumulum adjieiatur^ 
propter omnium littorum nJtitudinem, quaj ab ipsa fos-s«{ 
mari semperaliquantumijisurguTit ; ista computatio illud ; 
spatium producturaest, quod globus aqu» unodie, si liber | 
ab imjiedimento esset, ac in orbe circa terram semper in ' 
progressu moveret, conficere possit ; quod certe nil lua^- 
Dum est. De differentia aubem ilia, qus coincidit in ra- 
tiones motu3 luna;, et efficit periodura raenstruam ; id, 
fieri existiniamus, quod spatium sexhorarium non sit men- ' 
sura exacta reciprocationis ; quemadmodum nee motos 
diurnus alicujua planetarum non restituitur exacte in ho* 
lis vigiuti quatuor, minime autem omnium luna. Itaque • 
mcnsura fluxus ct refluxus non est quadrons motiis stel-> 
larum flxarum, qui est viginti quatuor horarum, sed quar>^ 
drauH diurni motus hina>. 

MANUATA. 

Inquiratur utrum hora fluxus circuui IiitornAfriaeai>' 
tevertat horam fluxus circci (return Hcrculcum 1 Inqui- 
ratur utrum hora fluxus circa Norvc^am aiitevertat hov, 




DK FLUXU ET REFLUXU MARIS. 87 

ram fluxus circa Suediam, et ilia similiter horam fluxus 
circa Gravelingam ? 

Inquiratur utrum hora fluxus ad littora BrasUise ante- 
vertat horam fluxus ad littora Hispanite novse et Floridie ? 

Inquiratur utrum hora fluxus ad littora Chiiue non in- 
veniatuT ad vel prope horam fluxus ad littora Peruviae, et 
ad vel prope horam refluxus od littora AfHcse et Florida ? 

Inquiratur quomodo hora fluxus ad littora Peruviana 
discrepet ab hora fluxus circa littora Hispanis novse, et 
pardculariter quomodo se habeant differentia horarum 
fluxuum ad utraque littora isthmi in America ; et nirsua 
quomodo hora fluxus ad littora Peruviana respondeat 
horse fluxus circa httora Chinse ? 

Inquiratur de magnitudinibus fluxuum ad diversa ht- 
tora, non solum de temporibus sive horis. Licet enim 
causentur fere magnitudines fluxuum per depressiones 
littorum, tamen nihilominus communicant etiam cum ra- 
tione motus veri maris, prout secundus est aut adversus. 

Inquiratur de mari Caspio (qua sunt bene magnae por- 
fiones aquarum conclusas absque ullo exitu m oceanum) 
si patiantur fluxum et refluxum, vel qualem, siquidem 
nostra fert conjectura aquas in Caspio posse habere fluxum 
unicum in die, non geminatum, atque talem ut littora 
orientalia ejusdem maris deserantur, cum occidentalia 
alluantur. 

Inquiratur utnun fluxus augmenta in novUuniis et ple- 
niluniis, atque etiam in sequinoxiis, flant simul in diversis 
mundi partibus ? Cum autem dicimus simul, inteUigimus 
non eadem hora (variantur enim horse secundum pro- 
gressus aquarum ad littora, ut diximus), sed eodem die. 

MORjG. 

Non producitur inquisitio ad exphcationem plenam 
consensus motus menstnii in mari cum motu lunse; sive 
illud fiat per subordinationem, sive per concausam. 

ZYZYGI^. 

Inquisitio pnesens conjungitur cum inquisitione utrum 
terra moveatur motu diurno ? si enim aestus maris sit 
tMiquam extrema diminutio motus diumi, sequetur glo- 
bum terrse esse immobilem, aut saltern moveri motu longe 
tardiore, quam ipsas aquas. 



INSTAURATIONIS MA.GN^ 

PARS QUARTA. 



1 lijl 



SCALA INTELLECTTIS, 



FILTJM LABYRINTHI. 

ttVX CiT, 

INSTAURATIONIS MAGN.T, PARS QUARTA. 



DiFFicii.is sane foret reprehensio eorum, qtiibus nihil 
sciri placiiit, si clccretum durum intcrpretatioiie moUiore 
correxibsent Si quis eiiim osserat, Jwc ipsum scire, recta 
aceeptum, esse per causas scire, causarunj iiutcm cogni- 
tioiiem (^liBcerCj et serie etvehiti catena pcrpetua atl iio- 
ttssima nalurse scandere, adeo ut particularium rerum 
cognitio, absque exacta uiiiversa: tiaturffi comprclicnsioiic, 
proprie noti absohatur ; non facile iiiveiiias, quud saim 
cum judido coutradici possit. Nam et veram alicujus 
rei scientiam haberi posse, aiitequam mens iii causarum 
explicatione plane consistat, minus coiisentaiieuiu ; et per- 
fectatu miiversi cognitionem liumaux naturae attribuere 
atque asserere, temerariuni fortasae quiddain, atque iin- 
poteutis ciiju^dani animi ceiiseri possit. Venim illi con- 
tra, nulla hujusmodi usi interpretatione aut modcrutione, 
sensuum oracula prorsus prophanare non veriti sunt; 
quod cum summa rerum desperatione conjunctum est. 
Quod si varum omnino dicendum sit ; etiamsi ob hac 
caluninia abstinuissent, taroeu hiec ipsa lis intempescire 
et contentiose mota >ideatur, cuui citra istam, quam in- 
teltigere videntur, ipsissimara veritatcni, taiitus humauK 
, industiia; patcat campus, ut at res praepostcra et quasi 
^jwentis coramotte et pcrturbata;, dc extremis obtineiidis 
ilicitum, tantas in medio sitas utiUtatcs prictcrDiittere. 
^Nam utcujjque per veri et probabilis distmctionem, sci- 
entaiE certitudinem destruere, usujn retinere, videri vc^mit, 
[jatque, quoad activam partem, delectum rerimi ilbcsum 
li-elinqucre; tanicn, sublata ex aniniia bomiiiuin ventatis 
Icxquircudffl spc, proculdubio nerves inquisitinni humauae 
pncideruut, et promiscua qiuerendi Uceiitia^ invcnieiidi 
negotiura m exercitationeni quandam ingeuii et disputa- 



92 



SCALA INTELLECTUS. 




timiis ^erteruHt. Veruntamen negare plane non possu- 
mus, (juin si qua nobis cum antiquis intercedat societaa, 
ca cimi hoc genere philosophiae iiiiixinie conjuncta sit; 
cum inulta ah ilHs <1e sensiuim variatioiiibus, et judicii 
luuruim iiifirmitate, et de cohibendo et siiatinendo assensii, 
pi'udcnter dicta et animad^'ersa probcmiis ; quibus etiam 
iiniumera alia, quae eodena pertinent, mi] ungcre ponsemus ; 
adco ut inter nos et illos hoc tautum intersit, quod till 
nil vcre sciri posse prorsus, nos nil vere sciri posse ea, qua 
iidhuc gens humana ingiessa est, via, statuamus. Nequc 
Item hujus societatia nos pudet. Si enim in bunc coetiim 
redpiantur non solum ii, qui sententia et jilncito hoc 
tenent et opinantur, sed et illi, qui idem aut forma ij>sa 
interrogandi et objiciendi prs so fcrunt, aut conquereudo 
de reram obscuritate, et IndignaTido, fatentur, et qiutsi 
clamant, aut secrete aninio agitaiit, et raris et occultis 
vocibus vehiti insusurrant ; invenias in hoc numero viros 
ex antiquis longe maximos, ct contemplation um principcs, 
in quorum consortium includi neminem poeniteat. Pro- 
mmtiandi enim confidentiam fortasse unus aut alter ex 
antiquis usurpavit : neqiie tamen invaluit ea ipsa, nisi 
liaud ita pridem barbaris seculis, nunc autem factione 
qtiadam atque consuetudine et incuria retinetur. Sed 
tamen nirsus in luic, de qua diximus, societate facile quis 
pcrspexerit, nos erg-a illos \iros initiis opinionuin con- 
junctos, exitu in immensum divisos esse. Etsi enim prinio 
non miiltum dissentirc videamur, quod illi incompeten- 
tiam humaiii intellectus simpUciter, non sub modo asse- 
ramus; nibilominus hue res redit, ut illi, nullum huic 
malo remedium invenientcs aut sperantes, negotium de- 
serant, ct sensus ccrtitudinem invadendo, seientiani ab 
imis fundamentts evertant : nos, novam viam affevcntes, 
turn sensus turn mentis errores regere et restituere cone- 
mur. Itaque ilh, jnctam arbitral! aleam, ad ingenii quan- 
dam peregrinatJonem liberam et amoenam se vertunt; 
nobis ex opinione nostra diffidlis et rcmota obi'enit pro- 
vincia, quae ut generi humano felk ct fausta sit, perpetuo 
precamur. Itaque initia viarum secundo libro descripst- 
tnu9 ; eaadem ipsi continuo ingressi, tertio ])liEcnomena 
wniversi et liistoriani tracta\imus ; in quo ccrtc sylvas na- 
twree, et variatione iufinita esperimentonmii veluti foliis 







SCALA INTELLECTVS. 93 

opacas et obscuras, et observationum subtilitate, veluti 
virgultis et vepribus, implicatas, penetravimus et prater- 
ivimus. Atque nunc ad magis aperta fortasse, sed tamen 
ad magis ardua pervenimus, ex sylvis scilicet ad radices 
montium. Nam ab histoiia ad universalia certo atque 
constanti tramite (licet via nova et intentata) ducemus. 
Atque certe non male in vias contemplationum conveniret 
illud celebre et decontatum apud antiques bivium vit^e 
activ®, ex quo via altera, primo ingressu plana et facilis, 
ducebat ad prterupta et impervia ; altera, a principio ar- 
dua et suspensa, in plana desinebat. Nam eodem prorsus 
mode, qui jam inde a prima inquisitione immobilia quxdam 
in scientiis principia prensabit, quibus acquiescens csetera 
veluti per otium expediat ; ilium, si modo perrexerit, nee, 
nimium sibi placens aut displicens, ab inquisitione desti- 
terit, prioris vise fortuna manet. Qui autem judicium 
cohibere, et gradatim ascendere, et rerum, veluti montium 
juga, unum primo, deinde alteram, ac rursus aJterum su- 
perare cum patientia vera et indefessa sustinuerit, iUe ad 
smnmitates et vertices natiu« mature perveniet, ubi et 
static Serena, et pulcherrimus rerum prospectus, et de- 
scensus molli clivo ducens ad omnes practicas. Itaque 
consilium nostrum est, verffi et legitim® de rebus inqui- 
sitionis (ut in secundo libro prsecepta) ita hie exemplaria 
proponere et describere pro varietate subjectorum ; idque 
ea forma, quam cum veritate summum consensum habere 
putamus, atque ut probatam et electam tradimus. Neque 
tamen, more apud homines recepto, omnibus hujus for- 
muke partibus necessitatem quandam attribuimus, tan- 
quam unicie essent et inviolabiles. Neque enim homimun 
industriam et felicitatem veluti ad colunmam alligandas 
existimamus. Atque nihil ofHdt, ^uo minus ii, qui otio 
ma^ abundant, aut a difficultatibus, quas primo experi- 
entem sequi necesse est, liberi jam erunt, rem monstra* 
tam in potius perducant. Quin' contra, artem vermn 
adolescere statuimus. 



INSTAUBATIONIS MAGN^E 

PAHS QUINTA. 



.- i..- . ! '. 



PRODROAir, 

SIVE 

ANTICIPATIONES 
PHlLOSOPHIiK SEOlTiVDiE; 



IN'STAURATIONIS MAGNVIi PARS QUIXTA. 




PR.EFAT10. 



ExisTiMAUL's (.'Uin et aiiiaiitis ci^'is et viri prudentiK personun 
bene eimul siiBtiiiutsae, qui interrof^atus,. an optimas legis suiit 
dvibua dediHRet, Optima^ r«rte, diidt, ex iis, quas illi acccpturi 
fiuiisent. Atque certe quihus non tsntum bene cogitasHe Katin 
est (quod non multu secus eet ac bene BoninJAaHe) nisi obtineuit 
quoque, et rem ad eff'cctum perducant, 'm non optimn uttque-, 
sed ox m, qiuc probnri verisiTiiile et^t, potissima quutniloque eli- 
genda sunt. NoHs vero, licet tiumanam rempublicam, patriam 
coDimunem, Kummo pruHccjiminur amore, tanicn legisUtona ills 
ratione, et delectu uti lilterum non est. Nequc enim leges in- 
telleetui aut rebus dnmus ad arbitrium nostrum, sed tanquani 
scribce fideles ah ipsius naturte voce latas et prolaUs exctpimus 
et de&cribimus. Itaque sive illfe plac^ant, sire per opinionum 
sufiragia antiquentur, iide» nostra omuino exsolvenda est. Ne- 
que tamen spem abjeciinufi, quin sint atque exoriantm* apud 
posteros nonntdli, qui optima quaeque capere et concoquere pos. 
stnt, ct quibua en pertlcere et colere curie erit. Itaque ad ilia 
ipsa tendere, atque fontes remm ct utititatem aperire, et vionim 
indicia undique conquirere (invocata NiuniDi.s ope) nunqiiam^ 
dum in vivis erimus, desiGtemus. lidem nos de eo, quod ad 
omnes perdnere, ei in commune prodcase pussit, sultcili, dura 
ad majora contencUmus, minora non aepemamur (cum tlla r&- 
motu, htec parata esse soleant) nee potiora (ut arbttnimur) *t- 
ferentes, idcirca veteribus ae reccptis, qunminux ilia a])ud plurl- 
VOU IX. H 



as 



PR^FATIO. 







moK valfunt, inlirrccilimuB ; qmaetiam ea ipsa et aucta ct emeu*] 
ilula, et in honore esse cuplmuE. Necnieenini homince.autoinneM 
aut onaniHu, aut statim a rcccptis ct creditis ftbdnccre ctiuamiir. j 
Scd <iuemailnimlum sagilta aut missile fertur certe in procaisu,^ 
Med tamen interim conversioncs sims perpctuo expcdit progre- 
(lit-ndo, ct niltilomlnus rotaiido ; lU ct nos, dum «d ultemrftj 
rapimur, in icccptis ct cogiiilis volvimur et circiunfcrimurj 
yuamobrem now qtioque ratiunis ijtsius communis et demoi 
strMtionum vulgarium (abdicato licet imperio eanim) lionestft' 
opera utimur ; atquc ea, (jure nobis secimdum ca« iuventa et 
judicata sunt, tjuaque plurimmn ct veritatia ct utilitatis habere 
poesiint, pari cum caiterie jure proponemus. Sed tamen ncque^^ 
per liuc ii:B., qutp dc rationi&nativa; ct demon Htrationum vetenuaflj 
Incompctcntia dicta sunt, dtrogatuni quidquani intctligimus. 
Qiun ho&c potius jidjunximus ad tempus, et in gratiam eorum, 
qui jueta cxcusatione aut virium auC^ocoupationum rctard&d^ 
coiiternplationessuas intra veteres scientiarum plagaset provit 
cias, aut galtcm carum cuufioia contcrmirta, sistcrc voleiit ; 
deal ii>ii qui vcraui natarae interpretatiuncm secundum indie 
noHtra accedent, eainquc molienlur, loco diverticulorum n\it ta- 
iRTuaculurum in vi& pra*biU)rum ad Kolatium el tevamentuni 
eise quGAUl; atque interim Iminanas i'ortunas aliqua ex paTtv 
juvare, et mentea cogitationibub, qua~ paulo arctioiem cognaU- 
oncm habcaui cum naturn, poi'iiindere. Id vero ox fscidtMc 
ali(|ua nostra, aut ejus tiducla, minime ominamur. Verum no- 
1ns dubium iion e»t, si quis mcdiucris licet ingenii, scd tomcn 
aniiui luaturua, idola meutia sua; depoiiere, atque luquiaitiuueai 
de intcgro sibi deccrnerc, atque inter vera historia; natumlis »t- 
(|ue tijua eukuluH attenie ct diligentcr ct ]ibere versari vclit et 
ptuisit : qain ille ipse, quisquis sit, longe aLtiua In naturam pe- 
ncU'u.turua ait ex bc.ic, et prupnie ct genuinis mentis viribuSide- 
niqxio ex merJs antic-ipatiouibue suie<, quam per omuigeuaui uio- 
tonuQ lectioiiem, aut meditatiooem abetractam infiuitam, aut 
disputationes aatiidiias ct repetitas ; eui maclunas non admove- 
rit, nee inturprctandi formaiu iiccutus I'uerit. Quare et simile 
quippiam nobis ueu venire posee non ditTidimus ; prs^cTtim 
cum accedat iuterpretandi experimentum et cxen'itatio ; quani 
iptium habiluin menUH corrigeru et mutnie prubabile est. Ne- 
quc taiaen Kn.-c iu cam pattern accipi volrnnus. si lideju, quam 
antiquorum placiti^ denegavimus, uo&tris adhibert postulcmua. 
Quin contra u-stamur et profiteniiur, nos ip.soe istis, quec jam 
•piapoiMunu^, qualiacTUique ea s'axt, teneri miuimc relic, ut 




PR^FATIO. 99 

ma philosophise noatne sccundfe et inductivse tanquam integni 
serrentur. Cogitata antem ipsa spargerc, non methodo revin- 
dre Tisum est. Hsec enim forma pubescentilnu tanquam a 
stirpe de integro scienuis debetur ; atque ejus est, qui naa ar- 
tem consdtuere ex connexis, sed inquisitionem Uberam instltu- 
&x in singulis, in prsesentia tantum velit. 



H 2 




OPUSCULA PHILOSOPHICA. 



FKANCISCI BACONI 
DE VERULAMIO 

COGITATA ET VISA 

SB 
INTERPRETATIOXE NATURvt^ 

SIVE DB 

INVENTIONE RERUM ET OPEUUM. 



pRANCiscus Baconus sic cogitavit Scientiam, in cujus 
possessione genus liumaiiiim adhuc versatur, ad ceiiltu- 
dincin et nia^iiitudmera opcrum non accctlerc. Medicos 
siquidem morboa coinplurcs msanabiles pronuntiare, et iu 
reliquorum eui-a sa?piu8 en'are el deficere ; alchemista-s in 
spei siiae amplexibus senescere et immori : niagorum ope- 
ra fluxa nee fructuosa; mechanicas artes non inultum 
lucis a philosopliia j>etere, scd experientise te3as, lentas 
sane ac humiles, paulatim continuare. C.'asuni, auctorcm 
rerum proculdubio utilem ; scd qui per lonjyas ambages 
et circnitus donaria sua in homines Hpargat. Itaque vi- 
sum est ei ; inventa hominura. quibns ntimur, ailniwluni 
imperfecta et immatura censeri : nova vero hoc scientia- 
rum statu, non nisi per seculoruni wpatia c.\spectari ; ea- 
que ipsa, qucc hactenus humana exhihuit industria. pbi- 
lo8opbia5 hand attribui. 

Cogitavit et iUud ; in iis rennn humanarum an^fua- 
tiis, id maximc et wl pra^seas dq>loratum et in fiittunuii 
ominositm esse, quod homines, contra bonum suum, cupi- 
uiit ignoroiitinm ignominitt cximcre. et sibi per innpiam 




^^^^^^T COGITATA ET VISA. 101 

islam satislicii. Medicti^ eiiiin prneter cautelas artis siue 
(in quibus ad existunatioiicin artis titeticlam haud paniln 
pncsidii est) banc generfllcm vrlutl totiiis artis canfclam 
advocat; quod artis sutuinlirmitatcm in nutura: caliimiiium 
vertit ; et quod ars non attingit, id e.\ arte impossibUe in 
natura supponit. Nequc cprtc damnarl poti?st ai-s, cum 
ipsa judicet. Edam philosophia, ex qua incdicina ista 
(quam in nianihu.s h»ben)U!<) excisa est, haitei ct ilia et in 
sinu nutrit qu«dam positit aut plucita, iiiqutesi scvcriu* 
inquiratur, hoc omniiio persuaderi volunt, nil arduum aut 
in natura impcriosum ab arte vel ope humana eatspectari 
debcre. Ab hoc fonte illud : calorem nbtrisive soils, etca- 
lorem ignis toto geiiere ditferre : et illiid, composilionem 
opus bominis, at mistioneni opus solius naturae esse ; et 
similia : quie si diligentius uotentur, omnino pertinent ad 
\iiinianie potestatis circunitscriptionem muUliowain, et nd 
qiiaisitam et artificiosam desperationem, qua; non solum 
spei au^iria, sed etiam cxperiendi aleas abjiciat, et omnes 
industria' stinudos et ntnos incidat ; dum de hoc tantuni 
tolicitt sunt, ut ai"3 pei-fecta censentur, et glorite vanis- 
nmfe ct pcrditissim<T dant opcram ; scilicet, nt quicquid 
inventum non sit. id ncc inveniri posse credatur. Alche- 
ntista vero nd artis suffi sublev actionem en'ores proprios 
reo« substituit, secuin accusatorie re-putando, ae aut artii 
et auctonim vocabida non satis intellexisiie, imdc ad ira- 
ditionnm et ore tenus ekK[uionini stisnrros animum appli- 
cat, aut in practice scrupulis, propoitionibus, et momeii- 
tis aliquid titubatuni esse: unde exi)erinienta fehcioribus 
(ut putat) nuspidis in infinitum repetit Ac interim cum 
inter expcriraeiitorum vertiginosas ambages, iu inventa 
qiuedam, aut ipsa facie nova, an! utilitate imn contem- 
ncaida, tmpiugat ; hajusinodi pignnribus aninimn paacit» 
eaque in majus ostentat ct celebrat, rcliqua ape suslentat 
Magtis, cum nonnulla supni naturam (pro suo niniirum 
captu) prordus effid vidcat: po.stqimni \im seme! naturw 
facCam intelligit, imaginationi alas addit ; renique magis 
ct minus recipere vix putaL ; quare maximnrutn rerum sibi 
'.ijeptioneni spondet, non videns es!*c subjecta certi cujus- 
<lam et fere definiti generis, in quibus magia e( super- 
^titio per omues nationes et a'tates potucrit ct luserit* 
Mcchanicus autcan, si ei contigerit jam pridcm in^'ellta 




L 



102 COGITATA EX VISA. ^^^^^B 

gubtilius polir«, vel omorc elcgaiitius; out, qtiu iiepara-fl 
tim observaverit, componere et simul reprajsentare ; autH 
res cum usu rerum commoilius et fettcius ropiilare : atttH 
opus majoie, aiit etiam minorc, quam fieri consuevit, mo1«M 
et voluniine exhibere, se dcuium inter renuu inventoroflH 
numeral. Itnque visum est ei, homines rerum et artiumV 
novarum iuventionem, ut couatuni inanem et suspcctum,H 
fastidire ; vel credere, exstare ijuidem mvonta nobilia,sec^B 
inter paucos summo sUentin ct rellgione qmidam cohiberi ^| 
rel hue desceiidere, ut minores Istiis ijidustrias et inveibfl 
tonrni additamentn pro noris invcntiu t^liiuent. QuflH 
omnia co redeuiit, ut animcs honunura a legitimo ct con<^| 
stanti laborcj et a nobilibuij et generc humano dignis in-A 
ventorum pensis avet-tant. fl 

Cogitavit et illud ; homines cum operum varietatem et 
pnlcherrimum apparatum, qufe per artes niechauicaa ad 
cultum humanum cong^sta sunt, oculis subjiciunt, eo in- 
clinare, ut potius ad opulentife huimmae admirationem, 
quom ad inopije sensum accedant : miiiime videutes, jiri- 
tnitivas hominis observationes et natura- operationes, quae 
onimie aut primi motus instar, ad omuem illam varietatem 
sint, nee multas nee aite petita.* esse : cetera ad paticii- 
tiam hominum et subtUem et ordinal urn monus vel iiistru- 
mentorum motnm pertinere : atque iti liac parte <iffifitmni 
cum bibliothcca mire congruere, quae et ipsa tantum U- 
brorum varietatem ostentet, in qnibus si diligeutius iifefl 
trospicias,niI aliud,quamejnsdemreiiniinitasrepetitiones 
reperias, tractundi moflis et structuraquadam novas, Inven- 
tione prffioccupataa. Itaque vbum est ei, opinionem copiEe 
inter cauans inopire poni : et turn ojiera, turn doctritias, ad 
intuitiun nunierosa, ad examen pauca esse. 

Cogitavit et illud ; eas, quas liabemus, doctrinas ea amM 
bitione et affectatione proponi, atquts in eum modum effor- 
matas ac veluti persouatas in conspectura venire, ac si sin- 
gulee artes omui ex parte perfecta; cssent, et ad cxitum 
perductffi. Hujusmodi enim methodis, et iis partitionibus 
tradi, quse omnia prorsus, quse in illud subjectum cadere 
possunt, tractata complecti et condudere videantur. At- 
que licet membra lUa male impleta, et quod ad ^ividum 
aliquem rerum suecum attinet, destitute sint : totius ta- 
men cujufldam formam et rationem pr» se fcrrc, eoquc rem 




^^^^^^ COGlTAT.l ET VIS,!. 103 

per<luci» ut |)Aiur<-it|iii»ilani, iKH|ue ilia ex optiitiu ()(>lcctu, 
recepUi auctoruiii NcripUi prt) intt-^s ipsis et propriis urti- 
biis halx'antnr. C'lim taiiuru prlini ct Hiitiqiiissiini vcn- 
tutis iiK|uLjitt»i-cs, lucliorc- fide ac c^ciitu, striontiam, quaui 
ex reruiii coiUeinplatioiie dcccrperc, ct iii usiun condere 
8tiituelKtiit, ill aphonsnios fortaKse, sivc breves, ca'^dcmquo 
j*(MirsJis, HOC inutlHwiis revinctas, sententias conjicpre soie- 
rent: quio cum et renim inventaruiTi mida simulaclira, et 
rtrriim noii iiiventaruin niimifesta spatia et vacua indica- 
rcut, iniiiua fallcbunt : atque homimim in^enia et medita- 
tiones ad judicaiidum et ad inveniendiini siinul cxcit&btmt. 
At nunc sck-ntiaK lis modis exliiberi, i]Xi\ fuUmi iisuqifiit, 
non judicium solicittnt, et auctoritatu triwti Ijetis inve»- 
tionura conatibus intercttiaiit ; adeo ut omiiis suceessio et 
devolutii) disci pljiiarum, personas ma^istri et atiditom 
complectatur, uuu tiivc'uturis et ejus qui itivcnti^ aildat : 
unde nectssario evenire, ut scicntise suis hwreant veatigiis, 
nee loco oinnino nioveantiir. Quod et per niultu jam se- 
ciila usu venlt, eousque ut non solum luisei'tia inauuat as- 
sertion sed etiam qu^stio maneat qua^stio ct codcm ))laiic 
sttitu alatur. Quare visum est ci. colunmiis nou ultra pro- 
grcdiendi mag«oi>ere jlixas esse et quasi fatalcs, ot mirum 
minimc esse id baud obtineri, cujus odipisccndi bomiuea 
uec spe nee desiderio tcncantur. 

Cogitavit et lllud ; quae de hominum turn desperationc, 
turn fastu, dicta sunt, quod ad pleroaque scientiarum sec 
tatoroH attinet, nlmis alte petitu base; turbam cnim longc 
ma.'dmam prorsus aliud agcre. Doctriiinm siquidcm vel 
juviini ot delectotionis causn peterc, vel ad usum et emolu- 
meutum professoriuni, vel etiaui ad onianientum et existi- 
iiiatioiiis sux adminiculuin : qiia> si ut finis scientianim 
proponaiitiir, tautem abest ut homines id velint, ut ii>sa 
<loctnnarum nuissa augmentum sumat, ut ex co, qum 
prccsto est, masso nil ampUus quserant, quuni quantum ad 
usum destiimtum vertere et decoqucre possit. Si quis 
autem in tanta multitudine scientiam aftectu ingv^nuo et 
propter se expetat, inveuietur tanien rerum potius varie- 
tatem, quam veritatcni, .aiicujKiri. Quod si et vcritatis sit 
inquisitor scverior, ilia ipsa tamen Veritas erithujusmodi, 
que res jam in luccm proditas subtilius cxplioet, non qnic 
novani lucein exeitet. Sin odhue studium cujuspiaiu in 



104 <H)«1TATA ET VIHA. 

tantuiii expundntur, ut et novam luctrm aiiibiat : earn scili- 
cet hicxini adaniabit, qus ex long:mquo contcmplationes 

spcciosiis ostenfet, noii qua^ ex propiiiqiio opera et inventa 
nobilia demonstrct. Quarc visum est ei, codem inrsus 
refcrri, scilicet mirum non utlque esse, curriculum noo 
confici, ciun lioiiiines ad ImjvisiTiodi minora deflectant : 
multo ma^t5 cum nee ipsa iiitita uilliue uili, quod sciat, 
mortalium posita sit et defixn. Metam autem non alinm ' 
esse, quani ut genus humanum novis operibua et potcs- 
tatibus eontinuu dolctur. 

Cogitavit ct illud ; iutcr ista scieiitiarum detrinienta, 
naturalis philosophiic sortem pruj omnibus minus n>quani 
esse : ut qU£C n laboribus hominuni leviter occupata, fa- 
cile deserta, nee majorem in modum culta et subacta ait. 
Postquam enilin 6de3 Christiana adolcnt ct rcccpta est, 
\on^c niaximam ingeuionini piirtcni ad tlicolof;iani se con- 
tult&se, hominumque ex hue parte studio ct umplisnnm 
prsemia pioposita, ct oinnis generis adjiimeiita copiosissi- 
me suTjiiiiiiistriLta esse. Quin et ievo .siijieriore potLssimas 
philosophorumcommentationes iumorali phi!osophia(quae 
ethuicis magna ex paite vice tiieotogiie erat) consumpliw 
esse : utrisque auteui tcmporibus sumnia ingenJa baud in- 
frequent! numero ad res civiles se opplicasse, prffisertim 
durante magnitudine Romana, qute ob imperii aJtiplitudi- 
nem plurimorum operis indljfebat. Earn ipsam vero seta- , 
tein.quanaturalisphilosophiaapudGrtecosinaxinieflorere ^1 
visa est, fuisse particulani teniporis mininiK diuturnam : ■ 
ac subinde contradictionibus ac novorum placitorum ani- 
bitione corruptam et inutilem redditam. Ab illis aut«m 
usque temporibus neminem prorsus nomiuHn, qui natu- 
ralem philosopliiam ex professo eolat, nee ejus inquisition! 
immoriatur, adeo ut ^irum vacuum et integrum hiec sci- 
entia janidiu non occupaverit, lusiquis forte monachi ali- 
cujus in cellula, aut nobilis in villula lucubrantia excniplum 
ndduxerit, quod et rarissimum reperietur, Sed factum 
deinceps iiistar traiisitus cujusdam et poiitistemii ad alia, 
uiagnamque istam scientiaruni mntrem in ancillam luuta- 
tam esscj qua medicinal aut nmthematicis operibus niini- 
■atrct, aut adolesccntium iminatura ingenia lavet et im- 
buat, veluti tincturn quadain priinji, ut aliain rursua feli- 
auB et commodius cxcipiant- Itaque visum est ci, natu- 




COGITATA ET VISA. lOJ 

ralem philosopliiam, incumbentium paucitate^ et festinft-^ 
iione, et tyrocinio destitutam jacere. Nee ita multo post 
.visum est ei, hocad universum doctrinarum statum sum- 
mopere pertinere : omnes enim artes et scientias ab hac 
stirpe revuisas, poliri fortassis aut in usum effingi, sed nil 
admodum crescere, 

Cogitavit et illud, quam molestum ac in omni genere 
difiicilem adversanum nacta sit philosophia naturals, su- 
perstitionem nimirum, et zelum religionis csecum et im- 
moderatum. Comperit enim ex Graecis nonnullos, qiri 
primum causas naturales fulminis et tempestatum insue- 
tis adhuc hominum auribus proposuenint, impietatis eo 
nomine damnatos : nee multo melius exceptos, sed in 
idem judicium adductos, non capitis sane sed famee, cos- 
mographos, qui ex certissimis demonstrationibus, quibus 
nemo hodie sanus contradixerit, formam terras rotundam 
tribuerunt, et ex consequent! Antipodas asseruenmt, ac- 
cusantibus quibusdam ex antiquis patribus fidei Christi- 
anae. Quin et duriorem (ut nunc sunt res) conditionem 
sermonum de natura effectam ex temeritate theologorum 
scholasticorum, et eorum clientelis, qui cum theologiam 
(satis pro potestate) in ordinem redegerint, et in artis fa- 
bricam eMnxerint ; hoc insuper ausi sunt, ut contentiosam 
et tumultuariam Aristotelis philosopHiam corpori religi- 
onis immiscuerint. Eodem spectare etiam, quod hoc se- 
culo baud alias opiniones et disputationes ma^s secundis 
ventis ferri reperies, quam eorum, qui theologiae et phi- 
losophise, id est, fidem et sensus, conjugium veluti legiti- 
mum, multa pompa et solennitate celebrant, et grata re- 
rum varietate animos hominum permulcentes, interim di- 
,vina et humana inauspicato permiscent. Rcvera autem 
si quis diligentius animum advertat, non minus periculi 
naturali pMosophise ex istiusmodi fallaci et iniquo foede- 
re, quam ex apertis inimicitiis, imminere. TaU enim foe- 
dare et societate recepta in philosophia tantum compre- 
hendi : aucta autem vel ad dita, vel in melius mutata, etiam 
•ererius et pertdnacius excludi. Denique versus incre- 
menta, et novas veluti oras et regiones pbilosophias, om- 
nia ex parte rehgionis, pravarum suspicionum et impo- 
tentis fastidii plena esse. Alios siquidem simplicius sub- 
vereri, ne forte altior in naturam inquisitio ultra datum 




106 C30GITATA ET VISA. ^^^^^^^ 

etconcesBum sobrietatis tennitium peitetret, trnduceiifes 
noil rccte ea, qua; cle diviiiis mysteriis dicuutur, quonitii 
jnuUa sub sigillo divino dausa mancnt, m\ occulta natu- 
rae, quie iiuUo interdicto sejjnriiiitur : alios callidius conji- 
cerCf d media ignorcntur, siiiguliiud iimiiumctvirguloui 
divinam (quod religionis, ut putant, maxime ititersit) fn- 
cilius referri ; quod nil aUud est, quam Deo per memla- 
cium gratificari velle. Alios ab esemplo metucre^ ne mo- 
tiis ct mutationes philosophic in religioneni iucurrant ct 
desinant Alios denique aolicitos vidcri, ne in naturae 
inquisitione aliquid inveniri posait, quod rcligionem labe- 
factet. Qu£E duo eogitata iucrethditatem tpiumhun sapi- 
wit et. sapientiam aniinalem ; posteriiLs auteui absque iui- 
pletate ne !n dubitationem aut suepiclonem Tenire potest. 
Quare satis constabat, m hujusraodi opinionibus multutn 
iiifirmitatis, quhi etinviditB et fennenli iion paruni, suli- 
essc. Naturalem enim philosophiara, post verbum Dei, 
certissimam superstitionis medicinnm, eandom probatissi- 
muni fidei alimentum esse. Itaque merito relig-joni tnn- 
quam fidissimam et acceptdssimam aiiclUani attribui : cum 
altera vohintatem Dei, altera potestatem nianifestct. Nc- 
que evrasse eum, qui dlxerit ; ' Erratis ntacicntcs Scri|)- 
tiiras et potestatem Dei', informationem de voluntate, et 
meditationem de potcstate, nexu individuo copulanteni. 
Quie licet verissima siiit, nihilominu:^ ilUid nuutet, in po- 
tentissimis natiiralis philosopliise impedinientts, ea, qua 
de zelo imperito et superstidoue dicta sunt, citm contro- 
versiara numerari. 

Cogitavit et Ulud, in monbus ct iiistitutis acadcmia- 
rum, collegiorum, ct similium conventuuni, qua; ad doc- 
tortmi hominimi sedes et operas mutuas destinata sunt, 
omnia pro^essui scientianim in ultcrius adversa iitveniri : 
frequentiam enim multo maximam professoriara primo, 
ac subinde meritoriam ease. Lectioncs autem et exerci- 
tia ita disposita, ut aliud a consuetis ne facile cuiquam in 
mentem vcniat cogitare. Sin autcni alieui tiKjuisitionis 
et judicii libertate uti contigerit, is se in magna sulitiidine ^ 
versari statim sentiet. Sin et hoc toleraverit, tameii in 
capcBfienda fortima industriam hanc et magnanimitatrm 
sihi non levi inipec^mcnto foreexperietur. iStudiacniui 
honiinum in ejusmwb locis in quoruudara auctorum scrip- 




^^^^^^ COGITATA ET VISA. 107 

ta veluti i-elegata esse ; a quibus si quis cli&scntiat, ant 
controver»am moveat, cnntinuo ut homo turbidus ct re- 
nim iiavarmn cupitliis airripitur ; cum tamcii (si quis ve- 
rus lestimiitor sit) raiignum diicrimen inter rcruni ci\ili- 
um ttc artium iidministrationeiu reperiatur. Non eium 
idem |)ericiihim ;i nova luce ac a noro motu instare. Vy- 
rum in rt-bus civitibus motum etiamm melius suspt^:tui)i 
ease ob perturbationem, cum civilia auctoritate, consensu, 
Tnina, opinioiic, non dcmonstnitionc ct veritatc, constent. 
in artil>ii.s autcm et scicntiis, tanqunm in metidli fodinis, 
omnia iions ojicribus et ultc-noribus prog-resabuii strepure 
debcre. Atque recta ratione rem seitii habere. In vita 
autein visun) est ci, doctrinarum politiam et admitiistra- 
tinrieni, quie in uau est, adentiarum augmenta ct propu- 
ginein durissiine premerc et cobibere. 

Cogitavit ct i]lud; etiani in opinione hominum ct sou- 
su <!oinmuni, multa ubiqiie occurrere, quae novas scienti< 
arum accessloiies libera uditii proliibeant. ftla\linam 
enim partem liomiiium, prsrsciitibus non iequiiuij in anti- 
quitotem propendere, ac credere, si nobis, qui nunc vivi- 
mus, cjL sors obvenis.set, ut quic ab niLti()ids quasita ct 
iuventa sunt, }>vinii tentai'emus, nos corum pciL>ji lougo 
ititervallo non tuisse aM][uaturas: credere similiter, si qtii^ 
etiani nunc, injcenio suo confisus, inquisitionem de inte- 
gro siiseipere allwiet, Inuic bujusce rei eventum fore, ut 
uut in ipsa incidat, quiE ab antiquitate probata sunt : out 
siuie in alia, qum, ab antiquitate jampridcm judicata et 
rcjccta, in oblinoncm merito ceaserc. Alios, spreta om- 
mno gcnte et I'acultatc humana, utriusquc tcmpons, yive 
antiqni sive uovi, in opinioneni labi curiosam et fiujwrsti- 
tiosam; existimantes, scicntiarum primordiaa spirilibiis 
numassc, ct ab eorum dignatione et consortio similiter 
nova inventa auctoramentum habere posse. Alios, opi- 
nione nia^n-s Bobria et severa, sod diflidentia graviore, de 
auctiore-scientiarum statu plane desperare, natura; obscu- 
'itatera, brevitatem vitie, seiisnum fallacdas, judicii infir- 
itatem, et experimentorum difficultntea et immenaas va- 
rietates reputando. Itnquc hujusmodi spei excesaus, qua^ 
majora, quam qua; liabemus, spondeat, esse Jmpotentis 
aninu ct immaturi, atque Ifcta scilicet principia, media 
ardua, extrema confiisa habere, nee niiiiorein desi)erati- 






106 



COGITATA ET VISA. 



vntva prxmii, ({iiuin faeti, esse : scieniias sit{uidem in inag» 
nis ingeniK proculdubio innasci et augeri ; precia aut^m 
et asttniationes scientiarum ]>enes ])opulum aut princi* 
pes viroe, uut alias mediocriter doctn?;, esse. Jtaqueiton 
eoruitdi'm propositioneiii scivntiaruni et judicium esse: 
undc fieri, ut ea lantum inventa vig-eant, quie populari 
judicioct scnsui conimiini nccommodata sunt: ut in De- 
mocriti opinione de atomls usu vpiiit, quic, quia paulo 
remotior crat, hisii cxcipicbatur. Itaque altiores con- 
temulationcs niitura*, quo:*, fere rcUgionis iiutar, duras 
sensibus hominum accodcre necessc- est, oriri aliqiiando 
posse, scd fcrc non multo post (nisi cvidenti Rt excelienti 
utilitate dcmonstreutur ct commcDdcntur, quod hue us- 
C[ue factum non est) opiniomim vulgariuui ventis agitari 
et exstingui ; adeo ut tempus, tanquam fluviuK, Icvia et 
inflata vehere, gravia et solida niergere cousucvent. ^■'i- 
sum est ei itaque impetlimentii melioris scieiitiarum !<tatus 
non tantum externa et adventJtin, »ed et innata etex ip- 
sis sensibus hausta esse. 

Cogitavit et illud, etiam verborum notiu-ani vagam ct 
male terminatani iiitellectui homiimm illudere, et fere 
vim facerc: verba enim ccrta tanquam numismata esse, 
quE vnlgi imagineni ct principatum reprsesentent : ilia 
aiquidcm secundum populnrcs notioncs et rerum accep- 
tioucs (qua: maxium ex parte crroneae sunt et confusissi- 
m») onmia eomponere et dividere ; ut etiam infantes, 
cum loqui discimt, infelicem errorum cabalam haurire et 
irabibere cogantur. Ac licet sapientiores et doctiores se 
variis artibus itb Uac servitute vindicare conentur, nova 
vocabula fiiigendo, quod durum, et definitioiies interpo- 
nendo, quod nwilestum est, nuUis tamen riribus jugum 
I excutere posse, quin iniinitte etiam in ucutissimis dispu- 

I tationibus controversia de verbis nioveantur, et quod 

I multo detcrius est, istcB ipase prava; verborum signaturae 

I etiam in mcntcm radios »uos et impressioncs rctlectant ; 

I nee tnntura in scrmone molestje, sed etiam judicio et in- 

I telleetiii infestte sunt. Itaque visum est ci, inter inter- 

I nas causas erniruni banc i{>sam ut gnivem sane et innox- 

I iam poncre. 

I Cogitavit ct illud, praetcr comimmes seicntiannn et 

I doctrinarum diflicultatee, philosophiani naliu-alcm, prie- 

h 



1 



I 



COGITATA ET VISA. 



109 



Kerttm activnm ct operativam, otiani alia propria habere 
prsjuflicia ef impedimenta. Noii parvam enim exiHtima- 
tioim jacturam et fidci fccis.sc per quosdinn pracuratores 
s\ioSf \eves H vanos, qui parliin ex credulitate, partiin ex 
impoitturii, htimanuni genus promissis oneraruiit^vitte pro- 
longationem. senectutis retard ationeni, doloruin levatio- 
nem, Haturaliuin defectuimi rejiarationem, seiisuuni de- 
ceptioncs, afTectnum ligatioties et incitationcst iiitdlectu- 
alium faruUatum ill uminati ones, exaltation es, sulMtantia- 
runi trimsmutatioiies, niotuuni ad libitum niultiplicatio- 
nes, lUhis impr«.HKi()iie.s et alt«rationes, renim iuturanini 
divbiationes, rcmotanmi repra'Sicntationcs. occullarura re- 
vetationcs. ct aliH complura pollicitundo. \ cnmi de istis 
lai^toribiis opiiiari. iion multum alxuTaturiim. qui istius- 
modi judicium feccrit. Tantum nimirum int*rcsse inter 
horuni vaiiitate-^ ct veraa artcs in pliilot^ophia, quantum in- 
Iprsit inter pugnas Julii C»saris aut Alcxaiidri : et rnrsu« 
Amadiitii ex (ialiia. aut Arthuri ex liritannia, in historia. 
Constat enim {-Ifirisainvos illos impcmtores majoni revera 
prtestiti&se.quaiu umbratilcs isti licroes fecisse iingaiitur ; 
sed modts ct viis nctionum minime fabulosis et prodi^nsis. 
Itaque aKjuura iioii esse fidcni \eriB nitoiioria.' derogare, 
quia ilia a falMdtiJ quandoque laesa et violata n\t. Nam Ix- 
ionem e nutio Centauros, uec ideo minus Jovem e vera 
Junonc Helx-Miet Vulcanura, virtutcs scilicet adinirandas 
et divinas, iiiitura; et artis, genuisse. Quse licet vera com- 
periantur, et homines absque rerum (liacrimine incredulos 
esse sumniffi sit impcritrie : visimi tamcn ust ei, veritatis 
aditum per hujusmodi commenta iiiterclusum aut ccrte 
arctatum jampridem esse,et vaiiitatls exccssusetiam nunc 
omncm magiianimitatem destruere. 

C'ogitavit et illnd, reperiri in animo humaiio inclinati- 
onem quandam a naturainsitam, ct homiaum opiiiione et 
diaciplina nonnullu corroboratam, qua; naturalls philoso- 
phiffl, activie nimirum et operativa*, progressus remorata 
sit et averterit. Kam esse opinionem aive lestimationem 
homidam et damnosam. mimii nempe inajestatem mentis 
ImmaniE, si in experimentis et rebus particularibus, sensui 
subjectis, et in materia tcrminatis, diu ac muJtum versetur : 
prfcsertim cum huiui^mof]) res ad inquirendum taboriosfc. 
ad ineditandum ijfuobilt^s, ad dicendiim asperffi, ad prac- 



I'M COOITATA KT VISA. ^^^^^^ 

ticam Ultberales, numero iuHnita;, ct subtilitate pusUlai 
videri solcant, et ob liujusniodi conditiones gloria: artium 
minus siiit accommodata;. Qiiam opinionein. s'lve animi 
dispositionem, vires raaxiinas simipsis^e ex ilia altera opi- 
nione data et eoramentitin; qua veritaa humanie mentis 
veluti indigena, nee aliunde cominl^raiis;«t sensusintel- 
lectum magis excitare, quarainformai'o iissert-hatur. Ne- 
que tameai errorem huiic, et mentis (ai veriun nonien qu£&- 
rat\ir)aUenationeiTi ab iis ulla ex parte correctaiii, qui sen- 
sui dcbitas, id est, priinas partes tribueruiit. Quiii et hos 
quoque esemplo et facto suo, relicta prorsus naturali his- 
toria, et mundana perambidatioue, omnia in iTigenii agi- 
tatione posiiisse, et inter opaclssima mentis idola, sub spe- 
cioso contemplationis et rationalium nomine, perpetua vo- 
lutasse. Quare visum est ei, idtud rerum particulariiim 
rqiudium etdivortium omnia in familia huinanu turbasse. 
Co^tavit et Ulud, non tantum ex iis, qua; obstant, con- 
jecturam capiendam ; fieri enim posse, ut huniaiii generis 
fortuna istas diflicultates, et vincula pcrfrcgerit et Bupe- 
raverit. ItaqueiUudvidendumacpenitusintrospiciendum, 
qualis sit ea philosoplua, qucB recepta sit, aut alia quse- 
piam ex antiqim, qu£ instar tabids naufragii ad littora 
nostra inipulsa sit. Atque invenit,phiJosophiaiu naturalem, 
quam a Grxcis accepimus, piieritiam quandam scietitiae 
ceiiseri : atque habere id quod proprium puerorum est, 
Ut ad garriendura prorapta, ad geiierandura inliabilia et 
iminatura sit. Hujus autem philosophic jam consensu 
prineipem Aristotelem, intacta fere ac illibata natura, in 
communibus notionibus, atque earum inter se compara- 
tione, collisione, t-t reduetione, inutiliter versatiim esse. 
Neque sane quicquam solidi ab eo sperari, qui etiam mun- 
dura e calegoriis eftl-ecrit. Parum enim intcressc, utrum 
quis materiam, formam, et privatioiiem, an suhstantiam, 
qualitatera, ct relationem principia rerum potent : verum 
istis sermonibus supersederi oportere. Nam et justam 
confutattonem instltucre (cum neque de principiis, nee de 
demonstrationum roodis conveniat) immemoris esse. Et 
nirsu-s homineni, tantam auctoritatem et fere dictaturani 
in philosophia adeptum, per satiram pracstringcre, lerim 
pro dignitato serinonis Itistituti, ettamen superbuni fore. 
Ilium sane dialix:tici» rationibus, utpote a se (quod i]i»e 



i 



n 



k 




^■^^^ COGITATA ET VISA. 1 1 I 

Hcetitius gloriatur) oriuiidis, naturalem philosqiliiam cor- 
nii»sse. Verum ut Ulum mittomus, Platonem virum sine 
dubiu oltioris iiipfetiii fukso, ut qui at fannarum cogni- 
tinnein aiiibirel, ft inductioue per oinnm (uoii od prin- 
cipia tantum) uteretur : sed inutiU utrobique rationc^cum 
inductioncs vuj^, formas abstractas preiisari-t ct redpe- 
rv.t. At(jue hujua pliilosophi si qiiis attcntius ct scripta 
et mores consideret, euro de philosophia naturaJi iion ad- 
moclum 3olicit\mi fuissc reperiet, nisi quatenus ad philo- 
sopbi nomen et celebrilatem tueiulam.vel ad majistatein 
quand;un tnoralibus et civilibius doctrJnis addendam et 
adspcrgcndam sufficcrct. Eiuidem naturani noii minns 
theologia, quam Aristotdem dialectica, inficere: et, si 
vcrum dicenduni est, torn prope od poets, quam illc ad 
sopbigtfe partes acccdcrc. Atquc horuni plucita ex ipsis 
foutibus haurire licere, cum opera eorum exstent. Reli- 
quorum Yero, Pythagorte, Empedoclia, Heracliti, Anax- 
ag«ne, Democriti, Parmenidis, XenophanJs, et aliorum, 
(liversam rationeui esse, quod illorum opinJones per inter- 
nuntios quosdam, ct famae, et fragmenta solummodo 
habeamus ; atque idcirco majore inquisitioue, ac majore 
ctiam judicii iutegritate (qua sortis iniquitatem levet) 
opus esse. Sed tamen cum summa diligentia ac cura om- 
ncm dc illis opinionibus auramcaptasse; ut quia|uld de 
illis* vcl dum ub Aristotele coufutantur, vel duni a Platone, 
Tcl Cicerone citantur: vel in Plutarchi iasciculo, vel in 
Laertii vitis, vel in Lueretil poemate, vel alicubi in quavis 
alia sparsa tnemoria et mentione inveniri possit^evohHsse : 
et cum fide et judicio librato examlimsse. Ac primo sane 
dubium non esse, quiti si opiniones eorum in propriis ex- 
Btarent operibm, majorem firmitudinem habiturae fuissent, 
cura theoriarum virea in apta et se mutuo sustinente par- 
tium liarinoiiia, et quadam in orbem demonstratiouB con- 
sistant, iduoque per partes tradita? infirmsB siiit': quare 
non contemptim <le illis judicium feci&se. Reperisse etiam 
inter placita tarn varia, Iiaud pauca in ol)3ervatione na- 
ture, ct causarum assignationc non indiligentcr notata ; 
alios autcm in aliis (ut fere fieri solet) feliciores fuifse. 
Tantummodo PythagoriE inventa et placita (licet numeri 
ejus quiddam pbysieum umuant) tidia majore ex parte 
fuisse, quae ad ordinem potius quendani religiosonmi inn- 



112 CftCJITATA RT VISA. ^^^^^H 

daiidum, quam ad soholam in pliiiosoplun nj>en<>ndaiiv 
pcrtinerent ; quod et eventiis comprohavil. Nam ciindein 
discipliiium plus in Imnvsi Maniirlimonim vl .siipcrstitioiifl 
Mahuiueti, quam ajnui philosophos, valuisse. Reliquos 
^ro physicos certe tuisse; atque ex its noniiullos, qui 
Aristotele \ut\fi;e et altias et aciitius in natunini penctra- 
veriiit. Atque ilium scilicet Ottomaimorum mort- in fra- 
-tribua trucidandis occupatum ftiisHe ; qiiod et ci ex voto 
iua:cssit. Veruni et de Aristntele. et de rdiquis istis 
GrfBcb, noil dissimile judicium focit, esse niniirum hiijua- 
modi plncita ac theorias relnti diversa divcrsarum fabnla- 
rum in tlieatro argumenta, in qnandani vemimilitudinein, 
alia elei^ntius, alia nepligentius. ant crassius confictft ; 
atque habere quod fabularuin propriiim est, lit veris nar- 
rationibus concinniora ct eommodiora \ideaiitur. Nequ^ 
in iatis tantum exhibitis ct publicatis theoriis, Immani iii- 
^eiiii peregrinaliones et errores se sistere aiit finiri po- 
tuisse. Nisi enira mores horainuni et afii^ctus, et reruni 
ci\iliiini incliiiationes. hiijnsniodi novitatibns (etiam in 
conteinplatlvis) adversie et infenste exstitissent, cliibitLm 
minime esse, quui et alite itiidtK in naturali philosophra 
Beetle introduetie fuissent. Quemadjno<lum enim in astro- 
nomicis, et Us quibus terram rotari placet, et ii^ qui per 
eccentricos et epicycles motus expediunt, eonitn, qu» 
in ctelis sub sensu apparent, patrocinia, ct atlvucationes 
aeqtic et aiicipites sunt ; quin et tahularuni calculi utris- 
quc respondent : eodem modo ct multo etiani facilius 
esse in naturab pbilosophia coinplures theorias cxoogitare, 
kinge intet se ad invicem differentes, scd tamen singulis 
ribi constantes, et iiistantlarum vulgariam, qua? in ejus- 
modi qusBstionibus jiidicia eiercere solent, suffVagatione 
obutentes, atque in diversa trahentes. Neque enim de- 
fiiisee, qui nostra et patrum letate novas philosophiic no- 
turalJs fabrieas meditati stmt. Nam Telesium nostra 
memoria seenani eonscendisse, et novam fabtilain ej^sse, 
ma^is argumento probabilem, quam plausu celebrem : et 
Fracastoriura non ita pridem, licet novam scctam non 
degtrrit, tamen liberiate judidi et inquiMtionis honestis- 
nmc usum e&se : Cardaninn etiam non minus ansum, sed 
le^iorcm. Quin et nuper Gilbertum nostratem, cum natu- 
ram maf^netis laboriosiseime et magna judicii firmittidine 



I 





COGITATA ET VI8A. 



113 



«t constaiitia, necaion experimentorum rnagno comitatu 

et fere airniine, perscruta(us essct, statim iiovk in philo- 

sophia naturali st-ctaB imminere ccepisse : nee Xenophanis 

nomen in ludibrium versum expavissc, in cujus sententiam 

inclinabaf. Hos itaque, ct si qvu sunt, aut erunt, hoium 

similes, antiqiiorum turbee aggregandos, imam enira caii- 

demque onwHura rationcm haberi. Esse nimirum homines 

secuiuluiii piiuca pronuntiantes, et naturam levitcr attin- 

gentes, nee it:i se illi iminiacentcs, iit aut contcinplationum 

veritatem, aut operum utilitatem asscqui possint. Credere 

eniin ex lot piiilosopiiiis, per tot annnrum spatia clahoralis 

ct cultis, nc unum quidera expcrimcntum adduci posse, 

quod, ad hominuiii statiun Icvandum aut Jocupktandum 

spectet, et kujustntidi speculationibus vere acccptnm re- 

ferri jxissit. Quin contra. Aristotelis de quatuor elenientis 

commentuni> cui ipse potius nuctoritatem quam princi- 

piuni dedit (quod a%-ide a mcdicis acccptum, quatuor 

complexionuin. quatuor luunorurn. et quatuor priraarum 

quaiitatuni coiijugationes post se traxjt) taiiquam malig- 

num aliquod et iufaustura sidus, infinitani et mcdicinEe^ 

necnon coiupluribiis nieclianicis rebus, sterilitatem attu- 

lisse; dum homines perhujusmodi conciimilates ct com- 

pendio&as ineptias sibi satisficri patiente», nil amptius 

curant. Quaestionum interim et controversianim turbas 

circa hujusmodi pliilosophias undique sonare ct rolitare ; 

adeo ut fabula lUa de Scylhi in cos ad \ivum compctcre 

\ideatur, qua virginis os et vultum extulit, ad uterum 

vero monstra latrantia succingebantur et adhaerebaiit. 

Ita habere et istas doctrinas qusedam primo aspectu sj)o- 

ciosa, sed cum ad partef gcneratioitis ventum est, ut 

fi"uctum ex se eilant, txun ml prteter lites et inquietas dis- 

putationes iiiveniri, quiE partus vicem obtineant. Atque 

illud interim notandura, quic de placitorum rejectione 

dicta aunt, opinionibus tantura. non mgeniis auctorum aut 

laboribus derogare, Quanto enim quis ingenio et studio 

»Baxime valeat, eundem, si natura;lueem et hiatoriam, et 

>-erum particularium evidentiam descrat, tanto niagis in 

Ohscuriorcs et magis peri>lej;os pliantasianira et idolorum 

**ecessus et quasi specus se detrudere et involvere. Neque 

i»isuper, generales pliilosopliiarum tlieorias argui, ut par- 

^icukres et infcrionun causarum aisignationes, qute in 

VOL. IX. T 



114 COOITATA KT VISA. ^^il^^^M 

luijiismodi philosophoniiu oppribus reddi et qua^ri solentj 

I probentiir : verum et has nihilo illis meliores e*sc, noin 

taiitum (junil «b illis pende;!iit, st'd ijihk! el ipsa* mtllanlfl 

, scvevitatem uiqniMtioiiLs prte sc fcrndt, ad paiilo noliora^ 

|,ct fere obvia detluceiiles, in quibus mens bumann Icviteifl 

acquiesciit tt aibi complacent, veruni ad inteiiora naturflflrj 

minime penetrantes. Atque boc \itii (quod omnimn iii-4 

, star est) semper babentes, ut experimenta, et effecta jann 

nota, cohffirentia quadaiii I't vciuti reticulo conncctantJB 

ml eoruni, quje nota stmt, justam mensuram facto : sedl 

neutiquam causam aliqunin aiit reg'ulam dcmonstrentJfl 

quoB ^o^'a nee prius co^nitti cft'ecta aut experimenta de-1 

signet. Atqiic post has pbilnsnpliiaruni oras peragrataM 

se iindique ciiTmiispieientcra etiain ad antiqnitatis penefl 

tralia onilos cojijecisse, veluti versiis tractiini quendan™ 

nubilosum et obscurum. Atque scire se, si minus sincerra 

fide agere vcllt-t, noii diffidle esse boininibus persuadew™ 

apud antiquos snpientes, din ante Grsecoruni temporaS 

scientiam de natura, niajore virtiite, sed niajore etiaid 

fortasse sik-ntio, fioruisj^e : atque idco solennius fore eiM 

quse jam affenmtnr, ad ilia referre ; ut novi homines scm 

lent, qui nubJIitntt m antiqna? aUciijiis prosapife per geiiew 

logiarum ruinores et conjecturns sibi afifingunt: sed seM 

rerum evideiitia trctum, omnis imposlurse conditionem 

rcciisasse ; et qualenicunquc ipse opinioncm de illis secuM 

habeet, tamen ad id quod ngitur non plus mteresse pofl 

tare, ntrum qua" jam inveniuntur, antiquis cognita, et tmH 

rerum vic■i^:^it^ldiues occidentia et orientia sint, quam Mm 

minibus cxirx esse dcbere, iitrnm novus orbis fuerit imulfl 

ilia Atlantis, ct veteri niimdo cognita, an nunc pritmuJ 

repertft. Rerum enim iiiventioiiem a natura; luee petetH 

dam, unn ah antiquitatis tenebris repetciirfam esse. iSM 

terea venire alicui in mentem posse, de ebemistanim arte 

give pliilosopliia taceri : quod se honoris causa I'ccisse ; 

qnia cum illis plulosophiis, qua? prorsus operum eifteta 

sunt, cotijungtre nolucrit; cum ipsa invcnta nobilia non 

pauca exliibuerit et donarit. Verum fabwlam illam in 

banc artera non male congruere, desene^qui filiis aurmo 

in vinea defossum (nee satis scire quo loco) Icgaverit; 

unde illos ad nneam diligeuter fodicndam %ers<>s esse, et 

aunim quidrm nullum r<'pcrtiim. sed Wndcmiam ra ctil- 




COr.lTATA ET VISA. 



115 



tura lactam uberiorem. Similt modo ct Cheniiff; filios, 
dum auniin (slve vere sive secus) defossum invenirc sata- 
gunt, niovpudo et fxperiendo hand pairo proventui ho- 
uanibiis et utilitati futsse. Sod illonim inventa non alio 
modo, iit'c rntione aliqua mcliore, quam artium mecha- 
nicaTiim prinoipia et iiicrcmcnta cteiiisse^ id est, per cx- 
perientiam mcram. Nam pliilosopliiam et speciilativam 
eorum, r^m minus snnam esse : et illis, de quibus locuti 
jam sumiis, philosopliiarum fabulis (luriorein. Utcunque 
eniin principiorum tnixs imentum nou inutile Paerit, sed 
rebu3 aliqiia ex parte finitimuni : tanien maxiiTia ex parte 
COS. paiicis distil la tionum experimcntb aasue^os^ omnia in 
phUosophia ad separationes et liberationes retulisse, vera- 
pom alterationiini oblitoa. Illam autera opinioiiia faljricara, 
qua veluti basi eoruin pliilo.'^ophiii nititur, nempe e=sc qua- 
tuor rerum matrices sive elementa, in quibus-semina ft 
species rerum foetus suos absolvaiif, atque hsec quadri- 
formia c«ie, pro differentia nimirum cujusque elementi, 
adeo ut in ccclo, acre, a<][Ua, terra, nihil iiiveniatur, quod 
non habcat in tribus reliquis conjugatum nliquod et pa- 
rallelum ; huic certe phnnta&tiea? rerum naturalium ptia- 
langi peritum naturs contemplatorem vix inter sotnuia 
sua locum daturum. Neque dissimiles esse rerum bar- 
monias, qute naturalis Magis cultoribus placiierunt ; qui 
et ipsi per rerum sympathias et antipathias omnia expe- 
dicrat; et ex otiosis et supinissimis coujecturis, rebus vir-' 
tiites et ojwrationes admirabiles affingunt. Verum et its 
se parcere, quod inter tot fabulas, tameu opera aliquando 
exhibcant: licet ea fere hujusmodi sint, ut ad admira- 
tionem et nontatem, non ad fructum et utilitatem accom- 
modata sijit. Sed tamen et novitatia hunc usum plerum- 
qiie Cisse, ut sdnus naturie nonnihil excutiat, et luce saltern, 
SI 'minus actu, juvet. Quare visum est ci, neque in Grae- 
corum, neque in novorum homiiium placitis, neque in 
alchemite aut naturalis magia; traditionibus aliquid inve- 
niri, quod ad ojies Inunanaa niajorem in moduiu augendas 
spectet. Itaque liaec omnia vel oblivioui devoven<ia esse, 
vel poputaribus studiis permitteuda, duraveri scicntiarum 
ftlii alio currium dirigaiit. 

Cogitant et illud, etiam de demonstrationum modis vl- 
dcndum: demonstrationes enim potentia quadam philoso- 

I 2 



H6 COSITATA ET VISA. 

phiam esse : atqtie prout iUeb aut rcctae aut ]>rav» sint, inde 
(Idctriras pcrfectas aut imperfcctas sequi, probabile esse. 
Comperit aiitem, demonstration's, qmr in usu sunt, ncc 
plenas.nec Mas esse. Neque tanicn sensibus dero^iidum, 
• quod quidam teceruat. Semuum ctiini crrorcs in singulis 
ml sumuiani sdcntiaruiii non multiim facero ; quin et ab 
' intellectu, fidclius iiifbrinato, corrig^i posse. Sed inttdlec- 
tum ipsum, nattira sola fretum, sine arte et disciplina, re- 
bus imparcm et minorem, sine cunctatione [ironuntian- 
dum, Neque enim aut ita capaccm esse, ut omnif^'-enam 
particidarium supellectilem ad intbrmationem nccessnriam 
rccipint et iltsponat, neque ita vacuum et purum, ut re- 
rum imagines veras et nativas, absque phantasia et tanc- , 
tura admittat. Quin ccrtissimum esse, turn generaliicr. 
mcntcm liumanam iiistar spcciili iiuequalJK esse, qiiee rc- 
rum radios secundum propria) sectioiiis aiiguJos, et non 
Bupcrficie plana, suscipiat et reflectat; turn etJam cuique 
ex tducatione.hludJis, et natura sua, vim quandam .swluc- 
toriam,et quasi dEemonem fainiliarem adesse, qui mentem 
variis et vunls spectris ludat et turbet. Neque propterea 
ad (ipininuem Acatiireptda; devenieudinn. Cuilibet ciiini 
maiiifcstum esse, nulla nianus constantia, nee oculormnju- 
dicio niaxime exquisito, liueam rectam, vel circijlum per- 
fectum. deseribi posse: attsunen admola re^iila, aut circi- 
no circumducto, rem presto esse. Atqui in nieclianicis 
manus hominum luidas ad quantula opera suflicere : eafr- 
dem vi et ope instrumentoruin vastis-iima qufeque ac rur- 
BU8 fiubtilissiina vinccrc. Scqui igitur ut ad arteni con- 
fucicnduni, ct dc deraonslratione, qua; per artcm regitur, 
viaendum sit. Atque de 8ylloglf,mo, qui Aristoteli ora- 
culi loco est, paucis sententiam clauilendam. Rem esse 
nimii'um in doctrinis, quee in opinionibus hominum positK 
stmt, veluti moralibus et politicis, utilem ct intellectui 
manum quandam aiixiliarem; rerum vcro naluralium sub- 
tilitati et obseuritati imparem et iueompetcutem. Nam 
syllogismum ccite ex pi opositionlbus constjire, propositio- 
nes ex verbis, verW notionam sive animi toucwptinim tes- 
tes et signaciila esse. Quamobrcm notioncs ipste, qua; 
verborum animiE sunt, si vagie, nesciiE. ncc satis definits 
fuerint (quod in naturalibus longe maxima ex. parte fieri 
coiisuevit) omnia mere. Ilcstare mductioncm, tanquam 



» 



COGITATA ET VISA. 



nr 



nltimum et unicum rebus subsidium el perfugium : neque 
immerito in ea spes sitrts esse, ut qua: opera laboriosa et 
fida rerum suffni^a colligere, et ad intellcctuni perferre 
possit. Venim et hujus iiomen tiintutnniodo nottim esse; 
vim et usuni liomiiieit hactenits latuisse. Do iiulucttune 
cniiii ita dcwnifiidum : in usti ejus atque etiam forma ho- 
milieN diiplidtcr peccasse; prinioquod morte impaticntcs 
et compendia viarnm undiqiic Iwstrantes, et qua;(Iiim in 
certo ponere, circa qure, tanquam circa polos, (lisputatio* 
nes verterentur, properantes, earn tnntum ad jfeneralia 
sdentiarum principia adhibuerunt, media per sylloppsmo- 
rum derivationes expcdire temere sperantes. Kiirsus, 
quod de syllogismo accurate, de hac autem dcmonstrati- 
one cursim ct n^ligenter ioquirentes, formam ejusdcm 
meditati sunt admodum simplicem ot plane puerilem, quae 
per enumLTationem tautuin procedat, atque propterca 
precarid non necessario concludat. Itaque cum circa de- 
bnwn.stratioiieH talia cogitet, mirum nemini vidcri posse, m 
j)hi!osophia natural! aibi cum aliis, sive vctcribus si^'e 
)vi«, non conveniat Neque enim fieri posse (quod ille 
sr jocum dixit) ut idem st-ntiant qui aquam et qui vinum 
bihunt. nios enim liquoreni iniVibere crudum et ex in- 
ellectu vel sponte mnnatitem, vel industrla quadam hau- 
stum: sc autem liquorcm parare ct propinare ex infinitis 
uvis, iisquc maturis et. tempestivis, et per raecmos decerp- 
tjs et coUectis, ct subinde in torculari pressis, et in vase re- 
purgatis, et elarificatis, constantem, qui f amen ob omni iu- 
ebriandi qualitate rectificetur, cum nil prorsus phantasi- 
arum vaporibus ti-ibuat aut relinquat. Quare visum est 
.^, philosophiasillos.quas jamdiidum dixinuis, non tanfum 
propter opcruin stcrilitatent, sed ctian> [troptcr demon- 
itionum infirmitatem et fallacias rejici, cum non solum 
rebus desertffi, aed et ab auxiliis, qua* sibi paraverunt, 
ittttutie ac proditjc sint. 

Cogitavit et illud, etiam dc invcniendi niodis, qui in usu 

sunt, Beparatim videnduni, sj mcnlo siliqui sint. In hac 

ciiim parte non tarn crrorcs ct devia, quam solitudinem et 

vacua inveniri; quod stupore quodam animum perculerit. 

J JJon ulli mortalium cordi aut curs fuisse, ut ingenii et In- 

rtelleetiiH Immani vires ad artesct scientias inveniendas et 

Ipromovcndas dirigeret, eoque viam muniret : sed omnia 



118 COGITATA ET VISA- ^^H^B 

vel traditionuin ciiligini, vel argunieiitoruni vesti^is et,] 
tiirbini, rel casus et experientite undis et ambagibus per- ] 
niissa esse et pcrmitti. Itaijuc noii ainc causa fuiA'^e, quod I 
npud .^Egvptios (qiii rermw inventores, more apud anti- 
quitatem recepto, consecrare solebant) tot brutonim effi- I 
gies in lemplis reperirentur ; cum animalia rationis cipcr- I 
tin ex jequo fere cum hominibus natura opevationum in- | 
ventoxes iiierint, neque ad lioc homines sua prxrogativa 
admoduni usisunt: sedtamendeiis.quie fiuiit,videndum. 
Et primo de inveniendi modo simplici ct inarti6cio.so,quod 
hominibus familiare est, id non aJiud esse, quam ut is, qui 
se ad inveniendum aliquid comparatel. accingiturj primo 
qua ab aliis circa illud dicta sint, inquiratetevolvat: de- 
inde meditationem propriam addat. \'erum ut quia vel.J 
alionun fidei se commlttat, ve! spiritura suum solicitct.et ] 
fere invocet, ut sibi oracula pandat, rem prorsus sine fun- 
damcnto esse, setiui inventionem quae apud dialecticos re- j 
cppta sit. Earn scMummodo nomine tenus, ad id, quod agi- 
tUT, pertinere. Non enim principiorum et axioniatum 
esse* ex quibus artes constant, sed tantum eorum, que iliis I 
consentanca videntur. Dialccticani enim magia curiosos, I 
et importunos, et sibi ncgotium facen»entes, ad fideni ct 1 
Teluti sacramcntum cuilibet arti prx:^tandum notissiiuo rc-tj 
sponso rejicere. Restare experieutiani meram.qute, sioe-i 
currit, casus, si quaisita sit, cxperiinentum nominatur. At- j 
que banc non aliud quam (quod niunt) scopns ^solutas I 
esse. Quin ct cos, qui in aliqua natura vel opL-ralione per 1 
multam ct crraticam quondam experimentorum \ariatio- J 
nem,rcvelanda et iu lucem oducenda sedulo occupati sunt, j 
aut attonitos stare, aut vertigiiiosos circumire, aliquando 1 
gestientes,aliquando confujsos., atque semjier Invenire quod 
ulterius quadrant. Neque prorsusalitcrfieri posse. Insciam 
enim et impcritam valde cogitationem esse, alicujus rei na- 
tiiram in seipaa perscrutandi : eandem enim naturam in aliis 
latentein, in aliis manifestam et quasi palpabilcm esse ; at- I 
que in iUis admiratioiiem,inhi8 ne attentionemquidem mo? 1 
verc: veluti cam coi-porum naturam, quae separation! resis- I 
tit» in a<iuarum bul^fis rem sane subtilem, et fere ingeiiio* 
earn vidcri, qua: hujus rei gratia in pellicular qua-sdani in 
bijemispluEriiformameffictasse conjiciunt. Eandem in lig- 
no vel lapide non magnopere notari.sed eolidi appellatiMie 



COtilTATA KT VISA. 



119 



f ruiisniitti. Qunrc visum c:tt ei, liaminibus iion taiii igtio- 
rantiam.qiiam infclicitatem<[uandam,imputari,cuiii aair- 
liculo et via per infortimiunt aut bJandimenta lirfiexcrint, 
nun in (*jiisdtm wp-itiis iniiuu av. streiiuos prcpstiterint. 

Cogitiivitet illutl, fiiiein nliqnaiulo desperatioiii, aut sal- 
tern qiKTitnoiiiisiinpoiKMidum: ar ilhul putivis virlenduni, 
an oiiinino cessandom, et iLs, qua: Imbcimis, uteiutmn sit, 
an alitiuid, ut melius rc^ (irocudaiit, tcntaiiduni ft moli- 
endum. Ac primum fmis ipsius et projKwiti mcritum et 
pretiuin iutm.Ti par esse, ut iji inatcriQ dura ct opcre ar- 
duo major fiat industrite accensio. Veniebat autcm ei in 
meiiteui, antlquis seciilis, rerumiiiveiUoribiis (moduraox- 
ccdeiite liominujii affectu et iinpetu) tlivinos lioiiores at- 
tributosesse. lis autem, qui in rebus dviltbus mercban- 
tur, quales erant urbium ct inii>erioi'um conditoies, legis- 
latorcs, patriavum a diutinis ma lis liberatorcs, tyroimidum 
debellatoi-Gs, et bis similes, intra hei-oum inodum bonores 
sti-tiij-se. Npc inimtfHto banc distiiictiniieiii priscis illis 
tctriporibiiy invabiiMSC, cum illoruin hcneticia ad iiiiiversum 
genus Imiuaiiuio, boruni ad eertas rt^ones et definitas 
bomiinmi .scdes pcrtincrcnt : ilia insuper sine vi uut per- 
turbationc huinanani vitam l>carent : ha;c vero non absque 
tumultu ct nolentia fere introducta sint. Quod si parti- 
ciUaris alicujus inventi utilitas ita bomiues affecerit, ut 
eum, qui uiiiversiim g^>nu5 luimunum uiiicn aliquo beno- 
iieio compleeti posset, homiuc majorem putarent : at 
niulto Celsius inventum esse, quod alia omnia invcnta par- 
ticidaria potcntia quadam in se contincat, ac animam 
buitiHiuiin oaraeribui; liberct, eiquc vias apcriat, ut ad nova 
et ul Itriorji quEeque ductu certo et recto penetrare poKit. 
(.Jueniadmoduni enim seculis piioribus, cum bomines in 
nuvigmido per atellarum tantum obscrvationes cuarsum 
dirigtibont, cos veteris aanc contiiientis eras legisse, aut 
maria aliqua minora ct nwditerranca trajccissc : nccossc 
autem fui<>se, uRuni acus nauticae, ut duccm v\sb tnagis fl- 
dum, innotui*!*, aute<(uam oceanus trajicerelur, et novi 
orbis r^onus delegerentur. Simili prorsua ratione, quae 
hucustjuc in arlibus ct soientiis bominum invenfa sunt, po- 
tuififie iiiHtinu-tu, usu , obscrvatione, meditatlone, aperiri, ut- 
potc seiunii propiora. Antequnm vero ad remotiora et 
oficultiora nature appeUere liceat, uecessario priecedere. 



120 



COaiTA-TA ET VISA. 



P 



utmeliorct perfectior mentis humana usus et adoperatJo 
i- inveniatur. Quare Imjusccmodi iiiventum proculdubio 
temporis partuni iioliiliaslinuin, et veru masculum cssf. 
Rui'5iiamStripturissacrisnotabatSalomonemregein,cura 
i' imperio, auro, magnificentia operum, satclHtio,minulitia, 
' sen'orum et ianiiilorum puk-lienima descriptione et ordi- 
\ ne, cla&se insuper, noiiiinis claritudine, et summa lionnnvira 
' admiratione floreret, nil horum tainen sibi gloriac duxissc, 
I vcrum ita pronuntiasse : ' Gloriam Dei esse rem cclarxv 
' ■ gloriotn regis autem rem invenire ;' non aliter ac si diviiia 
natura innocenii et benevolo puerorum ludo delectarctur, 
qui ideo se abscondunt ut inveniantur : ac anlmam hunia- 
nam sibi collusorem in hoc ludo, pro sua m homines in- 
dulgcntia et honitate, optavcrit. Atque banc iiiveniemK 
gloriam earn esse, qua; numanam natiiram nobilitct, nec 
interim cuiquam mortalium molesta sit (ut civilia esse so- . 
lent) nec conscientiam in aliquo remoretur aut mordeat," 
sed omnino mcritum et bcneficium sine alicujus pemicie, 
injuria aut tristitia, deferat. Lucis euim naturam puram., 
ct absque malefido esse ; uaum ejus perverti, ipsani nou 
pollui. Rursus etiam hominum studia et ambitiones rcpu- , 
tons, tria ambitionis genera reperiebat, ^i modo uni ex iid 
id nomen imponere fas sit; primamcorum qui ad propri- 
am ])otentiamm patriis suis amplificandam magna conteii- 
tione feriuitur : at<iue banc vulgaron esse et dcgencrem. ■ 
Secundam eorum, qui patrite sua; potentiam inter huma> , 
num genus provehere nituntur, qua; sane plus habet dig- 
nitatis, cupiditatis baud minus. Tertiam eorum, qui ho- 
minis ipsius ave humani generis potentiam et iniperium 
in rerura universitatem instaurare et attoUere conantiir ; 
quiB reliquis proculdubio et sauior est et augustJor. Ho- 
minis autem imperium sola scientia constare : taiitum cnim 
potest quantum scit : neque ullas vires naturahum causa-, 
rum catenam pertingere posse : naturam enim non aliter 
quam parendo vinci. Cogjtabat etiam et animo volvebat, 
quaJia sint, qua; de virtute ac vi invenlorum tam simplici 
Ct mora, quaui ea, qufleeum merito etbeneficio conjuncta 
sit, cogitationem subire possunt. Acillam quidemnon in 
aliia manifcstius occurrere, quam in trihus iUis inventis, 
quae et ipsa antiquis incognita, et quorum primordio eti- 
am noWs obscura et ingloria sunt ; artis niminim impri- 



I 




COGITATA ET VISA. 



121 



jnendi, pulveins tonnentnrii, et acus nauticee. Hew: enim 
ria, nuinero scilicet paaca, ac inventii noii multum devia, 
' 'reruin faclem, et statmn in orhe terrarum niiitasse : pri- 
inum in re littTHrin, secundum iu re IwUiea, tcrtium in re 
'iiavttli, unilc infinitns rL-rmn mufntiones secutiis esse, atten- 
tiusiiitmmtibua conspicuas ; ut non imperium aliquod, non 
«cta, non stcUa majorcm cfficaciam et quasi influxum in 
res tmmanas hnhuisse videatur, quam ista mechanica ha- 
buenint. Quod aiitem ad merita attiuet, id optirae per- 
cipi, si quis considcret, quantum intcrsit inter hominuni 
vitam in excultissima aliqun Europe provincia, et in regi- 
one aliqurt novis India; maxinic fcra ct barbara. Tantum 
sane ut merito liomincm honiini Dcum esse, non solum ex 
au\ilia et beneficio, sed ex status eoniparatione, dici pos- 
sil, Atqne hoc non solum, non ccelnm, non corpora, sed 
artes pra;.stare. At non novum orbem scientiarum, et no- 
vum orbem terrarum in eo conventuros, ut Vetera novis 
tint longe cultiora. Quin contra necessc esse, acccssiones 
artium m, quje jam Imbemus, raulto se ostendere pra'stan- 
tiores, ut qufe naturam non le^iter inflectercj sed vincere 
et subigere, et in imis fiindainentis concutere possint: fere 
eniin pcrpetuo fieri, ut quod tnventu sit obvium, id opere 
sit iiifirmum, cum radices demum reriim virtute valida, 
ca^iem situ abditiesint. Si quis auteni sit, cuijn contem- 
plationis aniorcra et veneraliouem cft'uso, ista operura frc- 
queiis, et eum tanto honore mentio, quiddam asperum et 
ingratum sonet, is pro ccrto sciat, se propriis destderiis ad- 
versari ; etenim in natura, opera non tantum %'ita: Ijcnefi- 
cia, sed et veritatis pignora esse. Et quod in religione 
verisaime rcquiritur, ut fidem quis es operibus monstret; 
idem in naturnli philosop)iifi competere, ut scientia simi- 
liter ex operibus monstretnr. Veritatem enim per ope- 
nim indicationem.. maf^is quam ex arguraentatione, aut 
etiam ex sensu et pateficri et probari. Quare uiiam ean- 
ilemque rationem, et conditionis humana:, et mentis do- 
tanda: esse. Itaquc visum est ci, qusc de finis, quern ani- 
ro() metimur et dcstinanuLs, dignitate dieta sunt, ea non 
verbis in majus aucta, sed vero minora esse. ' 

Cogitavit ct tllud, quae de finis excellentla dicta sunt, 
posse votis similia videri. Ilaque videndum sedido, quid 
&im afTulgeat, et ex qua parte sc ostendat : ac ctu'aadum. 



i22 COOITATA ET VISA- 

,fW rei optinui! tur piilchernmsB amort; capli, severitatcm 
i,judicii aitiittamus aut inuiuamu^. Consciitaiitium cniai 
.esse, prudeiitiam chilcm m hiic parte atlhibere, qua ex 
prsscripto diflidit, et de luunani» in dcteriuft conjicit. 
' Leviore^i igitiu- tt|)ei auras rejicicndas : cas autem, qus ali- 
quid ftrmitudinis habere vidcntur, discutiendas. Atquc 
auguria rite capienti, primo illud ocrcurrebat, hoc, quod 
agitur, ob boni naturam eminentcm manifesto a Deo es^e : 
i.atquc in operibus dinnis tcnuissinm qutcqiir principia 
ipvciitum traHcre. Etiam ex natura tcniporis Ijcnt- omiiia- 
L]t>atur : omnium cnim consensu V^critat^m Tcuiporis iiliam 
[i^sc. Sumnise ijEritur infirmitatis ft pui-iilaiiimitatis esse, 
auetoiibus iiifinita tiibiicre, aiictori autem auctomra, al- 
que omnia auctoritatis, Tempori, jus suum denegare, Ne- 
qiie solum de temporis cominuiii jure, sed et de nostra! 
ffitatisprffirogativabenchperabat. Opinionem emm, quam 
homines de antiquitate fovent, neglig:ent€m esse, ac rix 
verbo ipsi congntam. Antiquitateni eniin proprie did 
muiidi ipsios senium, aut a?tatem pTOvectioreuL Atque 
revera coiisentaneum esse, queniadmoduni majorem re- 
rum bumaimrum notitiam et Tuatmi us judicium ab hoininc 
sene expetamus, quain a jurenej ob experientiam, et eo- 
rum quffi vidit, et audivit, et cogitavit multitudiuem : eo- 
dem modo et a nostra letatc (si nrcs suas nossct, et «x- 
periri et inteiidere vellet) raajora, quam a piiscis tempori- 
biLs, sperari par esse ; utpote astate niundi grandiore, et 
iniinitisexperimentis.ctolwcrvationibuscumulataetaucta. 
Ncque pro nibilo ajstiinandum, quod per loiiginquas illas 
ua^igatLoncs et pere^riuationcs. ^ux nostra state incre- 
buerimt, plurinia in natura patucrnnt, quse novam phUoso- 
pliiai lucem affundere possint. Quin ct turpe homiiiibm 
esse, si globi materiatis tractus, terrarum Wdeiicet, mo- 
rium, ostronun, nostris temporibus in immensum apcrti 
et illufltrati sint; globi autem intellectualis lines intra ve- 
tcrum inventa et angustias stetermt. Etiain tcmpnrum 
conditionem in Europa, civilium rerum respectu, iion alie- 
nam esse. Aucta Anglia, pa<:ata Gallia, lassata Hitiipama, 
immota Italia et Germania. Itaque bbratis regum maxi- 
monmipotentiisjCt incusso iiationum uobi]is.sim6rum statu. 
rc$ ad paccm, quie scientii^ in»tar tempe.striti^ ucrcnae et 
benignje mt, iiioliuare, Ncque ipsum rci litcrariffi statum 





COGITATA ET VISA. 123 

hisce temporibus tncoinmoduin esse : sed et quandam op- 
portumtatem praa se ferre, turn ob imprimendi artem, an- 
tiquis incognitam, cujus beneficio singulonim inventa et 
cogitata fulguris modo transcurrere queant, turn ob reli- 
gionis controversias, quarum tsdio fortasse homines ad Dd 
potestatem, sapientiam, et bonitatem in operibus suis con- 
templandum facilius animum adjicere possint. Si quis au- 
tem sit, qui consensu et temporis diutumitate in yeterum 
placltis moveatur, is, si in res acutius introspiciat, due- 
tores admodum paucos, reliquos sectatores tantum et nu- 
merum esse reperiet ; homilies nimirum, qui ab ignoran- 
tia ad praejudicium transierunt, neque in verum consen- 
sum (qui interposito judicio fit) unquam coi'erunt. Afe- 
que ipsam temporis diuturnitatem recte consideranti in 
angustias parvas rcdigi. Nam ex vi^ti quinque anno- 
rum centuriis, in quibus memoria hominumfere versatur, 
vix qiunque centurias seponi, quae scientiarum proyentui 
utiles et feraces fuerint, easque ipsas longe maxima ex 
parte aliis scientiis, non ilia de natura sata£ et cultas fuisse. 
Tres enim doctrinarum revolutiones et periodos nume- 
ral! : unam apud Gtfficos, alteram apud Romanos, ulti- 
mam apud occidentales Europs nationes : reliqua mimdi 
tempora bsllis et aliis studiis occupata, et quoad scien- 
tiarum segetem sterilia et vasta inveniri. Atque de, tem- 
pore sic cogitabat: etiam ex casus vi et natura hujusmodi 
divinationem sumpsit. Casum nimirum proculdubio mul- 
tis inventis principium dedisse, sumpta ex natura rerum. 
OKasione. Nura ideo in ignis invento Prometheum noyffi 
Indis ab Europseo dissensisse, quod apud eos siiicis non 
est copia. Itaque in his, qme prsesto sunt, casum lar^us 
inventa exhibere ; in iis, qme ab u&u quotidiano semota 
sunt, parcius sed utcunque omnibus seculis parturire et 
parere. Neque enim causam videri, cur casus consenuisse 
putetur, aut eifcetus jam &ctus. Ig^tur ita cogitabat, d 
honunibus non quserentibus et aliud agendbus multa in- 
venta occurrunt, nemini sane dubium esse posse, quin iis- 
dem qiuerentibus, idque via et ordine, non impetu et di^ 
sultorie, longe plura detegi necesse sit. Licet enim semd. 
aut iterum accidere possit, ut quispiam in id forte fortuna 
incidat, quod magno conatu scrutantem antea.fug^t, ta- 
men in summa rerum proculdubio contrarium inveniri. 



1.: 



24 



CORITATA ET VISA. 



Casura enira operari raro, et sero, et sparsim ; artem con^ 
tra constaiiter, et compendio. et turmntim. Etiam ex in- 
ventb ipsis, qiiie jam in lucem prodita sunt, de iis, qiu ' 
adhuclatcnt,conjecturainrectbsimccapiputabat. Eorur 
nutem nonnuUa ejus esse gtneris, ut antoquani invonireit 
tur, baud facile cuiquam in m^ntein vcnisset, de iis aiU 
quid suspicari. Solere enim homines de no\TS rebus 
cxemplum veterum et ad pliantasiam ex iis prfficeptafflj 
liariolaxi : quod opimtndi genus fallacissimum ei^t, qUiU> 
doquidera ea, qure ex rerum fontibus petuntur, per rivul< 
consuetos non utique fluunt : veUiti si quis, ante tonneiv-'| 
torum igneorum inventionem, rem per efFectus descrip* 
sisset, atque ita dixisset, inventnm quoddam detectura' 
esse, per quod muri et miinitiones qua^que maxima ex 
longo inter\'allo quaterentur et dejicerentur ; hominesj 
sane de viribus tormentorum et maclunarum per pondera,*| 
et rotas, et siniilia multiplieandis, multa et varin commen-; 
taturos fiiisse ; de vento autem igiieo vix unquam imag^-*1 
nationem aliquam occursurara fuisse ; utcujusexcmplui 
non vidissent, nisi forte in terrae motu aut ftilmine, qui 
ut non inutabilia rejecissent. Eodem modo si ante 
bombyeini inventionem, quispLam buju^modt sermonem in- 
jecisset : esse quoddam fili g;enus ad vestimn et supelleol 
tiiis usum, quod filum lineum aut laneum Innge tenuitatej 
ac nihilominus tenacitate, ac etiaui splendore et mollitic 
excelleret, Tiomines statim ant de serico aliquo regetabili/] 
aut de alicujus aniumlis pilis deiicatioribus, aut de aviura'j 
plumiset lamigl lie aliquidopinaturos fuisse: de vermis nu-^ I 
tern alicujus textura, eaque tam copiosa et anniversariSiy 
nU cogitaturos. Quod si quls etiam devermi verbum ali-H 
quod emisisset, luilibrio ccrte futunim fiiisse ; ut qui noi 
vas aranearura operas somnioi'et. Quare eandem et eo-i 
rum, qua; in sinu naturae adhuc recondita sunt, magn*] 
ex parte, rationem psse, ut hominum imag^nationes ct eonW 
mentationes fngiant et fallant. Itaque sic cogitabat, sf 
ciijns spem de novis invcntls cohibeat, quod, sumpta erj 
lis qua; praesto sunt coujectura, ea aut imposaibilia, aut] 
minas verisimilia putet, eum scire debere, se non satis dooi] 
turn ne ad optaiidum quidem commode ct apposite esse;..] 
Sed rursus cogitabat, esse ex jam inventis aba, diversK ■ 
fere contraria uaturK, quje fidera faciant, posse geinis Im- ' 



COGITATA ET VISA.— 



125 



manum nobilia inventa ctiam ante pedes posita praetcrire 
et transmittcre. Uteimquc eiiim pulveris tormentarii, vel 
fill bombychii, vel acus nautica;^ vel sacchari, vel sirailia 
iuventa quibusdam rcrum et naturae proprietatibus niti 
videantur ; inipriuicndi certe ortem nihil habere, quod hod 
sit apertum, et fere obvium, et ex antea notis conllatum, 
Solerc autem menteni biimanam iii lioc Inventionis curri- 
culo tatn ItBvam et ninle compositam esse, ut in nonnultis 
primo diilidat, et non miilto post se contemnat : atque 
prirao incifdibile vidtri, aliquid tale inveniri posse : post- 
quam autem iiivcntiim sit, rur.'^iLs incredibile vtderi, id 
homines tarn diu fu^crc potuisse. Atque hoc ipsum quo- 
que ad spem trahcbat, superesse nimirum adhuc nii)|^num 
iiiventoruni eumuluni, qui non solum ex uperatiunibus 
incognitis eruendis_. sed et ex jani coonitis ti'ansferendis et 
appiicandb deduci possit, Etiam ula au^picia ut Iiona 
et laeta accepit, qua; iti attibus mcchanicis obi^ervavit, at- 
que eoruni successu, prffisertim ad philosophinni coinpa- 
rato : iirte.s enim nicehanieas ut :iur« eujusdam vitalis 
partieipes, quotidie croscere et perfici ; philosophiara vo- 
ro status more adorari ct eelebrari, iiec raoveri. Atque 
illas in priniis auetoribus rudes et lere iiifbrmes ac onero- 
sas se otitendci'c : postea novas vires et commoditates adi- 
pifici. Hanc autem in primo quoqiie auctore maximc vi- 
^re, ac deinceps deelinare. Neque nliam hujus contra- 
rii successus cuusam veriorem esse, quam quod in nieelia-. 
nicis multorum ingenJa in unum coennt ; in philosophio 
autem singulorum ingcnia ab uno quoplam destruuntur. 
Nam postquam dedititii facti sunt, amplitudinem non 
addere, sed in uno oriiando aut stipaiido ser\'ili officio oc- 
cupari. Quare onineui philosopliiiini, ab ex^erieutioe ra- 
dicibus, ex quibus primum puliulavit et incrementum ce- 
pit, avTiUani, rem mortuam esse. Atque hac co^tati- 
one arreetus, etiani illud notavit; facultates artium et 
itdentiarum, autempiiicaii, aut rationales, sive pliilusophi- 
cas, omnium consen&u esse : has autem se non bene ad- 
huc commissas et eopulatas vidt;re. EmpirJcos enini, for- 
tnics? more, congerere tantum et uti : rationales auteiu, 
arajiearum more, telas ex se conficere. Apis veroratio- 
riem mediam esse, qua' niateiiam ex fioribus tani horti 
quam agri eliciat, sed earn etiam propria facultate vertat 



136 



COOITATA ET VISA. 



i-orn 



et digcrat Ncqtic ab^imilc verse pliilompliiic opifkriuni 
eesp.; qiue ex hiatanii imiura)) et mcchauicis experimeii 
tis pra^tntani niaterhim iion in incmmia integram, sed ii 
tntellcctu mutiitain ct Mibnctani, reponit. Ncquc sc ues 
are, esse ex empiricoriiin nuniero, qui se non merr empi 
ricos haberi volunt, et ex doj^niaticis, qui se in cxix-rieii 
tio imlustrios et perspicaws videri ainbiunt: vt^ruin He 
fuisse et ixse quonindnin hnminum artifleia, cxi&liniatic 
neni qiiand»ni, ut alteniter in nxia secta exi-rHcrc vidoa- 
tur, cuptantium : rcvcra autem haniin fncultiituiii dive 
tia ct fore odia semper %"nluis«!. Quure ex arctiore 
mm et sanotiorc fticdere omnia fuusta ct felicia portem 
putabat. Etiani illud libciiter ndit : intuebutur nemptfj 
iniuiitas inpenii, tempori)*, facultntuin expensas, quus he 
mines in rebus et sludiis (si quia vere judicet) iiiutilibti 
collocant, quaruni pars quota, si ad !<>ana et solida vcrtc 
retur. nuUam non difficuttatem supcrarc poesct. Neqt 
6S&C quod homines particulaiiuni niultitudincm refornii 
dent; cum artiuin pha'tiomcna mauipuli iusiur^int ad m-i 
ffenii eommonta, semcl all evidentia rerum disjuncta 
distractii. Atque bae, qua> ilicta xuut. sin^'ula imput 
sum queuilam ad s(>em faciendam babcre : ante omnt 
autem eerlissintani Apem e»se ex praiteriti temporis et 
ribus. \U\\w (quod eliam quispiam de ci\'ili stalu n( 
prudenter iwbninistnito dixitj quod yd pntterita specton^ 
do po!»imuMi, id ipfuni ad futura optimum esse. Ct 
santibus <*nim liujusimKli errciribus (nd quwi ipsji monits 
prininm gi-udmn pne^taut) inaximam rcruni cotivcrsic 
nem fore. Quod t.i homines per taiitii annorum spat 
\iam tcnuissent, nee tamen ulterius progrcdi potuisaent 
ne speni quidem ullani 'iuljcfise potuisse. Tunc cnim mi 
iiifestum fui:ise,dififieuUatem in materia et 8ubjecto(c 
nostrse potestatis non sunt) non instruniento (quod per 
uos est) hoc est, in rebus istis earuniqiie obscuritate, nc 
in animo humano et ejus adoperatione, esse. Nunc at 
tem apparere, viam non aliqua mole aut strut imper\-iat 
sed ub huinanis vefttigiis deviam e»se : itaque solitudi 
metum paulisper off'undere, nee ultra minari. Pc 
et iUud statuit, xi hjiei midto imbedllior et obscurior ai 
ra ab isto novo continetite spiravcrit, tamen exjK-riundui 
fUisse. Noit'Mlim pari pcriruin rem non tentari, ct non 





COGITATA ET VISA. 



127 



MMtire: cum in illo ingentia bonij in hoe pusUla; hu- 
tnanas opei-ae jactura vcrtatur. Verum et dictis et non 
dit-tis vw\im est ei, spei aliunde esse, non tnntiim liominJ 
uldu^t^o ad experieiuium, .sed etiam prudi;nti tt sobrio 
ad credendum. ' 

Cogitavit et illud, studio acceiiso et spe facta, dc ino- 
dis perticiendi ^idendum esse. HaH-itnque sunt, quaeei 
drca hoc ^iieraltter visa sunt : quie etiam nudiset aper- 
tis sentciitiis daudcrc '_'t complccti const-ntaueum puta- 
nt. Visum est c\, plane uh iis. quie jam facta sunt, di- 
verso facicnda ; itaquc rcnuii pr«t«ritarum redarguti- 
oiiem ad futuns vice oracuU fuiij^l. VUum est ui, tlie(>- 
rias (."t opinioiies, et notionps coinmnncs, quantum rigwre 
mentifi et constanria obtineri potest, penitus alxJeri : et 
intenectum planum et sequum atl paiticulavia deintegro 
accedere : «t fei-e noii alius ad rejjiium natma?, qunni od 
regnum ccelonim, pateat adtttis ; ad quod nemini niai' 
sub persona iiifniitis itij,'redi Hceat. Visum est ci, porti- 
culoriiun syhimi et mat«riem, et uumero, et genere, et 
certitudine, aut Hubtilitate, ad informationem suHicien- 
tem collit^n et cmiffcri, turn ex naturnli lustoria, tum ex 
experimentis nieclianicis, ntqnc ex iis potissimum, quia 
natura plcnius sc prodit, cum ab arte tcnetur et urgetur, 
quam in libortnte propria. A'isum est ei, eandem mate- 
riom ea ratinne in tabulas alquc in ordinem redigi et di- 
geri, ut intellectus in eam agere, atque opus suum exse- 
qui possit : cum nee Verbum divinum in rcrum massam 
absque ordine operatuni sit ; visum est a particularibust 
ill tabnias relatis, ad novovum particularium inquiBitiA- 
ncm minime confestim transeundiun (quod tamen et ip- 
sum res utilis sit, et instar e-\perienti« cujusdam litera- 
t«) sed ad generates et commimes ctjmprehensiones pri- 
U8 procedendum, et nntiirali sane intellectus processui 
eatenus indidg; ftthnii. Sed simul visum eat ei, intellec- 
tUB motum ct impctinn iiaturdcm, sed prnvum, a parti- 
cularibu.^ ad com prehension cs superiorc?s et magis gene- 
rales (qualia sunt principia qua; voeant artium et rerum) 
saliendi, et reliqua descendendo per media expediendi, 
omntno cohibendum : sed comprehensiones proximas pri- 
mo, ac deinceps tnedlas elieiendaa ct inveniendas, atque 
per grndu.i continuos, et scalam veram ad»cendenduni : 



13S COCITATA ET VISA. ^^^^^^B 

fere cmmcoiitemplationiinirt intellectus vias in biriiiin il-J 
hid moraliuni, niitiquis decantatum, coincidcre : alteram 1 
enim viam. primo ing-iessn planam, ad nvia duccre, al- 1 
terom, a principio arduam et siupcnsam, in plana d*-ai- J 
nere. Visum est ei» tolem inductionis formam Jntrodu- 1 
ci, quae ex aliqulbus generaliter concUidat; \tn ut iii»tun- ] 
tiam coiitradictoriam inveniri non posse demonslretur : J 
ne forte secundum pauciora, quam par est, et ex iis, quse ,1 
prssto sunt. pronuiicicniu.s, ct (quod unus exuntiqiiis J 
dixit) acientiam in niundia propriis et tionin mundocom- I 
muni qua ramus. Visum est ei, camiantumcomprehcn- J 
sionem probari el recipi, qu« non ad nicnsurani facta sit, ] 
et aptata particulariuni, ex quibus clicitur ; sed ampUor I 
nut latior sit, eamque amplitudincm sivc latitudinem I 
suam ex no^'orum particularium dcsi^iiatioui^ quasi lide- 1 
jussione quadam. firmet. Ne vel in jam nntis tantum J 
hsercamus, vel laxiore fortasse compiexu umbras et for- ] 
mas abstractis prensemus. Visum est ei, multa i)ricter 1 
haec inveniri, qua: iioii tarn ad pcrfectionem rei. quam ad ] 
operis compendium, ac ctiam ad messem humanam inde j 
acceleraiidam insigriiter faciant. Qua; omnia utrum rec- 
te cogitata sint an sccus, ab opinionibus (si opus sit) ^ro- 
Tocanduni et effcctis standum. ■ ■ ^ 

Cogitavit ct illud, rem, quam agit, non opinionem, sed 
opus esse, eamque non sectin alicujus, aut plaeiti, sed 
utilitaiis et amplitudinis immeiiste fundamcnia jacere. 
Ilaque de re non mode pcrficicnda, 5ed et communican- 
da et tradenda (qua par est cura) cogitationeni suscmi- 
endam esse. Uepcrit autem, liomines in rerum sciential 
quam sibi videntur adepti, interdum proferenda, inter- 
dum oectdtanda, faime et ostentationi servtre : quiii t>t 
eos potissimum, qui minus solida proponunt, solere ea, 
qua adferunt, obscura ct ambigua luce venditarc. ut faci- 
liua vanitati sure vtlificaie possint I'utarc autem, se id 
tractarc, quod ambltioiic aliqua aut affectatione poliuere 
minirae dignum sit: sc<l tanien neces&ario eo decurrcn- 
dum esse (msi forte rerum et animorum valde imjieritus 
esset, et prorsiw iuexplorato viam inirc vellet) ut satis 
raemincrit, invetcratoa semper errorcs, tnnquam phrcuc- 
ticorum deliramenta, arte et ingenio subvert!, vi et con- 
tentionc efTeruri. Itaque prudentia ac morigeratione quo- 




COGITATA ET VISA. 129 

ilani utendum (quanta cum simplicitate et candore con- 
jungi potest) xitcontradictiones anteexstinguanturquam 
excitcntiir. Ad hunc finera parare se de natnra opiur, 
quod errorcs minima aspcritatc dcstruere, et ad hominiun 
sensns non turbidc acccdcrc possit ; quod et facilius fore, 
quod se non pro duce gesturus, scd ex natura ipsa luccm 
pra?biturus et sparsiirus sit, ut duce postea non sit opus. 
Sed cum tempus interea fiigiat, et ipse relais civilibns 
plus, quam vellet, immistus esset, kllon/^iun videri rprw- 
sertim cum inccrLi vitK cogitaret, et aliquid in tuto col- 
locare festtjiaret. Venit ei itaque in nienteni, posse ali- 
quid simplicius proponi. quod in viilgus non edit'.im, sal- 
tern tanieii ad rei tarn salutaria abortiim arcendum satis 
fortasse esse possit. Atquu diu et acriter rem cogitanti 
et i>erpendenti, ante omtiia visum est ei, tabolas inveni- 
endi, sive iegitimas iiiquLsitionid fonmdas, boc est, mate- 
riem particulaxium ad opus intellectus ordinatani, in alj- 
quibus subjectis proponi, tanquom ad escmplum, et 0]X!- 
ris descriptionem fere visibilem. Neqne eniin aliud quie- 

rm reperiri, quod aut vera viie, aiit errorum devia tn 
iore luce ponere ; aut ea quae afleruntur nihil minus, 
quam verba esse, evidcntius demonatrore possit ; ncquc 
etiani quod mngts fugiendum C3sct, ab hominc, qui aut 
rei diffideret, aut earn in mngis accipi aut eelebrari cupe- 
ret. Fieri autem posse ut si destiiiata perficere non de- 
tiir, ut sunt humana tamen ingenia Brmiora et sublimi- 
ora, etiam absque niajoribus auxiliis. ab oblntis monita, 
reliqua ex se et sperare et potiri possint. Fere enim 
M in ea esse opinione, nempe (quod quispiam dixit) pru- 
dentibus base satis fore, inipnidentibus autem ne plura 
qiudem. Visum est autem, nirais abruptum esse, ut a 
tabulis ipsis docendi initium sumatur. Itaque idonea 
quffidam prsfari oportuisse, qaod et jam se fecissc arbi- 
toatuf ; nee universa, qute hue usque dicta sunt, alio tcti- 
dere. Postremo visum est ei, d quid in his, quae dicta 
stmt, aut dicentur, boni inveniatur, id tanquam adipera 
sacrificii Deo dicari, et hominibus ad Dei similitudinem, 
sane affectu et charitate bominiun bonum procurantibus. 



TOL, IX. 



EPISTOLA 

*HOM^ BODLEl AD FRANCISC. BACONUM, 

QITA CaKDIDE EXPENDIT KJC8 * COCITATA ET V|8A' : 

LAJISE VEHSAEX AKGLICO. AB ISAACO ORUTERC 



FiNilO, quwl milii statueram, tempore, cum laxius te_ 
feriari opinarer, bis terve in procinctu steri, ut gratia 
actunis teadirem, potiusidaiue fieri debere ratus corar 
quam per litftrna. Sed proposito semper injecta fuenm 
obstacula, ut ct nunc Fulhami me detinet gravioris mc 
menti ncgotium, quod seiitentiaro quoque raemn script 
mandaiidnm pcrsiuisit. Non dul»itas, qiiin Cogitata 
Visa tua iegerim ; testor id factmw a me s\imma cum vc 
luptate, cimi id pra'cipui amorisargumentumiiiterpretei 
quod habeas me in tuorumnumtro, quibiis ceiisendos i 
fera ingenii tui nondum e>idgat03 labores. Quo nomii 
fer me, quaeso, haec dicentem. Primo, si intimo erga 
affectui, ingenium tuum, actiones et sermoues id pretii 
diceretur, quod tui in me amoris est, Uceret h»c muti 
Uligata complexibus sociari. Sed omnia excluditur par 
tos, ubi ea sortis nostra: disparitaa est, et tarn longe dis^j 
dent, quibus favor utrinque noater probare se nititi 
Me itaquc quod attinet, ex scse ilia wstimari permitt(v' 
et actcmo obscrvantia? nexu babebis me tibi devinctissi- 
Ad opens tui argunientmn ut acccdam, est id 



mum. 



ampla moxime imignium speculationum congeries, ut i%H 
admirationem me rapiat (qua pei'petuo me defixum tenflql 
bis) quod, civilibus negotiis occupatissimus et summe ac- 
citi otii, quibus nullum prorsus cum declamatis in schc 
dogmatibus commercium est, quicquid tamen optimae : 
gis recondunt sKJentiarmu priecipua;, id omnc accuratil 
simo aelectu transtolcris in libri tui materiom. Qi 
quam enim alicubi proraus declines a trita ct pcrvulgj 
in scholis doccndi ratione, quae apud nullius non gentis et 
«ecuU sapicntes habita fuit unicaveri norma; tamcn et in 
jilis, et quicquid toto moliris opere, artificem to nobis -pro- 
has versatili dexteritatc. De me id fateor exerte, si instito- 





THO. BODLEI RPISTOLA. 



131 



Turn spectetur qua in ermlitionislatifimdin excun-it, cxcer- 
pemluni mc litt-nituriim grfgi. Cmiitamen ituproiiipte 
vocatis aU tiii tractatiis ceiisuram aniicis autlii'e libenter 
vellevidtaris, si quid niilii aiit aliis occurreiit decretnrio 
confodi«-ndurn .stylo, come rL-dactimi 5eii(io, ul jvulii'iiim 
meam dissimularc non Iicwit, apertequc coiitcator ex co- 
rum me numero, qui solidiora esse sUtuunt artium nostra- 
rum fuiidamenta, quani tola dissertatiouis tuts scries ad- 
mittit Prime cnim cum objicts sinistros eventus et crrores 
practice roedicina?, non icftiorag maliid redundare ex ne- 
glectaartis regula. Nam ne cenlcsiiuiis quidem mediae 
caudonis observantem se prabet ; et eaalimiandoicgri cor- 
poris constitutio est, ut exacte doeeri medicum non patia- 
Uir. PaucoB enim reperias, qui rohiis sic scse habentlbus 
recte Ke explicent. Est et ubi malum ex se arti cedere ries^ 
at, quocl in niultis morbis accidens esse nostj ; quandoque 
et ill abdito causa, quam imlliEdcpreliendantconjcctunB. 
Qiiicquid sit ; ego mihi persuadeo, illud practice medi- 
cintE Cprout hodie exercetur) probrum refiindi in profi- 
tentium incuriamautinscitiam, aut aUam ingenii raeica- 
ligincm, quod minus felices habeat successus. Pauci 
enim medicos agenrium ita in arte sua exercitati sunt, 
ut quidein qua; ex arte praescribuiit flagitant. Atque hsec 
licet ad earn perfectionem non assui^at, admirandis ta- 
men sattitatis adininiculis abundat, ut per tot .seculo- 
rum decursum exploratissimai fidei docuei-unt ex]>eri- 
mento, quae regiam velut viam pandunt ad eommenda- 
tissimam per te quoque sdentiam. Alchemia et magia 
axjomatibus quibusdain constant sane dignis, qmea.ssen- 
sum impetrent. Sed iota artificum industriaita subtili- 
tatem et impostiiras niiscet, ut non tantum fraus et fi-au- 
dum fabri contemptum incurrant, sed et ludibriis excipi- 
antur. Atque bic ut in soUdo locetur quod instituti tui 
pars est potissima, ^^dentur mihi exempla tua fuisse pe- 
tenda ex iis quae liberales tradunt sciential, sepositis qua 
sunt de niro contingentibns, et, ut in confesso eat, facile 
rofutari possunt ; sed convertendam fuisse censorii styli 

Cacicrm in en quae generalia pra*struunt et tanquam non 
Bubvcrtcnda axiomataet canones defenderunt nobilissima 
Dtnnis tevi ingenia. Apud eruditos enim nihil certius, 
K 2 




ju-" 
Lim 
Ili- 
um 
inr 



133 D. XnO. BODLEI BFISTOLA. ^H 

quom illud artium Ketiua, cm scliohistica olim natjo no-' 
uicii tlcdit quadrirudes, positioiicii sum per irreftitabiles , 
dcmonstratioiies asseniisse. In aUis quoque, trhiafes di< 
lis, cee nobis supersunt regula* velut per manus traditt 
quae plerumque fine suo, id queni scientia quieqiie colU- 
neat, non excedmit. Jam vtro si nos coiisilio tuo due 
tiles priEbeanuis, id est, communes notiones liomini in^- 
tiis esuauius, deletisque omnibus actionibus jiostris, ope-, 
ribus et masimis, rcpucrosccre concmur, quo liccat h 
traro n^gnum natura*, ut ex sacri codluis prascripto em^ 
tendiim nobis est ad rcgnum ccelornm, me quid(!m ju-1 
dice, nihil certius est, quam sic prxcipili grarlu eundum 
esse in barbaiiem, unde post aliquot seculoruni niilliH iii- 
hilom&tructioresemerg;unustbeoreticisadiumentis,quam 
nunc sumus. Nana ita deraum vere secundam ordiremnr 
pueritiam, fat-ti tabtda i-asa, ubi, dtletw priorum print 

Siorum vestigiis, resmcitare jnbemur novi mundi primor-4 
La, et ab experinieTitis operumet sensuum (hanc enim ii 
particularibus insistis probajidi viam) colligere quod in in- ' 
telU'ctu efTormetni- in notionem pcneralem, ex decantato^ 
illo apud onmes etfato, ' In intellcctu nihil esse, quod noifl 
prius fuerit in sensn.' Ncque verisinnlitndine careat, posse 
nobiK evcnire, ut si ratio incatur eruditiunis, cum finiends 
erit Platonic! anni revolutio, longc ea inlra istud, quo 
mnic ceusetui", prctiuni decrevisfie videri possit. Quod 
ductrinam nobis spondcs excellentioreni, quam hodie in- 
ter nos vigct, ab expcnmentis petendam, si latcntes na- 
turae sinus pertentare et aperire liberet, sfabilita in parti- 
cularibus fide, noTi magis ad rem facit, quam si eo inci- 
tes, quo iiaturalis homincm instinctus rapit sine adniotis 
extenus bortutionibu^. Neque emm aliud patitur ratio, 
quam ut infinita sint membra in omnibus mundi partibus 
(nequc cnini bic cug:itationes nostrfe intra Euroj>a) ter- 
minos coliibendte sunt) qua' viam insistunt quo dipitum 
intendis, tarn acri et soliclta diligcntia ut nmgis intendi 
nequeat industria. Omnibus enim insita est sciendi cupi- 
ditas, non ita exsatianda, quin exardi^scat velK-mentius, 
ut hydrops sibi indulgens crcscit. Sed qnomwlo aures 
pnebituros pcrsuadtre paianti, evertcndasprorsus quibus 
soUde constitutis inheerent sententiiis et univcrsim admtsta 





D. THO. BODLEI EPISTOLA. 133 

tiiebrica, tam suis, quam majonim, experimentis super- 
exstructa,non video adferri quo induear ut credam. Por- 
ro asserere mihi licet non invita, ut opinor, probabilitat«, 
si tacitas intra cogitationes ad examen revocetur, quan- 
tum exuberent naturae documenta usu comperta per to- 
tum, qua expanditur, universum, quinque aut sex ista, 
quae venditas selecta et a te probata, et hodieruEB curio- 
sitati deberi yis, misere se tuerentur inter aliquot cente- 
na natune arcana, quibus in lucem quotidie protrahen- 
dis aut solertia ministra est^ aut favet casus, et compa- 
rari possunt aut partim prseferri iis, quBe a te designata 
sunt. Sed demus, sequatur asaensus posse a te conferri 
quod ad scientiarum faciat augnientum, et imiyersalis 
apud nos theoriaa notiones et axiomata fingamus extinc- 
ta, sufiFectis noviter repertis ; quid beneficii redundabit ex 
hac mutatione in eruditionem et scientias ? Nihil certius, 
quam nova hsec, et quae in eorum appendicem veniunt, 
ubi semel recepta fuerint, comniendantibus invcntoribus, 
etillorumassecUs gratiampriscam sensimamissura,et obli- 
vioni tradenda, ex nature scito fluxusillos etrefluxusal- 
temantis, atque ita ex temporum decursu penitus Habi- 
tiura interitum ; fortasse etiam aliis idem, quod tu nunc 
venditas, agitantibus, nimirum propositis adminiculis, qui- 
bus exactius limentur augendae scientife. Semper enim 
quffi majoribus fuerunt probro, in minoribus renasci so- 
lent. Quare frustra est, quisquis ab illorum exercitationi- 
bus et tota commentandi industria aliud speraverit, quam 
quod priscffi observationis sit, ut fido nobis et per scripta 
tradito relatu constat. Hie in mentem mihi venit quod 
tiotat Paterculus, ubi de excellentissimis GrEeeorum et 
Romanorum ingeniis agit, cum fiorentissimje essent ip- 
sorum res, banc dari posse non improbabilem causam, 
quae ea pessum dedit, ut postea docuit eventus, natura 
' quod summo studio petitum est, adscendit ad summum, 
d^Bcilisquein perfectomoraest.' Adeo ut homines, si sen- 
Berint ulteriore se prohiberi adscensu, in ipso constitutos 
festigio, sponte descendant, abdieatisque exercitationibus 
quibus plurimum inest momenti, nova affectent, tanquam 
occupata ab aliis materia, in qua prius laborabant. Et 
prsesertim id eloquentiie fatum fiiit illis temporibus, ut 
cum posteriores desperarent posse a se praeteriri priores. 



U(4 1). TIIO. BODLEI £I'I8T0I.\. ^^^^B 

aut eo8 lequari, sequcretur neglectus et coiitcmpttis prUcte I 

exercitatiotiis, et [»er aliquot secula sermo et stylus con-J 

trahcret soidL-s ct rubiprinem, tlonec ultima penodus no- ] 

Tarn reduxit i'aciem, emertir^ntibus et se indtantibus illus- 

tribus )n<;eiui3 nd resumendos reccns animutie diligeiitiiB ] 

impetus, pi'o]>enendos<iue in sumnuun perfcctinnis fas-] 

tigium laboies non in e!oquL*nXia; duritaxat studit), sed ct 

quousque sc porrif^mt Hcientiarum omnium pomuniaJ 

Neque ciiiiii fulli ilium pu to, quisquis exislimavftrit, artcs 

omnc8, prout publico nunc docentur, nuUo non icvo ex-' 

stitiKsc, non tamcn pari in omnibus locis mcnaura, ncque 

eodeni loco semper pari numero, sed ex temporum genio 

mutationibus obnoxio. nxmc auctiores floreutiorcsque, 

nunc inexsuscitatEC et cum tenebrico&ee inatitutionis 

thodo rudi. 

Ratio ex me si quaoratur, facit pro mc doctrina Ari$-j 
toteliti et Hliorum cloboi'atisjtliTu ingciiii virorum, a qnibi; 
6Up«rsunt nobis plurima adminicula ; unde id probetur > 
ad liquidum deducatur, quod aliis in rtbus idem in at 
bus contingere, darique ortum et interitmn ; congroa 
prorsus, si me interpretem audias, sententin ei, quod dici 
sol«t : ' NiliiL novum sub sole,' et quae non in facta magis 
quam fllcta qucsrat, ' lit nihil neque dictum neque fac- 
tum sit, quod non et dictum et factum prius,' 

Patrocinatur 2. ctiam Celebris ilia Satumonis ad tilium 
querela in prurientes suo seculo voluminmn fabros, ncai 
alio sensu accipienda, quam quod magna corum pars et 
fuerint olisenationcs et in qualibct litcratura artiiiciosi 
instar syntngiiiatis. Neque extam ampla congerie vel pul- 
visculus superest, si excipias qusdam sacri codleli, jjus- 
tcritati relicta. Et anne tunc quidem per totscriptorum 
millia, qui Salomonis wvum uutecessere, rcpcriri j>otuit 
quidquoni novitatis titulo donandum T Habenda ttimen 
ci fides est, cum ait, non obstanttbus quee vel sua ferc- 
bant, vel priora tulerant tempora, non |>otuissc did, 
' Ecce novi quid.' Unde id colligo, cum per omnia se- 
cula et in onmibus artibus ct scientiis eadem fuerint in 
Itominibiii! labor, exercitatio, et cdf^nitio, cum iis, que 
nostro vidcmus tempore, etsi mutationum u-stu fluctunn* 
tia, prout tempoi-uni et locorum occasioniequc variat ra- 
tio, et incaJescit scriptorum in«liistria, intend] ct rcmiCti 




D. THO. BODLEI EPI8T0LA. 1S5 

solita tarn in theoreticis suis quam practicis, si assentimur 
tibi, primo, ut scientia nostra rejiciatur tanquam dubia et 
incerta (quod affirmas duntaxat non minus argumento- 
rum robore), deinde ut abdicentur axiomata nostra et ma- 
xims, generalesque assertiones, a majoribus quasi per ma- 
nus traditffi, quae tamen (aliter enim hasc intelligi neque- 
unt) subtilissimis omnisaevijudiciis comprobata sunt : ul- 
timo, ut excogitetur ratio, quae nos, jam factos abeceda- 
ri(w, per tortuosaa particularium experimentorum am- 
ba^s provehat ad cognitionem ex solide coUectis generali- 
buB, unde nova exsculpantur artium prindpia, finis erit ut 
exuti, quas nunc habemus, disciplinis, et fatigati redeun- 
tibus in circulum laboribus, iiluc tendamus, unde incepi- 
mus, eoque deducamur felicitatis quie nos in integrum re- 
stituat. Res ea est tot seculorum, quot ante nos trans- 
acta fluxerunt, ut tandem in perfectionis meta consista- 
mus. Neque ita hie censor sedeo, quasi fastidiose explo- 
dam quicquid augendis per nova inventa impenditur sci- 
entiJs,cumconatusiste nobilis sit, neque summalaudefrau- ■ 
dandus, ob beneficium quo in praesens perfrui licet. Nun- 
quam defuit mundo ingens illorum agmen qui novis exco^- 
tan^ operam dederunt, neque futura carebunt secula, in 
quibus industria pertinax et excellens hac in parte pepe- 
rit nobis ea, quK in admirationem rapiunt, captum popu- 
larem et spem transgressa. Nostra tamen notiones et 
axiomata tarn ab iis, quam ab eruditorum eminentissi- 
mis, semper cum gratiis recepta sunt. 

Vides quam in me fiduciam tua crearit humanitas ; si 
in ista tui impugnandi licentia lasciviente protervia effe- 
ror, quam de erecta tua indole concepi opinio, et libertate, 
quam hie amicorum prsecipuis indulges, eo me impulit 
alioquin restitantem. Et quanquam, equi instar sub au- 
riga rectore, non secedam a veteri et trita via, quam sedulo 
calcavi, ita tamen sentio de tuis cogitatis, et fateri me res 
ipsa cog^t, tecum et cum mundo iniquius te eg^sse, cum 
tantas opes domestico carcere damnatas invidisti publico 
Usui. Licet enim persuasum habeam quoad tenorem et 
subjectum prsecipuEe dissertationis, nulla in academia te 
r^ierturum tribunal, quod erroris te absolvere sustineat ; 
tamen negari non potest, tractatum tuum ubique scatere 
conceptibus selectffi frug^s super praesenti statu scientia- 



136 D- THO. BODLEI EPISTOLA. 

rum, et ingeniosissimis qommentationibus super adjumen- 
tis eas promovendi, ut efficacissime eum trahat, quicunque 
earum renun studio capitur, peuitusque explorandi gignat 
baud iners desiderium, non ut eo tantum enitatur quod 
in pervulgatU hodie scientiis summum est, sed ut altius 
quasi feratur in ipsa latentis naturae viscera, omnesque 
ingenii et judicU nervos intendat, donee D. PauU illud 
perfecerit 'consectari meliora dona'. Utinam banc in- 
gressus esses viam (votum id auribus tuis depcHio) cum 
primum ad bsec studia animum adjiceres, vir longe alte- 
rius schols I nihilominus utcunque bsec se habeant, cum 
id tibi firmxmi fixumque sedeat, et patrise fidem tuam 
probes, toto affectu precor, quod sapissime facio, ut paria 
mentis tuis obtingant. Quod, spero, affluet aliquaado 
plenis honorum et felicitatis rivis. Fulham, Feb. 19, 
1607. 



DESCRIPTIO 



GLOBI INTELLECTUALIS. 



CAPUT I. 

fARTlTIO tlKIVKBRALIS 3ICMAX.fi DOCTRIKi! IN IlISTOHIAMr 
, J-OEslN.PItlLOSOPHlAMjSECUNUUMTHirLICEMI'Atirl.rATltM 
MEMTliS; MKMOUIAM, rUA^i'l'AStAM, EATIONKM i (tL'OSQtIB 
KADHM PAurirro toMi'urAT ktiam ts tiieolocicis: cum 
IIlKSI SITVAS (nEMI'K INTELLECIUS HUSIANUs) LICET MA- 
TKBIA ET ISBlSOATtO SINT DIVCKSA. 

Partttionem docti-inie liiiniEiiifc e;im delig-imus, quae tri- 
■plici fflcultati iiitellectus respomkat. Ties itaque ejus 
"partes a nobis coiistituiintiir : liistoria, poesia, pliiloso- 
pllia: historiaiul mcmoriam refertur: poesis od phanta- 
siani : philosophia ad lationem. Per poesin autciii nihil 
aliud intelUgimus hoc loco, quam historiam fictam. His- 
toria proprie indiv iduoruin est ; quorum imprcssioncs 
sunt mentis humanje piimi et auttquissinii hospites ; sunt- 
q«e instar primffi matcriac sc-icntiarum. In his individuis, 
atqnc in )jac materia, mens humana nsaiduo se exercet, 
intcrdum ludit. Nam scicntia omnis, mentis et exercitatio 
et opifit-'iimi ; poesis ejusdeni lusus censeri possit. In 
philosophia mens niancipatur rebus ; in poesi solvitur a 
nexu rerum, et expatiatur, et fingit qua? iTilt. Haec vero 
se ita habere facile quis ceniat, qui simpliciter tantum- 
modo, et ))ingui quadam contemplations intellectualium 
orii^iues jwtat. Kteiiim individuonun imagines excipi- 
iintiir a sensu, et in memoria figimtur. Abeuiit autem 
in nipmoriam tanquam iiilegra^, eodem quo occurrunt 
modo. Has ruraus rctraliit et recolit mens ; atque (quod 
uflficium ejus proprium est) portiones earum compnnit et 
di\idit. Habent enim indi\'idna singula aliquid inter se 
commiwe, atquc uHud rursiis divcrsum ct multiplex. Ea, 




138 DESCRIPTIO GLOSI INTELLECTUALI8. 

vero compositio atque divisio vel pro arbitario mentis fit, 
vel prout invenitur in rebus. Quod si fiat pro arbitrio 
mentis, atque transferuntur portiones illfle ad placitum, 
in similitudinem quandam individui, phantasise opus est, 
quae, nulla naturae aut materise lege et necessitate as- 
tricta, ea, qus in rerum natura minime conveniunt, con- 
jungere : quse vero nunquam separantur, discerpere po- 
test ; ita tamen ut intra primas iUas ipsas indiriduonmi 
portiones coerceatur. Nam eonim, quae nulla ex parte 
se sensui obtulerunt, non est pbantasia, ne somnium pro- 
fecto. Quod si eiedem individuorum portiones compo- 
nantur et dividantur, pro ipsa rerum evidentia, et prout 
vere in natura se produnt, aut saltern pro captu cujusque 
se prodere notantur, ess partes rationis sunt : atque uni- 
versa hujusmodi dispensalio ration! attribuitur. Ex quo 
liquido constat, ex tribus hisce fontibus esse tres iUas 
emanationes historic, poesis, et philosophiffi ; neque alias, 
aut plures esse posse. Nam sub philosophic nomiae com- 
plemmur omnes artes et scientias, et qwcquid denique a 
singularum rerum occursu per mentem in generales no- 
tiones collectum et digestum est. Neque alia censemus 
ad doctrinam pMtitione, quam ilia superiore, opus esse. 
Informationes enim oraculi, et sensus, et re proculdubio, 
et modo insinuandi differunt ; sed tamen spiritus humanus 
unus atque idem est : perinde ac si diversi liquores, atque 
per divisa infiindibula, tamen in unum atque idem vas 
recipiantur. Quare et theologiam ipsam aut ex historia 
sacra constare asserimus, aut ex praeceptis et dogmatibxjs 
divinis, tanquam perenni quadam philosophia. Ea vero 
pars, quiB extra banc divisionem cadere videtur (quas est 
prophetia,) et ipsa historiae species est cum prarogativa 
divinitatis, in qua tempora conjunguntur, ut narratio 
factum pnecedere possit; modum autem enuntiandi et 
Taticinionun per visiones, et dogmalum coelestium per 
parabolas^ pardcipat ex poesi. 



DE8CRIPTIO OLOBI INTELLECTUAUt. 1^ 

CAPUT II. 

PARTtTIO HISTOEI* IN NATORALEM ET CIVILEM ; ECCLE8IAS- 
TICA ET LITERARIA SOB CIVILI COMPREHENSA. PAETITID 
HISTORIC NATURALIS IN HISTORIAM GENERATIONUM, PR*- 
TERGENERATIONTJM, ET AETIUM, ET TBlPLlCI STATU NA- 
TBRA, LIBKR^ VIDELICET, ABEBEANTIS, ET CONSTRICT*. 

HiSTOHiA aut naturalis est, aut civilis. In natural! na- 
tuTffi res gestae et faeinora memorantur ; in civili, homi- 
num. Elucent proculdubio divina in utrisque, sed magis 
in humanis, ut etiam propriam in historia spedem con- 
stituant, quam sacram aut ecclesiasticam appellare con- 
suevimus. Itaque earn civili attribuimus ; at pnmo de 
naturali dicemus. Naturalis historia rerum singularium 
non est ; non quod perperam a nobis positum sit histori- 
am versari in individuis, quse loco et tempore circumscri- 
buntur. Nam proprie ita se res habet. Sed cum pro- 
miacua sit rerum naturalium similitudo, adeo ut si unum 
nons, omnia noris ; superfluum quiddun esset et infini- 
tum de singulis dicere. Itaque sicubi absit ilia promis- 
coa similitudo, recipit etiam historia naturalis individua ; 
ea scihcet, quoribn non est numerus, aut natio qiuedam. 
Nam et solis, et limse, et tenss, et similium, quse imiese 
sunt in specie sua, rectissim^ eonscribitur historia ; nee 
minus eorum, qufe insigniter a specie sua deflectunt, et 
monstrosa sunt ; quandoquidem in ilhs, descriptio et c(^- 
nitio ipsius speciei nee sufficit nee competit. Itaque h»c 
duo individuorum genera historia naturalis non rejicit : , 
ut plurimum autem (quemadmodum dictvun est) in spe- 
ciebus versatur. At partitionem historiae naturahs moli- 
emur ex vi et conditione ipsius naturae, quae in triplici sta- 
tu posita invenitur, et tanquam regimen subit trinum. 
Aut enira libera est natura, ac sponte ftisa, atque cursu 
consueto se explicans, cum scilicet ipsa natura per se ni- 
titur, nullatenus impedita aut subacta : ut in coelis, am- 
malibus, plantis, et universo naturae apparatu ; aut rur- 
SU3 ilia a pravitatibus et insolentiis materiie contumacis 
et rebellis, atque ab impedimentorum violentia, de statu ^ 
8U0 plane convellitur et detruditur, ut in monstris et he- 
t«roditis nature : aut denique ab arte et ministerio hu- 



140 



DESCRlPTtO GLOOl IKTELLECTUALIS. 




tnano coiistringitiu-, ct fiiigitur, et plane transfertur, et 
tanquain novatur, ut in artificinlibus. £tenini in artifi- 
cialibus natura tiimquam facta \icktiir, ct conspicttur 
prorsus nova corporum facies et vehiti rerum unnersitus 
altera. Itaquc tractat liistoria naUiralis ant lilicrtntcni 
naturae, aut errores, aut vincHla. Quod si ciiiqunni nio- 
lestum sit artes dici naturas ^incula, cum potius liberato- 
res €t vjudices censeri debeant, quod naturam in noiinul- 
lis suKB inteiitioiiis compotem faciant, impedimentis in or- 
dinem redactis : iios veto hujiismodi deliciaa et pulchra 
dictu nil moraraur ; id tantum volumus et intelligimus, 
natuiam per arteni, tanquam Proteum, in necessitate po- 
ni id agendi, quod absque arte actum non fuisset ; eive il- 
lud vis vocetur et vineula, sive auxilium et perfectio. Par- 
tieimir itaqiie lustoriani iiaturalem in histuriam generati- 
onuni ; historian! pr»tergeiierationum ; et histuriam lU"- 
tium, quam etiam meclianicuiii et cxperimcntaleiii ap|K:l- 
liire coiisucviinus. Libeuter iiutem historiani artium ut 
historiaj naturalis speciem constituiraus ; quia inveteravit 
prorsus mos dissereiidi ct opinio, nc si aliud quippiam es- 
set ars a natxira, ut .irtificiaHa a naturalibiis segrcgari de- 
beant, tanquam toto genere discrepantia : unde et illud 
mail, quod plerique historic naturalis scriptores perfono 
tos se putant, si histonani animalium, aut plantiirum, aut 
niincralium coiifecerint, omissb artium medwnicarum es- 
pcrimcntis (quse longe niasimi ad pliilosopbiam monienti 
sunt) ; tum eliam illabitur aniniis hominiun sublillus aliud 
malum; nempc ut ars censealur solummodo ut addita- 
mentiun quoddum natune : cujus sciltcet ea sit vis, ut 
naturam vel inchoatam |>erficere, vel iuelinata,m emeiida- 
re potisit ; minime vero radicitus transmutare, atque in 
iniis eoiieutere ; quod phirimum rebus humanis despcra- 
tionis intulit. ■ At contra iiUid penitns onimis hominum 
in3i<lcre dcbucrat, artificlalia anatutalibus non fomia aut 
essentia, sed efficientc tantum, difierre; honuni vete in 
naturam plane nullius rei potestntnn esse, pi^aiterquam 
motus : ut corpora scilicet naturalia aut admovcat, aut 
amoveat ; reliqua naturam intus per &c tranugcre. Ita- 
que nl>i datur debita admoiio corporum naturalluiu aut 
remotio, omnia potest homo, atque ars : ubi non datur, 
niltil. Kunius nutem modo coiporum fiat debita ilia ad- 



DB8GRIPT10 OLOfil INTEL LEG TV ALIS^ 141 

motiOf aut remotio^ in ordine ad aliquem efiectum, siv6 
hoc per hominem et artem fiat, sive naturaliter absque 
homine, pariim refert. Neque hoc illo fortius est, velud 
St quis ex aspersione aquse simulacrum iridis super pa- 
rietem exdtet> non minus obsequente utitur natura, quam 
cum idem fit in acre ex nube roscida. Contra vero, cum 
auium inTcnitur in arenulis purum, Eeque sibi ipsi minis- 
trat natura, ac si aurum purum per fomacem et minis- 
teriiun hominis excoqueretur. Aliquando autem minis- 
terium ex lege universi aliis animalibus deputatur : ne- 
que enim minus artificiale qulddam est mel, quod fit me- 
£ante industria apis, quam saccharum, quod hominis, 
atque in manna (quod similis est generis) natura seipsa 
contenta est. Itaque cum ima atque eadem sit natura, 
ejus autem \\s per omnia valeat, neque unquam ilia a 
seipsa desciscat ; omnino tanquam ex ffiquo subordinata 
tuitum od naturam poni debent hmc tria, cursus naturae ; 
exspatiatio naturae ; et ars sive additus rebus homo ; ideo- 
que in historia naturali ea omnia una et continua narra- 
tionum serie involvi par est : quod etiam Cmus Plinius 
magna ex parte fecit ; qui historiam naturalem pro dig- 
nitate complexus est, sed complexam indignissime tracta- 
fit. Atque heec sit naturalis historice partitio prima. 



CAPUT III. 

PAETITIO HI8TOBI£ NATUBAL18, EX dSU ET FIXE 800 ^ 
aCODttCE FIKIS LONOE NOBILISSIMUS HISTOBI.G NATUBA- 
LIS BIX MINISTEATIO PBIMA AD CONDENDAM PHILOSO- 
PHIAM ; ET dDOD H1JJU8MODI HISTOBIA (ftU-B SCILICET 
SIT IN OEDINE AD BUM FINEM) DESIDEEETUE. 

CjETERUM historia naturalis ut subjecto triplex (quem- 
admodum diximus) ita usu duplex est. Adhibetur 
enim aut propter cognitionem rerum ipsarum, quse histo- 
liffi mandantur, aut tanquam materia prima phUosophiee. 
Nobilissimus autem finis historise natiuraUs is est ; ut sit 
inductionis verse et legitimffi supellex atque sylva ; atque 
satb trahat ex sensu ad instruendum intellectum. Ilia 
enim altera, quse aut narrationum jucimditate delectat, 
aut e^)erimeiitorum usu jurat, atque hujusmodi volupto^ 



Ui 



DEUtRfPTio tii/iin fytti.TMi^'tlj'khts. 



lis nut fnictus gratia ([iiipsita est; inferioriB profecto no 
Ue ert, et gonert' ip^o \'ilior, pne ea, cujus ea est \is et 
qiialitus, ut propria sit parasccve ad condcndam philoso-'^ 
phinm. Hjcc ciiini dc mum ea est historia naturalis, quas 
vcriE et Hctivffi plii!o>ophin solida et aeterna basis consti- 
tnittur ; qtiiBqtie luniini naturse piuro ct minime phantas- 
tico primam accemionem prabet ; cujus quoque iieglec- 
tus et genius iion placatus, ncies illaH lan'aruin, ao veluti 
xegna umbrarum, qu» in pliilosoi»liiis volitare cemiintiir, 
cum maxima et calamitosji (i]>cnim sterilitatc nobis j)cssi- 
mo fato immisit. .Vnirmanms aulcni, et plane testamur, 
historiam naturalem, qualig in online esse di>bcat ad is- 
turn finem, nonlmberi, sed desidcrnri, ntqne inter omissa 
poni opoiiere. Neqiic vem aeiera mentis alicujus ]>«■- 
^tringant nut magna antiquorum nomina, ant magna no- 
vorum volumina, ut querelam istam nostram minus jns- 
tam cogitet. Satis enim scimus haberi histonani natu- 
ralem, mole amplam, varietate gratam, diligentia sicpius' 
curiosara. Attamen si qiiis ex ea fabidns, et antiquita- 
tem, atque auctonmi citaHones et siilfragiitioiies, litcs item 
inanes et controversias, philolngiain denique, et omamen- 
ta eximat (quae ad convivales sermones hontiTiumque doc- 
torrnn noctes potius, quani ad instltuendam pliilosaphiam, 
aunt accommwlata) profecto ad iiiliil niagni res reddat. 
Itaquc thesaurus quidam potius ad eloquentiam a non- 
nuUis, qunm solida et fida rerum narratio quaeri et para- 
rividetur. Praeterea, non multnm ad rem faeiat memo- 
rare aut nosse floruni, iridis, aut tulipa?, aut etiam con- 
charmn, aut canum, aut accipitrum eximias variutates. 
Hffic eniin hujnsmodi nil aliud sunt, quam natime lusus 
quidcm ct lascivia : et prope ad individuormn natuxam 
accedunt. Itaque liabent cognitionem in rebus ipsis ex- 
quisitam ; inlbrmationem vero ad scientias tenuem et fe- 
re supervacuam. Atque hsec sunt tatnen ilia, in quibus 
naturalis historia Tulgaris se jactat. Cum autcm dcge- 
neraverit liistoria naturalis ad nlicna, et rursns luxiunata 
mt in superfluis; tamen e contra magnje utique et soli- 
die ejusdem partes nut prorsus praetermissa: sunt, aut ne- 
gligenter et le\'itcr traetatic : universa vcro iiiquisitione 
eu& et congerie, nullo niodo ad eura, quem di.\imus, fi- 
nem (con&uds scilicet philosophise) apta ct qualifii 




DESCRIPi:iO GLOBt INTBLLfiCTUALIS. 



143 



reperitur. Id in mcinbris jpsius optime apparebit, atque 
ex comparalione ejus liLstori*, eujus descriptiones houii- 
nibus sub oculos jain proponemus, ad earn, qua Iiabetur. 

CAPUT IV. 

IKCIPTT TBACTATDS aiULIfl KSSE DEBEAT niiTOSIA DBBIDE- 
KATA ; KEMPE HISTORIA XATI'UALIS AD CONDENDAM PHI- 
LOSOrRtAH. ID I'T CLAIIIUS EXIXICETlitt, PBIMO SUBJtlX- 
GITOR FAKTITIO H16T0RI.« CE^IEaATIONOM. EJUS C0K8TI- 
TtllTNTPn PARTES RUINQyE : PEIMA, CCBLESTIOM. SECUK- 
DA, MKTKOBOnUM. TEHTIA, TKRR.« ET MAKIS. QFARTAp 
COLLCClOaOM UAJOBrM, SIVE ELEMEKTORUU AVT MASSA^' 
BCM. ftttlNTA, COLLEGIORtlM MISOBOM SITE SPCCCBBVy. 
niKTOniA VEttO VlRTCrtrM PHIMARL'M REJIClTnii OOKEC 
KXPLICATIO l'RIM.e ILLIUS PA ETITIOS IS GESERATIOXCM, 
PD-CTEBGENERATIOMVll, ET ABTIDM, BIT ABSOLUTA. 

Qi'ANguAM voro e fide nostra esse cen-iemus, hujus ipsi- 
us historia!, quam desideraraus^ coniectionem tion uUts 
reliiiquere, scd nobis ipsis desumere, pvopterea q\iod quo 
magis Iiiec res omnium industriae pateie videjiliir, eo mtu- 
jor subest meLus, ne ab instituto noatro abencnt; idco- 
que earn ut tertiam instauratLouis nostrae partem desig- 
navimus : tamen ut liistitutum uostrum de explicatioui- 
bus sive repriEsentationibus omissorinn, perpetuo serve- 
mus ; atque etiam, si quid nobis humanitus acdderit, ut 
aliquid in tuto positum sit; scntentiam nostram ct consi- 
lia de hac re jam hoc loco subjnngere mum est. Histo- 
rian generationum, sive naturae solutte, quinqiie partes 
constituiiima ; ex sunt Iilstorin aetheris, historia moteo- 
rorum et regionum quas vocant aeris. Etenim tractum 
sublunarem ad superficiein usque terrffi, et corpora in 
eoIocata,historiEe meteororum attribuimus. Etiam corae- 
tiscujuscunquf generis (utcunquese habeat rei Veritas) 
tamcn ordiuis causa, locum inter metcora assignamus. 
Tcrtio subit liistoria terraj et maris, qiue conjuncta glo- 
bum constitumit unicum. Atque huciisque rerum natu^ 
ra distribuitur ex locis et tocatis : reliqufe dux partes 
substantias rerum distinguunt, vcl massas potius. Con- 
gr^antur eiuni coipora comiaturalia ad niajores et mi- 
uurctj Diassufi : quic coUcg:ia rerum majora et minora ap- 



144' DESCRIPTIO QI.OBI INTErLECTl'AUS. ^" 

peliare consuevimus: habentquc in politia mundann ra^' 
liones inter se tanqujim tribus et fiiinilis. Itaquc quar- 
to online ponitui; liistoria cLemcntorum sivc coUeg-iorum 
majorum; qubito et ultiuio liistoria spccicruui sive col- 
legiorum iniiioriiiii. Elcmenta pnim co seiisii acctpi vo- 
lumus, lit intelligantur non exonlia rerum, si'ti tiuitum 
corporum connntuvalium iiiassar inajores. Majoritaa au- 
teni ilia acciilit propter tcxturani materia facileni, sim- 
pliccm, obviam et paratam ; cum species a iiatura parce 
suppeditentur, propter texturam dissiinilarem, otque in 
plurimis organicam. Virtutum vero illnruni, qua; iu na- 
ttu-a censeri pussint tanquani canlinales et catholicie, deu- 
si, rari, levis, gravis, calidi, frigtdi, consistfiitls, fluidi, si- 
niiluris, dissimilaris, sjHifificati, organici, et sitnilimn, luia 
cum motibus ad illafacieutibus, uti antit5i>ia\ nexus, eoi- 
tionisj cxpansioiiis, et retiquorum (quonun lustoriara om- 
nino congeri et confici voliunus, etiam priusquam ad opus 
intellectus deveniatur) \irtutiini ct moluum historiam, 
ejusque couiicienda; inodum turn tractabimus, postquara 
expHcationem triplicis iUius partitionis, gcncrationum, 
prretergcnerationum, et artium absolverimus. Neque 
enim earn scilicet intra triplicem illam nostrara. partitJo- 
nem mcluaimus, cum non proprie sit historia, sed inter 
historiam et philosophiam ^-eluti terminus mediua. Jam 
Tcro de historia ccclcstium, et deinceps de rellquis dicc- 
mus atquc prscipicmus. 

CAPUT V. 

EEBtTMITUA THACTANSA HISTO&IA C(EL£STIDM; ftDALU %T 
ESSE UPBEAT 1» UENESE, KT QCOD Lt:Cir]MA JICJUSCB HI8- 
TOni^ ORDTNATIO VEB-SETUtt IN TBIPI.iCI GEKEDE PR.KCEP- 
XOBITM ; %-lDELICF.r, J>E FINE, HE MATEEIA, AC UK MODO 
COHnCtlCKUX UUJVSMODl HISTOBIA. 

HiSToniAM ccelestium Bimplieemesse voluraits, nee dog- 
matibus imbutam ; sed veluti suspensa vi et doctriiia the- 
oriarum; quieque solummodo phenomena ipsa sincera 
coniplectntuT, et separata, qufe jam dogmntibus fere c<Mi- 
crcTferunt; denique quae narrationes proponatco prorsus- 
modo, ac si iiihil ex artibus astronomiac et astrologia; dc- 
cretum esset, sed cxperimenta tantuin etobsen'ationcs ex- 



DESCBiPTio r.i/)nr intellectualis. 



U5 



nctfi collecta ct pcnspiciift dcficriptn forent. In (jno gonere 
historife nihil adhuc invcnitur, quod nostro respondeat vo- 
to. riujusmo;U quiddam tantmimiodo eursiiij et Ucentcr 
attigit Caius Plinius : sed optima foret ea liistoria ctcles- 
tium, qua; ex PtoIemKo, ct CopemicOj et doclioribus as- 
tronomic scriptoribiis exprimi et erui possit, si artem ex- 
perimcnto plane spolies, adjunctis etiam recentionini ob- 
servatioiiibus. Quod a cui iniruni vidtatur, iias tonto la- 
bore jMirta, Hucta, emt?iidata, riirsus ad primam inipcrjti- 
am, et niielaruin obstTvationum simplicitatem retrahcre 
velie ; iios vero nulla emn priorum Jnvontorum jactura, ta- 
men longe miijus npiia !iici\ciuus ; necjuc tniin calculos aut 
praidictiones tantum nicditamur, scd pbilosoplilam ; earn 
scilicet, qua; tic supcriorura corporum non motii solum- 
modo, ejusque ppriodis, sed substantia quoque ct omnimo- 
da qualitate, potestate, atqiie influxii, intellectum huma- 
num infoinnarc, secundum rnfiotic^i naturales atque indu- 
bitfttas, absque tfaditionum superstitionc et levitate, pos- 
sit ; atquc nirsus in motu ipso invcnirc atquo e\plicare, 
non quid ph^enonieni^ sit conscntaiicum, scd quid in Datu> 
ra penitus reportum, atquc actu ct rctpsa verura sit. Fa- 
cile aatem quis cernat, et eos, quibus terram rotari placet, 
et eos contra, qui primum mobile, et vetcrem construed ' 
onem tenuerunt, n?qua fere ct ancipiti phsenomenorum 
advocatione niti. Quin ct ille novie constructionis nostra 
state auctor, qui solem seeundi mobilis, quemadmodum 
terram primi mobilis centrum constitiiit, lit planeta' in pro- 
priis suis converssnnibus circa solera choreas duceie vide- 
2Uitur(quod ex antiquioribus iionnuUi de Venere et Mer- 
ciirin suspicati sunt) si co<,'itata ad exitmn perduxisset,* 
belle proi'ecto rem conficere potmsse ridetur. Neque ve-' 
TO nobis dubium est, quin et aliiE bujusmodi construclio-' 
nes ingenio et aeri cogitattone adinveuiri pcKsint. Necpie' 
illis, qui ista proponunt, admwlum ]>lacet, barc^ qute addu- 
cunt, prorsus vera esse, sed tantummodo ad coniputatio-* 
nes ct tabulas conficicndas comtnodc supposita. At nos-' 
tra ratio alio spectat; non enim concinnationes, C[Uie variffl 
esse posaimt, sed veritatcm rn qumrimus, quse simplex est.^ 
Ad hoe vcn> Iititnria plirenfinienorum sJiicera viam aperi- 
ret, infecta dogmata* obstruel. Ncqne illud tiiccmus, nos 
in bac ipsa lustoria oelestimn, ad norraam nostrum facta 

VOL. IX. L 



L46 



DBSCRIFTIO GLOBI INTEIXECTUAUS. 



i 



et congesta, spem per se ponere veritatis circa ccelestia in- | 
vcnicnd^ ; sed iniilto iiiag;is m obsenatiooe communi- 
uin |)a«sioiium ct ilc-Mile riorum niateriit in utroqiieglobo. 
Eteuim ista lethercorum et isublunanum quic putaiitur (U- 
vortia, commenta nobis \identur et superstitio cum teme- 
ritate ; cum certissimum sit complures eSectus, veluti ex- t 
pansioiiLs, contractionis^ impressiouis, cessionSs, confj rega- | 
tionia ad massas, attmctionis, abactionid, assiniilationis, 
uuionis, et siniiliutn, nou solum hie apud nos, sed ct in fas- I 
tigiis cceli, et in visccribus terra; locunt habere. Atque non I 
alii iiiterpretes may;is fidi adliibcri aut consuU possunt, ut ] 
intellcciushumaQUset adprofimdaterrie.quajomninoiion j 
cemuntur, et ad alta cceli, qii* pltrumque falUiciter cer- I 
nuntur, penetret. Itaque optime autiqui, qui Proteum U- j 
lum muhiformem, etiiim vatem ter maximum fuisse rctu- j 
lerunt ; qui futm-a, piseterita, ct occulta praeseiitium no- I 
visset- Nam qiii materia^ passiones cathollcas novit, dtquu 
per haec novit quid esse posslt ; non poterit non nosse eti- 1 
am quid fuerit, quid sit, et quid futurum sit, secundum.] 
summas reriim. Itaque plurimura spei et pnesidii ad ctOM 
templationem coelestium in physicis rationibus collocanius^j 
per phy&icos rationed tntelligcndonon cas qu£e \'ulgo essa,J 
putantur, scd tantum doetrinam circa illos appetitus mafj 
terix, quos nulla regionum aut locoriim <livertiitas distra-^i 
here aut disterminare queat. Neque propterea(ut ad proM 
positum revevtaraur) ulli dUigentiie parci volumus, quAj 
area phsenomenorum ipsorum coelestium narrationeJ 
et observationcs possit impendi. Nam quanto uberiorj 
suppetat apparcjitiarum luijusmodi copia, tanto onmiaj 
erunt et niagis in promptu et firmiora. De quo anted 
quam plura dicamus, est plane quod gratulemur et meJ 
chanicorum industrix, et doctorum qiiorundam hominumJ 
cufiE et alacritati, quod jam nuper per inBtrnmentonunJ 
opticorum veluti scaphas ct naviculas nova tcntari coepeJ 
rlnt cum cccleslibus pluenomcnis commercia. Atque hou 
inceptxun et fine et aggressu nobile quoddatn ct Immantu 
genere dignum esse cxistimanius : eo magis quod hujuM 
modi homines et ausu laudandi sint et fide ; quod inged 
nue et perspicue proposucrunt quomodo singula illis con*] 
stitarxnt. Supercst tantum constantia cum magna judi-^ 
di seventaXe, ut et instmmenta mutent ; et te&tium na- 




DS8CRIPTI0 OLOBI INTEL LECTVALIS. 147 

merum augeant ; et singula, et seepe experiantur, et va- 
ne, denique ut et sibi ipsi' objiciant, et aliis patefaciant 
quicquid in contrarium objici posfflt,etteniussinium quem- 
que scrupulum non spemant ; ne forte illis eveniat, quod 
Bemocrito et aniculas suk evenit circa ficus mellitas, ut 
vetula esset philosopho prudentior, et magnffi et admira- 
IhKs speculationis cauaje subesset error quispiam tenuis et 
ridiculus. At ista tanquam prffifati in genere, accedamus 
ad' deaciiptionem historije ccelestium magis explicatam ; 
ut ostendamus quae et qualia circa coelestia quieri oporteat. 
Primo igitur quaestiones naturales, aut saltern ex iis non- 
nnllas, easque prECcipuas proponemus : iis usus humanos^ 
qofdes verisimile est ex ccelestium contemplatione educi 
posse, adjiciemus ; hac utraque tanquam bistonBe scopum, 
ut quibus historiam ccelestium componere curse erit, norint 
quid agatur, easque quaestiones una cum operibus illis et 
eiSBc6a habeant in animo et intueantur; unde talem insd- 
tuant et parent historiam, qualis ad judicia hujusmodi 
qUtesdonom, et preebitionem hujusmodi fructus et utili- 
tetum erga genus humanum, sit accommodata. QuKSti- 
6068 autem intelligimus ejus generis, quae de facto naturae 
i|ii8E9'ant, non de causis. Hoc enim pertinet proprie ad his- 
tmuri.- Deinde distincte monstrabimus in quibus historia 
Cfldestium consistat: quseque ejus sint partes; quae res ap- 
prehendendffi aut exquirends, quae experimenta sint com- 
piiffanda et procuranda, quee obserrationes adhibendse et 
pnuitandae, proponentes tanquam topica quaedam induc- 
tive fflve articulos ad interrogandum de co^lestibus. Fos- 
tremo prsecipiemus nonnuUa non solum de eo, quod quaeri 
((p<»teat, sed et de hoc, quomodo qutesita debeant pensi- 
tOTi,- etidm erfriberi, atque in literas referri, ne primae in- 
qaytionis diligentia pereat in successione, aut, quod p&i 
jd8 ^,iiifiniu8 et fEdlacibus initiis mtantur progressus qui 
«6quentuT. In summa, dicenras et ad quid quaeri deb^ 
cbca ccdestia, et quid,- et quomodo. 



l3 



146 



DESCRIPTIO GLOBl INTELLECTUAUS. 



CAPUT VI. 



w 




QUOD Qn£STTONKS PHILOSOPHKLB C1BCA CtSI.EfiTIA, ETIAWl 
Q[[.ETKETEB OriNlONEM SUNT, ET ftUODAMMODO JiUIl.E^ KB- 1 
CJPI DEBEANT: PB.OPONUKTUB VCBO QCINQUE Q[I.e5TIOK£S;J 
CinCA SY8TEMA ITSUH ; VIDSLICET^ AN SIT SYSTEUA ? St( 
SI SIT, QCDB SIT CENTBltM EJUS, KT QUALIS mOFOi'DITABfjj 
ET QUALIS COH»£XIO, EX QUALIS rABTlUU COLLOCATIO? «] 

ExiSTiMABiMun autem plerisque proculclubio rclifjnir 
qiuestlonum veteruni, jamprideni quasi tumulo comliti 
et scpultas, rursus eruere, et fere manes earum evocare^ 
iisque novas insuper quaestiones adspL^rgerc. Se<l cum et 
qua; atlhuc liabetur circa ccelestia, pWlosophia iiiliil ha-j 
beat firmitudinis *, cumque illud nobis perpetuo ratum et 
fixum sit, omnia novo legitima; inductionis judicio sift-j 
tere ; cumque si forte qusstiones aliquie a tergo relii 
quantur, tanto minus operee et diligeittia; coiisumetur ii 
historia, propterea quod supei'vacmim Ibrtasse videbit 
ea inquirere, de quJbus quteslio non ftierit mota ; necess 
habemus qua^stiones, quas ubiqxic jxirrigit rerum natura, 
in manus accipere. Quin quo minus certi sumus de^H 
qua^tionibus per viam nostram determinandis, eo nas nii«^| 
nus difficiles preebenius in iisdem recipiendis. Exittun 
cnim rci \'idemus. Prima igitiir ea qujEStio est. An sit 
systema ? Hoc est. An mundus sivc universitas rerum sit 
globosa secundum totum, cujue sit ecnitrum aliquod 1 A« 
potins globi particulares terra; et astrorum spargantur ; 
et sinf^uli suis h^ereant radicibus, absque systemate, et i 
dio save ceutrocomrauni, Atque certe jactavit schola 
niocriti et Epicuri, auctores 9uos mocnia mundi diruisse."^ 
Ncque tamen id prorsus secutum est ex iis, quae ab illis 
dicta sunt. Nam Democritus cum raateriam sive semioa 
copia iniinita^ attributis et potestate finita, eademque.^ 
agitata, nee nb seterno quovis mode locata, posuisset, H'^| 
ipsa illius opinionis adductus est, ut mundoe multiformes, 
ortuj et intcritui obnoxios, alios melius ordinatos, alios 
male hffirentcs, rtiam tentamenta mundorum et intermun- 
dia fitatueret. Sed taraen ut hoc receptum fuisset, nihil 

-:; a 



turM 
lisse.^^ 




DEScniPTIO GLOBI INTELLECTDALIS. 



149 



offiriebat quin illn pars materise, qose deputata est huic 
ipsi mundo, qui nostro gcneri est consj/icuus, ohtinuerit 
ngurani plobosam. Necesse enim fuit ut singuli ex illis 
mundis fig-urani aliqimm acccjHswint. Etei Kiiini in infinito 
mediuin aliquod esse nequeat. tamen in [>artibu3 infinlti 
roturubi fi^irii subsistcre potest, uon minus in muntlo nli- 
quf> quaiii in pila. V'eniin Deraueritus sector muiuli bo- 
nus fuit, in intcf^ntlibus aiiteiii iiiundi ctiam infra nieJio- 
crus pbil(>s()pbns. At ojiinin ilia, de qua nunc loqiiimiir, 
qua dcslruelwt et confnndcbat systcma, fuit Heraclidis 
Pontici, et Ecphanti et Nicet® Syracusani, et prajcipuc 
Philotai, ntquc etiam nostra setate Gilbert], et omnium 
(pnpler Copeniicuni) eorum, qui terram planctain ft inobi- 
!em,et tanquam unara ex astris, credidcrunt. A tqne ilia opi- 
nio banc vim habct.utplauctfectstcll£esingula;,ittqiifc-tiani 
aliEE innumcrte, quie amspcctum nostmni ob disf.uitiam 
iugiuut, necnon aliffi* qute nobis sunt invisibiles proj)fcr 
naturani non lucentnm sod opaeain, suos rpiteque sortit® 
glob(»,etfornias priniarias, per expansionein istiun,quam 
suspicimus, imnicnsam, sive vacui sive corporin cujusdnni 
tenuis et fere adiapbori,tanquam insula; in pelago immeu- 
Ko sparganturetpendeant,atque super centnmuKin com- 
mune tdiquod.sedquajquef^lobisuipropriivolent; aliaisim- 
pliciter, alia; eum niotn nomiuUo cetitri progressivo. At- 
q«e illud maxime dunim est in hac opiiiione, quod tollunt 
quietemsiveiinmobileciial.ura.Videturautem,quemadmo- 
duiTisunt in uni verso corpora, quae rotant, id est.intitu ferun- 
tur infinito et pcrpctuo ; ita ct ex oppnsito debcrc esse 
corpus aliquod. quod quiescat : quibus ijiterponitur me- 
dia natura eorum qua; feruntur recta, cum motus rectus 
' partibus globoiiim conveniat, et rebus exulantibus extra 
'patrias suas, quie ad globes connaturali talis sua; movent, 
flit cum iis unitffi ipsa; quoquc nut rotent aut quioscnnt. 
* Vcnim buic qunestioni (ncmpc on sit systcma ?) finem da- 
*^unt ca, quaD circa raotum tcmc, an scilicet tern» st«t 
tunt TOtetl atque area substantiam astrorum, an sit soli- 
Ma aut flammea ? et circa tetbera, sive spatia cocli inter- 
•steUaria, an sint corporea aut vacua? decerni potcnml. 
' Nam si terra stet, et cceli motu diurno circumvolvimtur, 
[ ^iroculdubio est syst«ma : quod si 1«rra rotct, tamen non 
^■pTorsufl c^^ncitur non esse syetema, proptereaquod aliud 



I 



ISO 



DESCillPTlO Cl^fll INIELLECTUAIJa. 



possit poni centrum systctimtis, videlicet sol, aut aliud 
quippiam. Rursus, si unicus globus terroe sit densus et 
solidus, \idetur materia universi coire et densiiri ad cen- 
tnmi illud : quod si inveniantur Imia aut alii c.\ plunetis i 
constare etiam ex. materia dema et soUda, vidcutur ex eo 
coire dciisa nun ad centrum aliquod, scd spaniim ct quasi 
fortuifo. Postrcmo, si jionatur vacuum coaccrvatum itij 
spatiis interstellaribus, videutur globi aingidi liabere cir-1 
ca se effluvia tenuioruj et deinde vaeumw. Quod si et( 
Ula spatia corpore repleutur, videtur esse unio densorutn \ 
in nudio, et rejectio tenuiorum ad circmuferentiam. Plu- 
rimum autem confert ad scieiitjas, no>sse conjugations 
quffistionum, propterea quod in aliquibusinveuitur hjsto- 
lia sive materia inductive ad cos dirimeudas, in iJiquibus. 
non item. Duto vero systematc, proxirae accedit quaea-i 
tio ea secunda, quod sit centium systematis .' Enimveroi 
si aliquia ex globis locum centri occupare delteat, occufrJ 
Tunt globi imprimia duo, qui naturaui me<lii sive ccntdl 
pracferre videntur, terra et sol. Pro terra suffi-aganturj 
aspcctus noster ct invetcrata opinio, atque illud omnii 
maxjme, quod cum densa coeant in angustum, rara 
latum diflundanlur (area autem omnis circuli coutrs 
tur ad centrum) videtur aequi quasi necessorio, ut angt 
tia; circa medium mmidi statuantur, ut proprius locua 
tanquam urucus ad corpora denga. Pro sole autem f4 
cit ratio ilia, quod cujus partes suut ill systemate mt 
moe et pntissimffi, ei is locus assignari debeat, ex quoipi 
in universum systcnia maxime agere et se commimicaaj 
possit. Quando vero is sit sol, qui inuudmn vivif 
plurimum videalur, imperticndo calore m ct lucem ; rit 
ouuiino atque ordine videri possit coUocatus in me 
muudi. Accedit et lUud, quod sol manifeste habeat 
sectatores Vcnerem et Mercurium, ctiam, ex &ent4;iitli' 
Tychonis, plauetas reliquos ; adeo ut pLine videatur sol 
centri uaturiun »u.itlnere posse, et vices gerere in aliquk 
hoi ; eo propias abc:.t, ut universi centrum conatitui 
Bit; quos Copernici assertio fuit. Veruntamen in syst 
mato CopL'i iiici multa et magna inveniuntur incommod 
nam et quod Lriplici motu icrrara oueravlt, incommodi 
n^gnum, et quod solem a coitu platietarum divulat, ei , 
q^uibus tot habet pati^iones communes, uraiUter durum,'! 



DBSCRFFTIO 6LOBI INTELLECTCAI.I8. 



151 



et quod taotum immobilis introduxit in naturam, pon^ndo 
•olem et Atellas ininiobile.s pr(csi*rtirn corpora maxime 
omnium lucida et radiantiii ; et quod lunam tt-rrffi tan- 
quaiu ill epicycio adhicrerc voluit ; et alia nonnulla, qum 
ille suntit, ejus sunt \iri, qui quidvis in natnra fingsre, 
inodo calculi bene cedant, niliifi putet. Quod si dftur 
motus terra;, mnj^s conseiitaneum lideatur, ut toUatur 
omnino «ystema, et spiirgaiitur globi secundum eoa, qnos 
jam nrtmina\iinus, quam ufc constituatur talc systcma, 
cujus sit oculi'um sol : idquc consensus seculonim et an- 
tiqaitatis potius arripuil et approlmvit. Nam opinio de 
motu terrie nova non est, sed ab antiquis repetitji, quem- 
admodum diximus : at ilia de sole, ut siL centrum :inm- 
di, et immobile, prorsus nova est (cxcepto uno versiculo 
male traducto). et primo a Copernioo introducta, Se- 
quitur tertia quiestio de proruiiditate systematis; non ut 
aliqua ejus niensura capiatur perfeeta, sed ut in rerto jk)- 
natur; an ca-lum stellatum sit insbir unius regionis, gi- 
ve, ut vulgo Inquuntur, orbis ; an vero stellte iixte quas 
VDcant, siut aliie aliis sublimiore.^ immcnsa qundam pro- 
funditate ? Neque enim uUo modo fieri potest, ut ill« 
sint paris altitudinis, si hoc intelligatur exact c; stcUa 
enim proculdubio non sunt sita; tanquam in piano, qute 
habeant diraensionem quandam tantum in superficie, in- 
star macularum aut bullarum : sed sunt il]a; glohi inte- 
gri, niagni atquc profundi. Itaquc cum tarn <lisparis re- 
periantur esse maflrnitudiiiis, omnino nccesse est, ut alisB 
ex iis majfis quam alia; promineant, vol sursum ^■ersu3, 
vel deorstun ; nee fieri potest ut aut per superiora ant 
inferiora una conjungantur su^jerficie. Hoc vero si fiat 
in |>artibus steUarum, temerarinm plane essct asserere 
etiom in corpore integro stellas non esse alias aliis alti- 
ores ; sed ut hoc verum sit, tamen asseri potest crassitiefl 
quffidam definita (licet insignis) ejus roj^onis, quK voca- 
tur spha?ra sire ccelum stellatum, qua; hujusmodi promi- 
nentias et altitudinis gradus quodamraodo tcrminet ; vidfr 
mus enim ex apogieis et perigaiU planetarum, singuliis 
eorumcoalU coinpetere cnissjtjeni notabUem, for qute as- 
cendant et descendant. At qiiffistio ista tantiun eo spec- 
tat, utrum stellK alise sint super nhas, tanquam planeta 
super planetam, et quasi in diversis orbibus. Atque li«c 



192 



I^RSOBIFTIO CLOBI INTELLECTI/'ALtS. 



qiiiEstio illi alteri quiiistioni de motu aut statu terrce simi- 
[fliter affinis est. Nam si stellse moveantur motu diunio 
Ecirco terram, qiiancUx^juulem eae imivcra* pari incitatione, 
^et imo veiuti spiritu a^rantwr (cxinnjiui m plmietis plane 
^comtet prout \ nriatur in sublbuitate et liumilitate situs, 
1 ita ctiani variari in celex-itatt; et tarditate iiiotus), proba- 
bile Bit Stellas, velocitate cursus parts, ctiain in una regi- 
Vone fEtlicris locari, ciijus licet craasities sive pixifunditaa 
■ ponatiu' esse majnia-, tainc^n iioii sit tania \it tbciat ad dis- 
crinicn iucitatioiiis sive ccitritatis iu motu ; sed ut per 
«am rcgionem universam omnia putcntiir, tanquam vin- 
culo connatiualitatid de\incta, paritcr rotate, vcl .snltcni 
cum dlscrcpantia tali, qua; ad aspectuni nostrum pnjpter 
distantiara deferri iion possit. Quod si turni movcotur» 
stcllffi vcl staic poterunt, quod Copcniico placuit, aut, 
quod long-c ma^ verisimile est, ct a Gilberto introduc- 
tum, illffi potenmt singulfe rotare super centrum suum 
ill loco 8UO, absque aliquo motu centri sui, quemadmo- 
dum et ipsa tcna. si modo illmu motura diumum terrae 
ab adscititiis illis duobus motibus, quos Copernicus sui)er- 
addidit, scjungas. Utrumvis autcm horum si fiat, nihil 
prohibet, quiri ytellse aliffi supra alias siut donee aspectum 
nostrum eflligiaiit. Quarta propnnitur qufestio de nexu 
sive conncsLione systematis. Atque dc uatura et essentia 
corporis vei rei, qua: aither purus censetur, ct astris inter-' 
jacct, postea iiiquiremus. Nunc taiitum dc cohn!rentia 
systcmatis dicemua. Ejus rci ratio est triplex. Aut cnim 
datur vacuum, aut contii?uum, aut continuum ; itaquc 
primo quffiritur, an ait vacuum coacervatuni in spatiis in-i 
tcrstellaribus ? Id quod Gilbcrtus diserte posuit, atque 
etiam antiquorum nonnulli ex iia, qui globos spargi sine 
S)3tematc opinati sunt, innucre videntur ; prssertim ii, 
qui astrorum corpora compacta asscrucre. Opinio talis 
est, globus miiversos, tam astra, qiiam terram, ex mate* 
ria solida et densa constare. Illos autcm in proximo cir- 
cumdari generc quodnm corporum, qua: siut \\m globo 
aliquatenus connaturalin, scd tamen magis imperfecta, 
languida, et attenuata, qu£&que nil aliud &int, quam glo- 
borum ipsoruni effluvia et emarationes ; qualia sunt va- 
porcs et haiitus, atque adeo aer iiwe, si coiiferantur ter- ' 
rffi : ha°c elHuvia ad distantiam circa unuraquemque glo- 




DESORIPTIO GLOBI INTEH-BCtUALIB. 



153 



bum non ntrigmim pertin^cre, reliquum inten-allum (qtiod 
loiige amplissimum est) inane esse. Cui opinioni illud 
iuUnn ii"ifriierc pcKssit, quod ex tan immensa distantla cor- 
jx>ra asti-omui conspitiuntiir. Si cnim universum illud 
sp&tiimi plenum esset, pnescrtim corponim, quae procul- 
dubio raritate ot densitatc valde insequnlia sunt, tanta fo- 
ret rHtiionim rcfracrio, ut ad vi.sinn nostrum perlingere 
non possint ; quum si long« maxima ejus spatii pars va- 
cua sit. fiicilius sane perferri consentancum est. Atque 
revera hiEC qucestio magna ex parte pendebit ex quiesti- 
one, quam statim adducemus de substantia stellarum. An 
sit densa, vel tenuis ct expllcata ? Nam si substantia co- 
rum sit solida, ridebitur utique natura circa globus eo- 
nmique confima tantunimwlo fere occupata esse et soH- 
cita : spatia vero interjftcenlia deserere, et tanquam prae- 
tennittere, Itai|Ue mm absimile vero i'uerit, globos circa. 
centrum spissioros-, ciica HUjwrficiem la?nores, in nmbien- 
tibus et efHuviis quasi deficientcs, in vacuo tandem ter- 
minari. Contra, si natura astrorum sit tenuis el fiamniea, 
ap])arebit naturam tenuis non esse sohunmodo densi de- 
cremcntum, sed per se ■]>otentcm et primariam, non mi- 
nus quam naturam solidi, eamque et in stellis ipsis, ct in 
atthcre, et in acre vigere, ut vacuo itio coacervato non sit 
opU3. Pondebit quoque ista qusstio de vacuo in spatiis 
interstellaribus ex quieslione ilia, quae pertinet ml prinei- 
pin nature. An detur vacuum. Neque tanien hoc ipsum 
nisi Hdhihitadistiiictione. Aliuti enimestnegarevacutim 
simplit^itei', aliud negare vacuum coacervatum. Longe 
enim lirmtorcs sunt em rationes, quee ndduci possunt ad 
astruendum vacuum intermistum ad laxjimenttun corjio- 
rum, qtiam quw a.58ei-uut vacuum coacervatum, BJve in 
spatiis majoribus. Neque hoc solum vi<iit Hero, \ir in- 
geniosus et niecbanicus, sed etiam Leucippus et Demo- 
critus, inventores opinionis de vacuo, quam Aristotcles 
argutiis quibusdam obsidere et expugnare conatur ; qui 
duo philosoplii acutissioil certe ct celeberrimi ita vacuum 
intermihtum dant, ut vacuum coacervatum tollant Es 
sententia enim Demoeriti vacuum terminatm- et circum- 
scribitur, ut ultra ccrtos fines non detur distractiosivc di- 
i-uUio cnrporum, non magis qunm compulsio aut compac- 
tio. Licet enim in iis quK ex Democrito liabcmus, lioe 



1«4 



DE6CRIPTIO GLOB[ INTBI.LECTUALIS. 



t 



nunquam diserte posituin sit, tainen hoc dicere videtur, 
cum corpora, tequc ac spatis, iafinita coiutituit ; catuus- 
jatioiie, aliter(si spatiiim scilicet infinitum, corpora Rixita 
esscnt) corpora imnquam liaesura. Itaque propter coin- 
£nitatem materia' cum spatio ncccssario corapingitur va- 
cuum ad tcrminos oertos, qiifc videlur ejus fuissp opinio 
vera et recte intellecta, ut scilicet constituatur iinis qui- 
■dam exf^cationis sive expansionis corjiorum per vacuum 
copuliitum : neque vacuum detur aolitarium, aut corpore 
rion obsesaum. 

Quod ei ngn detur vacuum instar solutionis coiitinuita^ 
tis iu systemate, t«mpn cum taiila inveniatur in partilnis 
«t regioiiihus systematis corporiim diversitas, ut siut t^iu- 
quam altenus gentis et pntris, oritur qua^tto secunda 
quEB ad coniiexionem systematis pertiueat ; ea est. An 
£tbcr purus sit unus perpetuus sive continuiis ftuor, ou 
vero constct ex pluribu^ contiffuis i Neque vero nostrum 
est de \'erliis argutari, se<l iutelligimus per eoiitiguum, 
corpus quod supeijacet nee raiseetur : neque rursus iu- 
telligimus contignationem duram, qualem vulgus astror- 
nomorum commiiiiaritur, sed quakni possint recipere flu- 
ores, ac si argeiito vivo supernatiind aqua, aqua: oleum, 
<^co ser. Nemini enim dubium esse potest, quin in im- 
mensoiUo tractufftherispurisinteximia; differentia? quoad 
Taritatciu et densitatem, et ;ilia non patica; sed utroUbeC 
dato (id est,cont:inuosivecontiguo)hocfieripotest. Nam 
6atis constat, nee in mariipsoaquaminsummoetaquamin 
imo cjusdcm esse consistentiae ct S3{)ori&; in aere vero, 
inter aerem terrse conterminum, et acrem superiorem plu- 
rimum interest, et lanien mius et integer est et perpe- 
tuus fluor. Itaque deducitur quajstio ad hoc, utrum dif- 
ferentia! iu tractu a^theriri puri se insinuent gradatim et 
Ruxu qundam continue ; an constituantur ct <listribuau- 
tur ad ccrtoa et notabiles liniites, ubi corpora conjungiui- 
tur. qu£ non sintcommiscibilia, qucmadmodiitn apud nos 
ai.'r tncumbit aquae. Eniravero simpiicius conteinplanti 
vidctur totutn istud purimietiiquidum corpus, inquoglo- 
bi terra; ct astroruni, tanquam in va&dKsimo pelsgo^ pen- 
dent ct natant, quodtjuc intcrjunctum illis globis quanto 
ipso et spatio, quod occupat, globonmi mensuroa quaa 
iniiumchs partibus superat, esse indi^isa quedam res et 



I 




DUCRIPTIO GLOBI INTELl-ECTUAIiU. 135 

suimDe unita. Verum naturam diligentius iutuenti iUud 
pluie constabit^ consuesse naturam ad spatia DonnuUfi 
per gradus, deinde subito per saltus procedere, atque bunc 
processmu alternare. Aliter si quis vere iutrospiciat, nulr 
la possit constitui fabrica rerum, nulla figura organica, si 
per gradus insensibiles perpetuo procederetur. Itaque 
processus ille per gradus intermundiis competere possit, 
non mundo, ad cujus constructionem necesse est longe 
dissimilia discludi aba ab aliis, et tamen approximari. It^ 
que terram et aquas excipit et contingit aer, corpus loof 
ge dirersum, et tamen in proximo locatimi, non prime U- 
.mus, deinde vapor, aut nebula, dein aer purus ; sed con- 
festim aer absque medio. In aere vero et eethere (ilia 
enim duo conjungimiis) dispertitio maxime omnimn insig- 
nis et radicajjs sumi posse videtur ex natura magis aut mi- 
nus susceptiva naturse stellaris. Itaque tres secundum 
genera videntur esse regiones maxima n(^biles a globo 
terrae ad fastigiacoeti ; nimirum tractus aeris, tractus c<»r 
ii plauetarum, et tractus cceli stellati. Atque in infimo 
tractu natura stellaris non consisdt ; in medio consistit. 
Bed cmt ad globos singulos, in supremo spargit se per glo- 
bes plurimos, adeo ut per summitates ejus videatur trans- 
ire, quasi in empyreiuu integrum. Neque interim obr 
liviscendum ejus quod paulo ante diximus, consuesse 
naturam processum graduatum et persultorium alterna- 
re, adeo ut regionis primse confinia communicent cum 
aecunda, et secundae cum tertia. Nam et in aere subli- 
micare, postquam aer cceperit esse ab effluviis terrae de- 
fascatior, et a coeiestium magis attenuatus, tentat et ex- 
peritur cenastere flamma ; ut in comeds humilioribus fit, 
qui sunt media cujusdam naturffi inter naturam stelU- 
rem consistentem et evanidam ; et rursus videtur ccelum 
circa solem fortasse stellescere et transire incipere in na- 
taraxc) coeli stellati. Nam possint illee macuUe, qiue in 
sole dbservatione certe fida et dibgenti deprehensee sunt, 
esse rudimenta qusedam materiee stellaris : at in coelo Jo* 
via etiam stella absolute^ et perfects conspiciuntur, licet, 
propter parvitatem, absque commoditate perspicillorum 
iuvisibiles, et rursus in summitatibus coeU steUati ex in- 
numeris micatitmibufi ffitheris inter st^las numeratas (cu- 
JU8 aliffi C4US£e satis firigidee reddi sclent) videtur natura 



^56 



DESCRn»TIO GLOBI INTELLKCTUALIS. 



6teUaris magis iundi etcontinuari. Verum de his in qures- 
tionihus, quas mox proponemus de substantia et astro 
rum et cceli interstellaris. plura dicemiis. Ha^c enim qutc 
diximxis, pertinent tantum ad quastioncs de ncxu syste- 
matie. Superest quinta quastio de collocatioiie partium 
8)*stem.itis, sive de ortliiic ctclonim. Atqiie dato quod 
non sit sj'stema, sed sparguntur globi, aut dato quod sit 
systema, cujus sit centrum sol ; aut etiamsi \'idciint o»- 
trononii de aliquo novo systemate, tamcn manct utiqiic 
inquisitio, quis plajieta ad alium planetam sit magis pro- 
pinquua aut reniotua ; et similiter qui planeta magis aut 
minus elongetur a terra aut etiam a sole. Quoil si rcci- 
piafur syytema veteruni, non \idetur causa cnr mn^nojie- 
re insistatur inquisitioni norae de quatuor ccelis superiori- 
bus, stellarum fixarum sdlicet, Satumij Jovis, et Martis. 
Nam dc eoruni positura atque ordine et scculomm con- 
sensus suffragatur ; nee plisenomenon ullum adversatur ; 
atque rationes motuum (unde suniitur de altitudinibus 
ca'lorum pratcipua proljutio) ncconnnodflta; sunt, et nus- 
quam turbant- Verum de Sole, Venere, et Mercurio, et 
Luna etiam, secundum systems veterum dubitatum est 
ab antiquis ; atque npud recentiores quoquc de Venere 
et Mercurio ambigitur, uter planeta sit altero superior. 
Nam pro Venere ut sit superior, etat i!la ratio, quod tar- 
dius nonnihil movet, et pro Mereuiio quod alli^atur ad 
distantiam propiorera a sole, luide quis asserat debere 
cum proxime ad soleni collocari. De luna vero nemo un- 
qmim dubitavit, quin locata sit proxime ad terrain, licet 
variatura sit de appropinquatione ejus ad solem. Neqne 
seriocontemplantem fltg-ere debet aliud genus quajstionis, 
pertinens ad coiistitutionem systematis; ha* est, utrum 
planeta alter alterum jier vices sufj^rgredintur quando> 
que, et quaudoque rursus subeat ; id quod de Ventre per 
demonatrationes quasdam non indili^entcseiinci vidctur, 
ut ilia aliquandoinvcniatur siiper solem locata, aliquundo 
subter. Atque omnino recte quscritur, Utrum apogsutn 
humilioris planeta; perit^ajum superioris non seeet, ejus- 
que fines subintret ilestat ultima qutestio de coUocatione 
partimn systematis, hoc est, utrum sint plura et diversa 
centra in systemate, ct plures fanquani ehoreffi,cum prae- 
sertira non solum terra primi mobilia, sol (ex sententis 





DESCRIPTIO G1.0B1 INTBLLECTDAUS. 



157 



Tjchonis) secundi inobiHs, verum etiam Jupiter mmorum 
ct nupcrorum illoniin crrorum ex Galilfeo centrum cou- 
stituatiir. Atque hic sunt cjiiirstioiios IHeb quinque. quae 
de systematc ip&o propoiicndffi \-idcntur, an sit videlicet 
systema, et quod sit centrum ejus, et quanta profunditas, 
et qualis npxus ejus, ct quis onlo incollocationc|>artiuin. 
De extiiTiU vera cwli, et ccelo aliquo einpyreo theses 
auc quKstiones non conlidmus, Neque enim istarum re- 
rura eat Iiistoria, aut exstat phcenonieuon ullnm. Itaque 
qnte de iis sciri possunt, ea per consccutionom tantum, 
ac nullatcnus per inductionem sciri possunt. Erit i^- 
tur talis inquisitionis et tcmpus conj^ruum, et ratio et mo* 
tus quidam. De ccelis vero et spatiis iminateriatis, religi- 
oniomninostaDdumetpcrimttendum. Qux enini a Plato- 
nicie, et tuqter a Pntritio (ut dlviniores scilicet linlx-atitiir 
in philosopliia) dicuntur imii sine superstitione inaiiit'csta, 
et jaetantia, et quasi mentc turbata, denique ausu nimio, 
fructu nulio, siniilia Valcntini iconihiis et soniniit! ; ea nos 
rebuB comment it iis et levibus habenius. Nullo modo 
ferendae^t raoriie apotheosis, tanquam Divi Claudii : 
pessimum est, et phino pestis et tabes intellectusi si 
vanis accedat veneratio. 



^raror 

^Tjiun 



CAPUT VII. 



lUDHTUa QtTfSTIOHES HE SUBaTAHTIA C(£LE8TIUM ; Qt'A- 
IIS, VIEELICEI, SIT SCBSTANTJA ClELESTIUM IM CENTRE 
COUPAUATA All COm-OBA StTBLtlNABIA, ET BtTALIS SUBSTAN- 
TIA ejUEBlS I IJTEE STELLA HIS COUl-ABATA AD t-'URPCa 
8TELL.B; ET ftOALIS 8IT SUBSTANTIA ASTHOUUM IFSORDU 
COMPAUATA AD INVtCEM, BT COMTAKATA AD IC.NEM N08- 
THUM, ET IN NATDRA PROPEIA ; ET QtTALIS SIT SiriiSTAXlIA 
OALAXI.K, ET MACrLAHUSt NIGLAItUM TN HEMlafK.EBIO 
AJITAHCTICO. TDM PEOPONITUR QL'.EBTIO niMA, AN SIT 
HSTRUOnENEA INTER CffitESTIA ET BCBLCNABIA, ET QUA- 
LIB BA ESSE P0S81T ? ,' ' 

Absolutis quaestionibuB de sjntemate, pergendum ad 
qiisestioncs de substantia ccelestiiim. Nam de substantia 
coclcstium inquirit prfficipue pliilosophia, et de cousis 
motus eorum : de motu ipso rcro et ejus accidcnubus 



iss 



DESCRIPTIO GLOBl INT8LLECTUALI8. 




astroiiomia : tie influxu et potestiite iitraque. Defauerat 
atitem esse cautum iiit«r astrnnomiiam et philosopliianly 
ut astranomia prsfcrat Iiypotheses, qufe mjixinic cx|>«lita; 
ad comiKndia cfilculorum ; pliilosophia vcro qiue proxime 
accedunt ad veritiitem nature. Atque insupcr, ut astro 
nomiBB hvpothesea ad commoditatem siiam, rei rcritati 
nullo modo praejudicctit, vicissim ut philosophix decreta 
talia siiit,quai sitit super phseiioniena astronomia; omnino' 
explicabilia. At nunc contra fit, Wdelicct ut astronomuE 
figmenta in philosopluam invecta sint, eamque corrupe- 
rint; et philosopher urn speculationes circa ccclestia sibl 
tautum placeant, ct astronomiam fere deserant, ccelestia 
generalJter intuentes, vcrum ad phspnomena ])articu!iiria 
atque eorum caiisa.'i nullo modo se appticantes. Itaqiie 
cum utraque scientla (quails nunc liabctur) sit res krvis 
et perf'iuictoria, fortius onmino iigeiidus est pes ; ac si ista 
duo, quffi propter anguatas hominiun couteniplaliones, Ct 
u$um professorium, per tot secula disjun/ji con<iueverunt, 
una atque eodem res sint, atqno in nnum scicntiff corpus 
cooflata. Itaque jiroponitur prima ea quaestio, an sub- 
stantia cfelestiuiii sit heterogcnea ad sulistantiam inferi- 
onim ? Nam Aristotelis temeritos et cavillatio nobis coelum 
peperit phantasticum, ex quinta essentia, experte muta- 
tionis, experte etiam calons. Atque misso in pra;senti 
ecrmone de quatiior oleinentis, quse quinta essentia ilia 
supponit, erat certe magiiae cujusdam fiduciai, cognatio- 
nem int*T elementaria, quae vocant, et calestia prorsus 
djrimere, cum duo ex elementis, aer \idelicef, et ignis, cum 
stcllis et ffithere tarn bene conveniant, nisi quod moris erat 
illi viro ingenio abuti, et sibi ipsi negotium facessere, et 
obsCTiriopa malle. Neque tamen dubiuni est quin regiones 
sub luna posite et supra, una cum corponbus quae sub 
jisdem spatUs continentur, niultis et magnis rebus diflfe- 
rant Neque rursus hoc certius est, quam illud, corporibus 
utriusque re^onis inesse complurea conununes incUn*- 
tioncfi, passiones, et motus, ut, salva naturaj imitate, ista 
distinguere potius debeanius, quam <liscerpere. Quod 
vero attinet ad illam heterogtinire partem, ut coelestia po- 
nantur »tcma, inferiora corruptibiha ; videtur sententia 
ilia sub utraque parte fallere, quod nee coelo ca conipetat 
aeternitas, quam fingunt, neque tente ca mulabilitas. Si- 



4 




DE8CR1PT10 GLOBI INTELLECTIJALIS. 



159 



quidem de terra vere rem reputanti, judicium minimc 
fedendiim ex litis quce nobis sunt conspicua, cum nihil ex 
corporibus, quie oculiis humanus videt, erutum at aut 
ejcetum ex ma^s profundu, quam spatio fortasse tnum 
milUarium ad plurintum : quod res uibili eat, coUatum ad 
ambitum globi terrestris uiiiver&i. Itaque nihil oljstat 
quin iiitima terree pari pi'sdita sint steniitate ac ipsum 
ooelum. Enimvero si terra patoretur muutiones in pro- 
fundo, fieri mm potest quin consequentiie earuin muta- 
tiomnn etijun in nostra regione, quam calcainus, niajores 
casus paritura; fui.sscnt, quam Aeri vidcmus, Etenim 
earum, qua; nobis sc diuit conspiciendas, mutotionum liic 
versus superHcicm terra; fere se ostendit quasi semper 
simuJ causa aliqua munifcsta dcsuper imposita, ex tcm- 
pestatibus cteli, ]>er iitibres, fer^^orcs, et similia, ut terra 
ipsa ex se et vi propria nulli admodum mutationi causam 
prffibere videatxu-. Quod si coucedatur (quod certe veri- 
simile est) etiam terram ipsani non solum c-oelcstia in 
regiones aeria agcre, aut frigora exspirando, aut ventos 
emittendo, aut hujusmodi alia ; tameu ct Ista omnis to- 
rietas referri potest ad regiones terrte ex propinquo, Jn 
quibufi pluriinas evenire mutationes et vices nemo sanu$ 
negaverit. V'erum fatendum omnino est, ex phienonienis 
terrte longe maxune peiietrare in profundum terrae-raotus, 
et, qiHE ejus sunt generis, eruptiones aquaruin, eructa- 
tiones ignium, hiatus et abruptiones terrarum, et similia ; 
qua; tamen ipsa ^^dentur non insurg^re ex longlnquo, cum 
plurima ipsorum parvum aliquod spatimn in superficie 
terra; occupare soleant. Quanto enira latius spatium in 
facie terree occupat terrffi-motus, sive aliud quippiam hu- 
juamodi, taiito magis radices et engines ejus ad viscera 
terra penetrare putandum est ; et quanto angustius, mi- 
nus. Quod si quis afi'erat, fieri quandoquc terrae-motus, 
qui amplos et spatiosos regionum tractus quatiant, prorsus 
ita est. At illi certe raro eveniunt, suntque ex casibus 
majoribus, Itaque eequiparari passunt cometis subliniiori- 
bu5, qui et ip&i infrequentes sunt. Neque enim id a^tur^ 
Qt terrs simpliciter asseratur astemita^, sed ut illud ap- 
parcat (quod initio disimus) inter ccelum et terram, quar 
tenus ad constantiam et mututionem, non multum inter- 
esse, Neque operas pretium est argutari de aitemitate 



,%M UESCBIPTIO GLOBI ISTELLECTITALIS. ^^ 

lex rationibiis Tnottis, quemndmodum mihn moCus circu- 
llaiis ttimiinui iion indiget, ita ncc quies ; alqiie fficjue Mis- 
loeptivuni est »tfniitatis, ut <Iemain loco et congre^^atione' ] 
llDit^iL connattiriilitatiit sure cx>nsisla]it, qiiam ut tenuia ro 1 
■tent : cum partem avul:>a; amiioriim terantur rocta. Fltiam | 
liUud in ar^mentum suiwi potest, quo<l tente interior! ] 
Icorruptioni ma^s obnoxifi non siiit, (|uani ipsum caelum ; 

?uod ibi aliquij deperire solet, ubi nlifpiid refici potest, i 
)um vcro imbri-?*, ct qiiiB do alto dec-idunt, quse fncicra j 
frsupcriorcm terne rctiovant, nullo mo<io pcnrtrnrc possint ] 
kad intcrtora terri^^ quse tamen ipsa staut mole sua, ^i 
kquanto suo; ncccssario fieri, ut nihil dcpcrdatur, quando 1 
I nihil adsit quod succcdat. I'ostrcmo, mutabilitas, qua; in ] 
I extiinis terrie doprehcnditur, videtur et ipsa |x;r accidens ' 
I esse. Nam incrustatio ilia paira, qujE ad niiiliaria pauca 1 
kdeorsum extendi videtur (inter quoe terrabios prieclara: j 
\ iUae oHicnns et fabricie, plantai-um nempe et mineralium^'l 
concluduntur) nullam icre reciperont varietatem, multo I 
minus tarn puJchra yt elaborata artificia, nisi ea ]>ur3 terrffi I 
a ccelestihus puleretur et perpetuo veUiearntur. QvkxI si'l 
quis existimet calorem et >"ira actlvani soils et cosle.sthim" 1 
universiE terrae crassitudiiieni trans^'crberare po«s<» ; is I 
BUjicrstitiosus et fanaticus censeri pcKsit; cmn liquido'j 
pnttal qnanipari'o objectu ea rctundi et cohibc-ri possint. 
Atque de constantia teiiro hactenus ; \ideuiluin jam de 
mutnbilitate ccelestium. ' j 

Priinoigiturnoneautendiim est rationo, mutationes in] 
ecelo non tieri, quia sub awpeelutH nostrum non veniunt. I 
Aspectum enim frustrat et loci distantio, et lucis sive ex-l 
cessus sive dcfectus, ct eorjioris subtilltas nut pnnitas;'] 
neque enim scilicet si oculus iu circulo lume positus es- 
Bet> hie quffi apud no» lu superficie terrte fiunt niuta- j 
tiones, veluti inundationes, terrse-motus, fedificia, strue-'l 
turas aut moles, cernere posset ; qua? parvffl festucs ra- J 
tionem non exsequajit ad tantam distantiam. Nequeex eo, i 
quod ccelum interstellare diaplianura sit, et steUfB noeti-H 
bus gerenis eotdcm numero et facie ccvnuntur, quis facUe'i 
pronuneiet univcrfium corpus aetheris limptdum, ptirum, ^ 
k et immutabile psse. Nam ct acr iiuinmerns varletates sus-' ' 
F- cipit, ffistus, frijforis. odoruni, et onuHgen» mlsturse cum 
vaporibus Bubtiiioribus ; neque propterea exuit diapha- 




DESCRIPTIO GLOBl INTEL1LECTUALI3. 



161 



num ; sinulitcr nee iinagini aut faciei ilJi coeti credcndum. 
Nam si ma^mc illsc nubium moles, qute coelum interdum 
inVolvunt, et solis et astrorum consiicctum toihint a no- 
bis, propter propinquitatem ipsarum ad visum nostrum, 
in supertoribus cteli parttbus penderent, neiiti(|uam ilte 
faciem cteli screni mutarcnt : nam nee ipsic cerui [Hwaimt 
propter distontiam, ncc ullain cclipsin facere in a»tris, 
propter corporum parvitatem respectu magnitudinis as- 
trorum. Quin et corpus ipymn liiiia', nisi qua parte lu- 
men excipifj facivni cocli non mutat, ut si lumen iUud ab- 
csset, tautum corpus nos latere plane jmsset. At contra 
Itquido patet ex mafsis corporum, qua; mole et magnitu- 
dine spatiomm distantiam vincere, et propter matcriam 
luminosam ant splendidam \isum nostrum laccsserc pos- 
sint, admirandas in ccclo accidcrc mutationes atquciii<io- 
lentias. Id cuim perspicitiu' in coraetis subliiuioribus, iis 
uitniruni, qui et figuram stellx indueruut absque coma, 
nequc .solum ex doctnua parallaxium supra lunam c(^o- 
cati esse prubiuitur, scd conligurationem etiain ccrUunct 
con^tjintem cum stellis ti.vis habuerunt, ct stationcs suas 
sen'orunt, neque errouesfuerunt ; quales aitas nostra non 
kernel ndit ; primo in Cassiopea, iteruni non ita pridem 
in Ophiucho. Quod vcrohujusmodiconstantiafquxcon- 
spicitur in oometis, Bat ob scquncitatcm ad aliquud asr 
triiin, quje AriatotcHs opinio fuit, qui similem rationem 
*^siic posuit comets ad astnmi unicum, ct galaxis ad ostra 
congregata(utrumquefalso)idjamolimexplosumest,nou 
sine nota iugcnii Ari^totelii^, qui levi eontcniplatione Im- 
j usmodi res confingci-e ausu:^ est. Neque vero ista inuta- 
t.io in coelestibus circa stellas novas locmn tenet solum- 
ikHQtlo in iis stellis, quie videntur esse natural cvanids, 
jifteJ etinm in iis, qua; morantur. Nam et in Stella ilia 
K^ova Hipparclu, apparitioiiis mentio facta est apud ve- 
teres.dispitritiouisncquaquam. Etiam conspld mipercc^ 
J>it Stella nova in pectore Cygni, qu.-e jam per duodecim 
Et.nnos iiitegros durant, aitatem cometiE (qualis liabetur) 
lentigo intervallo supergresaa. ncc adhuc diminuta aut 
jadorniuw fugam. Neque illud rursus proprium et pcrpe- 
uuni est, ut veterea atellae mutationem prorsus non pa- 
■^iantur, scd tantum sUWm reccntioris epipliamse, in quibus 
t»u3 mirura si mutatio eveniat, cun\ ipsa gencratio et origo 
■VOL. ix. 



IQ2 



DBSCniFTIO OLOBI tNTKLLBCTDALlfl. 



ipsaruni immetnorialis iion sit. Missa enhn Arcadum ffl 
bula de prima cpiphaiiia luns, qua sc jactant ilU 
antiqviiores, non desunt exempla in reniiii niCTiiaria 
fida, cum soi per trea vices, absque incidentia eclipsis, ai 
interpo^tione nubium, acre liquido et s^reno prodiit ' 
tu mutato per multas dies, net|ue tamtn similiter afTw 
tU8, scmel luce exili, bis subfusca. Taliu enim eveiieriii 
anuo DCcxc, per septendecim dies, et temporibus Justi- 
niani per annum dimidium, et ]>05t mortem .lulii Cffsarij 
\ict complurc8 dies. Alque JuUaofe illius obtcncbratior 
manct testimonium iUud insigne VirgtUi : 

IIIc cUoin cxtincto nuKcrutus C'a*»an; lluiiuiiii. 
Cum caput obet-ura nitidtmi fcmigine tcsit, 
Impioquc ffternam tiiaucrunt sccula nocicin. 

Vnrronis vero, hominis in antiquitate peritissimi, lumra 
qure iiiveiiitur apud Augustinumde stella Veneris: ill 
scilicet tempore Ogygis regis mutavisse colorem, ina;^ 
tudinem, et figuram, duVite fidei esse pntiut, ni sini 
cventum celebri spertaculo aetnte nostra mdlxxviii rec: 
risset. Nam turn quoque per annum integrum novatio 
facta est meinorabilis in stella Veneris, quce eonspieieba- 
tur magnitudiiip et splendore insolitis, rubedine Mortem 
ipsum superabat. et ftgurain sajjiius mulabat, facta quan- 
doque triangularis, quandoque quadrangularis.etiam ro- 
tunda, ut in ipsa massa et substantia prorsus pati videre- 
tUT. Quin etiam stella ilia ex v<^teribus, quae in coxa Ca- 
niculffi sita est, quam ipse se TJdisse dicit Aristoteles, co- 
mae nonniliil habentem, eamque eomam prtEsei-tim obr 
intuenti vibrantem, mutata jam videtnr et comam de 
Suisse, cum nihil ejusmodi jam nostra letate deprehem 
tur. Adde etiam quod complures mutationes ccelestiiun, 
praesertim in stellis minoribus, cs neg-lcctu observationum 
lacile prxterlabuntur, et nobis pereunt. At promptum 
erit sCToIo alicui ista ad vapores et dispnsitionem medii re- 
ferre: sed mutationes, quK corpus astri alicujiis conston- 
ter et ffiquabjliter etdiu obsidciedeprehenduntur,etuna 
cum astro circumvolvi ; omnino in astro ipso, nut saltern 
in sethere propinquo atatui dtbent, non in regionibus aeris 
inferioribus ; cujus rei etiam argumentum sumitur plane 
Talidum, quod nujusmodi mutatJones rare fiunt, et Ionics 



H 





DESCRIi'TlO r.LOBI INTELLECTITALIS. 



163 



intervallis annorum ; qutc autcm in aere tiunt per Jnter- 
positionem vaporum, frequcnUus. Qwod si qui» judicium 
tadat ex ordine cobIi, aUjuc mottu: ipsius Kquabilitatc, coe- 
liun iramutabile esse, atque ccrtitnciincm ilbm periotlo- 
turn et restitutionuni suniat in atcniitiitis tcsseram non 
dubiam, aim substantias corruptibili vlx coinpctere vide- 
iitor motus constantia; is pauio attcntius dispiccre debu- 
ernt, istam reditionem rerura per nces, ct tanquam in or- 
bem per teropora certa, etiam hie ijifra apud noK reperiri 
in nonnullis ; maxime in satii oceani : diifercntise aiitem 
nunores, quie in coelestibus esse jiossunt, ut periodis, et 
»«stitutionibns suis, aspectuni nostrum et coiiipiitatioiics 
nostras fugiunt. Neque magis motus ille circiilariscoeli 
in arj<nraeiitum jetemitatis sumi potest ; quod scilicet la- 
tionis circularis non sit terminus ; mirtus autem immorta- 
lis substantia immortali cniivenit. Nam etiam cometai 
infcriores, sabter liinam locaH, rotant, idque ex Ti propria; 
nisi qais forte credere nialit commentum illud de alliga- 
tione ad astrum. Enimvcro si placcat argiimcntari <Ie 
fctemitatc coelestium ex motu circulari, id ad univcrsita- 
tem ctt'li tralii debuit, non ad partes eocH ; et<>nim aer, 
mare, terra, massis sterna, partibus caduca. Qnin pntiiLs, 
eontni, non ita bene ominari licet de leternitate carli ex 
motu illo rotationis ; quia ille ipse motns non est periix- 
lus in coelo, ncc restituit se exacte in circulo integro et pn- 
ro, scd cum declinationibiis, sinuationibus, et spiris, Por- 
ro si quis illud, quod dixinms de terra, retorquoat (vide- 
licet quod mutationes, qiue inea fiunt, per accidens fieri 
<Hsaeruimus, eo quod terra patiatur a coelo) atquc asserat 
couti-ariara esserationem cceli.cum ccelum nullo modopati 
[wsftit vicissim a terra, quandoquidem omnis emiasio a ter- 
ra citra coclum desinat, ut probabilc sit coehini, ultra om- 
iicmvim iiiimicam sepositum.susceptivmn esse wternitatis, 
cura anatLira opposita mininie coiicutiatur aut labefacte- 
tur ; is non contemnenda quaedam objicit. Netiiie enim 
■ii sumus, qui Thaletis simpHcitatem revereamur, qui ig- 
nes cfpiestcs depasccre vapores e terra el oceano sublima- 
■tosj atque inde ali et rcfici opinatus cst(iUi vero s-apoi-es 
-«cidunt fiexe simili quanto ac adscenderunt, neque refici- 
«ndis et teme et globis coelestibus ullo modo sufKciunt, 
tieqae prorsua in tarn altum pervenire poBsint), sed tamen 

h2 



164 DESCRIPTIO GLOBI INTBLLECTUALCS. 

Qtcunque terrte effluvia matcriata tonge infra coelum se sa 
tant, iiiliilominu-s si terra sit primum ftigidum, ex sent* 
tia Parmenidis et Telesii, non facile quis aftirmet, aut cci 
to, ad quam altitudinera via ilia adversatrix et rivaUs coel 
se inaniict seriatim et per successionem, praesertim 
tenuia naturaiii ct impressionem frigidi et calidi itnbibant 
et longc pcrfcrant Scd tmium dato quod coeluin non]^ 
tiatur a terra; nil obstnt^ quin ecelestia a se invicem pati'i 
poHsent et immutari, koI iiiniirum a stcllis, stella: a 9o\eji 
plaueta: ab utrisquc. univcrste ab arthcrc circ-unifiiso, pi 
sertim in deanentiis glulwrum. Prteterea videtur opinU 
de EBtemitato ca-li magnas vires sninpsissc ex ipsa machinal 
et coiistructione cocli, quam aitronomi plurimacura sata-J 
gentia introduxcrunt. Ceuturo enim magnopere vidcti 
ex ea ut cceleslia nil patlantur, praeter simplicem rotati- 
oncni, in caeteria consistant nee pcrturbentur. Itaquc cor-| 
pura astrorum in orbibus &uis tanquara clavis fixa j)osue-l 
runt. Singulis autcm dccUnationibus, subLitionibiis, de-j 
pressionilms, ainuatioiiibus ipsorum tut circiilos perfcctoti 
convenientis erassitudinis attribuenint, tarcnlorum eoruml 
et concava et con^■exa e^-cf^e tornantes et polientes, uti 
in eis nil erainens, nil aspcrum inveniutur, scd alter 'mt4^T\ 
alteram receptus, et ob Ia^vorenl exacte contigiius» et to-< 
men labi facilis movent plntide et feliciter, quae immortalis I 
scilicet iiigeniatio suminovet unuiem violentiam et pertur-i 
bationera, individuaa profecto corruptionis prainuntiaa. j 
Nam carte si corpora tanta, qualia sunt gloln astrorum, 
sethera secant, neque tamcn pei-petuo meant per easdeml 
ffltheris partes, sed per partes et tractuslonge dhrersaa^j 
cum aliquando superna iuvadant, aliquando versus ter-l 
ram descendant, aliquando vertant se ad austrurri, ali- ' 
quando ad boream, periculura est proculdubio ne fiant 
plurimae in coelo impressiones, et concussiones, et reci- 
procationes, et fluctus, atque inde sequantur condensatio- 
nes et rarcfactoones corporum, qux generationibus et al- 
terationibus viam prsestineut et prsestniant. Quandoqui- 
dem vero ex rationibns phyaicds, atque insuper ex phamo- 
menis ip&is plane conatabit hoc posterius verum esse, at- 
que commenta ilia priora astronomorum de quibus dbu- 
inus (si quis sanam nientem sumnt) natura prorsus illu- 
ilere rideantur, et rerum reperiantur iuania: consentanc-l 




D£SCKIPTIO GLOBI INTELLECTUAtlS. 



165 



iim est, ut etiatn opinio de a^tcnutaU: oa-k-stium. qxue ciim 
illis conjuncta est, idem subeat judicium. Quod si quis 
liic relij^onem opponat, ilU respomum volumus, ethniaim 
jactaiitiam tuntuimnodo ibtain Ktcmitatcm ccclo soli at- 
tribiiere, Seripturas sacras ajtcniitatem terra? et ctclo ex 
s^iuo. Ncque ejiim legitur solum, 'solem et lunam leter- 
uos et fidclcs testes iii ccelo essse,' sed et illud, * genera- 
tioncs advenire et migrarc, terram autemin a:tertiuin ma- 
nere.* De natura autem labili ct caduca utriusquc iiiio si- 
mul oiiiciilo conclusura est : ' ccclurn t* t terram pertrnnijirc ;' 
' verbum autein Doinitii iioii pertrarsire.' Dcindc, si cjtiis 
a<lhuc iiistct, iifjiruri tanicn non {x>sse, qitin in ipsa super- 
ficie oibis terraruin, ct partibus proxiims, bHnita; fiant 
nmtationea, in coelo non item ; huic ita occurrimus ; nw; 
no* ha;c per ouuiia seqmire, et tamen si regiones (quas vo- 
cant) superiorcm et mcdiani aeris, pro supertide aut in- 
teriore tunica ouuli aeulpianius.qucmjidmiKliiin spatiuni is- 
tud »puduos,quo aniniaila, plaiiix, et mincraliacontinen- 
tur, pro supt'riicie vel extcrlore tmiica terrBE acdpimus; 
et ibi quoque variaset nmltiibniies gT;i)trationes inveniri. 
Itaqitc ttunultus fere omnis, et conflictus, et pcrturbatio 
in conliniis tantum eceli et terrae locum habere vidctur ; ut 
in rebus civilibus Bt, in quibus illud frequenter usuvenrt, 
ut dunruni re^norum lines contuiuis incuraionibui et vio- 
lentits iiife!)teutur,dum iuteriores utnusquc rcgni proiin- 
dx diuliua pace fruiuitur, et bellis tantum ^ravioribus et 
rariuribus commoventur. Quod vero ad illmn alteram 
partem heterogencx coelcatium attinet (prout asseritur ab 
Aristotele) quod calida non sint, ne forte scquatur confla- 
gratio Heracliti, sed quod calefaciimt per acridens, conte- 
reiido ct diverberandoaerem, nescimus quid sibi velit hu- 
jusinwli deserter cxperientiie, idque contra consensum ve- 
tcrnin. Sed in LUo minime novum est, ut unum aliquid 
ab cxpericntia abripiat, et statim naturae tnsultct, pusilla- 
ninius simul et audxK. Verum do hoc mos dicemus in 
quajstione, utrum astra sint veri igncs '! fu-sius vero et ao- 
curatius in consillls nustris circa hlstoriani virtutuni, ubi 
origines et cunabuJa calidt et fxigidi tractabimiis, niorta- 
Ubus adhuc incognita ct intacta. At<iue quiestio dc hc- 
tcrogenea ccelcatium ad huiic modum proposita s\t. Dam- 
norc cnim scntentiam Arlstotclis absque compcrcndinati- 



IW DESCRIPtIO GLOBI IsrELtBCTtAHS. ^ 

one res fortasse postulate setl nostiuni nmi patitar institn* 1 
turn. I 

Altera proponitur qiiEestio, Quale sit contentum sputi- \ 
orum insteratellariiim 1 Ilia enim a«t vacua sunt, qnod | 
GUbertus senat, aut replcta corpore, quod sit ad asf rn in- I 
star neris ad Danunam ; quod familiarttcr occedit ad sen- 1 
sum ; vel repleta corpore homogeneo cum ipsis astris, lu- 1 
ddo et quodammodo empyreo, sed secundum minus, lu-J 
CIS scilicet nou tam priefulgidiie et vibrantis : id quod sibil 
velloidetur recepta opinio, quod stella sit pars densdof I 
sphffira; sua;. Nihil autem officii quo minus lucidum sttl 
ctiaplianum ad transmittendam tuccm magis fort^m. Nam I 
acuto uotavit Telesius etiam aerem coraraunem continere \ 
aliquid in se lucis, eo usus arguiueuto, quod slut quaedam | 
animalia, qua noctu vident, quorum sc'dicet \'isus ad te^ I 
nuem hujnsmodi lucem recipiendam et fovendam sitproi] 
portioimtiis. Nam actum lucis absque ulla luce,ve! ex ip- j 
sa «)iritus visivi luce mtcma fieri minus crcdibilc esse. Sed 1 
et flarama ipsa diapbana consijicitur, etiam ad transmit-! 
tendam speciem corporis opaci, ut in filis lucemarum pa*l 
tet ; multo mag^ ad transmittendam speciem lucis iateo-l 
sioria. Etiam ex flammia alia? aliis sunt pcllucidiores. Id-1 
que accidit vel ex natura corporis iuflammafi, vel ex co*J 
pia. Nam Hamma sen aut certe mag^is lununosa es^l 
et(si ita loqui licet) magis ignea, at flamma spiritus riiJ 
ni magis opaca, et taiMjuain aerea, pra'scrtim si in pai^l 
va sit quautitate, ut flamma seipsam non inspisset. All 
nos hujus rei etiam experimcntiim fedmus ; ndelicet aotl 
ctpientea candelam ceream, eamqiie in sjtula crif^fenteBj 
(situla idcirco usi mctallica, ut cDq>us candelie a flanim^ 
qua; circuiidundenda erat, posset muniri) situJam vero iu 
patera, ubi erat parum spii'itus vini, collocantcs, tiimquu 
primo candelain, deinde splritum \ini accendentes ; ubi fiM 
cile erat cernere flanmiam candelae coniscantem et can^^ 
dam per medium flammfc spirifus vini intirm» et vergenJ 
tis ad diaphanum. Atque pari ral ione cemuntur sspius pew 
cixltun trabes lucid^e lucem manifcslara ex se prfebentesJ 
ettenebras noctis insigniterillustranU'S ; perquarum com 
pora tamen datm- conspicere astra. Attamun ista inflM 
qualitas stella; et atheris interstellnris non bene defiiiitUH 
per tcuue et den&um, ut 8tclla scilicet tut densioTj ctheili 



DESCRIPTIO GL0B1 INTSLLECTUALIS. 



167 



tcntiior. Nam gencralitcr hie apud iios flamma acre est 
corpus subtiliuK, inagis, inquam, oxjjuiisum, et minus ha- 
bens miit('ri.-e pro spatin <[uod occujwit ; quod eUam in 
coelestibus obtinere probabile est- Diirior veto est error, 
si xtcllaiD spba^rie partem e^sc intelligiint veluti clavo iix- 
am, et arthera stcUs deferens. Hoc cnim fictitium quid- 
dam est, quemadmodum et orbium contiguatio ilia que 
deecribitur. Nam corpus stelle in cursu suo aut tcthcra 
stiCRt, aut ut ffitber ipse rot^it siinid sisjualiter. Si ciiim 
Iruequuliter rotet, etiaiii steDani secare uBthera neoessc csL 
Fabrica autem ilia orbium contiguorum, ut conca^'um ex- 
terioris orbis jccipiat coiivexum interioris, et tamen, pro]»- 
ter lievorcm utriusque. alter iUterumin conversionibiu suis, 
licet inaequalibua, non impediat, realia non est; cum i>cr- 
{>etuuin et continuum sit corpus a>theris, quemadmodum 
et aeris ; et tamen quia magna reperiatar iu utroquc cor- 
pore diversitas, quatenus ad raritatem et alia, regiones 
ipsoruni docendi gratia rectissime distingaiantur. Itaque 
recipiatur scxtaquxstio secundum banc nostram cxplica-> 
tionenL Sequitur quasstioalteranec ea simplex; desub- 
stantia ipsorum astrorum. Primo eiiim quasritiir. An sint 
alii gLobi s\\o massm ex materia solida et conipaeta, prse- 
tcr i|)smii terriim ? Sana enim mente ]>roponitur ea con- 
templiitio in libro de facie in orbe luna;, non esse verisimi- 
Ic. in dispersioiic mateina: naturam quJcquid compact! cor» 
)>oris criit in tinicum terrs globum condusisse, cum taii- 
tus £ut cxcrcitns globoruni ex materia rara et explicnta. 
iioic vcro eogitationi tarn immoderate indukit Gilbertua 
(bi quo tamen habuit prajcursores vel duces potius non- 
nultos ex antiquis) ut non solum terram et lunam, sed 
complures alios globos, solidos et opacoa, perexpansionem 
coeli inter globos lucentes, sparsos asserat. Nequc opi- 
nio fjus bic stetit, sed et globos illos lucentes ad asi>co- 
tnra, nirairum solem et clarissima qua'que astva, ex ma- 
teria quBpiam solida, licet mogis ^lendida et tequali, coiv- 
etitui cxifttlmavit, lucem primitivam cum bimine, quod 
ejus censetur imago, confundeut< (nam et nostrum mare 
ex sese lucem ad distans proportionatum ejaculari cen- 
5«it), nxdlam autem conglobationcm agno\-it Gilbertus, 
n\»\ in materia solida, ciijus corpora ilia circumfusa rara 
et Icnuia, effluvia quajdam tantuui eusent, et taitquam dc- 



168 



DBSCRIPtIO GLObI lHTELt,ECTUAt.I&. 



lectiones ; et deinde vacuum. Veruin diligcntisshni ex 
jusque et nuinmc sohrii investigatoris nature auimut 
perstringere posset cog)tat>o illade luna, quod sit ex ma 
teria solida. Nam et lucem reverberat, nee luccm trti 
mittit, et proprise lucis tanquam expers est, et plena est 
inaqudlitatis ; quic omnia solidorum sunt. Videmv 
enini tethera ipsum et aerem, quse tennia sunt corjx)! 
solis lucem excipere, sed minime reflectere, quod luna fa 
at. Solis vera radiorum is eat y\gor, ut densas admodui 
nubes, qua; raateriae suut atiuete, trajicere et penetvc 
possit ; lunam tamen neutiquam. At lux luna? ip&iuii ii 
ecUpsibus aliqiubus cernitur nnmiuUa licet obscura; i| 
noviluniis autem et aetatibus iunse, nulla, prsetcr partri 
irradiatam a sole. Porro, flamma; impure et feculentij^ 
(ex quo genere substantiie Empedocles constare iunain 
DpinatuB est) aunt certe iiuequales, sed tamen ete iiianjuaTj 
litates non locantur, sed mobiles ])lerunique sunt ; cum] 
macula* in luna constantes putfutur. Accedit quoqiifl] 
quod maculae ills' ettaiu suas subiniBqualitatesliabere dt 
prehendantur per specilla optica, ut jam piano inuUiplif 
citer figurata repcriatur luna, et selenographia ilia s\\ti\ 
typus lunas, quern animo ag'ttabat Gybciiufj, jam ex Gt 
lUsi et oliorum industria pro'sto essendcatur. Quod i\ 
luna ex materia quapiam golida eonstitut possit ut tcf 
affinis, aut fex coeli (bujusmotli qwaedam jactantur) vidciv^ 
dum rursus an ilia sit m hoc gcnere sola. Nam et Merfl 
curins quandoque repertua est in conjunctione solis, t»n-| 
quam macula qusedam, sive pusilla ectipsis. At raaculsj 
like mgricsntes, quie in hcmisphxrio untoictico itiveniiuvJ 
tur, suntque fixte, non secus ac galaxia, nvijorem injiciunti 
dubitationem de globis opacis, etiam in partibus coeli sub-j 
limioribus. Nam quod illud in causa sit, quia coelum iai 
iUia locis sit tenue et tanquam pcrforatmn, id minus veri-J 
simile est ; propterea quod hujusmodi decremenltun eij 
taaquam piivatio rei visibilis ex tanta distantia visum nos-i 
tram nullo modo percutere poesit, cum etiam reliquumj 
€»rpus ffitlieris iovisibiie sit, nee nisi per eoraparationeno [ 
ad corpora stellarum cematur. Illud fortasse niagis pro-j 
babiie foret, nigrorcs illos luminis imputare, quia rarioren 
inveiiiuntur Stellas circa earn partem cceii, qucmailmoctum 
circa galaxium crebriorcs; ut alter locus coufiiwutcr lu- 





DESCniPTlO CLOBI INTELLECTUAL IS. 



169 



, mmosus vidcatur, alter iimbrosus. Mogis enim comniitti 

rideiitur tgiies coelestes in antorctico hemispha^rio, qutint 

Ein iiostro ; majores siquidem Stellas hulMjat, sed paudores, 

\et i^>atiB interstelluriu tiiajora. Veniin ipsa traditio de 

kmociUis illU non admoduin fida est,saltt;m non tarn mag- 

hjta circa cam olBcrvtitionem adhibita est diligcntia, «t 

jcofiscqucntiae inde deduct adhuc debeant. lllud ma^s 

j)remit inquisitionem prajsentem, quod possint esse plures 

elobi opaci per xthera sparsi, qui omuinoiioiiccrriuiitur. 

Nam el luna ipsa in primis ortibus, quatenus illnslratur 

sole, ^isum aane ferit, conm et labro illn teniii circuit 

textimi, in profundn ntitem minime, sed cernitiir cadeni 

^specie taiiquam rcliquus tether: et stelluloe ilbe erratics 

icirca Jovcm a GalUseo (si fides comtet) reperta^, mcrgim- 

ttiu' od visum nostrum in peliigo illo ffitheris, tanquam iu- 

rsulffi minores et non conspiciue ; similiter gt illiB stcUu- 

[he, quarum glomeratJo eflecit galaxiam, si sin^ulie spar- 

j Bm, non congrcfj;a1ic confertim, collocatie cssent, prorsiis 

conspectum nostnmi cftugciciit ; quc-madniodum et cum- 

plures alix^ qus uoctibus scrcius, prccscrtim per hicmcm, 

micaiit ; etiam nebuloKa! illie stcUie sivc foramina ad prjc- 

Ecpe jam distinctie per sjwcilla numerantur ; quin per 

cadcm spcciUa in fonte lucLs omnium purissimo (miIcw di- 

cinms) macnlamm, et opaci, et ineequalitatis scniptilus 

noniiullus objcctus esse ndetur. Quod si nihil aliud, ccr- 

tc gradatio ipsa inter ostra coclestia quoad luccm, a da- 

yisstmis dcscendens et pcrtingens nd ohscura et calij>iiit>- 

iSa, CO rem deducit, ut fidem f'aciat posse esse et globes 

lomnino opacos. Minor enim gradus esse videtur a stel- 

i ]a nebulosa ad opocam, quam a stella clarissiina ad nebu- 

I losam. Aspectus autem noster plane fallitur ct circuni- 

I ecribitur. Quicqmd enim spargitur in coclo. Deque habet 

ma^itudinem insignem, atqiie etiam lucem vividam ct 

fortcm, latet, nee facicm ctelj mutat. Neque vero impe- 

'riti cujusquam animum percellat, si in uubium veniat 

utrum globi ex materia compacta pensiles sisti possint. 

Kara et terra ipsa in metlio aeris, rei moliifisima;, circum- 

I Jiiai penaliij natat : et magn^ nubium aquosariun moles 

et grandinis congeries baerent iji regionibns aeris, et inde 

magis dejiciuntur, quam deseemluiit, antequam terra; vi- 

•ciuitatent perscntiscaut. Itaque optime notavit Gilber- 



170 DBSCRIPTIO GLOBI INTELLBCTUALK. ■ 

tu8, corpora gravia po.st longam a term distantiam int>- 
(uui versus ii^eriora paiilatim exuere, utpotu qui a nuUu 
alio corporum appetitu, quain illo cocuikU et se con^e- 
gandi od terrom (t\nx est corporum cum iisdem coona- 
turalium inassa) ortuin habet, atque intra orbem lirtuUs 
sua; terminatur. Nam quod de motu ad terrte centrum 
asseritur, esset profecto virtiiosum genus iiihiii, quod tJUi- 
ta ad se raperet ; neque coqius nisi a coi-pore patitur. 
Itaque quiestio ista de globis opads et solidis, licet nova 
et ad opiniones \'ulgares durior rccipiatur ; atque una 
conjuugatur qua?stio ilia vetus, nee lamen dedsa, Q\im 
ex astris lucem promaut priuiitivaui, atque ex scse?et 
Qua; rursua ex illustratione solis, quarum altera consiil)- 
staiitialiavidentursolijalteraiuniE ? Demqueomiieminqui- 
sitionem de diversitate sulKtantite iistrorum ad iiivicem, 
quae multifiiria videtur, cum alia nitila, alia plumbea, alia 
caiidida, alia splendida, alia nebulo^amanifestoet constan- 
ter ccrnantur, ad septiniam qua;ationcm iiitelliginiua refer- 
ri. Altera qusestio ea eat. An astra siut veri ignes ? qua; ta- 
men qussUo desiderat prudentiani quandani intelligendi. 
Aiiud est enim dicere, astra esse veros ignes ; aliud, astra 
(sint licet veri ignes) cuiictJis exercere vires atque easdem 
edcre actiones, quas ignis communis. Neque proptcrea ad 
igitem aliqueni notionalem ant pliantjisticiini devenien- 
dum est, qui nomen ignis retineat, proprietates abneget. 
Nam et nostcr ignis, si in tali quanto, quale est quantum 
aslri, in a;thcre collocaretur, difterciitcs daturus ftierit 
operattones ob iis, qua; rcperiuntnr liic apud nos : cum 
entia longe diversas nanciscantur virtutes, ct ex quanta 
suo et ex coiisitu sive collocatione sua. Etenira massae 
majores, hoc est, corpora coiinaturalia, <\uve congregaii- 
tur in tali quanto, quod habeat analogiam ad suinmani 
universi, induunt virtutes cosmicas, qiue in portionibus 
suis nuUatenus reperiimtur. Nmn oceanus, qui est aqua- 
rum congrcgatio maxima, iluit ct reflnit ; at sta^a ct 
lacus, niiiiime. Similiter universa terra pendet, portio 
terra* cadit. Collocatio autem ends plurimi ad omnia 
momcnti est et in portionibus majoribus et ininoribus, 
propter cnntigua et adjacentia, vei arnica vel Inimica. At 
multo majorem etiam evenire ncccsseestactionumdiver- 
sitatcm inter igncm astrorum ct uostrum, quia noii ton- 



I 




DBflCniPTIO GLOBI INTBLLECTUAlilS. 



171 



"♦urn in quanto et collocatione, sed etiain in substantia, ali- 
qiiatcnus varietur. Ignis enim astronim purus, integer, 
et nativus ; at i^is noster cleaner, qui tanqunni Vul- 
cnnus in tenom dejectus ex casu daudicat. Hi qtiis cnim 
odvertjit, lial>enius ignem apud nos extra locum suuro, 
trepidiini, contrariis circumfusum, indigum, et stipem ali- 
ment!, ut conservetur, emcndicantem, et fu^Gntem. At 
in coelo existit ignis verc locatus, ab impctu alicujus con- 
trarii disjunctus, constans ex se, et similibus conaervatus, 
et proprias operntioncs libere ct absque molestia peragens. 
ptatpie niliil opus fiiit Patritio, ut forniam fiamrace pyra- 
lidaleiu, (jiialiit apiid nos invenitur, siilvaret, conuninisd 
■ siiperiorem partem astri, qiiK versus ffitheravertituTj pos- 
■»e esse pyraniidalcm, licet inferior pars, qure anobiscon- 
spicitur, sit globosa. Nam pyramiii ilia flamms per ao 
-cidens wt ex coactione et constrictione aeri»> siquidcm 
flamma circa ibmitcm suum plenior, ab inimicitia ocris 
sensim constringitur et effingitnr in formam pyrainidis. 
Itaquc in flaninia, basis flaninia; lata est, vertex aeutus ; 
fiimo, contra, inferins acutum, vertex latus, et tanquaui 
lyraniis tnversa ; quia aer funmm recipit, flammam com- 
jriniit. Quare conseutaneuni e:it flanutiam apud nos es- 
|iic pyramidalem, in ccclo globosam. Similiter et flamma 
apud nos corpus moinentaneum est, in selliere [lernmuens 
durabilis. Attamen et apud nos flamma et ipsa ma- 
aere possit in forma sua et subsisterc, nisi a circumfiisis 
erdcrefur, quod manifcatiasinium est in flammis majori- 
iR, Onuiis enim portio tiaminie, in mtxlio flamma; sita, 
flamma undique circunidata, non perit, sed eadeni nu- 
{•Sncro manet inextincta, et cteluin rapide petens ; at in la- 
I teribus laboratur atque abinde orditiu' extinctio. Cujus 
[wi modus (flanimas interioris scilicet permanentiaiufiga- 
Ija globosa, et flammae exteriorts vmiescentia ct pyramis) 
[in flamrais bicoloribus experimcnto deinonstrari possif. 
(uin ef iam de ipso ardore flammse inter ctelestem et nos- 
[train plurimum variai-i potest. Nam flamma cocle£tis li- 
enter et placide esplicatur, tanqnam in suo, at nostra 
■tanquam in a.lieno compingitur et ardet et furit Omnis 
^iam ignis constipatus, et incarceratus, fit ardentior. 
"Enimvero et radii flammac ctelcstis poslquain ad cor^mra 
denslora ct niagis obstinatapervencrint, ct ipsi Icnitatcni 



172 DE8CK1PT10 CLOBI INTEU^CTUAUS. " 

sutun deponunt, et fiunt magia odurent«. Itaque non 
debuit Aristoteles conflagrationcm HeracUti orbi suome- 
tucTC> licet astra veros ignes stahiisset. Potent i^tur 
ista qutestio recipi secmidiini liaiic explicationem. Se- 
quitur altera quxstio. An astra alaiitur atque etiiun an 
augeantur, minuantur, generentxir, exstinguaiitur ? At- 
que certe ex veteribiis aliqins observatioiie quatlaiii ple- 
beia ali astra putavit, iiistar igiiis, atque aquas et oceanura 
et humiditatem terrse depascere, atque ex vaporibus et 
haiitibus repnrari. Qua; certe opinio iioii videtiir digiia 
esse, ut qiiEestioni materiain submiiiislrct. Naui et va- 
poreshujusmodi longe citra astrorum altitudiiies duficiiiiit, 
Neque illorum tanta est ctipia, ut et aquis ut terra- per plu- 
vias et rores reparandis, atque insuper tot et lantis gio- 
bis ccclcstibus rehciendissufliceteullomodoqueant; prue- 
sertim cunimauifestuni sit terram et oeeanura humore evi- 
denter permulta jamsecula non decrescere, uttautmidein 
repoui videatur, quantum exsorbetur. Neque etiam nitio 
alimenti astris tanquam igni uostro compi.-tit. Ubi eiiiiti 
aliquid depcrit et deccdit,ibi etianirupouiturquippiuniei 
assimilatur. Quod genus ussimilationis ex tartarisini»e!»t, 
ct ex contraiiojum aut dissimilium cireumfui^ione ortiun 
dacit. At bi asCroruin mole similarlet intenure nil lale 
evenit non niagis, quam in visceribus terrae, qua; nee ipsa 
aluntur, sed substantiam suaiu servant seciuidum identi- 
tatcm, non BL-cuuduni assiimlntioiiem. Attameu de exti- 
misoris corponim sidcrcorum recte datur qiiaistio, Utrum 
ca uno codcmque tcnore maneunt, aut a'thera circumfii- 
8um deprffidetitur, atque etiam miiciaiit I Quare eo sensu 
de alimonlis astrorum etiam quari poterit. Deaugmenti* 
vero et dimiuutionibua astrorum in toto suo^ recte adjun- 
gitur qua;stio; licet rara admodiun fueriut phKnonH-na, 
quae illi dubitationi occasionem priebere pnssint. Prinio 
enim cxemplum nullum^ neque simile aliquid inter ca, 
qua apud nos reperiuntur, buicqutestioni patrocinantur ; 
cum globus nostei terne et aquarura non videatur susdr 
pere^ secundum totum suuni, augmentatiouem aut diini- 
nutionem evidentem aut insignem : sed molem suam ct 
quantum suum scrvaxe. At stcUiE apparent ad aspectum 
nostrum inteidum majore, interdum niinore corpore. Vc- 
nun eat, sed ilia majoritas et miuoritas stelltc vci ad lo^ 



b 




DESCRIPTIO GLOBI INTEI.LECTUALIS. 



173 



eroi 




^nquitatcm ct ad ncinitatcm refcrtur, ut in apogteb et 
perigieis planetnnim, vel ad constitutionem me^. Qua 
fit ex constitiitione medii facile dignoscitur, quod non 
li certa sttUffi, sed omnibus ex aequo appareiiUam mu- 
tit fit noctibus liicmalibus, ^lu intensiore, quando 
Wk auctie videntur niognitudine, quia vaporps ct par- 
s surgunt et fortius cxprimuntur, et universum corpus 
ris nonnihil coudensatur, et vergit ad aqueum sivecrys- 
"inuiiij quod specips cxliibet majores. Quod si forto 
icrit aliquitparticiilarisinterpoaitiovaporum inter aspec- 
m nostrum ct antrum cerium, qux speciem astri am- 
iet (quo<l in sole et luna frequenter et monifesto fit, et in 
reliquLs nccidere potest), ea apporentia nee ip^a fatlcre po- 
test, quia mutatio ilia raagiiitudinis non durat, neque se- 
uitur astrum, nee cum corpore ejus movetur, verum as- 
m ab ea cito liberatur, et soKtam recuperat speciem. 
erumtamcn qumnvis ista ita se halx-ant, tamen cum et 
jm teniporibiis priscis, atque etiam aetate nostra, celebri 
map:no spcctaculo ma^a iiovatio facta fuerit in Stella 
cnerb ct magnitudine et colore, atque etiam figura ; 
niquc mutatio, quai astrum aliquod certuni perjKtuo et 
constanter sequitur, et ciun corpore ejus circumvohd cer^ 
jtur, iiecessario statui debeat in astro ipso,et non in me- 
io; cumque ex obscrvationum neglectu multa, quae in 
ilo fiutit cons|)icua, prxtereantur ct nobis pereant ; is- 
n partem quajstionis nona) recte admitti censemus, 
Ijusdem generis est altera pars qu«estionis, Utrum astra 
per longos seculoruni circuittis nascantur et dissipentinr ? 
nia quod major suppetat phatnomenorum ubertas, qtue 
hancquiestionemprovocat, quam illamdeaugmcntis; sed 
tamen in imo gencre tantum. Nam quoad veteres stellas, 
omni scculorum metnoria uec alicujus carum ortus piimus 
twtatus est (exceptis iis, quse Arcades de luna olim fabu- 
lati sunt), nee aliquaex iisdesideratur. Earumvero, qus 
cometse liabit« sunt, sed fomia et motu stellari^et prorsus 
vehiti Stella: novte, et apparitionea vidimus, atque etiam ab 
antiquifl accepimus, et disparitiones, dum alii.3 homlnibus 
tanquam con^umptie visx sunt, ains tanquam assumptte 
<^utpote quae ad nos devcctie tanquam in periga;is, postea 
^ sublimiora rcmearunt), aliis vero tanquam rarcsccntes 
«xistiraatffi sunt, atque in »t!iera solytae, Verum uiuver- 




M4 DESCRIPTJO GI.OBI INTKI.LHCTUALIS. ^^ 

sam quaestioncm de steUis novis ad eura locum rejictmiUi 

ubi de coraetis dieenius. Superest quffstio altera, de go- 

laxia^'idelicct, An galax'ia sit glomeratio astrorum mini- 

monim, aut corpus colitinuatum, et pars Ktlieris, niedis 

naturae inter atheream et sideream ? Nam opinio ilia de 

eiiudationibus jamdiu exhalavit, non sine tiota ingenii 

Aristotelis, qui tale aliquid coiifingere ausus est, rei tam 

coturtanti et tixse imponendo naturam trausitoriam et va- 

riam. Quiu et finis etiamhujus quaestionis, prout a nobis 

proponitur, adesse jam vidctur, si m crcdimus, qua Ga- 

lilaeus tradidit, qui confusam illam lucis spc-ciem in astra 

numcrata et locata dig^ssit. Nam quod gakxia uou tollit 

aspectum astrorum, quffi intra ipsam invcuiuutur, iUud 

certe litem non diriniit, nee rem inelinat in tdterutram 

partem ; id tantummodo fortasse abnegat, nun coUoeari 

galaxiam inf'erius asthere stellato. Hoc eiiim si foret, at- 

que insuper corpus illud continuatum gala^da; aliquam 

haberet profunditatfim, aspectum nostrum interceptum 

iri consentMieum csset. Si vero pari collocetur ultitudine 

cum stcllis, quaj per earn conspiciuntur, nil obstat quin 

Stella; spargi possint in ipsa galaxia non minus, quani in 

reliquo Eet&re. Itaque et istam quaestionem recipinnuj. 

Atque hffi sex quasstiones pertinent ad substantiam c«le^ 

tium ; qualw aolicet sitsubstantia coeli in genere, et qna- 

lis aethens interstcUaris, ct qualis galaxite, et qualis 03- 

trorum ipsorura, sive confcrantur ad invicem, sive ad 

ignera nostrum, sive ad corpus proprium. At de numero, 

magnitudine, figura, et distautia astrorum praeter pha- 

nomena ipsa ct qujestioues liistoricas, de quibus postes 

dicctur, proUemata pliilosophiea fere simpUcia sunt. DA 

numero scilicet sequittu* quxstio altera. An is sit numerut 

astrorum qui videtur, quique Hipparchi diligentia not;^ 

tus et descriptus est, et m globi ca'kstis modidum con- 

clusus ? Nam et satis frigida est ratio ea, qua3 reddituT 

inuumerEB illius multitudinis stellarum occultanim et tan* 

quam invisibilium, qure noctibus serenis prffiscrtim per 

faicmem conspici solet ; ut ills apparentiie scilicet sint ooo 

stcUoe niinores, scd radiationes tantum^ et micationes, et 

tanquam spicula stellarum cognitanim ; ctnorajam cetK 

sa sunt plebeculae coelestis capita a Galileo non solum in 

ilia tunna, quae galaxlte nomine insignitur, venun etiam 




DB8CR1PTIO GLOSI INTELLECTUALIS. 



173 



inter stationes ipsos et ordiiies pliiiietaruin. Stellie auteui 

(Qrisibiles fiunt aut propter corjiaris parvitiiteiii, aut prni>- 
tcT opacitatcm (iiiiiii timuitntit nomcii non adniodum ai>- 
probamiis, cum fliiiniriA pura sit corpus eximiffi tenuiiii- 
tis), aut propter rlonj^fltioncm ct (listantiam. De aucta- 
rio autem nuiticri a.-jtrorum per g«ncrationem st^Uarum 
novarum, quatstionem, ut priuK, ad locum decometis re- 
jicimus. Quod vero ad rniifrtiitudtncm tistrorum attiaet, 
ea, cjuffi est secunduni ap[);u'«ntiain, nia|(iiitu(io pcrtinet 
ad phfenomeiia, vera aut^m ad inquisitionvni pliilosophi- 
cam, sold illo ronteiitJi problemate duodtrimo : Quaj sit 
vera mognitudo cujusquc astri, vcl mcaiiirata, vcl saltern 
coHatn t Fsieilius enjm est inveutu et demonstrntu, glo- 
bum lunie esse globo terrse minoreni, quara globiini lu- 
ns in ambitu tot millia passuum continere. Itaque teii- 
tnndum et contendendiiTu, ut exactte niagnitudines inve- 
niantur; U!je si minus haberi possint, utendum corapara- 
tia. Capiuntur autem atquc concluduntur ma^nitudines 
verse vcl ab ecUpsibus et urabris, vel ab extensionibus tam 
liuniiiis qumn aliarum virtutum, C[uas corpora qurcque 
pro ratioiie mn^iitudinlii longius autpropius ejaciiliuitur 
et diffundunt ; vel postremo per symmctriam universi, 
qme portiones corporum connaturalium ex necessitate 
quadam temperatct tcrmiuat. Minime vcro standiim iis, 
quae ab astronomis de veria ma^itudinibus astrorum tra- 
dita sunt (licet vJdeatur esse res maguae et accurataesub- 
tilitatis) satis lieenter et incaute ; set! exquirendte (siquae 
se ostendunt) probationes magis fidsB et sincerae. Magni- 
tudo vero ct distantia astrorum se inviccm indicant ex 
rationibus opticis ; qiue tamen ct ipsse excuti dcbcnf . la- 
ta autem de vera magnitudine astrorum qua:stio numcro 
duodecima est. Sequitur queestio altera de figura, An 
astra siiit ^lobi, hoc est, coaeervationes materiffl in figura 
solida rotunda? Videntur autem ad apparentiam tres se 
ostendere figurie astrorum, globosa et criiiita, ut sol ; 
globosa et angulata, ut atellse (crines vero et anguli od 
as]>cctum tantum refenintur, forma globosa tantran ad 
substantiam); globosa sinipliciter, ut Inna. Neque cnim 
conspicitur Stella oblonga, aut triangularift, aut quadrata, 
aut alterius figure;. Atque secundum naturam videtur ut 
massBB rerum raajores, ad conscrvationem sui et veriorem 



176 



THEM A C(£U. 



uniMicm, se congregent in gtobos. Decima quarta quxs- 
tio pertinct ad distantiam ; Quae sit vera distantia alicu* 
jus GtcUac in profundo aeli ? Noiu distantiie planetanim 
tani ad invicem quam cum stellis fixis laterales, sive per 
nmbitum cooli, regiintur a motibus earum. Quemadmo- 
dum autem superius de mngnitudine astrorum diximus, 
si csncta ina^iitiido et plane mensurata habcri noii pos- 
sit, utendum esse magnitiidine comparata ; idem de di»- 
tantiis prsecipimus ; ut si exacte capi distantia non pos- 
sit (exempli gratia a terra ad Saturnum, vel ad Jovein) 
tameti ponatUT in certo Saturnum esse Jove sublimiorem. 
Neque enim systema coeli quoad interius, scilicet ordo 
planetarum quoad altitudines, omiiino sine controversia 
est, ncqne qua; nunc obtinuenmt, olim credita sunt. At- 
que etiam adbuc lis pendet de Mercurio et \'enere, utra 
at sublirmor. Inveniuntur autem distantise aut ex paral- 
laxibxis, aut ex ecUpsibus, aut ex ratiouibus motuum, aut 
ex ap]>arentiis divL-rsis magnitudinum. Etiam alia atud- 
lia liuic rei compnranda sunt, qvise himiana qucat indus- 
tria comminisci. Praeteiea crassitudines sive proJiindi- 
tates sphsrarum pertiuent etiam ad diatandas. 



r 



THEMA CffiLI. 



Com vero tanta rejieriantur undequaque incomraoda, sa- 
tis habendum si osseratur quippiam, quod minus durum 
sit. Constitucmus itaque et nos thcma universi, pro mo 
do historic, qua; nobis hactenus cognita est, omnia in- 
tegra servantes judicio nostro, postqiiam historia et per 
historiam philosoplua nostra inductiva magis odulta sit. 
Proponemus autem prirao quxdam de materia coelestimn, 
undc inotus et constructio ipsorum melius intelligi pos- 
at, postea de motu ipso (quod nunc pracipue agitur) 
queecogitata et visa nobis sunt profercmus. Videtur ita- 
que natura rerum in dispertitione materia disclusisse te- 
nuia a crassis, atque globum terra; crassis, omnia \'ero ab 
ipsa superficje tcrrse et aquarum ad ultima coeli usque te- 
nuibus sive pneumaticiy assignasse, tanquaui gemiuis re- 



THEM A C05LI. 177 

nun clrasibus primariis, non sequis scilicet, sed conveni- 
entifaus portionibus. Neque vera vel aqua in nubibus 
hffirens, vel ventus in terra conclusus naturalem et pro- 
priam rerum collocationem confiindit. Heec vero differ- 
entia tenuis vel pneumatici, et crassi vel tangibilis, om- 
nino primordialis est, et ea qua maxinae utitur systema 
universi. Sumpta autem est ex rerum conditione om- 
mum Bimplicissima, hoc est, copia et paucitate matetias 
pro exporrectione sua. Ptieiunatica vero, quie hie apud 
DOS inveniuntur (de iis loquimiu, quae simplicia et per- 
fecta existunt, non composlta et imperfecte mista), sunt 
-plane ilia duo corpora, aer et flamroa. Ea vero ut corpora 
plane heterogenea ponenda stmt, non, ut vulgo putatur, 
quod flamma nil aliud sit, quam aer incensus. His vero 
respondent in superioribus natura setherea et siderea, si- 
cut et in inferioribus aqua et oleum, et magis in profun- 
do mercurius et sulphur, et generaliter corpora cruda et 
pinguia, vel aliter corpora flammam exhorrentia et con- 
cipientia (sales vero compositee natural sunt ex partibus 
crudis simul et inflammabilibus). Istse vero dmc magnie 
rerum familiae, aerea et flammea, videndum quo fcedere 
universi partem longe maximam occupaverint, et quas 
partes habeant in systemate. In aere terrs proximo flam- 
ma vivit tantum vitam momentaneam, et affatim perit. 
Postquam autem aer cceperit esse ab effluviis terra defie- 
catior et bene attenuatus, natura flammee per varios casus 
tentat et experitur in aere consistere, et quandoque ac- 
quirit durationemnonnullam, non ex successione, ut apud 
nos, sed in identitate ; quod in aliqmbus cometis humi- 
lioribus ad tempus obtinet, quae sunt mediae fere natiurse 
inter flammam successivam et consistentem ; non tamen 
fi^tur aut constat flammea natm-a, antequam perventum 
fiierit ad corpus lunae. Eo loco flamma extinguibile illud 
deponit, et se tuetur utcunque, sed tamen infirma et sine 
vigore est ejusmodi flamma, et parum habens radiatioiiis, 
nee propria natura vivida, nee a contraria natura admo- 
dum excitata. Etiam integra non est, sed ex composi- 
tione cum substantia setherea (qualis ibi invenitur) macu- 
losa et interpolata. Neque in regione Mercurii admodum 
felicitercollocata est flamma, cumexcoadunatione sua par- 
vum tantummodo planetam conficere potis sit, eumquc 

VOL. IX. N 



178 



THEMA C(BLr. 



P 

r 



I 




cum ningnn et pcrturbata varietnte et fluctu raottmra, tan* 
quam ignein fatumnlaborantom et coiiflictantem, nee se a 
solis praesidiis, nisi per pan'a spatia, disjungi sustiiienlem. 
Atque postquamati rcgionem Veneris est ventum,incipit 
roborariflanimeanatiiraetclarescere.etinglobumbeneam- 
plumcoiigregari; qui tamenet ipse famulatursolijCtlongiuB 
abeorccodercexhorret. hi solis autt-m rcglonetanquaniin 
sniio coUocatur (lamma: modia inter flammoaplanefanim, 
ftirtior etiam et vibrantior quam flammo? fixarum prop 
mnjoremantiperistasiu.etintensissimamuiiioneni.Atfla: 
ma in regione Martis etiEni robusta cemitur, solis vicim 
tem rutilatioiie referens, sed jam siii juris, et qufe per in 
grumcoplidianietnimseasolediAJungii>nti«tur. In region^ 
autetn Jovis flaimua conteiitionem paulatim deponens, 
magiB placida videtur ct candido, nonlanx exnaturaprt^H 
pria (ut Stella Veneris, quippc ardentior), sed ex natural 
cireumfiisa mmus initata et exasperata; in qua regione 
verisimile est iiIud,quod reperit Galdseus, tcelmii iiicipere 
steliescere, licet per sicllas pnrvitatc sua invisiblles. In 
Sflturni autem regione rursus nntura flanimic ^idetiir non- 
nibil languescere et hehescere, utpote et a solis auxilu^f 
longius remota, et a coelo stellato in proximo exliaustftl" 
Postrenio flammea et siderea natura, Ettliereae natune 
victris, eoelutn dat stellatum, ex natura cetlierea et siderea 
(quemadmodum globus terrse ex continent! et aquis), vaiie 
Bparsis conflalum, versa tomen ot sulwicta alque adco as- 
similata substantia a;therea, ut sidereie sit proisus patiei 
et subeemens. Itaque tres rcpci-hintur a terra atl fastif 
c<eli regiones generales, et tria tanquam tobulata, que 
natnrjim flammeam. Regio extinctionis flammtej re 
coajdunationis flamrate; et regio dispersionis flami 
Atque de contiguo et continuo ai^ulari in coqwribii 
mollibiis et fluoribns, plebcium oniiiino foret. Illud tamei 
intelligenduni, cousuesse naturam ad spatia queedam 
gradus, deinde subito per saltus procederc, atque luij» 
modi processum alternare ; alitcr nulla posset fieri fabric 
si per gradus insensibiles perpetno procederetur. Qui 
tus enim saltus (quoad explicationein materiffi) a terra > 
nquu ad aerem i-el niaxime crassum et nebnlosum ? Atqoli 
lure tamen natura tam distantia corpora loco et superfic* 
conJTinguntur, sine medio aut intervallo. N'ec minor saltus 




THBMA C(F.LI. 



179 



(qnoa<l nntiirnin fiulwtantijilcm) a rcgwne aeris nd rcifio- 
nem luiia?, ingens similiu>r a ccclo hino; ad cccluin stolla- 
tum. Itnquc si quis continuum el contigiiuni aticeperit 
non ex modo nexus, se<l ex diversitate corporum conuexcH 
rum, tres illas, quas diximus, regiones in limitibus suis 
pro contiguis tuntum haberi queaut. Jam vero videnduni 
iiquido et perspicuc, Iitcc nostra dc substantiis systematis 
theoria, quie et qunlia nc^t, et qure et qualia affirraet, 
lit facilius tencri vcl dc£trui possit. Negat illud vulgatunii 
fiammam esse acrcm incensum ; affirmando corpora ilia 
duo, aerem et fiammam, plane esse lieterogenea, iustar 
aquar et olei, sulphuris et mercurii. Negat vacuum illud 
ctMcervatum Gilbert! inter glotms sparsos, sed spatia vel 
aerea vel flammea natura repleri. Negat lunam esse 
corpus aquuum, vel densura vel solidum, sod ex natura 
flammea, licet lenta, et euervi, prinium scilicet rudimun- 
tiun et sedimetitum ultimuni flainiiue coelestis ; cum flam- 
ma (secundum densitatem) non minus quam aer et U- 
quorcs, in numeros recipiat gradiis. Affirmat, flammam 
vCTe et libenter locatam figi ct constare, non minus quam 
aerem vel aquam, nee esse rem momcntancam ct succes- 
sivani tatitmn in mole sua, per renovatioucm ct alimen- 
tum, ut hie fit apud nos. Affinnat flammam habere na- 
turam coitivam vel congregatiyam in globos, queraad- 
morlum natura terrea. minime similem aeri et aqua;, quie 
congregantur in orbibus et interstitiis glohonmi, sed 
nusquam in globos intcgroa. Affinnat, eandem natnram 
flammeam in loco proprio (id est) coelo stellato spargi 
glnmcrationibus iniuiitis, ita tamcu ut non exuatur dua- 
litas ilia, »theris et sideris, nee coutinuetur flanuna in 
empyreum integrum. Affirmat, sidera ^^eras flanimas esse, 
sed octionrs flanimse in ccelestibus neutiquani trahendas 
ad nctionc-s linnima; nostra;, quarum pleraeque perjtccidens 
tantum pcrfunguntur. Atfiraiat cetherem interstellarem 
et sidera habere rationes od inWcem aeris et flainmse, spd 
sublimatas et rectificatas. Atque de substantia tbemalis 
sive systematis universi, Imjusraodi qnsedam occurrunt. 
Nunc de motibus cn;lestium dicendura, cujus gratia hicc 
adduximns. C-'onsentanenm videtur ut quies non tollatur 
e natura, secundum aliquod totum (nam de particnlis 
nunc non est &crmo). Hoc (missis argutiis dialecticis et 

N 2 



i sit 



180 THEMA CtELl. ^^^ 

mnthematicis) ex eo inaxime liquet, quod incitationes eP 
celeritatcs motuum ccelestium reraittaut se per gradus, 
ut dcsituro: in aliquod iuimofoile, et quod etiam ccelestia 
participant ex quiete secundum \iolos ; et quod.si tollatiuf 
immobile, dissolvitur et sparf^ltur systenia. Qxux\ su at 
coacervatio qxuedam ct massa iiaturte immobilis, noii 
detur ulterius quierenduin, qubi ea sit globus terra 
Compactio enim densa et arctata niatcriie inducit dis\ 
sUionem erga motuni torpesceuteni et aversam ; quein- 
admoduin contra exptieatio laxn, proiiiptam vel bnbilcui^H 
Neque uiale mtrodut-ta est a TcIcmo (qui in»itauravit phnl 
losnphiam Parnieiiidis et disputatioiies in Ubro de prinio 
fin^do) iniiatm-am nou certecoesaentiabtasetootijugutio 
(qwod illc vult), s<;d tanieii affiiiitas ct eonspiratio, videUcft 
ex altera partcj calidi, iucidi, tenuis, et mobilis : ct, ex 
parte opposita, frigidi, o])E»ci, densi, et immobilis ; po- 
tiendo sedem prinife coiispirationis in caelo, seeandie in 
terra. Quod si ponatur quies et immobile, videtur etiani 
poiii debcrc motiu absque termino et summe mobilCj 
maxime iii naturis oppositis, lamotus est fere rotaticmii 
qiiabs invenitur in geiiere in coelestibus. Apjitatio enim 
in circulo termiimm non habet, et videtur maiiare ex ap- 
petitu corporis, quod niovet solunmiodo ut nwveat, et se 
seqnatur, et proprios petat amplexus, et naturam suam 
excitct, eaquc IVuatur, et propriani operationeni exereeat ; 
cum contra, latio in recta, itineraria vidcatur, et raovere 
ad terminum cessationis, sive quietifl, et ut tdiquid aase- 
quatur, et deiii motum suum depoiiat. Itaque de niotn 
isto rotatioiiis, qui est motua verus et pereimis, et cceles* 
tibus vulgo putatur proprius, videudum quomodo se ex* 
pediat, et quo moderamine se incitet, et fi-anet, et qualia 
omniQo patiatur. Qua; dum explicamus, formosdtatem 
illam mathematicam (iit niotus icducantur ad. circulos 
perfectos, sive eccentricos, sive concentricos), et magnilo- 
quium illud (quod terra sit respectu cceli instar pimcti, 
non instar quanti), et complura alia astronuniormu ia^M 
venta commentitia, ad calculos et tabulas relegaWmu^^ 
At prjmo motus coelestiuni divideniua : alii cusniici sunt, 
alii ad invicem. Eos dicimus cosmicos, quos caJestia ex 
consciL-iu nou ccelestium tantum, sed uuiversitAtis rcruni 
nancisctuitur. Dob ad invicem, in quibus alia corpora 



I 




TliBMA CfELI. 



181 



coeIc«tia ex niiis [K-ndcnt. At<iuc vera ct nccessaria est 
ista di^Tfiio. Term ititquc stimtc (id enim nunc nobis W- 
(letiir verius), manifestiiin e st ccelum motu tliurno circum- 
ferri, cujus motus meiisura est spatium vifjinti qiiatuor 
Iionirum vt'l circiter ; ponsequentia autcni jib orient* in 
occidentem; conversio super puneta certa (quos polos 
vocant), australe et boreale. Etenim non jactimtur cceli 
super {>o1os mobiles, ncc rursns alia sunt puncta quam 
quiB ([i.\imu3. Atqiie hie motus vere vidrtur coamicus, 
ntquc ideo unicu3, nisi quatenus rccipit ct decrementa et 
declinationcs ; secuiid iim qute dwrt-mentu et dudinatioues 
transverbcrat motus iste univeraum reruin niobilium, pt 
jiermeat a wkIo stelbito usque ad viscera et Interiorft 
terrie ; non raptu aliquo prcliensivo, aut vcxativo, scd coor 
sensii ])erj)etUD. Atque iste motus in ca*Io stellato p**- 
ftictus est et integer, tarn mcnsura justa tcmporis, qu/nti 
restitutione plena loci. Quanto autem deccditur c sub- 
limi, tantoistc motus imperfectior est, reapectu tarditatis, 
et respectu etiam aberrationis a motu circulari. Ac primo 
de tardilate dlcendura separatim. AiHrmamus Satumum 
motu diurno tardius moveri, quam ut circunifrrntur aut 
rcstituatur ad idem punetum intra N-iginti quatuor lioras ; 
ecd occlum stellatura incitatius ferri, ct pr^vertero Satur- 
num CO c?iccssu, qui intra tot dies, quot antio.s confidunt 
triginto, universo eteli ambitui respondeat. Similiter de 
renquis planetis dicendum, pro diversitate periodorum 
ciijusque planctx ; adco ut motus diunius cwli stdlati Qn 
ipsa ]>eriodo, absque re.-ij>cclu ad ma^aiitudincm drculi) 
sit fere per horam unam rclocior, quam motus dim-nus 
Iwvs- Si enim luna eursum suimi \Tginti quatuor diebus 
posset expediro, tiun cxcessiis ille Iiora? Integra; foret. 
It-aque molus decaiitatus a^lversitatis et renitentia; ab 
occidente in orientcm, qui attvibuitur planetis tanqnam 
proprius, Terus non est, sed tantum per apparcnliam, ex 
praicursione cceli stcllati occidentem versus, et relictione 
a tergo pianetarmn versus orientem. Quo ptisito, niani- 
festum est velocitatem istms motus cosmict, ordine non 
perturbato, deacendendo dccrcscere, ut quo propius qui- 
que planeta appropinquet ml terram, eo tardius moveal ; 
cum reoepta opinio ordinem pcrturlret ct invertat : et mo- 
tiun proprium tribucndo planetis, in illud abiiuiduiu inci- 



k 



182 THEMA CCELI. ^^^^^ 

dat,utplanefa3, quopropinquioressint b<1 torram (cfiiai est 

scales naturffi immobilis) eo velocius inovcri poiiaiitur, id 
quod per remissioiiem violeiitiie priini iiiobilis, astronomi 
exciisare nu^atorie et infL-liciter conautur. Quod si cui 
niirum videatur, taotis spatiis, quanta .sunt a ccclo atella- 
to ad lunam, motum istum tarn parvis partibus, minus 
scilicet hora una, qua: est uiotus diumi pars \igesima 
quartfi, decrescere ; succnrrit illud, quod sirguli j)lau(:ta; 
minores circulos, quo terrae propiorea siut, confitiant, et 
breviore ambitu rotent ; ut, addito dea*cmeiitomag:nitu- 
dinis circuli ad tlecrementum temporis sive periodi, raotus 
iste iiisigiiiter decrescere ceruatur. Atque Iiactenus de 
velocitate seorsum locuti sumus, pcriiide ae si planetae 
posit! (exempli gratia, sub tcqiiinoctio, ant nliqcocx pa- 
rallelis) anteverterentur tantuni a ccelo stcllato, et ab in- 
vicem, scd tamcn aub codem illo circulo. Ilaeccmra sim- 
ples forct relietio absiquc obliquitatc. At manifcstum est 
plaiictas non solum inipari pradu contendere, sed nee ad 
idem punctum circidi reverti, venim defleLtcre versus 
austrum et boreani, cujus defleclinnis limites sunt tropi- 
ci ; quie deflectio nobis circuhim obliquuni, ct tUvcrNini 
politatera ejus progenuit ; quemadmcdum ilia cclcritatis 
ina;<[ualitasmotumilluinrcn:teiitia;. Nequcverohoceliaui 
commento nalura; reriim opus est, cum recipiendo lineas 
spirales (id quodproximeacceditad sensum et (actum) res 
transifratur, et iata salventur. Atque (quod caput rei 
cat) spira; i&tiE nil aliud sunt quaiu deibctiuucs a niotu 
circulkri perfect©, cujus planetai suntirapatieutes, Prout 
cnim substantia; degenerant puritatc ct csplicationc, ita 
degeneraiit ct nintus. Evenit autcm, queniadmodum in 
celeritate sublimiores planetae feruntur velocius, liunu- 
liores tardius ; ita etiam ut sublimiores planeta: propiores 
coniiciant spiras, quieque circulos propius reierant ; hu- 
miliores vero, spiras magis disjunctas et hiantes. Decedi- 
tur cnim pen'c^tuo desccndendo magis ac maf^s, et a 
flore illo veloeitntis, et a jicrfectione motus circuloris, or- 
dine nnsquam pertrurbato. In eo tamcn planetro conspi- 
rant (utpote corpora multum retinentia natxu* commu- 
nis, licet aliterdifiEcrentia) ut habeant eosdem limites de- 
flcxionis. Neque enim Saturnus intra tropicos remcat, ne- 
que luna extra tropicos cxspatiatur (et tamen dc exspa- 
tiatJoue stellte Veneris uod iicgligendum quod ab aliqui- 




THE MA C(£U. 



183 



bus traditura et notatuin est), &c<l iiniversi plancta?, sivc 
sublimiores, ftive huniiliores, jiostqiiam ad trnpicos per- 
Tentum est, se vertunt et rt'texuiit, porlac^'i niiijoris sp'irtc, 
qualis subeundu Ibret, si polls iiingls »pprt>ptiK|iiarc;i)t ; 
eamque jactiirnm inotiiis, vcluti destriictioiicm natura: 
SUED, cxiiori'cntcs. Utcuiiquc cnim in ccelo stcUato ct 
stellsc propc polos, cl stclla circa wqninoctiuni, ordincs ct 
stattoues suas servant, alia; ab alibi in ordineni redacts, 
suQima ct xqnabili cotidtiuitia ; plancta^ niliilominits vi- 
deiitur esse hujusmodi iiiiAtM: iiatunc, uL iiec breviorem 
gyrum orniiino, nee umpborcm libenti;r femnt. Atque uta 
videntiir nobis paulo meliora euxiiji motm coclostcs, qnam 
raptus et motuuni re])ugnttntia, et divcrsa politas zodin- 
ci, ct inversus ovdo celerttatiit, et bujusmodi, quo) nullo 
modo cum natura reruni conveiiiunt, licet paceni qu;dem 
qualem colant cum calcnlis. Ncque ista non videruntas- 
tJronomi pra'stimtiores, sed arti suffi intenti, et drca per- 
fectus circulos inepti, et Hubtilttates capUmles, et philo- 
Sophies malum mori^eri, naturani scqui contempserunt. 
Verum istud sapientium arbitrium iniperioaum in mitu- 
ram, est ipsa vidj^-i siuipHcitate et credulitate detenus; si 
quis maniiesta, quia sunt manifesta, fastidit. Et tamen 
ingeos est illud mulum, et latissime patet, ut ingeuium 
Iiumanum, cum par rebud esse non possit, supra re-s esse 
malit. Jam vcro inquirendum utnim motus iste unicus et 
nmples, in circulo et spira, ab oriente in oceidentem, su- 
per polos certos australem et borealem, desiuat ct teruii- 
netur cum coelo, an etiara deducatur ad inlcriora ? Ne- 
que enim libtTum crit Inijusmodi placifa eonfingere hie 
ill proximo, (jualiii, aiipi>ommt in fa;lcstibns. Itaque si in 
his regioiiibiw quo([UC rcperiatur ille motus, a])parcbit 
ctiain iu eoelo eum tdcni c^se secundum naturam com- 
muneni sive eosniieam; qualem iios illam esiwrimur. 
Primo itaque plane constat, ilium coeli lermiiiis uon con- 
tineri. Verum hujusce rei demonstrationes et evidentias 
ill nnticipationc nostra dc fliL\n et refhixu mam plene 
trnctdvimus; itaque od ilium liomine^ rejicimus; et hoc 
-Vcluti positoct concesso,adrcliquos motus ccelestium per- 
^cmm. Eos autem non cosmicos, sed ad inviccm esse 
aiximus. Quatuor sunt ffenera motuum in coelesl ibus visi- 
bilium, praiter eumquem diximus cosmicum, qui est mo- 
tus diurnus per spiras intra tropicos. Aut ciiiui atlollun- 



JS4 TIIEMA CaJLI. ^^^ 

tur stetlfE altius, ct rursiis dimitttiittur humilius, ttt stnt 
loiig;ius et propius a terra : aut flcctuiit « ct Riiiiant 
per latitudiiiem zodiaci, cxcurrGndo magiw ad austrum, 
aiit magds nd boream, atque efficiendo eos, quos vocaiit, 
dracones : aut iiicUatioiie attjue etiam coiisecutioiie mo- 
tus (hffic enim duo coniun^^imus) variant ; gradieiido ali- 
quando celerius, altquando tardiiis, nliquando in prn- 
gressu, aliqiiando in regr(>ssu ; nliquando elinm stando 
et morando, aut ad distantiam. ^qunm a sole mngis aut 
miiius alligantui" et circiiniscvibuntur. Horuni causas et \ 
natunis reddemus taiitiiin in genere et per capita : id 
Leniin lioc loco nostrum postnlat Institutum. Verum ad 
Ihocutviamprasmuuianiuset nperlunms,dicendmn apertc 
\ quid sciitjnmuii dc quiliusdani tarn placitis philofwiphu-is 
quam hyi)othesibu8 astronomicis, et de obscn'ationibus ■ 
etiam astronomoi-um per varia secula, ex quibus artera ' 
Buam iuataurant ; qute omnia videiitur uoliis esse crroris 
tt confusionis plena. Sunt itaque axiomata, sive potius 
placita nonnulla, quie a pliilosopJiis accepta, ct in astro- ' 
uomiaui translata, et male credita, arteni corrupcrunt. 
Simples autem erit rojcctio et judicium nostrum ; nequc ■ 
enim tempus reftitatiombus terere convcnit. Honim 
priniura est, quotl omnia supra lunam inclusive smt in- ' 
corruptibilia, neque novas gt?nerationes aut mutationes 
ullo modo patiantur : de quo alibi dictum est, quod sit " 
superstitio ct vanUoquiiim. Vernm ex hoc fonte illud j 
ingens malum, quod ex omni anoinalia novas atque, uii 
putant, emendatas confingant astronomi theorias, et re-'^ 
bus siepius tanquam fortuitis applicant causas reteniaset 
invariabiles. Secundum est, quod copIo (cum sit scilicet 
exesseutiaquintaetminimeelementari)non competant ac- 
tionem ills turhuIentEB, compressionis, relaxationis, repwl- 
sionis,c(;ssioms, et siraillum, quae videnturprogigni a molK- 
tjaquadamcorporumctduntiajqufehabentui'proqnalitati- 
bus elemeutaribus, Htec vero assertio est abnei? atio inso- 
lens et Ucentiosa rcnnn etsensus. Ubicunque enim coqms 
iuitiu"alepoaitumsit,ihie5tantity])iaquoque,idquepromo- 
ducurports. Ubicunque verocorpora Tiaturalia,et motus lo- 
calis, ibi vol r(^p(daio,velcessio,veisectio; brcc enim, quiedio 
tasuiit, eomprcssio, relaxatio, repulsio, cessio, cum multis 
ttliisjsuntpaasionesmaterifficathoiicaiubiquelocorum. At-I 
tamen ex hoc foate nobis emanavit ilia multipUcatio circu- ' 





THEHA C(BLI. 185 

lOTttm perpl^orum ad libitum, quos tamen volunt ita et 
coimgnari inter se, et alios intra alias moveri et verti, tan- 
to berore et lubridtate, ut nulla nihilominus sit impeditio, 
nulla fluctuatio ; quie omnia phantastica plane sunt et re- 
bus insultant. Tertium est, quod singulis corporibus na.- 
turalibus singuU competant motus proprii; et si pluresin- 
reniantur motus, omnes, excepto uno, sint aliunde, et ex 
movente aliquo separato. Quo falsius quicquid nee exco- 
^tari potest, cum universa corpora ex multiplici renim 
consensu motibus etiam pluribus prsedita sint, aliis do- 
minantibus, diis succumbentibus, aliis etiam latentibus 
nisi provocentur ; proprii autem rerum motus nulli sint 
nisi mensurse exactse, et modi motuum communium. At- 
que hinc nirsus nobis prodiit primum mobile separatum, 
et coeli super coelos, et iniedificationes nov® conlinentur, 
ut motuum tam diversorum prffistationibus sufficere pos- 
ant. Quartum est, quod omnes motus ccelestium dispen- 
sentur per circulos perfeetos ; quod onerosum valde est, et 
portenta ilia eccentricorum et epicyclorum nobis pepe- 
rit ; cum tamen, si naturam consuluissent, motus ordina- 
tus et uniformis sit circuli perfecti ; motus veto ordinatus, 
sed multiformis, qualis invenitur in ccelestibus compluri- 
bus, sit aliarum lineanim ; meritoque Gilbertus Hbbc deri- 
det, quod non verisimile sit naturam confinxisse rotas, quas, 
exempli gratia, in circuitu contineant milliare unum aut 
alterum, ad boc ut feratur pila palmaris. Tantulse enim 
magnitudinis videtur esse corpus planetse ad eos, quos ad 
deferendum illud fingunt, circulos. Quintum est, quod 
stellae sint partes orbis sui tanquam clavo fixse. Hoc vero 
evidentissime est commentum eorum, qui matbemata, non 
naturam tractant, atque motum corporum tantum stupide 
intuentes, substantiarum omnino obliviscuntur. Ista enim 
fixatio, particularis est affectus rerum compactarum et con- 
sistentium, quffi firmas babent prehensiones ob pressures 
partium. Tnopinabile autem prorsus est si transferatur ad 
mollia vel liquida. Sextum est, quod stella sit densior 
pars orbis sui ; illsB vero neque partes sunt, neque densi- 
ores. Non enim homogenea sunt cum sethere, et gradu 
tantum, sed plane beterogenea, et substantia differunt ; 
^tque ea quoque substantia quoad densitatem rarior est, 
et magis expbcata quam eetherca. Sunt et alia complura 
placita. cgusdoa Tonitatis ; sed hsec ad id, quod agitur, auf- 



186 TKEMA CCEI.1. ^^^^^^^^M 

fideiit. Atque lixc dc pkcitis ])liiIosophiffi circa ctclest'o^ 
dicta siut- Quod vcro ad hypotheses astronomorum atti- , 
net, inntilis fevc est carum redargutio, qiite nee ipsie pro 
Teris asserutitur, et possint ease varia;, et inter ae contra-, 
rue, ut tamen phaenonieiin tefjuc salvciit, ct concinnent.; 
Itaque sit cautum, si placet, inter astronomiain et philo- 
Bophiani, taiiquam foedere convenieiiti et leg^timo, ut sciU-. 
cet astrouomia praihabeat hypotheses, qua maxime expe-, 
ditae suut ad compendia computaitdi, pliilosopliiii ea.s, qti£ 
proxime accedunt ad veiitateni iiatuvEe, atque lit astrono- 
DiiifE hypotheses rei veritati uon praijudicent, et philoao- 
phifP decrtta talia sint, qutc slut super phienonienii astro- 
UoiniiB explicabilio. Atque de h)T|)othc*ibu3 ita e»to. At 
de obscrvatioiiibus astronomicis, qua; nccumulantur assi 
due, qiL-eque juj,nter a coelo tawquam aquffi sraturlinit^il-, 
lud omiiiiio iioinines monitos volumus ; ne foite de illis vc- 
rum sit, quod elegauter fingitur de musca i^sopi, quae 
sedena super temonein currua Olympiei ; 'Quantum', in- 
quit,* pulverem ego excito!" Ita observatic aliqua pueiUa, 
eaqiie quandoque iiistrumento, quaiuUique oculo, quando- 
que calculo titubaiis, quisque jios&it esse propter veram 
aliquam in coelo mtitationeni, novos ccelos, et novas sphas- ^ 
ras, ct circuluB excitat. Neque Ua;c eo dicimus, quod re- ■ 
mitti debeat aliqua indiistria obscrvntionum et historiie, 
quam oninibui> luodiii) iicuendam et intendendam c^ee di- 
dmus, sod tantummodo ut adhibeutur ]u'udentia, et sum- 
ma, et sedata judicii niaturitas, hi abjiciendis aut mutan- 
dis hypothesibus. Itaque pattfacta jaju via de motibus 
ipsis diccmus pauca et in genere. Quatuor autem genera 
esse diximus motuum niajorum in ctelcstibus. Motum 
per profundumcaliattolientem ct ilemittenlciii; motum 
|)er iutitudinem »)diaei exspatiantcni ad austrum ct bo-, 
ream ; motum per const'queiiLiflni zodiaci citmn, tarduui, 
progressivum, retrogradum, Ktatarium; et motum clou- 
gationts a sole. Nequc objiciat quispiam, motum ilium fl 
eecuiidum latitudinis, sive draconum, potuisse rcfcrri ad 
motum ilium magnum cosmicuni, cum sit inchuatio alter- 
nans versus austrura et boream^ quod ct spira; illoi de tro~fl 
pico in tropieum similiter smit, nisi quod illc motus sit ' 
tantum spiralis, iste vero etlam sinuosus ct ramoribus niul- 
to intcrvallis. Neque eiiim hoc nos fugit. Sed plane noa ■ 
siiiit coustans et perpetuus motus soils in ecliptica ubcMjue 



I 





THEHA C(ELI. 187 

latitudine et draconibus, qui tamen sol communicat cum 
caetens planetis quoad spiras inter tropicos, nos in hac 
opinione versari. Itaque alii fontes et hujus et reliquo- 
nun trium motuum qusrendi sunt. Atque haec sunt ilia, 
quse circa motus ccelestium nobis videntur nunus habere 
incommodi. Videndum vero quid negent, et quid afiir- 
ihent. Negant terram rotare. Negant esse in coelesti- 
fous duos motus ab oriente in occtdentem alterum ; atque 
affirmant anteversionem et relictionem. Negant obliquum 
circulum et diversam politatem ejus ; et affirmant spiras. 
Negant piimum mobile separatum et raptum ; et affir- 
mant consensum cosmicum tanquam commune vinculum 
systematis. Affirmant motum diurnum inveniri non in 
ccelo, sed et in aere, aquis, etiam extimis terrae, quoad ver- 
ficitatem. Affirmant consecutionem et volubilitatem il- 
1am cosmicam in fluidis esse verticitatem et directionem 
in consistentibus, usquequo perveniatur ad immobile sin- 
Cerum. Negant Stellas figi tanquam nod{B in tabula. 
Negant eccentricos, epicyclos, et hujusmodi fabricas esse 
reales. Affirmant motum magneticum sive congregati- 
tum vigere in astris, ex quo ignis ignem evocat et attollit. 
Affirmant in ccelis planetarum, corpora planetarumvelo- 
cius moveii et rotare, quam reliquum cceli, in quo siti sunt, 
quod utique rotat, sed tardius. Affirmant ex ea iniequar 
litate fluctus, et undas, et reciprocationes aetheris plane- 
tarum, atque ex iis varios motus educi. Affirmant neces- 
atatem in planetis volvendi celerius et tardius, prout lo- 
cantur in ccelo sublimius aut humilius, idque ex consensu 
universi. Sed simul affirmant tsedium prseternaturalis in- 
dtationis in planetis, et majoris et minoris circuli. Affir- 
mant solisequium ex natura inopinosa in ignibus iniirmi- 
oribus Veneris et Mercurii ; cum etiam inventffi sint a 
Galilseo stellulae errantes Jovis asseclfe. Tsta autem nos 
tanquam in limine historiffi naturalis et philosophiffi stan- 
tes prospicimus, quce quanto quis magis se immerserit in 
historiam naturalem, tanto fortasse probabit inag^. At- 
tamen testamur iterum nos hie teneri nolle. In his enim, 
ut in aliis, certi vis nostrs sumus, certi sedis nostra non 
sumus. Hffic vero interfeti sumus, ne quis existimet nos 
Tacillatione judicii, aut inopia affirmant negativas quses- 
tiones malle. Itaque tenebimus, quemadmodum coeles- 
tia solent (quando de iis sermo sit), nobilem constantiam. 



PABTrS INSTAURATIONIS SECITND.E 
DELINEATIO ET ARGUMENTUM. 



Memores ' nutem instituti nostri, omnia perspicue prc^ 
poneniiis, atque orcline non pcrturbato. Pateat itaquQ, 
hujus partis dcstinatio et diatributio. Destiiiatur huic par- 
ti tloctrina dc mc-Uore ac perfectiore usu rationis, quam 
hue usque hominibus sit co^nitus aut monstratus, eo con- 
silio, ut per hoc intellectus humaiius (quantum conditio 
mortalitatis recipit) exaltetur, et f'acultate amplificetur 
ad naturae obscuritatem ^incendam, et iiiterpretawdam. 
Namque ipsi iiitcrpretationi iiaturie attribiiuutur Hbri 
tres; tertius, quartus, et sextos; siquidem quintus,qui ex 
anticipatiouibus est secundum usuni ratioius coinmuncm* 
ad tempiis tantuni sumitur, et deineeps postquani fig^ coe- 
perit, atque ex usu latiouia legitirao vei-ifican, et trans- 
fertur, et conmiigrat in sextum. Huic vero libro secun- 
do committitur intellectus ipse, ejusque cura et regimen, 
omntsque apparatus, atque Inst ructio ad veram ratiouis ad- 
nunistrationem conducena, describitur. Atque licet nomen 
ipsum logica',sive dialccfica", projiter depravationcs, apud 
nos iiigratum fere snnet, tamen ut homines per consueta 
■tanquam manu ducamus, est certe ars ea, quani adducl- 
mus, ex genere Ingica?, quje et ipsa (^vulgaris inquam) 
auxUia et pra^sidia intellectu parat et moTitur. Ciflert 
autem nostra a logica \iilgari, turn aliis rebus, turn pra:- 
cipuc tribus ; videlicet initiis iiiquirendi, online dcraon- 
straiidi, atque fine et officio. Nam et inquisltlonis initium 
altiua sumit, ea subjiciendo examiui, qua logica v'ulgaris 
vclutj ex fide aliena, et auctoritate ca;ca rccipit; principia, 
notioues priuias, atque ipsas information es kcilsus, ct or- 

* In priori editions Dflin&itvinenilmue ct Ari;umnit\im iir:i'cr(fFr.it Irtic- 
t*IIU, VBi lituiui, Imlitiiireraitr InUrpTrl'ilieninalvrir,<in*m,cnm nuHiin atlnK 
sit qiJUo ^orj Orgmi prtffatio, nolibimui bic loci r«pcirtc. 



IMPETUS PHILOSOPHICI. 189 

dinem demonstrandi plane invertit, propositiones et axio- 
mata ab historia et particularibus ad generalia, per scalam 
adscensoriam, continenter subvehendo et/excitando, non 
protinus ad principia, et magis generalia advolando, at- 
que ab illis medias propositiones deducendo et derivan- 
do. Finis autem hujus scientis est, ut res et opera, non 
argumenta et rationes probabiles, inveniantur etjudicen- 
tur. Quare institutum hujus libri secundi hujusmodi est. 
Nuncdistributionemejusdemsimiliterproponenms.Quem- 
admodum in generatione luminis requiritur, ut corpus 
lumen, recepturum poliatur, atque deinde in debito ad 
lucem situ sive conversione ponatur, antequam lucis ip- 
sius fiat immissio ; prorsus ita est operandum. Primo 
enim mentis area sequanda, et liberanda ab eis, quie hac- 
tenus recepta sunt ; turn conversio mentis bona et con- 
gnia facienda est ad ea, quae afferuntur ; postremo men- 
ti prffiparatse informatio exhibenda. Atque pars de- 
struens triplex est, secundum triplicem natiuam idolo- 
rum, quffi mentem obsident. Ilia enim aut adscititia sunt, 
idque dupliciter ; nimirum quae immigrarunt in mentem 
eamque occuparunt, vel ex plvilosophonun placitis atque 
sectis ; vel rursus ex perversis legibus et rationibus de- 
monstrationum ; aut ea quae menti ipsi et substantia!. 
ejus inhaerentia sunt atque innata. Sicut enim speculum 
ineequale veros rerum radios ex sectione propria immu- 
tat : ita et mens, quando a rebus per sensum patitur, in 
motibus suis e:^ediendis, haudquaquam optima fide, re- 
rum naiuTffi suam naturam inserit et immiscet. Itaque 
priinus imponitur labor, ut omnis ista militia theoriariim, 
quffi tantas dedit pugnas, mittatur ac relegetur. Acee- 
dit labor secundus, ut mens a pravis demonstrationiun 
Tinculis solvatur. Hunc excipit tertius, ut vis ista mentis 
seductoria coerceatur, atque idola innata vel evellantur, 
vel, si evelli non possint, ita tamen indicentur, atque per- 
noscantur, ut variationes rratitui possint. Inutilb enim et 
fortasse damnosa iuerit errorum in philosophiis demolitio 
et destnictio, si ex prava complexione mentis novi errorum 
surculi, et fi)rtasse magis degeneres, pullulaverint ; ne- 
que prius absistendum, quam omnis spes prKcidatur, ex 
usu rationis communi, aut ex vulgaris logicse pr^esidiis et 
auxiliis, pbilosophiae absolvendae, aut majorem in modum 



b 



190 IMPETUS PHiLosopiricr, - "■■■ 

nniplificandip ; ne forte errorcs iion nbjiciamiis, scd pei-- 

I mutcmus. Itaqiie pars ista, quani destmcntem appcllu- 

ImuSjtribiis reilorgutioiiibus absohitur ; redargutione phi- 

f losophiarum ; redargutione demoDstrotioiiuiu ; et redar- 

gutione rationis humame nativte. Neque iios fugit, abs- 

[ que tatito motu aceessiones non parvas ad scJeiitias a iio- 

I tis fieri potuisse, atque aditu iortasse ad laudem niol- 

liore. Verum iios nescii quando hiec alicui alii in mcii- 

tem Ventura sint, fidem nostram in integrum liberaro dc- 

f crcTinius. 

I Post aream mentis ajquatam, eequitur nt mens pona- 
I tur in conversimie bona, et veluti in adspectu benevolo 
I ad ea qua? proponemus. Cum enim in re nova vateat ad 
[ prffJLidicium, non sohimprsoccupattorortis opinionis ve- 
[ tens, verum etiam prteceptio sive prffiliguratio falsa rei, 
qu» affertm", etiam tiuic male remedium adliibendum cst» 
atque mens non tantum vindicanda, sed ct prteparanda. 
Ea pra^paratio nihil aliud est quam ut vei'a; hnbeantur 
de eo, quod adducimus, opiniones, ad tempus tantummo- 
do, et tanquam usurariae, donee les ipsa pernoscatur. At- 
que hoc ill eo fere sJtum est, ut prava; et sinistra: sus- 
picioiies, quales ex prfcoolionibua receptis (vcluti ex 
I atra bile qnndam epidemiea) meiites honiinum siibiturn.<i 
facile conjicimus, arceaiitur atque intercipiantur, quod 
^t iilc : 

— ne qua 
I Ocoirrat facies inimi>ca, atque omins turbct. 

Prirao Igitur si quia ita cogitet, occulta nature Tcluti 
fflgno divino elansa manere, ntque ab luimatia sapiemia 
hiterdicto quodam sejKirari, dabimus operam ut bate opi- 
nio infimia atque invida tollatur, eoque rem pcrducemus, 
sinipliri veritafe freli, ut non solum ne qua oblatrct su- 
pcrstitio, verum ctiani ut i-<;Ii^io in parte~s nobis aecedat 
Rursus si cui hujusmndi quippiam in mentem vcoiut opi- 
nari, ma^am illam et solieitani moram in expericntia, et 
in matcriae et rerum pavticnlariinn undis, quam homini- 
bus imponcmus, mentem veluti in Tartarum quendam con- 
fuHioiiisiK-jicerc.atqueababstractffi sapiential serenit ate ct 
trauquiUitAtc,utastatumultodiviniore,submovere,doccbi- 
mus at que i ti perpetuum, ut speramus, stabilienius (non sine 




IMPETUS PHILOBOPHICI. lOl 

rubore, utexistimamiis, omnis schola, quae meditationibuS 
inanibus atque ab omni essentia desertissimis apotheosin 
quandam attribuere non veretur) quantum inter diviuBe 
mentis ideas et humanffi mentis idola intersit. Quin 
etiam illis, quibus, in contemplationis araorem effusis, 
frequena apud nos operum mentio asperum quiddam 
atque ingratum et mechanicum sonat, monatrabimus 
quantam illi desideriis suis propriis adversentur, cum pu- 
ritas eontemplationum, atque substructio et inventio ope- 
rum prorsus eisdem rebus nitantur, ac simul perficiantur. 
Adhuc si quis hssitet, atque istam scientiarum ab integro 
regenerationem, ut rem sine exitu, et vastam, et quasi in- 
finitam accipiat, ostendemus eam contra censeri debere 
potius erronim et vastitatis f«rminum et verum finitorem ; 
atque planum faciemus, inquisitionem rerum particulari- 
um jxistam et plenam, demptis individuis, et gradibus re- 
rum, et variationibus minutb (id quod ad scientias satis 
est), atque inde debito mode excitatas notiones sive ideas, 
rem esse multis modis magis finitam, et habilem, et com- 
prebensibilem, et sui certam, et de eo, quod confectum 
eat, atque eo, quod superest, gnaram, quam speculatio- 
nes et meditationes a1:»tractas, quarum revera nuUus est 
finis, sed perpetua circulatio, volutatio, et trepidatio. At- 
que etiamsi quia sobrius (ut sibi videri possit) et civilis 
prudentia diffidentiam ad hiec transferena, existimet hsec, 
quae dicimus, votis similia videri, quasque spei nimia indul- 
geant, revera autem ex philosophic statu mutato nil aliud 
secuturum, quam ut placita fortasse transferantur, res 
autem humanre nihilo iuturse sint auctiores ; huic fidem, 
ut putamus, faciemus, nil minus agi, quam placitum aut 
sectam, nostramque rationem ab iis, quae hucusque in 
philosophia et scientiis priebita sunt, toto genere differ re ; 
operum autem certissimam messem sponderi, ni homines 
museum sive segetem herbidam demetere prseoccuparent, 
atque affectu pueriH et conatu fallaci operum pignora in- 
tempestive captaverint. Atque ex his, quae diximus, per- 
tlractatis, satis cautum de prayudicio fore existimamus il- 
liu3 generis, quod ex prava et iniqua rei, quae adducitur, 
perceptioue conflatur, atque una sequndam partem, quam 
prffiparantem appellamus, absolvi ; postquam et ex parte 
religponis et ex parte contemplationis abstracts, et ex 



lea 



IMPETUS PHIU>90PHICI. 



parte prudentise iintiiralw, atifuu ejus comitatu, diBidcn-- 
tia, et sobrietate, et siniilibns, omiiU adverse aura eonti- 
Kuerit, et reflare deslerit. Attjiincii lit omnibus numeris 
completa adliibcatur prscparatio, Ulud dressc vidctur, ut 
languor ipee mentis et torpor ex rei miraculo contractus 
lollntnr. Hffic autem mala disposUto mentis tantura per 
causarum indicationeni :iut't!rtur : sola euim cau;jarum coff- 
nitio miraculum rei, et stuporein mentis solvent. Iluque 
omnes inipediLueiitornui malitias et mole&tias, quibiis in- 
—^tercUisa philosopliia vera remorata est, signabimns, ut 
Hminime mii'uiu sit hiunauum ^cuus erroribus tamdintur- 
- nis inipUcatum, ntquc cxcrcitum fiiissc. In qua parte 
ctiaun iilud oppoi-tUDc ad spem solido argumento foven- 
dam patcbit^ niiniruni licet vera ilia notui-a; interpretatiu, 
■quani moliniur, merito maxirae difficilis, tanien innlt<> 
Bmuximam diiUcultatij partem in iissubcsse, qua; in putes- 
tatc nostra aunt atque oorrigi pos3unt, nou in ii», qua* ex- 
tra potestatem nostrnm siUi existunt ; in niente (inqumn) 
non in rebus ipsis, aut in sensu. Quod si cui suporvacoa 
videatur accnrata ista nostra, qnam adhibeinus ad mcntes 
preeparandas, diligentia, atque cogiitt hoc qiiiddamesse 
ex pompa, et in ostentationem conipositum, itaque capiat 
rem ipsam, missis iunbagibue et priestructionlbus, simpU- 
citer exliiberi ; certe optnbilis nobis foret (si vera esaet) 
hujusmodi insiumktio. Utinum enim tarn proclire nobis 
e&sct diificultates et impedimenta vincere, quam fastum 
inanem et falsum a})parntum dejwnere. Verum hocve- 
linins iiomines existiment, nos baud iiiexplorato viam in 
tanta solitudiue inire, prffisertimcumargunientnm bujus- 
modi pi'JE manibus habcamus, quod tructamli imjwritia 
perdere, et veluti esponere nefas sit. Itnque ex pcrpen- 
8o etperspecto tam rernm quam animormn statu, durio- 
res fere aditus ad liominum mentes, qiiaiii nd res ipsas, 
invenimus, ac tra<lcndi laboies inveniendi laboribns baud 
multo leviorcs experimur, atquc quod in intellectuiJihus 
tiis nova fere est, niorem gerimuH, et tam nostras cogito- 
tioncs quam aliorum simul bajnlamm. Omne enim ido- 
lum vanum arte, atque obuequio, ae debito accessu sub- 
vertitur ; vi et contontione atque ineunsione snbita et ab- 
rupta efferatur. N«j^ue Im>c ideo laiitum Ht, quod lionii- 
nes vcl admiratione auctornmcaplivi, vd jiropria fiducia 



I 




IMPETOa PHILOSOPHICI. 



193 



fumidi, ve! asaiiMudine (luadatn remtentes, se Bpqnos prse- 
bere nolint. Si <jiiis lib(mtissimc sibi Fcquitatem impera- 
re voluent, atque onmc prrcjiulidum vt-luti cjuravcrit, ta- 
raen et tali mentis dispositioni ncutiquam propterca fide- 
re oporteret. Nemo enim intcUectui suo ex arfoitrio to- 
hmtatis sure imperat, noqiie pliilosophorum (ut proplieta- 
riim) spiritiisphilusopliis subject! sunt. Itaque non alio- 
rum lequitaa, aut sinceritaa, aut facilitas, sea nostra pro- 
pria cura atqiie inorig^ratio et iiiaiiuiatio nobis prjesidio 
esse poflsit. Qua in ro acceditet a.lia qu£E<lam dilficultas 
ex nioribus nostris baud parva, quod constantissimo de- 
creto nobis ipsi saucivimus, ut candorem nostrum et sim- 
plicitatein perpetuo retineamusj nee per vana ad vera 
aditum quieramus, sed ita ob»equio nostro moderemur,- 
ut tnmcn non per nTtificium aiiquod vafrum, autimpos- 
turam, aut aliquid simile imposturic, aed tantummodo per 
ordinis lumen, et per novorum super aaniorcra partem 
veterumsolertem insitionem, nosnostrorum votorum com- 
potes fore speremus. Itaque eo redimus, ut hancpiffi- 
muniendi diligentiam minorem potius pro tantis difticul- 
tatibus, quam minus neccsaariam esse judiccmus. Missa 
autcm jam parte praeparante, ad partem informantem 
veniemus, atque artis ipsiils, quam adducimus, fia^aiii 
rfmplicem et midam proponcmus. 

Qua ad intellectum perficictidum, ad interpretationem 
naturae fiiciunt, dividuntur in tres ministrationes, mini- 
stratioiicm ad sensum, miiiistrationcra ad memoriam, et 
ministrationcm ad rationem. In ministratione ad sensum 
tria doccbimus. Primo, quomodo bona notio constitu- 
atur et cliciatur, ac quomodo tcstatio sensns, quas sem- 
per est ex analogia horninis, ad analogiam mundi redu- 
catur et rectificetur ; ncque enim multum seiisui tribu-- 
imtis in perceptione immcdiatn, sed quatenus motunf 
sive alteralionem rei maiiifcstat. Secimdo, quomodo ea^ 
<juas sensum cfliigiunt aut subtilitate totiua corporis, atft 
J>artium niinutiiK, aut loci distantia, aut tarditate, v^ 
e^tiain velncitate motus, aut familiaritate objccti, aut alias, 
in ordincm seusus rcdig-antur, atque ejus judicio sistan- 
tuT, ac insuper in caau, quo adduci non possunt, quid fa- 
<^i«ndum, atquc quomodo huic deetitutiom vel per in- 
tBtiiunenta, vel per graduum observationem peritam, vd- 

^^1 VOL. O ^^^w^^^^^^^IC^H 



r 



104 IMPETC3 PHILOSOPniCI. 

per corporum proportionatoriiin es seiisibilibus ad io- 
sensibilia indicatioues, vel per alias vias ac substituti- 
ones, sit subvenienduni. Postrcnio loco He IiLstoria no- 
turali, et de modo expeiimontandi dicemus, qualis sit 
ea historia naturaHs, quae ad pbilosopliiam coiidenJam 
sufficcre posslt ; ct lursus qualis cxperimentatio, dcfici- 
ente historia, necessiu-io sit siiscipienda ; ubi etiara qiue- 
dam de provocanda et figeuda attentione admiscebimus. 
Multa enim in liistoria iiaturali atque cxperimentis, iio- 
titia ipsa adesse jampridem, usu abesse solent, propter 
vim anlini apprelienslvam Dunime excitatam. His tri- 
bu5 miiiistratio ad seiisum absolvitor. Aut cnim sen- 
sui materia pra:betux, aut juvainentum ; iiimirum vel ubi 
deficit, vel ubi decliuat. Materia, lustoria, et expen- 
DKinta^ defectui sensiis substitutioiies ; dcclinationi rcc- 
tificationes debentiir. Miiiistratio ad nncmoriam hoe of- 
ticium pra^stat, ut ex turba reruni particularium, et na^ 
turalis bistorias generalia acervo, particularis historia ex- 
cerpatur, atque dxsponatur eo online, ut judicium in 
earn agere, et opus suum exercere possit. Etcnim vi- 
res mentis sobrie ffistiuiaiid::^, neqiie sperandum ut eae in 
iierum iiifinitate discurreie possint. Manifestum autem 
est, memorkm turn in rerum multitudine comprehcn- 
dcuda incapaeera: et incompetentem ; turn in rermn dc- 
lectu, qua; ad inquisitioneui aliquam defimUun faciatit, 
suggerendo imparatani atque inhabilem esse. Quod au- 
tem ad prius malum attinet, faciUs est medendi ratio ; 
unico enjm remedio absolvitur ; ut nulla nisi de scripto 
inquisitio aut iaventlo recipiatur. Perinde enim est ut 
quis interpretfltionem naturae in aliquo aubjecto, inemo- 
na sola nixus, complecti velit, ac si computationes ephe- 
meridis memoriter tenere aut perficere tentet. Quin- 
etiam satis liquet quantum memorise ot mentis discursui 
tribuamus, cum nee de scripto inventionem, uisi per tabu- 
las ordinatas, probemus. De posteriore igitur magis Ifr- 
borandum. Atque certe postqunra subjectum inquisi- 
tiom constitutura et terrainatum sit, atque a corporc re- 
rum abscissum ct in confusum constiterit (in quo habemiis 
noTmuUa, qua utiliter pra^cipianiiis), miiiistratio Uta a^ 
raemoriam tribus operis sire officiis constire videtur. Pii— 
mo docebimus quaba siiit ea, quie circa subjectum datus:^ 



k 




IMPETUS ptnLosopmci. 



195 



sivo proposifum (discurrcndo per hlstoriam) iiiquiii de- 
faeont, quod est iiiatar topicie. Secundo, quo oriline iUa 
disponi oportcat. ct in tabulas diguri. Neque tameu ul- 
lo modo spcranius verani rci venaiii, quae exmialogiauDi- 
verst sit jam a principio, inveniri posse, ut earn partitio 
sequatur ; sed tantiim apparcnteni, ut res aliquo modo se- 
octur in partes. Citius enim emergetvoriiasc falsitate, 
^(uam e confuaione, et facilius ratio corriget partitionem, 
quam penetrabitmassam. J'crtio itaque ostendomiis, quo 
mudo et quo tempore inquisilio sit reintegiaiida, et char- 
ts sive tabolte pra'cedentes in chartas novellas trampor- 
tauiJa;,etquotifs inquisitio sit repeteiidn. Elcnim primas 
cliartanim series vel sequcliis super i>olos mobiles verti 
statuimtu;,et tantum probationesesse et tentamciitainqui- 
ationis; siquidem mentem in natm'am I'erum jus suura 
pcrscqui ct obtinere posse,nisi repetita actione, plane dif- 
fidimus. Itaque niinistratio ad memoriam tiibus (ut dixi- 
mus)doetrinis absolvitur; de locisinveniendijdemetbodo 
contiibulandi, et de modo instaujandi inquisitioneni. 

Supereat niinistratio ad rationem, cui ministrationes 
duas priorcs subministraiit. Nullum enim pereaa consti- 
tuttur asioma, sed tantum iiotio simplex eum historia or- 
dinata ; certo verilieata per miuistrationem primam, at- 
que ita reprarsentata per secundam, ut tauquani in po- 
testate nostra sit. Atque uiiuistratio ad ratioiicm ea 
maxime probari meretur, qua; rationem ad opus suum es- 
equcndum, et finem obtinendum optime juvubit. Opus 
autcm rationis natura unicum ; fine et usu geminum est, 
Aut cnira seire et oontemplari, aut agere et efficere, ho- 
niini pro fine est. Itaque aut causae expetitur cognitio 
ct contempiatio ; aut cffecti potestas et copia. Quamo- 
brera dati effoctus vel natura; in ciuovis subjecto cnusas 
nosse intcntiocst himiaiiEB scientia. Atque rm-sus, super 
datam materiff bfu^in cffeetum quodvis sive naturam (inter 
temiinos possibles) imponere vel superinducere, iiitentto 
est huniana? priesentiffi. Atque has iiilcntiones, acutius 
iuspieienti et vere ecstimanti, in idem coincidunt. Nam 
quod in contemplationc inetar causte est, in operatione 
e^ iustar medii ; sdmus enim per causas. operaniur per 
media. Et certe si media universa, qua; ad opera 
quiclibet requiruutur, bomini optato ad mauum sup- 

u2 



^ 



i 




196 IMPETUS PHILOSOPHICI. 

petwient, nil opus foret magiiopere ista sej>aratim tra 
tare. Verum cum opcratJo huninna in multo majores 
angiistins compcllatiir. qiiam scientia, propter intUvidui 
inuitiplices necessitates et inopias ; adeo ut ad partem ^ 
oi>crativam requiratur saepius non tarn sapientia univeMJ 
salis et libera de oo quotl fieri potest, qaam prutlentio sa- 
gax et solers .id delectum eorum qua? pratsto sunt ; ista 
tractatu felicius disjungi couseiitaneuni est. QuarcetmiSB 
nistratinnis eaiidem purtitioiieni faciemus, ut nut parti 
contemplative, aut activffi muiistretur. Atque quod ad 
partem contemplativam attinet, ut verbo dicamus, in 
plane sunt omnia. Hoc ipsum non aliud est, quamutvi 
rum constltuatur axioma, sive idem copulatum ; haec enii 
est veritatis portio solida, cum simplex notio instar sup< 
ficiei videri possit. Hoc autem axioma non eliatur aut* 
effonnatur, nisi per inductionis formam legitimam et pro- 
ptiam ; quae experieutiam solvat et separet, atque per ej 
clusiones et rejei-'tioneadebitasnecessario concKidat. \'i 
garis autem inductio (a qua tamen prtncipiorum ipsomt 
probationer petuntur) puerile quiddam est, et precaric 
concludit, periculo ab iustantia contradictoria cxposita ; ' 
adeo ut dialectici de ea nee serio cogitasse videantur, fa»- 
tidientes, et ad alia properantes. lllud interim mantf 
turn est, qucBper inductionem cujusvis generis condudua- 
tur, slmul et inveniri et judicari, ncc a priiicipiis aut 
dits pendere, sed mole stare sua, neque aliunde probiui 
Multo ma^s necease eat ea, quffi ex vera inductionis for- 
ma excitantur, axiomata esse seipsis contenta, atque \psa 
principiia. qune vocantur, certiora et firnuora. Atqite hoc 
genua inductionis illud est, quod interpretationis formu- 
1am appellare eonsuevimus. Itaque pra; omnibus doctri- 
nam de constitutione axiomatis et furmiila interpretandi 
diligenter et perspiciie complectimur. Restant tamei 
qu£E huic rci serviunt, tria niaximi omnino momenti, 
quorum explicatione inquisitionis istius prffiscriptum, li< 
potestate validum, tamen usii operosum censeri possit 
Ea sunt, inquisitionis ipsius continuatio, variatio, et 
tractio; ut nihil in arte aut abruptum, aut incougniuniy 
aut pro humanse vitae brevitatc longum relinquatur. Do— 
ccbimus itaque primo usum axiomatum (jaui per farmu-- 
1am inrentorum) ad alia axiomata iuquirenda et excitan-- 




, fa*- 

dua-M 
me^V 





IMPETLS PUILOSOPHICI. 



197 



da, quBB snperiora et niiigis peiieralia sint : ut jmt veros 
f Ct nueH|uain iuterntieisos ^rodiis scale adscensoriK ad uni- 
imtune pLTveniatur. Iiiqiiotamen adjicicmux mo- 
eadcm a-uoraata supcriora per experientias pritnas 
, examinuiidi et vcrificandi, nc rursm ad conjecturos, ct 

Srobiiljilia, atqiie idolii prolabaniur. Atqiie Iiiec est ea 
octrina, qiiam iiiquUitioms CMittinuatiouem ap|)e!lamm. 
^Vaiiatio autcrn inqubitionJs sequitur naturain dircrsam, 
aut tau^amni, quaiuni ffratia inqnisitio instituitnr; aut 
-rerum ij>saruni, &iveaubjfctoruin,inquibiis inquwiiio ver- 
atur. Itaque missis caiuis iinalibus, quie naturolem phn 
Flos<^>|)hiiini prorsus corrupenmt, initia suiiieinus abinquisi- 
"tioiie variata sLve accommodata (ormarum; quaj res pro 
Wesperataliucusque abjectaest,idque merito. Neque eium 
"uUi oljvohire p<tesit fcmta facultas aut ft-bcitas, ut e.\ an- 
tic! pat ion Jb us <jt dialc-ctids ai'gumcntatioiiibus alicujus rei 
formam eruat. Sequentur inquisitiones tnatcriarum et effi- 
cifiuium. Cumautem (^fficientiaet matcrms dicimus, non 
-efficientia remota, aut materias communes (qualia in dis- 
rputationibus ag:itantur) sed cfficientia propiora, et mate- 
liiLs prKpai'atas intelli^imus. Id nc ssepius subtilitate in- 
utiiirepetatur, invfiitioncm latcnti:^ procc-s.su£ i^ubtc\cmu8. 
Latentcm autem processum ap{)ellamus seriem et ordi- 
nem miitationis ; rem scilicet ex effieientis motu et mate- 
ria; Huxu conflatam. Q\ix autcra secundum suhjecta At 
inquiationis variatio, ex duabus rerum conditionibus or- 
tum habet ; aut ex iiatura simplicis et compositi (alia eoim 
accommodatur mquisitio ad res simplicea, alia ad compo- 
ntas et deconipositas et perplesas),aut ex historise copia 
et iiwpia, quae ad inquisitionem peragendam parari pos- 
sit. IJbi enim liistoria abundat, expedita est ratio iuqui- 
sitioni^; ubi tenuis est, in arcto est labor, et raultifaria iit- 
dufitria ct arte opus habet. Itaque per ista, qujE jam dicta 
Hint tractata, variationem inquisitionis absohi putamus. 
Restat inquisitionis contractio, ut non tantum in uiviis via, 
sed et in ^s compendium, et tanquam linea recta, qua 

G!t ambages et flexus secet, ex indiciis nostris innotescat. 
oc autem (veluti et omnia ratio compendiaria) masdme 
in rerum delectu consistit. Duas autem inyenimus veluti 
rerum prajrogativas, qua ad inquisitioiibi compendia plu- 
rimuni faciutit ; prrerugativam instmitia, ct praerogativam 



Idft 



mpETXTs pmtosApmci. 



inquisiti. Itaque docebimus priuioquales sintillffi install- 
liffi, sive experimenta.quje aditluuitnationemprBeca^tcri 
excellant, adeo ut pnucs idem, quod alice plures, prffistcirt 
Hoc cnim et moli ipsius Iiistonte, et disciirrendi laboribu 
pardt. Deinde ctiamexplicabimus.qualia sint cainqiiiiiiti 
a quibus interpretationem auspicari oporteot, ut(>ote qui 
prffldisposita se^jiientibusfacemquandam prffiferunt aut ol 
exquisitamcertitudinem inse.autobnaturamuiiiversalcinj 
aut ob neccssitafem ad probationes mechanicas. Ate 
hie ministrationi, qiia: ad conteniplativam partem spectat^ 
fineminipOTiimus. Activam atitem partem ac ejus miiiistra 
tdonem triplici doctritia claiidemxis, si prius duo monita ad 
aperiendas hominum meiites prjemittamus. Horum jiri-j 
mum est, in inquisitione ea, quae fit per foimulam, iutel 
contemplativam partem activam ipsam perpetiio intercur- 
rere. Hoc enim fert rerum naturn, ut propositioiics ol 
axiomata, a magis g'eneralibus per argiuneiitationem dii 
IflCticamdedueta et derivata ad particularia et opera, ol 
scure admodum et incerto immaiit. Quod autem ex pai 
ticularibus axionia cducitur, ad nova particularia, ti 
quam correspondentia, manifesto et constant! tramite du- 
cat. AJtemm hujusmodi est, ut meminerint homines in^ 
inquisitione activa necesse esse rem per scalam desccnso^l 
nam (cujus usum in contemplativa sustulimus) coufict. 
Onmis enim operatio in individuis versatur, quse infimo 
loco sunt. Itaque a gcneralibiis per gradus ad ea descen- 
dendum eat. Neque rursus fieri potest, ut per axiomata 
simplida ad ea pen-eniatur ; omne enim opus atquc ejus 
ratio ex coitione axiomatum diversorum instituitur ct de- 
signatur. Itaque bsec prafati ad triplicem illain doctri- 
nam activam veniemus; quarum prima proponit modumi 
inquisitionis distinctum et proprium, ubi non jam causa/ 
aut a.xioma, sed opens alicujus cffectio ex intentione est 
atque inquisitioni subjidtur. Sccunda ostendit modur 
coniidendi tabulas practicas ^cncrales, per quas omnij 
nffioperum designationcs facilius et promptius deduca 
tur. Tertia subjungit modum quendam inquircndi siv< 
inreniendi opera, imperfectum certe, sed tanien non ii 
utilcnt.quo ab expcriniento ad experiraentum procednturl 
absque constitutione asiomatis. NamquemadmodumaU 
axiumatti ad axionia, ita ctiam ab cxperinicnto ad cxpc- 




IMPETUS flllLOSOPntCI. 



199 



rbnentum <Iiitur ct aperitur quaidam via ad inveniendmri 
iiisiabilli et lubrica, scd hiiiicn non prorsiis silciitio ]>rae- 
termittcnda. Jam igitur et praeticam minislrationcm 
quoque, qua; in distributione ultima posita est, absolvimns. 
Atque ha'c est hujusce secundi libri jiperta et brevis de- 
lineatio. Quibus explicatis, thalamum nos mentis liumanm 
et universi, pronuira divina bonitate, plane constituisse 
oonfidimus. Epitlialainii autcm votum sit, ut ex co con- 
nubjo ausilia humana, tanquam stiq)s hcroum, qux ne- 
cessitates et misertas hominum aliqua ex parte debellent 
et floment, susc-ipiatur et deducatur. Sub finem tamen 
qiuedam de lalwrum t»iisociatione et sucoesfiione subji- 
cietmis. Tunc enim demiim homines vires suaa noscent^ 
cum non eadem infiniti, sed omissa nlii prsestabunt. Ne- 
qne sane de futuris ectatibus spem abjedcmus, quin exori- 
antur q\ii idta a tcnuibus profecta inittis in majus provc- 
bant. lUud enim oeeurrit, boc quod agitur, ob boni na- 
turajii emincntcm, manifeste a Deo esse. In dinnis autem 
operibus minima qusque principia evcntum trahunt. 

Atque in redargutione ipsa pliilosopbiarum, quam pa- 
ramiis, nescirnus fere, quo nos vertamus, cimj via, qam 
aliis in conftitationibus patuit, nobis interclusa sit. Nam 
et tot ct tanta se ostendunt errorum agmina, ut co non 
strictim, sed eonfcrtim evertere et summovere necesse sit ; 
et si propius accedere, et cum singiilis manum conserere 
velimus, id friistra iuerit ; subkta disputatioiiis lege, cum 
de priiicipiis non consentiamus ; et multo ma^ quod 
ipsas probationum et demon strationum formas et poten- 
tates rejiciaraus. Quod si (id quod solum rolinqui \'ide-' 
tur) eaj quse nos asseriinus, a sensu ipso et experientia 
edueere et excitare connitamur; rursus eodem revolvi- 
mur ; et obliti corum, qute de animorum prseparatione 
dicta sunt, contrariam ingrcssiiiam inveniamur; nam in 
res ipaas abrupte et directo incidamus, ad quas viam 
qtiandam aperiri et aubsterni, propter obfirmatas animtv 
rum pneoccupationes et obsessiones, necesse esse decre- 
vimus. Sed tamen propterea ipsi nos minime deseremus ; 
»ed aliquid commini^ci et tentare, quod proposito nostro 
consentanemn sit, conabimur : turn signa quaedam addu- 
centes, ex quibus de philosopliiia judicium fieri possit ; 
turn iuteiim inter ipsas philosophias, portcuta errorum 



SOO IMPETUS LMLlLOSOPniCl. ^^^^^ 

nonnuUu, ct mcra, animoruin ludibria ad earum auctoh-j 
tatem labcfiictaiulmn notanlts. Neque tamen iios fugit,] 
Ibrtius liujusmodi crroruui aera figi, quam ut eis per »*-' 
turam dcrofretiu- ; praesKitiin cum viris doctis non sit novaj 
aut incognita ca confidently ct jactantiiE siiociejs, quo) 
opiniones alytxit, non fiangit. Sed nee nos allquid leviug' 
mil infcrius, quam pro rei> qua? a^tur> majestatc atTcrer] 
mus, ncque ex hoc genere redargutiouis jirorsus fideiq 
facere, sod tantum pationtiam et aKjuaniniitaton, idqu© 
in ingeniis tantum altioribus et fimiioribus, conclliare spe-l 
ramus. Keque enini quispiain ex isto assiduo ct pei'petut} I 
erroi-um contubeniio ita sc rticipeie potest, ct ad nostra 
cum tanta benevolcntio et oninii magnitudine accedere, 
ut non cupiat habere iiitei-iiu quse de vett-ribus et receptiw 
cogitet et opinetur. Sane ui tabcllls nnn alia inscripseris 
nisi priora deleveris ; in mcnlc xgre priora deleveris, luu 
alia inscripseris. i 

Itaqiie huic dcsideiio sub\enieiiduiii puta^iiniis, atque? 
hffic prorsus co spcctant (ut quod res est apcrte eloquu 
raur) ut volcntcs ducant, non ut nolentes trahant. Onw 
ncm violewtiam (ut jam ab initio professi sumus) abesse 
volumus : atque quod Borgia i'acete de C'aroli octavi ex- 
peditione in Italiam dixit, Gallos venlssc in maiiibus c 
tarn tenentes, qua divcrsoria iiotarcnt, non ainia, quibiis 
pcrrumpereut. Similem quoqne inventorum nostrormn 
et rationem et succcssuni animo prascipimus ; nimirura 
ut potius animos liominum capaces et idoneos sepoiicre 
vt subire possint, quam contra sentieutibus molesta sint. 
Verum in hac parte, dc qua jam loquimnr, quae ad re- 
dargutioneni pliilosophiarum pertinet, fcliciter sane levati 
sumus, casu quodara opportune et niirabili, ' Nam dum 
hsc tractarem, iiitervcnit amicus meus quidam ex Gallia 
rediens, quern cum salutassem, atque ego ilhun, iUe me, 
de rebus nostris familiariter interiogassenius : Tu vero 
inquit, vacuis tuis ab occupationibus civilibus intervallis, 
aut saltern rcmittcntibus ncgotiis, quid agis .' Opportune, 
inquam, nam ne nil me agere existinies, mcditor instau- 
V^tionem philosophic, ejusmodi, quae nihil inanis aut ab- 
stract! habcat, qusque vitic liumaiias conditiones in melius 

' Qns *bhinc9ciinuntur,in jiriori udiliu'iii: trActaluluin fAciunI, coi Ul 
S/^a/gulio Phiiot^phioruBs, 




131PETU8 PUlLOfiOPHICl. 



201 



provchat. Honestuni prof»:to opui;, iiiqiut : et quos sodos 
liabes i Ego certe^ iiiquam, profccto nullos : qinn nee 
queiHiuam halicp. quo cum faniiliHiitcr de hujusniodi 
rtbua colloqui possim, ut mc saltern c.\]>Iicc-m et exiicuam. 
Vmtx, wquit, partes tute sunt : et statim addidit, atque 
tunicn Sfito liac aliis cuiu* essL-. Tuin ego lietutus ; Gut- 
tula, iiiqiiain, me a^pcraisti, atque auiniajii redilidli>ti. Ego 
enim anuiii quaiidaiii fatidicam non ita pridetii conveni, 
qua; milii iiescio quid obminnmraiis, vaticinata t;.-it, foetum 
nitmm in fioiinuiinepcritunim. Vis.inquit.uttibi narrem 
qiue mihi iu Gallia circa hujusniudi iiej<utiuin crcnerunt 
Libcntissime, inquani, atque Insupi-r gratiiim habobo. 
Turn rt'tulit se Paiisiis vocaluiu a quodam amico suo, 
jue iiitroductimi in consessimi virorum, qualem, iiiqiul, 
'vel iu videre velles; nihil enim m vita mihi accidit j»- 
cundius. Erant autcni eircit^^r quinquaginta viri, ncquc 
ea lis quisquam adoksceiis, scd omncs ajtate provoctiores, 
juique vuUu ipso dij^nitatem cum probitate fiiiij;uli praj 
ferrent. later quos aiebat sc cogiiovisse iiuniiuUoa 
tbonorihus pcrfunctos, atque olios ex scnaiu ; ctiam anti- 
gtites sacroruni iasigiies, atque ex onini fere ordiiie emi- 
nentioie aliquos ; evant etiaui quidani. ut aiebat, peregrini 
cs diversis natjonibiis. Atque cum ille primo introiissct, 
linvemt cos familiariter iiitiir se coUoquciit^s ; sedebant 
Itamcn ordine sedilibus dispositiji, ac vcluti adveiituni ali- 
ctgus expectantes. 

Neque ita m\ilto post Ingressus est ad cos vir quidani, 
laspectuH (ut ei videbatur) admoduni pUuidi et sereni, 
nia quod oris coiupositio erat tauquani tniscrantis ; cui 
cum omncs assurrexissent, ille circumspicieits ct subri- 
dens : Nuuquaui, inquit, existimavi potuisse fieri, ut otium 
omnium vestrum, cum angiUos recognosco, in uuum atque 
idem tempus coinadcret; idque quomodo cvcnerit, satis 
nurari non possum. Cumque unu3 e\ ccetu re.spondi«»ct, 
eum tpsum hoc otium illis fecisse, cum quic ab ipso ex- 
gpectarent illi duccrcnt omni negotio potiora : Atque ut 
video, inquit, universa ilia jactura ejus, quod hie consu- 
n^ur, temporis, quo certe vos separati multis mortallbus 
profuissetis, ad meas i-ationes accedet. Quod si ita est, 
vidciKium profecto ne voa diutius raoier : simul cousedil, 
abeque bUgget>lo uut cathctlrti, sed ex xquo cum ccctcris. 



202 



IMPETUS PHILOSOPniCl. 



iitque liujusmodi (luaedain apud cum consessiim verba 
fecit ; nam aiebat, qui hacc narrabat, se ilia t«m esccpisse, 
ut potuit, licet cum apud se turn cuin illo ainico siio, qtd 
eum introduserat, ea recognosceret, fateretur ea longe 
inferiora iis, qua turn dicta esseiit, visa esse. Exemplum 
auteni oratioiiis, quam exceperat, quod circa se Irabebat, 
proferebat. Illiid ita scriptum erat. 

Vos certe, filii, lioniines estis ct mortales; ncc condi- 
tkmis vestrae taiitum pccniteafc, si iiatiiric vestric satis me- 
imncritis. Deus, mundi conditor et vcstrum, anlraas vobb 
donavit mundi ipsius capnces, nee tanien eo ipso satiaiidas. 
Itaquc fidem vestram sibi seposuit, ramidura semui nttri- 
buit : neutra autem oracula clara esse voluit, sed involuta, 
ut vos exerceret, quandoquidem excellentiam rerum bc- 
peiideret. Atque de rebus divinis optima de vobis spero : 
circa humana autem, metuo vobis, ne diutumus error vos 
usu cq)erit. Esisttino eniin hoc apiid vos peiutus crcdi, 
vos statu uti scicutiarum florente et bono. Ego nirsus 
moHco vos, ne corum qux habetis aut copiam, aut utiU- 
tateui, quasi ad magnum aliquod fastigium evecti, et vo- 
torum compotes, aut laboribus perftmcti, accipiatia. Idque 
sic considerate. 

Si in omnem iUani scriptorum varietatem, quo scieu- 
tise tument et luxuriantur, de eo quod affenint interpel- 
letis, et stiicte, et presse examinetis, ubique reperietts 
cjusdem rei repetitiones infinitas : verbis, ordine, eiem- 
plis, atque illustratione, divcrsaa ; rerum summa et pon- 
dere ac vera potestate praelibatas ac plane itcratas ; ut in 
potnpa paupertas sit, et in rebus jejunis fastidiqm. At- 
que si vobiscum famiHariter loqui etjocari hac de reliceat, 
\idetur doctrina vestra carnx Uli Iiospitis Chalcidensis si- 
millima, qui cum interrf^aretur unde tam varia venotio ? 
respondit, ilia omnia ex mansueto sue esse facta. Ncque 
enim negabitis universam istom copiam nil aliud esse, 
quain portionem quandam phUosopIiiiE Grfficorum, cam- 
que certe minime in saltu aut silvis naturie nutritam, sed 
in scholis et ceilis, tanquam animal domesticum sagina- 
tum. Quod si a Grsos iisquc paucis absoedatls, quid 
tandem Iiabent vel Romani, vcl Arabes, vel nostri, quod 
non ab Aristotelis, Platonis, Htppocrads, Galcni, Eucli- 
di^ Ptolemwi iiiventis derivctur, aut in eadem rccidat ? 



IMPETUS PHIL080PHICI. 



203 



Itaquo videtis in sex fortassc hominiim cercbcUis ct ani- 
nuitis spes et fortunas vestrns sitas esse. Neque vero id- 
circo Dens vobis animas rationales hididit, ut suas ])artcs 
(fidem st:ilicet vestram qu« divinia debetur) hoiniiiibus 
deferretia : ntque sensus informationemfinnaraet validam 
attribuit, ut jwucorum homimim opera, sed ut auaderaum 
opera, coclum ct tcrram, coiitemplaremini ; laudca suas 
csdebrantes, ct hymnum auctori vestro caiicntes, iis etiam 
virisj si placet (iiibil enini obstat) in choi-um nccrptis. 

Quin etiam ista ipsa di>ctrino, usu vestra, origine 
Gneca, qua; tanta pompn incedit, quota pars fiiit ilia sa- 
piciitife (jriecorum .' Ea enim varia fuit ; vaiietas auteni 
Ut veritati non acquiescit, ita nee errorem figit, sed ad ve- 
ritatcm est instar iridis ad sokm, quae omnium ima^num 
est inaxiuie iufirma, et quasi deperdita, sed tamen imnffo. 
Verum et banc quoque varietatem nobis extinxjt (Gra-cus 
et ipse) Aristotcics : credo, ut discipuli res gestas fctpia- 
ret. Atque discipub prasroninm (si recte memini) talc 
cetcbratur : 



I 



Felix tcrranim prnedo, non utile mundo 
£ditus cxcmplum, terras tot fossc Gub nno 
Esse viro. — 



cb magrister, felix doctrinae prcedo ? Acerbe illud, sed 
qua sequuntur optime. NulJo enim raodo ille utilis rebus 
hnmanis, qui tot egrcgiaingcnia,tot, inqunm, libera capita 
mservitutem redej^erit. Itaqne, fiUi, decopia vestra audistis 
qiiam arcta, quam ml paucos rerlactn. Divitiae enim ves- 
tne sunt pauoorum census. De utilitate jam attendite. 

At quein tandem aditum ad mentes et setisus vestros, 
nim dicam impetrabimus(vosenim benevoli) sed struemus 
aut raachinabimur, res siquidem difficilis ? Quo fomite, 
qua accensione lumen nobis innatum excitaWmus, idque 
a prsstigiis luminis adventitii et infusi libcrabimus '! Quo 
modo, inquam, nos vobis dabimus, ut yos vobis rcdda- 
itius 1 Infinita praijudicia facta sunt, opinioncs hauata, 
i-eceptffi> sparsffi. Tiieologi multa e pliiloeopliia Ista sua 
feoerunt, ot epeculativara quandam ab utraque doctruia 
coBgmentatam condiderimt. Viri civiles,qui adoxistima- 
tJoni> sua? fructuni pertinere putaot, \it docti habcantur, 
multa ubique ex eadem scripUs suis et oratioiiibus insper- 



204 



IMPETUS PHILOSOPHIC!. 



gunt. Etiam voces, filu, ct verlw ex dictarahw ejusdem 
phUosophiae, et secundum ejus piiescripta et placita, ap- 
posite conficta sunt, adco ut suuul iic loqui didiceritis (te- 
licera dicam an infeliceni), liaiic errorum cahalani haurire 
et imbibcrc necesse fUerit. Ncque hxc tanlum consensu 
singidorum firmatii, sed et institutls acadciuiarum, col- 
legioruin, ordimun, fere reruiiipublicaruiii veluti saucita 
est 

Huic itaque jam subito renunciabitis ? Idne siunus 
vobis auctores ? Atqui ego, filii.lioc uon postulo, iicque 
hujusmodi philosophia; vesti'a! fructue moror, aut eos vo- 
bis interdico, neque in solitudinem aliquam vos abripiam. 
UtLminipliilosophia,quanihaij*?tis,disputationos\X'strasex 
ejus uberibus alite, Btrmones ornate, graWores apud vul- 
gus bomiiium hoc ipso nomine estote. Js'eque enim philo- 
sopliia vera ad htec midtum utilis vobis erit: non prasito 
est, nee in transitu capitur, nee ex prxnotionibus iiitcUeo- 
tui blanditur, non ad vulgi captum (nisi per utilitatera ct 
opera) desccndit. Senate itaque et Jllam alteram, et, 
prout commodum vobis erit, adhibete : atquc aliter cum 
natura^ aliter cum populo negotiamlni. Nemo cnim est. 
qui plus multo, quam alius quls, intcUig'it, quin ad minus 
intelligentem tanquam personatus sit, ut se exuat, alteri 
det. Vcrum illud vos familiuriter pro more nostro moneo, 
• Habete Laidem, dunmiodq a Laide uon babeamJiii.' Ju- 
didum sustinetc, aliis vos date, uon dedite ; et vos me- 
lioribus servate. Atquc videmur minus quiddani vobis 
impoiiere, quod haee, qus in manibus habetis, usu vo- 
bis et houore manebuut : ideoque aaquiore animo passuh 
estis, eadem de veritate et utilitate in dubium vocari. ■ 

Veruui etiamsi vos optime animati essetis, ut qutecun- 
que hactenus didicistis aut credidistds, spretis opinionibus, 
ac etiam rationibus vestris privatis, vel hoc ipso loco de- 
posituri sitis, modo de veritate vobis constaret ; attaiuen 
nac quoque ex parte hsremus : neque habemua fere quo 
nos vertamus ; ut fidem vobis rei tam inopinats et novae 
facianius. Certe disputationjg ks peiiitus sublata est, 
cum de prindpiis nobis vobiscum non conveniat. Etiam 
spes ejusdcm praecisa est, quia de demonstrationibus, quiB 
nunc iu usu sunt, dubitatio iiijccta est, acque accusatio 
susccpta. Atque boo aoimorum statu Veritas i}»a volns 



I 

I 




IMPETUS PIIILOSOPHICI. 



305 



lion tuto committitiir. Itnque intcllccttis tester pncpa- 
randusantcquam docendus, otumi sanundi atitcquam exer- 
cendi sunt, area dcniqtic pur/^^anda nntcquam in^i6(!an- 
da : atque atl luinc Hiieni hoc tempore convcriisti^. Qua 
igttur industria aut conunoditate hoc ncgotium discutie- 
rails aut a^miu ? Non desperandum. 

lnestprofecto,filii,nnima;huinnn!e, utcunquc occupatiB 
et obsesss, aliqua pars intellectus pura et veritatis hospi- 
ta ; estque ad earn aliqua raoUi clivo orbita deduceiw. 
Agile, filii,vos et ego viros doctos, si quid in hoc genere 
sumu£j exunmus ; et Giciamus nos tanquam aliquos e 
plebe ; et omissis rebus ipsis, ex sign is quihiisdam extemis 
conjectural capiainus. Hxc entni saltern nobis cum homi- 
nibus communia sunt. 

Doctrina vcstra, ut dictum est, fluxit a Graecis. Quatis 
natio ? Nil mihi rci cum conditio est, filii ; itaque quae 
de ea dicta sunt ab aliis, nee repetara, nee iinitabor. 
Tantum dico eam nationem fuisse semper injG;enio piw- 
properam, more professoriam, quse duo sapientiae et veri- 
tati sunt inimicissima. Nee praeterire fas est verba sacer- 
dotifl i^gyptii, praesertim ad vinun e Grccia excellentem 
prolata, ab auctore etiam nobiU e Grtecia relata. Is sa- 
eerdofi certe verus vates fuit, cum diceret, ' Vos Grad 
semper pueri.' Annon bene divinatum eat 1 Vomsime 
certe, Graicoa pueros astemos esse : idque non tatitura in 
tnstona, et reruin memoria, sed multo magis in rertim 
contemplatione. Quidni enim sit instar pueritiai ca phi- 
losopliia, qua garrire etcausari noverit, genernre et pro- 
creare non possit : disputationibus inepta, operibusinanis } 
Hemcntote ergo (ut ait propheta) rupis ex qua eicisi es- 
I lis, et dc nationc, cujus auctoritatem sequimini, quod 
Grteca sit, interdumcoptate. 

Sequitur tcmporia nota, qua pliilosophia ista restra 
nataestet prodiit. ^tas erat, filii, cuni ilia conditafiiit, 
:fabulis vicina, bistorije egena, peregrinationibus et notitia 
«rbis parum informata aut illustrata, quieque nee anti- 
^luitatis Tcnerationem, nee temporum rcccntium copiam 
Jiabebat, sed utraque dignitate et pnercigativa earcbnt. 
^tenim antiquis temporibus credere licc-t fuisse divinos 
■^ro8> qui altiora, quam pro hominum communi condi- 
"*Jone, saperent. Nostram autem aetatem, fateri nocesse 



206 



IMPETUS PmLOSOPHTCI. 



i 



est, prffi ilia de qua loquimiir (ut toceom iiigcniortini ct 

LmeUitationum fructus et laborcs) cliam tluoruin fcrc iiiille 

[ aiinoruni eventis L-t expcrientia, ct cluanim teitiiiriim <>i"- 

tMa notitia aucttim esse. Itaquc udete quam tingu&te ho- 

[bitaveriDt, vcl potius couclusa. luerint illius cetatis tngenia, 

\ Bi rem vel per tcmpora, vcl per regiones coniputetis. Ne- 

que enim uiille amiorum liistoviam, quis tligiia liistoriae 

nomine s'lt^ habebant ; £ed fabii1a.s et soniiua. RejE^oniun 

, vero tractuiimque muiidi quotam partem iioverant. ciun 

w>mncs hyperboreos, Scythas ; onmesoccitlentales, C'clta't, 

Mndisticcte appcllarcut ; nil in Africa ultra citimam yl^thi- 

I Apix partem, nil in Asia ultra Gatigem, mulfo minis novi 

' orbis provincias, ne per auclitum sane aut faiiia nossent : 

imo et plurima climata et zonas, quibus populi inBiiitt 

Lj^irant ct dcgimt, tniiquam inhabitabiles ab illis promiii- 

t tiatae sint '.' (^iniictiain peregrinationes Democrit i , Platonis, 

IPythagOTffl, non longinqusB profetto, sed potius subur- 

bana;, ut magnum aliquid celebrantur. 

Atque experieiitla, filii, ut aqua, quo larg^or est, eo 
nuQus comunpitur. Nostrb autem temponbus (ut scitis) 
oceanus sinus laxavit, et novi orbea patuere, et ceteris 
orbis extrema undique innoteacunt, idque distincte ac pio- 
prie. Itaque ex wtatis tit temporis natura, veluti ex nati- 
vitate et genitura philosophiffi vestrie, nil magni de ea 
Chaldaei prfedixerint ? 

De hominibus rideamus. Qua in re optimo fato hoc 
fit (neque id artificio aliqiio nostro cautum est, sed ipsa 
res hoc non solum patitui-, verum etiam postuhit) ut ct 
illis honor servetur, et nos modestiam nostram tucri et 
retinere possimus, et tamen fidem Uberare. Nos enim, 
filii, nee iuYidiaa nee jactantiae nobis conscii sumus, nee 
de mgenii palina, nee de placitorum regno contendiraua : 
kHi^e alia nostra ratio est, et finis, hocque mox aperietur. 
Itaojue antiquonmi ingcniis, cxceltentis, facxiltati, nihil 
detnfaimus, sed generi ipsi, \w, iiutituto, auctoritati, 
placids, necessario deroganius. Immensum enim eat, 
quantum scientiarum progressmn deprimant, atque o^- 
nio copJEe inter moximas causas inopias reperitur. 

Atquoduo sunt, filii,viri,quorumplacitaex Ubriseonun 
propiiis haurire licet. Plato et Aristoteles : utinam il- 
ludet rcliquorum nonnulliscontigisBet. Sed Amtotdes, 



* 




IMPETUS PHILOSOPHICI. 



207 



^Vthomannoruni more, rcgiinre ae non pottiisse cxistima- 
vit, nisi fratrcs U-ucidasset. Idque ei non statim sane, 
sed postea ex voto nimis feliciter successit. De liia ita- 
que duobus pauca dicere instituimus. Xenophoiiteni au- 
tem tcrtiura non adjungimus, suavem scriptorem et ^i- 
rum excellentem. Verum cum Ulisj qui philatopliiam 
ianquam iugcim peregnnationemamocDamet jucundam, 
non taiKjunm provinciain iaboriosani et solicituin susce- 
perunt, nobis nun multuin rei est. 

Itaque hos duos viros, Platonem et Aristotelem, si qu'is 
inter maxima mortaliuni ingenia non numeret, aut minus 
perspicit, aut minus lequus est Ingenia certc illorum 
capacia, acuta, sublimia. Sed tamen ^-idendum pnmo, 
eujus generis i^hilosopliantium ceniieri possint. Invenio 
enim tria genera apud Grtccos eorum, qui philosopliise 
cultores habiti sint. Primum erat Sopliistarum, qui per 
plurinuis civitates instituta profectione, et per singulas 
mansitantcs, adokscentes, recepta mercede, sapientia ira- 
buere profcssi sunt, quales fuere Gorgias, Protagoras, 
Hippios ; quos Plato ubiquo exagitat, ct fere in comocditc 
^^Qoorem dcridondos propiuat. Nequc cuim lii rhctores 
^Hftutum craut, aut orationum conscriptores, sed universal 
^Hem rcrum notittam sibi arrogabant. Secundum erat 
^Korum. qui majore fastu et opinione, locia certis et sedi- 
^Etus fbds, scholos apcriebant, atque placita et sectam con- 
dentes aut excipientes, auditores, sectatores> succestsores 
insuper habebant. Es quo genera eraiit Plato, Aristo- 
teles, Zeno, Epicurus. Nam Pythagoras etiani audito- 
traxit, et sectam constituit, sed traditionum potius 
disputationura pleoam, et superstitioiii quam pbi- 
>sophiffi propiorem. Tertium autem genus erat eorura, 
qui, remoto strepitu et pompa professoiia, serio veritatis 
^—uiquiiiitioni, et reruni contemplationi dediti (et tanquam 
^p^ndymion) solitarii, et quasi sopiti, sibi philosophaban- 
■^tur ; aut adhibitis paucis (quibus idem amor erat) in col- 
loquiorum sua\itatem destinata perficiebant : neque Ga- 
latea; more,cujus hisus in undis, disputatiouum procellis 
se oblectabant. Atque tales fuere Empedocles, Heradi- 
tus, Democritus, Anaxagoras, Parmenides. Neque enim 
reperieti;4 hos scholas aperuisse^ sed tandem speculationes 
' ' inrenta sua in scripta rede^se, et posterij tranami- 





208 



lUPETUa PHILOSOPHICI. 



Nunc autem vkletis certe, filii, qute res agatur. Ego 
enim duo prima genera (ulcuiique se invicem obncgent 
et prose imlant) tamen nahira rci ipsius eoiiiiexa esse sta- 
tue. Jtaque non liicsitiibo iipud vos dicero, me locum 
Platoni ct Aristoteli trihuere inter Sopliistas ; sed tan- 
quam ordinis emendatl et reformat!. Eaiidem enim rem 
prorsus video. Aberat fortasse loci mutatio et circum- 
cursatio, etmcrccdis indignitas, et inepta ostentatio : at- 
que lucet in ilHs certe qniddnm solcnnius et nobilius ; sed 
aderant scliola, auditor, sccta. Itaque genus ipsura pro- 
fecto cernitis. Jam Tcro de viris ipsis aliquid scparatim 
dieauius, iiistitutum servantes^ ut, missis rebus, ex signis 
conjiciauius. 

Itaque ab Aristotele exorsi, memoriam vestram, filii, 
testamur, si in physicis ejus et metaphysicis non sfepins 
dittiecticffi quam naturie voces audiatis. Quid enim soli- 
di ab eo sperari possit, qui muiidum tanquam e catego- 
riis effecerit ? Qui negotium materife et vaeui, ct rart- 
tatis et densitatis, per distinctionem actus et potentiae 
transegerit ? Qni animai genus non multo melius, quam 
ex vocibus secundfe intentionis, tribuerit ? Verum haec 
ad res ipsas penetrant. Itaque ab hujusmodi sermone 
absistendum. Nam eum confutationem justmn instituere 
immemoris plane sit : ita et opiniones tanti hominis per 
satiram perstringere siiperbimi foret. Higna autem in 
illo non bona, quod mgeniimi incitatum et se proripiens, 
nee alienee cogitationis nee proprise fere patiens, quod 
quasstionum ortitcx, quod eontradictionibus continuus, 
quod antiquUati infystiis et insultans, quod qusesita ob- 
scuritas est ; alia plurima, quse omnia mag^sterium sapi- 
nnt, non inquisltionem veritatis. 

Quotl si quis ad heec, censnram rem proclivem fortasse 
esse ; illud interim conatare, post Aristotplis opera cdJta, 
pleraque antiquorum veluti dcscrta exolevisse : apud 
tempera autem, que sequuta sunt, nil melius inventum 
esse : magnum itaque virum Aristotelem, qui ntrumque 
tempus ad se traxerit : atque Terisimile esse plnlosoplii- 
am in eo ipso tanquam sedes fixas posuisse, ut nihil res- 
tet nisi ut conservetur et ornetur. Ego, filii, cogi(ationem 
hanc esse existimo hominis vel unperiti, vel portibns in- 
fecti, vel deBidis. Est enim (ut dicit Scriptura) desidia 
qusedam, quee sibi prudens videtur et septemplici ratio- 



BTi;S PIIILOSOPHICI, 



209 



nirni pomiere gravior. Atque proculdubio (si veruin om- 
nino dicciidum est) ista dcsidia Itujus opinioiiis invenietur 
pars vel maxima; dumhumaiix natura; ingvniui super- 
bia, vitiis propiiia non solum igiioscena, verum etiam cul- 
tum quendam prophanum attribuens ; laborum et inqiii- 
rendi et experiendi fugam pro ea, qua pnidentiaa comes 
sit, diffide!itia veneretur : neque ita multo post socordia 
singuloruin judicium et auctoritateni iiriiversonim reprae- 
sentet et effingat. 

Nos vero primo illud interrogamus. An ob illud vir 
magnua Aristoteles.quod utrumquetempus tiaxerit? Cer- 
te mngnus. Itane ? At non major quam irapostorum maxi- 
mus. Impostura enim, atque adeo principis imposture. 
Antichrist!, haee prajrogativa sinj^aris est. ' Veni,' in- 
quit Veritas ipsa, ' in nomine Patris mei. nee recipitis 
me : si quls venerit nomine suo, eum rccipictis'. Audi^- 
tisne, fiUi ? Seasu non proprio certe, scd pio et vero, qui 
in nomine paternitatis aut aiitiquitatis venerit, non recep- 
tum iri ; qui autem priora prostcniendo, destruendo, 
auctoritateni sibi usurpaverit, et in nombie proprio vene- 
rit, eum homines sequi. Atque si quia unquam In philo- 
Sophia in nomine proprio venit, is est Aristotelcs, per om- 
nia sifcd auctor, quique antiquitatem ita despexit, ut n&- 
minem ex autiquis vel norainare fere dignetur, nisi ad 
confiitationem et opprobrium. Quin et disertis veibia 
dicere non eruhescit (bene orainatus eerte etiam in male- 
dicto) vorisimile esse raajores nostros ex terra aliqua aut 
limo procreates fuisse, ut ex oplnionibus et institutis eo- 
rum stupiiJis, et vere terreis conjicerc licet. 

Neque tamen illud verum est,antiquorumphilo60pho- 
rum opera, po^tquam Aristoteles de iisexauctoritatc pro- 
pria triumphassefc, statim exlincta fuisse. Videmus enim 
cjualis fuerit opinio de prudentia Democriti post CaessF 

rtempora, 
— Cujvs prudentia mooetrat, 
Magnos poese vir&s, et magna exctn^iLi daturos, 
Vervecum in potria, cransoque sub acre nasci- 

^tque satis constat sub tempota excultiora imperii Ro- 
tkiani^ plurimos antiquoruni GiEEcorum libroa incolume* 
^^ansisse. Neque enim tantum potuisset Aristoteles (li- 

^ VOL. IX. P 



« 



2L0 IMPETUS PHIkOSOPntCI. 

cet voluntas ei non (Icfut^rit) ut ea <lcler<:t, nisi Attila, et 
Gensericus, et Gotiii ei in hac re adjutores fuissent. Turn 
enim postquain Hoctrina Immana naiifraRixim |>cq»essa 
esset, tabula ista Aristotelicae philosopluje, taiiquain nia^ 
teriie alicujus levioris et minus solids, semitaest, ttcx- 
tinctis reiiiulis recepta. 

At quod (Ic consensu homines sibi fin^nt, itl et infi- 
(inm et infirmum est. ^\n vcw, filii, temporis partus ha- 
betis numeratos ct descnptos in fastis, eos, inqnani, qui 
perierunt, latuerunt, aut aliis orbis partibus innotuerunt ? 
An et aboitus qui nunquum in lucem editisunt ? itaque 
dcsinant homines angustias suas mundo et M-fulis attri- 
bucix: etimponcrc. Quid si de sufFragiisi)>sts litem nio- 
veamus, et ncgeraus verum et legitimum const-nsum esse, 
cum homines addieti ciietlunt, non persunsi judicant .' 
Transierunt, filii, ab ignoraiitia in prjejudicium : hipe de- 
mum eat iila coitio potius quam consensus. Pustremo, 
si de isto consensu non diffitcamur, sed eum ipsum ut 
suspectum rejiciamus, an nofi inter morbum istuiu animo- 
rum groseautem et cpidemicum sanitatis poenitebit '. Pes- 
ginium certe, filii, omnium augmium est de ounseusu in 
rebus inteUectualibus, exceptis divinis, cum Veritas de*- 
cendit cotlitiis. Niliil enim multis placet, nisi ant imfr- 
giuaticinem tcriat, ut superstitio ; aut notiuiics viilffare*. 
ut doctrina sophistamni ; tantumque consensus istc n ve- 
ra et soUda auctoritate abest, ut etiom violcntam prE- 
sumptionem iiiducat In contrariura. Optime enim Orse- 
cus ille. Quid peccavi$ cum coniploudcrent. 

Quod si is esset m^quiputatur esse, Aristoteles, tamcn 
nu1Io mo<1o vobis auctor tiin. ut unhis hominis cogitaLa 
et placita instar oraculi recipiatis. Qua; enim, iilii, ert -^'■ 
ista voluntaria serritus ? tantme auditoribus monachi il- "^l 
lius etluiici deteriores estis, ut i!li suum i]>se tiixit post -^ 
septciinium depoiierent, vo^ illud post aiinos brs iiiille re- - — "*■ 
tiiieatis I Atque nee istum ipsum priieeliirum aiictorem ^ 
habuissetis, si antiquitatis studium valuissct; cttamen ea- "^ 
dem in ilium lege et coiiditione uti veriiiiuni. Qoin si -J 
me audietis, dictaturani istam non modo hnic hfimini, sed ^ 
et cuivis mortaliuin, qui suut, qnierunt,in pcrpc-tuum ne- 
gabitis; atque homines in recte inventis spquetnini; ut 
vidcnteshiccm, non in omnibus promisnie,utcfl3cidaOMIk 



i 



A 





mPETUS PHlLOSOPlItCl. 



2fa 



Nequc certe voe viriutn poailteat. id expeiiamini : neque 
enitn Aristotele in t^ingulis, licet forto in OTiuiibus, inferi- 
ores cstis. Atquc quod caput rci est, una certe re iUuin 
longe superatis, eseinplis videlicet, ct experimentia et mo- 
iiitis temporis. Nam ut ille (quod narra,nt) lihrum coii- 
iecerit, in quo ducentarum quinquaginta quuique civitti- 
ttim leges et institutii cclle^rit ; tamen non duhito quin 
ntxiuis rcipubliciE Romaiia mores et exempla plus ail pru- 
dcntiom ct militarem et civilem contuleriut, quam omnia 
ilia. Sinulia etiaiii ct in uaturali philosopJiia evoncrunt. 
Itane vero uiiimati esfis, ut non tautuiii duti-i) vestras pro- 
prios, sed etiam temporis duua projiclatJn 1 Itaque vindi- 
cate Tos tandem, et vos rebus addlte, ncque uccessio iff^- 
us bominis cstote. 

De Platone vero ea nostra sententia cat; ilium, licet ad 

rempublicnm non occessisset, sed a rebus civiUbus admi- 

niatrandisquodammodorefugisset propter temporumper- 

ttirb^ioiies, tamen natura et incliiiatione omnino ad ries 

civilcs propensum, vires co prKcipue intendisae ; neque do 

- pbilo«opbia natural! admodum sollicitumfui6se;nisiqua- 

I tcnus ad pbilosophi nomeu et celebritatem tuendam, et 

ad majestateiu quandam moralibus et civibbu3 doctrinis 

addcndam et u*pergcndara sufficeret. Ex quo fit, ut qu» 

de natura .scripsit, nil Hrmitudini^ babcant. Quiiietiaip 

naturam tlieologia non minus, quam Aristoteles dialeetj- 

i ca, iiifecit et corrupit. Optima autera in eo signa (si c»- 

« tera consensissent) quod et formarum cognitioncm ambi- 

-yetjCtinduclioneper omnia, non tantumad principia, sed 

i«tiaizi ad mediaa propositiones uteretur: licet et hsec ipsa 

-duo vera dinna, et ob quae nomen divini non dico tulit 

■-sed meruit, corruperit et inutilia reddiderit, dum et ibr- 

I mnc abstractas prensarct, et inductjonis matcriam tuntum 

1 ex rebus ob\iia ct vulg;aribus desumerct : quod Imjusmodi 

lecilicet exempla (quia notiora) disputationibus potius cou- 

I'Veiiir^ut Itaquc cum ei dUigens naturalium rerun) eon- 

i^i^mplatio et ol)servatio deesset, quie unica philosopluie 

tiuuteria ent, nil mirum si nee ingenium altum, nee niodus 

I inquisition is felix magnopere profecerint. Verum no« ex 

ifcignorum consideratione. ncscio quo modo, in res ipsas 

ttjrnlabimur : non enim facile separai-i jKJSsunt, neque ea 

J&jigratA Vpbis auditu fuisse arbitramur. 



S19 isfptTCS PHii.osopHrcr. 1 

Quin etiam fortasse ct ilhul hisiiper ^■rtl-c vultis quidl 
de reliquis illis sentianms, qui alicnis. noii pro]>riis scriptis 
nobis noti sunt, Pytha^ora, Emuedode, Heniclito, Anax- 
a^ra, Dcmoerito, Pamienide, aliis. Atqiiehncde re, filii, ■ 
nil reticebimus, sed aninii nostri scnsum integrum et siu-j 
ccnim vobis nperiemus. SeJtote itaquo, nofi siirnma cum I 
■diligentia ct cura omucs vel teuui&sinias auiTiS circti ho- 
nim virorum opiniones et placila captnsse : lit quictiuid de J 
illis vel dum ab Amtotcle coiifutautur.vfl dum a Platone j 
etCieeronecitantur,velinPlutarchi raseitnilo.vel inl^er- ' 
tii vitis, Tel in Lucretii poemate, vel in alitjuibiis iragmcn- J 
I 'tis, ve! in quavis alia sparsa memoria ct nik*n(ione, inve-j 
niri possit, Dvolvorimup.nequccwrsini autcentemptini,scd1 
cum fide et delibcrationc, csftiniiiavcrimiis. At([ue du-j 
bium profecto non est, quin si opiniones eonim, quas nunc j 
per interniincios quosdamniininie fidossolutntnodohabe- 
mua, ill propriis cxstarcnt operibus, ut eas ex ipsis fujiti- 
bus haurire liceret, majorem firmitudincm lialiiturBB fuia- 
scnt; mm theoriaruin vires in apta et se mutiio snstincnte j 
partium hanuonia ct quadam in orbcm demonstratione I 
consistant, ideoque per partes tradita? infinnts ant. I 

Neque neganms nos reperire, inter plarita tam rarin, I 
hand pattca in contemptatione natura; et cansarum assign 
nationenonindiligenternotata. Alios autemin alii3(utfe-J 
re fieri solet) constat feliciores fuisse. Quod si cum Aristo- 
tele eonferantur, plane ccnsemui; fuisse cs iis uoniuillos, qui 
in nndtis Aiistotele longe et acutius et altiuB in naturara | 
penetraverint ; quod fieri necesse fuit, cum pxjwnentiie rul- j 
tores magis religiosi fuerint, prftscrtim Deniocritus, qui ^ 
ob natuTEB peritiam etiam magus habitus cat. Verunta-; 
men nobis neceswe est, si simpliciter et aljsque persona vo- 
biscum agere stat dccretum.nominaista magna breviad- 
modum sententia trarsmittere: esse niniirum hujusmodi] 
philosopUorum placita ac theoiias, veluti dirersarum fabii- 
lurum in theatro argurnenta. in quandani vcri similitudi- 
ncm, alia eleguutius, alia ncgligentiusautcrasaius confic- 
ta : atque habere quod fabnlarum propnum est. ut vcris 
interdum narrationibus eonciniiiora et commodiora vide- 
antur, et qualia quis libcntJus crederet. Smie cum 
fama; et o(>inioni tanquam scena; minus servirent quara' 
Ariatotelea et Plato et reliq^ui c scholis, puriores fuere ' 




IMPETUS PHU^SOPHICI. 



ostentations et iinpostiira, ttU[i\c eo nomine saiiiores; oe- 
tera similes cniiit. Una eniin qiia.4 navh philosophic 
Oriccoruin ndetiir, atque errores diversi, causa errandi 
coraraimes. 

Quinetiam nobis minime dubium est, si pcne^ populiim 
et ci\itatcs Uberas res mansisscnt, Hci-i non potuissc lit liii- 
mani ingPiui [K'ref^rinatioiies popularibus auris vclifican- ■ 
tes, utcun(]ue inter tarn nunierosa et varia theorJarum 
coimneutii sc si;(tere aiit ctjntiiurre potiiissent. Qucmad- 
moclum enim in nstronoinicis, et iis quibus terrain rotari 
placet, ut t:'vi qui j>cr vcU^rem comtructioncni tenuerint, 
phscnomcnorum iiicccLispaU'oci:tia aeqiiasunt.quin ctta- 
buiaruni calculi utrisquc respondent : eodeni modo, ac 
inulto ctjam facilius est in naturali philosophia eomplures 
theorias excogitate inter se multtim differcntes, scd tauien 
singuliii sibi cuustantes, et experientiam et prteacttini in- 
I stantias vulgares, quic in quie^tionibus philoiiophicis (ut 
nunc fit) judicia exercerc sotent, in diversuni trahentcs et 
prott'stibus cituntes. 

Ncqut! eiiim defuerunt etiiuu nostra ^etate, in iiostris, 

I inquam, frij^dis praecordiis atque tempore, quotes religi- 

I oms in^uiiia consutmerint, qui novus philosophic natura- 

I lis fabricos uicditati aunt. Nam Telesins ex Conscntla 

scenaui consccndit, et novani fabulam ogit, argumento 

profocto niagii) probabilem, qunm plausu cclebrcm. Et 

I Oilbortuscx Anglia, cum naturam magneds laboriosissi- 

me et magna inquisitionis firmitudine et conatintia, nec- 

non experiraeutorum raagno comitatu et fere agniine per- 

siTutatus es&Gt, statim immincbat et ipse novs philoso- 

^)Iua3 condendoe, nee Xenojdinnis nomen in Xenomanem 

j)cr ludibrium versum expavit, in cujus senttntiam incli- 

aiabat. Quin et Fracastorius, Ucet stictam uon condide- 

■■it^ tjinieii libertate judici! honeste usus est ; eadem ausus 

- «t Cardanus, sed levior. 

Atque existitno, 61it, vos ad istani, quam ex nobis au- 

- <litis, tarn latam et generalera opinionum et auctorum re- 
jectionem obytupescere. Licet enim de nobis bene exis- 

-- *iuietis, tamen vereri videmini, ut invidiam hnjiisce rei 

- *iobiscuni una sustinere possitis. Quin et ipsi (credo) mi- 
h »fuiini et animi pendcti.s,quorsum res base evnsura sit.et 
I ^uam tandem conditioncm vobis afFeramus. Itaque diu- 



2U 



IMPETUS ruitosopofci. 



p 



k 



tius gii<ipeiisos vns ncm tcneUmu^ : atque Himul et vns aci4 
miratione, et iios iiivitl'ia, ut sptrnmus, niai atlniodum inlJ 
qua iiierit, exsolremiis. Atquc memmiittis profccto etiaid 
ab initio nos tale quiddam sig;nificassc. Aiitiquis nodi 
certe auctoritat«?in el fidera (id enim porriiciosum) sedl 
honorem ac revereiitinm intncta et iniininuta fore ; ta^ 
metsi possemus pro jure nostro, neque eo ipso alio quami 
omniuin. si quid npud cos mm recte invctitum out posijJ 
turn sit, id reprehcndcrc aut notare. Sed res ipsa hoifl 
non postulat. fate quodam, ut arbitramur, ad invidiam ed 
contradictionem exstingueudmu et depeileudam melioreB 

Audite itaquD, filii, qu(c jam dicemus. Nos hi proJ 
fiteamur nos meliora afferre quara antiqui, eandcni quaidl 
antiqui viam ingressos, nulla verboruni arte efficcre poM 
fiitnus, quin inducatur qufedain ingenii, vel exceUt^iitiM 
vel focttltatia comparalio sive contentio : non ca qxiidt-nfl 
illicita aut nova ; sed irapar ob nrium nostruruni modum a 
qucm eum esse satis sentimus^ ut non solum antiquis, aeM 
et vivis cedat. Cum autem (ut simpliciter apud vor IdHl 
quamur) claudus in lia (quod dici solet) cursorera extra 
yiam antevertat, commututa ratio c3t. Atque de via (mefl 
mentotc) non de viribus quaestio oritur, nosque incUcis nom 
judicis partes sustiiiemiis, Itaque apcrte vale jusao omnjJ 
fiico et artificio, fatemur uos in bac opinione esse, onrniu 
omnium setatum ingeoia, si in unmn eoterint, eo quo nunffl 
res geritur modo, hoc est (ut clarc loquainiir) es mediS 
tatione et argumentatioue, in scientiis niagiios procesaiM 
facere non poase. Quin neque hie finis, sed addimus iii!3 
super, quanto quia ingenio plus Talet, eundem, &i naturaa 
lucem, id est, Jiistoriam et rerum particularium evideiM 
tiam intempesti\'e deserat, tanto in obscuriorcs et magiiil 
perplexoa pbantasiarum recessus, et quasi specus se dtJ 
thidere et involvere. M 

Annon forte animodvertistis, filii, quanta ing«niorudH 
^ acumina et robora apud philosophos scholasticos, otiJ 
et meditationibus luxuriantes, et ob te nebras ipsas in qidJ 
bus enutiiti erant feroces, quales nobis telas aranearunJ 
pcpererint, tektura et subtihtate fili nrurabiles, usus ^ 
cominodi cxpcrtes. Etiani illud simul affirmamus ; noM 
tram quam ad artcs addudmus rationem, et inqui^tJof^' 
fbrmam talcm esse, quee hominum ingcnia et facuHaitt, 




Ht lia>re<litfltes Spartanas fere sequot. Ksm quemadmo- 
(luiii ati lioc, lit iinea rectn aut circulus jierft'ctiis Jescri- 
biitur, plurimum est in maniu ac visus &cultate, si [wr 
iX)ii-stanttHni iniiinis et oculoruni judicium tantum res ten- 
tattir; sin per regulam adinolam, aut circinum circuin- 
ductum, non item; eadem ratione, et in oontemplatione 
rerum, qiiiG mentis viribu^ solum incumbit, homn humiiU 
pra»itat vc) niiixinu\ In ca autcni, qunm nos a(]liil>(!n\us, 
non multo major in bominuni intellect)] cminet ina^qua- 
litos, quam in sen^ii incase solft. Quiu et ub ing^-niorum 
ficuniine et a»ilitale (nt dictum i^t) duin sxui nuitii f<3- 
runtur, periculum metuimus, atque in eo toti »un)iM, ut 
humiiiuni in^niis non plumas ant alas, sc<l plumbum ct 
poiuWru addimnis. Nnllo cnim niodo vidcntur homines 
adhuc nosse, quam severa sit res veritatis et naturs in- 
quisitio ; quamqiie pnrum hominum arbitrio relinquat. 
Nequc tanicn riuii pcr(;grinuni qulddanij nut uiysticum, 
aut DcuDi tragicum ad voi adducimua. Nil enim aliud 
est nostra via, Tiisi literata cxpcrientia, atque ars ave ra- 
tio naturam sincere interj>rc>Lanili^ ct via vera a scnsu ad 
inteilectum. ■ 

Vernm annon videtis, filii, quid per hscc, qua diximu^, 
effectum sit .' Prinium, antiquis suns Iionos manet. Nomi 
in lis, quffi in ingenio et mcditatione posita sunt, illi mi- 
rabilex viros ae prawtitere ; neque nobis sane earn viam 
irif^n'ssi:* Inngo intej-vallo eoruui progres-sus jequaire, ut 
arliitranmr, vires sutfecissent. Deinde, intelligitis pro- 
f'cctn, minus quiddam esse hfinc rejectioncni auctorum 
jfcneralem ; quam si alios rejceissemus, alios probassemus. 
Turn enim Judicium quoddam cxercuissemus ; cum nunc 
tantnmmodo (ut dictum est) indicium faciamus. Poatre- 
mo, etiaiii perspicitis quid nobis prorsus relinquatnr ; sive 
nos aiiquid sumere, sive aliis aliqiiid nobLs tribuiTC libeat. 

Non in^enii, non excellentiie, hou facultatis laiis, md 
fbrtuna quajdam, ea raa^is veatra quam nostra, cum res 
sit potius ufiu fructuosa, quam iiiventionc admirabilis. 
Mam uti vos fortasse miramini, quando hoe nobis ui men- 
tem venire pottierit ; ita et nos vicissim iniraraur, quo- 
modo i<lem aliis in menteiu jam pridcni non veiierit ; non 
uUi mortalium cordi aut curae fuisse, utinfcllectui humano 
.mudlia ct pnesidia ad oaiiuam contunplandaiA et expe- 



216 



IMPETUS FIIILOdOPHICI. 



k 



jritntiain digercndam compararet ; seel omniii vel triuli- 

^tionum caliguii, vcl argumcntoriiin vt-rtigini et turbini, 

i-vel casus et experimentorurauncliB ct umbngtbus pcrmiB*ft 

esse, iiec nierliiuii qiiaiulam viam inter cs|>crientiam ct 

. dogmata apei'iri potuisse ? Sed tameii mirari desinimus, 

ira in multis rebus videre liceat, nientem humnnam tam 

'liBvani et male compositam esse, ut primo diffidat, et 

paulo post se contciniiat : atque primo incredibile \idea- 

l^ur, aliquid tale inveniri posse ; postquam auteminventum 

I fflt, rursus incredibile videatur id homines tani diu fugere 

potuisse : scd ut quod res est profenimus ; huic rei de 

qua nunc agirnus impedimento ftilt iion tam rei obscurilas 

aut difficultas, quam superbia biiniana, cui natura ijwa 

mag-na ex parte eaque potiore sordescit : quseque homines 

eo dementiffi provehit, ut spiritns ]>roprios, iion sptritum 

naturae consulant; ac si artes facerent, noti invenirent. 

Atque, filii, inter istam vestram tanquam ]>er gtatuas 
antiquorum deambulationem, fieri pote^^t ut aliquani par- 
tem porticus notaveritis velo esse discretam. Ea sunt 
penetralia antiquitatis ante doctrinam (Jroecorum. Sed 
quid me vocatis ad ea tcmporaf quorum et les et rerum 
vestigia nufugerunt '! Annon antiquitas ilia instar famx 
est, qua; caput iuter nubik condit et fabulas narrat, facta 
et iiifecta siinul cauens t Atquc sati» 6cio,si minus sincera 
fide agere vellem, non difficile foret lioiniiiibuii persua- 
dcrc, apud autiquos sapientes, diu ante Grfecorum fcm- 
pora, scientias et pljilosophiam majore \'irtiite, licet miijore 
etiani fortasse silentio, floruisse, idquc solennius niihi foret 
ea qute jam afforuntur ad ilia referre, ut novi honiifies 
fiolcnt, qui nobilitatcm alicujus veteris prosapia? per genea- 
logiarum rumores ct conjecturas sibi afflngunt. 

Venim nobis stat sententia, renim endentia fretia, onj- 
nem imposturiE conditionem, quantumvis sit licet beila et 
eoniiiioda, rccusare. Itaque judicium nostrum de ilHs 
seculis non interponimus ; iUud obiter dicimus, licet poe- 
tarum fabulie versatilis materia; sint, tamen nos non mul- 
tum arcani aut mysterii hujusmodi narrationibus subesse 
haud cunctanter pronunciassemus ; si ab iis inventae a 

Sdbus traditae sunt ; quod nos secus esse existimnmus : 
^ eraique enim traduntur tanquam prius credit* ct cog- 
nitffl, non tanquam novas ac tunc prime oblat« : quBB res 



IMPETUS PHILOSOPHICI. 



217 



eanim existinintioiioni apud nos auxit, ac si esscnt rcli- 
(juijy (nisfdam sacrse (emporum melionun. Vcrum ut- 
cuiiqiie fa res se hubet, non plus iiitercsse putamus (ad 
id qiKx) a<ritur) utriim <{lla^ jam projitmuntur, atit iUis 
fortivtKL- nmjora, aiitHjtiis ctiaiii innotucriiit ; quam tiomi- 
nibus triirffi esse dcbi-at, iitnuri iioviis orlns fucrit insula 
ilia Atlantis, ct vettri niuiido cognita, an nunc primum 
reperta, reruiii enim inventio a natune lucepetonda, non 
e vetuslatls tentbris repetenda est. 

Jain vcTo, filii, etiam sponte, non fortasse interpeUati, 
ab exspectatiotie vestra de plulosophia cheiiiistarum opi- 
nionem siilijnngeinus. Fitenim ilta vestra philusophia, 
disputattoiiibiis potens, operibiis iiivalida, artis chemicffi 
iiiM»iullaniexi.stimationem apud quosdam peperit. Atque 
sane tpiod ad practicain cbomUtarum attinet, fabulam 
illaiii in earn competerc cxistiinaraus, de scne, qui filiis 
sais auruni in vinen tlelbssum (ncc se satis scire quo loco) 
Icjifavcrit ; unde ilia^ protinus ad viiieam tbdiendam in- 
cubuisse; atque anri quideui niliil repertum, scd vinde- 
iniuin t'a cidtura lactam fuiase uberioreni : iimili modo et 
chemts filii, dnni aui-um (sive vere, sive seem) in nalnriB 
arvo abditum et quasi tlcfossum, laboriose eruere conan- 
tur: multa moliendo ct lentnndo. ma^o prorentui ho- 
jninibus et utilitati fiiere, et coinpluribus inventia non 
couteranendia ntani et res humanas donavere. 

Vernntamen speculativam corum rem levom et minus 
sauam esse judicamus. Nam iit ille adolescentulus deli- 
catus cum scalniuni in littore repL-risset, navem a;dificare 
■ concupivit: ita et hi, arti suie indulgentes, ex paudsfor- 
nmtis cxperitnentis philnsophiam condere aggressi sunt. 
Atqtic hoc genus theoriarum et ssepius ct manifestius 
vanitatis coarg;iutur quom illud alteram : quodccrte magis 
sabrium ct niag;is tectum est ; nam philosophia vulgaris 
uHinia percurrens, et nonnihil fere de singulis dcgustans, 
ae apud maximam hominum partem optime tuctur. Qui 
autem ex paucis, quibus ipse maxime insuevit, reliqua 
cotnminiscitur, is et re ipsa errat raa^^is. ct apud aUos 
le^or est; atque ex hoc g^nere philosopliiam ehemicam 
esse censemus. 

Ccrte ilU opiniont.s fiibrica, qna: corum philosopliis ba- 
sis est, esae niminini quatuor rerum matrices sive ele- 



fttS 



STUB PHTLOSOPmci. 



p 



mentn, in qulbxis gcniina reruin sivc si)€cios foetws suos 
alwolviuit, atqiie prtMliieta forum (luadriformia nme, pro 
(ItfTprentLi scilicet cujusqiie element! : adeo ut in coclo, i 
aere, lujua, terra, nulla qjecies invenialur, qua non ha- 
bcat ill tribus reliquU conjugatuni aliquod etqimsi paral- 
Jeliini (iiani hominem etiam pantomimuin effeceniiit, ex [ 
omiiibiiH coiifliituiti, abusi elej^antia vocabuli microcosmi), ■ 
hoc, iiiquaiij, coinmmitum nemiiiem jiidido setlauim post 
se traxerit: quin et existimainiis huic phantiisticie rerum 
naturalium phalangi peritum naturae contemplatorem 
v'lx inter somuia &ua lucum daturum. 

Verum illud non incommode accidit ad prfficavendum, 
quod haec phtlosopbiu(utc(Epinnisdic^re)errons g«n€re, 
veluti antistropha viilfjari philosoplaiic sit ; \'u!giU"is eiiim 
philosophia aa matetiam inventionik parum ex multls 
hsec multum c paucis dcccqiit. Nos tameii, filii, libeii1<?r 
Paracekumlioniincm.utconjicerc licet, satis vocalcm n(H 
\m prfcoonem exoptcmus, ut illud lumcii naturiCj quod 
toties iuculcat, celebrct, ct proclamet. 

Atquc mentio chemistarum nos admonet, ut tdiquid 
etiam de magia naturali ea, qux nunc lioc vocabidtim so* 
leime et ('ure sacrum inquinavit, dicamus : ea enim inter 
philosoplios cheraicos in hoiiore esse consuevit. Quo; no- 
bis in hujusmodi sermone inferior \idetur, quain ut coit- 
demnctiir : sed levitate ipsa efFugiat. Quid cnim ilia ad | 
nos, cxijus dt^iata plane phaiitasiaet superstitio; opera 
praestigi» et imposturie? nam inter innumcra (a\sa, si 
quid ad etfectum perducitur, hujusmodi semper est, utsit j 
ad novitatem et udmirationem contieta, non ad uaumautj 
accommodata aut destinata. Etenim evenit fere semper 
de ma^cis esperimentis, quod poeta lascivus ludit, ' pan 
minima est ipsa puella sui ;' qucniaduiodum autem philo- < 
sophiffl proprium est efHcere, ut oimiia minus quam iinti 
admiranda videantur propter demonstrationes ; ita et im- ' 
postiiro; non minus proprium est, ut omnia niagls quam 
rant admiranda videantur propter ostentotionem et fa^ ! 
sum apparatum. Atque ista tomen vanitOB nescio quo 
modo contcmnitur et recipitur: unde cnim satyrion ad 
veuerem, pulmones vulpis ad phthisim, nisi ex hac of 
dna ? Verum nimis multa de nugis ; nimis saue, si, 
'mcgtte, ita innoxiffi e»ent. 



IMP£1VS PHILOSOPQICI. 910 

Resumamus orationis filum, et philosoj^am, quam in 
mnnibus habemus, ex signis excutiamus ; ista enim, filii, 
inseri oportuit ad intellectus vestri prfeparationem, qua 
res sola nunc agitur. Duplex enim est animorum prse- 
occupatio seu mala inclinatio ad nova, quando ea proponi 
contigeret: una ab insita opinione de placitis receptis, al-* 
tera ab aniicipatione sive priefiguratione erronea de re 
ipsa qiise a6^rtur, ac si pertineret ad aliqua ex jamprl- 
dem damnatis et rejectis, aut saltern ad ea quae animus 
ob levitatem aut absurditatem fastidit. 

Itaque jam reversi de signis dispiciamus. Atque,-filii> 
inter signa nullum est magis certum aut nobile quam ex 
fructibUs. Queraadmodum enim in religione cavetur, 
nt fides ex operibus monstretur, idem etiam ad philoso- 
phiam optime traducitur, utvana sitqus sterilis. Atque 
eo magis, si loco fructuum uvae vel oUveb prodiicat di»- 
putationum et contenlionum carduos et spinas : de v^ra 
aiitem philosopbia vereor ne nimis vera cecinerit poeta 
not! solum illo carmine ; 

Infeliz lolium et steriles dominantut svense : 
8^ et illo ; 

Candida succinctam latrsHtibus inguina monstris. 

Videtur enim ilia ex longinquo visa virgo, specie non in- 
decor^L, sed partibus superioribus : habet enim generalia 
quffidam non ingrata, et tanquam invitantia ; ciuu vero ad 
jKirticularia ventum sit, veluti ad uterum et partes gene- 
tttiiDnis, atque ad id ut aliquid ex se edat, turn demum, 
loco operum et actionum, qiue contempli^onis proles est 
digna et leg^tima, monstra ilia invenias resonantia, et ob- 
la^anda, et ingeuiorum naufra^is famosa. 

Atque hujus mali auctor imprimis Aristoteles, altrix 
irta vestra philosophia. Illi enim vel ludo vel gloriae erat 
qiuestiones minus uljles, primo subornare, demde confb- 
defe ; ut pro assertore veritatis controdietionum artifex 
at. Pessimo enim et exemplo et suoceseu sciraitia tS*a- 
^tur per qlwestiones subministratas, earumque Bolutiones. 
Qui eiiim h&ae a£Brmat et probat, et constituit et compo- 
ttit; is errores et objecliones kmge summovet et veluti 
^t^UB inspedit et abigit ; qui autem cum singulis coUuc- 
Mtut^ ii exHum fa Bollum inTCbit, sed lU^utiitiones se- 



320 



IMPETUS PHILOSOPHICI. 



h 



I 



lit. Qiiid cnim opus sit ei, qui iinuin luminia ct veritatisj 
corpus clanimct radiosumuniicJiostatuit, parvaqua-iliira 
ut pallida confutjitionum ellychnJQ ad omncs errorum oii- 
guioa circuuif'crre ; solveiiti alia dubia, alio per ipsain ilUim^ 
solutiouein excitnnti ac vcluti generanti ? veruni id cura;,^ 
ut videtur, priecipue iuit Aiistoteli, ut homines habercrnt 
parata in singulis qucc pronunciarent, quie rcspondercnt 
et per quae se expedircnt, potius, quam qiiid peiutua cro- 
derent, aut liquido cogitaix-nt, aut verc scirent. Pliiloso-. 
phia auteni vestni taui bciio auctorera refert, ut qusesti- 
ones, quas ilie movit, ilhi fi^at et facial feteruas ; ut qiiairi 
videatur, nonut Veritas eruatur, sod utdisputatio alatur 
adeo ut Nasicae seiitentia Ula Catonis prjeponderet. N 
que eniiu illud agltiir, ut, tenipori« progrcssu subkttisdu 
biis, tanquam liostibus a tcrgo, ad ulteriores provinci 
])en<jtretur ; sed ut perpetuaj isf^ qusstioucs, tanqu 
Carthag-o, inilitiam istani disputaudi exerceant. 

Quod vero ad operum fructiun et provcutum attinet; 
existimo exista pliilosophia, per tot aiinorum spatia labo- 
rata et culta, ne unutu quidem expenmcntum addu< 
posse, quod ad hoininum &tatum levaiuUim ct locuplctan- 
dum spectet, et philosophic speculationilius vert; atcxp-' 
turn referri possit: adeo ut brutoruiii aniiuiiliumiustiiic- 
tus phira inventa pepererini, quaui doctoruui homiiium 
sermones. Sane Celsus ingenue et prudeuter fatetur ex- 
periraenta inedicin© primo inventa fuisse, at; postea honu- 
nes circa ea philoaopliatos esse, et cuusaa explorasse, ctM 
assignasso ; non oidiiie inverso evenJsse, ut ex philosophia^ 
et causarum cognitione ipsa experimenta deprompta es- 
sent ; neque ]iic finis. Nou male enim nierita esset phi?, 
losophia ista de practica, licet earn experiinentis non a 
»ct ; si tamen usum ejuis castiorem et prudentiorem red- 
didisset (quod fortasse facit) atque interim ejus incre-. 
mentis.et progressibus niliil obfuisset. Illud aulem UKigia| 
daranosutn, et pemiciosum, quod inventa non solum uoi 
odat, sed ctiam opprimat et extingnat. 

Nam affinnare beet, filii, verissime, Aiistotelb dequa>! 
tuor dementis commentum, rem ccrte obviam et pin- 
gucm, quia hujusmodi corpora in maxima quantitate et 
mole ccrnuntur (cui tamen ilK^ ])otius auctoiitatem quam 
principium dedit : cmn Empe<iodis esset, » quo etiam me- 



in-J 




IMPBTUS I>«ILOSOPH[C1. 



221 



J nod 



Mo a medi 



^ms erat positinn, quod postoa avido a medicis arrejv- 
tuni, qimtuor compleiionumj qualuor humorum, qiia- 
tuor primanun quaJitatum conjugationes post se traxit) ; 
tanquam Tnalij^num et infatistura sklus, iiilinitam, et 
medicinie. et compluribus rebus racchatiicis sterilitatem 
attulissc, duiti homiiius, per liujusmodi condnnitaties et 
eompencUosas iiicptias sibi satisfiori patientes, nil ampHus 
curant : ct vivas et utiles rt;ruin observatioucs prorsus 
omiseriint. haquc si illmi vfirum, ' Kx fructibus coruni,' 
videtis certc quo res rediRrit. 

Agile veto, filii, et sigtia ex incremcntis capiamus : 
certe, si ista doctriim plane instar plants a stirinbiis suis 
re^-ulsEB non psset, seel {rreniio et utero natura: adhaircret, 
atque ab eadcm aleretur; id miiiinic cventurum fiiissct, 
quod per annosbia millc jam titrividcinus, ut sciential in 
eodein fere statu inaiicant et lijereant, ncquc aug^cntum 
aliquod memorabilc suinpsertnt. Poliuntur fortassc non- 
nunquam al» aliquo, et ilhistrantur, et acoommodantur 
(dura taraeninterimabintinitislacerentur,etdoforijQentur, 
et iiKjuiiifTitur), sed utcunque non dilatantur, aut atnpli- 
ficantur. In artibus autem mechanicis contra evcnire 
videinus ; qufe ut spiritu quodam repIetfBTCgelant et cres- 
cunt, primo rudes, deinde commodte, post excultie, sed 
pcrpetuo aucta; : philosophiKautcmetscientiffitntellectus, 
statuarum more, adorantur et celebrantur, sed non rao- 
ventur. Quinetiam in primo nonnunqiiam auctore max- 
Hfane florent : et deinceps declinant, ct exarescunt. 
^"" Nequc vcro minim est ista discrimiaa inter mecha- 
nicam et philosophiam conspici, cum in ilia singulorum 
ingenia miaceantur, in hac corrumpantur etdestruantur. 
^^^uod si quia existimet, seientiarum, ut rerum eeetcrarum^ 
^|es&e quendam statum, idque fere in tempus unius aucto- 
ris iucidere, qui bcneficio temporis usus, et suee cetatis 
jrinceps, inspeclis ruliquis scriptoribus et judicatis, aci- 
ittas ipsas absolvat ct periiciat; quod postquain factum 
at, juniores rite palmas secundas petere ut hujusmodi 
>ris opera vcl exi)Ucent vel digerant, vel pro suj se- 
cult ratione palato aocommodent et vertant : nm ille ma- 
jorem rebus Immanis prudentiam, ct ordinem, et felid- 
tiUemtribuit. quam expcriri fas est, res cnim casum re- 
«^pit, nisi quod vanitas hominum etiam fortuita in dete- 




222 "tSipitub ptiiUmoi'mci. 

rius ilotnrqiiet. Nam vtre mc se res Iiabet ; postqiiiint 
scieiiti;! aliqua, toulioruiii observation* et diligeuiiii, duni 
alius alia s-pprehendit, per partes ttutiiti), Kt-rio tt tracta- 
ta sit, turn exoriri aliqucm mt-nte fidfntem, lingiiu poten- 
tem, methodo celeltrtim, qui corpus umim l-x singulis pro 
suo arbitrio efficiat et posteris trmlat : plerisque corrup- 
tis et (lepravatis, et (.-um certinsima omissione oniniuin, 
quae alUor&s et digmores contempiationes cxliibere pos- 
aint, ut oiJtnionuni immmlicarum et extravHgantium : et 
poster! rursus, facilitate rei et compendia gaudciitcs. sibi 
grAtulantur oc nil ulterlus qufcrunt, sed ad iJlu ministcria 
servilio, quse (Uximus, se oonvertunt. Verura iiobis^ AUi, 
pro ccrto sit, quae in natura fuudata sunt, ut aquas pe- 
rcnnes, perpetuo novas scaturigines et emanationes habe- 
re; qiue autem in opiuione versaiitur, variari furta.s.sc sed 
non aiigcri. 

liabeniiis at aliud sij>-nuni, si inodo sij^ni appellatio in 
hoc competit : cum potius testimonium sit, inio teatimo- 
nioruui onuiium validisaimum, hoc est, propriara aucto- 
nim, quorum fidei vos comnilttitis, confessionem et judi- 
cium. Nam et illi ipai, qui dictaturum quandani iu^!- 
entiis invascruiit, et tanta Adnciu dc rt;bu5 proiiuncinut; 
lawen per iuteiTalla, cum ad se r(!d<'unt, ad qucrimoni- 
as demum de natura; subtilitate, rerum obscuritnte, hil- 
luaniingenii infirinitate, et similiase convwtuut ; neque 
propterea, filii, biec modesti^ aut humilitati, virtutibus 
in rebus iutellectualibus omnium felicissimia, deputetie: 
non tam faciles, aut boni fucritis : cum conti'a ista non 
confessio, sed professio, sive precdicatio ex siperbja, in- 
vidia, atque id ffCTius affectibus nrtum pro certo haiwat ; 
id enini prorsus volunt, quiequid in scientiJK tiibi ipsis Mit 
uiagistria suis inct^iitum aut intactum ftierit, id v^xLn 
terminos possibik-s poni ct removeri : haec est ilia niodes- 
tia atquc huniilitas. 

Itoque pcs^imo fato rc;^ geritur. Nil enim in \m re- 
rum huninuarum an^istits aut ad prsseas nuit<-is <te{^ 
jatum, ant in ftiturum magis ominosum est, quam quod 
homines i^norantiam etiam ignoniiniffi (ut nunc fit) exi- 
mant, atque artis sue ir^rmitatem in naturae L-aluiuniam 
vertaiit : et qulcqiiid ars ilia sua non attingit. id *;x arte 
jcitu ^t factu in^possibile &uppi>niuit. Neque saue dam- 



I 




IMPETUS FHILOSOPUICI. 



223 



nan potest ars, cum ipm judicet ; ex liuc foiitc baud paiv 
Ciisopiiiioncs it placita in philosophia rcpcriatis, qua; ni- 
hil aliud, ipiaiii quajsitttiii istaui, tt arlificjusmo, tt ilicog- 
noscemlo, et iu operundodasperationem, adarttsdecus et 
gloriam porditissimolioc modo tuetidum, sapiaiit tt. foveanl. 
Hinc ^liolu Acudt^iiiica, qiue iicutuicpsium ex professo 
tenuit, el honiijics od sempiteruofs ttnobra» duuiiiayit. 
Hinc opinio, quod fonnre sive vera: rerum difierentitB in- 
vcntu imposHbiles sunt; ut homines inati-iis nature per- 
petuo olianibulent, nee intra palatium aditum sibi uiuni- 
ant. Hinc posllicnes iIIk infarnussiiiwE, calorem soils et 
ignis toto gcncrc difffrre, iitque compositioncin opus ho- 
niuiis, mistioQcm opus tiolius nature e»se : no foitc ars 
naturam, ut Vulcanus Minetvam solicitart,' aut expugua- 
re tentot aut speret; et (.-ompluria hujUHmo(ii, quae tani 
ad coitfcsbionem tenultatispropnfe,quamadrepi'essioucm 
iiidustriu; alieuie^ pertineut. 

JItaque ueutiqnam vobis, filii, pro aniore t;t indulgcntia 
nostra coaituluero, ut cum rebus uon solum desjicrafie, 
sed et depperationi devotisfortunasvestrasinisceatia. Vc- 
rum, filii, tt^nipus I'ugit, duui eapti amore et reruin et vcs- 
trum ctrcumvectamur, ac omnia mDvemus,et initlattionem 
banc vestrani, instai' Ajjiilis aut veris ciijusdain^ ad con- 
gelationem omncmet obatinationem solvendaui ct apeii- 
endam esse cupimus. 

liestat signum cerLissimum de modis. Modi enim &- 
ciendi sunt, potentia, res ipsa; ; et prout bene aut prave in- 
atitutffi iuerint, ita res et effeeta se Iiabent. Itaque si mo- 
di hujus vestne philosopliia* condends nee debitlsiutuec 
probubdes, nou iidemus quaui spem foveatis, nisi ciedu- 
lam ct Icvem. Atquc certe, filii, si obeliscua aliquis nuig- 
nitiidine insignis ad triunipKi fortos.'^eauthuiuHincidi inag- 
nificcntiiE <lecus tiaiwCf reudua csset, atque id homines im- 
dis raaiiibus tontarunt; aniwn em heUeboro opus ha- 
bere c<^taretis ? quod si miraeruju operaiwum auge- 
rent, attiue hoc modo se valere posse coiifiderent, an- 
non tanto raagis? Quod si etiam delectum adlubercnt, 
et imbctiiliores scpararttit, ct lobtistis tantuni et vigenti- 
bus nti velient.et hinc demum se voti compotes fore prae- 
sumercnt ; aut, ne Jljoc quidran contend, etiam atbleti- 
^tfuro coneiderent^ ac ciiuies cum majubus et lacerti« eX 



?MA iiKrEn/Si'^Mii.utiOMHii. ^^Si 

Bervboxjurte bene.rorKitis'etrtnedicatis iitlc9sc.j»iiei«rt>: 

iftnnon prorsus' eo$ dnre npi^nit ut cum i-dtioimt^mulnm 

■et pmdentift tnsanirenty dimini-etis ? ct t^imcnidinili flut^ 

:inities nialosano wipt-tu feiMiitiir in iiitiilU^ctuoliUiuij.diWI 

ll^tellQcUiin velttii nuduai.HpplicAnt, et ab uigeiOojriini-nc] 

I jnuItitucHne v^}e«cG)leiitin-miiK"''i si>eram, vel etiaiit-tliu- 

LJeQticb; q\ix niviit'is quaulam atiililk-'a cens<:-n'|x»(i£;iiM- 

Bgeiiiorutu nnvoA r(>bortiut;.iUeque macluims luilubenti 

Wpei: quii.s:we9-«t: uflguloium-.intciidantur. ct onuiii^ 

JtWe^lt. ■■ ,'r, T,':, ■-' -ifr'-*, '" ■.■■^iy> 

K^^A^ueMt mfmt'i. debujL luixiliii iion submlntelTiinti rtta 
Pbec naturnni rerum dclnta ulMi^rvitiitiu prQSQ((uuiitur. 
BQitid eii'un dicemus, an nihil aliiid est pliilo^ophinw con- 
B|i^ quam ex paucia viitg^aribus et obviis ox[K:Hinetitiflr 
^Pe natura jadiciura iiicere; ac dein tola secxUa in mwli- 
tatiouilms voUiture .' Acque, filii, ri(>sciebain iios tout ua- 
turiB fuisse faniili.ires, ut ex tarn levi et i>erfunctoria sa- 
lutatione ea tiobis aut. arcana sua patefacere aut bene5*: 
cia impertire dignaretur. Certe nobis perinde facere 
videntur homines, ac si naturam ex lon^nquaet pra^aUa 
turri despiciant et contenipleiitur ; qua^ iiuagineni e\ui 
quundam, seu nubcin potins^ iiiia^iiii uiiniloni, ol> ocidos 
ponat : renini uutem (Weientias (in quibu:^ t:i:& liuDUuum 
et&rtunse sitie sunt) ob earuni niinutias ct distantis ii^. 
tervallum confundat et abscoiidat. Et tanien Igboraot' 
et nituiitur, et intellectum tanquani oculos cuiitrahii|tt. 
cjusdemque aciem meditatione figunt, agitatione acuunt, 
quinetiam artes ar^mentandi, veluti specula artificiosa, 
comparant, ut istiusmodi difierentias et subtilitatcs ustu> . 
rae mente comprehendere et viiicere possint. Atquerii-.j 
dicula certe esset et piajfracta sapientia et seduUtaa, ^ 
quis, ut perfectiua et distinctius cerneret, vel turriia) ct^-, 
scendat, vel specula applicet, vel palpebras adducat, cum 
ei liceat, absque universa ista operosa et strcnua raaclur , 
natione et industria, fieri roti compos per rem facileni, 
et tamen ista omnia beneficio et usu longe superaaCera.;.! 
hoc est, ut descendat et ad res propius acccdut. A^.; 
que certe in intellectus usu simllis nos ea^efoct impr%;<j 
(^ntia. 

■ ^ Neque, filii, postulare deberaus ut natura nol/is obviaro 
e^t : sed satis habemus, si acceclentibi^s nobis, idqua^ji}!^,, 



I 



lUPETUH PillLOSOPHICI. 



m 



tu (lebito, £6 conspiciontlam dct. Quod si cui in tnentcni 
venint opinar! tale qiiippiam, etiam antitjuos atqiie i|)sum 
Arislotelem proculdubio a metlitalionumsiianini principio 
inugiiam vim et copiam ciieniplorum sive porticularium 
paravisse, atque eaiulem viam, quam nos veluti novau 
indicamus et aij^amus, revera iniidse et confedssc, adeo ut 
actum a^re videri possimus: certe, filii, Urec de illis co- 
gitarc nun est integruiu : foiniam enim et rationem suam 
inquireuJi et ipsi profitcntur et scripta eonim imagiiiem 
expressam pre se ferunt. lUi enim statltn ab inductioni- 
bus nuUius pretii od conclusiones maxime geaerales, tan- 
quam dtsputatiDiium polos, advolabaiit, ad qunruni con- 
staatuni et immotam veritatem reliqua expediebant. Ve- 
rum s(Rentiu coiistituta, turn <Ieinuni siqua controvcma 
de aliquo exemplo vel instantiii mota esset.ut positissuis 
refragaiite : non id agebant ut positum illud emendaretur ; 
sed irasito salvo hujusraodi instantias qus n^otium facie- 
bant, aut per distinction em aliquant aubtilem et sapif^item 
in ordinem redif^ebant, aut per esceptionem plane (homi- 
nes non mail) dimittebant. Quod si imtnutiEe aut poitt- 
culoris rci non contradictoriffi reconciliatio, s&d obscune 
ratio qua;reretur, earn ad speculatioiies suas qunndoque 
iugeniose accominodabant : (juandoque misere torquebant: 
qu£ omnis industria et contentio res sine fundamento no* 
ms videtur. 

Itaqiic oolite coramoveri, quod frequens alicubi inter 
nonnulla Ari&tott'lis scripta inveniatur exemplorum et por- 
ticularium mentio. Noveritis enim, id sero, et post^uam 
decrctum (iiisset, factum fuisse : iUienim mos erat noali- 
beram exj)erientiara consulere, sed captivara ostentare ; 
nuc earn uil veritittis inqiiLsitionem pramiscuam et oiquam, 
sed ad dictonim suoruni (idem solicitatam etelectam nd- 
tluccrc, Nequc nusus tale aliquod vobiicum cogitate, earn, 
t{itam nos tuntupcre desideramm, difierentiarum subtili- 
tatem in distinctionibus philosophorum scbolastieorxun h»- 
beri, atque adeo elucescere : neque enim existimetis ab 
hac pneiMistera subtilitate primee negligcutis et ie^tinati- 
oni et tftneritati subventum esse. Longe abest, filii, ut 
hoc fieri possit; qiiin, credite milu, quod de fortuiw did 
8 olet.id dc natura verissimum e$t, earn a ftonte capiliatuui, 
nb occipitio calvam esse. Omius enim ista sera subtilitos 

VOL. IX. Q 



4ivierii, mturam prvn^nru atit (•aptnro ]m)H^(. «(x1 nmn 
qnam apprphond^w aut rapttre. '■ •*! 

Equidam sutis M-io, i<lf|iK* vos Hon itii nmllo |>o«texpm 
rienihii; i«v»tqiiftnv verie «t iiativte reruin sulitilitati, ^j 
(liHtTfintiis hi <-x()crk-ntra sig-natis ct expressi.-), t-t .seiisiiH 
Mihjcftw, out sAlltnn [H-T Hrnsum in lucem cxtracti.t, pnUFl 
liilam insuemtis; continuo subtilitatctn illain alteram di^ 
putatiunum et vorlwrum.quieco^tationesvestriifi Hon aiina 
raafpui admirationo occiipavit et tenuit, quasi pro re locM 
era, et lan'a qimdam, ct inmritatioiie, iiabituii sittsi-^ ~»U 
Quare, mixtiK ist» plnlosophiu abstractts, vos et eg(M 
fllii, rebus ipsis nos mljungamus : neque ad secta? corulerM 
da? gloriam auimuin adjiciamus; sed ntilitati.s et aniplito=j 
dmU humane curam serio suscipiamiis; atque inter mei^l 
tern ot natiiram coiumbiiim ca^tum ct U?gitimuTn (nrnnti-| 
ba miBerk'fiiditt divina) firmcmus : ptecati etiam DeunvJ 
cujns numint* et nutu liaec tiunt, qiiique ut hominum on 
rerum, Ha lumimim t^t cnnsolaliomim pater est, atcx ilbl 
coimublu, non pliuntasia* uimi.stra, sed H(irp» lieronm, qna 
nionstra domct et cxtinjjuat, hoc est, inventa salntaiia all 
utilia ct necessitates humonas (quantum fieri datur) de-l 
belltindtis et relcvandas, suscipiantur. Hoc epitbalaraiij 
votnm siit. I 

('erltj filii, ijipultales, artium et scieiitiarum oniTiimn 
■ consensu, aut eiupirica^ aut rationales sunt. Has autem 
'benecommisfaset copolatas julhucvitleienonlicuii. Km- 
pirici cnini, forraicoe more, congerunt Itininm et utuntur. 
Rationales autc-m, arancariim more, telas ex se confici- 
imt. Apis ratio media est, qure roateriam ox fioribus tam 
borti quani agri elidt, setl simul etiam eani ]>ropria facili- 
tate vertit et digerit. Neque absimile ver* philosopbir 
ojiificdum est, qiiaf ex bistovia naturali et eN]ienmcntis mc- 
clianicis prfebitam materinm, non in menioria inte^ram. 
'Sod in intelleotii mtitatoni et subactam reponit. ItAque 
• hujttsmodi naellis coeleBtia dona speratc : neque duite cum 
•p^o,* Leo est in via :' set! ^nncula qua? vos pn-mnnt ex- 
Nwititti, et vos rceipite. 

Atqnc sane, post \-irtuteinvestrnm propi-iani. nihil ani- 

mos vobis niagis addiderit, qnam si industrinm, et febci- 

'Mem^ et toeinora aetatis nostra eogitetis. Nbe nosti am 

- i^ .k.! J 



IBWBW» PHU.0SOPHICt. 



227 



^phf vUm UDtiqiiuruiu tu/n tdtra luiiul vane opposui- 
Quu : nos iiileiu, contra antiquoruni non vmtabUeftdvum 

esse; imitabilcj'tdmea.c^e, miiiiinc demcntiv;. scd sobrii, 
ex*iovarum machinaruinexiieiinicnl*) ct (icmonfitratione, 
pronuntmmus. Qiiin ct codum ipsum unitabilc fin:imu3. 
Cooli ciiiin est, circuirc tcrram; quod ct nostra nangati- 
Qtu^ {>orvi<xrunL Turpc autcm nobis sit, si globi xuAt&- 
liuli troctus, teTTanim \idelicet et mariuiu, noiitris tempo* 
ribii» ill intmensuin aperti ct illustrati sint : g-loU autem 
Intelluctiiulis lines inter vetenuo invents et ongustias stc- 
teiint 

Ncque pnrvo inter sc nexu devincta ct c onjiigntii sunt 
ista duo, peuluifatio re^ionum et Bcientionun. I'luriiua 
«nini t>er lon^nquos navigationes et peregrloationcit in 
naiura patuerunt, qua novam sapientia; et scientis huma- 
ne luceni aSundere possint, ct antiquorum opiniones et 
.oenjeeturas expcritnento legere. Eademduo nan ratione 
8olu»i, sed etiam vaticinio conjuncta i-identur. Nani eo 
prophetiB oraculum huud obscure spectare videtur : ubi 
4e novissimis temporibus loquutus, iliud subjungit^ ' Multi 
pertrau&ibiint, et multiplex erit scientia ' ; ac si orbis terra- 
.rumpertransitus sive peragratio, et scientiarum augmentfi 
jflWe multipUcatio, eidero stati et seculo destinarentur. . 

Prtestn etiam est iniprimendi artificium. veteribus in- 
.pognitum, cujuo beneficio singulorum inventa fulguris mo- 
do traiiscurrere possint, et i;ubitQ communicari ad alioruin 
stiM^ia excitanda, et inventa miscenda. Quare utendum 
^t i^tutts nostra prtetogativa, neque committenduni, ut, 
.ci)m haic tanta vobis adsiut, voIhs ipsi desitis. Nos au- 
tem, filii, ab animorum vestrorum prsparatione auspicati, 
in reUqiiis vobis non deerimus. Probe cuim novimua ta- 
belUu mentis a tabellis communibua differre. In iis non alia 
iosciipseris, niai priora deleveris; in illispriora aegre dele- 
verls, nisi nova iiiscripseris. 

Itaque rem in long-um non dLSercmus : illud itidem 
vos monentes, ne tanta vobis dc iiostris inventls poUice-' 
amiui, quin meliura a vobis ipsis sperctis. Nos emm Alex- 
andri fovtunam nobis spondemus (neque vanitatis uos ar- 
guatis antequam rei exitimi nudiatis), illius eiiim res gestae 
fflpciiti memoria ut poitentum accipiebantur. 
ttiL'j^tAi^uim loquitur unua ex xmuliifl oratorihufi: * No» 

« 2 



236 



IMPETUS rRIIX)SOFHK!I. 



certe ntam tntmmiAin non ilf^uiut«v sed in irt natjsumu^j 
ut posteri dft nohis ]>ortonfa prasiiccnt.' SocI postqua 
(leferbuisset tta adiniratioj atqcie hojiunes rem attenti;] 
introspexissent, ojwra; pretium est uniniadvrrtcre quaU 
judiciiftn tie eo facial scriptor lloiiiann!!, ' Nil aliud quar 
bene ausits est vana conteninere.' Ita ct noa shnile quid 
dam Q pastciiii audiemtis ; ' postquam emanripati, tt H 
jam facti, et proprias vires experli, initia luwtra magiiil 
inten'allis superaverint. In quo sane judicio illud r«te, , 
itostra nil niapii esse : illud non rccte, si ausis tribuiirft] 
quEB Uumilitati debentur : humilitati (inqiinm) tt prfi'ii-] 
tioni culdam istias Iiumanic superbiae, qu» universa per- 
didit. quaiquc volucres quasdam iiiedilationes loco divihi 
in rebus sin-naturse consecravnt. Hao enim ex parte rei-e* 
nobis gi*atulamur, et eo nomine feliot-s nos et bene dfcl 
genere huraano meritw ease existjmamus, quod ostendi-j 
raus, quid vera et legitima spiritus humani luimiliatio] 
' possit. Venun quid nobis ab boniinibus debentiirV ip«] 
kVidcrint ; nos certv nos nostraque vobis de!)era\i». 

Omnibus qui aderant digiia magnitudine generis etj 
noniinifi Itumuiii oratlo visa est, et tamen libcrtati quam] 
arrogantia, propior. Ita autem inter se colloquebi 
tur : se instar eoiiun esse, qui ex locis opacis et am-j 
brosii* in luconi apertani subito exieriiit, cum min\i6 ^i- ' 
deunt quam prius; sed cum cei'ta et la'ta spe facultaw 
i^melioris. '' 

t^ ' Turn illequUiiecnnrrabat; Tu vcroquidad istndimf^ 
fjinqiiit. Gratasunt(inquum)qu8enarrasti. Atquc(inqmt)| 
si sunt ,ut dicis, grata, si tu forte de }m rebus aliquid scripse- j 
[_ ris, locum inveuiasubi hac inseras, neque pfrregrinatioois 
nostras fructus perire patiaris. ^quum poslulas, inquam, 
, neque obliviscar. 



-•■I 



.PUtPIl 



*•' 



APHORISMI i;r CONKILIA, 



..ADXJLLUS MENTIS, ET ACCENSIONK IXMINIS NATUKAI.IS. 

Aioito, nature minister et interprcs, tiuitum facit et in- 
■tcUigit, quantum de ordine naturse opere vel mente ob- 
jBcn'averit; ne(.> ]ini])litit; iiovitaiit potest. 

Maiius houiiiiis luuta, quniitumvLsrobustaetconiitans, 
■sid opera j«iuca et facile sequentia sufFlcit : eadem, ope 
instrument or uiii, multii ct rcluctantja vincit Similis est 
et ineuti.s ratio. 

Instnimcnta manus. motum aut cient aut rcgunt ; ct 
instrumcnta mentis intellectui uut suggcrunt nut cavent. 

Super (latani materia^ basim iiaturani quamvis ini- 
ponere, intra temiinos [>ossibiles, intentio est Imniaiise po- 
- tentiae. Similiter <1ati t^ffectus in quovi^ eubjecto causas 
no6se, intentio e»t humante scientioi: qu% intcntiones in 
idem coincidunt. Nam quod in contcmplationc instar 
causa; est, in opcratione instar medii est. 

Qui causam alicujus naturx, vduti albedinis aut cnlo- 
ris, in certis tantum subjectis novit, ejus scientia imper- 
fecta est. Et qui aflectmTi super certam tantum mate- 
fiom ex lis, quae sunt susceptibilos. inducere potest ; ejus 
^ ipotcntia pariter est imperfecta. ' 

Qui causas naturse nlicujus in aliqnibus .subjectis tan- 

, turn Do^it, is eiticientom aut matcriatam causam novit, 

^ flUffi caussc flusa; simt, et nihil aliud, quam vehicula et 

causie formam ileferentes. Qui autem unitatem naturs 

in materiis di^imillimis comprehendit, is fonuas rcnim 

Qui eflficientes et matcrialas causas novit, is jampridem 
inventa componit aut dindit, aut transfert autproducit; 
etiam ad nova inventa in materia aliquatenus siniili et 
pnDparata pertin^t : tcrminos renun altius fixos non 
moveL 

Qui formas novit, is quse adbuc facta non sunt, qiia- 
lianecnatureevicissitudines, nccexpcrimcntalesindustriK: 



S30 



IMPETUS PHii^eopnici. 



unquani in actum produxissent, neque cogltAtionem faxb- 
niQnam eubitiira fiiissent, detegit et educit. ' '. 'i 

Eadem est veritatis et potestatis \ia et pcrfecdo: liicc 
ipsa ut foniue renira inveniantur ; ex quanim notitia s^ 
quitur contemplatio vera et operatio libera. '' 

FortnajTim mventio simplex est et unica, quae prcxrecfit 
pet naturarum exdusionem sivc rejectiowem. Omne* 
enim naturae, qucu aut data Datura prsesente absunt, ailt 
data natura absente adsunt, ex forma non sunt ; atqafe 
post rejectioneni aut negationoni completam, mantit rot- 
ma et affirmatio. Exempli gratia, si calori3 formam in- 
quifas, et aquam calenteni iiivenias, nee Incidam, ftjicc 
lumeu: si aerem tenuem invenias, nee calidutn.rejice tc- 
nuitatem. Hoc breve dictu est ; sed longo circuitu ad 
hoc pervenitur. 

Prolatio verbonnn contemplativa nut opcraUva re non 
difffemnt. Cum enim hoc dicis, lumen non est ex fofma 
caloris ; idem est si dicas ; in calore producendo non tifr 
cesK est, ut etiam lumen producas. '*' 

^Reliqim nmt erant pe^eeta^ 

- Ncquc hsec numine nostro euuL Tu, Pater, conversus 
ad opera, qus fecerunt mai^us tuEc, vidisti quod omnia es- 
scut boua vakte : homo autem conversus ad opera, quie 
foccrunt nianus susb, vidit quod omnia e&»ent vanitas et 
vexatio spiritua. Itaque si in operibus tuis siidabimiis, f«- 
cics nos gratulationis tvm et sabbati tui paiticipes. Sup- 
plices rogamus ut hoec mens nobis constet ; atque ut per 
manuij nostras familia huniana novis eleemosj-nistui* dote- 
\\xr, Hisc %terno amori tuo commendamus, per Jc&um 
.|iiQ!>trum, Christum tuum, nobi&cuni Dcum. 






DE INTERPRETATIONE NATURE 
SBNTEWTIyE XII. 

DE CONDITIOXB B0MINI8. 



*" I. 1-IoHO, natuTffi ministt'r et interpres, tnntum -fiwit 

'4Bit inteUigtt, quantum de naturie ordioe re vol uientu ob- 

wnabit, ipse intentn natune It^ibus ofasewus. H 



IS, quibui> ipse i>ra:<lttiiii) est u'luitlua ad mov'o}}f 

^um ct percipiendiuu, tuni etiuin in statu reruiii pra>- 

scutiiuu. I'ltra ctiiiii has \m»vs illu iiiistrumenta nox 

proficimit. :, 

3. Doios lire per ^c ti:imcs ct incptrc, rite tamen et or- 

^ne admiiiUtratfC tantum possunt, ut xea u seiuu ctactu 

i^l^eqiotissiinii^ judicio ct iisui coram sistunt, majort'iuque et 

SDpcrum dilHcultateiii et scicutiae obscuiitatein supereii|^ 

«|Uaiu quis adhuc optart: (lidiccrit. ' , .^ 

..4. Una Veritas, una intcriirctatio : census autem uJil^ 

<;j[Uii$, animus alicims, nu impoi-Luita ; tp.sum tamen mtcr^ 

^retationis opus luagb declinans quam difficile. 

UE IHPEDIMENTIS INTEnPllETATIONlS. -rf 

5. Qiiuit^uis dubitutionis iiupos» ct assccendi aviduo, 
|>nncipia dcmuni statuct probata (ut credit) coiicessa et 
auanifciita, ad quorum inimotani vcritatem ca'tera ut pug- 
uantia vel obsecundantia recipict vel rejicict, is res cum 
verbis, ratiuiicni cum insania, mundum cum &bula oom- 
-inutabit, interpretari non puterit. 

> 6. ^uioiQucm rc-rumdiiitinctionem, quie in constitute 

'^nOt^o spccicbui*, vel otiaiu inditis nominibus cluce»cit> 

-nou miscucrit, confuderit, et in uiastaui red^erit, non 

miitatom naturae, non legitimas rerum tineas videbit, non 

ipM^rprctari poterit. 

1* 7. Qui primuin et ante alia omnia animi inotu^ inima- 
ni pcnitus nun explorant, ibique scientia meatus et erro- 
rum .svdcs accuratlssime descriptas nou habuerit, is om- 
nia larvata et veluti incantata reperiet, fuscinum ni sol- 
vorit, interpretari non poterit. 

8. Qui in rerum obriarum et compositanim caufiis ex- 
quircndis, veluti flamiua;, eonmii, febris,vcrsabitur,nec8e 
ad naturasi siniplices confcret, ad istas primo, qusa popu- 
lar! ratione tales sunt ; demde etJam ad eas, qtue arte ad 
veriorem :<implicitatem reductEe sunt ct veluti ;iubUntatK, 
is fortaasc si cffitera non peccat, addet inventis qua^m 
non spernanda, et inventis proxima. Sed nil contra ma- 
jorcs ccrtun seculahtatef movebit, nee interpret diccndus 



cae 



IXBBrBUa SUILOSOSHtd. 



ir,T i-i,'l I'l 



I 






* D£ MtOBIBVa INTERPRETIS. 

15'', 'J 

9. Qui ad interpretaiidum accei«ei-it, ita se c«;n4utvet 
et compcuuit; sit IK'S novitnlis, m-c coiisut^tucliuU, vt'l my 
tiquitatli sectutor, iiec cantratiict-JiJi Ik't-jitiam, iicc aiH^ 
toritatb aiT^ntutcm Hnipluctulur. Noiialtiinuimli .sibpror 
perus iicc ill (Uibitationciii M>hitii»,«£Yl siiignla gradii qw- 
doni pro)>3tioiiid inaigiiita provchat. Spcs ci laboris, nqn 
otii auctor Eit; rcsiion raritatc, <liificultatc, aiit laudc, £<^ 
vem inuiDi litis »»>iiniL>t. Privota negotia |)crsonatu£ ad- 
jOoiniKtret, leruin tamen pro^isus j^ubveneraus. Eri'onu^ 
ia vcritatcK, et verilntuminerrores.suliiii'(-rcs«UB pi'mkior 
tcr advcrtjit, nihil contcmuL-iis aut adiniriins. Niiluric sua: 
commoditates norit. Naturff! aUorum morem gfrat, t-um 
nemo lapidi impingenti succenscat. Uno vcluti cculo i-c- 
rum naturas, altero humnnos usus i)ererret. Vcrbor«ii 
tnixtani nuturam etjuvaincnti ctnocuuieiiti imprimis paij- 
£J<i)])Qin distincte sciaL Art«n inveniendi euni iiivf-iilo 
udoli^cere stutiint. Sit etiaiu in :<cientia, qiiain adt-plus 
est, iiec occultanda iicc profcrenda vuiius, sw! tngc-nuus et 
prildens : U'adatqiie inventa non anibitiose nut maligiiCtsttl 
modo primum niaume vivoci et vegeto, id cst> ad injuria^ 
tem[}Oi'is miiniiissinx)) et ad scieittiamjiropagaiidnni for- 
tissiniUfdeinde ad erroreii pariendos iiinoccntibsimo.ct uDte 
omnia, qui sibi legitimmu lectoroin iteponat. 

DE OFFICIO INTERPRETIS. 

10. Ita moratus et com^mratus interpres ad Iiuiicuu>> 
dum procedat Conditionem homints repatabit, ir)[H-di- 
inenta iiiterpretatiouis rcmovebit, turn ad opus acciiit-tus 
hrstoriam parabit et ordinatas cliartarum stquelas, unaqu* 
usus, co-ordinatioues, occurrentias et schedulas iiutiUiet. 
Rcrum solitiidiiiem et stii siniilitudinem reprtesentabit. 
Quiu et reruin delcctuin habobif , qua-que Jiiiixime primi- 
tivE sunt vel imtiuitcs, id est, vel rerum nlianLin inventi- 
otii, vfl liumanis inxessitatilms prtpcipue comJucunt, pre- 
ordiiiabit. Instoiitianim etiam prtccmineutias observubit, 
quffi ad o\H:r'\& cGn)|>endiuin plurimuui poMunt Atquc its 
UlBtructus re-ordination IS dL'niutn, et rliartaf novellas, ac 
ipmsi interpret at ium-ni facileni Jam et !^)4mtf seqiteotcm, 
imo mente fere prxreptam, mature et frlicit^ ag^cdietnr 



riCPBTUS PHILOBOPHICI. 



2d3 



et perficiet. Quod ubi fecorit, eontiouo veros, acternos, 
et simplicissimos naturte niotus, ex quorum ordinato et 

cjflrulntissimo prof^ressu infimta hsec turn prjpsrntis, turn 
omiiis H'vi varictas cmcrgit, ptira et notiva luce videbH el 
numcnibit. Interimque ab initio opens huniiuits rebti6 
mTilto et incogitita. veluti ftenus, assiduc recipere noti 
omittet. Scd bine denuo totus in bunianos usus renins 
^e prffisentium statum coiiversws et intwitus, oinnia At- 
Tersa vin et ad actionem ordinabit et disponed Naniri* 
secretissimis alias dedaratorias, H absL-ntlssimis alias su- 
JjlftHttrfBCtonns a^rignabit. Et deinde tandem veluti alteift 
witura plenimqnitntcs condct, quanim errores pro moh- 
sfris sint, salva etiam tamen sibi artis prterogotiva. ' ' 
H" n 

-•J' PE PROVI8U RRRUU. 

""11. Tu uutan spc ct studio laiigiiidis heec hsuris, fil^ 
Aflttmeque n tnnta «upcmtopcnim fnictuoeissimonintH 
prorstfe iiieo^itonmi idwrtas, ea non antehac, nut jart 
subito esse invonta, simul otiam, cujnsmodi ea sint, i»o- 
ramatim> requiris, nsque tibi aut innnortalitatem, aut irv 
dolentiam, aut vobjptatem transportantem pTomiiti. Ve- 
rum tu tibi largire, fili, sjH-mque ex sctentia aumpaWre, 
ttt'«x igitorantia deajjerationtni ceepisti. An etiom art* 
ftdoptandum est opus? At dubitationi tua', quoad licet, 
satislaciain, morenique tibi g^iram. Quod ba:c subito nota 
suit, ni) niirura, fiU. Sciuitia (.-elcns^teiupus tardi partus 
est. Etiam nobilia, qua? ante hiec inventa sunt, non luce 
{M-ioris cognitionis seitsim, sed casu (ut loquuntur) afiatim 
hiv-enta sunt. In mecbanicis autem est quffidam rei jam 
idventa! extensio, sed novie invcntionis nomen non mere- 
tur. Non longmn, fili, sod ambiguum est Iter- Quod 
autem ha-c non ante hoc tempus in conupectum se dediase 
aio, an tibi com])ertum («tt quantum oir.ni antiquitaU, vd 
omnibus in regionibus, vcl etiam singulis horainibus in- 
notuerit ? Sed tere assentior tibi, fili, tcqnc altius nianu 
ducam. Non dubitas quin si homines non foicnt, multa 
eorum, qux ai-te (ut loquuntur) facta sunt, dcfutura 
iiiissent, ut stAtuaramarmorcam^&tragfulamvestem. A^ 
vero ct homines, an non habent et ipsi suos iiwtus, quibus 
obtempcranl .' sane, fili, magts subtilcs, et diiHiilius a 
!cnciit!a.compfehemoB,»ed «que certos. Pjofecto, inquies, 



iQ^ 



IHttfOUfr PtULOjM>tUiCJ. 



hfUUDCfi voluittnti ixaruiit. Audio, »Mlhw;.iubil.«^t. iQiutJift 
c^asa est fortuiia ill univerao, talis ost voluntas in h()HM)lMi ' 
Si quid ergo nee sine liominc producitui', et jac-ct etimii 
vxtru iioitiiniti via$, mi noii nihilo a^qualc est i I loutu (.■tiaiii 
iA,quffiduvi vohiti occurreiitia impiugit, alia fine praevlso 
et- tiiL'diiscognitisexscfjuitiu'. Mediorum tamai iiotitiain 
QX (thvui sunlit. Quo igitur iu uuatero [L'jK>ii€iitur t'U> 
quat nee efi«ctuin obviuin, nee operaUwiifi inodiun ctrlu^ 
cem ex ob\iis sortiuiitur. 'f alia opera EpiiJtcmidcB vo-' 
cautur, id a^l, licicMitia- GXm, qus nou atia$ m actuua 
V«aiu]it, ((uain per sdeiitiain et interpretatioiiein uaei;aiiv 
uuni niliil cibvii cuutiitCAnt. Inter litEt: uuteui (^t ubvia 
(jiioc giadub iiuuicrari putan ? Teiic, iili, ct obsigiia. 

13. Postrcnio loco tibi ainsulu, 6li, quod facto inipri- 
rm opus est, hoc est ut mcntc illunuiiata ct sobria inter- 
prettttioucni renim cUviiiarum ct uaturalium distin^um^ 
lUVVO bos ullo modo inter so cuBimittt patiare. Satis erra- 
tum est in hoc ffenere. Nihil hie nisi per rerum inter se^ 
siniilitudincs addiscitur : Quee lieet dissiuullinue videaib- 
tur« premunt ttuucn similituditieni gennnnaiu interpraU 
notam. Deus autcia tibi tanttim simiUs est absque tropo^ 
Quarc nuUam ad eju$ cognittoncni liinc luci^ Kuificieutiut^ 
exspecta. Da fidei, qufe fidei sunt. .,, 

i»mit- rtdu 

wtrni. CAPUT I. ml 

TSADENDI MODUS LECITrMrB*. 

Repkrio. fill, complures in rerum scientia, quam sibi 
/IKdentitr adepti, vcl proferenda, vel ruraua cceultujida nen— 
ttiquam e fide sua ac officio se gercre. t^Mleni damiM^ 
licet culpa fbrtassc minore, peccant et illi, qui proljc qui- 
dem morati, sed niiuuA prudeiites sunt> noc ortem ac pre- 
awpta tenent, quo quaique modo sint proponenda. Neque 
'ttanen de hac tradentiuin scientias sive malignitate biw 
inscitiA querela est instituenda. Sane si rerum pondera 
docendi impciitia tre^ssent, non iramerito quis incKgno- 

' In prinii crlitionp caput iitud nii: iuRrcibilur : 
' Teiwpori* puttn* mawiilni', Mve ' Ue inti'rpratntioHC flatum', lib. iJl 

1. ■ Perpolillo ei appltcfttto Ritntn'. ' 

2. ' t.iimcn DKlurn ; wii rotniiU inlcipicuaiaiU'. . i.. 
,l^, 3- ' Natutik ilVininata; uvt »erilju icriwir. 



^^^^^ IHPBTI/S PHILOSOPHlCt. 2AA 

tur. H«rum vero ineptiis dooendi importunitatem vet jure 
debefiexisthnandumest. Ego nutcin loiigf ub his drversus 
tie impiTtitunis. non infrcnii coraimiitn, ikt vcrborum inn- 
bras, ncc. Fcligioncm admiatani, hcc obcstrvatiotifs quas- 
dam populares.vel expcrimenta qnordam nobilia in tbcoris 
fitbuliu conciimatn ; sod rcvcra naturmn cum fcetibus &uk 
tibi addicturus et nianci|iotunis, num videor dipium ar- 
guraeiitum prx maiiihus habere, quod tractandi vet am- 
bitione. vcl mscitia. vel \'itio quovis jtolhiaiu '? Ita sim. fill, 
Uaque human! in uiuveraum imperii ang-mtia^ nunqxiani 
BBtls deplorata^ ad datos flnes praferam (quod mihi ex 
htnnauis Boliim in votis est) iit tibi optimti fide, ntque ex 
attissiHia' mentis meis providentia, et exploratih.^imo rerum 
et aninmrum statu luec trailiturus sim niodo omnium 
ntajdme lej^timo. Quis tandem (inquies) est modus ille 
le^timos ? Quiit tu mitlc urtes et ambages, rem exhibe 
nudantt nobis, ut judicio nostro uti possimus. Atque utl- 
L nam, fili auavissimc, co loco aint res vestrae, ut Jioc fieri 
t posset. An tu cenne^, cum omnes omnium mentiimi aditus 
Ike meatus obsciuissimis idolis, iisque alte hxreutibus et 
linustis, obsessi cf obstructi sint. veris rerum ct nativi* 
F^Tadiis MHoeras et politas areas adesac ? Nova est itieunda 
ratio, qua mentibus obductissimiii iUabi possimus. Ut 
enim phreneticorum deliramenta arte et ingcnio subver- 
tuntur, vi ct euntentioiie efferuntur onmino ; ita in liac 
universali insaiiia mos gereiidus est. Quid 1 lenores ills 
cnuditttmes, qua* ad legitiinum scientife oadendre modum 
'i^jcrtirierit, an tibi tiuu exiK-ditie et liuciles videntur I ut 
tnodua irmoccns nt, id cut, nulli prorsus errori ansam et 
Ljwcasionem precbcat ? ut vim qunndani insitam et innatam 
nMbeat turn od fidcm conciliaudnm, turn iid peliendoii in- 
juiios temporiB, adeo ut sdcntja ita tradita veluti plauta 
L^jvivai et vegeta quotidie nerpal et a<loleacat ? ut idoneum 
^jct legitiinum silx lectorcm sejwnat, et c^uasi adoptet ? 
Atque hsc onmia precstiterim neciic, ad tempus tuturam 
gjprovDco. 

[ OVPITT II. 

rpLATfK autem non dissimulo, fili, mihi quopium submo- 

f -veudos e.'we plulasophiuitrus utns ^wctis i]>sis fabulosiorcs, 

stupratorcs animonim, rerun) faUarios; el multo etiam 



ese 



1M»KTU6 liHLasfmHirj. 



mo^ honitn Kiittillitus ctpunuutOHipvufLtisoriam Ulaniiap 
(oeritoriam turWrn. Quia carmeD prKit, ut hoc obtivioui 
tlevovcam i qiuid c-niin veritati aileutiiint^ si isti brutis uxoi 
etinartiailittiK riLtioiiibus ubatrepaiit? Verumtutius fiii 
sitan fiurrit nominatiin e&s damnare, ne, cuni tantaauct< 
ritatc n^ant, noii nominati e-\ce()ti vidciuitiir ; iit^ve quii 
putet cum inter ipso» tain gravia et int^niecina e^erct 
miturodia, et tanta dinucatione certcttir, mc ad has lai 
vanun et umbrarum pugnas alteri parti vclut MiljsidK 
missum. Itaque citetur Aristoteles, pessimus sopliiat 
inutUi subtilitateattonitus, verborumrileludibrium. A\ 
BUS etiam. turn cum forte mens humnnii ad veriUiteiu a 
quam cusu quojjjani tanquam secunda tempestate delut*' 
aoquiesceret, injicere durissimas aiiimis compedes, arteiu- 
queqiiaiulain iiwauiie componere. noaqne verbis adtliccrai. 
Quin et ex islius tsinu educti nobis sunt, iw. enutriti, val'ei 
rimi itli nugatores, qiii cum a perambulatione tnuiidauoi] 
oc omni rerum ac historiju luce se avertissent, ex hu-i 
jusniaxime pneceptorum etpositiontnu diietiii adiuodum] 
materia, et ingenii inquieta. agitationej iiumerosissinias] 
scholarum quisquilias nobis exiiibuere. Isteauteni horunaj 
dictator taiito illis aecu:?alior. quod etiam In hi>>toria; apcJM 
tis vers&tus, subtci-rancs alicujiu specus opacisaima idols] 
retulit. Atque super ipsam quidem historiam reruni (xii^i 
ticularium quitsdain vcluti upertis araiiearuni exsjtruiit, 
quas cansas videri vult, cam sint uulHas prorsiis robcwis] 
vtl pretii. Qualcs etiam nostraietate niuUa cum satai^enlia I 
.iabricavit Hieronjinus C'ardanus, uterque rebus ac silnj 
^Kscors. NcTcro, fill, cum banc contra Aristotelemaentei 
tiam fero, me cum rcbelle ejui? quo<lani ncoterico Petrol 
■ Ramo conspirasse augurere. Nullum iniiii comnierciunij 
cum hoe ignorantiffi Intibulo, pernicio^gitima literanun 
i]iea, ennipeiidioruiu patre ; qui cum metliodi iiua; et com-J 
' pcndii vinciilis res ttirqueat et premat, res qui<lcm, si qiiai 
^ftiit; clabitiu-protinusetexsilit; ipse vero ariilas ct dt 
tissima3nug!i3stringit. Atque Aquinasquidemcuni Scoto 
ctsociis etiam in non rebus rerum varictatein et1in.\il, 
.hie vero etiam in rebus non renun solitudinem aquavit. 
' "Atque hoe hominis cum sit, humanos tunifu usus in ore 
.J habet impuderis, nt niihi etiam pro sophisiis prievaricnri 
Tideatur. Verum hos niissos faciamiis. Citetur jam-iet 



L 




TMPBTCB PTTILOSOPmCI. 



087 



WtMl «fltil)ator urbonus, tiimkius poeta, tlicoloj^s mcnta 
Mi|[M4UL.'" "Til certe diim ntmores nescio qiios philoso* 

pWcos' liinarns et simiil cttnunittei-es, nc scientinm dis- 
stmulaiitlo Rimu)arc», animosquc VHgis inductionibus ten- 
tnres et exsolvcres, vcl literBtorura ve! rivilmm Tiromra 
cttnnriis sermoncs, vel ctiam sermonihus qitotidianwgrar 
tiam ct amorem subniinistrare potuisti. Vcnim cum ve- 
, ilttttetn liiintana; mentis incolam, veluti indif^eDnm nccali- 
^^h(1e cntnmi^rfintem mentirpm, aiiiniosqtie nostros ad 
l^fttoriam et ret \\ysa3 nunquam satis apnlicatos ct reduo 
ii tbk avertcrcs, nc se subingredi, ac in bui6 caecis et contui- 
S)<tsimt3 idotis voliitarc coiuompliuionis nomine docerea, 
tuin deinum frauds m capitntt'in adtnisisti. Deindc etiani 
tu scclerc hnud minorc stultHiie apoUicHictin introdaxistx, 
et \"ir(ssimas coji^ltationesrclig-ionetminiie ausiLses. Nam 
Icvius malum est, quod philologoriim pareiw exstilisti.'jfc 
I tttd ductuetauspteiis plnrimi ingenii, fama et cogiutioim 
t tcrum ]Mipu!ari et molli jiicunditnle <-npt.i et contenti, sa- 
VfrrioTcm vcri pervestigationcm corruperunt. Inter quos 
^ere Marcus Cicero, et Annieus Seneca, et Plutarchus 
"GJia*roniPUs, etcniiiphires aliineutiquam his pares. Nunc 
ad medicos perg;amus; video Galeimm. virum nngustis- 
ii '^inri aiiimi, desertorem experientis, et vanJssimum caim- 
terem. Tune, Gnlcne, is cs, qui medicorum inst-itiara ct 
desidiam etiam infamis esimis, ct in tuto collocas, artis 
«c otficii eorum finitor ignavissimus ? qui tot morbos in- 
-"ianabiJcBsfatuendo, tot reg^rolornm capita prosrnltU, bo- 
^j^mnque spem, illorum indnstriam pracidis ? O canicula, 
^^P p^tis! Tu misttontx commentum naturae pncroj^^ali-' 
^^am; tu inter cftIor«3 astri et ignis seditionem avidcanri- 
'piens ct ostcntans, ubiqu^ humanam poteiitatem maliticfec 
in ordinem retligis, et ignorantiam dcsporotione in ster- 
num inuiiire cupi^. Do indi^iitati tUE no te amfdim 
morer. Abducas etiam tecum licet sociostuoset foederatos 
. -TArabes, dispensatoriorum conditores, qui pari cum ce- 
'^teria in tbeoriis amentia copiosiiis quidem e supiniagiims 
conjectiiris mcdinnanim vulgarium [loUicitii mn^ qttain 
auxilia composuere. Ncc uon cape comites pcrftinctoH- 
am neotcricorum turbfim. Heus nomenelator, su^gote! 
Atqui respi'iwiet, r.c digno? esse quorum nomina teneat- 
■B(m« ntintei'inijti!in(wio(li nugatores ^adus quosdamag- 



r 



mF^^ 1HPBTU8 Pf«X,0«H"IH«i 

UkxIo tii ftoribolof^ia miivcrsam «rtem comprchepdiuttf 
quil>u--f viil^o ul> (^I(x:utionctii <it ordinem npplaudibu ; 
qualk (St Ferneiius. iMinus incoounodi r*uiit, qui ra^fi^tw 
obsen'atioimm ct expefiiueptorum varietalein et prpp^ 
etafein ostendiuit, licet stiiUissimU causatioiiibiLt dilutain 
ct jmmcrsani, ut. ArnoUUis do Villa Novu, et ulii id ge^iu-s. 
Intueor ah altera parte coliortcm t^heinistaruDi. jnt^r quflf 
se ante idios jactat Paracc-lsus, qui audacia meruit \xti&- 
pai'atiin coerceatur. Atquc superiores illi, quos iTU>do p«i^ 
striaxunus^niendacia, tu monstra. Qum tunovis Bocohi 
oracula inineteoncis ftindis, xmule Epicuri ? Illetamen 
in liac j>arte taiiquaiii iiidoriniscens et aliud agens, opiiil- 
oues veluti eurti coramittit. Tu omni soiUi stiUtior W 
ab&urdissiiui cujusque mendacii vorba jararc paratus os, 
Verum alia tua videamm. Quas tu tVuctuum elonicnto- 
rum tuorum inter se iniitationcs, quas coi-t'espODdcncia^ 
qua paralleLi somnias, idolorum conjugator fanatice 1 
Nam liomincm scilicet pantomimura efiecisti. Quani pra- 
dare aut^n sunt interpunctiones ills, qtiibuR nature uni- 
tatem laceraiiti, species nimirum tnx ! Qnare Villus Ga- 
Jbiium fero eleiiii^nta bua poiiderantein, quaiu te iQmnia 
tua ornanteni. lUuin enim occultie rei'iim propriutat^, 
te communes ct promiscus qualitates exa^tuDt. Nos in- 
t«4'iiii mi:iero,s, qui inter tarn odio^ias ineptia^ dcj^imiu.! 
.^iucipiorum autem triadau. commentum hand ita prur- 
»HH inutile et rebus aliquo ex parte finitiraum, quapi Jm- 
pof^tune incidcat homo imposturie pcritissimus .' Audi ad- 
Jwc crimina grnviora. Tu divina naturalibus, aacris pro- 
Jana,l'aliulishffireses raisceiido^veritatera (sacrilege iin{io»- 
tor) turn liuniiuiam, tmn religiosam polluisti. Tu luuicn 
uaiurie (cujus sanctitisimum nomen toties impuro ore usur- 
pftj) noil abscondisti, ut sophists, eed extinxisti. Illi ex- 
periwutise doscrtoros, tu proditor. Tu evidentiam rerum 
cr-udauL ct persoiiatam coutemplationi ex pnescripto sub- 
Jidem,et sub»tautiarum Proteos pro motuum calculisq^ue- 
•tfifis, dcieiitiu; tbntcscorrumperc,ethuoiauammentemex- 
uere couatus ea ; et ambages et tsdia eAperimeDtorunit 
' quibus sophistiE adversi, empirici imparcssunt, novia ct adr 
«Utitiis auxisti ; tantura abest ut experientia; repnj3eiiULti(- 
Vjun »ecutii3 sis, aut noveri$. Niec.non mo^orum hiwtUi^ 





IKPKTUS PlfT1.0S0PiriL1. 



9SQ 



ubiqn« pro virihiis anipliHciisti, importnnissinifls co^tnCf- 
diWti »|w, spem pmmissis prem«iis, imposture turn artifex 
tw^i npus. Imiflro tibi, Paracelse, e sectatoribus tui« 
nniifn Ht^yum Sevcrinuin virmn non di^umqui istisin- 
epXm immomttir. Tu oorto. I^iraceIse, ci plurimum de- 
bes, quod ea, quro tu (asinornm adoptive) nidore consuc- 
r«fls, foiitu quodam ct modulatioiip,<?tgratish!mo vopuin 
<liMHtniiip. j»cundn et harmonica e^ecH, et tnendacioruro 
odin in falK-llLe oblect.-imeTiia traduxit. Til>i vero, Se\w- 
Tiiw, vcniam do, si sophistarum doctiinam, non soluni ope^ 
Ttim ofTfetani . vcrum despemtionero ex professo captantem, 
pertEKSiis, alia rcbu^ nostris labentibiis firmamciitaquiEsi- 
Ansti. Ciunquo Pamcclsica ista sc obtuUssont, ct owten- 
tatioiium prsBConiis etobsciiritntissiibti^rTu^is, et religio-i- 
nis nfTmitntibiis, et alio fnco commeiidata. tc in hoc non 
Teriun Ibntf'^, sed sp« biatiis jiutu quodam indignationis 
dedistT. Rite ct ordinc feceiis, si nb in^enii placitis ad lu^ 
tunc scita tc transtuleris, tibi non modo artem brevoin, 
1(1 ot vitani lon^ni poriTctiira. 
Tam cffiteros ohemistas sententia in ParaceUiim lata de^ 
Bcos cerno obstupfsccrc. Apiow-'init profcc-to docreta 
sua, quHB isto inagia promulgavit. quam po«iit, ac arr«- 
gant ia pro cautclift (baud plane ex antiqua disciplina) cons- 
munint. Ubi sane magna mentiendi reciprocatione inte*- 
se coiiciliati largas ubiq\ie spes osttntant, et per cxperien- 
tU& qiiideni devia vagi, in qusdnni utilia casa, non dtKtu, 
quandocpir impingiintur. In thoioriis vero iisdem ab arte 
sua (utpcitc fornacis (lisripwli) non recesscmnt. Verimi 
tit 'delk.'atus illc adolescontnlus cum scalmum in tittore re~ 
perifiset. nnvcm sedificarc conc\ipivJt : iti oarbonarii isti ex 
pauculis distillationum exj)erinnntU pliilosophiam cnn- 
dere' ag-gressi sunt, ubique istis separalionnm et liberati- 
onum akspntis-simis idolis obnoxiani. Nee bos tamen uno 
online nmnos babco: siquideni utile genus eonim est, qtri 
de tlieoriis non admodiim solicit!, mccbanica quadam snl>- 
tilitate renim iiivcntarunicxtensioiiesprchcudunt; qualis 
est Bacon. Kcelevatum et sacrum eorura, qui uiidique 
ChMmiit suh plausus conquirunt, ambiontibns etiam et pro 
ri« fiuppllcantibus religione, spe tt impofitura. Talis BSt 
J*anc Ilolhuidus, ft turba? cboniiBtarum pars longt- maxi- 
^Bk ' ' Ai^^ citt'tur jam Hip|)nrr:ite.s antiqnitatis creatura, 



uo 



IMPJETUS PHILOftOPUICI- 



et annorum vcitditor. In cujiu viri auctoritoleni cum Qft> 
lenus et Paracelsus tnagno utcrque stutlio, velut ui om- 
bram asini, sc rcciijcre conttiniat, quis tion cachinnum tol- 
lat! Atque iste homo ccrte in expericntia obtutu perpe- 
tuo hsrere videtur, verum ocul'is noB natantibus et onqui- 
rentibus, sed stupidis ct rcsolutis. Deinde a stupore vwu 
paruni rui-olU-cto idola qusMlam non imtnuiua quidetn ilia 
theoriaruin,8ed elegantiora ista, quae Buperficicm hictorin 
circumataut, excipit, quibus haustis tumcns ct sciuisojiliis- 
to, et brevitate (de illius a^talis more) tectus, urucula de- 
mum (at his placet) pandit, quorum ii K ijitcrprotes ha- 
beri ambiuiit ; cum revera nihil aliud ugat, quara aut so- 
phistk-a quiwlani ]ier abruptas tt sus}M'iisas sentenUM 
tradeits redarj^utioni subducat ; aut msticorum observ*' 
tionus su[K-rci!io dont-t. Atque lul hujus quidem viri in- 
stituta, Don tarn iiuprobaquani inutilia, pro.\inie (utetiain 
vulgo crcditur) acct-dit Cornelius Celsus, sed intentior 
sophbta, et hlstoria* inodificata; nioj^s obstrictus, idem 
moralem inoderatioiiom seientiae projfrcssibus nsiier- 
gens, et eirorura. extrcma amputans, non prima evelWus. 
Atqutr de istis verissima quidem biEC sunt. Nunc au- 
tern sdscitantcni te audio, fili, an non forte detcriorii, 
ut fit, voluere .' Prsesertim cum statua scientis sit sem- 

EiT fere Democraticiu 2 Au non tcnipu:;, veluti flumen, 
via et iiiilatn ad nw dwcxit, solida t*t gravia deniersit * 
Quid veteres ill! vurttatis inqui-sitore^ Heniclitus, Detno- 
critns, PythagoHLs, Aiiaxaj^'oras, Kinpedccles, et alJi, alie* 
nis, non propriis :icripti8 iioti i Quid denique de silentio 
et secretin antitiuitatis stattiis ? Ego; fili, ut tibi ex more 
meo (id est, usu tuo), respondeani, antiquitatis fragmen- 
tum unuiD aut altcrum (inventorum dico, non librorum) 
agnosco : idque ipsum tamen magia ut diligenfise et in- 
genuitatis specimen, quam scientite auctorLs. De iis ve- 
ro rebus, qua cum vestigiis suis aufngere, si iimuerem 
laboriosa esse ista conjectumrum ancupla, nee consenta- 
neum me ntilitates in posterum luunnnogcneri parantem 
ad antiquilatis philologiani retrogredi, sat .scio pro modes- 
tia tua acquicsccres. Venuntamen ut perspicere possis. 
quain res praisentes bifrontes vatw siut, quantqne et fu- 
tures et prsteritas coram sisfant, decrevi utriusque tern- 
poris tabulis (quae non tantum scientite decuisus et fluiw. 




m pro>-isns complettantiir) tibi gralificn- 
it'' Noijiu- fu hocnualesit (aiUcquam videas) augurtre. 
NttA'cnim cadit in te vera hujusce rci anticipatio: nee 
iti'lttTiitis afl manu3 tuos vonin*, rcquiras. Giatiiicor c-nim, 
^hcftifizn) qwibii^^am vcstruin hue in rcj fiU, et deUcutio- 
ribns spirifns coiicilio. Oiiinino scitntia ex naturae lu- 
rfmiepcteiida, non ex anllqiiitatis olwcuritatt! repctenda 
^it'' Nee wfert quid fm^tiini fuerit, illud vidcndumquid^ 
fieri pn^sit. ■ An tu, si rcgnum tibI amus ct ^ictori bell^j 
suhjugaturri traderetiir, (piarstioncs ucctcrcs utruni ma- 
jores tui illiul teniierint nccnc, ct gcncalogiarmu niniorcji 
5*oHcharwt Atqueliujc de ontiquitotis pcnetralibus dicUv, 
sunt. Dp istis vero sectarum dudbus, quos iioiniujiBti,^ 
et compluribus aliis id genm, facilis senteiitiaust, Erro-, 
ri varietas, ventati unitas competit. Ac nisi tt'inpor^m 
^iblitiee et provism ejusirodi ing-eniorimi pcrcgrinulioni- 
bus advcrsiorcs ex^titissent, multie ctiam aliic crrorum 
ottt fwissent peragratK, Immensum enim pclagua veii- 
tatis Insulnm circuniUut ; ct suptTsiint adhuc novic vcuto- 
niin idolonim injurite et disjectiones. Quinetiam iiudi- 
ustertius Bernardinus Tclcsius scenam conscendit, et fa- 
bulaii) nnvam egit, ncc plauaii celebrem, nee arguniento 

>elc'gonteni. An non vides, fill, turn eccentiicoruni et epi- 
.^clnium iugeniatorcB, turn terrx aurtgas, aiqua ct uuci- 
j^' phiEiiomcnonim advocatione gaudere ? Prorsus ita et, ■ 
in umversalil)us theoiiis fit. Nam veluti si quLs, lingua:, 
tahtum vernacula uti sciens (adverte, fill, nam simile est^ 
adin'odum) scripturani ignoti JMirmonis capiat, ubi paucu^ 
la quffidani vcrbaspatsim obacrvaiis sum linguic voca^, 
bull!) sono et literis Hnitima, ilia qmdem statim ac fidim^it 
ter ejnsdem esse significationis ponit (licet ab ea sxpius 
longissimerecedantJiposteaesiisinviecmcolLuisru'liqiium 
orationis sensum, multo ingenii labore, sed et multa liber- 
ta'te, dinnat : omnino tales et isti naturce interjiretcs in-- 
veniuhtur. Nam idoln quisque sua (non jam scena; tUoj, 
sed priEcipue fmi, et spccus) veluti linguasveniaculasditj,. 
yersas, ad historiam affcrenlcs, confcstim qua; simile ali- 
quid sonant, arripiuiit, csetera ex burum s^Tumciria in-, 
terprctantur. ^ _ ^ j^,..-^,'. 

' Atquc jam tempusest, fiH, ut nos recipiamus etexpie?^,^ 
ntiis,' utpotc qui tani profima et poHuta (licet importandi 

VOL. IX. K 



•242 iMPETt's rniLOsopnici. 

animo) attrcctnvcrimufi. Ego vero advci-sua istos omnca 
minora, quam pro ipsoium sontisEimo reatu, dixi. Tu 
tflmenfoilasse minus istam redargutionem intcUigis. Nam 
pro certo habeaa, fill, sententias istas, quas advcrsus islos 
tuli, nihil minus esse quaincontHmeliaiii. Ego enim non, 
lit Velleius apud Ciccronem, declamator ct philologus 
opiniones ciirsinri perstringeiw, ct magis abjiciens quam 
temgens, velut Agrippn, ncotericus homo, in istiusmodi 
senuonc ne nomiimndus quidem, sed trivialis scurra, et 
singula distorquens, et Insui propinnns (me miserum, qui 
liominum deffctu cum Ijmtis me coiilyrre neces&e habe- 
jim !), ita me gesKi. Verum sub mali^dicti velo miras nc- 
cui^ationum animas, et singidan artificio in singida fere 
verba contracla**, et reductas, et exquisitissima oculi acie 
in ipsa criininuni idcera directas ct vibratas postmodmti 
respiciens videbia. Atquc cum isti criminibus et rcatu 
vaJde inter se mbiti et implicati forent, tomen siiigulos in- 
diciis maxime propi-iis, iisdem autem capitalibus, reos fe- 
ci. Mens enim liumana, fili, reriim incursibus et obser- 
vationibus tiu'gida, varias admodum enoriini species nio- 
litur, et educit. Aristoteles vero velut unius est spceiei 
planta proccrior, sic et Pinto et alii deinceps. At confu- 
tationes particularcs requiris. Nie illud pcccatumftierit 
lar^ter in huniani generis fortunani auream pignus im- 
perii, si ego ad unibrnrum fugacissijnarum inaecutjonem 
deflecterem. Unum, fili, in medio ponendum est verita- 
tis lumen clarmn et radiosum, quod omnia collustret, el 
crrores universes momento dispcUat. Non infinni qiudam 
ct pallidi lycbni ad slngulos erroruirt et mcndacioriun an- 
gulos et sinus circumferendi sunt. Quale quod petebas 
detestare, fili, nam profanmn est I'alde. Subinde vero 
interrogantem te audio, Num qua; isti uuiversi asserue- 
lunt, omnia prorsusvana et falsa ftiere? Atqui, fili, infe- 
licitatem jam narras, eamque prodigiosan!, non ignoran- 
tiam. Nemo enim non quandoque in aliquod verum im- 
pingitur. Heraclitum, cum scientiam ab bominibus in 
mundis privatis, non in mmido comramii quasitam dice- 
ret, bene in philosophic introitu litasse video. Dcmo- 
critum, cum natmr© immensam varietatem et infinitam 
successioiiem tribuens, se e reglone sisferet cffiteroruni 
fere philosophorum, stcularitatibus deditissimorum^ et 



I 




IMPETUS I'JtlLOSOPniCI. 



Si*-! 



inancipionim consucluiJinis, et ]mc oppositiune utrumque 
nieiwlacium in sccollkleiulo perderet, etveriUtl inter ex- 
trcma nam quandam apcrirct, noii infelicitor pjiilosoplia- 
tujn esse icputo. Pythogorffi numeros etiaiu boiu onii- 
nis loco pono. Diiidnniiini Induui quod morom Anti- 
physin clixerit, laudo. Quiii ft EpiL-unim adversiis cau- 
aarum (iit loqiiuntur) per iiitcntiones et fines explicatlo- 
neni, dUputaiitrm licet ptieriliter, et philologice, tamen 
HOD iiivilus audio. Ktiam Pyrrhonem ct Acndcmicos 
vacillantes, ct e liiitre loqueutes, ct erga idola sc geren- 
tes veluti nniaturc-s quosdam morosos (qui aniasios suos 
aempor piubris afiiL-iunt, miiiquam desenint) animi ethi- 
i^futU j^ralia adhlbeo. Noc itninmto. Caeteros enim 
idota p«)i"sura agunt, lios vero in orbem ; quod jocosius 
»>st. Dcnique Paracelsuni et Severinuin cUin iantls cla- 
Jnoribus homines ad expevientiaj siiggeatum convocaut, 
prscconcs mihiesopttf. Quidigitur? Niun veritatia com- 
polfcs isli? Nihilo mimis. Et rusticorum, fUi, proverWa 
iioiiiiiQIa apposite ad veritateni dieuiitur. Sus rostro si 
forte hunii A Itteram impressen't. num propterea suspi- 
cabere integrani trafroxliara, veluti literam unam, ab ea 
posse dfscribi '.* Loiige alia est ratio, fili, veritatis, qua; 
c$t ex 6cientii£ aiialogia, alia qusc e\. idoli sectione enun- 
tiatur. ]Ua coastans et quota gcmina, hicc discors et so- 
litaria. Quod etlam in operibus fit. Pulvis torraento- 
nnn si ductu, non casu (ut loquuntur) et unpaetu inven- 
tiini fuisset, non solitariuiii, sed cum multa inventonim 
iiobiUuin (quae subcuudem meridiaiiuin cadunt) frequen- 
tia prodiisset. Sic et alia turn opera, turn posita. Quare 
monco, si forte idokim aliquod iiiicujus istorum meam, id 
est, rerum veritatem abquo in puucto secuerit, noli aut de 
iis majora, aut de me iuferiora cogitare, cum satis appa- 
rent ex reliquonini ignoratione ipsa ilia non ex scientiie 
analogia eos dixisse- Adliuc instos, fili, mini ergo uni- 
versas istorum chartas thuri et odoribus aniicula fieri ju- 
bes? Non illud dixcrini. Manet enim paulisper nliquia 
eorum luus, tenuis quidcm et angustus, et loiige alius 
quam in quem destinat® erant, ac nunc usurpantur, sed 
tnmoii aliquis. Adde et alias multas chartas illis celebri- 
tate obscurioreg, risu pripstantiores esse. Aristotelis et 
Platonis moraiia plerique miraiituv : sed Tacitus magia 

R 2 



•!44 



IMPETUS PHiLOSOPHlCl. 



vivas morum observationes spiral, Verum qua tandem 
utilitas ex cliartis capi possit, quEcque alia; aliLs utilitate 
antecetlant, qua;que minima pars sint cliartanun niiinera 
eoruni, quK ail mtei-pretationem natiirffi conferunt, suo 
loco dicetur. Postremo, fili, ita tc quafreiitem audio, 
Num tu te in istorum omnium lociiin sufficis ? Respon- 
debo, ntque id non dissimulanter, ct exintimosensumeo. 
Ego,fiUsuavissiine,tibisanctuui,casUmi,etle^timumcon- 
nubium cum rebus ipsis firraabo. Ex qua eonsuotudiiie 
(supra omnia epitlialamiorum vota) beatassimam prolem 
vere beroum(qui infinitas humanas necessitates, oiniiibns 
gipantibiis, moiistris, et tyraimis exltiosiores, subacturi 
sunt, et rebus vestris placidaui, et festam sccuritatem, 
et copiam conciliaturi) susclpies. Ego, vero, fili, s\ tc 
jam jam aiiimo ab idolis non repurgatOjVertiginosis expc- 
rientiiB ambagibus eommittereni, iieb tu dueem cito desi- 
derares. Idola autcra exuere simplici prftcc]>to nieo sine 
rerum notitia, ne, si velles maxime, posses. In (abulis 
nisi prioradeleveria, non alia insmpsens. In mente con- 
tra : nisi alia inscripseris, non priora dcleveris. Atque ut 
hoc fieri posset, ut idola hospitii exucres, tamen pericu- 
lum omiiino est, ut ab idolis vije non inltiatus obruare. 
Nimis duci assuevisti. Etiam Romm firmata semel ty- 
rannide semper postea sacramentum in senatua populique 
Komani nomen irritum ftiiL Couiide, fili, et da te nii- 
hi, ut te tibi reddani. 



^ 



DE INTERPRETATIONE NATUR.« 
PRO(EMIUM. 



Ego cum me ad utilitates humanaa natiim exisdmarem, 
et curam reipublicsB inter ea esse, quae public) ^unf juris, 
et velut undam aut auram omnibus patere interpretarer, 
et quid hominibus maxime con<Iucere posset qutesiri, et 
ad quid ipse a naturn optime faetus essem, delJberavi. In- 
veni autem nil tanti esse erga getms Iiunianum menti. 
quam novarum rerum et artium, quibua hominum vha ex- 



iMprrvs rmijosormct. 



SI5 



totatiir. invcntioocin et auctorameiitum. Nam ct \inxis 
teniporibus, apod bomines mde^, nidium reniin inveiito- 
res et monstratores consecratos fuisse, ct in d«orum nu- 
nieruni nptatos, amtnadverti : et acta horoum, qui vel ur- 
bcs condidenint, vd legiimiatores exstiierunt, \v\ jusla 
Dnperia exercuerunt, rel injustm doniinatioiH-s dcbella- 
rant, locomm ct temporum an^ustiis circumscripta esse 
notavi : rerum autem inventionem, licet iiiiiioris (wnip* 
sit 'res, ad universatitatis et aetemitatis rationcm mogb ac~ 
pontmoflatam psse ifiisui. Ante oraiiia veni >ii qiils non 
particularc aliquod inventum, licet magna; utiJitaus, eruat, 
sed in natura lumen occcndat, quod ortu i[>so ora>t renira, 
quffi res jam inventus contingunt, illustret, dein [wtulo post 
elevatiimabstnisissiiiw quitque patefamt et in conspec- 
tum dct, ia mihi humaiu in universum imperii jiropagatOT, 
libertatis vindex, nece<tiitatmjiesj>ngii:itor,visus est. Mc 
tpsum autem ad veritatis coiiteniplatioues, quam ad alia, 
magis febrefactiim deprehemli, ut qui mentem et ad re- 
nun similitudinem (quod maximum t-st) afjnoj>cenduni sa- 
tis mobilem.et ad dificreiitiarum subtilitatcs obsenandaa 
satb fixam ct intentam haberem, qui et qusrcndi deade- 
rium, et dubitandi patienti;km, et meditandi voluptatem, 
et aaserendi cunctationem, et resipiscendi facilitutem, et 
disponendi soUcitudinem tenereni, qmque nee novitatem 
affectarem, nee aiitiqnitatem adniirarer, et omnem iinpofr* 
tturam odisscni. Quare uaturnm meani cum vcritatc quan> 
dam familiaritatcm et cognationem habere judicavi. At- 
tamen cum genere et educatione i^bus ct>'iUbus imbutus 
essem, ct opinionibus aliquando, utpote adolescens, labe- 
factarer, et patriie me aliquid peculiare, quod noii ad om- 
nes alias partes ex aequo pertineat, debere putarein, ^I>c- 
Taremque me, si gradum aliquem honesimn in rcpublica 
obtinerem, maiore ingenii et industrias subsidio quae dea- 
tinaveram perfecturum. et attes ci\-iles didlcl, et qua de- 
bui modestia amicis meis, qui aliquid posscnt, salva ingc- 
Duitatc, mc commendavi. Accessit et iUud, quod ista, qua- 
liacunque sint, non ultra hujusce mortalis \-ita? conditio- 
nem ot culturam penetrant; subiit vcro spes me, natum 
religionis statu baud admodum prospero, posse, si ci^ilia 
munia obirem, et aliquid ad animaruni s;dutcm boni pro- 
juxaie. Scd cum atudium incum ainbitiyni deinitarelur, 



•2*^ ' ^iMPETrapmuisopmp^^^^^^^^^^ 

ct ffitas jum consisteret, ac valetudo affecto et malae tar- 
(litatis mete me admoiieret, et subiiide reputarcmiiie offi- 
cio meo ntillo modo satisfacerc, cum ea,per quae ipse ho- 
minibus per me prodesso possetn, omitterem, et ad ea, 
quffi ex alieno arbitrio peiiderent, me applicarcm, ab illis 
cogitationibus me prorsus alienavi, et in hoc opus ex pri- 
ore decreto me totnni recepi ; ncc inihi aiiinium minuit, 
quod ejus, qua nunc iti iisii est, doctrinas ct eniditionia 
oeclinationem quandam et ruiuam in temporuni statu pro- 
spicio; tamt'tsi enim barbarormn inciirsionos non metuam 
(nisi forte iniperiuni Hispanuni se corroboraverit, et alios 
arniis, se onere oppresstrit et debilitarit), tamen ex bellu 
civiUbus (qu.T luilii ^-identiir, propter mores quosdain, non 
ita prideni introcKictos, multas regiones peragratiira) ct ' 
ex sectarmnmalignitate.ctexcomiwndiariis istis artificiis 
et cautelis, qute in eniditionis locum eurrcpseriint, non mi- 
nor in literas et scieutias procclla ^idtbatur iuipenderc. 
Nee typograpbormnofficina his mails sufficerequeat At- I 
que ista quidem imbellis doctriiia, qiiw otio abtur,pr«mio 
et laude efflorescit, quje vehemenfciam opinionis non sus- 
tinet, et nrtificiis et imposturis eluditur, iis quae dm im- , 
pedimentis obvuitur. Longe alia ratio est sciential, cujus 
digiiitas \itilitatibu9 et operibus munitur. Ac de tempo- 
rum injiu-iis fere Becurus sum, de boniinuni vero injuriis 
nonlaboro. Si quis enim meniiris altum sapere dical, re- . 
spondeosimpliciter.in civil ibusrebusesseniodestia; locum; 
in contemplationibus veritati. Si quis vero opera statim ca* 
igat, aio sine omni impostura, me, bomincm non senem vo- 
letudjnarium, civilibus studiis iniplicatum, rem omnium 
obscurissimam sine duce ac luce aggresBum, satis profe- 
cisse, si macltinani ipsam ac fabricam exstruxcrira, licet 
earn non exercuerim aut moveriiu. Ac eodem candore 
profiteor.interpretationcm nature legitimam in primo ad- 
scensu, anfequam ad gradum certum generalium perven- 
tum sit, ab omni applicatione ad opera puiom ac sejonc- 
tam servari debere. Quin et eos omnes, qui cxperieutiiB 
se undis abqua ex parte dediderunt, cum animo paruni 
firmi, aut ostentationis cupidi essent, in iutroitu operum 
pignora intempestive investigasse, et inde esturbatos, et 
nauCragos fuisse scio. Si quis autem poUidtationes sal- 
tern particuiares requirat, is noverit homin&s per earn. 




UfPETUS PUILOSOFHICI. 



247 



que nunc in usu eat, scientiam^ ne satis doctos ad optan- 
dum quidem esse. Quod autem minoris momenti res 
est, si qois ex politids judicium suum in istiasmodi re in- 
serere prsesumatj quibus moris est ex persons calculis 
singula aestimare, vel ex similis conatus exemplis conjec- 
turam &cere, iUi dictum toIo et illud vetus, claudum in 
via, cursorem extra viam antevertere, et de exemplis non 
cogitandum, rem enim sine exemplo esse. Publicandi 
autem ista ratio ea est, ut quae ad ingeniorum correspon- 
dentias captandas, et mentiimi areas purgandas pertinent, 
edantur in vulgus et per ora volitent ; reliqua per manus 
tradantur cum electione et judicio. Nee me latet, ua- 
tatum et tritum esse impostorum artificium, ut qusedam 
a vulgo secemant, nihilo iis ineptiis, quas vulgo propi- 
nant, meliora. Sed ego sine omni impostura ex provi- 
dentia sana prospicio ipsam interpretationis formulam, 
et inventa per eandem, intra legitima et optata ingenia 
dausa, vegetiora et munitiora futura. Ipse vero alieno 
periciJo ista molior. Mihi enim nil eorum, quge ab ex- 
ternispendent,.cordi est. Neque enim famas auceps sum, 
nee luEresiarcbarum more sectam condere gratum habeo, 
et privatum aliquod emolumentum ex tanta molitione 
captare ridiculum et turpe duco. Mihi suiHcit meriti con- 
scientia, et ipsa ilia rerum effeciio, cui ne fortuna ipsa in- 
tercedere possit. 



.tr na.l I .nlil I 



.lljj'l tcllu 



DB 



r 



, PRlNCiPIIS ATQUE ORIGINIBUS 






SECUNDUM FABLLAS CUPIDINIS ET CCELI : 

PARMENIDIS ET TELESII, 
DEMOCRITI 

PHILOSOPHIA, 

TRACTATA IN FABULA. 
DE CUPID INE. 



•QvjE deCupidine siveAmore abantiquiameraoratasunt, 
'ineandem personam convenire non possunt; quin etiain 
ab ipsis ponunturCupidines duo, et longo sane intxirvallo 
discrepaiitcs; cum unus ex iis Deorum antiquissiiims, 
alter uatu minimus fiiisse diceretui". Atque de ajitiqiio 
ilio nobis in prsesentia sermo est. Narrant itaque Anio- 
rem ilium omnium Deorum fuisse antiquisaimum atque 
adeo omnium rerum, excepto Chao, quod ei coEevum pcr- 
hibctur. Atque Amor iste prorsus sine parente introdu- 
citur. Ipse autem cum Coelo mistus, ct deos et res uni- 
versas prog^nuit. A uonnullis tamen ovo prognatus m- 
cubante Noctc traditusest. Ejus rero attributa pomm- 
tur diversji, ut sit iiifans perpetuus, cacus. nudus, alatus, 
Sagittarius. Vis autcm ejus praecipua, et propria, ad cor- 
pora unienda valet: etiam clavessetheris, maris, et temc ci 
dcferebantur. Fingitur quoque et celebratur alter Cupido 
minor. Veneris filius, in quem attributa anriquioris trans- 
feruntur, et propria multa adjiciuntur. 

Fabula iata, cum sequeuti de Coelo, bre>i parabolie 
complexu proponerevideturdoctrinamde principiis rerum 
et inundi originibus, non multum dissidentem ab ea phi- 
losopliia, quam Democritus exliibuit ; nisi quod videatur 
aliquanto mag^s severa, et sobria, et perpurgata. Ejus 
enim nri, licet acutissimi etdiligentissum, contemplationes 




PARMENIDlfi, TELBSIl, ETC. PHILOSOPHIA. 24D 

glisceboiit tiuncn, ct mudum teiicrc nescicc eraiit, nee se 
Efltis stringebant aut sustineb«mt. Atqueetiam hac ipsa 
j^jicita, quie in parabola cleUtescunt,qiinnivi9 paulo emeii- 
oatiora, talia sunt, qualia esse possunt ilia, qua^ ab iiitel- 
lectu sibi pennisso, nee ab expcrientia continenter et gra- 
datdm sublevato, profecta videntur ; nam illud vitium ex- 
istiniainus etiam prisca secula occupasse. In priniis autem 
intelligcndum est, qiuc hie afferuntur, conclusa et prolata 
esse ex auctoritate nitionis humantE solummodo, et scnsus 
fidcm secuta; cujus jampridemcessttntiaet deficientia ora- 
cula merito rejiciimtur, postquam meliora et certiora mor- 
talibus ex parte verbi diviru afiidserint. Itaque Chaos 
illud, quod Cupidini coaevum erat, massajn aive congre- 
gationem mateiiae inconditam sigiiificabat. Materia au- 
tem ipsa, atqiie \'is et natum ejus, denique principia re- 
rum in Cupidine ipso adumbrata erant. Ille iutroducitur 
sine parente, id est, sine causa: causa enim efTectus velud 
parens est; idque in tropis farailiare ct fere perpetuum 
est, ut parens et proles causam et effectum dcnotent : 
matenEe autem prims, et virtutis atque actioni^ propriae 
ejus causa nidla esse potest iii natura (Deum enim semper 
excipimus) niliil enim hac ipsa prius. Itaque cificiens 
nulla, nee aUquid naturae notiiis; ergo nee gcnug, nee 
forma. Quamobrem quaecunque taudeni sit ilia materia, 
atque ejus vis et operatic, res positiva est et surda, atque 
prorsus ut invenitur accipienda, nee ex pnenotione aliqua 
judicanda. Etenim modus si sciri detur, tamen per causam 
sciri non potest, cum sit post Deum causa causarum ipsa 
incausabilis. Est enim terminus quidam verug ct cert us 
causarum m natura ; atque aique impcriti eat et leviter 
philosopliantis, cum ad ultimam naturae vim et ]egem 
poaitivam ventum £it, causam ejus requirere autfingere; 
ac in lis, qu% subordinata sunt, causam non desiderare. 
Quare Cupido ab antiquis sapientibus ponitur in parabola 
sine parente, id est, sine causa. Neque nihil in hoe est; 
imo liaud scimus an non res omnium maxima. Nil enim 
plulosophiamper£equecorrupit,ac illainquisitioparentum 
Cupidinis ; Jjoc est, quod philosophi principia rerum, 
quemadniodum in natmra inveniunlur, non recepenmt et 
amplexi sunt, ut doctrinam quandam positivam, et tan- 
quam fide expcrimcntali ; sed potius ex legibus sermo- 



-S50 



PAHMESIDIS, TKLE8II, 




num, et ex dialccticis et mathematicis coiiclusiunculis, 
itque ex communibua imtionibus, et hujusino<U nien- 
-tis extra naturam expatiationibus, ea deduxenmt. Itaque 
philcsophanti quasi porpetiio hoc ajunio jiffitandxira 
«st, non esse parentes C'upuHiii, ne forte intelleetus ad 
■inania dofloctnt; quia in hujusmodi ]}erceplioi)i!)Us uni- 
Tersalibus pliscit animus h\imaiius, et rebus ct se ipso 
«l)utitur, et dum ad ulteriora tendit, ad proximiora reci- 
■diL Cum eniin, propter anguatins suas, iis, quie farailia- 
riter occurrunt^ et qua; mm et subito mentera subire et 
ferire possimt, maxime raovcri consuerit ; fit ut cum ad 
ca, qua? secundum experientiam inaxime universalia suiit, 
■se extenderit, et nihilomiuus acquiescere nolit ; tiini de- 
Tnum tanquam adhuc notiora appetens, ad ea, quve ip- 
sum plurimum affecerint, aut illaqucaveriiit, se vertit, ct 
ca ut magis causativa et demonstrativa, quam ipsa ilia 
universalia, sibi fin^^it. 

Itaquo quod prima renim essentia, vis et Cupido sine 
causa sit, jam dictuni est. De modo vero ejus rei (quas 
causam iion recipit) videndum. Modus autem et ipse 
quoque perobscunis est : idque a parabola ipsa monemur, 
ubi eleganter fingitm* Cupido.ovunt Nocte incubante ex- ' 
clusum. Certe sanctus pliilosophus ita pronuntiat i ] 
* Cuncta fecit Deus pulchra tcmpestatibus suis, et mun- , 
dum tradidit disputationibus eorura; ita tameu ut non 
inreniat homo opus quod operatus est Deus a priiicipio 
Usque ad iinem.' Lex enim summa cssentise atque naiu- 1 
rffi, quae vicissitudincs rcnim secat et percurrit (id quod ex 
verbomm complexu describi \idetur; ' opus quod ope- 
ratiisest Dcusaprineipio usque ad (inem'),vis scilicetpri- 
mis particulis a Deo indita, ex cujus multipiicatione omnia 
rerum varietas emer^at et confletur, cogitationcm mor- 
lalium ]»erstrinf»ere potest, suhiro \\x potest. Aptissime 
autem refertur illud de ovo Noctis ad demonstrationes 
per quas Cn-pido isle in luccni cditur. Quse enim per 
ftflirniati%'a8 concluduntur, videntur partus luds ; qu» ! 
vero per negativas ct exclusiones, ea tanquam a tcncbris 
ct nocte exprinauntur et educuntur. Est outfm isle 
Cupido vere onim exclusum a Nocte ; notitia enrm ejus 
(qua; omnino haheri potest) procedit per exclusiones et 
negati^ as. I'robatio autem pet esclusionem facta, quse-.J 



ET DEMOCRITI PniLOSOPmA. 351 

clam ignoratio est, et laiiqimm nox. quoad id quotl tii- 
cludinir. Quare praiclnre Dcmocritus atonios sivc scmina, 
atque eorum ■virtutem, nuUius rci similia, que sub scnsum 
caaere posset, asseruit; set! ea prorsus cajca ct clandes- 
tina iiatiirauisignit. Itaquetle ipsispronuntiavit: 

— Neque simt igni siraulsta, noquc ulli 
PnetCTf a reii, qute corpora iiiittero \K>»Hit 
Hcnsibus, ct nostros adjectu tAtigerc tactiis. < 

LUCR. i. 688. I 
'■- I 

Et rursus de virtute eorum : 

At primonlia gigniindiK in rehiis oporlet 

NiiUiratn i-lundt-:! uii»iii cii-aiiiHjUf adtiibere, 

Fmincnt nc quid, quod contra pugnct et obetct. ' 

tB. 77e " 

Itaque atomi ncque i^is seintillis, nequc aquae fpittls, 
iieque auiic bullis, uequo pulveiJs granis, neque s()iritus 
aut ffitheris miiiutiis, siuiiles sunt. Neque vis at fonna 
eorum aut grave qiiiddnm est aut levc, aut calidum aut 
frigidum, aut deusuui aut raruni, aut durum aut moUe, 
qualia in corporibus grandioiibus inveniuntur; cum istae 
virtiites, et veliqua; id genus composite sint ct conflatte. 
Neque similiter luotus iiaturnlis atomi, aut raotus iUe est 
descensus, qui a]>peUatur naturalis, aut niotus illi oppo- 
situs (plagffi) aut motns expansionis et contractionJs, aut 
motus irapulsioiiis et nexus, aut motua rotationis ccelesti- 
uni, autquispiain ex aliis motibusgrandiorum, ^simpliclter. 
Atque iiiliiluminua et in coqiore, atomi elemcuta omnium 
corporum, et iu motu et virtute atomi iiiitia omnium 
motuum et virtutum insunt. Venmtamen in hoc ipso, 
nimurura de motu atomi, collato ad raotum grandionmi, 
philosophia parabola* a philosophia Democriti dissentire 
videtur. Democritus ciiini non omnino parabola; tantum, 
sedet sibi quoque impar, ct fcrc contrarms rejieritur in m, 
qua:; ninpHus ab eo circa hoc dicta sunt Dcbuit cnim mo- 
lum hetxrogencuni atomo tribuere non minus, quam cor- 
pus hcterogCDCum etvirtutem heterogeneam. Verum ille 
motus duos, descenyiis gravium, et adscengus le\ium, 
(quern per pltgam slve percuteionem magis giavium pel- 



I "iJii 



lendo miiuis pravia in supt^rius exjiedicbsit), 
; motiba^ gnindioruiii, quos atomo ut primitivos commii* , 
f ;iiicaret. Parabola auteni heterogeream et exclusirtnem , 
' ubique tiietur, tam substantia quam niotu. At parabola 
ultcrius innuit, harum, de quibns disimUfi. exclusionuni 
■ finem aliquem et modum esse : neque enim perpetuo nox 
inciibat- Atque Dei certe proprium est, cum do ejus Da- 
tura inquiritur per sonsura, ut cxclusioiies in aJfirmativls 
non terminentur. Alia vero cAt Lujus rei ratio, ea scilicet ' 
ut post debitiis exclusioiios et negationes, aliquid affiiine- 
tur, et constituatur, et ut o>Tim quasi a teinpeativa eti 
matura iucubatione excludatur ; neque tantum ovum ex- \ 
cludatur Nocte, scd etiam ex ovo excludatur persona 
Cupidinis ; hoc est, ut Hon tantum educotur et extrahnlur | 
hujusce rei notio qusdara ex ignomtione, veriun etiam , 
notio distincta et confusa. Atque de demonstrationibus, 
quales ere circa materiam priniam esse possint, ban: ha- , 
buimus, qufE eiun sensu parabola; maxirae convenire arbi- i 
tramur. Veniendum igitur ad Ciipidinem ipsum,muteriaiii 
scihcet primam, et dotes ejus, quas tauta circunistat nox ; 
et videndum quid parabola ad illam lucis aSerat. Neque ' 
nos fiigit, opiniones hujusmodi duras et fere incredibilea 
ad hominum sensus et cogitatioiies accedere. Atque ejus j 
certe rei periculum jam factum esse plaiie cenumus in.] 
hac ipsa Democriti philosophia de atximis, quae quia paulo 
acutius et altius in naturara penetrabat, et a comniuuibus 
notionibus erat remotior, a vulgo pucriliter nccipiebatur ; i 
sed Gt philosophiarum aliarum, quae ad vulgi captiim ma- 
gis accedebant, disputationibus, tanquam ventis, agitata, | 
et fere exstincta eat. Et tamen etiam ille vir suis tcm- , 
poribus summa admiratione floruit, et Pentatldif^ dictum 
est ob multiplicem scientiam, et inter omnes philosophos, 
omnium consensu, maxime physicus est habitus, ut magi 
quoque nomen obtineret. Neque Aristotelis pugnie et 
dimieationes (qui Ottomannorum more de regno sue phi- 
losophiie anxius erat, nisi fratres tniddasset; cui etiam 
curjB erat, ut ex ejus verbis liquet, ne quid posteri scilicet 
dubitarent) tantum sua liolentia, nee etiam Platonis ma- 
jestas et solennia tantum reverentia potuerunt. ut philo- 
sophiara banc Democriti delerent. Sed dum ilia Aristo- 
teUs et Platonis strepitu et pompa pi'ofessoria in ficboUs 



ET DEMOCRITI PHII.OgOPHtA. 



to3 



circiimsonarcnt et cclcbrarcntur, hicc ipsa Deniocriti opud 
Kapieiuiores, et contcm]>lationun) silendactardiiaiLrctiuH 
complexoK, in inagno honore erat. Certe in seciilis illis 
Romaiun doctrinas ilUt Uemocriti et mamit et placuit ; 
cum Cicero v^ua ^'iii nbique sununa cum laude menttoneni 
faciHt, et nan ita multo post prteconium illud poctae, qui 
videtur ex tcmporis sui judicio (ut solent illi) de eo locu- 
lus esse, conscriptum sit ct exstet. 

— Cujus pruck'ntia tnonHtrat 
Magnos posse viro3, ct magna extmpla daturos, 
Vcrvevum iii patria craesoquc sub ol-re iiasci. 

3VV. SAT. X. 48. 

Itoque non Aristoteles aut Plato, sed Genscricus et Attila 
et barliari banc pliilosopbiam pesyundederunt. Turn 
eniin, postquam doctrina humana naufragiuin perpessa 
esset, tabulae ista? Aristutelicse et Platonics philosopbia;, 
tanquam materia; cujusdara leviuris et magb inflate, scr- 
vatx sunt, et ad nos putYeiierunt, dum magis solida iiier- 
gerentur^ et in oblivioiiem fere venirent. Nobis vera dijpia 
videtur Democriti pbilosopbia, qus a neglectu vin<ticetur, 
praesertim quoudo cum auctoritate prisci secuU in pluri- 
mis conseutiat. Prime itaque describitur Cupido ut per- 
sona qufedam ; eique attribuuntur infantia, alse, sagitts^ 
alia, de quibiu :>igiltatint postea dicemus. Sed hoc intenm 
Mimimus ; antiquos proposuisse niateriam primam (qualis 
rerum principium esse potest) formatam et dotatam, non 
abstraetam, potentialem, informem. Atque certe materia 
ilia spoliata, et passivo, prorsus humanas mentis coraraen- 
tura quoddam videtur, atque inde ortum, quia intellectui 
humano ilia maxime esse videntur, quae ipse potissimura 
haunt, et quibus ipse piuiimum afificitur. Itaque fit ut 
fomioe (quas vocant) magis existere videantur, quam aut 
materia, aut actio : quod ilia latet, hsecfiuit; altera noa 
tam fortjter impiiigitur, altera non tam constanter inha?- 
ret. Ima^nes autem illiB, contra, et maiiifestfB et con- 
stantes putantur ; adco ut materia ilia prima et communis 
tanquam accessorium quiddam videatur, ct loco sulTulct- 
menti ; actio autcm quievis tanquam emanatio tantum a 
forma; atque prorsus prima; partes formis deterantur. 
Atque tunc fluxisse videtur fomianun et idearum regtium 



254 



PAHHENIDIS, TELESfl, 



in cssentus, materia scilicet addita (juadam plmntostic 
Aucta ctiani suut ista siiperittittoiie iioimulia (errorenvj 
iiitcmperantiain, ut At, secuta)et idex aKNtracta>quoquQJ 
introducUe, et earutn difpiitates ; tanta coufidentja e|| 
majestate, ut cohors sonuiiaiitium vigihuitcs ftirc o|)pr 
sent. Venim ista ut plunmum cviuiiiiTiuit, licet alicui,] 
nostro hoc seculo, curae fiicrit, ea sponte incliuantio, ful-j 
cire et exeitare majore ausu (ut nobis vidctur) quam] 
fructu. Venini quam pra'ter ralionem materia abstractaj 
prind])iuii) pmiatiir (nisi obsteiit prajjndicia), iacile per-j 
spicitur. Forinas siqui<Icm sejmratfus quidani actu sub-j 
fiistcri; posnenmt, nuitt;rinni scparatani nemo; ne ex iis»,( 
qui cam ut priucipiuni adhtbucnait; atquc c.\ rebus pban-| 
tasticis ciitia comtitucre durum \-idetur ac pervcnsiunJ 
Deque iiiquisitioni dc prineipiis consonum. Neque eniinj 
queeritur qiiomudo nalurain entium cominodi^sime co^^ 
tatioue coinplectainur, aut distiiiguainu.s, sed qus sint ' 
vere entia primU et uiaxinic MuipHcia, ex quibii.-^ ca^terft 
deriventur. Primuni autem ens non minus vere deb*^tJ 
existerc, quam qme ex eo fluunt, quodainmodo uiagts, 
Aulhupostnton enim est, et per hoc reliqua. At qua; di* j 
cuntur dc materia ilia abstracta, non multo meliora sunt, ' 

3uam si quia mundum et res ex categoriis et bujusmodi] 
ialecticis notionibiis, fanquam cxprincipiis, fieri ashcraL 
Paium enim interest, utrum quia mundum iU-ri ex maleria 
ct forma, et privatione dtcat, an ex siikstantia et quolila* 
tibus contrariis. Sed omncs fei*e anliqui, Empedocles, 
Anaxagpras, Anaxinienes, Heraclitus, Demociitus, de | 
materia prima in cicteris dissidentes, in hoc convenerunt, 
quod materinm activam, forma nonnnila, et formam suara 
dispensantcni, atque intra sc principiuni motus habentein, 
posuerunt, Neque aliter cuiquam opinari licebit, qui non 
esi)enentia; plane desertor esse velit. Itaque hi omnea 
mentem rebus submiserunt. At Flato umnduni cogita- 
tionibus, Aristoteles vero etiam co^tationes verbis, adju- 
dicarunt ; vergeiitibus etlain turn hominum studiis ad dis- 
putationes et sennones, et veritatis inqulsitionem severi- 
orem missam facientibus. Quare hujnsmodi placita magis 
toto genere repreiiendenda quam proprie coufutamla vi- 
dentur. Sunt enim eornm, qui muttum loqui %-o]unt, et 
paium scire. Atque absti-acta iata materia est materia 



ET IlEHOCRITI PHILOSOPHIA. 255 

disputadoniun, non uraversi. Venim rite et ordine phi- 
losophanti, naturae plane facienda est dissectio non abstrac- 
tio (qui autem secare earn nolunt, abstrahere coguntur), 
atque omnino materia prima pouenda est conjuncta cum 
forma prima, ac etiam cum principio motus primo, ut in- 
venitur. Nam et motus quoque abstractio infinitas phan- 
tasias peperit/de animis, vitis, et similibus, ac si iis per 
materiam et formam non satisiieret, sed ex suis propriis 
penderent ilia principiis, Sed hac tria nullo modo dis- 
cerpenda,sed tantummodo distinguenda ; atque asserenda 
materia (qualiscunque ea sit) ita omata, et apparata, et 
formata, ut omnis virtus, essentia, actio, atque motus na- 
turalis ejus consecutio et emanatio esse possit. Neque 
propterea metuendum, ne res torpeant, aut varietas ista, 
quam cernimus, explicari non possit, ut postea docebimus. 
Atque quod materia prima forma nonnulla sit, demon- 
stratur a parabola in hoc, quod Cupidinis est persona 
quasdam. Ita tamen ut materia ex toto sive massa materiie 
quondam informis fuerit : chaos enim informe ; Cupido 
persona queedam. Atque hsec cum sacris literis optime 
conveniunt. Neque enim scriptum est, quod Deus hylen 
in principio creavit, sed coelum et terram. 

Subjungitur etiam descriptio nonnulla status rerum, 
qualis fuerit ante opera dierum, in qua distincta mentio 
fit terrse et aquae, quje sunt nomina formarum ; sed tar 
men quod massa secundum totum erat infornus. Verum 
introducitur in parabolam Cupido ita personatus, ut sit 
tamen nudus. Itaque post illos, qui materiam ponunt 
abstractam, proxime (sed in contrarium) peccant illi, qui 
earn ponunt non exutam. Atque de hac re quaedam ad- 
spersimus in iis, quffi de demonstrationibus, quales in ma- 
teriam primam conveniant, et de heterogenea ipsius ma* 
terife a nobis jam dicta sunt. At hie, quem nunc ingre- 
diemur, est proprius ejus rei tractandas locus. Viden- 
dum ergo ex iis, qui principia rerum in materia formata 
fimdaverunt, quinam sint illi, qui formam materiae tribu- 
erint nativam et nudam, et qui rursus superjusam et in- 
dutfua. Invaiiuntur autem omnino quatuor opinantium 
seetffi. Prima est eonmi, qui unum quippiam asaerun< 
rerum prineipium, diver»tatem autoaisentium consrituuftt 
ia ufttura c^usdem prlncipii fluxa et di^nsabili. SiseUn-^ 



ffS6 



PAHHENIDlS, TELEBir, 



(la eorum, qui principium rerum ponunt substantia uni' 
cum, idque fixuiu ct invariabile, di\erj.itatem entium de-i 
d\iamt per hujusmodi principii dirersaa magnitudines, fi^j 
giiroA, et posituras. Tertia eorum, qui plura constituunt . 
renun printipia ; et diversitatem entium poiiuut ineo-* 
rum tempernmento et mistione. Qusrta eorum, qtu in-| 
fmila aut snltem nuinerosa constituunt rerum principb,'! 
sed specifitata rt effiffiHta ; quibus nihil opus ut commi-' 
niscanturaliquid, quod res deducat ad multiplex, cum nn-j 
turam jam a principio dlsgregent. Inter qiios sccimdi 
secta nobis vidctur solumniodo Cuptdinem exhibere, uti 
cat, nativum et exutum. Prima vero introducit eum tiu>- ! 
quam velo discretum. Tertia tniiicntum. Quarta etiam"! 
clilamydatmu et fere sub larvx Atque de singiilis pau-'| 
ca dicemus ad meliorem parabolie cxplicationeni. Primo'l 
igitur ex iia, qui mium rernm principium statuerunt, ne- 
mincm invcnimus, qui iilud dc terra aifirmaret. Obsta- 
bat scilicet terrtc natura quicta, et terpens, et minime ac-j 
tivo, sed ceeli et ignis et reliquorum patiens; ne id eui-j 
piam in mentem veniret asserere. Attamen prisca sapi-1 
entia Terrara proximam a Chao ponit, Ccelique primo 
parentem, deinde nuptam ; ex quo conjugio omnia. Ne- , 
que propterea hoc accipiendum, ac si veteres uuquam sta- ' 
tuissent terram principium essentia ; sed principium v<J ' 
originem potius schematismi sive systematis. Itnque banc ' 
rem nd parabolam sequentem de ccelo rejicimus ; ubi de 
originibus inquiremus; quie est inquisitio ad illam de, 
principiis posterior. 

At Thalee aquam principium rerum posuit. Vidcbat 
enim materiam praecipue dispensari in bumido, humiduni 
in aqua. Consentaneum autem esse illud rerum princi- 
pium ponere, in quo virtutes entium et \igores, praser- 
tim elementa gencrationum et instaurationum, potisai- 
mum invenirentur. Genituram animalium bumidom; 
etiam plantarum semina et nuclea, quamdiu ^'egetarent, 
nee effteta essent, tenera et mollia. Metalla quoque li- ' 
quescere et flucre, et esse tanquam terrae succos concre- 
tes, vel potius aquas quasdam minerales. Terram ipsiun 
imbribus aut irrigatione flunorum foecundari et instaura- ' 
ri, nihilque aliud videri terram et limum, quam feces et 
fedimeuta aque. At aerem plaobsime esse aquee oxspi- 



^^^^ ET U^UUCRITI PHILOSOPniA. SjBI* 

TAtJoiipm atx]ue cxpansioiieiu. Qitin et i^ncm ipsum uon,, 
o(Hi^i|)i, ncque omiiino diiniru aut ali, pi^i ex huoiido et, 
per humiduni. i^iD^uedinem aiiteni illaiu luuniiU, in qim 
ilamma et igiiU siuteiitantur ct vivunt, ntleri quandam 
aquae maturitatem et concoctioncm. Corpus rui-sus et 
uiolem aquae per universum, ut tbniitemconiinuncm>clis- 
pertifL Oceanum terrae circumfundi: vim ina\imam 
aquarum dulciuro subtcrraiwum, utide faiiteset fluvii, qui 
venarum instar Jiquas [ter tertm et fiiciem et visci-ra dts 
jwrt^it. At ininicmiis vnporuin ct aqunrum con/!^<.'^ati- 
oncs insupemU esse, iitquc alism quatidara aquarum uni- 
veratatem, utpoto a qua iuferiorps aquffi, atque adco occar 
nus ipse, reparentur ct reficiantur: etiam ignes ccelcatea 
existimabat aqujw illas ot vaiiores depaacere ; neque enim 
aut vine ultuv!rito suUititore, aut aliunde ali posse : %u- 
ram autem aiiuie, quse in ejus particidis (^ttis videlicet) 
cemitur, eandem cum figura universi esse, lotimdani 
nempe et splisricain ; qutn et uiidulntlonem aqute ctiain 
in aere'et flammanotari etconspici ; motunidcnique aqiijfi 
habilem, nee tor])escentem, nee pra:festlnam : uumerosis- 
simam autem piscium et aquatilium geuei'otioneHQ. Scd 
Anaxiinenes aerem dek^git, quod unum esset roruin prin- 
cipium. Nam si moles in constituendis rerum principiis 
s]»ectanda sit, videtur aer longe maxima univei'si ajjatia 
occupare. Nisi enim detur vacuum separafmu, aut re- 
cipiatur superatitio illade heterogenca cnJestiupi ctaub- 
lunarium ; quicquid a i^lobo ten-a; ad uUima cwlicsten- 
ditur spatii, atque nstrum aut meteorum non est, aerea 
substantia compleri videtur. Atque globj terrestris do- 
miciliuni instar puncti ad cceli ambitum censetux". In 
ffithere vero ipso, quautula portio in stellis conspergitur ? 
Cum in citimis sphairts sing'ulaz con!>piciantur, in ultima 
licet ingonsearmn numerus sit, tamcn pr« spatiis intcr- 
atcllaribuM, esi^uum quiddam spatii sidereum appareat ; 
ut omnia tnnquam in vastissimo acris pclago natare vidc- 
antur. Neqiie parva est ea portio aeris et spiritus, qua; 
in aquis ct ca\'is terra; locis sedem ct moram habet ; unde 
aquae Huorem suum recipiunt. Quin etextenduntur quan- 
doque et iutumescunt ; terrai autem nou solum porosltas 
sua accidit, sud ctiom tremorcs et concussioucs, evidentia 
signa venti ct aerls inclusi. Quod si media quscdam no* 

VOL. IX. S 



358 



PAKMF.NT»1S, TELESII, 



(ura sit propria principioruui, ut tantie vwrietatris pnssiffl 
esse sHscei>ti\a ; ea ]>rorsiis in acre repeiiri videiur. Estfl 
fuini aer taiiqiiam commune rerum vinculinn, mm tantuinH 
(juia ubiquc prffisto est, etsuccedil, et vacua possidct, »f(M 
imiko niJigis quod vidftur esse natursje cujuadam mcdiaofl 
ct adiaplioi-a;. Hoc enim corpius iUud eat, quod hicein,-fl 
opacitatem, omniumque colonira tiiieturas, et umbraruiM 
eclipses excipit et veliit ; quod sononim etiara liamiontfl 
covuni, et (quod imdto niajiis est) articulatorum impre*Ji 
Moneset si<^natui'as inotuaccurntisi-itnodiscnniinat; quodfl 
odonmi difibrcntins, non tantuni gciicrolcs illas suuYia eS 
fcetidi, fcravis, acuti, ct ftimiliuin, scd proprias et specifica- 
tas, rosjc, viola*, sulit nee conf'undit ; quod ad cclebix'set 
potentissinias lUasqualitates calidi, frig-idi, ctiam humidi, 
sicci, ([uodatnmodo a?quum se |)i'iebet, in c|uo vapores 
aquei, halitm jiingues, Bpirltns saliiun, metalloruin fiuni, 
siispensa volant Denique in quo radii cctlestest et aro 
tiores ri;i'um consensus et disc-ovdia', s(;creto eommeant, 
et obmurmuruHt, ut sit aer veluti Chaos secundum, in quo 
tot rerum semina agant, crrent, tentent, utque experlan- 
tur. PostreniOj si \\m genialem et \ivificantem in rebus 
consulas, quse ad rerum priiicipia manuducat eaque maui- 
featet, etiam a«ris potiores partes esbc vidcntur ; adco ut 
neriset spiritus ct aiiituiE vocabula usu iioiniuttquani con- 
fundantur. Idque merito cum vitse paulo aduUioris (cx- 
ceptis ^«cilicct nuliuienti); illisvitffi in i-mbryonibus otovis) 
retpiratio aliqua comes s-lt vcliui iiidi\iduus ; adeo ut pis- 
CC5, concieta et conglaeiata aquarum su|)erficie, siifTocen- 
tur. £tiam ignLs i[}se, nisi al> aura circumfiisa animetur, 
cstinguitur, nihilque aliud videtur, quam aer altritus, 
irritutus et inccnsud ; quemadmodum aqua e contra nderi 
possit aeiis coagulura et reeeptns. Etiam terrani per- 
petuo aevem exhalare, neque ut per aquam in formam 
aeris transituni fiiciat opus habere. Heraclitus vero magis 
acutus, sed minus crcdibilis, ignem rerum priucipimn po- 
suit. Neque enim natm-om mediam, quat maximc vaga 
et eorrujjtibilis esse solet, sed naturam summam ct per- 
fectam, qua? corruptionis et alterattonis terminus quioant 
at, ad rerum priucipia constituenda quajsivit. Videbat 
autem maximam renmi varietatem ct pcrturbationem in 
corporibus solidis ei consistcutibns invcniri. Talia enim 



i 




KT DEMOCHITI PHILOSOIMItA. 



259 



corpora orffanicn essft possunt, et vcl iiti mnchiiue qiiaiilam ; 
qu« etiam ex fig«ro tnnumcrns vnrtationcs nunciscuntur, 
qiialiit sunt corpora nnimalium et plant^runi. Etiani in 
his ipsis ea quoque, qua; org-anica non sunt, tamt-n si acu- 
tiiis introsniciantur, valde esse disshiiilia reperiuntiir. 
Quanta eiiim dissimiUfiuio infer partes aiiimalium illas 
ipsas, qiiiB vocantur siimlares ! Cerebrum, humorem 
crystallinuui, ulbuf^inem oculi,os,nicrabranam, cartilagi- 
neni, mirvuin, veuain, carnem, pinf^uedinem, medullnm, 
sanguinem, spemia, spintuin.chylum, reliqua ? Etiam 
inter [wrtes vegetabilium, radicem, corticera, caulem, foU- 
um, florein, semen, ct sinailia ? At fossilia org'anica non 
aunt certe, sed tamen et ill una specie varie coraraista sunt» 
ct ad in\'i<;cm admoilum copiosam vatietatem ostendunt. 
Qiianiobrem bosia Ula divc-isitatis etitiura, ampla, lata, et 
ftxporrceta, in qua taiitus renim apparatus eluceseit et 
obversatur, constitui \idetur in iiatura solida et consisten- 
ti. Cuq>ora vcro liquoruni, vis scheiuatismi organici ]>la* 
ne deserit. Neque cnim reperitur per totam islam iia- 
turam \TsibiIem, ant animal, aut planta, in corporc mere 
fluldo. Ergo numerosissima ilia varietns anaUira liqui- 
da abscindilur et subilueitur. Manet nihilomimis varie- 
tal non parx'a, ul in tanta diversitate fusilium, succorum, 
destillatorum, et bujusmmli, manitesJmaest. At in acrii-i 
et pneuniaticis eorporibus arclatur multo magis varietas, 
et obducitur proniiscua quaedain reruin similitudo. Cer- 
te vis ilia eolorura et saporum, quibus Uquorcs qiiando- 
que distinguuntur, omnino cessut ; odorum vero manet, 
atque aliariim nonnullarum, ita tamen ut transeant, con-^ 
fiuidantur, et minus hiereant ; adco ut in universura quo 
magis ad ignis naturam fiat appropinquatio, tantum de 
varietate dc|>ereat. Atpostquam ad ignis naturam ven- 
tiim est, ejusque rectificati et purioris, omne organum, 
omnisquo proprietas, omnia diasiniilaritas exuitur, attpie 
natura tanquam in vertiee pyramidali in unum eoire vide- 
tiir, atque ad terminum actionis suae proprife pervcnisse. 
Itaquc incensionem sive ignescentiam Pacem nominavit, 
quia natunim componeret ; generationem autcm Bcllum, 
quia ad midliplex deduceret. Atque ut ista ratio (qua 
res a vaiietate ad uuimi, et ab utiitate ad varium, flunii- 
nis instar, iluerent et refluerent) aliquo modo explicari 

s i! 



•260 



PABMENIDIS, TELE81I, 



posset: ignem ei deiuari et rarescere placuit^ ita taineiu— 
ut ntrescentia Ula vrrsiis iiaturam i(rncnm actio esset na^fl 
tiiras dlrecta et piogrcssivii ; dtrnsatioautem veliiti rctro- 
griulatio niitui'ffi et destitutio. Utruiuque t'ato ct ccrtia 
periodis (Becuiidum sununam) fieri eeiisebat ; ut mua 
istius, (pji voUitur, futuni sit qiuiiidui:(U<; couflagratio, 
deinde instaiiratki, atquf iiiL-ensionls «t geritriitioiiis scrl 
perpctun et successiu. Orditiem autem (si quis diligcu 
versetur in tenui ea, quje de Jioc ^iro atque ejus dccrct: 
ad nos perveiiit, mernoria) diversum statiiit iuccuslonis 
exstinctionis. In scala enim incensioms nihil ab iis^ qu 
vulgata sunt, dissentiebat ; ut progressu3 rarescentisc et 
extenuationU esset a terra ad aqiiani, ab aqua ad aereni, 
ab aere ad ignem; at noii idem decursus; Red ordiiie: 
plajie invertebat. Igneni eiiini per exstinctioneiii terra 
educerc asserebat.tauquam ikjees quasdam alque t'uligin' 
ignis : eas deinceps uditatctn conciperc ct coUigere, uii 
nquffi fiat effluvium, qua; rursus nerem cmittat et exspi- 
ret; ut ab igne ad terrain oiutatio fiat in piaxieps, uaty 
gradatim. 

Atqiie hEBC, aut iis mellora. cogitabant illi, qui unu 
rerum principiuni statuerunt, natuiam siuipliciter uituiti 
nan contentiose. Atque kudandi sunt, quod vestem 
cam Cupidini tribueiiiit, in quod nuditati proxiraura est ; 
atque hujusmoJi vL-stem, qua; est (ut diximus) veli cuju*- 
piani instar, uon profeclo telie spissions. Vestem autem 
C'upidinis appellauuis forraam aliquam matexife pi-imie 
nttributam, quie asseratur esse cum forma alicujus ex cn- 
tibus secundis aubstantialiter hnmogcnea. Ist« autem 
quK de aqua, acre, igne, ab istis osseruntur, non firmls 
admoduui rationibus ni\a, repreliendere non fuerit difii- 
dle ; neque causa vidctur cur de ^ngulis disscramus, sedH 
tantum in genera. Primo itaque videntur antiqui illi in 
inquiaitione principioruni, ratioiiem nou admodum acutara 
inittituisse, sed hoc solunimodo egisse, ut ex corjioribus 
apparentibus et manifestis, quod maxime excelleret, qua> 
rerent; et, quod tale videbatur, priucipiiuu reruni pone* 
rent ; taiiquani per excelleutiam, non vere aut reality. 
Putabant enim hujusmodi nattu'am diguani, qua; sola esseH 
diceretur qualis apparet : esetera vero eandem ipsam na-fl 
turam esse existimabant, licet minime secundum appa- 



nou 

nunB 

tuiti^ 

uni9 



I 




ET DEMOCIUTI PBILOSOPHIA. 



261 



rentiam ; ut vel por tropum locnti, vel tanquam fasdiiati 
-vi(ieai»tur, ciim impressio ibrtior reliqua traxerit At vore 
cmitonipliinten], a-qimm sc prffibtrc oportut ad omnia, 
atque principiu rertim »tutuerc, qiuc ctiam cum minimis 
ct rorissimis, ct mnxinic <lu8crtis quibuscunque entium 
convenimit, non tantum cum raasimis et plurimis et vi- 
gentibos. Licet enim iios homines cntia, quaj maxtmc 
occurnmt, maxime miremur, tamen natura* sinm m\ om- 
nia laxatur. Quod si principiuni illud suum teneant non 
per excellcntiara, sccl simpiiciter ; ndentur utique in du- 
riorem tixipum incidere ; cum rea plane dediicatur nd 
squivocum, ucqiie dc igne luiturali, aiit naturali acre, aut 
aqua, qutxl a><st?ruiit, pncfiicari \'ideiitur, scd dc igiie aliquo 
phantastico et notionali (et sic de cseteris), qui nomcn 
Ignis rrtineat, ilefinitifinem abneget. Porro videntur ot 
illi in cadcni incomnioda compfUi, quie assertorcs materi« 
'Bbatracta: siibeutit. Ut enun illi matenam potentialem 
et phantosticam ex toto, Ita et isti ex parte introducunt. 
-Ponunt ctiam materiam quoad aliqnid (principium illud 
inempe suum) forraatam et actualem ; quoad rGliqua tan- 
tum potentialem. Neque aliqnid lucri fieri per istud genus 
priiicipii unici videtur niagis, quani per illud iiiatcriaj ab- 
atrnctie ; nisi quod habetur atiquid quod obversetur ud 
intellcctum Immanum, in quo cogitatio liumana mii^s do- 
figatur et acquiescat, et per quod notio priucipii ipsius 
paulo plenior sit, reliquorum omnium abstriisior ct durior. 
£ed salicet ilia wtate pra;dicamenta re^num non accepe- 
-rant, ut ]>otuisst:t princi{>iuni illud materia; abstracts la- 
tere sub fide et tutela prfedicamcnti substantiie. Itaquc 
nemo ausus est cunfingere matcnam aliquani plane pban- 
tasticam, sed principium statucruiit sccmulum senium -, 
•aliquod ens verimi ; modum autem ejus dispensandi (U- 
l»erius se gereiites)pliantasticum. Niliil enim inveniunt, 
irao nee eoinn)ini:!i<:untur, quo appetitu aut stimulo, aut 
qua ratione,via, aut ductu, istud principium suum a sede- 
gencret, et lursus se recipiat. Atcmn tanti appareant per 
uiuveraumcontranorumexercitus,densi,rari,ciilidi,frigidi, 
luddi, opadj animatt, inanimati, et aliorum plurimorum, 
quae se iiiviceni oppuj^ant, privant, perinuiut: htec om- 
nia ab uno quopiam lei materiatte fonte manarc putare, 
neque tamen idlum ejus rei modum ostcndero, specula- 



262 



' 1*ARMBNIDIS, TELE8II, 



tionis cujuwlam attonifce videtur, et inquisitioiiem dese^ 
rentis. Nam si cle re ipsa per sensum comfaret, fercn«B 
iluiii esset, licet modus esset in obsciiro ; rursus si modu<S 
vi rationis erutus esset aliquis habilis et credibilis, disco- W 
dcuduiii fortasse ab appmentiis ; eed niinime postulaiidtiittfl 
ut iis assentiamus. quoram nee cntia per sensum manifes-B 
ta, neque expUcationes per ratioQem probabiles. Pr»Io^H 
rea, si uiium esset rerum principium, debuerat ejus con*B 
spici in omnibus rebus nota qusedam, et tauquam parlolB 
potiores, et prffidominaiitia nonnulla ; neque inveniri prinifB 
cipatum iiUum, quod principio ex diametro opponatuif^| 
Etiam in medio collocari debuerat, ut omnibus comm*^ 
dius sui copiam faceret, et per ambitum se diifunderet^ 
At horum nihil esse in illis plaeids invenitur. Nam tcp*H 
ra, quffi a principii honore separatur, et excludituij Aidaifl 
tur auscipcre et foverc naturas illis tribus principalibiwH 
oppositas, cum ad mobilitatem et lucidam naturain ignis 
op]M>nat naturam quietam et opacani ; ad tenuitatein i^tfl 
moilitiera aeris, opponat similiter uaturam densom et du-S 
ram; et ad humidjtatem et sequocitatem aquiE, naturam 
siccam, rigidam etasjieram ; atque ipsa quoque terra mc 
dium locum occuparit, ceteris deturbatis. Porro, si uni-j 
cum esset rerum principium, debuerat ct illud turn 
rcnun generationem, turn ad earum dissolutioiiem, »q( 

f)ra:bere naturam. Tam enim est principii, ut res tn i\ 
ud solvantur, quam ut res ex illo gignantur. At he 
non fit ; sed ex iis corporibus aer et ignis ad materiam 
generationis prffibendaui inepta videntm-, ad eorum reso* 
lutionem excipiendam parata. At aqua contra adg«na« 
rationem benignaet alma, ad resolutinnem sive restituti- 
onem magis aliena ct aversa ; id quod facile cenierctur, 
fii inibres paulisper cessarent. Quin et putrefiictio ipso 
nullo modo res ad aquam puram et crudam redigit Seda 
longe maxiraus error, quod conslituerunt j)rincipiimi coiwH 
ruptiliile et inortale. Id enim faciunt, cum principium 
introducunt tale, quod naturam suam in compoeitis d 
rat et depouat. 

Nam quodcunquc suia mutatum fiaibus exit, 
Continuo hoc mors est illius, tjuod fiiit ante. 

VcJimi hac rationc magis nobis opus crit statint, t-ui 




^ 




ET DEMOCRITI PIIILOSOPHIA. 



263 



ad illam tcrtiam sectam, quae plum decrevit rerum priii- 
|cipia, sermo jam online devectus &it; qufecertesectaplus 
jroboria Imbcre vidt-ri [wssil, phis prsejudicii aTte habet. 
j!ltaque nd opinioncs noii scctmdum g^nua ct ui c-ommuiii, 
I ted Bmgvdas acccdenm^. 

iTAQUBex lis, qiii plura prindpla dixcniiit, scparabt- 
mus cos, qui tnfiiiita asseniiit. Illo cnim Irx^us de iiifinito 
ad paralwlam Cccli pertim-t. Veruin ex aiUiquis Paimeni- 
des <liio rcnim principia, ignem et teuram, dixit, sive coe- 
Jum ct terrain. Solciiienimct.sidera, vt'nim igfiteni estcc ajs- 
- jwruit, eumquc purum et Hmpidum, iion degenerem, qua- 
lis apud nos est ignis, qui, tanquam Vulcjiiius in terrain 
dejectU8,cxcasuclawdicat. Pnrmenidis veroplacitainstau- 
ra^it seculo iiostro Telesius, vir Peri pate tlcis rationibus 
(si alirjuid lUae esseut) potens ct instructus, qujis etlain. in il- 
los ipsos vcrtit; »ed adinnando impcditii5, ct dcstruendo 
qiium ;istrucndo melior. Ipaius vero Parmenidis invento- 
runi parca admodum et perexilis nicmoria. Attomeii iiin- 
damentasimilisopinionisplanejactavidenturinliljro, quern 
Plutarchus dc jtiinio frlf^do conscrifjsit ; qui tractatus 
videtur ex aliquo tractatu niitiquo, qui tunc tenjporia ex- 
Etabat, jam pertit, descriptus et desumptus. Habet cmm 
non pauca et acutiora et firniiora, (juani solent esse auc- 
toris ipsius, qui ea vulga\it ; a quibus monitiis atque ex- 
cdtata<i videtur Tele^jiu, utea et studiojearriperet, etstr&* 
nuepcrsequeretur in suis denatura rerum commcntariis. 
Plocita autem hujus sectte sunt hujusmodi. Primas for- 
mas ac prima entia activa, atque mleo primas substantias, 
calorem et frigus esse ; eadt^m nihiloniinus incorporea 
existere; sed subcase materiaiii passivam et potentialem, 
quKcorpoream raolera priebeat, atque sit utriusque na- 
ture ex aequo suseeptiva, ipsa omnia actionis expt-rs. Lu- 
cem pullulatioiiein caloris ease, sed caloris diflsipati, qui 
coeundo mnltiplicatus, sit robustus et senaibilis. Opa- 
citatcm similiter destitutionem et coufuaioiiem naturie ra- 
diantis ex frigoie. Rarunt et densum caloris et ("rig-oris 
teituras et veluti telas esse ; calorem vero et friguseorum 
effectores ct opiiices, densante opus frigore et inspis- 
fiante, divellente autem colore ct extendentc. Ex ejus- 



s«t 



PARMENIDIS, TELBSII, 



modi tcxtiiris indi corporibus dispositioneni erguinotunt^ I 
vel habilem vel avcrsam : raris videlicet promptani ct lia- 1 
bilem, densis torjiescenteni et aversam. Itaque cnlorcm S 
per tcnue motwm escilai-e et peragere, frigiis per densuntH 
motum CQinpesccre et sedare. Quare esse et ponifl 
quatuor natiu'as cocssentiates atque conjugatas, easqueH 
dupUces, ordinera eiim, quem dixiniiis, ad invicein sei'-H 
vantes (fons enim calor et frigiis, caiterce emaimtioncs)iH 
sed tnmeii pcrpetuoconcomitantes et iiiseparabiles. EaaB 
esse, calidum, liiciduni, rarum, mobile: et quatuor rtir-H 
sus ills oppositas, fri^dum, opacum, dcnsum, immobile. I 
Sedc6 vero ct ctiiitignatioiie-i prima' coiijujfationis, iufl 
ccelo, sideribus, ac prajcipuc in sole staiui ; scctindae lafl 
terra. Coelum enim e summo integroque calore et mato*H 
ria maxlme ex]>lic.ita. esse calidissimum, lucidissirauniiW 
tenuissimum, majtime mobile. Terrara contra, ex fri-»H 
gore integi'o ct irrefracto, et materia maxime contractajfl 
irigidiyaiuiam, tem-'bricosissJUiam, densli^iniaiii, penitus 
iimnobiltni, ac Kummopcie motum exlion^entem. Simv> 
mitates vero coeli naturam suom integi-am alque iUasanJ 
servare, diversitatem nonnullam inter se ndmitten1cs,sed« 
a contTttfii violentia et insultu penitus scmotas: siniilciilW 
per sma sivc intima tcrrte conatantiom esse, cxtroma tan- 
turn, ubi contrariorum sit appropiiiquatio ct concursu^j 
laborare, et ab inviccni pati et oppugnari. Coelum ila*B 
que tota mole et substantia calidmn et omnis contraria 
naturse prorBUsex]>ers,sed inffiqualiter: aliis partibua scbj 
licet magis calidmn, aliis minus. Stcliatimi enim corpi 
intensiuB calidiun.interittellare rcmissiu?; quin et stellisi] 
sis alias aliis ardcntiorcs, et igiiis magis vividi et vibrantis ! 
ita tamen ut contraria natura friji;oris, aut aliquis ejus grs 
dus, nanqimm eo pcuctrct ; recipere enim diversitatem ni 
tuTffi, contrarietatem non recipere. Ncqueverode cnlorfi^ 
aut igiie ccflestimii, qui e^t integer et nativus, cxigne cora- 
m\ini judicium omnino fieri. Ignem enim nostrum extra 
locum suum, trej>idum, controriis circumfiisum, indig- 
num, ct stipem aliinenti, ut consen'ctur, cmendicantem, 
et fugientem. At in coelo vero locattun, ab impetu aii- 
cujus contrarii disjunctum. coiistmitem. ex se et simiUbus 
consen'otum, et proprias operationes libere ct ab^uc mo- 



^ 




ET DBMOCRITl l>IltLOSOI>illA. 265 

Icstia peragentem. Itemca-lum oiiini parte lucidum^sed 
sfcuinluin magis et minus. Cum ciiim siiit ex sttOIis notis 
ct uumeratis, quae nisi coelo sereim i-oii^pid iion possiiit, 
n.t()ue in ^ulnxia ^iiit ikkU mluutaruin KUtlluruii), quie &!• 
bediiiem quandam conjunctu-, non corpus lucidiDii dUtinc- 
ta; repriEsentcnt ; ueniiui dubium t&se posse, qiiin ct »int 
stellBe complures, quoad nos invisibiles; atque adeo uni- 
versum cceli corpus luce prfedituni sit, licet ftU/jore non 
tarn lobusto ct librante, uec radiis tarn confertis et con- 
stipatis. ut tantaapatia distautiaium viiicerc queat. et ad 
nostrum aspcctuin pcrvenire. Ita rursus cteluni uuiveraum 
CK fiub.^tfintia tirntii ct ram, nil in ca contrusum, nil illi- 
bcntcr compactum, sed tamen alia jartc materiam magU 
expUcatain, alia luiuug explicatain sortin. Postrcino, 
nioUimca-li eum iuveinri.qui rei maxiuie uiobiU competat, 
couversionis niniiruui sive rotationis ; niotus enim circu- 
laris absque termiuo est, et sui gratia. Motus in tinea 
recta ad temiiiinni, ot ad aliqntd ; et tanquam ut quies- 
cat Itaque universum ca-lum motu circular! ferri, nee 
uUam ejus partem hiijus motus experteni esse; tied ta.men 
quern admoduni et in calore^ et in luce^ et raritale c«eli 
versatur iusqualitas, ita et in motu eandein riotari ; 
adeoque magis insignitcr, quia obscrvationcm huuinnam 
map^is lacessit et sustinct, ut etiam calculos pati possit. 
Motura autem orbiculareni et incitationc difierre posse, et 
latione ; et incitationc, ut sit celerior ant tardior; latione, 
ut sit in circulo perfecto, ant aliquid habcat spirte, neque 
se plane restituat ad euiidem Lenninum (nam linea sjiiralis 
ex circido et recta composita eat). Itaque liffic ipsa ccelo 
aociderc, varietatem ncinpc incitationi&, et deflexionem a 
resthutione, sive spiralitatem. Nam et stcllfe incrrantcs ct 
pianette impariter propcrant ; et planetse evidentcr a tre- 
pico in trnpicum deftectunt, atque quo subluniora ccelestia 
sunt, eoetniajorera incitatloncm sortiuntur, etpropiorem 
spiram. Nam si plia;noraena simpliciter, atque ut conspi- 
ciuntur, accipianlur, et ponntui niotus diurnus unu-s na- 
turalis et simplex in calestibus, ct formositas ilia mathe- 
motica (ut motU£ rcducantur ad circulos perfectos) co»> 
tenmatur, et recipiantur linea; spirales; ct contranetates 
iUx motuiuu in consecutione^ ab oriente in occidentcnt 



tcM 



^H 266 PARMENID18, TELBSU, ^^^^ 

^^^^ (rjiioni vocant priiiii mobilis), et rursus ab occitlente iir 
^^^B oiientein (quern vocant motum proprium pltinetaruni) re- 
^ dtfl:nntur in unum, salvaiido ditterentiam tt'inporis in re* 
^H stitutione per priefestinationein et clerelictioneni, et iIh 

^^L^ versam pulitatein zodiaci perspiras; nianifestuDi est hoc, 
^^^H quod dixiinuti, (^venire. Exempli gratia, ut lunn, qua; esiA 
^^^^ pltmctarum infitna, incedat pt tardissimc, et per spinri" 
^K maximc niras ct Mantes. Atque talis qusedam natum 
^H portionifi ilHus cwli, qua; fit (propter distantiam a con- 

^1 trarjo) firma et ])erpetua, huic sects videri possit. Utrum 

^H vero veteres terminos servant Telesius, ut taJia esse pu- 
^^^H taret, quieciiiiqiic supra lunam collocantur, cum lutia 
^^^™ ipsfi; an altius vim inimicam ascciidcre posse, pcrsplcue 
^H noil }>onit. At t^rra^ (quae est opposite naturs contig- 
^H uatio et sedos) jwrtionem itidem maxiniaiu, iiitemcratam 

^" et ineoucussam statuit, et (juo ettlostia non penetrant. 

Earn vero qualis sit, non esse cur inquiiatur, ait. Sat essO 
ut quatuor illia naturis, frigiditate, opacitate, densitate» 
et quiete, iisque absolutia, et nullatenus imniinutis dotata ' 
judicetur. Partem autem terras versus superficiem ejus, 
veluti quendaincorticem.autinenistationeni, generation! 
^_^ renrni assignat ; omniaque entia, quie nobis quovismodo^ 

^B innotuerunt, etiam ponderosissima, durissima, et a1ti»^| 

^1 sime demersa, ntetalla, lapides, mare, ex terra per calo«^ 

f^ i-em cceli aliqua ex parte versa ct subacta, et qu^e non- 1 

, nihil caloris, radiationis, tenuitatis, et mobilitatis jam con-fl 

ceperit, et denique ex media inter solem et terram puram 
I natura participet, consistere. Itaque neeesse est ut terra 

ilia pura infra profnndissima maris, minerarum, et omnis ■ 
generati deprimatur ; et a terra Jlla pura usque ad lunam, 
I ant altiora fortasse, media qiiiedam natura ex tempera- 

'^ mentis et refroctionibus coeli et ten» collocetur. Post-H 

quam autem intc'rinra utriusqueregni satis muniisset, ex- 
peditioneni et bellum molitur. Nam in spatiis illB intra 
extima cceli et intima terre omnem tumultum, et con-'^ 
flictum, et tartarismum invenlri, ut fit in imperils, in 
quibus illud usu venit, ut fines incursionibus et ^iolentiLs 
infestcntur, dura interiores pro\inci4e secura pace firu- 
untur. Hail itwjue naluras, et earuni coiicretione-s, sese 
assidue gcneratidi el inultiplicandi, et quaquuversus of-« : 



^ 




KT DEMOCniTI rillLOSOPIlIA. 



267 






fiindendi, ct molera materiit' univftrsam o«;u]iaiuli, vt 
seseinutuooppugtmndiet iinndeiicli, et propriis se sedibiiB 
deliirl)aiifUct ejiciendi, ctsese iniisconstituenili,pra!terea 
et aUcriusnaturn; vim, ci actiom-s, ct propriasctiam pcrci- 
{uetKli et prehendeiuli, et ex hujusniodi perceptionc sc mfr 
vendi et accommoilniuii, iippclilum et facultatem Imhcre, 
atque ex ista<lecertationc, omnium entium, otquc omnisac- 
tioirisetvirtutisvarietatemdeduci. Videturtamennlicubi, 
licet titubaiiter et strictim, alitjuid dotis materia! iniperti- 
ri ; priino ut non augeatur nee luinuatur, per formas et 
octivo entjn, sed suirnna universali coostet : deinde ut mo- 
tus f^ravitatis sive descensuii ad lUani referatur : ctiam 
quiddamdc iiigrcdine raateriae injicit. lllud autem perspi- 
cue ; colortra et frt^iis eadem vi et cqpia, in materia expli- 
cata \ireB remittere, in cctmplicata intendore, cuni mensu- 
ram non suain sed matcrije impleaut. Modum vero 
excogitat atque ex]>licat T elesiiis, quo ex hoc certamine 
et lucta induci atque expediri possit tarn fcecunda et mul- 
tiples entium generatio. Ac primo cavet terra?, iiii'eriori 
scilicet principio, ac ostendit quid in causa at, cur a sole 
terra jampridem destnicta, et absorpta non sit, nee m f«- 
turuni esse possit. Caput huic rei distantiam ponit ItT- 
Tx a stellis fixis immenssm, a sole ipso satis ma^nam, et, 
qualis esse debeat, bene mcnBuratam. Scciindo, dcclbia- 
tionem radionim solis a perpendiculo, habito respectu ad 
partes terrse diversas ; quod videlicet supra majorem par- 
tem terra- sol nuiiquuni sit in vertice aut inddentia radi- 
onim perpeudicida-ris ; adeo ut universum tcrne globum 
viffore aliquo caloris notabili nunquam occupet. Tertio, 
,obiiquitatemmotu» soLi», in transcursu perzodiacum.ha- 
ito respectu ad easdem ten-aj paites, undo calor solis in 
qualieiinque vigore non assiduoingeniinatur, sed per in- 
ter\-a!Ia inajorn redit. Quarto, celeritatem solis respectu 
motus diurni, qui tantuni ambitmn tarn exiguo temporis 
spatio conficit, unde muior mora caloris, neque momen- 
tum ulitjuod temporis, in quo calor constat. Quinto, con- 
tinuationem corponun inter solera et terrara, quod sol non 
per vacumn integras caloris dimittat vires, Be<l per tot 
corpora renitentia permeans, et cum singulis satagens, et 
^^limicans, in immeuAura langucat et enervetur ; tantoma- 
gis, quod quo longius proccdat atque debilior oadat, eo 



I 



20S I'ARMENIDIS, TELESlf, ^^^^^^ 

corpora inveniat magis inobsequcutia. ma\imc omiuum, 
postquani ad terra; siiperficlem veutuni est, iibi vitlt-ttiT' 
iioH solum ifiiitentia, sed plane qumdain repiilsio. Pro- 
CTSsum vero immutiitionis tulcm iisst^rit. Beilurn pLtne 
incxpijibile atqueiiiicrneclvum esse; neque contrarias i- 
tas until ras ullo symlmlo convcuire, iicque per tcrtiant 
prieterquani liylen. Itaque utrumque iialuram hoc ip-j 
sum iapi>ctere, niti, contciidert', ut altersm plaiie perdnt, 
sctiucKokm etsuam materia; indat ; ut sit soUsopus (quud 
])er8picuc et ssepe diclt) plane terram veitcrc in solem.ct 
vicissim opus tt-rj-ffi, solcm vcrterc in terrain ; ocque hoc 
oificere qiiin oniLiia certo ordine, dciinitis tco^poribus, et 
jiistis meimu'is Hatit; atquc actio qua'quc cursu dcbito 
incipiat, inoliatui', vi^at, langiieut, ccsst-t. Quod tanicn. 
|)er le^es fitdens aut coiieordiffi uUas non fieri, sed oiiuii- 
no per impoteutiam : oniLie eiiim plus et minus in -virtute ^ 
et actioiic nou ab iiitciitioitis moderamiiie (qua; iiitegruotS 
quiddaui concupiscit), scd ab oppositic iiatura; ictu et fnu- 
no esse ; operationis diversitateui et inultiplidtatem, at-^ 
que etiam pei-plexitateni, omnino propter unum ex. tri-fl 
bus istis eveiiire ; rim caloris, dispositionem materia, mo- 
dum subactioni^ ; qux tamen tria nexu quodam inter se 
implicantur, atque si]n ipsis concausas sunt. Calorem i|>< 
sum. vi, copia. mora, medio, successione difierrc : succes- 
sionem vcro ipu^am iu plurinus variari, accede»tia, rece- 
dentla, aivc intciitione, lemisijione, saltu, gradu, reditu, 
sive repelitione jier majoia aut minora intervalla ; atque 
hujusmodi alteiatiouibus. Calores itaque prorsus vi et 
. natura longe diversissimos esse, prout puriores vel tni])' 
riores, habita ratione ad i»rinium fontem (solem videlicet' 
facti sint. Ncque calorem onmem calorem fovere: sed 
postqitam ^railibus bene midtJH ad invicem distentt Be 
mutuo non minus, quam frigora, perimere ac perdcre, ctM 
propriiiit actioncs agcrc, et alterius actioiiibus adversariH 
atquc opponi ; ut minores calores ad multo majores con- 
Btituat Telcsiiis tanquam proditores et pcrfufjas, et cum 
irigorc coiispirantes. Itaque vividum illuiucalorcm^ qui 
in ij^^nc est^ ct vibratur, exilran ilium calorem, qui in aquaH 
serpit, omnino interimere ; atque similiter calorem j)rie- 
tematuralem bumorum putridorum in corpore liunianoj 
calorem naturalem suBixare et extingtierc. Co[Miun vei 



'^ 

m 




ST DEHOCRITI PHILOSOPITIA. 



20d 



caloris plurimuin interesse, manifestius esse, quani ut ex- 
plicadoiie egeat. Neque eiiiin unani aiil alteram ignis 
prunam asque vehcmaiter, ac iiiuitus coaccrvatas, calefo- 
cere; maxinic: auteni insignitcr copio! caloris cffcctum 
demonstrari in multipliaitionc caloris soHs per rcflcxio- 
nein radiorum ; nuiiicrus cnim radiorum conduplicatur 
per reflcxiQncui siinpliccm, multiplieatur per variam. Co- 
pia: t!aloris vero debet adscribi vel addi et unio, quod eti- 
ain ubliquitate et peri>eniiiculo radiorum optime ostcndi- 
tur, cum quo propius et ad acutiores angulos radius di- 
rcctus et reflexus coeat, eo validiorem caloris ictnm jaciat. 
Q\iin et sol ipse, cum inter majorcs illos et robustiores 
stcUarum ftxarutn ifjiies, regulum, csuiiculuni, spicani, vcr- 
satur, valentiores fervores efflat. Moram vero caloris evi- 
dcntissiiue maxinil momenti operationeni esse, cum om- 
nes virtutes naturales tempom colaiit, obscrvent, ut ad 
iiires actuandas tempus requiratur nonnulliun, od robo- 
randas bene multmw. Itaque moram caloris, calorem 
OHjualeai in progresHivum et inaequalcm convertero, quia 
calur et antecedens et Kubsequens simul conjugantur ; id 
et in fen'oribus autunmalibus, quia ferioribus soLititiali- 
bus, et in boris sstivis pomeridiania, quia horis ipsls me- 
ridianis ardentiore^ seutiuntur, manife»1um e£se ; etiara iii 
frigidioribus i-egionilnis debilitatem caloris, mora et lon- 
gitudiue dierura iestivis tempoiibus qiiandoque corapen- 
sari. At medii potentiam et efficaciam in calore deferen- 
do iiisignem esse. Hinc enim tempestatum tem^wriem 
magnopere variam, ut cielum iudicibili in cons tan tia per 
dies aeativos nl^dum nonnibil. per dies biemales sudum 
quandoquc inveiiiatur ; sole interim iter suum et spatia 
sua eonstanter et legitime sorvantti ; ctiam segetes et uvaa 
flaiitibus nuNtris, et cobilo nubiloso, magismutari. Atque 
oninem coeli secundum varias annorum revolutiones aJs- 
jtositioiicm et excretionem uliquando prstilentem et mor- 
bichun, aliquando salubrem et aniicam, liinc causam et 
orijfinem suinere; medio .scilicet acre variante, quae dis- 
positioncra ex ipsa vicissitudiuc et alt«"atione tempesto- 
tum diversam, longa fortasse serie, eaUigit. Succcssi- 
onis vero caloris attjue ordinls, quo calor calorem con- 
sequitur, ut multipliccm rationem, ita summam virtu- 
tem esse. Neque solem tarn uumcrosam et proliticam 



270 



PARMRSIDIS, TELEfiir, 



gcneratioiicm cducere pntiiiisse, nisi corijoris soUs mo- 
vewtis coniifiruratio versus terram et terrie partes pkiri- 
maj iii«()uaUtatis et variationis pardceps csset. Nam et 
circiilaiiter moveliir sol, et rapide et ex oliliquo, et se 
retexit, ut et abseiis sit et priesena, et propior et reuioti- 
or, et ina^is ex perpendicuio, et magis ex obliquo, et ci- 
tius retbens et tardius ; neque ullo temporls momento ca- 
loT cmaiiuns .1 sole sibi coiiatet, neque brcvi inten'sUo us- 
quam (nisi sub ipsis tropicis) se restituat: ut tanta vari- 
atio geiierantis cum tanta variftate generati opiinie con- 
veniat. Cui addi posse medii sivc vcbicuit naturam di- 
versissiinam. Cieteni quoque qute do iiiaqualitate et gr&- 
dibu-s caloi'is unici dicta aunt, pos^^e ad >icis&itudtne3 et 
varietates successionis in cnloribiis divcisis refeni, Ita- 
que Ai-istotelem non male gencrationem et corruptioneni 
rermu obliqufe via; solis attribuisso, eamque ut cfficien- 
tem causam earum constituisse, si libidine pronuncjandi, 
et arbitruin nature se gerendi, et res ad placitum suum 
distinguendi et concinnandi, recte iuveiilamt non corru- 
piaset. lUum enira et ^nerationera et corniptionem 
Cquffi nunquani prnrsusprivativa, sed generatioiiis nlteri- 
us pripgnans est) inequalitali caloris solis secundum to- 
timi, lioc est, ftccedentiie et reccdcntise solis conjunctini, 
non generationem accedentis, cornqitioncm rec-edentia: 
divisim assignare debuisse ; quod pinguiter et ex vulgi 
fere judicio fecit. Quod si cui mirum videatur, genera- 
tionem rerum soU attribui, cum sol ignis esse asiseratur 
et siipponatur, ignis autem nil generet ; id le^■iter objici. 
Somnium enim plane esse iUud de heterogenea calorum 
solis et ignis. Inftnitas enim esse oijerationes, in quibus at> 
tio solis et actio ignis conveniant ; ut in matm-atione fruc- 
tuum, conservatione plantarum tencranim, eft clementiie 
coeli assuetarura, in regionibus frigidis, exclusione ovo- 
rum, restitutione urinarum ad claritatem (ealorem enim 
solis et animalis conjungimus), resnscitatione animalculo- 
lum Jrigore obrigentium, evocatione eormn ct vapomni, 
et id genua. Sed nihilominus ignem nostrum malum mi- 
mum esse ; ncc solis octionea bene imitari, aut prope at- 
tingere, c\im solis calor tribus dotatus sit proprietatibus, 
quas ignis communis sgre uUo artificio repra-senlafe jkis- 
sit. Primo, quod sit ob distantiam, gradu ipso minor et 



^"^1 ET DEMOrniTI PHII^SOPIflA. 571 

bl:uu!ior; lux; vero ejuflnotli esse, lit aliquo mmio a-'qui- 
parari p<w»it; caloris enim talis niixiiis niayis incognitas 
(!st, qtiam imparabUis. Secuuilo, per tot et t;iliii media 
(Ulcus ct gliscciis, dissiniilarem quandatn ct freiicrativam 
%'iin inntuctur et ohtineat; maxiine vero quud tam rcgu- 
lari iiitcqualitate aiigeatur, minualiir, aa-r^dfii, rccedat, 
nunqiiani verosubsultorie aut prtccipitantcrsibi succcdat. 
Quajdiiopostreinaabif^ieferesuntinimitabHia.licetindus- 
trla jier-vpiciwi etpeqjeiisa res piovelii possit. Atque hujus- 
ihikIi qiiffiilam do divcrsitate calorum a Tclesio diciuitur. 
Fri^idi aiitcin, contrarii nerapeprincipii, atque dispen- 
sationis ejus nx mcniinit: nisi fort* quie de dispositione 
materia? jam secuiido loco diccntur, ea huic rei satisfacerc 
posse putaverit : quod tameii faecro non debuit, qitando- 
quideni frigus nullo mo<lo piivationeni caloris, sed omiiiiio 
priiicipium activum, caloris ffiuiulum, et tanquamcompcti- 
toreni, yiderl votuit. Qua; nutem de materia; dispositione 
<ii&seruit, eo pertinent lit ostendant quomodo materia a cn- 
lore i)atiatur, et subigatur, et vcrtatur, missa frigoris men- 
tione aut cura. De frigore autem (nos enim in omnium 
inventis summa eum fide, et tanquam faventes, versamur) 
liujusmodi qusdani dicere potuit. Sedcm frigid] Immotam 
ct fixam ad stnicturam caloris mobilemet vcrsalilcm op- 
time convcnire: taiiqiiam incudem ad malleum. Nam »i 
utrumqueprincipiunivarietatcmetalterationemlmbuisset, 
genuisisent proculduhio entia horaria et raomcntnnea. 
Etiam ininieiisas regiones c:didi (ca'lum scilicet) conipacia 
iiatm-a globi, terrae.et circunijacentium, nonnihii eonqien- 
sari; cum nor spatia, sed copia materia in spatiis, sjieete- 
tur; fi-igidivcronaturam.virtutes, et ratiunes inerlto aut si- 
lentio j>netemi, aut brcn semione transmitli debere, cum 
nil eerti et explorati de eo haberi possit per e,\i>erientiani. 
Ilaljemus enim ignem eommunem, tanquam solis vicari- 
um; qui caioiis naturam nianifestet. At frigidi tcUuris 
nuUaest substitutio.quiEinmanuhomiiiissit, etadhibeatiir 
pnesto adexpcrimentum. Etciiim illos horrnresctrigores 
frigidi, qui ex globu et ambi t u ten*a liiemalibus temporii>UB, 
et in regioiiibus fri^dissimis exspirent in aerem, tcpores 
plane etltalnea esse, pras natura primi frigidi, in visceribus 
terrai inclusi; at frigusillud, cujus homines seiisuraet po- 
lestittcm liabeant, simile quiddam sit, nc si caloremnuHura 



273 



PARMENIDIS, TELESII, 



alium habercnt praatcr cura, qui u sole asstivis (licbus, ct 
ill calidis regioiubus emanat; qui ad i^nesfornacisarden* 
tis collatiis, refri^eriimi quoddani ceixseri possit- Sed in 
lis, quae subdititiasunt, minus moraiidum. Videndumigi- 
tur deinceps, quulia sint ea, qutC a Telesio dicuntur circa 
(lispasitioiiem materia;, in quam calor agat; cujus ea est 
vis,ut actionem ipsam caloric promoveat, inqjwliat, iumiu- 
tct. Ejus ratio quadruples. Prima tiiflLTL-iitia suniitur ex 
calore pneiiiexistenle, aut non praainexLstente. SiH^unda, 
ex CQpia aut paucitate materiie. Tertla, cxg^niiUbussub- 
nctioiiis. Quartu, ex clausura, vel apertiira corporis suh- 
ncti. Quod ad primmii attinct.suppomtTelesiusin omni- 
bus entibus, qax nobis co^nuta.'^uiit.snbesieatque latitare 
calorem nonnullum, licet ad tactuin minime deprcheiida- 
tur, qui calor cum iiovo aut subveniente calore conjiingi- 
tur; quin et ipse al) eodem adventitio calore ad actiones 
suaspcmgL'udas cttam in proprio modulo cxcitatur atquc 
iiicenditur. Hujus reiarguiiiciitum esse insignie, quod nul- 
lum scilicet sit ex entibus, non mctullum, noa lapis, non 
aqua, non ai?r, quod non ex attactu, atque etiam ab admo- 
tioue ignis, aut corporis calidi, calescat. Quod factum iri 
verisinule non est, nisi calor prsinexisteiis et latens, prie- 
paratio qusclam caset ad calorem novum et manifestum. 
Etiam illud nia^'is et minus, nempe fadlitatcm aut tardi- 
tatem in caloreconcipicndo, quod inentibus iiivenitur. se- 
cundum modmn caloriripra^iuexistentis corapetere. Aerem 
enini parvo caloretepcscere,atqueeo,qulin corporeaijnae 
non percipiatur, sc-d sensum ftigiat: ctiam aquara citiua 
tepescere, quem lapidcm, aut metallum, aut vitruni. Nam 
quod aliqiiod ex istisj nictidlum scilicet nut lapis, citius te- 
pescere videatur quam aqua, id tantum in superfieie fieri, 
non in profundo ; quia corpora consistcntia minus conimit- 
nicabilin sunt in partibus suis, quam liquida. llaquc ex- 
tima nietalli citius cafeiieri quam extima aqus, universam 
autem molem, tai-dius. Secunda difterentia ponitur in 
coaccrvatione et exporrectiorie materia;. La ai dcnsa fu- 
erit, fit ut caloris vires ma^is untantur, et per unionem 
magis augeantar et intendantur; contra, si laxior fiierit, 
ut uiagis disgreg(?iitur, ct per difigregationeni mai^is nii- 
miantur et cnerventur. Itatjue forlioreni esse calorem me- 
toUorum igiiitorum, quam aqiiffi ferventis, etiam quam 



Et DEMOCRfTI PIltLOSOPHtA. 



273 



flamms ipsius, nisi qiiocl fliimma per tenuitatera magis 
suljintrct. Nam flaniniani cnrboiium sive lignoruxn, nisi 
(latu excitetur, ut per motum facilius impellatur et pene- 
troi.notiailinodmnlurere; LjuiiietiionimllasliammasCqua- 
Ksestspiritus vini, inflnmmati praesertim in exigua quon- 
titate et dispersa) iiAeo lenis caloris esse, ut ad maiium 
fere toleretur. Tertia differentia, qua; sumitur ex subac- 
tione materia;, multiplex est; gradus enim subactionis me- 
morantiir nb eo qvmsi septem ; quorum primus est, leiitor, 
qui est dispositio materia' exliibens corpus ad majorem yio- 
lentiam nonnihil obseqiiens, et compressionbi, et prsecipue 
extensionis patiens, fluxibile donique aut ductile. Secun- 
dus, mollities, cum majorcviolentia nil opus est,sed corpus 
etiam leri impulsione atque ad tactum ipsiun sive maiium 
cedit absque evidenti renitentia. Tertia, viscositas sive 
tenaeitas, quw est prUicipium quoddam tluoris. Videtur 
enim corpus viacosum ad contactum et complexum alt^ 
rius corpori.s incipere fluere et continuari, nee se ipso finiri, 
Hcet sponte et exsese nonfluat; fluidumenimsuisequax 
est, TJscosum alterius magis. Quarta, ipse fluor, cum 
corpus spiritus iiiterioris particeps in motu rcrsatur libeiis 
et seipsum sequitur, atque aegre definitur, aut consislit. 
Quinta, vapor, emu corpus attenimtur in intactUe, quod 
etiain niajore cum agilitatc et mobilitate cedit, fluit, undu- 
lat, trepidat. Sexta, halitus, qui vapor est quidam ma^ 
coctus et Hiaturus, et ad ig^neam naturam reripiendam sub- 
actus. Septima, aer ipse; aerem autem eontendit Tc- 
lesius omnino calore nativo, neque eo parvo aut impotcnti, 
praeditum esse ; quod etiam in irigidiBeimis reglonibus aer 
nunquam congelatur aut concrescit. Etiam illud evidenti 
indicio esse, aerem in natura propria calidum esse, quod 
(Hnnis aer clausus, et ab universitate aeris divuleus, et sibi 
permiasus, leporem manifeste colli^t, ut in laua et rebus 
Bbroeis. Etiam in locis clausis et angustis aerem ad re- 
spirationein sentiri quodammodo suffocativum, quod a ea- 
lido est. Atque biec propteren fieri qutxl aer clausus, sua 
natura uti incipiat, cum aer foras et sub dio refrigeretur 
a frigore, quod globus terrte perpetuo immittit et efflat. 
Quin etiamaerem nostrum communem tenui quadam cce- 
lestium dote insigniri, cum habeat nonnihiJ in se lucls ; 
quod ex ™u aniniallum, quae noctu et in locis obscuris 

VOL. JX. T 



J^W PARMEN1DI8, TELESII, ^^ 

Ctefnerc po^^unt, ostcndiLur. Atqae talis est Tdcsio dit^ 

ipositioiiis materia; sericii, id mediis videlicet; siquidcm 

I extrema, videlicet ex altera parte corpora dura et rigida, 

I ex altera, ignis ipse, tanauam termini mediorum non re- 

L censcntiir. Sed prseter nosce gradus simpUces magnam 

I aucupatur diversitatem in dispoaitione materia ex corpore 

|, siinilaiietdissimilari^cumscUicctportiones luateiiae in una 

L corpore compoatffi et coaduuatae, vel ad unum ex gradibus 

[ siipradictisffiiiualilerieferri possuut, vel ad diversaimpa- 

I liter. Longe enim maximam inde seqwi in operalione ca- 

1 loris tlijrerentiam. Itaque quartam illam differcntiam 

I necessario adhibcri ex naturu ac etiam positura corporis, 

I ill quod calor agat, clausa, aut porosa et aperta. (juiindo 

1 cnimin aperta etexpositaopcratur calor, operatur seriatim 

I ct persLngula, attenuando ct simul educendo et separaiido. 

I Cum vero in occlusa et conipacta operatur secundum to- 

I turn, et secundum massam, nulla facta jactura caloric, sed 

I calore novo et vetere se conjmigentibus et plane conspi- 

I Tantibus; uiide fit ut potcntioies et luagis iiitrinsecas ct 

I exquisitas alteratioocs et subactioncs conficiat. Veriun 

L de hoc plura tnox dicentur, cum de modo subactiouis dift- 

I Beremus. Sed interim satngit etastuat Teleeius, etnuria 

L modis implicatur, ut expediat modum di^ortii et sojtiura* 

I tionis qu^tatum suarum primarum connaturalimn, calo- 

I ri», lucis, tenuitatis, et molulitatis, ac quatcniionisop{)OU- 

L tte pi-out corporibus accidunt ; cum corpora alia invenian- 

Ltur calida, aut ad ealorem optime prieparata, sed cadem 

I inveniantur quotjue densa, quieta, nigra ; alia tenuia, mo- 

k bilia, lucida, sive alba, sed tamen friglda; et similiter de 

I csetcris, una quapiani qualitate in rebus exbtente, reli- 

f quis non competentibus ; alia vero duabusex istis natuiis 

partici|>ent, duabu8 contra priventur, varia adnioduui per- 

mutationc ct consortia. Qua in parte Tele^us noD ad* 

modum felicitcr perfimgitur, sed more adversariorum suo* 

rum segerit; qui cumpriusopinanturquainexperiuutur, 

ubi ad res particutares ventum est, iugenio et rebus abu- 

tuntur, atque tam ingenium, quam res. mijicre lacerant ct 

torquent; et tamen alacres et (si ipas crcdas) victores, 

suo scnsu utcunque abundant. Concluditautemrempo 

desperadonem, ct votum illud signifkans, licet ct cak>- 

ris vis et copia, et materiue dispositio, cras^ modo, et se- 



P 




ET DEMOCRm PRTLOSOPHIA. 



276 



candum siuninas distingui et teiminari pos»iit; tamen 

I exactns et accuratas eorum rationcs, ct distinctos et tan- 

quam mensuratos modos extra inquisitioni-s Iiumaiiie adi- 

tus sepositos esse ; Jta tameii, ut (quo mo<lo inter inipos- 

ril»lia) diversitos diapositioDis matenj£ melius, quam caluris 

vires ct gradus, perspici possit ; atque niliilominus in his 

ipais (si qua fata sinaiit) humaiiie et sciential et potcntiaj 

fastigium et culmen esse. Postquam autem desperatioiiem 

plane profcssu^ esset. tamen in vota prccesquc non cessat. 

Ita enim dixit : Qui porro calor vel quantus, hoc est, quod 

caloris robur, et quae ejus copia, quom terram et qus 

entia in qualia invertat, minime inquirendum videtur, ut 

quod horaini nulla (ut noliis videtur) innotescci'P (|ueat 

ratione. Qui enim vel caloris vires, et catorem ipsuni 

veluti in <»ratULs jinrtivi.rel materiee, cui inditus est, cojiiani 

. quantitaU-mqui- dislincte percipei'e, et certis deterniino- 

tisque caloris viribus copisque, certam materia quanti- 

tateiu, dispositionemque, certasque actioues, aut centxQ, 

certje materix- quaiititati, certisque actionibus, certam 

determinafamque caloris copiam assignare hceat ? Utinam 

id otio fruciites et pcrspicaciore prKtUti ingenio, et quihus 

in summa tranquillitate rerum naturam peracrutari lieu- 

erit, assequantur : ut homines non (nnnium modo scienteB, 

sed omnium fere potentes fiant 1 Honcstius paulo quam 

, !K»lcnt ejus adversai'ii, qui quicquid art«s, quas i(isi pi-pe- 

\ rerunt, non assequuntur, id ex arte omnino impossibile 

I stntuunt, ut nuUa ars damuari possit, cum ipsa et ugiit et 

. judicet. Rffltat tertium quod erat, subactionis videlicet 

i-modus. Hoc tripUci dogmatc absolvit Telesius. Primura 

test, id quod antca a nobis obiter est notatum, nuUam 

■prorsus symbolizationcm intfiUi^ (ut in Peripatetieorum 

i doctrina) per quam res tanquam concordia quatlam fove- 

^ antur et conapirent. Omnem enim generationem, atque 

lodeo omnem effectum in carpore ntiturali, victoria, et 

prsedominantia, non pacto aut fiedere transigi. Id quod 

Jiovura non est, cum etiam Aristoteles in doctrina Enipe- 

docUs hoc ipsum notaverit. Quod scilictjt eum Empedo- 

ides litem et amicitiam, rerum prmcipia efficientia sUitu- 

Sisset, tamen in explicatioiiibua suis causarum, inimicitia 

iftre utatur, altcrius tsmquam obUtus. Secundum est, ca- 

ilorcm actione sua propria perpetiio vcrtere ens in huuu- 

I t2 



276 



PABMENIDIS, TEI.ESII, 



dum, et quod calori sjccitns iniUo modo t-o^at, iioe frigori 
hunii<litJis. Idem enJm esse attennnre et humcctare, at- 
q«e quod maxlme tenue, id etiam maxime limnidtmi esse; 
cum per iimiiidum intelligatur id (juod {aciUinie cixlit, 
abit in partes, et rursus sc rt'stituit, atqiie letrrc finitur 
aut consistit. Qiise omnia magis insiint flanmia', quam 
acri ; qui a Pcripateticis contilituitur niaxime Immidus- 
Itaqiie cnloretn, Immidum perpetuo allicere, flepasoere, 
exteiidere, indere, generare ; contra, ft-ifjiis omnia ag«re 
in Mccita1ein,concretioncm,duritiein ; ubi\'iilt Aristotelem 
et liebetem in obsonatione, et sibi discordem, et erga 
experientiam inipt'riosum, et libidinosum vidt'n. qucd ca- 
lorem cimi siccitate copulet. Nam qnod ali<[iiiin(!o cntia 
desiccet calor, id per accidens fieri ; nimirum In corpore 
dissimilari, et ex portibus allis magis cfassis, aliis magis 
tcnuibus coaginentato, eliciendo, et (per attenuationem) 
cxitum daitdo parti tenuion, duni pars crassior iiide coga- 
tur, et magis se constringat : qute tainen ipsa pars cras- 
sior, si adveiierit cnlor ferociov.et ipsa fluit, ut in Interibus 
raanifestiira est. Primo enim calor non ita fevvens lutum 
cogit in lateres, tenuiore parte evaporata. At fortior calor 
etiam illam substantiam laferitinm solvit in vitnini. At- 
que hffic duo dogmata vehiti erronim redargntiones cen- 
seri possunt ; tertium plane aflirmat, ncqiie id solum, sed 
et perspicue disfinguit subactionis modvmi. h duplex est, 
ve.I rejiciendo, ve! vertendo ; alque alteiuter ex iis modtii 
perdiicitur in actum seeundinn vim caloris et disptwitionem 
materia?. C'ujus rei tamcn duo videiitnr tanqunm canoiics- 
Unus, quod cum calidum et t^^gidum magna mole, et 
tonquam justo exercitu concurrunt, seqnitnr eicctio. Nam 
entta, veluti acies, loeo moventnr et im]>clhintur. Ubi 
veto minore quantitate res geritur, tnm scquitur versio ; 
nam inlerimimtur entia, et naturam potius qtiam kicum 
mutant. Hujus rei insignc et nobde exenipium esse in 
regionibuM aeris sfuperioribus, quie licet ad calorem coe- 
lestem mngis appropinquent, tamcn frigi^liores inreniun- 
tur, quam confinia terra;. In illis enim loeis. postquam 
propius ad sedem primi calidi ventum est, calor se col^getis 
imiversam frigoris vim. qiue ascendcrat, siraul cjicit et 
dctrudit, ct aditu proliibet. Quin etiain .similit<T fieri 
posse, ut sint per profunda terr* calores vehcmcntiorrs. 



L 




CT DBHOCRITI PIlILOSOmiA, 

■quam m sujicrfitui! ; jmstquaiii ec-ilicct ad eedeni prinii 
.iri^idj appropiiiqualio facta est, quod sc escitans, mag:no 
limpetu cnlidum rcjicit, ct fiif^t, ct in se vertit. Altor 
f canon est, quod in aperto sequitur ejectio ; in clauso 
■Tersio. Hoc outem insignitcr conspici in vasibus occlusis, 
[ubi cniissio corporis attcnuati (quod spintum fere voca- 
[wus) prohibita ct rctrusa profundos et intrinsecas in cor- 
wribus altortitioiicij ct fcrmentationcs gcncmt. At Hoc 
im similiter Bcri, cum corpus ob portium compoctionem 
[sibi ipsi instar vasis occhisi est. Atque Hkc sunt qua 
' Tflcbio, et foriasse Pairaenidi, circa rerum principia, visa 
[sunt;. lusi quod Telesius hylen addidit de proprio ; peri- 
*patctieis scilicet notionibus dcpravatus. 

Atque similia vcri tuiKsc-nt, qua; a Tclesio dicuntur, st 
[hcnno toUatur c natura et simul artes mechanicae, qua 
[materiam vexant, atque fabrica mundS slnipliciter specte- 
[tur. Nam pastoralis qua;dani videtur ista philoiiophia,quae 
mundum confeniplatur placide, et tanquam per otiuni. 
Siquideni de systemate nuuidi disscrit non male, de prui- 
cipiiK iinperitissiuio. Quin et in ipso quoque systemate 
ingens est lapsus, quod tale constituat systenia, quod Ti> 
deri ]>os>sit ieternum, nee supponat cliaos, et mufationes 
sclieniatisini niagiii. Sive enim ea est Telcsii philosophia, 
sive peripateticorum, sive qua; alia, quae in euni modum 
systema iuitruat, libret, muniat, ut non videatur fiuxissc 
acltao; ea levior pbilosophia vidc-tur, atque omiiino ex 
angustils pectoris huinani. Nam onmino secundujn sen- 
sum philosoplianti niaterite jetcriiitas asseritur ; nmndi 
(qualeni enni intuemur) negatur ; quod et prisca sapien- 
tiffi, et ei, qui ad ipsara proxinie accedit, Deraocrito visum 
est. Idem sacrie litertE testantur. IHudpraEcipue interest; 
quod illte etiani materiam a Deo; hi ex sese statnunt. 
Tria enim videntur esse d(^^;niata, qute scimus ex iide, 
circa banc rem. Primo, quod inateria creata sit ex nilido. 
Secuiido, quod eductio syatematis fuerit per verbum om- 
nipotentiae, ueque quod materia se ipsa eduxerit c chao 
in Kchomatiiimum ilium. Teitio, quod scliematismus Ulc 
(ante praivaricatlonom) fuerit optimus ex iis, qu« materia 
(quaJis creata erat) suscipere posset. At phUosophia; ills 
ad nullum horum ascendere potuerunt. Nam et crea- 
tloucm ex nihilo cadiorrenf* et huoc sdiematt!>mum p<»t 



278 



PARME^JTOIS, TELESn, 



t 



multas ambaf^s et moliiiiina niateriff eductum scntium 
ncc <le optiniitatc laboratit, cum PcliemahsnnLs osscratur 
occiduus et variabilis. In his itaque fidei atque ejus fil> 
mamentis standum. Utnim vcro materia iUa creata, per 
longos seciilorum cireuitus, ex vi primo iiidita, se in iUum 
optimiun scheraatismum coUij^re et vertere potuissct 
(quod missis anibagibus ex verbi imperio continuo fecit), 
non inquirendum fortasse est. Tarn cnim est miruculvim, 
et ejusdcra omnipotentite reprasentatio temporis, quom 
eflfbrmatio entis. Videtui- autt-m natura divina utraque 
onuiipotentifE emanatione ee insigiiire voluisse : primo, 
operando oninipotcnter super ens ct matenam, creando 
scilicet ens e nihilo : secundo, super nrotmii et tempus, 
anticipando ordinem naturie et accelerando processum 
entis. V^erum bffic ad parabolajn de ccelo pertinent, ubi, 
qua nunc breviter pt*rstringimus, fusius disseremus. Ita- 
que ad principia Telesii pergendum. Atque utuiam hoe 
saltcoi semel et inter ouines conwuiret, ne aut ex non 
entibus entia, aut es non principiis principia, couslitui 
placeret, neque manifesta recipiatur coutradictio. Prin- 
cipium nutem abstractum non est ens ; rursus ens mortolc 
non est principium ; ut necessitas plane inrincibilis homi- 
numcogitationes (si sibiconstarevelint) conipellat ad ato- 
mum, quod est verumena, materiatum, fo^natum»dimcn- 
sunl,locatum, habensantitj-piamjappetituni.motum.cma- 
nationem. Idem per omnium corjjorum naturaliuni in- 
teritus manet inconcussum et ajternum. Nam cum tot 
et tarn varire sint corponim majorum corruptiones, om- 
nino noccsse est, ut quod tanquam centrum manet im- 
mutabile, id aut potentiale quiddam sit, aut mimmum ; 
at potentiale non est. Nam potentiale primum reliquo- 
rum, qua; surtt potentialia, simile esse non potest, quoe 
aliud actu sunt, aliud potentia. Sed necesse est ut plane 
abstractmn sit, cum omnem actum abneget, et oranem 
potentiam conrineat. Itaque rclinquitur ut illud immu- 
tabile, sit minimum; nisi forte quis assernt omnino prin- 
cipia nulla existere; sed rem alteram alteri pro principiis 
esse, legem atque ordinem mutatinnis constantia esse ct 
atcrna, essentiam ipsam flusam et mutabilem. Atque 
satiua foret Imjusmodi quiddam diserte affirmare, quam 
studio ctcmum aliquod principium statuendi, in durius 



ET DRWOCRITI riftLOSOPHIA. 2^ 

incommodum mcidcre. iit I'dem priricipium poiiatur phiiti- 
tasticum. Ilia cnini prior ratio aliquem cxitum habere 
^-idctur, lit res mutcntur iit orliein ; hiec prorsus nullum, 
quff! notioitalia ft meiuis adminioula Iiabet pro entibus, 
Kt taincn quod boc ipsum nullo niodo fieri possit^ postea 
docebimus. Telesio tameii byle placuit, quam ex juniore 
asvo postiiatam in Parmenidis philosopfiiam traiistulit. 
At certamen instituit Tclesius agentium suoriun prin- 
dpionmi, miruni, ct plane iniquum, et copiis et gcncre 
betlandi. Nam quod ad copias attinet, terra ei est unica, 
atcceli excrcitus iugens; etiam terra puncti fere instar; 
ctcH vcro spatia et regiones immensa;. Neque huic in- 
cx)mmodo ilUid subi-enire <picat, qufxl terra et connotu- 
ralia ejus ex materia inaxhuc compacta asserantur, ccelum 
contra et 8et!icrca ex materia maximD expUcata. Licet 
enlm plurimum ecrte intc rsit, taxneii b^e res nullo modo 
copias vel longo intervallo aequabit. At robur dogiiiatis 
Telesii versatur in hoc vel priecipue, si tanquani aequalis 
portio hvles (secundum quantum, non secuudum expor- 
rectionem) utrique principio agcnti a^sigiietur, ut res du- 
rare possint, etsystema constitui ct stabiliri. Quicunque 
enim cum Telesio sentiot in ceteris, et exsuperantiam 
hyles pnesertira tarn amplo excessu, in uno principio, ad 
aJtenim recipiet; baerebit, nee se oumtno explicabit. 
Itaque in dialogo Piutarcbi De Facie in Orbe Lunae, «ana 
mente proponitur ilia consideratio, non esse veri^iimilc, in 
dispersime materiie, naturam quicquid compacti corporis 
OTftt in unicum terrai globum conclusisse, tot interim vol- 
ventibus globia astronim. Huic vero cogltatioui tarn im- 
moderate indulsit Gilbertus, ut non solum terram et lu- 
nam, sad complurcs alios p;]obos solidos et opacos, per 
expansionem cceH, inter globos luccntcs, sparsoe asiiereret. 
Quin ct ipsi pcripatetici, postquam coelestia suo statu; 
sublunaria autem per succeasionem et renovationem 
sterna posuissent, non confisi sunt se hoc dogma tueri 
posse, nisi dementis veluti xquas mateiia: porliones assign 
naasent. Hoc est enim illud, quod de decupla ilia por- 
tione, qua ambiens elementum intcrius clemcntmn supe- 
ret, corsomniant. Neque ista eo adducimus, quod nullum 
ex m nobis placeat, sed ut ostendanms inopmabile quid- 
dam esse ; atque cogitationem prorsus male mensuratam. 



280 



PARHENIDIS, TELESIJ, 



81 quis terram, contrarium ageiw coelo priiicipiunistatuat: 
quod Telesius fecit. Atque hoo ipsum duriiis multoin- 
venitxir, si quis, prffitor quaiituni ipsura, <]KS[Mirem wtu- 
teinet actum cceli ettcnx iiitucatur. Pcnlita enimora- 
luno sit diinicatioiiis conditio, si e\ altera pnrte telonim 
htistilium ictus peiferantur, ex altera nonpertiiigant.setl 
citra cadant. At liquet plane solis vires in terrain uiitti ; 
terrje autem vires usque ad solem pervenire nemo sjkhi- 
deat. F-tenini inter omues virtuti^s, quas natura parit, 
ilia lucis et umbr^ longissirae emittitiur, ex raaximo spatio 
sive orbe circuuifunditur. Umlira autem terTffi citra so- 
lem terminatur, cum lus solis, si terra diupliaiia esset, 
globuni tcrriB transverberarepossit, NominaUimcalidum, 
f rigidum (de quibus nunc est sermo) nunquatn deprehen- 
duntur tarn magna spatia vincere, inyirtute sua perfe- 
renda, quam lax ct imibra. Ifaque si umbra terra non 
pertingit ad solera, multo minus frigidum terra; eo aspi- 
rare posse consentaneum est. Id si ita sit, nenipe ut sol 
et calldum in qua;dam corpora media agat, quo contrarii 
principii virtus non aseendat, ncc ullo raodo eorum actum 
impediat; necesse est ut ilia (sol, inquam, et calidura) 
proxima qmeque occupent, et dein remotiora quoque con- 
jui^gant, ut tandem futura sit Heracliti confiagratio, ao- 
lari et coelcsti natura gradatira ^'ersus terram et confinia 
ejus desccndentc* et magis appropinquaute. Neque ilia 
admodum convenimit, ut vis dla naturam suam impo- 
nendi et multiplicand!, et alia in se vertendi, quam Te- 
lesius principiis attribuit, non operctur in similia ceque 
aut magis quam in contraria ; ut coelum jam excande- 
scere debuerit, et stellse inter se committi. \^ermn 
ut propius accedamus, quatuor ormiino denionstratiunes 
proponendae videntur, quae Telesii philosophiam de priih- 
cipiis plane convellere et destruere possint, etinm siji- 
golie, multo magis conjuncta:. Hariun prima est, quod 
inveniantur in rebus nonnuUsc actiones et efiectus, fitdaiu 
ox potentisstmis et latissime diffusis, qua ad calorem et 
frigus nullo modo referri possint. Proxima, quod inve- 
niantur natm-je nonnuUa, quarum calor et firigus sint ef- 
fectus etconsecutiones ; neque id ipsum per excitationem 
caloris piwinexistentis, aut adniotionem caloris adveni- 
entis; sed prorsus per quae calor et frjgus in primoesse 



ET DSMOCRITI PHILOSOPHIA. 



381 



ipsonun inJantur ct geiiGreiitur. Itaque priiicipit ratio 
in lis ex utnujue [xirte deficit, turn quia aliquid iioii ex 
ipMs, turn quia ipsa ex aliquo. Tertia, quod etium ea qua 
a calorc et fn^ore origineni diicuiit(qaffi ccrte sunt quam- 
phinma), tamcn procedunt ab illis, tanqtiam nh cfiiciente 
et organo, iion tanquam a causn propria et intima. Poft- 
treiuoj quod conjiigatio Ula quatuor coimaturalium om- 
nino permiscetiir et coiiflmditur. Quare de his siftillatim 
dicemus. Atque nlicui fortasse vix operas pretium videri 
possit, noM])) pliilosopfaia TelcsitarguendatanidLligciiter 
versari, philosophia scilicet iioii adniodum celebri aut rc- 
cepta. \^eruni nos hujusmodi fafitidia nil inoramur. 
De Telesio autembene seiitimus, alquo cum ut aniantem 
veritatis, et scientiis udlem, et nonnullorum placitoruin 
cmendatorem et novorumlioininuin primum agnosdnius. 
Ncque tainen nobis cum eo reis est tanquam Telesio, sed 
tatiquam imtauratorephUosophiicPamienidis, cut multa 
deUetiir reverentia. Sed illud in priniis in causa est, 
quod luEC fiislus agamuSj quod in eo, qui priniiis nobis 
occurrit, complura disserimus, quas ad sequentium sec- 
tarum (de quibus postmodum tractandum erit) redargu- 
tioneui trausferri possint, ne sspius endem dicerc sit nc- 
cesse. Sunt eiiim errorum (licet divcrsorum) fibroc miris 
modis inter se impticats et intextfe, qux tainen sa^pe^ 
nuiuero una redargutione, tanquam falce, demeti et suc- 
cidi possint. Verum ut occcepimus dicere, videndum 
quales inveniantur in rebus virtutc^s et actionem, qus ad 
calidum et frigidura nuUo rcrum consensu aut ingeml 
violeutia tralu poa^int Primo itaque sumendum quod a 
Telesio datur, materiie summam seternmn constarc, ncc 
augenaut minui. Hanc illc dot^im, qua materia se sorvat, 
ct sustinet, transimttit, ut passivam, et tanquam ad ra- 
tionem quanti potius, quam ad formam et actionem, per- 
jinentem, ac si nihil opus esset earn calori et frigori de- 
putare, quas ag-entium tantum formarum, et ^irtutum 
ibntes ponuntur ; niateriam enim non sinqilielter, sed 
omni agente virtute destitui et exui. Atque hac asse- 
nintuir magno mentis errore, et prorsus mirablli, nisi 
<juod consensus atque opinio pervulgata et inveterata mi- 
racidum tollit. Nil enim simile fere iut£r errores repe- 
yitiir/^uum ut quis viilutem ist^un matcriee inditam, pet; 



sss 



1»ARMENTD18, TEt.E8TI, 



quam ipsa se ab interitu rindicat. adeo ut minima 
cjuc matcriai portio, nee universa mundi mole ohrui, nee 
omnium agentium vt et impetu destruj, aut uHo modo 
annihilari, et in ordinem redigi queat : quin et spatii non- 
iiiliil occupet, et reniteaiiam servet cum dimciisione im- 
penetrabill, et ipsa vicissim aliquid moliatm-, nee se de- 
serat; pro agente virtute non habeat, cum contra sit 
omnium \irtutum longe potentissima, et plane insupe- 
robilis, et veluti merum fatimi et necessitas. Hanc aa- 
tcmnrtutem necconatiirTelesius ad cnlidum etfrigidum 
retcrre. Atque hoc recte; neque enim scilicet aut in- 
condiumj aut torpor, et congelatio huic rei aliquid ad- 
dunt vel dctrahimt, ncc super eum aliquid possunt, cum 
ipsa interim et in sole, et ad centrum terra, et ubiquc 
vigeat. Sed in eo lapsus wdetur, quod molcm materia 
certam et dcfinitam agnoscit ; ad wrtutcm, qua sc nu- 
ineris suis tueatur, cajcutit, eamque (profnndisbimis peri- 
pateticorum tenebris immersus) accessorii loco ducit, cum 
sit maxime principalis, corpus swum vibrans, aliud sub- 
movens, aoUda et adamatitina in seipso, atque unde de- 
cretaet possibilis et impossihilis emanant auctoritate invio- 
labili . Schola itidem vulg'oris earn facUi verborumcomplexu 
pucriliter prensat, sutislactuoi buic cogitationi ]mt;ms, si 
duo corpora in eodem loco non posse esse pro canone 
ponat, virtutem aiitem istam, atque ejus modum. nun- 
quam apertis oculis contemplatur, et ad vivum dissccat ; 
parnm scilicet gnara, quanta ex ea pcndcant, ct qnalb Ittt 
inde scientiis exoriatur. Verum (quod nunc agitur) ista 
virtus quantacunque extra Telcsii principia cadit. 'l>an- 
senndum jam ad virtutem illam, qufe ad priorem hanc est 
tanquam antistropha, earn scilicet qua> nexum materi* 
ttuitUr. Ut enim materia a materia obrui non vult, ita nee 
materia a materia divHH. Atque nihilominus utrum hjtc 
naturae lex a\\ a^que ac ilia altera pcremptoria,maffnam ha- 
tjpt dubitationem. Telesit^i enim, quemadmodum et I>e- 
mocrito, vacuum coacen-atum et sine meta dari placuit, 
ut entia sing-ularia configuum suum deponant, nonnun- 
qnam et dcst-rant, irgre (ut aiunt) et illibcntcr, sed ma- 
jorc tiempe aliqua viol^tia domita et coacta ; idque Ule 
noiinullis experimentisdemonstrarecontcndit. ea potissi- 
mujn adduoens, qu© passim citantur ad ulmegandum et 



^ BT DEMOCRITI PItlLOSOPmA. 383 

Tcfencndiim vacuum, eaqiie tanquam extrahens ct aiiipli- 
am CO mcxlo, ut cntia videri possint iu len aliqua neces- 
sitate posita, conliguum illud tcnere ; sin mnjorem in 
nioriuni torqueantur, vacuum ailniittere ; sicuti in cle* 
jKtydris iiqueis, iu quibus si toraincn, per quod atjua des- 
cemlere possit, miiiutius sit, spiraculo egcbunt, ut aqua 
descendat ; sin latius, ctiani absque. apiraciUo, aqua in fo- 
ramen Riajore mole incunibens, et racuuiu supra nil n>o- 
rata, deorsum fertur. Similiter in follibus, in quibus si 
ea oomprimas et occludas, ut nulluH illalKnti aeri nditus 
patcat, DC postca clcves ct cxpandas^ ei pcUts gracilis at 
et dcbilis, dirumpitur pellis; si crassa et frangi inepte, 
non ittin; ct alia luijusniodi. Verum experimcnta ista 
nee exacte probata sunt, ncc inquisitioni onniino satisfa- 
ciunt, aut quiestioncm Icrminant, atque licet per ilia Tc- 
lesiuB se addere rebus ct inventis putet, et quod ab aliis 
confiisius obsenalum est, sublilius distinguei-e nitatur, 
lamen nuUo modo par rebus evadit, nee exitura rei evol- 
nt, sed in mcdiis prorsus deficit ; quod ex more est et 
ipsi ct Pcripatcticis, qui ad cxperimcntn contuenda iiistor 
noctuariuu sunt, neque i<l tarn oh facultatis imbeciUita- 
tcm, si-d ob cataractiis opiiiiommi, et contemplation is ple- 
nx et iixae impatientiam. Qua>stio vero ista (c.\ niaxime 
ardois) quousq^ue detur vacuum, et ad quffi spatia fieri pos- 
sit seminum vel coitio vel distractio, et quid sit in hoc ge- 
Dcre peremptorium et invariabile, ad locum ubi de vacuo 
tractandum erit, rejicimus. Neqtie enim multum inter- 
est ad id quod nunc agitur, utrum natura vacuum pc- 
nitus rciqiuat, an entia (ut cmendatius eeloquiputat Te- 
lesius) mutuo contactu gaudeant^. lUud cnim planum 
facimus, islam si\"e vacui fngam, sivc contactiis cupidi- 
nem, n\iUo motlo a calido et frigido pcndcrc, ncc a Tele- 
sio ipsi adscribi, ncc ex renmi nlla cvidcntia illis adscritu 
|)Osse ; cam materia loco mota aliam ]»ror8U8 materiam 
traliat, sire ilia sit calida sive frigida, sivc liquida sivc sic- 
ca, sive dura sive umllts, Kive arnica sivc iniinica, adeo ut 
corpus caliduni, corpus gclidiisiiiiuni citii}s attrnxcrit ut 
ci adsit, quam sc ab omni corpore disjungi et ileseri pa- 
tiatiir. Nam vinculum materise fortius est, quam disei- 
dium cididi et frigidi. Kt sequflcitasmateriae non curat 
dhrorMtatem fonnarum specialium: Itaque nullo modo 



S81 pARMENlbiS, TELftSTI, ' 

hffic virtus nexus ab illis principiis calidi et frigidi. Se- 
quuntur virtutes duse invicera opposita-, quie rej^ium hoc 
priiicipiorum (ut videri possit) ad ciUidum et frigidutn de- 
tulerunt, sed jure male enucleato ; eas, dicimiis, perquas 
entia se aperimit et rarefaciunt, dilatant et cxpandiint, 
ita ut majtis spatium occupent, ct se m mitjorem splis- 
ram conjiciant ; aut rursus se claudunt ct condensant, 
coarctaiit ct coiitraiiunt, ita ut spatiis dccedant, ct in mi- 
norem sphjeram se recipiaiiL Osteiidenduni itaque est, 
quatenus ista virtus a calido et frigido ortum habeat, et 
quatemis seorsura moretur, nee cum ilia rationes miaceat. 
Atquc verissimum est quod ailirmat Telesius, rariim ei' 
densum caloris et frif^oris esse veluti opificia propria : lon- 
ge enim maxima; sunt Ulorum partes ud hoc, ut eorpora 
majus et minus spatium occupent ; sed tameii coiifusius 
. ista accipiuntur. Videntur enim corjjora qiianilocpie ab 
una apatiatione naturali in alteram mig-rai'e et se tran*- 
feire, idque libenter ct tariquam volentia, et formam mu- 
taiitia ; quandoque auteni taiitimmiodo a uaturah spatia- 
tione depulsa.et mauente forma veteri in coiisuetam spa- 
tiationem reverti. Atquc virtus ilia progressiva in no- 
vum spatium a calido et frigido fere regitur. At virtus 
altera restitutiva non item, siquidem expandit se aqua in 
vaporem et aerem, oleum similiter et pinguia in Imlitum 
el flamniam ex vi caloria : uec (si perfecte transmigrave- 
rint) revert! saLignnt ; quin et ac-r ipse ex calore intu- 
mesdt et extciiditur. Quod, si migratio fiierit semiplena, 
post caloris abscesaum, in sc facile recidit ; ut etiam in 
virtute restitutiva partes frigoris et cjiloris sint nonnuUte. 
At quas non mediante calore, sed violentia aliqua exten- 
sa sunt et distracta, etiam absque ulla frigoris aecessione, 
aut diminutione caloris, in priora spatia (oessante violen- 
tia) cupidissime revertuntur ; ut in exsuctioneovi vitrei, 
et foUibus levatia. Id vero in solidis et crassis longe evi- 
dentius est. Nam si distendatur pannus vcl cliorda, re- 
mota vi, magna velocitate rcsiliunt ; otquc eadcm e«t 
coniprcssionia ratio. Nam aer violentia aliqua contrusus 
et incarceratus multo conatu erumpit ; atquc adeo omnis 
ille motus mechanicus, quo durum a duro[H>r(:ntitur,qu) 
vulgo motus violent! nomine appellatm-, per qucm res so- 
bd£ uiittuntur et volant per aercni el acjuatn. nihil aliud 



I 




ET DEMOCRITI PHIL080FHIA. 285 

est, quam nixus partium corporis emissi ad se expedien- 
dum a compressione ; et tamen nusquam liic apparent 
vestigia calidi et frigidi. Neque est, quod quia argute- 
tur ex doctrina Telesii hoc mode, ut dicat ; esse singulis 
spatiationibus naturalibus assignatam portionem quandam 
caUdiet frigidi, ex certa quadam analogia : itaque fieri pos- 
se ut tametsi nihil addatur caloris, tamen si spatia mate- 
riata extendantur aut contrahantur, res eodem recidat, 
quia plus et minus imponitur materiee in spatio, quam 
pro ratione cidoris et frigoris. Verum ista ficet non ab- 
surda dictu, tamen sunt eorum, qui semper aliquid com- 
nunisci solent, ut quod semel visum est teneant, nee na- 
turam et res persequuntur. Nam si addatur calor et fri- 
gus hujusmodi corporibus extensis aut compressis, idque 
majore mensura, quam pro ratione et natura corporis ip- 
sius, yeluti si pannus ille tensus calefiat ad ignem, tamen 
nullo modo rem compensabit, nee impetura restitutionis 
exstinguet. Itaque planum jam fecimus, istam virtutem 
spatiationis, ex calore et frigore in parte notabUi non pen- 
dere, cum tamen sit ipsa ilia virtus, quse plurimum auc- 
toritatis bis principiis tribuerit. Sequuntur Aase virtu- 
tes, quffi omnibus in ore sunt, atque longe et late patent, 
per quas scilicet corpora massas sive congregationes ma- 
jores rerum connaturalium petunt, in quarum observati- 
one, ut in reliquis, aut nugantur homines, aut plane aber- 
rant. Schola enim communis satis habet si motum na- 
turalem a violento distinguat ; et gravia deorsum, levia 
sursum fern ex motu naturali pronuntiet. Verum pa- 
rum proficiunt ad philosophiam hujusmodi speculations. 
Ista enim natura, ars, violentia, compendia verborumsunt, 
et nugffi. Debuenint autem hunc motum non tantum 
ad naturam referre, sed etiam aifectum et appetitum par- 
ticularem et proprium corporis naturalis in hoc ipso mo- 
tu quaerere. Sunt enim et alii motus complures natura^ 
les ex passionibus rerum longe diversis. Itaque res se- 
cundum differentias proponenda est. Quin et ipsi iUi mo- 
tus, quos violentos appellant, magis secundum naturam 
appellari possint, quam iste quern vocant naturalem ; si 
sit illud secundum naturam quod est fortius, aut etiam 
quod est magis ex ratione universi. Nam motus iste as- 
census et descensus, non admodum imperiosus est, nee 



380 PAaan^iDiB, TEtBSii, etc; 

etaam uiuTenalls, ted tanquam proyiiunatis et secundnm 
regiones ; quin et aUis motibuB obsequens et subjectus. 
Quod rero gravia deorsum ferri luunt, leria sursum, idem 
cat ac si dicerent, gravia esse gravia, levia levia. Quod 
emm prsdicatur, id ex vi ipsa termim in subjecto assu- 
mitur. Si vero per grave densum, per leve rariun inteW 
ligunt, promovent noimihil, ita tamen ut ad adjunctum 
et concomitans potius, quam ad causam, rem deducant. 
Qui vero gravium appetitum itaexplicant, ut ad centrum 
terrse ilia ferri contendant, levia ut ad circumferentiam et 
ambitum cceli, tanquam ad loca propria; asserunt ceite 
aliquid> atque etiam ad causam innuunt ; sed omnino per- 
periun. Locd enim nulls sunt vires^ oeque corpus nisi a 
Qorpore patitur, atque omnis incitatio corporis, quievide- 
tvx esse ad se coUocandum, appetit atque molitiur confi- 
gurationem versus aliud corpus, jion coUocatvmem aut 
ntum simpUcem. 



OPERA 

CIVILIA ET MQRALIA. 



HISTORIA 

REGNI 

HENRICI SEPTIMI 

REGIS ANGLIi^. 



TOIm IX. 



1LLUSTRI3SIMO ET EXCELLKNTISSIMO 

PUINCIPI 
C A R O L O, 

. PRINCIPI VVALL.!^, 

DUCI CORNUBI^, 

COMiri CESTUI^, ETC. 



lit in parte tecognosccrpm drbitiiin tnfiiiituin, quo Celsitodini"! 
vcttne obtrtriclUK »iim, operani dedi ut li«norMn enbiberem me- 
miiriir regis illiiis Angliir, ijiii cr progeoitoribus regim pxtm 
vcBtri, ct vcstri ii)siu4, full postrcinus: cui xeg'i utraquc uiii* 
qaodammndo attribiii ]>o(>«it : <|u»nd<iquidi?m iUa rosamm in ipM 
comunimaLa fuit, i1)a veru regnortuu fundatu ct inrlumta. Quia 
etioRi icmpora ojiis cclcbrari merentur. Vir onim jn-utlcna fiiit, 
otrcxcgrt^us: t^npoTanibUommussiuituTfaida, et mutatinnumy 
et cTcntiiutn rarionim plena. Etenim in tcmporibue idem usu 
venit, qurxl in viis: ut alia sint magiK acclivia ct declivia, rIUi 
vero magis pUna ct aM^iiabilia. Quorum Hltenun genus tempo- 
nun TiYemibuR commudJus, alterum KcrilientibuB ^ratius. Ncu- 
.tlquaDQcumasscntntionc colui, sc<l imngincm ejus ad vivumexco- 
pi ;, quantum fieri potuit, i^tftudo tnni procul, ft luce patilo ob> 
scuriorc. Vcnim est CelHitudiiiem veatram nute o>(;u1og habere 
exemplar incoinparablle rcgia JbooIh pHtriii vesCri : sttamen non 
abtt re vobts fucrit, unum ex antlquiuribuK ctiam exemplaribus 
iatueri. D«ub Opt. Max. C^Hitudincm vestTam conacrvet in- 
columcm. 

CELSITCDISia VESTB.e 

SKRVOR aUMlLLIMUB ET DEVOTISSIMBS, 

FR. S. ALBAN. 



t'w 



IT 2 



HISTORIA REGNI 
IHENRICI SEPTIMI 

REGIS ANGLIC. 



PosTQUAM Ricliardus ejus nominis tertius, de facto rex, 
set\ titulo et reginune tyninims ; atqiie ita hucusque ap- 
pellatus ct haliitus; ultionc divina, exaiilis expeditionera 
fortunante, in praelio apiid Boswoith victus luisset et Jii- 
terfectus; successit ci in rogiio coraes Richmoudire, exiitdc 
vex 1 lenricus Septimus appoUatus. Rex, stntim n victoria, i 
ut qui sub matre iidmoiikim pia, ct dcvofa, cdticatus fti- 
isset, alque naturte sua; ductii sacris opevandis dedituj 
esset, canticum Te Deum cautari solenniter jussit, toto ! 
exercitu prasscnte, in loco ipso, ubi pugnatum fuerat-. 
Ipse autem magiio applausUj tt la:tis acclamationibus, mi- 
litari quadam electione, aut recogmtione, rex est salutjitus. 
Interim corpus Ricliardi, post raiiltas iujurins et contu- 
melias (qu£B pro commemorationibus fiinebribus, et exse- 
quiis, plebi versus tyraiinos esse consuevcrtint) ob&cure 
eepultum est. Etsi enim res ipse, qua fuit nobilitate, fra- ' 
tribm monasterii de Leicestna mandasset ut honoriiice 
humaretUT, attamen reltgiosi iptti (n vul^ affectibm baud 
iiimiunes) lioc facere negtexenint : neque tamen prnpterea i 
uUius reprehensionem aut eeiisuram subierunt : cum nemo 
ullum ignominiffi aut contumeliae genus, in eum vinim 
injuriosum fuisse existimaret, qui prnpriJs manibus Hen- 1 
rici sexti (principis innocentissimi) camifcx fuissct; qui' 
necem etiam liatris sui Clarentiae dacis procurassct; qui 
nepotea suos, primojuventutis flore (quontm alter co tcni- ■ 
pore res ejus erat legitinms; alter quoqup in fiituro, 
aiiquid f'ratri humanitus contigisset) occidisset ; qui deni- 1 
quegravi infamia laborassct, quod uxorem suani veneno^ 
sustulisset, ut ad incestuosas cum nepti sua nuptias lectum ' 
stemeret. Quanquam autcm princeps tuieset in militari 
virtute probatus, atque honoris j\nglici assertor strcnuus, ^B 
legislator item bonus, in lev amen ct solatium vulgi ; tamen ^^ 
omnium opinione longe virtutibus et mentis ejus pra-pon- 
derabant parricidia et scelera: quin et opinione pruden- 



[ui 





niSTORIA RBQNt HEGI8 HBMltlCI SEPTLMl. 299 



tinm ipsaj ilia nrtutes habita; sunt potius pro rebus afTuc- 
tatis ct Bctis, ut ambitioni mm rcliflcaret, quam pro doti- 
bus mitur* suiu aut judicin iiiMtis. Itaquc notatiim esla 
viris jwrspicacioribiis (qui priora gcsta ejus ad posteriora 
trahebaTit) e^im, etiam tempore regm fratris sui Edwardi 
quartJ, in hoccalide et secreto ineubuisse, ut frati-is legi- 
muii iinndiam et odium conrtaret; cum exspectaret, et 
quasi divinaret, regein, propter luxura et interaperantiam, 
diu nou victui'iuii, sed filios isuos tenera adliuc aitate relic- 
turum : tuin vero satis novcrat, quam iacilt.'; cssct a.sccnsus 
a fasti^o protoctoris, et prinii regii sanguinis principis, ad 
jpaam coronam. Atque ex hoe amhifioiiis profundie fonte 
promaiiasse, quotl, taui sub tractatum illuui pat-is et foe- 
deris inter Eid\vardum et Ludovicum undecimum Gallia 
rcgem, icta, et colloquio utriusque regis npnd Viqueneam 
iirmati, quam alias, llicbardus, tunc Glocestnae dux, pa- 
cera pro viribus jmpugnasset» et a parte honoris stctisset, 
exist imationeni suam in fratris contumellam attollcns, ocu- 
los ommura (praesertim nobilium et militum) a iratre iti 
seipsum oanrertere cupiens; quasi rex, vita sua luxuriosa, 
et minus nobill conju,^n.effceminatusfactu3 esset, minus- 
que honoris .sensu,et reii)ublicfe curu, quam regem deceret, 
tangeretur. Quatenus vero ad leges illas saiubres, et 
poiiticis, qua? ejus tempore introduct^ orant et saJicitje, 
mterpretabmitur homines, eas nihil aliud fiiisse, quamty- 
laimi incscationes et lenociimi, quibus se populo ostenta- 
ret, eoruraquc benevolentiam captaret ; cum sibi ipsi con- 
sdus essct, quod plane deesset sibi verum obedientiiB sub- 
ditorum vinculum ; jus scilicet ad regnum legitimura. At 
Henrico, in introitu in regnum Buuni, et in ipso momento 
quo corona ad ipsum deiata est, oecurrit res perplexa 
proTsus et nodosa, nee fiicile solubilis; quaeque posset r^ 
gem vel prudentissimum. praesertim in rcgni sui novitate, 
{Krturban;, et in diversas partes trahcrc ; atque eo magis, 
quod erat Imjusmodi res, qu« moram et dcliberationcm 
non pateretur, verum necesse foret, de ea sinml ct delibe- 
rare, et statuere. Eveiiit ut in ejus persona tres tituli di- 
versi. quibus regnmn sibi veudicare posset, coucurrercnt. 
Primus crat titulus reginas sua-'Elizaliethoe, cui etiam ac- 
cesscrat pactum ilhid, quo se proccribus, qnormn auxilils 
legnum adeptus est, obstrinxcrat, de nuptiis own ilia coitt« 



9Mk' HI8T0RIA RECMl ^H^^^^H 

trahcndis, quod ilium injure ejiisregnaturumhautiobi>cure I 

subinnuebat Secundus, vetiis ille, et tam jure quam ar- ■ 

mis disceptatus titulus, inter familias Laiiciistria? et EboJ 

rat:i; quarum alteri, Lmicastriia st-ilicet, ipse se pro haaJ 

rede gerebat. Postrcmus erat titiUus gladii et arraorum^ 

quod victoria sibi a^lituni fecisset, et quod rex, qui inm 

pusse*ii.ioiie regni fuit, in pugiia tVusset occisus. Horunafl 

titulorum primus maxime erat farorabilis, quique arumoftl 

suMitorum sibi potissimura conciliare posset; qui penB 

spatium vigiiiti duorum annorum,quibus Edwardus quaP4B 

tus r^narat, opintonem penitus imbibcrant, de jure rosin 

aibae sive famili^ Eboracensis; atque in earn stirpet^fl 

propter benigmim et gratiosum ejusdem Edwardi, prsd 

cipue posterioribus vita: suae atmis, regimen, propcndebanU 

Attamen obvcrsabatur ci a»t£ oculos cogitatio ilia, quodl 

si huic titulo tmiiteretur, precorio fere rex futurus fuisseM 

atque matrimoniali potiua jure quam vcre r^o imperagj 

tiirus; jure regni in ]>ersona regiun* sua? ptirniaiiente,qus "^ 

t)i decessisset, vel prole relicts, vel sine lilxrris, necesae ilii 

fbisset regno cedere, et in Ibrtunam privatam redigi. Et 

licet magna spcasubesset, quod, comitiorum suili-agiis ntg- 

num in persona sua, durante vita sua, continuarc, et sta- 

bilire posset : altamen reputabat secum rex prudentissi- 

raus, hand parum interesse, si qub actorum civilium auc* 

toritate in regnum ascitus esset; ct si quis regoum jure 

naturali, et jure sanguinis, obtineret. Neque defueruot 

CO tempore rumores et susurri secreti (qui postea vires 

nacti sunt vali<las, et nuignas perturbationes pepcrentnt) 

3uod scilicet duo illi Edwardi quart! filii (aut saltern ex 
Us alter), qui in tturi Londinensi dicebantur esse sublati, 
revera mortui non essent, scd clauculum e custoduienuiaii, 
et adhuc viverent. Quod n verum fuisset, actum esset 
de titulo uxoris suoe Elizabetha. Ex alt^^ra parte, si juri 
proprio, et in persona sua iuhxrenti, tanquaui hicrcdc fa- 
miliffi Laiicastrensis, insisteret, ^atis scicbat titulum illuis 
a comitiis parliamentariis jampridera damnatura fuisse, 
et totius popiiti prfejudicio exclusum; quodque hoc res 
ad exlisredaiionem famili^E Eboracensis, tunc pro indubi- 
tis regni liaercdibus babitse, munifeeto tendebat : atiimoque 
pio^idebat fore, ut si nullos ex Elizabetlm liberos pro^ 
nerat, in quibus jura utriusque familiie coalcsccrcnt, t\ 




BEGIB RENRICI SSPTIHI. 



aos 



veterea Ulie Hiscordiartmi et bcUorum intestinorum flam- 
mx, et ioceiidia, itcruin rcdirc, et redirivfe faclac, per 
omnia ^assan possent. Quatcnus vero ad jus \-ictonffi 
ct armorum, quamvis (Juliolmus Stanleius, post milituin 
a prffilio acclainationes, coronatn (non imperialem illam, 
sed quam oniaraenti ei omiim caussa Richardus sectim in 
belluin attulerat) tiitic foric inter spolia rcpcrtam, capid 
Henrid imposuisset, ac si jure belli regno ^jotitus esset ; 
liaud tainen oblitus erat, quibus pactis et legibus ad hn- 
periuin voeatus esset; quodque si jure armorura rc^nare 
se prsdicasset, non minus suae factioiiis homines, quam 
alios omnes, in maf^nos metus conjectunis (iilsset ; utpotc 
quod ei potestotem fecisset legts pro libitu suo abrogandi, 
fit de fortunis ac opibus omnium statiicndi, ct cffiterarura 
rerum qua; absoUiti sunt imperii ; qua; res tarn a^ne et 
odiosse visa: sunt ipsi GhiUelmo Norraanno^ Angiia rcgi 
(quern Tulgo vocant Con<]U8estDrem), ut licet Tictoiis jura 
reipsa exercerct, ad Normannos scilicet luos remunernn- 
dos.Terbo tamen abstinuerit ; ncque hoc jure se regnum 
tenere unquam professus at, seel ilhid titulari quodam 
praetextu velavcrit^in tcstamento et dcsignatioue Edwardi 
Coiifesijons fundatu. 

Verum rex, pro animi sui magnitudine, oleam statim 
jedt ; et incommodis, se ex omni parte prodentibus, recte 
appcnsis; et satis giiarus interregnum aut tituli suspen- 
rionem legt^ re^ni non permittere ; sive amori crga fa- 
miliam sunin reliqiia posthabens ; sive titulum ilium prat- 
optam, qiu scsc sii>tcrct maxiino liberum, et tndcpcnden- 
tem ; quin et natura, atquc onimi comtitutione, minime 
in lon<f mil prospicere solitus, se<l veluti fortunam, ut apud 
ae \ieT dieiu increrctur, conducere ; titulo Lancastrise 
tanquam principali niti decrerit ; retiquis autem duobus 
(videlicet nuptiarum et armorum) pro adminiculis tan- 
tummodo uti ; priore, ad secretam invidiam lunivndara ; 
posteriore, ad murmura et oontradictiones apertos com* 
pescendas : minime oblitus, tpsum ilium titulum Lancas* 
tnse per tres continual regrun successiones valuissc, atque 
plane perpetuari potuisse, nisi per judicii debilitatcm in 
principe postremo regnante defecissct. Unde ipso proelii 
die, qui fuit Augusti vicesimus secundum, suo nomine, 
nulla facta uxoris mcntione, regnum assumpsit. In quo 



996 HISTORIA REGNI 

oonsUio ad extremum usque pevstitit, quod mnltarum ei 
seditioniun et turbarum telnm quandam trauit. 

Rex haruin cogitationum plenus, ante suiitn n Leicw 
tria (liscessuni, Robertura WUloughbeium equitciii aura-'] 
turn, ad castnmi de Sherry llutton, in comitatu Ebora-; 
ccnsi, misit, ubi in salva custodia, jussu Richardi, detine-] 
bantur. tam domina EUzabetha, regis Edwardi tUia, adf] 
nuptias Henric-i destinata, qunm Edwartlus Plantagenista,*] 
filius et haeres Georgii nuper Clarentise ducis. Edwardua 
bte traditus hat a castri priefecto, per mandatum regis 
expressum, in nianus Roberti Willoughbei; et per euniil 
magna cura et i:liUfl:e)itia, turri Londincnsi inrlusus, ul 
In arcta custodia servatus est. Quod factum re^is (ii 
perio mero,etpoliticis rationibus tautummodo subnixuin] 
non ex eo pro^-eniebat, quod res alicujus monienti putara 
esse fabulani illam, quain doctor Shawus ad cniccm Dj 
Pauli in coiicione publicavit, de natalibus illegitimis lil 
ronim regis Edwardi ; in quo catm Edwardiis i.*te prosi- 
mu3 tuisset regiii hrere* (ilia cnim febula jampridem ex-^ 
plosa fuit), sed quod in aniuio fixum et constitutum npi 
se Ijaberet, personas qnascunque emiiientiores, ex in 
Eboracensi oriundas, deprimere. In quo instituto 
perpetnO) sire ex affedus sui pertinacia, aive ex judicii 
imbecillitate, potius ne partibus addictum piibuit, qui 
r^i decoris memorem. 

■ , iQuatenus autem ad sponsam suam Elizabethan], literi 
ad earn misit, ut quam primuni Londinum se confen 
ibique cum regina vidua, matre sua, maneret. Qi 
paiilo post iHa preestitit, midtis ex proceribus ei foeminij 
nobilioribus comitata. Interea rex ititieriluis exi^is 
Londinum versus contendit, popuii plausibus et acclama- 
tionibus eum ubique dcducentibu3,qus proculdulno fue- 
runt sincere, et minime simulatte; quod in co cemere 
crat, quia lanta alaerltate et impetu iHindebantur. Red- 
piebant eiiim cum, veluti principem ccetitm deraissum, qui 
in\'eteratis inter duas illas faniilias discordiis fiiiem ira- 
poneret; qua; licet tcmporibus Henrici qunrti, Ilenrici 
quinti, et aliquibus annis Henrici acxti, ex una parte, e^| 
Edwanii quarti ex altera, lucidis intcrvnllU, et felicibu^^ 
ccssatioiiibus, gaviste essent; nihilominns ptT{)etiio reluti 
nubea procellosa; regno irorainebant, novo* motus et caU- 



puaa 

ine^H 
rexH 





REGIS HBNRICI 8KPTIMI. 



asT 



niitatca minantcji. Et sicnt ex victoria ejus flexa aunt 
liominum griiiia. ha ex nuptiis r-lliznbetlis rlestinatU 
etiam et corda. 

Ipse interim, pro summa sua prudentia (affectuum et 
roctuum popiili non igiuoriis), iit opiiiiuiM^in et terrorem 
de regno debelKitn lilssi^wiret, pnece]K;rot, lit profectio 
sua nihil profivtiotiU mitttaris simiU- habcrct, acd potius 
itineris pnciRci, qiiidi regt;s, enimi cmisa provlnciuH sua» 
p<;vnf^antts, «ti solcnt. 

Civitntcm Londini die Satumi ingrcssus est. ricut et 
in die Satunii victoriam obiintierat : quem dioni septi- 
mana;, priumm ex obsen-aliono eveiituum, dnin ex mej 
moria et opinione, prx ca^terui, tjuiqiiani sihi fau-stuin et 
prosperuiii, subiudc delegit. 

Major Londinensis, comitatus fraternitatibui) civitatis. 
Kolennt jiompa apud Shoreditch eum recepit; ex quo 
loco, inag;na procerum et virormn primariorum caterva 
stipntus, urbem ingressus est : ipse, non equo, aul aperta 
aliqua seUa, aut tlirono, sed cumi clauso vectus est; ut- 
pote qui, refpii universi quondam hostis publicatus, et 
proscriptus, satius sibi duxit, niajestatem suam tueri, et 
reverentiam sui populo iucutere, quam favorem ejus ulla- 
tenus aucupari. 

Primum omnium temptum D. Pauli adiit ; ubi minime 
volens, popuUmi citius, quam oportebat, oblivisci ipsum 
pnelio re^num adeptum, vexillum stmm in teinplo ob- 
tulit. et reposuit, prccibusque pro more solcnnibus inter- 
fuit, hymnumque Te DcNin iterum cantari fecit : deinde 
ad palatium cpiscopi Londinen^, ubi hospitium ei para- 
tum crat, se eontuUt, atquc illic per aliquot dies mansit. 

Dum ibi moraretur, sanctius eonciliimi suuiu, adhibitis* 
etiam altis ma^na> dignitati-i viris, convocavit, in quorum 
pnesentta pactum sumn, dc incundo cum Elizabetba ma<- 
trimonio, renovant. Quod ut faceret, Ulud eum naaxime 
impulit, quia sub discessum suum e Britaimia spem non-' 
nuilam sumnio cum artificio injecerat (prout time res suae 
postulabant) sc, si in rc£^o Anglia? obtinendo sibi res- 
feliciter cederent, Annam ducatus Britannia hsred«n 
(quce patUo |io«it C'arolo octavo Franciee nupsit) in uxorcra 
ducturmn. Itaque suspicio nonnulla oborta est. eum'| 
minus sincere aut iiunus coustauter se gerere, in tractata- 



398 



niSTORIA REGNI 




matrimowii cum Elizabethn, omnium votis rehelnenter 
cxpctiti : qiuc eliam fama, licet scrmonibus tautum ho- 
minum jactoto, miseram Elizabetliam mim niodia oftlix- 
ernt. Verum ille optima Me ajjebnt ; quin ct hoc ab om- 
nibus credi expetcbat (ut hoc modo imidiam ct contr»- 
dictjones ad ea, quae ammo volvebnt, facilius resringueret), 
cum tamen apud se secreto statuisset ad consummationcm 
matrimonii non procedere, donee solennia sua inaupuratio. 
et comitia parUamentaria, celebrata esscnt. Quonim 
primuin eo spectabat, ae coronatJo sui rpsiiis, et refriuse 
conjiinctim (ut jiar erat) facta, speciem aliquam partici- 
patiunis in jiure regiti prie se ferret : alti;nim, ne in jure 
coronse stabiUendo in persona sua (id quod comitimiim 
auctontate se consecuturum confidcbat) rota ordinum 
uUatenus in Etizabetham reflectercut. 

Cufca hoc tempu3, in autumno, versus finem Septem- 
bris, gmssari coepit, turn iu ipsa urbe Londini, turn in 
aliis n^gni partibus, morbus quidam epidpniicus, tuiK 
temporis novus; cui, ex nalura tt symptomatihus ejus, 
Febris Sudorificie nomcn indidi-runt. Morbus iste brt-vca 
sortitus est periodofi, torn in mnrbi ipsius cri--^!, quum in 
tempore durationis ipsius: quippc qui eodcm correpti 
erant, si intra spatium \iginti quatuor horarum non mo- 
rerentur, securi fere et sine metu crant. At quoad spa- 
tium temporis, per quod malitia morb! duravit, incepit 
quidem area vicesimum primum Septembris diem, ces- 
savit autem sub finem Octobris sw)uentis : adco ut festum 
regis coronationis, quod cdt^bratuni est ultimo Octobris, 
ucutiquam procrastinaverit aut impediverit : nequc iti- 
dem comitia |>arliajnentaria, qua; intra septem a coro- 
natioue dies successenint. Fuit iste morbus febris pesti- 
lenti* genus quoddam ; neque tamen (ut videtur)in venis 
aut hiimoribus scdem occiipaus, cum non carbuncuii. 
non puitulffi, non ]>urpurcjE aut Urids macula; aequeren- 
tur (massa scilicet corporis intacta) ; tantum malignus qui* 
dam vapor, et aura, ad oor jidvolarit, spiritusque vitalei 
pciebat et occujwibat ; unde natura excitabatur ad eun- 
dem per sudores emittendum et exhalandum. Patuit 
autem per experientiam, quod morbus iste naturee potius 
waidiatrix erat, eamque imparatam opprimebat, quam 
advenits remedia obstinatUB, si in tempore subventum 



Bfitiia HBNItlCl BEPTIHT. 



299 



furet. Etenim si legrotiis in sequabili temperanieuto, 
quoad vestes, ct focuiii, dcleiiUis essct, tepidumquc W- 
biaaet.eL conlialia etijim Icinpcriihi .vumpsi-vsrt. unde na- 
turre ipsius opus, noc calorc irritarciur, ncc frig-ore repel- 
Itretur, plerumquc sanitas sequebatur. Venim innu- 
meri lioiniucs ex co sublto oecubucrunt, antcquam enra- 
tionis modus, et regiinen aigroti, inuotfjioeret.. Opinio 
CTatf morbuin Utuni ncutiquom ex cpidemicu illi-s, qui 
siniul contagiosi sunt, et. de cor]»orc in corpus fluunt, 
fuisse; sed a malignitatequadani in ipso acre, cs pree- 
(Uspo»tione tcmpestatum, ct mutationibus coeli crebris, 
et insjilubribus, impressa, manasse : atque brcvis ejos 
^inom hoc ii>suni iiidicabat. 

^■r la \igilu sanctorum Simonis et Juda, pransus est rex 
apud asdes ThomK Bourchieri, nicbiepiscopi Cantuaiife 
^et cardinaUa; et a Lombitha per praUi profectus est 
HQwntem tran^ns) ad Turrim Londinensem; ubidie se- 
quenti duodecim equitcs vexillarios (quos vocant Bano- 
i-ettos) creiivit. At creationes nobilium parea maiiudis- 
peosavit: etenim licet pralium nuper oommissum fiiis- 
set, et coronationis cclcbritjis prope instaret, tres tantum 
^^evexit Jas|)ar comes I'cmbrochis, regis avunculus, pro- 
^■notus est in duccm Bedfordise : Thomas baro Stanleius, 
ngia socer, factus est comes Derbis : Edwardm autcm 
Court]ielus, Devaiiiie. Quamvis rex etlam tunc apud ee 
statuisset, tempore oomitiorum in plures iiobilitatis gr*- 
dum aHifcrre; ita rem distribuens, ut civiUter admodutn 
et decore bnjusmodi magnificeutiis, partim festum co- 
ronationis sua;, partim conventum comiticrum^ omarct. 
^^ Secuta post biduum coronatio ipsa, tricesimo die Oe- 
^Htobiis, anno salutis i IS5. Qua tempore sedit Innoccntius 
^Mctavus papa Romanus; Fredericus tertios impcrator 
^^lleniamiiie I'uit; Maximilianus autem filiiis ejus nupcr 
elcctiLs in regem Ronianorura ; Carolus octavus in Galliis 
regnavit ; Fcrdinaiidus et Isabella Hispanits imperarunt; 
Jacobus tcrtius Scotix regnum tenuit; inter quos oranes 
>riiicipe:9, et regem, pax et amicitio eo tempore inter- 
Quo insuper die (quasi corona, capiti iraposita, 
'etiam formidines animo instillasset) instituit, ad majorem 
securitatem, cohortem quinquaginta sagittariorum, sub 
prsefecti reg:imine, qui corpus ejus stipareiit, per nomen 




300 



>^ mSTORTA RBGN1 




satellitii inferioris. Vcruntonien, tit hoc sc focisse puta- 
retur potitJii niajOiitat» sua* aujtfencla* fj^ratia, atque hiu- 
tatione inoris illius, queni in piirtibuf< tran.snuinni.s obser- 
vavcral> quum metu, quui^i rebus .suis dittidcret, ordi- 
navit hoc ]>rD in-stituto non temporaiieo, sed quod etiom 
npud successorcs suos retinerctur. 

Septinio Novembris, res comiiia ref*iii siii inclioavit, 
quffi immediate post adventnm suum Loiidinutn summo- 
neri fedt. C'oiisilia ejus, ct fines, in coniitiis tani propere 
oonvocandis, fucrant pra;cipue tres. Primus, ut regnura 
in peraona sua, sufira^is ordiiium. stabiliretur. Secun- 
dum, ut coiukmnBtioac3 ct pi'oscriptioncs corum, qui a 
partibus siiis steU'raiit (qua; fuerunt pluruii*) resciude- 
rcntur ; et facta quEecunqiti> hostilia, qu% ab illi% in caujia 
ejus, fuerunt j>erpetTala, a poena exiniereiitur, plenaque 
iis vcnia lieret : atque, ex altera parte, ut prKcipui ci 
hostibua suis, ct ^ratentissimi, judicio ordinum damna- 
reiitur. Tertius, ut ijrferioris couditionis liomincs, qui 
Rieliardo adiiffist-rant (ne forte novis motibus nmteriara 
prffiborct), rcmissionem generalem, qualis in fine comi- 
tioruni a rege eniaiiare solet, consequerentur : baud ini- 
memor, quantum regi periculi imniineat a. subditis suts. 
cum maxima pars conuii tibi coiisciii sit, periculum .Mbi 
immincre a tcge. Accedebat et alia can.sa fontitiorunt 
non par\'a. Niniirum quod ipse, tauquairi princcps pru- 
dens et moderatus, secum reputabat, rebus suis coiive- 
nire, ut mora omissa, manifestum populo suo fieret, sihi 
iu animo es.'ie, ex norma Icgum <>iiarum rcgnarc, licet in 
ore g-ladij irigressus cssct. Nee minus, ut assuefaceret 
3ubditos pro tcrc cum vencrari et recog:no«;ere. quern 
modo pro hoste et exsulc duccbant. Quod ad stabili- 
meiitum corona>, pra;terqviatu quod illud murdtcu.s tune- 
bat, nu spon8% sua; ulia pror»;UN fieret meutio (into nee 
quod minimum crat, peiniittens, ut Uberi ex cu susoe^ti 
primi ante omntrs succederent) alias magna prudenita ci 
moderatione rem tractavit. Neque enini itlud urKebat. 
ut p(^r viam dedaratioms, aut reco^utionis juris &ui,iita- 
tutum perscriberetux : sicut es altt^ra parte, ut taiiquam 
lex nova »iuiuiretur, irunime volebat; sed potias media 
via institit, .sinqibei-s sdlicet stabiliineiiti, idquc verbis tec- 
ti» et ulriiique uutontibue ; bis scalioet, ut ' hefreditas co- 



RERtS HRNRICI SEI>TIMI. 



sm 



ronaa rcsuleret, ri^muiiuret, ctcoiUiimiu-utur in vege,' etc 
Qiue verba in utni»i<)ue iwiisuni tralii poterant : ilUid 
coinmunc Imbentm, ut ncilicot «)rona in eo stalntirctur; 
sed, utniiii hoc c,\ jure prii'-cxifttcnto (qiunl in ilubium 
irocabntur), an quotl do facto in posscssione corona: erat 
(quod nemo nc^^abat), in medio rcUiiqucbatur, ut utmm- 
Ubel intt;i'prctationem rccipcrel. Quinetinm in propn- 
gtnis, qu3e ad succa»ioiiein adinittebatur, Uniitatione, cam 
non ultra pcrjonam suam, et haeredea ex corpore siio, ex- 
tendi volcbat; oinU-sa hcredum gencraliuii) mcntione, 
sed illud \cga deditiom, qualiii ex verlna antedictis ctid 
poterat, subjimobnt. Ita ut stabiiimcntum Ututl, potiua 
gratiam personnlcm sibi ot liberis suis rnoUmi, quani fa-, 
inituc Eborawjnsis exhoredationem totalem.'saperet. At* 
que tali temperamento lex condita ct saiicitaest : qnam 
legem bulla papali, proximo antio, miiniri procuravit ; 
mentjone nihilominus facta, per ^iam recitationis, reli- 
quorum titulonim, tarn sanguinis, quani victoria;. Ita 
ut jam triplex ille titulus suus faetus eeset quintuples; 
addita scilicet tribus iliis, quibus initio nitebatur, aucto- 
ritate papali ct parlianu'iitjiria. 

In iisdern quoqiie comitiis rex in rcscindendis eorum, 
qui a paL-tibus ejussteterant, convictjonibus, iisdeniqueab 
omnibus criminibiis ct pajnis propter ea. qua in sua cau- 
sa commiscrant, eximendis, quod voluit obtitmit : sanci- 
taque sunt statuta in earn sent^ntiani. Cum verostatu- 
tum illud esset sub ini udu, intcnTnit i[iia?stio juris satis 
etubtilis. Dubitatum est eniui, utrum suffragiii complu- 
rium, in inferioH consessutunc existcntium, yalidaessent 
«t Ifgitima, eo qund proditionis, tRmpnre Rirhardi. dani- 
nati fuisscnt; unde incapaces et inhabiles redditi csscnt 
in summo gradu. Incongruum enitn quiddam videbatur; 
ut lUi Ici^s conderent, qui ipsi exlcirps rasent. Sic au- 
teni se res liabuit ; plurimi ex iisj qui tomporibus Richar- 
di in regit Henrici partes maxime inclinarant, pro equi- 
tibus ct burgensibus parliaments eiecti et delet^ati fiienint : 
sive hoc rt'X secreto prntmavent, sive ex mcro populi af- 
fectu proccsserit; quorum plcriqne, tempovibus Richar- 
di, damnati fuerant, et proscripti. Ri?x qua'stione irto 
iMwnilnl eommotus est. Et« enim gravi el speeioso pra;- 
textui innitcretur, regis tanien partes baud obscure jwr- 



ao2 



BISTORIA REGHI 




.fitnng;ebat. Sed prudcnti odniodtiin coiiailio sc rcpri- 
l-lnens, quxsdoni iUi satis icquum ise prsbuit, f|u<isi nihil 
aliu<l essel,quaiii controversia quiedamde apicibus juris. 
Idcoquc judiccs de ou consulebant, qui iu euiii finnn in 
scaccharii camera (ubi habeii solet judicum concilium) 
coiiTenerunt. Ilii autem, re iniituiius deliberata, gravcm 
otsobnarasententiamtuleruntjcx Icgmu norma, et asjui- 
tate natursU temperatam : pronunciarunt enim, ut equi- 
tes et burgenses illi damnati ft proscripti a conventu par- 
liamentario abstinerent, donee perlata essct les, de coa-j 
«ctionibas eorum revocandis. 

Eodem quoquu tempore inota forte erat qusstio int< 
judices (dtun dc priore quaistioiie coiisultarent), quid fie4 [ 
dcberet circa r^em ipKUtn, qui ut i:a}teri coiidemnutio»-| 
ncm subierat. Sed fuit unaiiimi judicum consensu con-J 
clusum et firmatmn ; C'oronam ifMom oimics safigutNUA 
ayjpifa/ioNCs, quw desceusniH cor<yit<E ull-atciias impede 
uti/, dcohstruerc. Itaquc a quo tempore rex coroiiam.| 
assiimpserat, I'ontem saii^Ljuinia luLyst; yxpurgatum ; om* 
nesque sauguinis GMmiptiones et impuritates eublntas, ut^ 
regi opera parliameiitaria non Cuissct opus. Verunta^j 
men, honoris cau»a, ab orditiihus regni tunc mandattim) 
estj ut quxcunque archiva et memoriae condcmuationbj 
rogiji ali<[uam faCL-rent mctitionem, oblitcrBrcnttu'> cai 
cellarentur, et pcnitus abolcrentur. 

£x parte autcm hostiura rc^, parliatncnto condenL^ i 
nati sunt, nuperdux Glocestriaj, Richardum tertium sej 
appellans ; dux Norfolcijc ; comes Surriae ; vicciomes Lo»j 
voUus ; baro Ferrerios ; baro Zouchus ; Kichardus Rat»j 
cliffiis; Gulielnius Catefibeius ; et aiii (wmphirea cmineiHj 
tiori^ conditionis homilies. In quibus statutis condemn! 
nutorits complurcs inscrta; sunt clnusulse, justee admodunij 
et temperatte rescn-ationis, et limitntionis, liquido iiK 
cantes et prjcmoiistrante-s, qualis esset prudentia regisjl 
qualis temperantia et modcratio ejus ; qus spem etuua i 
in fiitumm facere potcrant Jmpeni niqnabilis et mansuetiil 
Quatenus vero ad condonationcm fienendeni, qua cast 
vis, qui contra rcgem anna tiUerant, indul^re in 
habebat, rex, wcundis usus coj^tationibus, minm conveiil* 
re putid>at. ut a parliamenlaria auctoritatc pronianaret,] 
i»cd jwtiut! tit, cum esset res graliosa et honorifica, inte*] 



REGIS nBMRICI SBPTtMl. 



303 



t 



gram beneficii gratiani in acipsum tranxferrct : usus tan- 
turn o[)portunitatc consessu-s parliamonti, quo melius in 
venas uuiversi reftm faraa rei sparfi;eretur. Itoque, du- 
rante adliuc parliamento, edictum regium promulgavit, 
vcniani praiteritorum, et restitutioiicm fortunarum, im- 
pertiendo m, qui contra eiun arma tulerant^ auL lioittilia 
machinati crant. modo intra diem prfcfLxuin inUeri(»rdia: 
sus sc subniitterent, et jurainentum fidelitaii.s siujcipc- 
i-ent. Unde multi ck asylia cuiigrarunt ; pturcs autein 
ex metu, non minus uocentcs, quam U, qui intra septa 
asylorum se receperant. 

Quod vera ad pecunias attinet, judicaritrex tempesfa- 
vum nun esse ct minus cutivcnirc, ut ab ordinibus, his 
comitiis, aliquot poKtulurct ; tain quia in rebus tanti mo 
mcnti subditi ejus sibi gratificati erant, quam etiam q^uod 
eos remuncrare nequivorat reimssionc gcntrali (qualis in 
parliaiueiitiii coocedi sold), quia hanc munifieentimn sibi 
pneripuerat sirailis remissio, quje sub coronatioiifm ejus 
paulo aiitti de more cxiit : maxime auLemqiiia ante ocu- 
ios omnium obversabatur, quaniasibrisfacturiiset confis- 
catioucB tunc tcmporis obtinucrat, quic thcsauns suis re- 
plcudis sutficercnt : unde casualiaitla corons merito pos- 
^tcoutributionibus subditorum parccrc, tempore prscscr- 
43in, quo paccm cum omnibus principibus vicinis colcreL 
J'aucffi adinodum le^es bi us oomitiis lata; sunt, quasi pro 
-ibrnia tanlutn : inter quas mia fuit, ut exteri, licet dvi- 
talc doouti, tiihilaminus vectigalia, qu^a imponi salent 
mem extcris, solvercnt ; altera, ut mulcta; mereatorum 
Italonim, propter pecunias, quas provenieljant ex mcrd- 
bus suifi venundatis, in nativas regni merces non impcnsas^ 
fisco regio appliairentur. Utnique lex ad pecunias oorro- 
fraudas spcctabat ; cujua rci, jam a principio regni sui, rex 
unniemor ooa crat, atque ad finem regni Jeliaus ei oea- 
assct, si providontitiiHtamatutiim (qu« ab indigentin om- 
ni, propter quam ncccsse liaberet subditoa suos gravare. 
eujn municlnit) potuisset una ingeiiium ejus in liae par- 
te frajiiarc et tempcrare. Dunuite tempore comitiorum, 
addidit et aiias creationes nobilium, ut supra innuimus. 
Baro Cbaiidos de Britannia factus est comes Bathonix- 
.j£gidius Daubenaus eques auratus &ctus est baro Dau- 



mSTORtA HEGXI 



P 



L. 



beneius, ct KoburtiiK Wi]louglilifiu&. cqiu-^itideinaiira-J 
tus, baro Bruokus. } 

Prffiterea rex sunuiia cum niagnanimitatc ct munitiocn- , 
tia (quee virtutcs adhuc per v-iccs in eo vulcbant) K<lwar-| 
duin .Scafiur(luin(tiiiuin priino^iiitLiiu Hciiriciiluciii Buck- j 
ingamiic, temporti Kichai'di cotidemnati) restituil, iioii; 
solum honoribuit ft rligiiiiatibu-t [latcniis, verum ctiamJ 
fortunis ct {)u:i:4es.siDnibuM, (|U£e nmpt'Lisimie fiicruiit. AdJ 
quam rem, tiummac: certc liberiilitatiii ct deconti* inter cse-^ J 
tera cum movit grati et j^cnerosi aiiimi sensus quidam, I 
quod pricfatus dux is fuisset, qui primum lopidcin toiunii 
tyrannidem Ilichardi moverut : et revera pouteiu rcgi ad 
regnum super ruiiias proprias stravcrat. Atquc tm per* i 
actis comitia parliamvntaria sultita sunt. ] 

Solutis comitiiij. rex confcstim pecuuias nmit ad mar- J 
chionera Dorcestris, ct Johoitncm Bourchicnini equit«m 
auratuui, redunendiw ; quos j>ignoiuni loco Parisiis reh- i 
querat, pro pecuniis qua^ mutuo :^umpserat, cum cxpe- j 
ditionem i[i Aiigliam stisceperat. Atque, liac occasionej 
arrcpta, litems uiisit ad majorcm ct cives l>undiDen9e8,J 
per manusdomini thesaurarii et magistri Brail (qucm con-J 
dUarii loco habuit), qmbuspetebat, ut abiis niutiiareturl 
tununam quatuor mille Ubrorum, cujus suinnue, post vo- ' 
ritM sermones utrinquc habitos, dimidium tantum impc- 
trare potulL Quod tamen eorum responsuin rex in bo- 
nom partem accepit: ut facere solcnt, qui |>ecunias inu- 
tuantur, antequam eos premat noces^tas. Sub boo tem-< 
pus, rex in concilium suum sanctius astint Johannein 
Mortomnn, et Kichardum Fosum, altcrum Elciensem, ^_ 
olterum Exonitni^m episcopum : hoiniues exsoniiies, et ^| 
multi silentii, quique una cum eo excubius quasdam af^ 
bant in alios omnes. Uterque negotiis suis admotus fti- ^ 
erat, antequam ad regnum ascendtBset, et fortune illius ^| 
advcTMB participcs. Mortonmn istumpaulo post, dion ' 
suum obeuntc Bourcliiero, ad episcopatiun Cantuarien- ^ 
sem evGxit, Foxum autem custodem phvati sui dj^lll ^| 
oonstituit ; et jtOKtea graibitiu] oum transtulit a sede K%- 
miensi ad Batlioniensem, dein ad Dunclmensem, et po»- ^- 
tremo ad Wintonienscm. Gtsi enim rex ad n^^tia sua ^| 
traetanda consuei'orat episcoporum opera uti, quia, cum ^ 
Disgnis reditibus gaudcrcut. prxmia aundccum portabant ; 




KEGI8 HBNAICE SEPTmi. 



303 



i 



altamen per gradiia hoc focere uinabat, ut primitias epis- 
copatuum sibi itocumularet, qua per liaiic graduum seri- 
t-m ninIlij»H<-iiljjnitur. Lictt eniin tunc temporis reilitus 
ille ex priniitiis, rcditibus ref^iis iion fuisaet amiexus, sed 
tributo papaJi ccsserat; attamen ipse ita cum coUectori- 
\ms papa; so ^re re solebat, ut huud parttiiu iude com- 
modum sibi redundaret. 

Verura taiidcm aliquniido, dDcimo octavo die Januarii, 
seculas sunt nnplin-, taiu diu cispcctatas et expi-tltit*. in- 
ter regem ct dyiniimm Elizabctham. ei autea dcsponsa- 
tam. Qui quidcm dies nuptJanim majori populi fasore 
et Iffititin eelebratus est, quaui fucraiit, aut regis ill civi- 
tatem iii<,Te&sus, aut ejusdeiii eoroimtio : quod rax nota- 
vit podus, quaui probavit. \'ori3simum euim eil, quod 
per totanQ deinceps yiUiiti suiun, quamdiu regina in vim 
etset (nam illu prior diem suuni obiiL) baudqunquam se 
])ro manto nimis indul^eiite ^^sit ; licet ilia forma ania- 
bilis, obsequio Ihcilis, et pucrpcriis insignis iiuaset. Ve- 
rum pertinax ilia sua a tamilia Ebornceni^i aiiinti abnlie- 
uatio tantum apud eum poterat, ut locum reperiret, uon 
solum in bcDis suis, et conmliis, verum etiam in cubili et 
thoro. 

Jam autem rex, fiducix plenus, ut princeps qui prslio 
victor ftiisset, ncque a comitiis euis uUam onuiino rcpul- 
■sani tulLS8i!t ; quemque adhuc acclaiuatioues et plauiiua 
populi retreutes circiimstrepebant ; imperiuin suura in 
futunini nihil aliud, nisi ludiim, fore, et rcgni tantum- 
modo fmitionem sinemolcstiis, pro ctrto sibi persua&erat 
Nibilominus^ ut princeps caiitus et vigilans, constitutum 
a])ud fic habebat, nihil omittere eorum, qnn ad prcesidi- 
mn et sccuritatem guiini pertinereut ; cum ea tamen opi- 
tiiono, quod in posterura administrationem regiii sui po- 
tp» cum voluptate et alacritate, quam laboreet atrxieta- 
Ib, cxercere posset. Itaque indiciis certis edoctus, par- 
tes n^i sui tieptentnonalea non tantum afFcctu in jlomi- 
Itam Kborac*n.sem propensas esse, sed etiam memoria; ip- 
8tus Kichardi re^^ns devotiii-iimas, cogitabat aaiatcm proxi- 
ktiam melius insiuni non posse, quwn m provincias iUas 
ipse perlustraret, piassentiatjue sua, et majestate simul 
ac comitate, populi illarum partiuraanimossaaarct. Ve- 
txun rex in fortune suie supputatione et calcxilis judicio 
VOL. Ix. X 



300 



llI&TOniA. RGtiNI 



P 



sno inngnopprc falsus est, qtim per tnultos aiinos coiitinuijH 
OS variis fluc-tibus et tcmpcstatibiu agitata est et quassatai^| 
QuampriiTiuin enini Lincoiniam venit (ubi festum Pasclia>^| 
tis rclehravit) certiov factus est, baronem I<ovelluni,Hum^B 
plii«(luni et Thomam Staf{bi'dos(qui antca apud Colces^f 
triam asyli pr'h'ilegio se muiiiverant) px asyloLTepsisse ; seJ^J 
qucm locum petiissent, ncTuinem scire. QufDi tiuiiciunl^| 
rex aspernatus est, et Eboracum usque iter]>orresit. Ebo^| 
raci cum cssct, nx;en1ior et certior accurrit nundus, b»^| 
roncm LovL'Umn ciim coijiis niagnis prope adesse : Stafi^| 
fordos autcm in comitatu Wigoniiensi anna cepissc, elH 
ad uvbcm Wif^omiffi prope accessisse, eamqueoppupiiare 
in aiiimo habere. Rex, utpote princeps magni el profun- 
di judicii, non multum his nunciis commotus est : piitabat 
enijii ilJas copias pra'lii npiid Bosworthiim reliquius tjiias- 
(iain («se, nequt iid cauiiiini fnmilia? Kborarensis quicquiim 
pcrtinere. Ma^s auttm solicitum eum habuit copiarum 
deleftus, quibus resistcrel rcbellibus, quamipsorum rcbcl- 
IKim debellatio; cuin in medio popiili sibi .suspecti vcluti 
obsessus csset. Sed cum res moram non pateretur, magniljfl 
celeritate copias coegit (qua; contra Lovclluin mltterentur) 
ad tria miilia, male armatas, sed bene animatas (paucij 
eonimex ipsiiis an la et comitatu delectis, reliquis vero i 
eolonis et fairiulis lllorum, quos sibi fidos expertus est), sul 
duclii Bedfordiae diicis; et pro mure suo, quo veniam 
gratiam potius ante pugnain, qiiam post, impertire sole 
bat, eidera duci jwttstatem dcdit condonationem pri 
toruni promulgandi iis, qui statim armade[x>nerent, ct! 
dedercnt: quod dux, quamprinium ad castra Ix>vclli a] 
propinqn asset, priestitit. Nee regein ieiellit exspcct 
sua, heraldi enim pro tormentis bellicis erant. Siqv 
bnro Lovellus, hac re perculsus, et miiitibus suis <Ui 
in comitatum Lancastrias ftignm cepit ; et ad tempus api 
ThomamBroughtonumequitemauratunilatitnns, in FlaJ 
driani, ad ducissam Burgundis Margaretam, post trajt 
eit. Milites autem ejus, a duce suo deserti, confeatii 
duci Bedfordiic se submiserunt. Stafford! quoque.eti 
mm copisE, audito quo loco res Lovelli essent (in cuji 
8UCCCSSU spcni maximam collocaiant), etiam ipsi plane d* 
perarunt, et fugam capessiverunt ; fratribus duobus 
Colnhamiam, oppidutuni prope Abingtoniam, inasyh 



REGIS BENRICt SEmHI. 



307 



ic recipientibiis: sed inspecta ejus loci charta privile^i 
per judiocs de Banco regb, atque ad proditoi-es niiiiime 
exteiuirrojudiaita. Humphredus apud palibulumde Ti- 
burne sup])licio afflictus est : Thomjc auteni, utpote a fra- 
tre natu roojore allecto, ignotum est Sicque rebellio 
hspc et nubecula ((ua-'dani transiit: atque rex, fiecibuset 
fennento partiuniseptcntrionalauii aliquantum expurga- 
tis, qu£ prius in eum uou bene animata; erant, Lontliuum 
rediit. 

Septembri seqtiente, J-egina filium primogenitum pc- 
peint; cui rex (in honorem stirpis v^tcnini Britonum, a 
qua ip>e erat oriundus) Arlhuri uomen indidit ; pramomcn 
fceeutus illius prisei regis Britonuiu; in eujus rtltns geatia 
o&sereudis satis in\'enitur in historia vera et nioiiiinientis 
antiquis, quod ilium, dcniptis fabulis, magna gloria reg- 
ttasse testetnr. liifaus robuatus erat, et corpore validus, 
licet octavo m^nse editus cssct, de quo medici et astrologi 
male ominaiitur. 

Secuiuin t'st hoe anno, qui erat regis secundu3,niirum 
quoddam facitiiis, et auducia plenum ; quudque statum re- 
gfjs ct rcgni Vfbcmcntcr pcrturba\it: dc quo narrationes, 
quas in nmuibiis hulxmus, adeo niido; sunt et jijuna;, ut 
rem relinquantvix credibilem: non tani ob evcntus natu- 
xani (cjusmodi enim attidentia in rerum mcmoria non rare 
rejwiiuntur), sc-d propter poeuliaresquasdani rei circum- 
stantial, pi'ffisertini stib iuitiis. Judicium igitur faclemus 
deboc negotio ex rebus ipsls, quatenus sibi invicem lucern 
prsebeant, vetitatem tanquam ex minera effodientes. Rex 
in Tcgoo suo novus erat, contraque opinionem suam, etiam 
ct meritum, magna apud popxduni invidia et odio flagrabat. 
Kadix hujus invidia' plane erat sedula ejuset coiitinua fa- 
miliae Eboracensis depressio, quam corpus totius regni 
fftvore adhuc prosequebatur. Hoc aninioa populi in dies 
a rege magis magisque avertebat; praasertini cum inde- 
tent regcm post nuptias suas, et filium es illis nuptiis na- 
tutn, niliilominUB coronationem regime suae (qufficonjunc- 
tim cinn coronatione propria ab omnibus prirao ei-at spec- 
tttta) adhue dislulisse; ne matrimonialisquidem corona; 
honore earn dignatmn. Neqiie euim secuta est corouatio 
Tcgina:, nisi post duos aniios; postquam scUicet pericula 
regi pro preeceptis fuerunt, quid agendum sjbi csset edo- 

X 2 



908 



niSTORIA RBGNl 



centio. Iiivftlucrat autem iimdia multo majps, postquam 
rumor incrcbucrat (sive casn v<rfit8n8, sivc malitia homi- ' 
nuni niale aniniatorum sparsus) regem constituisse F,d- 
■wrmliim Plantagenistam clanculum in Turn Londiiien:^ 
necare: cujua casus tantam habebat cum casu libt-rorum 
regis Edwardi similitudinem : ciim sanguinis ipsis pro- ' 
]HiH|uit:ti.s, par oetas, locusque ipse Turns, iUius crudelita-| 
tismemoriam refricarent: ut in regeni odio«i*fimumquan-j 
dam opinionem et faniain concitarct, ac si ipse alter rex 
Richordiis futurus TuiBset. Etiom illud murmur adhuc' 
sopitum non crat, ex regis Edwardi filiis saltern alteruml 
superstitcm esse. Qui quidcm rumor ab lis, qui rebus' 
trnvis studebant, ajtiliciose et occulto fovehatur. Ncqud I 
vero in regis ing«nio et moribus inernt aliquid ad dissipan-^ 
das istiusmodi ca^tigincs commodum ; venim e contra its' 
^e gerere c<?nMi«v«;r:it:, ut dubitationtw potius injiccret^! 
quam compesccret. Atque ex his fomes praparatus eat] 
scintilla; quaeqvudem, tantum rerum omnium datura in- r 
cendiimt, ab initio despicabili^ fuit. 

In Oxonia vtvebat aacerdcr^ quidam astutuB et vafieTt^ 
Richardus Simon vot-ntus, cuieratpupilhiR, pistons fiUus,' 
dictus Lambertue Simnelhis, cetatiscirciterquindecin)aa-| 
norum : puer quasi von^raUlis, multuro in ore et aspectvl 
prte se ferens majestatisct dccoris. Sacerdosiete in cop-l 
tatioiiem qunndnni nuiic-sanam incidit (dura sermones he 
mmum avidc imbibcrct, et in episcopatum aliquem 
phim se promotum iri epeniret),ut adolescentulum iUuni| 
adfilii secundi regis Edwardi (de quo opinio erat cum il 
Turn fuisse trucidatum) personam indnendam et simi 
Inndam wibomaret: et paulo post (nam inter rem agci 
dam, consilium euum, quatenus ad personam. mtitavit) . 
Edwardi Plantagenistse, turn in Turri dctenti. personi 
f^ir««entandnm : et in omnibus, qute ad fidcra facicnt^ 
conducereut, eum egregie instnixit. Hoe crat iliud ii 
credibile, de quo prius dJximus : non quod fietanim pei 
sonanim ludibria ad reguum adipiscendum subornarenturl 
(etenim tenqjoribus antiquis, et rccentioribus, hoc inteiwj 
diun oontigerat)j Deque quod in mentem venire \ 
homini tarn vili et abjecto, ut tantam rem snsd'pdret, 
amplecteretiu- (etenim miignse eogttationes et sul 
quandoque in inlim» condittonis hommes inftuunt, pnesfi 




REGIS nENRICl BEPTIUI. 



909 



ttm quamlo inebriatl fuerint vulgi sermonibus); sed hoc 
(inquam) illud vat, quud niinimc ndctur pi'obabile; iuux-r^ 
dotem istum, eui oiuiiiiio i^ota crat persona vera, ad 
cujus exemplar pcrsoiui faLift cflbrnuinda csset, uUo modo 
in aiiimiiin indueerc potuisse, ut actorem Aibulie euic cdo- 
cere speraret^ vel gestu externo; vei in pra?teritis vita 
suffi et e<lucationis actU et accidetitibua rrceiiscndis; Tel 
in idoiieia res|K)nsia ud quaestioiirs, quns verisimilc erat ei 
propo3it4i3 foi*c. velsimilibus: ulIaeN parte od vivtunima- 
f^em ejus, quem personanduiia suscqierat, commode ex- 
primere. Eteuira puero isti pcrsonare non coiitigit mim, 
qui e ciuiabulU diu aitte subrcptus iuerat, aut in prima 
infantia asportatiis: vemm adolescentulum talem, qui 
usque ad xtatera decent fere annorum perpetuo in nul« 
r^ia fuerat educatus, ubt ocuU innumeri eum consprxis- 
sent. I(£x enim Kdwardus, ciedis iiratris sui ducis Cla- 
rentite coni»cieiitia morsus, filiutn ejus (de (juo nunc loqui- 
mur) in integrum restituere snne nuluit, ut dux Clarenti^e 
asset, sed tamen eum comitem Warwicn crea\-it; honore 
qui ex parte matris nd cuin pcrtine-bat resuBcitato ; eum- 
que dum vixit honorifice adraoduin tmclavit; licet Hi- 
chardua tertiua cum posteo in custodia habuerit Adoo ut 
plaiie fieri iieqmverit, quiu aliqua persona ex eminontio' 
ribus, eui Edwardus Plantagonista »|)ecialit:er et faniilia- 
riter iiotus fiiisset, negotio praesideret, a qua Bocerdos 
nuuidata recipcret Quod vero moxinie probabilc est (d 
quia ex actls priECKlcntibus ct RuliMcquentibus rem recto 
Kstimct), hue redit, ut pensona.quflo telain iUam ordirctur 
et texcrit, etatueiida sit xcfijmo, vidua. Fcomina no/;otia- 
trix et pragmatica, quaeque civilibus rebus tmctandia i]»- 
aneta erat : aaiie in ilHus conclavi fdix ilia conjurotio in 
Hichardum tertium pro rege Henrico inita, tractnta ct 
agitata est (id quod rex optime noverot, et fortaasc iiimis 
alte recondiderat) ilia etiam Imc tempore regi crat inlen- 
9i«siina, eo nomine^ quod putaret ftHrni suam (ea qua rex 
inM8tebatna)nonpromotam Be<Ldepres8am. Nemo autom 
proculdubio tonta cum rerum notitia sccnam ixtam totam 
wnare, sque ac ilia, poterat. Neque tamcn consilium 
tgus erat, nee etiam cieterorum eiprudcntioribus, qui huio 
machinationi favebant, et vires subministrabant, ut ido- 
liun iatud revera corona potiretur, sod iUius pcriculoriam 



lMO nisToniA rkgki 

dJ hiin&m regis aperire : quo peracto singuli dtversas in- 
tra se spes et consiliafovclmnt. Huic conjecture mnxinic 
illnd sufiragatur, quod quamprimum cwnjuratio ista ma^ 
turuerui et eruperat, res ita afficiebatur, ut rcflinam illam 
repeitte in monasterio de Bcmioudsey coiiduserit; om- 
nesque fortunas ejus et reditus fisco applicant, hocqueor- 
dinavit per consilium et conveutum quendam, ostiis clau- 
gis habitum, absque processa aliqua legal!, exlH admoduin 
^et longe petito usus prsetextu; quod iiempe Alias suas, 
[ ex asylo, in poteatatem regi Richardo, contra proniissum 
Buum tradidisset. Ex quo genere procedendi, ctiam a 
I principio, pro nimis severe, et plane irregulari Habito, tam 
[ quoad materiam quam quoad formam, valde probabiliter 
' concludi possit, accusationes graves contra illam reginam 
prodiisse, quas rex, propter rationes status, et ad vitan- 
dam invidiam, publicare noluit. Nonlcvi etiam argunien- 
to fiiit, secret! aliqiud latuisse, et cxaminationes suppres- 
sas et cohibitaa fuisso, quod sacerdos ipse Simon, post- 
quam comprehensus esset,ad supplicium nunqnam palam 
productus ftiisset, imo nee in publicum judicium tractus 
(sicut cnmplurlbus eiclero, ob proditiones minus atroces, 
contigerat), sed tant\im in gurgustio quodam incarceratus 
mansisset Accedit, quod postmortem comitis Lincolniffl 
(ex familia Eboracensi viri principalis), qui in preelio 
Stokensi occisus fuerat, rex hoc pectoris sui arcnmun qui- 
busdam ex consiliariis suis aperuit; se mortem comitis 
ffigre ferrc, quod ab illo, si rixisset, intima periculi sui, et 
conjurationia contra se facta rescire potuisset. 

Verum ut ad narrationem rei ipsius revertamur, primo 
Sunon, ut diximus, discipulum suum edocuit personam' 
Richardi ducia Eboracensis imitari : hoc vero factum est ' 
sub idem tcmpus, quo fama ilia sparsa est, quod rex con- 
stitucrat Edwardum Plantagenistam, turn in Turri de- 
tentum, neci tradere ; quo divulgato magnum secutum 
est populi murmur. Sed uon multo post, diverse rumore 
ingruente, quod nimirum Edwardus ille Plantngenista c 
Turn nufugisset ; atque simul callidus iste sacerdos au- 
diens ilium tam charum v-ulgo fiiisse, tantamque ob ejus 
periculi depulsionem Istitiam conceptam, personam larva 
sua; mtitavit, et in personam Plantagenistse, tanquam ' 
magis idoncam, transformavit ; quippc qui in ore twpulo 




R1>GI8 lIGMtlCI SErriMI, 



311 



magis erat, et sermoiiibus turn praecipue jactatus : simul 
concinnms erat, ut post famam iugse tdwurcU hoc c|uad 
struebat. subsequerctur. Attainen, cum secum rt-pularct, 
minus sibi tutum fuluruni, et hominum curiositati cC in- 
quisitioni mii^is obnoxium, si fabuliitn Ulani hie in Anglia 
egisset, consultius fare putuvit, ki, more sccniinun in 
trogoediis ct sliiiilibus, inagis e loitgiiiquo rem oatentaret : 
ttaqnc cum discipulo suo in Hiberriiuin transfreta^it, ubi 
foTor crga taimliam Eboracensem majorera in aiodum 
fen-cbat. Hex sane in rebu^ iiibemiEe constitucndis mi- 
nus impig^r ct providus fuerat; neque niajfistratus ct 
coiisiliarios suos in illo regno mutuvenit, suit alios sibi 
probatos et fidos ctetL-ris iiimiiscuerat, nt facere debuerat ; 
pnesertim cum ineliiiatioiiem ejus populi erg-a farailiam 
Eboracensein satis iiosset : quainque etJam lubricus esset 
ejus regiii status, et ad res novas ampk-ctendas pronus 
maf^ mtilto, quam ipsa AngHa : scd victoriis suis, et 
suecessibuii in Aiijflia confisus, per otiuin res HiljcniiBe in 
ordinem se redacturmn minime dubitabat. 

Quamobreui hac re^is socordia factum est, \it sub rnl- 
ventum Simoiiis cum liilao suo Plantagcnista in Hiber- 
nium, omnia ad defectioncm et aeditjonem pnrata inveiii- 
rentur^ ac si ex compositofcrc res transacta iuisset. Primo 
omnium, adiit Simon Tliomam Fitz-Gerardum comitem 
Kildariffi, et Hibernia? tum praesidcm ; eujus oculos taiita 
caJigine perstrinxit (]>artini semionum suorum vi ct insi- 
nuatione, partim liabitu et gestu pupilli sui, cujus etiara 
ori majestas qiijedam regia insidebat) ut illeeebrae ille, 
lumis fortasse quibusdnm ambitionis atijutae, ita camitem 
aiFecerint, ut persuasistdmum ei esset, vcrum prorsus ilium 
Plantagemstam iuisse. Comes ncgottum statim commu- 
nicavit cum proceribus nonnullis, et aUis ; primo qiiidem 
occulto. Eos auteni similiter secum affectos perspiciens, 
de industria rem in publicum exiic et spargi penrasit ; 
vcritus id quod destiimverat patefacere, priusquam populi 
animos tentasset. Sed si potentiores alacriter, certe plebs 
furiose a^ebat : aeriimi istud phantasma incrcdibili gau- 
dio et favore excipiens ; pnrtim quod essent in familiam 
Eboracensem propensissiml ; partim ex gentis ipsius s«- 
perbia, ut regem Aiiglije regno dcdisse et imposuisse vi- 
dcrcntur. Nuquc vero scrupuhis illc, dc damnatioiie 



r 



SIS HISTORIA BEGM ^^^^H 

Georgii diwis Clareitttae, istuis Edwardi patris, apud «osH 
quic<{uam valcbat; cum nnper regh Henrici cxempludWH 
dicisjient d£un]tattone$ illas legales titulo et pratensioiii adH 
cororiEc fastigium nullo modo o^ctire. Quatenus vero ad ■ 
Edwardi quarti filias, (acih; imiitcbantur reptdaa-, quanaH 
& TCge Uichnrdo hiKreditate regni simnmutse tuIissentj^B 
easque etiam tfuiqiism Henrici factionis portionem quiui?^| 
flani ffistimabant., cum in ejus m»nu omnino essent. AdcoH 
ut mirabUi consensu, et plausu, et mo^a omnium urdv*^^! 
num frequentia, Plantageniata ute tictitius ad castrumH 
Dublint-mc adductus cssct, atquc ibi tanquam rex flalutapH 
tus, sti])atus, et lionoratus ; puoro satis decore se gerentc^H 
iiihilque conmiittcntc, quod i^nobilitatein generis Kui aiwS 
gueret. Qnin et paucis dit^bus einpsts rex proclamatiuB 
est, per nomen Edwardi scxti, ne glacHo quidem unopr^^f 
causa regis Henrici evuginato. V 

Rex, nunciis perlatis de rebeliione iata, t«m repentioafl 
et iucxpectata, pluiimum cominotus est, duas praK^tpu^fl 
ob causas : prima erat, quod motus iste illud teiitabat, * "■ 
quo Rtbi maxime metuebat ; tituli scilicet EboraceRMii 
familiffi resusdtationem : secunda, quod motus idem con- 
tigerat tali toco, quo tuto personam suara transferre non 
potcrat. Nam partim ex ibrtitiidine iiinata. partini ex 
suspidone qmidam universal! (iiescius et b^tans cui 
fidere secure posset) personam suam propriam ad omnes 
motus reprimendos traiisferre amahat. Rex igitur con- 
cilium suum convocavit apud ciHnobiimi Cartbusianorum 
ad Shinam. Quod quidem concilium udmodum secreto 
habitum est ; et decreta ejus, quee in publicum stattm 
prodiermit, tria fuerunt. ^| 

Priramn erat, ut rcgina vidua (sicut antea obiter dictin^^ 
est), eo quod contra pactum, et fidem suam iis prustjtam, 
qui cum ca de matrimoiiio filise sua; Elizabethie cum 
Henrico ineundo contraxerant, earn iiihilomiiius ex asylo 
in manus regis Ricliardi tradidisset, ctcnobio moniaiium 
de Bermoudsey includerctur, utque fortuna; ct reditus 
(^U3 omnes iisco ccderent. 

Secmidum erat, ut Edwardus Plantagvnista, tunc tein- 
poria in custodia Turris arcta habitus, modis omnibus, qui 
eicc^tari poterant, maxime pablicis et notoriitt, populo 
niomtraretur. Hoc co apcctabat par tJio lit rex JUa, quaia 




ttEGlg UeXHici RffPTlMI. 



313 



apud popnluiM subierat, iiivMia exoneraretor, tie nece 
claiKlestiim Edwardi : swi pneclpue, ut omnibus liquido 
detegerentur eorum, qute in Ilibrrnia acta sunt, levitus 
et impo&tura ; quud(|ue revera I'ljmtji genista, qiicm colt- 
bant, idolum ct res iictitia taiituiimiodo essct. 
< ■ Tertium erat. at dciiuo publicart.>tur rcmifflio gencralU 
anteactorom lis, qui inira diem prtefixiim delicta sua re- 
velare velleut, et se regiae elenientia! sulimitlercnt : utqiie 
diploma rerabsionis verlas tim fargis et ampUs perscribe- 
tetur, ut nullum prorsiw genu3 altae proditionis (vel in 
regis ipsius jjersoiiam) eiciperetiir. Quod licet mirum 
videri posset, attaiuen regi prudenti et sagaci probobatur ; 
qui satis sciret maxima sibi pericula, non a proditionibus 
levioribus, sed ab atrocioribns imniinere. Isla vero regis 
et conciHi sui decreta statim execution] mandata sunt. Ac 
prinio rcgiiKi vidua in cflenobio monialium apud Bermond- 
aey conclusa erat, et fortuuis omiubua exuta. Quod res 
inirabilis populo visa est : foeminnm infirmam et calami- 
tosam, quod tyranni minis et promissis succubuisset, idque 
post taututn teniporis spatium clapsum (quo rex nullum 
d&asEB, aut animi exulcerati signum ostendisset), multo 
autem magia post tam felix matrimonium inter regern et 
fiiiam suam, cum prole masada suscepta, a rege tain sul^to 
mutato, aut tarn t&rde sensus saoe aperiente, tjinta cum 
geveritale tractari. 

Uegina ista inter exempla fortiuifle insigniter incoiistan- 
tiB, et adversa cum prosperis sa^pe altemantls, reponi poft- 
sit. Primo a snpplice affiicta, et vidua desolata, assumpta 
est in thorum regis, regis iuquam ctelibis, quique int^r 
viroa aetatis suae iiierat pulcherrimus. Etiam, in ipso regrii 
Edwardi curriculo. miseram subierat fortuna; aleain, et 
feiicitatis sum eclipaim, es t'uga regis, ct corona; suaj amis- 
sione temporaria. Insuper, co nomine fortunata censeti 
posset, quod proleni ei pnlcherrimanj t-gregia cum fa?cun- 
ditate jieperit, afque imiorem ejus niaritalem (patientia, 
et obsequio, et amorura regis dissimulatione, aiiquontu- 
lum adjuta) usque ad finem retinuit. In cognatos suos, 
et sanguinis propiiiquitate conjunctofi, ctiam ad factionem 
osque propensa fuit: quie res apud proccrcs ex parte 
rc^is, qui regium sanguinem mixtura ilia quasi j>olIui 
existiniabaiit^niagnam ci invidiam coidlaveiat: quibu» pro- 



914 mstoRfA R£Ciyr ' 

ceribus rc^i sad^inii!:! no ndjunxerat <)umiims Hajtiinf^in 
magna apud regem gniHa florens, qui licet refo tam cha- 
rus essetj putabatur per vices, malitia ct artibiis hujus 
reginffi, non absque periculo ruiiiie vixisse. Post mortem 
regis mariti sui, veluti subjectuin aliquod traguxlite fact^ 
est ; cum vitani eouaque produxisset, ut videret fratri suo 
caput araputatum \ utrosque filios suos re^io privatos, 
bpurioi dijclaratos, et crudelitcr intorfectos. Attamen 
inter has tnm occrbas calanutates, libcrtate sua, dignitate, 
et frjrtQiiis fruebatur. Verum postea dcmum. rola aliquan- 
tulum in pro^pcrum versa, cum regcni iu geiicrum nnctn 
esset, et facta avia nepotis masculi, nUiilominus (ub caudas 
obscuras et incognitos, et sub prfKtcxtibus non minus ad- 
mirandis) prtecipitata est, et niundo exulavit, in monas- 
terio clausa, ubi periculosum jiene erat earn inviserei In 
quo paulo post vitam fmivit. Regis tamcn jiisau. jiuta 
rcgein inaritum suum Windesoriffi honorificcBepuUafiiit. 
Collegium reginale apud Cantabrigiam ftmdavit. Hoc 
ri^re rex mtigna apud populum suum incurrit obloquia ; 
qu£B taraen, tam ob rattones status, quam ob confisco- 
tionem tam amplam, et reddita sunt dulciora. 

Sub idem tempus, Edwardus Plantagenista verus, in 
die dominico, per universal Londini plaleas principales 
ductus est, ut a populo spectaretur. Et postsijectaculum 
populi in plateis, solenni procossione tcmplum D. PauU in- 
gressus est, ubi et frequens populi multitudo convenerat. 
Atque simul apposite et decore provisum est, ut com- 
plures ex nobilitate, et alii gradus emJueutioris (maxime 
exiis, qui regi suspecti essent, quique speciem et personam 
Plantagenistffi optime nossent), sermones cum adoIesa?nbe, 
inter eundum, familiariter coTiferrent. Atque hoc regis 
prudeutissiumm remedium, malum illud Hibernigc pUme 
diseussit apud populum Angliai ; praesertim earn populi 
partem, quffi errore, non malitia, toxicum illud hauserat 
In Hihernia tamcn, ubi non dabatur a faclnore in tantum 
aucto receptus, parum aut nihil valuit: sed contra, ultro 
imposturam totam in regem retorserunt ; ct sermones se- 
rebant, regem, ut venim regni h:Eredem de}>cllcret, et 
xnundofucum raceret,et hominum imperitorumoculosfas- 
cinaret, adolescentulumsupposititium in similitudincmEd- 
wardi Plantagciiista: ornasse, eumque populo moimra5se, 



R^tiK HKSRIC! SEP^IMI. 



315 



no nbstineiMlo quidem a sacrU pfocessionis ritibus, qua 
majorem fabuW fidem coneilinret. Circa ulem quoque 
tempui, edictum de reniissione general! promulgatum est ; 
aimiil ctiam rex imiltam adhihuit diligentiani, lit |iortiw 
regni claudereiitur, ne fugitivi, rebus pra'seiitibuainfeiisi, 
aut suspecti, mare trajicerent, in Iliberniam, aut Flan- 
drioni. 

Interim rf?beIU*3 Hilwrnue, imntios tarn in Anglium 
quamFIaiidmm clanimisenuit, qui utrobique lod res haud 
parvi momenti transegerant. In Anj^lia enim, in partes 
euas pt-rtraxeraut Johaiinem comitem Lincolniaf, Johaimis 
Poll ducis Siiffolciffi filium, ex Elizabetha Edwardi quarti 
sorore. Comes Istc spiritiis altos ct clatos gorebat, si- 
mulquestrenuus erat, ct ingenio pollens, ct sublimjbus jam- 
pridora cogitatlombua insueverat. Richardo entm tertit? 
constitutum erat^ odio fratris ejus utriusque (regis Ed- 
wardi, ct Clarentiffi ducis) atque corura stirpis (cum sci-- 
licet sanguine dmborum manua auas imbiiisset) posteroj 
eonim, sub variis et falsis prsetextibus (de quibus antea 
diximus) suceessione in regnum privarcj atque comit-cm 
istum (si ipse sine liberis discederet) in regem destinare." 
Nequehoc regem latuerat, qui proptereaactionesejusse- I 
ereto obscrvahat. Verum cum populi invidiam, ob incar- 
cerationem Edwnrdi Plantagenistae, jam degusteverat, 
consuitum non putabat, hujusmodi invidiam accumtjare 
per incarccrationem comitia Lincolniw; qmn et rebus suis 
conducere putabat, ilium tanquam alterius rivalem con- 
fiorrare. Comes autem Lincolnice, rebellionis Hibemiaff 
utparticepsfierct, movebatiir, non quod le\iferinniteretur 
lis, quffi ibi gesta erant, instar bulke fragilis evanida, seA 
litcris a Margarcta de Burgundia rcceptis, in cujus sup- 
petiis auxiliaribus, atque ipsa declaratione quod in partes 
descendisset, plus longe ponderis erat, turn quoad famam, 
turn quoad \ires ipsas. Neque comes negotium ropulit, 
quod sciret praetensura Plantagenistam idoUmi merum/l 
et nihil ampUus esse : sed contra laitabatur, eum falsurri 
potius quam veruni Plantagenistam ftiisse : quod cum sa- 
tis sciret falsum Plantagenifitom sponte inftimoa abiturum,. 
verum autem reg^s comiliis presaum iri, secum reputarct, 
nditum stbi ad regnum proprio titulo et j\ire patefierfj 
H«c aniniu agitaus, secreto in Flandriam trans-' 



316 



liifiTOUIA REGN'I 



fretavit, quo paulo ante appiJerat tlomimis Lovellus, qui 
coiisiliorum suoium veluti procuratorcm in Anglia reli- 
quoi-at Thomam Broug'litoiiura, equitcm auratum, qui in 
comitatu Lancastriae niagniia clienttlas et iimltos sequaces 
habebat. Nam paulo ante (ut supra dixiuius) ciun praj- 
tensus Plantagenistn primo in Hibeniiam receptu* fuisset, 
nuncii claiulestini ad Margaretam missi fuerant, earn de 
rebus jam in Hibeniia gestis certiorein facientes; ejus 
auxllium in causa (ut ipsi dicebatit) torn pia et justa, et 
cujus initiis Deus tarn maniliesto oflUisset, impiorante*; 
*;ani promissis ct pro testa tinne, omnia deinceps Jirbitrio 
pjui |>ermissa fore, tanquam supreme ejus actionis patro- 
ns et protectricis. Margareta Edwardo quarto soror 
fuit secunda ; etiara Carolo Burgundiae dxici, strenuo cog- 
niKiunato, secunda uxor; ex quo cum nullw liberos sua- 
cepisset, magnam curam cum insigni benevolentifcaftectu, 
Philippi et MargaretHj (prioris niariti nepotum) edncati- 
oni impendit. Id quod ma^um ei amoremetflUctoriUH 
tern apud Belgas conciliavit. Princepshaic animo virill, 
malitia autem muliebri, prsdJta; thcsauris quotjue nun 
exiguis afHuens, propter dotis Bim amplitudinem, provi- 
daraqnc ejus difipensationem : et ipsa liberorum exors,cu- 
riaquc aliis fere soluta; pro tiue coiisiliorum suorum sibi 
proposucrat, ut videret in solio regm Angltis familiara su- 
am iterum collocatum: Henricumautemtanquammetain 
sibi posuerat, ad cuju^ruinam cumes actioneij sua: tt^iide- 
rent etcoUimarent: adeo ut ex ejus oonailiis (tanquam 
ex pharetra) turbs per multOs annos excitatte In refcvsm 
emissaj fueriot. Tanto autem flaffrabat odversus faniUi- 
am Lancastriic, et prjecipue in re/^ personam, odio, uC 
neutiquani per fatmliarum in nepti sua tam honorificam 
conjunctjoticmmitigaretur; sed contra, ipsam neptem ku- 
am odio haberct, quod avds nuptiis regi ad regnnm adi- 
ptscendmUr et in m stabilieudum, aditum putcltrcUset. 
Magno igitur ct vehementi aninti imjietu oblatnnia rc- 
bellilms oc(utsionetu arrtpuif, eorumque postulatis annuit; 
et consilio habito cum comitc Lincoluisi, ct domino Lo- 
vello, et aliis. decretum est, ut procerea illi duo, cum co- 
liorte bis mi]le Germanorum (qui oraneserant veteraiii), 
sub ductu Martini Swarti (duce forti et in militiit eiper- 
to), in Hibcriiiam ec uonfenrent* ad uovum ri^m : mogiui 






RECIS HENRICT flEPTIMI. 



317 



siqiiidcm in fipe erant, quandn nctio illd reg:atitnfi« ]>lftiw 

constitutSG et fixre Kpecicm Iinbuisset, et comitis Lincol- 
nise, veluti mwuinlsB personBc, necnon oopiarum exterarum 
in auxUium suliinissaruni reptitatione auctd esset, fore ut 
hanim rerum fainn nnimos adderet illis, qui in An^lia 
portibus sills favebont, ut presto cssent cum auxiliis, quo 
tem]>ore exercitus in Angliam transvectus esset, Insuper, 
et }ioc dwretum est, ut st res sucoessisaet, suppoaititius 
ille Pliuita^enista dttpoiwretur, et verus reciperetur. In 
qiui tamen acttonis pt^riudo comes Linciilnife privata^ Buas 
spes fovebat. Postquanj copiie istie ex FlaiidrJa in Hibei^ 
niam vcnissent ; et partium conHdentia, ex eonspectu rau- 
tuo, et cxercitusjusti jam in unuin corpus coacti facie, 
minim in nn>dum crerissct; de euecessu minime dutni, 
sibi titafjna )w]Iicebantur, &c seeum scmionibus et col- 
loqniis jaHabant, se copiis, multo majoribus ijistructos, 
ad regnuin llcnrid aubvertendum proficisci, quain idem 
Henricus ad regis Hichordi regnum aubrertendum fo- 
cisect : qiiodquc ei nullus adversiis se g^adius strictiu 
osset in llibernia, conjectura ex co recte capi posset, 
gladios eliani in Anglia eito ant vagims conditos, ant ro- 
}Hilso« fore. Primo autem jactantia quadam ob tanta^ 
copiarum accesaiones, regem siuim novum in eeclesia ca- 
thedral! Dublinensi coronaverunt; qui antea proclama- 
tione tantum re.i Jeclaratus erat ; turn vcro concilium ha- 
buerunt de iis quee ulterius agenda eront. In quo con- 
cilia, etsi opinol>antur nonnulli, quod consulti*simum fo- 
ret, res in Hibemia priinum eonstitucre, illamque regio- 
nem pro belli eede deligere, eoque regem ipsum Henricum, 
necessitate belli coinpidsum, pei"tTahere(excujusabsentia 
Rperabant, hand parvos motiis et mutatiwies in Angba 
seouturos) ; nihilominue quia regnum Hibcrnia; inopia 
laboraljat, unde exercitnm akre, et miliribus Germanis 
Btipendia sohere, nullo modo possent ; quia etisun studia 
et \*ota Hibernicomm atque generaliter militum (qui in 
stjitu ronim tumultuario potius duces suos regere, quam 
ab illis regi consueverunt) magno JmjK'tn et eiipidiiate 
multa fercbantUT spoUis regm Anglift sc ditandi : in earn 
wntontiam itum e«t, ut copiaa suas quanta fieri po?set 
ederitata in Angliam transferrent- Rex Interim, qui cum 
primum audierat quid in Hibemia g^stmrn esset, hand 



810 HISTOHIA REGNI "-p^^™ 

ad ruinam regis aperlre; quo peracto singuli diverwis iiv*! 

tra se spes et consiliafovt-baiit. Huic conjecturie maximcr 

illad stdfragatur, quod quamprimum conjurado ista ma-^ 

tiirucrat et eruperat, rex ita afficifbatur, ut reginam Ulaiiv' 

repente in monasterio de Bcimondsey conduserit ; oui^ 

nesque fortunas ejus et reditus fiaco applicarit, hocque or-j 

diiiavit per consilium et conventum queiidam, ostiis claii<4 

Bts habitum, absque processu aliqua legali, exili mlmoduinl] 

et longe petito usus prastextu ; quod ncmpc filias suasj 

ex asylo. in potestatcm regi Richardo, contra promi&stinfl 

8uum tradidiBset. Ex quo geuere proccdcndi, etiam si 

principio, pronimis severe, et plane irregulari habito, tanJ 

quoad materiani quam quoad formam, valde probabiliu-fl 

concludi possit, accusationes graves coatra illamregiiiattr 

prodii&se, quas rex, propter rationes status, et ad vitan4 

dam invidiam, publicarcnoluit. Nonlevi etiam argument 

to fuit, secret! aliquid latuisse, et examinationes suppreaJ 

sas ct cohibitns ims&e, quod saccrdos ipse Simon, post- 

quam comprehensus esset, ad supplicium nunquam pulam* 

productus fuisset, imo nee ia publicum judicium tractui 

(sicut compluribus ex clero, ob proditiones minus atroo 

contigerat), sed tantum in gurgustio quodam incarcerati 

mansisaet. Accedit, quod post mortem comitis Lincolui 

(ex familia Eboracensi viri principalis), qui in prtelio 

Stokensi occiaus fuerat, rex hoc pectoris sui arcanum qm- 

busdam ex consiliariis suis aperuit; se mortem eomiti 

SBgre ferre, quod ab illo, si vixisset, intima pericuH sui, 

conjurationis contra se factae rescire potuisset. 

Verum ut ad narrationem rei ipsius revertamur, pri 
Simon, ut dixinius, discipulum suum edocuit i^ersoi 
Richardi ducia Eboraccnsis imitari : hoc vero factum 
sub idem tempus, quo fama ilia sparsa est, quo<l rex co: 
gtituerat Edwarilum Plantagenistam, turn in Turri de- 
tentimi, neci tradere ; quo di^-ulgato magnum secutu 
eat populi mimnur. Sed non tnulto post, diverse rumo 
ingruente, quod nimirum Edwardus ille Plantageniata 
Turri aufugisset ; atque siraul cuUidus jste sacerdon a 
diens ilium tarn charum ^iilgo fuisse, tantamque ob cj 
periculi depulsionem lastitiam conceptam, personam larva 
BUffi nmtavit, et in [wrsonam Plantagenistne, tanqua 
ma^ Idoneam, transformavit ; quippe qui in ore 




k 




RBG18 HCNUICI SBrXIKI. 



3U 



ia^]ris eral, et sermoiiibuK turn jirwcijiuc jactatus : smml 
conciimius erat, ut post fiinwni fugs Edwardi hoc cjikhI 
i»tniebat. aubsequerctur. Attatncn, cmn secimi rcputaret, 
minus sibi tutum futurum, ct hominum ctirionilati et in- 
quisitioni magis obnoxium, s\ fabulum i^tani hk in Ang-lia 
egUsct, consultiuti fore putavit, ta, more soennrum id 
tragtediis et Rimilibus, magis e longiiiquo rem ostentarc-t : 
itaque cum di-scnpulu suo in Hil>trniani Iransfretavit, ubi 
fiivor crga fiuniliarii Eboraceiisem DUijorem in modum 
fcncbat. IU;x sane in rebus Hibeniife constitucndis mi- 
nus impigcr et providus fuerat; ucquc niagislrulus et 
consiliarios suos in illo rc^o niutavemt* aut alios sitn 
probatos et fidos csetem immiscuerat, ut faccre debuerat ; 
prajsertim cum inclinatlonem ejus populi erga familiam 
Eburiicenstna satis ncsset : quamque etiam lubricus esset 
ejus rcgni status, et ad res novas amplectendas pronus 
inngis uitdto, quain ipsa Anglia : scd victoriis suis, et 
succcssibus in Anglia confisus, per otium res Uibcrni^ in 
ordineiii sc redactunim minirae dubitabat. 

Quamobrem bac regis socordia factum est, \\t Mib ad- 
ventum Simonis cum falao suo Plantagenista iu Hiber- 
nian!, onnii;i ad defectionem et seditioncm parata inveni- 
rentur, ac si ex coinposiito fere res transacta fuisseL Primo 
omnium, adtit Simon Thomam Fitz-Gerardum coimtem 
Kildarice, ct Hibemlic tiun pricsidem ; cujus oculos tanta 
caliginc perstrinxit (partini seraionum suorum vi et insi- 
nuatione, partim habitu et gestu pupilli sui, cujus etiam 
ori inajestaa quiedara rcgia insidcbaf) ut illecebrag iUse, 
ftimis Ibrtasse quibusdam ambittonis adjutte, itacomitem 
afibcerint, ut persuasissimum ci caset, verum prorsus ilium 
Piantagenistam fuisae. Comes negotium statim commu- 
nicant cum proccribus nonnuUis, et aliis ; primo quidem 
oceulto. Eos autem simititer sccum afiectos perspiciens, 
de industria rem in publicum exii-e et spargi permisit ; 
veritus id quod destinaverat patefacerc, priusquam popuH 
animos tentasset. Scd a potentiores alacriter, certe plebs 
furiose agebat ; aerium istud pbantasma mcrcdibili gau- 
dio et lavore excipieus ; partim quod essent in familiam 
Eboracensem propensissimi ; partim ex gentis ipsius su- 
perbia, ut re-gem AngHaa regno dedisse et imjKisuixKe vi- 
dei'cAtur. Neque vcro scrupuliu ille, de domnatioiie 



320 



HTSTOUIA nEGNI 



arci exercitinn ditdt, oppiduni sperans bg, subito Biio aJ- 
ventu, in potestatem snam redacturiim. Sed rex pauk 
ante Nottinghamiam veiiernt, iibi concilium castrense^ 
coiivocavit; m quo (iclit)eratum est, im teiupus protelare,) 
aut hostes statini udoriri oporleret? In quo condlio, rex"! 
ipse (qui multos aniino suspiciones agitabiit, quarum ik 
mo coiiscius essct) mamtcsto in earn senteiitiam propen- 
debat, ut prEelio quam primum decertarent. VeruniJuiiK 
dHbitationeni TCpente exemerunt magna auxilia, quae ind 
ipso nrticulo Imjiis consul tationis se adjunxerant, partira' 
literis misais excitata, purtim spcmte a niulti«Tegni parti- 
b»is venientia. 

Principales autem persoiiBe, qua? turn in regis auxiliumi 
advolamnt, fuerunt, ex nobilitate qnidem, comes SalopisR^id 
ctdominus St range; ex eqnitibus autem et nubilibus iTii-*1 
norihus, ad septuaginta homines, cum cohortibus suis nu- 
merura sex mille amiatorum implcntibus, prieter copias,J 
que tegx ante eorum ndventum prsesto fucrant. Qu< 
tmca rex, cum cernoretcopiassuas in taiitum aiictas, mag^j 
namque in omnibus ad pu^am alaei-itatem, in eo, que " 
prills decrererat, confirmatior erat ; atque propere exercM 
turn duxit, ita nt inter caafra hostiumj et oppidum New- 
ard, se medium sisteret ; nolens eonim exerdtum illii 
opptdi commoditate gnudere. Comes, neutiquam tcrri-^ 
tus, eo ipso die ad pagiim quendain. Stoke dictum, per-- 
rexit, ibique tlla nocte castrametatus est Kuper cUvui 
cujuwlam collkuli. Rex autem, die sequeiite, aciem ii 
struxit in campestribus. Nee minus animose comes 
coUe descendit, et pr^lium cum eo conseniit. De qno 
quidem praelio n;-.rrationes, quae nunc extant, tarn exiles , 
sunt et nudfp (etsi ftterit res tarn recentis mcmoria?), lit 
tiuE successum prroUi, quam modum pugnse declarant^ 
Aiunt regem, copias suas in treaacles divisisse; quariuiv| 
prima acies tantum, alia utrinque bene roborata, renj 
pugnavm^, totumque exercitus hostilisimpetuOT suKtinu- 
«rat ; pugnam fuisse atrocem et obstinatam, et per tre« 
boras duraese, antequam victoria in aliquam partem ineli- 
uarit; luei quod, qnandoqtiidBm ])rima tantum regis acies 
pugnaverat (duabus reliquis aciehus veluti otiose stanti- 
bus^, judiciiun fieri possit.qualiB in fine successus pugns 
ex^ectandus esset: Martimim Swartura, cum sub Ger-j 



^ 




REGIS BBKRICI SEPTIMI. 



S21 



manis, cg^rcgic perfuiictos esse: itemque Anplos ; noquu 
etiam Hibcrnos officio dcHiisse, rinimis aut ferocia; scd 
e\xm esscnt fere incrmcs, spiculis t.iiitum el i-itMlnis in- 
structi, in ea-i ytotma occiaiontin, quam pii^am ftiissc : tta 
lit furiosa eorum trucidatio reliquu exerdtui mogno ter- 
ror! fuiitset: uiiiveriios autem duces in acie cecidisse: 
iicin}>e, comitem Liiicolnia-, coinitem Kildariff, Francis- 
cumdomimmiLovelluiiijMartiniimSwartum.et'niomam 
Broufilitonum, omnes fortiterprieliantes, nee tcrga ver* 
tentes, nut retro cedcntes. Tautiiiii dc Lovello exiit ser^ 
mo, quod e prBelio fugerit, et flumcn Trcnti equo trans- 
nataverit, sed ndversum littas propter ripEc pra?cipitium 
coiiacendere non potuit, unde in fluvio subiiiersu^ est. A.t 
alius aenno eum in fluvio iion relinqilit; sed refert, quod 
<liii post in cavema quadain suliterranea vitaiw produxe- 
j-it. Numerus occisorunij ex patte hostium, fiut ad mi- 
nimum quatuor millium; ex parte autem re^s, primae 
acici circiter dbnidium ceddlt, praeter midtos saucios, sed 
minoris conditionts homines. Inter alios captives fiierunt 
supposititius illc Plantagenista (iterum Lambcrtus Sim- 
neIlusfoctiis)unnqauvcrsutu8LlIesacerdo8,€Jusp(Edagogus. 
liOiubertum quod attint^t, rex vita cum privare noluit; 
sire ex aiiimi mugnitudine reputans ilium instar iimiginis 
tantum eerea; foi^se, quam alii temperaraiit.ctfimerant; 
nve ex ajta quadam pnidentia putana eum, sicapitepleo 
teretHr, nimispropere, in oblivionem iturum; sin invivis 
numerct, ftiturum euin assiduum spectaculum, et iustar 
romcdii aut exorcismi adverau^ejuamodi spectra, et incon- 
tationes, temporibiis Venturis. Itaque receptus est in fa- 
mulitium re^ in aida sua, sed vili admodiim loco, in cii- 
lina; adeo ut, imigni huraanfe fortun* ludibrio, veru ciiv 
cumagcrct ille, quicoronam gestarai (cnmtaineuibrtuiia 
post trngrediam minime soleat com<ediam aut exodium 
introduccre), postca autem promotus est, ut eaaet exfat- 
conariis n^^. Quod vero ad sacerdotem, in gurgustium 
quoddam obseiirum inclusus est, neque (pud dceo postt^a 
iactum esset, innotuit; cum in natura regi^ penitiu insi- 
tum essetj pericxUasua veluti subsig'dlo obsiguare. 

Post prEelium, proFcctus est rex Lincolniam, ubi preccd 
tolenncs, et gratiarum actiones, eelebrari fecit pro salute 
sua et victoria. Utque devotiones ejus plenum suum cir- 

VOI.. IX. V _ 



to 



niSTORlA REGNl -1 

culuin comnlpreiit, misit voxillum suum tu\ tcmplmn be- 

atffi \'irsinis Walsinfrhauiise. iii oblatioiwrn; ibi vola soUj 

vens, ubi mincupasset. yVtquc hoc modo, nb i.st« tainina] 

sigui fortune machina (qiuc in cum iiiteiitatii ftic-rnt) Ube-J 

ratns, adpnstinam Qiiimi confidcntiBtn rediit; secumco^l 

fjilans, nnivcrsa sua infortunia simul in eum irniisse*i 

Verum id contigit, quod scrmo viilgi, in priiicipio rc^id] 

suJ, ei ominatus est; futuruni scilicet, lit laboriflse regntH] 

ret, quod rcgnmn suuin a morbo sudorifico initium cej)isfc[ 

set. Sed quamvis rex se jam in portu navigare putaretij 

laiiicn tanta fuit prudetitia, ut fiduciaKua providentiaial 

ncutiqunm obfuscaret, prffsertim in rebus iion remntis;] 

[taque tarn reeeiiti et inexpretati) pcriculo cxperffefactu^j 

animo volvebat, qiiibus modis, tam rebellionis prajlerit 

partici[)es et fautores cradicaret, quam siniilium pericuU 

rum scmina in futurum cxstingueret : siinuiquc hominur 

mate er^ res suas onimatorum, receptacula omnia et re 

Cufiia, ubi rebellionibua suis pauIo ijost vi^-ificandis inci 

faobant, anioveret. Primo igitur profectioncm novara 

Linrolnia in partes septcntrioiiales instituit ; quamvis 

vera hoc iter pntius curiam quandam judicialem itine 

nam saperet, quam alias. Num ubicunque se contuliJ 

magna cinn sercritate, ct stricta hiquisitione, pnrtim jure 

niilitari, parlim via justltiic ordinaria animadvcrtebat in 

eos, qui rebcllioni prietcritc adhacserant.eique vires pra- 

-bucrant. Neqnc mortc plerosque officiebat (cum ipsuni 

pra'lium baud panim cruorls profudisset), scd muletJs |)0- 

cuniai'ii^; vitie parcens, tbesauras autem corrogaivs. in- 

-leralia ejus generis crimiua, sedulo inqui^itum est de iis 

qui rumorem qucndam escitarunt, ct sparscnmt, pauki 

ante preclium commissum; rebelles pixlio \Tcisse, regisque 

exercatum debellatum fuisse, Te-g:emt[uc ipsum fug^eee. 

Uade opinio erat, complures, qui aliter in regis suppeiins 

venturi fuissent, isto arlificio dcteiitoBfuisse.ct perterritos. 

Quffi quidem accusatio, licet fktndamento uon iKiutasai- 

ruerit, attamen collide et a^idc a uonnullrs arre}>ta emt, 

qui cum ipsi ad regis partes tuendos socordes fuisseut ct 

negtigentes, hoc priEtestu utcbantur ad teppreni corum 

et inertiam tcgondam. Quam mhilomiuim callidiintem 

rex deprehendcre noliiit, etsi cam aiiinio it«oiideitii, qoa- 

tenus ad personas quasdam particularcR, ut sui moris eraU 



REGIS nnKRICI HSPTIMI. 



323 



Vcrum quoad cxtiTimtioxicifi nulicum et caugnrum mo-' 
tuum siioilium, temiwribiis futuris, coepit rex scntirc ubi 
eum calcGus suns urcnH ; (|iio(l(]UP<leprossi&fan]ilt:cEbo- 
racensis in omnibus Laiiquaii] unguis in ulcere esset. Fac- 
tum igitur jam cautior, iieque periculo amplius contenme- 
re, aut rcTiiedia eorum dedignutione quadam rcjicere vo- 
leiu ; aU|ue nliquJd, qood in hue re uiiltuos Iioiiuiium aa- 
nare posset, prtcstarc cupicns (praEseitim in csreiuonia 
quapinm cxttjrna) dccrevit limdem coronationem regime 
maturore. Postquam igitur Loudinum reversus esset, 
quo ma^a cum pompa, et taiiquam tritunphali, ingre»- 
sus est, victorianique aiuun per biduiim sacri3 obeundis ce- 
lebrassct (priore enim die tcmplum D. Pauli adiit, et 
hjntinura Te Deum cantari fecit : crastino aulcm aolen- 
nem proccssionera habuit, et concioni apud crucera din 
Pauli iiiteriuit), reguia, summa cum magnificeiitia, ct 
spkndidissimo apparatu apud Westmonasterium coroua- 
ta est^ Novembris vicesimo quinto, anno autera regis ter- 
tio ; quEC cororuitio, duos circitcr aimos, nuptiaa &ua3 iu- 
secata est ; tanquam baptiaroa serutiiium, quod compa- 
ixes diu expectastict. Quue mira et mexpcctata tempo- 
ris protractio wc notata est ab omiiibus, ac *i res storaa- 
cho regit; mtuime grata crat, scd necessitate quodam, et 
propter ratioiies status ei fuix&ct imposita. Paulo post, 
ut ouuiibus palam lieret, scrcuitatcm quaudam jam fa& 
taiu, quodquc lucurccratio TliomoBmiirchiomti Dorcestiix, 
tcmporis potius res quam hominis csset, idem marchio 11- 
bertiiti restitutus est absque exnaiijnatione aliqua, aut alia 
quavia formula. Sub idem tempos, rex legationem ad 
Innocentium pontificem misit, qua; de nuptus suis eum 
certiorera redderet : atque insuper refcnret regem jam 
(sicut altenmi ^ueam) ex ftuctibuf et diutiuis erroribus 
fortunec sute emersisse, atque in portum securura appu- 
Usse : ac simul gratlos sanctitati sua; ageret, quod cele- 
bratjonem nuptiarum suarum prajsentia nuncii sui bono- 
raaset : atque tam personam suara, quam viriM regui, ad 
mandata sua exsequeiula proHse offerrct. 

Legatus autem vogis, orationcm habcns coram papa, 
in prsscntia cordinalium, legem rcgiaumquc Umta ver- 
boruni grandiloquentia extqlit, ut fasttdip eoB qm adi>- 
rant prope enecaret. At postquam ad papa laudci pef- 

Y 2 



32i HISTUIUA BEGHI ^^^^^^B 

venisset, ita enm ad coelos usque otevovit, ct detBcavitJ 
Ut oDinia, qUEE de rcgc ct reginii jam modo dixerat, tt\<M 
deijita videi'eiitiir et tolcrabilia. A papa sanehononficel 
admodum esceptus est, ct nixilta cum gratia dimissu* ■ 
Cmn enira papa sibi conscius csset socordiaj subb, quocUj 
que orbi Cliristiano prorsus inutilis haberetur, niagiia af*^ 
foetus est Iflctitia, quodnomcn suum et laiulcs apud ief^\ 
na remotiora tarn feliciter resonare cemetet. Obtiiiiut 
etiam a. impa justam admoduin et bonorificani biiUam, ad 
priviiegia asylonim (quae regi tantas molestias peporo^J 
runt) in tribiis articulis inodcraiida. »i 

PrJPio, ut si quis ex asylo iioctu, aut alias claucnluml 
Gxiisset, et raaleficii aliquid vel transgress'ioiiis comnilsiiH] 
set, ac deindese in asylum recepisset, asyli jure in pcM 
petuum decidcrct. Secuntlo, ut licet corpus ejus, qui in ! 
asylo dcgcbat, a credit oribus immune esset, tanien bona, J 
quae extra asylum inventa essent, legi aubjiccrenUini 
Tertio, ut si quis ad asylum, propter crimen liesft majes-i 
tatis, conf'ugissct, bene liceret regi, cuslodesei infra asy-J 
Inm ipsum apponere, qui ejus dicta et facta observarent^4 

Rex quoque, in majorem regni sui securitatcm contra^ 
seditiosos et malerolos subditos (quibus regnum abmidare J 
sciebat), qui in Scotinm ad libitum aufugere possent; qnip^ 
pequffi non sub clavibus erat, quemadmodum erant rcgmi 
portus ; hujus rei causa magis, quam quo<l hostilia abcoi 
regno metueret, ante adventum suum Londinum (dumJ 
apud oppidum No^^ castri maneret) legates solennitcr mi-J 
serat ad Jacobum tertium Scotiie regem, qui de pace cum | 
eo tractarent et concluderent. Fuermit autcm legati, Rj-i 
cliardus Foxus episcopus Exoniensia, et Richardus Edg^^ 
combiis eques auratus, regii hospltiicontra-rotidator, qui! 
honorifice apud cum regem except! fucnmt. Veruni rexi 
' Scotiajj eodem, quo rex Anglia?, morbo laborans (licet, utJ 
postca apparebat, mag-is atroci et lethali) hoc est, subdi-3 
tis malignis, ad tumultus ciendos idoneis, etsi affectu pro-1 
prio in pacem cum rage componendam multum inclina-- 
ret; tamen proceres suos in liac re coguoscens aversissi- 
mos (quos irritare timebat), inducias tantura in scptenni-i 
um concessit : in aecreto tamen poUicitus.cas inducias doi 
tempore in tempus renovatum iri, quamdiu utcrquc 
in vivis esset. 



^ 




HEGIS IlENRICI SEPTJMI. 



3S5 



Huciisquc rex occtiimtiis iiiit in rebus doirn constituen- 
diti ; veriuu circa hoc tcmpus oblata est occasio, uL foras 
[>rospiccrct, atque ad res cxteros animum applicaret. 
Carolus octavus Galliariim rex, virtute et fortuiia patris 
et avi siii (Caroli septinii et Ludovici undccinii), rej^tmni 
FriUiciK ficccjMirat, et opibits florentius, et ipso territorio 
iiti)pliu.s, quani multis retro iinnis fuerat ; cum retliiito- 
{fratio facta cssct in illis mcmbris priucipalibus (qiuc oliin 
portiones coronse Franoia;, postca autem ob ca avulsu; 
fuksent ; ita ut jam diu sub houin^o taiitum coroiue, uon 
iu domiiiio teuercntur, ciun a principibus pinpriis, jure tan- 
quam regio, atUninislrarcntur), Aiulegavia scUtcet, Nor- 
niaiiuia, Proveiizn, ct 13urguii<lia. R<.>itahat tantum Bri- 
Uniiia, q»x cuni corona I-'rancioi milrctur ; ut sic mO' 
narchia Fraiiciie ud veteres termiuos et liirutcsprofcrrctur. 

Hen Carolus baud parii'a flagrabat ambitionc ct cupi- 
ditate ilium tUicatum recuperandi et reauncetendi. Quae 
quidcm ejus uiubitio pniilciis mhnodum ftiit, et pondus 
insif^nc hnlK^tNit ; luiniiuc ccrtc riiinilis ambitioni expedi- 
tionum suarum ^equentium in Italiam. Subinitiis entin 
r^ui sui, patcrnis coiisiliis rcgcbatur (consiliis inquam, 
iHin cousiUariis), cum pater ejuscons'iliariis fere non u3Ub 
fixt, sed ipiie sibi pro cunsilio essct; noc viruni quetiquaui 
prudeutiorem juxta se baberet." Atque ilium regem pa- 
tr<;m suuin italic scicbat Carolus bclli.s I taticis avcrsum fu- 
isse.clin Britanniamoculossuoscoiijt'dftsc. Multfficrant 
rcii, quaj animum Caroli spe proapt'ri suecessus in liac re 
pascerent. Dux BritanuiuJ a;vo confectus et letJiargicus; 
ct mercenariis consiliariis innitciu, duarum tantum fiUa- 
rum parens, ex quibus altera valetudinaria erat, nee dlu 
superstcs fiitttra. At Carolus in ipso ajtatis florc et ro- 
borejam erat, et po])ulus regni Fraiiciae, pro ratiuno cjuB 
t4?niporis, belUcis copiis, tam quoad duces quam quoad 
niilit«jij satis iastruetus: \'iris militaribus, qui m bcUis ' 
Burfi^ndicis meriieraut nojidum assumptis ; paccm ctiam 
cum omnibus vicinis prineipibus sc colere non ignorabat. 
Quatcnus vero ad illo:i, qui cotmlii.^ suis perticiendis se 
opponcrc possent ; Muximilianum Ronianoruni regem, 
qui sibi rivalis tiiturus cssct (tam pro ducatu, quam pro 
nuptiis filias) pecuniamm iudigum sciebat ; regem autem 
Henricum, tam sibi nonnihil dcvinctum ob favorcs ct of- 



tM» 



tfffOAiA REGNt 



k 



iicift e]us pncteilta, quam rlomeaticis turbis implicatmu. fl 

Erat ei iiisuper [ira'l>ita occasio pulchra et spcciosa, quai ■ 

ambitioneni suam tegeret, et belli ansam ntlvcrsus Bii- M 

taiiiiiam porrig'eret ; eo scilicet nomine, quod dux Britan- I 

nia; ducem Aurclianensem, ct alios ex iiobilitate Fvanciaj M 

(qui contra regem Carolum arma sumpsisseut), ad se re- H 

cepisset. Quocirca rex Carolus, de Tx-'Uo Britauniae in-S 

ferendo certus, satis cognovenit, a nuUo tarn poteuter sibi ■ 

c^poni posse, qxiam nb Henrico (sive ratione status pcr*B 

moto, ne regnum Francia; in nimiain potentiam excresco- fl 

ret; sire gratitudine quadam adducto, quod ipse duciB 

ctiam Britaniiiie non minus, quam sibi, ob ejus ni rebusfl 

suls adversis merita,obstrietus fuisset), si modoille par-J 

tibiis se adjungere vellet. Itaque quampiimum Carolus ■ 

Budisset, regem nctoria sua in tuto coUocatum, atatim le-H 

gTitoa ad eum misit, qui ausilium ab eopeterent, aut sal-B 

tem ut ne alt«rutri parti se addiceret. Lei>:ati illj regemH 

opud Lancastrian! ofl'enderunt, et legationem in hone sen-fl 

tendam declararunt. Primo regi impertiti sunt suc*ce»i9 

sum Caroli, quem paulo ante contra Maximiliamim ba-fl 

buerat, in oppidis quihusdam, qux invaserat MaximUia^j 

nus, recipiendis. Isfcud autem genus sennonis familiarjW 

tcr pra?missum fiierot, ac si Carolus Henricum i\on profl 

amico aut ftederato exteriore haberet, sed iiitimo, suo^fl 

rumque turn afieetuumtum fortunarum partieij>e. PwAB 

istam insinuationem, ac deinde gratulationem regi ob vio*fl 

toriam suam in rebellea factam, ad rem, de qua miasi erantjfl 

pervenerunt; significantes Henrico regem suum coin^ 

pulsum esse ad justum contra Britanniam bellum, quod 

dux rebelles suos et bostes dedaratos reccpisset, et aiix^ 

ilitsjuvas8et. Non esse eos humiles out caiamitosos sup- 

plices, qui in Britanniam ad auxilia imploranda nufbge- 

rint ; sed tarn emincntes viros, ut liquido pateret, coi 

iia corum, non ad fortunarum propriarum pnesjdium, 

tid reges fbrtunas infcstandas et invadendas spectare ; 

caput eorum esset dux Aurelianensis, primus regit san^ . 

nis princeps, ct persona ab ipso regc secunda. Ideoqi 

<i res recte jierpenderctur, bellum merito judiwiri p06S( 

ex parte doniini sui, potius defemivum quam offensmraiJ 

■utpotc quod omitti non potcrat, si status proprii conserij 

vatio sibi cuTfficssct: ticquc profccto priraumictum" ' 



nBG18 BBHRlCi gUPX'IMI. 



3*27. 



lum constitucrc invasivum (quern priiioeps piudcns nui- 
lus cxspectarc vcllet), swl primam prov<x:ationera, aut sal- 
it-ni primam prieparatJonem. Ituo beUum hoc raaf^ re- 
bulliuin suppressioiiem »ap«re, (|Uiu»i liellutn cum Iiobte le- 
gitirao ; cum res hue retlierit, quod .suUliti regU (pi'otli- 
Uircs) a (luce Itrituuniic, reg^is f'eudutorio, protcgcreiitur. 
Satis scire ref;pni Honricuni, quiim puniici<wi exempli res 
sit, a priiK-ipes vicini rebcUiuni patrocinia susciporent, 
contra jus gentium et faxicrum. Neque tamcu ignorare 
regom suutn, quo<l rex llenricus, in rebus suJs ndvcrsis, 
multis ct opportunisilucis Britanniae ofliciis nonniliil obli- 
gatu^ fuiswrt ; ucquc ex alteia parte dubitare, quiii rex 
Heiiricu« non oblitiis esset, quani promptua rex suua fm&- 
set in auxilijs ei aubmittcndis, cum dux Britanniae, etcon- 
siliarii ejus merconirli eum destituissont, et taiituin lion 
prodldissent : quodque liaud parvuni sul)e£«et discrlmen 
inter oiKcia, quajrexsua% ctea,qu%dux BritimniiB, pr«- 
etiterat ; cum ducis BriLaiiuia; consilia ex rationibus uti- 
litatis et emolumenti manarc pos.-*ciit; contra vero ea, 
quie dominus anus contulcrat, nuUi alii CAU:ja:, quam anto- 
ri rt sineero affectui, tribui possint ; co quod, si res hjec 
ad anmssim poiitieam exaniinata csset, longe fuisset rebus 
snifi consultius, ut tyraiuiua in Anglia r^^aret, odio po* 
puU ct tiubis expositus, quam talis priuccpa, cujus virtu- 
Ics noil [wtcraut non magnum et potcntcm cum redderc, 
quandocunque eum rcrum su^u-um compotem fieri conti- 
^iaset Scd quomodocuitque &e res luibcrcut, quoad ob- 
tagationis rcupectum, quera rex duel Britannia; deberevi- 
doretUr : tamen regem suum adduci non posse, ut cred&- 
rct, regem Henricum ab eo, quod ju-stum est, declniatu- 
rum. aut in causam torn iniquani desccnsurum. Itaque 
eum bcllum L6tud,i quod r^ suo gcrendum crat, iiUiil 
alind cssot, quam rit sc q pcriculis iimuinentibus Ijberaret, 
rocraro rcgem suum, Heiu-icum non minore studio et af- 
fectu ad conservationeni status ejus concursurum, quam 
ipse Henrico ad adeptionem regni sui concurrtsset. Sal- 
tern non dubitarc, quill rex Hciyicus, pro sua inpaccni 
propensione, quam semper pra sc tulcrat, spectator tott- 
»tnm belli fiitunis essct, et inter partes ncutralis ; nequc 
eaim posse dominum suum, nisi iniq\iu.s ioret, a ccge pos- 
tulare, ut partem belli capcsserit, qui tarn nuper a seoiti- 



328 tflSTORIA ttEGIfl 

onibus ot motibiw intcstinU creporat respirare. Vem 
de mysterio illo, rcunionia Britannix atl coroiiani Frai 
cite, sivc per beUiim, sive nuptias cum hsercde BritiiiiiKie, 
ne verbum quidem ; legatj enim hoc, vcluti scopul 
quendam, eshornierunt ; satis scientes illud postulatis sui 
maxime obfuturuin. Sed c contra Benuonibus suis qun 
obiter inserueriint, regem sunm apud se omiilno consti 
Use, filiam Maximiliani in iixorem ducerc : siniul et Hcnf: 
ricum credere voluenint, regem suuni totum in co esscj 
ut expeditionem in persona propria in Italiam, ad j 
Buum ad vegnum Neapolitanum annis \indicandum, s 
ciperet : qua omnia eo spcctabant, ut Henricum ab or 
ni sHspLeione abducerent, de bello Britannico, nisi quate* 
nus aa restinguendam flaniniam.quam in regnum propri- 
rnn alias grnssaturam merito formidarct, conduceret. 

Rex, negotio cum concilia suo siinctiore coinmunicato, 
Icgatis in hunc modum responaum dcdit. Primo oute 
(quod legati fecerant)comitiitemquaiidam verborum pne- 
HUKit; inquiens, se magna Istitia affectum, quod regem 
oppida ilia e manu Masimiliani rccepisse ab illis didici^ 
set. Dciiide familiariter eia conmieniorabat particular 
ria nonnulJa de rebus suis, quamdiu in periculo ftiisset, et\ 
de \ictoriapostea secuta. Qiiod vero ad nogotium Bri- 
tannJEe, rex paucis respondit ; Regem Gallite et duceiii 
Britannite duos esse viros, quibus ante omnes plurimum 
deberet : quodque pro magno sibi ipsi infortunio duccret, 
si res ita inter eos procederent, ut ei non liceret gratitu- 
dinem atiimi sui erga utrumque demonstrare. Quodquo 
nulla alia sibi pateret via, tanquam principi Christlauo, 
et utriusquc arnica communi, qua fideiu suam crga Deum 
et homines exsolverct, quam ut se pacis et coucordiae in- 
ter cos intercessorem offerret; eaque ioita via, niiuiniQ 
se dubitare quin regi eorum status et honor minore cum 
periculo, minore etiam cum inWdia, conservari possint, 
quam bello : neque ulli se impcnsie aut labori parsurum 
esse (inio se veluti in peregriuationem aliquam sacrani 
paratum esse proficiscl) ut tarn plum assequeretur effeo 
turn. Ita autem sermonem clausit ; se in re tanti pen* 
dens, quae sibi luerebat in mcdullis, animxmi suum per 
legatos proprios fiisius declaraturum ; quos, omni mora 
jsoposita, m regem Galliec iu cum finem missurus esset. 



n- 

t 

I 

1 
I 




HEG18 rrCNRlCI SEPTIMI. 



329 



Ita lejVfttd GuUiffi ^oTniim remiKsi sunt. Noluit autem 
rex de reuniune Britiuinix ad coninan] Franciic quicquom 
intclligcrc videri, quemaflmodum at k-gati nullam de ea 
niciitioncm fecissent; nisi quoH rex, vcrbo illo invidiam 
aliquid dc hac re subinnuissc visas est. Kcs autcm ita 
se habuit ; rex ncquc judicio tam imhccilli fuit, ncquc tam 
negligenter informatus, ut regis Gallis conslliuiu, de 
Britannia in ditionem suam redipenda, ewm (ugeret, Sed 
prinium (utcunque simulabat) a bello contra regtm illura 
meundo, aversissimus fuit. Faroa de ejusraodi bello ei 
grata crat, sed res ipsa minimc : ex altera enim cemebat 
se loeupletiorem fore, ex altera |»auperiorem. Etiam ad- 
hiic inetuebat slhi a populo suo, quern idcirco annare no- 
lebat. Veruntajncn, ut priiiceps prudens et animosiis, 
non in tantnni a belli consilils abborrebat, quin decretum 
ci csset iKjllum eligcre potius, qiiam ut Galiuni aihi Bri- 
tonniam subjiccrcpermittcret: quod, tam amplusct opu- 
lenttis fuisset ducatus, et tam opportune situs ad Angli- 
am infcstnndara, sive bello, sire inqjediendo commcreium- 
Sed spes has fovebat rex, quod partim neglig^ntia (quaj 
Gallis vulgo imjjutari solet) jtartini viribus ducatus Bri- 
tannise propriis, qufe parvEB non erant, priecipue aut^ni 
ob potcntem factionem ducis Aurclianensis in regno Gal- 
lic (qui plurimis modin iiuttus in Gnlliaintestinos sus-xi- 
tare|H»ssit, ad regis GallliE coiisilia circa Britiumiam dis- 
eiitienda), postremo autem, ob potentiam Maxirniliiuu,qui 
ei crat rivalis ; res aut ex sese solvi, aut ad paceni flecti 
posset, (n quibus omnibm, rex trutina non justa res per- 
pcndcbat, ut postea patuit. Misit igitur confestim rex 
lepatum ad regem Gallia : is erat Christopborus Lfrswi- 
CU9- capellanus suU3; vir, cujus iidem et prudeiitiani in 
multis obeundis negotiis perspexerat : e^ira potisisiminn 
eligens, quod, cum ecclcsiastiea persona esset, eo megis 
ad legatiouem paciiicatoriam idoneus videretur ; ciquc 
etiam in mandatis dedit, ut si rex Galliac tractatum pods 
inire non abuueret, in Britamuani quoqne ad dueem pro- 
ficisceretur, trax-tatuiTique paeia utrinque ad maturitatem 
perduceret. Urswicus ad regem Gailise verba fecit, qua 
cum regis Henrici ad lepjatos rcspomo ut plurimuni con- 
venirent; instillando, sed molliter, nonnulla, qute s|>ecta- 
rcait ad reconciliationem duels Aurclianensis cum rege, et 



330 



mSTORIA REGKr 



i 



qtia?dn]n Ac concordia inter omtictc partes sarcicnda. At 
rex Gallia;, ex oUcra pnrtc, iioji sincere in hoc nepotio 
vcrnntiis est ; sed siimnio cum artiBcio, et siniiilattoitD iti- 
si^i : ad cam mctom coUimnns, ut tctnpiis lucmretur, 
ttuxiliiujiie An<j[]orura sub spe pacU rctarrlaret, donee Bri- 
taniiiam armis sitis occupa^-'^ut. lles]>ondit igitur iogatOf 
se prorsus in maim et [wtestate re^s lienrici fore, ewm- 
qnejwicis arbitrum consritiitiirum; etfncile ut legatusin 
Britonniam ])^oficif^(^eretu^ conscnsit, qui in Iiac re cow- 
scnsnm siuim doclararet, nnimiimque duels super hac re 
oog;nosceret : satis griarus, duceui Aureliancnscm (cujus 
consilio res Britanniaj oraiiiiio regebantur) socum repu- 
tanteiTi nullis se conditionibus rcgi rcconciliari posse, pa- 
cem pTorsus disturbaturum. Itaque hoc modo sperabat 
se simul ambitionem suam apud omnes\elaturum, ctex- 
istimntionera justi et modciad aniuii assccuturum ; atque 
etiam gi'atiani apud rcgem Anglire summam inituruni, ul- 
potc qui omnia ejus arbitrio pemiisissct ; imo (eallidissiino 
oonailio usus) fore providebat ut licet bellum actu prosc- 
queretiir, tamen regem Anglic in opinionc perstiturum. 
eum illud solum figei-e, ut gladium in manu ostcTitaret, 
quo contrariai partis pertinaciam ad pnccm recipicndam in- 
flecteret; atque hoc roodo rex Hunricua nihil prosccutione 
belH commoveretur, sed fore ut tractatiis pads ad ultimuro 
usque contiiiuaretur, donee ipse rem armis confecisset, 

Quie cum rex Gallic recte admodum etprudcnteraes- 
timasset, omnia ex voto ejus successermit. Nam cum le- 
gatus Anglus ad aulam ducis BritannitE venisset, dux ip- 
se vix Sana; memoriis fuit, omniaque ducis Aurcliancnsis 
nutui parebant ; qui legatum Urswieum niandata |jerfo- 
rentetn audivit, et quasi commotus, et elnto anirao-re- 
spondit : ducem Britannise, qui re^ Henrico hospes olim 
fuisset. imo parentis loco in tenera ejus atate, et afllicto 
rerum statu, cxspectasse illo tempore, ab Henrico (glo- 
rioso ilk) Anglonim rege) potius copias equitum et peUi- 
tum validas, quam inaiiom de pace legntionem. Quod si 
rex praiterita duds merita oblirioni niandasset ; sdebat 
tamon regetti, qua erat pnidentia, provide consulturumet 
solide repulAturum, quantum ejus et securitatis et fanuE, 
tarn apud extcroa, qunm apud populum suum, interesset, 
non pati ut Britanni (vctcrcs Angliaj fcederati) a Gallia 



I 



I 

« 




nfMoVTierfenlOT; utquc tot pnrtu? commodt, ot op]>uU ma- 
ritiimi iiuinit.'i, impLTiy tarn potcntis regis viciiii, ct iiii- 
Tnici tot jKTseculH uiveterati, ndjicerentur. Itnquehumi- 
JitiT sc rt'giiin oljsocrnre, ut dc Imc re, tan(niaiii (te re sua 
cognhirct. Atijuc hoc inodo scrnipncm nbrnpit, et iicga- 
vit se de ca re ampHus tracUtiinim. 

Urswicus jirimum od regem Galliae rediit, ntquc ei quid 

in Britrtimitt inctum essct, retulit. Qui cum res secundum 

exspectationem suom cedere videret, ixx»sionem arripuit 

dicendi, legatum jam cernere potuisae id, quod, pro s\ia 

parte, i]»3e pavtim priciidcrat. Quando scilicet dux Bri- 

tannue in potestatc ducis Aurclianetisis et suee factionia 

esset, nuUam pacem sequi posse, nisi ex tractatu mixtoex 

nrniis et arginnentis. Itaque se alteiaTn partem suseep-' 

tiinini, regem autem rogare, nc alteram dcscreret. Se ut- 

cunqiie stbi constare, rcg;ique fidcliter promittcre, se sem- 

)ier in rc^s potestate futurum, ut eas leges subiret in ne- 

gotio pads, quas rex AngliiE praDscriberet. Hsec qucm- 

admodum acta essent, Urs^vicus regi retulit ; ea tamen 

adhibitn moderatione, ac sitractatus pacis pro re despera- 

,.ta miuime haberi deberet, sed tantum horam ma^s jiro- 

ptinm pncstoiaretur, donee malleus mcudem sa;pius pc-r- 

cus^et, atquc Britnnnos et eorum sequaccs cmollivisset. 

Kx quo fiictum est, ut ])erpctuo inter reges Anglum et 

' Galium litera; ct nuncii volitarent, ab altero rege cupide 

■sed cjindide, ah altero per siniulationeni, super negotium 

pacis. Interea rex Galhis Britanniam cum maguiscopiis 

invaait, et urbemNantiai ardaobsidionecinxit; atqueut 

princeps, non magni certe judicii, sed tamen qui simula- 

tionum artes in sinu patris optinie pcrdidicerot, quo ma- 

gisbelloinstabat^eomagistractatumpncisurgebat. Adco 

ut, durante Nantix obsidione, post niultas retro citroqiie 

connneantes literas, et nuncios, Gallus ad Ileuricum mi- 

-serit Bemardum Baubeneiuin (^rum spcctntum et emi- 

nenteni), qui ab eo enixe jKjteiet, ut iiegotio jmcis, sub 

^ quacunque conditionc, finem imponeret. 

Nequc rex minus aincris et promptus fuit ad troetotum 

^pacis instaurandum et accelerandum. Itaque treslegatos 

in Galliain misit, abbatem Abingdoni;e,Ricliardum Tun- 

stiJhim equitem at^atum,«t-capeU(muni suuni Urswicum, 



832 



mSToniA DBG&I ' - 



quern priii^ miit^mt ; iiLindanSr utLotis viribns in tra 
tuiii pacts strwmie iiicmnlwrciil. 

Circa Ikk tcmpus Imro dc \\^oo(l^Tlla (reginaj avuiici 
Ills), vir ariimosus, irtyloriii; upiieteiid, a rege pctiit. ut cc 
pios aliquas cvocatonun secreto cogeret, attjiio absqi 
commcatu, aut fide ])ublica, in nuxilitiin Britannorum di 
ccret, Rvx petitioni ejus minirae annuit (aut saltem it 
ciedi voluit), L'ic|ue pro itnpcrio suo iiijuuxit, ul nihil niM 
vcrctj CO quod rex in Jacturam Iionoris sui ficii putaret 
durante tTiu:tjitu ]>itci5, aiixilia &umiiiitt«re. Attamcn bard^ 
iite (aut impetu cflTraini, aut opiiiione tcmcraiia, re£ 
cloin ei rei favcre, quara taincn palam afjiioscere refuj 
bat) secreto in Vectain insulam trajccit, cujus erat pra 
fectus ; eo copias electas ad numeiiim quaflringcntoni 
virorum coegil, et cum illU in liritanniam pcrruxit, easr] 
que copiis ducis adjua\it. Cujus rei nuncii postquam ii 
aulam Francis allati sunt, ita nonnuUos, juvenili sanguina 
fcrvcut«8, veluti fiiriis eonciveriuit, ut Icgati Angli w 
sine i>ericaIo essent, ne motu aliquo repentino violarentur^ 
V'eruni rex Carolus, turn quod jus legatoruin imnolati 
scrvare volcbat ; turn conscius ^ibi quod in hoc negotiaj 
pads, ad rcg^m Angiite collatus, ipse simulationis palmani \ 
mertretur ; severe edixit, ne uUa fierct, aut verbo, aut 
facto, in Anglos legates, aut eorum coniitatum et fannili- 
tiuin, contumelia. Statimque a I'ege Henrico nuncius od^j 
volavit, qui eum <le baronis Woodvillaj facto purgarut; 
principaJi usus argumcnto, rcgcm miniine illius facti no-' 
titiain Iiabuiase, quod copife tarn exigua; fuissent, ut iiequc 
auctoritote publica aliqua cmanasse eas verisimile esse^ ' 
neque res Britannicas quicquam promovere posseut. Coi^ 
nuncio, etsi rex Galliie non prorsus fidem adhiberet, timenj 
cum serenitate quadain regi respondit, sibique satisiactuin] 
esse de ea re significavit. Paulo post, Icgati illi tresdoj-l 
mum redierunt; quorum duo etiam in Biitamiiani, ad ren 
impiciendas profecti fuerant, neque ncgotium ullo modol 
in melius provectum inveuerunt. Post reditum suum, r^j 
gem de statu rerum plene informarunt, quamque longoJ 
lex Galliffi a consiliis pacis abesset edocebant : itaque \>i 
dendum regi, ut alia quapiam via iiisisteret, et negotiuto 
pacis desereret. Neque tamcn res> in universo hoc pacts , 



REGIS HENRICI SEPTIHI. 



333 



negotio tractando, cre<luUtate iiiera jieccarat (nl vxilgo ei 
imputabatur), verum error eju« ortttm hnhuit, non tarn ex 
fncUitatc credendi, (|uam ex at\nh ulttriua partis (quwl 
aiitc» iiinuiinu><) niule mctisuratis. 

Ita enini rex cogitaverat : primum de rebus Britannicis 
judicabat eas, propter urhiiim et oppidormii niunitonim 
et copiariiiu ctiani vires, Iia»d celeriter nccisas fore. Ete- 
uim consilia, quae a r^e Gnllise, eo tempore coelibe et 
sine liNTt!^, centra regni htrredcm agitata cssent, lenta 
acluioclum ct ener\-ia I'utura cxistiraabat : nequc ctiam 
fieri WKSC, quin status Gallitc motibus et turbis in ducia 
Aurclianensis favorem conquassaretiir. Maximilianum 
etiam, rcgem Uomanorunij ut principem beUicoaum et 
magnm potentix icstimabat ; quern ad Britannoriim aux- 
iliura proi)ere iit;iciirsuruni minime dubitabat. Itaque, 
cum rem hand parvae moriB futurom putarct, ejus morae 
usurani et fiuctiini ad se et res suas trahere destinabat. 
Primo auteiii, hoc apud ordines jKirliamenti sibr emolu- 
Diento futuriim non dubitabat : quia satis aciebat eos, in 
tavorem rerum Britannicaruni propensissinios, larg-a manu 
pecunias collaturos. Quos quidem tbcsauros, ut fama 
belli elicere potuit, ita pax sccuta cos in impensas belli 
erogari non permissura erat. Quoniam autem norat po- 
puluni suum erga res Britannia; optime affectum, prorsus 
videri volebat quoad pra;terita se potius Galloruni artibus 
deoeptum, et veluti in soporem conjectuTn, quam ex motu 
proprio ad bellum minus atacrem fuisse : cutn sciiret sub- 
dito6 SU03 rationum status, qutc ipsum mcrito retardare 
|)otuerunt, minus capaccs esse. Itaque ad liaic, quae animo 
disposnerat, nihil magi:^ conducibile judicabat, qunm ut 
tractatum pacis perpctuo eontinuaret : cum intermitten- 
dOf aut renovando, prout rerum progressus postularet. 
Neque oblitais erat, lucrifar.turuni &c sibi baud levemho- 
norem, personam beati pacificatoris assumendo. Etiam 
illud non infimo loen ponebat, quod prospiciebat, se posse 
nonnullum ex invidia, quie in rcgem Galliae. propter Bri- 
tanniam occupataui, redinidatura esset, friictum capere 
in novia amicis et lieileratis sibi adjungendis ; vciuti ¥et~ 
dinando Hiapaniarum rege, quocum semper ctiam natura 
et motibus sympatbiam qiiandam babobat ; Maximiliano 
item, cujus reR manifesto a^-ebatur. Itaque in summa. 



8S4 



UlBTOnu REGNl 



P 



sibi pccuniiis, lioiWrcm et (lociiii, f<i»IcraU», et in fine pa- 
oem,qualcm optabot, satis iudulgcntcr promiscrnt. Verum 
iste cogitationcs nimU bubtiU-s crant, quum ut furtuiiatse 
eeec posscnt, ct succL-ssuin iu ouuiibiui suithi. Eteiiinn 
res magme fere magb ngidfe et contumaccs esse soletit,< 
quam ut calU<lioribus cousiliis fint^ ct affabre cflbniiari 
possint. Ilex ctiam, in duobiis illis tuiidamentis jnciei»dw» 
quae ei pro pruicipaUbiu t-rant. mft^'iioperc deccptiis est, 
iiiei eiuii) proltabilitcr judicabat, cunc-ilmm Frniicia? mag- 
na CHUtiviiy usuruui, nc rcgeni in bcUuni contra luuifdein 
regni proxiiuura conjicerenl ; tanien oblitus fuerat Caro 
lum a viri:i c concilio piimariis iiiiimnc rcgi, sed a quo*' 
rundaiu vironiiii ignobiborum cona'diis pendere ; qui illud 
maxime spcclarcQt, sil»quc ob boikori et ^atia: futurum 
putabant, si scnatores fortes \idcrcntur, ct ad niuuiosa, 
licf t peruiciosa cousilia rcyem bupellerenl ; qualiii iieiuo 
& potentioribus uut pi-udentioribus dare aut m^ret, «ut) 
veUct. Qiiod vcro atl Maxiiiiilianum attinct, raajorc turn 
a exist LDuibioiie ugcbat, quain postea ; ncqiie eniin iuore< 
ejus in»tabiles> ct conatwi ob indigcntiani suani iicinper[ 
fere inutllcs, odhuc noti erant. 

Postquam cum lej^i^tis dclibtrasset, qui rc^-era mhil nori ' 
ei retuleruut, sed qwae ij)se \mtss secreto exspcctaveritfj 
(licet ab m icm totam perdidicijise prae se ferret), parlia^ j 
ineutum statim cwivocuvit ; tt primo piirliamcnti Hki,] 
ortUnibu^ simul ex uiorc coii^^icgatis, BritJiimiEe caufami 
per cancellarium suum Mortonum, Cantuariaj archiepia-1 
cv^uiOj propoiiwt ; qiu io hunc inoduiu locutus est : 

** Rbx aupiemus dominus noster mihi maiulavit ut vc 
h]& Cf^usas dcclaraj-cm, quibu^ adductus fiut ut ordijiuiaj 
bune conventum couvocaret : quas i>aucis i>cratriiigai«, T 
vetuam a cekitudinc sua ct a vobis omnibus bumiUtcr p*-] 
teus, ii hoc pro tcnuitate uiea> et non pro rci dig^i'tMitc^j 
prsstiterim. 

** Celsitudo sua priiiio omnium vobia notiuu facit, quajft] 
alta noentc reposuerit amorem etfidclitutcui. t[uam la 
tinw conventu ei egregie esbibulstid, in regali sua auct»-1 
ritat« stabilienda, homimbus paniura suarum |)erit'ul«j 
esimQMlis, «t ho^tibtu ac proditoribus sius ulcisccudis;] 



REGIS HENRICl SEPTIMC. 



335 



quibiis pliira a subditiii cr^ rc^m stiiiin, in uiiica nctione, 
cumulari non jiotucrunt. Hoc in tarn bonnni (uirtcm a 
vobLs aca^pit, ut apml so (Un^rwrnt wiininiiiiicun! ct tleli- 
bor»re cum subditis, a quibus taiita ci tributa sunt amoris 
et fidei [^gnoni, <le omnibus negotiis (qiuc quidein ejus 
f^nerts siiit, ut publicari debeant) tarn domi, qiiani foras. 
" Diia; ijfitiir sunt causa* pnescntis cx)nvcntus : una 
circa iK^if iuiii niaf^ni momcnti, in paitibuti cxteris : iitt4;ra 
Ctrcft Tfipublicjc adniinistratinnt'm domt-hticntn. 

" Rex Gallisc (ut procukhibio audistii) bcllo ducem 
Britannia', hoc tempore, acriter invadit. Ex^rcitu^ ejus 
jam Nantesiam opjnignut, ot arctii olwidlone promit; 
principalem scilicet (si minus creremoiiia et praw-'niineiitia, 
at ccrte robore et opulentia) ducatus urbem. De spe ojos 
oonjectiira rcctc cap! potest, qucKl lUHIcillimiun Iielli par- 
tem primo loco aggreasus csh Hujus belli causam ipse 
rex GaUus optime novit. Praetcxit reeejjtos apud Bri- 
tannos ducem Aurellanensem, aliosque GalHiE proeeres 
(quos Tex liostium suonim loco nunierat), eisque auxilia 
subniinistrnta. Alii ahter divinant Utraque pars a rcge 
nt^tro non semcl, per legator snos. auxilin jKticrunt* 
Hex Galliis sane, auxilia aut neutralitatcan : dux Britfuv- 
mw, auxilia i;iiupliciter; hs&e uuim res suse postulant. 
Res, tanquam princeps CUristJanus et filius ecclcsiaj pins, 
se medium interposuit, ut pax componcretur. Rex GaUu» 
de tractatu amiuit, at belli prosccutionem interraitteie 
recusat. Britanui autem, qui paccm masime optant, con- 
siliis de pace minus auscultant ; uon confidentia ahqua 
aut etiam oontumacia, scd suspicione et diffidcntia de 
repis GitDi sincera intentione, cum videant belluui non 
ref rigtfscere. Ita ut rex, post tantain curam et diligentiom, 
quaiitam imquam in (Uia re quavis insumpserat, adhibi- 
tam ; cum iicque es una parte bellun'j, neque ex altera 
parte suspiciones, propter belli prosccutionem magis m#- 
ppsque impressas, compescere posset, tractatui finem de- 
dit; non pa?nitentiamotus,sed plane d«q>eratione. Itaque 
ex liac narratione statum quaestiouis [)creiperc pote»t«, 
super qua rex a vobis cousilimn poescit: qua; hue rcdit; 
utniin rex suisci|>ere dcbcat bulluin defensivum et au)idliare, 
a parte Britannonim, contra rcgem Galium ? 
B '• Atquc ut judicium vostrum meMua de hoc negotio 



336 



1II9TOILIA R£GNI 



informetur, jussit ut nonmilla apud vos proponcrcm cltf j 
personis, quce in hoc negotio intercedunt ; nonnulla nit- 
tem de negotii consequentiis, quateiiui* iu lux; regiium re* j 
flectere possiDt ; nonnulla doniquo, de exeniplo ejus iilj 
genere: neque tamen, lu alteram partem concludendoi 
nut judicium fadeDdo, donee celsitudo sua Bdele et poli- ! 
ticuin consilium vestrumde liac re intellexerit : 

" Prime, quantum ad regcm dominiun nostrum (qui i 
persona principalis est, quam in hoc negotio intneri de- 
betis) plane profitetur celsitudo sua, se ex animo et coii- 
atanter cupere, ut in pace regnet. Sed simul ait, se ne> 
que Jactura honoris aui paccm empturuni, neque condi-j 
^ones pacis sub fa>norc pcriculonun accepturum: sed' 
pro felici rcrum suarum conversione luLbiturum, si Deo 
visum fuerit, inte^tinas scditionee, quibmi hactcnus cxcr- 
citus fuit, eum lx.-llo exttirnu honoraliili conimutare. 

" Quod vero attinet ad reliquas duas [lersonas, quasi 
hffic actio complectitur (rcgem nimirum Galium et dtt* 
oera Britannix), celsitudo sua notum vobis facit, eos esse ; 
principes, quibua ex omnibus amicisauis etfoederatis plu- 
jimumdiibet ; cum alter, mauu sua protectrice a mnlitia' 
tyranni eum conservasset ; alter ei manurasalutarem, ad 
jri^fnum suum obtincndum, porrexisset. Ita ut afleetus 

.auus, quatenus iid niituralem personam suam, neutro iit- ' 
clinet. Atque si forte audicritis celsitudincm suam com- 
pulsam fuisse e Britannia in Galliam iugere, metu prodi- 
tjoois, hanc rem nolle celsitudineni suam ullo modo duci 
Britannia; imputari, in bcneficiorum ante collatorum ob- 
literationem ; quod rex plane se informavcrit^ cam ran 
ad mercenarios quosdam ducis consiliarios tantujn perti- 
nere; qui, cum dux ipse graviter tegrotaret, cjusmodi 
consilia, duce prorsus inscio, agitorunt. 

" Sed utcunquc istas rea celsitudinem suam, si privntnm ' 
personam tantum gereret, devincire possent, satis tameai 
noiit sujyerioreni illam obbgationem, qua; se ad ilia pro- 
curanda, quie subditis suia praisidio et conimodo esse pos- 

.sint, obstriugit, se itidem inferiore hoc obligationia genere 
exsolvere : nisi forte lioe aibi reliuquat, ut si ad btdlum 

. celsitudo sua compulsa sit, iUud sine acerbitatc, aut ambi- 
tione, prosequatur. 

*' Quantum adncgotii hujus consequentias, quoad regni 




REGIS HENRICI SEPTIMI. 33t 

Ai^fiie BtatUm, ese tales esse possint, qiiales Aierint regis 
Galli &ies et intentiones. Qiue si ulterius non tendant, 
quam ut subditos suos in ordinem redigat, nihil od nos. 
Quod si re^ Gallo in animo sit (vel licet non fuerit, ta^ 
men ra sponte secuturum sit)^ ut Britanniom in provinct^ 
formam constituat, et coronee Francise earn reuniat, turn 
digna est res, quee magna cum solicitudine, et anxio ju^- 
dido perpendatur ; quantum scilicet haec innovatio An- 
gliae intarsit, tam propter insigne regni Franciie au^en- 
tum (amplissima adjecta regione, qu£e in oras maris nos- 
tri per tractum non parvum porrigitur), quam quod indfe 
privetur haec natio, et nudetur, tam firmis et fidelibus foe- 
derads, quales Britones se semper prasstitemnt. Turn 
enim fore, ut regnum hoc nostrum, cum ohm etiam iij 
contmente potens asset, primum territorio, postea aifinita- 
libus, Burgundia scilicet et Britannia (quorum principes 
fbederati nostri tantum erant, sed tamen foederati ex hujus 
regni consiliis pendentes) altera, jam nuper disjecta, par- 
tim in augmentiun potentite Gallorum, partim Aiistriaco- 
rom cedat ; altera jam prope sit, ut in Gallic potentiam 
coal^cat ; atque exinde regnum hoc intra aquas salsas 
oofaibeatur, cinctum maritimis provinciis potentissimoruni 
monarcharum. 

'* Quantum ad exemplmn, quod inde promanare possit, 

niud (ut de consequentiis dictum est) ita se habet, prout 

se habent reg^ GalU intentiones. Nam si Britanniam 

Oallia devoraverit, quemadmodum vulgi sermones (parati 

temper actionibus regum ambitionis notam inurere) divi- 

laht, turn vero, res profecto esset exempli pemiaosi, ut 

ninor status a majore opprimeretur. Ex hoc enim peri- 

ulum imminere possit Scotiae ab Angha, Lusitaniffi ab 

lispania, minoribus Italiae et Gcrmanite statibus a majo- 

bufl ; imo etiam (si parva magnis componere liceat) per- 

de esset ac si ahquibus ex vobis minorUs ordinis tuto vi- 

Te non liceret in vicinitate ahquorum ex his proceribus 

itentioribus. Hujus autem exempli introductionem re- 

potissimum imputatam fore verisimile est, ut prihcipi, 

', illud, etiam cum bono reipubliciE suae, impedire maxi- 

potuisset. Varum contra, tam speciosus se oflfert, 

oarte regis GalU, prsetextus (at prstextus potentice 

quam dcfuit) propter periculum regno suo imnunens, 

OL. IX. Z 



938 HISTORIA WSCtil ^^^^^M 

quod bellum lioc ex necessitate gerat, non ambittone, ilC 
pericutum ab exemplo nonnihil corrigat tt mkigct. Si- 
quidem pcriciilum ejus belli, quod solum in dcfcnsioAcm 
proprinm suscipitur, nullum esse potest, quia penes quem- 
libet est illud pro Hbito devitare. Veruni in hoc uego- 
ijo universo, vex ee vcstris gravibus et matui'u comilii^ 
permittJt, in quibus acquiescere decrevit." ^h 

Atque in Iianc scntentiam caucellariuii lociitus es^fl 
quantum ad res Britauniae. Rex enim ei mnndarat, ut 
tali orationis modcratioiic uteretur, qua; ordines »d Bri- 
tannise au\iliuin acccndorct, regeni autem aperta aliqua 
declarationc non obetring^rct. ^U 

Caucellarius ad domcstica orationem transtuMt. ""■ 

" Quantum ad administrationein domesticanij rex mi- 
hi in mandatis dcdit, ut htec dicerem, credere se, nuUi 
unquam regi (taui brevi regni spatio cmenso) majorcs et 
justlores causas fuisae duarum contrariarum passionura, 
gaudii et doloris, qunm sibi. Gaudii, ob immensos et 
manifestos Dei omnlpotentis favorcs ; qui eum gladio re- 
gio cliixerat, eideraque gludio contra bostes suos ujii^er- 
SOS semper adftiit, seque tot probis et fidelibus ser>Ts ct 
subditis beavit, qui nunquam destiterunt fidebbus consi- 
Uia, prompta obediontia, et animosa dcfcnsione, eum pro- 
aequi : doloris, quod nondxim Deo placuerit permittere ci 
ut gladium conderet (quad masime exjietybat, pneter- 
quam in adiuimstratiouojustitise), sedquod toties compul- 
aus at ensem stringere, ad proditorios et seditiosos sul)* 
ditos resecandos ; quos (ut videtur) Deus reliquit (inter 
multos bonos, aljquos males) tanquani inter Isrnclita^ 
Cananxos, velud spinas in lateribus suis, ad eos tentait 
dos ; etsi is semper fuerit rerum exitus (sit nomcn Domi- 
ni ob hoc benedictum) ut malitia eorum in caput propii- 
um reciderit. 

" Quamobrem res ait, se jam admonitinu e$.se, quod 
sanguis, in acie efiiisus, neutaquam aanguini in ci^italfl 
parcere posait ; neque gladius martialLs sit satis Tolidul 
ad regnum hoc in plena pace constitueudum : scd quod 
vera nn hue tendat, ut rebellionuiu semina et oiigiutf 
sub initiis £orum comprimantur : et ad hoc obtinendum 
leges bouiB et salubres excogitentur, confinnentur, et aco- 
untur, coutfu vim omnem et iUicitoi honiiuum can 




nEGtfl HENRICt SEPTIItll. 



339 



wwnqiie coiifoedenitionGs ot. combinnliones omnos, per ves- 
tuiiiiM-iliri't dislinctiomy, tcssonis, ct alia Imjtismocii Hic- 
tioim synibula; ut pax re^ni talibus st)itutis> reluti can- 
cdlls fciTois, solifie muniatur ct stAbilintur ; omnisquc 
violciitia ct in aulo, ct in agris, et in domibus privatis, re- 
priraatur. Cujus re! ctiram, quro ad vosmetipfios lam 
prope pertinet, quamque t^-raporis ratio summopere fla- 
gitat, celsitucio sua pruclentiis vestrig commciidat. 

" Quoiiiam vero regi cordi et ciira est, ut pax hoec, 
in qua le^nare, et subditos suoa tueri ciipit, iioii tantum 
vobis folia producat, sub quarum umbra secure rccumbe- 
re ptwsitis, veruin etiarn fructus vobis edat divitionim et 
opulentise, ro^at vos celsitudo sua, ut cofritationem sus- 
cipia.tis, tie raercatiira ct coramercio regiilando ; nee mi- 
nus dcmanufacturisrcgui proniovcndis, unaque spurium 
ilium et steiilem jiccuniiirum uhuiu.. in foenus et illicita 
excarabia jam crogari solitarum, coerceatis ; unde ad na- 
turoleni suujh usum mcroaturie et coimaercii legitimi et 
nobilis applicentur. Similiter ut populo nostro copia fiat 
se in artibm metlianicis exercendi, ijuo mixlo regnum ex 
se ct nativis swis incrcibus subsistere possit, ut in otio non 
decant, ntque thesaurus noster propter manufacturaa fo- 
rinsecas non exhauriatur. Qiiin ot ultcriws ]>rovidere de- 
betis, ut qusecunque merces a pnrtibus exteris in regnum 
introdiicta; fuerint, prorsus ad merces nativas nostras coe- 
mendas cxmvertantur ; unde sors regni non minuatur, ex 
super-importatione merdum exterarura. 

" Postremo, quoniam regi certo persuasum est, vos eum 
pauperem nolle, qui vos divites esse cupit, minimc dubi- 
tat, quin cutec vobis futurum sit, ut reditus sui, tam ex 
vectigalibus, quam alias, conserveiiHir et augeantiir; at- 
qiieinsuper utBiibsidiape«miaria,si postuk't occasio, ala- 
criter conferatis. Eo magis, quod satis nostis regcm fru- 
gi esse, atqne pro dispcnsatore tantimi se gerere in com- 
modum regni; quodqueeae pecuniae, quro a vobis confe- 
nmtuT, sint tantum instar vnporum, qui e terra in subli- 
me attrahuntmr et in nubts eueunt, qute ruraus in terram 
imbres refundunt. Quin et probe scitis, xicina vobis reg- 
na magis magisque ampblicata, atqne tempera istavariis 
motibus obnoxia : itacpic niinime convenire, ut regem a 
pecuiiiis imparatum ofSendant. Plura non babeo, qate 

z 2 



S40 



insToniA regnj 



ves- 
ical 



(licani ; optareni iiiitem, ut qiix dicta sunt, melius fuis* 
sent declarata : lUud vt-io prudcntia, ct beiievolcntia ves^ 
tra supplebit, Dca9 consiliis vcstris aspiret," 

llanc orationem canfellariusliabuit, nonconiptain< 
t€, sed solidam ot pcrspicuaiii. 

Rc3 di£Bciliii tiou crat, parliamentum ad istud Biitan- 
Tiiffi negotium dispouere et afficere ; tani propter aemula- 
tionem iiitcr iiadones Aii^lis ct Gallia?, attjue invidiam 
rccentem, quod rcgnum Galliajiiuper iiicrementa accep^B 
vat; qiiam propter periculuin, quod AngliiH iTiiminere pew" 
terat, si Galli tarn amplam provinciam maritimara acqui- 
rercnt, ut supra diximus. Commovebatur etiam parlia- 
mentum oppressionis intuitu ; etsi enim, quJB aSerebat 
rex Gallus, essent satis probabilla, tamen apud multitu- 
dinem imparcs semper sunt, congrcasus argumcntorum et 
Buspicionum ; itaquc consilium regi dedcrunt, ut cau- 
sam Britamiia- strcnue amplectcretur, et auxUia celeritec 
mitterct ; niagnaque nlacritato regi amplum pc-euuite ii>ut)i^| 
sidiari* moduin coDcessormit, horum auxillorum conteni'^" 
plationo. Veruni ici, tuni ut decorum servarct erga re- 
gem Galium, cui se de\'inctum profitebatur ; turn qut 
revera belli potius ostcutandi, quam gereiidi, crat cu|ii 
dus ; itcrum solcnncs legator ad rcg-em Galium misit 
qui ei ijitimarent decretum ordijium ; et verbis dulcissi- 
mis intercessionem suam, prius factam, renovaient; ut 
scilicet rex GaOus a bello Britanuico desisteret ; aut 
necessario bcUum habendum asset, m bonam partem 
cipcret, si, populi sui precibus motus (qui causie Brits 
norum, tanquam veterum aniicorum et Icederatorum su€ 
rum, irapense favebant), sujjp^tias els mitteret ; protes- 
tando, ninilominus, se, quo Icgc^s amicitix et AiHlerumcuii 
Gallia religiose servaret, copiis suis imperare in aiiii 
habere, ut Britannis (|uideui succurrcrent, ad Gallos ai 
tern bellum miiiime extenderent, nisi quatenus ad 
sionem Britannia^ tucndam. Ycrum ante<|uam isia ep 
cioiia li^gatio advenisset, ducis Britaiiniae res baud le>it< 
perculsK sunt, et mmiife&to declinare cccperunt. Nam' 
prope oppiduni sancti AJbani in Britannia pra;lium oom- 
missum t'uerat, in quo Britanni profiigati sunt, duxquc 
Aurelianensis et priuceps Aurasioncnsia capli, cssis ex 
copiis Bi-itaimorum sex milLibus> atque inter eos domino 



re- 

1 






REGIS HENRtCI SEPTIMI. 341 

dfe WoodvDla, et eohorte ejus prope universa, dum for- 
tissime dimicarent Ex parte autem regis Galli, miUe 
etducenti ceciderunt, cum duce suo Jacobo Galleotto, 
viro in rebus bellicis spectato. 

Postquam no?a de hoc preelio in Anglia audita essent, 
expergefactus est rex, qui nxillum jam subterfugium ha- 
bebat, sub quo tractatum pacis honeste continuare pes-, 
set. Jam euim plane tanquara oculis cemebat, Britan- 
niam.rapide perditum iri, prorsus contra spes suas. Cuiri 
Mitem conscius sibi esset, se tam apud populum suum, 
qu^ apud exteros, magnam sustinere invidiam, imo et 
in&miam, propter priores moras ; statim auxilia quanta 
potuit cum celeritate in Britanniam misit. Quod fecit 
siA ductu Roberti domini Brooki, ad numerum octo mij- 
linm^ virorum lectorum et bene armatorum ; qui propi- 
tio uai vento intra paucas boras Britanniam tenuerunt, 
et' se copiarum ducis reliquiis adjunxerunt ; statimque 
perrexerunt ad hostes, atque prope eos castrametati sunt. 
Galli, possessione victoriie sobrie utentes, atque animos et 
alacritatem Anglorum probe cognoscentes, preesertim sub 
htttiis militandi, se intra .vallum continuerunt, castris op- 
time munitis, certi manum non conserere. Sed interim, 
ut copias Anglas sursum deorsum jactarent et defatiga- 
reatf eas levis armaturae equitibus adoriebantur et vexa- 
bMit ; in quibus certaminibus tamen plerumque detri- 
menta accepemnt, potissimum per sag^ttarios Anglorum. 

Verura hoc rerum statu Francbcus dux Britanniae obiit ; 
quod quidem accidens rex facile prKvidere potuerat, et 
debuerat certe hoc ipsum supponere, et huic eventui con- 
nfia sua aptare ; nisi quod honoris contemplatio, propter 
nova de praslio facto (Ulata, quae regem ad aiiqmd pro- 
pereexsequendum exstimulavit, beUi rationes pervertisset. 

Post ducis obitum, primarii Britanniag viri, partim 
empti, partim factionibus imbuti, omnia permiscuerunt : 
m^ ut Angli, nee caput nee corpus reperientes, quibus se 
adjungerent ; atque non minus a sociis quam ab hostibus 
fflH metuentes, hieme jam ingruente, domum post quin- 
que menses ab eorum trajectu redierint. Atque hoc mo- 
do, prffilium sancti Albani, mors ducis Franeisci, et aus- 
Uiorum Anglorum recessus Britanniam tandem perdide* 



$4S HISTORIA REGNI 

runt. Qiiani rem, alii ut judtcii regis macukm, nlii tit 
I'temporum ejusinfortuniuni, acceperunt. 

Sed iitcimque fructus parlJamenti horarii circa resBri- 
tannicas mnle ccsscnmt, niliiloiniiius fructus illi ilurabi- 
les, et parliamentorum proprii (home scilicet et salubrcs 
ieges) prosperese IiabncrLiit, atquc iu hunc diem periiia- 
nent. Nmn ex momtis cmicellarii, eo parlimueiito, legca 
nomiuUiC egrcgiac circa ea, qu^ rex proposuerat, iatai fu- 
erunt. 

Prirao, auctoritas 'camera: stellate, qua; anteale^ reg- i 
nt coimnmii tantum nitcbattir, i]i allquibiis ca^bus roliur i 
re statuti sufiulta est. Curia autem ista ex maxime pru- 
dentibus et geiierosis liujus rcgni iiistitiitis ceiijcri possit. 
Nam in distributJone tribunallum regni (exccpta ciiria 
suprema parliamenti), in qua ciivia Baiici rcj^is, crimiiii- 
bus, quffi contra coronam couunittuutur : curia Bauc^j 
communis litibus civilibus ; curia Scaccarii causis^ qua; ad. 
reditus et provcntus regis spectant ; ct curiai canccUanaaii 
causia, quai mitiyationcm ri^^oris juris, ex arbitrio born VM 
ri, ad exemplum juris prjetorii, mereutur, politice adino-i 
dum as.8i^-nat03 sunt ; semper tamcn reservata e-st niagnaj 
et prKemineus jiuisdictio concilio sanction regis, iu cau- 
fiis, quae ve! exempio, vel consequentia, rcgni statum jjub* , 
)icum oppugnare et convellere possent : qua: si criminji- 
les fuerint, consucverunt coasillarii in camera (qua voca- 
tur) stellata ; sin civiles, in camera vol aula (quam vo»^ 
cant) alba, convcnire. At quemadmoduni cancellaria jus i 
prffitorium, ita camera stellata jua cenaoriuni (demptia i 
tamen rebus capitalibus) imitatur, Ista autem curiaca*1 
mcrffi stellata ex bonis compositaest elcmentis. Ex quiv 
tuor enim generibus personarum commiata est ; consilt- 
ariis regis, proceribus, pra?!atis, ct judicibus alianun curi* j 
arum principalibus. Etiam quatuor causarum general 
pra:dpuc tractat; vimillatam; fraudes; crimina varia 
steilionatus ; et inchoamcnta sivc actus medios, qui Ter* 
gunt ad crimina cnpitalia, aut alias atrocia, licet nunquaoi ' 
actualiter commissa et perpetrata fuerint, sed quod pne- > 
cipue in hoc statute rex volebat, erat supprcssio turbarum 
ilUcitarum, una cum causis emum pra^eipni.s, lioe est, mul- 
Utudiuiii combiuatiouibus, etpoteutiuni patrociiiii^. 



b 



REGIS UBNRICI 5BPTIHI. 



313 



Ab univcrsali re^ni pace descendit rogis cura nd pacem 
ouls et famuiitii ipsius regis, ct securiUitcm coiisiliario' 
rum sijorum, oc magistratuum erainentiura. Venim lioc 
stAtutum miri cuj»«lain erat terapernmenti. Nam in 
hanc senteiitiam pnescri]>tum est, ut si quis ex refjin fe- 
mulitio (qui tamen infra gradum baronis sit) in vitain all- 
cujus coiisiliarii regis, aut baronis rcgni, coujurasset, fac- 
tum est crimen, licet res peracta non fuerit, capitalc. la- 
ta lex a canccllahi suspicionibus flusissc exlstinintn est ; 
qui cum \ir austorus et iinperioaus esset, atquc in aiiltt 
regia inimicos nonimllos sibi infensissimos degere cognos- 
ceret, suae seciiritati prospcxit ; invidiam suam generali 
lef^ ordinatione obrueiis, pra;sidiiimiiempc hoc cum om- 
nibus consiliariis et iiobiiibus communlcando : neque ta- 
men ausus est legem ulterius estendere, quom ad famu- 
litium conscriptum ipsius regis, no minori nobilitati et 
pleU regni nimis dura res videretur : quse merito crede- 
re possent, libertatem suam antiquum, et clemeiitiam le- 
gum Anglicarum, sensim invadj, si voluntas mera alias, 
quam in criminibus Iffisie majestatis, pro facto reputare- 
tur. Attamen caiisa, quse in statute ipso inserta est (ni- 
mirura quod (pu in ^itam consiliarioruni conspirat, meri- 
to censeri possit oblique et mediate ipsiu3 regis mortem 
moUri), aKjue ommbus sabditis ac aulicis communis est. 
Vcrnin haic legis angustia iwl id, quo cancellarius tend^ 
bat, satis erat : sed tamcn vLtam co usque prnduxit, ut 
ci etinm lege generali opus fuisset, cum non minus popu- 
lo, quam aula rcgise, postea odio fuerit. 

A pace aula;, et i'amiliffi rcgiie, rursus cnra regis des- 
eendit ad paccm familiarum privatarum. Lata est enim 
lex justa et moralis, per quam asportatio fceminarum per 
vim, contra voluntatcm suam (cxceptis pupillis femcllis, 
et ancillis), tapitalis facta est : parliamento prudenter et 
merito eensente, crimen abri]>iendi fcemiiias ]ier vim in 
possessionem estrnneorum (licet postea per illeeebras aut 
astutiasconcilieturcanim assensus), nihil abud es3e,qHam 
Taptum in longum productum, quia prima its rcliqua trax- 
isse prxsumitur. 

Sancita est nlia quoquc lex ad paccm subditorum in 
gencrc, et cadium et homicidionira repressionem, atque 
in emcndationcm k^um antiquorura. Ea fuit ; ut cum 



.^44 mSTORIA REGNI ^^^'^^M 

I per legem communcm prosecutio liomicicUorum iii noitiine 

[ icgis annum et tlicm exspcctarct, quod spatium uxori nut 
I hserctli occisi dtitum est, ut nomine proprjo occusationem 
I peragerent : cumque cxperientia monstrnret, quod pars 
I aggravata sa>pius, prctio aut variu modis ii)ducta,aut lite 
I ipsa (lefntigjito, acciisatioiiciii deaereret ; atque eo tcin* 
I potis troctu reti quae) in obUvioiiem traiisirct; ct hoc 
I niodo prosecutio in uoiiiinc regis (qute semper, flagrante 
I crimme, vivacior est) iieglecta esset; ordinatuin fuit pru- 
I deutissuncj ut prosecutio in nomine regis etiam intra an- 
[ nmii et diem admitti po3:>it, absque pratjudicio tamen pro- 
I gecutionis iu nomine partis liesse. 

' Turn quoque lex cccpit, non minus prudenter quam 
justCj cleri privilcgift nonnihil amputare; facta ordina- 
tione, ut elerici capltalis cnmiuis coavicti, candente ferro, 
in manu siguareiitur ; turn ut aliquo corporaii supplido 
nfficerentur, quam ut Ignominia; notiim seeuni fcrrent. 
Verum Iiujus salubris legis gratia, rex postea Pcrkini 
edicto loccratus est, tanquani privilegiorum Sanctis ccclc- 
aoi immaiiis ct cxccrabilis violator. 

Etiam alia lex lata fuit, paci regni consulcns : qua pu* 
nicbiuitiu" ofliciarii et firmarii regis araissione oiiicionim 
et firniarum suarum, si famulitiis nobilium^ iiut oliorum, 
nm domeatici esscnt, se aggregarcnt, aut illicilis coetibua 
paiticiparent. 

Atque hm leges nd vim et turbas reprimendas ordinat« 
sunt, quibus tempora ilia maxima iiuligcbjuit ; et odeo 
prudcnter constitutce sunt, ut in buiic usque diem, tem- 
poris ipsiiis suflragiis confirniata;, durent. 

Latai sunt ctiaiii leges bona: ct politics contra fa?nus, 
quod est usus jietunife spurius : ct contra illicita cxcambia 
ct contractus fictos, qui sunt item instar fceiioris spurii^ 
Alio; etiam pro securitatc vectlgaHuni regis ; at(|ue con- 
versione pecuuiarum, ex inercibiis exlernis proreniciitiuni, 
in mcrces regni nativas; una cum aliis iniiiorls monientj 
Icgibus. 

Verum quamvis leges in iis coniitiig latflc bonum ets»-^ 
lubrem ediderint fruetum ; subsidium tamcn pccuniarium, 
iisdem comitiis eoncessum, iructuni cxliibuit accrbutn. ' 
Sane umversa tuessis in fine in Iiorrca regis coacta e«t, 
bed post proceltam grandcm. Cum enim (leputati ctejMj* < 



P 



REGIS UENRia SEPtlMl. 



343 



nint taxaro subsidiura in comitatu Elwrnccnsij et episco- 
patu Dunchiieiisi, populus ex improviso in seditionem 
ernpit> aperte loquens, sc bisce unnis proximis iiinumcras 
miseriiw porpesso-s esse; quare nee posse se nccvellesub- 
sidium conterre. Neque tamen proculdubio ha:c contu- 
raocia ex indigentia mcra. ilUus populi manavit, sed ctiam 
ex inveterato studio partium, quod illis regiooibus penitus 
insederat, ubi mcmoria Kichardi tertii adhuc in tanto vi- 
gore erat, ut tanquam feces quiedam acres in aniinis ho- 
niinum, ^■ehlti in fundo vasis, subsiderent ; qute st raa 
panlnlum an;itaretur iti sursum awciidGbant. Accedebat 
etiam (ut credere par est^ instig-atio alicujus malevoli, ct 
rebus priEseiitibus infeasJ, ex iis, qui apud eum populmn 
masiuie erant yratiosi. Hoc accidcnte tarn inopiiiato, 
deputati fere attonlti, rem ad comitem Nortliumbriic de- 
tulerunt, qui Wx erat auctoritate primaiius in iis partibus. 
lUe statim ad rcgem literas misit, aperte significans, quale 
incendium obartum essetin popiilo; simidque petens,nt 
rex quid fleiivelletmandaret. Rex rosponsum dedit pe- 
remptorinm, se lie obolum quidem renuttcre velle es 
5umma> quaj in comitiis conccssn fucrat; turn quia ex- 
cmplum ejus alias provincioB animare possit ad similera 
miti^atiuuem posceudam; turn praedpue quia iiuuquom 
csset passui-UR, ut vulgus igiiobilo ordinum mmiificentiam 
frustraretiu', in quorum consensu etioin plebis ipaus vota 
concludereutur. His Uteris a rcge acceptis, comes prin- 
cipales illius comitatus justiciarios, et liberos tcncntes con- 
vocavit; et eos allocutus verba fcque impcriosis ac lex 
Bcripserat (quibus niliil opus fuit, nisi quod negotium 
Bsperum infeliciter in virum etiam asperura inciderat), non 
solmn animos coruin irfitavit^ sed etiam suspicionem in- 
jecit, ex acerbitate verborum ejus, quse tanquam regis 
ipsius verba retulerat, ipsura comitem, aut auctorem 
fuissc aut suasorcm principalem ejus consilii. Quo factum 
est, ut turba\iUs coctus miscueritjCtinsultum in comitem 
ipBum faciens, cum cum compkuibua ex servis suis truci- 
daveiit. Neque hie dcstiterunt seditiosi illi, sed Joamiem 
Egremondum equitem auratum, virum tiirbidum et iac- 
tiosum (quique diu ante regi infensus erat) in ducem 
Huum cooptarmit ; atque animati et cxstimidati a qiiodam 
e\ infijua plcbc> vocato Joauuc Chambcrlo, tauquani tocc 



848 HISTORIA REGNI 

serUtioms, qui npud vtilgus multura potcrat, in apprtani 
rebcllionem cruperunt; qiuii ct frctncntes discrlis verbis 
dixcnint, se contra rc^cm Henricum ituros, et cum eo 
pro libertate hujl pugiiaturos. 

Postquam rex certior fattus est ile novn hac msurrec- 
tione (similibus enim modbus, tanqiiam febre annivcr- 
saria, quotaiinis corripi sok-bat), sno more, parutn aut 
nihil cominotus, Thomnm comitem Surria: (qiiem paulo 
ante non solum e Tuni Iiberavero-t,eiqae praiterita omnia 
condonnverat; verum etiam in gratiam suam specialem 
receperat), cum exercitu satis valido, contra rebelles misit ; 
qui cum copiis eorum coniiixitj eosque acie vicit, et Jo- 
annem Chanil>eriiim antesignanum eorum vixoim cepit. 
Joamics vcro Egremondus fu^.i se eripuit, et in Flan- 
driam ta'angfrcta\it, ad Margai'etoin Burgundiie: cnjiis 
palatium, asylum et receptaculum tuit proditonira om- 
nium, qui regem infesfaibant. Joannes Chanibcrius Ebo- 
raci supplian nffectus est, magna pompa; suspensus est 
enim in patibulo prjcalto, cxtructo in medio ftircarnm 
quadratarum, tnnquara prodltor transcendcns; at<|ue 
magnus numerus ex cotnpticibus suis, snpcT trabem pa^ 
tibuli inferioiem, circa eum itidem suspensus; cfeteris 
autem geneialiter venia facta est. Neque rex comuetii- 
dinera suam interrupit, ut vel primus, vel inter primes 
esset, in omnibus bellids suis expeditiouibus ; juxta id 
quod familiariter dicere solebat, cum de rebcllibiis quid 
nunciutum csset, ' Se niliil ampUus cupere, quam iit eoa 
aspiceret." Nam statim postquam comitem Surrins in eoo 
misisset, ipse snbsecutus est; et licet uuncium de Victoria 
acccpisset in via, tamen usque ad Eboracum perrexit, ut 
ens refpones coraponeret et pacaret : postea vero Lon- 
dinum rerersus est, comitem Surrias locura-tenontem 
sunm in parti bus borealibus rclinqnens: et Ridiardum 
Timstallum, militeni auratum, principalem suuin oom- 
missarium conatituens ad subsidium levandimi, cujus ne 
dwlrantem quidem remisit. 

Eotlem autem temimre, quo rex semim t«m bonam, 
quaiTi fiiit comes Nortbumbtix^ amiserat ; etinmamicuni 
ct uflinem fidelem. .fiicobum tertimn Scotiffi regem, simi- 
liter amisit, qui miserabili fato fiinctua est. Iste «iira 
prinocps iiifclix, poet diutwua, tarn proccnuu suorum. 



k 




REGIS IIENRICI SEPTIMI. 



347 



quam magiiis partis populi, odia. qufe subindc in scdi- 
tiones et crebras aulie mutntiones cruperant, tan<lem ab 
its oppressiis est. Sitjuitlcm nrma contra earn suinpse- 
runt, et Jacob! principis fiUi sui personam ex imprnviso 
intra potestatem Buam rcdegerunt partim \i, partini minis ; 
interniiimntes, se aliter rcgnum in maiiiia regis Auglije 
tratlituros. Eo autcm. consiliohoc moliebantur, ut rebel- 
lionem suain obvelavent, sicque priiiceps titulare et pic- 
tum quoddam caput reliellionis fierct. Unde rex Sootue 
(ae viiibus miniiiQe parem cogitans) a rege Henrico, 
etiam a papa et rcge Gallo, poposcit, ut res inter se et 
subditos sues componerent. Reges, prout petiit, medi- 
ationem suam, modo houorifico, ct qui regcs magnos de- 
cerct, interposueront : non tantum postulaiido, et sua- 
deiido, varum ctiaan protestando c-t minando : rebellibns 
denimciantes, se conununem regum causam agi censere, 
a subditi permittantiir leges reglbus suis iiuponere ; seque 
in ultioncm ejusmodi sceleris prorsus ituros. At rebelles, 
qui jam ante obcdientiffi jiigum niajus excusseraiit, facile 
modeatia! vinculum minus abjecerunt; et, furore metura 
supL-rante, respondenint ; inanoin esse do pace mentioiicm, 
nisi rex se imperio abdicaret. Quodi-ca (tractatii pacis ab- 
rupto) ad arma ventiun est, pra;liumque ad Bannochiie 
rividum, jiixta Sterbniam, commissiim est. Qua priclio 
rex, iracundia et indignatione, licet jnsta, extestuans, pug- 
nam temere iniens, et manum praecipitant^r conserens, 
antequam uiiiverstB ejus copi® convenissent, interfcctus 
est (nihil obstante exprcaso et praeeiso mandate principis 
iilii sui, qui hoc intenbxerat) dum ad molendiuum quod- 
dam fugisac-t in campo, ubijJugnalHm est, situm. 

Quatenus rero ad Icgationem paps, qua; jier Adriar 
num de Castello, Italuin, missa est (quseque illis tcrapo- 
ribua magis forsitan futura ftiisset efficax), sero iila ad- 
venit, si legatio ij)sa spectetur, sed satis in tempore pro 
conunodo legati. Narac;un per Angliam Scotiatn pcteret, 
et honoiifice admodiun a rege Henrico exceptus esset 
(qui perpetuo se erga sedem Komanam officiosum prffi- 
buit)tregia favorem majorem in raodum aasecutua est, 
aimulque magnam cum Mortono cancellario famiiiari- 
tatein contraxit. Adco ut rex moribus ejus delectcitus, 
ct cum rebus mi utiJcui fore cicdcu^, cuudcm ad episco- 



I 



318 HISTOniA REGKt 

patum Hereforclieiisem proraoverit, et [K»tcn nH cpisco- 
patum Bathonienseni ; ejusqiie opera usus sit in coniplu- ^, 
ribua ncgotiiu, qiue ad cunam Romanain pcrtinclxmt. ^1 
Certe vir majj^nus fuit Adrianus, et multa erutlitioncpru- ^^ 
dentin, et in robiis civilibus dexteritfite, pracditus; et, non 
(liu post in honorem cardjnalis evectuSj larg"um regi tri- 
biitiim ob boueficia sua rependit ; regem moguo cum ju- 
dicio et diligentia de rebus Italia; subiiide per Hteras infor- 
mans. Nihiloniinua, sub finera \ita; suae, particeps fuit 
conjuvatiouisj quani cardinalis Alphonsus Petrueans, et 
aliiquidamcardinaleSfiii vitam Leonis pontificis inieruut. 
Atqae lioc ejus crimen, per se atrox valde, nggravatiim 
est, propter causam, qua: eum inipulcrat; qua; ranlitia 
sauG aut odio minime iiitebatur, scd aiiibitione foeda adi- 
piscendi papatum. Atque in hoc impictatis excessu non 
dcfiiit tamcn levitatis et vanitatis mixtura qu^am ; nam 
(ut apad omnes increbuorat) ad papatum expeetaiidum 
fatali quodam ludibrio inductus est, scilicet praidictione 
IiarioU cujusdam, quae talis iiiit : successurum Leoiii, 
cujuH nomen esact Ha<Irianu5, seuera, huniili loco natum, 
sea doctrina et prudentia eminentem. Quo chai-actere et 
scheinate sc describi putavit ; etsi lioc vatidnium impletum 
postea fuerit in Adriano Belgn (fiUo cervisiarii ex (Mulem 
Belgia, cardinale de Tortosa et Caroli quinti praeceplore), 
qui postea, mortuo Leone, nomine proprio non mutato, 
Adrianus sextus rocntus est. 

Verum ista anno sequent*, quinto scilicet regis, con- 
tjg-erunt. Scd in fine anni quarti rex itenun ordinum 
conventus e^t; non (utvidetur) ob aliquam occasionem 
turn emergenteni, sed, priEcipitatis et abniptis comitiis 
prEBcedentibus propter apparatus belli Britanuici, rex co- 
gitavit se non satis ampbtcr subditos suos leg^bus boni« 
hactenue remunerasse; qua; semper ci fueruntpro rctri- 
butione erga subditos, propter pecimias ab ipsis collatas ; 
cumque alienationis subditorum ex lis, qux in borcalibus 
partibus gesta erant, memor esset, visum est ci, eo niagis 
aulnlitos suos soktiis rtficere. Sane tempera ejus in Ix>nis 
legibus condendis exceUuenmt. Ita ut merito ccnseri 
possit, inter rcg^s AiigliBe, post Edwardum primum, U-^s- 
lator optimus. Leges enim ejus (si quis attentius c-as 
introspiciat) ex prudeulia proiunda ortas invcnict, nequc 




REGIS HENRICI SBPTIMI. 349 

Vu^aris esse natures ; non occaaione aliqua prs^ente ati- 
mulante latas, sed vere ex providentia ftituri, ut status 
ejus regni indies fieret magis florens et beatus ; ex more 
legislatormn temporibus antiquis et heroicis. 

Primo igitur legem tulit, qme cum temporibus et actis 
suis optime conveniebat. Quemadmodum enim ipse, in 
persona sua et nuptiis, finalem introduxerat concordiam, 
in lite ilia magna^ qus de titulo coron^e tarn diu pepen- 
derat : ita et hac lege (de qua loquimur) similem pacem 
et tranquillitatem circa privatas subditorum terras et 
possessiones stabilivit. Ordinatum est enim, nt fines quos 
vocant (quod genus est transactionis cujusdam solennis) 
revera finales essent ad jura non partium tantum, aed 
aliorum omniiun, exstinguenda : ita tamen ut post fines 
hujusniodi levatos, et solenniter proclamatos, haberet sub- 
ditus spatium quinque annorum post tituliun suum devo- 
lutum, ad jus suum recuperandum, aut saltem vindican- 
dum ; quod si praBtermisisset, jure suo in perpetuum ex- 
duderetur; cum exceptlonibus tamen nonnuUis setate 
minorum, nuptarum, et similimn personarum juris sui 
perseqiiendi incapacium. Hoc statutum aliud regni sta- 
tutum antiquum tantum restituit ; quod et ipsum latum 
$ierat juxta tenorem legis conmiunis. Mutatio legis in- 
tervenit per statutum quoddam vulgariter dictum de Non 
clameo, factum tempore Edwardi tertii. Atque ista lex 
4e iiuibtis levandis instar prognostici cujusdam erat boni 
de pace ilia, quse in hunc usque diem, a temporibus ejus, 
ut plurimum secuta est Statuta enim de Non clameis, 
belli temporibus convemunt, cum animi hominum inquie- 
tantur, ita ut rebus suis domesticis prospicere nequeant ; 
statuta vero, quje possessionibus favent, temporibus pacis 
maxime smit accommodata, ut lites et querela exstin- 
guantur, quse pacis sunt fructus perniciosi. 
. Aliud statutum latum est, prudentiffi, et in rebus po-, 
liticis peritisB singularis ; incrementum populi regni ma- 
nifesto, et (si quis acutins inspexerit) militiam etiam, et 
vires r€^ni bellicas, promovens. 

, Cceperunt eo tempore magis, quam retro solitum, fieri 
s<epta et clausuiie in agris ; ex quo terra arabilis (quffi 
ane populo et familiis coli non poterat) versa est in pascua,' 
quffi anuentariorum paucorum opera tantum indigebant j 



350 mSTOSIA REGNI 

etiam firmffi ct tcncmcnta nd tcrtninum vita*, annonim, 
ct ad voluntfltcm domini (in qiubus coloni complures ha- 
bita.i»aiit) versa sunt in (loniinieum. Hoe infref|uentiam 
et (liaiiiiutioiifim pejierit [lopuli, et (per cwisequentiam) 
oppitloruui, ecclcsiumm, (Immanim, ct sirailium: probe 
etiam iiovcrat rex, nequc ullo nioilo oblitua erat, 8C(|ui 
etiam ex hoc <1iuuttutionem subsiJionim et census : quanto 
enim major numerus fuerit p;eiierosorimi, tanto semper 
subsidioruni suiiiniie decresciint niHf^ In qua re me- 
dcnda, prudentla re<^ et parliameiiti enitiiil. Clausiiras 
agroriun prolubere uolucruiit : hoc enim fu'issct, soli cul- 
turam fiructuosiorcm, attpic indc sccuturum patrtniunii 
r^i^i meliorattonein, ])rohibcrc : ni^qnc cttuin arutioncs 
honunibus jussu lef^a imponcre consultum putanint ; hoc 
enim fuisset cum naiura ipsa, ct rebus, pufjpriare. Scd 
tale tumperonientiim adliibueruiit, ut claiisiiras taTitum 
et pascua, qii» de|x>pu1ationem liqiiido invehebant, toUe- 
rent: neque tainen cxpresse, aut interdicto aliquo impe- 
rioso, sed solummodo per consequentitinL Ordinatio luit 
talis; ut omnes domus a^'colatioiiis, quibus fuerint an- 
nexa vifpnti jugera terra;, aut anipHus, in perpetuum sus- 
tentarentur et conservureutur, absque decasu ; una cum 
portione terra competente, quse a domibus illts nuUo 
modo scparari posset ; ut et per stntutum aliud quoddam, 
successoris sui tempore factum, fti^ua dcclaratum fuit. 
Neque tamen, si quis deliquiaset, sancitiim erat, ut popu- 
lari actioni subjicerctur, sed ut terra ipsa in manus re^, 
aut domini, capcretiir, quoad diiuidiujii proficuorum, do- 
nee domus, ae terra; rcparatfe forent, et restituta*. Hoc 
modo ffidJGcia sustentatu necessario babitatorem trax&- 
runt : et porLio terra: iisdcni annexa necessario etiam pos- 
cebat, ut incola is non easet mendicus, aut tuguriastcr, 
sed ex paulo opulentiohbus, qui famillam alere, et aratrura 
in o]>ere poncrc posset. Hoc popuU munerum miris mo- 
llis augeliat, quin et j>ateT\tia» regni militaris intererat ; 
ut scilicet firrais et tenemonta certum terrje dimensum 
sortireatur, quo<l virum non infimae conditionis, citra i)e- 
uoriam, sustentaret; eaderaque res quodammodo mag- 
nam partem fimdi regni agricolia et media? sortis homi- 
nibus raaucipabat, et i>erpetuabat : media (intelligimus) 
oonditiuius> inter geucrosos ct operarios rusticos. Jam 



I 




BECIS HENRICl aSPTIMt. 351 

ifum liaJc rc3 niilitorcin regni potentiam (ut occepi- 
raus dicerc) promoveal, liquet, turn ex niilitaris discipliiiBe 
prmcipus, turn ex aliaruni nationum esemplis. Etenim 
opuiiono fere i^encrali, virorum masiini circa res bellicas 
Juflicii (etfii pauoi quidera alitor sensfji-int, cum revera 
casuuin distinctionem liaic qiuTstio suliire possit), robur 
prscdptinm cxcrcitiis alicujus in pedilatn maxlnie con- 
sistJt. Pudites nutcra ut fortes et bellicnsi evadant, opua 
est, ut in comlitione uliipia non ^er^Hli, nut inopi, sed 
libera ct copiosa dcgant. Itaque, gi quod regnum, aut 
status, in nobiles etgenerosoa potisainmni excreseat ; agri- 
colic nutcm et oratores loco tantum et contlitionc opera- 
riorum illis insenriaiit, aut forte tnguriastri meri existant 
(qui pro mendicis tecto cooperUs tantum halteri possint) 
equitatu certe pollere poasit, sed peditatii minime ; tan- 
quam Bylvie cffiduie, qua; si arboribus frrandioribus abun- 
dcnt, duinos et vcpres profjignent, lipfiia auteni purioro 
non educent. Atque hoc cernere est in Gallia, Italia, ot 
aliis nonnullis Europse partibus, ubi populus universus, 
vel ex nobdibus, vel ex nisticis vilioribus, componitxu" (de 
popolo in agris dcgentc loquor, non in urbibus), mediocris 
autem sortis populua fere deficit : quo fit, ut copiia pe- 
destribus parum pollcant : adeo ut, ad peditatum suum 
constitupnduin.Gtroboraiidum, nicrcemiriascoliortesHel- 
vetioruni, aut Germanorum, adhilwre fere comueverint, 
Unde etiam (it, ut nationes iUae populum quidcm nrnne- 
rosuni, milites nutem paucos edant. Rex nutem videbat, 
ex contraria parte, Anglos suos, quamvis territorio midto 
angustlores, tamen mititibus, ct coptia nativts pra; illis 
(qufLs disimua) nationibus, lougc rajijfis abundare. Hoc 
consilio atque in&tituto, rex Hydra denies oceulto ser^ 
bat; ex quibus (juxta iabulas poetarum) milites armati 
essargerent, in regui s«i pra'sidium, et amplificafioncm. 

lis<iem etiam cnmitiis, rex (curam adliibens, ut re^Tii 
potcntia non tninna mari, quam terra aiip;«rctUT) in classis 
sui adornationem, et increracntuni, ordinavit, ut \'ina ct 
glastum, ex partibus Guseonife et Langueclodst ajlata, 
non nisi navibus Auglicis impnrtarentur: infleetens pau- 
latim politiam vegni Angliifi,*ab intuitu ultertatis et vilita- 
lis rerum venalium, ad intiiitiim potentiffi militaris. An- 

lua culm statuta fere onuua mcrcatorcs exteros invif ant. 



352 



niSTORIA RECNT 



I 



ut merces omnlgcnns in regTium AnglJac inipnrtont ; pro 
tine liabentia vilitntcm etcoplamcaruiuleni mcrdum, ncu- 
tiquam respicicntia ad rationcs politicas, circa'rcgni po- 
tentimn iiavalera, 

Tulit etiam legem illis coniitiis rex, et itionitoriiun, ot 
minatoi'iani, ergajiisticiarios pacisj ut munus suum dili— 
genter essequerentur, delationcs contra eos auctoritatc 
sua regiii invitans, et neglectus eormn pi-imo sociis siiis 
justiciariis comniittens, postea justiciariis assisarura, post- 
remo cancellario: mimdando simul, ut edictum (qxiod in 
earn sententiam promulgarat) qiiotaunU quater publicis 
sessiombus legeretur, nu forte justiciarii olidormiscerent: 
hoc modo fore putabat, ut leges suie pcenalesexsccutiout 
deina.ndarentiir; utquc indc, vel obcdientiff, vel mulcta- 
runi, fnictum perciperet: in qua re, versus fincm vitse 
suffi, declinavit nimis iti partem sinistrain. Hunc ad fincm 
edani cohibuit pragmaticam quandam, nuper ortam, qua 
informationes vera, super legibus pcenalibus esliibita?, in- 
formationibus aliis illusoriia sufibcabantur, eshibitis scili- 
cet, per quosdum, quos dclinqucntes ipsi subomaront, ut 
ad libitum corum fieret litis vel prosecutio, vel desertio; 
atquehoe raodoveras prosccutionos (scilicet nc duplex fo- 
ret vexatio) regerebaut. 

Legem etiam tulit de re monetaria refomianda, et 
nummonmi extemonim (eorum scilicet qui cdicto rejfio 
essent in usimi regni reccpti) adulteratione punicnda: ut- 
que in pecuniis persolvendis nulla fieret solutio in auro 
quibuscunquo mcrcatoribus aiicnigcnis ; ut hoc modo the- 
saurus regni intra Anglinm melius asservnretur; quamlo- 
quidem aurum ejus generis nietallum sit, quod facillime, 
et in occulto transportari possit. 

Statutum etiam fecat de re pannaria, eilanisintrar^;^ 
num conservandis ; ncquc hoc t^mtiim, scd de prctiis cS- 
am pannorum limitandis, ct moderandis ; pretie uno.pan- 
nis tenuioris fili, alio crassioris, imposito. Quod co li- 
beutius rcfero, turn quia rarum sit, prctia per statutum 
aliquod iniponere, praesertim tnercibus regni nati™ ; turn 
propter hujus Icgis prudens temperamentum, qnod pretia 
prfficise pannorum diversi generis non pra^scriberet ; sed 
sanciret tantum, ne pretium a statuto limitatum pannarii 
e^ccderent; ut liberum essQt pnoiiiitrio pannos suos ita 



fe 



n^CIS II8NRICI SEPTIUI. 



353 



conAcerc ct occommndarc, lit jocUironi niillam in cU £9- 
oei-ct. 

Fuorunt *t alia stntutn his comitiis ordinntn, se<l hnsc 
prfflcipua. Hlc vero jx'tetidum vitietiir ab iis, in quorum 
inaniu Iwc opu-s ituKtruin iiiciderit, ut in bonam partem 
aocipHint, quotl tani diu in lef:flbu3, qum hujus reffis tem- 
jiore Intic siiiit, commcmoraiuiis iininoremar. Cujus rei 
has causas habcmua; primo qiioniiim virtus ilia pnecdl- 
lens,ct racritum proprium in hoc rcp;c fuit (cujus raemo- 
ria? honorem defi-'rinim), ut optiuius logishttoi* esset ; dein 
quod cum vita; iinstriD guiiere, ct itistituto conjunetum 
sit; pnecipue vcro quod (uostro quidem juilicio) hoc Ip- 
sum, optimiM hi.storiic scriptoribus dcsit, quod scilicet non 
satis criibro, ^ummaric rcfurimt leges maxirac mcmora(»- 
Ie3,quai tcmpoiibus, dc quibus scripscrint, pcrlatn; sunt; 
ctnn siut lc^c» rcvcra acta pacU piiiicipalia. Etsi cnim 
in voluminibuslcgum i^tsarum, maxima ex parte, ro])criri 
solcant, neutiqiiara tatnen Iioc tarn bcno infonnat judici- 
um regum, et consilia riorum, ct virorum civilium, quiun 
nivid^nt eas dcscriptas, et reluti dcpiciosin tabulis tcra* 
ponini. 

Circa idem tempus, rex quatcr millc libras a civitatc 
Londiiii mutuo siunpsit; quie summa, priori qnam credi- 
derunt, dupla crat, ct fiiit dcbite et precise ad diem 
pnefixum rcpcnsa, queinaduiodum cttam prior summa fii- 
crat: rege praioptante semper, potiusmutuaricitiusquam 
e^ebat. quam ^^olverc tardiua quam debcbat; id quod ci 
fidcni aihnoihnn conciltavit. 

Neque abjecerat ndliuc rex curam, aut spcm dc rebus 
Rritaimicis, vcrom occasiones consilio et arte \'iii«'re an- 
nisus est (quamvis arma sua infeliciter cesserant) atque re- 
gem Galium, licet victoria ipsa non ]»oiuisset, tamcn vic- 
loriffi fiuctu privare. Summa regis coivsilii fuit, Moximi- 
lianum rcgom, ut in nuptiis Anna; Britamiiie ha'rcdis am- 
biendis persii«l;cK!t, esstimulare, atque ad earum cnnsura- 
mationem adjuvarc. V cnim res Maxiiuiliani.eo tempore, 
in magna pcrturbatione, ct comljustlone f'uerunt, propter 
rebellionein subditorum suonim m Flandria. Nam [mpu- 
li (iandavi prxscrtim, et Brugarum (prffiscnte ipso Max- 
imiliiuio) arma subito ccpemnl, et nonnullos ex ofTiriariia 
^as principalibus intcHecerant. cique ipsi cnstodiam ciir- 



VOL. i.\. 



A A 



354. 



HISTOniA RBGNt 



b 



cunMlederaiit; usque quo et ipsum, et aliquos ex consiba* 
riis suis, jurejiu'ando obstrinxi.ssent, ut veniam onuiiun^l 
antc-actonim concetlerct ; ne^ue ea in posk^ram quass- 
tioni subjkcre, aut \iudicare vellet. Attiinn^u Fredericus 
imperator, Maximiliaiupatt>r,permittere noluit, ut contuM 
tnelia hiecet indigiiihis, filio suo illata, raanerct impuuita, 
sed acriter bellum Flandris intulit. Set! domiuus Raven- 
stonnuSf rir magnfe apud Maximilianum auctoritatis (qui 
et ipse jiiramentum nbolitioiiis simul cum domino suo 
Bunipserat), religioncm in ea re prfetexeii8,sed rc^eru pri- 
vafa motus ambitione (atque, uti credebatur, incitatus 
et corruptus a Gallis), iiuperatorem et Maximilian um do 
minum suuni deseiuit ; seque partibus populi ducem ct 
caput precbuit; oppidaque Hyprarum, et Slusiae, cum 
ciistellis, occupavit; statimque ad dumimlni Cordesium, 
Picardis sub rcgc Gallo prasidem, misit, ad auxilia ab eo 
petcnda; atque insuper postulans, ut ipse Cordesius re- 
gis sui nomine unitorum oppidorum protector esse, et i 
reliqua subig-ere, vellet. Dominus Cordesius ad oc( 
nem arripiendara paratus erat (quam partim ipsemet 
struserat), et continuo aiL'silia summisit ampHora, qua 
si re3 es improviso gesta fuissct, tanta festinatione cogerdJ 
potuisset; prajfectis copiarimi maodaus, ut oppida intef] 
GaDiam et BrugTis caperent^. Copiffi Galloruni oppidui 
parx'umj vocatuin Diximeum, obsederunt, ubi Belgicanir 
copianim pars secum eo conjunxerat. Dum ilia obsic 
diu'aret, rex Anglia:, sub prietestu pricsidii finiiim suor 
juxta Caletum, sed revcra miiiime voleiis ut Maxiiniiiauuffl 
oontemptxii exponeietur, et propterea raatrimonio Britan-I 
Tiije decidei-L't; Baronein Morleium, cum uiille militibu!^] 
ad dorainum Daubeneiuui Caleti pra,>rectum misit, eunii 
mandatis secretis, ut Masirailiano auidliarentur et ob»id>^j 
one Diximeum eximerent. Daubeneius (sparsis vocibutj 
haec omnia ad securitatem finium jVnglicornm fieri) t-x] 
militibus prsesidiariis Caleti, Hanuncsix:, ct Guinesi^j 
alios miile eduxit: ita ut, cum recentibus auxiliis coo-^ 
juncti, dnorum adniinimura raillium numerumexplerent. 
Qua copiac, una cum aliis nonnuUia Alemaunoruui, Dim* | 
mcum clanculum uigresssE iiunt, insciis ho&tibus ; atqua 
oppidum pertranseuntes (additis nonnuUis ex ipsius op* 
pidi copiJs),castrahostium negligenter custoUita_<tttpote j 



lu/ 



^^^^^ ItEGtS HEKRICI 8l!PTIMI. ftS^ 

- ftUi nihi! tale mctne1>ant), adortaj Bimt,n]n mi^a c(rdc3 

tfccta fuit ; Angli autem, eteorum socii, victoria potiti sunt> 

iinterft'C'-tis octo hostimn millibus, Anglorum vero centum 

■tantiim nut circiter dcsidcratis : inter quos fuit dominus 

UWorleius. Ccpcnmt ctiam tormenta hostium inajora, 

Runt sjwliis haud cxiguis, quae omnia oA oppidum Novi 

Kportus asportarunt. His peractis, dominus Daubeneius 

Caletum revcrsus est, saucLos suos et alios nonnullos 

sponte mnncntes, apod Novum Portuin rclinquens. At 

domJnus CordcMus, ad Hyj>ras cum magnis copus sedens, 

jncturam et ignominiani pugnie ad Diximeum snrcire s^je- 

raii5, statiiti advolavitj et Novum Portum obsidione 

cinsit: et post aliquorum dierum obsidiouem oppugna- 

tionis fortiuiam tentare etatuit ; quod etiam die quodnm 

fecit eo succcssu, ut tiirrim oppidi priiicipalem foperit, et 

vexilluin Gallorum super earn erexu'nt. De qua tamen 

■jtaulo post ab Anglis Galli dejecti sunt, ope rcecntiura 

quorundam nuxiliorum ex rtagit)arii?i, qui felicitcr in ipso 

pugna; articulo in portum oppidi appulcrunt. Undc per- 

Icrrefactus Cordesius, atque auxiliaAnglorum (quae pan-a 

"erant) ex siiccessii rei (qui erat magnus) mctiens, obsidi- 

onem solvit. Hoc modo res inter Henricum et reg-em 

Galium nonnilu] exaccrbatie sunt, quia in hoc Floutlriie 

hello aujdliarcs copia; utriusque regiii sanp^iiine mutuo 

baud esiguo so conspcrserunt. Qure acerbitas aucta est 

ex inoni jactationc Cordesii, qui se pro aperto Anglorunft 

Iinste fjereijat, magis eerie, (juam regis sui rebus condu- 

cebat. SoUtus eniin enit dicere, so libentcr in inferno 

per septennium jacere vclle, ea conditions ut CaletumC 

manibus Anglorum recuperarct. 

Ues, postquam res etcxistiuiationemMaxJmiliani hoc 
modo sustentasset, consilium ei dedit, ut jam nuptias cum 
Britanna acceleraret. Quod et MaximJlianus fecit, et eo 
usque turn npud prineiplssam ipsam, turn apud coiisiliarios 
ejus princip.'Ues, prjevaluit, ut matrimomum per procura- 
torem consummatum fiierit, cum cffiremouia, tunc 1cm- 
porjs in his partibus nova. Neque enim solum publico 
desponsata est, scd etiam tanquani nupta per omnia trae- 
tflta, atque in thalamo collocatn: postquam autem ilecu" 
biiisset, ingressus est Icgatiis Maxiiuiliaui cum literis pro- 
curatioms, et astantibus multb, tam "viris quam fcemini* 

A a2 



5S6 III3TOR1A UEGNl ^^^^H^H 

primnriia, tibiam suant, ad genu usque niidatnm, inter S 
lintca nuptialia insciuit; ut caercmonia illu coiisiimmai-B 
, lioiii ct co^tiom actuali Kquipollcre putarctur. U<hC H 
facto, Maximiliaiius (cujiw moi-ibu5 jicnitus insilumcrat, M 
ut negotia senuperfccta rcLinquerct, et rcliqua imagiuar H 
tione taiitura forti consuninmrot, tanquam Sagittarius ■ 
malus,qiu sagittas ad cuspidtrmiifcquo attralicre nonsolet ; H 
cui etiam tarn facile fiaisset sponsam siiain pra;sens am- H 
plcxari, quam luijusmodi Imlilma insUtucre) omnia jamH 
pro Curtis tUicciis, neglexit ad tcmpus cogitatioiiem <leH 
nuptiis, ct bcUo totus incubuit. Carolus interim (post-H 
quam thcologos siios consuhiissct, atque ab iis ctloctus^B 
fiiisset, istlusmodi fictiii.iin coiisummntionem, potius in^H 
yentmn quoJdam auticum esse, quam apud ecclesiamM 
receptaiii) niagis roHlIc rem aprgressus est ; ct ficcrcti^H 
ct callidis instrumcntis (tarn matroiii-s scilicet^ quam coiv^| 
siliai'iis) primo conscicntjac et honoris scnipulum amo^l 
very coiiatus cMt; qua in re duplex erat labor. Kequ^H 
enim solum MaximiliaiuLS cum Britauna, sed ct'uuu Cse^l 
rolus ipse cum tilia Maximiliaiii contraxerat : ita ut r>u|>^| 
tijE ex utroque pede claudicarent, et ex ucutra parte du- 
bitatioiic carerent. Verum «[natenus ad contractum cum 
regc Carolo, osccptio erat justa ct liquida, co quotl (ilia 
Maximiliani infra annos consensus essct, idcoquc lege non 
tcneretur. Sod quoad eontractuni Mnxinviliiuii ipsius, 
duriores suatincbat partes Cavolus, cum mhil adducere 
posset, nisi quod contractus ille, sine consensu domiiti 
ciqiitalis, Cai'oli scilicet (cujiis piipilla ct vusalla erat, at- 
que ipse erga cam parentis loco), initus cssct; idcoque 
ob dei'ectum hujusce consensus prorsus irritufi. Qui de- 
fectus (dixenmt) licet niatrimonium ipaum, (Ktst cohabi- 
tationem et actualem consununationcm, dirintere non 
posset, tamen ad contractum invalidandum sulKciebat. 
Nam quoail consuminatioiiem illam ludicram, risu cam 
excipiebant, inquientca; argnmento esse quocl Ma^dnu- 
lianus riduus cssct, et procus admodum tepidus. qui 
sponsi partes per deputatum prrestare contentiis fuerat; 
neque laborem idneris parvi odire sustincret ; ut onuuB 
extra controversiam statncrentur. Britanna igitur, hiscc 
ratiouibus pemiota, artjficiose instillatis ab iia, (.^uoi» res 
Gallus (qui prsnuia et promissis non pc|)crcerat) iji eua» 




REGld HENRICI SBPTIMI. 357 

partes traxerat ; et illecta proculdubio praesentc gloria, 
et potentia regis Caroli (preesertim cum in flore cetatis 
esset et coelebs) Qtque patriam suam sedem diutumi et 
calamitosi belli constituere verita, secreto in matrimo- 
nium Caroli consensit. Sed durante hoc tractatu secreto, 
Carolns, ut rem ab adversis oppositionis et dissuasionis 
auris illEesam servaret, ad solitas artes confugiens; et 
spenuis se nuptias, sicut antea bellum, posse tecte con- 
ficere, si regem Angliae inani spe lactasset ; solennem le- 
gationem in Angliam misit, per Franciscum dominum de 
Luxenburgo, Carolum Marignianum, et Robertum Ga- 
guienum, generalem ordinis bonorum hominum (qui ap- 
pellantur) de Trinitate ; qui pacem et foedus cum rege 
componerent, intermiscendo veluti preces, ut Carolo li- 
ceret cum Henrici regis bona voluntate (pro jure suo 
tanquam domino feudi, atque insuper tutori) de nuptiis 
Britanns ad arbitrium suum disponere. Susdpiebat au- 
tem in se, nuptias Maxirailiani per viam juris se diremp- 
turum. Atque hoc ipso tempore, ut hominum oculos 
arerteret et perstringeret, filiam Maximiliani in aula sua 
habere non destitit ; quae diu ante ei commissa fiierat, ut 
in Grallia educaretiur ; earn minime demittendo aut re- 
manduido, sed contra constanter asserendo et declarando, 
siH in animo esse, nuptias illas tempore idoneo perficere : 
atque quoad Britannam, se nihil ^iud cupere, quam ut 
jus dominii sui retineret, eamque alicui ^ni, sibi fideli 
et observanti, nuptam traderet. 

Postquam tres legati in aulam Henrici venissent, legar 
tioiiem regi retulerunt, qui eos ad concilium suum re- 
mirat, ubi post ahquot dies auditi sunt ; orationem autem 
habuit prior Trinitatis, qui Hcet loco ultimus esset, elo- 
quio tamen cseteris praestare putabatur. Is locutus esse 
perbibetur in hunc modum. 

"DOMtNI MEi; 

" Rex noster, maximus et potentissimus inter reges 
Gallise universos, qui a tempore Caroli magni regnanint 
(cujus etiam nomen gent), attamen a magnitudine sua 
nihil alienum se facturum putavit, si hoc tempore pacem 
iiiiret cum rege Angliae, imo etiam peteret. In quem 
finem, noa legatos suos raisit, ciun plena potestate pacem 



I 



35S niBTORIA HEGNI ^^^^^r~~ 

et tractandi et concludcndi: nobis simul in mandnfis 
4ans ut secrctaconsiliorum suonim in nJiqiiibiis vobls im- 
pertireniur. Hx>c sunt demum ilia, qu« inter rcg<:8 
magnos pro eertissiniis amoris pignoribiia et tesseris mc- 
xito censeri possunt ; communicatio scilicet et participatio 
mutua uegotiorum status, practermissis honoris cajremo- 
nus cuiiosis, quae lUfectui ulicui iusigni postponi dcbent. 
Hoc pro certo apud dominationes vestras teatari poBSum; 
fiyri vix posse ut amnio picne concipiatis cordialeni ilium 
et veruTu amoiciti, quo rex dominua noster regcna ves- 
tnira prosequitur, nisi pra-.sentes cum eo cssctis, ut nos 
sokmus: nominia ejus cum raagno honore mcutionem 
semper facit ; familiaritatis ipsorum, et convictuii PorifiUs^ 
Btepe cum delectatione quadam et voluptate meminit; 
iino nunquain de iUo loquitur, quin statim cxcurrat in 
sennones de regura njagnorum inlseiiis, quod non cum 
requalibus suis, sed tantum cmii servis, couvcrsai'i cis con- 
cedatur. IIuuc affectum insignem crga rcgcm vestrum 
proeuldubio luimcn divinuni cordi regis nostriindidit, ad 
bonum reipublico! Clu^stiunx, et ad Hues nobis omnibus 
hactenus incognitos. Nequt; enim alia ejus possit esse 
radix, quaudoquidem eodem anirao fiieiit olim erga co- 
mjtcm Kichmondifc, quo nunc est eiga rcgcin Anglis. 
Primus igitur motor ad poccm a rege veatxxi petcndam, 
iste (quern dlxiuius) est alfectus et cordis sui sensus ge- 
nuinus, Atque a^ectuii idem rationlbus status armatus 
est. Audite enim jam (si placct)occTdta coneiUortun regis 
nostri, qUte sumrao candore et libcrtate vobia intimat. 
C'onstilutumei est, expcditionem honorificmn ct sanctam 
in partes a regno suo rcmotas suscijicrc : itaquc ipse secum 
If putatj non exigui momenti fore ad. exist iniationeni sui 
ct cxpeditiouissua; augendam, »i ubique iunotescat, oum 
pace cum omnibus principibus vicinis suis pcrlrui, ct praj- 
cipue cum rege Anglia, qucm merito plurimi tacit. 

'* Jam vero (domiiii mci) vcoiama vobis peto, si paucia 
vevlns uonnulla eoraplcctar ; quffl sciupulos oiimcs et 
interprctiitioiies slnistras, inter reges iiostros circa oe* 
tioiies quasdam nuperas, delcre possint ; c[ubg, si minime 
(ilnoveantur, pacera banc fortasse sint disturbalura ; spe- 
rAns fore, ut,liis rectc iiitcllcctis, quatcnus ad prartcritaj 
nvuU'r fcx, qua; ab altviutro gesta sunt, aut ia uwbw 




REGIS HEHRICI SEPnHI. S59^ 

partem aeeipiat, aut in malam partem accipi suspicetur. 
Actiones illie dues sunt ; altera Britanniie, altera Flandrite. 
In quibus duabus actionibus negari non potest, subdito- 
nun utriusque regis enses strictos fuisse, et sangninem 
utrinquehau^se; atque simul intentiones et affectus utri- 
usque regis, quatenus ad confcederatos et afHnes suos, 
longe diversos exstitisse. 

"Quatenus ad actionem Britanniae, rex vester optima 
novit, qufle in ilia intervenerint. Bellum erat illud, ex 
domiiu nostri parte, necessitate mera conflatum. Atta- 
men quamvis stimuli et provocationes ejus belli, acriter 
regem nostrum pupugerint: nihilominus potius oliviey 
quam laureffi, ramum in manu g^tans, illud transegit. 
Praeterea, indies fere ad regem vestrum mittebat, veluti 
chartas abrasas et puras, in quibus rex vester, pro arbitrio 
suo, pacis et belli leges conscriberet. Licet enim et ho 
nor regis nostri et securitas in ea actione sita ess^t ; ta- 
iften neutrum eorum tarn cKarum aut pretiosum duxi^ 
quod in manus regis vestri non committeret. Neque rex 
noster, ex sua parte, ad iniquam aliquam interpretatio- 
nem trahit, quod rex vester auxilia duci Britanniie prse- 
stiterit. Satis enim novit rex, multa a regibus ad populo 
Buo oomplaeendum, fieri necesse esse : neque difficile est 
diatinguere in rebus hujusmodi quid a regis mero ^otu 
emanaverit. Verum haec actio Britannica jam (decreto 
divino) transacta est et finita ; et (sicut rex noster s^rat) 
est tanquam via navis in man, nuUo relicto vestigio et 
impressione in animis alterutrius regis : ipse certe siM 
conscius est, nihil hujusmodi in animo suo residue. 

" Quod vero ad actionem Flandriae attinet ; quemad- 
■inodum bellum Britannicum regi nostro necessitas impe- 
rabat; itaet bellum Flandriee munus etdebitum justititec 
quod regi bono perinde est ac ipsa necessitas, aut peri- 
culum status sui ; aliter enim rex esse desineret. Subditi 
Burgundiffi corona Franci», quatenus ad jus domini car 
■pitalis, etiam subditi sunt : duxque eotum Francise feuda-- 
tarius et vassallus est. Soliti certe erant Burgundi sub- 
ditos se bonos et fideles duci suo prssstare, utcunque eos 
Maximilianus nuper in intemperiem quandam conjeeerit. 
Ad regem coufugerunt, ut justitiam et ab oppressions 
■vindict^onem i^petrarent ^ustitiam eis denegare van 



300 HISXORIA AEGM ^^^^^^^B 

poterat; cmohuncntuin aliquod eibi ipsi mirunic expcto-J 
bat- Hoc ctmm ip^ Miixiniiliaiio utile crat, si rein rcctftS 
perpentlisset ; neni])e ut, in |»opulo cominolo, luruii obvHfl 
inn ii'etur, et desperntio ultima prohibcretur. His,' quaS 
dixi (doniini mei), fortassc opus iK>n crat; nisi quod rc&l 
noster, tenero quoduni affcclu ct anxio, quicquJd in An-I 
gliiE araicitiam reHectere possit, amploctatur. Aniiciii^fl 
procuMubio inter duos rejfcs stat sarta, tectiij ft inviolaf-fl 
tsx. Quod vero enses subditoruni collisi siiit, nihil ad pa-S 
cent ])ublicam : cum usitatissimura sit cupias auxiliaic^S 
{{fideratorum inter sc comoiitti, sau^'uuit; utriiiquc efluso^W 
quinctiani quandoquc fit, wt auxiliarcs copim ejusdem na^^ 
tiouis, ex utniquc parte, in acic stent ctdimiccnt ; ntniutil 
tamen propterca re^num in sc divisum diet potest. fl 

" Superest (domini mei) ut voliis nt-ifotiuni impcrtiiimj 
quod satis »cio vos ma^a cuui Lstitia ct gaudio auditu-^ 
ras ; quippc quod rcipublicie Christiana: ma^ intefsit)! 
quam actio ulla post nostrain menioriam. Wcx duminusS 
noster in uninio liubi^t, bcUo rcguum Noa|)nlitanuin roil 
cupcrarc, hoc tempore usuipatura quidem a spurio vittinw 
iamine Ari-agoiium, set] jure evidcnte et mdubitato ad ro^ 
geui nastrum devohituni : quod nisi arniis viiidicarc aiktfl 
iiiterctur, nequc honorcm suuni illxsum couservare, ne^ 
que causam hujusmodi desidijc 5>opulo suo probarc p<*fl 
sit. Sed cogitationcii ejus gcneiosa', et vere CluisUitna? J 
in hoc non acqidcscunt. S]>e cnim baud levi non inflatniB 
quidcni, scd iulcitur, expeditionem pro regno Ncajx>litanflH 
recupcrando ini^tar pontic fore ad cupia^suas iu Gncciaod 
transportan(bis. Quinctiam coiuititutumci est, neque sanifl 
guiiii, neque suinptui parcere (non si corononi euam op-fl 
pignorare, ot Fraiiciam ipMuu <lcsolarc compi.-lleretur)»H 
ontequam aut tyrannidem Ottomannoruui debelluveri^l 
aut hac via in Paradisum adituni sibi jwtteloeerit. Nequ^ 
tamen ncscit rex lioc inceptum nulli rcgi in nicntcni voifl 
nire potui^^c, nisi qui ad Dcum praxipue oculos altolle-l 
ret; cujus causa a^itur, et a quo et velle et iK>s.se da(ur,fl 
Certc congruit dlad i;uiu persona quam rex sustiuct (licefB 
indiguus) regis Cliristianissinii et fiUi eccltsio; prinu^fo- 
niti. UuinctJiuu invilatus e»t cxcniplo pnL'iiobill4 illiiic^ 
regis Anglia;, Hciirici quai ti (qui primus sceptrum tenuitfl 
ex fomilia LanciUtrcmi ; iHuidcccdsor quidcm. licet uw 




RliGlg nENRICI 6£f>TIMT. 



361 



progenitor regis vestri), <|ui sub fincm nt8B(ut vos melius 
iifwtis) similcin ex|K;(liti(Hu?m in tcrram winctain dcstiiia- 
bnt. Kboiioi) exeiDjilo pnui^iiti liuliulus est belli illiiis 
pii et lionoriCici^ qiitxl muic gurit, et ft-rc- lul cxituui yter- 
<Iuxit rc\ liispaiiiiu, pru rc^in Graiiaclx a Surraccnis re- 
ci]|)i!rmulo : ctsi auU:m(floiniiii iiici)liix^ inccptum, primo 
intuitu, vastum rulm possit et iiiiinodicum, ut rex pro- 
priis cupiis illml n^]|^re(liutur, quotl conjuncta; eoplw tot 
principum C-hristianonini, noii sine in:ifpiis doloribus et 
diutunio bello, oliin coniecerunt ; attameu celsitudo sun 
prudenter secum reputnt, iiiterdum copins minores, sub 
uno iiwperio unitiia, bucccssu feliciorea evodei-e (et«i fmnii 
et opiwione minus jactcntur) quam copias mulio aniplio- 
re*!, varie comini4tiu, et vinculo foedenim et societatum 
tantuni colligafas ; qua? plcruiuque, paulo post priiicipia, 
vertuntur in disaidia et dissociationes. Verum (clomini 
mei) id, quod, tanquani vox dc ccelo, rcgem ad lioc in- 
ceptum vccnt. est srissiim hoc trm))nre iiisig:nis in fainilla 
impcratona Ottoniftimorum. Non dico quin frater contra 
Gratrem ntitchuc in ilia familia amia sunipserit, ct pro im- 
perio dwertariL; verum nunquam prius factum est utali- 
quis fnitniui ad arma Christianorum confu|[feret, queiii- 
admodutn nunc facit Gcntcs (Baiazetbi, qui jam rexnat, 
fratcr), virtutc iG;crmanuni 6uum lon^e supcraiis. Bajaze- 
tluis siquidera, in{*emo et raoiibus, veluti medius est inter 
nno»:iclium et pliiloBophuui ; ac iwtius iu Alchorano, aut 
pbil<wci]ilitii Averniis Arabis instriictus, qu:un habilis ad 
f^ubcnmculii tractanrla imperii turn bcllic-osi. Tale igitur 
est rc^is domini nostri meinorabile et heroicum uistitu* 
turn circ'Ji iKjIlum sacrum. Et quia in hnc re personam 
gcrit, nun miiuis militis Christian!, quam regis itotcntis, 
ab humilitato niispicatur*, ct in causa tarn rcH^riosa paceai 
ob ntils prineipibiis Christitmis emendiearc non detrectat. 
Supercst lanlum civile quoddam potius postiilti;tum,quam 
Icgalionis nostra; pars cssentjalis, quod dominus noater 
rej<i veslro mmnicndat. Hex (ut omnes norunt) dominus 
est capitaii.-) ducatus IJntamiia;. Nu]»lia; ba-rcdis ad turn, 
tanquam tutorcnt ct gardianum, jure spcetaiU- Estque 
hoc f^eiius jurisprivattmijuset patiinioniale.non rof^ium. 
Attainen (ut amanter et inf,'enuc euni rege vosiro ag-iU, 
qucm tanquam attcrum sc elBucre cupit, et uiia cadcuiijue 



362 



HI6T0RIA BBGNI 



I res cum eo fieri) hoc petit, ut bona regis gratia ct con- 
' sensu de nuptiis ejus disponere possit prout sibi comnio- 
'■ dnm videbitur ; et matrimoiiium Mnximiliani pnetensum 
1 et intrusum, per vinin juris, irritum fncere. Hwc Iwbui 
I (domini mei) quas apud vos dieerem, veniam petens si mi- 
! mis ornate et pro rerum dignitatc dJxerira," 

III bunc moduni, legati regis Galti, verbis sunvissimis 

' et plane mellitia, regis sui proi)«nsionem in Hcnricum re- 

1 gem repTJEsentare, et aspera quffique inter rcgcs duos Ic- 

' nire, et dulcorare eoimti suiit; duos res ex hoc speraiitcs. 

' Qtiaruui altera erat, iit regera consopirent, donee nuptise 

, Britamiicae essent consumuiatfB ; lioc vero exbitiniatjant 

I rem esse unius tantum ffistatis, et tanquam fructum jmii 

I I>Tope niatunira, et cito decerpendum : altera vero instar 

fiiictus pluriimi annorum erat, \it scilicet regis Heiirici 

nnimum ita temperarent, ut expedition! Jtalica; iieuti- 

quam esset iinpodimeiito. Consiliarii Angli silebaiit : iiliid 

tantummodo dicentes, se scire, legates respnnsinn niinimo 

I exspectaturos, antequam rem rcgi suo retubssent. Atq»ie 

I ita concilium dimissum luit. Rex interim animi dubius 

I erat, quid de nuptiis Britannioj Judiearet. Liquido cer- 

nebat, regis Gaili anibitionem eo ferri, ut ducatu eo ]»o- 

tiretur; sed res prorsus mirabilis ei visa est, Galium in 

familiam suam introdueere velle tnqitias coiitroversas et 

litigiosas, prjcsertim cum talem liaberet successorcm. Sed 

omnia simul perpendendo, Britannimn quid em ut rem^ 

perditam lestimabat ; verum negotium hoc Britannia?, ut 

ansam belli cum Gallia, airipereconstituit; et exjwditl- 

onem Neapolitanam in promptu habere pro ansa jiacK, 

quando opus fbret ; probe siquidcm iiifoi-matus enit, quan- 

to rex Gallus espetUtionis illius flagi'arct dcsiderio. Post- 

quam igitur scepius cum condlio suo de re dcliberassot* 

animi autem sui Beiismn paree aperuissct ; cancellario 

in mandatis dedit responsum quoddatn lorniale, quod 

legatis redderet ; idque pra^sejitibus reliquis comilia- 

riis fecit. Sed postea cancellarium solum ad se vocans, 

jussit eum tali stylo verba facere, qiice con\'enirent trao 

tatui, qiri in foederis rupturam desitunjs foret; utque ante 

omiia cai'eret, nc ullo modn axpeditionem in Italiani aver- 

terct. Paulo post, legalt ad concilium accersiti sunt, ulii 

eajicellariujj in huiic nioduui loaitus fertur. 




BEG IB BBNRICI BEPTIMI. 



363 



t 



" DO»IMI M£I LBOATr, 

_^*' Ex mimdato r«gis, respondcbo orationi domiiii Prio- 
ns, eloqiiL'iiti admodum et oroatiE, paucis et perspicuia 
verbis. Kcx miiiiiiie oblitiis est vetcris sui amoris et fa- 
miliaritatis cum regc vcstro. Conunemoratione autcm 
ejus non est opns. Nam si res inter eos eodcm maneanfc 
loco, bene habct ; sin aliqua intervenerit mutatio, ca ver- 
bis in integrum restitui noa potest. 

" Quateniis ad actionem Britanniffi ; niiratur rex, re- 
gem vestrum ejus ra mentionem facere, ac si illain meri- 
ti loco apud regem nostrum duceret lllud enim raeri- 
timi hue taiitum rcdit, quod regis nostri opera usus sit, 
od. decipiendum unum ex optimb suis toederotie. Quoad 
naptias vero, rex. ei rei se imimscere minijiie veUet, si rex 
dominus fester liturgia, nou gladio, matrimouiuni con- 
tralieret 

- " Quatenus vera ad actionem Flandriae, si Burgimdiae 
sulxliti a principio, per viam suppUcationie, vestrum re- 
gem appcUassent, ut dominum supremum, lUud dcmum 
speeiem quandam justititc prs se terre visum cs3ct. Scd 
nova prorsuse rat processus forma, ut subditi regem &uum 
primo in custodiam darent^ et oiliciarios ejus interfice- 
rejit, et postea querimoniam instituerent Hex ait, abi 
c memoria non excidisse, quando ipse cum rege Gallo ad 
Scotos (qui contra regem suum arraa surapserant) lega- 
tos suos miasset, se jdio stylo locutos, atque, prout reges 
dect'bat, populares istos motus contra princi])es suos de- 
tcstatos esse. Verum (domiiii mci Icgati) has duas ac- 
tioncs in hoc statu rex noster relinquit. Profitetur qui- 
dem, sibi ex iis, qufe a vobis dicta simt, nullo modo satis- 
foctum ; sed tamcn sc en non tarn gravitcr fcrrc, ut co- 
rum resptjctu <le pace tractarc recuset, modo alia con- 
juuetlm tractentur. Quantum vero ad bellum Ncapoli- 
taiimn, ct inccptmn contra Turcas, rex exprcase niihi 
inandavit ut dicerem, se ex anJmo optare suo boTio fratri 
rpgi Gallife, ut ibrtuna ejus spes et consilia hoiiorifica cx- 
oqnet : et quandocunque regi audire contigerit, regem 
yestrum in Graiciam trajicere jwiratum esse, sicut hoc 
tem]>ore placuit domino vestro dicerc, se pacera a rego 
emendicare, ita tunc regem nustrum a veatro partem belli 
cmeiidicaturmn. 



9M HISTORIA REGNI ^^^^^H 

** Jam vero (tlomini mci legati) habeo insuper, quaj 
vobis ex paiie rc^ia nostri proponam. Rex Tester re- 
gem nostrum, quid ci propoiiciMlumaut [MJtcmlumesset, 
docuit. Dicis (douiine prior) rogi \estr() dticretuni esse, 
ju» suum in regnum Nenpolitanum, injuste detcntum,* 
pcrsequi; quod si iion fawret, iieque lionorein suuni il-' 
laisum conservarc, netjue causum talis desidim jH)pido sao 
probare possit, 1 la-c fueruut ipsUsima verba vcstra, qiiffll'l 
non aliis verbis melius exprimt-re possum. Putiitc (do- ! 
mini inci)rcgcm nostrum eaiit^m verba vobis rCfc<-'rere circ*'j 
Normanrfiam, Gascouiam, Andiam, imo circa rt^um Gal-^ 
liaj ipsum. Si Igitiir rex vcstcr consenscrit, ut in boci! 
tractatu, jus regis nostrl ad Vranciam (aut saltern tribu-il 
turn eo nomine lepcndendum) siinul in deliberationein^ 
veniat, rex de caeteris quoque deliberare non abnuit ; atiasj 
tractatum longius produccrc recusat." 

Legati, hac re nova fere attoniti, non sine indignations 
quadam respondcrunt ; scniinimedubit'ire, quin t,diidrua^ 
tlomini sui sceptrum suum fa^Ie pnssit detV-nderc : ae^ 
pro certo scire, rcgemsuum, nee posse, nee velle, aliquidl 
de juribus iwiouie FraucireimniiuHerc. sive in territorio,! 
sive in regaUbus : scd ulcimquc res lUiia niinio niajoTis|j 
momenti esse, quom ut ipsi dc iUis dLsscrcrcnt, cum nihil 
cjusniodi haberent in mondatis. Ad (|ux consiliarii dix-^ 
erunt tantum, regem ab ipsis nullum aliud responsuni' 
expectasse, sed legates propvios ad regem Galium prope-' 
diem raissui-um. Injecta auteni, tanquam obiter, cs( 
qiKcstio a quibuadamex consibariis ; num forte rex GiJ- 
lusconsentire vellet, ut nuptias Britannai ]iro arbitiio diu- 
poneret, cum excejitione tnmen, sive exelusione, ne ij 
earn in uxorem dueerct. Cui interrogatiuni legati pr 
dciiter ct caute rcsponderunt, rem illam a regis sui cc 
tationibus tam jirocul abessc, ut de ca nihil dederit u 
tnandatis. In liuuc modum legati dimissi sunt, prc^terl 
unnm priorem. Secuti autem sunt confcstim regis 
gliae legati inGallinm ; videlicct.TliomosOrmondiiEcoraes,^ 
et Thomas Goldenstonus prior ccclosite Cliristi Cmituo 
riensis. Jnterea Lioneilus, cpiscopus Conoordiie, 
utrumquc regem a papa Alexandro sexto missus est nun- 
oius dc pfKc. Alexander cnim se in acetuni tx>m])nlsun 
C58C, ct quasi obaei^um seuticiis, a fu^dcre quodam, ct 



tlGOIS HCSRIC! SSPtlMl. 



365 



ciolnte inter priccipuos Italix stattut inita^ ut inillus ei adi- 
tus ad famillint siuim erchcndam (cujus rci ciipiditatc im- 
maiii fb'iriibat) patcret, aqua.s in Italia tuilrarc exix:tc- 
bat, ut inturtjido tV-liduspisairetiir : rete stiltCRt jsideos, 
iton ex Petri, seel ex Borj^w nuvi. Atqiie dubitaiitf ne 
metus ah Aiigli.s exptxlitioiieni G:illi in Italiam rcnmrari 
pos^ict, eptscopum liuiic iinsit, ut res inter duoti regcs, u'l 
pos-wt, componcrct. Qui primiim a«l regemGnlluni sc 
contuilt, cuiiique bene anitnatuiu (ut ipse arljitriibalur) 
offcndciis, versus rcfjcm Anglia: jwrrexit, ct legatos An- 
glos apud Caletum rcpcrit. Postqiiam ciini its collocu- 
10.1 cssel, honoriiice in Angliam transvectus est, ubi apud 
regeiu mandata cxposuit- Auamcn licet boni omiius 
uomcn ad paceni eomponendam sortltus essct, nibil indc 
sucuium est.. Etcnim jam consilium regis Galli dc de- 
spoiisandah£crcdcBritanuiiEdiutiu.sdissimulan non potc- 
rot Itaque li^ati AngliEC, quo in statu res essent satis 
perspieientes, domum redierunt. Prior cUam Trinita- 
tJ3 nionitus est hie in Anglia, ut tliscederet, qui postqujun 
tergum vertit, more pedantii jiotiua, quam Icgati, petu- 
laiitlssinium lihellum, vcrsibus Lalinis, contra rcgcm spar- 
sit ; cui rex (licet nihil liaberet e pedantio) reapomumta- 
mcn verstbus similiter Latims scrlbi jusstt; in persona 
quidcm regis ipsius, mngno tamcn cum vilipendio prioris ; 
euJLis genio et pctulantia, taut^uam faeetiis scurrae, sc ob- 
lectabat. Circa hoc tempus etiam natus est regi :&lius 
secundo genitus Henricus, qui postea regnavit. Sccuta 
est pnulo post nuptiarum solennisatio inter Carotum ct 
Annam Britannia ducissam, cum qua Carolus ducatum 
Britannia?, nomine dotis, accepit ; MaxJmiliani filia pan- 
lo ante doniuni remissn. Quod postquani ad mires NIaxi- 
miltani per\'enisset, qui iUud nunquam crediderat, ante- 
quam jteractum asset ; quique in seipso decipiendo prin- 
dpales semper partes olrtiuebat (ctsi hocqmdem in nego- 
tio rex Galium partes sccundas elcgantcr sustincrct), afr 
que cogitationibus suis sursura deorsmn agitans ct revol- 
vens, quale hoc essct, ut ipse mio ictu, dupliei autcmlu- 
dibrio, tarn nuptiis proprlis, quam nuptiis filiffi suie, doji- 
ceretur (ox quarum utrisque magi\a sibi et sublimia au- 
guratus erat), i)atieutiam omnem amisit ; atquc abjiciens 
revcrenliam illimi atque decus, quod magni reges (etiom 



SGd niSTORIA nEGNI 

cum eangiiis Gorwm maximo offervescnt) mutuo servflrd 
dcbent, re^s Galli personam et facta acerbl^siinis conri* 
tiis proscidit Et quanto facHa minus poterat, taiito ver- 1 
bis iiitemperatitior, ([un-scunque poterat excogitare con* 
tumplias, in regain Carolum effiidit ; aicns, eum, inter om- 
nes sub sole homines, esse niJuximG perfitlum ; illumqiK 
monstnira quoddam niiptiamm peperissci, ex raptu pC| 
adulterio coministum ; quod justissimo Dei judicio (u6 ; 
aiebat) decretum crat, ut(nunitate biijus nintrinionii tof] 
muiido conspiciia) posteri pcrsoiife tarn indigna; in GuUia 
non regnarent. Et statim legatos, tam ad regem Aii- 
glise, quam ad regem Hispanifp, expedivit, qui eos ad hel- 
ium et foedus oftensiviim ineuiidum contra Galltun cxci- 
tarent ; se cum magnis copiis in bellum adftiturum poIIi« j 
citus. Hinc rex Anglic (etsi jjropria insist^jns via) par- 
liamentum suum convocnvit, rcgni scilicet annoseptimo; 
et in primo solcnnitntis die (in solio sue acdens) Ipse ad 
hunc modum, in eonventu ordinom, locutus est. 

"PR0CERE8 MET, ET V09 P0PUI4 DEPrTATIt 

" Cum bellum Britannicum instituissem, per locum te- 
nentem nieum gerenduni, allocutiis sum vos percanccliftri- > 
urn meum ; nunc rero cum decreverim bellum Franciag 
infcrrc, in persona propria, rem vobis ipse exponam. Bet- ' 
lum illud ad focderati nostri jus defendendum spcctabat ; 
hoc vero ad jus propriuin nostrum vindicandum et recu- 
|>enuidum. lUud casu fortuito termiiiatum est ; hoc in i 
victoriam desiturum speramus. 

" Rex Callus orbem Christianum perturbat Qum 
possidet, sua non sunt, et tamen ulterioro appetit. Bri- 
tanniam in ditionem suam redegit. Rebelles Flandriaj 
contra regem suum fovet. Italisu niinatur. Qunfenus ad 
non ipsos, a dissimiilatione cxorsiis ad neglcctum proces- 
sit ; a neglectu, ad contumeliam : fbederatos nostros in- 
vasit : tributum nostrum solvere renuit ; ut rcrbo dicam, 
bellum quffirit. Non sic pater ejus, sed paccm a nolH3 
petiit : quod etiam rex iste fortasse fadet, postqusm con- 
silium sanum, aut tempus ipsum, eum pros{)iccrc rebus 
suia docuerit, quemadmodum pater fecit. 

" Interim ambitioncm ejus in commodum nostrum con* 
Tertamus ; nequc nummulis pauds^ tributi aut rcct^j^ 



HEGI8 HENRICI SBPTIMI. 



d6t 



' 



tionis Domine, contcnti mnus ; sed (divino favore innisi) 
de jure nostro, ad rQ£;imm ipsum (voliis, arnus cxperin- 
raur ; memores plane, rcffcm Frnncia: in Anglia quondam 
captivum ; rursus, legem An^lm in Gallia corotiatum, 
majores iiostros vidi^e. Fcederati nostri nuUatenus sunt 
diminuti. Burguiidia hodie potentiore iiiaiiu rcgitiir, 
quam iiiiquaiii antt.'hac, iieqiie magis unquam irritiita 
hiit. BritoDnia quidcm nobis ausilio csae non possit ; eis 
tamcn iiocunicnto futura est. Nova; provinciae, imperio 
additaj, oiieri magis sunt, quam robori. Qui res novas 
molili sunt in regno ipsius, non igiiobiles, plebeti, out ti- 
tuiarii impostures exstiterunt, sed gradus sublimioris. Hex 
H isj>ania' (ne dubitetis) nobiscuni conjunctus crJt, incertus 
quo regis Galli ambitio progressura sit. Sauctus pater 
ooster papa transniontanos in ItuUa non libenter videt. 
Verum hie de feederatis sermo in considerntionem recte 
Tenire debet, in computationtm auteni minime. Absit 
enim, ut Angli jus suumin Galliam asserere nonvaleant, 
nisi aliunde n^ljuli. 

" In prs^iis Cressei, Pictayii, Agincilrti, ipsi absque 
auxiliis stetimus. Gallia populo maxime abundat, mili- 
tibus hand item. Stnbilea peditiim pbalangGs, et coliortes, 
nullas habent. Equitatu certe utuntur bono, veruin copias 
equitmn in bello defeiisivo minoris smit usus ; iibi actiones 
belli ab invadentis electione pendent. DiacoriLic nostree 
sols in causa fiieruiit, quod regnum Gallic perdidcri- 
mus : atque (Deo annucnte) pax, qua nunc domi fruimor, 
idem restituit. Deiis hucusque gladio meo afiuit. Hoc 
tempore, quo regnum ternu, malos subditos ejcstirpare, 
et bonos probare, mihi contigit. Populus jam meus, et 
ego, satis nos invicem novimus, quod confidentiam pant. 
Quod si sanguis uliquis pravus aut infensus in regno re- 
liquus sit, honorificum beilum esteraum remediura fiierit 
optimum ad cum espurgandum aut recti ficanduin. In 
negotio hoc magno et arduo, conailio et auxiliovostro me 
Juvate. Si cui vestrum, (ilium suum in equittm auratum 
cooptari, contigerit, auxilinm illi a teuentibus suifi lege 
debctur. Haec vero, qua: agitur, res ad honorcm et caJ- 
caria regni apcctat, cujus ego parens sum, atqne ad illud 
non solum tuendum, verum etiam amplificandura, wgio 
muaere obligatua. Quantum vefo ad pecuniae, UIw ho- 



SOB ' IIISTOltIA REGXI 

imriibus tfmiiioris forfuiuc nnn itnponanLur, setl iiH^rwli 
■quos belli ip^us commocia iiliquntcniu pcrvcnim itos-tint. i 
■GaHin cremus iion est; ejjo w.m, qui mo n^i^t^m fnij|fi. 
.profiteer, s]Kto mo ettecturum, lit beUiun post initia sc , 
ipsuni aint. Itc tn consilium, in Dei !i(Hiiino, ncque few 
.poris jacturam facite; eti-nim hujus negotii gratia solius.j 
hoc parliamentuni coiivocavi." 
' In hunc modwm rex lociitus est. Veninlamcn, etsi 
'magniim alacritatcm ml bclliiin inttTtiKlum, nnji solum 
pnrliamento, ct jmlic svix, vcriim etidin coticilio siio saiic- 
tiori (exctptis duobiis episcopis, et paucis idiis) ostendi&- 
set, nilitlom'mus in secreto suo, ad belluni Gallicuni nni- 
'Ttium non ailjccit- Veritas antem rei sic se liahuit. Mer- 
'caturjini qiiamlam instituebat rex, belli fimuis cum pe- 
cuniis peniiut;irnti. Satis scitbat, Galliiiin, boc tempore, 
'in omnibus suis partibus t'uisse ictbnt<;gratani, nec[nca, 
multis retro aruiis tanta potentia floruissc. V'i<Ut etiam, 
•esperiontia edoctiis, atquc excniplo copianim in Britnn- 
niam paulo ante missanun, Gallos non igiiorare, qualis. 
*■ optima sit belligcraiidi cum Aiiglis ratio; jiitnirum, uti 
■proibi iilca: rem non comniitferent ; s«l eos olwidione oi>-3 
'pidorum, et castris metandis, in locis opimitunis ct mu-j 
nitis, faligarent Jacobura tc^rtium Scotia) rc^m^ sibij 
fklissimimi, jx-riisse meminf rat. .I;ra)bimi autem qunrtum, 
<jni snccesserat, Gallis addictissimiim, adversius sc iiude-, 
volum noverat. Conjunctionibus autem Ferclinandi His 
l>ania;, et Maximiliani parum fidebat. Alteri enim co^HreJ 
aderant, voluntas deeiat; alteii contra voUnitiw nderat,j 
deerant copiffi. Prxtcrca Fei-dinandiw tuncno^itcr respi'* 
rare ctEperat a beilo Granudie ; et cum Gallia, hoe ipso 
tempore, negotiabatur, cirea restitiitionem provuiciarum 
Russigiiiani et I*erpigniani, paulo ante oppignoratarum. 
Neque eiiam pcnitus sine metu erat a motibus intestinis, 
quos cum 3emperprie3ensconipesceresoIituse-<.sct,mininic 
volcbiit, ut ae in partibus transmarinis betio implicatumj 
deprehcnderent. Quare, cum belli difficuluites ct ineom-j 
mo<la recte perpendisset, secum aniino voivcbat, qua tan-J 
dem ratione duo, <\um expctebat.obtinere posset, Frimumj 
erat, quoraodo, ex bello denunclnto et ineboato, utilitaUj 
sure ia-jcmret ; altcrum, quomodo se a Ik-I1o, euni op^mf 
timum foret, saJvo bonure, aubtluccFet. I'tilitatem 



REGIS HENRICJ SEI-TIMI. 



369 



emoJumentum (hiolius niodis mtcnpnhniur. A subditis 
auis pro|)U;r boHuni, nb hostibus propter pacem, tonquam 
merctttor pnidciis, qui lucrum facil, tarn ex mercibus es- 
portntis, quam ex imjwrtatis. Quantum vero ad honoris 
amsiderationem, ne fama sua paulo ad metns hroreret, si 
a hello desisteret, recfe secuin co^itabat; quod sicut 
auxiliis Fertlinandt. et Maxiniiliani, fidere secure non pos- 
set ad IwIligcJ-anduin ; ita nlterius impotentiam, alterius 
Teroduplicitntcm.et minus sinceraconsilin, semper prresto 
habiturus csset, ad pacwn cxcusandam. Haec omnia pru- 
dentissime priHvidit, nee minus artificiose exsecutus est; 
unde omnia ex voto, veluti in gremium suiim, plaeide 
delapsa smit. 

Interea ordincs parlianienti, sine mora, flammam con- 
oepenmt, inde ab antiquo belH (jallici cupidi, ntque ctintti 
praesentc occasione excitatj, ut liouorein regis et i"cgni, 
ex omissionc Britannia; (ut putabant) iniminutum, repa^ 
raront. Itaquo niap^na eum alacritate consilium rcgi de- 
derunt, nt bellum cum GaUis susciperet. Quaaivia autem 
patiiamentum ex prima et secunda nobilitate, una cum 
civibus et burgensibus principalibus. consiaterct ; attameu 
juste admodum, et cum digiiitate, potiua ad populum 
(cnjus deputati erant) quam ad priratas suos fortunas 
respicientes ; quin et regis moniti memores, in hoc con- 
sensemnt, ut contributio (quaiu boncvolentiam appella- 
bnnt) ab opuleiitioribus tantum exigeretur. Hoc contri- 
butMidi g-cuus (dictum benevolentia) ab Edwardo quarto 
excog^tatum fucrat ; ob quod invidiam magnam susti- 
nnit ; postea vero a rcge Richardo tertio, per sxiffragia 
ordinum, damnatum fuit ct abolitum, quo ^ratiani apud 
populum iniret ; jamque a rege denuo introductum est. 
Bed tanien accedente auctoritate comitiorum : hoc enim 
tempore Edward! quarti dofiiit. Hac autem ratione, 
summas pecuiiiaruni ingentes corrogavit : ita ut civitas 
Londini (etiam ilia Ktate) noviea miUe libras.etamplius, 
contribuerit; prscipuc a locupktioribus collatas. Tra- 
ditur Mortonum cancellarium dilemma quoddam exc<^- 
tosse, quo benevolentiam istam in niajus augeret ; quod 
alii ftircam ejus, alii hamum uominabant : etenira man- 
dads commissarionun, ad benevolentiam exigendam as- 
ngnatoTum, inseri voluit; ut si incidissent in homines 

TOL. IX. KB 



370 



IIISTOItlA REON3 



frugi et parsinioniff deditos, iUos irioncrciit, fieri ik 
posse, quin illi peciiniis abundarent; quod iTiagn< 
Buraplus non facerent: si vero in eos, qui libeTnlius ^iv* 
rent, itidem diccreut; iUts pecunias prociildulsiu supi 
tere, ex impensis, quas faciebant, conspieuuui esse : i( 
Utrosque captabat. 

Haec comitia mere erant militaria: neque eiiim alii 
tractabant, qiuim dednrationem belli contra fialliani 
Scotiam. cum aliquibus statutis eo teiKlpiitibiis. Velut 
circa severamanimudv«rtiioi)eni in capitaiicos, qui autstij 
pendia militutn mortuoruin, vel absentium, in ratioM 
suas refiei'rent, aut etiam stipetidia militum detinercn 
Severe etiam sancitum est contra milites, qui, jjorI d( 
tectum habitiuii, sine licentia se siibtraherent. Etiai 
protectiones, quEB prius Icg-e commimi in usu rrant, pr 
lis qui militabnnt, statute roboratse sunt. Atque iilif 
Statute porta patefacta est omiubus, qui terras sum vc 
dere vel oppignorare vellent, iie aliquid indc pro eai 
alienationibus rcgi solverent, ut sumptui in niilitiain 
ufius belli sufiicerent. Postreiuo edictum e&t, ut omne 
Scoti ex Anglia abscederent. Lata etiam est lex, ul 
exemplar pondemm et mensuraruni, quodin scacchaiio 
regis, ut nutheuticum, reposituin est, iu universum r^- 
num disperfreretur ; et pondcra atqiie meiisurai ubique ad 
earn normam examinarentur, et reduoer«iIur. Alits. 
etoam nonnulW minoris momenti ainiiliter latar. 

Poatquam parlianientuin fiiiitum esset (quod ad hn 
tempus duraverat), rex se actiuxit ad appanituni in oe 
nibus instruenduni pro beilo Gallico. Nw|uc U 
iiiterea res Maxiniiiiaai neglexit, pro motu Fl.indri« 
dando, ct auetoiitate Ma.\imilium inter subtHtos 
restltuerda. Eo enim tempore, dominus Kavenstom 
non tanlum subditus rebellis, sed et servus protlitor (c 
que malitiosior et violcntior), adjutiis copiis Brufjarui 
et Gaiidavi, oppidum atque castclla ambo Slusiie < 
ut superius diximus. Kt postquam (opportunitate us» 
portua illiufl) naves quasdam et Iciiibos coe^i^set, eoepii 
piraticam quandain oxercere, pradaiulo et spoliando, d 
in captivilateui abducendo, imves et rates oiniiiimi natj 
onum^quaj pcriUaaoras navi^rabant verttus iiinKlitias AnI 
rerpis, vel aliquom partem Brabantia:. Xclaiutis, 



RECilS ItKNRICI SEPTIMI. 



371 



Frislandiae; commeatu semper luljutiis ex Picardia, pra- 
ter eum, quern percipiel«it ex Slusia, et regionibus cir- 
(TUuijacentibus, et ex prasdn proi)ria. Galli eiim per- 
petuo, sed in occuJto, adju\'abant ; ipse quoque (ut oiniies 
Solent, qui partes subinde alternanmt) si? securum mi- 
ninie putabat, nisi in tertiie alicujus persons protec- 
tionem se reciperet. 

Fiiit tuitem oppidum quoddam parnini, duobus mil- 
liaribuB distans a Briigis, versus mare, dictum Damnum ; 
quod propugnaculum fuit Brugarum, et ad eum nditum 
prtebebat, et ad Slusis quoque res utile esse poterat. 
Hoc oppidum rex RomanoAim sspius tentarat (non quod 
oppidum ipsum tanti erat, sed ut Uruga-s sutfocaret, et 
maris commoditate privaret),atque irrito semper conatu. 
At sub idem tempus dux Saxoniaa in Flandriam advcne- 
rat, pro arhitro se gerens, ad res inter Miiximilianum et 
sub^iitos suos componendas, revera tamen Maximiliaiio 
impense favens. Sub hoc neutralitatis et tractatus prae- 
textu, ad Itrugas profectus est; a magistratibus Brnga- 
rum petens, ut in urbem ei pacifice ingredi liceret^ cum 
comitatu tali armatorum, quails dignitati suae conveniret : 
quos eo plures secum adducere par erat, ob securitateto 
Kuam in loco, iibi omnia armis strepebant : simul etiam 
&s intlmans, se multa habere magiit prorsiis niomeuti, 
quw cum ilHs communicaret in commoduni ipsorum. 
Quod postquam inipetrasset, impedimenta sua ct epistath- 
mos ante se misit, qui Iiospitlum ei appararent; ita ut 
milites sui, ordine instructi,, urbem intraverint,ip8C autem 
sequeretur. Qui ugmen ducebant, de diversoriis ethos- 
pitiis percontabantur, ac si in animo haljerciitin ea urbe 
pernoctarc ; atque Sioc modo perrexenmt ad porfam 
urbis, quie versus Damnum recta duccbat ; cives autem 
Brugarura, mirabundi tantimi, eos spectabant, nequc 
transitu arcebaut. Prasfecti etiam et iiiliabitantes apud 
Damnum nihil mali suapicabantur ab aliquibus, qui a 
Brugis \'cnerant, atqiie copias a longe aspicientes, eas in 
ausiliumsuum aGallis submissas credc-bant, quipericula 
aliqua nova illis intenta nossent. Itaque nil hostile, nisi 
sero nimis, metuentes, cos in oppidum auum admlserunt. 
Qua ccrte fraude potius, quam stratagematc, oppidum 

BBS 



372 



IIISTOitlA RBGNI 



Duniiium caplum est ; ct nrhs Brn^arum liaiimoafTecta^ 

ma^ia cnm avium contristatione. 

Dux Sasoiiiif, Ciijita Damno, siatim itd Ht'iiricuin 
gem misit, certiorcni emu fadens, Shisia* nmxinu:, ct dt 
inino Rnvonstono imptitari debere, quod i-cIk-IHo Flaii- 
flriffi adliuc arderct; quodqtie si rex Shisiam ex part* 
maris obsideve vdlet, se ceite terra illom obsidcrc para 
turn esse, atqiie hoc iiiodo medullara ipsam beUi se exJ 
tracUiros. 

Rex auctorltatfiii Miiximiliaiii apud subditos suos mu^ 
nire cupicns (iit frseno Gallic esset), atque etiam niercs 
torum siiormn qucrelis coniinotus. co qu<x! marc navihtw] 
Ravfiistoni iimUurn inffhtan-tiir; F-dwardiiin Poynii 
gum, eqnitem auratum, virum strenuuiii, et qui ant 
bene res gesscrat, confestini inlsit, cum duodccim navilnis";! 
militibus et toniiL-ntis, bene instriictis. ut mare libera^] 
rent, ct Slusinm nb ea parte obsidcrent. Aiifjli his 
piis non tnntum Ravcnstomim veliiti in erfra.«tti!iHn comn 
pulerunt, itn u1 se nuUam in partem eonimoverc poteratjJ 
et similiter maritimamStusise partem obsidionefinxcnintsl 
verum etiam unum ex castellis Slusias adorti sunt, attiiie 
iiisultimi per dies \iginti subjnde renovanmt (sub re- 
fluxum maris semper e navibus cxcuntcs), ita lit nia^am 
cffidem eonmi, qui castelluin dcfeiidebant, facereut. qui 
assiduc. ut cos rcpelkrcntj [mf;;nabunt ; Hoot ex parte 
etiam Anglorum qumquaj^inta viri cecidissent, inter quos 
ftiit frater comitis Oxoni*. 

Sed obsidioiie Sluslanos arctius qnotidie prcmente, et 
utroque castello (quse ptfficipua nppidl robora ftierunt) aF- 
flicto, altero per Saxoiiiie durem, altcro (wr Atiijlos : 
et ponte quodam scapharum. <|ucm Ravcn>lnnus inter 
utnimque castelluni extruxernt, ut nlteram altcri supiie- 
tias ferre possit, iioctu nb Anglis iiiecnso: Ruvenstwurs 
amplius oppidumse tenere posse plane desperalwit : ita- 
que tandem castella Anf^lis, oppidum autem dud Sax- 
oniae, per eompositionem detiidif. Quo facto, <lux Sax- 
oniae, et Poyningtis, cum Bru^^en-sibufl. ut se Mnximiliano 
domino suosubmittereiiljegerunt; qiiodpaulo |)ost Bnn 
geiises fecermit, solventes maj^ia ex parte Mh impensa.<; 
unde Gcrmaiii et Aiigli dimissi simi. Exemplum Bru- 



REGIS llENhlCl SEPTjMt. 



3T3 



>ppid« 



me. (Ivicx-cnint, seciitu sunt ; ita 
at Maxiniiliaiiu.s c pcriailojmn libcr cssct, ab indigeiitia 
autcin (prout ipse res suos admiiiistrabat) nunquain: 
Poyniiij^us vcio (postquuin aliquot dies apud Slusiatn 
raoratus esset, donee i'ck in tuto cssent) lul ri?-geui, tunc 
Bononiam obsidciitem, rov«rsus est. 

Circa hoc tempiis venerunt literie a Fcrdinaiido et 
Uubu-lla rcgibus Ilispimiie, quo; aigiiificaruiit debellatiuii 
jaiu esse cum Mauris apud (jraiiadam : quod tiiciiiu&, per 
so tarn mcniorubtle, Fcrdiunndus (cui in move crat, nul- 
bun ex \irtutibus suis mole represent ando obscurare) 
Uteris suis, fuse admodum et magno verborum omatu 
tlepiiixerat, cum onmibus circumstautiis, et religioais 
cajremoniw, et inagnificentii.s, qu^ in receptione ejus 
regiii fuei'ant adhibitns. Inter alia commemorabat, quod 
ab inf^ressu suo in urbcmabstinebat, donee crucem super 
altissimjiui Grjuiadiu turrini erectam a lojige vidisset, 
undo solum ipsum rcdditum fuisset Christiiuium : quod- 
que etiam, antcquam liigressus cssut, liomagium fecisset 
Deo e fastigio turris, j)cr patrcra patratum proclainancJo, 
se recognoscerc ct confiteri, rcgnum iUud sc recuperasse, 
auxilio omnipotctitis Dei, et gloriosEE Virgtnis, et beati 
apostoli Jucobi, et saueti patris Iraiocentii octavi; egre- 
gioin sibi insuper operam praestantibus prislatis, nobili- 
bus, ei populis suis : quodque e castris pedem uou mo- 
visset, donee exercitum cxiguummartyrum, ad aumcrum 
scptingentoriim.et ampliu5,Chri5tia]ionim(quiin\'incalis, 
ot crudebssima servitute Manronuii, peimiiltos amios 
vixcrant) ante oculos suos transire ^^dissct, pro rcdeinjv- 
tionct sua gratias agentes et liymnum csuiGiites : atque 
una tributum Deo solvissel per eleeraosyiias, quas sin- 
gulis largitus esset, propter suam in urbem leceptionem. 
Ha;c in Uteris inserta erant, cum aliis multis cffremoniis, 
plenis sacra; cujuadani ostentationis. 

Hex, qui nemper in omnibus actionibus relig^osis, con- 
sortio et choro eorum, qui iWiis celebrabaut, ae libenter 
adjungere consueverat, et ex genii sui inclinatione, re^ 
Ilispaniae addictus erat (pro moduloamoris,quo rcges, alter 
alteram, prtjsequi pnssint) partiin ob virtutes ejus.partim 
ad potential Galiorura Ubrainentum, Ins Uteris receptis, sta- 
tim magnates et prslatos suos> qui ciica urbem ct aulam 




p 



^74 niSTORIA REONf ^^^M 

mancbant.uiiacuin majorc ct scnatu LoiKlinensi, ittft^ia 
cum solennitate,a;dcmD.Pauliadircjussit, ut ibidem dp-^ 
clarationem a cancellario, jam curdinnle facto, audirent^B 
Postquam convenisscnt, cai'dinalis, in supremo gradu a&- 
census ad cliorum stans, nobiles omnes, praelatos, et ma- 
gistratiis civitatis jiixta gradus in irao manentea, allocu- 
tus est ; declarans cos iilo consccruto loco, ex rejfis iiian- 
dato, ronvenisse, ut l>eo cautavent canticum no^Tim. Nam 
per plurcs jnm aimos, Chnstianos, aiebnt, niilbis pro^in- 
eias novas, aut torritoria, a Saracenis et Maliumetanis eri- 
puisse ; neque Christiaiii orbis terminos protulisse : hoc ver, 
ro jam factum esse virtute et auspiciis Ferdinand! et la 
bellfE regum Ilispanix ; qui (in nominis sui decus immor 
tale et g-Ioriani) reg-num magnum ct opulentum (inmadi 
una cum urbe populosiasiina et poteutiysimaejusdcmne 
minis, rccuperassent a SaracLniiw, qui pcMsessionem ejus 
per septingeuLos annos et amplias usur])averant. Itaque 
abhocccetuet Cliristiano orbe universe, ffratiaa maxima^ 
Deo agendas esse, ac celebrnndum eliam nobile hoc et in- 
signe facinus regis Hispania; ; tjui ccrte hoc nomine, nou, 
tantumillufitrem victoriam obtinuisse, sed ctiam apostoli 
CO munere perfunotum C93c, merito censeri poiset ; 'quo<?^ 
scilicet pronncias no^'as Cliristianie iidei affgregasset : tanto 
magis, quod victoria hsc absque niulta sanguinis effVisio- 
ne parta esset. Unde bene sperare liceref, lucrum demeti 

posse, non taut um territorii, sed iniuimeranmi animanim 

in eccleaife Christ! augmentum; quandoquidem ttim mid^| 
toH Deus pro sua bonitJite vivere voluisset, ut demum con- 
, verterentur. Turn vero Cardinalis retulit res masime, 
memorabiles, qufe ui victoria potiunda interveuenmt. Al 
oratioiie ejus finita, ccetus universus, solenni processior 
hymnum Te Dewm cecineruiit. 

Non multis diebus ab hac solemiitate, rex festum 
sanctorum Philippi et Jacobi, apud palatium suum dc 
Sliine, nunc Richnioncbain dictum, eelebrft\it; ubi ut san- 
guis aulicorum et juventutis nonnihil incalescerct, spe(^| 
tacula edidlt magnifica hastihuliorum et turneanientonim, 
et hujusmodl pugnarura umbratihuni, per totmn ilium 
mensem. In quibus ludis coutigit, ut Jacobus Farkcrus 
eques auratus, et Hugo Vaughanus (iinua ex regis ostii 
liis) inter se ultercantcs dc insignibuii quibu:Klain« qt 



1 




REGIS nENltlCr SEPTIMI. 



3T5 



res cairimoniaTum detlcrat \'auglmno gestandji, Iiastis de- 
certare coiisensenint. Et infurtuiiio quodam gn\aB pra- 
v£e, qimm Parkcrus portabat, primo cursii, in ore percua- 
sus est, \Ui ut lingua ejus Ipitturi fere affigeretiir, uude 
subito in ipso loco animam efflavit. Quod factum propter 
controversLim piKcedentem, et mortem secutam, haliitum 
est vulgo ut mononiachia pro decisione juris. Rci sub 
finem aestalis, postqnain copias suas,quibus Galliain esset 
invasurus, prteparasset (sed minime con^ej^asset), misit 
Urswiouinfjam factum ejus eleemosyuariuin)et Joanncm 
Risk'ium etjuiteni auratum,ad Maximilianuiu; qui sig^i- 
ficareut ei, re^em jam arma ce])isse,et ad trajiciendura in 
GalUflut paratum esse, solumque cxspcctareut ab eocer^ 
tior fierct, quo loco et tempore copias siias cum copiia re- 
gis conjunctunis foret, proiit promiscrat per Icgatum su- 
um CountclMltum. 

Legal! Anglise, eumnd Maxiinilianumadventassent,fa- 
cultates ejus et poUicitatioue:* longo inlervallo inter se dis- 
junctas repercrunt; cumomninoei deessentpecuiiise^ mi- 
lites, anna, qute tantEP expeditioui sufficercnt. Maximi- 
lianus eiiim.cum neutram alanim suarum integram habe- 
ret(quoniam patnmoniuni suum Austriae ad cum nondum 
devenerat, patrc siquidem odhuc vivo; atgue ex altera 
parte, territoria sua niatnmonialia, partira clucissa; viduBC 
in dotem cesserant, partim recentibus rebellionibus ex- 
hauatn erant), copiis ad bellum necesaariis plane deatitu- 
tus erat. Neque hoc non ndcrimt legati, sed prudente 
consilio satius esse duxerunt, regi Iioc per litcras sigtiifi- 
care, quam ab aula Maximiliani discedere, antequam regis 
mentem circa banc rem cognoviseent; eo magis, quod 
Maximiliaiiusipse nihil (leraagniloquiisBuisdetrahebat, sed 
eos responsis, qua; rem indies differebant, detinebat; adeo 
ut mora: justam causam habere videreiitur. Rex (qui hoc 
fore prfwenserat, et eventum negotii siij usque a priiici- 
pio prseceperat) ad legates rcscripsit.discretioiienieorum 
in reditu difterendo laudans ; simulque jubens, ut quo in 
loco Maximiliani res esseat, sedulo occultarent, donee ab 
ipso ulteriora mandata recepisscnt. Ipse interim ad ex- 
pcditionem suam regalem in Galliam accingebatur ; nun- 
eium hunc de inopia et pusiUis viribus Maximiliani ad 
tempus supprimena. 

Jam exercitus magnus et potens Londiui convencrat : 



fiTfl HiSTORIA UEtilSI ^^^^^^^ 

] in quo ei'aiit 'I'hoinns uiwchio Dorccstriie, Thomas conies 
I Aruiideliix, Thomas comes Derbix, Georgius comes Sa- 
i lopiee, lidmundus comes SuftblciBe, Kdwardus comeu De- 
f\omx, Georgius comes Caiitii, come* Es^exia;, Thonuu 
comes Onnondise, cum niagno numero baronuni, equltuni 
suratorum, et alionim virorum emineiitiorum ; niter cm- 
teros autein memoratur Kichaidus Thomas, meiito Cfle- 
bratus oh cohortes pulclierrimas, quas adduxit c Wallia. 
Uiiivci-sus excrcitiis numerum viginti quiiiqiie niilHmn 
peditum et miile sexoiutorum equitum complevit. Qui- 
Lus copus rex (cunstanter Be gereiis in delectu duciun su- 
onim) priefWit Jasparum ducem Bedfordia; et Joaniicm 
comitem Oxoiiiie, sub persona sua propria- Nono Sep- 
tembris, octavo regni sui auno, a Greiiovico raovit, ver- 
< BUS mare : mirantibus omnibus quod tempe^tatem illam 
aniii degisset (cum jam hiems adeaset) ad bellum incho- 
andum : quidam autem hoc in signum trahebant> bellum 
winime diuturnum futurmn. Attamen rexcontrarium cre- 
di voluit, inquieus, se cum belluni ejus generis instituisset, 
quod non opus unius eestatis futurum esset, sed, absque 
termino pneflso, regni Gallia; subjngutioiiem pro periodo 
hateret, non curare quo anni tempore ineiperet j praat-r- 
tim cum Caletum a tergo haberet, ubi, si ratio belli po&- 
tularet, hiemure possit. Sesto Octobiis apud Saiidovi- 
cum naves conscendit, eodemque die Caletimi appidit, 
qui locus desiguatus erat^ ubi copiee uni^erste conven>- 
rent : verum in itinere versus mare (in quo^ ob causam, 
quam niuic memorabimus, hterebat diutius) litexas a do- 
mino Cordesio rocepit : qui, quo violentjor fuisset in ne* 
gotio belli contra Anglos, eo in tractanda pace sincerior 
habebatur ; qui eliam alias homo \en\x. et pectoris aperti 
exjstimabatur. 1 lis literis paci^ couditiones a parte re^ 
Galli proponebantur, quje regis Heiirici gustui non pror- 
sus erant ingruta^: verum negotiuin istud pact^ a prio- 
cipio mirabilt artificio occultatum e&t. Quampiinmin 
rex C'aletum venisset, pacig aura: lencs flare coeperunt. 
Primiim enim legaU Angli, ad Maxiraltiauum missi, o 
Flandria redierunt ; legemque cerUorem fecerunt, euro a 
Muximiliano auxQia ucutiquum sperare posse, quod ad 
bellum proraujs iraparatus erat. Voluntatem sane ei 
udcsse, pccunias deesse. Hsec autcm, quae fercbant legali, 
inpt« &£tA smnt «x«rcitui «t untlifiite sparsa. Quomvis au- 



I 



REGIS HBNIttCl SEPTIMI. 



377 



tcm Angli, {.-<) ninu;io iillato, aiiinuK iiiliil {leiimcriuit: nee- 
noil tiiuris siL apud niilitos c\ trtalis iiuiiciis niii^s fieri ala- 
cres et erectos, et mafjiuficcntius loqui ; niliilomiims loco 
prteparativie erat m\ pacem. Hunc nunciumc Flandria 
excepit nuneius ex Hispnnia (ita enim rex rem disposue- 
rat)Ferdinandmii et laabellam I lispania reges jjacem cum 
rege Carolo fecisse : Carolumque iis provincial Russigni- 
am et Perjiigniani restituisse, prius a Joanne rege Axra- 
goniic, patre Ferdinondi Hispanire, pro tercentuni millu 
ooronatis oppi^uoratas ; qusc summa per luinc paccm gra- 
tis ei remissa esset. Hoc etiam ad pacem Henrici cum 
Gallo pi-oniovendam eleganter viam stravit ; turn quia fce- 
deratus tarn potcus (qualis fuerit Ferdiiiandus) sesubtrax- 
erat, turn quia pads cmpta prieclarum exeniplura exhi- 
beret, ita ut rex pjicis non futurus esaet mercafor aolxin. 
Inter has auras pacis, rex se non difficileni praebuit ad \iar 
cem tractiiinlam; conseiisitqiie ut epiKcupiis Exoiiia; et do- 
minus Daubeneius, prsefetrtus Caleti, coUoquerentur cum 
domuio C.'ordesio super tractiituni pacis. Ip,!Jetameucum 
exercitu sud, decinio quiuto Octobris, a Caleto morcbat, 
et post qiiotuor die* Bononiam obsidere cocpit. 

Burantc obsidione Bononiic Cqux ad mensem fere pro- 
duct;! est) nil raeuiorabilc intervcnit : solunimodo, Joan- 
nes Savagius eques auratus, vir fortis, <ium muros urbi*, 
inspiciciidi gratia, circuiii equitaret, interfectue est. Op- 
piduin ct bene inunitum crat, et militibus abuitdabai: 
nttanicn sntis ii\ arcto res ejus erant, et omnia ad imul- 
tum aggi-essoribus erant parata. Qui si factus fuisset, 
opinio erat multo sangtiine constiturum ; sed tamen in 
fine oppiduni captum fore. Intcreapaxper legatasutri- 
usyuu regis firrnata est ad terminum ritarurn amboxum 
regum. In qua %ider<; niiuinic erat articulum aUcujus 
momcnti ; ncc mirura, cum mertatura qiiacdam potius cs- 
sct, quam troctatus : omnia, cuim in statu reliiiqueban- 
tur, ill quo tunc fucrunt, nisi quod regi Henrico persoW 
deberent a rege Gallo se])tingenta quadraginta quinque 
nullc duciitorum, piie manibus, pro impcusis m ea expe- 
(iitJDne tactii) ; et %-iginti quinque millia coranatorum an- 
nuatim pro impends circa res Britnniiicas crogatb : pro 
qua siunmn posteriore, licet Maximilianum ante ei obli- 
gutum liuberet, tamcn dcbitoris mutationom non minus. 



37S 



aiStORIA RE»K1 



quiun si debitmn ipsum esset persoliitunij iBstiniabat^ 
eti:un hujus suiTima? Atiiiun solutio nullo U-rniinopra^tixo 
definita est: id qiiocl Angli iti earn partem occipiebant^ 
Rcsi pro tribtito penderetiir 5«l specioso tamen obtcntu. 
Atque verissimiim est, pensionem illam et regi Hcurico 
et filio ejus Henrico octavo diutius persolutamesse, <|uam 
ex ulla impensarimi Ruppiitatione continuari posaiL In- 
super priecipui regis coiisiliani magiiis pcnsioiiibus an- 
nuls a TCgc Gallo donati erant, praiter iniincra hirga in 
prffiscTiti. Quod utrum rex ideo permisiaset, ut ]>ropria; 
muiiiiicentite parceret; an ut invidiam negotU apud po- 
piUuni ingrati communiciret ; diverf^ain interpretationcm 
subiit. Pro cerfo enim rex Imjiis pacis auetor vnderi de- 
trectavit. Itaquc paulo arte, multos e ducibus suis et 
viris militiiribus prhnariis secrcto subomarat, ut in scrip* 
tis adpacem cum liortarentur, idquc obiitxc coiitenderent 
per viam supplicatioiiis. Veritas autcm rei ita se habet ; 
pa<?em haiie utrique regi pcrgratani fiiisse ; Carolo qui- 
dem, quod ei possessioneiu BritaniiiiB coufimiaret, expe- 
ditiouem Kcajxilitaiiam ab onuii impedimento liberaret ; 
Hciirico, qiiod areas suaa pecunlis implevit ; quodque 
hoc ipso tc)H])ore pra^ndit |>rocellain quaiidam niotuum 
intcstinorum ingruentcin ; quaj non itA multo post eru- 
pit. At contra, nobilitatem et vu-og in exercitu priin&- 
rios (utcunque nonnulli ex illis nd ejus nutum se accom- 
modasseiit) male admodum habebat ; quorum pturinii 
fortunas suas aut vendiderant, aut oppignorarant, in bello 
spes coUocantes. Neque veriti sunt dicere, regi niliil 
pcna esse nobilitati et poptdo sue plumas detmhere, mo- 
do seipsum bene plumatum redderet. Abi autem ridc- 
bant ea verba, quje rex apud comitiaprotulerat; nempe, 
se minime dubitare, quin bpllum post principia se ipsum 
coiiipensare posset ; eum promisso suo stetisse dicentes. 
Cum movisset Bouonia, Caietum rediit, ubi per ali- 
quod tempus mansit. Unde etiam literas scripsit (quo 
genere comitatis interdmn utebatur) ad niajorem et se- 
natum Londinensem, gloriando fere de pecuniis, quas 
propter pacem receperat; satis gnarus, areas reg^s ple- 
nas Londinensibus rem suavissimam auditu esse. Magis 
tamen l^tati ftiissent illi, si contributio ipsorum (benevo- 
lentia dicta) mutuatio sola fuisset. Vcnun deciuio scpti- 




REOIH HCNHtCI'SBrriMI. 



370 



^* 



^ 






mo Deccmbris pcqnc-ntis'VVeatmonasterium recliit,ubifes- 
tiiiniiutiviUttis Domini cclcbravit. 

H»U(1 niulto i>09t regis in An^IiJiin retTltiun, misit ad 
Alplionsuin, filinni priino^nitum rerdiiijindi regis Nea- 
politaiii, duccm CalnbriEe, insjj^nc onlinis periscehdis ; ho- 
norcm quidcm aducc ipso pctitum, qui eum in oculis Ita- 
loriim eveherct : siquidom, an^ia Caroli exspectans, plu- 
riini Kstimabat amicitinm Angliie, utpote qux frfcnos am- 
Wrioni Caroli iiijioere [wssit. lUud insigne ab Alphonso 
masinii cum ct-'k-britLite et pompa receptum est; ut st>- 
let fiori in iis, t\iix existimationis gratia procurantur. 
Missuiii aiitem fuerat per Urswicum, in quern rex banc 
legationtrm cDiitiilit:, ut ei post nmltas legalinncs, lUide 
raliil lucri percipl potcrat, propter libcTalitatem ducis Al- 
phoasi, prajiuii loco csset. 

Sub hoc tcmpus rex rursusspiiitibus malignis obsideri 
etiiifestari coepit, per niagicam scilicet, et artes ciiriosas 
ducisaa; Margarctic; qua; abinferisevocant umbramRi- 
chnrdi ducis Eboraci, filiisecuiido-gcniti Rdwardi quarti, 
,t obambularet, ct regem vcxarct. Gemma ista (licet 
ulterina) splendidior tamen erat, oculosque fulgore ma- 
Is perstringeba), ct in dii^itis principitni majorum gesta- 
ta est, quam Lambertns Siinnt'llus : qiri])j)e quam non 
solum ducissa IJurgundias, sed ct icx Gallus, etiam et 
rex Scotiae in prctio babueiiint. In Simndlo certc pa- 
rum erat, uisi quod puer crat vcnustus, qucmque vesti- 
meuta sua regalia non dcdeccrtnt : verum adolescens iste 
(de quo nunc loqui occepinuis) tam vermtus orat, et ve- 
Uiti mercurialis, ut siniiU^m vix fere reperias; isque,qui, 
forte in scena partibus suis excidisset, eaa acuuiine pro- 
tii) prompte jini)i)Iere pnssit. Itaque cuin inter exem- 
pla ]),sfudoprincipuni, quEE vel recentibus, vel antiquis 
temporibus cxstitenint, hoc ipsiim emineat, narrationem 
certe jileniorein et accurntiorem meretnr ; etsi regis in- 
veterata consuotudo, res per obscuram liicem et partes 
divuKsaji et disjectas monstrandi^ banc rem tanta caligine 
involverit, ut ad bodiernum usque diem fere instar myste- 
rii se habeat. 

► Ducissa Margareta (quam regis amici Junonem appel- 
ibant, quia talis erat versus eum, quails fuit Juno ver- 
sus i^ueani} superos et Acheronla movendo in penuciem 



380 



niBTOlilA RKCN'l 



ejus) loco basw niiichinnnim simrum, quas c-oiUra regt-nfl 

cxtruebat. perpetuo omnibus viis ct modis ulebat, contiM 

nmbat, et spargebat faraam illain volitmit*in, nimirum Uin 

chardum ducem Eboiaci, filiuin secundo-genitum Kdwar-j 

di quarti, iiiiiiime ftiisse in turre Londiin-'iisi (prout (er&A 

batur) necatuni, sed vivum emissum : qiioiiiani carnificesj 

ilK, qui o|>eram suam prjestiterunt ad barbarum illud fa-i 

ciuus. postquain primogenitum trucidatum vidisscnt.bor-j 

tore et misericordia perculsi, Richardnin istum claTiicmi-] 

serunt sortein suam experturum. Hanc escam et Ulece^ 

brani uiidique projecit, credens hujus rei fiunjini et fideiu 

{una cum recente exeni]»lo Lanibciti Simnelli) aliqiian 

volucres forte aliquando tracturani, qute ean» captai'ent.1 

Alia quoque diligentia iisa est, iioji omnia caaui pemut-j 

tendo. Adhibuit enim occultos quoiidam auissanos (si-l 

miles TurciE ministris, qui pueronim tribiitumesigiuit)! 

qui adolesceutulos venustoset furmosos coiiquircrent, uri-l 

de Plantagenistas et duces Eboraci fffingeret. Tandeml 

vero iiicidit in quendam, in quo omnia, qus requiri vide-l 

bantur, concurrebant ad ducem Eboraci reprsesentandimuj 

Iste fuit Perkinus iUe Warbcckus, cujus facioora etl 

labores jam narrabimus. Frimo cnim fetos in uU-oque] 

bene couveniebat : secuiido, adokitccntulus erat oris c!o-| 

gantia, et corporis lineamentis, cum dignitate quadaail 

amabilis: atque insuper mores et gestus ejus tarn erantl 

vafri, et quasi veneftciis quibusdam obllti, tain ad miseri-l 

cordiam commovendiim, quam ad fidein imprimendam,! 

ut foseini cujusdani et incantationis loco essent iis, quil 

eum aut videbaiit aut audiebant : tertio, tarn egre^ml 

usque a pueritia erro fuerat, aut (ut rex eum appeDarel 

solebat) terrarum calcator^ ut difficile admodum esset ni-l 

dumcjus, aut parentes reperire. Neque etiam potuisseil 

aliquia, per diuturnam cum eo conversationem, aut fami-l 

Jiaritatem, plene conjicere aut dctegerc quis esset ; sulumi 

siquidera tarn crebro rautabat. Postremo contigerat eti- \ 

am res quaidam levis (a seriptore ejusdem temporis me- 1 

moriae tradita) quam tamen probabile est ud ca, qux pov- j 

tea gesta sunt, nonnihil attulisse, eisque tanquam ansam \ 

praebuiBBe; ea fuit, quod rex Edwardus quartus compa- I 

Usv hujus I'erkiui ftiisset. Quod sicut suspiciosum valde | 

^rwt iu rfige lascivo, quod in familia tam ignobili comt}a- J 




REGIS IIENRICI SBPTlSrt. 



381 



ter es^ne non t1»Vrgnarcliir, atque opinion(?ni ctiivis fBcile 
^Injicere iwternt, ('iMkhium sanguinis illcgifimi faimli»e 
Eborari Hliqvit<l in se habuissc ; ita (lit-et ilbul niininio f»- 
LBsct) occaaioncm saltern puero ininistrare potcnit (quod 
ttdticet subindc regis Edwnnii filius histricus, nut joco for- 
tosse filius vocarctur) cogitationcs talcs arripieudi ct fo- 
rvcndi. Tutorpui enini niillnm nactus est (lit Lanibertiis 
I Simiielhis) donee ad duciasam Margaretam venisset.quae 
;euni in oimilhus egrejcie instrnxit. 

Ad hmic igitur moduin hoec fabula j>eractn est. Fuit 
oppidunu» quidam in dvitate TiunmceuMi.qui ningistratii 
in eo oppido perfunctiis erat, cui nnnicn crat Joannes Os- 
beckus, Judseus ad fidem com*crsiis, qui inuxorem diixtt 
Catharinam de Faro ; ciijus negotiorum procui-atio em 
lraxit,ut ad tenipus Londini habitarent, temporibus Ed- 
wardi quarti. Hoc apatto filimn ex ea genuit; cuinquH 
in aula regis notua esset, rex aut pietate quadam motiiK, 
quod JludwiiHi^onversns esset : out jirivatn qumlnm iioti- 
tia adductus, eo honorc exun dignatiis est, ut filium ejus 
« fonte suaciperct, eumque Petnun noniinaret ; postea au- 
tem cum puer dclicatus et effceminatus fitisset, vulg-o vo- 
catus est, diminutivo nominis sui, Peterkinus aut PerlcJ- 
1U8. Etenim notnen Warbecki ei ex conjectiira tantum 
iinposituni erat,anteqiiani examlnntiones de eo negotio lia- 
bitiE fuisscnt. Attamen ita invaluerat nomen Warbecki, ut 
etiam post vei-um nomen ejus co^tura retineretur. Dum 
adhuc infanserntjparentcscumeoTurnacum rcTereisunt. 
Paulo posteommissusestcuidamex cogTiatissiiis, Joanni 
Stenbecko dicto, qui Antwerpia: habitabat, unde siepiuR 
Antworjiianiet Turnacum inter, et circa aliaFIandriieop- 
pidft cursitabat; ut plurimum cum Ang-Iis versntus, quo 
pactoctiamiing:uajn Anglicamadunguemcallebat. Tan- 
dem, paucis annis eltipsis, postquam inadolcscentem fonno- 
sura crevisact, aquodam ex diicissa; Marg-arette explorato- 
ribus ad earn deductua est. Qufc eum accurate tntuita, et 
cernens eum vultu et corpnre fortimam subtimem posse 
sustincrc ; ac siniul perspiciena eum ingenii acmuine et 
mo rum elegantia eminere, putabat se jam reperisse marmor 
(inoddani preticsum, ex quo imago ducis Eboraci exsculpt 
posset ; eumque apad se diu detinult, sed prorsus in oc- 



382 



msToarA iXEom 



culto. Quo tcmporls spatio multis secretis colloquiis euni 
instruxit. Primo quidera edoceus, (juoinodo pci'sonam 
principls aspectu ct gcstu imltaretur; atquequaliter ma- 
jestatem suani, cum sciisu taiiieii inrortunii Kui, tiwretur. 
Tuin vero diligentissime euin Informavit do omnibus cir- 
cumstantiis et notis particularibus, qu* ad ducein Ebo 
raci(cujus persona ei agenda esset,)ptTtuierent. Descnp- 
[ sit enim efligiem, fociem, et Ihicamentu corporis, regis et 
regiiiffi parentum sU{>r\mi ; etiam fratrum, et sororis ip- 
I tans, ct I'amulorum, ct alioruin, qui pueritife ejus pnccipue 
[afiiieruiit; una cum rebus multis, aliis vulgo notis, yHiis 
secretioribus, quje duci obtigeruut (et tales vidubuntur, 
quas puerlli captui et raemoria; inlieerere veriainiile enit) 
usque ad mortem Edwardi quarii. Addidit et partieu^ 
laria omnia, qufe a tempore mortis vc^ls itisccuta sunt, 
donee ipse et frater ejus in turrim couduai essent; tam 
cum libertate frueretur, quam postea cum in asylo d^fe- 
ret. Quod vero ad tempus deteiitionis sua; in turre et 
modom fratris sui necis, atque emissionis sua' ; satis sde- 
bat ilia omnia tarn elandestina fuisse,ut pauci admodum, 
quiecunque tandem ei confingere liberet, argutrre po^seut : 
itaque litjero prorsus niendacio se uti posse. Quaniobrem 
tersam Pcrkino, et probabilem earam reruia narratiouem 
contcxuit ; jubens ut ne hylum quidcm ab ca absccderet 
Conveiiit etiam inter cos, qualis adolescenti nitio red- 
dendo esset peregrinationum suariim; miscendo multa 
vera, et quaj alii altmide testari jwssiut, emu falsis, ad 
fidem faciendam; verum cavendo semper ut persona;, 
quam jam actunis csset, omnia congruerctit. lustituit 
eum insuper quomodo quiEstiones quasdain captiosas et 
tentantes, tie (piibus veiiaimilc esset alios cum uiten'oga- 
turoB, evitarcL Verum in hoc, euui uidulc piopria itn 
instar anguilla; lubrieum, et ad elabendum promptum re- 
pent, ut ingeuio ejus et dexteritati fat lie confideret ; 
ideoque minus in eolaboravit. Postremoanimos ei nwi- 
iiullisin prfesens praimiis, et iiigentibus in poetcrum pi-o- 
nussis, addidit : ante oculos illi proiwneiis opes ct gloriam 
Tegni, a res successissent; sin seeus evenisscnt, eertuist- 
.mum in sua aula refugium. Postquam eum documentis 
sub satis iiistructyin per.spexiss«t, cce|>it secuin cogitare, 




ItCGIS IIENRICI SnPTtMI. 



383 



a qua cceli pinga cometa iste sc pr'mio ostendere deberet, 
et quo tempore. Constituit Antem lioc fieri oportere ab 
horizonle Hibernia;. lUic enim hujusmodi meteorum 
polentem aiite^i einis«rat influxiini. Tempus nuteiu ap- 
parilionis maxirae opportunum fore, cum rex bello Gal- 
lico implicnretur. Hoc autt'm satis noverat, qulcquid a 
se prijfectum tsset, suspiciouibus obnoxiuiii futurura. 
Idcoque si Pcrkiims continuo e Flaudiia in Ilibcmiam 
pergeret, ipsa se ei rei immiscerc putaretur. Prieterea, 
tempus noiuhiin maturum erat, quod Tcg&s duo tunc de 
pace traclarent. Itaque circumrotabat ducissa, utqiie Ht 
omnes suspiciones toUeret, et metuena earn diutius apud 
se retinere (satis giiara, arcana brevis tevi plfnmwjue 
esse), clam cum misit in Lusitaniam cum dominn Brump- 
tona, Angia, quae illo tempore in Lusitaniam na^ngavit: 
una cum honiine lido ex famulitio proprio, qui facta 
ejus sedulo observaret ; iibi raorari eum voluit, donoc 
nova mandata ab ea acciperet. Interim nou omisit ea pa* 
rare et instrucre, quie advcntum ejus acceptiorcm, et 
magis prosperum reddercnt, non solum in regno Hiber- 
nia;, verum ctiam in aula Gallias. In Lusitahia cireiter 
amium unumnmnsit: quo tempore rex llenricus (ut jam 
dictum est) eomitia sua convocaverat, et bellum Gallis 
aperte iiidixerat. Jam itaque signum benevolum reg- 
narcj et cons tell atio advuiiisae visa est, sub qua Per- 
Jdnus oriri deberet. Itaque mandata a ducissa accepit, 
ut in Hiberniam, sine mora, proficlsecrctur, secmidum 
quod primo deatinaverat. In Hibernia ad urbcm de 
Corke appulit. PoEstquam iUiic veni&set (si quis propriie 
relationi et confcssioni, quani [jostea exhibuit, ercdere 
velit) Hiberni, turn satis splendide vestltum repericntes, 
ad cum unditpte frequenter convolarunt, ei imponentes, 
quod dux Clarentise esset, idem qui antea apud lUos mau- 
serat; et postea, mutata opinionc, quod filius esset UO- 
tbu» Ricbardi tertii ; jjostremo, banc etiam opinionem 
as]icrnati, eum pro certo Richarduin ducem Eboraci, 
iiliura seeundo-genilum Edwardi qunrti, esse volebaut, et 
affirmabaiit: se vero (aiebat) ista omnia (pro ririli) abne- 
ga«sCj et jusjuranduni tactis evau/fcliis obtuliase, quod 
ipse nihil tale essct : donee in fine, \-i quadam ad quirquid 
illi vellent agnoscetiduiu eum adegissent, unde jusserunt 



38« 



IIISTORIA IIKCNJ 



P 



eum boiio anin>o esse ct sine ntetii. S«l rcvcrn couv- 
pertum est quod ipse, stntini ab adventii suo in ilibcr- 
niani, pereoiiiiin ducis I'^boraccnsis in nc suscepissct, sibi- 
quc, quibiis potuiL modis, sucios et eoiijuratos adjunxisset : 
lideo ut literas expressas ad comites DcBmoiidia? et Kil- 
dariiB misent, petens ut iu aiL\i)i(uii .suiim properarent; 
quanim literaruni chai'ta; orlginalfs ndJiiic exstant. 

Circa idem tempus ducissa ad «e pellexerat iiniun ex 
senis regis interioribus (cai nomen erat Steplianus FrJ- 
onus) sccretariura regis pro lingua (jallica ; lioinincm in- 
dustrium, sed turbulentum et regi infensiim. Friomis Iste 
confiig^orat ad Carolum regeni Galluiii, soque in ejus fo- 
inulitinin iiisinuaverat sub ipsuni teiiipus,quo belluni inter 
reges aperte pullulare ctepiaset. At Carolus, postquatn.j 
de persona, et inceptis Perkiiii audusset (satis ex se*e J 
promptiis ad occasioiics quascuiique arripiendii^ in de-, 
trimentum reg-is Anglise ; atque a Friono iiistigatuSj.eti 
aiitca ducissEB Mai'garetfe artibus allectus), fitatini im.<if 
quendani Lucam, una cum Friono isto (dequp diximus). 
taiiquam legator ad Perkinum, qui eum de regis (!ar.ilu 
bono in eum animo certioreni facerent; quodque nuxili* 
ei abunde mittcre decreviaset, Eid recuperaniluiu Tfg-*j 
num suum c manibus Henrici, coronas An^se \mkr\ 
tons, et GalliEe hostis : imitans eum, ut ad se, iu 
mim Galliff, ^eniiet. Perkiniis m in ectio jam eolior- 
catum existimabatj eum a tanto rege, tam hoiiorifica lo^ 
gatione, accersitua esset: atque amieis. siiis in HilHrnia 
narrans, quomodo a fortuiia ipsavocatus esset, quaiitaque 
«pe ageret, continuo in Fraiiciam navigavit. C'um ad 
aulam regis Galli pervenisset, rex inagno cwrw honore eum 
cxcepit, eumqiie salutavit et appellavit per nomcn ducis 
Eboracensis, hospitium et alia ei assignaii<t, cpiie iiingruiiii 
prineipem decerent. Etiam, quo niagis ad priiiei]»is 
magui iniitationem accederet, sateUitium ei eirciuidedit, 
eujns dominus Congressallus eratprsefectus. Aulici etiam 
(Hcet, apud Gallos, ludos facere in proclivi non sit) ad rt- 
gis nutum se componebant ; satis gnari ratioiies status 
Bh eft parte stare. Eodem quoque tempore noimulli ex 
Anglia viri primarii ad Pcrkinum profw-ti sunt, Geor- 
ghis Nevillus, Joliannes Taylerus, equites aurati; et cir-| 
citer centum alii: et inter caeteros Frionus iste : qui for 



REGIS HBNRICI SEPTIMI. 



ZS5 



turns Pt^rkini se totum tradidit, ct tunc, et diu post: et 
revera ei fnit pnecipuus consiliarius, ct ad omnin instru- 
nientum bene cfficax. Wrum hsx omnia ox parte regis 
Gain nrtificiose tantum facta sunt, quo facilius Henricum 
flj pacem Hecteret. Itaque a prinio usque thuris grano, 
su|>ei' flltare pncis apud Bononiam incenso, Perkiuus ve- 
luti fumo abactus est : attamen eum regi Henvico in 
ma.nus tradore Carolus rtnueba.t (licet ah eo de hoc iu- 
ter]»ellatus) Iionoris sui jjjratia, sed eum Uberum diniisit. 
Etiam, ex sua jiarte, Perfdnus disccssum siiura accelera- 
vit, veritus re siibito et occulto interciperetur. Itaque in 
Flandrinni ad diicissani Burguiidife properavit, narrajis 
se variis fortune fluctibus jactatum, ad ejus aulani, veluti 
portum securmn, eonfugisse ; dissimulans prorsus, se un- 
quam aniea illi,c mansisse, sed tanquam jam primum se co 
recepisset. Nee minus, ex altera parte, duciss;i ipsa, tan- 
tjnam rem novam, et miram, ejns adventum videri voluit ; 
aprincipio, egregiacum simvdatione, verba injicicns. quod 
«docta fiiidset, et prudentior facta, ab exemplo Lamberti 
Simnelli, ne merces adulterinas reciperet ; licet (ut aicbat) 
etiam de illo ipso Lamberto Simncllo.ei nou plane adhuc 
coiutiterit. Prsetendebat autem (veruiu hoc semper fuit 
astantibus aliis) se contendere, ut Perkininu interroga- 
tioiubus satis captiosis tciitaret, et iniplicaret, ut experi- 
rctur num verus dux Eboraci fiiissct ; verum quando re- 
sponsis suis sibi mognoperc satisfactum fuissc aMrmaret, 
turn vero se quasi attonitam. ct in ecstasim raptaui finge- 
bat, propter rairabilem adoleseentis e periculis emersio- 
nem ; eum ainplexa, ac si e morte in vitam rediisset : atque 
arguraentata, Deum, qui raodia tarn mins eum ab interitu 
eripuissct, simiJ reservaie eum constituisBc ad prospcra 
fortuDfe, et magnum aliquod facinus. Quod vero ad ejus 
e Francia diraissionem, nolebat earn interjirelari, ac si 
fraudesPerkini Gulhs suboluisstnt, aut propter neglectum 
aliquem ; sed contra, hoc pro signo certo astruebat, eum 
pro viro aliquo niagno habitum fuissc; qnoniam causae 
ejus destitutio, et desertio, revera tiuiti erat, ut si quia 
recte animadvertat, pacem confecissot : immolando scilicet 
principis innocentis ct calauiitosi fortunas, utilitati et am- 
bitioni duorum potcntium monarcharum. Neque sibi 
PerkiDUS ipse dc^iit, aut majestate et comitate quadam 
VOL. IX. C C 



3M niSTOBIA REONI ^^^^^^B 

regia ; aut proraptb et appositis rcuponsb ; out se benig^J 
num ct ffratiosuni prajbi'iulo favoreim ejus ainhieutibus; I 
aut indi^atioiie i?t vilipendio ciuodain niodesto versus cos^l 
qui <ie veritate rerum suarum subtlubitari; videbatitur ; I 
sed in omnibus mirabiliter »c gcssit. Ito ut, non soluini 
npud emincntiores constantcr crutlitum sit, eum verumi 
fuissc ducem Richartlum : quin et ipse, ex diutuma t;tl 
assidua simulatioue, ut meiulacium iifepius iiumindn, rRr-l 
8U8 fere est in bnbitum ejus rei, (piiim siinuliibat ; quoal 
quae fingerct simul et crwli^ret. Ducissa, ij^itur, tanquiunl 
in re explorata, honorlbus plurimis Perkinum cumulavit; I 
euro perpctuo nejioU-m siuim cotnpcUans. tiqUe tribueitt I 
titulum ilium delicatuni alba; rosBe An^lijc. ct ad cnrprria I 
^us custodiam satellites ei assignavit, ad numcrum tri- 1 
pinta hominum, cum bijwnnibus, tunids varicgatis ex\ 
pur[)ut-co et c^ndeo indutos. Aulici quoquc uiuverstil 
et ffeneraliter tatn Flandri, quam peregrini, eum magnol 
honore prosequebantur. .1 

Hffic nova, veluti I'ulgura ct tonitrua, in Ang-liitm pei»l 
venerunt, ducem scilicet Eboraci pro certo vivere. UttM 
men autcm Perkiui eo tempore incog^nitum fuit; sed 
rumores de duoo Eboraci faiituiii vojitarunt; cum in Hi- 
bernia iiji^nitum, in Gallia vemuidatum, iatnque in Flandri^ 
receptum et in inagno bonore esse. Ruraores isti plurW 
mum prasvalebaiit : apud noiinullos quidem prttpter ma- 
levolciiiiam ; a]iud oliois prrpter ambitionem ; apud ali— 
quas propter leiitatem.et rerum no varum studi urn ; apud 
paucos fortassp propter conscientiam, et credulitatcm; 
apud plurimos autem propter inibedllitatcm judicii ; et 
apiid hand paucos propter obsequlum erga \-iros quosdtnL- 
primarios, qui his riimoribus in secreto favebant, cosque- 
alebant. Neque magno post iiifccrvallo, secuta sunt hos 
nimores rerum novarum murmura rt scaiidala contn 
rogem et regimen smim; qua; infamiam ei inurcbant, 
quod magnus esset exactor, et nobiles regni deprimeret. 
Amissio Britanniie, et pax cum Gallis fiw-ta, ncutiquam 
silentio prsBtennissa. Sed ante omnia iiijuriam urgel«int, 
qua rex regiiiam suum afHciebat. quod in ejus jure non 
regnaret. Diocbant igitur, Deum jam tandem ramun 
maaculum fnmilia; Eboracensia in Uiecm produxissc, qui 
preoario regnatunia non esset, utcunqne rex uxorera^uiM 




REGIS HBNRICI SEPTlMI. 



3S7 



miscram regno spoliuret. Nihiloniinos (ut fieri solet in 
lis, quffi ai>ml vulgiis fidem obtinent, qiiteque illi Ubenter 
audiunt) famse istfe ita invalesccbant, ut auctores inter 
raultitudincm loquentium caput conderent ; similes herbis 
quibustlam serpentibxis, quae radicem certain non Iiabent ; 
aut vestif^iis uU.ro citroque iinprt'ssisj qua? seqiii iioii licet 
Sed pnulo post maligni isti liumores in ulcus confltixe- 
rant, atque occiilto in viris aliquibus magna; dignitatis, 
veluti iti partibu3 nobilibus, stdes reperenint. Quorum 
prfficipui crant GiiUclmus Stanlelus hospitii regii came- 
rarius ; dominus Fitzwalterus ; Simon Mountfortua, 
Thomas Thwaitus, equites aurati ; cum aliis. Hi in oc- 
culto conjurarunt. promittentes ae ducis Richard! titulum 
promotiiros. Nihilominus nemo conjuratorum aperte for- 
tunas siias periculo objecit, prteter duos; nemj>e Roliertum 
Cliffbrdum equitem auratum, et Gulielmum Barlcium, 
qui duo in Flandriam trnjecerunt, missi a conjuratis in 
Anglia, ut veritatem earum rerum, qute in Flandria agi- 
tata sunt, diligenter inqnirerent et explorarent ; una 
cum bona pecuniaa summa, sed sub conditione, ne earn 
distraherent, nisi illn, qua: ferebantur, vera esse, et sine 
fticoj perspicerent. Adventus Roberti CliHbrdi, quod ex 
ma^a familia oriundua, et tiima celebratus esset, gratus 
supra modum ducissae erat. Qua; jiostquam cum eo col- 
locuta«8SCt, eum in conspectum Perkini adduxit, cwm quo 
sermones crebro conseruit : adeo ut in fine (sive a ducissa 
adductus, ut conatibus auis faveret; sive a Pcrkino, ut 
fttbulfe crederet) rescripsit in Angliara, Be personam ducis 
Eboraei Kque nosse, ac suani propriami atque proculdubio 
adolescentem istum verum esse dueem. Hoc modo fac- 
tum est, ut omnia liie in Anglia ad dcfectionem et sedi- 
tionem spectarent ; et coiijuratio foveri ccepit mutuo 
tractatu inter Flandriam et Ang-liam. 

Hex, ex sua parte, non dormiebat ; verum arma sumere, 
aut copies cogere, adhuc intempestiv-umputabat; ne rae- 
tum proderet, aut idolo isti cultum nimium exhiberet, 
Attamen portus regni clausit, vel saltern miuistros prajfo- 
cSt, qui commeantes ultro citroque observarent, et suspec- 
tos examini subjicerent. Quoad reliqua vero, fraudem 
ftaude propellere elegit. Duo auteni erant, quaj animo 
(testindturat. LJnum, ut imposturam Perkini omnium octi^ 

cc2 



388 



HISTORIA REOKi: 



lis subjitx'i'et : altenmi, ut conjiirattis inter sc conimiite^H 
rrt. Ad iiinpo^ttiramcoimiicijndam. dua^tantummodopa^^l 
tebaiit vi«, prima, ut liquido opporeret, tliHrt'in Eborocjfl 
revcro truridatnni fui^e : ailcra ut sive mortii u? esstt, stve^f 
vivus, Perkinum utcunque impostorem esse omnibus cun-H 
staret. Quantum ad priniam ita seres Iiabehut. Quatit^f 
or tantiuu eraiit testes, qui exnotitiaproprinde iiece(tu>^| 
cis Eboraci atfiniiare atiquid poternnt; ii ersnt Jacobiu^f 
Tirrellus, qui a rcge Kichardo mandata de ea re accepfr^f 
rat; Josunes Dightouus, et Milo Forreslus, servi TirreU^H 
carnifices ipsi : et capellanua turris Londiufrms, qui eo^H 
sepelivit. Ex quibus quatuor, Milo et sacerdoa jam iuon>^| 
tui erant. In vivis autem aiipererant solum TirreUus et^| 
DigbtonuH. llos duos in turre incarceian Jussit rex, et^| 
sti'icte cxaininari de nece priiicipum illorum imiocentiunk^| 
Qui duo confesslonem cxhibebatit (ut rex ipse pubUcAp^f 
bat) liGT omnia consentientem in hane sententiani : niii^'>^| 
nun, regem lUcbardum prinio mandata dcdisse Bracken- ^| 
burio, locum-tenenti turris Londinensis, ut principe-s iif^| 
terScerct^ eum autcm munus illud recu3as:jc : itaquc Ri>^| 
cbardam simtlia mandata Jacobo Tirrello renovasse; nem-^| 
pe ut claves turris a locum-tenente reciperet, in uoamH 
noctcm, ad obeunda regis juasa apecialia : TirreUuni i|n~H 
tur noctu se ad turrim contulisse, una cum duobus servis^l 
prfeuominatis, quos nd facinus delegerat: 'I'irrellum ipsuni^l 
in imo graduum mansisse, et servi^ suis negotium coDk-^| 
misissc, ut illi homicitUum patrarent: illos autem in lecto 
dccumbentcs principes sufibcasse; quo facto, dominura su— 
um vocasse ut coipora uiortuorum nuda, quie idcirco ex — 
posuerant, videret : postea ^ero, principes iu teiTom de— 
fossos sub gradibus fuLsse, et acervum lapidumiu fossoiu^^ 
injectum : quando veroad liichnrdum regem Tirrellus rei^| 
tulisset mandatum suum jam pernt-tum esse, eum maguas- 
eidem gratias ogisse, locum solummodo sepultuiie eoruni 
improbasse, quml vilis nimium easct, cum e rcge nati cs- 
sent : undo nocte alia, ex mandato rpj^.4,per eapellanum 
turris corpora eorum translata fuisse, et alio loco sepulta; 
qui (per mortem sacerdotis pauIo post dcfuiicti) penitus 
incognitiis esset. Ilanc examinationum earum ftiisse sum- 
luaui bi vulgus puUicatum est. Rex tanicn Hcnricus, ip 
sarum e-xaminationum et confessionum luce, iu nuUb auis 




HEGIS KEXniCl SEPTllEt. 



389 



declarationibus, quas enlidit . iisus est : xmde probabilc est, 
eas negotium reli^ubse obscumm et parplc,\um. Qujin- 
tum vero ad Jacobum Tirrellum, ei cupiit paulo post ab- 
scissum est, in turre ipsa, propter ^Jia \xsx inajestatis eri- 
mina. .fonnnes autetn Dl^litoniis (qui, ut vi(]obatm',ad 
regis votumoptimelocuttis est) stadm liber dimissusest;^ 
atquc hujus tradttionis evulganda? principale erat orga- 
num. Itaque quanto hoc priiis testimonium et probati- 
onis gemis magis nudum et jejunum apparebat, tanto mo- 
jorem adliibuit ri'x dili^ntiam in posieriore enucleando; 
de vita scilicet et vestigiis Pcrkiiii. Ad hunc finem in di- 
versas partes, prtecipue aiitera in Flatidriam, nonnuUos se- 
erctos ct industries exploratores misit ; alios quasi ad Per- 
kinum confugisacnt, eiqiie adhicrere constituissent: alios 
autcm, sub variis aliis pnetestihus : qui omnea speciales 
quasquecircuinstantiaseteventusrimarentur,circaPerkim 
parentCB, natalia, personam, peregrinationes; utverbotU- 
camas,quidlariiiniconficcrent ejus vitre et factorum. IIos 
exploratores siios liberaliter pecuniis instnixit, ut Iiomines, 
qui notitiam hujusmodi reriim haberent, ad se traherent, 
cosquc rcmunerarentur; dans etiam eis in mandatis, ut 
quae repcrcrant sibi subinde significarent, et nihilominus 
in inqoisitioiie pergerent. Et perpetuo evocante alJum 
alio niineio, novos bomines adjunxit ubi negotii ratio hoc 
postulalMit. AHos aufem emisit cum interioribus maada- 
tis, c1 claiiore consOiorum suorum participatioiie, qui in 
rebus, queis interruptionera et dissipationem inceptorum 
Perkini struebat, operam navarent. His comniissum est, 
ut se in familiaritatem eorum, qui a partibus Perkini sta- 
bant in Flandria, penitus insinuarent; eoque modo ex- 
piscarentur, quos jam sodos et conadioruni participes illi 
abi ascivissent, tarn hie in Anglia, quain f'oras, et quous- 
que singTiIi eorum de se fidem aut pignus dedissent; 
quosque insuper tentare ct aUJcere in animo haberent. 
Neque de personis tantummodo, ut inquirerent, scd etiam 
de actionihus, spe, et machinamentis Perkini et eonjura- 
toruni, quantum fieri posset, se informareni:. Hi explo- 
ratores, pro fidelioribus liabiti (aut saltern ex his aliqiu), 
secretiora mandata receperunt, utprindpales Perkini ami- 
cos et servos occulte ab eo abalienarent et averterent ; 



990 IIISTORIA REGNl ^^^^^^1 

proponendo et intunaiido cis, quani futili ct debili res ejus 
niterentur fundamcnto, et quam pruilenteet [mtente iruiii 
rege illis res essent, eosque regi I'KciHiciliai'enl, veiiia jiro- 
missa, neciion ])raeiiuis, prout merereiitur. Ante alios au- 
Item omnes ut coiistnntiam Uoberti Cliffonli invadercnt 
[ et subruereiit, cumque ad regis partes, si possent, tralic- 
[rent; cum ille v\t iiitima arcanoriun a<lver&ae partis opti- 
[me uouiiet; quique ai eas purtcs de^ruUset, reliquos maxi- 
I tue dcterrere et mutuis suspicioiiibus iiiiplere poRset. 
I Mirum etium quiddam traditur, regetn nimirum.sylva 
immani saspicioiium ciicumdatmn et iiivolutiim, iie(|ue 
cui fidem liaberet satis ccrtum, euro confcssoribiis et ea- 
pellanis coinpliirium vironim primariorum secreto egjsse, 
Ut ex iis de consiliis adversariorum siiorum cdoccrctur : 
qiiinetiam, quo exploratorihuii suid traiismarini.^plu8 IJdei 
apud esteros conciUMret, rog^niti^piu!) jussksf^illosipsos. 
exploratorcs inter cEeteros suos hostes, pro more illis tern- 
poribus ii>itato, in templo divi Pauli nominatiiii (litis Uc- 
voveri. Isti autcm utriusque generis esploratores otliciu. 
suotam diligeiiterperfiinctisunt, ut rex Perkiui, licet vivi, 
anatomiam jam reciperet, et simul de pluriniis \n j\uglia 
conjuratis bene informatiis esset, atque alia insuper inyfr- 
teria ei essent revelata, Robertus aiitem Cliffbrdux im- 
primis in regis partes attractus fuit; atque ad res regis 
promovendns jam fuctus est minister industrius et ufHeio- 
sus. Ues igitur (diligentife suse proventum largum metcns. 
et de plurimis rebus, quas eum scire iiitercrat, ampliter 
informatus) primo per universum regimm rclationes dc 
impostura et prsBStigiis Perkiiii, cum omnibus, quie eo 
spectabant, fuse satis et plene divulgavit et spareit Hoc 
Eiutcm fecit non per edictum (quaodoquidem examiiiatio 
nes iiondum easent perfectie, ideoqiie magis et miniu rc- 
dpere possent), sed per faraas aulicas, quo; ut plurirnum 
altius penetrant quara edicta typis excusa. Tcmpcsti- 
vum quoqiie jam putavit, legationem in Flandriam mit- 
tere ad arclii-ducem Philippum ; cum eo acturam, ul Per- 
kmi causam desereret, ipsumque e territoriis suis dimit- 
tere vellet. In hac legatione usus est Hex opera Ed vvardi 
Poyningi cqiiitis aurati; et Gulielmi Warhami equJtis 
itidem aurati et juris canonici, doctoris. Archi-ilux 



I 
I 




HBGIS HENRICI SBPTIMI. 391 

turn in minore ostate erat et a consiliariis suis regebatur; 
in quorum prsesentia legati mandata sua declararunt, et 
Warhamus in hunc modum locutus fertur. 

" DOMINI MEI ; 

" Rex noster asgre admodum fert, quod, cum AngUa 
et ducatus vester Burgundiffi habiti sunt tamdiu instar 
mariti et uxoris, jam regio ista vestra veluti scena facta 
sit, super quam vilis prsestigiator partes regis Anglise age- 
ret ; non solum ad celsitudinis suae molestiam et dedecus, 
Venim etiam in contumeliam et opprobrium quotquot 
sunt regum et principum. Adulteratio imaginis regis 
alicujus in moneta sua capitale omnium legum consensu 
judicatur : verum regis vivi imaginem in persona sua ad- 
ulterare, super omnia impostnrarum crimina merito pal- 
mam fert; nisi forte excipi debeat impostura Mahometi 
^cujus ant Antichristi, qui majestatem divinam simula^ 
runt Rex dominus noster, meiiora de concilio hoc gra- 
visaimo ominatur, quam ut credere possit, aliquem ex vo- 
bis hac febula captum esse (etsi fortasse passio alicujus 
persome particularis vos aliquatenus inflectere possit) res 
ipsa per se tam est incredibilis. Ut testinibnia omittam 
de morte ducis Richardi, quas rex instrumentis authenticia 
descripta habet (quoniam ea in potestate regis propria 
esse quispiam putare possit), res ipsa pro se loquatur: 
ratioRt enim et argumentis nemo imperat. An fieri 
^se creditis, ut Rjchardus tertius animam suam dam- 
mtee et nomen suum maculare tam nefando homiddio 
vrflet, absque tamen ullo rerum suarum in melius pro- 
fectu ? Aut etiam existimare potestis, homines sanguina- 
rios (qui camifices ei erant) in medio facinoris ad miseri- 
cordiam conversos? Cum contra in feris ipsis,nec minus 
ih hominibus ferinse naturae, primus sangumis gustus eos 
magis in furorem agere et rabiosos reddere soleat ? An 
nesdtis tyrannomm ministros cruentos ad hujusmodi sce- 
lera perpetranda veluti cum laqueis in collo semper mis- 
sois ? adeo ut si mandata non perfecerint, certte morti ad- 
dicti sint : et putatis hosce sceleratos vitae proprise peri- 
cuTo alienam salutem redimere voluisse ? Verum esto ut 
duci pepercerint, ubi gentium eiun exponerent? numnam 
in plateas Londini hnmitterent, ut vigiles salicet eum 



892 UISXOIUA HEGNI ^^^^ 

kprelieiidL-reut, ct comm aliquo ex ju&ticiariis. pacis cdsto 
I rent, tinde omiiia, qua; egerant, per exaininatioiiem pro^ 
[ clerentur? An autcin s«creto cum sen-arent? Atqui hoc 
[ certeniultae curie, sumptus, et nssldui periculi res iuisset. 
I Verum (doiuini raei) in re iion dubta argumeutis utor 
lion iieeessarns. Rex prutlentiit odco abundaf, necnon 
iiraicis Hdelibus in paitibus extcris, ut jam ducem Perki- 
nuin etiam a cunabulis peruovciit. £t qtioniani uiagnus 
pvofecto est princeps, si apud vos invcniatur aliquis poeta 
idoneiis, ineniorias l-i syppeditare possjt ad ^itani fjus 
COiiscribendani; iiitroduceiido eum, velnti parallelum 
' Laniberto Siinnello, nunc uni ex regis acclpitrariis. Qua- 
' mobrem (ut nil njiud doiniiiationes vestras dissimulem), 
omneni adniirationcm certe superat, ducissam Margare- 
tam (ignoscite, obsecro, si cam nonuneDi, cujus in regem 
odii nulla eat causa, nvillus finis) jam scuiorem state, qua 
mtilieretj alisB a puerperiis cessaie solent, dua ejusmodi 
nionstra peperisse ; non novem aut decern mcnsinm, sed 
annoiuni conipiurium partus, Cimiquc aliffi raatres na- 
tiu'ales infantes pariant inlfirmos, qmijue seipsos attollere* 
et juvare ncqueant ; ilia contra adole&centes proceros pa<( 
riatj qui non multo postquam in luccm prodierint cunb 
regibus poteutibus piccliari possint. Donuni weij aolU 
libenter Iiuic parti immoror. Utinarn tandem ducissa 111% 
gUittafe siH in oiiimum induceret gaudia,qu» Deusooi^ 
nipotens nianu benlgna ei ponigit, intuendo a^tem 
am tanto in honore regnantem, et tarn nuroerosa 
rcffla beatam^ ouam (si ei placeret) possit. ilia pro p 
^mductre. Regia certe postulatum, archi-dud et dor 
minationibus vestris jam a nobis cxhibendum, possit tal 
esse ; ut, secuti regis CaroU esemplum, qui janiprlde 
eum abegit, ncbulonem istum e territoriis vestris eB 
narevelitis: verum quoniam rex majus exspectarc merit 
possit a fccderato antique, quam ab hoate nupcr rccoiKH 
liato, petit a vobis, ut eum in manus auas tradatis ; pr»- 
scrtim cum piratte ct impostores hiijus generis pro com- 
munibus generis Kumani hostibus haberi debeant, nee j 
ris gentium priesidio inniti possint." 

Post nonnihil temporis, ad deliberandum interposituni; 
legati hoc breve responsum tulcnmt. 

" Archi-ducem, iu Henrici giutiam, nullatenus duci, 
Eboraci pra;tenso auxilia aut favoreui pnestiturum, sod 



I 



REGIS HEKRICI SEFTlMf, 



393 



in omnibus nmiritiam, quiB ei cum rege erat, consen-atu* 
rum. Qualcnus ycyo od ducissam dotariam, illam in tcr- 
ris dotis sum pleiiam habere potestatem : ideoque in ma- 
iiu nrchi-diicis nun e&so, quo minus re ^ua pro arbittio 
suo utatur^ earn imijedire." 

Rex, post reditum le/^atorum, nouiiquaiii sibi hoc I'e- 
sponso Mtisfactum esse judicnvit. Satis cnini scieljat, do- 
tem niatrimonjalcm nihil quorl absotuti imperii esset 
(quale est copianun administratio) sccmn transferre. 
Quill et leffati disertis verbis ci retuk-runt, duci-ssnm in 
ccaieilio archi-ducis niaj^na auctoritate poUere : et quod 
utcunquf Htflii-dux ad res Pcikiiii connivere tantum si- 
mubiTL-t, sL'ci-cto taui(.'n ejusdem inoepta promoreret. 
Itoquc (jNiilim animum exjilw*; cupiciis, partim rationi- 
bus poiiticis inductus) statim Bui-ffundos omnea e rcgnia 
suis pxulare jussit, tani honunes, quam merces ipsorum; 
niandaiis subditis suis (et norainatim mercatoribus. nilgo 
vocatis adventnrariis) qui Antveqiia! residebant, ut sta- 
tim dommii redirent : emporium (q»iod plenmque pan- 
nes iVuglicos sequebotur) Caletum transferens; omne 
ctinm commercium in futurum cum Burgundis interdi- 
cttis. Hoc rex f'aciebat, partiifl ut nUiil honore suo in- 
dignum fieri permitteret ; qui baud parum perstringi 
posset, 51 quis ad cororiam Anglia; priptensor eum ei tam 
pra^iinquo lacesseret : atque interim ipse cum natione, in 
qua prjetensor ille se ostentaret. anucitiam non internim- 
pBPet. Sefi *imul prudcntissimo consilio secum reputa- 
bat, ^ubditos Flandriae tanta lucra ex commerdo Anglo- 
rum percipere, ut, eo interdicto publicato, cito tecdio re- 
rum Pcrkini affici possint : quodque tumultus Flandriai 
tam recentes et graves ftiissent, ut principi populum ir- 
ritare intempcstivum esset. Nihilominus, archidux, qua- 
si per talionem qnandam. Anglos etiam e Flandrio ex- 
ulare jussit : in quo, si quis rem rectc introspiciat, solum- 
modo actum agebat- 

Rex bene jam et (.'erto informatus, quod spcs Perldni 
magtK a (*onjiu-atis intra Angliam, quam ab armis trans- 
marinis, penderent, jiubcabut rcmcdium mali eo optime 
applicari, ubi fotnes murbi t-iat ; itaque coDsultissimum 
cxistimavit in judicium adducere prjEcipuos aliquos ex 
oonjuratis iuAnglia; undc ct malignos humorcs in An- 



S04 



UISTORIA REGNI 



glia expurgaret, et spes in Flaiidria ebullientes red- 
deret tepidiores. Jiissit itjiquc appreliendi (etMlem qua-i 
si temporis ninmpnto) Jnannem Hntcltffiim, dominura 
Fitzw^nim, Simoiiem Mountfoitnm, Thomam Tliwai- , 
turn, equitcs aurntos ; Gnlielniuni Daiiljeneium, Robei^i 
turn Ratcliffijin, Thomatn Cre^senorum, et Thomam 
Astwodum. Hi omnci;, ]s£sx majcstatis impetiti, con-i 
Ticti, et damnati; quod Perkino ndhssisscnt eiquc uu!c-< 
ilia polliciti cssent. Ex his, domiiius Fitzuaterus Cale-! 
turn transvectus est, ibique arct* custoditiis, spe etiain 
viue ei facta, donee paulo past (aut im]»atiens custodiie, 
aut astu proditusj cum custode suo dc fugaeg:i3.sct, umle 
statim decollatiis est. At Simoni Mountforto, Roherto , 
RatclifFo, et Gulielmo Da\d)€iieio, immediate post senten- 1 
tiam in eos prolatam, capita abscdssa sunt. Ceteris gra- , 
tifl facta est, lam clerieiti, quani laicis ; inter qnns futv 
runt duo fratres Doniinicani ; nemon GulJehnus Worslei- 
us ecclesiE D. PauJi decanus: clerici autcni examinatio- 
Jttem quidem sui>icrunt, aed in judicium publicum adduo 
ti non fuerunt. ' 

C'amerarius liospitii regii lllo sane temiJOrc intactus 
perraansit ; sive quod rex humoies varios simul niovere 
metuerit, more mcdicorum prudentium, qui eaput aid- , 
mo loco expurgant ; sive quod Cliffordus (ex cujus Uteris 
plurima de conjiuatis I'ex didicerat) banc partem in ad- 
ventum suum, ut rem maximi itieriti, reservarat; r^ 
tamen interim significans. suspicari sc aliqnos ex poten- 
tioribus huic coujurationi nomina dedisse; dcqua rere- 
gi coram satisfacere in animo haberet. 

lu vigiJta omnium sanctorum, decimo autem regis an- 
no, filius regis secnndo-genitus, Henricus, dux Ehoraci 
creatus est ; et simtd, tarn dux ipse, quani alii complures 
nobiles, equites aurati, et generosi eminentiores, in ordi- 
nem equitum de Bahioo, pro ritu usitato, cooptati sunt. 
Crasrino Epipbania;, rex a palatio suo Westmonasterii 
(ubi festmn Nadiitatis Domini celebraverat) ad turrim 
Londinensem se contulit ; hoc fecit, §imul ac audtsiiet 
CliflEbrdum (in cujus sinu aut capsula plurima Perkini 
arcana reposita erant) in Angliam appuKsse. Maaiio 
autem regis apud turrim eo consalio deiecta est, ut ei 
Cliifordus ullos ex potentioribuaj-iiociisaret, possint lUi 
sine suspicione, aut strepitu, aut nwndjitishucilluc mitten- 1 



REGIS H£NR1CI SEPTIMl. 896 

dig, statim comprehend! ; cum tam palatium, quam car- 
eer, unica muri cinctura clauderentur. Post diem unum 
aut altenim elapsum, convocavit concilium secretum, et 
electum, atque Clifibrdum ad conspectum suum admisit: 
qui primo pedibus regis advolutus, humillime ejus veniam 
et gratiam imploravit ; quam rex ei tunc non gravate 
conce^'sit, etsi occulto antea securitut^m de vita sua acce- 
pisset. Turn jussus, ut quae sciret referret, inter com- 
plures alios (ex motu proprio, neutiquani interrogatus) 
Gulielmum Stanleium camerarium impetivit. 

Rex ad nomen hujus viri prEcuobilis visus est obstupes- 
cere, ac si de prodigio aliquo miro ac formidabili nuncium 
accepisset. Fierine posse, ut vir, qui eum tanto ofHcio 
obligasset, quale fuit, vitam ejus servasse, et coronam ca^ 
piti imposuisse ; vir, qui tam splendida et copiosa fortu- 
oa frueretur, favore ejus tam opibus, quam honoribuB, 
^ctus ; vir, qui etiam tam propinquo afiinitatis gradu 
devinctus esset, cum frater ejus germanus matri regis 
matrimouio junctus esset ; denique vir^ cujus fidei rex 
personam suam commiserat, eum constituendo camera- 
pnm suum ; ut vir iste, adhuc apud regem gratia flo- 
rens, nee ullo modo gravatus, nee etiam metu aliquo per- 
culsus, sibi infidus esset ? Cliffordus jussus est, ut iterum 
atque iterum capita accusatiouis suae adversus Stanleium 
rocppseret ; admonitus subinde, ut in re tam incredibili, 
et quae tantum virum iinpeteret, yeritati^ limites nullo 
Iliodo excederet. At rex, videns moderationem et con- 
stantiam ejus in iis quae afHrmabat asserendis, absque h8&- 
c^tatione aliqua aut vacillatione, et cum iis protestationi- 
bus quae decebant ; cum etiam testimonium suum vitse 
f^animae suie periculo se defeusurum recipiebat, eum se- 
laQVeri jussit ; et multum prius que^tus de fortuna sua 
^ud concilium, mandavit, ut Stanleius in cubiculo ejus 
prt^iio, intra turrim quadratam, ubi prius manserat, cus- 
todiretur. Die autem sequente examinatus est Stanlei- 
m a cpnciliariis. In examinatione sua, nihil fere eoruno, 
q^se objiciebantur, uegavit, neque delictum suum mag^ 
aopere e^cusare aut extenuare conatus e^. Ita ut (baud 
E^tis prudenter) dum culpam suam elevare speraret in- 
genue confitendo, ita ren^ 'm liquido pooebdt, ut ad con.- 
^eiipQjitiQnen) &\ma sufpceret. Opinio erat» eum noulfiuni 



806 !1I8T0I«A IlEGSI ^B 

superioribus mentis suis confisnm, ntqucintercessioui ftti" 

tns ejus. Verum iis atljumcntis piajpontlerabant com- 

plurn, quae contra eum faeiebant, ct in regis ingenio et 

animo pricdominabanttir. Primo ineritoriini ejus exsu- 

pernntia : etenim realms graia est nieritoriim mediocri- 

tas, quibus prasmia paria esse possint. Deiride, appre- 

bensio potentise ejus ; subiit euiin regein ea cogitatio, al) 

eodem, qui ipsuni extulisset, periaiUim sibi iinmiiicre, ne 

rursus dejiceretur. Tertio, confiscationis ma^JE exspcc- 

tatio ; etenim omnium regis subditorum Stanleius erat 

ditisflimus ; quod postea patuit, inveutis in eastello suo 

t]e Holt quatb-aginta millibus nmrcarum in pecnuiis -'^'■(^fl 

natis, et ^asis aureis et argenteis, prajter j(»cal!a, supt* lleS^ 

tilem lautani, pecoinni greges ct amieiita, ct alia bona 

mobilia, ingenti copia. Quod vero ad reditus ejus atti- 

net in terns et feudis, illiad trin millia libjariuti, antiqui 

census, annuatim ascendebant ; pro ratione temponim 

"WoTum, res mira, et fere inaudita. Postremo temj 

^'^sius conditio ; si enim rex a metii, quoad statura pr 

■'Jrium, plane imiuunis fuisset^ verisimile est regem Star. , 

^fcfo vita; gratiam ftiissL* iacturum : verimi impcndente tam 

''ritrocis rebellionts tempestate, securitnti su!B consulere 

tiiccesse habuit. Itaque post sex hebdomadarum spati- 

' win elapsum (quam moram rex honorifice intei 

tam ut firatrls intereessioni spatium daret, quam ut pah 

fieret, se non sine conflictu quodam animi ad hoc cor 

pulsum). altK proditionls condemnatus est, et statim 

decapitatuB. 

Attamen uaque ad hodiemum diem incerlffi memorii 
est, tam crimen ipsum hujus prajnobilis persona;, propt 
quod morte mulctatus est ; quam causa defectionis 
a rege, et infensi sui erga regem animi. Casus ejus 
lis fiiisse perhibetur ; quod, sf-ilicet in coUoquiis suis 
Roberto Cliflbrdo dixisset; " Se, si exploratum sibi 
adolegcentem ilium verum fuisse Edwardi quarti filiui 
nunquam contra eum arma gesturum." Casus iste ^ide- 
tur, primo intuitu, paulo durior ; tam propter particii 
lam conditionaJem, quam propter verba reli()Uii. S« 
quantum ad clausulam iltam conditionalem, videntur ji 
dices illiustcmpons (qui viri fuerunt in legibus apprii 
"Wttditi, quorunique tres primarii a concilio sanction 



RBGI6 UEN&ICI 8£PTIMI. 



397 



\ 



erant) censulssc, periculosara udmodum rem futuram, si 
comlitioiialm adinittcrentur ad verba proditoria qualifi- 
canda: foreciiim, utcuivU liceret insiUtiam suam profer- 
re, periculum vero vitare. Fiiit mitem casus ille non ab- 
similJs casui, qui pogterioriI)us t^mporibus emcr^erat, EU- 
zabetha; Ilartonie, dlctse sauctx vicginls Cantii : qux dix- 
erat, " Si it:s Hciiricus octavus Catharinam repudiatam 
rui':tus nd sc Don recepis^t, fntarum ut a re^o suo deji- 
caretur, et mortem amis obirct." Possunt autem casus 
iiiiiumeri Imjus generis adducL Quos (ut videtur) judi- 
ces illi gravis&imi,, in meinoriam revocantes, noluexunt 
prorsus proditionibus cum clausula conditionali patroci- 
nari. Quantum vero ad verba positiva ilia, Stanleium 
nmiquam contra regis Edwnrdi fUiura arma gesturutn, 
etsi verba ilia lene quidem soiiareiit, nihilominus hoc dix- 
isse, diserta et dirccta fiiitoppugiiatio, et abnegatio titu- 
li regis, sive per Uneam Lancastreiisera, sive per auclon- 
tatcni parliament!. Quod proculdubio regem altius pu- 
pug-it, quota si Stanleius in acie ha^tatu auam contra eum 
\ibnwset. Si enira Stanleius earn opinionem defenderet. 
iiliutn Edward) aliquem dtulo ad regnum, regis titulo 
potiure, Iimiti ; cum ipse tauta auctoritate, et gratia, 
apud regem floreret : uibil aliud hoc fiiit, quain univer- 
se Anglic verbis prseire, ut idem affirmarent. Itaque 
si quis teniporum illonun conditionem recte introspiciat, 
verba iUa ad ttvum usque persecarunt. Verum scripto- 
res nommlli extra dubium rem ponunt. Aiunt enim, Staa- 
ieium, et promisso expreaso, et pecuniarum mi&iarum p^- 
^wre, se Pexkino obstrinm&e. 

Jam vero, quantum ad causam defectionis sws a rege; 
verum est, regem in praelio de Bosworth, tiirmis hostium 
undique circuniseptum, in extremo vitte sus periculo iuis- 
sc : cum Stanleius istc a fratre missus fiiit cum tribua inil- 
libua armatorum, ud regem eripiendum ; quod tarn for- 
titer ct teliciter praestitit, ut rex Richardus in eo ipso lo- 
co oecisu* esset. Ad(!0 ut vita mortalium majus beneii- 
cium accipere uequeat, quam rex a manu Stanleii acce- 
pLTat; cum quodammodo Christi beneficio simile quid- 
dam esset, simul et sevvare et coronare. Pro quo tara 
insigui mcrito rex ei maximam gratiam habuit; eumque 
consiliarium ct camcrarium suum constituit; atque etiam 



308 TIISTOBIA nBGNI ^^M 

(nonnihil centra ingenium sunm) ad spolta ilia ingciitia.fl 
pnclii de Bosworth conniverat, qute universa fere i« htijuaH 
viri coramodum cesserunt, adeo lit inde supra moduaiH 
ditaretur. Attamen, tnnto merito inflatior, sibi gratiamH 
a re^c relatam minime existimavit ; saltern nnn ex mm-J 
sura pressa. et redimdante, ut exspectahnt. Itaque am-« 
bitio ejus in tantuni exorbitavit, fi modum omiiem ex-fl 
cesait, ut a rege se comitem Cestriffi crcari peteret, qi4fl 
honor, ciim !?emper ut appennajyium prineipatits WallisB^ 
reputaretur, et filio regis priniojireiiito ex more cederftfl 
soieret ; petitio ilia iion solum a roge repulsam tulit, sedfl 
etiam aiiimuQi ejus secreto oflendit : rum ex hoc rex satisfl 
persjiiceret, cupiditates Staiilpii inimoderatas e*se, et co-fl 
gihitioiuis ejus vnstas.et irregidares ; ii.tquc bciieficia priora A 
regis ei sordescere, nee prout decuit ffistimori. Cocpitfl 
itaque rex ei intra animum suimi minus iavere. Et quetn-« 
adniodiam modicum fermenti totam massam corTumperaB 
solet, regis saf!;acitas jam passioni sua, ex nova ofiTensfefl 
irritsitie, su^^gerere ccepit, Slanleium, in prieHo de Bo9-9 
worth, licet satis celeriter advenisset ad vitam regis sel"^ 
vandam; contra tamen, satis diu nioratum esse, ut dfll 
vita rex periclitaretm-. NihUominus, cum nihil haberdtB 
aecQ^tione in eum dignum, eum honoribus suis frui u^^fl 
que ad prEPcip'rtium Istud exfrt-mum permisit. ^| 

Host enni foetus est camerarius hospitii rof^s i^gidhflfl 
dominus Daubeneius,vir magnse prudentise et fortitudinisj^ 
quas virtutes magis in eo enituerunt, quod simul humanusi 
ftierit et moderatus. ™ 

Invaluerat opinio, quod Robertus Cliffbrdus (qui jam 
faetiis erat veluti delator regius) etiam ab initio fuisset^ 
emissarius et expbrator regis ; et quod in Flandriam" 
confngisset non sine regis notitia et consensu. Vermn 
hoc mintis list probablle; turn quia nunquam mens\iratfLB 
illam gratiie apud regem recuperavit, qua ante discessum" 
suura fraebatur; turn preecipue quia delatio ejus area 
Staiileium (quod ei pro maxinio merito erat) mini 
proceasit ex iis, qu» in Flandria didieerat, sed ei res i 
ante discessum suum ex Aiiglia innoluerat. 

Supplicimii Stanleii et cieterorum (prfl>cipur vero S 
leii, qui robur fuerat partium) et defectio Cliffordi^ qid 
onuiium erat apud rebellcs intimus, Perkini et conjvinh 



limafl 
taxS 




REGIS HBNRICI 8BPTIMI. 



S99 



torum iiiccpta miris modis hirbavit.tani mttum injiciendo, 
quain ;iUii)>icioiies, et tliilidentiiim ; lulco ut jam, iostar 
areiis eseent sine calcc, inde inter sc cohaircntcs; pr»- 
cipue qui ex An^lis cssf^nt : qui jam attoiiiti, sc mutuo 
oblique intuebaiitur ; incerti, quis partibus suis fidus esset, 
quis secus : sed existimitbant plane regem, partim jirsBiniis 
ineacando, partiin arte irreticndo, omiies, qui alicujiis as- 
sent pr«tii, in suas partes tiiicturum. Et revera factum 
est, ut plnriim sigillatim recederent, .ilii post alios. Bar- 
Iciu5 (qui una cum Clifibrdo missus fuerat) ex iis fuit, qui 
diutbsime in fide erga rebcllespcrniansit, donee Perkinus 
fere attritus esset ; attamen etiam regi ad extremum r&- 
conciliatus est. Sed nitna Inijiis wi uiagiu (Stanleii 
scilicet) qui tnnta gratia et auetoritate (ut credebntur) 
apud regeni floruerat; atque modus ipse, quo res nego- 
tium illud Iractavit, unde liquido patebat, inquisitionem 
oocultam ei, diu nntf^quam in judiriuni lulductiiR fuisset, 
incubiiisse : simul et causa, propter quani i^upplicio afiec- 
tiis est, quae vix alia fuit, qunni quod nflirmassct, titulum 
faniilia* ICboracensis titulo fhiiiiliEe Lancastrensis fuisae 
potiorem ; in quo casu omncs fere includehantur, saltern 
quoad opinionem internam ; Heec omnia (inquam) res 
fuerunt incredibilis terroris univcrais regis servis et sub- 
Hitis ; iideo ut ncnio fere tutum ae reputaret : quinetiam 
eo res processerjtt, ut vix sermoncs inter se eonserere ho- 
mines audcrciit, scd universalis cunctos iiivaderet diifi- 
dentia: ex quo factum est, ut rex ma^is absolute certe, 
scd minua tuto imperio frueretur : nam, sanguis in intC- 
riora fiuens, et vapores intus conclusi, opprimunt, et suf- 
focant magi.s. 

Hinc orti simt innuraeri famosi libelli (qui libertatis 
sermonis cohibita; eruptiones sunt, et seditionum quasi 
femella') iiifinita in rcj^eiB, et aliquos ex consiliariig suis 
intimtfi, scaudaia et invectivas ejaculantes. Pro quibus 
couijionendis et spargcndis, post multam et diUgentem 
inquisitionem, quinque tantum tenuis conditionia homines 
apprehonsi fiunt, et niorte mulctati. 

Rex interea res Hibernia non neglexit : is enim ager 
erat, in quo iVingi illi (qui nocte una se attollunt) maxime 
vigere solebnnt. Misit igitur ex Anglia (quo res suaa io 
CO: regno nK*liu!i compoiieret et atabiliret) utriuaque togze 



400 



niSTOniA REGS'I 



delegntos : pi-iorein iiempe de Lanthony, lit cancell 
muncrc ibi fiinjfcretur; et Edwanlum PoyniDgum cq 
tcni nuratum, cum copiis inilitaiibus et potestat« imper**| 
tori.! ; atque una (liploraa tledit, auctoritatem in eum co 
ferens locumtenentis siii, in regimine civili; in qua cla 
sula crat : " Utetiam Kildariae comes, tunc Hiberniffi de-1 
putatus, ei [>areret." Verum llibemi agrestes (qui maxime:| 
deliquerant) more suo, iu sylvas et paludes iugerunt: 
quique in pacato Hiberniffi siinilis criminis coiiscii sibt' 
erant, atl ens se reeeperunt ; a<|po nt Poyningiis, er^' 
erraticos Hibernos, erraticam quandam exj^jedilionem sub- 
cipere compulsus fiicrit : in qua, propter monies et saltu^ 
parum profecit : quod (give ex melancholia quadam su*- 
piciosa quod res ei male successerunt ; sire ut conatus 
suos ab infamiavindicaret) imputari prorsus voluit favorif 
quo comes Kildariffi secreto rebelles proscquebatur : I©- 
\-issima quaque suspicione locum habent« in eiim, propter 
Kildari^ comitem ilium, qui Lamlierto Simnello a<lhe> 
serat, et in pnelio Stokensi occubuerat. Itaque coDiitenk 
coraprehendi jus^t, et in cttstc»diam dari, eumque in Ann 
giiam misit ; qui, examine debito facto, ita se purgavit, ut 
in munus pristinum deputati Hibemis restitutus fuerit, 
Sed Poyningus (quo merit! aui in rebus beHicis exilitatem. 
actis pacis coiupensaret) parliamentum convocavit : in 
quo lex lata est ilia memorabilis, qme etiam hodie lex 
Poyuiugi vocatur : per quam statute Angliae uui^'ersa etiam 
in Hibemia recipi ct obtinere sancitum est. Antea siqui- 
dem Hibernos minime obbgabant ; neque similiter ullum 
statutum in AngHa ordinatum, post tempora ilia, sctli 
annum decimum reg-is, Hibernos obligat. 

Circa hoc tcmpus cccpit in reg-e notari inclinatio ilUi 
quffi postea, a consiliariis et ministris praWs cxcitata ct 
aucta. macula plane facta est regiminis sui. Ilia crat in- 
dustria et artes pecunias a subditis suis emmigendi, per 
mulctas et foriK-facturas ex legibus pccnalihuii: id quod 
hominum animos magis hoc tempore perculsit, quoniam 
fecile erat cemere, hoc in ingenio regis penitus iiisitum 
iuisse,cumnullrEeum premerentreipcemiianEK biigiistiie; 
sed contra, tbesauro ubertim abundaret. Etenim, ])ccu- 
nias a Gallo propter pacem nuper receperat; a subditis 
item Cfe^qtia; nomine bcnevolcntio! collatte fueraut, EolutK 






REGIS HENRICI SEPTIMI. 401 

t 

juwetant. His casualia amplissima, ex confiscatione 
Stanleiana^ accesserant ; preeter alia lucra diversa. Pri^ 
mus casus in hoc genera memorabilis fuit ille Gulielmi 
Capelli, equitis aurati, aldermani civitatis Londinensis ; . 
qui vigore dirersarum legiun poenalium mulctatus est ad 
summam bis mille et septingentarum iibrarum ; et pro 
loiUe sexingentis libris cum rege transegit : a quo tamen 
Capello, diu post, Empsonus novas pecunias extorquere 
vmisiu est ; idque fecisset, nisi rex, sub ipsura tempus, 
mortuus fuisset. 

Estate sequente rex, ut matrem suam consolaretur, 
quam. semper unice dilexit et reveritus est; atque ut 
fidem«pud omnes faceret, severitatem contra Stanleium 
(^am imposuit ei necessitas, et ratio status) nihil prorsua 
aiWiiBUO erga.Thomam&atrem ejus detraxisse ; profectus 
eaU adrlja^amam, ut cum matre et comite hilares aliquos 
qpeM^<dies^ ibique moram nonnuUam fecit 
HaJ!hvaQtO'a4h[uc4)acr^s profectione, fierk^tus, Yidoiul 
tia9j^.iQib#piiti|n,fmi(4mariBfi^)tai9V^ 
nft^i«i|l\IOW)ti1wo£liiMfi^wiy&t«)^A|%tia i^{»tcup4r«.mx;-: 
cftpasseat} .rebu^ifiuia .>eon<b|Q|i>«^l4' ai|nc> vicieutft, .euJKt 
qitM^^u|^,4pa4«%tfir-|(«fant; '«»ti:a ,«um*potiu&,&A^m' 
(fifqpMNa qu)kLi{:ii:pat-rf»;'iit def^yipofii^ ant, tion-^'Oilf 
fH^tiqeR^iiVjaut &iatiH)|tur> Si^uepovai^peiu), ^onstilui^- 
&«tuQtea{ suam \ per. novom tdiquam. in Angliam ipsam 
in^peessioneip esperipi ; spem adhuc ponens in popiUi in^ 
cfinatione, et favore, erga familiam Eboracensem. At 
corpus illud vulgi neutiquam similibus artibus tractari 
oportere, ac personas eminentes, judicabat : sed nullimi 
a^ud affectuum vulgi experimentum capi recte posse, 
quam vesillo in campis expanse. Deleg^t autem, ex locis, 
in. quibus invasio fieri deberet, oras Cantii. 

Interea vero regis prudentia et providentia ad tale 
(qiinionis et famse culmen ascenderant, ut quicquid pros- 
pere evenerat, de industria, et ex composite, ab eo factum 
esse existimaretur. Itaque creditum est, etiam hunc par- 
ticidarem Perkini de Cantio invadendo conatum, regi 
prsevisxun et praecognitum fuisse. Ideoque, quo facilius 
Perkinum in Cantium alliceret, eum in partes septentrir 
oiuUes procul profectionem suscepisse : hictatorum morei,-' 
lainaapextum PerkiaooKtcaMleodoyttt inueret;, ^ isftrnte* 

VOL. IX D D 



402 HISTORIA REGNI ^^V 

dejiceretiir; cum rox cam Caiitii provinciam, jam anteij 
sibi fidan), et erga sti bene aiiimatam efibciitset. -1 

Perkimis autem. po tcmpoi-e, coUuvifm qiitmdam, efil 
omnibus nationibiis, collrgerat : nee numero certe, neci 
animis aiit fortitudine contemnendam : scd qui tali cssent J 
in^nio et fortuna. ut non minus aniicis, qunm hostibus, j 
essent formidabiles : eum plurimi eorura exleges esscnt, J 
et facjnorosi, quique ex rapto vivere soleneiit. HoRiaj 
naves iniposiiit, iisque comitatus Sandwcum et Dealam, | 
oppida proviiitiffi Cantii, circa mensem Jiilii appulit. | 

Clic anchoras jecit, atquc, ut animos plebis tentaret, J 
oliquos €\ suis in littus cxposuit, multa jactando dc co-l 
piis, quie prssto essent, statim subaecuturis. At popu-.J 
lua Cautii (oiim satis perspexissent, in copiia Pcrkiiti^l 
neminem comparere ex Atiiiflls melioris notse, sed exterogJ 
tantimi, eosque infima; conditionis homines, ac fere la-l 
trones, longe mngis idaiieos ad oros maritimas de|K>pti-l 
landas, quam ad regnum domino suo recnperandum) ad I 
primaries Cantii vJroB se contulenmt ; studiuni suura I 
ct fidem versvis regem professi, et operum suam ultrtrj 
offcrentes, et prsecipi eibi petentes, qiiibus niodk re^^l 
maxime utiles esse possbit. Priinarii illi viri, cx>nsili(»l 
inter se habito, jusscrunt, ut copia3 nonnulUe, numero haud | 
cxiguo, se circa litora ostenderent : aliciuieque ex ipsb I 
Cflpiaa PeTkinianas slgni^i allit-ercnt, tanquam se cum illis I 
conjuncturDC : aliique uonnulii, a litoro se iu interiora re- 1 
cipere etaufugere simularontjquo Perkluum adbomiuesl 
fiuos in ttrram exponendos aniiuarent. At Perkinus (qui I 
in partibus regis agencUs jam pcritus, ant furtassc a Fri»| 
ono secretario instruetus, didicerat militcs impcrio pa-1 
rentes prlmo stare, postea ordine incederc ; robeUes con-l 
tra confuse omnia agere ct miscerc) omnia sedate et sina 
tumultu agi observans, rem in duriorein ]>iirttm inter-l 
pretabatur. Itaque quo erat ingeiiio subdolo, pedem o! 
navi movere noluit, priusquam omnia in tuto videret^i 
Quamobrem copiai regis miiinadvertentes, se plurcs alli'-J 
cere non posse, quam eos, qui primo in tcrram expositfl 
ftierant, rcbelles statim adortx sunt ct consddenint, pn-4 
usqiiam in naves se recipcrc potuissent. Qua pugiial 
([irjBter occisos et eos qui fuga se eripueruut) capti sonCn 
circiter centimi quinquaginta homines : quos omncs (quo- 

u t. J 




REGIS UENRICI BEPTIHI. 403 

niam rex judicabat morem ilium paucos ad terrorem reli- 
quorum supplicio afficiendi, meliorisnotse homimbuscom- 
petere; verum faecem populi protinus intemecioni dan- 
dam, praesertim in principio rebeUionis ; simulque animo 
prospiciens, copias Perkini posthac ex colluvie et sentina 
lumiinum projectorum compositas fore) in patibulo sus- 
pend! jussit, ad raajorem terrorem ejusmodi nebiilonibus 
mcutiendum. Omnea Londinum perducti sxmt funibus 
utrinque alligati, ut equi in plaustro, et morte af^ctij alii 
Ijondini et Wappingi, alii circa oras maritimas Cantil, 
Susaexiffi, et NorfolciBe, ut loco signorum nauticorum et 
laternarum essent, quse Perkini asseclas a littoribus An- 
gliae abstfirrere possent. Rex cum primum de rebellium 
in Cantium impressione certior factus fuerat, profectio- 
nem suam abrumpere cogitavit; sed proximo die nuncio 
Acceptoj quod pardm devicd, partlm fiigati fuissent, iter 
suum continuavit; et Richardum Guilfordum equitem 
auratum in Cantium misit; qui populmn convocans, eos 
{ex parte regis) laudibus cumulavit, quod non solum in 
fide permansissent, sed operam suam tam prompte et 
prudenter preestitissent; atque universis gratias e^t, 
prsemia etiam aliquibus privatim pollicitus. 

Becimo sexto Novembris, anno autem regis undecimo, 
electio servientium ad legem in sedibus episcopi Eliensis 
«elebrata est, qua novem in eum ordinem cooptati fue- 
junt Rex solennitatem Ulam prsesentia propria et re- 
gins suae honoravit ; utpote princeps qui semper jurecon- 
9ultos ornare et decorare consueverat: id agens, ut sub- 
ditos legibus suis, leges autem jureconsultis regeret et 
flecteret. 

Hoc etiam anno, fcedus iniit rex cum principibus Italis, 
pro defensione Italise contra Gallos. Carolus enun reg- 
num Neapolitanum subjugaverat, et paulo post amiserat, 
quasi per somnium felix. Universam longitudinem Italis 
.pervaserat, nusquam arma expertus ; adeo ut verum easet, 
quod Alexander papa dicere solitus est : * Gallos in Ita- 
liam veniase cum creta in manibus, qua diversoria sua 
Qotarent, potius quam cum armis, quibus pugnarent.' 
Edam ipso regno Neapolitano universo potitus est, gla- 
ibum vix stringendo. Verum statim post tot et tantos 
errores cumulavit, ut iis nulla fortuna, licet optima, par 

D D 2' 



404 HISTOB1A RKGKI 

esse posset. Barones Neapolitnnos partium Angeovina^i 
nun minime demerult; sed prannia sua pro arbitrio] 
quorimdam famulorum suor«m,qui lucra captabant, dis 
persit. Italiiim uuiversara contra se excitant eo, quod] 
Ostiam cepisset et tenuisset, et libertatem Pisanorum pro- [ 
texisset : quae suspicionem omnibus injecerunt ambitionem 
ejus ultra regnum Neapolitan um estendere. Nimis pro- 
pere aniicitiam cum Ludoiico Sforza dirupit ; qui rever* 
claviger fiiit, Gallumque introduxitet excluslt. Noiinullaa 
etiam belli reliquias, in regno NeapoHtano adhuc fuman- 
tes, cxstinguere neglexit. Postremo, qui Italiam sine op-j 
positionc pevvaserat, arma Italorum nimis despiccre cce-j 
pit; unde regnum Neapolitanum, (jallorum copiis 
nua instructum reliquit. Ita ut paulo post rcditum ejusJ 
universum regnum ad Ferdinandum juniorem defecorit,] 
et Gallos expulerit. Niliiloniiiiua Caroius cum ingen-j 
tibus minis, et magno copiarum apparatu, novam expedi-j 
tionem in Italiam deslinabat. Itaque jid instantiam sto-' 
tuum ItaliiE complurium (et masime papse AJexandri)! 
fcedus ictum est, inter eundem Alexandrum papam,^ 
Manmilianutn Romanorum regem, Henricum regemn 
Angliffi, Ferdinandum et Isabellam reges H'spaniaruni^ 
(ita enim in tractatu originali nomina principum illorur 
constanter coilocantur), Augustinum Barbadicum du-1 
cem Venetiarum, et Ludovieum Sforzam ducem Medio- ' 
lani ; pro communi defensione statOum suorum singu-^ 
lorum. In quo tractatu licet nomen Ferdinandi jimi-' 
oris, ut partis principalis, non Tnisset insertaim, n iliiiominu*'' 
regnum Neapolitanum proculdubio erat inclusura, tan»| 
quam feodum ecclesia; Romano;. 

Mortua etiam est hoc anno Cecilia ducissa Kboraci< 
Edwardi quarti mater, apud castrum suum de Barkham- 
sted, aetate extrema ; quaeqne eo vitam jiroduxerat, donee 
vidbset tres principes ex sobole sua coronatos ; quatuor 
aut«m trucidatos. Sepulta est apud Foderinghamiam^ 
juxta ducem maritum suum, 

Hoc etiara anno, rex comiHa ordinum convocavit : m 
quibus eomplures leges latffi fuerunt, natura; mttgts pci- 
vata et vulgaris, quam ut historiiB leetorem detinerc me- 
reantur. Atque mcrito qui* suspicari possit ex iis, que ' 
postea secuta sunt, regem sicut In salubribus legibua on- 



REGIS HENRICI SEPTIMI. 



405 



dinatidis priBcelleret ; ita in secreto apud se constituisse, 
ex legibus suis fructum percipere, non minus ad colli- 
gendas pecmiias, quain ad corrigendos mores: ntque in 
buncfinem eta in maJiLs accumulasse. 
T Lex principalis, qua; liis comitiis perlata est, fnit mirae 
cujusdam natiirfe ; justa polius seciindum aiquitatcm na- 
turalcm, quam ex norma juris; ct magnanima magia, 
quam cauta. Statuit htec lex, ut nemo, qui regis partes 
tunc de facto regnantis secutus iuerat, propter ejusmodi 
crimen uncjuara impeterctur aut condemnaretur vel pro- 
ces3u legis, vel per actum parliaiuenti; atque iiisuper, si 
talealiquod actum parliamcnti condL-mnatorium fieri post 
contigiiset, irritum et invalidum prorsus foret. lata con- 
stitutio ia hoc fundabatur.quod rationibus status magno- 
pere conveniret, ut subditi de jure regni rainime inquire- 
rent, atque rursus conscientiai leges hoc postularent, ut 
(quicunquc belli cxitus foret) Bubditi obedieiitiee suae 
poeiias non dareiit. Geiiiashujuslei^ispius etnobilis certe 
fuit; cum id in bellostatueret, quod David in pesteaDeo 
petiit, qui dixit: *Si peccavi, percute me: istse autom 
oves quid fecerunt V simuloccultosapiebat istalex provi- 
dentiam etprudentiaraquandamprofimdam; namomnem 
occasjonera sustulit, cur subditi in regis titulum curiosein- 
quirerent ; cum ipsorum securitati, qutecunque esset belli 
fortuna, cautum jam esset. Prietereu, non potuit nou 
corda et araorera subditorum sibi conciliare, quoniam 
magis videbaturprospicere nils, quam regi Ipsi. Attamen 
interea mlUtes ha;c lexexuebat ct cxsolvebat magno illo 
vinculo et calcari necessitatis (qua iltis alias incumbebat) 
pugnandi, et non nisi parta victoria absccdendi; quando- 
quidem \itx militum ct fortunee in tuto cssent, tjive for- 
Uter pugnarent, sive terga verterent. Verum quoad 
partem legis secundani, vis ipsius plane vana fuit et illu- 
soria ; cum scilicet per statutum pra;cedens statutum ali- 
quod fiiturum frustrari posse quis cogitet. Absoluta enim 
efc suprenia potestas selpsam constringere non potest : 
neque quod natura revocabilc est figi potest : non magis, 
quam si quis tcstamento suo dcclaraverit, quod si testa- 
mentuni novum conderet, illud irritum esse. Et quan- 
tum ad casum acti parliament!, memorabile prorsus acces- 
sitexcmplum tcm^Mribus Ilcmici octavi: qui se, durante 



400 



HISTORIA BEGNI 



minore state Bin sm, mortem obire posse prasvidens, st** 
tutum condi fecit; ** ut nullum statutum, durante nii-»j 
noro BEtate regis latum, regem aut successortw ejus teiio-v 
let, nisi a rege, postquam ad plenam setatem perveiiissct,*! 
sub sigillo niagno Anglia; confimiatum foret" Vcrum 
primum statutimi, quod tempore re^s Edwai-di scxti' 
tunc minoris inactitatum fuii, illud prius actum prorsus I 
rescidit. Verum res, qua? noii sunt pereraptorite nd ol>-j 
ligandum, possint tamen esse commoda! pro temjiore adfl 
satisficiendum populo. 

Lata est etiam lex in admiiuculum et firniamenturai 
contributionis ejus, quse dicta est benevolentia. Quai i 
sanciNit, ut pecuniae siimma, in qnani aliquis consense-i 
rat, neque tamcn soluta csset, legts processu esigrero^j 
tur. Quod statutum sicut jieenniantm detentniimi] 
solutionem acceleravit, ita rei ipsi auctoritatem addi- 
dit: lata autem lex est (ut praetendebatur) ad instan-] 
tJom ipsorum, qui jam antea soKissent. 

His etiam comitii^ lata est lex iUa bona, quce breve d#l 
attincta vocatum introduxit. per quod judicia juratorum! 
(q»ne veredicto, vocantur) ftilsa re?;clndi po.'isint ; qua* ante'] 
illud tenijms evangt-lii cujiisdam instar erant, atqiie ptane^l 
irrevocabilia. Ad causae capitales haec lex se non exlenflitj j 
tarn quia plcnimque regis nomine eie causa; agimtur, " 
quam quia Ula: (si per^nam indictamenti, quod regis no*j 
mine semper procedit, tractentnr) duplici veredicto transit 
fruntur, niminmi eorum qui inquirutit, et eor\im qui quKS* ' 
tionem terminanl ; unde fit ut non duodecim vici tajitum^ 
sed liginti quatuor viri de re pronuncient, Vertun (u£ 
videtiir) non fuit id solum in causa, quod ad capitalia let 
non extenderetur. Ista cnim ratio ubi causa capitalis s 
parte gravata peragitur non tenet ; sed illud in primi« 
in cnnsidwationcm vcnerat, ne forte juratores in cnusil 
capitalibus timidius se gererent, si obnoxii essentnovifj 
Btibns et periculis, ubi favor vitte contra eos faeeret. Ne«i 
que etiam extcndifur iata lex ad litem aliquam infra Ttt«| 
lorera quadraginta librarum, quia in litibus tarn exigui 
Taloris supcraturae essent impensfe summam prindpalea 
a rctrnctarcntur. 

Lex alia siincita est, contra ingratitudinem fwrninnrum* i 
quae, a mantis suis, aut maritorum suorura porentibusr,] 




REGIS HENRICJ 8EPTIMI. 



-107 



aut cognatis, ad terras promotae, eas alicnnrcnt, in pr»- 
judtctuni et exhsredationem hierediim aut coriiiit, ad 
quos post mortem ipsanim ternu illie redire debereut. 
Huic iiialo rcmediuni porrigcbat k-x, ut acUicet liceret liie- 
redtbtis et ctctciis, in tcrnu'iim posscs^oucni, nomine foris- 
fiicturo!, non cxspectata mortc mulierL'^.continuo v«nirr. 

Lata est etiam ilia lex c)iarituti<> pWa ; ut scilicet ho- 
mines egeni, le/^e a^i^entes, atlmitterentur in forma ymu- 
peris; hoc est ut nihil solvant advocatis, procuratoribua, 
aut scribis: unde tainen iiictum c.it, ut homines egeni, 
ocut le^c cx]>criri melius p03»ent, ita ad iilios litibus vesr 
andos promptiores esseut. l*'uerunt et alim iisdcm comitiis 
leges introducta; bona; et sana;, ut priiis dictum est: aed 
more nostra eas exceqiiinu;;, quss naturie sunt iniiiime 
ffalffaris. 

Rex interim, licet comitiorum no gotiis incxmiberet, tan- 
quam in plena puce, vidcriquc vcllet concilia Perkini (qui 
jam in Flandrium redicrat) veluti floralia qufedam, des- 
pectui habfire ; tiini regis prudentissinii c<)iMtitutioncm 
iiactu!; (forls animosi, intra providi) niandavit, ut phari 
ad tmis maritinia-s vi^'iliiN custodirentur ; et pUu'es etiam 
phari erigcn-ntiir ubi nimium inter se <liMtiirent. Et dili- 
genter otuiervabat nbi tandem nimbus iste crraticua crup- 
turas ford. Sed Perkinus, a suis monitua ut ij»:ncm imum 
(qui hactcnus tantum in viridi li^no depasceret) \ivum 
ficrvaret, foUibus veluti jissiduis, itenim in Hiberniara na- 
vigavit, unde prius^ propter spcs prsbitas a GallU |X)lin$, 
quam propter aliquod impedimentum, aut tepiditatem, 
quam in ilto populo exjieitus csset, discesserat. Vcnmi 
tempus ipsum, cum regis ipsius diliffentia et Poymngi 
^iriidentc administrationc, ita res Hiberniie composuerat, 
ut nihil rcliqunm fieret Perkino, praeter turbnlentos im- 
petus sylvestrium et nudonun hominnni. Itaque qui res 
ejus curabant consilium ci dederunt, ut a regc Scotorum 
auxilia petcrct; principc juTcne et animoso, et populo 
suo ac proceribus acccirtissinit*, et crga rogcm Ilrnricum 
mule aHecto. Hoc ctium ipso tempore, tam Maxiniiliauus 
7cx,quara Carolus,cceperunt a rcgo Henrico averso animo 
esse ; alter in mahim partem aeeipicns prohibitionem uom- 
mercii cum Fhuidr'ut; alter regi jam (liffi<U'ns propter 
foedus nuj>cr ictum cum iialis. Itaquc prxtcr auxilia 




^408 HISTORIA RBGNI ^^^^^^ 

L&perta dueissie Burgundiro, quae' tanquam velis et rernis 
>contcnderat, ut Perkini conatus promoverentur, non de- 
kerant secreti quidam favores a IMa^milinno et Cai-olch | 
, Adeo ut occutti.s Uteris et nunciis res ejus regi Sc^My 
! coiiunendasse putcntur. *d 

Pertinus igitur, Imjusmodi fiducia fuUus, in Scotiann 

adveniens, cum coniitatu decente, a rege Scotise (ad hoc 

aiitea bene prasparato) honorifice exceptus est ; et paulo 
I post adventum suum ad regis conspectuin admissus, ritu 
I fiolenni. Etenini rex eiun excepit in camera pi'Ecsentiali, 
I astantibus mu]tid ex proceribus Scoti^e. Pcrldnus auteni 
' cum satis spleiidido comitatu, t^m eorum, quos ipse ad- 

■duxerat, qusmi corum, quos lex el adversum miserat, ii>- 
' gressus est cubiculutn, ubi rex assederat ; et ad regieni 

nccedens. seque aliquimtum incurvaiia eum aiiij>Iesiuus, 
' retro ae aliquot passus recepit ; atquc voce clara (ut a prte- 
' scntibus omnibus cxaudircttu*} tali declaratione usus est. 

"REX EXCELSE ET P0TEN5 ; 

E^ ■" CEi.8iTt'Drt vestra et proceres Iil vestri, qui adsunt, 
tenigue (si placet) aures pr^beatis tragicffi narralioni 

' adoleaceutis, qui jure debuerat pilam rcgni in manu sua 
gestare, sed. tbt'tun£e iniqiiitate ^ctus est ipse pilo, de ca- 
lamitate in calimitatem et de regione in regioucm jacta* 
tus. Conspicitis ante oculos vestros positam Flantage- 
ulstK effigiem ; qui a gynsEceo abreptus fuit in asylum ; 
ab asylo in dirrnn carcerera ; a carcere in manuni crueiiti 
carnificia ; atque iib ejus manu expositus in desertum : 
sic enim orbem tcrrarurn nobis vocare ]>ar est. Its lit 
iUe, qui in spem et jus regni potentis natus est, ne pai- 
mam quidem terrae, in qua pedem sistat, posadeat ; pra&- 
ter earn in qua nunc stat, regio vestro favore admissus, 
Edwardus quartus nuper AngliiE rex (quod celsitudinem 
vestram ftigerc non potest) duos reliquit filios, Kdwardum 
principcm et Richardum ducera Eboraci, utiiimque state 
tcnera. Primof^enitus in regnum patris successit, Ed- 
wardus qiiintus diclus. Verum llichardusduxGIocestriiEj 
patruus eorura crudelis, prime per ambitionem regnuni.. 
deinde nepotuni sanguinem, ad status sui »>cmitateni 
Bitieiis, cuidann scelerato ct sibi (\it putabat) fido, man- 
davit ut utruuiquc juguJarct. Verum cariiilcx iie, qm 



REGIS HGHRICI SSPTIHI. 409 

ad hoc faciniis missus est, postquam Edwardum primo- 
g^tum crudeliter trucidasset, motus est partlm com- 
punctione quadam, partim aliis modb (de quibus silemus) 
ut Richardum juniorem filium servaverit. Tyranno tamen 
referens, se jussa ejus in utroque interficiendo exsecutum, 
Isti relation! a tyranno fides adhibita est, eademque pub- 
licis declarationibus est confirmata : ita ut generalls in- 
valuerit opinio, utrumque sublatum fiiisse, etsi Veritas fere 
semper quosdam igniciUos habeat, qui passim volant donee 
tempore suo manifestetur et emicet ; quod etiam in hoc 
n^otio contigit. Verum Deus omnipotens omniaque 
disponens, qui ' leonum ora obturavit, parvumque Joam 
couservavit a tyrannide Athalise', cum regis liberos neci 
mandasset ; atque etiam Isaacum liberavit, in ipso tem- 
poris articulo, in quo manus ad eum jugulandum extensa 
est ; fratrem juniorem conservavit. lUe enim ego, qui 
coram adsum, venis sum Richardus dux Eboraci, infelids 
principis Edwardi quinti frater, legitimusque hsres mas- 
culus inclyti illius regis Edwardi quarti, nuper Angliae 
regis. Quod ad modum emissionis meae e turre attinet, 
consentaneum est, ut silentio prsetermittatur, aut saltern 
relatione secretiore tradatur ; quoniam nonnullonmi ad- 
.huc superstitum interesae possit, atque etiam memorise 
aliquorum qui jam fato ^ncti sunt. Satis sit memorasse, 
me matrem eo tempore in vivis habuisse, re^am iUam 
quidem; quseque indies mandatum a tyranno de nece 
filiorum exspectaverat. Hoc modo, as^te mea adhuc 
tenera, summa Dei misericordia, e Londino migrans, in 
partes transmarinas occulto transvectus fiii : ubi, qui mei 
curam habebat (utrum novis timoribus, aut arnmi incon- 
stantia, aut aliorum artibus et solicitatione adductus, no- 
vit Deus) subito me deseruit. Unde hue illuc errare, et 
tenues conditiones subire compulsus sura, ad vitam susten- 
tandara. Quare diversis passionibus distractiis, ex altera 
parte, metu, ne res palam fieret, tyrannique insidiis rursus 
.exponerer : ex altera parte dolore et indignatione, quod 
ignotus in tam vili et abjecta vitae conditioue degerem ; de- 
crevi mecum mortem tyranni opperiri, et tunc me in ma- 
nus sororis meae, quie proxima regni hieres esset, commit- 
tOTe. Verum interea evenit, ut quidam Henricus Tidderus, 
Sius Edmundi Tidderi comitis Richmondis^ e Gidlia ap- 



410 



niSTOttlA kegni 



pelleret in Augliam, atquc modh subtilibus et turpibus cc 
ronam AngUie acquireret, quiejure milii debebatur. AAci 
ut res me-ac non proveherentur in melius, sed tantunityran*1 
num rautnrent. Hcrricus iste, hostis meus infensissiniusl 
ct cnpitalis, quamprimuin me vivere intellexcmtjonmibiuil 
viis ct niodis permciem meam machinari ccepit. Nam ca-4 
pitalis Ule hostis meus, non solum me falso et impudent^l 
criminatus eat, quod persona ficta et supposititia esseinJ 
mihi nomina iraponens contumcliosa, ut mmido illuderet] 
verum etiam, ut reditus meus in Angliam prol»iberetiir#^ 
amplasobtiUitpecumarum summon, quibii3prmcipes,opu( 
quos receptusfiaeram, aut saltern eorumniinisfroscorrum*! 
peret; quinetiam importune cnni quibusdam ex fami 
meis interioribus egit, ut veneno vel alio modo me e me^\ 
dio tollerent; cum aliis aiitcm, ut a causa mca juata dfr 
8ciscerent,atqueex servitiomeo absccderent; qucmadmo^l 
dum Robertas Cliffbrdus et alii, a Tiddero seducti, fece- 
runt. Tta ut quivis animi conipos facile pcrspicere ]>03$et 
Henrico isti, se dicenti regem Anglia, non npiis fuissei 
tantas pecuniarum largitiones et impetisas profiuidei'e, 
neque tnm indefcsso labore et solicitudine necem nicam I 
et ruinam nioliri, si ejusinodi ficta persona fiiissem. Vo- 1 
rura causae mese justitia tarn liquldo apparens, CTiTistianis- j 
simum rogem Carolum, necnon nobilissimam hcroinam 
ducissam dotariam Burgundia?,nmitammcam carissimam, | 
permovit, ut non solum causam meam probarent, sed 
etiam auxiliis benigne juvarent. Verum (ut videtur) 
Numini cceksti complacet (ad bonum commune insuls 
hiijus universjc, quo haec regna potcntissima Angliic et 
ScotiiE melius et arctius amicitiffi ftedere, ex tanto racritOj 
conglutinarentm') colloeationem moi in soHo a\'orum nw- 
orum, rcgum Angliie, armis et auxiliis celsitudiiiis vestTB 
resenare, Neque hee prims visa; sunt, quibus rex Sco* 
tiK regea Anglife regno exiitos rcslituit; sicut, recMitc 
menioria, factinii est in persona Henrici sexti. I toque 
cum cclsitudo vestra jamprideni specimen egregium edi- 
derit, so nulla virtute regia progenitoribus suis esse infe- 
riorem, ego afflictus et calaniitosus prlncejw, ^'eluti divino 
nutu monitus, ad vos access! ; mcque fbrtunasque meas in 
manus vcstras regiastrado; opem vestram implorans qml 
in rcgnum meuin Angliie restituar; fidcliter vobia p^- 




REGIS HENRICI 8BPTIMI. 411 

citus* me erga celsitudinem vestram non aliter affectum 
iri, quam si frater vester essem gennanus ; atque post 
regni mei adeptionem grate omnia pro viribus meia prees> 
titiirum, quae tanta me obligatione exsolvere possint." 

■ Postquam Perkinus banc declarationem suam finiverat, 
Tex Jacobus generose et prudenter respondit: " quisqui^ 
tandem ille ftierit, fore ut eum nunquam pceniteret quod 
se in manuB ejus tradidisset." Atque ab iUo tempore, etsi 
non deessent qui persuadere eiconarenturbeec omnia me- 
ras esse praestigias, tamen, sive Perkini blandis obsequiis 
captus, sive in gratiam magnorum illorum principum ex- 
terorumj sive promptus ad arripiendam belli contra Hen- 
licum occasionem, eum excepit in omnibus ac si verus 
ftiisset dux Eboracensis ; causamque ejus suscepit ; atque 
(quo magis fidem faceret, se pro magno principe eum 
"habere, minime autem pro persona ficta) consensit, ut dux 
iflte Perkinus in roatrimonium duceret dominam Cathari- 
itam Gordonam praenobilem feeminam, comitis Huntleii 
filiam, regique ipsi sanguine eonjunctam; virginemque in 
■flore aitatis, eximise formse et virtutis. 

Non diu post, rex ScotisB in persona propria, Perkinum 
secum ducens, Nortbumbriam exercitu magno invasit ; 
Kcet ex limitaneis, quos subito coegerat, maxima ex parte 
conflato. Perkinus autem, pro siSfitu quodam, in iocis, 

■ ad quae venerat, promulgari fecit edictum, in tenorem se- 
quentium, sub nomine Richardi quarti Anglise regis. 

' " Placuit Deo omnipotenti (qui potentes de solio 

■eorum dejicit, et bumiles attoUit, neque spes justorum in 

exitu perire sinit) nobis tandem benigne indulsisse, ut ar- 

matos nos subditis nostris Anglise ostenderemus. Verum 

absit ut eorum damnum aut nocumentum cogitemus, aut 

-bello illos impetere in animo babeamus, aliter quam ut il- 

los nobiscum una a tyrannide et oppressione vindicemus. 

Etenim capitalis hostis noster, Henricus Tidderus, fakus 

coronae Angliae usurpator (quas jure naturali et haeredita- 

"rio ad^nos devoluta est), satis sibi conscius de jure nostro 

'indubitato (cum simus venis Ricbardus quartus ^glia 

' Hujug edict! originale ecriptnm repopitnr in bibliotheca[Rot)erti Cotton!, 
eqnitis aurati, eximii sane coaservatoris et tbesaurarii aDtiqnitBtum rario- 
rDm: cnjus mamHcripta uignain nobis pnebaeniDt informalionin Iqcuii, ad 
' bftc opiu confidendiun. 



412 



BISTORIA REGNI 



rex ; utpote hsres masculus incliU et gloriosi Edwe 
quarti, nuper regis Anfclise), non solum regno nostro m 
dejecit, sed omnibus modis pravis et sceleratis nos prodei 
ct vita privdTe conatus est. Attameii, si tjTaniiLs ejus 
personam tantummodo nostram se extciideret (etsi sai 
guis noster regius injuiiarnm scusum adaugeat), mim 
dolore affic°reinur. Vt-runiTidderus iste,qui se de tyrant 
excidio ja«tat, nihil oliudferc ah introLtu in regnum sui 
maleficio usurpatuin, exercet, et exseculus est, prtetc 
tjTajinidein, et tyramiidis artes, et facinora. 

" lUchardus enini, patruiis noster impius, etsi regnsit 
di cupiditas eum occnecnvcrit. tamcn. in aliis rebus et 
tis 5U1S (ut ^crus Plantagenista) gcncroei animi fuit, 
honorem gentis Anglicte adamavit, atquc procerum e| 
populi sui solatia et coinmo<la procuravit. Veriun caj 
talis isto hoslis noster (pro generis sui iguobJlitate) hor 
rem gentis Anglica; conculcavit, foederatos uostros chans-J 
siaios vendendo. et mercaturam quandam sanguinis et foM 
tunarum nobilium, et alionini suliditorum Dostrorunvf 
csercendo, per bella ficta et paces ignominiosas ; non all- 1 
um in finem, quam ut areas suas thesauris iraplcrct, ' 
Neque dissimUe extitit odiosum suum regimen, et malaj 
versationes domi. Primo enim (ut causam suani tnjua 
tjssimam cnidelitate muniret) plures ex nobilibus regnil 
(quos suspectos babebat, sibique infensos) atrocisaime ne 
cari jussit; reluti carissimum consanguineum nost 
Gulielmum Stanletum camerarium. Simoncm Mountfort- ' 
um, Robertum Ratcliflimi, Gulielmum DaubeueiuBi,] 
Humphredum Stafibrdum, et complures alios, priet«r eosi 
qui ntas suas immani pretio redemerunt; ex quibus baud ] 
pauci jam in asylis degunt. Etiam diu in carcere deti-f 
nuit, et adhuc detinet, excellentiasimum ct priecarissimum | 
consanguineum nostrum, Edwardum, fibum ct hffircdem^ 
patrui nostri, ducis Cbirentia;,et alios; cos possessionibos> 
eorum spolians, in eum finem ut, opibus dcstitud, nobis, 
in causa nostra justissima, pro ligeantia et fidelitate ipso* 
rum, auxUiari non possint. Etiiim, per vim et niinas, 
aliquas ex sororibus nostris, necnon sororem priedicti con- 
fianguinei nostri, comitis Warwici, atque compiures alias 
prsenobilcs fceininas, sanguinis regii, nuptasdcdit iionnul- 
lis ex cogiialis ct amicis suts, bunulis condJtioiiis homini- 



REGIS HGNRICI SBPTIMI. 413 

bus; atqiie sepositis nobilibus, qiiibus patria sua cordi est, 
nuUos circa se habet, quibus fidit, prster Foxum episco- 
pum, Smithunij Braium, Lovellum, Oliverum Kingum, 
Davidem Audoenum, Riseleium, Turbervillum, Tilerum, 
Cholmleium, Empsonum, Jacobum Hobartum, Joannem 
Cuttum; Garthum, Henricum Wiattum, et ejusmodi 
alios villanos, et terree filios, qui callidis inventis, et expi- 
latione populi, pnecipua exstiterunt instrumenta, consili- 
arii, et causae malorum et ealamitatum, quae nunc ubique 
regnant in Anglia. 

"Nosin memoriam revocantes prffimissajnecnonimma- 
nia et execrahilia maleficia, assidue perpetrata per hostem 
istum nostrum capitalem, ejusque complices, violando li- 
bertates et immunitates sanctae nostrae matris ecclesiie, 
sub prastextibus mundanis, et quae hominem mere ani- 
malem sapiunt, non sine summa omnipotentis Dei indig- 
natione,cui accedunt niultiplicesproditiones,infandamur- 
dra, homicidia, latrocinia, concussiones, extortiones, per- 
petuae populi expilationes, per decimas, tributa, tallagia, 
benevolentias, et alias a lege prohibitas impositiones, et 
graves exactiones ; cum multis alib factis odiosis, quee ru- 
inam et desolationem regno in propinquo minantur, gra^ 
Ida divina fiilti, atque ope et auxilio illuftrium procerum, 
regii nostri sanguinis, adHbitis etiam aliorum hominum 
prudentium consiliis, providebimus in posterum, atque ita 
rempublicam ordinabimus, ut mercea regrii nostri nativ» 
maximo cum lucio irapendantur : commercia regni cum 
partibus exteris ita administrentur, ut in majus emolumen- 
tum cedant subditisnostris; etomnes ills (quas recensui- 
mus) decimae, tributa, tallagia, benevolentiae, impositio- 
nes, et graves exactiones, penitus aboleantur, et in desue- 
tiidinem^veniant, neque unquam posthac resuscitentur, 
nisi in illis casibus, in quibus inclyti progenitores nostri 
reges Angliae, ab antiquo, subsidia et collationes subdito- 
rum,' et fidorum ligeorum, recipere consuevenint. 

" Atque ulterius, ex gratia et dementia nostra, per 
prsesentes simul promulgamus, et promittimus omnibus 
subditis nostris, plenam et gratuitam remissionem et con- 
donationem omnium prieteritorum delictorum, et offeh- 
stuiun, cujuscunque generis, contra personam, aut coro- 
iiam nostram, in adkerendo hosti illi nostro capitaji, a 



414 HISTORIA REGSI ^^^ 

quo satis scimus eos (uiasc sediictos, si infrii tcmpiis con- 
veuicns ae nobis submittant. Quantum vero a*l eos, qi 
cum priniis nobis se aggregaverint, in defensionem, e( 
auxiliura juris nostri, eos tarn ampliter sentire iacit'ini 
rcgiam nostram f^atiom, et munificentiam, ut in magnut 
solatium cessurum sit, tarn illis ipsis, quain suis, et t\ii 
ranle ipsomm vita, et post mortem suani. Atqne insuper. 
omnibus viis ct mediis, quiE Deus in manus nostras dccle^ 
rit, ita sceptra tractabimus, ut omnibus liommum grndibu 
et ordinibns solatia et ben<:ficia prjestcmus. Inimunitatf 
sanctJE eccleaiae illaaas consenanilo, honorL>s,privile^ia, e( 
prajcniinentias nobi]itatis nnstra;, pro dignit-ate natalii 
eorum, a coiitemptu et vilipendio vindicaiulo; item ju£ 
solvemussubditisnostrisuniversisjOnerunietgravaminiu 
omnigenum; civitatibusquoque nostrisj burgis et oppidlsJ 
chartas suit? et liljeitates confirniabimus, et iunplificiiljinniaj 
etiam, si inerebuntur. Deiuque, in omDibus rebus, sub-^ 
(litis nostris occasionem prafbebimus existimamli, fcUx il 
hid et c)ementi;isimum Edward! inclyli (tatris nostri, pos 
teriorlb\i8 vitje sua; aiinis^ regimen in nobLs revixisse. 

" Quoniam vero mors, aut captivitas, pruidicti hosUa' 
nostri capitalis multai sanguinis effusiuni parcere possil 
aliter proculdubio sccuturic, si tcrrore, aut proimssis«j 
coniplures ex siibditis nostris in partes suas contra nc 
pcrtraxerit, quod protiuus evitare eupimus (etsi pro cer^ 
to informemur, pradictum hostejn nostrum decrevia 
jamque in procinctu esse, quo e regno aufugiat, nia^ii^ 
tliej»auris coron® nostric in exteras partes JamcbuliiW 
transniissis, ut copiosius vitam in exilio sustcntare possit 
per prajscntes edieimua, si quie liostcm ilium nostrum co-J 
|>erit, aut afflixerit (qualiscniupie denium fufiit conditit 
nis qui Iioc fecerit), eum remuueratum iri nuUe libru 
cuniie, in manus suas statim numcrandis : atque insiq 
centum mt-rcia redituumper annum, sibietha^redibussuiij 
concedendis in perjietuum; prxterquam, quod Deo, 
omnibus sulxJitL^ bonis, rem gratam faciet, ejusmodi 
rannum toUendo. 

" Postrenio omnibus notum facimus, Deumque 
potentem testamur, cum Deus cor carissinii consnngui-1 
nei nostri, regis ScotiJe, excitavorit, quo huic cau.-a; nos-J 
trie justi>sima;, in propria persona »«a, ndeaset ; lioc ab eoj 



¥ 



REGIS UENRICI 8EPTIHI. 415 

&ctum esse absque aJiquo pacto, et promisso, aut etiam 
postulato, in prffijudicium coronae, aut subditorum nostro- 
rum ; sed contra, fide data ex parte dicti consanguinei nos- 
tri, se, quandoeunque nos invenerit satis virium habere ad 
hostem nostrum debellandum (quod speramus brevi iu- 
turum) confestim, pacifice in regnum suum reversurum : 
gloria tantum tam egregii incepti contentum, una cum 
Vero et fido nostro amore et amicitia. Quam (gratia di- 
vina aspirante) ita semper dispensabimus, et fovebimus, 
ut magno solatio futura sit utriusque regni subditis." 

Verum edictum Perkini populum Angliae parum per- 
movit ; neque gratior erat ejus adventus, propter consor- 
tium illius, cum quo venerat. Itaque rex Scotis animad- 
vevtesns, neminem ad Perkinum venire, neque alicubi in fa- 
Vorem causae ejus se armare, bellum in incursionem ver- 
tit, et provinciam Northumbrise gladio et incendiis vasta- 
Tit, et diripuit ; verum postquam audisset copjas contra 
se venire ; neque volens homines sues spoliis onustos, et 
graves, deprehendi, in Scotiam cum praeda amplarediit; 
incepti prosecutionem in aliud tempus differens. Tradi- 
fUm est, Perkinumi, personam principis probe imitantem, 
cum videret Scotos regionem illam depopulantes, queri- 
bundum, ad regem accessisse, eumque obsecrasse : " Ne 
bellum in eum modum gereretur : sibi enim nullam coro- 
-nam tani caram esse, ut earn patrise suae sMiguine, et ru- 
ins, redimere vellet." Cui rex Scotia; fere per ironiam 
respondit : " Se multum vereri, quod de re non sua soli- 
^jitudinem susciperet ; quodque ipse nimis providus viUi- 
cus hosti futurus esset, si regionem in usus ejus servasset." 

Per hoc tempus, annum scilicet regis undecimum, in- 
terniptio commercii inter Anglos et Flandros ccepit mer- 
catores utriusque nationis graviter pungere. Majorem 
igitur in modum commoti, omnem lapidem moverunt, ut 
principes suos respective ilecterent ad commercium illud 
-denuo aperiendum, quia in re tempus iis favit. Ccepie- 
runt enim jam archi-dux et consiliarii sui cemere, Perki- 
num erronem, et cosmopolitam inventum in : quodque pu- 
crorum esset circa pupas rixari. Quin et rex ipse Hen- 
ricus, post impressiones illas Perkini in Cantium et Nor- 
.thumbriam factas, et frustratas, Perkini negotium minus 



416 HISTORIA HEfJNI 

estimare eoepit ; adeo ut, aliqiio consilio status, ejus rati- 
onein habere consentaneitmnonpntavent. Verum, cjuod, 
eum masime movit, ilhid fuit, quod, cniii res esset the-J 
sauri et opuin appcteiitissimus, pnti non potuerit com- 
mercium tanquara atropliia knguescere ; aut uUam ma- , 
Here obstruct! oncm in vwia porta, per quam san*i;uis ille 
flueret. Attamen majestatt-m &uam eo usque tuebatur,, 
ut se rogari primum vellet. Quinetiam raercatores, qui i 
adventiu-arii diccbanlur (quorum societas tunc opulcntia 
floruit, et masrno locupletunt nuinero, et bonis contribu- 
tionibus corroboratn erat), nihil humile fecerunt, sed nati- '< 
vas reju;ni inerces coc-nieru-'t, ctsi iu manibus suis, veluti 
mortUiB, jacerent, exportatione cessaute. Tandem Lon* 
dini convenere dplcpfati ex utraque parte, qui de negotio i 
tractarent- Ex. parlc regis Foxus epi^copus prlvati sigilli 
custos ; ■\'icx>comL'3 Wt;lk'noif> ; Kcndallus prior sancti Jo- , 
hamus ; Warrhamus custos rotulortim, qui in regis ftra-j 
tin, ct bona opiiiionc, indies magnoptTi! ^iroficiebat ; tJrs-, 
wicus, qui in omnibus feru' ne^tiis adlilbitus est; et Rise-, 
lam. Ex parte arciii-ducis, doininus BeTerus aduiiralli- 
usejus; dominus VtTunsellus pijeses Flandria?, et alii. 
Hi tractatum ad exitum perduxenint, tarn de amieitia, ■ 
quam de commercio inter rc^em et orchi-ducem ; articu- 
los eoinplectentem, turn status, turn commercii, et lilwne 
piscationis. Hie est ilie tractatus, quern Belgte, in hodi- 
emum diem, vocant ititercursum maf^um; tam quia • 
iiibus Jiumeris iiuis maj^is esset absolutus, quam tractatU5.| 
prtecedentes, tertii et quarti annorum regis ; praxipue ve- 
ro, ad discrimen alterius tractatus, qui secutus est, anno 
vicesimo prinio regis, quern inii-rcHr.s'iim imtlmn vocant,] 
In hoc tractatu eonlinebatur artieulus expressus (ne al-j 
teruter princcps alterius rebelles reciperet) in liunc tenc 
rem: " IJt si alter ex principibus. a iimderato suo, rebel 
lem aliquera suuui sibi tradi pt-tiisset, statim ftederalit 
iUe eum e territoriis suis cxcedere edicto jubcret, Cui dh 
si rel>ellis intra quindecim dies paruisset, statim pro pro-^ 
scripto esset," Verura in isto articulo Pcrkinuri noniina-J 
tus non est, nee fortasse inclusus, quia rebellis non erat; 
sed tamcn per hoc alte ejus succisBe erant, cpiatenus adj 
scquaces auos ex Anglia- Quin insuper in tractatu di-j 
sertis verbis inscrtum erat, ut hac probibitio ad ten-itoni 



HEOIS HBItaiCI SBPTIUI. 



417 



dudsKse vidus extenderet Post commercium riKlinte^n-a- 
tuiM, mcicatort^ Aiigli iti scdem suam Antverpiffl redie- 
runt: ubi sok-niu proctvisioiic et inagni laetitia except! 
sunt. 

Hieme eequente, nimirum anno duodecimo regis, rex 
comitia sua itcrum convocavitr in quibusmajoreminiDO-i 
dum <)uestus est de malitia re^s Scotis, et dc crudeli ac 
prsdatorio bello, quo Aiigliaui invaaerat. Regem ilium, 
qui foedere sibi junctus eeset, et nulla re a se provocatus, 
tnnto prga se odio arsisse, ut feces Perkini intoxication!* 
cpotaret ; quos jam cccteri omnes ubique abjecerant, ct 
despexeraut ; cumque vidisset, supra viies suas esse, ut 
regi noceret, arma sua in inermes et iniparatos vertisse, 
spoliando et depopulando agros, contra jura, et pacisjCt 
belli ; orationem autem suam claudebat, se non posse, 
absque honoris sui jactura, et subditorum suorum pericu- 
lo (quibua protectionem dcbcbat), injurias illas Lnultas p&- 
ti. Comitia, quid rex eibi vellet, satis intellexerunt, ei- 
que subsidiuui concesseruiit, limitatum certe, sed tamen 
amplissiniura, ad summam videlicet centum etviginti mil- 
le ]ibrarum, una cum quiiidecimis duabus. Bella enim 
re^s Ilenrici ei semper fuerunt instar minerje cujusdam 
admirabilis, quae ferrum habebat in summo, aurum vero 
et argentum in fundo. His comitits (quia anno superio- 
re tantum temporis in ferendis legibus impensum fuit ; 
atque etiam, quia hsc comitia ob Scotiae bellum solum- 
modo convocata erant) nuUas leges memoria dignie sanci- 
tae aunt, pneter imam, quaa perlata est, ad insfantiam 
mercatorum adventurariorura per Angliam sparsorum, 
contra mercatores adventurarlos Londinenaes, propter 
monopoliura quoddam, et exacliones novas, mercibus im- 
jjositas. Quod, ut videtur, a Londincnsibus fectum eat, 
ut sibi paulum subvenirent, post dura tempora, quffisus- 
tinuerunt ob defectum exportationis. Veruin noritatea 
illae a parliamcnto sublatse sunt. 

Sed regi fatale erat, pro pecuniis suis dimicare. Etsi 
eaim pugnam cum bosdbus exteris deiitaret, tamen sem^ 
per pugnare compuUua est cum rebellibus domi. Quam* 
primum enim coppit aubsidium esigi in pto^-incia Coniu- 
bis, populua confestim murmura, ct veiba odiosa jactft> 

VOL. IX. a E 



tAfljK HISTOBIA RKG?;r 

Ire coepit : eiim Cornubienses genus liominuiu cssent, ani* 
linis obstinatum, corpoiw compage et nribus robiistissi- 
mum, quique durit^r in terra sterill degereiit ; qiiinetiam 
ciiinplures ex iis (si necessitas postularet) sub ten-a viverc ' 
poterant, cum stannarii essent. lUi iaitnaniter frcnde- 
bant, rem esse prorsiis iion tolerabrtcm, ut propter pusil- • 
los mntus Scotiae, cito dissipatos, ipsi ad pulverem usque ■ 
exactioiiibus pcnnolerentur ; <juii» ct vociferaljantiir, m»- 
lutiones ejusiiiodi iis coinpetei'e, qui baberent quod sol^'e-' 
re pnaseiit, quique vivebant otio.se ; se veropaiiem, qiicm" 
in sudore vultus parassent, plane comcsturos ; neque 
quenquam euiii ipsis erepturuni- Quemadniodiim autem* 
accidit, ut cum a'stus populorum sasxixe inciplant, non dc-M 
ant plerunquc vcnti turbidi, qui eos imajorem in modum 
esagiteiit, ita populus iste in duos inctdit antesignanos, H' 
lebelHonis faces : alter erat nomine Michael Josephus, &^' 
ber ferrarius.. ex villa Bodmini : ncbulo audas et loquox,* , 
et qui infimorum sermonibus celebrari gestiebat. Alter ' 
erat Thomas Flamniockus, jurecousultiis, qui multum' 
apud Hcinos suospoterat, quia scilicet, cum de jure con-^' 
suleretur, legem ab eorum parte stare, fcrc semper re-H 
sponderet. Iste sciolus erudite loqui volebat ; quasi mo-' ' 
dum teneret, quo rcbcllio possit iniri, absque violatione' [ 
pacis. Populum autem magiio cum supcrcitio edocuit, 
subsidia in hoc prjcsenti casu jure concedi non jK)tuisse ; 
hoc est, propter bella Scotiae (quia lex aliud exeogitave^ 
rat remcdium, nimirura servitium scutagii, pro luijuKino- 
di expeditionibua), multo minus, cum, rebus satis paai-" 
tis, bellum tantum prsDtexebatur ad expitanduni popu- 
lum. Itaque consentaneum esse, ut neutiquam star«nt 
tanquam oves coram tonsore, sed se aruiarent, et tela ar- 
riperent ; ita tamen, ut nulli creaturie nocumentum in-*] 
fiigerent, sed tantum regi petitionem, valida manu, por-'' 
rigerent; ut ejusmodi graves exactiones revocaret : ab* 
que cos, qui consiUi ejus auctores fiierant aut suasorea,' 
supplicio afficeret ; quo ctDteris nietus incuteretur, ne a-' 
mflia in tempus futurum auderent, Atque pro sua par-il 
te, non videre se, quomodo officio Anglorum fidelium, et I 
bonoruin ligiorum, satisfacere pos^sent, nisi regem a tanfj 
peminosis consihariis liberarent, qui tarn ipsum, qnuil| 




REGIS HENBICI 8EPTIMI. 419* 

populnm suum, protinus eversuri essent. Innuebant car- 
dinalem Mortonum, et Reginaldum Braium, qui regi um- 
bellse m hujusmodi rebus erant 

Postquam isti duo, Flammockus, et faber ferrarius, 
gamilitate sua, partim publice, partim secreto, auras po- 
puli implessent, et animos vulg^ inclinatos, et promptos 
ad consUia sua invenissent, se pro ductoribus populo of- 
ferebant, donee alii viri eminentioris gradus a partibus 
suis se declararent, quod brevi fore dixerunt : se vero ni- 
hil aliud quam servos ipsorum futuros, in periculis tan- 
tum primes ; minime vero dubitare quin fines extremi 
occidentfdes Angliae in tam justa causa eoncursuri sint: 
quodque univei-sa ista (si quis recte rem intelligeret) pro 
regis servitio et bono facerent. Populus, hujusmodi sedi- 
tiosis sermonibus instigatus, arma sumpsit (pliuimis eo- 
rum arcus, et sagittas, et falces, atque hujusmodi agres- 
tium tela, gestantibus), et continuo sub imperio ductorum 
SuorUm (quod imperium in hujusmodi easibus semper te- 
nfetur ad beneplacitum populi) e Comubia, per Devoni- 
am, usque ad oppidum Tauntoni in provincia Sommer- 
settensi perrexerunt, sine ulla ciede, violentia, aut prseda. 
Apud Tauntonum autem, oestro perciti, unum ex exac- 
toribus subsidii rigidioribus, qui appellatus est prseposi- 
tQs Pwkini, trucidarunt. Inde profecti sunt Wellesiam, 
ubi baro Audleius (cum quo ductores rebellium consilia 
antea secreto miscuerant), vir nobilis, ex antiqua prosa- 
pia, sed ingenio turbjdo et in ruinam propriam aspiran- 
te, se cum illis conjunxit ; atque ab illis, lastis clamori- 
bus, pro imperatore ipsorum agnitus fuit : animos jam 
fiOTOs sumentibus ipsis, cum senserint se ab uno ex pro- 
ceribus dud. Dominus Audleius, WeHesia Salisburiam, 
Salisburia Wintoniam eos duxit. Inde stultus populus 
(qui scilicet ductores sues ducebat) omnino in Cantium 
duci volebat ; secum fingentes populum Cantii sibi hse- 
surum, inaulsissimo prorsus consilio : cum Cantiam nu- 
per magnam fidelitatern et animi promptitudmem erga 
regem ostendissent. Varum fatuus ille populus audierat 
Flammockuin dicere, Cantium nunquam niisse subjuga- 
tum'; atque Cantianos fiiisse homines inter Anglos in li- 
bertate asserenda acerrimos. Atque his frivoUs sermbni- 
bu& magna de iis sibi promiserant in causa, quam pro Ti- 

SE 2 



490 HlltoBIA RBGNI 

bcrtate subditorum susceptam credi volebaut. Sed cum 
in Cantium veuissent, pro^incia ilia adeo bene composita 
erat et sedatn, tarn receiiti regis erga eos comitate, quam 
auctoritate et existimatione comitis Cantii, baronis Aber- 
jgavennii et baronis Cobhomi, ut iw unus quidem, sive 
ex eminentioribus, sive ex iiifeiioribus, a<l eos accederet. 
Quod baud parum terruit et fregit multos ex lis, qm mi- 
nus eraut contumaces ; adeo ut ab exercitu aufugcriiit, 
et donium redierint. Verum pertinaciores, quique se 
promptissimos in causa declaraverint, persistebant et su- 
perbiebant potius, quam aiiimos submittebant. Quemad- i 
modum eiiim illud nonniliil eos terrcbat, quod nemo se 
ib adjungeret ; ita et spiritus addebat, quod copise rcgu 
niinimc- eos invaijerant, cum ob occidentiiji ad orientalem 
extremitatem Angliat pertransissent. Itaque perfectio-; 
nem suam continuarunt, et castrametati sunt super 
Blackheatli inter Grenovicum et Eltbaniam; minautes 
86 aut cum rege prielium conserturos Ci'^"^ enim fluctus 
se altiua, quam ad Mortonum aut Craium, cxtulerunt), 
aut Londinum in conspectu ejus captures ; sperantes se 
in urbe inventuros non minus formidinis, quam opu- 
lenixx. 

Sed ut ad regera revertamur. Cum primum certior 
factus csset de iusurrectione Cornubicnsium, propter le- 
vationem subsidii, majorem in modura couiniotus est ; 
non rei ipsius ergo, sed propter aliorum periculorum, 
quae eodem tempore ei inipendebant, concuraura. Me- 
tuebat enim ne bellum e Scotia, rebellio ilia ex Cumubia;, 
et conjuratio Perkini ejusque sequacium, simul in eumi 
ingTuerent : satis gnarus periculosam esfic earn monar- ' 
chiffi triplicitatem, cum bellum externum, rebellio intes- 
tina, et competitor titularis simul impendeant, Attamea | 
occasio eum ex parte invenit palatum. Simul ac enim j 
comitia soluta fuissent, rex potentem exercitum coegeratf i 
quo Scotise bellum inferret. Quin et rex Scotix Jacobus ] 
amiliter magnas eopias instruxerat ; vel quo regnuna 
suum defenderet, vel quo regnura Anglise iterum invade- 
rct. Verum regis Henrici copiae non solum prseparatie 
crant, eed plane m procinctu, sub ductu Daubeneii, came- : 
, rarii sui. Sed audita rebellione Comubia;, rex eas com- j 
as apud se tenuit, ad praE«idium suum proprium. Atta- ' 



f 



REGIS RENRICI EEPTIMl. 



421 



Shcn interca comitem Surri« in partes boreales celeriter 
misit, od defeivsionem et robur earum rcgionum, si forte 
Scoti aliqwid raolirentur. V'erum quoad modum suum 
cum rebellibus procedciid!, is longe diveraus erat a preece- 
dente sua consuetudine et practiea, quae semper fuit cum 
ma^a alacritate et celeritate conjuncta, solebat enim eis 
abe mora reaistere, aut etiam eos adorirj. Hoc ei prius 
in more fuerdt, Verum nunc, prffitenjuam quod erat 
atate provectior, minusque periculorum appetena, prop- 
ter diutinam fruitioiwm regiii, tempus ejus ^neris ftiit, 
lit ^-aria periculorum fiicies, diversie naturre, et a parti- 
bus diversis, euni in lioc consilium adduceret, ad \ires 
sUas ufiitas conserrandas in sede et ceiitro regni : secun- 
dum vetus illud Indonim emblemo, in rebus tarn tumi- 
dts ; manum in medium vesicae imponere, ut neutrum la- 
tus insurgeret. Pneterea, nulla ei incumbebat necessi- 
tas, propter quam ab bujusmodi consilio deeederet. Ne- 
que enim rebelle* regionesdepopulabantur, quo casu pa- 
nim ei bonorificum iiiisset populo non succurrcre : nc- 
que, ex altera parte, eorum copia; ulia accessione auge- 
bantur : qute eum moveret, ut properaret et rem pviEci- 
pitaret, antequam in vires nimias excrescerent. Posti*e- 
mo, et status et belli rationes ab hoc constare videban- 
tur ; quia motus populares plerumque magis fiiriosi sunt 
in principio. Atque, insuper, hoc modo eos plus in arc- 
to habebat, et mag'is sibi obnoxios, cum \onge a patria 
sua retnoti essent ; ideoque fieri non poterat. ut domura 
86 reciperent, et motus fortasee renovarent. 

Cum igitur rebelles (ut dictum est) super coUem de 
Blackbeath castranietati essent, unde eonspicere possent 
urbem Londini, et pulcherriinam vallcm circumjacentem : 
rex secura reputans, jdurimum honoris sui interease, ut 
quo magis in iis adoriendis rem liactenus distulbset, eo 
dtius prailium consereret, ne cunctatio ilia ex aliqua tre- 
pkbtate, scd ex prudentia et opportuna temporis electio- 
ne, provenisse videatur ; decrei'it, omni mora seposita, 
cum 113 congretii ; hocque nihilominus ea cmn providcn- 
taa et circumspectione, ut parum fortume relinqucrct. 
Cumque amplissimas copias cot^gisset, quo magis omnia 
accidentia in ordinem redigerct, eaque veluti superior re- 
geret, illas trif&riam divisit. Atque exercitus primus a 
comite Oxomae, ut generali, tui wbessent comites E»- 



422 - R18T0RIA REGNI 

sexise ct Sufiblcia!, ducebatur. Ilis Oatuin vst Lu inatuLa- 
tis, ut cum turmis aliquot equltum et peditiun cohortir 
biis ct tomientoriini flniio npparatu collem circumircnt, 
ubi I'ebclle.s ca.struineUit't I'ueruait, seque iiitra cos siste- 
rcnt; orauesquc collis fjmbrias et declivia obsidcrents^' 
practerea, quic versus Londiiium patebant ; ut ferte istffi 
tonquani iiidagine claiiderentur. Secundum esercitum 
(qui maxime iu pugnatn veiiturus esset; et in cujusnia- 
nu fortuna pra:lii ejus dici tnaxlme sita foret) domirio 
camcrario attiibuit : cui priectperat, ut a fronte rebelles 
invadcret ex oa parte, quffi Londinum prospiciebat. Tcr- 
tium cxercitum, ciaxiinuiii certe ct ijintructissimum, cir- 
ca sc retinuit ; ut in oitiues eventus paratus esset vel ad 
pugnam infitauraiidaui, vel ad victoriatn coiisummaii- 
dani, atquc intcrira ut m-bs in secure esset. Atque 
in euni fiiiem castrametatus est ipse in campis S. Geor- 
gii, ut se medium ponerefc inter rebeUes et urbem. Ci- 
vitas autem Londini, praecipue sub initiis, cum rebelles 
tarn prope castianietaUw eerneret, niayno timiullu cgit : 
ut fieri solet in opulentis et populosis dvitatibus (praa- 
sertim iis, qux regionum suarum tauquam lef^inne sint), 
quffi raro atlmodmn ex feiiestris aut tuiiibus i[>3aruni 
hostilem exercitmn vident. Verum, quod maxime cob 
pupugit, illud erat, quod cum incOTidita turba rem l\a- 
bituri essent, cum qua nulla erat compositionis, aut con- 
ditionom, aut lej^timi alieujus tractatus spe«, si opus 
esset ; sed qujB in rapinas et prsdam ruitura videba- 
tur. Etsi enim audiis^^eut, rebelles in itinerc suo se 
pacate et modeste gessisse ; tamen male metuebant, hoc 
jpsorum temperamentum non diu duraturum : sed ix>ti- 
us hoc ipsum eos acuere posse ad spolia in fine eaptan- 
da. Itaqne populus LondineiKis perpetvm liuc illuc cur- 
«itabat, alii ad portas, alii ad muros, alii ad littoro flu- 
vii ; sibi ubiquemetus etpanicosterrores iujicicndo. Ni- 
hilominus prjEtor civifatis Tatus, necnon ShanusetHad- 
donus vicecomites, officio suo strenue et fortitcr functi 
sunt, in populo orniando ct instrucudo. Qxiibiis rex od- 
junxit nonnullos ex \'im militaribua, qui cives eonsilto et 
opera juvareut. Verum baud multo post, cum intellex- 
iasent cives regem itn rem adniinistrasse, ut necesse foret 
rebelles ter \ictores evadere, antequam ad civitatein ap- 
propinquarent ; quodque personam sitain proprinm inter 



^^^^^ REGlit HBNRICl liEPTlKI. 423 

eoset rebelles mediam stitisset; quodque cura major es- 
set rebelled circumcludendt, nc idiqui)« eorum efTugeret, 
quain quod de victoriu in ijisu^ omniiio dubitacio subes- 
set; tumultuari destiU:ruut, et»e in tuto esse credebant : 
CO ma^b, quod magiiani Rduciani liabueruiit in tribus 
ductoribus, comitibus Oxoiiia; et Essexia;, et Daubencio, 
qui oinnes celebruti et gratiosi fuerunt apud populum. 
Quantum vcro ad Jasparum ducem Bedfordix (quern rex 
liellis suis piteficcre solebat), tunc temporis afgrotabat, ne- 
que diu supcrstes i'uit. 

Dies prtelii iiisecuti I'uit vicesiinus secundum Junii et 
dies Saturm (quern diem hebdomadffi rex pro i'austo du- 
ecbat), oisi rex qua poterat arte talsum diem in vulgus 

jaet-Tet ; ac si in aiiimo baberet rebelles proximo die Lu- 
nae invadere, quo magis eos imparatos et ordinibus solu- 
tos depreiienderet. Nobiles illi, quibus ea pars belli a^- 
sigTiata erat ut coUem circumaepirent, aliquot aute dies 

.in locis opportuuis ae btiterunt, rebelles liitercepturi. 

.Tempore aiUem pomeridiano, die pauluni dediuaote 
(quod fftctuin est ut rebelles certiun^ crederent se eo die 
non conflictucos), Dauheneius contra eos copias duxit : 
ac primo cobortes aliquot a poute Detfordieiisi retro se 

jedpere compulit, licet fortissimc et acerrinie pugnassent 
Sed cum numcrus eorum baud magnus esset, ?e ad aci- 
em ipsani, quie in colic morabiitur, reccperunt. At ex- 

^erdtus rebellium, audito quod copia> regis jam adessent, 

.ordine.s suos ins;truebat, sed iion sine magna confusione. 
Verum neque copias, ut ratio belli postulalwit, in primo 
collis ascensu versus pontem colloca^'erunt, qu£ iis sub- 
sidio esaent, qua; pontem custodirent : nequc exercitum 
suum promovcrunt ad aeclivia collis, ubi iniquu loco a re- 

. gis copiis pugnam conseri necessum fuisaet ; sed in pla- 

.nitie collis procul instruxeruut. Iia ut Daubeueius col- 
lem asceuderet, et a^quo loco se sisteret antequani ei re- 

raateretur. Daubeneius eos ferociter admodura adortus 
est; ita ut fortuna ejusdiel pcriclitarctur. Etcnimcum 

,m fronte copiarum suarmn, oblitus salutis sua:*, temcrc 
dimiearct, a rebellibus cnptus est, sed statim ercptus. Re- 
belles pugnam in breve tempus sustinebant, neque igna- 
ve rem gesserunt : sed cum male armati essent, et sub 
wducibua inipcritisj ueque ab cquitatu aut tormentis iu- 



4S4 



tJlSTORIA RBGMt 



strocti, absque difficultate magna devicti et in ftigam 
conjecti sunt. Quantum vcro ad tres iHos duetores suos, 
Audleium scilicet, fnbnnn fcrrarium,ct Flammockum (ut 
fere populariiim motuum auctores ignavi sunt et semi- 
fortes), ill! se i-ivos capi sustiiinerunt. Numerus occtso- 
rmn, ex parte rcbellium, fuit circa his mille hominnm. 
cum totus coram exercitus numenmi sedecim milHum 
(ut dictum est) complesset. Reliqui plerique oranes cap- 
■■ ti sunt, cum collis undiquaque re^is copiis obsessus esset. 
i Ex regis parte treccnti circiter occubuerunt : plurimi eo- 
tjnm sagittis confixi, quas sagittae, ut fama ferebat, loogi- 
rtudinis erant virgfe scbsoriae : tam potentibus scilicet ar- 
['cubus Comuhienses usi sunt. 

L Victoria in hunc modum porta, rex complurea equites 
r Banarettos creavit ; tnm in colli de Blackheath, ubi lo- 
tcumtencns ejus pr^lio vicerat (quo ipse equo vectus est, 
(rut cffiremoniam illam prajsens prrestaret), quam in campis 
I Georgianis, ubi ipse castrametatus fuerat. Quantum ve- 
ro ad mmii^ccntiam aut donattva, edixit, ut omniapreUo- 
captorumbona iis, qui illos cepcrant, cederent ; siveinspe- 
I cie, sWe ]>er viam rcdemptionis. Honores ct munificent!- 
am severitas et suppUeia seeuta sunt. Baro Audleius a 
carcerede Portanovaad collem turns ductus est, in tunica 
papyracea,in»ignibu8suisdepicta; InsignibHsautemrever- 
sis et tuuica bicerata ; ibique decapitatus est. Flammoc- 
kus et fabcr ferrariua ad fitrcas de Tiburne super crates 
tracti, suspensi.ct deartuati sunt: fabro etiam super cra- 
tem.ut ex verbis ejusnomiuUis perspicere liccbat, gestien- 
tesetemporibus futurismemorabilenifore. Rexpautoante 
constitnerat, Flammockum et fabrum in Coniubiam re- 
niittere, ut ibi in raajorem terrorem supplicio afficeren- 
tur: sed certior factus, provinciam iilam adhuc intmnea- 
cere, aecunda usus cogitatione, populuni neutiquam irri- 
tare consultius putaljat. Reliquis omnibus edicto rex ve- 
niam largitua est : eujus diploinata sub magno sigillo 
procurarc poterat qui vellet. Ita ut excepto sanguine, 
quern praelium bauserat, rex sibi satisfieri passns sit tri- 
nm tantummodo hominum suppUcio, ad tantee rebelfiotm 
expiationem. 

Erat profecto res mira regis ilia in»qualitas et alt«t- 
natio, in infligendis roppliciis ct spargendis gratns. Ac 




REGIS RENRICI SKPtlHI. 



4B6 



primo quidem intuitu, rem quis forte ant ca«u gutlei"- 
nari putnret : verum si magis a prope introspiclat, re- 
periet magna ratione factum furssc; majore fortasse, 
quam post tantum temporis intcn-allum notari jam que- 
at. Motu Cantiano (cum manipulus tantum rebellium 
esset) ad numorum centum et quinqua^nta morte mulc- 
tftti stmt: at in hac rebellione tarn nuraerosa, homines 
tres tautnra ; sivc illud in causa fuerat, quod rex satis- 
factum in parte putaret sanguine in acie effuso; sive 
quod, in causa populari sevcriua agrrc inconsultum arbi- 
trarctur ; sive quod populi istius innoccntia qwaedam (cum 
longitudincm Angliffl emensi essent fere absque maleficio 
vc\ prffda) cor regis aliquantum emollisset, et nd miseri- 
cordiam flexisset ; sive denique, quod res magni discrirai- 
nis putaret, Tebellionem ex laadvia, rebeUionem ex inopia. 

Post Cornubienses devictos, vcnit Caleto ad regem tio- 
norifica legatio a rege Gallije ; quffi Caletum accesserat 
ante mensem ; ibique propter perturbationes regni re- 
manseral, sed honorifice admodum et impensis regis Hen- 
rici excepta. 

Res sub primum eorum ad Caletura adventum ad eos 
misit ; rogans ut ibi paulisper manerent, donee fumus pu- 
sillus, qui in regno suocxcitatus erat, dissiparetiir; quod 
propcdiera fore non dubitaret : more suo iilud palam con- 
temnens, cui nihilominus serio incumbebat. 

Legatio ista negotium alicujus magni moment! non f&- 
rebat, sed tantum procrastination em petebat diei, ad st>- 
lutioneni pecuniarum prsfixi ; una cum aliis quibusdam 
partlcularibus, quae ad limitaneos spectabant. Et revera 
nibil aliud fiiit ista legatio, quam blanditia?, ad regem co- 
mitate deliniendum, ut amice erga Galium affectus esset: 
sed nihil in ea tractatum est ad prarjudicium fa'dcris cum 
Italis icti. 

Verum durante tempore profectionis Comubiensium 
versus Londinum, rex Scotia (bene dc rebus An^cis in- 
formatus, certusque sibi bellum instare ab Anglis, quam- 
primum illrc turbre consedissent) opportunitatem non ami- 
sit : sed, regem satis implicatum credens, fines Angliae ite- 
rum cum exercitu ingressus est; atque ipse prresens cas- 
teHum Norbami obsedit, cum parte tantum copiamm, 
reSqms ad agros depopulandos immisidit. Verum Foxus 



,426 nisToniA uaasi 

.episcopUB Dunehnetisis (vir prudeus, quique per pnesen- 
feia ad ftitura acri judicio penetrare poterat) hoc ipsum 
prjBvidens, castrum Ulud suiim Norhami tomicntis atquc 
apparatubellico oinnigeno iiistruserat et nivuiivcrat : quin- 
etiam {ii-iesidium militum fortbsimorum magno numero 
in CO coUocaveiat, mv^a quam pro castri naagnitudine; 
ex^pcctaus potius insviUmn acrem, quani obsidioiiem lon- 
ffam. Popumm praetcrea regionis, cum pecoribiis et bonis 
suU, ill loca tuta et praenipta se recipere ante jusserat ; ct 
,cquis citatis ad coniitem SurriiB (qui in proviiicia Ebora- 
^ftsi non pi'ocul aberat) literas niisit, ut celeriter subve- 
(luret, ita ut res Scotia; et iiicepto suo contra castcUum 
iutercideret, et militibus priodam satis jtjuiiam conipara- 
et. Ac postquam intellcxerat comitem Sarrije cum mag- 
nis cojjiis advent arc, in Scotinm rediit. Comes, cum cas- 
trum libcratiiin et bostem retrocessisse comperisset, in 
Scotiam celeriter perresit ; sperans se regem Scotirc assc- 
cutuniin, ut pra?lio cum eo decertaret. Verum cum tardc 
veuiss(!t, eastrum Atoui (tjuod inter Barwicum ct Edin- 
burgum pro raunitissimo habebatur) ob-iedit, illudque in- 
tra paucoa dies cepit. Scd paulo post rcge Scotia in»n- 
.teriora jcgni ^ui se rccipiciite, cuuiqiie tempestas anni cs- , 
set prater moilum procellosa et aspera, comes in AngU-I 
am reversus est. Adco ut summa cxpeditionuni utriiiquc 
nihil aUud csset, quam castrum captum et ciistrum op- 
pug-natum : sicque res gestse* nee copiarum viribu3, nee 
odionini fervori, nee exspectationis niagiiitudini, respon- 
debant. 

Inter hos tumultus, et intestinos et estcros, ex Hispa-I 
nia in AngUam veiiit Petrus Hialas (nonnuUi cum Eliam 
dixerunt): sane prjEcursor fuit fclicitatis, qua hodie Aa-j 
gUa fruitur. Lpgatio euim ejus inducias inter AngUam , 
et Scotiam jndusit; induciie paccm; pas matrimonium; 
matrimonium vero regnorum uniouem. Hialiw iste v\t 
prudens fiiit, atque (pro ratione temporum illorum) noa 
incriiditus, Fuit autem a Ferdinaudo et Isabclbi regibus 
llispaniffi missus ad regem Henricum, ut tnuttariTt dc 
nuptiis inter Cathariiiam iiliam eorum sccundo^fcnitam 
et Arthurum principem. Tractatus iste, dcxteritatc Ic- 
gati, non seguitcr promotus, quinet fere ad maluritatem 
perductua fuit. Verum contigit interim ut colloquio quo- 




KEG 18 RENHICI SEFTIMI. 



427 



dam^ quo<l ei cum rege circa iiegotiujn Hispaniense in- 

tercesjiit, rex (cui propriuiii erat in sinus legatoruni prin- 
cipum exterorum iUabi, si viri ipsi ei placuissent ; ita ut 
hautL raro de iiegotiisprt>priis cum ilUs deliberare solei-et; 
quin et eorum noimuuquam opera uti) obitei* incident in 
Kennones de rebus componciidb cum Scotia. Etenim rex 
naturnliter steriliii ilia cum Seotis bella iioii araabat; etsi 
coramoilura interduin e faina eorum eliceret. Neque de- 
fueruiit ei in concilio Scoti*, qui parati erantregi suo vi- 
clssim pcTsuadere, ut eandcm viaui iniret, et bellum cum 
Anglia fiiiiret; amoreiu patriae prstexentes, sed secreto 
relms Henrici faventes. Soluramodo spiritus nimis altos 
gerebat Henricus, quam ut primus pacis mentiouem fa- 
cere sustineret. Kx altera parte, amncm talcm compa- 
raverat, Ferdinaiidum scilicet Arragonia'j qualem optare 
poterat, Postqu».m enini ille rex, certu.s jam matrimonii 
conficiendi, [K-rsunaui fratenii affini^ in ae auscepisset, non 
dubiUd)at (Ilispaiiica cum gnivit'ite) regi in rebus suts 
propriis constlia pricbcrc. Rex quoijue ex altera parte, 
stii non iramcmor, sed aliotuni mores in rem suam vertere 
consuetus, usus est hoc, quo dlvimus, Arragoniensls in- 
genio ad negotla, quie Henricus ipse aut ae minus de- 
cere, aut apud alios minus grata fore cognovcrat. Itaque 
libenter assensit, ut Hiaias (tanquain in re ex motu pro- 
prio nata) de concordia cum Scoto tractaret, camque ob 
causam in Scotiam proficisceretur. Hiatas negotiura 
suscepit, atque ad rej^eni profectus, postquam multa arte 
id effecisset, ut rex Jacobus ad consiUa saniora propende- 
rct, scripsit ad regera Henricmn, se minime dubitare, 
quin pax fticile coalescerc et coagmentari possit : si rex 
aliquem c\ consiUariis suis, prudent^m ct moderatum, at} 
Kgem Scotis, de conditioiiibus pacij tractandisjinUtcret^ 
Itaque res episcopum Foxum (tunc apud castrum suum 
Norharai nianentem) misit, ut cum liiaSa coUoqueretur ; 
atque post, uterque cum delegatis regis Scotite tracta- 
reiiL Delegati utrinque convcuerunt. Sed post multas 
disccptationes de couditionibus pacis, modo ab uno ex re-; 
j^bus, modo ab altero, propositis, de pace quidem cojh: 
dudere nequiv^runt. PriEcipna causa, propter quam 
transigi non potuit de pace, fiiit regis Henrici postulatum 
ut Perkinus in manus suas traderetur, tanquam rcgriun 



4f8 HIBTORU REflNI " 

omnium contumelia, et persona jure gentium non prin- 
legiata. Rex Scotiffi, ex altera parte, hoc foccre constan- 
, tef recusavit, dicens, se pro sua parte de titulo Perkini 
judicem non esse competentem ; verura se eum rcccpisse 
ut supplicem ; protexisse ut profugTini ; cum consangui* 
rea sua desponsasse; atque armis suis juvasse, cum cre- 
deret eum verura principem iiiisse. Itaque nunc prorsus 
non posse, salvo suo bonore, ita dissucre.et quodammodo 
ftendacii arguere, omnia qua; ante a se dicta et acta es- 
•ent, ut eum in manus hostium traderet. Episcopua si- 
tniliter (qui mandata quiedam a rege superba acceperat, 
ealtem in fronte eorum, etsi in pede inserts ftiisset clausula 
TMoUior, qu!B omnia adepiscopi arbitrium rejiceret, etiam 
disertis rerbia praecipiens, ut nullo modo pacis spem ab- 
rumperet),postquam traditio Perkini ei deiiegata fuisset, 
altcrum articulum, quern in mandatis habebat,proposuit: 
iflc fuit, ut rex Scotite cum re^ Henrico, apud Novum 
castrum, congredi et in colloquium venire vellet. Hoe uW 
re^ Scotiffi relatum est, respondit: ' se pacem tractare 
Telle, non emendicare.' Episcopus etiam (ut ei insuper 
erat in mandatis) rcstitutionem urgebat spoliorum per ; 
Scotos captorum, vel salt<'m compenaationem eorum. V«- 
Tum delegati Scotia responderunt: ' ea esse instar aqu*j 
in terram effnsne, qu» recoUig^ non posset ; quodque sulv 
diti Henrici faciltus possent damna ilia tolerare, quani rex ] 
Scotiffl ea persolvere.' Attsmen in fine (ut homines mo i 
derati, et rationi non recalcitrantea)reces3um potius quen- 
dam od tempua fecerunt, quam tractatnm interruperunt, 
et in inducias, pro certis mensibus, consenserunt. Sed rex j 
Scotiffi, etsi judicium sunm formaliter de Perkino retrao* 
tare recusasset, quod tantis pignoribus obstrinxerat : t**] 
men, intra secreta animi sui, frequentibus Anglorura, 
quos circa se habebat, sermonibus et nliia diversis relati- 
ouibus motus, coepit eum pro impostore ducere. Quam- 
obrem honorifice certe, et more regio, eum ad se Tocavrt, i 
et beneficia aua et favorea in eum collatos recensuit ; quod 
consanguineam ei in matrimonium dedisset, quodque po* 
tentem et opulentum regem bello offensivo, in causa ejus, 
per spatium duorum annorum lacessisset. Imo etiani | 
quod pacem honorificam, ultro oblatam, si eum dederij 
roluissct, omnino rejed&set : quodque etiam nobiles et po- 



^ 



KBGIS URKHICI bbptihi. 



439 



pulum suum iiou mcdiocritcr, dura promissU suis erga 
eum stare voUct, offcndisset, quos dtutius ^bi infciuos 
p«rsUtere, tutum »ibi non esset. Itaquc monuit, ut for* 
tunU 8ui5 consiileret, et locum exilio suo mogis op[]ortu- 
uum deligeret : simul iiiquiens, illiun iicgare non posse, 
quin Angli prius, quam Scoti, eum deseruissent ; cum, 
fttcto bis experimento, nemo Angtus ad eum accessbset. 
Nihilominus, se qucxl sub prlmum adventum ejus dixerftt 
confinnaturum; nimiruni, * Eum ptcnitentiam miiurae 
DCturum, quod iti manus suas se conunisisset :' quando* 
quidem euro miiiime ablegate protinua constituis&et ; sed 
navibus et pecuniis adjuvarc, ut quovellet tuto transpor- 
taretur. Perkiuua, uiliil omnino dc theatrali suo fastigio 
descendtns, paucis respondit : ' Se satis videre tempus 
suuni adliuc non veni^se ; sed quacunque tandem fortuna 
usus foret, se bonorifice, et sentire de rege, et loqui non 
dcstituruin.* Itaque a rege dimissu^, dc Flandria ampliufl 
uon cogita^it, utpotc loco minus tuto, post troctntum cum 
aichi-duce, superiore anno conclusum ; sed, UKore ct ami- 
c», et servi^j qui cum descrerc nolebaut, conutatus, in 
Hiberniam trajecit. 

Hoc anno, duodecimo scilicet regis, Alexander pap« 
(qui maxime soUtus est amare cos principes^ qui remo- 
tiores erant ; et cum quibus minimum ei iiiterccdcret n&- 
gotii) grato animo rccolens regis ad focdus Italorum ac- 
cessionem, propter defensionem Italisc, emu. gladlo con- 
Kcrato, et pileo, quern vocant, manutentionis, per nuncium 
j|uum rcmuneratus est. Idem ante eum feeerat papa 
.Innocendusj sed imnore cum solennitate et gloria recepta 
sunt. Etenim rex nunc mandavit mapri, et aldenuannis 
ciritatis, ut oratori papa^, ad pedem pontis Londinenais. 
obviam fierent ; atque plates univeratt, inter pontem et 
palatlum episcopi Loiidinensis (ubi rex tunc hospitabatur) 
, avium fraternitatibus, in saguUs suis vestitii, uLrinque 
^dauderentur. Quln et ipse rex, die crasdno (in quem ia- 
aderat fe&tmn oumium sanctorum) magna stipanlc ca- 
,^l£rva, prielatorum, procerum, ct aulicoruni, solenui cum 

>ce3sione ad sedem D. Psuli perrexit, insignibiu iUiSi 

gladit et ])ilei, ante se gestatis. Et processione ilia finita, 

jSege in choro sedente,arcluepiscopus Cantuariensis, super 

.gridus ante chorum stans, longajn babuit orationeiD : 



49V 



M^ftjrtiA ftfttom 



kmplitHdinom et swMiHiitatcTn honoris UHiw extollcns, qurf 
papii, j)er haec oniamcnta, et insignia beiictlictionis, rcgeraM 
decorarit : etiam qiiam laro, quaaique cmiiientium meri- , 
iorum contemplation e, ilia conceili consuessent. Rpnif|u& ' 
prBEcipua regis acta et nierita reccnsuit, quibus pajM mo- 1 
tus, eum tali honore dignatus esset. 

Usque a(i hoc tenipus rehellioOornubiemis(tIe qua jant] 
diximus) nihil affine habere \nsa est cum rchus gestis Per-j 
kini; nisi i'orte quorledictiim Perkini promissoinnuissct^j 
8c exactiones et trihuta deinceps ahohtaruui ; eoque efle 
cissct, nt interdum erga ilium noii pessime animati essent.'.] 
Jam vero buUie hse frequenti agitatione concurrere ccej 
runt, ut in swperficie aquarum facere solcnt. Rejjis cIb-I 
mentia rebelles Comubienses, postquam domum rediisscnt; 
sine poena dimissi (verum ut diximus, soUdi unius aut ' 
duorum prctio redempti), magis aniniaverat, quam sana^ 
verat. Adeo ut apud \icino3 ct populates sues jactare non 
dubitaret : " Reg^m in iis igiioscendis prudenttT sila 
consuluisse, quoniam satis sciebat, sibi paucos subditos in 
Anglia rcliquos fore, si omnes suspendisset, qui cum iia 
sensissent." Atque alii alios acnentes motum reiinvare 
coeperunt. Quidam nutem ex iis astutiores, clam ad I*er- , 
kinum in Hibereiam miserunt, qui ci intimarcnt, se, si ad 
iUos venisset, ei prtpsto fiituros. 

Cum Perkinus hunc nuncium accepisset, coepjt iterum , 
se erigere, ef cum consiliariis suis rem coinmunicavit ; ei j 
quibus tres plurimum apud eum poterant : Hernus seri- 
conim propola, qui obieratus proftigerat ; Skeltonus scis- 
sor ; €t Astleius notarius ; etenim Frionus secretariuB ' 
dlscesserat. Hi apud cum disserebant, iUuni magnopere I 
errasse, cum inCantium, et iterum cum in Scotiam prt>- 
fectus esset : quandoquidem locus alter tam prope ton- ! 
dinum esset, et quasi sub oculis regis ; alter autem locus | 
nationis esset, populo Anglise tam in^nsie, ut quamvis cum 
smnma benevolentia complexi ftiissent Angli, uunquttmj 
tamen ei ita eomitato adhasrere vellent : verum si fortun« 
in taTitum arrisisset, ut in principio motus Comubiensis 
■ adesse ei contigisset, ante hoc tempus eum Westmona^ 
terii coronatum iri. Keges enim istos (ut ipse jam satis 
CxpCTtus esset) prJncipes calamitosos pro calcearaentis 
vendere nihil pensi habere ; ejus vcro rationcs postulsrc^j 



k 



R EGts' 'ireVRTCt' BBWBlfT 



4S» 



ut ftp tof iirn popiilo committerct ; itaque ei consilium de- ' 
derunt, ut, cum qua poterat fest'matioiie, in Comubiam 
trajiceret. Quod et fecit, secum ducens quatuor naii-"* 
fulas, qua? circiter centum et \iginti niilites vehebant.' 
Mense Septembris appnlit ad ornm M'hitsaiidi ; ct cor>-* 
tinuo Bodminum, oppidum fabri ferrarii, de quo ante 
dlximus, profcctus est : quo ad euin conflusorunt circiter 
tria luillia ivj^rcstium. Illic novum cdlctum promulgavit,i 
pdpuluni bellis proniissis deinulcens, et favorem eorumi 
inVectivis in regcm et refj^men suum prensans. Et ut fit 
in fiimo, qui cum in altissimum pervcnit, se perdit, mag- 
nifice admodum de seipso loquebatur. (?onsiliarii ejus, 
ante omnia, cum moverunt, ut in potestatcm suam redi- 
gt-Tct oppidum aliquud opulentum et niunitum ; quo et 
milites suos dulcedine praidai devinciret, et homines pel*-* 
ditos, et sine lare, undlquaque, simili spe lucri, alliceret;' 
et rursus, ut copiis suis oppidum iilud prsesidio et receptui 
esset, si forte in acie aliquid adversi contigisset. Itaque 
animos sumentes processerunt, et Exoniam obsidtoue 
cinKerunt ; urbem, in illis partibusj tam munitionibus, 
quam opulentia, florentissimam. 

Circa Kxoniam castrametati, ri primo abstinueruntj' 
sed ftssiduis clamoribus et vociferationibus instabant, nt 
oppidanos terrerent. Praeteren populum sub muris stantcs 
SBBpe intcrpellabant. ut sc illis adjungerent ; dicentes, rc- 
gem Richardum illud oppidum Londini aemulum effcctu- 
rum, si pi-Jmum in suas partes deseendissent. Sed pro 
sua insulsitate ^-iros nullos delcctos ad eos misenmt, qui 
animos eorum tentareut et cum iis tractarent. Civeai 
Exonienses, ex sua parte, subdilos se fidos et fortes praj- 
stiterunt. Neque inter eoa erat tumultus aut dissensio 
iilla; sed unanimi consensu se ad dcfensionem oppidi 
comparnrunt. Nam viderunt, rebelles adhuc non tantis 
viribus pollere, ut ab iis metuere deberent; ac rursus 
sperabant, antequam numenis rebelUum augcri possit, sibi 
a rege auxilia submissa fore. Atque utx^unque eventus 
foret, extrcmum maloram putabant, se illi famelica? et 
inconditae turb;£ permittere. Qunre cum res oppidi bene 
ordinassent, nilulominus nuneios diversos de muris, per 
fiiniculos, clam demiserunt (ut si unus interciperetur, alius 
isvaderet) qui rcgem de stAtu urbis certiorem fooercnt. 



43S niSTORIA RKGNt 

cjusque tnudlia implorarent. Similiter et Perktnus me- 
tucbat sibi ab auxiliis a. tege celeriter mittendis ; ideoque 
constituit ultimas suas nre^ experiri, ad oppidum expug- , 
nandum. Quamobrem adniotis scalis ad muros in diver*, 
SIB locis^ simul insultum fecit in unam ex portis. Cum-' 
autem ncc tomientat nee inachinie ei suppeterent ; et- 
compericiui sc arietatione truncorum ligiieorum parum, 
proficerc ; curaque elipm per clavas aut rostra ferrea, aCj 
per alia dmilia instrumcnta, qua: prtEisto erant, nihil ei, 
reliquum iui&set, nisi ut ex portis unani iucenderet ; illam^ 
rem adortus est, ut portam incenderet. At cive$, pcrin 
culuoi prfcvidentesj priusquam porta integia fluinma cor-^ I 
ripi et consumi posset, portain ipsara ex interiorc parte. 
et spatii nonnihil adjacentis, fascibua Ugneb obstruxe* 
runt: quos sinuliter incenderimt, eo pacto, igncin igne, 
propulstmtes. Atque interea, propere aggeres terrsecon- 
gessetunt, cum fo&sis profundis, ut loco muri et portie ea- 
sent. Quantum vero ad ag'gressiones per scatas, effi tam.j 
perperam rebellibua cesserunt, ut uon sine jactura houu- 
num ducentorum a mceniis pulsi essent 

Rex, cum de obsidione Exoniae per Perkinum, nunci- 
umaccepisset,lusuremexceptt,aieiuad eos qui circa eum , 
erant, " Regem Nebulonum in Angliam occidentalem I 
appulisse; seque jaiu tandem in spe esse honore conspco 
tus ejus firuendi, quod hactenus i'acere nequiverat." AU 
que revera presentibus auUcis facile constabat, regcnL 
magnopere loetari, ob nuncium de Perkini in AngHcum 
solum adventu, ubi nulla ei spes erat per terram claben- 
di : sperans jam, se Uberatum in posterum iri secretk il< 
lis coavTilsiouibus, quai diu cor ejus obsedcrant, et inter* 
dum soiQuos suos, in medio felicitatis, abrupcrant, Jt»- 
que, quo omnium anirooa et studia acceoderet, cunctit I 
quibus poterat raodis polara fecit, eos, qui nunc alacritet' 
ei adesseut, ut finem liis perturbationibus imponereiDt, 
Don minus ei gratos et acceptos iuturos, quam u, qui ho> 
ra diei undecima acceseerant, qui tamen integrx did m£r» : 
cedcm occepenmt. Itaque nunc, veluti sub iincm luUti ' 
ccnnplures simul in scena astantes spectare erat. Come- 
rarium suum, et baronem Brookum, et Ricium 'ITiomo- ' 
tiura equitem auratmu, cum expedttis militibus, Exopi* 
am vaiai, ad o[^idum obsidiooe libeiaodum ; et niu ad 



ItEGIS HEXRICI 8EPTIMI. 



433 



famam spai^iKlain i\e wieri suo ndventu euro copiis re- 
giis. Comes Devonian, et filius suus, cum Carols, ot Fnl- 
fbnlils, et iiliis cjiiwlera provinciffl viris emiiientibiis (iioii 
accersiti, seil audicntes rc^'em huic cxpcdUioni tanto aiii- 
mi impetu iiicumberc) cum turmis et cohortibus, quas 
conscripserant, fcstinabant, utprimiurbi Exoniffiausilia- 
rentur, ot regis ipsius copias praevertereiiL Dux etiam 
Buckingtmmife, cum multis viris fortibus, et primariis, 
arma sumpserat; noque ipse adventum regis, aut cante- 
rarii prolectiwiem opj>eriens, *ed corjjus quoddani copi- 
nrum ex sese canficicns, quo merituin suum extolleret ; re- 
tfi sij^nificans, separatum atque inarmis esse, et ejus nion- 
dtttat;.vspecty.re. Tta ut, juxta adagium : ' In dcscensu 
omiies sancti manuni admoverent.* 

Perkinus, hos arraorum sonitus et touitnia audieiis, et 
tantas undcquaque copias illi minah, obsidiouem suain 
sdlvii. et Tauntoniam profectus est ; jam turn incjpieiu 
altei'um octilum, instar £trnboiium, in coronam, alterum 
in asylum flcctcrc : etsi Coniutiit;nses, iustar metallorura 
sEepe igiiitoriun ct vicissim exstinctorum, fiicti essent ob- 
stinati; et potius franjj^iquam flecti sustuierent; juran- 
tes et voventes, sc nunquam cum, usque ad uJtimam san- 
guinis guttfun, deserturos. Copias Iiabcbat circa se.cum 
ab Exonia discederet, fere scptcm iiiillium hominmn : 
multi eiiimadcuin, postquam ad Exonia; oppugnationem 
se oomparasiict, confluxerant ; turn propter tmiti inccpti 
lamam, turn etiam lit ex 9[)oliis participarent, ctsi sub itb- 
sidionis sulutione nunnuUi di'iupi^i c^sent. Cum autem 
ad Tauntoitinm appropiiiquasset, mctum egre^e dissimu- 
lavit, atque diem integrum abaumpslt in prxparandi^ iis, 
quae ad prxlium iiecessaria futura essent. Verum, circu 
inediam iioetem cum aexaginta equitibus aufugit> ad Bew- 
leimii, in Nova Forresta, «bi ipse cum nonnuUis ex comi- 
tibus suis uomina dederunt in asylum ; Coniubienses au- 
tem suos in quumcunque fortune lUeam exposuit Hoc 
tameu modo eos a votis suis solutos reddidit, etsolita sua 
scilicet miscricordia regali usus est : ' Ut neutiquam pra;- 
aens esse vellet, cum sanguis subditoinim suorum elfun- 
deretur.' 

Itex, audita Perktni fuga, conf&stim equites quiugen- 
Um ex'peditos misit. qui eum comprchendcrent antcquam 

VOL, IX. r r 



4>34> RISTORIA REGNI 

vel mare repeteret, vel ad instUnm iUam exiguam (asy- 
lum Rcilioet) appeUeret. Sed' quateiius ad. postoriiis er' 
his, tardc venerunt, Itaque, quod potuerunt, fecerunt; 
lioc est, asylum magiio prteaidio, et ugilia diligeiitisaiuia,j 
dnxerunt, donee regis de ea re raandata accepissenUJ 
Quatitum vero aJ rebelies cacteros, illi (jam a duce 
destituti) se regis dementia; uuiversos submiscruiit. 
(nitetn, qiu (raediconira more) pWebotomia uti solebat,] 
potius ad vitam conseirandam, quameripiendam; iicquef 
unquam sanguinarius erat, cum esset scconis ; ]K)stquaiiij 
jam periculum transiisse cemeret, omnibus tandem ij 
vit ; pRBter paucos ex profli^ratissimis, quos supplicio dos*^ 
tinn%it, ut dementia e^us erga reliquos magisducescerct. ' 
Missi sunt etiam, quanta fieri poterat celeritate, nounulU ; 
eqnitos ad montem Sancti Micliaelis in Cornuhia, ubi 
Perkini uxor, domina C'atliarina Gordona, a marito suo re- 
lictn erat, quern in utraque fortuna unicc semper dilesit: 
vii'tutc niiptiali alias snas virtutes cumiilans. Rex autcm 
tanto diligentius ad earn mittere festLua\it, nesdcns utrum 
gravida ex Perkino forte esset, imde turbie ista in perso- 
na Perkini desiturse non videbantur. Cum iUaadi-egeni j 
perducta esset, traditum est, oumillam, non tantum bA-\ 
sericorditer, sed efiam cum nonnnllo amoris affectu, ex- 
ccpisse : misericordia formce ejus, qua erat, singuliiri do- 
cus addente. Itaque solntus cam (ut f^imul et nspcctui 
Buo, et famie inserviret), ad reginam, illam miidt, ut cuffl 
ea maneret ; hoiiorificos ei roditus assiguans, quibus dig^ 
iiitatem suam sustentaret : quos ctiaiii retinuit, tain du- 
Tante ^ita regis, quam multce annos jjost. Nomen certe 
rosfe albae (quod fiilso mariti sui titulo applicatum erat) 
verffi suie pulchritudini remansit. 

Rex profectioncm suam nihilominus continua^it, et 
magno cum jubilo et Iffititia Exoniam iiigressus est : ihl 
civibus ingeiites gratias egit, eosque miris laudibus cu- 
mulavit, Quinetiam, gladium ijwum, quo accinetus erat, 
n latere sno solvit, et majori civifcatis dedit; statuens, ut 
semper postea coram majore gestaretur. Ibi quoque e 
Comubicnsibus prsccipuos aliquot supplido allici ju^t, 
uti piacula qme(iani, quie dves pro formidinibus et mo- 
lestiis ipsoruntplacareut. Apud Exonimu, rexcumcon- 
cilio suo deliberavit, ulrum Perkino, gi spoute ex osylo 



REGIS riEXRlCI SEPTritfl. 



435 



cKiret, soqiio rcpm ckmeiitia; submittcret, ilevito sua se- 
curuin redden* oporteret. Coimlinrli autcm inter sc op!-* 
nioitibiis discrcpabaiit. Alii repji consilium (iedenmt, 
ut vi cum ex asylo cxtiaUeret, et raorte inulctaret, utpo- 
te in causa neccs&itatis ; quie ipso facto cum !ocis et re- 
bus sacratis (lisponsat. Qua in re, niinime ^ubitabftnt, 
quiu rex papain fncilem repeilurus esset, in fncti sui ra- 
tihibitione; aut per viani declarationis, aut saltern per 
viam iminlgeiitia?. Alii aiitem opmabantur, postquam 
jam rex in portit iia\iwaret, et periculji omnia praeteiTo- 
hissent, lion opus esse regi novo scandalo aut invidia. 
Tertium gemiscmteornm, qui regem cliserte prcemone- 
bant, turn neque de impostuiae certitudine muiido satis- 
faoere posse, neque conjurationis latebrns et anfractus pe- 
nitus excntere, nisi Perkinum, promissis vitte et venire, et 
aliis modis suaiibiis, in maims suas pertraxisset. At ne- 
mo ex consdiariis erat, qui non in prffifiitione sun rcffis 
fortunfc magiiopcre indolere visus est, una cum indigna- 
lione quadam, quod rex tantus, et tarn iiMigni jinidcntia 
et virtute prceditus, tarn diu, et lain crcbro, idolis cius- 
modi vexatus fuisftet. Vorum rex intulit, Dei ommpo- 
tentis propriuin esse, ut idulis vevarctur; ideoque illud, 
nullum ex amicis suis male habere debere. Quodque ip- 
se, ])ro sua parte, ca semper despexiaset ; se tauien mid- 
to dolore affectum fuisse, quod populo suo tantas calami- 
tates inftixiflsent. Vcrum, in fine deliberationls, tertije 
opinioiii rex ee adjeeit ; ideoque quosdani misit, qui cum 
iPerkiuo traetarent. Qui se capti^Tim videns, et ab om- 
ni spe (lestitutum, jam principes et pqpulos, summos et 
infiinos, expertus, quos iiifldos, raeticulosos, aut inlcliccs, 
deprehenderai. la;taiiter conditionera accepit. Rex etianij 
dum ExonijE moratus est, commissnrios deputavit, baro- 
nem Darcium, et alios, qui omnes, qui Perkino, autCor- 
nubiensibus, sivc in prtelio, sive in fuga adliaeserant, pec«- 
itiis midetarent 

Conimissarii autem iati tanto cum rififore et scveritate 
processerunt, ut clementiam regis in parccndo sanguim 
multum obscurai-ent, quod thesauri sangiiinem tarn duri; 
ter emunxisgent. Perkinus ad aulam regis adductm est, 
ad conspeetiun ^us rainime ; etsi res (t[uo curiositati 
mxK satisfacerct) speetaverit eum interdum in transitu. 

ff2 



M8 msToniA itnoNt ^^^^^^^ 

Specie tenus jam liber Perkinns erat, sed secreto magna 
dlligentia ct cura custoditus ; et in coniitatu regis Lon- 
dinum proficisci jussus est. Verum sub primuin hunc 
Perkini in sceiiam conscensum, in ]>cisona sua nova, sy- 
coplmntse scilicet et priestigiatom, deposita persona sua 
priore, quEe erat principis, facile quiv is existiniare potent, 
quantee irrisioni et ludibrio expositus fuerit, non solum 
aulioorum, venira etiam nilgi, (jui circa eum ubique ccmv 
volabant ; adeo ut quis conjicerc posset, ululo ubi ess«:t, 
ex congregatione avium ; aliis irrjdentibus, niirantibus 
aliiSf aliis execrantibus, aliis os ejus et gestus curiose in- 
tutntibus, ut materiani sermonum captarent ; in taiitura, 
ut falsus ille honor, quo tamdiu gavisus esjset, abunde re- 
pensus fuerit contemptu et contumelia. Quam pritnuni 
rex Londinuin vcnit, ctiam horum ludorum florulium ri- 
vibus spectaculum et solatium cxhibuit. Eteoim Perki- 
nus, equo insidens, lentis passibus (sed absque habitu ali- 
quoignoiaunio9o)pcrdiictusest. per plateas de Cheapside, 
.et Coniliill, ad tuniui Loudinensem ; atque exinde ro- 
vectus est ad We&tmonasterium, ciun choro mille mala* 
dictionum et cnntumeliarura. Verum ad spectaculi or- 
natum majorem secutus est, parvo a Perkino intervallo, 
unus ex intimis eju3 consiliariis; qui faber ferrarius r^ 
fucrat. Iste erro, cum Perkinus profugisset ad asylum, 
optavit potius habitum saciatmn suiUL-re, quam loco sa- 
crato se muniie ; atque restitura oremlts induit, et illO' 
habitu perregionesobambulabat, donee detectus et com- 
prcbensus easet. At praestigiator iste nmnibus pedibu^ 
que super equum vinctus fuit, neque cum Perkino rediit 
Bed panels post diebus morte nmlctatus est. Paulo jKwt, 
cum Perkinus se quis ossot melius cognovisset, stricteex- 
aminatus est, et, captaejus confessione, factum es-t breve 
vel extractum earum rerum, quas divulgari consentano- 
um foret ; quod typis commissuni et publicatum est. 
Qua in re rex famee suae minus consiUuit^ Quemadmo 
dum enim narrationera continebat laboriosan* particula- 
rium de Perkini patre et matre, et avo, et avia, et avun- 
culis, et cognatis per nomina, et cognomina sua^ et inqui- 1 
bus locis suraum deorsum erraverat ; ita parum aut nilul 
proferebat de consihis ejus, aut de iis, cum quibus consi- 
liafommunicasaet ; neque i}>sa ducissa Burgvndise (qi 





KECIS HENRICI SEPTIMI. 



437 



omtics novcrint inatar aiiirase I'uiasc univcrsi negotii) vel 
nomiiiata est nut tlescripta, sed prorsiis sUentio prtcter- 
mi&sa. Ita ut homines, tjuod exspectabnnt non reperientes, 
miilta dcsidcrarent, et majore in dubio esseiit tjuam prius. 
Verum regi ma^is placebat vulgo non satisiacere, quajii 
grandiuni aninios irritare. Ncque etiara eo tempore con- 
jicerc crat, cs novis aliquibus examinationibus, «ut incarw 
ceratiotiibus, aliquem aliuin, prseter eos, qui jam pridem 
imiotueiant, defcectmii aut accusatum luisse; etsi regis 
aniniiis abilitus hoc ipsuni in dubio diu reliquisset. 
J Circa hoc fcmpus, noctu mfigniim coortum est iiicen- 
dium apud regis palatium de Shine, prope camei^as regis 
ipsius : quo incendio magna pars aedium conflagravit, 
necnon multa ]auta supellex absumpta est : id qu(^ regi 
occasioncni dedit usque a solo redificandi nobUem illam 
structurara llichniondiaj, quje hodie eemitur. 
'I EtJam pauIo ante hoc tempus evenit accidens quoddam 
memorabilc : fuit quidain Sebastianiis Gabatus^ p^tria 
Venetus, qui Briaboiie Itabitabat: vir cosmographis et 
navigationis peritus. Iste vii, successum videns et fortasse 
fortuniE Christophori Columbi Beniulatus, in ilia fortunata 
expeditione versus zephyro-austrunij ante sex annos facta, 
oogitavit secum etiom novas terras dete^ posse versus 
zephyro-boreaui. Atque sane probablle eat, ejus opinionein 
magia firmis et praignantibus conjccturis fultam fiiisse, 
quara fiierat ea Columbi. Cum enim duffi illfe magnsB 
insulffi, veteris et novi orbis, siut versus septentriones, ipsa 
fabrica, lat® et exporrecta;, versus austrum autem acumi- 
natiE ; verisimile est, illic primum innotiusse terras novas, 
ubi minore intervallo aveteribus disjunctae assent. Quin 
et memoria extabat aUquarum terrarum ad zcphyrobo- 
ream, ante discoopertanim et pro insulis habitanim, quie 
tamen revera easent pars contincntis America; borealis, 
Fieri autem possit, ut aliqua notitia de hac re ad Colum- 
bum postea perveniens, et ab eo suppressa (cupido fortasse 
lit in hujusmodi incepto primus vidcretur), ei pro fimiiore 
argumento fuerit, ad credeudum universum iUud spatium 
ad occidentem Europae et Asific iielagm perpetuum non 
fuifise, quam aut Seiiecee prophetia, aut Platonis antiqui- 
tates, aut currcntium maris et ventoruin a terra spiraii- 
tium aatura> ct liiimlia ; qiue, ut fama spargebatur, eum 



48d HISTOHIA BEGNI 

maxime movenint. Etsi tion sini ncscius, imputatum fu- 
isse iUud Columbi iiiceptum furtuit* et tcimifstatc act»j 
jiavigationi (paiilo ante) gubernatam cujusdHin Ulspuni,! 
qui m ajcUbus Coluralji moihuis diccbntur. CJubatus uu- ] 
t£m iste, regi (idem faciciis, se insulnin quaiidani mci'cil>iis j 
ptctiosis abundantem rcperturum, adduxit re^em ut i«i-j 
vcm opud Bristoiam commeatu et uautts iiistrucret, pro 
ca insulu detegenda. Quam navcm regiaui comitate aunt 
tres naviculK, a mercntoriljus Londittensibus missa?, mrr- 
cibus qiiibusdam rilibus et levibus oneratae, qme esseiit 
conimercio cum barbaris exercendo idoiicie. NaTigavH 
outem Gabatus («t ipse post reditum suiim referebat, ad-] 
ducens ctinm navigationis suse uuiversse cliartam) longej 
ndmodum versus occidentem, cum quartii parte septeii- 
trionalis pingaj, juxta boreale latus terra; do Labrador^! 
usque durn ad latiLudinem perveiiisset sesaginta septeraj 
gradimm cum dimidioj mare continue reperiens apertuni 
et pemiim. Certum est etiam regis fortuna; oblationcni| 
{lorrectam Imperii ilUus amptissimi Indite occide»tali& 
Neque renuit ipse rex, &ed mora fortuita res disturbatS' 
^8t. Elenim Cliristophorus Columbus, a rege Portugalltaj 
rcpulsam ferens (qui et octadentales et orientales India 
eimul complecti consultum non putabat), BarthoIomEBum 
Columbum, fratrem suum, ad Hcuricura regem nuncium | 
misit, ut cum eo de suo incepfo negotiaretur. Contigit' 
ttutem, ut Barthdomsus a piratia In mnri captus fuisset: 
quo fortuito imj>cdiinento detentus, non nisi diu post ad 
regem perveiiit : tam diu, ut, priusquam cum rege HemJ 
rico transegiaset, expeditio Ula a fiatre suo Christophon* , 
BHsceptQ esset; quo pacto providentia dinim IndiiE ooci* 
denfales coVrtnn; Castiiiae ut tunc reservata; fncrunt, Afr 
tnmen haic regem acuerunt, ut tion solum Gabati expe-J 
ditioncm promovcrct, vcrum etiam postca, dccimo sext» 
nnno regni sui atque itenim decjmo octavo, nova diplo- 
tuata concederetj ad terras adliuc incognitas detegendas 
et iwcupandas. 

Hoc etiam anno, dedmo quarto scilicet regis (admir^j 
bill Dei providentia, qui res ad bcncplaif itum Buum 6ectitt] 
et in minimis maxima suspendit) occmrit atridens quod-j 
dam leve, ac etiam perversum, quod magnos et ieliceaj 
effecttts poet se traxit, Durantibus ciun Scotia indi 



RECI8 UENRICI 6EPT1MI. 



4S9 



qtiidam jiivenes nobilcs ex Scotia atl opjiidum Norlmmi 
vcncrunt; ibkiiic cum quibiistlam ex faiiuliaribus suia 
Anglis so exliiiaraniut. Cumqiie in otio esaoiit, interdum 
ex oppido dtambulanuit et f-a»itelluin curiose $i)ec-taritnt. 
Quidam aateni ex prsesidiariis castelli, c\im hoc bis aut 
ter animadvertissent, cumque niiinios nclhuc cxiilccratos 
gerercnt ex hostilitate, qiuc paiilo ante intercesscrat, eos 
pro exploratoribus, aut habebnnt, aiit caluuiniabantur. 
Unde jurgia inter eos orta sunt ; et a jurgiis manus con- 
serebant : atleo ut conipluros ox utraque parte vulncrati 
essent : Scotiii, uti verisiniiie orat, cum in oppido esseiit 
peregrini, duriores partes sustinentibus. Quiiietiam non- 
nulli ex iis interfecti sunt, reUquis citato gradu in Scotiam 
redeuntibus. Hjec res, postquam iiitc-r custodcs limitaneos 
ex utvoque parte tractata est, ncc fims controversije im- 
positus, rex Scotiie in suam ctrntumelJam factara esse iu- 
tcrpret^us est, etfedalem ad regem Henricum misit,qtii 
hujus injuriae reparationem poatularet, cum protestafione 
eura alias bellum den unci aturum. Res autem (qui fop- 
tunae aleam stepius exportus erat, et ad pacem inclmabat) 
respondit ; quod hactcnus factum easet, prorsus contra 
voluntatem suam ct sine consensu aut notitia contigifiee : 
venim si prscsidiarii in culpa fuissent, se in eos severe oni- 
madversumm, atque indudas in omnibus conBcrvaturuin. 
V^erum hoc responsum regi ScotJEB dilatio quffidam visa 
est, ut querela, interposito spatio, elangueaceret : itaqwe 
cum magis irriiavit, quara placavit. At episcopus Foxus, 
a rege audiens, quod res Scotiae odlmc esffistuaret et im- 
patient csset, tm-hatu£, occasioncm Tuptur^ induciarum 
a suis hominibus ortam esse, quampliu-es humiles et de- 
pfccatorias literas ad regem ScotitB misit, quibus eiim 
placaret. Unde rex Jacobus, episcopi mnllibua et blnndis 
literis delinitus, ad eum rescripsit, se, licet haud panim 
litem suis tnbuerit, tameu plenam satisfactionem non re- 
dpere posse, nisi cum eo colloqueretur ; tarn circa pree- 
sentis (»ntroversi» composltionem, quam «rcn res alias, 
quie ad Iwimm utriusque regni Kpectarent. Kpiscopus, 
naandata a rege acdpiens, in Scotiam profectus est. Con- 
veiicrunt apwd Melrosse, abbatiam Cisterciorum^ ubi rex 
turn morabatur. Res prinio disertis verbis episcopo sig- 
nificavit, quam inique tulcrot insoknicm Ukm rupturom 



440 HISTORIA REGM ^^^^^^^ 

jnduciaruiii, ah homiiiibus ejus apud castnim de Norba-- 
mo factnin. Quibus Foxus respondit tam liumiliter et\ 
tam blandc, ut instar olei esiiet vuincriiiifusi, undcsanari 
cocptt. Atqui: hoc tactum est repc et concUto euo pne- 
scntibuH. Po»tea rex cum epbcopo cc^ocutUB cut solus ; 
atquc intinia ammi sui vjqironipsit dlceiido, tenipornrius 
isUts inducius ct paces, cito condusas, cito utiam ruptaa 
esse solere j se outem arctiorein cum re^e Aiiglite aniici- 
tiam cuperc ; idcoque si rex Hem-icus primogeiiitaiii suain 
tiliam, domiuaiu Jrlarf^aretam, in mutrinioiiiiim ei thire ] 
vellet. ita dentin nodum fore indtssolubiiem. Se satis I 
nossc quantum cpiscopus auctoritate et ^jnitta apud re- 
goHi fiuum meritn posait. Itatpie si ipse huic rei &iudioso 
incuinbere vellet, se minime dubitare, quiii pro voto suoi 
successura csset. Episcopus sobrle respondit ; qiiod se po» 
tius felicera quam clignuni reputaret, qui in tali ncgotio-i 
minister esset : operam vero suam libentissimc collaturuiu, ; 
Episcopus igitur, ml rt'jjtiu Heuricum rcversus, qurcque . 
acta essent referens, rej^emqui; propensum et fere cupi- 
dum iDTeniens, regi consilium dedit ; ut primum pacetni 
stabiliret;deinde tractatum matrimonii gradatim coiismn-J 
maret. Pax itaque facile conclusa, qu£e paulo ante natalemi 
J)omini promulgata est dccimo quarto regis anno, dura* 
tura in vitam amborum rcgum siiiiul, aut eorum supcrati- 
lis, et amiuni unum deinceps. In hac pace continebatur 
articulus; ut nullus Anglus Scotiam, aut Scotus Angliau 
ingrederetur, nisi cum literis coniniendatoriis siii rcgifc 
Hoc primo intuitu videri posset eo spectare, ut faLoiJiaritas i 
inter nattones abrumpcretur^ sed factum est ad linutaneusj 
eoercendos, qui dissidiorum causa esse consueveront. 

Hoc etiara anno, natus est regi filius tertius, Edmiu^j 
dus noniuiatus, qui pauto post obiit. Circa idem fere 
tempua allatus quoque est nuncius de morte Caroli regifj 
GalU ; cujus nomine celebrate sunt exequiie aolenn^ 
regis. ~ 

Nee multum temporis intercessit, quin Perkinus 
ex argento vivocompositus erat,quod non facile contiueri^ 
aut incarcerari potest) turbare coeperit. Eteium, eust 
bus dclusis, se in fugam dedit, ct versus mare proper;tviL-| 
Verum statim onines anguli cjscussi, tauiqnc ^cdida fact 
e&t inquisitiO; ut redlre compulsus esset, ct ad doxnum i 



RKGIS IIBNKICI SEPTlMI. 



441 



Betlilccm. tiictam prioratum de Shine (qufc asyli privile- 
gio f^audchiit) coiifugcre, seque priori illiiis monasterii in 
mantis tradcrc. Prior iste pro sancto admodum viro Iia- 
bitus est, quern omncs.co tempore, multuin reverebontur. 
Hlu ad regem acccsnit, et pro \nta tontiim Perldiii depre- 
cutus est, eum nlias regis arbitrio rcMiiquens. MiUti 
iipud regcni ardentius ctiam, quam aiitea. institerunt, 
ut rex cum sine mora ex Jisylo abriperet et suspenderet. 
Verum res (qui elati erat animi ; ueque odisse quenquam 
poterat. quern despiccrel) jussit : * Ut nebulo ex asylo ex- 
trnhcrctur, et in cippls ponerclur:' atque ita vitaai ejus 
prions preeibus Inigitus, Perkiuum cduei feeit, Et intra 
iluos aiit tres dies, super jwgma, in area palatii Wcst- 
inonastcriensis erectuin, comix-dibus vinctus et cippo elau- 
siis, per integrum diem sedit. Dieque sequente siniiliter 
cum CO ad crucem de Cheapside actum est. Atque in 
utroque loco confessioneni suani (dc (jua supra mcutio- 
nem fecimus) porlegit : exinde autem in tiinim Londiucn- 
sem perductus est. Verum (ut paulo ante notavimus) 
rex talem societatem cum fortuna iuicrat, ut nemo dis- 
tinjfuere possit, qua; actioues fortima, qua autem regis 
industriffi deberentur. C'rcdltum enim est ubique Perki- 
num prodituan ftiisee ; cumque uou sine regis notitia elap- 
sum, qui eum toto tempore ftif^ sua;, vebiti injccla chor- 
da, tenuisset : regemque hoc fccisse, ut causarn haberet 
eum morte raulctnndi et fiiiem illis rebus iniponendi. Ve- 
rum hoe minus probabile est ; quandoquidem iidcm mi- 
niijtri, qui eum in fuga sua observnbunt, etiom ab asylo in- 
tercludere potuissent. 

Verum fatale erat, ut Iiedera ista serpens Piantage- 
nist!B veram Plantagenistje arborem neearet. PerkinuB 
(.•nim, baud diu pa§t, sc in gratiam et i'avorem custodum 
suorunij servorum Joannis Digbcii equitis aurati, prEfecti 
turris, numero quatuor (Straugwaii, Blewctti, Astwoodi, 
et Rogeri Lougi), iiisinuaverat. Atque nebulones istos 
promissorum moutibus corrumpere annisus est, ut carcere 
sc cximeret. Sed satis gnaius fortunam &uam tain con- 
temptibilcm redditam, ut nuIUus spes pasccre possit (spc 
autem perficienda res erat ; nam pr«mia deeraut) apud 
se vastum et tragicum facinu5 machinal us est : ilUtd fuit, 
ut m aocietatem cou;>iliotuiu suorum DUwonluni Planta- 



us 



HISTORtA REGNI 



geimtam, comitein Warwici, turn in turre detentum, per- 
traheret, qucm tiedium diuturnw incarcerationis, et reeiir- 
rentes subinde metus mortis, ita cmolliveraiit, iit ml qiiain- 
libet improssionem de libertate sua recuperanda rcx:ipicn* 
dam ajitus esset. I tunc principem juvenem, arhitrabatur 
Perkinus, servos illos, quos supra meiiioravimus, officios 
reveritUTos, licet ipse iis despicatui esset. Itaque post- 
quam per nuncium unutn aut alterum, per aliquos ex iUis 
Bcrvis raissum, coraitis conseiisum degiistasset ; coiistitii- 
tum inter cos fuit, ut quatuor hi dominum suura, pra-fec- 
turn tunis, noctu secreto obtruncarent, et pecunias et bo- 
na ejusdem praifccti, qua; commode exportari posscnt, 
eriperent ; clavcsque turris caperent, et Perkinum cura 
comite statim emitterent. Verum haec conjuratto detects 
est, priusquam perpetrari jwssit. Atque in liac quoque 
re rt^s pracalta pnidentia eum gravi invidia onerabat ; 
Perkinum ei tantum intar esca» fiiisse, ad comit«n cap- 
tandum. Atque eodem temporis moraento, dum conjura- 
tto ista iniretur (quasi ctiam iUud ipsum re^ industria 
effectum esset), in fatis erat, ut aduUerinus quidam comes 
Warwici prodirct. calcearii filtus, cui noraen crat Uadul- 
ptius Wilfordus ; adolesceus autem edoctus et Instructiis 
erat a fratre quodani Angustininno, Patricio dicto. Ut*r- 
quc horum a partibiis Suffblcuc in CantJuin pen'enerunt; 
«bi non solum dam, ft per susurros, rumorts spargtbaiit, 
Wilfordum istum verum comitem Warwici esse ; Terum 
Ctiam frater ille. popiilum ad credendum propensiorera 
expertufi, irapudentissimc conciones de ea re ad popidura 
habuit, eosquc, utin auxiliumsuuii)properarent,iiortatii'i 
est : unde uterque compreliensus est, et supposititius w- 
mes morte affectus, frater autem perpetuo carceri dam- 
nntus. Hoc vero opportune admodum accidit ad reprae- 
Bcntandura periculum, quod regi a comite Warwici inimi- 
nebat, et ad velandam regis severitatem, qua secuta est; 
caque ipsa opportunitas, accedente vesania fratrie, qui tjui- 
tam proditionein, antequam uUas nacta esset \ires, pnb- 
licxre esset ausus; quinet ejusdem fratris vitse condonatio 
(cujus tamen rerern nihil aliud in causa fiitt, quam ordi- 
rus sai priniegium) denique misericordia vulj^ (qure n 
garc^te rapido fluat, scmi>er ctenum invklia? et scaiidali 
exdtat) of^erunt, ut Ubiquc potius eermone honiinum 




REGIS OENRICl SEPTIMI. 



443 



juctutuni, quam plnne crcdituni cssct, omnia artificio re- 
gis insti'ucta fuisse. Sod utciiiiquc hoc fuerit, Perliliius 
(qui jam teitio contra ^ratiain peccarat) tandtm in jutU- 
cium adductus est apiid Westmonasterium, et coram coin- 
niisaariis dc nudiendo ct terminaudo impctitLia dt- diversis 
proditionibus coinmi^sis et pei-petratis, post ejus iii An- 
gliaiu odvcutum (itit cnim judiccs consuluerunt, quoniom 
extraiieus esset), dcnique condemnatus est, et intra ])au- 
cos dies ajmd Tibume capitali supplicio affectiis. Ubi 
rursiis confessicneui illaiu suam perle^it, et veram esse 
jam sub ip.snm mortem agiiovit. Atque is exituti &it bar 
silisci hujus, qui poti.s erot cos necare, qui emn piimi nou 
aspexissetit. Fabula erat ccrte ex hujus generis fabulis, 
qutE niemorantur, tongissiraa ; et alium fortasse tiiieni sor- 
tit;i esscit, nis^i res iiicidisset in tegein prudenteni, ammo- 
sum, et fortunatiun. 

Quantum vero ad tixs Perkini consiliaiios, ii se asyla- 
rios registrari feceiimt, cum PerkJnus id ipsum fecisset. 
Verum.sive quod iis i^iotum esset, sive quod intra privile- 
£rium se continuissent, in judicium miuime adducti sunt. 
Una cum Perkino suspensi sunt, major civitatis de Corke 
in Hibernia, et filius ejus: qui proditionuni Perkini inter 
prwci]>uos fautores fuerant. Paulo post, similiter mmid 
adjudicati sunt octo alii, propter conjurationem factani in 
turre ; quormn quatuor prjefecti turris servi erant. Kt 
atatim post in judicimn adducttis, coram comite Oxouiac 
(seneschallo mag-no Aiiglia; ea vice fiicto), iiilelix ille prin- 
ceps conies Warwici, non propter conatmn g turre eva- 
deudi (liuc enim peractum nou eni ; atque etiam, cum in- 
cai'ceratio propter proditioneni minime fuisset, evasiopro 
proditionis crimine lege liabcri non dcbuit), scd propter 
conjurationem cum Perkino initaiuscditiones in reicnocx- 
citandi, et regem dcstrucndi. Comes auteni Warwici ao- 
cuMitionem confe^^sione sua firmavit, ct paulo post apwl 
collem turris decapitutus est. i 

Sic etiam fini^it, non soium uobilis istius, ct verecom- 
miseraUlis persons, counti^i U'arwici, primogeiuti ducis 
CJarentiaf^, tragtedia ; vcruiuetiam stirpa ct linea mascu- 
la Plnntagenistarum, qua; tanto cum splendore et jfloria 
jloruerat, usque a tcmporibus ctlebcrriiuaj uicmoria; re- 
gis iicmici sccundi rc^is AjigUer. Fucrat autcm luec 



4»(4 niETORIA REGNI H 

stirps sfepe sanguine proprio intincta. IVfanet autcin ad- 
huc pro^nics iQa, sed in alias familios, tarn imperiales, 
quain nobiles, transplantata. Vcrum nee criniinis rentus, 
ucc rationcs status, invidiam exstin^ere poterant, qua 
regi ob hanc executionem incumbebant. Itaque consul-; 
turn putabat rex, invidiam iatam ex Ann-lia exportare ; 
eamque in novum suum aifinem, Ferdinandum regcm 
Hispaniarum, exonerare. Regibus enim istis dtiobus \e\ i 
solo nulu se mutuo intelligentibus, res ita se habuit, ut 
literffl ex Hiapania reperirentur atque ostenderentTir, t\m- 
bus, inter alios sermones circa tractatuni matriinonit, Fer- ' 
dinaiidiis ad regeni Hcnricum disertis verbis scripserat, 
se sccuritatem nullam de liberorum regis in regnum suc- 
cessione videre, quamdiu comes Wnrwid in vivis esset ; ■ 
seque filiam suam in manifesta pericula et turbas mittcrc 
baud Ubenter susteiiturum. Verum hoc facto, etsi rex 
aliquatenus invidiam a se ipso amoliretur ; tamen non 
animadvertit, se simul maledictionem quandam, et omen 
infanstum, nuptiis ipsis impingere. Quod quideni evcn- 
tu ita completuni est ; ut et princeps Arthurus uxore 
sua ad breve tcmpus potiretur : atque ipsa principissa 
Cathorina (foemina tristis et religiosa) diu post, cum re- 
gis Henrici octavi, de ea repiidianda, consilium ci pruBum 
nuneiatum est,diceret, 'Se quidem culpa vacate ; scd hoc 
justo judicio Dei factum esse, quod nuptis sue iu san- 
guine fundatffi fuissent ;' iiitelligcndo sanguineni comi- 
tis Wanvici. | 

Hoc anno, regis decimo quinto, magna grassata est 
pestis, tarn Londini, quam in aliis regni partibus. Ita- 
que rex, post loca crebro mutata (sive ut a contagione 
tutior esset ; sive ut occasionemcolloquii cum arebi-duce 
prseberet ; sive ob utrumque), Caletiun cum r^ina sua i 
transfretavit. Postquam rex Caletinn venisset, archi* 
dux statini ad cum bonorificam legationem misit ; fam i 
ut de adventu regis in eas partes gratularetur, quam ut 
significarot sc prsesto esse (si regi placeret) prtpsentia sua 
obsequium ei deferre. Sed siniul legati regi intimarunt, 
ut locum cong^essus designaret, extra aliquod munitura > 
oppidum, aut castellum, quoniam boc regi Galliae, siniiti > 
occasione, denegasset. Quamvis autem (ut aiebat) non , 
cxiguum discrimcn inter illos duos r^es agnosceret ; ta^ * 



REGIS HEMRICI SEPTIMt. 



i45 



men ob exempio s« mctucre, no forte itlud ipsum o rege 
quopiam in postcrum, cui minus, quam regi Henrico, ft- 
deret, postuJaretur. Rex comitntein archi-ducis sibi gra^ 
tam esse, excusationem autem probatam «sse, ostendit ; 
et locum ad mdvm sancti Petri extra C'aletum coUoquio 
desigiiavit. Simul etiam arcbi-ducem legatis a se nussis 
houoravit : hi fuerunt, baro de Sancto Joanne; et unus 
ex sccretariis regis : quos archi-dux eo honore exoepit, 
ut (ad niissam ciilebrandam sancti Audomari profectus) 
medius inter boTonem de Saiicto Joanne a dextra, et se- 
ci-etariuni a sinistra, equitaret. Die ad colloquium as- 
signato, rex equo vectus, ad nonnidlum ab tede sancti 
Petri intervallum.inoccursumai'chi-duds, perrexit. Cum 
appropinquassent, archi-dox propere de eqiio dcsccndit, 
et ad stapedem regis tenendum se obtulit : id rex nullo 
raodo (lerniittere voluit, sod cum et ipse abequo descen- 
disset, magnis cum amoris indicus §e mutuo complexi 
sunt: atque in locum, iuteuiplo ad boc ornatum, ad Ion- 
gum tempus collocuti sunt ; non solum tractAutes de foe- 
dcrum prajtcritorum confirmatione, et commerciorum li- 
bertate : sed etiam de nuptiis reciprocis, inter Henricum 
dueem Eboraci, filium regis secundo-genitum, et archi- 
ducis filiam ; et rursus inter Carolum archi-ducis filium 
primogenitum, et Mariam filiam secundo-genitam regis. 
Verum g:enmiulffi istas immaturanmi nuptiarum nihil 
aliud erant, quam vota qusedam principum amicoruni,et 
aurx benevolentiffi, etsi alterum matrimoiiium postca 
traetatii conclusum, sed minimc consummatum fuerit. 
Verum toto illo tempore, quo principes isti inter se coii- 
versabaiitur in suburblis Caleti, raira fuit inter eos cordi- 
alis et intimi amoris demonstratio ; pr«cipue ex parte ar- 
chi-ducis. Qui (prxterquam quod esset prince{)« huma- 
nissimus, et ex moribus suavissimis) conscius sibi. quam 
morose et parum amanter rex a concilio suo tractatus 
fiiisset in negotio Perkini, omnibus niodis contcndlt, ut 
pristmum in regis benevolentia locum recuperaret. At- 
que iiisuper patris et soceri sui mouitis perpetuo obsessus 
erat, qui (propter odium suum ct suspiciones adversus re- 
gem Galium) Bemper arcbi-duds aures obtuderunt, ut 
super auiicitiam regis Anglian veluti anchonuu jaccrct; 
hac data occasione, eorum mouita et prsecepta exequi 



445 IIISTORIA SEGNI 

gviulerat : regcm appcllans {uttronum suum, ct patrcin, 
et protectoreiii (iiaiii Iiacc ipsa verba rex Uteris suis pos 
tea iiiseruit, aJ civitatein Londini mUsia : quibus huma-j 
nitatc-iii archl-ducds prolixe couiiiienilant), cmii aliis verbis [ 
honorificciidssiiiiis, quai amorem suum et obscrrantiara] 
crga regem tesUireiitur, Venerunt etiam Caletum adi 
rcgera priescs Picardia?, et Balivus Amieiii, a Ludovico j 
regsGaUomissi; tarn utlionorem ei exhiberent, quam tttj 
cerdorem eiiin facercnt cle victoria sua, et subiu^'alioi»e| 
(lucatus Mediolanenaia. Hex visus est sibi complacereial 
lionoribus, qui iQi> durante mora sua Caleti, ab cxteriflf 
cxliibiti erant. Etenim Caleto fuse dc us scripsit ad ma-* 
jorcm et senatum Londiuensem : quod (baud dubie) cait-i 
ssm mijtis sermonibus iii urbe prajbuit. Rcxenim, etdi 
cives sibi coiiciliare nou poterat modis ab Edwardo quar-l 
to usitJitis ; tanicu aflabilitatc, et aliis favoribiis rogiia,j 
(003 semper devincicbat, seque illis multuui dabat. ' 

Hoc ctiani auuo morluus est .loaniie.s ISIortoniis, ai*l 
«hiepi^teopu3 Caiitiiariensis, et cardinalis, summusquej 
e tisuD Aitgl iae cancell.Trius. Vir prudens erat, et doquciw J 
Bed ingeiiio a'tjiero, et imperioso ; regiacceptissimus.spjf 
nobilitati invi^us, populo itidem odiosus. Neque ex b^j 
nevolentia aliquanomen ejus omissum est in catalogo adii-J 
latorum rcpis, quoe edlctum IVrkinl peistrbixit ; sed eniol 
noluerunt reliquis admiacere, qiioniam imaginem et rik] 
perscriptiouenx papa in se habuit ; cardinalatu$ sdlicetj 
iionore iinpressam. Regcm sibi obstrinxerat consiliorora ' 
occultatione, et diligcntia : sed praecipue, quod regi, is 
furtuua sua minore, fidum se praebuit : et amul qihidj 
(affectu suo secreto) inveterata malitia non vacabot oA- 
Tersus familiam Eboraccnsein, sub qua calaniitatcs iioih; 
Qullas subierat. Quinetiatn libcnter iundiam a regc it] 
se derivabat, etiam plus quam rex vellct. Rox onim sub-' 
terfugia non quffirebat, sed invidis in os se objiccro sole>| 
bat, et cupiditates suas aperte prsfferre : id quod ii 
am contra eum auxit sane, sed minus auderc -eflecit. W| 
rum, quatenus ad duros illas re^s exactioncs, tenipus] 
postea prodidit, epiacopimi istum, re^ ing«nio o1>sequef 
do, Uli potius temperavisse. Sub Ricbardo tertio, oil 
t«dia> commissus fuerat in dorao ducis fiuokin^z^niii 
quem ad defectiouom a Richardo secreto inipuliC. S( 



REOIS HBKRlCt SEPTIAII. 



447 



postquam tlux ncgotio se inipli<:ara,t, episcopumque prs* 
cipuum sibi in fcerapestate gubernatorem uavis fore spc- 
nwsot, episcop\i3 in scapliam transiliveral, et Irims mare 
profti{<(?rat. Venun utciuHjue iste ^ir laudnnUufl, out 
reprehendendus occurnit, certe felicisamam mcmoriom 
ineritus est eo, quod principale fuerat instiumentura iu 
coiijunctione duaium rosarum. Graiidaniis adraoduin 
mortuus est ; sed corporc vatidus, et aninu facultatibus 
integria. 

Anno seqiiente, qui fuit sestus decimus regis, annus- 
qiie doiiiirii imUfSUimi:} qiiingentesimus, jubilaum Komai 
celubiatum est. Verum papa Alexander, quo impensis 
et [lericiilo longi itineris ad Uomaiii usque parcerct, con- 
sultiiin piita\it, gratias eas spiritiiales pt^r viam peimuta- 
tioftw traiisfeiTe ad eos, qui certaa pecuiiia; simimas sol- 
viasent ; cum minus grave essct, eas in patrio qucmquc 
sua rccipere. Quo nomine iu Angliam missus est Jas- 
per Pons, Hispanus, papit* commissiirtus ; meliore judi- 
cio electus, qiiani fueraiit illi, (jm iiomiullis annis post io 
Gennaniam a Leone pa(m miji^^i smit. Etenim negotium 
magna cum prudentia, et specie sanctitatis. Pons iste ges- 
sit. Ita ut amplissimas pecuniarum sumnias, iTitrn hoc 
rognum Angliae, in usum papas corTogaverit, exiguo aut 
nuUo scimdalo. Opinio prava iiicrebuerat, regein pecu- 
niffi p:irtit'ipast^e. Verum apparct ex Uteris cardinutis 
Adriaiti, regis pensionarii, ad regcm post aliquot iumos 
missis, hoc minus verum ftiisse. Etenim eanlinidis iste, 
a rege adhibitus ut papie Julio persunderet bullam dis- 
pensationis pro matrimomo inter Henriciun principera et 
doflunani Catherinam ineuiido expedirCj papamque in ea 
emeedcnda diificilioreni expertU9, pro principali arga- 
mento mento regis crga earn eedem usus est ; quod pe- 
cuuio! illiuSj quam Pons intra Angliam collegit, ne dena- 
riuni quidem tctigerat. Verum, quo clai'ius clucesceret 
(od populo satisfaciendum), pectmiam iatom sticram f uift. 
se ; idem nunciiis breve re^;! a pai>a detutit ; per quod 
rex excitatiis et summonitus iiiit, ut in persona propria 
bello sacro contra Turcom tnteresset. Quoniam ]>apa 
(ex solicitudinc patris universalis) quasi sub oculis ccrneiis 
Buccc'ssus et progressus niagni illiuii tiilei bostLt, audt^is 
cousultatioucs in coaclavi, proisentibus legaib pnucipum 



448 



mSTORIA REGNl 



exterorum, circa bcllum sacrum, ot genomlcmprineiihiiir 
Cliristianorui» in 1'urcam cxpeditioiiem kuscipienriwiij 
hiibuUset. In quibiis consultationibus deci-ctuni fuissct 
ut Hungari, Polont, et Boemi, Tliraciain bello iiivadurcnt 
GoUi ct Higpani, GrfBciam; papa vero (promptws wI-hi* 
hnmoiaiiduin pro causa Christiana) in persona sua, et co- 
mitatu regis AngliiP, Vcnctonim et aiionim statuum qui? 
mare poUerent, narigaret cu]n classe potentissinia, peri 
raarc Mediterrancuin^ usque ad Constantinopolim. Quod-^ 
que in hunc fiucm sanctitas sua nuncios ad oinnes princi- 
pes Christianos misisset ; tarn ut cessatio (icret cHniiiiirnti 
dissidioruDi et (luerdarum inter so, quam ut apparatus 
bi'lii<;i, et contributiones pecuniarum, sine mora fiercnt^ 
ad sacrum hoc inceptum ad exitum perducendum. i 

Huic papali legations rex (de animo ct consiliis pap9 
bene infortnatus) respoiisum dedit, raagis solcnne^ qu; 
serium ; significans, 

Nulhini in teiTa principom seipso promptiorem, aut ob' 
sequentiorem fiitui'um, tani persona propria, quam uni*, 
versis suis copiis, et fortumn ad bellum hoc sacrum ineun^ 
dum. Verum, tantani esse iocorum distantiam, ut nuW 
Iffi maritimai copiae, a ae apparandae et cogenda;, nisi du*, 
plici suniptu instrui possint.et dupUci etiam(ad minimum^ 
mora, quam posset fieri a i-egibus, quorum territoria ma--' 
gis esseut in propinquo. Prxterea, neque structurani n*- 
vium suarum (cum nullas haberet triremes) nequc 
rientiam navarchoiiim et nautarum suoruTu illis maribua 
tarn apte convenire jJosse, quam nationum illarum. lta» 
que consultius facturam suam sauctltatem, si ab uno c 
regibus illis, qui coniniodius posset, impetraret, ut mari 
Be committcret. Quo pacto omnia ct minore impcndin, et 
majore celeritate, coniici possint. Quinetiom temu]ati< 
et divisio circa imperiiim exercitus, qua; inter illos du 
reges, Galium et Hispanum, intervenire foitasse possin 
si uterque in bello terrestri super Grasciam precede: 
prudenter evitaretur. Se vero, pro sua parte, auxihls et 
pecuniis non defuturuni. Nil-iloniiims, si uterque res hoc 
^cere recusaret, se potius, quam sanctitas sua sola navi- 
garet, quam priinum posset, cidern inserviturum. Sub 
conditione tamcn, ut primo discordia.s omnes inter prin- 
cipcs Chnstianos depositas et sedatas videret; qucm; 






BEGtS HENRtCI SEPTIMI. 449 

modum ipse, ex sua parte, nullis omnind implicatus esset: 
atque simul, oppida aliqua munita ad littora Italise in 
manua suos tr^erentur, quas hominibus suis et prEesidio 
et receptui esse possint. 

Cum hoe response reversus est Jasper Pons neutiquam 
tristis. Attamen hac regis declaratio (uteunque super- 
ficialia) ei talera apud exteros existimationem peperit, ut 
non din post ab equitibus Rhodi electus esset ordinis illius 
protector: omnibus rebus in multiplicationem honoris ce- 
dentibus regi, qui tantam obtinuerat famam pnidentiie, 
et in rebus civUibus peritia;. 

His duobus posterioribus annis, in judicium vocati sunt 
quidara hasretici ; quod tempore hujus regis rarum admo- 
dum erat : et si aliquando contigerat, poenitentiis potius, 
quam igne, luebant. Rex (beet scholasticus non esset) ta- 
men honorem sortitus est, ut Cantuarise unum ex iis con- 
vinceret, et ad sanitatem perduceret. 

Hoc etiam anno, licet rex a spiritibus et illusionibus non 
esset vexatus, quos aspersione partim sanguinis, partim 
aquae, abegerat ; attamen apparitionibus quibusdam inqui- 
etabatur ; semper ab eadem regione se ostendentibus, fa- 
milia scilicet Eboracensi. Evenit, ut comes Suffolciat, filius 
Elizabethae (sororis natu majoris Edwardi quarti) ex Jo- 
amie duce Suffolcije, secundo ejus marito, et frater Joan- 
nia comitis Lincolniee, qui apud praelium de Stoke occu- 
buerat, vir iracundus et cholericus, hominem in irae fer- 
vore oecideret, cujus criminis rex ei gratiam fecit. Verum, 
aut ut ei nubem quandam infamise impingeret ; aut ut sen- 
sum grati^e sueb majorem incuteret ; emn palam in judi- 
cium produxit, et diploma condonationis sua aperte alle- 
gare voluit. Hoc in comite ilium effectum peperit, quem 
similibus causis in animis elatis parere consuevit, nimirum, 
ut ignraniiiia altius insideret, quam gratia. Itaque inf