(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Y Llenor"

Goügle 



This is a digital copy of a book that was prcscrvod for gcncrations on library shclvcs bcforc it was carcfully scanncd by Googlc as part of a projcct 

to make the world's books discoverablc onlinc. 

It has survived long enough for the copyright to cxpirc and thc book to cntcr thc public domain. A public domain book is one that was never subjcct 

to copyright or whose legal copyright term has expircd. Whcthcr a book is in thc public domain may vary country to country. Public domain books 

are our gateways to the past, representing a wealth of history, cultuie and knowledge that's often difficult to discovcr. 

Marks, notations and other maiginalia present in the original volume will appear in this flle - a reminder of this book's long journcy from thc 

publishcr to a library and fmally to you. 

Usage guidelines 

Googlc is proud to partncr with libraries to digiti^e public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to thc 
public and wc arc mcrcly thcir custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we liave taken stcps to 
prcYcnt abusc by commcrcial partics, including placing tcchnical rcstrictions on automatcd qucrying. 
Wc also ask that you: 

+ Make non-commercial use ofthefiles Wc dcsigncd Googlc Book Scarch for usc by individuals, and wc rcqucst that you usc thcsc filcs for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrainfinm automated querying Do nol send aulomatcd qucrics of any sort to Googlc's systcm: If you arc conducting rcscarch on machinc 
translation, optical character recognition or other areas where access to a laigc amount of tcxt is hclpful, plcasc contact us. Wc cncouragc thc 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ A/íJí/iííJí/i íJíííŴHííon The Google "watermark" you see on each flle is essential for informingpcoplcabout this projcct andhclping thcm lind 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatcvcr your usc, rcmember that you are lesponsible for ensuring that what you arc doing is lcgal. Do not assumc that just 
bccausc wc bclicvc a book is in thc public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countrics. Whcthcr a book is still in copyright varies from country to country, and wc can'l offcr guidancc on whclhcr any speciflc usc of 
any speciflc book is allowed. Please do not assume that a book's appearancc in Googlc Book Scarch mcans it can bc uscd in any manncr 
anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite seveie. 

Äbout Google Book Search 

Googlc's mission is to organizc thc world's information and to makc it univcrsally acccssiblc and uscful. Googlc Book Scarch hclps rcadcrs 
discovcr thc world's books whilc hclping authors and publishcrs rcach ncw audicnccs. You can scarch through thc full icxi of ihis book on thc wcb 

at |http : //books . google . com/| 



^ír 

^■■C* 



rU 






Xíi 




• /^ 



/ 



z— /f^< 



/fi^â 



tjf-s's- 



•fe*'*»-*' 



-^. .^. .J(. .^J. .^J. .ÿ. 



Y ,LLENOR. 



" I WTBOD DOBTHIXIB AO ADDTU.'* 



^ UAN OLYOIAETH 

' OWEN M. EDWARDS, M.A., Rhydychen. 

1 i\ 



Ù 



LLYFR r. 



K08CIUSZKO. 

S W N Y M O R . 

Y LLENOR CYMREIO. 

DEWI WYN O EIFION. 

"A'R MOR NID OEDD MWYACH." 

A R T E IT H 10. 

ATHRONIAETH WLADOL MACHIAYELLL 



nTJGHES A'I FAB, 56, HEOL ESTYN 



IOXA WR, 1896. 



~Ktsft 




C^,C- 



A<^ 



BIFT 



fìB 

CYNHWYSIA I> -//j^//^ 

Wyneb-ddarlun, — Aherglaúyn. 



K0SCnJ8ZK0. 

Calon 7 gwladgarwr Fwylaìdd, a'r cof am dano. 

Poland, — ei hen o^niant a maint ei chwjmp. Paham 7 syrthiodd ac j 
rhanwyd hi rhwng 7 tn gallu jsgl^íaethuB,— Rwsia, Prweia, ac Awstria ? Oher- 
wjdd íod ei phobl ^n rhanedig 7n eu plith eu hunain. Gormesid 7 werin ean 
eii huchelw^r ; ac ni ddeífrodd gwerin Poland h^d nes 7 cl^wsant laia Kobcìubejco ; 
ac 7r oedd h^nn^ ^n rii7 hw^r. 

Meb^d Ko6CÌU6zko ^n Poland ; ei aw^dd am weled gwled^dd eraill. Yn 
cyfarfod â George Washington, ac ^n enuiU clod mawr wrth ^mladd droe ani- 
hTuiaeth jt Amerig. Yn troi adre, ac ^n gweled gorthrwm a dioddef ^n ei 
wled, a'r brenin jn rhy wan ac ofnus i herio RwBÌa. Apeliodd KoBciuszko at 7 
werin i achub eu gwlad. Y deffroad ^n Kracaw, ^n Warsaw, yn Lithuania, 
Llw^ddiant milwroi 7 gwladgarw^r. Lluoedd RwBÌa, Awstria, a rhrwsia'n dod 
i*w Uethu. Bmjdr alaethus Maciecowice. ** Darfu am Poland.*' 

Cjmeriad Ko8ciu8zko ? A wnaeth gamgjmeriadauP Anobaith 7 Pw^liaid am 
weJed eu gwlad ^n rh^dd b^th mw^. 

TüDALENNAU 5 — 16. 



SWN Y MOR. 

Darluniau, — Afm Maw, y Bertno oW MÔTf Boni y Bermo, ger Llwyn Gloddaethy 

Dyffryn Matcddaeh, bore hafyn y Bermo. 

Beiidd C^mru a*r môr,— ei arsw^d ^n ^r em^nnau, ond ^ch^dig ddarlunio ei 
swTu. 

Robert Owen, baidd fu farw'n ieuanc, wedi canu am 7 môr ac am dra- 
prjddoldeb. Ei febjd ar lan 7 môr, ^n unigrw^dd athr^lith. Mw^nder ei 
leuenct^d, — d^sgu plant, breuddw^dion uchelgais, serch hudol, ^mhjfojdu jn 
nhljBnì anian ac jn swn j môr. Trallodîon jn dod fel tjmesti amo, — gofid a 
marw ei dad, marw ei fam. Yn dal i obeithio, ac jn penderfjnu magu ei frawd 
a*i chwiorjdd amddìfaid. Yn is-athraw mewn jsgolion jn Aberjstwjth a 




ymhell o Bwn j môr. 

Pigiofn o*î weithiau,— gjdag adlais j môr a thragwjddoldeb ynddjnt, — î 
ddangoe dadbljgiad ei atm^lith. 

TUDALENNAU 17 — 38. 



Y LLENOR CYMREIG. 

Beth jw*r llenor Ÿ Nodweddion j gau, — ffug enw, ffug ddarllen, ftug honní. 
Y gwir lenor, — caru gwjbodaeth, cjmdeithaau â natur ac âg athrjlith, teimlo 
8wjn arddull. 

Y llenor Cjmreig, — ^paham jr jsgrifenna, ei wobr. 

TUDALENNAU 39 — 44. 



Jl_N 



Gwen j Fotj. Bugeügerdd gan Glasljn. Tudalbnnau 45—47. 



lOS 



îv. 



CYNHWY8IAD. 



DEWI WYN O EmON. 

Darluniau, — Sion Wyn, Ffynnon Gyhiy JPtdr Fardd. 

Ymddiddan rhwng heii lenor ac efrydydd ienanc. am feirdd Eifionnjdd. 
Dewi Wyn, ei rag-oeswyr a'i ddisgybUonj^John Owen, Owen GrofPydd, Pedr 
Fardd, Sion Wyn, Robin Wyn, Gwüyín Cawrdaf, Sion Cawrdaf, Hhobert ab 
Gwiljin Ddu, Eben Fardd, EUìb Owen Cefn y Meusydd. 

TUDALBNNAU 48 — 60. 



" A'R MOR NID OEDD MWYACH." 

01 a blaen ddarluniau, Ynya Catharin yn Sir Senfro, 

Aflonjddwch j môr, — ^pcrerindod. Daear newydd heb fôr,— -cartref y cad- 
emid tawel. Y môr nid oedd mwyach, — diwedd dirgelwch, amcan a diwedd 
crwydro, diwedd gwahanu, diwedd dinistrio, diwedd dyrysu cynlluniau, diwedd y 
gofalu a*r adferu, diwedd ar newid, diwedd ar Iwybrau gwahanol, diwedd ar 
gawodydd heilltion. 

Sicr arwyddion na bydd mor mwyach. Ttdalennau 61—74. 



ARTEITHIO. 

Darluniau, — Tr arteithglwyd^ y goìer ddigwtg^ffarwel y fnerthyr, y ^^ieavenger'*a ' 

daughta'f^^ haiam bodiau, haiam coesau. 

Nwyd y cryf yn ymdywallt ar y gwan. Dau fath o arteithio, — i gael tyst- 
iolaeth ac i gOBbi. Dadblygiad a ohamddefnydd erchyll arteithio. 

Arteithio yng Ngroeg ac yng nghyfraith Rhufain ; dim yn y Beibl, a dim 
llawer mewn gwledydd barbaraidd. Paul ar fynd dan fflangell yr arteithiwr. 
Cyfnodau arteithio, — lle mae gwareiddiad yn dirywio, ac yn enwedig pan ddaw 
crefydd newydd i godi ei llei yn erbyn y dirywio. TiberiuB, Nero, a dechreu 
Crìstionogaeth. Ymddirywiad Sanctaidd Ymherodraeth Rhufain, ac arteithio 
ofnadwy y Canol Oesoedd, — yr Eidal, Ffrainc, Spaen a*r Chwilys. Arteithio yn 
Lloegr, yn enwedig yn nheymasiad Elizabcth, ac yn yr Alban. Diwedd ar 
arteithio tua dechreu*r ganrif hon. 

Afreeymoldeb art^ithio ; dulliau*r dyddiau hyn. Tudalennau 75—88. 



ATHRONIAETH WLADOL MACHIAYELLI. 

Dîm moesoldeb cyd-gcnhedlaethol ; dyhirwch ac anghyflawnder cenhedloedd 
rhagor unigolion. 

Syniad Machiayelli am hen egwyddorion cyfiawnder gwladlywiaeth ; ifurfia 
ei athroniaeüi wladol trwy syllu ar Iwyddiant tywysogion mwyai diegwyddor ei 
oes, — llwyddiant yw*r unig nod, waeth pa fodd y ceir ef ; nid oes ^ fýnno moes- 
oldcb a gonestrwydd ddim a gwladlywiaeth ; rhaid i'r gwíadlywydd fedru cuddio 
ei feddwl a thorri ei air a dweyd celwydd. 

Dylanwad Machiavelli. Tudalennau 88 — 96. 






NODYN. 

hyn allan, rhoddir euwau ysgrifenwyr y Llenor dan eu )iert?iyglau os byddant yn 
dewis hynny. Mae hyn yn newid- yehydig ar gynllun gwreiddiol y cyhoeddiad; ond y 
mae Uiawe o lenoriot^ yn dymunoW newid. Fel oW blaefi, gall y fieb ddewiso adael ri 
erthygl yw ddienw. 



TADEUSZ KÖSCIUSZK0. 



YMAE y drîniaeth arw a gafodd Poland oddiar law Rwsia, 
Awstria, a Phrwsia, tua diwedd y ganrif ddiweddaf, yn 
adoabyddus bron i bawb. Nid oes yr un cyfnod mwy cynhyr- 

fus na'r amser y rhatínwyd y wlad hon gan y tri 
pä!Sd. gallu rhyngddynt. Nî bu erioed gwymp gwladwr- 

laeth mor alaethus a phan fachludodd haul Poland. 
Ac fe ddylai yr hanes fod yn ddyddorol yr awr hon. Ac y 
mae enw Kosciuszko yn dod i sylw eto ; a hwyrach i ti weled, 
ddarllennydd, yn y papurau newyddion ychydig o wythnosau'n 
ol, fod un o'i ddisgynyddion wedi cyflwyno ei galon i amgueddfa 
Bwylaîdd sefydlwyd yn Switzerland. 

Cyrhaeddodd Poland anterth ei gogoniant yn y canoloesoedd. 
Y pryd hwnnw yr oedd ei therfynau wedi ymledu o'r Llychlyn 

hyd y Môr Du, ac o'r afon Dnieper hyd yr Oder. Nid 
%îSÎ?* yn unig yr oedd Lithuania yn un â hi, ond cynhwysai 

hefyd Liefland a Curland, ac amrywiol Iwythau 
orwydrol, heb son am y gwarogaeth a dalai MoIdavia a Wal- 
laclua iddi. Ar air, yr oedd y deyrnas hon, o ran ymhelaethiad 
a chyfoeth, cyn gymaint ag unryw wlad yn Ewrop oddigerth ei 
chymydoges Bwsia. Fel hyn y parhaodd i flodeuo yn dawel 
hyd ddechreu y ddeunawfed ganrii, pan y daeth cwmwl du dros 
ei dedwyddwch. 

Nid oes un amheuaeth nad yr achos cyntaf oV drygfyd oedd 
yr y niwahaniadau a rwygent y wlad o benbwygilydd yn ystod 

y ganrif ddiweddaf. Ymddengj^s lod y Pwyliaid 
^SSd/ trwy eu hoU hanes yn meddu nodweddion neilltuol, 

yn tarddu mewn rhan oddiwrth amgylchiadau eu 
bywyd, ond, gan mwyaf, oddiwrth gynheddfau gwreiddiol y 
genedl. O ran eu teithi naturiol, mae y Pwyliaid yn awchus a 
bywîog, yr hyn a barodd eu Ilysenwi jm " Ffrancod y Gogledd ;*' 
ac yr oedd cyflead a nodweddiadau eu bro gynhefin yn magu y 
fath gymeriad. Gan eu bod yn byw ai' wahan, yn ymgyfarfod 
ond ychydig â brodorion gwledydd ereill, mewn amgylchiadau 
anghysurus a hin oerllyd, yn amgylchedig â gwastadleoedd di- 
derfyn, a golyrfeydd natur o'u hamçylch yn undonol ac aflawen, 
tueddai eu meddylddrychau i ymdroi yn eu cylchoedd eu hunain. 
Ond, 08 oedd eu hamgylchiadau, mewn rhai ystyriaethau, yn 
anfanteisiol, eto creasant y serch tuag at eu gwlad enedigol a'r 
awyddfryd am anibyniaeth sydd wedi eu nodweddu trwy eu holl 
hanea Eithr, ar y llaw arall, den^ys y nodweddion hvn paham 
y syrthiodd Poland vn aberth i eiddigedd a chybyddoa ei chym- 
ydogion. Oherwydd, tra byddaî hi yn cadw draw yn ei 

5 



6 Y LLENOR. 

hunigrwydd, yr oeddynt hwy, trwy ymgymysgu, yn ymeangu 
mewn gwybodaeth a gwyddoniaeth, a chydnabyddiaeth â'u 
silydd. T canlyniad fu, erbyn i Foland ddyfod i ficysylltiad â 
IJynt, a dihuno o'i thry^mgwsg, iddi ganfod, pan Sài ýn ẁy 
hwyr, ei bod yn analluog iV gwrthfiefylL rîid oedd ^anddi 
arweinwyr cyfarwydd â llywod-ddysg a thejnmddichellion 
Ewropeaidd. Heblaw hyn, yr oedd ei brenin, ar y pryd, yn 
amddifad o'r prif gyinhwysderau i'w uchel swydd. 0V herwydd, 
bu raid iddynt ymddibynnu am eu pen swyddogion ar wledydd 
allanol. Nid anawdd rhagweled y canlyniadau a ddeiluant 
oddiwrth hyn. 

Dechreuodd dirywiad Poland yn y flwyddyn 1717, pan 
ymyrrodd Rwsia gyntaf a'i helyntion mewnoL Er ys amser 

maith cil-lygadai Bwsia ar diroedd ei chymdog- 
^SSä^ es, ond ni ddechreuodd y gynnen nes esgynnodd 

Catrin II. yr orsedd, — dynes hynod o gyfrwys a 
hyfedr, ond haerllug a phenrydd, ac yn Iled brin o egwyddor 
a chydwybod. Ymhen ychydig ar ol iddi gael y goron, 
cynhyrfodd meddiannau Poland ei gwanC; a thrwy ei hystry w- 
iau dichellgar, nid hir y bu cyn iddi gael gyfle i drafod 
helyntion y tu fewn i'r wlad honno. Yn y cyfamser aeth ym- 
rafaelion yno waethwaeth, ac yn 1763 daeth rhwyg, un blaid a'i 
gogwydd tuag at Rwsia, a'r Uall yn ymlynu yn ddivsgog wrth 
eu hawliau cenedlaethol. 0*r diwedd, ymunodd Catrin â 
Ffrederig Fawr, brenin Prwsia, i ddiorseddu Augustus III, a 
chynygiasant i*r Pwyliaid yn ei le Stanislas Poniatowski, eu 
fiafrddyn eu hunain, yr hwn y disgwylient fyddai yn offeryn 
defnyddiol yn eu dwylaw hwy. Y pryd hwn ymgynghreiriodd 
rhai gwladgarwyr brwydfrydig yn Bar, tref yn Podolia, 

oherwydd hyn gelwir y Ojmghrair yn Gynghrair Bar, 
cjr^toair — ^ chyhocddasant ryfel yn erbyn Rwsia. Ymar- 

fogodd Twrci hefyd yn eu hachos. Wrth weled 
hynny, cyffrodd Catrin yn ddirfawr, a chynhygiodd wneyd 
heddwch â brenin a Senedd Poland, ond gomeddasant. Yn fuan 
ar ol hyn, ar gynygiad Ffrederig, cymerodd y ddau allu f eddiant 
ar rai o randiroedd Poland, yn groes i bob cyfiawnder. Nid 
gwiw oedd' weithian, i'r Pwyliaid gelu y perygl oddiwrthynt eu 
hunain, na gohirio mwyach. Gan hynny, ymroddasant i adgy- 
weirio a chryfhau y cyfansoddiad gwladol a*r gyfundrefn 
gyfreithiol, trwy eangu y rhyddfreiniau a gwneuthur yr awdur- 
dod frenhinol o hynny allan yn etifeddiaethol. Ymddengys 
ddarfod i Ffrederig eu hannog jm y dechreu, gan addaw yr 
amddiffynnai hwy yn erbyn ymosodiadau Rwsia. Ond ni atal- 
iwyd mo Catrin rhag cyflawni ei thrachwant. Modd bynnag, yn 
1791, ar ol hir lafur, medrodd yr ymherodres lithio pump o 



TADEUSZ KOSCIUSZKO 



blith 200,000 o bendefigion Poland, i wrthdystîo yn erbyn y 

gosodiadau newyddion, a danfon eu deiseb i'r llys 

^^f Rwsiaidd. O ganlyniad, cymerodd Catrin y bradwyr 

a Iwgr-wobrwyodd dan ei nodded ei hun ; ae, o dan 

TÌth o ddial eu cam, ymbarotodd i ryfeL Braidd y gellir dych- 

ymygu cyflwr mwy enbyd na chyflwr y Pwyliaid y pryd hwn. 

Wedi colU bob cefnogaeth oddiallan, a llysgenhadwr Catrin, dan 

liw cynghori'r brenin, yn dwyn Uyw y frenhiniaeth. neu yn 

ymegnio gwrthweithio a thangloddio ei awdurdod, nid oedd 

ffordd amgen iddynt na naiU ai canu yn iach i'w hanibyniaeth 

dros byth, neu ynte gladdu eu hunaìn ym meddrod eu rhyddid. 

Dyna oedd cyflwr y wlad pan ymddanghosodd Eosciuszko. 

Ctenwyd ef yn 1716, mewn plwyf o'r enw Eossowsk, Ue jnr oedd 

ei dad yn by w ar ei diriogaethau ei hun. Yr oedd ei 

Ka«á««k«. dylwYth yn anrhydeddus, ond nî pherthynai i radd 

uchaf y fonedd. Yr oedd yn blentyn tra gobeithiol, 

4WS ymroddai yn ddiwyd i fyfyrio. Danghoeai duedd gref at 

gerddoriaeth, yr hyn a f u yn gysur mawr iddo yn ei ddyddiau 

olaf. Addysgwyd ef gan ewythr iddo, yr hwn fyddai yn treulio 

misoedd gyda'r teulu o dro i dro. Yr oedd hwn wedi teithio 

trwy pob gwlad o'r byd bron, a diameu iddo ddylanwadu ar 

ddychymyg y bachgen, ac ennyn awydd ynddo am fod yn filwr. 

Yn y cyfry w amgylchiadau meithrinwyd ef ; ac os cywir y 

darlumau swynol a rydd y ff'ugysgrifenwyr, megis Sienkiewicz 

a Era8zew8ki, o fywyd teuluaidd yn Poland flyn- 

yddau yn ol, mae yn hawdd deall fod meithriniad 



Qwlael 
CÊStnL 



EoHCÌuszko wedi efleithio yn iachusol ar ddadblygiad 
eì f eddwl. Modd bynnag, danf onwyd ef i orffen ei addysg mewn 
athrofa ar gyfer y fyddin. Tra yno, tynnodd sylw y tywysog 
Adam Czartoryski, rhaglaw Podolia, yr hwn a f u yn gyfaill 
^imes iddo ar hyd ei oes; a thrwy ei ddylanwad ef mudodd 
Kosciuszko i Lys YersaiUes yn Ffrainc, Ile yr arhosodd am ry w 
hyd. Wedi dychwel i wlad ei eni, digwyddodd anffawd iddo, na 
fyddai deilwng o sylw oddieithr idai ddylanwadu ar y rhelyw 

o'i fywyd. Gosododd ei serch ar ferch uchelwr yn y 
suwn eariML gymydogacth Ue yr oedd ei gatrawd yn Iletya. Nî 

fynnai y rhieni, er dim, gydsynio âl gais am law eu 
merch. Felly cymerodd Eosciuäzko amo ei hun i ddadrys y 
cwlwm drwy fynd a'i anwylyd i ffwrdd liw nos, a darparodd ei 
gynlluniau i'r perwyl hwnnw. Ond, gyda bod y carwyr yn 
diengyd, clywent drwst carnau ceffylau jm eu canlyn. Goddi- 
weddwyd a daliwyd y ddau. Ar hynny, tynnodd Eosciuszko ei 
gleddyi o'r waun, ac ymosododd ar ei ormeswyr. Ond of er fu ei 
ymdrech ; sjnHihiodd yn glwyfedîg i'r Ilawr, a dygwyd y 
foneddiges yn ol i'w chartref. Penderfynodd Eosciuszko yn 



8 Y LLÉNOR. 

yî man ofyn 'am geimad y brenîn i ymadael a'r fyddin, yr hyn a 

ganîatawyd iddo; Fel y cry bwyllwyd gynneu, yr oedd 
Yr Amerig. anlo ér ystalm awydd am weled y byd, ac yn awr 

mynnai gyflawni ei ddymuniad o ymweled a*r Amerig. 
Yn y flwyddyn honno cododd y gwrthryfel Americanaidd 
yn erbyn.y.Uywodraeth Brydeinig, a pharodd hyn gyffro nid. 
bychan trẁjr holl ardaloedd Ewrop. Ymaflodd Ffrainc yn y 
gwaîth o gynhorthwyo y blaid Americanaidd gyda brwdfrỳd- 
edd,— y brenin a'i gyfringyngor a'r bobl oll am y cyntaf î 
ddangos eu cydymdeimlad. Felly, ar y chweched o Chwefrol, 
1778, gwnaed cynghrair ffiirfiol rhwng Ffrainc a'r blaid wrth- 
ryfelgar, ac ymhen ychydig casglwyd arfau a chyfreidiau a 
chludwyd hwy dros y Werydd mewn Uynges o ddeuddeg llongí 
Ÿmrestrodd Uaẃer o wirfoddolion i'r anturiaeth hon, a Kos- 
ciuszko yu eu píith. Cyrhaeddasant yr afon Delaware, a 
chawsant dderbyníad cynnes gan eu cynghreiriaid newydd. Wedî 
glanio, ymddanghosodd Kosciusko yng ngwydd Washington, prif 
lywydd y bydoinoedd, a dyma'r ymddiddan. Gan edrych yn 
graff ar y Uanc ieuanc, gofynnodd yr hen faeslywydd yn fyr ýn ol 

ei arfer, — " Beth fynni di yma?" Atebodd Kosciuszko 
wSŵí. yn hyf , — " Yr wyf wedi dyfod i ymladd dros anibyn- 

iaeth yr America." " Beth allit ti ei wneyd ?" ebe fe. 
" Profwch fi,-* meddai yntau. Mewn canlyniad i'r cyfarfyddiad 
hwn penodẁyd Kosciuszko i swydd yn y fyddin, Ile y cafodd 
gyfleusterau i roddi prawf o'i athrylith, 'ei wybodaeth, a'i gym- 
eriad. Nîd hir y bu cj'n ymddyrchafu o ris i ris i'r swyddi 
uchaf yn y gadlu. Ymhlith eraill tynnodd sylw y nodedig 
Ardalydd Lafayette, uu o*r cadfridogion yn y fyddin Ffrengig, a 
chyfododd cyf aillgarwch rhyngddynt, yr hwn ni phallodd tra y 
buont byw. Enwogodd ei hun mewn amryw frwydrau. Yng 
ngwarchae Caer-Eirog Newydd gan y byddinoedd unedig, 
danghosodd gymaint o ddewrder a medrusrwydd fel y 
dygodd Lafayette dystiolaeth arbennig am dano. Wedi hynny^ 
cymerodd y rhan flaenaf yn yr ymosodiad ar ran o'r fyddib 
Seisnig, tan Iywyddiaeth Comwallis, pan gymhellwyd y gelyn î 
ymostwng. Clwyfwyd Kosciuszko y waith hon. Ym mrwydr 
Ninety-six,* pan ogwyddodd y f antol at ochr y blaid American- 
aidd, hynododd Kosciuszko ei hun nid yn unig trwy ei wrhydri, 
eithr hefyd am ei diriondeb. Bu yn foddion i achub bywydau 
llawer oddiẅrth gynddaredd cynddeiriogwyllt y gorchfygwyr^ 
ac enillodd barch y prif ddynion b*r blaid, ser Franklin, Jefferson, 
a'r cyffelyb. 

Wedi i'r rhyfel ddarfod, trodd meddwl Ko8CÌaszko tua'i gartref. 



* Gclwir j Ue hwn f eUy am ei íod yn 96 miUtir oddiwrth j dref Kecowee. 



TADE17SZ KOSCIUSZKO. 9 

ac yn fuan ar ol yr hedçtwch ẅyiìebodd tuag yno, líid oedd 

ei gyfeiUiòn newydd yn foddlon iddo ymadael ; cyn-» 
Mjsd •dnt hÿgiwyd iddo swydd uchel yn y Wladwriaeth, onà 

gwrthododd y cynnyg deniadol, - a phenderfynodd 
ddychwelyd, er mwyn ; cysegru ei alluoedd i'w wlad enedigol. 
Felly dringodd i long Ffçengiç, oedd ar fin hwyUo i Havre, aa 
ymadawodd 'â'r glannau Amencanaidd, yn Uawn tristwch wrth 
gefnu ar ei gymdeithíon yn y wlad a*i hanrhydeddodd. Wedi dod 
adref, aeth i fyw i'w diriogaethau ei hun, a bu jnio yn dal craff 
sylw ar gyflwr trychinebus ei gydẅladwyr. ; Odditan y tawel- 
wch arwynebol yr oedd teimladau gwrthryf çlgar yn cyiiijeu, ac 
nid oedd eisieu ond Uaw gymwys i w .cyf arwyddo. Felly , daeth 

Kosciuszko allan o'i unigrwydd ac ymgymerodd a'r 
pÖ21 gorchwyl o açhub Poland o graf angau y gormesdey rn. 

Dan Poniatowsü, nai i'r brenin,' fe anynododd ei 
hun mewn Uawer brwydr. Y Pwyliaid, fynychaf, a gawsant yr 
oruchafiaeth, ond unwaith dygwyd un o adrannau y fyddin i 
berygl mawr, a buasai wedi ei.Uwyr ddinistrio, ond buasai i 
Ko6Ciuszko ei hachub. Ar yr achlysur hwn ymddialodd ar ran 
o'r fyddin Rwsiaidd, a buasai wedi ei distriwio oni bai i ry w is- 
swydUog esgeuluso ei orchymynion. 

Ŷn y cyfamser disgwyliai y wlad yn bryderus ar i'r brenin 

Stanislaus flaenori ei fyddin, ond siomwyd hi 
^^jS drachefn a thrachefn. Wedi hir ymaros a gohirio o. 

ddydd i ddydd, penododd Stanislaus y tywysog 
Würtemberg yn ei le; ataliwyd hwnnw gan afiechyd, — dyna, 
o leiaf, yr esgus a roddwyd; ar ol hyn trosglwyddodd yr 
awdurdod unwaith eto i Zubiello. Ymroddodd yntau i 
ddiwygio gwallau yn y gyfundrefn filwraidd, ond methodd 
a chyÄiwni ei gynlluniau, Y pryd hwn yr oedd Kosciuszko 
yn ymyl Dubienka, ac yn ei erbyn ef y cyfeiriwyd holl 
nerth y Rwsiaid. Mewn byr amser ymddanghosodd Koschouski 

gyda 18,000 o wŷr dewisol a mwy na deugain o fag- 
iSSSüL nelau. Gan Kosciuszko nid oedd ond 4,000 o wŷr ac 

wyth o fagnelau i'w gwynebu, a'i adran ef a gynhaliodd 
hoil bwys y rhuthr. Er hynny, Uwyddodd i'w curo yn ol dair 
gwaith â Uaddfa frawychus fel y bu raid i'r gelyn ffoi. Ond,. 
wele wrthwynebwr arall yn agoshau o du Gallicia, ac yn y 
diwedd enciliodd Kosciuszko â'i fyddin fechan yn drefnus. Yn 
yr ymgyrch hon coUodd y Rwsiaid 4,000 o wŷr a'r Pwyliaid 900; 
yr hyn a rydd brawf o echryslondeb y frwydr a gwroldeb yr 
amd(uflÿnwyr. Tra yr ymleddid ger Dubienka ymgadwai r 
brenin yn ei gastell yn Warsaw, y brif-ddinas, a'r bobl yn 
disgwyl o hyd iddo arwain ei fyddin. Ond yn lle hynny, ar ol 
hir wamalu, cyhoeddodd hysbysiad yn gafw ar y Pwyliaid i 



10 Y LLENOR. 

amddìffyn eu gwlad. Ymroddodd pob dosbarth î ymladd à'i hoU 
•egni. Ar hynny, daeth Uythyr oddiwrth Catrin at y brenin, i 

fygwth os nad ostegai y cynnwrf , y byddai iddi ym- 
^•bSÎSiS/ gymeryd â'r gwaith ei hun. Oalwodd yntau ei 

swyddogion ynghyd ; gosododd y Uythyr ger eu bron, 
-danghosodd iddynt fod y tri gallu yn drech nag er, a dibennodd 
trwy ddweyd yr ymostyn^ai. Ni fedrai un mor uchel-frydig ei 
dymer a Ko6ciuszko mo ddioddef y sarhad darostyngol hwn, ac 
ymddeolodd i'r Almaen. Er cynnyg o'r awdurdodau Rwsiaidd 
iddo swydd uchel yn eu byddin, gwrthododd y cais, gan ddy- 
wedyd y byddai yn well ganddo dlodi ac alltudiaeth nag ymos- 
twng ì'r fath waradwydd. Felly y terfynodd y rhyfelgyrch 
cyntaf. 

. Wedi croesi y gororau gwnaeth Eosciuszko ei ffordd i Dresden, 
sc oddiyno symudodd i Leipzig. Yno y bu yn cartrefu am 

oddeutu blwyddyn. Erbyn hyn yr oedd jm amlwg 
n^ItíiTn. ddigon nad amcanai Rwsia at ddim amgen na thrais- 

feddiannu y gweddiU o Poland. Nid oedd y gwlad- 
garwyr wedi eu Uethu, ac unwaith eto rhoddasant eu bryd ar 
ddadymchwel yr ormea Edrychid at Ko8CÌuszko i'w llywyddu, 
a ffurfiwyd cynghrair cyfrinachol o wladgarwjrr oedd ar wasgar, 
ond yn gohebu*n barhaus â'u cyfeillion o fewn y wlad, a Ko8- 
•ciuszko yn dal yr awenau yn ei ddwylaw. Ac yn awr, pan oedd 
pDb peth wedi ei gynllunio, danfonoad Kosciuszko ei gydymaith 
Zaja8zek i Warsaw er mwyn cwblhau y gwaith yno yn y dirgel. 
Ymhen ychydig cychwynnodd ef ei hun tuag yno. Ond yr oedd 
j Rwsiaid yn dal i gadw llygad gwyliadwrus arno, a chyda ei 
fod yn croesi y cyffiniau, derbyniodd neges a barodd iddo ymatal 
am ychydig amser. Tebyg mai y Rwsiaid oedd wedi cly wed am 
€Ì ddychweliad. • Modd bynnag, er mwyn llonyddu eu drygdyb, 
cymerodd amo ei fod ar fedr ymsefydlu yn yr Eidal, ac yno yr 
aeth. Nid hir y bu cyn ymdaenu y gair o hyn i Rwsia, ac, o'r 
herwydd, bu yn haws iddynt ddwyn eu cynllun i ben. Ònd yn 
awr, pan glywodd y gwladgarwyr oddiwrth eu cyfeiUion yn 
Poland fod pob peth yn barod, derbyniasant ergyd drom. Fel y 
crybwyllwyd eisoes, addawodd Ffrederig Fawr gymorth, os nad 
anogodd hwynt i godi j'^n erbyn Rwsia. Eithr yn y cyf wng 
presennol llwyr ddiddymwyd eu gobeithion o gael cynhorthwy 
ganddo. Dy wedai yn awr f od arno of n yr ysbryd chwildroadol 
oedd yn yinledu o Ffrainc i'r gogledd. ganlyniad, ymunodd â 
Chatrín, — danfonodd Möllendorf â Uu i'r maes, a chymerodd 
afael ar ran arall o'u meddiannau (Ebrill, 1793). Er mwyn taflu 
<50chl dros eu gweithredoedd, gelwid ar f renin Poland i lawnodi 
cytundeb rhyngddo a'r ddau allu, a rhoddi ei hunan o dan eu 
nodded. Oellir dychymygu boddlonrwydd ei ufudd-dod i'r 



TADEÜSZ KOSCIXJSZKO. 11 

caîs, pan amgylchid y palasdy a'r orsedd â chatrawd o 
Co68ack8.* Yna gwysiwyd y Senedd, a chymellwyd yr aelodau i 
gydsynio ag ail raniad Poland, yr hyn a wnaed yn uniongyrchol 
yng ngwyneb gwrthddadl o barth 23 o honynt. Yn y modd 
hwn y rhannwyd Poland yr ail waith yn 1793, yn groes i bob 
egwyddor a cyfiawnder, ac yn unol a hynny dechreuid corffoli y 
catrodau Pwylaidd yn y byddinoedd estronol. 

Yn awr torrodd y gwrthryfel allan yn oddaith. Dechreuwyd 

y codiad gan swyddog o'r enw Madilinski, yr hwn a fuasai gynt 

yn gadben yng ngosgorddlu y frenhines Awstriaidd 

''•^Sbî ^ yn Yienna am lawer o flynyddoedd, ond ar gychwyn- 
iad y gwrthryfel, yn 1791, dychwelodd i Poland. Y 
pryd hwn yr oedd yn gadben ar fintai o wŷr meirch, a disgwyliai 
Igielström, y prif gadfrido^ Rwsiaidd, ef a'i gatrawd l:^unydd 
yn Warsaw, er mwyn eu oosbarthu ymysg y iyddin Rwsiaidd. 
Ond yn Ue ufuddhau i'r gorchymyn, danionodd Madilinski 
lythyr ato i ddy wedyd nad oedd amo flys newid ei le. Yna 
prysurodd ymlaen, a chafodd hyd i drysorfa y Prwsiaid, a dygodd 
rai o'r swyddogion yno yn garcharorion. Ŷr oedd yr awr wedi 
taro, — ^pan y byddai raid iddynt naiU ai canu yn iach iV gobaith 
dros byth neu roi her i*r gormeswyr ; a chyrchodd Kosciuszko ar 
f iys i Krakaw, yr hen ddinas f renhinol, ar gef n nos, mis Mawrth 
23, 1794, Ue y derbjoiiwyd ef gyda brwdfrydedd o*r mwyaf gan 
y trígolion. Cyneuwyd tanllwythi ; dylifodd yr hoU bobl bron 
i'r ystrydoedd ; heidiasant oddiamgylch iddo, ac a'i hebryngasant 
i'r Senedd-dy, lle yr etholwyd Kosciu8zko yn unfryd i fod yn 
Naczehiik, neu yn ben rheolwr ar yr achos cenhedlaethol. 

Wrth fyned heibio, rhaid sylwi nad oedd Kosciuszko, o ran 

genedigaeth, yn gwbl addas i arwain ei gydwladwyr yn y 

cyfyngaer hwn, am ei fod yn hannu o deulu o'r 

^"wiCÍ'' is-fonedd. Pwy bynnag sydd gydnabyddus â hanes 

neu lenyddiaeth Poland, hen neu ddiweddar, nid oes 

fodd na wel y rheswm am hyn. Un o nodweddion mwyaf taraw- 

iadol hanes Poland yw dylanwad y tylwythau uchelwaed, a'r 

modd y cadwent y prif swyddi iddynt eu hunain. Nid oedd yn 

debyg, gan hynny, yr ymfoddlonent i wasanaethu dan ei arwein- 

iad ef ; ac i'r teimlad hwn, i ryw raddau, y gellir priodoli yr 

aflwyddiant a ddilynodd eu hymdrechion i fwrw ymaith yr iau. 

O ganlyniad croesaw oeraidd a gafodd Kosciu8zko gan yr hen 

deâuoedd hyn, ond yr oedd y bobl yn eu crynswth ol du, a 

chyfarchasant well iddo fel rhyddhawr ei wlad. 

Ond i ddychwelyd. Yn awr gallai Kosciuszko wneyd y 
paratoadau fel y gwelai efe yn oreu. Y peth cyntaf a wnaeth 

• Müwyr milain a gwyllt a arferir fel ysgeifnwyr yn y fyddin Ewsiaidd. 



12 . Y LLENOR. 

oedd gorchymyû ar osteg i bob gŵr rhwng . deunaw ; a 

saith'ar-hugain oed i ymgynnuU o hyd nòsat luman 

rÄÍÎSÎ Jan Sobieslci,* a thyngu y llw. Y mae hefyd un 

o*i .hysbysîadau ar gael, yn yr hwn y galw^pdd ar y 

gwragedd i ymwadu â hwy eu hunain er mwyn eu gwlad. Casgl- 

wyd ynghyd y golud oedd yn y trysordai, yr eglwysi, a r palas- 

dy brenhinol. Nid hir y bu wedi iddo ymddangos cyn y dechreu- 

odd cynorthwy wyr o bob math ymdyrru at ei fçiner o bob cwr o'r 

wlad, — Uafurwyr a*u ceibiau, amaethwyr a'u pladuriau, creíftwyr 

a myfyrwyr o'r brifysgol â gwahanol offerynau. Ni siomwyd 

ychwaith mo obeithion Kosciuszko ym merched Polánd, oblegid 

nid yn unig gwerthasant eu tlysau o'u gwirfodd; eithr hwy a 

ymrestrasant gyda'r gweithwyr ar y caerau a'r cloddiau, ie, ac a 

ymladdasant ar y rhyfelfaes. 

Pan oedd y gwrthryfel yn awr wedi ei gychwyn o ddifrif, 
ymdeithiodd Kosciuszko i Warsaw, gan adael Krakaw tan ofal 

Îwarcheidwad o 2,000 o ŵyr. Ar. ei flbrdd cyfarfu 
)enisow yn arwain adran o 6,000, wedi èu gosod mewn 

man cyfleus yn ymyl Radawice. Ymosododd y blaid 
Bwsiaidd yn flymig ar aden aswy y Pwyliaid, ond gyrrwyd 
hwy yn ol, a gadawodd y Rwsiaid luaws o laddedigion ar y maes. 
Wedi hyn gwnaethant ail ruthr angerddol ar y canol, ond gorfu 
iddynt encilio eilwaith. Yn y frwydr hon cafodd Kosciuszko 
feddîant o ho4I fagnelau ei wrthwynebwyr, ac enillodd fuddugol- 
iaeth fawr. Ond ar hyn o bryd, derbyniodd o Krakaw y newydd 
cynhyrfus f od dosran o'r fyddin Brwsiaidd jm prysuro o du Silesia, 
a chlywodd am ysgpgîadau Iluoedd yn neshau o gyfeiriad Awstria, 
canys yr oedd y wlad honno, hefyd, yn siomedig o ddiflyg na 
chawsai gyfrannu o'r blaen, y tro yma yn honni ei hawl i ran o V 
ysglyfaeth. Mor fuan ag y clybu Kosciuszko am hyn, brysiodd 
yn ei wrthol i'r ddinas. 

Yn y cyfamser dilynodd Warsaw esiampl Krakaw. Er ys 
amser oellach yr oedd rhagrybudd oV gwrthryfel yn ymddangos 

yno hefyd, a chynyddai y casineb yn erbyn Igielström 
ŵî«w. a'i warchlu oedd yn gw^ylio y ddinas. Danghosai y 

trigolion y dirmyg mwyaf tuag atynt, trwy duchan- 
gerddi a wasgerid ar hyd yr ystrydoedd, a chawd chwareuon 
gwladgarol yn y chwareudai, yn gorhoian molawdau y blaid 
wrthryfelgar yn Krakaw. Tarawyd Igielström â braw, a chym- 
hellodd y brenin i arwyddo hysbysiad yn gwadu gweithredoedd 
Kosciuszko a'r ymdrech a wneid dros anibyniaeth. Ond yn gwbl 
ofer y bu ceisio eu gwrthsefyll. Credai y bobl fod gwawrddydd 

♦ Y brcniu enwog a ryddhaodd AwBtria oddiwrth y Tyrciaid yn yr nnfed 
ganrif ar bymtheg. 



TÀDEUSZ KOSCIÜSZKO. 18 

èu rhyddid ar dorri, ac ŷ byddai iddynt ysgubo'r gelyn dros y 
cyffiniau ; yr oeddynt yn benderfynol o gyflawni eu bwriad neu 
drengu yn yr ymgais. Ac yn Ue peri iddynt wanobeithio, 
enynnodd ymddygîad trahaús Igielström tuag at y brenin eu 
digUonedd a*u cynddaredd drachefn. Dyma fel y cofnoda 
Uygad-dyst yr olygfa yn y ddinas ar y pryd, — 

'* O gylch hanner nos, yr 17 o Ebríll, 1794, noson serenog, canodd j trigolion 
beunau*r ystrydoedd, a chymerasant feddiant o'r arfdj a*r bjlorgell. Gyda'i bod 
yu djddio, aeth tjií a íawr o foneddigion, dinaswTr, a chlerìgwyr, at j caâtel^ 
gyda'r bwriad o siarad â'r brenin. Ond cyn iddynt gyrraedd yno, yr oedd Igiel- 
ström yu hysbys o'r cynnwrf , oblegid yr oedd erbyn hyn wedi ymledu trwy yr 
holl ddiuas, a danfouodd uu o'i ewyddogion i erchi y breniu iV daufon yn eu 
holau. Tra yr oedd hyu yn digwydd, ymdyrrai y torfeydd yu fwy-fwy o hyd, 
ue« gorlìfo yr ystrydoedd a'r marchuadf eydd. Wedyu torrodd y milwyr Fwylaidd 
allau o'u lluestdai, ac ymuua8aut â'r lluaws y tu allau. Yua ymosodasant 
yuçhyd ar y gwarchaw<Ûu Rwsiaidd yu agos i'r palasdy, a rhoddasant hwy i 
gyd i farwolaeth, heb arbed yr uu ohouyut. Trwy gydol y noson honuo, nid 
oedd dim i'w glywed oud y rhyfeloedd a therfysg ar l)ob Uaw, müwyr a dìuas- 
yddiou, gwraffedd a phlant, rhai hyd yr yetrydoäd, eraül ar y tai yu lladd y 
Rwsiaid â cmeddyfau a dryUiau, tra yr oedd y magnelau ar beu pob ystryd yu 
rhuo bob yu ail fuuud. Ki welais yu fy oes uoswaith mor erchyll, ac ni ddileir 
yr argraff oddiar fy ughof." 

Erbjm hjm yr oedd dydd Gwener y Groglith yn gwawrio. 
Wedi amddifi^ eu hunain cyhyd ag y gallent, gan ddisgwyl 
adgyfnerthion, bu raid i'r gwarchlu Sbi am noddia i gysegrfçi 
berthynol i'r palasdy. Er hynny , ychydig ohonynt a ddaethant 
allan yn fy w, oddieithr y cadfridog ei hun a dymaid o'i ganlyn- 
wyr, a Iwyddasant i ddiengyd allan dros furiau y ddinas. Oddi- 
wrth hyn gellir dychymygu faint o gynddaredd oedd wedi medd- 
iannu y genedl, yr hon oedd mor nodedig am ei duwioldeb a'i 
pharch ; ond heddyw, Rhyddid oedd eu Crefydd, ac ymgoUodd 
eu teimladau defosiynol yn eu syched am ddial. 

Wedi i'r cynnwrf ostegu yn Warsaw, penderfynodd y trîgol- 

ion ymuno â'r gwrthryfelwyr yn Krakaw, a danfonasant atynt 

hysbysiad o'u bwriad. Yn fuan ar ol hynny, 

uSSSim. cryfhawyd y blaid trwy f od Lithuania yn ymrestru o'u 
hochr, a hithau yn cynnwys agos i hanner Poland. 
Ymhen ychydîg ymunodd Wilna, dinas fawr a phwysig ar y 
gororau dwyreiniol, à hwynt. Yma yr arweiniwr oedd beirian- 
nydd o'r enw Tasinski, yr hwn a Iwyddodd gyda'i gatrawd a'r 
rhai mwyaf mentrus o'r dinasyddion i ddal y warchlu mewn 
magl. Daethant yn ddisymwth ar eu gwarthaf ; cawsant afael 
ar yr holl arfau a'r darpariaethau, a chawsant y cadfridog a'i 
gydswyddogion mewn eglwys. 

Erbjm y pryd hwn yr oedd Poland wedi eî chynhyrfu hyd at 
ei seiliau, a phob dosbarth yn ymorchestu yn yr ymgais i daflu 
yr iau ormesol ymaith. Yn y cynhyrfiad cyflredinol nid hawdd 
oedd flBwyno digUonedd a nwydau y werinos, ac er pob ymdrech 



14 Y LLENOR. 

î'r gwrthwyneb, digwyddodd anífawd a lychwinodd achos y 

gwladgarwyr. Er ys amser maith drygdybid llawer 
Anffiàwd. o brîfwyr dinas Warsaw eu bod yn eoleddu teimladau 

ffafriol tuag at y blaid Rwsiaidd. Gan hynny, ym- 
ollyngodd y blaid f uddugoliaethus i ymddial amynt. Cyhuddid 
hwy o flaen y gadlys o ddal cymundeb â'r gelyn, a dedfrydwyd 
hwy i farw am " fradwriaeth yn erbyn y brenin a'r llywodraeth."' 
Cyn i'r ddedfryd cael ei chyflawni rhuthrodd y werinos bobl ar y 
carcharorion a chrogasant hwy heb drugaredd. Amhosibl esgusodî 
yr ymddygiad hwn, ac yn ddiameu, pe buasai Kosciu9zko yno, nî 
ddigwyddasai hyn o gwbl, ond yr oedd efe ymhell o'r ddinas, a. 
dwy fyddin ar bob Uaw iddo ar lan yr afon Piliza. Modd 
bynnag, cyn gynted ag y clybu am yr amgylchiad trychinebus» 
yn Warsaw, danfonodd neges at ei gynrychiolwyr yn galw 
amynt ddal a charcharu y blaenoriaid euog, ac anfonodd adran 
o filwyr i ataJ y werin rhag y fath gywilydd yn y dyfodol. 

Nid oes le vma i fanylu ar y mân frwydrau, ac ar ysgogiadaui 
y byddinoedd ; felly brysiwn at yr ymgyrch olaf. Er fod y gelyni 

bron yn ddengwaith cryfadi, ai Kosciuszko rhagddo,. 
^' ouSf "^** yn enniU brwydr ar ol brwydr. Yn wir, bu mor Uwydd- 

iannus f el y digalonnodd Ffrederig a chynygiodd iddo 
delerau anrhydeddus. Ond bu Uwyddiant y Pwyliaid yn rhwystr 
iddynt, o herwydd denodd eu buddugoliaethau hwy i adael eu 
gororau eu hunain, a gwneyd rhuthr i Brwsia, pyda'r bwriad o 
luddias ei hymgysylltiad â r pleidiau ereilL Erbyn hyn yr oedd 
y rhyfel yn nesau at ei ddiwedd, a'r byddinoedd unedig yn pwyso- 
tuag at Warsaw, Ue yr oedd Kosciuszko erbyn hyn wedi dyfod. 
Ar y seithfed o Hydref, 1794, cychwynnodd Kosciu8zko allan 
oddiyno, a chroesodd yr afon Weichsel gyda 8,000 o wŷr dethol- 

edig, ac ymwersyllodd yn Maciecowice, nid nepell oV 
MSSSîce. brif ddinas. Dosbarthodd ei filwyr yn ddwy ran, un 

tan lywyddiaeth Poniuski, ar Uall â Kosciuszko ar ei 
blaen, ac, i aros am ddynesiad Fersen, ymroddodd i gadamhau. 
ei sefyllfa. Eithr pan oedd ar fin cyflawni y gwaith, bradychodd 
enciliwr y cynllun i'r gelyii. Ymbarotodd hwnnw yn ddiatreg i 
wneyd rhuthr cyn i adgyfnerthion agoshau. Gyda'r wawr dech- 
reuodd yr ymosodiad ar eu gwersyll o bob ochr, y Rwsiaid yn 
gwasgu araynt dan ffodi y gadfloedd, a'r Pwyliaid yn eu hateb â 
chroch ddolef. Derbyniwyd yr ymosodiad cyntaf â chawod o 
ergydion dinistriol, a gwthiwyd y Rwsiaid yn ol gyda galanastra 
mawr. Wedi ychydig seibiant, dygodd Fersen ei wŷr ar ruthr 
eilwaith yn erbyn yr amddiffynfeydd allanol, ond safodd y Pwyl- 
iaid mor ddiysgog a*r graig, a bu raid i'r gelyn wrthgilio drachefn, 
a gadael nifer f awr, naill ai yn lladdedig neu yn archoUedig, o flaen 
y rhag-gaer. Yna cyd-gasglodd Fersen ei nerth drachefn, ac 



TADEUSZ KOSCIÜSZKO. 15 

ymarllwysodd y rhyferthwy amynt eto. Y tro yma Uwyddodd 
i ymwthio i mewn i*r arglawdd cyntaf , ac ymhen ychydig ennyd 
cymerasant feddiant o'r ail a'r trydydd. Er hynny, ni ddang- 
hosodd y Pwyliaid iinrhyw arwydd ymostwnff, ac feallai mai 
adgymeryd y gwersyll cofledig a wnaethent, ond wele Suwarow,. 
y cadlridog mwyaf medms a dewr o'r blaid Rwsiaidd, wedi 
dyfod î gynorthwyo eu gwrthwynebwyr. Nid oedd gobaitli 
mwyach, Yr oedd y Rwsiaid weithian gymaint arall a'r am- 
ddiflynwyr, a'r rhan fwyaf o honynt wedi eu cymeryd allan o 
gademid y fyddin Rwsiaidd. O'r tu arall, nid oedd ond ffwlad- 
wyr amhrofíadol wedi eu harfogi, gan mwyaf, â phicellau a'r 
cyffelyb offerynau. Felly, ar oî gwrthladd yr ymosodiad am 
ryw hyd, gorfu iddynt encilio. Ym mhoethder yr ymomest 
dychrvnUyd hwn, danghosodd Kosciuszko wrhydri digyffelyb, 
ac enillodd glod anrhaethoL Eisoes yr oedd tri o feirch wedi eu 
saethu odditano, pan wanwyd ef â phicell yn ei ysgwydd, a 
syrthiodd i'r Ilawr. Cynhyrfodd yr olygfa hon y Pwyliaid i 
ymladd gydag ynni adnewyddol, ac ymgyllellasant yn ffyrnig. 
Wedi i'w Ily wydd ddyf od ato ei hun, wrth glywed ei tfyddloniaid 
yn codi y gadfloedd, esgynnodd ar farch arall a chanlynodd ei 
wŷr meirch, y rhai oedd erbyn hyn wedi cilio, er mwyn eu hail 
fiurfio ; ond collodd ei ffordd yn y dyryswch, a syrthiodd i tìbs 
a'i gefiyl odditano. Erfyniodd ar i un o*i ddilynwyr roddi iddo 

ei ddymod olaf, rhag ddisgyn ohono i law y gelyn yn 
Hni. Püionfcw fyw, a buasai Co8sack wpdi cyflawni ei ddymuniad,. 

oni buasai i ryw swyddog Rwsiaidd ei atal. Dy\^'edir 
hefyd îddo waeddi, Finia Polonice ! (Darfu am Poland !) ond 
gw€kiwyd hyn yn bendant ganddo yn ol Ilaw. Modd bynnag,, 
cymerwyd ef yn garcharor. 

Dyna ymdrech olaf Eosciuszko i ryddhau Poland, a chydag 
ef disgynnodd ei bri i'r bedd. Ond er ei holl wroldeb a'i hunan- 

ymwadiad, ni waredodd ei hun rhag eiddigedd ei 
ÍÍSííir gaseion afresymol. Cyhuddir ef gan rai o fyrbwyll- 

dra. Nid oedd cynlluniau plaid y gwrthryfel,. 
hwyrach, wedi eu Ilawn aeddfedu, ac y mae Ile i ofni ei fod 
wedi gwneyd cam^rmeriad wrth ddanfon rhan o'i finteioedd y tu 
draw i gyffiniau roland, a thrwy hynny hwyrach wanychu eî 
nerth giStref. Eithr y gwir yw nad oedd bosibl aros yn hwy, tic 
na ellid dychymygu cyflwr mwy enbyd ac arswydus na chyflwr 
Poland ar y pryd. Nid yn unîg yr oedd ymrafaelion ac anghyt- 
undeb yn cancro y genedl, ond hefyd yr oedd y byddinoedd 
cynghreîriol yn ymgryfhau o ddydd i ddydd,a bu raid i'r Pwyliaid 
daro ar unwaith. Bwriwch at hyn y niweidiau a oddefodd y 
blaid genhedlaethol trwy frad. 0*r tu arall, edliwir ei fod wedi 



i 



16 Y LLENOR. 

gwastraíFù cymaint o waed heb fawr. obáîth llwýddo yn erbyn 
nerth y tri gailu. Ond mewn gwirionedd, gellir cymhwyso yr 
wrtbdadl hon at boh ymdrech a wnaed erioed, a phe buasai pawb 
ẁedi gweithredu ar yr egwyddor hon, ni f uasai unryw wlad ar y 
ddaear wedi ei rhyddhau. Gyda gol wg ar ei deithi filwraidd, nid 
oes le i gynddaredd ei elynion gael gaf áel amo. Mae ei wrhydri 
a'i fedrusrwydd yn dwyn i gof arwyr hynotaf hanes, hen a 
diweddar. Ynglyn â hyn oU meddai galon gynnes, a theimlad- 
au tirioh, a eniflasant edmygedd ei gyfeiUion aV gelyn. 

Efallai y gofynnir, — A ydy w yn debygol y bydd i Poland enniU 
ei hanibyniaeth yn ol ? Jîi ddiflfoddwyd tân cysegredig rhyddid 
ym mynwesau y Pwyliaid ym mrwydr Maciecowice. Er 
"^ yíTrti^dd'?"^ y pryd hwnnw mae yr ysbryd gwrthryfelgar wedi ym- 
dorri yn awr ac yn y man, ac ymdrechion wedi eu 
gwneuthur i ymysgwyd o r Uyfetheiriau, ond y maent bob tro wedî 
gwneyd eu hîau yn drymach, a rhoddwyd hwy i lawr â llaw gref a 
chreulonderau erchyll. Yr awrhon hefyd mae gwreichion yr hçn 
ysbryd i*w canfod o bryd i bryd, Ond hyd y gallaf gasglu oddi- \ C 
wrth ymddiddanion âg ambell frodor o'r wlad honno, braidd y '^ 
coleddant obaith gweled Poland anibynnol drachefn, ac y mae V 
rhesymau cryfion am hyn. Erbyn hyn, mae Poland wedi ei hym- 
gorffoli yn o drwyadl yng ngwladwriaethau ei gorchfygwyr, a 
phob moddion wedi eu defnyddio i fathru maiwor yr ysbryd 
cenedlaethol.* Mae y fyddin wedi ei chwalu ymhlith catrodau y 
gwledydd hynny. Mae eu hiaith, hefyd, un or arwyddion cryfaf " lii 
o ysbryd anibynnol, yn gorfod cilio o ychydig i ychydig o flaen -^m 
yr Almaeneg a'r Rwsiaeg, trwy ei bod yn cael ei chau allan o rai ;- Ic 
o*r ysgolion. Yn ychwanegol at hyn, y mae rhwymyn crefydd Y 
rhwnff Awstria a'i deiliaid rwylaidd.. ; ^ 1 

Nid rhyfedd, gan hynny, fod y genedl Bwylaidd yn djíod i Uj. 
blygu i*r anocheladwy. Ónd beth bynnag a ddigwyddo, pa un / h\ 
a enniU Poland ei hen ragorfreintiau yn ol ai peidio, nî sycha '^ r. 
amser y brychau gwaedlyd oddiar ddwylaw y tri gormeswr, ac ni iü r 
ddilea, ychwaith, enw Tadeusz . Kosciuszko oddiar lechres 
hanes fel un o*r rhyfelwyr dewraf, a r gwladgarwyr cy wiraf , a 
gynyrchodd y byd. 

G. Hartwell Jones. '- 



* Gellir nodi gwaìth Prwsia'n newid yr hen enwau Pwylaidd ac yn rhoi enwau 
fel Blsmarkdorp a Gravelotte yn eu lle. Prudd ìawn yw hanes cwymp Poland, 
oherwydd yetyfnigrwydd ei huchelwyr, ac oherwydd Byrthni cysylyd ei gwerin 
hyd yn ddiwcddar. A phrudd iawn yw ei rhagolygon ; y mae wedi ei Uethu. 



î*! 









Í5 



yr 






5^1 î'í ^A 

: ' ' i y> 







•íìyà y gwn i, wedi 
,■ au tragwyddol y 
iwer emyn a chän, 
brydferthwch a'i 
enw, ftnìal ac oer 
Cymreig. Gwell 
iwreddog a sanct- 
iydd rhyddid hyd 
||Iro, fel am nefoedd 
wyach." 

dwy o'r tair sir 

ì a hyfrydwch ei 

yng ngolygfeydd 

yn ymgolli yn y 

idi teimlo swyn y 

18, nag o hyfryd 

id i'w cân. Ar y 

ond enaid at 

ef, nid at ehwyl- 

_ylip, sydd a'ì fedd 

^ran uwchben adeg 

^f ef, mewn pryder 

^^6r tua chartref y 

. .Jiyd, 8wn y môr yn 

fJlçiin mlynedd yn ol 

J^fochgen ieuanc yn 

gped; ond yr oedd 

17 



18 



Y LLENOR. 



gofid, a hadau afiechyd hwyrach, wedi ei dd^-sgu i sugno 
cydymdeimlad o swn y môr. Aeth i lan y mor ac i ymylon tra- 
gwyddoldeb yn ieuanc, ac y mae adlais o*r su dieithr pell yn y 
caneuon adawodd ar ei ol. Ond dyma'r gân y cyfeiriais ati. 



SWN Y MOR. 



O mor hoff yw gennyf gerdded 

Orìíû. j môr ! 
Ae mor Ruwyl gcnnyf glywed 

Sẁn 7 môr ! 
Mwyn-gan ddwys yr afon fechon 
Wrth ymdreiglo dros y graion 
Sydd yn hoff,— ond nid fel pnidd-gan 

Swn y môr. 

Han fy ngenedigaeth ydoedd 

Min y môr ; 
Y Bwn a*m suodd gyntaf ydoedd 

Swn y môr ; 
Mae fy ysbryd wedi helaeth 
Y'f ed chwerwder ei alaeth, 
Cyfran heddyw o'm bodolÁeth 

Ydyw Bwn y môr. 

Pan o ddwndwr byd yn cüio 

I lan y môr, 
Yno am orfPwysdra i chwilio 

Yn Bwn y môr, 
Gef aÌB lawer tawel ennyd 
Hamdden i fyfyrio bywyd 
Draw ymhell o*i dwrf terfysglyd, 

Yn Bwn y môr. 

Dan archollion brathol siomiant 

Awn i lan y mor, 
Yno î chwilio am ddyhuddiant 

Yn Bwn y môr ; 
Dywedyd, yn ei ddull difrifol, 
Nad yw gwynfyd yn arosol, 
Ac mai OTagedd popeth dynol, 

Mae Bwn y môr. 

Tra ar lawr dan draUod ingol 

Profedigaeth ddu, 
Wedi colli*n anamserol 

Un o'm rhiaint cu, 



Nid adfyduB gwyneb hudol 
Auian, er fy ngoôd mabol, 
Canys gwenai gwanwyn Biriol 
Ar bob tu. 

Ond gweU na'i gwên ocdd gennyf ruad 

Min y môr, 
Yno cefaÌB gydymdeimlad 

Swn y môr, — 
Gwendon grcf yn düyn gwendon 
I guriadau prudd fy nghalou, 
Gan dragwyddol ruddì an undon 

Alm y môr. 

O mor hoff yw gennyf gerdded 

Ghin y môr, 
Ac mor anwyl gennyf glywed 

Swn y môr ! 
Saith o'm brodyr a chwiorydd 
Sydd yn gorwedd gyda'u güydd 
Ym mhriddeUau mynwent lonydd 

Ar fin y môr. 

Ac yn gorffwys yn Llanaber, 

Ar fin y môr, 
Mae fy nhad, fy rhiant tyner, 

Y'n Bwn y môr, 
Ar yr anial wedi bliuo ; 
Digon i'w weddiUion yno 
Bellach fydd cael tawel huno 

Yn fiwn y môr. 

A phan ddaw'r dydd ym gwysir innau 

I*r beddrod oer, 
Cladde;: fi, fel fy nghyndadau, 

Ym min y môr ; 
Wedî gorffen blinwaith bywyd, 
Yno llechaf dan y gweryd, 
Draw o swn enllibion drygfyd 

Yu Bwn y môr. 



Ganwyd Robert Owen ger yr Abermaw, Mawrth 30, 1858 ; bu 

farw ger Hatrow, Yictoria, yn Awstralia, Hydref 23, 1885 ; ac y 

mae Ued y ddaear rhyngddo a'r f an y cly wodd gyntaf swn y môr. 

O fewn ergyd carreg i'r brif-ffordd sy*n rheaeg o'r Abermaw 

trwy Ddyflfryn Ardudwy, rhwng capel y Parsel ac eglwys Llan- 

aber, saif ffermdy bychan o'r enw Tai Öroesion. 

T»icroe.ion. Amgylchyuir y ty, adeilad digon cadam, gan goed 

talgryfion. Gwyneba y môr mawr Uydan, ac y mae 

yn ddigon agos ato i unrhyw un a wrandawa glywed swn 



SWN Y MOR. 



19 



** gwendon yn dîlyn gwendon " ac yn marw ar y traeth. . Yno y 

ganwyd Robert Owen, mab GrufFydd a Margaret Owen. Brodor 

o Benllyn oe^ld GruflFydd Owen ; ganesid ef yn y Ty 

T ud. Llwyd, Cwmtîrmynach, ger y Bala. Pan yn Uanc 

ìeuanc hawddgar, a'i harddwch corííorol yn ddihareb, 

symudodd gyda theulu o*i gymdogaeth i*r Ty Mawr, Talsamau.. 

Fel ei deulu, gŵr cariadus cymhwynasgar oedd, yn ddifyr iawn 

eî gwmni, gyda gair ffraeth caredig yn barod bob amser, ac yn 

hott' iawn o gân. Bu farw Chwef. 26, 1875, yn naw a deugain 

oed, wedi ei siomi yn ei hoíf obaith. Yn ei hiraeth am dano, 

dwys ganai ei fab fel hyn. 

FY NHAD. 



FjT nhad, anwylaf lìant ! deunaw mia 
Sjdd bellach wedi treiglo er pan 
weLsom 

Dy wyneb llydan, llariaidd, dan y chwys 
A fiTs-fynegai angau ; er pan roiäom 

I>y gorfF lladdiedig mewn gorffwys-fau 
i» 
Daearen hoíT Llanaber,— Uu o honom 

Oedd iach a heinyf pan y*th gollsom di ; 

Sydd erbyn heddyw yn y beddrod du. 

Hor hawdd yw gennyf goflo am y pryd, 
Flan mewn tädfedrwydd dyndod a 
mwmhad 

O iechyd llon a chwarddai yn dy bryd, 
Yr elit oddiamgylch heb nacad 

Na chysgod pryder yn cymylu'th fiyd, 
I fwjn gynawni dyledswyddaii tad, — 

Tmchwyddai'th fron bryd hynny gan 
obeithion 

Dyfodol gweU, a henaint Uawn cysuron. 

Ond gweU fa'i gennyf fi i'r dyddiau hyn 
Ymgolli o fy meddwl, nid yw*r adgof 
Am danynt ond yn chwerwi'r teimlad 
syn 
Sydd ar adegau bron a'm gyrru'n 
waUgof, 
Pan gofiaf eto am y dyddian blin 
Fu niid it' brofl gwedyn, riant gwiw- 
got,— 
T byd yn gwgu^amgylchiadau 'n pallu, 
ì>j ncith yn mynd, a'th fynwes yn ym- 
dorri. 

£r iti'n hir a Uwyr gyflawni'th ran 
Ar wyUt chwareufwrdd bywyd, er f od 
iti 
AnwyUaid ffyddlon i'th ddyddanu pan 

Tn loesion profedigaeth ; er it aUu 
Am ennyd f er yn gryf ymgynnal dan 
T baich o boen a'th lethodd wedi 
hynny, 
Rhy dyner oedd dy yBbryd a theimladwy 
A'Üi unîg noddía yn 'r ystorm oedd— 
mmrw ! 



Pan welaifit gynUuniadau hoff dy oes, 
Oedd weithian vn eu blodíiu, wedi 
gwywo; 
Pan orf u it adael fyth y Uannerch dlos 
Lle gobeithiesit mewn tawelwch 
dreìüio 
Prydnawn dy f ywyd ; pan yng ngrym 
dy loes — 
T gwelaist hengyfeüUon yn dy ado, — 
Dy ysbryd mewn dwfu alaeth a ym- 

suddodd, 
A'th galon gan ei gofid a ymrwygodd. 

Ac eto, yn dy gyatudd maith a châs, 
Mor ymostyngol fyddai'th wedd bob 

piyd, 

Amyuedd plentyn Duw trwy'th lygad 

glas 
Beiydrai mewn gogoniant mwy o hyd; 
Ynghanol dy bangfeydd y'th nerthai 

gras 
I dawel ddwyn dy gyfran yn y byd ; 
Dy boen o'th fron ddirwasgodd lawer 

gruddfan, 
Ond nid, mewn pedwar mis, un Ueied 

cwynfan. 

Wrth wyUo'th wely angeu, O fy nhod, 
Gwelais mor hawdd, mor anhawdd 
peth, yw marw ; 
Mor hawdd am wyiìfyá pur y nefol 
wlad 
Cyfnewid drwg y byd a'i droion 
chwerw ; 
Mor anhawdd gadael gwraig a theulu 
mad 
I syUu trwy eu dagrau mwy ar welw 
Wynepryd tlodi, pan na bỳddai eü- 

waith 
Dy gymorth parod di i' w droi ef ymaith. 

Anhawdd iawu, iawn, oedd ymryddhau 
o dyn 
Afaelion hen gymdeithion deugain 
gwanwyn,— 



20 



Y LLENOR. 



Y meusydd hofp, y defaid ar j biyn, 

' Yr adar garet •wrando pan yn blentyn, 

Y dydd a*r nos,— harddwcíi y cwmwl 

gwyn, 
Lleiiad, a ser, a haul,— O gloew*r 

deigryn 

Ymlwybrai hyd dy rudd wrth weled ola' 

Belydryn haul yn gwenu ar dy boenau. 

Ond rhaid f u mynd. Byth nid anghof - 
ia'r boreu 

Y codais, wedi cysgu dîm ond awr, 
I gael fy hunan heb fy rhiant goreu— 

gystal a fuasai gen i'n awr, 
Fc mai myfi a offrymasai angau 

Gran mor ddyryslyd popeth ar y llawr; 
Dy nerth alla8ai*n hir i eraiU weini, 
Fy nerth sy'n mynd mewn ameu ac 
ymboeni. 

O Uawer gwyllnos hoif y bum erioed, 
Heb arall gwmni gcnnyf ond distaw- 
rwydd 
Afonig, neu ysbrydiaeth ddwfn y coed, 
Yn eynfyfyrio'n bruddaidd ar an- 
sicrwydd 
Popeth daearol— bjrwyd brau ac oed, 
Ffrwyth wedi hau, gwynfyd ar ol 
enbydrwydd, 



Byw*n iawn, pa beth «ydtf iawn, pa fodd 

cysoni 
'II hyn ddylai fod a'r hyn sydd yn 

bodoli. 

Mynych a dwys ddymimais, pan fy hun 
Yn methu gweld trwy'r caddug erch 
ond cysgod 
Dyfodol adfyd im a dyddiau blin, 

Am itiddodyn ol pe ond am ddiwmod, 
Am cymryd eto'n olentyn ar dy lin, 
I wneyd yn eglur i'm ddirgelwch 
hanfod, 
A chymorth trwy'th oleuni o fyd arall 
I famu a chredu'n iawn, fy rheswm 
cibddall. 

Ond ofer hyn. Nid oes o dan y ne 
I'm llygaid i ond tw'Uwch, twllwch, 
tw'Uwch, 
Vn ol a blaen, ar asw^ ac ar dde, 
TJwchben, islaw, durgelwch ar ddir- 
gelwch ! 
Minnau yn palf alu heb wybod i ba le 
Y trof i ddisgwyl toriad gwaw didd- 
anwch. 
Ff arwel f y nhad ! Os na chaf yma hedd, 
Cof hyuny fel cêst dithau, yn y bedd. 



Fel ei gŵr, yr oedd Margarat Owen yn hynod am ei chared- 

igrwydd a'i lletygarwch siriol ; y nodwedd a'i gwahaniaethai 

oddiw^rtho ef oedd ei phenderfyniad meddwl. Merch 

Y fAin. Gwern Einion, ger Llanbedr, oedd. Credai mewn 

Çwaith ; a gweithiodd yn rhy galed ei hun i fagu ei 

phlant Ni bu iddi ddiddanwch ar ol marw ei gwr ; ac aeth ar 

ei ol y seithfed o Fai yn y flwyddyn wedyn, yn saith a deugain 

oed. 

Pan oedd Robert Owen yn bedair oed, symudodd y teulu i fyw 

i r Abermaw, ac yr oedd erbyn hynny frawd bychan tew o'r enw 

Owen, deuflwydd oed. Ty ar ochr y graig oedd y ty 

AbemiÄW. newydd, o'r enw Pen y Bryn. Gŵyr pawb fel mae'r 
Abermaw wedi ei adeiladu ar wyneb craig, ac fel y 
medr y trigolion weled y llongau ar y môr dros simddeuau eu 
gilydd. Symudasai GrufTydd Owen, gyda*i wraig a*i ddau blçn- 
tyn bach, i fod yn ben badwr ar afon Mawddach; yr oedd hynny 
cyn amser y ífordd haiam a*r bont, er fod y ffordd a'r bont wedi 
eu dechreu. CoUodd y cychwr ei alwedigaeth, a choUodd y rhan 
fwyaf o*i arian wrth ofer ymgyfreithio a'r cwmni oedd wedi 
dinistrio ffon ei fara. 

Yr oedd bryd Gruffydd Owen ar ffarmio. Cymerodd Lwyn 
Gloddaeth, ffermdy yng Nghwm Sylfaen, ychydig dros filltir o'r 



ÌÌl»!f. 






* 3 ". .. \~*' - î 
■4?' Í.Í5" .-=•' 

. ,v * í, ä >! 

í , ■■ ■'=■*:. 

e -'s'.^s-'í 

■ " * * s 
- 'J- ' «*■ "^ 

*•» V-.VíC'|; 

-• - f ■?.-.- / 



1867, gyda'i deulu 

\ a diftrwyth oedd ar 
^igi^^a grug : ond yr oedd 
US^'^jIon ar ei wneyd yn 
Ì.duneÌli lawer o galch 
§Î;Ib1I feusydd â chaîch a 
Si^^ljydd.a gwnaeth i waîr 
"""'y^yl^oedd. Ac nid 



&iwareuai'r ddau faeh- 
||â llong : ac aethant i 
sîdyn ar y bryn wrth 

fa chregin cocoa yn 
_ digon, nwyr a bore, 
Síamaethwr mwyaf yn 
^iddynt wylio'r amser 



Ëilbi 



f#d 



ei deganau, yr oedd 
r^w.^ y^ Sul ac yn yr 
?wS™der a'i weithgarwch 
" ^d ysgol Frytanaidd 
'^r Aberniaw yn 1868 
tìs-athraw yn Robert 
ffŴyH'**'^ honno, a'i frawd 
jîâittS i"oddi caÌH yr athraw 
^^R^íìü^-ei dad wrando amo. 
ä^^ŷSíam : ac yn y bore 
S!^-»SS-dechreuodd ymdrech 
^Cg^í^Hu a defnyddioldeb, — 



22 Y LLENOR. 

yr ymdrech bruddaf, ond mwyaf dyddorol, feallai, j'n hanes 
efrydwyr tlodion CymriL 

Beth yw'r rheswm fod ambell i fachgen mewn ysgol, heb 

gynorthwy cyfoeth na theulu na dysg, yn unig ymysg ei gyd- 

yseolheigion chwareugar fel un j'n babell i ryẁ 

^5íâhí^" ysbryd mwy pur a choeth na*u hysbrydoedd hwy ? 
Y balchder urddosol, y boneddigeiddrwydd naturiol, 
yr uchelgais ysol, y gonestrwydd anhyblyg, — o ba le y daethant 
i'r galon fach sy'n curo dan gob sy n dangos gofal a thlodi 
mam ? Tra'r oedd holl fryd ei gymdeithion ar chwareuon a 
melusion, pa beth oedd yn ei ddenu ef i unigedd ochrau'r Llaw- 
llech, i ymhyfrydu ym mhrydferthwch natur, ac i gyfuno'r 
mwynhad hwnnw gyda chariad, oedd yn ymagor yn ddistaw fel 
rhosyn, at eneth fach lygat-ddu oedd yn chware gyda'r UeiU ? 

Lle tawel yw*r Abermaw. Cysgod sydd yno, a Ue i ymfwyn- 
hau ; nid Ue i fagu anturiaethwyr. Nid Uawer o wŷr enwog 
gododd yno, os neb. Os symuda meddwl yno o gwbl, symuda, — 
dan ddylanwad ymbleserwyr a Uyfrgell y Sbrdd haiam, — 
yn esmwyth d<1iog yn ol. Ac yno yr oedd bachgen unig, 
a rhy wbeth wedi deffro pob cyneddf iddo. Yr oedd pawb yn ei 
adnabod, ond yr oedd yn ddieithr yn eu mysg. Gwrandawai'n 
astud ar y pregethau, mwynhai r seiadau, nid oedd ball ar ei 
lafur at yr ysgol Sul, carai'r plant yn angerddol, hanner addolai 
ei dad a'i fam, ac yr oedd prydferthwch yr eneth honno yu 
rhoddi ei wedd ddedwydd ar fywyd cudd ei feddwl. Ond eto 
yr oedd yn unig ; yn anesboniadwy hyd yn oed i*r rhai a'i carai. 
Cerddai Iwybrau dieithr iddynt, — min a môr a glan tragwyddol- 
deb o hyd. 

Pan yn alltud pell, a'i uchelgais wedi troi n anobaith, a phan 
yn hiraethu am y fam allosai leddf u peth o'ì gur, dy wed ran o 
hanes yr ymddieithriad. 

FY MAM. 



Fy anwyl, fy hen fam, 

Paham, 
Ar ol i*th farwol ran 
Am flwyddi orffwys dan 
BriddeUau oer y Ùan, 

Y mae dy adgo 



Am serch nad oes a*i pryn 
I*m profiad eilwaitii. 

Fy mam, nid am y serch 

A gollais felly, 
Ond am y gofld erch 



Yn gwneyd i*m calon gan í -. ^ beraie iti, 



Ei phoen ymsuddo. 

Fe goUais dyner fam 
Pan fuost farw, 
Ond och, nid dyna'r pam 

Yr wyf mor arw ; 

Gwyn fyd na bai ond hyn 

I friwio'm hysbryd syn, — 

Na bai fy mhoen ond Uyn 

O ddagrau hiraeth 



Y mae fy adgof prüdd, 
Megis rhyw wermod cudd, 
Yn chwerwi nos a dydd, 

Felusder bywyd, 
Nes Rofid-lwydo grudd 

Hhosynatdd ienctyd. 

Pan gynt ar fronnau'th fam 
ì)y gred a Bagn6Û.st, 

A'r rhcswm dyrys pam 
Erioed ni fynnaist ; 



SWN Y MOR. 



23 



Digon, er áy foddhad, 
Oedd fod áy fam a*th dad 
Yn credu*n ddinacad 

Yr hyn a ddjsget, — 
Djmuno sicrhad 

Pellach, niri gallet. 

TJwch ^air áy Dduw ni ddaeth 

Enoed i'th flino 
T7n anesmwythdra gwaeth 

Xa metìiu*i çofio ; 
''Roedd popeth iti'n glir 
O fewn y gyfrol bur, 
A methaist weled tir 

Tywyllwch yno, 
Ue mae pob gair yn wir 

Yn ol dy gredo. 

Felly, yng ngrym dy ffydd 

Gref a phJentynaidd, 
Ti ellaist, yn dy ddydd 

O drállod trymaidd, 
Tmgynnal dan ei bwys, 
A dioddef cystudd dwys 
Am hir mewn gosteg glwys ; 

A, phennaf elw, 
Pan ddoist i ben y gẁys, 

Ti fedraist farw. 

Ond, er Im BUgno maeth 
Dy fron yn blentyn, 

Nis gellaÌB yfed Uaeth 
l)y grefydd wedyn ; 

Hhyw anorff wystra am 

Y " pa fodd " a'r " pa ham " 
A*m gyrrodd i, ar gam 

Fe allai, i grwydro 
Ymhell o gred fy mam 
A'r heddwch yno. 

Diau nas gallaf fi 

Byth lawn amgyffred 
Ddyfnder dy dndlâ di, 

Fy mam, wrth weled 

Y mab, y cefaist fyd 
I'w fagu'n anwyl cyd, 



A'r hwn oedd yn y byd 
Dy bennai obaith, 

Yn coUi ei enaid drud 

Ym mhwU amheuaeth. 

Ond nid o'th ochr di 

Y bu'r hoU alaeth, 
Ond cyfiawn gefais i 

Fy nghyfran helaeth. 
I*th ereiU blant nid oes 
Ond adgof am dy oes 
O gariad, er pob croes 

Ddaeth i'th gyfarfod, — 
Hiraeth yw'r imig loes 

. Sydd yu eu traUod. 

Ond mwy dy rodd i mi — 

Hhoist i mi alaru 
Nas gaUaf byth i ti. 

jèÿth tnwyy ad-dalu 
Dy serch, na gwneuthur iawn 
Yn rhagor am y cur 
A berais iti 'n hir, 

Na dwyn i'th adfyd 
Addf edrwydd teimlad Uawn 

Hafddydd fy mywyd. 

Ac O. iiis geUais chwaith 

Ddim dungos iti, 
Cyn cyrraedd pen dy daith, 

Fod modd cyflawni 
Ein dyled yn y byd, 
A chofio Duw bob pryd, 
A charu â'n hoU fryd 

Ddynolnrw hefyd, 
Hcb eto gredu i gyd 

Hen wersi'r aelwyd. 

Ond f e ddaw eto ddydd 

Pan yr anghofiwn 
Bob anghydsyniad prudd 

Am beth a gredwn ; 
Nid oes yu nefoedd Duw 
Un cyffes ffydd yn byw, 
Carìad yn imig yw 

Y gyffes yno ; 
Ninnau gawn yno'n wiw 

Dro8 byth gytuco. 



fitûiniiiDt «m* 
«etliwr. 



Yr oedd y byd yn gwasgu ar yr amaethwr, druan. Yr oedd 
wedi benthyea arian i fynd i Lwyn Gloddaeth, nid oedd ei lafur 
yn dod ag enniU iddo, aeth yu dlawd yn onest ; a 
gorfod iddo droi ei gefn, a*i galon ar dorri, ar y Ue yr 
. oedd pob gobaith yn y byd hwn wedi angori wrtho. 
Nid oedd ing meddwl Robert Owen yn Uai nag ing meddwl ei 
dad. Âethant yh ol i*r Abermaw i fyw, a nod bywyd y bach- 
gen yn awr oedd enniU digon i roddi ei dad yn ol. Ddeng 
mlynedd i ddiwmod marw ei dad, yr oedd Robert Owen yn 
Awstralia yn meddwl am dano. " Ddeng mlynedd i heddyw/' 



ŵfrî'- - 



■jT faiat o honof fî 
laf mai coUÌ íy nhad 
'rw, yr oedd gennyf 
1 wrthych mor gryf 
^H't&nos, gymaint ddiodd- 
giífiHjg^íeíli gweled fy nhad 




Iti fy nhad ddioddcf 

odd y pwrpas hwn 

nannedd, cauwn fy 



-*- 





fod iieb yn ameu fy 

mor hapU3 fu yn 

,_._p„^„__ ,_-__._„_- unlle byth fod fei 

'^'^^^?^*])™*f^'^%*Ì^;ÿ'^ y Sylfaen, ac yn 
r^i^î^i^^i't Owen betlwar o'r 
^'^^^ì^^* gadawodd ei Caesar 
r*i'^'>ipî^if^^- Aethant trwy'r 
í^^í^î^^^n, oddiwrth wyneb 
íîStŴast^^^ Wrth basio Ty'n y 
íf "^i^<^*g'dd yn feddwl wneyd 

■ w» * vt* *vt* *vt* *vt* 



.ý. .^J. .JJ. .J(. *JJ. *JJ. *JJ. 




mm £í *" 



;h calon i lawr fel 

ì^ìtfio gael gweld dydd- 

fyw, nhad, 

feistr amoch eieh 

Gloddaetl) beth 

I, a'i lygaid yn 



íS* 



■^W' 'M- T T ^*l -i- '*' 

"" 'ÍS^f Cymru, a'r bore'n 

ÎMjtRobert Owen adre. 

_ i^-wedyn, yu wael, a 

J-SsH^f ^î^'j^ẅ^!^ Owen. O'r adeg 

g>ìrp[4S^^^nv^^ì]^^^ cloch Llanbedr, yr 

PJ^J^Ä5|î!^i fywÿd ei bleotyn- 

'*'R*5Mfl'@-'^™ae ei hiraeth cyn 




26 



Y LLENOR. 



^* O fy nhad, fy anwyl dad, 

A wyt ti 
C) uchelder dy íwyiihad 

Amaf íi 
Eto'u Bjlwi, meg:Ì6 pan 
Yr ymddringp^ni er yn wan 

Ac yn flin, 
I'm hoffusaf sìcraf man 

Ar dy lin. 

"* fy anwyl, anwyl dad, 

A wyt ti 
' £to*n gwenu dy foddhad 
Amaf fi, 
Tra yn hwylio tua glan 
Ijestr f y nghymeriad gwan 

Ar hydaig 
Bywyd, a beryglir gan 
Lawer craig P 

*' O fy nhad, fy anwyl dad, 

A wytti 
£to*n gwgu dy dristad 

Amaf fi 
Pan, yn nwjrfiant hy fy oed, 
Y bwy*n sathru dan fy nhroed 

Ddeddfau Duw, 
Fu i ti yn gv8on nod 

Yn dy fyw P 



" Credu'r ydwyf fi dy fod, 

A'th fod di 
'Nawr yn ddyfnach nog erioed 

Oydami, 
'N cydymdeimlo pan yr wy 
'N methu*n lân a gweled drwy 

Nifwldu 
Oes-amheuon, nad ynt mwy 

Niwl i ti. 

** O fy nhad, a wyddost bryd 

Ycaffi 
Ddianc rhag gofidiau byd 

Atat ti P 
A raid imi f od yn hir 
Dan f y nghroee yn dwyn fy nghur 

Heb un hedd P 
Ai gerllaw mae angof dir 

Cynnar f edd ? 

*' Blwyddi bellach sydd er pan 

'Roisom ni 
'Th gorff yn nwfn dawelwch llan 

Ger y Ui ; 
£to'm hiraeth sy'n dwyshau 
Fel mae*r adeg yn neshau 

Pangaf fi 
Ddianc fry o'm pabeU frau 

Atatti." 



Buin ar bererindod jnig nghyffiniau Llwyn Gloddaeth. Saîf i 
fyny ar y bryniau sy'n codi o lan afon Maw. Oddiyno ceir 

golygfeydd nad oafi eu harddach yng NghyTnru, os 
CMtreíUrdd. yu y byd. Lle gwael i godi ymborth sydd ar y 

bryniau creîgiog a grugog hynny; y mae caeau 
gwenifcli a phytatws yr amaethwyr yn ymestyn, ym mhob fFurf, 
rhwng crugiau o gerrig a thwmpathau drain. Synna'r diéithr 
pa fodd y medrasant arloesi Ileoedd felly, os nad â flforch ; na u 
medi, os nad â siswm. Ond nid ar faran unig y liydd byw 
dyn. Nid yw'r eithin yn felynach yn unlle, na*r grug yn 
gochach ; y mae natur yn gwisgo'r mynyddoedd ag ysblander 
o feljni a choch na welodd dychymyg bardd eu prydfeithach. 
A'r mynyddoedd mawr, y Gader a'r Aran, safant yn ddifrif- 
ddwys draw, — a*u gwisg niwl yn newid yn amlach na hyd yn 
oed íFasiynau'r ddaear. Ac odditanodd clywir su'r môr, nid rhu 
bygythiol, ond su esmwyth Sabbothol. Yma deflrôdd awen 
Robert Owen, a dechreuodd ganu cân, ond daŵth angeu cyn iddo 
gyrraedd yr amen. Yn honno, mewn dull difyr, darlunia eì hun 
yn mynd 



n 



Ám dro yng ngwrleidd-dra y wawrddydd, 
Neu ddi£rifwch gosteg yr hwyr, 

Hyd f^mydd a glyn a choedwig, 
Ac unig lennydd y dŵr." 



SWN Y MOR. 



27 



I geisio ymgydnabod â r awcn aeth i ben y Lly wUeeh i weld 
toriad gwawr. ac i weled a ddeuai'r dduwies gyda hi. 



** 'Nol cyrraedd i ben y mynydd, 
Gwelais o*r glynnoedd draw 
Gyagodion y nos yn dianc, 
A*r ser yn ymgudcUo draw. 

** T çymyl ar hyn ddecbreoasant 

A gwrido íel graddiau merch 
Wylaidd, i>an am y tro cynts^ 

Tn mnd gyfaddef ei serch. 
Ac yna dros ysgwydd y *Rennig, 

Mewn gwisg o fawrhydl a hedd, 
Gydag urddas balch hamddenol, 

Dadlennodd yr haul ei wedd. 



Ar ogledd a deheu a dwyrain, 
3fynydd ar fynydd ei ben 

A ddyrchai, fel amthr fydéUn 
O gewri yn bygwth y nen ; 



(4 



A thua gwlad Arf on disgleiriai 
Y môr megis arian ddrych, 

A*i wedd fel gwedd baban yn cysgu, 
Mor ddiddig, mor ddi-grych. 

** Gerllaw, tywyll lýnnau'n ymlechu 
Yn esmwyth is dannedd y graig, 
Mân fErydiau yn trystiog brysuro 
I*w cartref ym mynwes yr aig ; 
Y Mawddach fel harddwch mewn 
breuddwyd, , 

Gwastadedd, a dyffryn, a glyn, 
Llwyni, a meusydd, a chnydau, 
A defaid yn britho pob bryn — 

** WyUt Walia ! Wlad anwyl fy nhad- 
au ! 
Pa wlad mor deg a thydi ?" 



Ond, wedi 'r bore hwnnw, yr oedd pob peth adnabyddai gynt 
wedi ennill ystyr newydd, — 

" Y* morfa a*i aml dwmpath, 

O for-hesg a blethem ni gynt, 
T tywod yn fil o domennydd 

Amiylun wrth fympwy y gwynt, — 
A'r Mor, yr hen For, fy addysgydd, 

Yn blentyn, a*m cyfaül yn hỳn, 
Môr, mor ddynol-newidiol, 

Ac cto mor ddwyfol yr un." 

Gwnaŵth y bachgen athraw campus. Yr oedd yn hoff o blant, 

ac yn brydems iawn am danynt. Darllennai lawer am dan ynt, 

ac ysgrifennai eu hanes }'n ei ddyddiadur. Gweith- 

"**í2îrtr * iai â'i hoU egni. Codai'n foreu ; weithiau ni chysgai 

ond awr ; by wiai'n galed. EniIIai ychydig at brynnu 

llyfrau wrth gasglu arian dros ryw gwmni yswiriol 8lc ysgrif- 

ennu Ilythjrrau. Yn yr ysgol Sul, fel yn yr ysgol ddyddiol, yr 

oedd ei ymroddiad yn ddiderfyn ; dysgai pob aelod o'i ddosbarth 

lawer iawn o adnodau, dysgai yntau fwy na*r cwbl gyda u gil- 

ydd. Taflodd Ffrancwr dysgedig o rywle i'r Bermo, y mae wedi 

ei gladdu yno yn y graig, fel Chateaubriand ; dysgodd hwnnw 

bedair iaîth iddo, — FÎrancaeç, Almaeneg, Ysbaeneg, ac Eidaleg. 

Mwynhai bregethau'r Sabbath, ysgrifennai grynhodeb ohon- 

ynt, a beimiadai hwy'n Uym. " Yr wyf yn cael rhy w bleser yn 

y seiat," ebai, " nas gallaf gael yn unlle arall." Pan 

Yri**thrmw. yu fachgeu unarbymthcg oed, clywodd Mynyddog yn 

canu, a hoíibdd ef yn fawr. Darllennodd ganeuon 

cyntaf Ceiriog, ac ni welodd ddim ynddynt ; er hynny yr oedd 

yn hoff o symlder gonest a naws delynegol Burns. Edmygai 



28 



Y LLENOR, 



Carlyle, ond nid oedd yn eî hoflS ; fel rhy w ddelw farmor arw 
fawreddog yr ystyriai ef. Ni welodd yr hoffder at orthrwm di- 
gydymdeimlad, a'r rhagrith, sydd yn yr ysgrifennydd hwn ; yr 
oedd yn rhy ieuanc. Darllennai draethodau Macaulay drosodd 
a throsodd, a chyfieithiodd y traethawd ar Bunyan. Swynid ei 
feddwl gan Shakespeare, yn enwedig gan y cymeriadau pwys- 
icaf , — Macbeth, Lear, Othello. Ond tybiai fod un bardd mwy 
na Shakespeare, a hwnnw oedd Milton. Yr oedd ei edmygedd 
o Milton yn j'^mylu ar addoliad. Rhoddodd ddeuswUt unwaith 
am Live8 of the Poets Johnson ; a beth a gafodd am ei arîan drud 
ond ymosodiad rhagfarnllyd yr hen ddoethawr cibddall ar ei 
hoff fardd. Cred frwdfrydig Milton mewn rhinwedd, ac yn 
nhragwyddol anibyniaeth y meddwl pur, oedd yn apelio ato, — 

** Virtue may be assailed, but never hurt ; 
Surprifled by unjust force, but not cnthralled ; 
Yea, eyen tbat which miâchief meant most harm 
Shall, in the happy trial, prove most glory ; 
But eyil on itself shall back recoü, 
And mix no more with goodness." 

Ond daeth swn cloch y Uan i dorri ar ei fyfyrdod. CoUodd ei 

dad, ac yr oedd gofal ei fam a'i frawd a'i ddwy 

ciochyLian. chwacr fach arno ef. Bu ei fam farw hefyd, a 

daeth pryder i chwerwi ei lafur. Nid ei ddyfodol 

ei hun yn unig oedd ei faich, ond bywyd ei anwyliaid amddifad. 

CLOCH Y LLAN. 



HoFi'RD gennyf ydyw sain 

Cloch y llan ! 
Drymed imi ydyw sain 

Cloch y Uan ! 
Llengoedd o adgofion sydd 
Yn tramwyo*m calon brudd 
Pan y clywaf gyda*r dydd 

Gloch y llan. 

Ganwaith pan yn blentyn gynt 
Y'm hataliodd ar fy hynt 

Cloch y llan ; 
Elai chwareu'n llwyr o'm co 
Tra y gwyliwn lawer tro 
Fel y bigíai uwch y to, — 

Cloch y llan. 

Dyddiau diddan oedd y rhain,— 

Dyddiau pan 
Nad oedd tristwch im yn sain 

Cloch y Uan ; 
Ond yu awr, wrth ganiad hon, 
Gobaith drenga dan fy mron 
Fel y trenga ncrth y don 

Ar y lan. 



Flwyddi'n ol ar foreu Sul, 

Oer a du, 
Mewn ystafeU lom a chul 

Gwyliwn i, 
Gydag ingoedd calon friw, 
Ymdrech olaf tad i fyw . 
Pan ddLsgynnodd ar fy nghlyw 

Ganiad cloch y Uan. 

Ond anghofiais fy mhruddhad 

Yn y fan, 
Pan y gwelais fod fy nhad 

Er yn wan, 
Yntau*n gwrando dan ei chwỳs 
Megis pe'r diweddaf wýs, 
Ar ganiadau prudd a dwys, 

Cloch y Ûan. 

Tawodd hon, ac yna daeth 

Fel o waelod 
Enaid yn ymroi gan acth 

Ei hir drallcä, 
Un ochenaid ddofn a maith 
A lef arai yn ei hiaith — 
•* Dyma, dyma*r olaf waith 

Clywa'i gloch y Uan 1" 



SWN Y MOR. 



29 



Fe ddaeth eto foreu Sul 

Diiach, oerach, 
Fe ddaeth eto i'r stafell giü 

Ganiad pruddach ; 
Ond er dyfned oedd yr ust, 
Siarad wnai j gloch wrth glust 
Na wrandawai* thonau trist 

Bjth mwyach. 



Gorfu imi wedi hyn 

Adael bro 
Mehyd a mwynhad, a mynd 

Yn f y nhro 
I wynebu stormydd byd, 
Heb amddiffyn un fu cyd 
Imi'n gysgod ar bob pryd 

Heb fy nhad ! 



Ond nîd ymroddi i anobaith wnaeth y bachgen dewr. Dywed 
-ei hanes yn danfon ei frawd Owen i ben rhiw*r, Gorllwyn, fel yr 

oedd y ddau'n penderfynu amddifíyn eu dwy chwaer 
AUrth. fach; ac yno, wedi gadael ei frawd, penderfynodd 

roddi ei fywyd i'w frawd a'i chwiorydd. Yr oedd y 
ffordd i goleg Bangor yn glir iddo, ond aberthodd hynny er eu 
mwyn hwy. Aeth yn is-athraw i Jasper House, Aberystwyth, 
am ychydig; ac oddiyno i Boume öollege, Birmingham. Ei 
gynllun oedd enniU digon i gadw ei chwiorydd, a gweithio am 
ei radd yn Llundain ar yr un pryd. Yr oedd goleuni ar ei 
fywyd eto, a gwyddai am rai'n credu ynddo ac yn ei garu. 

Yn Hydref, 1878, cafodd un o r rhain newydd prudd oddi- 
wrtho. Yr oedd y pryder a'r Uudded wedi gwneyd eu hol arno. 

" A fedrwch gredu," gofynna, " fod eich hen gyfaiU 
îhSSdíSCi.* yn barod yng ngafael y darfodedigaeth, ac nad y w'n 

debyg o fyw mwy na blwyddyn, feallai ddim mwy 
na chwé mis ?" Dywedodd dau feddyg yr un ystori anobeithiol 
wrtho, gan ddweyd y byddai raid iddo roddi ei waith i fyny a 
mynd adre i farw. Yr oedd yn ymostyngar, " ond y mae'n arw 
gennyf fod yn rhaid i'm by wyd ddod i*r pen cyn i mi orffen fy 
nghynlluniau bychain dros fy mrawd a'm chwiorydd. Yr oedd- 
ynt hwy i fynd i'r ysgol i Ddolgellau, a'm brawd i barotoi at y 
weinidogaeth. Yr oeddwn wedi gyrru peth arian iddo, a siwt o 
ddillad. Wrth feddwl mor ddiamddiâyn fyddant hwy, yr wyf 
wedi wylo nes bron dorri fy nghalon. Nid wyf yn galaru am 
fy nhynged fy hun, y mae bywyd wedi coUi ei swyn i mi Y 
mae fel anialwch oer i mi, heb Iwybr, heb gydymaith, heb flod- 
euyn ; dim ond blynyddoedd blin o lafur a thrallod, yn ymestyn 
fel tonnau o dywod yn y diffaethwch, a marw anocheladwy y 
tu hwnt." 

Cafodd gydymdeimlad serchog Cymry caredig Birmingham, 
ac yr oedd ganddo le dwfn yn serch pawb gyfarf yddasai. Yr 
oedd y plant, yr athrawon, a'r gweision yn cystadlu â'u gilydd i 
ddangos eu caredigrwydd tuag ato. Nid oedd dim yn fwy wrth 
ei fodd yntau na chaei y plant i'w ystafell, i roddi gwledd o 
ddanteithion ac ystraeon iddynt. Yr oedd meddwl am ei chwi- 
orydd wedi rhoddi gallu iddo ddeall calon plentyn. Ym Mir- 
mingham yr ysgrifennodd y gân hon, — 



30 Y LLENOR. 

Y FFORDD I BARADWYS. 

Wrth ddrws ysbyty, un bore oerddu, 
*Roedd geneth mor anwyl ag a welsoch erioed, 
Yn curo*n wannaidd, â'i llaw blentynaidd, 
A'i Uaw fach deneu, Beithmlwydd oed. 

Ar ei gruddiau, yn Ue rhosynau, 
*Roedd ol y dagrau ; ac yn ei phryd 
Lwydni anghenion a gofid calon, 
A hi ond ar drothwy bywyd a byd. 

Y porthor agorodd, a hithau ofynnodd 
Mewn tristwch a phryder, y fechan ddi-nam, — 
" A wyddoch chwi, borthor, pa le mae fy mam ?" 
MudsyUai*r dyn ami, gofidiai drosti, 
Cans *roedd ef yn meddu teimladau tad, 
Ac a'i lygaid yn Uenwi gan ddagrau tosturi, 
Atebodd iddi, — 

** Fy mechan fad, 
Mae'th fam wedi symud, byth mwy i ddychwelyd, 
Ac wedi cymeryd 

Y ffordd tua Pharadwys wlad." 

Gofynnodd hi eto, cyn troi oddiwrtho, — 
** A fyddwch chwi gystal a dweyd i mi am 

Y ffordd sydd yn cymwys fynd i Baradwys 
Er mwyn mi fynd yno at fy mam ?'* 

Y'ntau mewn cyni pa beth i'w ddweyd wrthi, 
Nis gaUai amgcn na phwyntio â*i law 

Yng nghyfeiriad y ddwyrein-wlad, 
Tua chytodiad yr heulwen draw. 

Ymaith a*r fechan tua'r dwyrain, 
Ymaith ei hunan drwy*r oemi a'r gwlaw ; 
A phan y digwydd i*r neb a'i cyferfydd, 
Wrth weled ei hunigrwydd a byrder ei cham, 

Ofyn ei siwmai, a*i hateb fyddai, — 
*' *Rwy'n mynd i Baradwys i fyw at fy mam.** 

Ben bore wedyn cafwyd y plentyn 
MegÍB mewn cynt-hnn tawel a thlws, 
W(äi rhynu ar rÌBÌau Ueiandy, 
A*i phen bach yn gorwedd ar riniog y drws ; 
I fewn ar fynwes tyner fynaches 
Aethpwyd a*r fechan i stafeU glyd, 
Diosgwyd am dani, gwnaed popeth i*w chynhesu, 
A*i hadfyw ; ond ofer fu*r cwbl i gyd. 

Eto, am eiUad agorodd ei Uygad, 
Gwaagodd eto ei gwefusau ynghyd, 
Fel i ddweyd " Ffarwel ** wrth ofid ac oerfel ; 
Yim rhoddodd ei henaid lam, 
Nid i ddiddj'mdra, nid i dywyUfa, 

Oni) I Baradwys, 
Y'no i orfEwys ym mynwes ei mam. 

Tawelodd ei feddwl. Cafodd eî galon serchog foddhad wrth. 
weled a theimlo cariad y rhai a*i hamgylchynai. Ysgrifennai 
lythyrau, crynhoai ei serch at ei frawd a*i chwiorydd, yr oedd 
yr eneth honno n ymberffeithio yn ei ddychymYg, canai ambell i 
gân leddf. 



SWN Y MOR. 



31 



Deilen ar ol deìlen wyw 

I'r llawr sy'n praddaidd gwympo, 
Fel gobeithion oes ym mjw 

Pron ieuenctyd wrth heneiddio, 
Deilen ar ol deilen sydd 

I'r Uawr yn distaw gwympo, 
Fel j diâgjn, dro, i'r pridd, 

Yr henwr 1 huno. 



Lawer boreu, gyda'r dydd, 

O'm 'stafell wely, 
Bum yn gwylio ysbryd cudd 

Y gímnwyn yn ymdorri 
Drwy y blagur ar y coed, 

Yn fy hiraeth am y Bermo, 
Ym mreuddwydion pymtheg oed, 

Eto i fyw, i farw eto. 



Nid path hawdd cedd marw'n ugain oed. Daeth hiraeth 

angerddol am y Benno, daeth awydd am fy w. " Ni bum ddiwr- 

nod yn iach wedi gadael Llwyn Gloddaeth," — os oedd 

tioMthetn. trallod wedi ei wneyd yn afiaeh, oni fedrai gobaith 
ei wneyd yn iach ? Edrychodd o gẁmpas ei ystafell 
fechan, a gwelodd lyfrau, — ^eymdeithion mwyn, — ar y bwrdd a*r 
cadeiriau a'r Uawr. Yr oedd y byd yn dlws eto, yr oedd gwaith 
îddo eto, — nî fedrai fynd adre i farw. Penderfynodd fynd i'r 
ysbyty yn Llundain. Ar ddiwmod oer clir ym mis Tachwedd 
gadawodd ei ysgol, ac aeth i Chelsea. Ar y tíbrdd holodd rhyw 
hen foneddiges ei hanes, a rhoddodd hanner sofren yn ei law 
wrth ymadael. Golwg brudd gafodd ar yr ysby ty, — Uu o bobl 
wan yn pesychu ac yn disgwyl eu tro i fynd at y meddyg. 
Daeth eî awydd am fyw'n gryfach. Penderfynodd j^oesi r môr, 
fel cynifer, a gweithio weddiU ei ddyddiau yno. 

Ar y môr, cafodd hamdden, fel yr ehedydd yn y gwanwyn 
neu'r eos yn y nos, i dy wallt ei deimlad mewn cân 

AR Y MOR. 



O FT XUW, 

Paham y rhaid im* fyw 
Mor hìr, a*m gwèdd mor wyw, 
Âr ol im' weld y llu 
O gain obeithion cu 
Fynwesid gennyf ddyddiau f u 
OUynybeddP 

Beth yw mywyd ? Dim ond gardd 

O flodau wedi gwywo ; 
Dim ond Aiomiant breuddwyd hardd 

A dedwydd, wedi deffro ; 
Twllwch U08 pan fyddai ser 

A lloer oll wedi palla, — 
Newydd win fu gynt yn bêr 

Wedi bythol egru. 

Fy anwyl, anwyl Lwyn, 

Hyd dy lethntu 
Wrth fugeilio'r wyn 

Lawer boreu, 
Ar ymdorri bu fy mron 

CÍmi ei gwynfyd — 
Uwynfyd diniweidrwydd Uon 

Ẅentyn mewn brenddwyd. 



Eto'n ddìeithr i drÌBtad 

Amgylchiadau dyrys ; 
Eto'n nghysgod mam a thad 

Tyner a gofalus, 
Eto cerid fl gan un 

Megis ag ei carwn, 
£to pang aflechyd blin 

Ni phrofaswn. 

lechyd, cariad, tad a m^m, 

Gwenau fíawd a chalou 
AnghyíTredin yn ei Uam, — 

Pa ryf edd droiou 
Iddi berlewygu gan 

Draswyn y dyfodol, 
Ac yr ymddanghosai'm rhau 

Uwch daearol ? 

Un ar bymtheg oed a ddaeth, 

Ond ym mynwesí 
Gu fy nhad y glynai saeth 

Angau eisoes ; 
Mwy nag aU'sai* galon ddwyu 

A fuasai cef uu 
Ar ddyfodol hoflE ei Lwyn 

Am dylodi. 



- *i«:|f;: 



/ V 7 »• 3f - =îä' ||ii#Ät;.yw, . 



:í'. 






A pbahain ítoi, 
ddiíwyniant ; 



'jHM^tJgt chwilio mcmi g^lad 1 

;SJ»ffiC^S>rirwja<j î 

ytj nwj chwaer fach 
Vid pon 79 iach 






z • * « - 



r 



WTS^"Sŵ>n nad oea mwy 
-JP1i6|*Kî&aí «yUu 
^•5@»rÄM teg y ddwy 



ítGIË^^^^'^E breuddwydìai ; ac «r 
Ì3^^'^^K^rS^'°'^^^ ^' awel hallt 
S^^jggrfrth 29, 1879, yr oedd 
r^är*^*'^^*^^' ^ ysgrifennodd 



^*i, oud uid jn gjfan, 
Stawjnhad f Uawr : 
^m, oudjrwas uu gndair — 
StTlewis Bob " jn awr— 
i$j]Wor yn y tf'ûlu, 

SStîBS^lJwyl na chyflt'nwir 
y^ÿSJîi mohono mwy ! 



'SM-ẅiS, 



.ẄÌ'Pg"Srŵj?>g'â' 




'Ú 






•S'ffi'líS WJBl'S L 

■■&2^' •§•«§ 




':#at: 



iiewydd weld ei hun, 
"— '- Tob " roi cemioff 
i alw'n ddja. 

bach amddifaìd, 
calon am 

■ wneuthur 



Uny na phopeth, 
bjdd "BobV mrawd" 

' *iargrâa 

n tjlawd. 

g ngolwg Braill 
lentjnaidd bron ; 
iddiau Ueitbion 
h 7 fuuud hon — 
T bjâo eariad, 
d pnr ac íach, 
'^-'— colii 

entjn boch. 

_ CáAr yfed a bwyta yr 

ìi«;^i|^ydd yr oedd, yn 

ä'^î®*'"- Daeth adgo&on 

*-«ìí.s-w."Ä:Îp>=^" »'^ coraydd yn su 

|;«ä%3kT4(a:^*QeSd:f Bi^dd byw yn hir,— 




irDEDD. 



34 Y LLENOR. 

Owen, £y anwyl f rawd, na fyddet yma, 
Tma yn awr er im' ffael arllwyB rhan 

I'th fynwes dyner di <rr dwyB-deimladau 
Sy'n araf •Bicr lethu'm calon, pan 

Nad oeB i'w thoBt ymferwad mwy oUyngfi 
O fil mwy imig nag unigedd man, 

TJnìgrwydd bod, unigrwydd bam a nwydau, 

A diben bywyd — ac unigrwydd dagrau. 

Ond dyma*r Ber, cjieillion hoff yr unig, 

Tn dechreu syllu eto oddi fty, 
A threm mor ddifrif-ddisp^laer, er mor ddiddig, 

MegÌB pe byddcnt lygaid ysbryd cu 

Y Cread, neu yBbrydion dwys-buredig 
Rhai a brofasant unwaith, fel nyni 

Yn awr, flinderau bywyd, ac sy'n dyfod 
I wenu amom gysur yn ein trallod. 

Hae*r ** Llathen Fair " yn twnnu uwch fy mhen, 
A'r " Llong " ddi-hwyl, a myrddiwn eraill yma 

Ar donnau'r aig, fel bryniau Cymru Wen, — 
Yn* twnnu eto'n union f el yn nyddiau 

Fy mebyd, pan oedd eto glir fy nen, — 
Yn union fel pan ddysgwn i eu henwau 

Oddiar wefueau'm tad ar lannau*r Maw« 

Wrth ddod o'r capcl adref yn ei law. 

Mor deg eu llewyrch, ac mor drist i mi ! 

Yn eu goleimi gwelaf , — O mor glir ! — 
Agweddau hoff ond gwelw*r hyn afu 

Ar hyn nafydd, yn niniweidrwydd pur 

Y baban heb ei eni,— gyda'r Uu 

O fyfyrdodau ffyddlon a fu*n hir 
Tn gweini aruynt, ag Bydd eto'n gwarchod 
£u coffadwriaeth rhag rhwd oes a'i difrod. 

Mor deg eu llewyrch, ond mor ddiwahaniaeth, 
'Rwyf yn eu cofio'n gwenu ar fy nhad 

Yn nawn ei nerth, ac amaf finnau 'ngobaith 
Bachgendod iach, a chariad a mwynhad — 

Maent eto yn pelydru'r un mor odiaeth 
Ar laBwellt bedd fy nhad ac ar naccul 

Y cwbl a obeithiais i ond bedd, — 

Nerth, Berch, enwogrwydd, meithder eimoes, hedd. 

Fy mrawd, a wyt ti'n cofio'r aml noBon 
Ib goleu'r ser y buom ni ein dau, 

Ar ol o*r ysgol ddyfod adre'n gyson, 
Y'n rhoi tro ar yr wyn ac yn mwjnhau 

Cydrhyngom mor ddiniwed ein breuddwydion 
Am w^^yd y dyf odol, {nid ei wae 

Can's nid eedd eto fuBtl yn ein cwpan, 

A chenn^rm dad a mam ag aclwyd gyf an ?) 

O ddyddiau dedwydd ! megis adar mwynion 
Y'n dyf od o wlad bell, a hardd a chu 

Ydyw i'm henaid i eu per adgofion — 
Ond tros ddiffaethwch erchyll ar bob tu 

Yr hedant tuag ataf, — troB dor calon 
Dirdynnol tad, — tros hiraeth dwfn a du 

Tj mam, a*i hangau wedyn, a thros flwyddi 

O boen i mi, a thristwch a thrueni ! 



SWN Y MOR. 35 

Ond dyma'r clychau deg yn mynd, ymorol 

Raid bellacli am obennydd ; cul yn wir 
Fy ngwely, ond i mi nid anymunol, 

Caf ynddo Bynfyfyrio'n hoflP a hir 
Am ainl gyfaiU cu, a châr mynwesol, 

Ac am fy nheulu anwyl, ac am dir 
Tj ngenedigaeth, nes o synfyfrìo, 
YmoÜwng drwy borth cwBg am danynt i freuddwydio. 

*' Xo8 da," fy mrawd, er gadael gwlad fy nhadau 

Am ddieithr dir y deheu, ar f y ffo 
Bhag tynged, ac yn fy chwim erlid angau, 

Dy wyneb tirìon eto yn fy ugho 
Sydd fyth mor fyw, a'm henaid hyd ei Beiliau 

Sy'n wirach yn dy garu, fel mae'th fro 
Yn trìst bellhau, ac fel y trenga gobaith 
O tan fy mron am gael dy w^ed eUwaith. 

Cjrrhaeddodd Melbourne y seithfed o EbriU, 1879, yn Uonnach 

ac iachach nag y meiddiasai ddisgwyl bod. Cafodd gyfeiUion 

caredig yno, hoffodd erddi y ddinas dlos, a dy wedodd 

yd Awstniia. y meddyg y gallai fyw. Gwenai'r haul yn dlws ar 

goedydd gwyrddion ; yr oedd bachgen a geneth, ar 

fin priodi, yn rhodio mewn dedwydd wch perffaith, — adeg na ddaw 

ond unwaith mewn oes, — a thanodd eu hapusrwydd adlewyrch 

ar f^'wyd yr alltud unig. Cafodd le fel athraw gyda theulu o 

Wyddelod calon-gynnes, oedd yn byw ar fferm MuUagh, ger 

Harrow, Yictoria ; a buan iawn yr aeth ef a r teulu i serch eu 

güydd. Bu'n hapus iawn yno,— yn darlunio beth oedd eira iV 

Îlant, yn eu dysgu, yn cyd-chwareu â hwy, yn breuddwydio am 
iwyn Gloddaeth a'r Bermo, yn hela'r kangaroo a'r wningen, yn 
edrych ar y pren almon yn blodeuo. Weithiau daw hiraeth 
an^rddol am Gymru ato. " O am anadluV awel oer iach 
fyddai n dod droB y môr pan oedd yr haul newydd fachlud dros 
fjrnydd yr Eifl, yn Ue'r poethwynt sydd wedi crwydro dros 
anialdiroedd tywod!" Dinannodd ei atal dweyd; yr oedd yn 
athraw profedig erbyn hyn, ac yn dyheu am ychwaneg o waith. 
A'r caríad cudd hwnnw, — troai fyd y darfodedigaeth yn nefoedd 
yn ei ddychymyç. 

Ond syllodd i'r dyfnderoedd drachefn. Aeth ei feddyliau 
drachefn at y marw. Cofiodd ei dad, — gwelai ef yn bertfaith. 
*' A fy mam, O fy anwyl fam, mor wahanol, mor wahanol fuasai 
pe buaset yn fyw, a chyda dy fab gwael ?" Bu dieithriaid mor 
garedig a chwaer a mam iddo hyd Hydref 23, 1885, pan 
orffwysodd ar y breichiau tragwyddol. 

O'R DYFNDER. 



CüL, col, a chaoad tw j glyn. 

0*m hol, jn djicua toa'r nen, 
Yr hjn a fdm ; o'm blaen, yr hyn 

A tyddaí gàn or-drwchus len 



Y niwl oddiar yr afon ddu, 

Yn oU guddiedìg. Uwch fy mhea 
Cymylau yn gorchuddio Uu 
Y nefoedd o fy ngolwg. 



36 



T LLENOR. 



Cul, cul, ac anial yw y glyn, 
Ynddo nid oes na brìall mwyn 

Na ** llygad.dydd ** a'i sirìol swyn, 
Na chan yr nn fronfraith yn y Uwyn 

O yw gerllaw, ond oemad brudd 
Aderyn corff sy'n tarfu swyn 

Difltawrwydd, ac yn gwynnu'm grudd 
A braw anesbonmdwy. 

Cul, cul, ac imig 3^ y glyn, 
Nid wyf ond clywed oddi draw 

HofE ddadwrdd bywyd erbyu hyn, 
A rhu'r lorddonen ddofn gerllaw ; 

Tra*r geulan olaf dan fy nhraed 
Yn araf lithro, er fy mraw, 

I*r tonnau geirw sy*n ddibaid 
Yn ceuío dani. 



Cul, cul, ddiobaith yw y glyn, — 
Byth nid oes modd ei ddringo*n ol 

I'r iechyd a'r dedwyddwch firn 
Fy ngwarchod unwaith yn eu côl, 

Na syflyd cam o*r man yr wy* 
Yn hiraeth-syllu ar fý ol 

Am ennyd cyn anturio trwy 
Y dyfroedd oerion. 

Ond er mor gul a llwm y glyn, 
Ac er mor dywell yw y nen, 

Ac er mor serth y bryniau sy'n 
Ymddyrchu'n frígcg uwch ty mhen 

I'm cau rhag bywyd ; eto mae 
Un seren anwyl, ddisglacr, wen 

O'r entrych gwywol, ar ty ngwae, 
Yn tyner-ddwys dywynnu. 



Llwyn Gloddaeth a gwrthrych ei gariad eudd oedd yn ei 
feddwl hyd y diwedd. Wrth ddariunio'r eariad hwnnw, y mae 
yn ei gân weithiau adlais o awen Iddewig Heine, — 



" Fel y porffora pryd 
Tân-wridog haul y byd 
Gymyl y nef i gyd 

Ar ffoad gwjíínos, 
Felly addumai swyn 
Delw y lodes fwyn 
Holl awyddiadau twym 

Gwanwyn fy einioes. 



" Dyfnaf yr eigion man, 
Glasaf èi donnau ban, 
Tecaf ei arliw pan 

Bella'i waelodion ; 
Felly urddengys lliw 
Dulas ei llygaid gwiw 
Ddyfnder serchiadau byw,- 

Ddyfnder ei chalon." 



Nid yn ei ieuenctid yn unig y cafodd y cwmni hanner greodd ei 
ddychymyg ei hun, — 

** Mae dy wedd fel gwyneb angel 
Yn ymwthio ger fy llygaid, 
Ac yn gwneyd i*m calon lamu 
Eto unwaith, fel yn nyddiau 
£in plentyndod. dy lygaid 
Du a dÌBglaer disgyn amaf , 
Megifi awen dy brydferthwch, 
Megis adladd y breuddwydion 
A*r gobeithion a ymwêent 
Gynt oddeutu twf dy swynion." 

Ar derfyn y daith fer, ond blin a thymhestlog, cofia gymaint o'i 
feddwl gjnnerai Llwyn Gloddaeth a gwrthrych ei gariad cudd. 
Am danynt hwy yr hiraethai'n angerddol, drwyddynt hwy y 
gwelai'r pur a'r ysbrydol. Tybed, yn ymyl tragwyddoldeb, ei f od 
wedi bod o'r ddaear yn rhy ddaearol ? Ac yna eBgyn gweddi 
olaf yr enâid ieuanc cystuddiedig prydferth, — 



'* O fy Nuw, Î7 nhad, fy nghyfaill, 
Ti sy'n gwy bod hoÚ ddirgelion 
Calon dyn a*i f awr ddifljrgion, 
Maddeu imi am anghofio 
Serch dy of al am dy blentyn 
Drwg anufudd, ac am geisio 



GoBod yn dy deml santaidd 
Eilun pridd ; a derbyn gennyf , 
Megis aberth cymeradwy 
Ar dy allor, galon ysig 
A chystuddiol, sydd yn dioddef 
Beunydd boenau siomedigaeth 







[■í — I -_^£rnaa.ndâ rmyBg eatroDÌaid,— 

■-- = - '"iWí'ÌS" 













■S'í^nî»^dwch mewn breu- 

KKgJTitaf erioed. 

^enyrayg plentyn o'r 

i^£î^-egin a'u cyfrinion, 

"■■.Hgr. Ârhosai y swn 

l^u nawn o ryw gyf- 

ì^^th. Dwyáiaoda a 

icIẄ ddieithrwch, y swn 

!^î3^íiedig, yn fy nhem- 

"i'gçwn yr aberoedd fel 

i^Çybiwn fod trefn ar 

'*Stÿ môr a'i ofnau o'm 

i'^rd, yn derbyn pob 

— , _ chyn darllen 
iih ag ef trwy rai o'i 
Tyr Abermaw a swn 
Jŵl i ereiU ddal mwy 
pdach a'r Abermaw, 

lAr, yr ysgrifennais 

•""il'SÉií'&'J'Jl^i y Abermaw yn 







»n beth oeddynt ym 
yn rhodio yn swn y 
"'lä'eithr? O'iarhanfy 
Alblaen; ond g^naeth 
_^ 'Bindeimlo ag ef, ac y 
'ÌbMS. Yr wyf yn ddigon 
lAUaSlbydd ar y môr mawr 

VSf^^ ^y^ heddwch na 
Ifren yn gwneyd hedd- 
iittl^n a dyn, rhwng dyn 
Mf^i y m^''. y dymestl^ 
Sjlon ac yn ddychryn i 
BJh neu Islwyn, yn cin 
8tl4S"cdd y mynyddoedd, 
■^«Ig^'grwydd y dyiiiestl, a 

^^ l^dWfcolli eu dychryn i'ni 

'S-^S'^&^W'S^^^ *^^^ wast^aì'n ingol 

'û rhoddi Robert Owen. 

I^godd ereil! i wrando 

y nag a gaf'odd. 

Ùlíiyn anornenedig. Pe 

Itì^saî lawer HineU ; ond 

P'^rifenaaai hwynt mewn 

ffed dragwyddoldeb i 

[y niôr. 



»,«*• -î- «*• •*• •*• •*• •*• •*• 



^í.^. .ý. .ý. .ý. .^. .jj{. .jj{. .j{. 



Y LLENOR CYMREIG. 




WY yw y Uenor? Beth sydd yn rhoddî 
hawl i*r enw ? 

Syniad yr ançhyfarwydd am dano 
ydy w, — dyn llyir ; un yn gwario ei 
dda a'i' amser ar bethau 
Y iienor. breuddwydiol a di-fudd. Yn ol 
bam, pe bam hefyd, y dosbarth 
hwn, creadur i dosturio wrtho yn fwy na 
dim arall yw y Uenor; rhyw fod meud- 
wyaidd yn byw mewn broydd awyrol a 
disylwedd. Nid yw yn awdurdod ar 
bynciau ymarferol. Ond am y dosbarth 
yna o feimiaid, digon yw dweyd nad 
ydynt yn deall y carictor. Y mae yn 
perthyn i fywyd dyn agweddau sydd yn 
jongodi uwchlaw yr ymarferol. Ôiau fod meddu cyfrannau yn 
un o weithfeydd aur y ddaear yn deimlad eithaf cysums, ond 
credaf fwy yn nedwyddwch y dyn sydd yn berchen ahare 
fechan yn aur-fwngloddiau Uenyddiaeth yr oesoedd. Nid drwy 
y materol yn unig y bydd byw dyn. Y mae Uenyddiaeth yn 
derbyn ei gwerth a*i hurddas yn ei chyfathrach ag ymher- 
odraeth meddwl; a pha beth bynnag.ydyw bam dynion y byd, 
y rhai y mae eu rhan yn y bywyd hwn, gellir dweyd am 
lenyddìaeth, fel doethineb, ei bod yn cael ei chyfiawnhau gan ei 

Çhlant ei hun. Ond yr wyf yn ymdroi ; y gofyniad ydy w, — 
'wy yw y Uenor ? Beth ydyw ei nod angen ? 
Dichon y byddai yn fuddiol edrych amo o ddau gyfeiriad. 
Dywedir nad oes dim gwir ragoriaeth ymysg dynion na cheir 
rhywrai yn amcanu gwneyd flug a lîedrith ohono. Gwelir 
hynny yng nghysylltiadau masnach. Anaml y gwelir unrhyw 
ddyfais, neu nwydd poblogaidd, na fydd yn rhaid i'r perchen 
rybuddio y cyhoedd, gan ddweyd, — Beware of imitations. Y 
mae yr un duedd yn nerthol weithio yn ei pherthynas â dyn fel 
bod meddyliol a moesol. Ceir rhagrith yn dynwared rhinwedd. 
A'r un modd temtir dynion i fiugio ansoddau a rhagoriaethau 
meddylioL Ac y mae Uenyddiaeth, yn ei thro, yn cael ei 
darostwng i'r un oferedd. Y mae ymhonwyr yn Uiosog, a 
chanddynt rith llenyddiaeth, ond wedi gwadu ei grym. Am 
hynny, gosodir anghenrhaid amaf i draethu ychydig, mewn 
fibrdd o ocheliad a rhybudd, am y ffug lenor. 

39 



40 7 LL£NOK 

Yn fibdus, nîd yw y cymeriad hwn yn anhawdd ei adwaen. 

er y dichon nad ydyw efe yn ei adwaen ei hun. 

Tihigimor. Y mae yna reddf naturiol mewn dyn sydd yn ei 

gynorthwyo i adnabod y coeg a'r ymddanghosíadoL 

Hyd ag yr wyf wedi cael mantais i sylwi, y mae yr arwydd- 

nodau a ganlyn yn cydfyned â'r fliig lenor. 

1. Gosod pwys anghymedrol ar íFugenw. — Y mae'r cwestiwn 
wedi ei ofyn gan wŷr ymarferol, — Paham y mae eisiau ffìigenw 

o gwbl ? Fa f odd na wnai beirdd a llenorion foddloni 
Ffofenw. ar cu hcnwau priodol ? Wel, yn un peth, y mae rhan 
fawr o enwau priodol y cyfnod hwn yng Nghymru 
wedi mynd yn enwau cyffredin, drwy eu gor-arfer. Felly, hawdd 
ydyw caniataù i John Jones, dyweder, roddi af on neu fynydd 
yng nghanol ei enw, i dorri ar unffurfiaeth yr olygfa. Ac am 
ereill nad ydynt yn meddu hawlfraint John Jones, gellir dweyd 
cymaint a hyn, — os ydynt yn rhvdd oddiwrth ffug mewn pethau 
ereiU, ac eithrio y ffugenw, credaf eu bod yn weddol berffaith. Pe 
heb y ffugenw, buasent yn rhy berffaith, ac f elly yn anghjrmwys i 
fyd fel hwn, lle j'' mae yn fater o anghenrheidrwydd i ddynion 
allu cyfeirio at ddiffygion eu gilydd mewn trefn i fyw yn 
•ddedwydd a chysurus. Ond am y ffug lenor, edrycha efe ar ei 
enw fel rhy wbeth goruchel a dyrchafedig. Y mae mor gysegr- 
edig yn ei olwg ag ydyw ei anffaeledigrwydd gan y pab, neu y 
drugaredd Americanaidd lythyrennol honno y mae rhai yn ei 
'Chwenychu dros lawer o ddyddîau. Beth sydd mewn enw? 
Llawer, ymhob rhy w fodd, ebai y ffìig lenor. 

** A lodratao bwrs, ni faliaf hwnnw, 
Ond gwae a ladratao fy ffugenw !" 

2. Ffug-gydnabyddiaeth âg awduron a Uyfrau. — Gellid 
meddwl wrth ei wrando yn ymadroddi, lawer pryd, ei fod wedi 

dwfn astudio prif feirdd a phrif lenorîon y gwledydd. 
Píug ddariieu. Y mac yu dra thueddol i ddifynnu Uìnellau ystryd- 

ebol. Mynych y mae enwau Dante, Shakespeare, a 
Tennyson ar ei wefus. " Rhaid fod y dyn wedi ei drwytho yn 
eu gweithiau." Dim o'r fath. Nid yw wedi darllen yr un 
ohonynt gyda dim manylwch nac astudrwydd. Y mae ei 
cydnabyddiaeth â gorchestion llenyddiaeth yn dra arwynebol. 
Bichon iddo ddarllen ambell i adolygiad, a chofio sylwadau o 
eiddo ereiU — ond dyna'r oll. Y mae adolygiad, neu sylw gan 
rywun cyfarwydd, yn dra g\i'erthfawr, pan y mae yn tywys 
dyn i astudio yr awdwr neu y pwnc drosto ei hun, ond y mae 
ffwneyd capital o'r cyfryw bethau, er mwyn cael ei weled gan 
ddynion, yn un o nodau digamsyniol y ffìig lenor. 

3. Y mae yn enwog ar gyfrif ffng-honiadaeth. — Beirniad 



Y LLENOR CYMREIG. 41 

Uym a dî-dosturî ydyw. Nid oes dim, hen na diweddar, yn 
rhy fawr i fyned i'w glprian; ac unwaith yr ânt yno, ysçafnach 
ydynt na ffweffi. ' Ei eiriau mawr ef ydy w, " gwreiddioldeb," 

"drychfeddyliau," a "chyfansoddiad." Fel rheol, ych- 
Ff«cvioiiiii. ydig y mae yn ei ganmawl. Nid ydyw hynny yn 

gydweddol â'i urddas beimiadol ; a phan y mae, ar 
ambell foment fawrfrydig yn llefaru neu yn ysgrifeimu yn 
ganmoliaethus, gellir penderfynu fod rhywbeth newydd wedi 
aigwydd dan yrnaul. Ond os yw y fiug lenor yn brin yn ei 
warogaeth i ereiU, y mae yn gwneyd iawn am hynny drwy 
roddi y Ue blaenaf ym mhob man i'w gynyrchion ei hun. Pa 
bryd bynnag y cyfarfyddaf âg ef , y mae newydd " gyf ansoddi " 
rhywbeth fydd yn rhoddi gwerth oesol ar lenyddiaeth ei wlad. 
Clywais y gallai dyn dreulio dyddiau yng nghwmni Eben 
Fuxld heb wybod, ganddo ef, iddo gyfansoddi dim erioed. Ac 
y mae yr un peth yn wir am Geiriog. Anfynych y sonient 
ohonynt eu hunain am eu cynyrchion, — rhaid oedd i arall agor 
y ffordd. Ond am y fiug lenor, y mae yn Ued sicr o agor y 
fibrdd iddo ei hun. " Glywsoch chi yr englyii a gyfansoddais i 
i'r twrch daear ?" " Welsoch chi fy ysgrif i yn y rhifyn 
diweddaf o'r Gavmen ?" Y mae y math yma o gwestiynau yn 
awgrymiadol, — 

** Hyflbys y dengys y dyn 
O ba radd y bo'i wreiddyn." 

Pan gly wir un o'r brodyr hyn yn son byth ac yn dragywydd 
am ei " gyf ansoddiadau," gellir penderfynu fod yna rywbeth o*i 
le, rhywbeth yn rotten in the state of Denrìiarh Coder y 
gorchudd ychydig, a gwelir wyneb y fiug lenor. Ond y mae 
yn hyfryd gennyf symud ymlaen oddiwrth y fíug at y 
sylwedd, — Y Gwir Lenor. 

Pa fath ydy w ? Beth ydyw ei nodau ? 

1. Y mae yn meddu gwir gydymdeimlad â llenyddiaeth ; 

a hynny er ei mwyn ei hun, ar wahan i wobr, elw, 
YtwiriMor. ac enwogTwydd. Y mae yn caru ei hencilion. 

Gŵyr am swyn a phrydferthion meddwl ac iaith. 
Y mae yn bronadol o*r ysbrydiaeth sydd yn Uifo allan o lyfr 
byw. Gwerthfawr ganddo ydyw cymdeithas ddistaw meddyl- 

wyr. Nid ydyw yn chwennych ei gwell. Beth 
^^^SÎtîSî" bynnagydyw breintiau hudolus cymdeithas y byw, 

ni fuasai hwn yn ei dewis o flaen cymdeithas yr 
anfarwolion, — ^y gwynfyd hwnnw sydd yn eiddo yr efrydydd 
neilltuedig. Dyna ef e, yn unigedd ei ystafell ; oddiallan y mae 
y no8 — yr himos ddu. Y mae y Uenni wedi eu tynnu i lawr ; 
y Uusem hwyrol wedi ei goleuo, y tân yn sirioli > r ystafell, a 
distawrwydd dymunol yn teymasu. A fedri di deimlo yn 



42 Y LLENOR. 

ddedwydd mewn Ue o'r fath, heb ddim ond Uyfr yn gwmni ? 
Os felly, gwyn dy fyd ; y mae yn profi fod ynnot gydymdeimlad 
â Uenyddiaeth a thrysorau byd y meddwl. 

2. Gwir gydnabyddiaeth â rhyw nifer o awduron a Uyfrau. — 
Gellir edrych ar hyn fel canlyniad y dueddfryd flaenorol. Y 
mae cydymdeimlad yn arwain i ymdrech bersonol, a 
uytraubyw. honuo YD. ymdrech deg. Tiysorau cuddiedig ydyw 
meddyhau. Dywed Ruskin, yn ei ddarlith ar lyfrau, 
nad ydyw yr awdwyr goreu yn cyfrannu eu cyfrinach, ond fel 
gwobr am lafur ac ymdrech feddyliol. Ond, bid sicr, y mae 
Ilyfrau a Uyfrau. Sonnir am lyfr yr awr, y dydd, y tymor, y 
flwyddyn. Y mae eu nifer yn Ueng. ' Cyhoedd" y rhain, 
gan mwyaf, ydy w tanysgrifwyr y ílyfrgelloedd cylch-redol, y 
rhai sydd yn barhaus yn dyheu am ryw newydd. Ond y mae 
dosbarth arall, — Uyfrau sydd wedi dal prawf amser; Uyfrau 
sydd yn cyfarch yr oesoedd oU, ac yn cludo ynddynt eu hunain 
hadau bywyd ac anUygredigaeth. Y mae fiurfio cydnabydd- 
iaeth âg un o'r rhain wedi bod yn foddion i greu cyf nod newydd 
mewn bywyd. Tyf y meddwl yn eu cymdeithas. Derbynia 
gyffelyb adnewyddiad i'r hyn a wna y corff' wrth ddringo 
mynydd uchel, neu yfed awelon y gwanwyn. Y mae y gwir 
lenor yn gwneyd ei oreu i gymhwyso ei hun i'r gymdeithos 
uchelry w hon ; cymdeithas sydd yn dyfnhau ac yn melysu fel y 
mae blynyddoedd einioes yn dirwyn ymlaen. 

3. YmheUach, y mae y gwir lenor yn amcanu bod o ryw 

wasanaeth ymarferol i lenyddiaeth ei wlad. I'r dibenion hyn^ 

y mae yn craffu ar geinion iaith, yn dilyn ystyron a chyfystyron 

geiriau, ac yn fyw i brydferthion ardduU, — gwisg 

TeimioarddDii. leuyddol drychfcddyUau. Yr hyn ydyw Uineliau a 

Uiwiau i'r arlunydd, dyna ydyw cyfrinion iaith ac 

ardduU iV Uenor. Y mae gan ryddiaeth, megis barddoniaeth, ei 

chywreinion, a phrin y geUir ystyried dyn yn meddu naws 

lenyddol ar ei feddwl, os ydyw yn hoUol farw i'r pethau hyn. 

Cynghorai Dr. Johnson rywun i roddi ei nosweithiau i ddarUen 

Addison, a hynny er mwyn ei ardduU. Y mae y rhyddiaeth 

oçeu )^n meddu rhythm a melodi mor wirioneddol a demyn o 

gerddoriaeth. Y mae yn hyfryd i*r glust, ac yn felus lel y 

diUau mel. Prin yr ydym yng Nghymru wedi talu y sylw 

dyladwy i'r elfen hon jn ein Uenyddiaeth. Y mae gennym 

ysgrifenwyr sydd yn feistriaid mewn ardduU. Yn eu pUth, yr 

oedd cyfieithwyr y Bibl Cymraeg, EUẁ Wyn o Lasjmys, 

Goronwy Owen, Gomer, GwaUter Mechain, Brutus, Emrys, 

Hiraethog, Lewis Edwards. Y mae gweithiau y gwŷr hyn, 

a'u cyffelyb, yn deilwng o astudiaeth, er mwyn y feistrolaeth 

sydd ynddynt ar dduUweddau y Gymraeg. 



Y LLENOR CYMREIG. 43 

Ond y mae etifeddu y cymeriad o lenorydd yn waith ealed a 

Eharhaus. Nid mewn undydd-unos y gellir ei gyflawni. Nid 
oniadaeth a wna y tro; rhaid wrth gydnabyddiaeth ddiffuant 
â'r hyn sydd yn rhoddi ystyr a gwerth i lenyddiaeth. 
*^*ÍSàr"*" Ac y mae yn cynnwys ymdrech i wasanaethu Uen- 
yddiaeth eî hun. Gellir gwneyd hyn ar raddfa 
fechan. Nid Lewis Edwards pawb, nid Hiraethog pawb, ond 
nîd yw hynny yn cau allan ymdrechion rhai llai disglaer eu 
doniau ; y mae y flfrwd rísialaidd mor anghenrheidiol a'r afon 
nofiadwy. A thra y mae y Ddyfrdwy a'r Hafren yn ymdaith 
yn fawreddog i*r môr, gall yr afonig fechan, hithau, sibrwd ar 
ei hynt, "ni pherffeithir hwy hebof finnau hefyd." Ond y mae 

Si bryd i mi ddweyd ychydig ar y dam olaf o*r testyn, — Y 
enor Cymreig. 

Onid un o neiUduoUon ein hanwyl wlad ydyw amledd ei 
llenoríon ? Byddwn yn canu y gwirionedd hwn gyda brwd- 
frydedd, — 

" Gwlfid beirdd a Uenorion, cerddorion o fri.** 

Anhawdd, mae'n debyg, fyddai rhoddi amcan-gyfríf o rífedî ein 
Uuoedd Uenyddol. Y maent yn ymestyn yn gatrawd hir, ac yn 

cynnwys gwŷr meirch a gwŷr traed ; gohebydd lleol 
* "*î5i5^" y cwrdd te, ac awdwr erthyglau ar bynciau cenedl- 

aethol. Ac y mae hyn yn f wy hynod yn gymaint ag 
mai ychydig yng Nghymru sydd yn by w ar lenyddiaeth ; mwy 

Síodol fyddai dweyd fod Uenyddiaeth yn byw amynt hwy. 
id y w y gydymgais sydd yn bod ymysg y Saeson mor ryfedd, 
— ^y mae eu Uenyddiaeth hwy yn talu yn dda. Ond yng 
Nghymru, prín y mae yn flon ein bara, heb son am ddim 
moethau ychwanegol. I bwyso ami corsen ysig ydy w, — egwan 
a siomedig. Rhaid, gan hynny, fod y Uenor Cymieig 
^'^S^ff' yn fod Ued hunanymwadol. Ysgrifenna heb obaith 
ond ychydig iawn o elw ; caiff gopi o r newyddiadur 
neu y cylchgrawn, ac ambell ddegwm cil dwm. O ba le y daw 
ei sel a'i ymroddiad ? Ai yr ysfa am gyhoeddusrwydd sydd yn 
cyfríf am dano ? Y mae hyn, gellid meddwl, yn blino Uawer. 
Nis gallant orfiwys heb anfon rhywbeth i'r wasg. Rhaid i'r 
rhan fwyaf, yng nglâs-ddyddiau mebyd, gydnabod y gwendid 
hwn. Ond, o drugaredd, y mae yn graddol wisgo ymaith. Y 
mae y Uenor Cymreig yn cynefino â gweled ei enw mewn preint, 
ac ymddengys ei gynyrchion anwylaf iddo yn Ued debyg i'r 
eiddo pobl ereiU. Ond nid yw yn rhoddi noswyl i'w ysgrifell, 
deil atî ar brydiau hyd ddiwedd ei oes. Na, nid yr ysfa am 
gyhoeddusrwydd sydd yn esbonio yr holl ddirgelwch. Tybed y 
gellir ei olrhain i deimlad o serch at iaith a chenedl ? Credaf 






y mae felly yn ei 

l^j^feimant yn adi-baid 
"^" ""*— ;L Ac y moe rhai 
y dueddfryd hon, 
,n y faner genedl- 
llawer o wasanaeth 
l'mae yn ffaith fod 




Q rhy w ysbrydiaeth 

y cyfrîf hwn, credaf 

ion oblegid y tadau. 

[fgÊO eu coSadwriaeth ! 

'"* ei feddwl yn Seren 

_ innau ar yr antur ; 

^ _SfarwoI am ddeg 8wllt 

ííë^M^^^È*'^^*'' y gortfennol 

Sg^hrych fy sylwadau, 

^ä^ Cyngrair JJenyddol, 

^llër ofalu am iawnderau 

lîtâfc^^l^ÿ^'Shwysu ei ymennydd, 

'^'""*aẅiSÎ'^'gyd-ddynion, yn cael 

;g»;^^Ài^ffydd, a'r Uyfr- 

IIS^ŷ^ÁÄ'^I^f^ÜI^Ä^^h^nau, a newydd- 



.ft, .ft, .ft* .ft. .ft. .ft. .«. .ft. .ft. .ft. .ft. 



.jt- .jf. .j[. .ji[. .ji[. .ji[. .ji[. -7- 



GWEN Y FOTY. 

BTWTD OWLEDIO YN EBTBI 150 MLYNEDD TN OL. 



i chwl fag«ilecr fechM wedl 

fÄD- 



** DTma 1 cnwi mg«iiecr lechAn w< 
•i choplo gan ty mab— yr olaf a syfa 
■oddAU, M hwyiach « wnaf byth. 



Mae enw Foty'r Öorllwyn yn dwyn yn fyw i'm co 

Y chwedlau glywais i ty nhaid yn adrodd lawer tro, 

Am helynt y bugeüiaid* a champau'r corgwn ffel, 

Wrth ddrìngo*r mynydd uchel serth ar foreu dîwmod hel. 

Fe fỳddai rhai yn cychwyn i eithaf blaen y cwm, 

A'r lleill yn drmgo'n chwim i ben y mynydd llydan llwm ; 

A chyn i haul y boreu gael yfed gwlith y nos, 

Fe fyddai'r defaid gwynion glân yng nghorlan Fant y Rhos. 

'Roedd yma ryw hyfrydwch a swyn yng ngwaith y dydd — 
Bugeìliaid wrth y gorlan gron yn cyd-chwedleua'n rhydd, 
Yn 8wn brefiadau'r defaid, a murmur dwys y nant 
Wrth ddod i lawr dros graig y fron yn drochion gwynion gant. 

Bu yn y Foty unwaith hen gi o'r enw Tal, 

Nad oedd ei fath o f ewn y üo am aros ac am ddal ; 

Adwaenai estron ddefaid, a chyflym oedd ei droed 

IV dal ; er hyn ni frathodd ddant hyd at^ gwaed erioed, 

Deallai ymddiddanion y teulu yn y ty, 

Ac ar y gair fe lamai i ffwrdd i flaen y Tyddyn Du, 

I aroB defaid barus oddiar y dolydd llaith, 

Ac yn yr hwyr dychwelai'n ol ar ol ei ddiwmod gwaith. 

Yr oedd yn gi diniwed, chwareuai g^da'r plant ; 

Ond am y llwynog cyfrwys coch, cai deimlo min ei ddant. 

Fe'i claddwyd yn y buarth o dan yr onhen fawr, 

A myn traddodiad gadw cof am dano hyd yn awr ; 

Ni ddylai'r bardd ddim cwyno, oe ydyw cwn ei wlad 

Y'n gfdlach a fEyddlonach na'r gwýr lle cerir brad. 

Mae amser ar y Foty yn dìflin wneyd ei waith, 

A'r swmer fawr yn gwyro i lawr áasi bwys blynyddau maith ; 

Mae'r ddraenen ddu yn aros er's oesau rai cyn co 

Dan gnwd o flodau glân bob Mai a'u hoglau'n llenwi'r fro. 

Pa le mae'r hen demuoedd fu'n twymno'r aelwyd gynt ? 

Maent wedi myned oll i ffwrdd draw i'w tragwyddol hynt ; 

Ddaw balchder ddim i'r mynydd, ddaw dichell ddim i'r cwm, 

Ond och ! f e ddringa angau prudd hyd lethrau'r mynydd llwm. 

DarUennais yn y f onwent ar garreg wrth fy nhroed 
Feddaisraff Gwen o'r Foty çpnt, yr eneth lana 'rioed ; 
Y^'r oeda yn nnig blenlyn i naint dedwydd iawn, 
Ac yn etffedd eu hoU dda a'u teg rinweddau'n Uawn. 

Bugefles oedd yr eneth yn arail pnddd ei thad, 

Ac nid oedd, medd traddodiad, chwaith, ei hafal yn y wlad, — 

Yn ysgafn fel yr awel ai i'w bugeiliol hynt, 

A chyda'r cwn fe gioesai'r cwm mor chwim ym mraich y gwynt. 

Yr oedd mor deg a blodau y mynydd llydan rhydd, 

Mor bur ei bron a'r hedydd Uon a'i gân ar fron y dydd : 

Brenhines y mynyddau y galwai'r werin Gwen, 

A choron o rinweddau pur oedd yn addumo'i phen. 

Bn Uandau'r fro'n ymryaon am ennül calon Gwen, 

Ond ni edrychai hi ar neb, ond Bhys o'r Garreg Wen ; 

45 



46 Y LLENOR. 

Ac uìd oedd Rhys, medd hanes, ond llencyn llwyd a thlawd, 
Fu gynt yn crwydro hyd y fro i chwìlio am ei ffawd. 
Buseilio am y terfyn a Gwen yr ydoedd Rhys, 
A cnyf arfyddent ambell waith ar ysçwydd Moel y Uys ; 
Ond cyd-chwedleua byddent yng ngnylch y praidd a*r wyn, 
Ac am y llwynog cyfrwys brwnt, yn lladd tu hwnt i*r Uwyn. 
Ryw dro ar ben y Gar^edd tsyfarfu'r ddeuddyn glân, 
Ao eisteddasant yno*n 'nghyd ar Iwyn o grinllys mân ; 
Edrychai'r ddau mor serchog, mor lân, mor bur a'r wawr, 
A'r cwn yn gorwedd wrth eu traed yn llafnau hyd y llawr ; 
A Rhys ofynnodd iddi ** Wnai di mhriodi, Gwen P " 
Edrychodd yn ei llygaid byw, a phlygodd hithau 'i phen ; 
Atebodd, — " Gwell yw peidio hyd amser cneiflo'r wyn, 
Ac yna cawn briodas lawn a neithior lawn o swyn.*' 

Mor dywyll yw Rhagluniaeth, ei llwybrau pwy a'u gŵyr ; 

Pwy ddeall chwaith ar f oreu gwyn beth ddigwydd cyn yr hwyr ? 

Aetíi Rhys, yn ol yr hanes, ar neges tua'r dre, 

A chipiwyd ef gan fllwyr trais* nas gwyddis i ba le. 

Fe wlychwyd wìwb y Foty â dagrau tyner serch, 

A phwy all fesur lled a hyd, na d^rfnder gofid merch ? 

'R oedd Gwen ers tro yn ofni wrth hen argoelion gynt, 

Fod drwg yn dyf od oddi draw, ac aflwydd ar ei hynt ; 

Fe glywodd gi ryw noson yn udo wrth y ty, 

A'r diwmod cynt fe welodd frân ar friff y ddraenen ddu ; 

Yn nrych ein nos-freuddwydion, mcda hen argoelion gwir, 

Mae delw'r pethau sydd i adod, i'w canfod eto yn glir ; 

Myn rhai fod eisieu chwalu hen gofion gyda'r gwynt, 

Heb feddwl dim mai'r pethau hyn oedd Beibl ein tadau gynt, 

I leddfu poen a gofid y meddyg ydyw ffwaith, 

A -gwell na 'mroi i borthi cwyn yw cychwyn ar y daith. 

Wrth arail praidd y mynydd, wrth aros yn y cwm, 

Ni theimlai Gwen ei phen mor Uym, na'i thnstwch chwalth mor drwm ; 

A phwy all deimlo'n athrist ymysg y defaid mwyn, — 

A phwy all beidio llawenhau a chwareu gyda'r wyn ? 

Yn ystod gyrfa'i bywyd, cynyddodd golud Gwen, 

A thrwy fugeiliaeth ddiwyd daeth i gyfoeth dros ei phen ; 

Cynyddu wnaeth ei daoedd, a gwella'r oedd ei byd, 

A'r praidd a'r wyn yn amlhau dros y teifynau i gyd. 

Mae Uanw amçrlchiadau yn boddi ambell rai, 

Ac ereill weitmau'n lleddf eu cri yn trengu yn adeg trai. 

Chwedleuai'r glân fugeiliaid am gyfoeth rhyfedd Gwen, 

A hwythau y morwynion glân a sonient gyda êen 

Fod rhywbeth yn y Foty yn gyfrin ac yn gel, 

A'r hen i'r chwedlau oedd ar Iwydd a roddent sicrwydd sel. 

Fe welodd Morgan Ifan, wrth ddod o'r llan nos 8ul, 

Ryw oleu rhyfedd fel yn myud ar hyd y Uwybr cul, 

Arweiniai at y Foty, oddiwrth y I^ystyll Gwyn, 

A phenderfynnodd yn y fan gael gwybod beth oedd hyn. 

Fe frysiodd at y goleù, a gwelai wrth y bryn 

Foneddwr bychan, melyn, del, ar gefn ei ferlyn gwyn ; 

Fe'i coUodd wrth y Foty 'r ol iddo roddi rheg, 

Ac ebai Morgan wrtho i hun, — ** Wel dyma'r Tylwyth Teg." 

Fe welwyd wrth y Foty gan f ugaü Tan y Bryn 

Y Tylwyth Teg yn dawnsio'n chwim, ar donnau glân y Uyn, 



* PieM gaog. 




jn eì brjd. 






- ÿ . 



I 11 



^^^' M Ithyt wyl tif" 






.1». .«. .*. .*. .*. .». .». 



9 u <9 






^»^»^».j(. .j(. .j(. .jj. .)j(. .jj. .jj. .jj. 



J«»JJ«-^«-WJJi«n^» ■Ví> Mjÿm ma,' "JS» ■JJ» «jj» «jj» 




l^kl&Lc3> I. 

ÇâÇlir, tawel, Alban 

ISj'iTiaf, a'r hwyaf, o'r 

'^^'í^îdodd dau gyfaîU 

_ j; ŵwd risialaidd 

ft^SÍiÊîl»â^^»Tiioi Cybî Sant 

j',äS ohonynt oedd 

' ' ' Idasol ; yr hwn 

gymerai ei fyd 

ìẄäiBH^^jí^' Yr oedd wedi 

^B^^Ig&^ui^fuddugoliaethau, 

^^roddÌE^ a Uafur 

.-m—"-f^ ^^^ oracl yn y 

S£T^Í^*eth eang, barn 

" " 3n o lenyddiaeth. 

ampl a hyÊFordd- 

hyn ; yr hwn, er 

elwir "Taliesin." 



60 Y LLENOR. 

Y Uall oedd ŵí ieuanc o edrychîad bywiog, gyda gwyneb 
agored deallgar, a meddwl ymchwilgar, sychedig am wybodaeth; 
ac wedi dechreu teimlo dylanwad y swyn sydd yn gysylltiediff 
âg ymgystadlu ac ennill yng ngyfarfodydd llenyddol Eifionnydd 
Dyweder a fynner am feiau y cyfarfodydd Uenyddol a'r Eistedd- 
f od, nîd oes unrhy w foddion wedi eu darganfod eto mor effeithiol 
ér symbylu g^^ỳr ieuainc i ymdrechu am ragoriaeth. 

Y f ath gyfarfyddiad dedwydd ! Y naiU yn meddu ewyllys a 
chymhwysder i gyfrannu addysg a hyfforddiant; a*r llalî yn 
perchen meddwl ymchwilgar, yn dyheu am bob gwybodaeth. 
Ni roddai dim fwy o hyfrydwch i feddwl haelfrydig Taliesin na 
chyfrannu addysg i ddynion ieuainc. Yr oedd yn adfywiadol 
iawn i'w ysbryd ef eî hunan, trwy ei gynhorthwyo i ail fy w boreu 
ei oes, ac i sylweddoli eilwaith olygfeydd a chymeriadau a 
aethent heibio. Ac nid dyma y tro cyntaf i*r cyfeiUion hyn 
gyfarfod â'u gilydd ; oblegid yr oedd addysff galonogol Taliesin 
yn cadw y tan i gynneu ym mynwes ei gyfailîieuanc, hyd yn oed 
yn absenoldeb pob cymhellion ereiU. Er mwyn hwylusdod, 
gelwir y gŵr ieuanc yn " Eiiioh leuanc ; " ac ymdrechaf gofnodi 
eu hymddiddan er hyfrydwch y darllennydd. 

Taliesin. — lechyd i chwi, fy nghyfaiil ieuanc; hyderaf eich 
bod yn ei fwynhau. Pe amgen, dywedwn wrthych eich bod yn 
y man priodol i gael gaf ael arno. 

EiFiON Ieüanc. Dymunaf yr un fendith i chwithau, TaliesîiL 
MeddyUaf eich bod yn awgrymu rhinweddau gwirioneddol neu 
dybiedig Ffynnon Gybi. Dyna oedd y syniadau oedd yn rhedeg 
drwy fy meddwl innau yn awr ; a charwn yn fawr gly wed eich 
syniadau chwi ar y mater yma. 

Tal. — Nid wyf yn amheu nad yw def nyddio dwfr oer, pur, fel 
a geir yn y ffynnon hon, yn Uesol at liaws o anhwylderau, ond 
credaf fod ofergoeledd pabyddol i raddau helaeth ynglỳn âg 
enwogrwydd y tfynnon yma. Sylwasoch, mi wn, fod Uawer o 
draddodiadau o amgylch pob ffynnon nodedig yn y wlad. Dyna 
Ffynnon Beuno, ger pentref Clynog, yn sìampl; dywedir y 
byddid yn trochi mabanod afiach, a chleifion, yn nwfr y ffynnon 
honno; ac yn eu gosod i orwedd ar dusw o lafrwyn ar garreg 
fedd Beuno Sant yn ei gapel — gweithred a gondemnid yn awr 
fel creulondeb anesgusodol ; ac a ddilynid, o bosibl, â chosped- 
igaeth drom. Yr oedd vn yr eglwys yma, fel yn eglwys Beuno, 
hen gyff, sef math o goffr, Ue y bwrid rhoddion y cleifion a 
ddeuent am iachâd. Yr oedd yn rhaid erfyn rhâd a bendith 
Cybi Sant, er mwyn i'r dwfr fod yn etfeithioL Diau nad oedd 
hon ond un o ddyfeisiau y mynachod pabaidd i hudo yr anffodus 
a'r ofergoelua am eu hari^. ^Os bu rhinwedd gwirioneddol yn 
y dwfr, y mae ynddo eto ; ond nid oes neb yn awr yn ddigon 
crediniol yn ei rinweddau i wneyd hyd yn oed prawfion amo. 



DEWI WYN O EIFION. 51 

Yn oeddwn wedi bwriadu, os caniatai fy nerth, ddringo i ben 
Moel Bentyrch yma, i gael trem ar wastadedd Eiíîonnydd. Mae 
y wybr mor glir, sicr yw fod y golygfeydd yn ardderchog. 
fiuaswn yn dymuno eich cymdeithas yn fawr iawn, os nad oes 
rhy wbeth mwy pwysig yn trethu eich amser. Yr wyf yn credu 
yr ad-delir inni y drafferth o*i dringo, gan fwynhad o*i 
golygfeydd. 

É. I. — Y^'r wyf yn falch o'rgwahoddiad i*ch dilyn yno. Hefyd 
buaswn yn caru myned heibio i Gadair Cybi a Cherrig Samson ; 
ond gwelaf fod ein Uwybr yn gorwedd o'r naiU du, a gwell y w 
inni br^^suro i fyny. A welwch chwi yr olion muriau sydd ar 
draws Uechwedd y Foel yma ? Mae hefyd hen furiau mawrion 
ar ei phen, a chy tiau crynion o'r tu f ewn iddynt ; carwn gael 
gwybod gan bwy, a pha bryd, ac i ba ddiben y cyfodwyd y 
muriau sitrachog hyn. 

Tal. — Yn sicr, yr ydych yn gofyn mwy nag a allaf ei roddi. 
Nid oes dim hanes penodol am danynt, ond diameu eu bod j^n 
perthjna í gyfnod boreuol iawn yn hanes Cymru. Tebygol 
ddarfod i'r hen Frytaniaid, ar eu hymsefydliad cyntaf yma, 
ymgrynhoi yn finteioedd bychain ar bennau y mynyddoedd a'r 
nioelydd, ac adeiladu y muriau sydd yn awr yn weledig, i'w 
diogelu rhag bwystfilod. A diameu, hefyd, eu bod yn cael eu 
defnyddio ar adegau o amrafaelion rhwng y gwahanol Iwythau, 
os nad ar ol hynny, pan ymosodid amynt gan ysbeilwyr tramor. 
Ânhawdd meddwl y bwriadwyd iddynt fod yn drigleoedd 
parhaus; oblegid yr anhawsder i gael dwfr î lawor ohonynt, 
ynghyd âg angenrheidiau ereiU bywyd, er fod y trigolion yn 
byw yn bennaf ar helwriaeth. 

E. 1. — Mae un awgrym a wnaethoch yii cadamhau y dyb oedd 
gennyf am anianawd yr hen genedl çnwog. Er nad yw fy 
ngwybodaeth ond amherflaith a chyfyng yn hanes fy ngwlad, 
er hynny byddaf yn gweled yr ysbryd ymranedig yma fel yn 
ymrithio o fy mlaen yn ei hoU hanes, er fod rhai yn eu brwd- 
frydedd yn ceisio cyfiawnhau yr hen genedl, gan briodoli iddi 
bob rhinwedd, bron, ellir meddwl am dano. 

Tal. — Yr wyf finnau yn barod i ymffrostio fod amryw ò 
rinweddau yn perthyn i'n hynafíaid dewrion. Yr oeddynt yn 
nodedig am eu lletygarwch yn eu bwthynod mynyddig diaddum ; 
ond ofer ceisio cau ein llygaid ar eu tuedd fel cenedl i ymbleidio 
Ä chyfodi yn erbyn y naUl y Uall. A welwch chwi Fryn Derwyn 
a'r Bwlch Derwyn, ychydig i'r gogledd oddiyma ? Mor ddi- 
weddar a dyddiau Owen a Llywelyn ab Gmífydd, bu rhyfel 
waedlyd ar y bryn acw. Y mae yna fíloedd o Gymry yn gladd- 
edig yn y ífosydd ar ei ben. Dyna Ue dadweiniodd tywysog olaf 
y Cymry ei gleddyf. TywaUtwyd ar y Uannerch yna ffrydiau a 



62 Y LLENOR. 

waed puraf y genedl, mewn rhyfel garfcrefol rhwng brodyr, a 
hynny ar adeg pan oedd y gelyn estronol yn mathru ein gwlad 
a*n hiawnderau; a phan oead mor angenrheidiol ani ein heg- 
nion unedig er ceisio rhyddhau gwlad ein tadau, oedd yn 
griddfan dan draed y gorthrymydd. Ni ellais erioed edryeh ar 
y llecyn yna heb deimlo fy nghalon yn curo, oherwydd yr an- 
ffawd yma a berthynai i ni fel cenedl. Ond gwell bellach adael 
y Uenni dros yr olygfa bruddaidd. Gadewch inni fwynhau 
golygfeydd deniadol y wlad odditanom. 

E. I. — Wedi yindrechu dwyn fy meddwl oddiwrth yr amgylch- 
iadau gresynus y cyfeiriasoch atynt, y gwrthddrych cyntaf y 
disgynnodd fy Uygaid amo yw Mjmwent Llangybi, a orwedd 
gerllaw, yr hon a gafodd yr anrhydedd o gadw llwch yr hwn y 
mae ei genedl wedi ei ddynodí^â'r enw "godidog a*r anf arwol 
fardd Dewi Wyn o Eifion." Anrhydedd uwch nis gallasai gael. 

Tal. — Buasai enw y gŵr a enwasoch yn ddigon i sicrhau 
anrhydedd anfarwol i unrhyw wlad, ond y mae gan Eifionnydd 
lawer o enwogion ag y gall ymfalchio ynddynt heblaw efe. Yr 
wyf wedi petruso llawer i ba beth y dylid priodoli hyn — pa fodd 
y tra rhagorodd Eifionnydd yn nifer ac uchraddoldeb ei phlant 
athiylithgar. Nid yw ond llannerch fechan yn gorwedd ar lan 
beisfor Cantre*r Gwaelod ; ac mewn amry w ystyriaethau, y rhan 
f wyaf anyddorol o*r sir hon. Nis gall seiyll cymharîaeth â Lleyn 
am ffrwythlonder ei thir, na brasder ei hanifeiliaid. Ni chys- 
tedlir hi âg Arfon am ardderchogrwydd a gogoniant ei golyg- 
feydd. Er y cwbl, saif yn uchel, mor uchel ag un rhanbarth 
o Wynedd, am rifedi a theiljmgdod ei meibion athrylithgar, 
yn neilltuol y dosbarth awenyddol. Y mae megis wedi ei 
chysegru yn feithrinfa awen a chân ; al meibion a ystyrrir yn 
oreugwyr ar farddoniaeth Gymreig. 

E. I.~Yn wir, rhaid i mi addef fod fy ysbryd megis yn 
chwyddo gan uchelgais. Yr wyf yn falch o*m gwlad, ac yn 
teimlo awydd angerddol am gael chwanegu un hleth yn ei 
choron anifianedig. Oni allaf finnau sangu ym ol traed ein 
henwogion ? A oedd rhywbeth mwy ffafriol j'-n eu hamgylch- 
iadau na'r eiddof fi ? A fyddwn yn trethu gormod ar eîch 
amynedd wrth ofyn am ychydig o'u hanes ? Mor dda gennyf 
fyddai gwybod rhywbeth am danynt ! 

Tal. — Mae enwogion Eifionnydd yn lluosog. Gallwn enwi 
bron ddau gant o feirdd, mân-feirdd, a phrydyddion, er dyddiau 
John Owen, yr Epigrammatist ; yr hwn a anwyd yn y Plas Du, 
plwyf Llanarmon, yn y flwyddyn 1560, ond a ebargofiwyd gan y 
genedl, hyd yn oed yn ei ardal enedigol. Eithr cenedloedd ereiîl 
a dalasant warogaeth i'w athrylith ddîí^laer. Argraffwyd ei 
weithiau yn aml ar y cyfandir — gan Faber, yn 1614; gan 



DEWI WYN O EIFION. 53 

Elzevir, yn 1628 ; gan Êlaeu, yn 1633 ; a chan Herzte, yn 1658. 
Bemir mai yr ar^affiad goreu ydy w yr hwn a ddygwyd allan, 
mewn dwy gyfrol, gan Bénonard, yn 1795. Cyfieithiwyd ei 
weithiau, neu rannau ohonynt, yn fynych, — i'r Saesneg gan 
Vicar8 yn 1619, gan Pecke yn 1659, gan Harvey yn 1677 ; i'r 
Ffrancaeg gan Lébrun yn 1709, gan Kérivalant yn 1819; ir 
Yspaeneg gan y dychanwr enwog La Torre yn 1674 ; i'r Ell- 
myneg gan Budick yn 1828, gan J. L. B. yn 1863. Derbyniodd ei 
addysg yn ysgol Winchester, a New College, Rhydychen, 
Etholwyd ef yn gymrawd o'i goleg yn 1584. Taflodd ei gym- 
lawdìaeth i fyny yn fuan, a throdd yn ysgolfeistr, jm yr hon 
swydd y bu yn Uafurio yn Trylech, ger Uaw tref Mynwy ; ac 
wedi hynny yn Warwick. Ymddengys na wnaeth ddim sylw 
neílltuol o Gymru, gwlad ei enedigaeth, neu wlad ei genedl, o 
leiaf ; mwy nag o ry w dalaeth arall o'r deymas. Ymddengys 
hefyd nad rhyw yrfa lefn a rhwydd iawn a gafodd trwy y byd 
yma, mwy nag ereill o'i geraint awenyddoí. Bu farw yn y 
flwyddyn 1622, a chladdwyd ef jrn eglwys gadeiriol St. Paul, Ue 
y cododd ei noddwr, yr archesgob WiUiams, gofadail i'w goffad- 
wriaeth. 

Y nesaf ato, o ran amser, yn debygol, oedd Cadwaladr Cesail, 
yr hwn oedd yn byw yn y Gesail Gyfarch o'r flwyddyn 1590 i 
1640. Yr oedd efe yn foneddwr cyfoethog, o athryUth ddisglaer. 
Y mae amryw o*i gyfansoddiadau ynghadw mewn ysgriflyfmu — 
cynhwysiad naw o'i gywyddau ynghadw ar glawr y GreuL 

Yn ganljniol iddo ef , o ganol yr ail ganiîf a'r bymtheg hyd 

g^fran helaeth o*r ganrif ddilynol, y bardd enwocaf oedd Owen 
ruffydd o Lanystumdwy — ^hen lanc meudwyaidd a anwyd 
mewn Ue a elwir YnysdyfnheU, ar dir y Tŷ Cemg. Cyfan- 
soddodd efe lawer o gywyddau, englynion, a dyiiau; ond y 
maent bron i gydo nodwedd leol, yn dal cysyUtiad âg amgylch- 
iadau a ddigwyddasant o'i amgylch. Yr oedd yn by w, bron yn 

S^bl, ar Safrau boneddigion Cefntreflaeth, Cesail Gyfarch, 
wynfryn, Plas Hen, Treian, &c. ; a chyfrifid ef fel bardd 
teuluaidd iddynt. Gadawodd ar ei ol bum Uyfr o farddoniaeth 
a thri Uyfr achau. Cyn diwedd ei oes, coUodd ei olwg ; a chym- 
ydog iddo o*r enw Wiîliam EUas, Bryn Beddau, a ysgrifennai ei 
farddoniaeth. Terfynnodd ei oes hir mewn caban bychan wrth 
dalcen y Ty Mawr, gerUaw y fan y mae Capel y Beirdd yn awr. 
Claddwyd ef ym mynwent Llanystumdwy, yn y flwyddyn 1730, 
ac efe yn 87 oed. 

Bardd araU tra chywrain, ac yn ei flodau o gylch 1760, oedd 
" Evan WiUiaros, delyçiwr o Langybi, yn sir Gaemarfon, a ^anodd 
gywydd i erfyn cael grammadeg Cymraeg sy'n argraffedig gan 
oion Rhydderch, ac a ellir ei draethu wyneo yng ngwrthwyneb." 




•l.is . 

#Î^É''l»'#''ÌsÄ'I5f > *•«' « BMdl yn 

§ÍSlHifÊ'*8Ìi5W»t'h yn cychwyngyrfa 
'WÍBallW*Ç'*ŵ*W y^ gorfod gorchfygu 
èMsBISDHiaW|H|^ttBiiiU enwogrwydd. 
ií^inrf||i|f'g^VM|tmf'^1C^ o glod ì'w hathrylith 
° B LtJtÌi B y ^^'ft'' * W"?^^ ^° oedd Peter Jones, 
L49^ülJS.^S^^|^||f:ttJiM>iiewn bwthyn gyda'r 
jSAm Bolbenmaen acw, 
~ illeifiad yn lled ieuanc, 
_ k]î anghotìüdd yr awen 
l7jcCBi^Bj.9|^H_Ssieferch at fjfionnydd yng 



'Ml -«. -ft jŵ :^:''fíí ,ft. 

5;'^'3l:'»'^-SÍÍ^»M*8 1823.) 







DEWI WYN O EIFION. 56 

nghanol dadwrdd estroniaid. Anrhegodd ei wlad â chyfrol o 
farddomaeth bur, a elwir "Mêl Awen," heblaw amiyw fân 
lyfrynnau ereilL Bu farw lonawr 26, 1845, wedi enniD iddo eí 
hun enwogrwydd aniflanedi^. 

E. I. — ]Sid wyf yn gweled dim yn amgylchiadau y beirdd a 
ennwyd yn rhagori ar yr eiddo fínnau ; ond mai trwy ymroddiad 
a Uafur y Ilwyddasant i gyrraedd enwogrwydd, ac i gyfoethogi 
Uenyddiaeth ein ffwlad. Yr wyf yn penderfynu dilyn eu siampl^ 
ac eistedd yn gyfystlys â hwy ar sedd anrhydedd. 

Tal. — Yr wyf yn edmygu eich brwdfrydedd, ac yn awyddus i 
gyfnerthu eich penderfyniad ; a dylwn ddweyd wrthych y dylech 
ragorì amynt, am fod eich manteisioh, a chyfleusderau addysg^ 
yn tra rhagori ar yr eiddynt hwy. A phe lluosogwn siamplau, 
ni fyddai gennym ond yr un addysg. Gan ein bod yn anfwr- 
iadol ^edi arwain ein gilydd at feirdd a barddoniaeth Eifionnydd, 
bwriadaf adolygu gyda chwi, mor fanwl ag y caniata ein 
manteision, fywyd ac athrylith un ohonynt, yn neilltuol yr 
enwocaf, os nad y mwyaf , mewn rhai golygiadau, a gyfododd 
erioed yn Eifionnydd, ac feallai yng Nghymru. Ar yr un pryd, 
bydd yn gyfleus inni ddwyn ger bron enwau rhai ereill, er mwyn 
cael dimadaeth deg am gy flwr barddoniaeth, pan wnaeth y gŵr 
mawr hwnnw ei ymddangosiad. 

E I. — Onid yw yn rhyfedd, ymysg cynifer o feirdd enwog, fod 
can Ileied o'u gweithiau wedi eu cyhoeddi ? Cyfrîfir Siôn Lleyn, 
er enghraiflH, yn fardd enwog, ond ychydig o'i waith a gy- 
hoeddwyd erioei 

Tal. — ^Y mae amryw resymau am hynny. Yr oedd y mwy- 
afrif ohonynt mewn amgylchiadau mor isel, ac yn Ilafurio dan y 
fath anfanteision, fel y buasai y draul o gyhoeddi cyfrol o 
farddoniaeth o gyfrifoldeb iddynt. Yr oedd ychydig iawn o 
chwaeth at lenyddiaeth, ac yn neilltuol at farddoniaeth, ymysg 
y dosbarth amaethyddol, Ile y preswylient. Pan gyhoeddodd 
Gutyn Peris ei Iyfr, dywed mewn Ilythyr at Siôn Lleyn, dydd- 
iedig Awst 30, 1815, nad oedd " wedi derbyn cymaint ag un enw 
am ei lyfr trwy holl Leyn i gyd." Dewi Wyn, yn ei lythyr at 
Gwallter Mechain, a ddywed, — " Am waith Huw Morus, nid wyf 
yn meddwl y medrwn werthu cymaint ag un Uyfryn; canys 
haws o lawer a fyddai gwerthu cadachau esgidiau yn y wlad 
yma nag un math o farddoniaeth. Methu gennyf werthu 
cymaint ag un o Fêl Awen Pedr Fardd." Y cyfryw, yn ol 
tystiolaeth y gwŷr uchod, oedd chwaeth lenyddol Lleyn ac 
Éifíonnydd. Ysgrifennai Dewi Wyn y dystiolaeth uchod mor 
ddiweddar a*r flwyddyn 1824. 

Yr oedd rheswm arall, hefyd, na chyhoeddwyd niwy o fardd- 
oniaeth beirdd Eifionnydd. Yr oeddynt yn cyfansoddi y rhan 



66 Y LLENOR. 

f wyaf ar destynau Ueol ; nad allent fod vn ddyddorol i neb ond 
i'r rhai oeddynt yn hysbys o'r amgylehiadau. Cyfeiriasoch at 
Siôn Lleyn ; mae y sylw hwn yn briodol, mewn modd neiUtuol, 
iddo ef. Prydyddai ef i foddio ei gyfeiUion. Mae ei waith yn 
dryfrith o gyfeiriadau at bersonau ac amgylchiadau anhysbys i 
ni. Ni chyfansoddodd nemawr ar destynau dyrchafedig o 
ddyddordeb cyflBredinol. Ond cof gennyf ddarllen y sylw can- 
lynol o barthed awdl a anfonodd Siôn Lleyn i gystadleuaeth y 
Gwyneddigion yn Llundain, sef " Golygiad ar ansawdd gwybod- 
aeth a dysg ar derfyn y ddeunawf ed ganmlwydd," — " a r Gym- 
deithas, tra ymddygai yn gyfiawn wrth y fam a roesai, a 
deimlai effeithiau y melysbynciau anianawl a ganed mor gyson 
yng nghathl y Wermol, a thrwy ewyllysiaw dangaws parch i'r 
awenydd a ganodd yr awdyl hon, sef John Rooerta o Leyn, 
penodwyd ei hargraflu gydag awdyl Cynddelw," sef Gwallter 
Mechain. Dengys y crybwylliad blaenorol y byddai y beirdd yn 
cyfansoddi ar destynau tu allan i gylch eu hamgylchiadau a'u 
cyfeillion, pan roddid rhy w symbyliad i'w hawen ; ond fel rheol, 
fel arall yr ydoedd cyn dyddiau Robert ab Gwilym Ddu a Dewi 
Wyn. 

E. I. — Os darfu i mi ddeall cyfeiriad eich sylwadau o'r blaeni 
credaf mai at Dewi Wyn yr edrychech fel " yr enwocaf a gyfod- 
odd erioed yn Eifionnydd." Yr wyf yn or-awyddus am glywed 
eich sylwadau amo ; oblegid ymddengys i mi ei fod yn ddyn 
mawr iawn, gan í'od cymaint wedi cael ei ysgrifennu am dano ; 
a dengys yr hoU amry wiaeth bamau yng nghylch ei athrylith a'i 
weithiau, ei fod hefyd yn ddyn anghyffredm, Cydnabyddir ef, 
gan rai, yn " ymherawdwr beirdd Cymm," y " trymaf o feibion 
yr Awen ; " a'i athrylith gyda'r " ddisgleiriaf y tywynnodd haul 
arni." Myn ereiU, nad oedd " ei feddwl wedi ei ddisgyblu yn 
fanwl erioed ; " " ei fod yn dra-diffygiol mewn bam a choethder; " 
a'i " waith mor anhrefnus a r tryblith ei hunan." Mae y fath 
amrywiaeth golygiadau a hyn, am yr un un, yr hwn y mae ei 
weithiau ger bron y wlad er's blynyddau, jm ymddangos i mi yn 
anesboniadwy. 

Tal. — Nid y w y golygiadau amry wiol yma mor wirioneddol 
anghyson ag yr ymddan^osant ar y cyntaf ; ac nid ydynt ond 
pethau a ellir ddisgwyl mewn cysylltiad â meddyliau uwchlaw 
y cyŵedin. Pwy a fu yn y byd erioed ag yr oedd y fath 
amrywiaeth barnau yn ei gylch a'r lachawdwr ei hun ? Gwelid 
ynddo y cablwr, y teymfradwr, y twyllwr, y troseddwr, y cyfaill, 
yr athraw, a'r pridwerth, ar yr un pryd ; ond nid yn ei gymeriad 
ef yr oedd yr anghysondeb, eithr cyfodai o'r fiaith ei fod yn cael 
ei famu gan ddynion nad oeddynt yn ei ddeall, neu ynte yn 
elyniaethus i dystiolaethu i'r gwirionedd. Yr un modd, er nad 



DEWI WYX O EIFION. 57 

i'r un ^addau, fe allai, jrr ymddygwyd at Dewi Wyn. Drwg- 
lîwid ei athrylith gan rai analluog i w amgyfl5:ed ac i gydym- 
deimlo a'i f awredd. Y Ueill, gan genfigennu wrth ei enwogrwydd, 
a ymdrechent godi eu hunain trwy geisio ei ddarostwnçj: ef. Er 
na fynnwn i i*m hedmygedd o'i athrylith fy nallu i'w ddiffygion, 
na'm hanallu fy ngwneyd yn ddall i'w ragoriaethau ; eto, rhaid 
i mi ar unwaith roi ar ddeall i ehwi fy mod yn ystyried bywyd 
Dewi Wyn gyda'r mwyaf dyddorol, a'i athrylith gyda 'r ddis- 
gleiriaf, a ymddanghosodd yng Nghymru erioed. Ond gwelaf 
frenin y dydd yn dechreu ymsuddo i V wely llaith ym moT y Ui ; 
a buan y cymer yn awel fantais i droi y tu min atom oni fydd 
inni brysuro i waered oddiyma. Ofer inni, gan hynny, ddechreu 
adolygu helyntion by wyd y bardd enwog ; ond addawaf dreuho 
prydnawn cyfan gyda chwi i drin y pwnc hwnnw, os bydd 
hynny o ryw ddyddordeb i chwi. 

E. 1. — Ni raid imi ddweyd wrthych mor awyddus y byddaf 
yn edrych ymlaen at yr hamdden a gawn gyda helyntion by wyd 
mor ddyddorol; a thra byddom yn disgyn, dymimaf am air 
jmg nghylch ereill o feirdd Eifionnydd. 

Tal. — A welwch y bwthyn diaddum yna yn y pentref bychan 
odditanom? Dyna lle ganwyd Eobyn Wyn o Eifion, im o'r 
ymgeiswyr mwyaf peryglus a ellid gyfarfod ar faes cystadleuaeth 
farwnadol. Wylodd ei hunan yn sych rai troion ; ond yr oedd 
yn gysur iddo mai lled anfynych yr oedd yn gwneyd hynny am 
ddim. A welwch chwi eto ran o'r pentref glanwedd acw, yn 
agos i enau neu aber yr afon Erch ? Gelwir ef yn briodol iawn 
" Aber Erch." Mae yr eglwys acw wedi ei chysegru i Gawrdaf 
Sant, oddiwrth yr hwn y mabwysiadodd y beirdd enwog Gwilym 
Cawrdaf a Sion Cawrdaf eu henwau barddonol. Cyf ansoddodd 
y blaenaf lawer o f arddoniaeth ragorol ; oblegid pwy a ddarllen- 
nodd ei " Hîraeth Cymro am ei wlad mewn bro estronol " heb 
deimlo y bardd yn ysgwyd Uinynau tynf-raf ei galon ? Yr oedd 
Sion Cawrdaf , neu " Sion Owen y garddwr," fel y gelwid ef yn 
gyffredin, yn perchen athrylith o radd uchel ; yr oedd yn Uawn 
o ffraethineb a phertrwydd — ^yn nodedig felly. Ac ym mynwent 
oer Cawrdaf Sant y gorffwys Uwch yr awenyddwr melus o'r 
Betws Fawr, sef Robert ab Gwilym Ddu o Eifion, am yr hwn y 
dylem wneyd sylw helaethach, oherwydd ei gysylltiad ar 
" Bardd Gwyn," fel ei athraw, ei gymydog, a'i gyfaill diffuant a 
ffyddlon. 

E. I. — ^O ! gadewch inni gael ychydig o hamdden gyda'r 
" Bardd Du." 

Tal. — ^Yr oedd amgylchiadau tymhorol Robert ab Gwilym Ddu 
yn f wy ffafriol na'r cyflfredin o feirdd Eifionnydd, gan iddo gael ei 
eni, a byw y rhan f wyaf o'i oes, yn y Betws Fawr, ar lan Dwy- 



58 Y LLENOR. 

fach, yn y Uannerch f wyaf dymunol yn Eifionnydd. Cyhoeddwyd 
cyfrol fechan o'i farddoniaeth dan yr enw "Gardd Eifion," 
gan ei nai, Robert WiUiams Wynne o'r Cefn Cymerau, yr hwn, 
yr adeg honno, oedd yn bregethwr yng nghyfundeb y Bedyddwyr. 
Nid ymddengys iddo gyfansoddi Uawer, ac ystyried iddo fwynhau 
oes mor hir a chyfleusderau mor ffafriol. Nid oedd yn cael ei 
ddenu i lafurìo gan awydd rhagori, yr hyn sydd wedi achosi 
cynyrchiad y cymnsoddiadau godidocaf a fedd ein hiaith yn yr 
oes ddiwedddaf; oblegid pe tynnid "Dinistr Jerusalem gan y 
Rhufeiniaid," " Job," " Y Flwyddyn," " Brwydr Maes Bosworth," 
a*r " Adgyfodiad," — ^pe tynnid y cyfansoddiadau ardderchog yna 
allan o weithiau Eben Fardd, ni fyddai yn weddill ond ychydig 
o ganiadau byrion, anerchiadau, ac englynion. A'r un modd 
gyda'r hoU feirdd diweddar, pe tynnid ymaith y cyfansoddiadau 
a gynhyrchwyd trwy rym yr elfen gystadleuol, byddai grym eu 
gweithiau wedi ei ddwyn ymaith. Ond y mae holl gyfansodd- 
iadau " Gardd Eifion," o'r bron, wedi eu cynyrchu yn anibynnol 
ar gymhelliadau o'r fath a nodwyd. Eto, wrth ystyried ei 
alluoedd rhagorol, ei fanteision helaeth, a'i oes hir, mae priodol- 
deb neilltuol yng ngwaith ei adolygwyr yn grwgnach, neu yn 
hytrach yn cwyno, ddarfod iddo adael can lleied o waith o'i ol ; 
er fod y cwbl a adawodd yn perthyn i*r dosbarth puraf a theleid- 
iaf o farddoniaeth Gymreig. 

E. I. — Mae yn dda gennyf eich clyived yn gwneyd sylw o 
"Ardd Eifion," at yr hon yr wyf yn teimlo hoíFder neiUtuol. 
Darllennais hi drosodd a throsodd, fel y gallaf adrodd ei gyw- 
yddau, ei englynion, ac yn neiUtuol ei emynnau melus ac efengyl- 
aidd, bron yn ddifeth; a bum yn tvbio pe yr ymroddasai yr 
awdwr i fod yn fwy Uafurus, y buasai yn enwocach fel awdwr 
emynnau cyssegredig na hyd yn oed WiUiams Pant y Celyn ei 
hunan. 

Tal. — Buasai yn amhosibl i chwi gael llyfr yn cynnwys llai 
o sothach, a mwy o syniadau chwaethus, pur, a dyrchafedig ; a 
chredaf yr hyn a ddywedodd golygydd "Gardd Eifion," nad 
ysgrifennodd y Bardd Du erioed, hyd y gwyddis, linell ag y bu 
edif ar ganddo o'i herwydd. A chyda golwg ar y sylw a wnaeth- 
och ohono ef, gan ei gyferbynnu a WilTiams fel awdwr emyimau; 
sicr yw ei fod yn tra rhagori ar WiUiams o ran tlysni iaith, 
cywirdeb acenion, a syniadau efengylaidd a dyrchafedig. Prif 
hynodrwydd y "peraidd ganiedydd" oedd y teimlad nefol, 
gorfoleddus, sydd yn anadlu yn ei emynnau lliosog. Maent yn 
parhau megis yn frwd gan awelon cynnes y diwygiadau 
crefyddol. 

E. I. — Carwn yn fawr gael rhyw ddesgrifiad o Robert ab 
Gwilym Ddu o ran ei berson, ei ddull, &c. 



DEWI WYN O EIFION. 5& 

Tal. — Gan hynny, y peth goreu allaf wneyd yw dwyn ger 
bron hanes ymweliadol un o'n oeirdd galluocaf â'r Betws Fawr, 
fel hyn : — " Tua phum mlynedd ar hugain i'r dyddiau hyn, y 
digwyddodd inni gael golwg ar Robert ab Gwilym Ddu o Eifion, 
gmtaf erioed, yn ei gartref , yn y tyddyn a elwir y Betws Fawr, 
Eifionnydd. Nid ydym wedi anghofio yr awydd oedd yn y 
meddwl am gael ychydig o'i gyfeillach. Fel yr oeddid yn nesu 
at ei drigle, yr oedd y galon yn dychlamu, ac yn cynhyrfu; 
edrychem ar bob ochr i'r ffbrdd, gan ddisgwyl ei weled yn ym- 
wthio o un o'i rodfeydd meudwyaidd. Meddyliem fod yr holl 
lanerchi oddeutu ei breswylfod dan wKth Pamassus — y cwbl yn 
gysegredig i'r awen. Edrychem ar yr hoU Iwyni coed f el temlau 
dail y dduwies hoff, a disgwyliem yn ddyfal ganfod y patriarch 
yn gweini wrth un o'i haUorau. Prin y credem nad dan ryw 
bren deiliog, yn swn Dwyfach, yr oedd y bardd yn by w, gan mor 
brydferth y mae efe wedi gosod allan ei thlysni, gloewder ei 
dwfr, a swn ei rhu. Yr oeddym bron a disgwyl gweled barf wen 
laes yn hongian ar ei ddwyfron, a'i wallt yn gudynau arianliw 
crogedig dros ei ysgwyddaUw Ni thybiem nad ar ganiad yr oedd' 
pob gair yn dyfod allan o'i enau ; a disgwyliem ei glywed yn 
diferu englynion tlysion ar bob achlysur. Pa fodd bjmnag, nesu 
yr oeddym at ei drigle, yr hwn sydd yn amaethdy amrosgo oV 
hen fiFurf, heb ddim yn swynol yn ei agwedd allanol na mewnol, 
ond buom mewn cannoedd o dai gwychach, heb fod ynddynt 
ddim o'r hyn a ystyriwn ni yn brydferthwch gwirioneddol. Yr 
oedd pob peth yn wladaidd yn ymddanghosiad y ty a'r celfi, ac 
yn ymddanghosiad y bardd hefyd. Ni welem yn ei berson ef 
ond horyn o ddyn trwm. musgreU, arafaidd o ran ei dymer; 
ond yr oedd, rhywbeth tua'i Iygaid yn mynegi ein bod ym 
mhresenoldeb dyn mwy na'r cyöredin." 

Yr oedd Ilawer o*r pethau a ystyrrir yn wendidau yn perthyn 
ì'r Bardd Du o Eifion ; siaradai lawer o bethau digrif, plentyn- 
aîdd ; canmolai ei waith ei hun yn ddifloesgni, a diddichell. Ni 
chanmolai nemawr ddim ar waith neb arall, oddieithr ei ddisgybl 
a'i gyfaill Dewi Wyn. Gellid enwi pethau eraill a ddynodent 
mai djm ydoedd a Ilawer o wendidau ynddo ; ond cysgodir hwy 
oll gan loewder ei athrylith, purdeb ei chwaeth, a theleidrwydd 
ei rarddoniaeth. Y cyfryw ydoedd athraw barddonol Dewi 
Wyn o Eifion. 

E I. — Y mae ein llwybrau acw yn ein harwain i gyfeiriadau 
gwahanol, er fod eto luaws o feirdd ag y gwn am eu henwau 
ond na feddaf ddim o'u hanes ; ac nad oes gennyf ond syniad tra 
amherfiaith am natur eu hathrylith. Dyna Sion Wyn yn siampl. 

Tal. — Ganwyd Sion Wyn, enw priodol yr hwn oedd John 
Thomas, ym mhentref bychan Chwilog, yn 1786, ymhen dwy 



60 Y LLENOR. 

flynedd ar ol Dewi Wyn ; ac yr oedd yn un o'i gyfeillion pennaf , 
ac ýn un o'i edmygwyr gwresocaf. uanwyd ef, fel y crybwyll- 
wyd, yn Chwilog, ac yno y treuliodd ei oes, y rhan f wyaf o lawer. 
ohoni ar wely cystudd. Yr oedd ei wely wedi ei ddodrefnu 
gydag estyll a Uyfrau, a gorweddai y bardd ar gyfer ffenestr 
f echan yn wynebu'r deau, trwy yr hon yn unig yr ymgymdeith- 
^ai âg anian oddiallan. Tr oedd yn dal gohebiaeth fywiog â 
phrif lenorion Cymru, ac yn cyfansoddi barddoniaeth yn ei wely : 
fel yng nghanol ei afiechyd, ac er gwaethaf ei gystudd hirfaith, 
yr enulodd iddo ei hun enwogrwydd na phydra. Perthyna ei 
farddoniaeth, mewn modd neilltuol, i'r doslmrth buddiol hwnnw 
o ffrwyth awen a hynodir gan burdeb chwaeth, iaith seml, 
meddyliau naturiol a thlysion, a duwiolfrydedd ysbryd. Y mae 
<;yfrol fechan o*i waith yn gyhoeddedig. 

Y g>vỳr a ennwyd a adawsant ol eu traed ddyfnaf ar dywod 
4imser, fel cyfeillion a chydoeswyr â Bardd Gwyn Eifion, ond 
dylwn grybwyll am un arall a wnaeth gryn lawer er noddi a 
meithrin barddoniaeth yn Eifionnydd. i r wyf yn cyfeirio at 
EUis Owen, Cefn y Meusydd. Ni churodd calon fwy pur erioed 
nag oedd ym mynwes yr hen wron hybarch hwnnw — ei hyf- 
rydwch mwyaf oedd addysgu a chalonogi Uenorion ieuainc, hyd 
y gallai. Yr oedd enwogion pennaf y wlad oddiamgylcb yn 
ymflrostio yn yr anrhydedd o eael cydnabod eu rhwymau i EUis 
Owen a'r ysgol lenyddol yng Nghefn y Meusydd. Mae yr enwog- 
ion hyn oU wedi hir goUi o'n golwg ni ; ond ni all y derfydd am 
brotfwyd o Israel, oblegid pan y mae rhy w Elias ar fyned i mewn 
trwy y pyrth i'r ddinas, y mae rhy w Eliseus yn barod i wisgo ei 
fantell. Pan oedd disgleirdeb goleuadau Eifionnydd yn dechreu 
pylu gan niwl oedran a marwolaeth, yr oedd sêr disglaer eraiU 
yn prysur esgyn y fíurfaf en ; ac f el yn argoeli y taflent eu rhag- 
flaeniaid i'r cysgod. Nid oedd enwogrwydd Eifionnydd i 
ddiflannu pan giliodd y Bardd Du a'r Bardd Gwyn dan lenni 
marwolaeth. Dilynwyd hwy gan osgordd o sêr disglaer, — nid 
amgen Eben Fardd, Nicander, loan Mado^, Beuno, Cynfelyn o 
Eifion, Taliesin o Eifion, ac eraill. Ni all y derfydd am awenydd 
o Eifion, cartref anrhydeddus barddoniaeth a chân. Yng nghanol 
y cyd-ser hyn, yn ddisgleiriach, tanbeidiach ei goleuni, y mae im 
o faintioli arbennig, honno yw Dewi Wyn ym mysg y beirdd. 

Mae yr haul yn machlud trwy gymylau y gorllewin, a'r wybr 
yn gwrido yn gy wilyddus o dan ei wên olaf a'i gusan ffarwel : 
rhaid i ni ymadael. Wythnos i heddyw, os cyfarfyddwch fi ar y 
llannerch hon, cawn ymhelaethu yn y cyfeiriad hwn. 

E. I. — Yr wyf yn ddiolchgar o'm calon. Nos dawch, Taliesin. 



III 



1« 

II 



lil 






ae rhyw ddeddfau 
nau 




62 Y LLENOR. 

Nid ofnaf ddringo gyda thi, mynyddau 

A giliant ymaith ar dy awgrymiadau ; 

A thry y glynnoedd eu gwaelodion diffaeth 

Yn belmynt aur i ysbryd gweledigaeth. 

Mi sroesaf hefyd, rhodiaf ar y tonnau ; 

Hollalluawgrwydd Duw sy'n hwylio'm camrau. 

A, dyma lan ! Yr wyf o hyd yn eflro, 

m mewn mae byd a deddfau yn ei wylio ; 
Ei fryniau derch a'i foroedd oU yn gorwedd 
Yng nghol un syniad cryno mewn tangnefedd. 

Ond oddiallan y mae Daear Newydd, 
Heb un pererin ynddi— cartref Uonydd 

1 fodau glân — i engyl gwynfydedig, 
Ac * aros ' tawel by wyd Duw n blanedig 

Yng ngreddf pob bywyd fedd,— a chysgod golau 
leuenctid Ydwyf , ar y cysylltiadau. 

Ond daear ydyw,-mi welaf frynîau rhyfedd— 
Uchel fel cyíìawnder, denol fel trugaredd ; 
Canfyddaf flodau prid ac anadliadau 
Adfywiol Duw yn ysgwyd eu dalennau ; 
A dacw afon,— loew f el gwirionedd 
A'i Uif yn esmwyth-dawel fel tanffnefedd. 
Swn twrf y môr ni chly waf . ond I wyneb 
Ganfyddaf draw dan lewyrch tragwyddoldeb. 

" A'r wôr nid oedd mtcyaeà," — 
Diwdd ujíunyddwh a pheTerindod* 

O fôr di-hedd, fel cariad fyth yn effro ; 

Ac fel dialedd, fyth yn ocheneidio ; 

Yn symud beimydd — cyson fel y galon, 

Ac afreolaidd fel ei IIu breuddwyaion. 

Dy frochus wedd yn gartref aflonyddwch, 

A*th galon oer yn drigle i ddirgelwch, — 

Y naiíl yn ansefydlog — fel y dynol 

A'r Ilall yn ddofn f el ymwybyddiaeth ddwyfol. 

" A*r môr nid oedd," — 'roedd popeth yno*n aros, 
Ymgyfarfyddiad wedi dwyn yn agos 
Bellafoedd bod a bywyd, — 'roedd bwriadau 
Fu*n ymbabellu yn y byd mewn deddfau, 
Fu yn goleuo aml oruchwyliaeth, 
Ac yn blodeuo anial hanes diffaeth, 
Fy*n rhodio llwybrau dirçel dan y moroedd, — 
Yn gwneyd cerbydau bremiol o dymhestloedd — 



a'r mor nid oedd mwyach. 63 

Yr oeddynt bellach wedi cwbl orffen 
£u teithiau pererinol, a phob diben 
Yn ymgartref u mwyach— yn brofiadau 
Gwynfaol mewn calonnau, yn adnodau 
Mewn ysgrythyrau byw. 

Y gwirioneddau 
Gadẁasai'r byd mor hir yn oer garcharau 
Credoau mân o fewn i lyfrau meirwon — 

Y rhai fu'n diffodd tanau i ferthyron 

Gan ruddo'u hedyn gyda gwaed eu calon, — 

Y rhai fu'n rhodio yn y diwygiadau 

Fel Adgyfodiad nerthol drwy fynwentau — 
Nid oeddent hwythau bellach bererinion, 
Cartrefent mwy mewn cymeriadau tirion. 

" A'r môr nid oedd," — tawelwch yw cynefin 
Yr angel glân a'i Grewr. Y pererin 
Sydd bellaf oddicartref gurir f wyaf 
Gan donnau ac ystormydd, — pennyd amlaf 

Y crwydryn ydynt. Pennyd nefol angel 
Yw gweled Duw al gysylltiadau tawel. 

Mae'r enaid wrth ymddiosg o'i aflendid 
Ym mhob arferiad aflan dafl o'i fy wyd 
Yn bwrw ymcdth lengau o egnion 
Cyn mynd ohonynt yn ystormydd creulon, 
A gwnel ystormydd Ilwythog o amhuredd 
Heolydd glân i gerbyd aur tangnefedd. 

Nid oedd yno gyffroadau'n sangu'n feiddgar ar feddyliau, 
Nes y Ilifai eu hegnìon bywiol allan mewn holiadau, 
Nac ystormydd yn mynd heibio gwigoedd paradwysaidd calon, 
Nes dadwreiddio'r prennau ddygent fl&^ythau melus eu 

gobeithion : 
'Boead meddyliau sancteiddiedig wrth fyfyrio'n gwneyd Sab- 

bathau, 
A chalonnau wrth ymserchu'n troi profiadau yn gynteddau 
I dangnefedd bythol ieuanc, — cyfoed Duw a thragwyddoldeb, — 
Ledu edyn o oleuni prydferth dros Secina'u purdeb. 

Yno gwelwn y taweledd a ganfyddais yn gysgodau, 

Ar hyd ruddiau mwynion hwyrddydd, dros wynebau cain 

enfysau ; 
<3welwn gartref y cademid tawel oedd o dan y mynydd j 
<}welwn drigle'r nerthoedd distaw oedd yn glasu dail olewydd. 



64 Y LLENOR. 

A'r angylîon a rodiasent fel ysbrydion hollalluog 
Dros y brynîau oedd yn cynau yn Ilosgfeydd cydwybod euog, — 
Gan ddyferu hedd yn ddafnau, nes yr ymddiflToddai'r bryniau 
Ac y treiddiai ias tangnefedd ymwybyddiaeth i'w dyfnderau. 
Tawel oedd yr hen fwriadau yng nghuddfeydd y Fynwes 

ddwyfol, — 
Tawel wedi ymgorflTori ydynt yn y byd ysbry'doL 
Huno'n ymwybyddiaeth efl&x) Duw y bu y * Ddaear Newydd,' 
A thangnefedd yr hun honno fydd yn aros dan ei chynnydd. 

Fôr aflonydd, nid yw'th donnau gwylltion byth yn ymddistewi, 

Mwy na thrymion ocheneidiau'r colledigion mewn trueni ! 

Ai * paham ' dy aflonyddwch y w dy ofal rhag i enaid 

Orfiẁys ar yr ansefydlog a'r gweledig — cau ei Iygaid 

Ar ei ' aros ' anaearol — sydd yn gallu dal ei wyneb 

Mor naturíol a chyfathrach ym myw Ilygad tragwyddoldeb, 

A'r breuolder amgylchiadol ymollynga pan fo pryder 

Swn dynesiad yr ysbrydol yú cyflfroi ei angerddolder ? 

Nid oedd angen swn dy donnau gan eneidiau a ddaliasent 

Gawod amgylchiadau amser — yr eneidiau a ollyngent 

Ddrychfeddyliau — wnaent i'r bryniau ban ymostwng dan eu 

pwysau — 
Heb fod ol y gawod amynt — heb fod gollwng y syniadau 
Wedi pylu eu galluoedd — oeddent bellach heb gadwynau 
Tynion mater yn eu rhwystro, — na, nis gall un enaid orflFwys 
Ond mewn meddylgarwch eflGro hyd rodfaoedd heirdd paradwys. 
Delir di, O fôr aflonydd, gan y deddfau yn eu breichiau, 
Nes y byddi wedi gorflfen a thraddodi dy bregethau, 
Ymaith ant i'r ' Ddaear Newydd ' wedi cael y bregeth ola' 
Gan dy ollwng di fel baban aiyinadferth i ddiddymdra. 
Swn dy dwrf sydd fel swn pryder amser am barhad ei fywyd, 
Nis gall tragwyddoldeb osod diwedd byth yn ei feddylfryd. 

'* A'r môr nid <yedd mwyaeh"-^ 
DiiDedd ar ddirgdweh, gweled poò peth. 

Ddirgel fôr, pa le mae'th waelod ? pwy sydd yn cynyrchu'th 

donnau ? 
Ai angylion negeseuol caríad rodiant dy ddyfnderau ? 
Faint o awgrymiadau distaw meddwl Duw a elli osod 
Mewn cyflaf an ar dy wyneb ? mewn tawelwch yn dy waelod ? 
Pa mor uchel ydy w r bryniau a ymflfurfiant yn dy grombil ^ 
Pa mor ddyfnion ydyw'r glynnoedd a orweddant yn eu hymyl ì 
Wrth fynd heibio, ar eu teithiau, ddarfu engyl gwyneb-Iawen 
Lanw calon y mynyddau gydag aml aur wythien ? 
Ymaith wag holiadau, ciliwch — aros beunydd mae'r dirgelwch, 
Ofer disgwyl am ddadguddiad yng nghynteddau y ty wyllwch. 



a'r mor nid oedd mwyach. 65 

Nid oedd mwyach fôr â'i donnau fel cenhadon diesbonîad, 

A'i ystormydd digUawn beunydd fel ellyllon di-gyfeiriad ; 

Ceid pob ton fu'n negeseua — pob chwyldroad fu yn taflu 

Egwyddorion fel o'r dyfnder ac arweinwyr dewr i fynu 

Bellach dan oleimi llachar — ^gwelid llwybrau cudd pob neges ; 

Gwelid calon y gwirionedd ysbrydolodd engyl hanes ; 

Gwelid olion hofl ystormydd blinion Amser yn penlinio, 

Er mwyn derbyn baich o nerthoedd gan yr Ydwyf mawr digyífro; 

Gwelid pabell y cyfarfod Ile cynhulTai chwyldroadau 

Yn bryderus ac addolgar — pan ddanghosai Duw y Ilwybrau 

Breiniol, hyd y rhai y teithient — pan gyfeiriai at yr oesau 

Yr arllwysent ddiychfeddyliau Duw yn gawod ar eu pennau. 

Ceid * paham ' pob goruchwyliaeth, a ' pha fodd ' ei chanlyniadau 

Gladdwyd yng ngwaelodion moroedd am gyfnodau meithionlawer, 

Yn y Ddaear Newydd brydferth — ceid hwy yn y blodau tyner 

Dyfent hyd ei bryniau bythol, — yng ngwynîydau cymeriadau — 

Hoew fel ieuenctid Ydwyf , glân fel dwyfol drugareddau. 

Nid ty wyllwch, ond goleuni, sydd o dan ddirgelwch nefol ; 

Oweled gwir, ac nid eierlid, mae meddyliau byd ysbrydol. 

Adnod sydd anesboniadwy yno am fod tragwyddoldeb 

Yn Iletya yn ei chalon ac yn pwyso ar ei gwyneb. 

Pennyd nefol calon yno ydyw byw yn y goleuni: 

Nis gall meddwl yno ddisgwyl gweld wybrennau byth yn nosi. 

« ** A'r môrnid oedd mtcyaeh,** — 
OweUd amean i bob erwydro. 

Mae dy wyneb, fôr, fel by wyd, weithiau dybir yn ddiamcan. 
Gaiff yr awel f archog amat ddim ond er boddhau ei hunan ? 
Ynte oes o dan ei nwjrfiant ddiarwybod ddifrifoldeb, 
Ac a ydy w hi wrth chwareu'n gwasanaethu tragwyddoldeb ? 
Beth y w ystyr gorchwyl hydref ? ai dinistrio gwaith y gwan- 

wyn? 
Ydy w Duw yn creu blodeuyn er ei weld yn cwympo wedyn ? 
AU mai Ilwyfan i'r Anfeidrol chwareu ynddo ydy w by wyd, 
Ai difyrion meddwl dwyfol y w ei amgylchiadau celyd ? 
Ynte oes gan gwymp a chodiad pob blodeuyn bychan neges 
I roi gogwydd nef-gyfeiriol i holl weithrediadau hanes ? 
Nid er mwyn cael seiniau diddan iV ddifyrru — mae egnion 
Duw'n ymdonni yn y nerthoedd gluda Amser yn ei gfiìíon — 
Na, mae swn bwriadau grasol ar eu ffordd i'r " Ddaear Newydd " 
Yn y môr o amgylchiadau, yn y nerthoedd mawr aflonydd ; 
Djma ydyw vr holl donnau — swn cerddediad dyfn-feddyliau 
Duw yn ymdaith tuag adref, hyd ddaearol ffyrdd a Ilwybrau. 
Ddaear newydd, nefoîedig ! Mynydd Seion yr holl oesoedd, 
Dinas gyfaneddol by wyd — bythol bell o swn y moroedd, — 
Gwelafynnot Dduw yn plygu trefn Rhagluniaeth f u yn wisgoedd 

£ 



66 Ý LLENOR. 

I'w ofalon eẅo tyner — gwelaf ef yn arwaîn heibîo, 
I'w tragwyddol bebyll, nerthoedd fu yn rymus weîthio drosto 
Gwelaf ben y ífordd dragwyddol, ac atalnod ymddadblygiad, 
Gwelaf d Jiwedd pererindod, gwelaf * aros byth ' cymeriad. 

** A*r már nid otdd mtcyach**— 
Diwdd ar boh gyoaìuinìt. 

GwAHANü, fôr, y w'th bleser yn feunyddiol ; 

Rai prydiau rhoddi bwyslais trwm ar nerthol 

Baniadau lor, — fu'n plannu gwahaniaethau 

Yng ngwreiddiau bod mewn dynion ae mewn blodau, 

Gan osod ffiniau teulu a chenhedloedd « 

Dros holl wastadedd by wyd nas gall oesoedd 

Eu syflyd byth ; dull Duw o gadw'n gyfan 

Ei roddion oU yw'r rhannu hwn ym mhobman — 

Bryd arall mae dy rannu yn fympwyol, — 

Dî-ddeddf fel pechod, beiddgar fel y dynoL 

Ti gedwi gennad Duw oddiwrth yr Achos 
I ymbenydio yn unigedd Patmos. 

dỳ y weddw, deni fab yn forwr, 

Gan ddangos iddo Iwybrau geirwon arwr, 
A phan y rhed ystormydd hyd dy wyneb, 
Bydd hithau'n goUwng tua thragwyddoldeb 
Ddymuniad drylliog, lawned o weddiau 
A bron * coUedig byth ' o ocheneidiau ! 
Estynni'th freichiau oerion er Uydanu 
Gagendor rhwng y tad sydd beíl o Gymru„ 
A'i eneth fechan sydd pan y w yn huno 
A gweddi drosto yn ei oron yn efiro. 

Ond nid oedd mwyach fôr nac ymraniadau 

1 ffinio by wyd gyda'u cysylltiadau ; 

Wrth ymneshau at Dduw y mae bodolaeth' 
Yn tanu oddiwrthi bob gwahaniaeth. 
El y boneddwr balch a'r swyddog uchel 
Ar goU am byth pan wneir y dyn yn angeL 
Diflanna'r bydoedd, oedd, pan ar y ddaear, 
Yn dadgysylltu dyn a'r blodau hawddgar. 
Y mae mynyddoedd, blodau, ac afonydd 
Yn nes at Dduw o fewn y Ddaear Newydd ; 
Am fod yr oU yn ymyl Duw yn aros — 
Yr eflfaith yn cyd-drigo gyda'r Achos. 

Pob bywyd yno ymgysgodai'n ddedwydd, 
Dan amddifTyniad bywyd Duw'n dragywydd 



AR MOR NID OEDD MWYACH. 67 

Taflasai digonolrwydd hwnnw'i lewyrch 
Dros gylchoedd cyfain bywyd yn y Uennyrch 
Tyfasai'r blodau heb y gwlith a'r awel, 
Rbodiasaî'r saint heb gymorth braich yr angel ; 
Ehedai'r engyl fel pe byddai bywyd 
Anfeidrol Duw yn llawn yn eu hieuenctid, 
Ymdonnai'r afon dan ei anadliadau, * 
Blodeuai'r bryniau dan ei dywyniadau, 
Cartrefai'r dydd tragwyddoî ar ei wyneb 
Sancteiddrwydd rodiai donnau ei ddisgleirdeb. 

A'r digonolrwydd hwn a adlewyrchid 
Fu'n ysgwyd ymaith wahaniaethau by wyd. 

Mor bell ysgara tonnau'r môr galonnau ! 

Mor unig bron sy'n llawn o orthrymderau ! 

Fan dafla ton dios enaid ing yn gawod 

Mor bell i bawb ond Duw ei hun yw'r gwaelod ! 

Ond nid oes ond trueni'n bell o Wynfa — 

All Duw ddim gwenu belled a Gehenna ! 

O Ddaear N ewydd, heb un môr— dy gysgod 

Oedd ar freuddwydion gwynraf fy mhlentyndod ; 

Pan welwn fam fu'n wylo taer weddiau 

Yn dyner droswyf wrth fynd o'i gofídiau 

Yn sefyll yii fy ymyl, plannu cusan 

Mor frwd â'i cnariad, ar fy ngwefus druan. 

Ai nîd tydi fu'n ysbrydoli'r fechan* 

A fynnai fod yn un o deulu cyfan, 

Ac a daflasai foroedd dyfn a beddau 

A giym angerddol sercL o fewn cromfachaa ? 

Nis gellid rhannu yn y Ddaear Newydd ; 

Mae r dydd, fel gwyneb Duw, yn wyn dragywydd ; 

Pe ehedasai'r samt nis gwelsent hwyrddydd 

Yn unman ar eu taith — nid y w prysurdeb 

Yn drefn y dydd sy'n faith fel tragwyddoldeb, 

Nis gall un galon wan letya nosau, 

Ac arall wau profiadau o íbreuau. 

Mae glesni'r awyr yno yn dragwyddol, 

A nwyf awelon per fyth yn foreuol ; 

Gwedd çwirioneddau'n olau ddigyfnewid, 

A phawD yn aros, er o hyd yn symud — 

Yn aros mewn ieuenctid, mynd mewn profiad : 

Arosol yn y cyflwr — ymestyniad 

O hyd mewn gwybod hen gyfrinion cariad. 

• Odlig fechan Wordbwoith— ** We are Sevei).'* 



68 Y LLENOR. 



** AW mòT nidL oedd mwyaeh,'*— 
Diwedd ar ddiniêtric. 



Fôr DINISTRIOL, pam yrydwyt fyth â'th wedd mor anfoddloDgar ì 
Pam yr ymosodi beunydd ar greigdraethau celyd daear ? 
Pam yr wyt mor wyneb-lawen, pan yn derbyn y malurion 
Gluda'r neint oddiar y mynydd, wrth ymdrechu rhwygo'i galon? 
Ai nid ydyw safle'r creigiau, flftirf a sail y cadam fynydd 
Yn dy foddio, pam y mynni wneuthurbryn a chraigo'rnewydd? 

Mae dy dinistr, fôr, yn ddwyfol,— dryllio er mwyn adeiladu ; 

falurion y mynyddau Daear Newydd ddaw i fyny. 
O'th waelodion di yn raddol cyfyd byd nas gall ei ddaeajr 
Dyfu pigog ddrain yn dwyni,— nas gall ddwyn ond blodau 

hawddgar. 
Nid oedd mwyach fôr i ddryllîo, gwisgai popeth wedd derfynol ; 
Hedd tragwyddol, ac nid tanllyd nerthoedd, sydd dan fryn 

gwyniaol ; 
Y mae diysgogrwydd tawel gorsedd gadai n yr Anfeidrol 
Yn ymorffwys yn gymylau gwynion ar y bryniau oesol. 
Deil blodeuyn y Ddaear Newydd fwy o bwysau ar ei wyneb 
Na mynyddau yr hen ddaear — mae ei faich yn dragwyddoldeb. 
Ceir egnion Duw fu'n codi tonnau ar wynebau'r oesau 
Bellacn yn cartrefu^n dawel ym mherffeithrwydd cymeriadau. 
Caiff pob nerth fun gwisgo tonnau'n ddiUad gwaith dragwyddol 

orffwys 
Wedi iddynt orffen gweithio yn nhangnefedd pur paradwys. 

*' AW mẁr nid oedd mwyaeh," — 
Nid 0ې dyrysH cynUuniau mwyaeh, 

Anorchfyggl fôr, pa nifer o holiadau dyfnion deflaist 

1 feddyliau ? Faint o weithiau yn ddifater y chwareuaist 
A gobeithion ieuainc calon ? Pa sawl cawod o bryderon 
Wlawiaist i ddyfnderau enaid ? Beth yw rhif yr ymadferthion 
Dynol fu yn ceisio dofi angerdd dy ystormydd gwylltion ? 

Pa sawl gwaith y camgymerodd enaid wrth dy weld mor feiddgar 
WUthion dwyfol cyfrimldeb am'ddyferion pryder daear ? 
Ac y teimlodd nad oedd yntau, llestr llawn o dragwyddoldeb, 
Mwy na*r llong ddaeth o'i feddylddrych, ddim ond tegan i 

drychineb ? 
Do, wrth ymladd â'th egnion, wrth ymgrymu dan dy ddifrod, 
Gwelodd bywyd gysgod tywyll tynged ganwaith ar ei waelod. 

Wlad ddi-fôr ! mae ymwybyddiaeth yno'n dawel fel dwyfoldeb, 
Gwedd ddigyffro anfarwoldeb sydd o dan ei difrifoldeb. 
Nis gall myfyrdodau sanctaidd gan oleuni gael eu dryllio, 
Na serchiadau dyfnion calon gan sancteiddrwydd cael eu crino, 



a'r mor nid oedd mwyach. 69 

Na phryderon ddod î enaid mwy, na chyffro ddod i galon 

Duw wrth weled canlyniadau byth-barhaol ei fyfynon. 

Nid ymdrechu'n gryf yn erbyn, ond cydredeg mewn cyfochredd 

Gyda'i gysylltiadau bythol, y mae enaid mewn tangnefedd. 

Llwybrau anhawsterau blinion, ac allorau filoedd, ydyw 

Y rhai mwyaf dwyfol welir yn ein byd tymhestlog heddy w ; 

Ond o fewn y Ddaear Newydd rhodia enaid hyd gynefin 

Lwybrau Duw sydd, fel ei hunan, fyth yn dawel a dilychwin. 

*' A'r inôr nûí oedd mìoyaeh**— 
Nid ot» ei$iau gofal nue ad^eriad. 

Wasanaethgar fôr, nis gelli mwy na Cheidwad Israel huno, 
Mae'th ofalon yn dy gadw ar dy wely fyth yn eflio ; 
Ymddirieda'r lili ynnot gyda fiydd y ferch amddifad 
Nas canfyddodd ofal dwyfol yn ddiweddar ei gyhoeddiad. 
Cyfyd ysbryd adgyfodiad jni y gwanwyn fyrdd o fiodau, 
Gan ymddiried y gwnei dithau'n dyner edrych ar eu holau. 
Fel dy Grewr, rhoddi beunydd i egnion nerthol Cread — 
Nid yw'r wawr yn ymdaith drosot heb gael profi dy gynwysiad; 
Beth a ddeuai o'r ddaearen danllyd-galon heb dy ddyfroedd — 
HoUtai cri sychedig fywyd galon graig ei dyfnion lynnoedd. 
Ddaear Newydd heb y moroedd — ^yn dy frodir wynfydedig 
Ni bydd sant nac angel hoew by th yn teimlo yn sychedig ; 
Ni bydd angen pelydr gobaith ar galonnau di-nosweithiau ; 
Ni bydd eisieu hwyr ddyferion ar eneidiau Uawn o forau ; 
Ni raid ofni i fiodeuyn tyner yno gau neu wywo, 
Tra y mae ireidd-dra bywyd Duw yn disgyn beunydd amo. 
Rhaid cael haul i wenu'n dirion ar ddail prid daearol fiodau, 
Bhag i hiraeth am gynefin fryd prydferthwch wy wo u gruddiau ; 
Ond nis gall blodeuyn hiraethu, mwy nag enaid, pan yn teimlo 
Fod boddlonrwydd hedd-gynyrchol Duw ei him mor agos ato. 

" A'r môr nid oedd mwyach," — 
Pob peth yn anghy/newidiol. 

Fôr Sefydl(Xî, hen gydnabod ser y borau — rhai fu n gwylied 
Brjniiau'n codi ac yn gostwng, oesau n dyfod ac yn myned — 
Unig blentyn Dwyfol Fydded sydd yn gallu dal ei oedran — 
Unig un sy'n perchen gwyneb heb fod amo graith yn unman, — 
Ai o th fewn yr ymgartrefa ymwybyddiaeth ddirgel Anian ? 
Ymgysura enaid ofnus wrth dy weld mewn creadigaeth, 
Fel efe, mewn cyfnewidiol wisg yn cadw dy hunaniaeth ; 
I'r " Myfi " anghyfnewidiol sy'n fy natur drych y w'th wyneb, 
Ym mha un y cenfydd ddarlun calon-lawn o dragwyddoldeb. 
Tr cyfnewid nodweddiadol geir o fewn yr eang Gread 
Ti, fôr hen, ond gwyneb-ieuanc, ydyw'r unig un sy'n eithriad» 

Nid oedd mwyach môr yn eithriad. Nid oedd anf arwoldeb hoew, — 
Oedd mewn eDaid ar y ddaear, pan yn gweled lili'n marw 



70 Y LLENOR. 

Yn pruddhau nes oedd dîeithrwch yn gordoi ffîirfafen enaid 
Ac ymdeimlad o'i unigrwydd yn dwyseiddio fflach ei lygaid — 
Mwyach yn rhodianna'n ofnus hyd bahnentydd celyd angau. 
Ceid ei lewyrch yn gymylau gwynion ar y fiurfafenau, 
Ceid ei egni'n unldasoli chwyfiad aden wen yr angel, 
Ceid ei hedd yn ymorseddu ar binaclau'r bryniau tawel. 
Bod un byd, a hwnnw'n nefol, ydy w sant y Ddaear Newydd — 
Mae'r tragwyddol sy'n ei galon yn ei gysylltiadau Uonydd. 
Ni bydd enaid ar ei yrfa ymddadblygol byth yn ysgwyd 
Perthjmasau byr-barhaol jonaith oddiar ei fy wyd. 
Rhed ei ddymuniadau gloewon mewn cyfrochedd gyda rhediad 
Esmwythlifol gyrfa dawel meddwl Duw ym mhob cysylltiad. 

Mae'r eneidiau fu ar wasgar, — amser gyda*i droion rhyngddynt, 
Hiraeth am y Ddaear Newydd yn brofiadau dyfnion ynddynt, 
Amgylchiadau ansefydlog daear oddiamgylch iddynt, — 
Wedi eu cydgasglu bellacb, wedi eu crynhoi yn deulu 
Nas gall cawod o ddamweiniau ddisgyn amynt iV crebachu. 
Na, ni raid i enaid bellach gau ei lygaid rhag i ddifrod 
Amgylchiadau anfon iasau siomedigaeth ddofn i'w waelod. 
Oalleu dal hwy jni agored, edrych dymuniadau drwyddynt 
Tra'r edrycha ei amgylchoedd eu hatebion parod iddynt. 
Oddifewn i'r cartref nefol, cyfan fel ei ddwyfol fwriad, 
Cura bywyd gyda chalon Duw yn reddfol a dieithriad. 

" ii'r môr nid oedd mwÿachf" 
Un Uwifbr héb betyçlon. 

Mor AMRYWIOL ag y w*th donnau, fôr, yw*r cyfeiriadau filoedd 
A gymerir gan y Uestri sydd yn marchog brig dy ddyfroedd ! 
Pa sawl amcan fu fel Uong hyd wyneb enaid yn moidwyo 
Sydd yn Uong faterol heddyw hyd dy wyneb di yn nofio? 
Faint o ddrychfeddyliau gloewon meddwl ferchyg dy wanegau, 
Beth y w nifer y pryderon daflodd calon ar dy donnau ? 
Dacw lonff ac ynddi gennad Duw — ^gwirionedd cnawdoledig — 
Ar ei ffordd at anwar Iwythau â chenhadaeth f endigedig ; 
Dacw un o apostolion effro Mamon yn ei ymyl — 
Mae y môr mor wyneb-lawen i Famoniaeth ag efyngyl. 
Dacw bleser-fad yn hwylio yn urddasol draw fan acw, 
Yn y Uong sydd ar ei gyfer hwylia gwyryf adre i farw. 

Un cyfeiriad sydd i fywyd o fewn ffiniau'r Ddaear Newydd, 
Heol eang fel dwyfoldeb yn dragwyddol deithia'i chynnydd — 
Y mae'r ffordd fu'n ddigon Uydan i f wriadau Duw ei theithio 
Yn ddigonol lydan hefyd i'r hoU deulu ei chyd-rodio. 
Duw-nesaol reddf sy'n cadw blodau'r nef mor llawn o nwyfiant— 
Dyna geidw fron yr angel ieuanc lawned o ogoniant. 



a'r mor nid oedd mwyach. 71 

Hon sy'n gwlitho tueddìadau sant âg ysbrydoliaeth sanctaidd, 

Ac yn gwynnu gwyneb seraff hoew ag ieuenctid iraidd. 

Ffordd yr Arglwydd ar ein daear isel, orthrymedig, ydyw 

'R imig un alf enaid rodio'n gyfan a diogel heddyw ; 

Ac o fewn y Ddaear Newydd ni bydd by wyd byth yn crwydro 

Oddiar y linell uniawn ddwyfol a osodwyd iddo. 

Duw sy'n uno ; wrth fynd ato glanach daw gwynebau'r oesau 

Am na chreithir mwy mo honynt gan wahanol gyfeiriadau 

Bywyd ; na, ni bydd un groesffordd lawn perygTon yn ymagor, 

A bedd-fynag ar ei chanol, ar rawd by wyd byth yn rhagor. 

Gwelais fam un dydd yn rhodio'n araf tua mynydd Seion, 
Yr oedd calon yn ei chamrau, hefyd gamrau yn ei chalon — 
Camrau John y rhai gyfeirient at drueni yn ddiwyro ; 
Clywais hi dan weddi cyfaill dros ei mab yn ocheneidio — 
Os na chly wodd Duw y weddi, aeth y drom ochenaid ato. 
Clywais John brydnawn-ddydd arall gyda'i fam yn mynd i'r 

mynydd — 
Gwelais gysgod gwlad ddiforoedd yn eu rhodiad gyda'u gilydd. 

Gwelais wyryf deg un borau'n hebrwng chwaer i wlad yr estron, 
Duw ŵyr ystyr eu mudandod — welodd arall mo'i waelodion ! 
Torrwyd y tawelwch Uwythog — crynnai'r geiriau dan deimladau ! 
Ebe'r chwaer — " er gwaetha'r moroedd . cawn gyd-anfon ein 

gweddiau 
At ein Harglwydd '' — un cyf eiriad fedd gweddigar ddymuniadau. 
Dawnsiai'r don, chwareuai'r gwyntoedd ; ond danghosai yr ym- 

ddiddan 
Foá yng ngwaelod y ddwy galon gysgod gwlad heb fôr yn un- 

man. 

" 4*rmôr nid oedd mwyach"— 
Nid oe$ yno gaiood haüi nac ing, 

Tmosodol fôr, mor ddibrin y gollyngi o dy fynwes 

Nerthoedd sydd wrth lamu'n taflu iasau ing i galon hanes ! 

Pa sawl rhosyn tyner glwyfwyd gan gawodyda fwriaist allan, 

Ac a sangent gyda'u sendyi budron ar y lili druan ? 

Pa sawl corsen ysig welais ar y mynydd wedi dryllio, 

Ar ol i'r ystormydd creulawn ddaeth o honot eu bedyddio ì 

Pa sawl dôl flodeuog lydan, lawn o Iwybrau ysbrydoliaeth, 

Drowyd gan y llaid a deflaist yn feithrinfa llygredigaeth ? 

Arwydd ydwyt o f ôr arall sy n dygyfor yn y galon, 

Ac yn taflu llaid nes gwneuthur dülad bywyd oll yn fudron — 

Môr drygioni daflodd filoedd o gawodydd dros eneidiau 

A phob defnjna ym mhob cawod yn gyd-gasgliad o uflemau ; 

Do, fe chwythwyd oddiar fywyd ganwaith obaith llygaid-lawen 

rel y chwythir aeron addfed gan y gwynt oddiar y goeden, 



72 Y LLENOR. 

Nes ymddengys ambell floayn dyf mewn enaid fel gweddiUion 
Y gynddaredd gludai'r gawod uffem-lwythog yn ei chalon. 
Pwy ond Duw ŵyr rym y cyni y bu enaid ganwaith ynddo 
Wrth ymdrechu bwrw allan ol y gwlaw f u*n curo amo ? 
Beth yw'r dagrau heilltion gollir — beth yw'r ocheneidiau trym- 

ion 
A oUyngîr ? beth yw'r hiraeth sydd yn blino Uawer calon ? 
Dyna ydynt, — egni enaid — plentyn Duw ac anfarwoldeb 
Yn ymdrechu bwrw ymaith laid y môr oddiar ei wyneb. 

Nid oes mwyach fôr yn taflu llaid dros sanctaidd gymeriadau, 
Nid oes awel byth yn chwythu Uwch hyd ddail gwynfaol flodau, 
Glân fel tawel fyfyrdodau Duw yw myfyr dwfn meddyliau, 
Gwyn fel Sabbath calon Ddwyfol yw penydiol hedd calonnau ; 
Nid ces ar ffurfafen Gwynfa gymyl byth a wlawiant ofid 
Yn gawodydd breision filoedd ar hyd reddfau tyner bywyd. 
Maer ddisgyblaeth arw drosodd. Cartref gaed mewn Daear 

Newydd 
I eneidiau perffeithiedig aros bellach gyda'u gilydd. 
A phan sang y sant fydd olaf ar y ddaear balmant Gwynfa, 
Caiff'ei ofid olaf hefyd gartref — nen ddi-wawr Gehenna ! 

Ni bydd wylo mwyach yno — fedd sancteiddrwydd ddim defn- 

yddiau 
0*r rhai gall y galon dyner wasgu allan ffrwd o ddagrau. 
Welir yr un allor yno ; nid oes pren allorau'n tyfu 
Yn y ddaear nad oes enaid ysig yno all aberthu. 
Coron ddrain ni wisgir yno ; nis gall pigog dwyni ff]vnnu 
Yn y wlad Ue na cheir heilltion ddafnau môr i V dyferynu. 
Croes ychwaith ni cherrir yno, — nis gall can^au bywyd iraidd 
Prennau'r nef wneyd ond coronau prydferth i eneidiau sanctaidd ; 
Na, y mae cydgordiad swynol rhwng y bywyd pur sydd yno, 
A gweniadau nwyf-gynyrchol Duw belydrant beunydd amo ! 

" ÁW mór nid otdd mwyaehf*'— 
môr amêer wedi Uonyddu ! 

Fôr stonnus Amser, beth am dano yntau ? 
I'r hwn y taflodd Duw flynyddau'n donnau, 
Ac a wnaeth byd yn hallt â Ilif ei ddagrau ; 
O'r hwn y cododd myrddiwn o gymylau, 
Y ihai, fel bryiiiau calon-lawn, am oesau 
Symudent beunydd hyd ryw nen dragwyddol, 
Nes yr ymddryllient yn gawodydd Ilethol 
Uwch ben eneidiau forient gj'da'r awel 
Yn gref o'u tu — ^a'u cysylltiadau'n dawel — 



§■ 



•^ 



m 






.j(. .j(. .j(. .j(. .j[. .jj[. .jj[. .jj[. 



iiff|«i:|i|f|' 



ei donnau 
idao. 







cariad 

sydd yjig 

iydd ynfr 

ymdonni ym 

TANLLYD 

iywyd mor wreich- 



líadeg, oll î fynu ! 



#á 



■í-^*-»äit-»2* «s* 



m 




liyr awydd í ymhyf- 

Çë:*^v. Peth dwyfol yw 

3|ÊÌ^>eneidiau tebyg iawn 

ilSit^C i'r dieflig yn y byd. 

[J^ẁyfrydu ym mhoen 

--*^"üeflig; arteitbio er 

[cedo ei hnn yn gredo 

ioL Dryllio blodau 

iaid direswm, poeni 

íyna dair gradd yn 

y dieflig ar y gradd 

iddo, erlid araU am 

76 



76 Y LLENOR. 

feddwl drosto ei hun, poenydio dyn yn naear-gelloedd y chwilys 
— dyna dair gradd yn nadblygiad y rhagríthiol dieflig. re 
diflannai cariad yn Uwyr o'r byd, y mae digon o dân nwydlawn 
yng nghalon dyn i ddychrynnu unem ; pan enillo cariad y dydd 
yn Uwyr, y mae digon o ddaioni yn nynol ryw i synnu'r nefoedd. 
Ac eto i gyd, onid creulondeb sy'n magu aberth ? Onid swn 
cadwynau sy'n defih) ysbryd puraf rhyddid ? Y mae dihareb 
Gymreig yn dweyd mai " o ddrwg, gore po waethaf ; " ac y mae'r 
arteithiwr creulon dieflig ẁedi gwneyd gwasanaeth i'r byd trwy 
ein dysgü i gashau creulondeb ac erledigaeth. 

Wrth ofyn i ti, ddarllennydd hynaws, ddod gyda mi am dro i 
ddaear-gelloedd y chwilys, ac i sefyll uwchben hen arteith- 

glwydi rhydlyd Ilysoedd y ddaear, nid wyf am godi 
Addewid. yr \m fiurf neillduol ar grefydd neu wladlywiaeth i 

fod yn wrthryoh dy gasineb. Fy unîg amcan yw 
dweyd wrthyt fel yr arteithiwyd dynion gwaethaf a dynion 
goreu y ddaear, yn cnw cyfiawnder a chrefydd. Os cashei 
orthrwm a chreulondeb yn fwy nag erioed wedi'm dilyn, nid yn 
ofer y disgynni gyda mi i fro ddu erchyll yr hen arteithio. 

Wrth ddisgyn i r daear-gelloedd, i fro y gruddfan a'r creu- 
londeb anynol, y mae dwy ystyriaeth yn ymwthio i'r meddwl 

crwydredîg efiro. Un ydyw hon, — ein bod yn mynd 
^ŵdd.** i edrych ar ymdrech rhwng y cryf didrugaredd a'r 

gwan, y cryf bwystfilaidd yn gorfodi meddwl y gwan 
i ymostwng drwy ddirdynnu y corfi*. aoff athroniaeth Milton 
oedd perflTaith anibyniaeth y meddwl yn ei fyd unig ei hun, 
yr oedd yr enethig bur yn drech na gallu bwystfilod y coei ; 
hoff'gredhen dduwiolion Puritanaidd ocdd fod eu meddwl yn 
guddiedig hyd yn oed oddiwrth y diafol ei hun. Duw yn unig 
oedd yn medru gweld y meddwl a chwilio y galon. Ond, yn y 
ddaear-gell, cawn ddynion, — tywysogion awyddus am ddiaî neu 
esgobion gor-selog, — ^yn ymgreuloni uwch ben un egwan truan 
sy'n ceisio dal i ddweyd y gwir dan boenau dirdjoinol ac wrth 
raddol wanhau nes cyrraeda y terfyn dieithr hwnnw Ue nas 
gallai ei erlidiwr ei erlid mwy. 

Ystyriaeth arall y w hon, — apêl at Dduw oedd yr arteithio i 
ddechreu, ac er mwyn crefydd yn bennaf yr arteithid yn y 

dyddiau diweddaf hyn. Draw yng ngwyll hanes y 
uaié Duw. bvd, tybiai dyn fod Ilawer achos mewn cyfraith rhy 

ddwfn a dyrus iddo ef ei ddeall a'i benderfynn ; a 
phan wyneb yn wyneb ag anbawsterau felly, apeliai at Dduw. 
Gwneid i'r cyhuddedig gerdded dros haiam eiriasboeth neu roddi 
ei law mewn dwfr berwedig neu Iyncu gwenwyn ; a thybid, os 
oedd yn ddieuog, y cadwai Duw ef yn ddianaf. O dipyn i beth, 
cymerodd y prawf tanllyd hwn flfurfiau newydd ; a defnyddiwyd 



ARTEITHIO. 77 

ef , nîd yn unig fel arbrawf terfynol, ond hefyd fel dull i orfodi 
i gyfaddef, ac fel cosb. Ac wrth weled y truan yn ymwinffo yn 
ei boennau, defiix)wyd yr elfen gythreulig yn anian iTawer 
llywodraethwr, a defnyddiwyd y peth fuasai unwaith yn apêl 
at Dduw i foddio chwant anaturiol am weled dioddef , i orthrymu'r 
gwan, ac i borthi uchelgais brenhiniaeth ac eglwyp. 

Nid o fywyd anwar barbariaid y gogledd y daeth arteithio. 

Ni cheir ef ychwaith yng nghyfreithiau cenhedloedd lle'r oedd 

teuluoedd rhyddion, heb fawr o gaethwasanaeth yn eu 

StSSúí. bywyd. Ni cheir ond ychydig olion o hono, os dim, 

yn y Beibl ; ac ni cheir dim yng Nghymru hyd nes i 

Normaniaid creulon fel Robert o Ruddlan ddysgu'r ty wysogion i 

<ldallu eu gilydd. Lle mae eithaf gwareiddiad yn troi'n ddiry wiad 

y megir yr awydd at arteithio, lle mae cymaint o bellter rhwng 

meistr a gwas fel na chred y naill y ceir y gwir gan y ilall ond 

trwy orfod. Lle y ceir hynny, cyfreithlona'r gyfraith ddau fath 

o arteithio, — arteithio i gael tystiolaeth, ac arteithio i gosbi. 

Ond yr oedd arteithio heblaw yr arteithio cyfreithlon, fel y 

gwyddai llawer carcharor a Uawer caethwas. 

Yng ngwlad Groeg yr oedd gwahaniaeth dirfawr rhwng y 

rhydd a'r caeth, a chydmarai Aristotl y gwahaniaeth rhyngddynt 

i'r gwahaniaeth rhwng dyn a bwystfîl. Arteithid 

on«f. caethweision a chaethforwynion wrth ewyllys eu per- 

chenogion. Y tu allan i Athens, arteithid gwŷr 

rhyddion hefyd, a dychmygwyd poenydiau newydd a chreulon 

fel yr oedd dydd Groeg yn nesu at ei derfyn. 

O bob man, Rhufain adawodd fwyaf o'i hol ar gyfreithiau 

cenhedloedd y ddaear, ac yr oedd arteithio yn rhan o'i chyfraith 

hi. Tra'r oedd yn weriniaeth, ni arteithid ond 

shofidB. caethion ; pan aeth yn ymherodraeth, aeth y rhydd 

hefyd dan y fiiangell. A phan ddechreuodd yr ym- 

herodraeth anferth ymddirywio a gwanhau a siglo o flaen ei 

-chwymp, dyfeisiodd ei hymerawdwyr creulon dduUiau newydd 

a chreulon i arteithio. Arteithiasai r gyfraith er mwyn cael y 

gwiríonedd ; arteithiodd Tiberias a Chaligula a Nero er mwyn 

ymhyf rydu wrth weled poenau'r dioddefwyr. 

Y mae'n wir fod.ambell atalfa ar rwysg y poenydiwr. Nis 

^allai íflangellu Rhufeiniwr rhydd ond yn unig pan gyhuddid 

ef o deyrnfradwriaeth yn erbyn yr ymherawdwr; ac 

^'^ûS^J' os ceid ef yn ddieuòg, cymerai ei gyhuddwr ei le 

dan y iSangelI neu ar yr arteithglwyd. Ond yn y 

talaethau, daliai'r Rhufeiniwr ei fflangell drom o groen baedd 

uwchben Buddug y frenhines Brydeinig yn un pen i'r byd, ac 

uwchben yr efengylwr Cristionogol yn y pen arall. Unwaith 



78 Y LLEKOR. 

bu agos i ben-capten syrthio i brofedigaeth trwy arteithio 
Rhufeiniwr ; a bu agos i'r cyhuddwyr Iddewîg orfod cymeryd 
Ue y gŵr gyhuddent. Pan safodd Paul i siarad ar risiau y 
castell i dorf o Iddewon Uidiog, i ddweyd hanes y tro rhyfedd 
hwnnw ar y ffordd i Ddamascus, crochfloeddiodd yr Iddewon yn 
ei erbvn. Aeth y pen-capten ag ef i mewn i'r castell, a rhodd- 
odd ef ar ei brawf. Er mwyn cael y gwir ohono yn ol y duU 
arferol, perodd ei fflangellu, fel y rallai wybod am ba achos yr 
oeddynt yn llefain amo felly. Ac fel yr oeddynt yn ei rwymo 
ef â chareiau, dywedodd Paul wrth y canwriad, yr hwn oedd yn 
sefyll gerllaw, — 

"Ai rhydd i chwi fflangellu gŵr o Rufeiniad, ac heb ei 
gondemnio hefyd ?" 

A phan glybu y canwriad, efe a aeth ac a fynegodd i'r pen- 
capten, gan ddywedyd, — 

•* Edrych beth yr wyt yn ei wneuthur ; canys Rhufeiniad y w 
y dya hwn."* 

Pan ddeallodd y pen-capten fod Paul wedi ei eni'n freiniol yn 
ninas nid anenwog Tarsis, ni feddyliodd am ei arteithio mwy ; 
ac aeth ei gyhuddwyr ymaith yn ebrwydd, oherwydd gwelsant 
y gallai eu tro hwythau i fynd dan y fflangell ddod. 

Nid y fflangell oedd unig dduU arteitbio. Torri esgyrn ar yr 

olwyn, dirdynnu ar yr arteithglwyd, cribo â chrib finiog, croes- 

hoelio'n fyw ar bren, gwasgu'r fraich â chortyn nes- 

Dniiijn^Bhnf- ^j^ ^t yr as^m, gwneyd i'r traan gerdded ar lawr 

eiriasboeth yn droednoeth, ei wthio i ystafell fechan 

Ue yr oedd raid iddo aros yn ei ddau ddwbl nes yr ai blinder yn 

boen ingol, gwthio finegr i'r firoenau, torri'r cnawd â bachau, — 

dyna, rai o dduUiau arteithio tua'r adeg y bu Crist^ yn ufudd 

hyd angau'r groes. Diddymwyd croeshoelio gan Cystenyn, yn 

315, o barch i'r hwn a groeshoeliasid ; a daeth hen offeryn 

arteithio yn addurn anrhydedd ar wîsg y mwyaf bieiniol. 

Fel yr oedd Rhufain yn ymlygm, ymhyfrydai ei hymherawd- 

wyr dirywiedig mewn dulliau newydd o arteithio. Nis gwn 

f aint ydym i goelio ar Suetonius ; os ydyw'n dweyd 

Nert). y gwir, y mae r gwir yn erchyll iawn ambell dro.1" 

Danghosid llecyn ger Capri Ue teflid cyrff" y trueiniaid 

arteithiasai Tiberius i'r môr, rhai nas gallai gael ychwaneg o 

hyfrydwch oddiwrthynt, oherwydd fod eu bywyd wedi ehedeg 

dan eu poenau. Dywedir y byddai'r ymherawdwr gwallgof 

Caligula'n mynnu gweld arteithio carcharorion er mwyn medru 

mwynhau ei wleddoedd yn well, ac y byddai cyríF rhai by w yn 

llosgi fel goleuadau o amgylch Nero. 

* Actau xxm. 24-29. t Suetoni de Tita Caesaium lib. üi. { 62. 



ARTEITHIO. 7í> 

Pan oedd Paganiaeth ar ei chreulonaf a'i mileiniaf, gwelodd 
ei Uygaid fflamgoch Gristionogaeth addfwyn ymostyngar, a 

cbaed ysglyfaeth newydd i r arteithiwr. Darlunnir 
^'^^u^!^' poenau'r Cristionogion gan Tacitus, ac y mae syniad 

yr hanesydd enwog hwnnw am Grist a Christionog- 
aeth yn dra dyddorol fel synîad un o feddylwyr paganaidd 
mwyaf galluog Rhufain. Wrth son am y tân mawr yn Ëhufain 
ýn amser Nero, dywed fod yr ymherawdwr diífaith hwnnw, y 
rhoddir ei enw'n awr ar gorgwn barus, wedi rhoi'r bai am y tân 
ar y Cristionogion. "Dioddefodd Crist, oddiwrth yr hwn y 
cawsant eu henw," meddai, " y pennyd eithaf oddiar law Pontius 
Pîlat, un o'n rhaglawiaid ni, yn ystod teymasiad Tiberius ; ac 
aîl gododd yr ofergoeledd dinistriol, a lethwyd fel hyn am 
ennyd, nid yn unig yng ngwlad yr Iddewon, fiynhonnell gyntaf 
y <írwg, ond hyd yn oed yn Rhufain, lle y ca popeth erchyll a 
chywilyddus o bob rhan o'r byd eu canolfan, a*r lle j' deuant yn 
bobloçaidd. Felly,daliwyd yn gyntaf y rhai a blediasant eu heuog- 
rwydd ; yna, ar eu cyfaddefiad hwy, condemniwyd nifer anfertn, 
nid yn gymaint am y drwg o osod y ddinas ar dân, ond oherwydd 
casineb at ddynol ryw. Ychwanegwyd gwawd o bob math at 
boenau ey marwolaeth. Gorchuddiwyd hwy â chrwyn creadur- 
îaid, a Uarpiwyd hwy gan gŵn ; neu hoeliwyd hwy ar groesau ; 
neu rhoddid hwy i'r fflamau, i fod yn goelcerth nos, pan ddar- 
fyddasai'r dydd. Rhoddodd Nero ei erddi i hyn, a daeth i blith 
y bobl yng ngwisg cerbydwr. Cododd teimlad o gydymdeimlad 
nyd yn oed â rhai haeddasai bennyd eithaf ; oherwydd yr oedd 
yn amlwg y dinistrid hwy, nid o ran Ues y wlad, ônd i borthi 
creulondeD un dyn."* 

Nid oeda barbariaîd y gogledd, y barbariaid ruthrodd wedi 
hyny fel rhyferthwy dinistriol dros ymherodraeth Rhufain, wedi 
dysgu ymhyfrydu yn yr olwg ar boen y rhai gosbent. Y mae'n 
wir y byddai mynyddwr Norway neu Ynys yr la yn cael rhyw 
fwynhad rhyfedd wrth ddial gwaed ei deulu, y maen wir y 
byddai hynafiaid y Saeson ddaeth i Brydain yn y bumed ganrif 
yn claddu rhai'n fyw mewn cors dan lidiard, ond nid oedd 
arteithio yn rhan o'u cyfraith. A phan gododd teymasoedd 
newyddion o adfeilion Rhufain, o gyfraith Rhufain, nid o'u 
defodau eu hunain, y cawsant y syniad mai trwy ei arteithìo y 
ceir tyst i ddweyd y gwir. 

Tynerodd Cristionogaeth iym nwyd yr arteithiwr am ennyd. 
Yn ol cyfreithîau Justinian, nid oeddis i groeshoelio mwy, nid 
oeddis i dorri'r ddwy law ymaith, ac nid oeddis i fflangellu neb 

•Taciti Annaliiim lib. xv., § 44. 



80 Y LLENOR. 

rhydA Yr oedd inpj y gŴT gofidus, cynefin â dolur, yn gwneyd 
i ddynion gydymdeimlo a*u brodyr oedd yn dioddef. Ond 
buan iawn yr ymddiry wiodd yr eglwys, ac y daeth enwV add- 
fwyn hwnnw'n esgus dros arteithio mwy creulawn na'r art'CÌthio 
ddychmygasid gan y Rhufeiniwr barbaraidd ar ei waethaf. 
Daeth y rhai larpid gan c(.nifeiliaid gwylltion gynt, daeth y rhai 
hynny*n eglwys gref, a chymerodd yr eglwys honno ffurf yr 
., ymherodraeth Rufeinig. O adfeilion yr ymherodraeth, cododd 
yr Eglwys Gristionogol law yn Uaw â Sanctaidd Ymherodraeth 
Rhufain, neu yn hytrach fel rhan o honi, gyda thwf grymus 
distaw fel twf cedrwydden yn libanus. Ac.yna dechreuodd 
gilwgu ar rai n hiraethu ara hen symbrwydd yr efengyl, dechreu- 
odd erlid, dechreuodd arteithio. Nis gaìllai roddi neb i farwol- 
aeth,* ac am hynny dyfeisiodd arteithiau creulonach na'r 
arteithiau y gwyddid am danynt yn Uysoedd y barwniaid creu- 
lonaf. Tra y doi angau i ryddhau'r truan o boenau arteith- 
glwyd y barwn, nid oedd obaith am ryddhad' o ddwylaw'r 
arteithiwr eglwysig ond trwy ymostwng neu fynd yn wallgof. 
Ymysg pethau ereiil, dysgasant pa fodd i boenydio trwy wneyd 
i gwsg gilio oddiwrth amrantau eu hysglyfaetn, a gwneyd iddo 
brofi'r hoU ddioddef erchyll sydd rhwng ciliad cwsg a chroesi 
dros y terfyn i dywyllwch gwallgofrwydd. Yn Fflorens cedwid 
y truan yn effro trwy ymlid ar ei ol gyda haiarn poeth pan 
welid cwsg yn dod ato ; yn Spaen, cartref creulondeb ei hun, 
gorfodid y dioddefydd i sefyll yn y fath fodd fel, os ymoUyngai 
i gysgu, y syrthiai ar flaen pigfain barai loes bron angeuol 
iddo. 

Pe dywedwn fod yr eglwys, yn y ddeuddegfed ganrif, fel 
Nero a'i herlidiasai gynt, ni ddy wedwn ormod. Darllennwn am 
esgobion yn tywallt gwêr berwedig hyd gnawd yr hwn arteith- 
ient; neu yn ei grogi gerfydd ei wddf nes y byddaî marwolaeth 
yn ymyl, ac yna yn ei dorri i lawr i*w grogi yn yr un modd 
drachefn pan beidiai ei wyneb a glas-dduo, a phan ddoi'n 
ddigon cryf i ddioddef drachef n. Fel yr egl wyswyr, ymgreulonai 
barwniaid Uadronllyd diffaith yn eu cestyll yr un modd. Daeth 
Ffrainc yn enwedig yn drigfa dreigiau ; heriwyd gallu'r brenin 
gan rai oedd wedi yfed o ysbryd y Daniaid anwaraidd fu'n 
ymosod ar y Sanctaidd Ymherodraeth Rufeinig, pan gwymp- 
odd honno fel y cwympasai Rhufain o*i blaef). Yn yr oes honno 

• * Y mae hjii jn un o leolau'r Ddeddf Ganouaidd. Djna*r pam yr oedd tros- 
eddwyr mor awyddus am gael eu treio yn llTsoedd cglwyBÌíJr y canol ocBoedd, yn 
lle yn y Uysoedd gwladol ; gwyddent na fedrai Uys eglwysig eu rhoddi i farwol- 
aeth. Hyd yn oed yn awr, pe rhoddid rhyw argl^rydd ar ei dreial am ei fywyd 
yn Nhy'r Arglwyddi, byddai raid i'r esgobion fynd allan, rhag cymeryd rhan 
mewn tywallt gwaed. 



...•Ij _- — •«■■ •» _ _ _ :::.•&•«•_ 









-■!■ -jjävgi^r.ÿ».ÿ».ÿ..à, 





OOMB HAIABM. 



82 Y LLENOR. 

<^wn gestyll yn codi bron ar bob bryn yn Ewrob, o Buddlan î 
•eithaf yr Eidal ; ac ym mhob castell yr oedd barwn a hawl i 
-ladd ac i arteithio bron yn ddirwystr. Ar ororau Cymru, yn 
'Cnwedig, yr oedd barwniaid na ddeuai gwys y brenin o fewn eu 
terfynau, ac yn y ddeuddegfed ganrii ac wedyn gwnaent bob 
anghyfraith pan gaent elyn neu farsiandwr neu Iddew i'w 
daeargelloedd. Yr oedd arteithio a dioddef trwy gyfandir 
Ewrob. Crogid rhai gerf ydd eu traed uwchben tân mud-losg ; 

crogîd ereill gerfydd eu bodiau, ac yr 
oedd poenau r . fath ddirdynnu yn 
anioddefol. Ambell dro rhoddid rhaff 
am ben yr hwn arteithid, a thynnid hi 
mor dyn fel y byddai esgym ei ben ar 
ymddryllio. Dro arall teílid un i 
ddaeargell lawn o lyffaint du'r dennog a 
nadroedd ; ac fe allai y ga<iewid i bang- 
feydd newyn ddod i ymryson ag ofn y 
creaduriaid Uysnafaidd gwenwynllyd 
fyddai'n ymlusgo yn y tywyllwch dros wyneb neu ddwylaw y 
rhai garcherid gyda hwy. Yr oedd gan lawer ceidwad castell 
goler haîam hefyd, ac ni fedrai'r hwn wisgai hon orwedd na 
chysgu, onide elai ei phigau dur i'w wddf. 

Daeth arwyddion fod eglwys a theyrnasoedd y canol-oesoedd 
yn j'mddatod. Cododd ambell weledydd ei lais wrth weled bore 

gwirioneddau gwell yn torri, a galwyd ei neges yn 
c^îSîSiîSdd. heresi. Trodd gwŷn yr arteithiwr at y Waldensiad 

ar Huguenot, a chafodd y rhai hynny eu hunain 
mewn ing, — y gydwybod wedi troi'n llais Duw oddimewn, ac 
arteithiau rhai dyhiraf y byd creulon oddiallan. Bydaceglwys 
yn erlid ychydig rai addfwyn nad oedd y ddaear yn deilwng o 
honynt,— dyna'r olycrfa gawn cyn cjmnwrf a gwrthryfel y Diwyg- 
iad Protestanaidd. Yn Ffrainc arteithiwyd y Waldensiaid ar yr 
arteithglwyd, tynnwyd eu cnawd yn ddarnau â gefeiliau, 
tyllwyd eu tafodau â heiyrn poethion, a gadawyd i ddynion 
bwystíilaidd borthi eu nwyd a'u creulondeb yn eu cartrefi. Yn 
Uoegr, gorfod i'r Lancastriaid dalu i'r eglwys am ei chymorth 
drwy basio deddf y Uosgi, — ^y tro cyntaf i lcsgi rhai'n fyw 
yn Lloegr.* Yn fuan wedi hynny, yr oedd aer y goron 

♦ Hen. IV. 2, cap. 15. Dyma golyn ystadud enwog 1400, — ** Easdem coram 
populo ìn emìnenti loco comburí faciant ; ut hujuemodi punitio metum incutiat 
mentibuB aliorum ne hujusmodi nephande doctríne et opÌDÌoneB heretice et 
erronee, yel ipsarum auctores et fautores, in dictis regno et dominÜB oontra fidem 
catholicam religionem OhrÌBtianam et determinationcm eccleBÌe Bacrosante quod 
absit Bustententur . * ' 



ARTEITHTO. 83 

yn edrych ar losgi heretic, ar ei godi o'r tân a'i oUwng yn ol 
iddo.* 

Ond y Spaenod oedd arteithwyr y byd. Pan ^awsant 

fuddugoliaeth ar y Mooriaid Arabaidd oedd yn eu gwTad, dal- 

iodd eu sel i gynneu ymhell wedi'r frwydr, a dyfeis- 

TspMiiod. iasant arteithiau anhygoel ac anarluniadwy i ddwyn 
y Mahometaniad a'r Iddew at rr hwn na ddiffoddai 
lîn yn mygu. Dywed milwr Seisnig wrth Iago*r Cyntaf beth 
<idarluniwyd iddo ef ym Mexico.-|- Yr oedd hen Indiad wedî 
dianc i'r coed rhag ei gaeth-feistri. Gwelodd masnachwr Seisnig 
ef yn dwyn ei bennyd. Yr oedd wrth gadwen ugain Uath o 
hyd, yr oedd ei gnawd wedi ei fflangellu nes oedd yn gignoeth, 
ei boenau arteithiol oedd dioddef y cymylau o wibed ymborthai 
amo hyd nes y deuai angeu i*w oUwng yn rhydd. Ymladdfa 
ddewraf y byd oedd ymdrech Calfinìaid yr Isel-diroedd EU- 
mynnig am ryddid crefyddol pan oedd iau'r Hispaen amynt ; ac 
y mae'n dda gennyf feddwl fod cannoedd o Gymry^ wedi eu 
harwain yno gan Roger WiUiams ac ereiU, ymysg arwyr dewraf 
y brwydro enoyd hwnnw. Yma y bu'r dioddef mwyaf o unlle, 
oherwydd cynddaredd mileinig yr ymdrech. Y mae offerynau 
arteithio'r Spaenod i*w gweled eto mewn daeargell yn Antwerp. 
Ond ni fedr yr hen heiyrn rhydlyd byth ddweyd hanes y 
dioddef yn llawn. Cleddid rhai'n fy w, yng ngwydd eu hanwyl- 
iaid, am ymladd dros ryddid. Rhwymid y Calfiniad ar ei gefn 
ar lawr, gosodid llygod ar ei fronnau a Uestr haiarn drostynt ; 
rhoddid tân ar waelod y Uestr haiara, ac yn eu poenau ceisiai'r 
Uygod ddianc drwy'r dioddefydd. Ond paham y dilynwn yr 
orieithiwr eglwysig ymhellach ? Digoa y w dweyd mai o'r 
ymdrech honno, — ^ymladdwyd gan Is-ellmyn a Saeson a Chymry 
ac Albanwyr, — y cododd y syniad am oddefiad crefyddol yn 
holl brydferthwch ei rym. 

Y Chwilys fu n gartref arteithio. Yn yr Hispaen yn unig y 
niedrai sefydliad felly fyw. Dywedir fod Torquemada ei hun 



♦ Dyma'r hanes rydd Capgrave, dan y flwyddyn 1409. *' In thia yere was a 
Parlement at London in tyme of Lenton, where a smyth was appechid for 
lieresie. He held this conclusion, that the sacrament of the Auter îb not Crîstes 
Body, but a thing without soule, wers than a tode, or a ereyne, whech haye lyf . 
And when he woM not renouns his opinion, he was take to the seculere hand, for 
to be spered in a tunne in Smythfeld, and to be brent. The Prince Heny had 
pite on the man, and counceled him to forsalce this fals opinion ; but he wold 
not. Wherfor he was put in the tunne ; and when the fer brent, he cried 
honibly. The Prince comaunded to withdrawe the fire, cam to him, aud behite 
hîm grete; but it wold not be. Wherfor he suffered him to be brent into 
asches." 

t ** An ezperimental discoyerie of Spanish Practises.*' 1623. 



84 Y LLENOR. 

yn unig wedi llosgi dros ddeng mil o bobl yn fyw, ae wedi 

dìnistrio cysur dros gan mil o deuluoedd.* Y mae 

TChwiiyg. dychrynfeydd y Chwilys wedi eu darlunio lawer 

gwaith, — y daear-gelloedd tywyllion, yr arteith- 

glwydi, y faner goch, yr arteithiwr yn ei glog a'i benguwch du 

heb ddim ond ei lygaid i'w gweled trwy dyllau yn nuwch ei 

ymddanghosiad, yr unigedd hir a'r ansicrwydd perfiaith pwy a 

gyhuddai ac am ba beth y cyhuddid, y newyn a'r temtio â 

danteithion, angerdd y tân tra canai*r dyrfa anferth adnodau'r 

unfed Salm ar ddeg a deugain.f 

Ond na feddylier mai r Pabyddion yn unig oedd yn arteithio. 
Os trown i wrando yng nghyfeiriad gwledydd Protestanaidd, 

clywn ruddfan yr arteitbiedig oddiyno hefyd. Y 
lioegr. mae'n wir fod cyíraith gwlad Lloegr wedi gwrthod 

cydnabod arteithio fel dull cyfreithiol er chwilio am 
y gwirionedd, a fod prif gyfreithwyr y wlad wedi ei gondemnio 
erioed. Ystyrrir fod un o adrannau Magna Cartj, sylfaen 
cyfraith ysgrifenedig Lloegr, yn condemnio'r arteithglwyd ; ac y 
mae'r adran honno wedi ei rhoddi yn neddfau sefydlog TJnol 
Daleithiau'r America hefyd. Dywed Hobbes, amddifíÿnnydd 
gorthrwm, na ddylid defnyddio'r cyflíésiad geid trwy'r arteith- 
glwyd yn erbyn y dioddefydd.î Ond, bu Uaẁer o arteithio yn 
ein gwlad ninnau hefyd, — arteithio fel cosb ac arteithio i gael 
tystiolaeth, — trwy benllywodraeth, neu yn hytrach ewinedd- 
lywodraeth, y brenin. Am deymfradwriaeth yr oedd y gosb 
erchyllaf, pan ymosodai'r dienyddwr barbaraidd â'i gyllell ar y 
truan mewn duU rhy ofnadwy i'w ddesgrifio ; marwolaeth f elly 
gafodd Dafydd yn yr Amwythig, wedi cwymp Llywelyn. 

Y bymthegfed gaprif, oes haiam hanes Lloegr, yr oes 
welodd haul gobeithfòn Owen Glyn Dŵr yn machlud, — dyna oes 

y creulondeb yn ein hynysoedd ni. Dyna'r adeg y 
TẃrLiiind«in. dochreuwyd llosgi ac arteithio am grefydd, yr adeg yr 

aeth y LoUard i'r tân, a'r Protestant ar ei ol, a'r 
Jesuit ar ei ol yntau. Yn nheyrnasiad Harri r Wythfed a Mari 
yr oedd crogi a llosgi, ac yn nheymasiad y blaenaf rhoid 



♦ Motley, The Risc of the Dutch Repîtblic, 1. 281. 

t Llorente, hanesT-dd Yspaenaidd j Chwilys ; Lea, Hiëiory of the Spanish 
InquÌ9Ìtion. 

X Teifl sylw Hobbos lawer o olennî ar pyniad ei ganrií. *' Also accusations upon 
torture are not to be reputed ae testimouìeR. For torture is to be used a^ a meanB 
of conjecture and light, in the further examination and search of truth ; and what 
ìs in that caee confessed, tendeth to thc ease of him that is tortured, not to the 
informing of the torturers, and therefore ought not to have the crodit of a sufflcient 
testimony ; for whether he deliyer himself by true or false accusation, he does it 
by the right of presenring his own life.*' — Hobbes* Leriathan, Part I. chapter xiv. 




86 Y LLENOR. 

Esgid haîam oedd y caschielawia hefyd, rhoddîd hi yn y 

tân, a choes y dyn ynddi. Bu lago'r 

Cyntaf yn gwylio arteithiau ei garchar- 

orion, ac yn dyfeisio arteithiau newyddion, 

Arteîthiwyd y Protestaniaid, arteithias- 

ant hwythau'r swynwyr. Prudd iawn 

oedd marwolaeth rhai o enethod y Cyf- 

amodwyr ; rhwymwyd hwy wrth bolyu 

yn y môr ar drai, a gadawyd hwy yno 

î ddisgwyl y llanw ac angau. tsoriw bawd. 

Fel yr awn o'r gorllewin a*r gogledd i*r de a'r dwyrain, y maŵ 

ffurfiau arteithio'n mynd yn fwy erchyll. Lle ofnadwy ddigon 

oedd Tŵr Llundain yn amser Elizabeth. Yr oedd 

creniondeb jj^ m^y ofuadwy o lawcr i'r truan groesai Bont yr 

Ocheneidiau yn Fenis; ond ni chlywai ei rai anwyl 

byth beth ddioddefodd yn y daeargelloedd yn y gauaf a than y 

to plwm yn yr haf. Cyn y gwelwn flingon fyw rhaid croesiV 

Adriatic i'r gwledydd anrheithid gan y Twra Ac wedi mynd 

yno, — gadewch i ni gau ein Uygaid mewn dychryn, a thpwi. 

Y mae dyddiau'r arteithio cyfreithiol yn prysur ddarfod. Yr 

oeddis wedi ei hen adael yn Lloegr ddechreu'r ganrif hon. 

Diflannodd y pilori a'r cyffion yn nheymasiad Sior y 

iftd^io. Trydydd. Ond fflangellir eto ; chwipir plant drwg, a 
fflangellir am ymosodiad ciaidd i ysbeilio. Y mae lle 
i ofni fod yn rhaid fflangellu rhai dyhirod, nid oes dim arall yn 
tycio. Ond y mae teimlad ciyf yn erbyn arteithio yn Lloegr ; 
fel y gwelwyd jm amser prawf Syr Thomas Picton, yn 1806, am 
arteithio gwraig jm ynys Trinidad trwy'r piguet, — ei rhoddi î 
bwyso ar raff gerf ydd ei braich a blaen bawd ei throed ar flaen 
hoelen fain. 

Daliodd y Chwilys i arteithio, yr wyf yn meddwl, hyd y 
ganrif hon. Daeth arteithio yn Ffrainc, — Ue torrid dynion yn 
fyw ar yr olwyn, neu lle rhwygid hwy gan bedwar o geffylau 
gwylltion, — i'w ddiwedd gyda'r chwyldroad. Bu arteithio yn yr 
Eidal ac yn yr Hispaen ac yn yr Almaen yn chwarter gyntaf y 
ganrif hon ; ond gwelodd ein canrif ni ddiwedd yr arteithio 
erchyll, hyd yn oed yn Rwsia. 

Lle teymasa r Twrc ceir arteithio eto. Yn Roumania, yn 
1868, crogwyd gwraig wrth drawst, a wyau poethion dan ei 
cheseiliau ; Ilosgwyd ereill â gwer ac olew ; llusgid ereill gerfydd 
eu gwallt drwy V drain gan geffylaiL 

Gwelwyd ai-teithio yn yr America hefyd, yn enwedig am 
swyno ; ac nid anaml y ceir hanes yn y papurau Americanaidd 



ARTEITHIO. 87 

« 

am dyrfa yn arteithio negro i fai-wolaeth.* Tynnwyd sylw'r 
hen fyd gan hanes arteithio dau negro yn Texas yn 1867 ; ond 
y mae hynny'n beth gweddol gyffredin erbyn hyn.+ 

Y mae'n resynns meddwl mai am grefydd y bu mwyaf o 
arteithio ac o gashau. Ac y mae'n resynus meddwl fod rhai o 
feddylwyr galiüocaf y byd wedi eu dirdynnu i'w gorfodi i 
ddweyd neu gyffesu rhywbeth nas gwyddent neu y mynnent ei 
guddío. Arteithiwyd Savonarola, gŵr y sel danllyd; arteith- 
iwyd Machiavelli, gẃr y weledîgaeth eglur ddaearol; bygyth- 
îwyd Oalileo gan rai, o'u cydmaru âg ef, oedd yn byw mewn 
tywyllwch bwystfilaidd. 

Oni chashawn yr arteithiwr ? Ac eto, onid oes tuedd i erlid ac 

i arteithio yn ein hoes ni, yn ein calonnau ni ? Os na wnawn 

niwed fel cynt, hwyrach y gwrthodwn wneyd da i 

Trhenaif«B. ddyu, am nad yw ei gredo, neu liw ei gredo, wrth ein 

bodd. " Beth ydyw'ch crefydd," — dyna gwestiwn yr 

erlidîwr i ffarmwr ofynno am ffarm, i was ofynno am swydd, i 

ymgeisydd am aelodaeth o gyngor neu senedd. I ba sect bynnag 

y perth^mwn, — ^Pabyddion, Eglwyswyr, Anibynwyr, Bedyddwyr, 

Methodistiaid, Undodwyr, — ^y mae ein tadau wedi erlid digon i 

wneyd i ni gashau yr enw roddasant amom. Crefydd wedi 

llwyddo, ac wedi dechreu Uywodraethu, — mor dueddol yw i erlid 

fel ei herlidiwyd hi. Nid oes gennym le i gyhuddo ein gilydd. 

Ond y mae gennym oU le i weddio ac i weithio, os y w brawd- 

garwch i flF^nu. 

Credwn mai hyd ei ffordd ei hun yr a pob un i'r bywyd ; nid 

drwy ei lusgo, bodd neu anfodd, i'n llwybr ni. Y mae'r arteith- 

glwyd, y tân, a'r gell ^fyng ym mhell o'n hol yn 

cynfor. hanes y byd ; ond, oni cheir y gilwg, y casineb distaw, 
a'r oerfelgarwch hyd yn oed heddy w, pan yr ydym yn 
ymdeithio ymlaen i'r dyfodol prydferth di-gasineb ? Arteithid y 
sant gynt am gymuno â Duw ; arteithid y swynwr am gymuno 
â'r dìafol. Y mae Ue i ofni fod olion y ddau erlid yn aros eto ; 
nid mewn hen ddaeargelloedd rhydlyd, ond yng nghalonnau 
dynion byw. Y rhai sy'n meddwl eu bod yn caru eu cyd- 
ddynion mor fawr fel y gorfodant hwy i gredu eu cred, a'r rhai 
na fynnant ymyrryd â materion eu cyd-ddynion o gwbl, — gall y 

• Djma deleffram dderbyniwyd gan j Central Newa ar 7 chweched o Rafffjrr 
diweddaí , — * * Nbw York. Fhida y. — A telegram from Columbia in South CaroSna, 
says that four prominent whitee, while under the influence of liquor, on Monday 
night proceeded to the cabin in CoUeton County of a young negro who was 
sOBpected of stealing a Bible, dragged him out, together with hia aged mother, 
who waa believed to have fcaownof the theft, and tortured them both to death hy 
beating. The young wife of the negro fortunately escaped." 

t Lea, Sup^rstiiion and Foree^ 522. 



88 Y LLENOR. 

naill arteithio oherwydd sel, a'r Uall trwy ddîystyrru a chashau. 
Y rhai sy'n gweddio beunydd am i Dduw eu eadw rhag sism a 
heresi, a'r rhai nas gallant beidio ymosod ar unrhyw gredo os 
bydd yn gredo i ddau neu dri, — onid yw'r demtasiwn i erlid bob 
amser yn barod? Oallwn ddangos llwybr y bywyd i ereill. 
Ond, os ceisiwn eu gorfodi i'w gerdded, gallwn fod yn sicr o un 
peth, — nid ydym ar Iwybr y bywyd ein hunain. Nid trwy 
roddi heiyrn am eu traed y cadwn ein cyd-ddynion 
ar y Uwybr hwnnw. Llewyrched ein goleuni, ac 
fe welir y llwybr. 

Addefa rhai profiadol mai methiant truenus fu 
arteithio erioed. Pan ddirdynnid dyn, addefai 
unrhy w beth ofynnid iddo, gwir neu gau, er mwyn 
cael Ueddfu munud ar ei boenau ofnadwy. Dro ar 
ol tro profwyd fod rhai wedi addef yn eu hing 
beth am danynt eu hunain ac am ereiU nad oedd 
wir; ac yr oedd hyn jm ddigon i gondemnior 
arteithglwyd a'r heiyrn fel duU i gael tystiolaeth. 
Yn wir, yr oedd meddwl am yr arteitio a'r ddaear- 
gell yn ddigon i wneyd i lawer un gyfaddef pethau 
nad oedd wir os gwelai fod ar ei f arnwr eu heisiau. 
Yr oedd hyd yn oed trugaredd prin cyfraith yr 
arteithio yn ddychryn. Gorchmynnid arteithio'r 
gwannaf yn gyntaf, gan ei fod yn debycach o| 
ddychryn a chyfaddef , — plentyn neu wraig o flaen 
dyn. Felly, pan arteithid teulu gan y chwilys, 
deehreuid gyda'r plant neu'r fam, a chlywai'r tad »^"*» '^^^- 
eu gruddfan cyn mynd ar yr arteithglwyd ei hun. Ni chai'r 
nailî wybod beth oedd y Uall wedi gyfaddef ; yn wir, ni chai'r 
arteithiedig wybod dim, ac ni wyddai un amser pryd yr oedd ei 
boenau drosodd. Dirdjmnu plentyn i gyfaddef y dylai ei dad 
a'i fam gael eu Uosgi'n fyw, — ^yr oedd dull fel hyn, nid yn unig 
yn greuTondeb anfad ynddo ei hun, ond yn dinistrio yngnghym- 
eriad y plentyn y pethau hynny a'i gwnai'n ddinesydd da. 

Dioddefodd yr lesu arteithion, cyn ei gondenmio ac yn rhan 
o'r gosb. Fflangellwyd ef, rhoddwyd coron ddrain ar ei ben, 
gwisgwyd ysgarled mewn gwawd am dano, croeshoeliwyd ef, a 
rhoddwyd fiue^ iddo yn syched ei boenau. Felly, hefyd, y 
dioddefodd eí ddisgyblion mewn llawer oes ; ond gorchfygodd ei 
fwynder, ac y mae arteithio'n diflannu o'r byd. O radd i radd 
cydnabyddir anibyniaeth cysegredig y meddwl, — 

" Y meddwl yw ei le ci hun, 
Ac ynddo'i hun ^elìì wneyd o uffem nef, 
Ac o nef uffem." 




ATHRONIAETH WLADOL MACHIAYELLL 



YMAE moesoldeb rhwng dyn a dyn dan ddylanwad Crist ; y 
mae moesoldeb rhwng gwlad a gwlad dan ddylanwad 
athroniaeth MaíChîavellí. Nid oes dim mor oruchel ae arwrol a'r 

aberth wna dyn er estyn cyfiawnder i'w gyd-ddyn ; 
fo^Sdŵ. nid oes dim mor anonest a'r peth wna, fel gwlad- 

weînydd, tuag at whui arall. Y mae dynion yn hoff, 
fel bodau unigol, o ganmol dysgeidiaeth yr lesu, y gŵr y 
rhoddwyd ein pechodau ni amo ef , ac v maent yn ymgyrraedd 
at y moesoldeb uchel sydd yn yr efengyl. Condemniant a 
dirmygant ddysgeidiaeth Machiavelli, ond ymddygant fel pe 
buasent yn ei chredu bob mymryn. Dywedodd rhai fod Crist a 
Machiayelli'n iawn, — ^y naiU yn son am y berthynas rhwng dyn 
a dyn, a'r Uall yn son am y berthynas rhwng gwlad a gwlad. 

Ý mae'n gwestiwn pwysig, — a ydyw moesoldeb yn un peth 
rhwng Sais a Ffrancwr, ac yn beth arall rhwng Lloegr a Ffrainc? 

Y mae gan bob dyn ei foesoldeb, ei gydwybod, a'i 
tuffSSuEbf fam a fydd. A yw cenedl heb foesoîdeb, heb gyd- 

wybod, heb ofn bam y Duw nad yw ond mân Iwch y 
cloríannau ger ei fron ? Ni ladratai John Jones, Ysw., U.H., 
ddim oddiar ei gymydog, ni fedrai beidio ymyrryd pe gwelai 
blentyn ar foddi; buasai gwneyd y naiU yn anonestrwydd, 
buasai peidio gwneyd y Uall yn esgeuluso dyledswydd.^ Ond 
pleidleisia John Jones, Ysw., U.H., oherwydd gwên rhywun 
cyfoethocach ; neu peidia bleidleisio, hwyrach, pan y mae by w- 
ydau miloedd at dragaredd y rhai etholir. Pe*r ymosodai 
Ffrancwr ar eneth ddiamddiffyn, ni chai fawr o dmgaredd gan 
reithwyr o dadau Ffrengig; ond ca Ffrainc ymosod ar Mada- 
gasgar, a gwneyd cytundeb a'i Uaw haiarnaidd ar ei gwddf, heb 
i neb ddweyd gair. Pe r ymosodai Sais ar blentyn ar y ffordd 
fawr, ond odid na chai dreulio'r deng mlynedd nesaf o'i oes 
mewn pennyd-wasanaeth, a dechreu'r pennyd drwy ddioddef 
ergydion y fflangell ; ond gall Lloegr ymosod ar Ashanti a 
gwlad y Matabele, i amddiffyn buddiannau ei haur a'i gwirod, a 
chaiff weddiau eglwysi Duw o'i thu. Ai un peth yw moesoldeb 
y bod unigol, ac ai peth arall yw moesoldeb gwlad ? A fedr 
pobl fod yn bur ac addfwyn a chyfiawn fel unigolion, ac yn 
amhur a tìirahaus ac anonest fel cenedl ? 

Medrant, ebai Machiavelli. Dylai'r deiliaid fod yn onest, yn 
ufudd, yn amyneddgar, yn gyfiawn. Ond am y Uywodraethwr, — 

y mae ef yn gynrychiolydd gwlad. A ydyw rhin- 
jiShSreuL weddau yn nerth iddo ef ? Ydynt, os eu ffugio a wna ; 

ond os y w ei galon a'i f eddwl yn gaeth i'r rhinweddau 
hynny, y maent yn gadwynau iddo, a buasai'n wdl iddo 
hebddynt. 89 



90 Y LLENOR. 

Oondemniwyd Machîavelli yn eî ddydd, — a chredwyd yr hyn 
a ddywedai. Tybiai'r Sais fod Satan ei hun wedi cael ílysenw 
oddiwrbh y rhan gyntaf o enw cristionogol Niccolo Machiavelli; 
ond tybia, ar yr un pryd, fel Satan a Machiavelli, y gall ladrata 
tir yr anwar os bydd amo ei eisiau, a Uofruddio y trigolion. 
Dan arweiniad un gyffesai mai Machiavelli oedd ei athraw y 
daeth y Diwygiad rrotestanaidd i Loegr; y m€ie llun disgybl 
Max:hiavelli ar Feibl Mawr y Saeson. Er duwioled oedd y 

Slentyn Edward y Chweched, cafodd ei athroniaeth wladol o 
[achiavelli;i gwnaeth William Thomas gatecism bychan iddo, a 
gwn o ble cafodd WiUiam Thomas y catecism hwnnw. Yr oedd 
Machiavelli wrth fodd EIizabeth. Dywedai Machiavelli fod yn 
ddyledswydd ar dy wysog ddweyd celwydd weithiau ; yr oedd 
hynny i'r dim i Elizabeth, oherwydd ni wyddai neb pryd yr oedd 
hi'n dweyd y gwir. Dywedai Machiavelli y gallai ty wysog da 
fod a Uaw fiofrudd a chynlluniau'r gŵr drwg; ^naeth 
gwleidyddion Lloegr bob drwg gyfreithlonai Machiavdli wrth 
ddarostwng yr Iwerddon. Condemnir Machiavelli eto ; ond gall 
ei ysbryd cyfrwys wenu wrth weled mai hunanol a chreulawn 
yw natur cenhedloedd eto wrth ymdrin â'u gilydd. 

Yr Eidal y w fiynhonnell drwg a da, cartref rhyddid a gorthrwm, 
trigle ofergoeledd a darganfod. Ni fu gwlad erioed yn dyheu 

mwy am ryddid, ni fu gwlad erioed dan orthrwm 
YrEidij. trymach. Ni fu ^lad erioed ac amcanion uwch, 

ni syrthiodd gwlad erioed yn is. Gwlad ath- 
rylith a gwallgofrwydd, gwlad y syniadau pur a'r pechodau 
mwyaf erchyll, gwlad cariad hunan-aberthol a chasineb 
difaol, gwlad y tlws a'r hagr, gwlad eithafion gauaf ac 
eithafion haf , gwlad y mwyniant a'r dioddef digyflelyb, — a oes 
ei thebyg yn hanes y byd ? Ynddi hi y danghosodd Dante 
freuddwydion mwyaf mawreddog y Canol Oesoedd oedd ar 
ddiflannu, ynddi hi y danghosodd Machiavelli flyrdd ceimion 
gwladlywiaeth y dyfodol ; ohoni hi yr aeth Marco Polo i eithaf- 
oedd y dwyrain, a Cholumbus i eithafoedd gwlad machlud haul ; 
ynddi hi y pregethodd SavonaroIa neges cyntaf y Diwygiad, o 
honi hi y gwelcäd Galileo fydoedd newyddion ; ynddi hi y cy- 
hoeddodd Mazzini neges cenhedloedd. Ond bu Dante'n rhodio'n 
ofidus ynddi, bu Machiavelli ar arteithglwyd y rhai ddysgodd 
wedi hynny, Uosgwyd Savonarola wrth yr ystanc, fforfod i 
Galileo fynd ar ei liniau o flaen esgobion pendew, a bu Mazzini'n 
dihoeni yng ngharcharau ei wlad ei hun. Ond er ei hanghysondeb, 
bu'n arweinydd i'r byd ; addysg, credoau, mapiau morwriaeth, — 
o'r Eidal y deuent. 

Fel ei wlad, y mae MachiaveIIi'n anghyson ; fel ei wlad, y mae 



ATHRONIAETH WLADOL MACHIAYELLL 91 

wedi dongos y ffordd. Carodd iyddid hen Rufain, a chanmolodd 

weriniaetb. Edrychodd ar orthrwm hefyd, a rhoddodd lyfr yn 

Ìlaw rheolwyr i'w dysgu sut i orthrymu. Ni ddy- 

iSäSmUL wedodd ddim gwaeth yn ei lyfr na'r hyn a wneid 
gan dywysogion ei ddydd ; ond wrth weled y dyhir- 
wch yn ffurf athroniaeth, daeth rheolwyr yn gynefín ag ef , ac nid 
oedd amynt gywilydd ohono mwy. 

" Am gynllwyn, yr Eidal o bob gwlad, Fflorens o bob man yn 

yr Eadal, a'r Medici o bawb yn Fflorens," — dyna'r dy wediad am 

y ddinas enwog y bu Machiavelli'n byw ynddi, ac am 

Mi^m." y teulu hirben y bu yn eu gwrthwynebu ac yn eu 
gwasanaethu. Ganwyd ef yno yn 1469, ac yno y bu 
farw yn 1527. Gwelodd losgi Sayonarola, clywodd lais Luther 
o belí yn ei hen ddyddiau ; ond ni f u ei ran gyda'u hyawdledd 
ystormus hwy. Oer a dichellgar oedd wrth natur, gwir blentyn 
y dyddiau doethineb bydol hjmny. Am flynyddoedd meithion 
bu'n ysgrifennydd a Uysgenhadwr gweriniaeth gyfrwys-ddrwg- 
Fflorens, a bu'n edmygu doethineb, ac yn ceisio píymio dyfnder 
dichellion Louis XII., Cesar Borgia, a Leo X. Unwaith cam- 
gymerodd arwyddion yr amserau, a chafodd seibiant mewn alltud- 
iaeth. Yno, mewn uniçrwydd digon hyfryd, meddyliodd am ei 
fywyd prysur ; ac ysgnfennodd ei feddyliau mewn iaith berffaith, 
o ran tryloewder awgrymiadol, i'w cyflwyno'n aberth hedd i 
Lorenzo, un o'r rai enwocaf o'r Medici. Âmser drwg oedd yr 
amser hwnnw; amser yr oedd crefydd a ffydd wedi marw, a 
^awd ac anfíýddiaeth a chreulondeb yn ymdaith law yn Uaw.. 
Nid oedd syniad am aberth, egwyddor, na gwirionedd yn y cy ich- 
oedd disglaer y troai Machiavelli ynddynt ; ac ni cheir hwy yn 
ei athroniaeth ond fel mygydau ddefnyddir gan y cyfrwys i 
dwyllo'r ynfyd. 

Ý mae dau fath o lywodraeth, yn ol Machiavelli, sef gwerin- 
lywodraeth, a thywysog-lywodraeth. Yn ei amser ef yr oedd 

S^eriniaethau'n difíannu ; a thra'r oedd grym Deffroad 
^ ysg a'r Diwygiad Protestanaidd yn chwilfriwio hen 

rwymau Ewrob, yr oedd ty wysogion uchelgeisiol yn 
disgyn fel barcutanod ar weriniaethau'r Eidal, ac yn eu Uywod- 
raethu drwy ddichell a gorfodaeth. Felly y gwnaeth y Medici 
cyfrwys yii Ffíorens, felly y gwnaeth Cesar Borgia anfad ym 
Milan. Y rhai hyn welodd Machiavelli, ac oddiwrth y peth 
wnaethant hwy y gwelodd y modd y gall pob tywysog Iwyddo,. 
08 yn ddigon galluog a di-egwyddor. 

Ni ddylai tywysog fod yn druçarog wrth ei elynion. Pan 
orchfyga dalaeth newydd, dylai lofruddio pob tywysog, pob 
ysbrigyn o dywysog, a feddai'r wlad honno. Ac ymhob peth 
dylai wneyd fel Cesar Borgia. " Gorchfygu, trwy rym neu dwyll ; 



92 Y LLENOR. 

«enniU serch ei bobl, neu roddi ei arswyd amynt ; ennill edmygedd 
ac ufudd-dod ei filwyr; dinÌBtro a difodi y rhai geisiant ei ddrygu; 
•dadwneyd hen gyfreithiau a gwneyd rhai newydd ; troi ymaith 
y milwyr a anuf uddhânt, a rhoi ereiU yn eu lle ; ymwneyd â 
brenhinoedd a thywysogion, fel y bydd raid iddynt wneyd ei 
«wyUys, ac fel y bydd amynt ofn ei ddigio, — i'r tywysog fynno 
Iwyddo, nid oes well na newyddach cynllun, na gwaith y t^'wysog 
hwnnw." Ffieiddid gweithredoedd creulawn y tywysog hwnnw, 
Cesar Brogia, hyd yn oed yn ei amser drwg ei hun, pan oedd 
dynion wedi cynefino â thywysogion o haiam a phridd. Ond 
wedi dwys ystyriaeth, ni wel Machiavelli ddim i'w feio yn hwn ;* 
yn hytrach, rhydd ei esiampl fel nod i uchelgais tywysogion 
ereiU, sydd wedi medra codi eu hunain i'r cyfrwy, ymgyrraedd 
ato. 

Y rheswm am ei gred mewn brenhiniaeth gref a thrahaus yw 

ei anflyddiaeth. Ni chredai fod daioni yn aros mewn dynion, o*u 

hanfodd yn unig yr ufuddhaent Credai fod y drwg 

AÄffyddiiwth. yn blodeuo byth, a bod y da wedi marw. Ni fedrai 

caredigrwydd byth ddofi hen ddig, yn ol ei gred ef. 

Yn ymyl yr anffjrddiaeth ddifaol hon, nid yw ei anfipyrddiaeth 

eglwysig ond chware plant, er fod honno y ddyfnaf, o'i bath. 

Am dywysogaethau esgobion ei ddydd dywed, — "Enillir hwy 

drwy flawd neu rinwedd, ond cedwir hwy heb yr un o'r ddau ; 

oherwydd sylfeinir hwy ar hen gyfreithiau eglwysig sy'n meddu 

digon o rym ac awdurdod i gadw'r ty wysogion ar eu gorseddau, 

bydded eu hymddiddanion a'u buchedd y peth y byddo." 

Cynghora dywysog i beidio ufuddhau i'w gydwybod, nac i 
gydwybod ei oes. Wedi dangos mai rhyfel yn unig yw teilwng 
destyn i feddwl tywysog, rho ef ar ei ochel rhag gwneyd da'n 
ddiarwybod. " Os edrychwn arnynt yn amhleidiol," meddai, " y 
mae llawer o bethau ymddengys yn rhinweddol, ond eto, os dilyn- 
ir hwy , a arwain i ddinistr sicr ; ac y mae pethau ereiU, wedyn, 
sy'n edrych yn bethau drwg, ond, os dilynir hwy gan dy wysog, 
a ddygant heddwch." Y drwg yn llwyddo, y drwg yn esgor ar 
ddedwyddwch ; y da'n marw, y da'n dwyn dininstr gydag ef , — 
dyna'r darlun rydd Machiavelli i dywysogion o fywyd gwleid- 
yddol. Ac yr oedd rhai di-ddysg a di-athrylith o'i gwmpas yn 
darllen, mewn Uyfr arall, mai cyflog pechod yw marwolaeth. 

Manylion moesoldeb tywysog, dyma hwy. Rhaid iddo ym- 
ddwyn at bobl gan gredu eu bod yn ddrwg, ac yn barod i gyn- 
Uunio yn ei erbyn. " Fel rheol y mae djmion yn aniolchgar, yn 
ansefydlog, yn rhagrithiol, yn orni perygl, yn drachwantus ; tra 
y cant rywbeth gennych, bydd eu gwaed, a'u cyfoeth, a'u plant, 

* Non soprei riprenderlo. // JRr*i«. vii. 



ATHRONIAETH WLADOL MACHIAVELLr. 93 

at eich gwasanaeth; ond, pan fyddwch raewn perygl, a phan 

fydd amoch eisiau eu cymorth, gwrthryfelant." " Os 

ond tTwjtog, rhydd tywysog ei bwys ar ei bobl, heb wneyd paroto- 

adau ereill ar gyfer y dydd drwg, y mae n sicr o ddod 

i ddinistr." Am hynny, meddai Machiavelli, gwell i dywysog 

osod ei ofn ar ei bobl, nac enniU eu serch. 

Dyma syniad jrr amser hwnnw, — cred mai er eu gw^aethaf y 
gwneid dynion yn dda. Y tywysog oedd i wneyd pob peth, o'i 
ben-arglwyddiaeth ei hun ; ymroddi i bob drygoni fuasai ymreol- 
aeth. Er gwaethaf dylanwad nerthol Machiavelli, er gwaethaf 
y tywysogion yfasant wenwyn ei athrawiaetbau o'u bodd, yr 
ymesgorodd poenau'r Isel-diroedd ar y syniad o werin yn ei 
llywodraethu ei ìmn. 

Y mae natur y Uew a natur y llwynog i fod yn y ty wysog 
ond tywysog gwan y w'r tywysog nad oes ond y llew ynddo. 
" Ni ddylai tywysog, os bydd yn ddoeth a chall, gadw 

^uS?îoî!' ei addewid pan fydd yn coUi trwy wneyd hynny," 
" ni fu tywysog erioed na chafai ddigon o esgusion 
dros dorri ei air." Er mor ddewr mewn drygioni, y mae'n 
bwysig iawn i'r tywysog fedru rhagrithio. " Peth pwysig iawn 
yw bod yn rhagrithiwr mawr."* Am Alexander yI., y pab an- 
foesol oedd dad i Cesar Borgia, dy wed, — " Ni wnaeth, ac ni 
feddyliodd am wneyd dim, ond twyllo ; ac ni fethodd gael dîgon 
i'w twyllo erioed ; ac er na addawodd dyn erioed mor gadam, er 
na chryfhai neb gymaint ar ei addewidion â Uwon a melldithion, 
er na chadwodd neb erioed lai ar ei air, eto, oherwydd ei fod yn 
deall y byd yn dda, ni ddaeth erioed i brofedigaeth." 

Cryfder tywysog yw rhagrithio rhinweddau, gwendid yw eu 

meddu. " Os meddir rhinweddau mewn gwirionedd, ac os defn- 

yddir hwy bob amser, y maent yn niweidiol ryfeddol ; 

riS^. tra, o'u rhagrithio, daw rhyw dda o honynt. Peth 
anrhydeddus y w ymddangos yn dyner, yn drugarog, 
yn foneddigaidd, yn grefyddol, ac yn gywir; ac yn wir, peth 
anrydeddus yw bod felly, os yw eich meddwl wedi ei dymheru 
a'i barotoi yn y f ath fodd f el y gellwch fod f el arall yn hollol pan 
fydd eisiau." " Bydded y ty wysog dda pan fydd hynny yn 
ddewisol ganddo ; ond gwybydded sut i wneyd drwg pan fydd 
eisiau." Ac yr oedd eisiau gwneyd drwg o hyd, yn ol Machiavelli. 

Dyna ychydig ddyfyniadau o'r Principe, un o lyfrau enwocaf 
V byd, ac un o'r llyfrau y bu ei ddylanwad ar y byd drylwyraf, 
Deth bynnag am hiraf. i ng nghyfiro'r Diwygiad Protestanaidd, 
pan roi'r merthyr ei fywyd i lawr o'i fodd dros uniondeb a 

* i^aere gran simulatore e dissimulatore. // Frin, xviü. 



94 Y LLENOR. 

chrefydd, yr oedd tywysogion yn ffugîo'r rhinweddau hyn i 

gyrraedd eu hamcanion hunanol a daearol. Cyfnodau disgleiriaf 

brenhiniaeth, ty wysogion a thywysogesau yr edrychir 

^ŴlS!"* ar eu hoes eto fel oes aur y byd, — cyfnodau a dis- 
Qrblion Machiavelli oeddynt. Beth oedd crefydd ac 
uniondeb i Elizabeth, brenhines Lloegr, neu i Gatharin de Medici, 
mam brenhinoedd Ff rainc ? Boddloni ar ryw rith o grefydd heb 
ei grym, dyna oedd cnewyllyn eu bywyd. Trwy rith crefydd an- 
fonodd y naiU y Pabydd a'r Ymneillduwr o'r arteithglwyd i'r 
crogbren ; trwy rith crefydd temtîodd y llall Joan o Navarre iV 
Uys, i'w gwenwyno'n ol pob tebyg, temtiodd Coligni ardderchog 
i Baris, i w lof ruddio ar ddydd Bartholomew. Ond ni wnaeth y 
naiU na'r Uall ddim nas gellid ei gyfiawnhau trwy athroniaeth 
Machiavelli. 

Tlws a mawreddog oedd bore'r Diwygiad Protestanaidd a 

Deffroad Dysg. Hawliwyd mynediad rhydd i ddyn at ei Dduw, 

condemniwyd offeiriadaeth, ac yr oedd rhyddid cyd- 

uTwîîíSdf wybod a hunan-ly wodraeth megis pe wrth y drws. 
Ond siomedig a thywyll fu'r hir brydnawn. Daeth 
tywysogion, wedi eu dallu i bob peth ond eu Ues daiarol hwy, a 
Principe Maehiavelli yn eu dwylaw, a flfrwynasant y Diwygiad. 
Yn Ue hen f reuddwyd y canol oesoedd, — un wlad ac un eglwys, — 
cododd Uu o fân frenhinoedd, pob un yn ben ar eglwys leol, a 
phob un yn rheoli yn ol dwyfol hawl. Defnyddiodd y tywysog 
y Diwygiad, — ysgydwad ysbryd rhyddid, — i drymhau gefynnau 
dynion. Pa un bynnag ai derbjm neu wrthod y JJiwygiad 
wnaeth tywysogion y ddaear, bu'r derbyn neu'r gwrthod yn 
esgus dros lethu cydwybod y rhai mwyaf egwyddoroTo'u deiliaid. 
MeJrent enniU edmygedd y bobl trwy adrodd geiriau Calfín neu 
Luther; ond yn y dirgel darllennent Machiavelli. Yn Lloegr 
addefai prif wladweinydd yr oes mai Machiavelli oedd athronydd 
gwladol gore'r byd ; ac yn ol ei ddysgeidiaeth ef y llvwodraeth- 
ai'r Tuduriaid, y tywysogion olaf fu'n gwir rheoli Lloegr a 
Chymru.* Tra condemnid ef yn ddiarbed gan y pregethwyr, a*r 
athrawon, a'r beirdd, ymhyfrydai gwladweinyddion EIizabeth 
ynddo, — Cecil, Bacon, Syr Thomas Smith, Syr Philip Sydney, — 
ac nid di-esboniad felly yw eu parodrwydd i ddweyd anwiredd 
a'u creulondeb di-drugaredd yn yr Iwerddon. 

Nid oedd Machiavelli'n waeth na'i oes. Y peth a wnaeth ef 

* Proía Cardìnal Pole, yn ei Apologia ad Carolum V., cap 82, fod CromweU wedi 
astudìo Machiayelli, ac mai yn ol y ddysgeidiaeth honno y rheolai Harri VIII. 
'' Hoc fialtem, in quo reliqua omnia exprimuntur, ut sub pretextu religionis suá» 
deHÌderiìs ct cupiditatibus ecrviat, in quo uno tota doctrina Machiayelli et Crom- 
welli contiuetor." 

Yfiipifennodd y Cymro William Thomas grynhodeb o MachiayeUi i Edward VI., 
*' which your Highnesâ may either for passetyme or in earuest, propose to the 
wisest men.*' 



i 






ATHRONIAETH ẄLADOL MACHIAYELLL 95 

oedd darlunio bywyd gwleidyddol rhai doethaf ei oes, — nid i V 

gondemnnio. A daeth ei lyf r yn arweinydd hylaw i bob ty wysog 

Y mae dylanwad Machiavelli eto'n aros ar athroniaeth wladol 

ac ar wleidyddiaeth. Yn un peth, newidiodd dduU ysçrifennu a 

• meddwl ymysg athronwyr gwladol. Cyn ei amser ef, 

^^ìSSilSS^^ tjmnid egwyddorion athroniaeth wladol o syniadau 

cyífredinol am foesoldeb ; gosodid gwirioneddau cyff- 
redinol i lawr, megis deffiniad Fortescue o gyf raith, — "Gorchymyn 
dwyfol i wneyd y da a gochel y drwg."* Ond newidiodd 
Machiavelli y duU. Nid y Beibl, nid natur moesoldeb, nid cyd- 
wybod oedd i fod yn faes ymchwiliad yr athronydd gwladol m wy, 
ond by wydau ty wysogion Uwyddiannus. Ynddynt hwy y gwelid 
gwirioneddau athroniaeth wladol gliriaf. 

Ysgarodd Machiavelli athroniaeth wladol oddiwrth dduwinydd- 
iaeth, ac oddiwrth grefydd. Cyn ei ddyddiau ef, edrychid ar y 

Beibl fel cloddfa gwybodaeth i dywysogion. Fel yn 

AttroaiMUi nyddiau Moses, yr oedd y brenin i gymeryd ei gyfraith 

dLefjrdd. o lyfr gweinidogion Duw, a dyma ddwy adnod sydd 

ar ddechreu Uawer Uawlyfr athroniaeth, — "A phan 
eisteddo ar deym-gadair ei frenhiniaeth, ysgrifenned iddo gopi 
o'r gyfraith hon mewn llyfr, allan o'r hwn sydd ger bron yr 
ofieiriaid y Lefíaid. A bydded gydag ef, a darllenned amo hoU 
ddyddiau ei fywyd ; fel y dysgo ofm yr Arglwydd ei Dduw, i 
gadw hoU eiriau y gyfraith hon.""f- Ond dirmyga Machiavelli 
grefydd fel ynfydrwydd ofergoelus, a dîrmyga Gristionogaeth am 
ei bod yn gwneyd dynion yn llwfr a di-ry&l. Wrth ymwneyd 
â'î ddeUiaid, yr oedd tywysog i fod yn ofalus am beidio cyfi'roi 
eu nwydau crefyddol hwy, ond nid oedd ofn Duw i fod o 
flaen ei lygaid ef. Ac erbyn hyn, yr oedd gwledydd Ewrob wedi 
coUi rhwymyn crefydd. Nid fel at gyd-grefyddwyr yr oedd 
tywysog i ymddwyn at dywysogion gwledydd ereiU, ond fel 
•dynion di-egwyddor, oedd debycaf o fod yn twyllo mwyaf pan yn 
edrych yn f wyaf cref yddol. " Yr ydy m ni Eidalwyr," meddai, " y n 
ddiolchgar iawn i'r eglwys a'i hofieiríaid, am ddifodi pobcrefydd 
ae am îygra ein moesoldeb."^ Condemnia grefydd am roir 
goron i'r da a'r Uywaeth ; ac nid i'r drwg Uwyddiannua || 

Y^arodd Machiavelli foesoldeb oddiwrth athroniaeth wladol. 

Yn ymwneyd ty wysogion â'u gilydd na sonier am y deng air 

AttaroiiiMtii ^^ddf mwy. Creda Machiavelli nas gall gwlad- 

jjjjjj^ weinydd lwvddo os yw*n credu mewn geirwiredd a 

gonestrwydá. Trwy laid anfoesoldeb y mae'r llwybr 
byrraf i Iwyddiant, ebai ef. Nid oes dim yn dda ynddo ei hun, 

* De LamUòuê Leÿum Anglia iü. '* A holj sanction, commanding what is honest, 
íarbiidding the oontrary.** 
t Dcut. xvü. 18—19. { Liêeorai i. 12. jl Diworêi ü. 2. 



96 Y LLENOB. 

na dim yn ddrwg ynddo ei hun, mewn athroniaeth wladoL 
Beth sydd ddefnydaîol yw'r cwestiwn, nid beth sydd dr* 
Llwyddiant yw'r nod ; gaíl moesoldeb fod yn rhwystr, — os felly, 
ymaith ag ef. Gall celwydd fod yn angenrheidiol ; os felly, 
gwendid mewn tywysog yw peidio dweyd celwydd. Llais cyd- 
wybod, — pe gwrandawsai Alexander VI. a Cesar Borgia ar hwnnw, 
ni buasai r naiU yn Bab na'r llall yn arglwydd Milan. Y nod 
sy'n bwysig, ni waeth pa mor bechadurus ac anfoesol fo'r 
moddion i'w gyrraedd. Rhaid i'r gwladweinydd fod yn barod i 
lofruddio Remus, os bydd Rhufain i'w hadeiladu. Gres^^na 
Machiavelli at barodrwydd Soderini i drugarhau, a chondemnia 
ef i " uffem y babanod.* * A thywallt ei ddirmyg ar Rinaldo de 
Albizzi, tywysog goUodd ei frenhiniaeth oherwydd ei rinweddau. 

Er cymaint fu dylanwad Machiavelli ar wladlywiaeth, gormod 
fuasai dweyd fod pob gwladweinydd yn y dyddiau hyn yn credu 
pob peth sydd yn y PrÌTidpe. Er mai hunan-les ac anghyfiawn- 
der sy'n nodweddu ymwneyd gwledydd â'u gilydd, eto y mae' 
arlliw cyfiawnder, m hyd yn oed rhywbeth tebyg i aberth, yn 
hanes ambell wlad. T mae'n ddiameu, er ei hoU goU- 

EinhoMiìi. iadau, mai moesoldeb cenhedlaethol Prydain yw'r 
uchaf yn y byd. Aberthodd Prydain waed ac arian i 
ryddhau'r caethion, heb enniU dim trwy wneyd hynny ond 
cydwybod dda ; a rhoddodd ddyi^arwch o flaen hunan-les pan 
ymosododd ar y Twrc yn amser Canning, a gwna yr un peth - 
heddyw. Tybir fod Ffredrig Fawr, brenin Prwsia, wedi ysçrif- 
ennu llyfr yn erbyn Machiavelli, ond nid oes wlÉid yn boa a'i 
gwladlywiaeth mor Fachiavelaidd a Phrwsia, — ymosododd ar y 
gwan, tywysodd Boland iV dinistr a bradychodd hi, er mwyn 
cael rhan o*r ysglyfaeth ; cymerodd fantais ar grefydd a gwlad- 
garwch ac aberth ereiU i borthi ei gwanc aniwall ei hun: A 
thebyg iddi y w'r arth farbaraidd sy'n gorwedd wrth ei chefn, jm 
gorffen malurio esgyrn y gwledydd lofruddiodd. 

Ond y mae ysbryd addfwyn a hunan-aberthol Cristyn dechreu 

nawseiddio moesoldeb cenhedloedd. Y mae cyf raith gyd-genhedl- 

aethol yn araf ymfiurfio, ac y mae cenhedloedd pellaf 

Y dyiodoi. y ddaear yn graddol ddod i'w chylch. Fel y mae 
Uy wodraeth gwledydd yn dod yn fwy gwerinol, y mae 
moesoldeb rhwng gwledydd jm dod yn debycach i foesoldeb unig- 
olion. O ddyddiau Albericus Gentilis a Grotius, yn yr unfed a r 
ail ganrif ar bymtheg, y mae ymdrech rhwng cydwybodolrwydd 
cynhyddol distaw cenhedloedd ac anghyfiawnder trystf awr gorth- 
rymus ymherodraethau mawr. Ceir gweled, ym mywyd 
cenhedloedd hefyd, fod heddwch yn drech na rhyfel, aberth na. 
hunan-Ies, da na drwg. 



• ii 



Nel limbo de bambii," Hi$toria Fioi'entina, 



r.gí.gí.gî'.gií.)g.ŵŵ-S-;fi;W^'^í 



Y LLENOR. 



I WTBOD OOBTSUna AO ASDTMb' 



DAN OLYOIABTU 



OWEN M. EDWARDS, M.A., Rhydychen. 



LLYFR VI. 



LLYOAD I WELED ANIAN. 

DEWI WYN O EIFION. 

HUNAN-ABERTH. 

AOWEDD LLENYDDIAETH QYMREIQ. 

MOZART. 

YR lAITH QYMRAEQ. 

DARLUNIO'R ANWELEDIQ. 



HTJGHES A'I FAB, 56, HEOL ESTYN. 



EBRILL, 1896. 



CYNHWYSIAD 



Wyneb-ddArliin, — üniçM y MfwyddoM, 



Cwn j Bjrd Tin>ALBirNAU 5—10. 

Darlon,— Tri» y Bil Addyíg. 



«^ 



LLTGAD I WELED ANLàN. 

Y gallu i weled,— oylch byohan, ond llawn Henry Bowland a Gflbert White. 
T galln 1 weled jn ffjrnhonnell pleser diderfpi ; yn f^jnhonnell pleeer nad oes 
neb jn rhj dhiwd neu'n rhy anghysbell i'w íeddu. 

TüDALsmrAU 11 — 16. 



DEWI WTN O BIFION. 
Darluniau, — Eglwyê LloHçfÒi, Ouiifn Brrii. 

Nawnhyfrjd; ymgaÌB i ddarlunio bywjd Dewi Wjn bob dydd. Tbachgen, 
jn yr Twol, deohreu prydyddu ao jmrTBon. Dewi Wjn a'r cwerjlon eiflteddíodol, 
— j aíttdoflgion, 1803 ; ** Molawd TnjB Prjdain, 1804 ; " " Bonedd jr Awen." 

T ddau gjíaill jn dod i olwg j Gaerwen. Awdl " Amaethjddiaeth.".^:;^ . 

TuDALBNirAU 17—40. 



HUNAN-ABEBTH. 

L Hunan-aberth jn hawddach canu iddo na'i fjw ; nid o ' hen ddjn ' j 
pechadur, ond o Dduw, j daw. 

ä. £i gjBffod jn natur ; pob elíen jn gwasanaethu j Uall, ac jn cael eu 
hunain jn j cjunBwm ; j gron jn gwenith jn marw i fyw. 

iJL Teml jr egwjddor jw cjdjmdeimlad ; nid a'r digarîad iddi. 

Vf. Nid greddf , ond gras, grea hunan-aberth ; Duw jn rhoddi ei hun. 

▼., Ti. Dioddef jn hanfodol i ennill hunan gwell ; dioddefaint jr lesu, a'i 
ddfljnwjr. 

TÜ«, Tüi. Nerth hunan-aberth,— jmroddiad j cenhadwr, dwjn cjstuddiau 
erailL 

ix. Aberth bjwjd cjfCredin,— cariad rhieni, hatling j weddw. 

z. . Awjdd am aberthu jn ol eaîampl jr lesu ; gweddi'r bardd. 

TuDALBrNAU 41—56 



IT. CTirHWTSIAD. 

AaWEDD BBESENNOL LLENTDDIAETH GTBfBEia. 

Yr oeB hon yn oes bwysig yn hanes meddwl Cymra. LlenjddÌAetìi a iaitiu 
T cyfnodoUon a'r werin ; y wasg a*r pulpnd. 

Ein dyledBwydd,— ymegnio i gyfoethogi ein Uenjddiaeth, fel naa gall y bjd 
fforddio bod hebddi. Bhaid iddi daiddu o*n bjwyd. 

Awgiym,— cwmni llenyddol ; lljfrwerthwTr teithiol. 

TUDALBNNAU 57 — 66. 



MOZABT. 

Darluniau, — Mozart, 8akbwy, tŷ Mòzart yn Sabburŷ, y tỳ üe gantoyd $f. 

Swyn ei enw. Byd y gân pan anwyd ef , — ^Handel, Bach, Hajdn. 

Ei eni jn Salzburg, 1756, dinas archesgobol Awstria ; ei gaitref oerddorol ; 
plentyn tjner, a gwir f ab y gân o*i f ebyd. T siwmai i Munich a Yienna, — gweled 
Maiia Theresa a Marie Antoinette. Tn Frankfort, Mainz, Göhi, Aachen, Paris, 
Llundain. Dychwelyd adre,— ond eto'n ddengmlwydd oed. 

TüDALENNAU 67 — 75. 



Darlun, — '* Bore Gwanwyn yng Ifyhymru.** Tudalhn 76. 



TR lAITH GTMBAEG. 

i. Ceisio lladd yr ìaith wrth wasanaethu Cymru, — Hairi Ylll., Salesbury. 
Dirywiad y Gymraeg wedì coronì'r Tuduriaid,-^yr Hen Ficar, Stephen Hughes. 

ii. Dechreu^r deffroad. Crefydd gadwodd y Gymraeg, ac Anghydffurflaeth 
yn bennaf. Nid er ei mwyn ei hun, ond fel offeryn angenrheidiol crefydd, y 
cadwyd hi. 

üi. Ei defnyddio. Cymraeg fel moddìon addysg a diwylliant. Athrawon. 

ÌT. Bi thynged. Beth goUir oe collir hiP Cydmarer Cymru Seianig a 
Chymru Gymreig. Ein gweiin lenyddol ; a*n hiaith yn rhodd Duw. y 

TUDALENNAU 77 — 94. 



DARLUNIO'B ANWELEDIG, 

Dargimfyddiad rhyfedd, — Mont Blanc heb ei eira, Uaw heb ei chnawd* Y 
gwerth i feddygon ; cipolwg ncwydd i V athronydd ar ddieithrwch bod. 

TUDALENNAU 95—90. 








led maanach yn blodeuo, 

' yn dsifod. Ymíalchiai 

_iig ngTTiii gaiz eí wlad 

dd y flwjddyn , y by ddai' n 

■"■ ymddwyn ar rith 

am barhau'n hìIu 

. _ ___ ^|p:í3Tla'rflwyddynnewydd, 

ŵájC ^Ẅg^tiRü i gyfarfod Frydain ; a 

'^''w'*&V5'"S «'"""' y teimlo'n rhydd í 

— ^— -=— ■ViIbo yn ol ei wÿn a'i chwant. 

4Ẁfcr yn beryglun eto, ai: yn 

lò^^á tywyll, nah gwyddom yn 

■""^«^ogledd-orllewiu Dehoudir 
'-'■-•-";edd o gjrnfrodorioa y 
lil y caf thion negroaidd 
trefedigactli Brydeinig, 
iu wedi ihoi i Venezuclu 
fyrbwyll honno, rhodd- 

lerig, a dywedodd íod yr 

ünol Deüeithiau godi ei 

_ -oe doctriiie " nid oea gan 

■^ji^yeniir hynny'n berygluB i'r 

""" jîgyfnuthgyd-genáiíaethol 

'oang a thir yr 



, PoUock, uno'rhaueBwyr 

[/n go^ llawet llai nag y 

'-■'^thaf yr Duol Daleithiau 

' fynuent ruthro i ryfel 

; JIÌBpaen ei gafnel ami yug 

li gyd-ynüaddwr Prydain 

raÈc dan Napoleon, daeth 

o'r rhai hynny yw 



6 T LLENOR. 

Yn necbreu*r flwyddjn daeth rhjfel aráll at ein drws. Trefedigaeth arall 
gawBom oddìar HoUand yw Gape Colonj, 7 rhan ddeheuol o gjfandû- AJSrig. T 
mae'r drefedigaeth honno wedi ei ehangu erbjn hyn, ac o*i hiungylch i'r gogledd 

7 mae gwledydd mawr rhwng bod ^n rhan ohoni a bod ^n anibjmnol, — gwled^dd 
dan gwmni Pijdeinig. Bron 7 tu mewn i'r wlad Brydeinig fawr hon 7 mae dw7 
weriniaeth anib^nnol, — ^7 Transyaal a'r Orange Free State,~ond heb hawl i 
7mwne7d â gwled^dd tramor ond trw^ Brydaîn. 

Boeriaid, — ^hen Is-ellmyn diw^d anibTnnol Holland, — ^7W dinesw^r 7 Trana- 
Taal, a Pretoria 7W eu prif-ddinas. Ond 7 mae aur 7 wlad wedi t^nnu miloedd o 
wehilion anturìaethus pob gwlad at^nt, a gwelodd 7r amaethw^r Boeraidd dref 
Johannesburg ^n codi'n gyn^m ^n eu m^sg. Nid oes ar 7 Boeriaid,— hen yd 7 
wlad,—eisiau 7 d^f odiaid hjni, ac 7 maent ^n gwrthod est^n breintiau gwLeid^ddol 
idd^nt. Ddechreu'r flwydd^n t^bid fod chw^ldroad ^n 7^7! 7n 7 TransTaal, a 
ch^chwTnnodd Dr. Jameson g^da b^ddin fechan o wirfoddolw^r o dir y cwmni 
Piydeinig i helpu pobl Johannesburff. Pallebrodd Mr. Chamberlain, fel Ysffríf - 
ennydd 7 Trefedigaethau, am i'r f^ddin ynfyd droi'n ol ar unwaith. Ond ynuaeu 
yr aethúit, i ^mosod, ^n amser heddwch, ar wlad anibynnol. Y mae'r Boerìaid yn 
anelwyr dì-aal, a gorfod i'r ymosodw^r ^mostwng, a bod yn gardiarorion. 
Anfonodd 7 Boeriaid hw7 i Br^dain, ac 7 maent ^n awr ar fin eu prawf . 

• • ♦ 

Rhwng Mr. Chamberlain a'r Ll^w^dd Eruger peth hawdd fuasai adferu 
heddwch a ch^fiawnder. Ond taniw^d Prydain gan ^m^rìad di alw am dano. Y 
munud 7 clTwodd 7 ^ẁr ieuanc nülwraidd s^'n ymherawdwr yr Almaen am 
fuddugouaetiíi 7 Boeriaid, pellebrodd at 7 Llyw^dd Kruger i'w long^farch. Medr 
Pfydani faddeu Uawer peth i'r Unol Daleithiau; ond nis gall oddef Tmyriad 
diachos Prwsia, — gwlad na feddyliodd am ddim erìoed ond am ei lles ei hun. 
Mewn w^thnos o amser ^r oedd saitb o longau rh^fel new^ddion 711 barod i'r 
frw^dr, ac ^r oedd Pr^daìn oll megis ^n dal ei hanadl, — ac ^n barod i ryiel neu 
heddwch,— tra'n gw^Uo beth a wnai'r gormesdeym ffroenfalch. 

Tybia llawer fod Rwsia a'r Abn^n yn ceisio codi auhawsterau ar Iw^br 
Pr^dain yn 7 dw^rain ; a d^ma son fod y Twrc, tra'n anrheithio Armenìa, am 
of^n i'r wlad gashaodd ei greulondeb pr^d 7 mae am droi ei chefn ar yr Aifft. 

Ond 7 mae tôn yr Ahnaen yn newid yn barod. Er fod ei byddin y giyfaf yn 
7 b^d, nis gall wne^d fawr ddìm yn erb^n Pr^dain. Ac, er ei d^ch^n, gwel 
Biydain a frrainc ^n graddol ddod i ddeaU eu gilydd. Y mae yr anghytundeb 
am dd^ffryn y Mekong, a'r dueddau deheuol Chma, wedi darfod ; ac y mae'n 
eithaf teb7g 7 deuir i gyd-dealltwriaeth ^ngh^lch ^r Aífft hefyd. 

• • ♦ 

Cademid ^r Almaen ^n erb^n Ffrainc Tw'r C^n^hrair Trilfl^g, — ^^r AJmaen, 
Awstrìa, a'r Eidal. Ond ni f^nnai Awstria a'r Eidal er dim fod ^n rhw^str i 
Br^daìn ; a chwelid 7 C^nghrair, mae'n ddiameu, gan ryiel rhwng yr Almaen a 
Lloegr. 

Y rheswm am 7 son am rTfel hwn, — son fu'n llenwi'r gwled^dd yn ^stod 
chwarter cyntaf y flw^dd^n hon, — ^^w gwanc 7 gwledydd mawrion am drefedig- 
aet^u yn Afbrig. Y mae terfynau Lloegr a'r Almaen wedi cyf arf od yng nghanol- 
barth AfErig, y mae Lloegr a Phortugal yn taro ar eu gìlydd ger bau Delagoa, y 
mae Ffrainc wedi meddiannu Madagascar, ac 7 mae byddin yr Eidal new^dd 
gyfarfod tr^chineb milwrol enb^d wrth geisio ymwthio i f^n^ddoedd Ab^ssinia, 
— tr^chineb s^dd wedi taflu'r wlad anffodus honno i rywbeth tebyg i ferw 
chw^ldroad. 

• 

Ar h^n o biyd, gwaith Pr^dain yw adgyfnerthu ei llTnges, fel jr amddiff- 
yimir hi a'i masnach a'i threfedigaethau beth bynnag ddaw. £r d^ddiau Alffred, 
ei llynges fu cademid Prydoin, ac nid ei b^ddin. Mewn gwlcdydd ereill medrodd 
7 brenhinoedd ddcfnyddío'r fyddìn i lethu pob ^mgais am ryddid ; ym Mhrydain 
nis gellid defnyddio'r llynges ond i amdaiffyn yn unig. imladdodd y llyuges 
dros ryddid gyda'r Piwritaniaid, gwnaeth Brydain yn amddìffynnydd rhyddid 
crefyddol ac yn ddychryn gormeswyr b^d, a chadwodd hi rhag gores^niad 
ddw7waith o leiaf , — adeg brw^dr La Hogue ao adeg brw^dr Trafalgar. 



oyrfa'r byd. 



Nìd wjt yn hoff o ryíel ; a g:wii am draliauster a rhaib j Prydeiniwr mewn 
^ledydd eraül. - Ond yr wjt yn oredu, o bob gwlad, mai Ttjátáa wna twjsî o 
neb dros ddyngarwch a rhyddìd, a hynny oherwydd f od ei llywodraeth yn twj 
sfweiìnol na!r un llywodraeth anül yn y byd. Yr wyf yn credu hefyd mai auffawd 
rwyaf gwlad yw gwneyd ei gwladweiniaeth dramor yn bwnc plaid. Faint bynnag 
jw'r gwahaniaeth rhyngom wrth ymdrìn â phynciau gwleiayddol cartref , dylem 
fod yn un wrth ymwneyd â'r estron. Anffawd fawr i*r America, yn ol fy meddwl 
i, ydyw ei bod yn ymyrryd a chenhedloedd ereilly^ymiyBon y Prydeiniaid ft'r 
yenezueliaìd, g^wrthiyfel Cuba yn erbyn yr Hispaen, — er mwyn chwyddo rhif y 

Sleidleisiau dros ryw blaid neUltuol. £r cymaint werrir ym Mhiydaln yn t 
yddìau hyn ar longau, ni wneir hynny gan un blaid er gwaethaf y llalí. 
Gk>beithio y dengys y dyfodol nad oedd eisiau'r hwidd-longau rhyfel aruthrol a 
chostiiB. 

m ^ 

Rhwng pob peth, y mae*r Twic ar ei uchel fannau. Nis gall gweddeidd-dra 
oddef darlunio y creulondeb, y Uofruddio, y treisio sy'n Uenwi Armenia druenus. 
Ond y mae newyn yn prysur symud y Crìstionogion o ffordd y Twrc bwystfllaidd. 
Y mae pob bywyd yn gwywo dan anadl y gorthiymwr erlidgar ac aflan hwn. Cyn 
hìr hjáâi bywyd meddyÚol a chrefyddol Aaia Leiaf wedi ei Iwyr lethu ganddo. 
Gwna anghyfanedd-dra, a geUw ef yn heddwch. 

Pan ddeallodd y Twrc f od Prydain o ddifrif pan yn dweyd nas gallai oddef y 
creulonderau yBgeler mwy, yn y dwthwn hwnnw ymgymododd y dioau elyn gor- 
mesol, Rwsia a Thwrci. Nid oes fawr er pan oedd y ddau aUu barbaraidd mewn 
rhyfel fCymig, jji awr y mae'r Twrc yn cawodi ei emau anrhydedd ar ei hen elyn ; 
a druan o iyddid a chrefvdd y werin rhyngddynt. 



Cademid Prydain yw ei chariad at heddwch. Y mae ambeU un ìenanc ynfyd 
yn dal i fireuddwydio am fuddugoliaethau rhyfel, ac yn dychmygu fod rhyw 
fawredd, os nad prydferthwch, yng ngharlamiad y maroh coch. 'mtìa nid yw 
buddngoHaethau g^wychaf rhyfel ond megis dim o'u cydmaru â buddugoUaethau 
heddwch. Tỳbiai Uawer fod delw yr arwrol ar Tjtéí j Crimea, — ar frwydrau 
Alma ac Inkerman ac ar y rhuthro ar f uríau cedym Sebastopol, — ond y mae gwìr 
hanes y rhyf el yntyd hwnnw yn ddigon i wneyd i bob dyn gaahau son am f awredd 
a phrydferthwch mewn cysyUtiad â rhyfcl. 

I Brydain, buasai canlyniadau unrhyw ryf el yn erohyU, hyd tu oed pe na 
roddai gelyn ei droed ar ein hynysoedd ui. Mewn tua thri mis gaUai fod 
newyn yn y wlad, — ^pob ymborth wedi darfod, a dim gobaith am heddwch. 
Rhydd rhyfel ysgytiaa i gyfansoddiad cenedl, a gwanha hi drwyddi. Mag ysbryd 
hyf a diamynedd yn ei gwýr ieuainc. Hyd yn oed pan ymleddir dros heddwch 
neu ffTefydd, daw'r ymLaddwr o*r omest yn aml iawn wedi coUi ei garìad at y 
rhyddid a'r giefydd yr ^nnladdodd drostynt, ac nid oes ganddo mwy ond caiiad 
at ryfel er ei fwyn ei hun. Dengys hanes fod yn weU i wlad weled pla dinistriol 
yn tramwy trwyddi «na chael ei hun mewn rhyfel. Blodeua cydymdeimlad, 
crefydd, a chynnydd ar ol y naiU ; ffynna ysbryd croulon, didrugaredd, a 
phechaduruB ar ol y UaU. 

• ♦ ♦ 

Hwyrach y bydd achos heddwch ar ei Iwyddiant o'r hoU ofnau rhyfel hyn. 
Clywn eisoee swn, o bobtu'r Weiydd, am fwidd cymod neu gyflafareddiad, i 
benderfynu pob dadl aUai beiyglu cyfeiUgarwch y ddwy wlad. Y mae'r Cyngor 
^^nffijfiTf ^ yw'n achos anobaith i wledydd fcl Bohemia neu Hungary neu Poland 
a'u hrjá ar iyddid, yn achos heddwch yng nghanolbarth Ewrob. 

Ac y mae'n debyg y tynheir rhwymau undeb rhwng gwahanol wledydd yr 
Ymherodraeth Brydeinig o flwyddyu i flwyddyn. Cydymdeimlad, nid grym 
ewyUys Prydain, sydd yn eu cadw yughyd. Fel y teymasa'r werin yn fwy£wy 
Uwyr, nì ymddygir byth at drefcdigacth Brydeinig f el yr ymddygwyd mewn 
amser fu at Canada a Lloegr Ncwydd. Fel y dadblyga Canada ac AwstraUa, 
dyUi Prydain gyhoeddi heddwch tragwyddol ar hoU foroedd Uydain y byd. 



li'îîfii- 



3: 



|: 



^^•^f^^Jlí^^f í^> '"""^ 




■ "^hrjdBin hcÍTd, Y raae 
S;bwyr Rliyddíiydolj-^yn 
'jtngiau o'u bla^Mta. Ûn 
" n'r Uchel-eriwynryr ä'n 
beb roddi dun o'u llyw- 
ig, oeiM beb eugoisen 
egliryeig eithafoT. 



gyrí'a'r Bm 9 

Y inae*zi dtliaf tebyg yr afl ymmia oorff mawr 7 Rhyddfrydwyr eto, i rwyBtro 
cadw'r jBgcdion rhjdd dan lywodraeth im enwad. Bydd da^eu brwd eto o flaen 

Sob capel aç eglwyB drwy'r deyrnas, a bydd raid penderfynu rhwng dau beth, — 
elpu'r dengwrr 1 reoli'r yBgolìon elfennol, neu helpu'r yBgolion i ymryddhau 
od<uwrth bopeth ond y trethdalwyr a'r llywodraeth. 

* • • 

Peth arall y rhaid ei ddadleu'n fuan yw rhyddfreiniad merched. Y mae un 
peth yn sicr, — nid oes reswm dros beidio rhoddì pleidlaÎB senedd i'r merched sy'n 
awT yn meddu pleidlaÌB sir a phleidlais plwy. 

ün o olion yr ocBoedd tywyll, oesoedd çrym ançhyâawnder, ydyw ifiraddol- 
deb merched. Mewn Befydliadau newyddion,— pnlÿBgolion a chynghorau,— 
rhoddir Ue iddynt fel i ddynion. Ond y mae'r hen ysbryd ceidwadol yn ^ryf yn 
eu herbyn ynglyn â*r hen sefydliadau. líawrth y tiydydd y bu'r pleìdleÌBÌo yn 
Rhydychen. I)aeth droB dn chant a hanner o'r gwŷr dysgedig i Ystafell y 
Duwinyddiaeth f awreddog ; gwyddai pawb eu bod yn rhy geidwadol i agor 
graddau'r brifysgol i ferched, er mor ddylanwadol y dadleuai GroBe a Dicey c&os 
hynny . PleidleÌBÌodd l^ o blaid, a 215 'yn erbyn. 

* « 
« 

Pur ddigalon yw dyiodol amaethyddiacth ym Mhrydain, yn ol adroddiad y 
ddirprwyaeth ûrenhinol. Y mae'n amlwg nad y w y rhai By'n gwybod mwyaf am 
amaethyddiaeth ac am y trethi yn cytimo hyd yn oed ar amlinellau unrhyw 
ddìwygiad. 

Y mae im peth yn eglur iawn yn adroddiad y lleiafrif , — fod gwahaniaeth 
dirfawr rhwng bywyd amaethyddol y gwaBtad-diroedd, sef de a dwyrain Prydaia, 
a bywyd amaethydaol y mynydd-dir, sef y gorDewin a'r gogledd. Yn y mynydd- 
oedd y mae'r ffermydd yn amrywio líawer o ran maint, ond yn fychain fel rheol ; 
ar y gwaetatir y maent bron oll yn fawrion iawn. 

Yn y mynyddoedd gall gweithiwr godi i dyddyn bychan, ac o hwniiw i 
dyddyn mwy, — y mae gobaith yn ei arwain ymlaen o hyd. Ac os ca wg y byd, 
gall ddisgyn yn ol at ei lafur. Ond ar y gwastatir y mae pellder anherfynol 
rhwiig yr amaethwr a'r llafurwr. Nis gall y llafurwr obcithio codi i fod yn 
amaethwr, nid oes ond gwasanaethu bythol o'i flaen ef a'i epil ; ni ddaw uchelgai» 
i ddeffro ei feddwl cysglyd nac i godi ei olygon oddiar y llaid. A phan gyll yr 
amaethwr ei arian, y mae ei gyflwr yntau'n anoboithiol ; Ilafurio ni fedr, cardota 
f*ydd gywilydd ganddo, nid oes dim o'i flaen ond mynd i Lundain i yrru cab. 

Yn y mynyddoedd ni theimlwyd y dirwasgiad amaethyddol «ymaiiit, yu y 
gwastatir y mae bron a gwneyd ard^oedd cyfain yn anghyfannedd. Ni fedr yr 
amaethwT mawr gaël dim am ei afalau, na bron ddìm am ei wenith ; ac ar yr un 
pryd, oherwydd cydymgais y gweithydd am lafurwyr, y mae cyflogau cyn uched 
ag erioed. Ond am amaethwr bychan y mynyddocdd, nid yw ef yn talu cymaint 
o gyflogau ; gweithia ei deulu, a gweithia ef ei hun. 

Pan oedd codi gwenith yn taíu, y peth goreu fedrai perchennog ffermydd 
wneyd oedd eu rhoi oll yn un. Wedi gwneyd nifer o ffermydd yn un ffarm fawr, 
gallai'r amaethwr ddefnyddio aradr ager a pheîríaunau mawríon. Byddai llai o 
adeiladau i'r tiifeddiannydd eu hadgywcirio hefyd, un ffermdy ysywaeth, yn Ue 
dwsin. Ond y ffermydd mawríon hyn oedd y rhai deimlodd y dirwasgiad gyntaf . 
Ac erbyn hyn nid oes gan y tirfeddiannydd ddigou o arían i ail adeiladu'r hen 
gartrefl. 

* ♦ ♦ 

Cynhygir llawer dull o wella'r drwg. Tybia rhai mae rhoi toll ar nwyddau 
tramor fyddai'r feddyginiaeth. Byddai hyn yn sicr o lesoli'r tirfeddiannydd trwy 
godi pris cig a bara. Ond ni oddefai'r trefwyr a'r pentrefwyr y feddyginiaeth 
hon, a hwy yw mwrafrif yr etholwyr. 

Cynhygia ereill flmetaliaeth, — gwneyd arian yn gyfrwng masnach ar yr un 
telerau ag aur. Gyrrai hyn brisiau i fyny, mae'n sicr, ond y prif beth godai 
fyddai'r ment. 

Cred erdll mewn gwastadhau'r dreth fawr. Ond wrth goflo fod rhai wedi 
prynnu hon ac ereill heb wneyd, nis gellir ymyrryd â hi heb wneyd cam a rhywun. 

Annoeth ac ofer, mae'n debyff, yw ymyrryd o gwbl. Y mae byd drwg y tu 
hwnt i allu deddf fieneddol i'w wella nac i'w leddfu heb berygl ei wneyd yn fyd 



1^iWÌ^'. 



NjâifNWTN. 



-^nBH.MitnMllin^iBTild ; 

».?3i.W.2._ . 

""" li 




■■■»■■»■»:»:»:«:«:■< 
-g. -g. -32- . 5^.-52- 



■t-*: ■*<■*■ 



«.. 'S' 



ÌINIAN. 





•ff. 

P' b maDtais iddynt i 

iwn i ganfod defn- 
~ — 'ychau cySradin yr 

;^lu gwerthfawr, Yr 

ihresenoldeb Dr. 

■^neral informatíon." 

[pneral obBewation f' 

ddydd, yn gosod y 

■nno a geaglir drwy 

cymharíaeth aydd 

am dyrfa fawr o 

Tii welant." Yr 

[^^wsant y fantais o 

'~ natur a chelf ; ond 



12 Y LLENOB. 

wedi dod yn ol heb sylwi ar ddim gyda'r dwysder hwimw sydd 
yn troi gwrthrychau allanol yn ddefnyddiau myfyrdod a 
mwynhad. 

&r tu araU. adwaenom raì nad ydjmt wedi cael mantais i 
" deîthio," yn ystyr ddiweddar y gair ; ond, drwy gyf rwng 
sylwadaeth feddylgar yn eu bro eu hunain, y mae ganddynt 
etifeddiaeth deç o wybodaeth ymarferoL Pell ydwyf o ddweyd 
dim yn ddifriol am deithio na theithwyr. Goreu po fwyaf o'r 
byd a welir, os rhoddir chwareu teg i'r gaJlu sydí yn sylwi a« 
canfod ystyr mewn pethau. Yn nifiyg hynny, nîd yw yr holl 
deithio ond cyfl&x)ad arwynebol a darf odedig. GeUw y Saeson y 
dosbarth yma yn globe'trottera. Y maent yn trotian yn ddi- 
baid, ond heb aros digon yn unman i dderbyn argraff y weledig- 
aeth. Ond, fel y dy wedwyd, y mae yn bosibl treulio oes led 
gartrefol heb grwydro rhyw lawer yma a thraw, ac eto, drwy 
sylwadaeth bersonol ddod yn feddiannol ar lawer o wybodaeth 
ddyddorol i'w pherchen, a buddiol i ereiIL, Dichon mai y ffordd 
oreu i ddangos hyn fyddai crybwyll am rai o'r gwŷr hynny a 
roddasant acliles i'r ddawn hon, ac a ddaethant, mewn canlyn- 
iad, i gael eu cyfrif ym mysg cymwynaswyr eu rhyw. 

Ún o r gwỳr hyn ydoedd Henry Rowland, offeiriad Llanidan, 
ar íinion y Fenai, yn Ynys Mon. Dywedir na fu y gŵr da 
hwn ond ychydig oddicartref yn ystod ei oes. Conwy oedd y 
fan bellai, meddir. Ond gwnaeth iawn am y peth drwy sylwi 
yn fanylach ar yr hyn oedd o gwmpas ei gartref ; ac yn enw- 
edig traddodiadau ac olion hynafíaethol. Gwnaeth nodìadau 
manwl o'r hyn a welai, a chyhoeddwyd ffrwyth ei sylwadau yn 
llyfr, ac y mae Mona Antiqua, bellach, yn un o drysorau ein 
Ilenyddiaeth. „,„,,, ^^'^-^ .: ^T^ - 

Perthyn i'r un dosbarth, ac i'r un 'cyfnod yr oedd Gilbert 
White o Selbome, yn neheudir Uoegr. Offeiriad oedd yntau ; 
gŵr tawel a syml, ond yr oedd yn sylwedydd cywir. Craffai 
ar bopeth a welai yn ei rodfaon dyddiol. Nid oedd un creadur 
yn rhy ddisylw ganddo. Elai efe, nid yn unig at y morgrugyn, 
ond at holl breswylwyr y Ilwch, a throes yn fywgrafiydd idd- 
ynt, heb dâl na gwobr. rrin yr oedd dim rhyfedd yn digwydd 
ym myd yr adar neu y trychfilod mân yn yplwyf hwnnw, heb 
fod y gyfrinach yn wybyddus i Gilbert White. Ysgrifennai 
lythyrau at un neu ddau o gyf eillion oedd yn cymeryd dyddordeb 
yn yr un pethau. A Ilythyrau hynod ydynt! Nid oes yn- 
ddynt air o son am ddigwyddiadau cymdeithasoL Yn yr ystyr 
hwn, y maent yn debyg i Iythyrau Goronwy Owen. Dau beth 
neilltuol a geir yn y rheiny — holi am ryw hen Iyf r Cymraeg, neu 
am ryw hen ofieiriad plwy y disgwylid iddo fynd i wlad well. 
Ond am Iythyrau Gilbert White, y maent yn Ilawn o gyfeir- 



LLTGAD I WSIAD ANIAN. 13 

iadau at nator a'í phlant. Nid oedd ynddo un uchelgais i 
wneyd enw fel awdwr ; ond, heb geisio, megis, ar bwys ei ddawn 
i sylwi, fe ddaeth yn un o'r awduron mwyaf dyddoroL Casgl- 
wyd ei ysçrifau ynghyd, a chafwyd ei fod, wrth roddi hanes un 
plwy, wedi croniclo pethau sydd yn meddu gwerth cyfiredinol. 
Gwnaed y llythyrau yn Uyfr, yr hwn a gyhoeddwyd yn 1789 — 
dros gan mlynedd yn ol. Y fath nifer o lyfrau a argraffwyd 
yn yr adeg honno, ac ar ol hynny, s^dd wedi eu hebargofi 
yn llwyr ! Ond y mae y " Natural History of Selbome," gan 
Oilbert White, wedi mynd drwy lu o argraffiadau, ac yn aros 
hyd y dydd hwn yn un o'r llyfrau mwyaf dewisol f el arweinydd 
i gyfrinion anian. Ac y mae y byd yn ddyledus am dano i'r 
fiaith fod yr awdwr yn sylwedydd, wedi cymhwyso ei hun i 
" weled y peth fel y mae." 

Oellid nodi dynion cyhoeddus, heb fod yn awdwyr, a eniUas- 
ant enw ac enwogrwydd yng ngrym y ^kUu arbennig hwn, — 
Uygad i weled Aman. Yn eu pUth yr oedd Richard Humphreys, 
Dyffiyn, a Joseph Thomas, Camo. Nodwedd amlwg yn y naiU 
a'r Uidl ydoedd y ddawn i sylwi. Yngl^ni àg Humphreys o'r 
Dyffiyn, yr oedd dylanwad y ddawn hon ar ei feddwl ef yn 
cymeryd y ffiirf o foes-wersi a dywediadau byrion, cofiadwy, 
wedi eu seiUo ar ffeithiau ac ar bronad bywyd cyffredin. Yn ei 
pherthynas â Joseph Thomas, yr oedd yr un ddawn yn ymfi^irfio 
yn hanesynau a chydmariaethau tarawiadol sydd, beUach, wedi 
suddo i gof a chalon gwlad. 

II. 

Drachefn, y mae Uygad i weled Anian yn aUu sydd yn ded- 
wyddoU ei berchen, a hynnỳ mewn amgylchiadau a gyfrifid gan 
lawer vn amddifad o elfennau cysur a mwynhad. Dyna- 
umgedd. Byddai aros mewn neiUtuaeth, yng nghanol gwlad, 
yn gosb drom ar lawer yn y dyddìau hyn. Un rheswm am y 
peth ydyw — ^fod y gaUu i sylwi heb ei amaethu yn briodol ; 
maent yn tynnu eu hoU gysur drwy gyfrwng dysgu, ac yn gad- 
ael sylwi heb ei feithrin o gwbl. Ond pan y mae hwn yn cael 
chwareu teg, nid oes yr un lannerch yn gwbl anyddorol. Ceir 
fod distawrwydd y dyffiyn, a chilfachau y mjmyddoedd, yn 
Uawn o wrthrychau addas i ddedwyddoU y meddwl, ac i'w 
dywys at yr Hwn sydd " ryf edd yn ei weithred, ac ardderchog 
yn ei waith." Ac y mae hyn yn wirionedd, nid yn unig am 
olygfeydd rhwysgfawr ac arddunolj ond hefyd am bethau syml 
a chyŵäin. Y mae y dosbarth cyntaf fel meistriaid y gynuU- 
fa yn hawUo sylw ac edmygedd. Anhawdd meddwl am ddyn 
yn sefyU ar lan y cefnfor, neu yn ymyl y rhaiadr crychwyn, 
heb deimlo rhywbeth oddiwrth fawredd neu wyUtedd yr olygfa. 



14 Y LLENOR. 

Gellir rbestru y rhain, — y môr a'r mynydd, y rhaiadr a'r afon, 
ymysg pregethwyr mawr — ^"pregethwyr cymanfa" — Natur. 
Qi^yr paẁb i ryw fesur am danynt. Ond y mae myrdd o 
wrthrychau ereill sydd yn orlawn o ddefnyddiau mwynhad. 

T mae Ruskin, pan yn darlunio ystlysau'r Alpau, yn dweyd 
fod y golygfeydd mor eang, m(Mr doiderfyn, fel y mae y lly^MÌ 

În diny^o wrth edrych amynt. A'r feddyginiaeth ar gyfer 
ynny, ebai ef , ydyw crynhoi y sylw ar ryw un peth yn eich 
ymyl — tusw o fwsw^, neu flodjm yng nghesail y graig. Ond 
mewn trefn i wneyd hyn, rhaid fod y gallu i sylwi, i ganfod teg- 
wch yr hyn a ystyrrirgan y lliaws yn ddistadl, — ^rhaid f od hwnnw 
wedi ei feithnn yn fibenorol. Ac yn y cysylltiad hwn gallwn 
nodi esiampl neu ddwy er danm)8 — ^pe y buasai hynny yn 
angenrheidiol — fod y gallu y somaf am dano yn allu pleserus, 
yn ffynhonnell mwymiad. Mewn hen rifyn o lAyagmarCs 
Magazine, fe geir ysgrif dan y pennawd " A Mountain Tulip." 
T mae yr awdwr yn desgrifio ei hun yn dringo Ilechweddau 

Moel , un o chwiorydd tal-OTyf y Wyddfa. UnflRirf a 

dof, meddai, ydyw yr olygfa ynddi ei hun; ond y mae y 
dringwr hwn wedi meithrin y gallu i sylwi mewn un cyfeiriad 
neiIítuoL A chyn hir, gwobrwyir ef am ei ymdrech. Wrth 
odreu un o'r meini mawrion sydd ar lethrau y Foel, y mae ei 
Iygad yn disgyn ar Iysieuyn bychan, yswil, a'i flodyn yn wyn 
felyr eira. Dyna diwlip y mynydd ! Nid oes hanes am dano 
yng Nghymru na Uoe^, ond ar y Ilechweddau hyn. Plentyn yr 
eira yay w ; un o weddillion y cyfnod pell pan oedd yr iâ-fryn- 
iau yn gorchuddio'r Eryri. Ỳ mae tylwyth y Tnountain tuHp 
wedi mynd yn hynod fychan erbyn hyn, ac fe ddy wed y g^ŵr 
a'i gwelodd, iddo ei adael yno i wenu wrtho ei hun, rhag ofn 
mai efe oedd yr olaf o'r teulu oIL 

T mae Wordsworth wedi darlunio dau gymeriad, — un heb 
agor ei Iygad i brydferthwch natur, a'r Ilall yn troi ei sylwad- 
aeth yn ymborth i'w feddwl erbyn y dyfodol. Am y naill, — 

" A piimroee by the rÌTer's brim, 
A yeUow prinuoee was to him, 
And it was nothing more." 

Tr oedd yn edrych ar friallen felen fel yr oedd y fuwch neu y 
march yn arfer gwneyd ; nid oedd cennad y gwanwyn yn cyf- 
Iwyno un ystyriaeth foesol i'w feddwL Ond am y Uall, y mae 
yn mynd at lan yr afon, ac yn gweled torf o'r blodau euraidd 
hynny— y daffóails — yn dawnsio yn yr awel, ac y mae ei galon 
yntÀu yn dawnsio i'w canlyn. Ý mae'r olygfa yn suddo i'w 
feddwl, ac yn dod yn ddemydd cysur wedi Ilawer o ddydd- 
îau, — 



T 



LLTGAD I WELED ANIAN. 15 

** And offc when on mj ooudi I lie 
In- ▼acant or ìn penfiÌTe mood, 
Thej flofih upon tnat ìnward eje 
' Which is tìie blìas of solitude ; 
And tìien mj heart with rapture flllB, 
And dances with the daifoGula ! " 

Dro yn ol, yr oeddwn yn cerdded gyda chyfaill ar hyd ffordd 
lled anyddprol; dim coed, nac afon, na thai, ond digonedd o 

errig a meini ar bob Uaw. Yn y man, cymerasom seibiant. 

^ynnodd y cyfaill forthwyl o'i logell, a dechreuodd fanylu ar 
ansawdd y meini, — eu neilltuolion, eu tylwyth, a'u hanea 
Dywedais fod y ffordd yn un anyddorol. Yr wyf yn galw v 
gair yn oL Yn^ nghymdeithas sylwedydd, daeth yn un or 
llanerchau mwyaf difyr, a melus yw 'yr adgof am dani. 

III. 

Y mae y gallu hwn, hefyd, yn un tra manteisiol, ac yn un y 
gellir ei arfer jm ddi-dor. Y mae yn datguddio rhywbeth yn 
barhaus. Synia rhai fod yn rhaid iddynt fynd ymhell oddi- 
cartref mewn trefn i weled popeth o bwys. Ond y gwirionedd 
yw, 08 fellv y mae, fod y gallu i sylwi ynddynt hwy mewn stâd 
amherffaitL Diwyllier y gallu hwn, a daw pob Uannerch yn 
gyfrwng gwybodaeth ac addysg. Gyda'r allwedd yma yn ei 
feddiant, gaU dyn anturio i'r cwm mwyaf mynyddig mewn 
llawn hyder y daw ar draws rhywbeth gwerth ei wybod. Y 
mae yn v middoedd, y mawnogydd, a'r corsleoedd, lawer o 
wybodaeth guddiedig. Clywais ffermwr yn adrodd ei fod efe, 
un adeg, yn codi mawn yng nghwmwd Eifionnydd. Yr oedd 
wedi torrî vn Ued isel i lawr, a daeth o hyd i iyw sylwedd 
caled, du teí y gloyn, ac ni wyddai yn iawn pa un ai pren ai 
carreg ydoedd. Taflodd ef o'r neiUtu, heb feddwl mwy am 
dano. Ún o'r dyddiau dilynol, daeth gẁr dieithr heibio y Uan- 
nerch, canfu y telOT^ du, a gofynnodd i'r ffermwr beth a 
gymeraî am dwo. Dywedodd yntau, yn ddiniwaid, nad oedd yn 
werth dim ond i gynneu tàn, a bod croesaw i'r gŵr dieithr wneyd 
a fynnai ág ef. Ac feUy y bu. Ond ymhen rhai misoedd, der- 
byniodd y ffermwr bapyr yn cynnwys hanes darlith ger bron 
Cfymdeithas Wyddonol yn ÍJimdain, a'r testyn ydoedd, — yr hen 
fonçyff a godwyd o'r gors. Dengys hyn fod y gallu i sylwi yn 
dwyn pob Uannerch (um warogaeth iddo ei hun ; f el hudlath y 
swynwr, y mae yn gwneyd yr hagr yn brydferth, a'r distadl 
yn ogonedduB. 

Nid pawb ohonom sydd yn cael treulio ein dyddiau o f ewn 
cyrraedd Amgueddfa, neu arddangosf a o gywreinion. Ond, er 
hynny, na thristawn fel rhai heb obaith. Y mae amgueddfa 



I 




Ôan hynny, gellir 

_ _„.,^ ^ jlMfe»îd, — Tha, rhcSÌia'n 

EbSSiüBtB'täjfiS^B ffl^iSf^ a doethineb ymliob 



:§K^^ŴiílD (Anthropoi). 






■w- 



.s. 



•gf 






É 




h Ì r- d J isg wy lietlig. 
Eitìon leuanc fod yr 
liurfafen gydag ar- 
hen awrlais y teulu 
103 yn íwy aniben 
'ol greddf-due<Id ofn 
iid nid oedd y gẁr 
md yn llawn gweith- 
yiiiddangos yn Ued 
in Dewi Win pan 
atliraw harddüiiol, 
rllen poh petli ar- 
'h, agwybotl barnnu 
:^'çlf>dith. Durllemiodd 
■'■"" 'th o brif i.'yfaiisodd- 
mwyn ceisio truifio 
laiio. 

amgylchiad, ac o'i 

leuanc yn dehyg o 

a ch\vilio(îd yn 



:î: 



18 Y LLENOR. 

fanwl am bob gweddiUion llenyddol o eiddo'r bardd, trethodd ar 
ei adgofion, ceisiai adalw pob digwyddiad neiUduol, a phender- 
fynai, hyd y gallai, borthi yr awydd aniwall oedd ym meddwl eî 
ddisgybl ieuanc, am fanyhon hanes Dewi Wyn. Ystyriai mai 
ef e ei hun a awgrymasai destyn eu hymddiddan ar eu cyf arfydd- 
iad nesaf, a darparai ar ei gyfer. 

Yr oedd yn brydnawn hyfryd. Lluchiai yr haul hedlifrwydd 
o wres, yr hwn a gymedroíid gan yr awel deneu, rywiog, oddiar 
fôr Cantre'r Gwadod. Bron yr oedd yr awel yn ddigon cref i 
ysgwyd y dail ; ond cariai ar ei hedyn arogl y meiUion a'r brî- 
allu, gan eu gwasgaru trwy yr awyrgylch. 

Cÿrhaeddodd y ddau gyfaiU iV lìannerch weì'dd wrth Ffynnon 
Gybi yn yr adeg amodol, ac wedi cyfarch eu gilydd yn foesgar a 
chroesawgar, sylwai — 

Tal. — Yr ymofyniad a awgryniai ei hun i'm meddwl wrth 
gyrchu at y Ue yma oedd, — Pa beth sydd yn gwneyd hanes 
bywyd dyn yn ddyddorol? Byddaf yn gweled ambell fyw- 
gramad yn debyg i hanes taith dyn o alîuoedd cyffredin, yr hwn 
ni chenfydd ddim anghyfiredin yn un man; ond dywed iddo 
g3'chwyn ar adeg benodol, iddo gyrraedd Gwesty yr Afr erbyn 
ciniaw, iddo swpera yn nhref Caerlas, a derbyn ymweliad gan 
hwn a'r Uall, nes dwyn i*m cof hanes un morwr, yr hwn a ym- 
welai â holl borthladdoedd y byd o'r bron, ond y cwbl a wyddai 
oedd pris gwirodydd ym mhob un. Achwynir gan fy wgraffwyr 
Dewi Wyn, Bobert ab Gwilym Ddu, Eben Fardd, ac eiaiU, nad 
oes modd fod bywyd mwy gwag o amgylchiadau pwysig "na 
bywydau y dynion hyn, am eu bod wedi byw a marw yn ardal 
eu genedigaeth." Modd bynnag, yr hyn sydd yn gwneyd hanes 
dyn yn ddyddorol i nii y w sylwi ar weithrediadau allanol yr 
elfennau a blannwyd yn ei gytansoddiad ; ac nid yr hyn ydyw 
dyn ar amgylchiadau neiUduol, ond yr hyn ydy w yn ei fywyd 
cyffredin, pan nad yw yn ymwybodol fod un sylw yn cael ei 
wneyd o hono. Gan hynny, bywyd cyffredin dyn gartref y w yr 
arddangosidd luwyaf cywir o'i wir gymeriad. Bu y dderwen 
hon yn fesen fechan; bu y bardd yn blentyn; ac yr wyf yn 
gofyn i chwi fy esgusodi os crybwyllaf rai pethau plentynaidd 
yn y gŵr yr wyf yn edmygu ei athrylith i'r fath raddau. 

E. L — Yr wyf yn gobeithio na fydd i chwi ystyried dim yn 
rhy ddibwys i'w fyne*^ i mi am ddyn mor hynod. Darllennais 
sylw yn y cofiant sydd ar ddechreu " Blodau Arfon " sydd yn 
ddesgrifiad o'm teimlad innau, fel hyn, — " Pan ysgrifennir cof- 
iant awdwr, neu ry w ddyn arall, yr hwn y byddo ei orchestion 
wedi enniU gradd anghyffredin o boblogrwydd iddo, nid oes fodd 
boddloni ei ddarllenwyr, neu ei ymlynwyr, ond trwy nodi pob 
amgylchiad a gynorthwyo i ddarlinellu ei nodweddiad yn y 



DEWI WYN O EIFION. 19 

modd mwyaf eglur. Y mae eu cy wreingarwch mor aniwall, f el 
yr archwaethant yn awyddus bob mân ddigwyddiadau, pa mor 
ddibwys bynnag, os byddant mewn gradd yn tafiu goleu ar an- 
floddau y dyn." Ond nid wyf yn cael fy niwallu yn y cofiant, 
er mor ragorol ydyw. Er engraifft, dywedir nad oedd dim nod- 
edig yn neb o berthynasau Dewi Wyn, " oddieithr ei fam ;" a 
" thyfodd ef megis derwen fawr yng nghanol gweunydd ar ei ben 
ei hun." Oni doylem gael gwybod rhywbeth ynghylch ei fam ? 

Tal. — Y cwbl a allaf chwanegu y w ei bod yn wraig synhwyr- 
ol a darbodus, ac o gymeriad raoesol gwych. Daeth i*r Gaerwen 
yn forwyn at Owen Dafydd, yr hwn oedd y pryd hynny ar ei 
oreu ; ond trwy ei darbodaeth a'i synwyr i drin ei hamgylchiad- 
au, gwellhaodd eu sefyllfa yn fuan. Hen ŵr Ued anystyriol 
oedd Owen Dafydd ; anaml y gwelid ef mewn unrhyw foddion 
crefyddol. Cwynai Dewî, ar oT cyrraedd oedran, na buasai wedi 
ei fendithio â siampl rhieni creryddol; a dichon, pe cawsai, y 
buasai ei athrylith gref wedi ei defnyddio er gwell mantais nag 
fel y bu. Gogwyddai y rhieni yn eu golygiadau ar fedydd at y 
Bedyddwyr ; ond ni f eddai y cyf undeb hwnnw un Ue i addoli 
yn agos i'r Gaerwen, hyd oni ddechreuwyd cynnal moddion 
mewn tŷ annedd bychan, yn Rhos Lan. Nid llawer iawn a 
ofalai Owen Dafj'dd am olygiadau y Bedyddwyr chwaith, neu 
ni fuasai yn myned a'r plant i Lanystumdwy i'w bedyddio, yr 
hvn yw y tramgwvdd mwyaf yng nghyfrif y Bedyddwyr. Ond 
er nad oedd rhienipewi yn grefyddol, yr oeddynt yn ymwybod- 
ol o werth addysg i'r plant ; oblegid nid oedd deddf na swyddog 
gorfodol y pryd hynny, ac yr oedd Uawer o'r werin yn dra diof éu 
a difeddwl am addysgiaeth eu plant. " Mae yn gof genny f ," ebai 
cvfaill wrth Sion Wyn, " weled y ddau fachgen yn dyfod yn 
líaw eu mam i ysgol Llançybi y tro cyntaf. Tynnid fy syìw 
yn neiUtuol at yr hynaf o'r ddau, bachgen bywiog,pert, glandeg; 
eî wallt melyn-lliw cyrliog, a'i olwg gyflym, deallgar, a dynnai 
fy sylw mewn modd neilltuol. Yr oedd yn Uawn o uchelgais 
pan yn yr ysgol ; ni thybiai y dj-lasai neb ragori arno mewn 
dim. Pan gynygid rhyw gamp, byddai efe ynglŷn â hi ar- 
amrantiad, a thaflai ei hoU ysbryd i bob gwaith." Bu wedi 
hynny yn ysgolion Llanarmon, Llanystumdwy, Penmorfa, a 
Bangor is Coed, ac ystyrrid ef yn ysgolhaig rhagorol. 

E. I. — Pa mor ieuanc y dechreuodd efe brydyddu, Taliesin ? 

Tal. — Dechreuodd yn dra ieuanc, pan oedd yn yr yagol, neu 
feallai cyn hynny. Tybiai cymydog iddo mai un o'r pethau 
cyntaf a gyfansoadodd oedd cân rydd ar ddewisiad Syr Robert 
Williams, Barwnig, yn farchog y sir, yn wrthwyneb i Lord 
Penrhyn. Cyfeinr yn ei gofiant at englyn a gyfansoddodd efe 
pan yn ddeuddeng mlwydd oed i " Dic Morus yr achwynwr," a 



20 Y LLENOR. 

dywedai ef ei hun ei fod yn deall rheolau barddoniaeth yn dda 
yn yr oedran hwnnw. Modd bynnag, ceir ar lafar gwlad liaws o 
ddigrif-benillion o'i waith, hyd yn oed eyn cyrraedd o hono y 
deuddeng nilwydd oed. Rhoddaf i chwi siampl. Yr oedd hen 
ŵr o ddilledydd ag ydoedd yn byw yng nghwr y Rhos Ddu, yn 
agos i'r Gaerwen, wedi bod yn hynod o hir yn gwneyd clôs i 
Ddewi, ac yntau wedi llwyr flino yn disgwyl am dano. O'r 
diwedd, cyfansoddai i'r hen ddilledydd hwyrfrydig y pennill a 
ganlyn — 

*' Wmphre Huws y teiliwr, sy'n hyw yng nghẃr j Rhoe, 
Fu'u cerdded tua*r Gaerweu dros dridiau i wneyd clos, — 
Ei gluniau oedd rhy fychain, a'i wasband yn rhy fawr, 
'Hocdd Dafydd yn y diwyg a'i d yn Uusgo'r Uawr.** 

Yr oedd efe hefyd yn troi ei feddwl at destynau difrifol tua'r un 
adeg, fel y dengys ei *' Gywydd y Fam," yr hwn a welir yn yr 
ail-argraíBad o " Flodau Arfon," a r hwn a ddilynir gan y nodiad 
canlynol o eiddo'r golygydd, — " Nid y w teilyngdod barddoniaidd 
y cywydd uchod ond bychan ; ond os ystyrrir oedran yr awdwr, 
mae yn rhyfeddod. Gwasanaetha i ddangos y fath eginyn 
gobeithiol oedd Dewi pan yn ddeuddeg mlwydd oed." Gan fod 
y cy wydd yn argraffedig, ni wnaf ond dyfynnu ychydig linellau 
o hono er enghraifll. Fel hyn y darlunia y bardd deuddeg oed 
effeithiau bloedd a Uef yr archangel, — 

** Y creigiau a'u cry' agwedd, 
Glywant, a neidiant un wedd ; 
A'r haul glân dwysglan dysglair, 
*N duaw, er imaw, ar air. 
E gân yr Ynad gwiwner, 
Yn effro nes syrthio^r ser, 
A'r Ueuad glir ei Uewyrch, 
Dry'n waed, fel ceulwaed y cyrch ; 
Diagynnant ar diisg unawT, 
O'r wybren Iwydwen i lawr." 

Erbyn iddo gyrraedd un mlwydd ar bymtheg oed, yr oedd wedi 
tyfu yn fardd o gryn faintioli,fel y dengys y cy wydd a gyfansodd- 
odd ef e y pryd hynny ar y testyn dyrchafedig,"Mawredd Jehofah." 
Dychymyga y Goruchaf yn darlunio ei hun i'r ymofynnydd 
dynol. Ac wrth ystyried oedran yr awdwr, sylwai un ysgrifen- 
nydd ei fod yn fwy gorchestwaith nag oedd " Awdl Elusengar- 
wch." " Nid wyf yn cofio," meddai, " am ddim ond un esiampl 
ail a chyftelyb i hon yn hoU hanes Uenyddiaeth ; fe gyfansodd- 
odd y bardd Seisnig, Pope, ei fugeilgerddi pan yn un ar bymtheg 
oed. Ystyrrid y cerddi hyn, gan gydoeswyr Pope, yn fath o 
wy^rth lenyddol; ond yr oedd Pope wedi cael pob manteision 
dysg, ac wedi bod yn ddiwyd o'i febyd yn cymeryd addysg, heb 
ganddo ddim arall i'w wneuthur." 

E. I. — Yr wyf yn darllen yn ei gofiant am ei ymddygiad 



DEWI WYN O EIFION. 21 

myfyrgar a difrifol yn yr ysgolion, a'r dyb uchel oedd gan ei 
gvd-y8golheigion am dano, ynghyd â*r cyflymdra y dysgai y 
gwersi. Carwn gael gwybod pa bryd y gadawodd efe yr ysgol- 
ion, ac yr ymsefydlodd gyda'i rieni yn y Gaerwen. 

Tal. — Y mae yn rhyfedd na buasai chw^aneg o fanylion ei 
hanes wedi ei ysgrifennu, yn neiUtuol gan fod ei gyfaiU a*i gym- 
ydog, Sion Wyn, wedi ei benodi i gyfansoddi bywgraffiad o 
hono, yr hwn drachefn a olygid ac a chwanegid gan Eben 
Fardd — mae'n rhyfedd gennyf na fuasai mwy o fanylion ei 
fywyd wedi eu cofnodi. " O herwydd y caethiwed cysylltiedig 
â chystudd corff, fe fu ysgrifennydd y llinellau hyn (Sion Wyn) 
heb gael un gyfeiUach neiUtuol âg ef am amryw flynyddoedd ar 
ol iddo ymadael âg ysgol Llanarmon ; ac yn yr ysbaid hwn, yr 
wyf yn meddwl, y bu mewn ysgol ym Mangor is Coed, ond nis 
gwn dros ba faint o amser yr arhosodd yno." Ni ddaeth y 
bardd claf i gysylltiad âg ef hyd y flwyddyn 1806, pryd yr 
anfonodd awdl fer a wnaethai i Eifionnydd i'w darllen iddo, gan 
fod ynddi, meddai, gyfeiriadau ato. Yn ganlynol i hynny galw- 
odd yntau gyda'r bardd claf, yr hyn fu achlysur o adnewyddiad 
y cyfeillgarwch a barhaodd rhyngddynt hyd farwolaeth Dewi 
Wyn. 

Y mae golygydd yr ail ran o " Flodau Arfon " yn gosod Dewi 
ym Mangor is Coed yn y flwyddyn 1802, pan oedd yn ddeunaw 
mlwydd oed. Dichon mai meddwl hynny a wnaeth oddiwrth y 
llinell gyntaf o'r gerdd a elwir " Y drom galon," yr hon sydd fel 

hyn,— 

** I Arfon gaerog 'r wyf fl*n gyrru." 

Dyma a ddywed, — " Mae'n debyg i'r bardd gyfansoddi y 
penhillion canlynol pan yn yr ysgoí ym Mangor is Coed, fel 
cyfarchiad i'w rieni a'i gydnabod." Ond pa beth a feddylir o'r 
Uinell hon ? — 

** Mae eu hynafiaeth yma 'n Eifiou." 

eto, — 

*' Er nad wy'n nabod eu wynebau, yr wy*n garenydd." 

A ydyw y llinell olaf yn briodol fel cyfarchiad i rieni a chyd- 
nabod ? Rheswm cryf dros dybio ei fod wedi ymadael a r 
ysgolion yn 1802, pan oedd efe yn ddeunaw oed, y w y cyfan- 
soddiadau a gynyrchodd yn y flwyddyn honno, megis " Cywydd 
i'r Milgi," " Marwnad y Parch Robert Roberts o Glynog , " ac yn 
enwedig ei "Awdl Marwnad Goronwy Owen," yr hon a 
anfonwyd i gystadleuaeth y Gwyneddigion, ac a farnwyd yn ail 
oreu. Nid y w yn debyg iddo gynyrchu y fath gyfansoddiadau 
a'r rhai uchod, ynghyd â rhai eraill byrrach na hwy, tra yr oedd 
efe yn astudio ei wersi yn yr ysgol. Mwy tebygol yw ei fod 



22 Y LLENOR. 

wedi ymsefydlu gartref cyn yr adeg yma, os nad cyn bod yn un 
mlwydd ar bymtheg oed, pryd y cyfansoddodd ei gywyddau 
" Mawredd Jehofah," " Cenfigen a Chelwydd," yn gystal a cherdd 
" Gorthrymder a Drudaniaeth." 

Er nad oedd erioed duedd yn Newi i fod yn goegfalch a 
rhodresgar, eto edrychid amo fel gŵr ieuanc dysgedig wedi cael 
manteiaion i ddysmi Saesneg, &c.,yr hyn Dad oedd ond peth pur 
anghyíFredin yn ei amser a'i gymydogaeth ef. Yr oedd yn uchel 
ynghyfrif ei rieni — yn ŵr ieuanc cartrefol, diwyd gyda gwasan- 
aetn y fferm ; ac uwchlaw y cwbl, ymledaenaî ei glodydd fel 
bardd ar hy d a Ued y wlad — canmolid ef — ofnid ef , rhag cael rhy w 
bennill neu duchangerdd ganddo, yr hyn a ystyrrid yn fwy an- 
ioddefol na dim arall; ac ni ryfeddem nad oedd tuedd yn 
y pethau hyn, ynghyd âV ymwybodolrwydd a feddai o faint ei 
allu, i'w wneyd yn hunanol ac yn anghymwys i gyfarfod â 
gorthrechiad. 

E. I. — Tebygol mai ei ymgyrch gystadleuol gj^ntaf oedd 
" Coífadwriaeth Goronwy Owen," pryd y coUodd y wobr. Ym- 
ddengys oddiwrth ei gofiant fod hon yn brofedigaeth lem i'w 
feddwî uchelfrydig, ac iddo chwerwi yn erwin o ran ei dymher- 
au. Dyma fel y dywed y cofiant, — " Tebygol mai y chwerwder 
cyntaf a brofodd, mewn cysylltiad â barddoniaeth oedd yn 1803, 
pan o gylch 19 mlwydd oed. Yr ydoedd y pryd hwn yn un or 
ymgeiswyr am wobr y Gwyneddigion am awdl er coffìsLdwriaeth 
am Goronwy Owaiu ; a chollodd y dydd yn yr yjndrechfa; dy- 
famwyd y fuddugoliaeth a'r ffwobr i Gutyn Peris ; ac er na bu- 
asai neb yn edrych arno yn is oherwydd hyn, oblegid ei fod 
raor ieuanc, a'i gydymgeisydd Uw^yddiannus mor t^ddfed o ran 
oed a chynefindra â'r gelfyddyd, mewn cymhariaeth iddo ef, fel 
na buasai ryfedd yn y byd iddo ragori arao ; eto tramgwyddo a 
wnaeth Dewi, a ffroenochi, chwedl yntau, yn dost ; ac er mwyn 
porthi ei deimladau ar yr achlysur, cyfansoddodd gywydd byr, 
a rhai englynion tra dychanus a llym, yn y rhai y cyhuddai 
Gutyn o fenthyca a lladrata rhai o'i linellau goreu ef. Y mae 
fel pe byddai yn codi y bardd yn ei freichiau, i edrych a oedd yn 
drwm mewn gwirionedd ai peidio, ac yna dywed, — 

** Adwaeu draw uad yw yu drwm, 
Chwe ealach ua cheseilwm ; 
Rhyw duaw, rhaid ei osawd 
Dau wregys, rhwng býa a bawd." 

Ceir hefyd nodiad i'r un perwyl gan y golygydd yn rhagflaenu 
y cywydd a'r englynion i Utyn, a welir yn dilyn yr aw^dl, fel 
hyn, — "Tuar amser hwnnw (1803) digwyddodd fod y bardd 
Dafydd Ddu o Eryri a Gw^yndaf Eryri ar ymAveliad croesawgar 
â'r hybarch gampus-fardd Mr. Robert WiIIiams (JRobert ab 



DEWI WYN O EIFION. 23 

Gwüym Ddu) o'r Betws Fawr, yn ol defod Gwyliau'r Nadolîg ; 
ac yn eu plith, un diwmod, daeth Dewi, ac yn ol ei ddigrif- 
dduU awenyddlawn arferol, cyfansoddodd y llinellau canlynol, 

Îyda chyfeiriad allegawl at ymdrechf a y farwnad grybwylledig." 
)yma eto, o'r Iraethodydd, syniad rhyw feimiad ar yr un 
pwnc, fel hyn, — "Sorrodd Dewi Wyn am hynny yn amthr, a 
thynnodd yr amgylchiad oddiwrtho ganiad dychrynllyd, yn yr 
hwn y trina Gutyn yn dra dirmygus ; ond er pob triniaeth, y 
mae rhagoriaeth awdl Peris ar gyfansoddiad ein bardd yn caei ei 
addef yn gyflfredinol gan bob un a ŵyr beth y w barddoniaeth o'r 
iawn ry w." 

E. I. — Yr wyf yn synnu fod glaslanc deunaw mlwydd oed mor 
hunanol ag ymddwj'n fel y darlunnir ef gan yr awdwyr, at y 
rhai y cyfeiriais, yn ffroenochi, yn sorri, a thuchan-ganu pan 
gollodd efe y dydd yn y gystadleuaeth honno. Onid oes gennym 
hanes am ein dynion enwocaf yn coUi bron mor aml ag yn 
ennill ; ac er hynny yn ymostwng i'w tynged yn dawel ? 

Tal. — Gan bwyll, fy nghyfaill. Nid wyf yn eich beio chwi 
am mai dyna yw yr argraff sydd ar eich meddwl. Dyna yr 
argraff sydd wedi cael ei roddi ar feddwl y cyhoedd, trwy gyf- 
rwng yr awgrymiadau a ddyfynnwyd gennych yn awr. Ond a 
wyddoch chwi ar ba seiliau y mae y cyhuddiadau a adroddasoch 
vedi eu dwyn yn erbyn Dewi ? Mae y bardd yn ei fedd ers 
dros ddeng mlynedd ar hugain, yn gorwedd o dan y cyhuddiad 
o " ffroenochi," " sorri," a " thuchan-ganu,' a thrin Gutyn Peris 
yn ddirmygus, wedi coUi yng nghystadleuaeth y Gwyneddigion 
yn 1803, ar " Farwnad Goronwy Owen." Ac er nad allai hynny 
effeithio y gradd Ueiaf ar y farn am ei athrylith, gallaf eich 
sìcrhau fod genuyf seiliau cryfion i gredu fod yr holl ymadrodd- 
ion a ddyfynasoch yn gwbl anheg, ac yn hollol anghywnr am 
ymddygíadau Dewi Wyn mewn cysylltiad â'rawdl dan einsylw. 

E. I. — Rhyfedd! Ni wyddwn i fod neb yn amheu hynny. 
Os nad oes saii i r cyhuddiadau, byddai yn ofidus iawn i mi fod 
wedi adgoffa am danynt. 

Tal. — Gadewch i ni, gan hynny, geisio gwneyd ymchwiliad 
î'w seiliau. Amheuwyd y cyhuddiadau yn erbyn y bardd, yn 
ddìau. Gwrandewch yr hyn a ddy\ved Tegai, yr hwn a fu dros 
ysbaid rhai blynyddoedd yn gweinidogaethu yn ardal y Bardd 
Gwyn, yng nghanol ei gyfeillion, a'i gydnabod ; ac yn cymeryd 
y dyddordeb mwyaf ym mhob peth cysylltiedig â'i fy wyd. Dyma 
fel y dy wed efe, — " Treuliasom lawtr awr ddifyr gyda Mr. J. 
Thomas, Chwilog (Sion Wyn), a bardd Cefn y Meusydd, i wran- 
daw hanes D. Owen, a'r un modd gyda Ilawer o'i hen weinidog- 
ion, megis Sion WiUiam y Foty, Rhos Lan ; ac eraill oedd yn 
berchenogion bam ar y fath gymeriad." 



24 Y LLENOR. 

E.I. — Pa beth, gan hyiiny, a ddywed efe ar y pwnc oedd 
gennym ni dan sylw ? 

Tal. — Dyma ei eiriau, — " Yn y flwyddyn 1803, pan oedd Dewi 
o gylch pedair blwydd ar bymtheg oed, efe a ymgystadleuodd a'r 
* Goffadwriaeth Goronwy Owen,' — testyn y Gwyneddigion. 
Enillwyd y gamp hwn gan Gutyn Peris. Fe deimlodd Dewi, 
wrth gwrs, oddiwrth ei aflwyd'iiant ; a diddadl, fe achlysurodd 
y siomiant hwnnw y Ues mwyaf iddo, trwy luddias iddo dybio 
ei hun yn rhywbeth nad oedd, a thrwy hynny orwedd i lawr ar 
ei esmwythfainc. Er i Dewi deimlo yn siomedig, ar y pryd, ni 
rwgnachodd efe ddim yn erbyn y ddedfryd, ond yn hytrach yn 
y gwrthwyneb ; canys pan welodd awdl Gutyn yn argraffedig 
efe a ddywedodd, — 'Nid oedd dim modd trechu hon heb i 
Gorynwy ei hun godi oddiwrth y meirw i ganu.' Er fod Dewi 
yn ddigon o ŵr boneddicr i gydnabod ei fod wedi coUi y maes, yr 
oedd yn ddigon o wron hefyd i gynnyg ail frwydr." Dyna fam 
yr enwog Tegai ar ymddygiad Dewi Wyn mewn cysylltiad â'r 
gystadleuaeth hon, — "Ni rwgnachodd efe ddimyn erbyn y dded- 
fryd, ond yn hytrach yn y gwrthwyneb." 

Mae golygydd yr ail argraflBad o " Flodau Arfon " hefyd yn 
amheu cy wirdeb y cyhuddiadau a osodwyd yn erbyn Dewi ar yr 
achlysur a grybwyllwyd, ac yn nodi amryw ffeithiau hollol 
anghyson â'r dyb a goleddwyd gan ei feirniaid ynghylch y 
"ffroenochi" aV cywydd dychanllyd i Gutyn Peris. Ond, 
gadewch inni symud ynilaen, mae yma fwy nag amheuaeth. 
Crybwyllais oV blaen mai Sion Wyn o Eifion oedd awdwr gwr- 
eiddiol y cofiant, ond chwanegodd Eben Fardd ato rai nodiadau 
o'i eiddo ei hun, gan adael darnau o waith Sion Wyn ar ol, gyda 

folwg ar gy wiro, hyd y gallai, yr hyn a gymerodd mewn llaw. 
Joed felly ; yr wyf yn dal yn fy Ilaw y cojiant gim^eiddiol, yn 
Ilawysgrif Sion Wyn ei hun ; ac er ei fod yn crybwyll am y 
gystadleuaeth, nid oes ynddo un awgrym fod Dewi wedi "sorri" 
a " thychan-ganu " oherwydd colli'r dydd. Ac yn yr holl ym- 
ddiddanion fu rhwng y ddau fardd am farddoniaeth, a*r trin a'r 
troi ynghylch gwahanol destynau, ni cheir un awgrym o enau 
Dewi ei hun iddo gymaint a digio ar yr achlysur. Nid felly y 
mae gyda golwg ar y camwri a gafodd efe yn Ninbych, gyda'i 
" Awdl EIu'<engarwch." Rhaid rhyddhau Sion Wyn, yn gwbl, o 
fod yn awdwr y cyhuddiad. Ac am Eben Fardd, nwyddom mai 
y diweddaf yn yr holl fyd oedd efe i osod y fath gyhuddiad ar 
gymeriad y dyn a edmygaî fwyaf o un bardd fu yng Nghymru 
erioed, heb un eithriad, oddieithr iddo gael ei gamarwain ryw 
fodd neu gilydd. 

Mae yn digwydd bod gennyf, with law, Iythyr oddiwrth 
Ddfydd Ddu o Eryrl at Dewi Wyn, dyddiedig lonawr 2, 1801; 



DEWI WYN O EIFION. 25 

a gwelaf ei fod yn crybwyll rhywbeth am Awdl CofFadwriaeth 
Goronwy. Wele y Uyfchyr yn Uawj^sgrif y bardd ei hun, a 
darllennaf ef i chwithau, — 

Wauicfawr, /onawr 2, 1804. 
Y bardd ehedawgwiw, 

Diolcli yn Uaes am yr Awdl o Goffadwriaeth am yr euwocaf Oronwy, 
gwaith godidawg, yn ddiamau ydyw ; a chyfartal iawn i waith G. Peris. Y 
mae'n rhaid addef y gellir disgwyl eglurach arwyddion o addfedrwydd bam 
mewn gwaith bardd sydd wedi hir a dyfal ddilyn y Grelfyddyd o Farddoniaeth ; 
a hynny gydâ chrafttneb mwy na chyffredin, er nad ydyw i*w gyfrif ond ysgol- 
haig uniaith. Mae canmoliaith mawr i dy waith gan amryw o*r beimiaid, ie, gan 
Gutyn Peris ei hun. Meddwl yr ydwyf y byddai yn well ÌH adael allan yr 
englyn,— 

** Diwyd ydoedd yn deawr, — o'i fynwes 
Wiw feini trà gwerthfawr, &c.** 

Nid ydyw'r gyffelybiaeth yn naturiawl, debygwn i, sef deawr meini o fynwes. Y 
peth na fyddo alluedig neu bosibl yn anian, neu yn natur ; ni ddichon, yn ol 
rheol un gŵr dysgedig, fod yn gyffelybiaeth gyson. Y Uinell "Creaduriaid 
gloywon crwydredig leoedd " sydd anhawdd ei dyoddef, oblegyd nid y lleoedd 
sydd yn crwydro, ond y corph nefol ayddyn crwydro, neu o'r hyn Ueiaf yn rhedeg 
drwy neu ar hyd y Ueoedd hynny yn nefoedd serenog. Gellir newid y 
terfyniadau, — 

** Bheolau'r Lleuad yr Haul a'r hoU luoedd 
Yn— 

Haul â'r hoU leoedd. 

A newid y UineU olaf o'r braich yn 

Greaduriaid gloywon crwydredig luoedd. 

Ni chlywaÌB neb araU yn sôn am hyn, eithr fy sylwiad fy hun ydyw ; a chan fy 
mod yn amcanu at y peth sydd er dy hyfforddiant, na thramgwydda wrthyf, yr 
wyf yn meddwl f od rhywf aint o reswm yn yr hyn a grybwyllais. 

Mae Hywel a Robert WilUams yn ddieithrol iawn im' er ys dyddiau. Ni 
chlywais oddiwrthynt ar ol im' briodi, neu er y Uynedd. Gofia fi atynt os gweU 
hwynt. Yr wyf yn Ued-feddwl fod Sion Lleyn yn Uunio priodaBgerdd i Dafydd 
ac Elin Thomas. Ysgatfydd y deuaf i Eifionydd WyUau'r Pasg, ond nid wyf 
yn sicr o'r peth. Yr ydwyf yn byw mewn tỳ ardrethol i mi â'r wraig, er ys rhai 
wythnosau. 

Ni chlywaÌB o Lundain er ys talm byd. Ni chlywodd Mr. Dafis o Fangor, xra 
Gutyn ddim ychwaith, fel y dywedasant i mi yr wythnos ddìwaethaf . Yn y 
Bangor y treuUais y NadoUg. 

Dim ychwaneg yn bresenol, ond fod dy awdl yn fenthyg gan Gutyn, er mwyn 
iddo gael amser i'w hadysgrifenu. 

Cyransoddodd Robyn o Feirion bwtt o garol go dda erbyn y NadoUg ; dadgan- 
wyd ef yn Llandegai. Gutyn Peris a luniodd garol hefyd, dadganwyd ef yn 
LÎanUechyd. Dadganwyd carol o waith \Vm. Jones o Fon hefyd yn Lhmdcgai — 
Dafydd Ddu a Gwüym Peria yn fudion ! ! - ond y mae gan D. Ddu ychydig o 
waith dewydd ; nid oes hamddcu i'w ysgrifenu. 

Bydd wych, medd dy gyfaiU diwcniaith, 

DAFYDD THOMAS. 
Blwyddyn newydd dda i ti, a phawb o'th gyfeiUion. 

Yn awr, rhaid inni dynnu y casgliadau canlynol oddiwrth y 
Uythyr hwn, sef nad yw nodiadau golygydd " Blodau Arfon " i 
ddibynnu amynt mewn un modd am eu cywirdeb. Ni fu 
Dafydd Ddu yn Eifionnydd o gwbl yn 1803, fel yr ymddengys ; 
ac nid oedd wedi clywed oddiwrth Robert WiUiams "er y 



26 T LLENOR. 

Uynedd." Ond, a chanìatau îddo ddyfod i'r Betws Fawr Wyliau 
y Pasg, yn ol ei fwriad, ac i Dewi gyfansoddi y "cywydd 
difyfyr " yng nghymdeithas y beirdd, lel y crybwyllir, yn ei 
".ddigrif-ddull awenyddol" ei himan, cyfeihomodd y golygydd 
drwy gysylltu yr englynion gyda'r cywydd ; oblegid ni chyfan- 
soddwyd yr englynion am rai blynyddoedd ar ol y cywydd. 
Nid ydynt yn dal perthynas â'r un amgylchiad, er yn cyfeirio at 
yr un person. Nid ydynt wedi eu cyfansoddi yn yr un ysbryd — 
cellweiriaeth dalentog a diniwed er mwyn hwyl gyda'r beirdd 
yw y cywydd ; ond am yr englynion, y maent wedi eu cyfansoddi 
mewn ysbryd digof us a Uym. Achwyna Dewi fod Gutyn wedi 
lladrata ei eiddo ef, a'i gyhoeddi yn ei lyfr, yr hwn a gyhoedd- 
wyd yn y flwyddyn ISlf^, dan yr enw " Ffrwyth Awen." 
Gwelwch nas gall yr englynion fod wedi eu cyfansoddi hyd onid 
oedd Outyn wedi anfon ei " lyf r hyd y wlad i brofi " y Uadrad y 
cwyna y bardd o*i herwydd ; a*r englynion hyn, ac nid dim araU, 
sydd wedi rhoddi sail i athrodwyr a beimiaid haerllug bentyrru 
y cyhuddiadau ar gymeriad Dewi Wyn, sef ei fod wedi " sorri," 
" digio," " firomi," a " dirmygu Gutyn Peris," pan eniUodd yr olaf 
ar Goronwy Owen ; er eich bod yn gwelecí, oddiwrth y dyfyn- 
iadau a wnaethum, dystiolaeth amlwg na chyfansoddwyd yr 
englynion o leiaf dair blynedd a'r ddeg ar ol y cy wydd ; er eu 
bod wedi eu cyhoeddi ym " Mlodau Arfon " fel wedi eu cyfan- 
soddi yr un pryd, gyda chyfeîriad at yr un amgylchiad. 

E. I. — ^Yr ydych yn golygu, ynte, fod yr englynion sy*n rhan 
o'r cyfansoddiad sydd yn dilyn " Awdl Cofiadwriaeth Goronwy " 
ym "Mlodau Arfon" — yr englynion ar y rhai y sylfeinir y 
cyhuddiadau yn erbyn Dewi o " sorri," " firomi," a " dirmygu," 
y rhai a adroddir drosodd a throsodd drachefn, ac yn ddiweddaf 
oll, a adroddwyd çennyf finnau heddy w, heb wybod eu seiliau — 
yr ydych yn goíygu na chyfansoddwyd yr englynion am 
flynyddoedd ar ol y cy wydd sydd yn ei ragflaenu — eu bod yn 
perthyn i amgylchiadau ereilì, ac wedi eu cyfansoddi mewn 
tymer wahanoT; ac niai yr atìerwch a'r anghywirdeb yma yw 
hoU sail y cyhuddiadau weili'r cwbl. Ac o ran hynny, mae rhy w 
anghysonHeb ar wyneb y cyfansoddiad, fel y mae, erbyn inni 
gael goleuni arao. Pa reswm arall ellir roddi dros alw 
'^cywydd" ar gyfansoddiad ag y mae bron ei hanner o 
englynion unodl union? Cyf«irir at Gutyn yn y trydydd 
person yn y cy wydd ; ond cyferchir ef yn yr ail berson yn yr 
englynion. Gall hyn fod yn wers i mi, i chwilio i seiliau 
cyhuddîadau, yn neiUtuol yn erbyn cynieriad y marw, ac o 
ganlyniad yn analluog i amddiffyn ei hun. Mae yn wir ddrwg 
gennyf imî wneyd hynny ar gani y waith hon. 

Tal. — Er prawf pellach fod Dewi Wyn yn cael ei gam- 



DEWI WYN O EIFION. 17 

gyhuddo yn yr amgylchiad sydd dan sylw gennym, cyfeiriaf at 
un ffaith arall. Yr oedd Dewi a Gutyn ar y telerau mwyaf 
cyfeiUgar â'u gilydd wedi i'r blaenaf goUi, a'r olaf ennill, ar y 
farwnod. " Nid oedd ef (Dewi Wyn) wedi gweled Gutyn Peris, 
er fod y ddau yn byw yn yr un sir. Penderfynodd Dewi, pa 
fodd bynnag, gael golwg ar ei gydymgeisydd Uwyddiannus. 
Ymaith ag ef o*r Gaerwen i'r Braich Tíuog, sef cartref Gutyn, 
taith o gylch pum milltir a'r hugain. Erbyn cyrraedd y Braich 
Talog, yr oedd Gutyn gyda'i alwedigaeth yn y gloddfa, sef 
cloddfa Braich y Cafn. Ymlaen a Dewi eilwaith i'r gloddfa, tua 
dwy filltir o gartìef Gutyn. Daethant o hyd i'w gilydd, a>c i'r 
Hall, — tafarndy cyfagos i'r gwaith, — a hwy. Ymysg ymddidd- 
anion ereiU aeth y ddau fardd i ymresymu ynghylch yr awen. 

í ! f 'aweu deg, fwyned wyt, 
Di-odid, dawii Duw ydwyt ' 

meddai Gutyn ar ol Goronwy. 

* O ! Taweu dcg, f wyned wyt, 
Dawn natur pob dyn ytwyt ' 

meddai Dewi. 

Ar ol i Dewi ddychwelyd adref, efe a anfonodd yr englynion 
canlynol at Gutyn." — Yma y dilyna yr englynion " Bonedd yr 
Awen," a ymddangosasant yn " Seren Gomer" am Rhagfyr 16, 
1818, fel y crybwyllîr mewn nodiad sydd yn eu rhagflaenu ym 
" Mlodau Arfon,"argraffiad cyntaf, tudalen 163. Yr unig sylw a 
wnaf o'r dyfyniad blaenorol, yr hwn a gymerwyd o ysgrifau 
Tegai, yw hyn. Gẁyr pawb a ŵyr rywbeth am Ddewi Wyn, 
na fu ef erioed yn ddigon o ragrîthiwr i ymddangos yn gyfeiU- 
gar, ac ar yr un pryd i gyfansoddi Uinellau mor golynog a'r rhai 
y crybwyllwyd am danynt. 

Wedi gwneyd pob ymehwiliad galluadwy i mi, a hynny yn yr 
ysbryd mwyaf diragfarn, methais a chanfod rhith o sail i'r 
cyhuddiadau fod Dewi wedi " digio," " sorri," " flroenochi," a 
" dirmygu " Gutyn Peris am ei fod wedi cael ei orchfygu ganddo 
yn y gystadleuaeth ar Awdl Goronwy. 

E. I. — Yr wyf yn dra diolchgar i chwi am gymeryd y fath 
dratì'erth i symud y cam-argrati" yma oddiar fy medclwl. Ym- 
ddengys mai Ued anflbdus fu Dewi Wyn yn ei ymgyrchoedd 
cystadleuol. Bu rhyw helynt mewn cysylltiad â'i " Awdl 
Molawd Ynys Prydain," er mor odidog yw yr awdl honno. " Yn 
y flwyddyn 1805, yr oedd wedi cyrhaeddyd i addfedrwydd 
oedran, sef im mlwydd a'r hugain oed, ac ar yr un pryd am- 
lygodd i'w genedl addfedrwydd dawn, cynneddf, a chelfyddyd, 
na welwyd ond anfynych eu cyfíelyb. Yr adeg yma, daeth alìan 
ei awdl faith, gywrain a dysgedig, ar destyn y Gwyneddigion, 



28 Y LLENOR. 

sef " Molawd Ynys Prydaîn," yr hon a eniUodd y gamp, ac nid 
yn unig hynny, ond eniUodd hefyd iV hawdwr enw ac anrhyd- 
edd fel bardd, na ddileir hyd ddilead tragywyddol yr iaith." 
C yfeirir ati mewn man arall yn y cofíant fel " awdl dryloy w, 
ddysgedig, a chywrain." Ond er hoU ragoriaethau yr awdl, 
ymddengys i ryw amgylchiadau cysylltiedig â hi aflonyddu ar 
feddwl ei hawdwr enwog. 

Tal. — Yr wyf yn tybio fod priodoldeb neiUtuol yn y sylw 
canlynol o eiddo un o'i gymydogion crafTus, — " Yr oedd ei fy wyd 
yn gynwysedig o dair rhan, — yn gyntaf, canlyn ei duedd fardd- 
onol; yn ail, casolu cyfoeth gyda diwydrwydd a chynildeb ; ac 
yn olaf, ymboeni ac ymofidio o herwydd ei gamarferiad o'i 
amser." 

Yr ydym, erbyn hyn, wedi dyfod at gyfnod pwysîg yn ei 
hanes. pryd y mae ei awen falch a goludog yn bwrw allan 
ífrydiau tryloewon o farddoniaeth ; eithr ofer dweyd ei fod wedi 
cyrraedd addfedrwydd yn un mlwydd ar hugain oed. Os cym- 
erir yr " Awdl Molawd Ynys Prydáin " â'r " Awdl Coff'adwriaeth 
am Goronwy Owen," a gyfansoddwyd ddwy flynedd yn flaenorol, 
rhyfedd y fath gyfnewidiad a welir yn addfedrwydd y bardd. 
Tra y mae ei athrylith yn gwreichioni yn yr olaf , y mae ynddi 
lawer o gymhariaethau anaturiol, diffygion pwysig mewn 
chwaeth, anaddfedrwydd mewn bam ; ond yn yr " Awdl Molawd 
Ynys Prydain," braidd y gall y beimiaid mwyaf hoff^ o bigo 
beiau gael ynddi ddiffygion, gan mor odidog ydy w. 

Ond gan mai gyda helyntion by wyd Dewi Wyn yr oeddym, 
rhaid i ni gymeryd hamdden i ystyried yr helynt a ddigwyddodd 
mewn cysylltiad â'r " Awdl Molawd Ynys Prydain, a'i hamddi- 
ffyniad rhag cenedl estron." Cyhoeddwyd y testyn hwn yn 1804. 
Sonnid am gynnal yr Eisteddfod honno yn Harlech yn 1805 ; 
meddyliwyd eilwaith mai Caerynarfon fuasai y Ile goreu ; ond 
wedi y cwbl ni chynaliwyd Eisteddfod yn un man. Êamwyd y 
cyfansoddiadau Rhagfyr 2, 1805, neu yn hytrach cyfarfyddwyd 
iSv darllen ac i ddadlu eu teilyngdod. Gwelwyd yn fuan fod 
dau gyfansoddiad yn rhagori ar y IleiII, sef eiddo Eifion leuanc 
(Dewi Wyn), a Bardd Cwsg (Hugh Maurice, nai Owen Myfyr). 
Yma y canlyn dyfamiad y " Cyfarfod Misol " ar yr adeg a 
nodwyd, wedi i*r Gymdeithas "synied amynt wrth bwyll ac 
ystyr cyfiawn, er dangos pa un oedd yn rhagori — o barth iaith 
a synwyr addas — o bartn mydraeth hylithr a chynghanedd 
hylais — o barth athrylith awen — ac oll yn cy funo ag athrawiaeth 
gysefin Beirdd Ynys Prydain." 

Yn unol a r ystyriaethau crybwylledig, bamodd y Gymdeithas 
"y dylid y bathodyn arian am ganiadaeth y Bardd Cwsg. 
Bam hefyd y w, bod awdl Eifion leuanc yn ail ; a bod ynddi 



DEWI WYN O EIFION. 29 

amryw orchestion awenydd, a chyfarwyddyd ar y testyn, yn 
deilwng o glod a diolch gan y Gymdeithas. Ac yn drydedd y 
bemir yr awdl tan enw Dwned ; a bod y prydydd yn haeddu 
clod am orchestion awenydd a chynghanedd." 

" Er cyflawni amcanion y Gymdeithas, yn yr achlysuron hyn, 
deisyfir i awduron y Caniadau anfon eu henwau arbenig at 
gyhoeddwyr y Greal, ar y cyfleustra cyntaf." 

E. I. — Dyna Ddewi Wyn wedi coUi yn yr ymdrech yma eto. 
Pa fodd y teimlodd efe ar dderbyniad y newydd mai '* caniad- 
aeth " yr hwn a ymgyfenwai Bardd Cwsg oedd i gael y bathodyn 
arian ? Diau ddarfod iddo " sorri," " flroenochi," a " dirmygu " 
rhyw un neu ryw rai yn erwinach y tro hwn na chynt. 

Tal. — Dim o'r fath beth ; tra yr oedd efe yn anymwybodol 
fod unrhyw ddichell neu anghyfiawnder yn cael ei arfer yn yr 
achos. " Anfonodd Dewi ei enw yn ol y cais," ebai golygydd 
• Blodau Arfon ; ' ond y mae cyfiawnder â chymeriad y bardd yn 
ein rhwymo i ddwyn ger bro'h y Ilythyr a ddanfonodd efe at y 
Gymdeithas ar dderbyniad y newydd mai ail y bemid ef yn y 
gystadleuaeth, ac yr wyf yn barod i roddi her i'w holl feirniaid 
a*i gyhuddwyr, i ddangos Ilythyr mwy diymhongar a char- 
edîg, mewn cysylltiad âg unrhyw gystadleuaeth erioed. Wele 
y Uythyr yn Ilawn, — 

At Anrhydeddus Gymdeithas y Gwyneddigion. 

Ymddiriedawl Feimiaid, — 

Mae y newydd eich bod wedi penderfynu beimiadaeth yr odlau ar eich 
testyn olaf,— Molawd Ynys Prydain, ac hefyd ei hamddiffyuìad rhag estrou 
gcnedl, a bod cathl dan enw ** Bardd Cwsg " jn gyntaf , a gwaith Ëifiou leuanc 
yn ftil : hwnw ydwyf fi ; ac er y dymunas^Ti f(xl riä jrn uwch na*r tro cyntaf , yr 
wyf yn Uawen am nâd wyf yn is. Llwyddiant yn garedig i'r Bardd Cwsg, ar ei 
wobr a'i enw da, ac i minau i brydu'n rhagorach uag yntef y cynnyg nesaf. 
Buaswn wedi rhoi un tro diwygiadawl ychwanoî^ ar fy awdl cyn ei throfiglwyddo 
i Lundain, oni buasai fy mod yn bur wachul amryw wythnoBau, cyn Gwyl 
Fihangel ; a disgwyl gwellhâ iechyd i'w hadypgrifio a wnaeth im' fod cyhyd heb 
ei hanion i chwi ; canya yn un peth yr oeddwu yn ofni eich digio, wrth anfon y 
fath gysoddiad maith i chwi, yn y fath ysgrifen anhardd ac anhawdd ei darllenyn 
hwjlu8 a deaUus. Ond gan fy mod yn tybio yn ganolig am fy awdl, ac yn 
hyderu ei bod yn beth gwell na'm gwaith i brouwy, a'ch bod chwi yn hyn(xi am 
goflcidio llafurwaith yr awen megya o'r llwch, iH*ndt'rfynaL'< ci hanfon o dan eich 
yBtyriaeth cyn darfod y dydd bam ; canys pan i'lai hwnw heibio, ni chawswn un 
math o gynnyg eilwaith. Ac os ydych, anrhydiddus fciraiaid, yn bamu fy 
myfyrwaith yn deilwng o'i argraffu, ac yn bwriiidu bod gystadl a'i argraffu, yr 
wyf yn erfyn yn ddwya am gael cenad genych i'w unfou i chwi mewn ypgrifen 
eglur dealladwy ; canyfl y mae'r llen rydd (^llc'r (^iwir y mor-aerwyr) a'r 83'dd ar 
ymyl y dalenau, yn rhanau anhebgorawl o'r awdl ; ac anhawdd dysgwyl i 
argrafi^dd neu ysgrifenydd eu cyfleu mal y dylid. Gan hyny, gyfeillion, cydym- 
deimlwch â*ch gwaaanaethwr ieuangc a chtììud^'wch i mi ei pharotoi me\*^i 
yBgrifen ddeaUadwy, fel na bo i chwi fwy o drafferth ua'i hestyn i law'r oyssodydd. 
Pa fodd bynag, anfonwch ddwy linell i hysbysu pa un ai eich bod yn cenadhau fy 
nymuniad ai pcidio ; ac os bydd im' genad, anfonaf yn ddidruul. 

Os argreffir fy awdl, bydduf hiwcn iawn a gwobrwyawl ddigon ; yn llawn 
calondid a pharodrwydd i ganu, os gallaf yn anorfod y tro nesaf , os byddaf byw. 

Ydwyf, yr eiddoch, 

Gaerwtn, lonawr Ifed, 1806. DEWI WYN O EIFION. 



30 Y LLENOB. 

Llefera y Uythyr yna drosto eî hun, er hynny tueddir fi î 
chwanegu sylw neu ddau. Ymddengys i mi yn wyrth o hunan- 
feddiant ac ymostyngiad meddwl, oblegid mae colli mewn 
cystadleuaeth bwysiff, ar destyn ag y bydd yr ymgeisydd wedi 
taflu ei holl enaid iddo, ac wedi gweithio ymlaen am lawer o 
fisoedd yng ngrym y disgwyliad prydeurs am oruchafiaeth, ac 
yn neiUtuoI i ddyn ieuanc Ilawn o uchelgaia a thanbeidrwydd 
tymer, yn brofedigaeth gyda'r fwyaf Ilem all ei gyfarfod. ônd 
gwelir fod ein bardd, gyda symlead pur a dihoced, yn ymostwng 
1 ddedfryd ei "feimiaid anrhydeddus ; " a chyda symledd 
plentyn y dywed yr helynt oedd amo tra'n ceisio parotoi ei 
awdl i'r gystadleuaeth, yng ngbanol ei waeledd. " Canolig " y w 
y syniadau uchaf y dywed efe am gyfansoddiad ag y dywedai 
un o feirdd enwocaf Cynim ei fod yn " ddysgedig, cy wrain, a 
thryloew." Nis gallai dim Ilai nag amlygiad fod rhyw dwyll 
wedi ei arfer gyffroi y natur ocdd yn ymgr^nnu i*w dedfryd yn 
y fath fodd. Er hynny, nid ydwyf am honni ddarfod iddo 
wneyd mwy na'i ddyledswydd yn yr amgylchiad yma, oble^d 
dyledswydd pob ymgeisydd afiwyddiannus yw ymostwng i'w 
"anrhydeddus feiraiaid," pan fyddont yn gweithredu oddiar yr 
egwyddor ogoiieddus o gyfiawnder ; pe amgen,gallwn yn hawdd 
gydymdeimlo âV bardd fyddo yn chwerwi wrth dwyll ac anon- 
estrwydd. Ac nid oedd neb a ffieiddiai dwyll yn fwy na Dewi 
Wyn. Nid oes ond un farn am dano yn y golygiad hwn, — ei fod 
yn un o r cymeriadau mwyaf cywir a fagodd Cymru erioed. 

E. I. — Mae y tfeithiau yna yn ymddangos yn anghyson â'r 
argraff oedd ar feddwl y cylioedd o berthynas i dynged yr 
* Awdl Molawd Ynys Prydain," ac yn anghyson áç ymadroddion 

eiddo Dewi Wyn ei hun ar ol hyn. Awgrymir gan olygydd 
" Blodau Arfon " mai eiddo Dewi Wyn oedd yr oreu, gan fod yr 
ariandlws wedi ei ddyfarnu iddo. Bu chwareu y ffon-ddwybig, 
ynglỳn â'r drafodaeth yna, mi dybiwn. Maen wir ddarfod i 
Cynddelw gasglu cryn lawer o ffeithiau a dafiant oleuni ar y 
pwnc hwn, ond goleuni yn dangos y dirgelwch yn gorwedd y tu 

01 i r Ilenni ydyw. Yr wyf yn methu cysoni y ffeithiau â'u 
gilydd. 

Tal. — Gan eich bod wedi cyfeirio at yr hybarch Gynddelw, 
mae yn ddywenydd mawr gennyf gael cydnabod ein rhwymau 
iddo, am ei lafur a' i ddiwydrwydd yn casglu o'r Bì*ython, Golud 
yr Oea, Yr Huìil, &c., y gweddillion barddonol a chwanegwyd at 
" Flodau Arfon " yn yr ail artîraffiad. Gwnaeth wasanaeth i 
lenyddiaeth yn gy^ffreàinol, ac addefaf yn rhwydd ddarfod iddo 
wneyd mwy o gyfiawnder á'r bardd nag a wnaeth neb o'i fiaen ; 
ond nid oedd yntau yn alluog i wybod y dirgelion oll. 

Nid wyf yn barod i haeru fod anghyfiawnder wedî cael eî 



DEWI WYN O EIFION. 31 

wneyd â'r biardd yn y gystadleuaeth sydd dan ein sylw yn awr ; 
ond OB gellir ymddiried yng ngrym tystiolaethau, ymddengys 
nad oedd popeth yn cael ei ddwyn ymlaen mewn dull teg ac 
anrhydeddus iawn; ac ymddengys yn debygol, a dweyd y 
Ileiaf, y bu yma wyro bam. 

Y tyst cyntaf y w Dewi Wyn ei hunan, ac wele ei Iythyr, — 
" Nid y w brân na barcud jm werth eu saethu na'u pluo ; f elly 
nid yw cysoddiad anferth y Breuddwydiwr, ond pentwr o 
eiriau digysondeb; prin y gellir dyweyd mai canu ydynt, os 

{rstyrir gwybodaeth a chywreîndeb yr oes; rhyw linellau 
lusgedig, musgrell a diaddum, diflas, ac anserchiadol ; hollol 
anweddus ac anmhriodol iV gymham â chysoddeidiau Beirdd 
Arfon. ♦ ♦ ♦ ♦" "Ac ni allasai Wyddelod meddwon eu 
dirmygu yn fwy nag y gwnaeth y Llundeinwyr drwy gynnyg 
dy wedyd fod rhinyn cryglyd y Cysgadur yn rhagori * o barth 
mydraeth hylithr a chynghanedd hylais,' yn yr hwn nid oes 
braidd un ^ynghanedd, neu gymaint a'r brif-odl yn gy wir ; Ile 
mae agos Dob gair a Ilythyren yn awdlau yr Arfonwys, yn 
cofleidio eu gilydd mewn cydseinedd hyfryd a chelfyddwych; 
erbyn hyn, mae yn hawdd i'r cyffredin famu os dywedais 
anwiredd dybryd." 

E. I. — Er naa wyf yn amheu cy wirdeb eich ^olygiadau chwi ; 
eto chwi a oddefwch i mi sylwi nad yw colli y gamp mewn 
ymdrechfa yn ddigon o brawf fod anghyfiawnder wedi cael ei 

fyflawni. Ac nid yw bam bersonol ymgeisydd aflwyddianus o 
an ddylanwad siomedigaeth i ddibynnu ami ; oblegid naturiol 
oedd iddo ef deimlo yn anfoddog, Nid efe oedd y person cym- 
wys i roddi bam ar deilyngdod cymhariaethol cyfansoddiadau 
ag yr ydoedd yn awdwr un o honynt ei hunan. 

Tal. — Gwir; ond gwyddoch na theimlai Dewi yn anfoddog, 
o leiaf, nid amly<rai unrhy w anfoddlonrwydd, yn ei Iythyr at ei 
"anrhydeddus feimiaid." Y cwbl a ddywed yw y dymun- 
asai'fod ris yn uwch, ond Uawen ganddo nad oedd yn is. Ac 
heblaw hynny, danghosodd cyn hyn ei fod yn ddigon o 
foneddwr i gydnabod pan drechid ef yn deg, megis ag y 
gwnaeth pan ddarllennodd efe awdl Gutyn Peris yn yr ymdrech 
tlaenorol, pryd y dywedodd, — " Nid oedd dim modd trechu hon 
heb i Goronwy ei hun godi o'i fedd i ganu." Buasai yn gwneyd 
cydnabydaiaeth gyfieîyb pe buasai cyfansoddiad y Bardd 
Cwsg jm haeddu hynny. Ffolineb yw tybied nas gall dyn 
fyddo yn ymgeisydd weithredu un math o fam bersonol. A 
ydyw yn rhesymol i ymgeisydd, pan aflwyddo trwy anwybod- 
aeth neu anhegwch ei feirniaid, osod ei enau yn y Ilwch, a 

ddef í ereill ddweyd fod unrhyw rigwm, os bvdd yn 
iugol, yn rhagori ar ei eiddo ef? A ydyw yn bosibl i 



32 Y LLENOR. 

ymgeîsydd ymwrthod â bam bersonol er mwyn osgoi y cyhudd- 
lad o fod yn hunanol ? Ni welaf fi un rheswm dros y fath 
wahaniaeth tymer ag sydd yn llythyrau Dewi ynghyswUt â'r 
drafodaeth hon, ond yn unig ei fod wedi cael ar ddeall, trwy un 
o*r beimiaid eu hunain, nad ymddygwyd yn deg at yr ymgeis- 
wyr, yr hyn drachefn a gadarnhawyd pan gyhoeddwyd eu 
cyfansoddiadau. 

Ond gwell i mi ychwanegu tystiolaeth y beiraiad crybwyü- 
edig, trwy ddyfyniad o'i lythyr at ein bardd, fel hyn, — " Ond 

fadewch ini eto gofiäu un frawddeg sydd gyda chyhoeddiad y 
Jundeinwyr o destyn Ynys Prydain — * Bydded yr awdl ar 
rai or pedwar mesur ar hugain, nid ar y cwbl ohonynt.' 
Gwedi hynny, cynnyg barnu yn oreu ryw rimjm, nad oedd ar, 
nac yn ol, rheolau yr un ohonynt. Hwy aethant, nid yn unig 
yn erbyn gwir gyfreithiau barddoniaeth Gymraeg, eithr hefyd 
yn erbyn eu gosodiad cyhoeddedig eu hunain; gan hyny, bu 
rhy'wyr iddynt gymeryd esgusion i garthu ymaith eu bara 
i*r domen." Dyna dystiolaeth un o'r Gwyneddigion, ac 
un o'r beiraiaid eu hunain, yr hwn yn wir ni chytunasai â'u 
cynghor hwynt. Hàwdd, gan hynny, y gallwch weled mai nid 
heb sail yr amheuodd Dewi eu hanrhydedd. 

Megis ag i ategu r d ystiolaeth flaenorol, dygaf ger bron un arall 
allan o lythyr John WiUiam Prichard o Blas y Brain, ym Môn, 
at Owen Myfyr, ewythr y Bardd Cwsg, ynglŷn â'i ddatganiad 
o'î fam am y Greal tran synied fod "y bobl yn ei weled yn 
rhy ddrad, a gormod o fliloreg ynthaw, tebyg i lythyr a bardd- 
oniaeth Bardd Cwsg, o r Deheudir ; nad ydoedd y fath lythyr 
na lles, na dywenydd, na chynnydd pwyll, gwybodaeth, na 
synwyr i neb ; fod ei farddoniaeth yn ddigon i beri'r ddincod ar 
ddannedd y sawl a wyddai ddim am blethiadau a mwynseiniau'r 
iaith Gymraeg. Meddwl yr oedd fod y Bardd Cwsg w^edi 
cyfenwi ei hun â*r enw mwyaf priod iddo ag a ellid ddych- 
mygu ; nas medrai edrych ar ei waith, ond fel dyn yn ymlefer- 
ydd rhwng cysgu ac eflro; a bod un Uythyr, çywydd, neu 
awdl, o waith Goronwy neu leuan Fardd yn werth mil o'r cyf- 
ryw sucan-gerddi." 

E. I. — Gall rhai wrthwyncbu y tystiolaethau blaenoiol, am 
fod y beirniad y cyfeiriasoch ato yn frodor o Arfon, ac feallai 
yn gyfaill personol i Ddewi Wyn. Am yr olaf, mae yn 
wybyddus ei fod yn gâr i'r bardd ; ac felly, gallai ei eiddiiiedd 
ym mhlaid ei gâr ieuanc grcu rhagfam yn ei feddwl at gyfan- 
soddiadau ei gydymgeisydd. 

Tal. — Os felly, dyma i chwi dystiolaeth arall o eiddo 
Cynddelw, yr hwn a gymerodd lawer iawn o drafierth i chwilio 
a barnu drosto ei hun. Dyma fel y dy wed, — " Rhigwm rhyfedd 



DEWI ẄYNÍ^'Ô EIFION. 3ä^ 

yw cân y Bÿ*(l(l Cẁög yn einì ty.b tii, heb nacjodì ùa "11168111;^ áä 
chynghçjiedd, 'jm, debyg i 'ddim, heíi a diẅMdar, hyd ag ÿ 
gwyddom." Oosodwch, ar gyfer y desgrifiad yna; " awdl feath,* 
gywrain, dryloew, a .dysgeclig " Dewi Wjm; sef des^fiad Eben 
Fardd o "Molawd Ynys Prydaín." Ac os gall dynion anrhyd- 
éddus, a beimiaid o safleoedd Cynddelw ac'Eben Fardd — os 
gallant ddefnyddio ymadroddic^ fel y rhai crybwylledig, oddiar 
nnrhyw gymhelliad v Uai na (^ariad at winonedd, bydded i 
boneth dan enw beimiadaeth g4el ei ysgubo i ebargofiatit. 

Ni flinaf chwi & mwy o dystiolaethau ar y pen hẁn. Enwais 
ddigon i argyhoeddi fy. meddwl i, y dylasai Öewi Wyn, yn 
gyfiawn, gael ei resttu yn uchalf .yn y gystadleuaeth ar *'Molawd 
Ynys Prydain." 

R L-Yr wyf'yn ofni eicH blino, ond carwn gael, gwybod 
oddiar ba resymau y bamwyd y Bardd <3wsg yn oreu; a láha, 
fodd, wedi hvnny, y cyhoeadwyd ynglŷn âg awdl Dewi Wyn 
inai " iddo ejy hcumwyd yr ainan'^lwa" Onid oedd yna ry w 
ánghyẁirdeb ueu angbysondeb ? 

Tal. — Mae eglurhad y Gwyneddigion ar amìen y OreaLyn 
bur syml. Bamwyd mai cyfáhspddiad y Bardd Cwsg oedd yn 
rhagori ; ond pan wahoddwyd yr ymgeiswyr i anfon eu henwau 
priodol i*r Gymdeithas, derbyniwyd nodyn oddiwrth y Bardd 
Owsg, wedi ei arwyddaw " J. R.," Caerfyrddin, yn gprchymyn 
argraffu ei gftn ef'yìi y öreoî, er mwyn herio barn dysgëdigion 
Gwynedd ar ei. òrchest-garap ; uc wedi iddynt feio ar ei waithj 
parod oedd yntau ÎV amddiffyn, ond na ddatguddiai ei enẃ 
dros un dydd a blwyddyn. Ar ol darllen y nodyn ypa yng 
"* Nghyfarfod Misol ỳ Gymdeithas, Mawrth 3, 1806," penderfyn- 
ẁyd, gan ei fod yií "'ymwrthod â rheolau safedig ý Gymdeithas, 
a chan mai felly ei feddwl o ymgélu, nad ydoedd addas ýmaros 
wrth ei oed, un dydd a blwyddyn ; canys y dylid terfynu y fath 
àchosion yn ol trefn ac arf er ; á chan mai ail yn y gystádleil- 
aeth oedd Eifion léuanc, iddo y bamwyd yr arian-dlwa" « ' ' 

Heb gyhuddo neb p anonestrwydd bwriadol, nodaf y fíeith- 
iau carîynoL Yr oedd awdl Dewi Wyn wedi cael ei hanfon i*r 
gystadleuaeth mewh cyflwr anghryno ac anealladwy, yn ol ei 
gyf addefiad ef ei hun ; yn cynnwys dalennau anghysylltipl a 
damau min-ddalennol, mewnysgrifen " anhardd a,c anealladwỳf' 
tra yr oedd eîddo y Bardd Cwsg, yn ol tystiolaeth cyfaill Dewi 
Wyn, " yn yr ysgrifen oreu " a welodd efe erioçd. Ni ddylai yì 
ysgrifen, mae'n wir, benderfynu tynged awdl neu draethawd J 
er hynny, gwaith blîn a threth fawr ar amynédd a natur dda 
unrhyw feimiad y w ceisio darllen gwaith mawr mewn ysgrifen 
anealladwy. Gállai Dewi Wyh ysgrifènnu yn hardd a deaU- 
adwy, fel y cawn eto gyfle i roddi siampl ; ond ei arfer òeddbod 
c 



34 T i4:<£N0R. 

yo frysiog gyda phopeth, wrth, hyd yn oed doi y dfts wair, 
pryd y gwneiai gymaint a dau neu dri o ddynion, ac y canaì 
ar y diwedd — 

'* Y dâs a ddiddoBwyd, 
Mewn awr 7 gorlfeniiwyd." 

Oherwydd y rheswm yna, dichon na ddarllenwyd vr awdl 

Sn rai o'r beimiaid o gwbl ; megis y dy wedir na ddarllennodd 
ai o'r beimiaid Awdl Elusengarwch, oherwydd aneglurder y 
Uaw-ysgrif. Yr oedd Oweu Myfyr, tad y Oymdeithas, yr hwn 
a arferai gael cryn lawer o'i flfordd ei hun, wedi penderfyuu mai 
y Bardd uwsç ^aífai y wobr, er ei fod yn troseddu amod bwys- 
icaf y Gymdeithas ; a phwy oedd y Bardd Cwsg ond nai Owen 
Myf yr ei hun ! 

Rheswm Gwilym Owain dros famu y Bardd Cwsg yn oreu 
oedd ei f od wedi " sôn am Hv, Gadam r Dyna saf on gywir 
beimiaid Llundain! Os oedd crybwyll am y bod dychmygol 
hwnnw o gymaint pwys, pa fodd na fuasai ei lygaid yn disgyn 
ar yr englyn sydd yn " Awdl Molawd Ynys Prydain " Dewi 

Wyn, sef 

^' Da i hon oedd dyfodiad Hu — Gadajln, 



A'i giwdawd addwvTigu ; 

fTÍaneddu, 
, a dìruB lu.*' 



Mewn hedd i g7fan( 



Yr wyf wedi gosod o'ch blaen y profion sydd yn dangos fod 
tebygolrwydd cryf iawn ddarfod i Dewi Wyn gael cam yn y 
gystadleuaeth ar y testyn " Molawd Ynys Prydain." Yr oedd y 
Gwyneddigion yn haeddu parch mawr ar gyfrif eu brwdfrydedd 
Cymreig — am eu nawdd i lenyddiaeth eu gwlad gynhennid, er 
eu bod yn by w, fwyafrif ohonynt, ar dir yr est^n, Ond fel y 
crybwylla Cynddelw, nid " rhyw wybodus iawn oedd lluaws 
ohonynt." Goddefid i elfennau anjnnunol, flTafriaeth, ac anwy- 
bodaeth, feddu dylanwad ar eu penderfyniadau. Nid wyf am 
haem, gyda Dewi, mai " newid bam rhag cy wilydd " wnaethanty 
ond yn hytrach goddef i anwybodaeth a ffafriaeth ffurfio eu 
bam. Nid oes ddadl am ragoriaeth " Awdl ddysgedig, gywrain, 
dryloew " Bardd Ëifion ar " rimyn " y Bardd Cwsg, os gellir 
ymddiried o gwbl i dystiolaethau y rhai a ddylent wybod y 
gwirionedd. 

E. I. — Nid fy amcan mewn un modd yw gwrthsefyll eich 
ffeithiau er mwyn y pleser o ddadlu, ond fy unig reswm dros 
godi rhai gwrthddadleuon oedd, cael y gwirionedd, ac yr oedd 
yn werth i mi wneyd hynny er mwyn y wybodaeth a dderbyn- 
iais. Eithr, atolwg, a dramgwyddodd Dewi y tro hwn fel na 
chyfansoddodd efe ar gyfer cystadleuaeth y Gwyneddigion 
f hagllaw ? 



DEWI WYN O EIFION. 35 

. Tal. — E£e a gyfansoddodd ar destyn y Gwyneddigion y 
flwyddyn gan|ynol — 1806, ar y te^tyn " Marwnad yr Anrhyd- 
eddus Lyngesydd Nelson;" ond ymddengys na anfoiiodd eí 
gyf ansoddiad i r Oymdeithas, ac na f u gystadleuaeth o gwbl ar 
y testyn hwn. Awgrymai cyfaiU i Ddewi mae diffyg ymddiried 
ym mam y Gymdeithas a lesteiriodd feirdd Cymru rhag anfon 
dim o'u cynhyrehion i mewn. Ond cymaint oedd y dylanwad a 
mSai cyhoeddiad testyn ymgystadleuol ar feddwl Dewi fel nad 
oedd raìd ond ei brin grybwyll, na byddai ei feddwl cynyrchiol 
yi^ bwrw allan doraeth o feddylddrychau gwreiddiol a thanbaid. 
Am ei gyfansoddiad i'r Llyngesydd Nelson, gwna Sion Wyn 
sylw i'r perwyl, fel hyn, — '* Bhywbryd yn y flwyddyn 1806, yr 
wyf yn niieddwl, y cyfansoddodd ef bryddest er coffadwriaeth 
am y diweddar Lyngesydd Nelson. Cof gennyf i mi ei darllen 
unwaith, a'i bod yn cynnwys mwy o hen eiriau Cymreig, 
aneaUadwy i'r cyflredin, nag a weUr mewn un dam araU o'i 
waith. Nid peth anaturiol i ysgrifennydd ieuanc, fo yn arfer a 
darUen hen awduron, yw gwneyd defnydd o eiriau ansathrcdig 
ambeU i dro ; ond nid arferiad doeth ydyw ; oblegid po amlycaf 
y gesyd unrhyw awdwr ei feddwl aUan, mwyaf tebygol a fydd 
ei waith o fod yn ddefnyddiol, neu ateb y diben ; ac fe sylwyd 
gan un, yn neiUduoI, fod eglurdeb yn un o'r prif foddion tuag 
at i*r prydydd ennill y gamp. Grym meddyliau, a phrydferth- 
wch ymadroddion, ay'n gosod ffwerth mewn cyfansoddiadau 
bai*ddonoI, ac nid eu bod wedi eu oritho à geiriau anealladwy i 
ddarllennydd cyffredin." 

K L — ^GaUwn dybied fod awen Dewi Wyn tua'r adeg yma yn 
hynod o fy wiog a diorffwys, oblegid yn y flwyddyn ganlynol, 
1807, y cyfansoddodd efe yr englynion a'r cywyddau ymryson 
ynghylch " Bonedd yr Awen," — sef yr ymryson a fu rhyngddo 
a Gutyn Peris, Llandegai. Ond rhaid i mi addef fod y fath 
gymysgedd o anghysondeb yn y " Nodiadau " sydd ynfflỳn â'r 
ymrysonfa hon, ym *' Mlodau Arfon," fel na allaf yn fy myw 
gael amseriad yr ymddigwd. Er enghraiflt, mewn un man 
aywedir yr " ymdaengys i*r cwyddau ymryson ar bwnc yr 
awen gael eu cyfansoddi yn union ar ol yr englynion a wnaed 

Ín 1807." Mewn man araU, dywedir am yr ail gywydd fel 
yn, — " Yn y Seren am lonawr, 1820, Gutyn Peris a gyhoedd- 
odd gywydd drachefn i amddiffyn ei fam am Awen, ac fel 

Krthatebiad i'r cywydd blaenorol o eiddo Bardd Eifíon. Yna 
wi, yn Seren Chwefror, a roes y cy wydd canlynol fel gwrth- 
atebiad i'r eiddo yntau, — ac felly y mae yn debygol y terfyn- 
oddyddadl." 

Gan gymeryd mantais ar y nodiad diweddaf , sylwai un ysgrif- 
ennydd ar barodrwydd awen Dewi, meddai, — " Cawn enghraifll 



36 • Y lÌLËîíOR. 

arall.o barodrwydd éi áẃen'yn ei ail gyMrÿdd' 'Bonedd yr, 
Awen/ Yn y Seren am lonajwr, 1820, eyhòeddwyd cywỳdd'^ 
Gutyn Peris, fel atebiad i gywjndd blaenorol DeWi Wyn. Yü ỳ^ 
Serenam Chwefror, 1820, ymddangosodd ail'gýwydd Dewi, ýr'i 
hwn a eynhwysa oddeutu 4fOO o hnellau. Pan ystyriom morv. 
araf ý cíudid Ûythyrau yn yr adeg honno, rhaid fod y cyẅydd 
Tiẁnnisy^ wedi ei gyf ansoddi mewn ychydig ddyddiau." , /.;'^ ' 

Os cyfansoddwyd y cywyddau •*ýn union " ar ol yr eíiglyniòìi': 
yn 1807, rhaid fod yr ysgrifeiyiydd olaf ẅedi cael ei gam-^ 
arwain, ac fod ei gas^liad ynghylch pUrodrwydd awen Ifèwh 
Wyn yn syrthio i r Tlawr. ^Ýmddengys yn anffhýson i íni,^ 
ddarfod i*r ddadl gael ei d^chreù yn 1807, a bpd heb ei gorflÎMi * 
hyd 1820 — ypbaid tair Ẁynedd ar ddeg. Byddai yn dda 
gennyf gael eglurhad ar yr anghysondeb yna. ^'''^ 

Tal.— Nid oés ynnof heddyẅ àẅýdd i gyffẁr^d a phwnc y 
gynnen, sef " Bonedd.yr Aw'en," nac, awydd i geisîo penderfyím* 
pa un ai cywir aj anghywir oedd synîadau Bardd Eifion ar ÿ^ 
mater. Hyn sydd amlwg — ei fod yn neẁydd-beth yn yr oibs' 
honno ; ond gan fod y ddadl yn aipgylchiad ym mywyd Dewí- 
Wyn, y mae gennych hawl i ddisgwyT cýmaint o églurhad ag a. 
allaf fi roddi i chwi. Dýwedais wrthych ò'r blaen, ar awdürdod-' 
y diweddar Tegai, pa fòdd a than ba àmgylchiad y dechreuwÿd 
ŷ ddadl ; sef ddarfod i Dewi Wyn gymeryd taith o*r Gáerwen' 
i*r Braich Talog, cartref Gutyn, yn feian wedi i'r olaf ei orch- 
fygu yn y gystadleuaeth ar " Goffadwriaeth Goronwy Owain,*' 
ac wedi cwrdd â'u gilydd — dechreu ymgomio ynghylch awen a* 
barddoniaeth, a digwydd i Gutyn Peris adrodd y cwpl canlynol 
o waith Goronwy Owèn,^ — 

** O î f' awen deg, fwyned wyt, 
Bioed, dawn Dnw ydwyt," 

pryd yr atebodd Dewi, gyda*i barodrwydd arferol, — 



O î f * awen deg-, fwyned wyt, 
í)awn natur pob djn ytwyt." 



Ar ol i Dewi ddychwelyd adref , éfe a anfonodd at Gutyn yr 
englynion sydd yn dechreu fel. hyn, — 

** ! f* AwRN, addien iawn wyd, — iawn oeddit , 

Yn Adda pan grewyd ; 
Rheàymol eneîdiól nwyd, ' ' 

Dawn natùr pob dyn ytwyd." ,0 

Argraffwyd hwy gyntaf yn y Uyfr a elwìr " Corph y Gaingc,". 

ÍQ 1810. Nid yw yn hysbys pa mor fuan yr anfonodd Gutylt 
eris ei gywydd cyntaf, mewn atebîad i'r englynion o eîddé' 
Dewi ; ond ymddengys, oddiwrth dystiolaeth Gutyn ei hun, fod 
ỳ cyfán drosodd cyn diwedd y flwyddyn ganlyiiol, 1808. Rhýw 
ysgrifemiydd ymhen nifer o flynyddoedd, séf yn Rhagfyr, 1818,' 



DEWÎ WYN \0 ÍIFION. . 37 

-a anfpnodd yr ^nglyìijion gj'r :cÿwyẁiau i Seren Oomer^ ac 'yn 
:lM»ino,yn 1820. yr.arferaffwyd cywydd olaf pob un o'r ddau 
,£ardd, er eu Ibod.we^S eu cylansoadi yn 1807. Cyhoeddodd 
.Gtítyn ei gywydd cyntaf yn: ei lyfr a elwir "Ffrwyth Awen," 
Hgyda'r aylw yma,— '^Ni díarfu i'r awdwr, yn y cywydd uchod, 
;gymeíyd yr awen megís testyî^ i ganu ámo yn drwyadl ; ond 
,0^nu ar un peth perthyn^I i awen, ermwyn egluro ei fam ar y 
rpiírnc hwnnw i gyfaîU awenyddol o .wahanol íam ar yr unrhyw 
Jbw^c. Mae cywyddau ereill air yr achos ; ond ni argreffir hwy 
iyípa, rhag blino neb á. gormod ar un téstyn." Cyhoeddwyd 
" Ffrwyth Àwen " Gutyn yn 181Ô. Dengys y ffaith hon i*r 
•îioll gyẅyddau gael eu cyfansoddi cyn 1816, ac yr ydych felly 
.yn gywir mai ei gamarwain gafodd yÝ ysgrifennydd a ddefn- 
yddiodd y eyfl^ustra o*u cyhoeddi yn ^ren Gomer am lonawr a 
Cîhwefror, 1820, er mantais i brofi parodrwydd awen Dewi 
Wyn. : Nid wyf yn^ amheu nad oedd awen barod gan Dewi, 
ond camsyniad pedd dwyn ger bron yr amgylchiad cyfeiliomus 
yna fel praẃf o hynny. Yr wyf wedi awgrymu o'r blaen mai 
^yẃydig o bwys sydd i'w ròddi ar gywirdeb y nodiadau; a 
aylasai y gorchwyl gael ei ymddiried i rywun cyfarwydd â*r 
holl fanylion. 

', E. I.— Yr wyf ỳn deall yn iawr pa fodd y bu, ac yn ddiolch- 
ígar am yr eglurhad. Dyfyhnais yr ymadroddion o draethawd 
-ẁrobryn gan un o lenorion Lleyiii a rhyf edd na fuasai y beimiad, 
Eben Fardd, yn— gwneyd sylw ohono. Dylasai hyn, mae'n wir, 
^ael ei gywiro pan ail argrafiwyd " Blodau Arfon," oblegid 
^yhyd ag yr erys fel y mae, bydd ereiU yn agored i gael eu 
oamarwain yr un modd. . > 

,f .Catp pawb ! ; Dyma ni yn ymyl y Gaerwen, cartref y bardd ! 
^Q,fod y Ue bron yn ardoedig gaii goed a phrysglwyni, ni 
•f^o^liais ein bpd inor agos iddo. Aroswch, Taliesîn, yr wyf 
yy^^teimlo iâs o fferdod yn cerdded dros fy hoU gorff, am i mi 
«rfer ymadrc>(í(Jipii mor hyüon, tra yn sangu ar y Uannerch a 
gysegrwyd gan yr 'awén daobeidiaf a lewyrchodd y ng Nghy mru 
fifìfàt^' Oi yr hen Gaerwen enwog ! Er nad wyt ond amaethdy 
dig'pn diaddprn ; etó ti á fÿddi mewh coffadwriaeth anfarwol yn 
lkf)farẅoldeb y'^gŵr a roes anrhydedd arnat. Sefais o flaen 
Jshŵl o-bialasau gprwychaf Prydáin.Fawr; ond heb deimlo y fath 
g]^%P';a gpfityngeiddrwydd ag a deimlaf yn awr o flaen y 
mwiau dîaddum hyn; Ymddengys fel pe byddai popeth yma 
Sf^) ei ysbrydoli, Eiddtìnaf l'addeuant yr angel gwarcheidwad-^ 
xd ain fy rhyfỳgyn sathiTi y llannerch gysegredig hon. O na 
fydíjai-fòdd i mi .gael gplwg ar y bardd, gan mor gryf yw y 
4yin!iAkji^d: \ sydd yn fy ppteddwl am gael gŵeled pob gwrth-. 
iyŴ ag^y 1^44Äenwogrwy4dj^n pŵthyn iddo. :.• 



d8 Y LLENOR. 

Tal. — Dichon mai un o weision duwies yr awenau, fel f 
dy wedir, yw yr angel gwareheidiol sydd yn gwylio y lle yma ; 
ac o'r braidd na thybiwn ei fod wedi cyfiwrdd â chwi á blaefn éi 
aden ; canys gwelaf fod eich pen yn rhy f rwd, weithian, i f eiiii- 
iadu amgylchiadau a heljmtion by wyd y bardd, y mae yr olwg 
ar ei gartref syml wedi rhoddi eich ysbryd ar dân. Yr wyf yn 
gweled fod natur megis ar noswylio— yr awel yn ymsymud 
rhwng brigau'r coed gyda sain drom ac wylofus, a phrydyddion 
y dail yn araf-ddjmesu i'w Uetyau yn y twmpathau drain te'w- 
frig sydd mor ddymunol ganddynt, ac mae'n bryd i ninnau 
ymadael, o leiaf am y tro hwn. 

E. I. — Na! na! na adewch im byrbwylldra dorri ar yr 
ymddiddan sydd mor bleserus ac addysgiadol, i mi beth byimatr, 
eyn bod Uwyr angenrheidrwydd am hynny. Gwelaf i Dewî 
gyfansoddi ei awdl odidog ar Amaethyddiaeth yn fuan ar ol yr 
amgylchiadau fu dan sylw gennym; ac ymddengys i mi fod 
ffawd megis yn gwenu amo, ac fod ei dalent, y tro yma, yn caél 
y sylw a'r clod a deilyngai. 

Tal. — Nid oes gennyf ddim i'w chwanegu at a geir yn jr 
Cofiant am y gystadleuaeth hon. Dyma a ddywed Sion Wyn o 
berthynas iddi, — " Yn y flwyddyn 1811 y cyfansoddodd ei awdl 
ar Amaethyddiaeth, yr hon a enillodd yr anrheg yn Eisteddfod 
Tre Madog. Ymwelodd â mi yn ol ysgrifennu rhan ohoni, aC 
wedi iddo yn garedig amlygu ei ddymuniad ar i minnau yegrif- 
ennu rhywbeth ar y testyn, efe a sylwodd, — ^'Yr wyf fi yn 
edrych amo fy hun yn orchwyl lled fawr, ac, o ddy wedyd y 
gwir î ti, o nerth braich ac ysgwydd y gwnaethum yr hyn a 
ys^fennais ohoni hyd yn hyn.' Ond er na chafodd ond 
Ychydig wythnosau o amser i gyfansoddi yr awdl honno, a 
hyimy yng nghanol trafierthion y oynhauaf, eto ymddengyö 
iddo ymaflyd yn y testyn, a'i drin gyda deheurwydd neilltuol ; 
treiddiodd yn ddwfn iddo, a chanfyddir yn amlwg fod ei allu- 
oedd yn gweithredu mor gryf ac egniol yn yr awdl hon, ag ŷ 
gwelwyd hwynt braidd ar un amser." 

Yr oedd rhai o feirdd enwocaf Cymru yn y gystadleuaeth 
hon, megis Gwallter Mechain, Twm Pedrog, ac ereiil ; a'r beim- 
iad oedd Dafydd Ddu o Eryri, Ni amheuodd neb nad oedd 
awdl Dewi yn rhagori ; ond er hynny, nid aeth yr amgychiad 
hwn heibio heb beri siomedigaeth i'r bardd. Yr oedd efe mfe^ 
wedi ei dynghedu i ryw brofedigaethau neu gilydd mewn 
«ysy Iltiad â'i hoU ymgyrchoedd cystadleuol. Y tro hwn, siòm- 
wyd ef am ei wobr, wedi iddo ei hennill. Pa fodd yr ymddyg- 
odd y boneddwr haelfrydig felly ni chafwyd, hyd y gwn i, un 
eglurhad boddhaol. Bama Cynddelw, ar sail rhyw frawddeg a 
ddyfynna o Iythyr Twm Pedrog at Dewi Wyn, fod y Gwyneddigf- 



DEWI WYN O EIFION. 89 

îon wrth wraidd hyn. Ond, yn fy myw, nî welaf fi un prawf 
yn y frawddeg, ac ni ddeallodd Dewi Wyn mohoni felly ; onidè 
Duasai wedi cemodio y Oymdeithas am hynny. Nid oedd y 
fynno y Gwyneddigion ddim â'r Eisteddfod a gynhaliwyd yn 
Nhref Madog — yr oedd honno ar draul W. A. Maddocks, Ysw., yn 
gyf an-gwbl ; a dichon mai esgeulustra neu anghof oedd yr unig 
achos na chafodd Dewi y mwynhad o dderbvn y gwpan arian. 
Mae yn digwydd bod gennyi lythyr yn llawysgrif frysiog 
Dewi Wyn at Sion Wyn, yr hwn sydd yn cadarnhau y ffeithiau 
a grybwyllwyd eisoes, ac yn dangos mai tua mis yn unig a 
gan)dd efe i gysoddi y fath arwyraîn faith ac ardderchog ; a 
chan nad yw y llythyr ond byr, cyíwynaf ei gynnwys i chwi 
Çyda chymaint o foddineb ag y darfu i mi ei dderbyn. Dyma 
fel y mae, — 

F7 Nghyfeül hoff,— PwLLHBLi, Aiüst 19, 1811. 

Bu, ac y mae, 711 ddrwg iawn geniiTf na «UaÌB gaffáel dam o ddjdd- 
^aitb i ymddiadan â thydi ; gan na welaf un cyfleustra jn j djddiau canlynol 
1 mi ddyfod hyd yna, yr wyf yn anfon y llcn hon i hysbysu it fod Eiflteddfod 
Beirdd wedi ei chyhoiöadi i fod yn Nhref Madog, ar yr 20d dydd o Fedi nesaf, — 
y testyn yw Ámaethyddiaeth neu HwsiDonaeth. Yr anrheg a fydd Cwpan 
Anan. Er fod yr ámBer yn fyr hynod, yr wyf yn meddwl fod amryw yn canu. 
Nid '^Kjí yn ameu pe baid tithau yn cysoddi awdl fer, goreu po goreu, na ddang- 
osai 'SÍr. Maddock8 iyw haelioni i tî, myâ a*i cefais yn ẁr hael. Os byddaf byw 
ac iach, mi ddeuaí yna cyn hir, i edrych a Ìydd gennyt ddim at yr EÌBteddfod. 

Yr eiddot, 

D. OWEN. 

Oddiwrth y llythyr yna, gwelwn ddarfod i Dewi ymweled â 
Sion Wyn, yn ol ei air a'i addewid, er ei fod ar ganol cysoddi ei 
awdl, ac megis â'i ddwylaw yn rhwym wrth orchwylion dyfal 
masnach ; ond, fy nghyf aill ieuanc, rhedaia i f wy helaethrwydd 
nag a fwriedais, rhaid i ni ymadael. Gwelwch mor gyflym y mae 
Uenni'r hwyr yn ymdaenu dros y ffurfafen; a chyda'r nos, 
llwythir eîch meddwl gan syniadau pruddhaol, a theimladaeth 
siomedig yn yr olwg ar wywder, methiant, a darfodedigaeth 
gwrthrychau byd daearol. Yr ydym yn ymadael heno yng 
ngolwg cartref y bardd — lle a fu, sydd, ac a fydd yn enwog tra 
byddo ein hen iaith yn ca«l ei siarad rhwng mynyddau sir 
Oaemarfon. Amhoeibl atal i ryw feddyliau gwibiol alw i gof 
amgylchiadau pruddglwyfus, mewn Ue f el hyn. Bob tro yr af 
heibio i'r fan yma, flenwir fy meddwl gan filoedd o adgofion 
hiraethlawn am Dewi Wyn; efe oedd canolbwynt yr hoU 
enwogrwydd sydd yn glynu^ amgylch y Oaerwen. . Yr wyf yn 
edmygu hyd yn oed yr hen feudai syml a diaddum yna, am fod 
eu hanes yn gymhlethedig i'r fath raddau â hanes ei fywyd ef. 
Yr wyf yn hanner addoli v nenadd acw, Ue y rhodiai ol a blaen 
i borthi gwanc ysol ei glefyd. Nis gallaf oddef byw, ond mewn 
anesmwythdra rhyfeddol, yn yr ystafell wely acw, y llé yr 
aeth angeu â newydd da iddo, bod dyddiau ei boenedigaeth 



:#^gEŴTSiiâ',-. 





Wypery clod na 
" ei waegaru ; ond 
y f an. 

E.I.— Yrwyf 
ynteimloyfath 
ddyddordeb 
dwfn a chyni- 
hyddolymmy- 
wyd a helynt- 
ion y hardd 
enwog, fel nas 
ítwn, yn wir, pa 
fodd i ollwBg 
gafaelo'rpwnc, 
er fod eysgod- 
au yr hwyr yn 
aingauo'n ham- 
gylch yn brys- 



Tal. — Mae'n 

llawenydd ca- 

longennyf eîch 

bod felly ; gan 

hynny, ym- 

rwymaf i'ch 

cyfarfod eto ar 

y llannerch 

yma wythnos Ì 

heddyw, os 

byddwn byw 

f-.ft. ** '^ti- Llith- 

[•^: bardd, ar ol budd- 

'fiadwy Dinbych, 

eî fywyd. Eto, 

iyn, eitbr parhâi i 

LaBwb o'i amgylch Â'i 

ìpSrychau tlysion y 

""■ cynhesu, goleuo, a 

rhyw drem fraa- 

ffraeth, ei atebion. 

i ni ar gymeríad 

nio ar acìilysuron. 

Jyfarfyddiad nesaf. 



ngheiinnd, gan 






adfywied 



vyddor, — 




42 Y LLENOR. 

Eithr rhin hunan-aberth red 

Állan — fel hunan-goUed — 

I flBrwd wen, cyflTredinol 

Dda i bawb rhwng y ddau bôl. « 

Ei ddawn o Dduw ei hun ddaeth, 

A rhin uchaf teymaehaeth 

Daîoni'n ei wythi ef 

A'i nodwedda mewn dioddef. 

Cariad yn ei darddiad vw, 

Ac o'i nod y cawn heddyw 

Win phiol aberthol boen 

I wan ẁr yn troi'n orhoen ; 

Dedwyddwch ydyw dioddef, 

A rhoi yn wir yw ei nef , 

Os ceir drwy loesau cariad 

I arall Uesg ryw wellhad. 

II. 

O'r egwyddor agweddau — eilfyddol 

À fedd y cysawdiau ; — 
Rhoi'u hunam mae'r wybrennau — i'w gilydd, 
Hyd wyrdd heolydd pelydrwedd heuliau. 

Y ddaear hyfwyn a ddyry hefyd, 

Bin ei thyinhorau, hoen ei thwym weryd, 

I fìloedd angen f wynhau llawenfyd, 

Na bo yn unlle neb yn newÿnllyd ; 

Trwy roi n hael troir hi'n wywlyd — ^yn nhranc haf , 

A cha'r hesb auaf echrys ei Dywyd. 

Grawn y gwenith a geir yn egîno 
Eu by wyd allan, Ue bo'u diwyllio ; — 
Trenga yr hadyd i fyd gael ei f wydo, 
A'r hunan-aberth dry newyn heibio ; 
Gwisg yr had ar gwysi gro — hael ddelwedd 
O'r ddwyfol duedd, gan hardd flodeuo. 

Drych teg, neu ddameg i ddyn, 
Wele, geir drwy'r blaguryn, 
I weled alIanoUon 
Cyrrau bri y pwnc çer bron ; 
Eto'i hanfod at-dyniawr 
Sydd o ryw rhy fyw, rhy fawr, 
IV eneidio mewn hedyn, 
Na, hawlia'n deml galon dyn ; 



HUNAN-ÂBERTH. 48 

Rhaid wrth fron i guro'n gel, 
Waed o âch bywyd uchel, 
Er dimad y teimlad da 
Mor hollol a'm haralla. 

III. 

« 

Cartad yn eftu kunan~ab«rtÌL, 

Awn i deml cydymdeimlad — ^âg ai^en, 
Ac ingau y cread ; 
Nid agora'r digariad 
Borth aur hon â'i ebyrth rhad. 

Yn nheymas greddf rhyw ddeddf dda, 

Hael, drwy waed milod reda ; 

Pob edn-fam, rhag cam i r cy w, 

Hunanwadol iawn ydy w ; 

Traserch y f am betrisen 

Argoela'n wîr galon wen 

Pan lesg hed yn darged i 

Adarwr didosturi, 
I'w chywîon bach yn y berth — ^ymguddio — 
Hyd yr el heibîo — ^ar drael ei haberth ; 

Gwaedu wnai i gadw nyth 

Ei heiddilaidd wehelyth. 

Ond, tu arall, brwut eryr — a welaf 
Yn hwylio trwy'r wybyr ; 
A Ilygad rhaib hyU egyr — ^uwch babein, 
A'r unîg druan a gwyd i'r awyr. 

Fry i'w nyth tan hofran a, — ac uthredd 
Ysgythrog a chwardda 
Wawd awyrfyd ar dyrfa, — tra na iyn 
Ungwr ei ddilyn, — ^pob gmdd a wefwa ! 

NoB hapus i fwynhau swper — peraidd, 
Ar y purwyn tyner, 
Ddisgwylia cordd ysgeler— eryrod, 
Yn ddifrawychdod, yn noddfa'r uehder. 

Yn araf , greulon eryr ! — maidd arall 
Fam-ddewredd yn bybyr 
Esgyn, tra y gwelwa gwŷr, — ^lluddia'th fall 
Ystryw, aniwall omesteym awyr. . 

Yn bur iach ca'r f am i*w breichiau— 'r baban, 
Tra heb wybod of nau ; 
O ! mae fel yn ymhyâuui — gaa fywyd, 
Wrth wyro i seagyd serth liaim angau ! 



..V.; 



44 . y 'ijywîPR. 

Yng nghyfoeth. serch aíighofiodd— ^î hunan, * 
A'i heinioes ddibriöiodd ; 
A dau fy wyd a füodd — gwobr fawrwerth 
Yr hunan-aberth mor ewn wynebodd» 

IV. 

-^ ' *' ■" Natur ddwÿýol hunan^aberUi, 

Ha âẃ^lredd, — moler hon ; ei hanes 
Yw hunan roi'n gyson ; 
Ac yn frwd, drwy sugn y fron, 
Y gwachulaf ga*i chalon ! 

Nîd^greddf, er hynny, o^d gráÄ,-aiff yn hael 
Dros ffin-waliau cytras, 
I waed wy thi cymdeithas, 
I luddio cur, i ladd cas. 

Ac hyn yw creiddbwnc anwyl 
Fy nhestyn ; — Ued edyn hwyl, 
Yn llawn o burddawn barddas, 
,_ Gan chwa gre' o greiddle gras, — 
Yn ŵyl gyda'r hwyl yr af 
I'w heulog sancteiddiolaf. 

I'r egwyddor agweddau — a roddodd 
" Cÿnghor hedd *' y borau ; 
lôr fathodd, mewn arfaethau, — gyn-ddelwedd 
. \ Clyíinar o'i haeledd cyn cannu'r heuliau. 

A haelaf 'wyllys, rhyw lifo allan 
Yîi fywiol ynni o'i ddwyfol Hunan, 
Bu Duw ar ofod yr uthr bedryfan, 
Er rhoi i dlodi y gread ly dan ; 
; A thonna fy th o'i nef f an — adnoddau 
Môr, i wythenau amrywiaeth anian. . 

■ • 

Yr Hwn ei hun wnai'r nenau, — wnai â'i air 
•Aneirif hunanau 
' I rédeg y n rhy w ffrydiau — aberthol 
Tw fawí yn ol o filiwn o heuliau. 

Ef yw'r Hunancyfrîniol — sy'n eînioes. . 
' 'I hunànau meidrol ; 
Er èî hun mor mor wahanol, — rhyw fedru 
Llwyr ymarallu î roi mae'r HoUol. 

,, . . . . ^ 

... "... ♦ CliweíU Yegotaidd. 



Ond wele'r ym^awdoliad 
' Ài?orài 'stôi* jgfras y Tad 

Tw gwaelodion,-iweladw3^-, ; - : 
Yn y Mab ei galon mwy ; — 
Rhoi'r Mab bia bob by wyd, ! ; . L : ' [.1 
Er yn Fab, î farw'n ei.fyd 
, DroB elyn' du, roes haeledd 

lôni ddyn mewn newydd wedd., .. 

Y difai hefyd o'î fodd .1.::. 
A yfodd ddioddefaint ' 

. Ncs gwaghau cwpanau poen ;— * .. . J 
Caled, ddiarbed ddirboen 

Y chwys, a*r ymdrech iasol, : . ' r. . 
A'r fagddu fu'ngwanul gôl ;-:-.', ^». 

; \ Briw ý cusan bwrcasiad • ;v;^* 'v '. 

Swynai bres o.wyneb brâd ;-t7 : . * Y 

Y gwawd a'r euog: wadu 
Yn òffer lladd gaffai r Uu ; — 
Yr hoelio ^'r gwà^nu creulawn. 
Ofynnaî deddi î ẁneyd iawn ;7-^ 
1 dyma'r aberfch, gwerth gwaèd 

Y Rhoddwr ;— <iwyfol ruddwaed — 
Na fedr y pennaf adrodd 
Eitha'r ing, na gẁerth y rhôdd. 
Wrth roì iawn irethai'r Hunan 
Feddai'r óU i f uddio rhan ; 

Gan agor cauad ddorau /; 

Ystor gras i drugarhau, — 

Drud haeddiant i rai didduw ; 

O waelod aig golud Duw. 
Fy enaid ! O fy hunan — ^anheilwng, 
I'w wres ymollwng mewn gras mwy allan. 

Arddun fedredd anfeidrol, — Trindod, trwy 
Weudid tranc y dynol, 
Adrodd ofid rhyẁ ddwyfol — ^ymwadia^ 
Yn fywyd o gariad i fyd gwyrol i • - \ 

Llefim.'r gwaed Uifeiriol-am yr tàg . 
Sy 'mron y Tragwyddol 
Yn tonni haeddiant.iawnol 
I'n dwyn i bedd Duw yn oL 

Yn mhob dafn-mae bywyd Duẃ ' 
Yn troi poen yn hoen i ni ; — C 
; Aig-o ras i euog rai— 

le, dwfn aig-^ppb'dafn yw. : . -^ 



48: Y LLENOB. 

V. 

DhdMlf^fywì^ hunan'aberth. 

Am werfch pob aberth, Ue bo, 
Dioddef sy n f y wyd iddo, — 

Dioddef ysbejliad eiddo, — a iechyd, 
Er i*r ' achos ' Iwyddo ; 
A diodde'n gwaradwyddo, — dros y gwir, 
le, o'n lleddir, pan fo'n well iddo 1 

Ein hoff Waredwr ai'n offeiiiadol, 

fawr in^au yr allor gyfryngol, 

A gwaed dioddefaint yn deymffed ddwyfol, 

1 Naf ei orseddu yn ei f ri swyddol ; 
Yn was hyd angau, mor ymostyngol 
Fu, i'w addfedu i'w fraf ddyfodol ; 
Drwy y peiriau darparol — cymhwyswyd 
Y fron a wanwyd i'r sedd frenhinol. 

At bwy, ond ef mwy, am hedd, 

Y nesaf ? — pur hynawsedd 
Cyd-deimlydd, ar dywydd du, 
Sy dan ais y dyn lesu. 

Y groes gerth, mwy'n brydferth bren 
Geir, a choed gorwych Eden 

Yn dlodîon, dail-wywedig, 

Byrion dwf , wrth bren y dig ; 

Er pan drefnwyd, godwyd gwerth 

Hwn, i ddiben hedd aberth ; 

Pa ffrwyth gawn fel grawn y çroes ?— 

Hwn rydd hoen, hwn rydd eimoes 

I Iwgr enaid, wael grinai 

I dân anwn, dan bwn bai. 

Y gras ddaw o r groes i ddyn 
Osoda bob croes wedyn 
Dan eî draed, — enaid rodia 

Yn ddi-gwymp, trwy'r 'stormydd ga, 
Ar sam o groesau i hedd, — ac elw 
Yw r rhain o'i farw i'w hen oferedd. 

Dioddef yn hoU gystuddiau — ei frodyr 
Wna'n haelfrydig Feichiau ; 
Rhyfedd ing yr ufuddhau 
A'i rhyngom ni a*r angau. 

Rhy isel aeth yr lesu — dan weli 
Dynoliaeth yn pechu, 
I un ddofn demtasiwn ddu, — brofa dyn, 
Yrru ei gwenwyn yn is na'r gwanu. 



HUyAN-ABERTH. 4/[ 

Bhydd dy£nder diodde'r Duw-ddyn 
Fraich mwypider is diodde'r dyn ; 
Mwynder yn gryfder, drwy'r groes, 
Yw'r dawn i wared einìoee 1 

VI 

Tn wybvr hunan-aberth 
Ein haul yw yr iawnol werth. 

Ser enwog asnr Hanes— adwenynt 
Dywynion ei heuldes ; 
Ac han pob teimlad cynnes, # 

Rhydd froi, a dardd o'ì wres. 

Y teilwns: apostolion 
Ymlaen ẁs Wliynau'r lôn, 
Efo'r Oen, fu arweinwyr, 

Y merthyrol, wrol wyr 
Wynebynt ofyn aberth, 
Prawf y tân, yn eitha nerth 

Ei angerdd, i fynd rhyngddynt 
A gras tywysog yr hynt. 
Hidl waed eu Crist hoeUedig 
Yn rhoi y ddawn heria ddig, 
Ddaliodd Pedr ddiludd, a Paul, 
A*u rhes brodyr ysbrydol, 
Yn nydd eu dienyddiad. 
A'u gwaed hwy i godi hâd 
• I'r eglwys, yn mheryglon 
Gauaf y dig, fwydai hon. 
Profent yn ngwyneb Rhufain 
Rinwedd yr erch goron ddrain 
I berlu coron burlan, 
Goludog urdd, gwlad y gân ; 
A mawr fu dydd ymwared 
Arweinyddion cryfion cred. 

Byw Crist yn ngw^meb croesder — ystormus 
Dirmyg, a chreulonder 
Y diafol, a'r byd ofer, 
Wnai y twym' ddîsgyblion ter. 

Yfed o ysbryd ufudd — eu Blaenor, 
Yn mhair blinaf cystudd, 
A'u daliai'n ai-wyr diludd, 
Trwy ing prawf, trwy angau prudd. 



4Ä . Y LLfiîíOîL : 

Hoff lu, o danau SnlitHfîtgld, äywjnnani — 
; Er du wg anwíiU.wriä o ogoniant, 
Sydd fyv o lesu !— hwy 'oddefasatít 
Ei wawd yn wix)l>.tra*4i gwàed yn warant 
Arwyddol o'i wir hae^^^iant ; — ^hyd drengu, 
I 'mroi iJesu'r fflamau heriasant! 

O ! 'r etifeddiaeth o helaetH olau 
Oawsom yn eiddom !— =-pur wirioneddau 
Duw, a'i gyngo^r am fywyd acv angau,; 
A gwaed á brynwy^ !— i gadw breiniau 
Y dd^yfol Lusem yn ddeddfol oesau. ;. 
Hunan wâd ydoedd, pordd ein hen dadau ; 
Aethant, drwy lid erlidiau,— 'n fuddugol, 
Er eitha unol carchar'a thanau. 

Aent ar eu hunion at eu Harw;einydd ; 
Ar hunan-wywiant, yraTuan-.newydd 
Fywiol eginai at niôKJ,'gynnydd ; 
Edwa tywyd heb awydd— mýnd allan 
I foddi eî* hunaù yn ei Feddiannydd. 

... r 

Cadw'r flP^dd ar dyẁydd du, 
A gwronedd digrynu, 
A'hunan-wâd cariad ddug l^^edd ; 
Ac ar lemiyrch creulonedd 
Rhosynau gras yn eu g^rid* 
Wasgar hea,dyw fwsg rhỳddid ; 
Hadau gorau brawdgarwch, 
Wedi y Uadd, doa'ú Jlwch ; 
Ha ! gwanwyn, cyn ^în geni, 
Ddug ffaeth gynysg^etji î ni ^ 

freintiau, a'u golau gvir 
Yn f endith pum cŷf andir ;. 
A grawn y myg wirionedd, 
Addfëda'n braf yn haî hedd ; — - 

. Onwd penna cÿnhaua^r nef 
Hauwyd iddi'n âr dioddef . 

Ymdorrai grym drwy y groeâ, 

1 lydanu m tlawd einioes ; 
Drwyddo 'rẁy'n byw mwy, 'mhob man 
O hyd a lled byd Öydán ; 

. Rhy w ddylanwad rhydd leinw 
Hanes dyn â hoenus dw' ; 






HUNAN-ABERTH. 49 

A chodwyd byw'r pechadur 

I fy w peth ym mhob peth pur, 
Trwy abertn, — try nerth ei nawd — ^gynyddol 
Yn fy wyd asiol â'r holl fydysawd. 

VII. 

Äbmih tnilwrio dro$ gr^ydd a gwlad, 

Y cenbadwr arwrol 

Ad wên gwareiddiad o*i ol ; 

Ac, yn aberth, gwyneba 

Ormesol hin a blin bla, — 

I ánialwch dynoliaeth, 

Yn nwfn falldod cyfnod caeth 

•Himos ei chyfeilîomad, 

Rhydd ei ddysg wawr, o ddyddhad 

Bywyd a'i wyneb ieuanc, 

I'w natur hen sy'n min tranc. 

I filwr hyf eilia'r oes 
Nadd-ogonedd, i gannoes 
AIIu gweled daled oedd 
Ei ddawn i drin byddinoedd. 
Mynag-arf waith maen gerfiawl 
Gawn fyth i ddatgan ei fawl. 
Dros ei wlad hunanwadu, 

ry w fath, lawer a fu ; 
Ond Ah ! arfod ei erfyn 
Adawodd wae i'w gyd ddyn ; 
Ac hwyrach, er concwera 
Hwnnw'n deg, fod hunan du 
Fyth yn dal yn ei galon 

Yn gawr-feistr ar gaerfa hon ; 
Ac er seiniau clychau clod, — 
Bhufon arfau anorfod, 
Troa gwir ystyr y gân 
Yn acencd dinc hunan, 
Wira aberthu arall 
Yn iawn i fost anian fall. 

Ond arwr cenadwri 

Y nef yw'r arwr i ni ; 
Hwn, â thân gwroniaeth wir 
Drwy waed enaid drydanir, 
Nes rhoi o hono'i hunan 

1 lôr yr oll — nid rhyw^ran — 
Aberth by w o werth i bawb. 
Lletach, hirach nag Ewrawb 



50 Y LLENOR. 

Yw y * plwy f ' sydd yn y * plan,' 
IV ewyllys fynd allan, 
Yn swynion o wasanaeth 
Leiha'r cur i lawer caeth : 
le, ryddha 'rhain ryw ddydd 
Yn wobr enaid i'w Brynydd. 

Mae aeth hir am fam a thad — tirionaf , 
Yn try wanu'i deimlad ; 
Ond, â thes eu cymdeithasiad, 
Am wên un mwy, hunanymwâd. 

Torri'i gyswUt ' — rhwygiasol — ^jrw'r gwahân 
I'r gynneddf wladgarol ; 
Ond myg gariad mwy gwrol 
A baid er neb droi yn ol. 

Yn eî fynwes tyn-faenol — ^yw rhinwedd 
Yr anian ddyngarol ; 
Os o groes lesu ^asoi 
Y daw'r nerth, nid oes droi'n oL 

Rhyw rym cudd, drwy'r ymwaeàd 
Dwyfol, fag wrol ganad 
I was tru — fel ei feistr ef — ddal trallod — 
Yfed ei wermod hyd waddod dioddef, — 
Cwrdd creulonder trawsder trwch 
Anwariad â thynerwch ; 
A lladd y'mron y Ueiddiad, 
A gwên, bob gwenwynig had, — 
Hael wên a ladd elyniaeth 
Adyn heb wneyd neb yn waeth ; 
Fel haul ha' dawdd ia yn ddwr 
A'i deg wenau digynwr. 
Gras y w erfyn y dyn da, 
Er ei fawl, i ryfela ; 
Drwy hyn i gyd rhin a gwerth 
Ei boen dybia nod aberth ; 
Pan i gâs gras digroesaw 
Fo'r hael werth brofir o'i law, 
Yn ei waed adyn a olch 
Ei law ddu, fel ei ddiolch ! 
Ow ! am dda, dyma ddial — brawf inni 
Wyll a thrueni Uwythau yr anial. 

! mae yngan Eroman^a — yn dwyn 
Dyn Duw, a dyhirdra 
Ynyswyr Polynesia, 
I go prudd ; — ^yn rhawg parha 



HUNAN-ABERTEL .r 61 



ic, 



Owledd ystaen a gloddest hyll 
Rhaib bwytawyr byd ty wyll, 
Yn ystaen o hanes du 
Ar iWdwI fâr y f agddu ; 
Owaed calon cenhadon hedd 
Wiriona'r fall ddi-rinwedd ; 
Hyn yw y moddion i'w meddwi, 
Digon o waed y w ei gwin hi 1 
Enwau arwyr aneirif 
Boed i'w llflüdd, dorrwyd à Uìf, — 
Dreuliasant ystor loesau 
Holl f âr ing, heb eu Ilwfrhau ; 
Bhy liosog enwog ynt 
I ddilyn eu prudd helynt ; 
Ni all iaith roi ar ein llen, 
O'u by wyd gofeb awen, — 
Hynawsaf gymwynaswyr 
Boes anwaraidd ddiaflaidd wŷr 
Yn ebyrth, drwy anwybod, 
Dan ŵg eu duwiau di-nod. 

Ond nerth cariad rhad ein Rhi, — yn ei saint, 
Mae nos ing yn brofi ; 
Ar waetha'r mll, — ^angall hi^« 
Lleda ennill daionL 

Drwy ddarllen y ddalen ddu, 
Daw y wen i dy wynjiu 

Y Ilewyrch da drecha'r drwg 
A'i deg haeledd digilwg. 
Digon y w dweyd y ^wna dal 
Trueni plant yr anial 

Yn y drych, i galon drem 
Weled — fel gynt uwch Salem — 
Apeliad at deimlad dyn, 
O ymdoddawl drem Duw-ddyn, 
Am godi'r tlawd frawd di fri 
At ystyriaeth tosturi. 

Os cas a fu'n trais geisio — dial waed, 
Hyd wledydd y Congo ; 
Ha ! gwaed yn gwrthergydio 
Ddaw i ladd ei ddial o. 

Owaed aberth yw'r gwerth dry gâs 
Yn gariad fflamiog eirias. 
Nawd brawd yn di-baredu 

Y nawd wahan " wyn " a " du," 



62 Y LLENOtt. 

Braíir pan y teimlir^tân 
Hwn ynnom ; tawdd ein hunan 
Yn hoff lif i chwvddo*n fflwch 
Bur ẅaed goreu brawdgarwch ; 
Ac o'i nodd y cawn heddwch, 
Dry'r cledd dur, segur, yn swch, 
« I aru dôl, i'r had da 
Wneyd drych hon fel derch wynfa. 
Pa ddyn o fil — ^pa ddawn ferth — 

• Ardeba gariad aberth 

Yn y flrwythlon dirionedd 
Wna fyd dyn yn hafod hedd ? 

Pwnc a nod poen cenhadwr — ^yw dwyn byd, 
Enbydu8 ei gyflwr, 
Yn glyd oU, i ddiogel dŵr 
Y nefol Gynhauafwr. 

VIII. 

F/rwythau hunan-aberlü, 

Hynawsedd haelionusaf 
Hunan-aberth, trwy nerth Naf, 
Geir dan bwysau beichiau'r byd, 
Yn dof gydfy w âg adfyd. 
Ni fu ' Òch 'un afiechyd 
Na cheid o'n galon i gyd, 
Am iachau dwfn friwiau'r fron 
A*i olewaidd elion. 
^yg^ glefyd gwahangleifion 
Ni Iwfrha ei ddynol fron ; — 
Na ! beiddiodd anwybyddu 
Adwy r ddofn agendor ddu 
Wahan rhwng y byd a hwy, — dorf ysig, 
Yn gnawd-friwedig anadferadwy. 
Yn rhith byw, eu nerth yw bod 
Yn gas boenfawr gosb hanfod, — 
Swra o adwyth symudol, 
Heb wawr hedd — mae'r byw ar ol ! 
Ond dacw'r aberthwr byw — 

* Onid." tad " ar hynt ydyw — 
Yn y cais o ddwyn cysur, 
Leddf a gwynion caethion cur. 
Cariad cydymdeimlad lon, 
Ar nos y truenusion 
Wawria ddydd, er hir ddioddef, 
DrWy ei ddawn pelydraidd ef, — 



HUNAN-ABERTH. 53 

Byd o obaitn byw diboen, 
A haf o dragwyddol hoen. 

A ! Damien, drwy'th rawd yma, — «rdebi 
Ddrud aberth Calfaria, 
Megis awgrym gysegra — fyth dy glod — 
Daear, o'i wybod, a'i diarheba. 

Yn dyner, drwy dy enwi, — daw i gof 
Fy wyd gwyn yn profi 
Wneyd o'r nef ein daear ni — yn fraenar 
I lesu hygar ymluosogi. 

Nid a 'mroad mor eon 

Er lleshau ereill, o son ; 
A'th farw n brawf-sel welaf — o fy wyd 
Yn gry o iechyd pur y Goruchaf. 

IX. 

Aberth bytcyd pob dydd. 

Yn awr tynner at hanes 

Y ddawn hael mewn arwedd nes ; 

Ys ceir hon yn gwasgar hedd, 

A'i naws amlwg yn symledd 

Yr aelwyd, gan reoli 

Er dwyn nef i'n haddef ni ; 

Hon sy ŵyl yn iseledd 

Bwthynod a'i nod yn hedd, — 

Ei dawn hael yn nhni di nod 

Heol gef n hawlia gofnod. 
Yno gwel Gabriel ei gwerth, — a'r ffrwyth da, 
A'i bin gofeba yn guaf aberth. 
Ni saif i ddangos ei hun — er temtio 
Dawn i orhoio ei bod yn rhy wun ; 

Hunan fost i'w hanian fad 

Nid yw ddim ond diddymiad. 

Drwy y wlad, ar aelwydydd, 
Heb ei dawn yng ngwaith pob dydd, 
Rhyw fy wyd bach crebach croes 
I ddyn a fyddai einioes. 

Rhyw ias oer yn rhewi serch — goreu gwlad, 
Ydyw tlawd asiad y teulu di-serch — 
Nas doniwyd â'r gwres danwydd — dodda'ubron, 
Yn f wy o galon, i fy w i'w gilydd. 

Ond ar aelwyd reolir 

Gan deimlad o gariad gwir, 



54 T LLENOR 

Seiliau cymdeithas welaf 
Mewn aberth, a'i nerth yn Naf. 

Cyfrifoldeb îeuol undeb 

I wael wendid, 
Wna gymdeîthos yn gu deymas 

O gademid. 

I'w rhai bach, ar ddechreu'u byd, — ^rhieni 
Gyf rannant eu by wyd ; 
I'r un gwan rhoi'i hun i gyd — wna'r fam, fál 

ddiwyd ofal am eiddo deufyd. 

Ei nodwydd a'i ffwniadur— a noda 
Hunanwadol lafur 
Er eu mwyn, — O ! pwy'n f wy pur ? 
Nid oes wag funud segur ! 

Mewn gofal dyfal bob dydd, — arweinia'i 
Bhai anwyl at grefydd ; 
A'i chred yn ei Chreawdydd, 
Iddo'r oll mewn gweddi rydd. 

Tyaid o blant i'r tad, blîn — ei lafur, 
Dan aml of wy'r ddryg-hin, 

1 ni feddwl gryn fyddin— o rwystrau 
I gadw eisiau draw rhag y * dwsin.' 

Diboen i'w fryd y w aberth, 

iachus nwyf, a chwys nerth, 
Er ennill i'w raî anwyl 
Gartref clyd a hyf ryd hwyl ; 
Canwyll llygad tad ynt hwy, — 
O! ni edir un adwy, 

1 groes wynt arnynt chwymu, 

fyd haint, yn ofid du, 
Os medr cariad tad, o'u tu, 
Trwy einioes, eu tariannu. 

Dyma'r fawr egwyddawr gu 
A droes dylodi r lesu 
Yn rym i agor, megys, 
Dôr cyflawnder Uawer Uys 
I'w haur 'stôr, o isterau 
Hunan foeth, ddryllio'r cronfâu, 

1 ffrydio i'r cyífredin 
Y Uif hael dcíiwalla fin 
Uawer 'rhaid,' yn lle rhydu'n 
Mannau rhwysg i ddamnio'r un. 



HUNAN-ABERTH. 55 

TJs yw pyrsau heb heraon 
Ef o'r aur, yn Dghyfri lon ; — 
Mae eisîau'r flŵa o fi-wd fron 
I waed dreiddio neint rhoddion ; 
Lled ddiwarth yw'r aberth rhwydd 
O ledred dideimladrwydd ; 
Gau gariad, rhy rad i'r lor 
Y ' gweddiU ' diegwyddor : 
Na, ad 'w'Uys mo'i dolli 
Megis rhan o'n hunan ni ; 
Hawlio gwaed i selio'i gwerth, 
Tybîr, mae gwarant aberth. 
Ond rhîng y ddwy hatling hen 
Sy' newydd swyn i awen ; 
Hael ged anwyl ! — gwaed einioes 
O'r un gwraidd a rhin y groes, 
Rywfodd, anfarwolodd fri 
Dy oludog dylodi ! 

Ti hynaws weddw fud hanesyddol, 
Uwch teulu angen, drwy ddrych hatlingol 
Dy 'stad amddifad, welai'r drem ddwyfol 
Yn bennaf aeres cof eb anf arwol ; 
Hael orchest adlewyrchol — bron ar dân 
Yn rhoi eî hunan oll, nid yn rhannol. 

Os o'u trysorau rhy w ruddaur roddion 
Ag afiaeth ddyga'r beilch gyf oethogion ; 
Tybir rhoi golud, heb roi y galon, 
Yn rhin a hawlia eu cyf ri'n haelion : 
Am eu degwm eu dîgon — o fawl gant, 

Y dogn eiddunant y w'r ' gweld gan ddynion/ 

Eto yn ofer am glust y nefcedd 

Y rhown â thwrw arian a thiroedd ; 
Trengu mae talent rhing y meteloedd, 
Onid yw'r galon yn ei dirgeloedd ; 

Ac awyr-gloch y cyhoedd — yn fyr syrth 
O gael eu hebyrth i'r dwyfol glyboedd. 

Ond dyma weddw brin ei hadnoddion, 

Yn mhlith y dyrfa nesâ i Seion, — 

Delwedd eisiau ar ei dwyael ddwysion 

Arwydda 'stori brudd ei hystyron ; 

Er hyn, i'w Harglwydd, mov rhwydd ei rhoddion I 

Dyrdia'n ei haeledd ar drai'i chynilion ; 



56 



Y LLENOR. 



Rhy w foddî mîwsîg aur pendefígion 
Mae'i hatling ola'n myd hael angylion ; 
Aur i chwiliwr ei chalon — ^yw'r haeledd, 
Yn dweyd o'i hagwedd, " A Duw a digon." 

Ond gloddest moethau plasau pleser, 

Ac aur, tai, tiroedd, yw nefoedd nifer : 

O ílaen y Dwyfol, enw'u duw ofer 

Yw " da anwadal y byd " yn hyder ; . 

Yn Ile nawdd tan asgell Ner, — ^Tŵr Hunan 

Yw adail simsan hudolus amser. 

Ond am bob mwyniant ddaw n nes na lesu, 

Bendigedig boen ydyw eu gadu ; 

O n mewn ein henaid wnai ymnewynu : 

A'u myned rhyngom a lon y w trengu ; 

Ond cawn y " can cymaint " cu — 'n bresennol, 

Yn amodol mewn hunan ymwadu. 

Ond er rhiaint, ceraint cu, — o fy nihlaid 
Daw angeu enaid o 'ngwahanu 
A'r Undod dry wendid y rhan — yn nerth, 
O fael gwiwferth, yn y Dwyfol Gyfan. 



X. 



Gu lesu, bydd agosach 
Ynwy'n by w na*m hunan bach ; 
Aed yr hunan dirinwedd 
Hwnnw a'i fyd — pob dawn 
^ fedd— 
Yn dom a cholled imî, 

Y golud oll yw'th gael di. 
Hunan goll yw hunan gais, 
Swm gofal yn sîom gefais, 
I'm hunan gadw m heinioes 
Mae hon a'i grym yn y groes, — 
Dj'ma iydd, i gadw 'mrawd, 
Ynni lon drwy'm hanîanawd ; 
Rhyw fy w oer o oferedd 

Yw byw i'r byd, — byw i'r bedd; 
Marw i*r byd, fo 'mywyd mwy, 
Ac i r hunan Ilwgr ynwy*, — 
Marw i fy w, — Ha 1 dyma r fel 

Y daw iach fywyd uchel. 

Af allan o'm hunan mwy, 
I m hael lon demlu ynwy', — 
Os i cleml fy mynwes daw 
'R Offeiriaid mawr i w phuraw 



Gweddi'r bnrâd. 

O'i du Iwgr, yn adail lân, 
A'i Ilenwi â'i well Hunan ; 
Af allan yn gân i gyd — " Iddo 
Ef," 
Brofodd wae cyfanfyd ; 
" Iddo Ef " greiddia hefyd 
Acen pob iaith, cân pob byd. 

Brig cnydau aberthau'r 

byd, 
Yn haf-elfen nefolfyd, 
Wedi dydd du y dioddef, 
Fydd y pyncio " Iddo Ef." 
Rhy w ymwacau yn ngrym 

cân 
Fel hyn, i'r Dwyfol Hun- 

an 
Ein hadlenwí nî yn ol, 
O'i f wyniant anherfynol, 
Cawn, yw diben cnwd 

abei'th, 
Ac onid yw'n gnwd o 

werth ? 

Tafoloo. 



iliM^M IiIÌ^Ẃth' ( 



af»tii«8i _ 




)eniiawd uchod.yr 

Svybodol na feddaf 

If^'wyster î drafod y 

%tvs nid wyf yn am- 

"í;dd â'i ymylon, gan 



ÌÌ^MnM#JÌpy^^^ ^^' 




'cenedl yn rhedeg i 

i i argj'fwng byr, y 

Jweithreda; oblegid 

^ulustia mewn ys- 

Iwyddiant eenedl 

eîn bod ni yng 

r, eto, braidd na 

Si ei pherthynaa â'i 

■ydd wrth ystyried 

Gymni, ac yn 

farchnad. Mae y 

ì'Gymru gyda'r fath 

» ymgyatadlu k hi. 

Jídydd ar ein gwlad 

í^ a'u äug-chwedlau 

M arnom, ac eîsoes 

'rau, fel mai prin y 

..,ein llyfi-werthwyr, 

_^l-lyfrau Smith, a'r 

'^*t; yngliyd â dau neu 

'~*3 i'r arolygydd a 

aeg oedd ef yn ei 

i'i ateb oedd, nas 

thiant newyddíad- 

cydmariaeth i rai 

Ŵd gymeryd y ffaith 

3!â#v:jLa]iBnad lenyddol yng 

. '■ . -g- -5- 57 



58 Y LLENOR. 

Nghymru ; ond ^allai f od yma awgrym gwerth i garedigion 
llenyddiaeth Gymreig ei ystyried. 

PeU oddiwrthyf a fyddai dweyd gair yn erbyn Uedaeniad 
Uenyddiaeth Seisnig yng Nghymru, obiegid yn anibynnol ar y 

swm mawr o ddealltwriaeth y maent yn ei gludo i'n 
^"cfiSîl?'* Diysg, y mae gennym ni yr un hawl a'r Saeson eu hun- 

ain yn eu llenyddiaeth gyfoethog, am fod gwỳr galluog 
o'n cenedi ni wedi gwneyd eu rhan tuag at ddwyn lienyddiaeth 
Seisnig i'r cyflwr Uewyrchus y mae ynddo yn awr. Nis gellir 
gwadu nad ydj'W yr iaith Seisnig yn ennill tir yn ddirfawr yng 
Nghymru y blynyddoedd hyn ; ond nid yw nynny o angen- 
rheidrwydd yn cynnwys fod y Gymraeg yn colli tir, ac y mae 
gennym bob sail i gredu ei bod yn enniU bob blwyddyn mewn 
parthau o Gymru ; eto i gyd, mae y fifaith f od yr iaith Seisnig 
yn enniU tir yn eîn mysg yn ehangu maes Uenyddiaeth Seisnig, 
ac yn gosod Uenyddiaeth Gymreig dan ry w gymaint o anfan- 
taîs i gael yr oruchafiaeth yng Nghymru. 

Yn ol Jones yn ei draethawd ar " Nodweddion y Cymry," 
gaUem feddwl mai ychydig gydag un ran o dair o'n cenedl oedd 
heb ddeaU ond Cymraeg jm unig ; ond erbyn heddy w, prin y 
geUir dweyd fod un ran o bedair o'r Cymry heb fod yn alluog i 
ddeaU yr iaith Seisnig. "Mae y ffaith yn deilwng o sylw," medd 
Stephens, " fod yr iaith Seisnig yn enniU tir yng Nghymru, a 
bod mwy nac erioed o*r Cymry ieuainc yn coleddu adnabydd- 
ìaeth o'r iaith honno. Saesneg yw iaith ein trefydd ; Saesneg 
y w iaith y llyfrau a werthir yn y siopau ; Uyf rau Saesneg sydd 
yn ein Uyf rf aoedd cyhoeddus ; Saesneg yw iaith newyddiaduron 
Cymru ; ac oddiwrth yr iaith Saesneg y mae ein ieuenctyd yn 
enniU yr hyn a wyddant am y gwyddorau a'r celfyddydau. Ýn 
yr hoU gelfyddydau defnyddir yr iaith Saesneg ; hoU oruchwyl- 
ion dyddiol a gyflawnir yn yr un iaith; ac os bydd Cymro ieuanc 
yn anwybodus o'r iaith Saesneg, y mae ymheU iawn ar ol ei 
gyfoedion." Wedi dyfod fel hyn yn genedl ddwyieithog, y 
mae yr iaith Gymraeg a'r iaith Saesneg mewn cystadleuaeth 
â'u gilydd am yr oruchafîaeth. 

Mae uchelwyr ein ^wlad bron i gyd wedi cefnu ar ein hiaith 
a'i Uenyddiaeth, ac fel yr awgrymwyd, y mae y dosbarth mwyaf 

meddylgar o'n pobl ieuainc yn cael eu cyflenwi â 
Äí' Uyfrau Seisnig ar wyddoniaeth, athroniaeth naturiol, 

a moesol, &c., na feddwn ni ddim yn ein hiaith i 
gystadlu à hwynt. Mae ein Uenyddiaeth yn bur gyflawn mewn 
duwinyddiaeth, a barddoniaeth, ond mewn amry w ganghennau 
ereiU y mae yn ddifFyrgiol iawn. Mae gogoniant Uenyddiaeth 
Cymru yn gynwysedig, nid yn ei chyflawnder a'i hamrywiaeth, 
ond yn ei phurdeb. 



AGWEDD BRESENNOL LLENTDDIAETH OTMBEIG. 59 

Wedî edrych fel hyn ar yr ochr dy wyll i'n llenyddîaeth, y mae 
yn destyn llawenydd, a pheth balehder, i ni fod y deí&oad 
cenedlaethol sydd wedi myned dros ein eenedl yn 
"'''i wSr*'"*** ddiweddar, wedi- taflu bywyd ac ynni newydd i'n 
Ilenyddiaeth ; ac wedi rhóddi genedigaeth i dri neu 
bedwar o gylchgronau cenedlaethol bron ar unwaith, oU yn cael 
eu nodweddu gan fy wyd, ieuenctyd, a thyfîant. Eto i gyd, nid 
y w llenyddiaetn Cymru yn deilwng o'r genedl, nac yn adlewyrch- 
lad Ilawn, a theg, o'i bywyd cenedlaethol. Mae y wasg Seisnig 
yn yr ystyr yma yn rhannu ein cenedl ni, ac i ryw fesur yn 
cyfyngu ar ein Ilenyddiaeth f rodorol. Nis gellir gwadu ychwaith 
nad ydyw Ilenyddiaeth gyfoethog y Saeson yn dylanwadu yn 
rymus arnom, ac yn araf hwyrach yn gwîsgo ymaith rai o'n 
nodweddion cenedlaethol mwyaf prydferth. Mae'n wir fod y 
Gwyddelod a'r Ysgotiaid wedi cadw rhy w gymaint o'u nodweda- 
ion cenedlaethol ar ol colli eu hiaith a'u fîenyddiaeth f rodorol ; 
ond nîd y rhai goreu, ac nid ydy w eîddigedd a gelyniaeth y 
Gwyddel, nac ymf&ost a balchder yr Ysgotyn, o nemawr werth 
wedî'r cyfan. Nis gall athrylith cenedl ddim ymddadblygu yn 
llawn, a theg, ond yn yr iaith sydd yn ateb i'w hanian, ac yn 
gymwys i adlewyrchu ei by wyd cenedlaethol. Fel y mae pob 
pren yn y goedwig yn brydferth yn ei wisg ei hun, felly y mae 
pob cenedl yn brydferth yn ei llenyddiaeth frodorol ei hun. 
Yn y canol oesoedd, pryd yr oedd yr iaith Ladin yn iaith gyff- 
redinol Ilen^riaeth, nid oedd ond unffurfiaeth trymaidd yn 
gorffwys dros ddealltwrieteth y bobl ; ond yn y Diwygiad 
Protestanaidd, pan apeliwyd at y bobl yn eu hieithoedd eu 
hunain, deffrodd y bobl a daeth eu bywyd cenedlaethol i amlygu 
ei hun mewn Ilenyddiaeth frodorol oedd mor brydferth a naturiol 
iddynt hwy ag ydy w ei ddail i'r pren. 

Wrth earych ar a^wedd breaennol Ilenyddiaeth Gymreig, y 

mae yn ymddangos fod nerth meddyliol ein cenedl, ar hyn o bryd, 

wedi rhedeg ir cyfaodolion, neu y misolion, a'r 

cjfaodoiioa. newyddiadurou, — a chwynir gan rai fod hyn wedi 

niweidio a gwanhau ein Ilenyddiaeth fel nas gellir 

cael gafael ar braidd ddim sylweddol. Dadleuir fod ein hen- 

wogion gynt yn treulio blynyddosdd goreu eu hoes i astudio 

pjmciau pwysig, ac i ysgrifennu Ilyfrau sylweddol, a'u cyflwyno 

yn drysorau i'w cenedl ar eu hol ; ond fod ysgrifenwyr ein cyf- 

nodolion yn ysgrifennu yn erbyn amscr, ac yn ffwdanu eu nerth 

ymaith mewn erthyglau sydd yn amddifad o wreiddioldeb a 

llwyredd — ^yn waelion o ran ansawdd, ac yn isel o ran arddull. 

Anffawd y sylw hwn feallai ydyw, fod ynddo ryw gymaint o 

wirionedd ; ond mae yn amlwg i'r rhai sydd yn gydnabyddus â 

llyfrau a chyhoeddíadau y rhan gyntaf o'r ganrif hon fod ein 



60 Y LLENOR. 

cyfnodolion ni yn rÜagori o ràn ÿsbryd, ansawdd, àc ardduU, ar ' 
y rhan fwyaf o lyfrau a chyhoeddiadau dadleuol yr oes o'r blaen. 
Mae yn wir nad oes ond ychydig o lyfrau trymion a phwysîg yn 
cael eu cyhoeddi y blynyddoedd yma, ac y mae hynny yn peri 
fod ein llenyddiaeth yn ysgafnach nag^ y dylai fod. Pa fodd 
bynnag, nid yw yr amser a gy merîr i ysgrifennu Uyfr yn un 
sicrwydd am ei ragoriaeth,— ond gall fod çwaith dyn yn torri 
iddo ei hun amser maith i ysgrifennu yn ei demtio i fyned yn 
drymaidd a chysgl^'d, a'i waith i fj-ned yn ddwl a blinderus. 
Meddyliodd Coleridge unwaith am gymeryd pymtheng mlynedd 
î gyfansoddi cân anfarwol, ond mae'n debyg, pe gwnaethai 
hynny, na buasai ei orchestwaith yn rhagori dim ar ei " Ancient 
Mariner," a gyf tinsoddwyd mewn byr amser. Cysegrodd Dafydd 
lonawr flynyddoedd goreu ei oes i gyfansoddi " Cywydd y 
Drindod," ond mae ei waith oll bron wedi myned i angof, oddi- 
eithr y dernyn cyíFrous hwnnw "Cywydd y Daran.' Mewn 
gwirionedd, damau wedi eu cyfansoddi mewn ysbeidiau byrion, 
ydyw gemau goreu ein Uenyddiaeth. 

Dy weder a ddy weder, mae ein cyhoeddiadau cyfnodol yn cludo 

Uenyddiaeth bur i gyrraedd pob dosbarth yng Nghymru ac allan 

ohoni ; ac er feallai nad ydyw yn hollol lân oddiwrth 

^wJîin. *^ y Philistiaeth y cwynai Matthew Amold gymaînt o'i 
herwydd, eto y mae yn bur o ran moes, ac o naws 
efengylaidd. Mae eîn cyfnodolion yn cludo cyfoeth meddyliol y 
genedl i bob teulu ymhell ac yn agos, fel y cludir dwfr Cymru 
trwj'^ bibellau i drefydd Lloegr, ac mae y dwfr wrth ddisgyn o'r 
pibellau yn Liverpool, mor loew, ac mor bur, ag ydyw yn y llyn 
dan gysgod y mynydd, ac mor buraidd ei flas i'r plant a phe 
byddent yn drachtio o'r llyn lle chwery yr hwyaden wyllt. Fel 
hyn raae cyfoeth meddylîol y genedl — cyfalaf llenyddol Cymm, — 
yn cael ei wasgam drwy ein cyfnodolion er cyflenwi anghenion 
dealltwriaethol y bobl. 

Mae ein cyhoeddiadau cyfnodol heíÿd yn cynnwys y fath 
amry wiaeth testynau fel nas gallant lai na bod yn ffynhonnell o 
ddiddanwch i bobl Cymru. Ceir o dan yr un amlen, yn aml, 
erthyglau ar destynau mor amrywiol ag Athroniaeth Plato, 
Chwedlau y Tylwyth Teg, Campau Sian ach Ifan, &c., ac ond 
odid na cheir ar waelod y ddalen englyn buddugol i chwilen y 
rhedyn. Gall y darllennydd wenu, ond y mae amrywiaeth fel 
hyn, a glndir yn gyson i gartrefleoedd ein gweithwyr lluddedig, 
yn rhoddi mantais ddedwydd iddynt i ddarllen ymaith eu 
blinder. Mewn gwirionedd, y mae anghenion ein cenedl wedi 
dyfod mor eang ac amrywiol fel y mae yn angenrheidiol i'r 
wasg fod, fel trwnc yr eliffant, mor gy mwys ac mor barod i 
rwygo y dderwen gi^ef ag i godi y pin bach. 



AGWEDD BRESENNOL LLENYDDIAETH OYMREIO. 61 

. Nidy faniaia leiaf y mae ein cyhoeddiadau misol âc ^y thnoeol 
yn ei estyn i bobl ieuainc Cymru ydyw y cyfleustra a'r cym- 
liellion a roddir iddynt i ddyf od yn Uenorion ac awdwyr eu 
hunain. Maé darllen ein cyfnodolion yn ennyn uçhelgais dymunol 
yn eîn pobl ieuainc i ddyfod yn awdwyr; a chan fod; drws ỳ 
newyddiadur a'r misolyn yn agored, cânt gyfleustra i drio eu 
hunain — ^i fesur eu nerth a theimlo eu pwysau f el Uenorion ; ac 
os cânt eu hunain yn ddifiygipl, gallant gilio yn ol i'r cysgod, a 
hynny heb unrhyw anfri, dan gjmindref n y flugenwau. Mae yn 
ystyriaeth ddymunol fod cynifer o'n pobl ieuainc yn dyfod yn 
ysgrifenwyr campus, a'u rhîf yn lluosogi bob blwyddyn ; yn 
gymaint felly fel y mae Ilenyddiaeth Cymru y fwyaf gwerinol o 
fewn terfynau gwareiddiad. Hyd y gwn i, ni bu ysgrifennu i'r 
cyhoedd yn alwedigaeth neu broífeswriaeth yng Nghymru, er 
dyddiau y ty wysogion Cymreig o leiaf ; ac mae yn bur debygol 
na bydd o hyn allan, gan fod ysgrifennu i r wasg wedi dyfod yn 
beth mor gyfiredin yng Nghymru, fel os deil pethau i fyned 
ymlaen fel y maent am gwrs o amser eto, fe aiff siarad allan o'r 
fiasiwn, a bydd y Ilaw yn cymeryd Ile y tafod, a'r pin y Ilais. 
Fel hyn mae ein Ilenyddiaeth wedi dyfod mor gyflredinoí fel y 
mae yn cario dylanwad grymus ar bob sefýdlìad yn ein gwlad. 
Prin y goddefir darllen beimiadaeth mewn Eisteddfod ; mae'r 
bobl fel pe byddent yn dweyd yn eu hymddygiad, — " Rhoddwch 
i ni rywbeth difyr — rhy wbeth i gyffroî y synhwyrau a'r teimlad; 
mae gennym yn ein tai gartrei bethau Ilawn cystal a dim a 
ellwch chwi ddweyd yma heddyw ; pa le mae'r delyn ; pa le 
mae'r corau?" 

Nid yw eiii cyfarfodydd llen^'ddol erbyn hyn, ond cyrddau 

canu ; a da os gellir eistedd pwyllgor i'w ddiwedd heb alw am 

gân. Mae cystal pregethu yng Nghymru yn awr ag 

•'7ii^Sad. a fu erioed, ond nid yw y pulpud wedî dianc heb 
deimlo dylanwad y wasg ; mae y newydd-deb oedd 
yn y pregethau gynt wedi ei wisgo ymaith, a cheir cynulleid- 
faoedd deallgar y n gwrando pregethau y n awr, nid gyda boddhad, 
ond gydag amynedd parchus. îîid yw hyn yn un arwydd fod y 
pulpud yn adfeilio ; ond mae y pulpud, fél pob sefydliad arall, 
yn cael dylanwadu amo gan y ddeddf honno sydd yn rhoddi 
flTurf a chyfeiriad i gymdeithas yng nghwrs ei dadblyfçîad ; 
oblegid mae deddfau mor bendant a thragwyddol yn Ilywod- 
raethu C}rmdeithas ag sydd yn Ilywodraethu dydd a nos. 

Ond er fod gennym lenyddiaeth rymus ac effeithiol, yn ym- 
estyn at bob dosbarth, ac yn cryfhau mewn rhai canghennau bob 
blwyddyn, eto i gyd, gan fod llenyddiaeth gyfoethog y Saeson 
yn pwyso mor drwm amom, y mae yn rhaid i ni wneyd ym- 
ÿrech, a phcth aberth hefyd, mewn trefn i lenyddiaeth Gymreig 



62 Y LLENOR. 

ennill a chadw yr onichafîaeth yng Nghymru. Dylem ddyfnhau 
ac ehanga cylch ein Uenyddiaeth ymhob cyfeiriad. 

Mae gennym iaith odidog, ond dylem roddi rhy wbeth godidog 

ynddi cyn y bydd ein llenyddiaeth vn y safle y dylai fod. Yn 

1871, cyfarfyddais yn adamweiniol, mewn pentref 

dyiJSŵjdd. bychan yn nhroed y Wyddfa, â'r ysgolaig enwog, y 

diweddar Barch. Dervent Coleride, yr hwn oedd yn 

deall ein hiaith yn drwyadl, er nas gallai ei siarad yn Ilithrig. 

Tr oedd yn gydnabyddus a'n Ilenyddiaeth henafol, ac meddai, — 

" T mae gennych iaith henafol, rymus, a godidog, a gresyn fyddai 

î chwi ei gollwng i goUi, ac ni raid i chwi ddim çwneyd hynny, 

San fod digon o athrylith yn y genedl Gymreig i gynyrchu 
enyddiaeth gwerth sylw cenedloedd ereill." Fe wnaed hyn yn 
y gorffennol, a phaham nad ellir gwneyd yr un peth eto? 
Dywed Emerson am danom, — " Mae ffanddynt awen adiogel ac 
amrywiol. Ownaethant y lenyddiaetíi oreu yn y canol oesoedd 
yng nghaniadau Myrddin, ac yn ffughanes hyfiyd a thyner y 
brenin Arthur." Fe ddylai pob oes gynyrchu Ilenyddiaeth 
deilwng o'i manteision ; ac y mae manteision yr oes bresennol y 
tu hwnt i ddychymyg ein tadau. 

Cwynir mai ychydig o Iyfrau pwysig a gyhoeddir y blynydd- 
oedd yma oddieithr ychydig eithriadau. Mae'n wir y cyhoeddir 
amryw o esboniadau ar rannau o'r Tsgrythyr Lân, ac 
^JáíiulÇSSíL y maent yn cael derb^iad croesawus ; ond nid oes 
neb yn anturio rhoddi i ni Esboniad Cymrei^ cyflawn 
hyd yn oed ar y Testameni; Newydd ; ac nid y w yr esboniadau 
sydd gennym ond Iloffion gan mwyaf o esboniadau Seisnig. 
Mae gennym ddynion o gyneddfau disglaer a dysgeidiaeth eang» 
ac yn meddu y cymhwysterau uchaf i roddi i genedl y Cymry y 
golygiadau mwyaf diweddar ar Air Duw, — ond pa le maent ? 
Mae yn ymddangoe fod rhyw hwyrfrydigrwydd yn ein gwŷr 
mwyaf dysgedig a galluog i ysgrifennu ar bynciau pwysig yn 
Gymraeg; ac wrth edrych ar y mater o bwynt ariannoT nis 
gellir eu beio am hynny ; ond a ydy w yr hen genedl, a'r hen 
iaith anwyl, ddim yn werth gwneyd rbyw gymaint o aberth er 
eu mwyn? 

Pan roddwyd terfyn ar gyhoeddi y " Gyf res Gymraeg," cyfres 
ragorol a gyhoeddwyd gan y Methodistiaid, dywedai y golygydd, 
y diweddar Dr. Hughes, iddo gael anhawster mawr i gael gan y 
gwŷr mwyaf galluog i ysgrifennu o gwbl, — ac os ydyw yr un 
anhawster yn parhau i'n dilyn hyd yma, beth a ddaw o'n hiaith 
a'n Ilenyddiaeth ? 

Tn 1851 ysgrifennodd Tegid lythyr dyddorol mewn cysylltiad 
ujtiiyrTcgid a beimiadaetli o'i eìddo ar draethawd o waith y 



AOWEDD BRESENNOL LLENTDDIAETH GTMREia. 63 

dìweddar T. Stephens. o Ferthyr ; a chan ei f od y n taro ar y 
mater sydd dan sylw nîs gallaf wneyd yn well na'i gyfleu yma, — 

" Tu gjmaiat ag i'r awdwr son fwy nag luiwaith am y Germaniaid, cymeraf yr 
achlyBur o roddi yma yr hanes a ganlyn. Tr oedd ymysg yr Ellmyn ddynion 
dysgedig iawn er*8 oesoedd ; ac yn ddynion hefyd o gyneddfau cryfion, ac o 
deaUtwriaeth mawr. Eithr nid yn ea hiaith eu hunain yr ysgrifennent eu gwaith 
dysgedig, ond yn yr iaith Lladin ; a mawr ac ehehieth oedd nifer eu darUenwyr 
drwy hoU Ewrop, ond bychan a phrin oedd nifer y gwýr da a chwenychent 
ddysgu yr Almaeneg, mamiaith y dysgedigion. Tmhen mr a hwyr o amser, pan 
welodd y dysgedigion EUmynawl fod eu gwaith hwy mewn bri mawr gan ddysg- 
edigion ereiU wledj'dd ; ac nad oedd neb er hyn yn dysgu, nac am ddysgu yr 
Almaeneg, eithr i'r ff?7rthwyneb ei dibrìaiaw, a*i dirmygu, penderfÿnasant yn 
nn&yd, mewn cyfarfod gyda'u gilydd, nad ysffrìfenent mwyach yn Lladin, ond 
yn iaith eu gwlad, yr Almaeneg. Pan welodd dysgedigion gwledydd ereiU hyn, 
a hwythau yn gwybod drwy brofiad mor ddysgedig oedd yr awdwyr EUmynawl, 
aethant yn fuan ynghylch dysgu eu hiaith hwynt ; yr hon iaith, o herwrdd hyn, 
yn Ue bod megis o'r blaen, yn wael ac yn ddiwerth yng ngolwg y byd dysgedig, 
agyûnfirheddywyn uno'r ieithoedd goreu a mwyaf cymeradwy a dvmunawl 
ar wyneb yr hoU ddaear. Nid oes dysgedigion yn un wlad heddyw he\) fod yn 
hyddysg yn yr Almaeneg. Ef elyched y Cymry, gan hynny, yr Ellmyn áyBgeaig 



a gwiadgarawl, os ydym mewn gwirìonedd yn caru ein iaith a'n cenedì. Pan 
oeddwn yn cartrefu yn Rhydychain, cefais yr anrhydedd o roddi naw o wŷr 
ieithawg a Uythyrenawg o'r Ahnaen ar ben y ffordd i ddysgu Cymraeg. T rhai 
byn a ddaethant ataf oblegid clywed ohonynt am y Uythyrau a ysgmenaswn at 
y diweddar y Doethawr Gesenius, mewn perthynas i'r iaith Gymraeg. A chlywais 
yn ddiweddar fod yr iaith Gymraeg yn cuel ei dysgu yn hoU brìf ysgoUon yr 
Ahnaen Eithr Ah! nid cymaint oblegid yr ysgrìfeniadau sydd ynddi; ond 
oblegid y ceir gwseiddiau hynaf ieithoeda y byd yn hon. 

Jfanhÿfer yn Mhenfro, TEGID. 

Mai dOain, 1851. 

Mae yn amlwg oddiwrth y Uythyr uchod beth oedd syniad 
Tegid am y flTordd fwyaf effeithiol i ddyrchafu, ac ehangu cylch 
llenyddiaeth Gymreig, — ^"efelyched y Cymry yr EUmyn dys- 
gedig," — trwy ysgrifennu gweithiau llafurfawr a dysgedig yn yr 
laith Gymraeg. Khaid cyioethogi ein Uenyddiaeth â gweithiau 
brodoroí teilwng cjrn y gellir ei dwyn i sylw a pharch cenedl- 
oedd ereiU; oblegid fel y dywed Tegid, nid er mwyn yr 
ysgrifeniadau sydd yn y Gymraeg y dysgir hi gan ddysgedigion 

gíirledydd ereill, ond oblegid ei pherthynaâ i iethoedd ereill. 
haid i mi addef mai go dywyll yw ein rhagolygon yn y 
cyfeiriad yma, ac mai ychydig mewn cydmanaeth o Iyfrau 
trymion a gyhoeddir yn bresennol ; ac ymddengys fod tuedd 
mewn rhai o'n gwŷr goreu i ysgrif ennu a chyhoeddi eu Ilyfrau 
yn yr iaith Saesneg. 

Pa fodd bynnag am hynny, nid er mwyn ei Ilenyddiaeth, er 

mor gyfoethog yoy w, y mae yr iaith Saesneg yn cael ei dysgu 

mor gyffredinol ymysg cenhedloedd ereill; ond am 

faSiTSÎLiMäi. mai hi yn bennaf ydyw iaith masnach y byd; a 

J>he Ilenwid yr iaith Gymraecf â'r trysorau uchaf y 
^ ^ dwl Cymreig eu cynyrchu, nîs gellir dîsgwyl iddî 

ddyfod yn ddim pellach na bod yn iaitli Ilenorîon — iaith y 



61 . V LLENOR. 

drychfeddyliau, ac iaith gysegredîg y bardd a'r athronydd. Yr 
wyf yn cofio Ab Ithel, wrth draethu ar ragoroldeb y Gymraeg, 
yn eî sel wladgarol, yn dweyd y gellîr disgwyl amser pan y bydd 

Îr îaith Gymraeg wedi cymeryd Ue yr iaith Saesneg fel iaith 
enoriaeth ; ond hyd yr wyf yn cofio, yr oedd ef yn ddigon 
boddlon i'r Saesneg fod yn iaith masnach; a byddai Owen 
Williâm, o'r Waenfawr, yn dweyd " ar ei gydwybod nad oedd 
yr iaîth Saesneg dda i ddim yn y byd ond i werthu tybaco, 
«nyff, a rhyw stwflT felly." Saesneg ydyw iaith masnach CÌymru; 
yn Saesneg yr argremr hysbysiaaau yn y newyddiaduron 
Cymreig, ac ni wiw cynnyg dim yn y byd ar werth ond yn 
Saesne^, ie, y pethau mwyaf Cy mreig ; a phe cymerid bwch gafr 
o greigiau y Wyddfa i fFair Caemarron, ond odid na byddai raid 
ei werthu yntau yn Saesneg. 

Boed a fynno, fe ddylai ein llenyddiaeth fod yn llenyddiaeth 

Gymreig, yn tarddu oddiar fywyd pobl Cymru, ac nid yn adsain 

o lenyddiaeth y Saeson. Mae gennym lawer byd o 

luSydîíLth. gyfieithiadau, cynnyrch y rhan gyntaf o*r ganrif hon, 
ac er mor werthfawr ydynt, ni ddylem er dim fodd- 
loni a gadael i estroniaid y TOrchwyl pwysig o ffiirfio ein 
golygiadau am fyd tragwy ddol. Mae gan y diweddar T. Stephens 
o Ferthyr sylwítdau mor darawiadol ar y mater dan sylw fel nas 
gallaf osgoi y demtasiwn o'u cyfleu yma, — 

** Heblaw j ddyledswjdd arbennig eyáá ùi bob djn i ddefnjddio*r talentau a 
ymddiriedwyd iddo gan ei Grcawdwr, djlai v genedl gymeryd gofal am roddi 
cefnogiad i bob ymdrechion meddylgar. Dyiai benderfynu nad ymf oddlona i 
^ael ci maeddu yn yr yrfa ddeallol, ac y dylai ddwpi i fyny ynddi eihun ddynion 
galluog i ddeaíl a defnyddio yr hyn oll a wybyddir dros yr hoU fyd. Y mae o*r 
pwys mwyaf fod dynion o gyneddfau cryfion, myfyrwyr diwyd» ac yn alluog i 
Ifurflo syniodau gwreiddiol a gwerthfawr, yn hanfodi yn y genedl ; ac y mae o*r 
lles mwyaf i unrhyw wlad feddiannu meibion o alluoedd <äsglaer yn ei mynwes ei 
huu. Y mae dynion o'r fath yn ennill parch i*w cydwladwyr trwy cu henwog- 
rwydd, a thrwy eu dysg a*u c^'frinach â'u cydwladwyr, yn dyrchafu eu cymoriù, 
yn ehangu eu g^rybodaeth, ac yn eu gwneyd ymhob ffordd yn fwy teilwng o*r 
parch ychwanegol a roddir iddynt. Ac ymhlith dynion mor wladgarol a*r Cymiy, 

S' ob gradd o*r rhai a giiraut eu gwlad, eu hiaith, a*u ccnedl, y mae*r lles a allai 
ynion o*r fath ei wneyd i*w cydoesolion bron yn anrhaethol. Nid wyt am wneyd 
un sarhâd ar ddysgawdwyr estrouol, wrth y sylwadau rhagflaenol ; ac nid oes 
gennyf un gwrthwynebiad iddynt fod yn adnabyddus i*m cydwladwyr. Y maent 
yn ddiau wcdi bod, ac yn bod, o ìbb anghydmarol ; ac o ddiffyg ysgrifenwyr 
cmrtrefol, ni fuaeai ein cyflwr meddylgar gystal ac y mae, oni buasai eû cynorthwy 
hwy ; eithr ni ddylem ymfoddîoni ar gy^eithiadau yn unig ; gan y dylai pob 
cenedl ffurfio ei Uenyddiaeth ci huu, a dylai y rhan fwyaf a'r gwerthfawrocaf o 
bob lleuYddiaeth gencdlnethol darddu yinyFg y bobl eu huuain. Cyfieither a 
fynnir, ond ni ddylid esgeuluso gwrteithiad y meddwl cartrefol : ac mêwn cyfar- 
talrwydd i rif y cyfieithiadau y mae galwad am weithiau gwreiddiol, ac am 
vmdrechion i gadw y deall cenedlacthol mewn gweithrediad, ac yn ei lawn rym. 
î*o fwyaf y byddo'r derbyniadau cstronol, mwyaf o alwad y pydd am gynnyrch 
cartrefol ; gan y dylai ro'nedl, i foddyliau yr hon y mae moddyliau a moddwl- 
ddrychau dynion estronawì yn caol ou harllwys yn feunyddiol, fod yn borchen ar 
lawer iawn o cgni tufewnol i wrthwynobu, ac i reoli y dylauwad mawr hynny ; 
onidc bydd yn sicr o syrthio i'r cyflwr gwaelaf o esgeiüusdod a diffrwythder ; 



▲aWEDD BRESENNOL LLENTDDIÂETH OTMREIO. 65 

hjáá mefwn peiyffl o adael y meddwl i Buddo dan rwyman caethwaaanaeth 
deallol ; a byddai oiaidd jn well i ni íod heb nn llenrddiaeth jn j byd, nac i ni 
jmddibynnu yn hoUoI ar eatroniaid am ein hymborth meddwl. Yn ein cyflwr 
cymdeithaaol ni, Uyírau yw ein gwir iTwodraethwrr ; ac 7 maent yn íeunyddiol 
yn dyíod i gaèl mwy a mwj dâjhinwad ar 7 bobl. lawn reolwTr 7 wlad 7W 7 
rhai h^nn^ sjdd ^n ifniflo ei deaU, ^n penderfTnu ei ch^nUuniau orebw^UoI, ao 
rn U7WÌ0 ei thueddiadau; ac nis gaUwn er un peth ^mddiried ^rawduidod 
hwnnw ^n nwrlaw dieithriaid ; canys 7 mae 7 whid, fel person unigol, ^n 
meddiannu teiÌTngdod mewn c^fartaJrw^dd i*r graddau ^n 7 rhai 7 mae ^n 
hunan Ifuiflol. T mae, gan hynn^, o'r pwy^ mw^af i ni gael gwybod pw^ sydd 
i reoU ein medd^Uau. A jájm ni i Tmddibyimu ar w^bodaetli eetronol, neu 
jnte, a oee gobaitìi am len^ddiaeth gartârefol P " 

Yr wyf wedi sylwi yn barod f od ein cylchgronaa wythnosol a 
misol yn tynnu iddynt eu hunain athryhth a thalentau y senedl, 

ac ynddynt hwy yn bennaf y ceir ein llenyddiaeth 
iSfiSL. gartrefol yn ei theithi priodol; ond y mae amom 

eisiau rhy wbeth mwy na hyn, a dylid cyhoeddi, yn 
awr a phryd arall, gyfrolau a fyddent wedi tynnu iddynt eu 
hunain hoU ddis^leirdeb dys^idiaeth, a hoU nerthoedd meddyliol 
eu hawdwrr. Mae'n wir f od rhai o'r cyfrolau mwyaf derbyniol 
yn yr iaith Saesneg wedi ymddangos yn eu c^fnodolion, megis 
traethodau Carlyle, Macaulay, ac ereill, ac wedi cael cylchrediad 
eang. Cyhoeddwyd hefyd yn ein mysg ninnau draethodau 
Ilenyddol a duwinyddol Dr. Edwards, y Baîa ; ond siomedig ar y 
cyf an a fu yr anturiaeth yng Nghymru ; obleẃl yn Ile fod yr 
ful, neu y trydydd arCTaffiad o weithiau Dr. Eldwarda allan o'r 
^c^t 7 ^^ J^ argraflSui cyntaf yn cael ei eymell am yn agos i 
hanner y pris ; ac yr wyf yn credu f od y derbjmiad hanerog a 
gafodd ei yráif eniadau ymys^ ei genedl wedi dylanwadu yn 
anffiifriol ar feddwl yr awdwr ei hun. 

Mewn gwirionedd, nis gellir disgwyl î'n gwŷr goreu i ysgrîf • 
ennu a chyfoethogi Ilenydmaeth Oymreig heb ry w ragolwg am 

dâl rheimnol am eu Uaf ur. Ond pa f odd y geUir cael 
AwtwjmiÊáBu. hyn? Wel, gadewch i mi ond prin grybwyU, yn 

gyntaf, trwy fiurfio cwmni Ilenyddol cenedlaethol, 
neu gryfhau y cwmni sydd gennym eisoes, gyda chyf alaf digonoi 
tuag at gyhoeddi Uyfrau teilwng, a thalu yn rhesymoi i'w 
hawdwyr am eu Uafur. Tn ail, trwy apwyntio dynion deaUgar 
a medrus f el Uyfrwerthwyr teithiol ymhob sir yng Nghymru, 
yr hyn a fyddai yn ddiogelwch i'r anturiaeth. 

Nid oes arfod vn awr i drafod y pwnc o Iyf rwerthiant yng 
Nghymru; ond beiddiaf ddweyd y geUir ehangu cylch ein 
Uenyddiaeth trwy roddi bywyd newydd yn y fasnach Iyf rau, a 
dyblu nifer derbynwyr ein cylchgronau mewn ychydig amser. 
Pe buasai yr un ymdrech yn cael ei wneyd yng Nghymru tuag 
at werthu Uyfrau a sydd yn cael ei wneyd i werthu te, ni f uasai 

X 



BiiUË|ltS^g|^ÿ§ÿ||q@{lì Uyfr yn Oymraeg 

s^a y rhan gyntaf o'r 

SiT oedd Einan a dar- 
uru. Aeth Jonathaii 
lAjni^Sâlld Dìnbych, Caemar- 
„ielî!A^I!4dr o'i lyfrau ar gefa 
iS*£$rndBd Gutyn Peris werth 
|||l|l^^TCaebraich y Cafo. 




'8g yng Nghvmru na 

îymru yr hyrrydwch, 

iy ac yn cymeryd 

y byd. Terfynaf 



! Cyfodwoli yn eich 

|^<r-chwi]iwâi Tjieádodtn. j 

' i ŵwì mn oiii Oreawdwt î 

. ; B gẅfewcli Ì ddoethlon j 



"Ŵ" ' 






Ola^tn. 



.3£K^:^: 




yn galw i'r meddwl 

rat yn gallu galw, 

irchen yr enw, a'n 

aml, m fa perchen 

li yn dysgu'r gyf- 

nid pob on sydd a'i 

_„,-ofer canu i fyddar, 

i*sSM;h enw SIiakespeare, 

-äf6r__ yj. injjg g^'i t|(,u 

arwn gyflwyno yn 
o Fawrion y G&n ì 
boed gtydd, i deimlo 

67 



Trem ar tjá 
jgàsu 



68 T LL£NOB 

Cyn dechreu olrhain gyrfa ei fywyd drwy gyfnod helbulus 
yn hanes dyn, — oes ysgaru meddwl a chred, a thorri cadwynau 
haiam y werin, — boed i ni aros ennyd i edrych ansawdd 
^d y gân yn 1756, blwyddyn ei enî. Ym Mhrydain, 
Handefyn ddiau ydoedd y cerddor mwvaf ei daylan- 
wad, wedi caffael ohono "hyfryd fuddugoliaeth '' ar ei hoU 
elynion. Ond trwy ofidiau fyrdd a dioddefaint dwys y cadd hi. 
Trwy ing yn unig yr oedd ei enaid i'w buro, fel y gwelai ei 
Iygaid y nef yn afrored, ac y clywai ei glust gân teulu'r gwynfyd 
yn moli'r Hwn oedd ar yr orsedd, — ^''Haleliwia; daeth teymasoedd 
y byd hwn yn eiddo em Harglwydd ni a'i Orist ef." Weithian, 
yr oedd wedi cyfansoddi y '* Messiah " anfarwol, a chyfres ddi-ail 
o reithganau ysblenydd, ac yn awr mewn dallineb yn disçwyl 
am doriad dydd, mewn gwlad heb wyll na " Total Eclipse ' o'i 
mewn. Ownaed gogledd yr Almaen yn oludog o gân 




gwledydd cred, ac yn arllwys ei enaid pur yn ddylif o beroriaeth 
yn ei ehedganau cywrain, Ilawn o awen ; ond beílach yr oedd yn 
ei fedd, ac ni wybu'r byd fawr am dàno am yn agos i bedwar 
ugain mlynedd ar ol ei f arw. Cryt^ior tlawd ydoe(Kl Haydn ar 
hyn o bryd, yn byw yn nen y tỳ fel aderyn y to, ac ^nron 
newynu er mamt ei '' ynni'n Ilifio càn ar dannau'r crwth." Tybed 
fod syniadau newydd am drin cerddorfa, am sylfonau deublyg 
i offerganau a chyfundonau, neu am ddarlunio gwaith chwe diwr- 
nod y cread ar gan, yn ymrithio weithiau i'w f eddwl ieuanc, tra'r 
ydoedd f el hyn yn hiraethu am f ara ? Er cymaint fu dylanwad 
miwsig pur arudiel Palestrina yn Ff rainc bert a'r Eidal gain, yr 
oedd wedi edwino'n enbyd, a pheroriaeth yr opera oedd yno'n 
fawr ei fri, ac eiliw ohono oedd cân y cysegr ei hun. Peroriaeth 
llon-wyneb oer-enaid ydoedd, mor amddif ad o swyn anian yn ei 
symledd aruchel ag ambell i ysmotyn yng nghanol arddunedd 
natur, a goeg laf urir, ac a enwir yn barc yn yr oes hon. Yn y 
cyflwr yna yr oedd cân pan ddaeth un o'i mawrion i'r byd, ac ar^ 
uthrol fu ei ddylanwad. Rhoes ynni a grym yn holl gangau'r gelf. 
Çyfansoddodd weithiau fyddant byth yn geinîon y gân yn rhin 
eu tlysni a'u swyn dieithr, sydd f el adsain wan o wlad well, yn 
rhin eu hardduU loew a symledd dülyn eu cynllun. Bhwng 
Haydn ac yntau dadblygwyd y gerddorfa i'w safle odidog y 
dyadiau hyn, dodwyd i lawr sylfeini newydd i'r offergan a'r 
gyfundon, a chrewyd cyfnod eirianwych am awen ac asbri, 
nas dichon na dewin na sant fynegu dydd ei dranc. 

Mab y mynydd ydoedd Mozart, er ei eni yn ninas freîniol 
Salzburg, ac anhawdd synio am fangre mwy addas i ddadblygu 




Sùf y ddinu ya 



hyf odidog 
' a haP 



mATW bywyd 

aìd yno, a dû^rwyl 
.__ di-ddiwedd. "Ttwj 
tÿhíg nghysgod y myn- 



i"*'^:^^-S"*- 




Byth ni orfiwys eî 
É|^?eitbiau ymloims ei 
";fus yw y gân, yn» 
). Ond pery ei hym- 
adgoffa dyn beunydd 
'iono ei annedd yn y 



70 Y LLENOR. 

graig ac yng nghademid y mynyddau. A dacw furiau Uw^dion 
j " casteU hyglod draw " yn yni^odi uwch ben y dref, a rhithiau 
yr hen oeaau yn mudo drosto fefcyBgod cymylau. Tawelwch v 
mynyddy ymdaith yr afon a swyn gyfaredd y castell, dynar 
elfennáu allanol fu'n dylanwadu ar enaid y bachgen, ac nis 
gallwn iawn amgyffired awen y cerddor heb gofio hyn. Ond y 
mae dylanwadau ereiU yn bod» dylanwadau cryf ach f eallai na r 
rhai hyn, dylanwad yr aelwyd, yr ysgol, a throion chwerw yr 
yrfa, a chyfuniad o'r dylanwadau hyn roddes eu naws arbennig 
1 flfrwyth awen Mozart. 

Brithid Âhnaen y de a'r gogledd y dyddiau hyny â máii 
Iysoedd. Yno y coleddid y celf au cain ac y gwnai cân ei chartref . 

Ohonynt hwy y deilliai diwylliant i nawseiddio 
▲r yr Miwyd. meddwl y deiliaid, fel y bu hen balasau Cjnnru cyn 

i'r pendefigion wadu eu gwlad a gado'r werin i ymbal- 

falu yn y gwyll oreu gallent, ac i dorri hualau gorthrwm heb 

eu cymorth hwy. Ond nid telynor yn trin tannau ddiddanai y 

llysoedd hyn â chân, ond cerddorfa, a gweision cyflog mewn 

cerddorfa o'r fath ydoedd Ilawer o brif gerddorion yr Almaen, 

fel Haydn vn Ilys ty wysog Esterhazy ar ol hyn. Un o swydd- 

ogion cerdd yn y casteU f ry, trigf an Archesgob Salzburg, ydoedd 

tad y cerddor, Leopold Mozart. Qŵr Ilym, craff, a manwl gy wir, 

yn ymylu ar iFod yn or-fanwl mewn mân bethau, ydoedd o ran 

cymeriad, ond'deallus ei feddwl, yn gerddor a Uenor gwych, ac 

yn awdwr Uyfr gwersi campus ar ganu'r crwtL Dynes hardd, 

rywiog, ddi-awen oedd y fam, a'i chalon yn Ilywio ei deaU. 

Croes i hyn, meddir, ydyw'r rheol efo rhieni gwŷr o athrylith, 

ond dyledus oedd Mozart, fel Milton a Richter, i'w dad, ac nid 

i'w fam, am deithi amlycaf ei feddwl. ÇJyd-dyfai chwaer bedair 

blynedd hŷn nag ef, 

Yn llon a chu 
Ar aelwyd tŷ eu tad. 

Lodes fach yn Ilawn o dalent oedd Nannerl, fel yr anwes enwid 
hi yn y teulu, yn medru canu'r clavier pan nad oedd ond saith 
mlwydd oed. Swynai hyn y brawd bach, a buan y gwelwyd 
yntau'n ceisìo bod yn hafal iddi, drwy ymestyn ar naenau ei 
draed a chwiUo efo'i fysedd egwan eiddil am drydeddau dwys a 
melus ar allweddau gwyn yr offeryn — pyrth ifori palas cain 
iddo'n ddiameu. Daeth mewn amser byr yn fedrus ar y clavier, 
a chyn cyrraedd eî bumed pen blwydd, dengys y plentyn beth 
fydd y dyn, trwy gyfansodcíi damau bach o fiwsîg, tra mae'r tad 
o wynfyd calon yn eu dodi i lawr. 

Plentyn swynol odiaeth ydyw Mozart, yn Ilawn asbri a nwyf. 
Ymgyll yn Uwyr yn yr hyn sy'n denu ei fryd, ond anian hylaw 




wersi yn rhwydd, 

ityn câr i'w feddwí 

aipian mêl fel y 

^ag na gaeaf oer. 

gEulai yr un " hen 

, garîad at eilnn eì 

bm hulio'rbyrddan, 

— "cabarddilio efo'i 

fam — a gofynnai 

yn fy ngharu " î 

delai cwmwl dros 

y w ateb y bychan 

pwy? "JDuw yn 



!^fo tywod y môr na 

"* 1, a buan y mynnodd 

,us oedd, yn carlamu 

i'gn 11 u o gampau gwr- 

"'nion pan ddelai at 

ydd un hanesyn ya 

fdangos mai mab y 

íon diymwad ereill 

11 gydag ef i'w dŷ 

plentyn yn ysgrif- 

"? "Concerto i'r 

Gad i mî ei weld." 




igofl ef i mi, mae'n 

<arno, yn fwy llawn 

"rian sefydlog, Yr 

a'r bychan wedi 

th. Torri allan ì 

erbyn sylwi ar y 

ei lygaJa í dagran 

r eywir a thremua 

iydd. NÌB gall 

>," tarawa'r dynyn 



m 



.AÄY'" '••""■' 




. hwn cyn dod jti 
ddechreu amo efo'r 
un dybîo fod canu 
, hoUoL 

tlent y plant yn hwy 
'd athrylîth ei ddau 
hwy ar wib-daith i 
-o y byd mawr oedd 
'ddig, ac elwa tîpyti 



MOZABT. 78 

hefyd ynglŷn â hynny. Ar y neges yna y gadawodd Mozart ei 
eartref ^pitaf pan yn ehwe mlwydd oed. A dyma roes fod i'r 
d^lif o mantos nen eu cynheddf au, sydd by th a hef yd yn cadw'r 
Uiaws mewn Uesmair o f wynhad, wrth eu gweled, yn bytrach 
na'u gwrando, yn curo c&n o berdoneg, neu yn gwasgu seiniau o 
linynnau'r crwth. Ond tosturio wna'r deaUus wrth gofio maint 
Uafur y rhai bach, a sawl plentyn anaf wyd am ei oes i f oddio 
ewanc aniwaU y teulu am arian a chlod, ac i ddifyrru oriau ham- 
ddenol tyrf a dcUof aL Bu Uu afrif ed o rai mawr eu dawn o flaen 
y cyhoedd, a phawb yn synnu ac vn gofyn, Beth fydd yr 
emiyn hwn pan ddêl i'w lawn dwf ? Ond un Mozart gaed, a 
chroesaw digon oer gadd yntau, wedi i'r byd ffaelu ei luddias 
drwy ei f abanu i dyfu i fyny yn ŵr gwir f awr. Yr oedd wedi 
coUi ei ddyddordeb ynddo weithian, f el aml i un na wêl hawdd- 
gared goleu glân y dydd ar ol bod yn gwynfydu ar dlysni 
amryUw y wawr. Ond gwawr ydyw eto gyda Mozart, ac 
arhoswn ennyd i àyUu ar geinder yr olygfa. 

Yn 1762 yr oedd Ehyfel y Saith Mlynedd. rhwng Ffrederic " a 
gyfenwir y Mawr" o rrwsia ft Maria Theresa o Awstria, ymron 

ar ben ; a pharod iawn i'w diddanu ydoedd hi a'i gŵr 
TtewinbMh. Ffrands L ymherawdwr yr Ahnaen, wrth ganfod y 

dinystr erchyU, fu'n eu bwgwth am flynyddau, yn 
peUhauacarddiflannuarosygorwel,bythi'whwynebumwy. Ac 
yn Schönbrunn, eu Uys gomdog ger Yienna, y cawn Moziu:t yn 
Bwyno'r ymherawdwr ft'i gftn, a r ymherodres ft'i gusanau, ac yn 
difyrru'r hoU lys ft'i arabedd. Llamai ar Un y wraig ddewr, fu'n 
herio ^lynion aml didostur, heb eiUw o ofn na meddwl dim am 
ddeddrau'r Uys, ond ufuddhau i gymhelUon ei galon eiddgar ei 
hun. Ei ddodi ar y ford o'i blaen, a gomedd cusan iddo 
wnaeth Madame Pompadour ym Mharis ychydig ar ol hyn, ond 
yr oedd Maria Theresa yn deiJl calon lAn plentyn, ac yn gwybod 
nad oes dim '' ond cariad lesu Grist jm weU na chariad plentyn 
bacL" Hyfryd i'r ymherawdwr oedd loUan efo'r " dewin bach," 
fel y mlwai Mozart — huUo aUweddau yr offeryn ft napcyn, 
^wneyd iddo gftnu cftn amo ag un bys, " dyna'r gamp, nid çyda'r 
bysedd i gyd, a diriedi diniwed o'r fath. Ond ad-dalai Mozart 
iddo yntau, pan elai i ganu ei hoff offeryn y crwth mawr, drwy 
ei feimiadu ar ^^d, — "Hy," "Daiawn, "Campus," "Dyna 
waU," a swta einau i'r un perwyL " Syniad ysmala iawn oedd 
gan y plentyn am ddimadaeth gerddorol merchetos çwryw a 
banyw y Ilys. Pallai yn Iftn ganu iddynt oni fyddai rhai o'i 
^rfeiUion yn eu plith, a holai, — ^" Lle mae Herr Wagenseil ? 
Doed yma ; y mae efe yn deaU tipyn am hyn." Rhy wych oedd 
miwBÌg i'w wastrafiîi ar boblach y gwisgoedd cain a'r glust bwl. 
Yma y bu am ysbaid yn diddannu'r mawrion, ac yn Uon 



74 T LLENOR. 

t 

chwaren â phlant y llys. Un ohonynt oedd Marie*Ântoînette 

drallodus, mwyn a chlyd yn ei mebyd, ''ni chai'r 
üArieAntoiiMtte. awclon anadlu'n arw ami;" ofnadwy yn ei hangau fel 

pe rhwygai Tynged-ddorau distryw yn agored i wyll- 
iaid Abred ruthro ami. Cadd heulwen dirionach i wenu ami 
ym moreu oes na'r cerddor bach o Salzburg, duach cymylau i 
wgu ami yn ei nawn, a phan ddisgynnodd llenni'r nos ar warthaf 
y ddau, a hi eto yn ddydd, ymadawodd a'r b^d yn swn crochlef ain 
erchyll gwallgofîaid y chwyldroad yn Fframc, ac nid fel efe yn 
canu ei farwnad ei hun. 

Bhoes afiechyd derfyn ar y canu a'r chwareu, a chadd Mozart 
ei hun ar yr hen aelwyd seml yn Salzburç, a'i ymweliad a'r Ilys 
ysblenydd oedd megis gweledigaeth nos iddo. 

Yr oedd Leopold Mozart ymron pendroni yn fiyniant y daith 
gyntaf hon, ac yn ymorchestu wrth feddwl fod tir lawer i'w 

feddiannu. Felly egwyl fechan gadd Mozart. Yn 
Apyr«d«. fuan, ffwelwn ef yn codi aden i heafan fel yr aderyn 

glas ei liw i swyno broydd y gogledd à chj^ ei wan- 
wyn. Dan ofal y tad ymwêl ei chwaer ac yntau â Munich» 
" hendre'r mynach," ar lan yr Isar gyfiym, yna â Frankfort ar 
yr afon Main, Ile y cyfarfu â bachgennyn rhyw dair ar ddeg oed 
oedd i ddod yn un o gedym barddas yr Almaen a'r byd, Goethe. 
Wedi hyn geilw ar ei ffbrdd tua Pharis yn ninasoedd çlannau'r 
Rhein, Mainz ar y gwastad cyn i'r afon rathro megis i ddannedd 
mynyddoedd y Drei^au, a Cöln, wedi iddi ddianc yn ddianaf 
i ymdaith mwy yn h^yn dawel tua Môr y Gogledd. Yn Aachen 
syrth y Dywysoges Amelìa, merch yr hen deym hoff o gewri a 
thybaco, a chwaer Ffrederic Fawr, mewn caríad â'r cerddor 
bach, a myn i'w dad fyned ag ef i'w ddangosi'r teulu vm Merlin. 
Ond na. " Nîd oes arian ganddi," medd y tad darbodus, " a phe 
byddai'r cusanau rydd î'r plant, yn enwedig i Wolfçang, yn 
ddamau aur, byddem vn weddol dda amom, ond fel y mae 
pethau, anhawdd talu bil gwesty efo chusanau." Yr oedd clod 
y tad a'i ddau blentyn wedi eu rhagflaenu i brif ddinas Ffrainc, 
a chaed pawb yn seiad y byd yno yn barod i'w derbyn a'u 
croesawu. " Gwelais wyrth am unwaith yn fy my wyd, a djnna'r 
gyntaf," medd Grimm, Almaenwr o fri, wrth son am athrylith 
y bachgen. 

Cyhoeddodd y gyfrol gyntaf o'i gyfansoddiadau ym Mharis 
cyn ymado i hwylio dros y tonnau am Brydain, bro y niwl a'r 

glannau gwynion. Yma swynodd Sîor III. , drwy 
^ŴySC?*" ganu iddo beroriaeth ei hoff Handel, ac enillodd 

galon y frenhines drwy gyfiwyno iddi yr ail gyfrol o'î 
waith ei hun. Cadd ei f oli gan Farmer George, a'i anrhegu gan ei 
wraig â rhy wbeth mwy sylweddol na moliant ei gẁr ac na chusan- 



MOZABT. 



76 



aa ei gares o Aachen, sef hanner can gini — er mawr foddhad i'w 
dad bid siwr. Bu'n eistedd ar lin athraw cftn y frenhines, J. Chrisi- 
ian Bach, mab yr hen gantor enwog o Leipsi^, ac yn '' chwareu " 
offeigan ac ehedgaii TOb yn ail mesur e^g ef , heb goll amser na 
gwaU pan yn newid tro. Wedi creu synaod diha&l, a derbyn 
gwarogaeth teym a deiliaid y wlad hon, trodd tua thref gan alw 
yn yr Iseldiroedd, Ffrainc, a Switzerland, a gwneyd ei hun yn 
destyn molawd a rhyfeddod o lannau gwynion Prydain i gopaon 
eiraog yr Alpáu. 

Deng mlwvdd oed ydoedd pan ddaeth yn ol i Salzburg, yn 
fyd-enwog fel y dywedir, a phientyn syml ydoedd wedi'r cyf an, 
yn para i garlamu ar lawffon ei dád pan gai hamdden, ac yn 
dal yn fiyddlon i'w hen barabliad, — ^Duw yn gynta, taida 
wedyn. 

A dyna hanes mebyd Mozart. 



Y GWANWYN. 



Alaw — **Hob y deri dando." 



Wedi'r ia a'r eira oera, 

Llon y w gwên y g;wanwyn. 
Wele wanwyn awyr bura, 

LJon yw gwên y gwanwyn. 
Eiiian wenan huan gíanwyn — 

Wanwyn mwyn. 
lilon yw gwenan gwyn y gwanwyn. 

Bwyn, swyn, nudol swyn, 

Sy'n dy wenau, wanwyn mwyn. 

Ar y twyn mae*r ẁyn yn llamu, 
IJon yw gwên y gwanwyn. 

Tna galwan* am eu mami, 

Llon yw gwên y gwanwyn. 
Me," meddhithau'rfam ddianfwyn — 
Wanwyn mwyn. 

Llyna gana lion y gwanwyn. 
Swyn, sw^, hudol swyn 
Sy'n dy wenau, wanwyn mwyn. 

Ar y waen y dawnsia'r huan, 

lilon yw gwèn y gwanwyn, 

Anian gana'n fuan, fnan, 

jjJon yw gwên y gwanwyn. 

Graian mán a thonnau arian — 
Wwiwyn mwyn, 

I>yna dannau telyn anian. 

Swyn, swyn, hudol awyn 

Sy'n dy wenau, wanwyu mwyn. 



<t 



Blodau hardd sy'n tarddu allan, 
Llon yw gwên y gwanwyn, 

Yn y fan dfui droed yr huan, 

Llon yw gwên y gwanwyn. 

Míl a mil yn denu dynion — 
Wanwyn mwyn, 

Tua bro y g^rnau gwynion. 

Swyn, swyn, hudol swyn 

Sy'n dy wenau, wanwyn mwyn« 

Adar m&n yn lân eu hawen, 

Llon yw gwên y gwanwyn, 

Yn y llwyni'n canu'n Uawen, 

LLon yw gwên y gwanwyn. 

Heb un gof al ar eu cyfyl — 
Wanwyn mwyn, 

Sy'n moliannu Mai yn ymyl. 

Swyn, Bwyn, hudol swyn 

Sy'n dy wenau, wanwyn mwyn. 

Canwn ninnau'n lân o galon, 

Llon yw gwên y gwanwyn, 

Gwanwyn gawn i iâ gof alon, 

Llon yw gwên y gpwranwyn. 

Haf a'i düyn efo'i delyn— 
Wanwyn mwyn, 

Telyn aur â thannau melyn. 

Swyn, Bwyn, hudol swyn 

Sy'n dy wenau, wanwyn mwyn. 



K. BRYAN. 



' -^iMjta-.i^'wÿf jm. .g. .w> •K> .ga .g. aWa .«;. 



YR lAITH GYMRAEG. 



GELYNION pennaf yr iaith Gymraeg yn yr oesaa gynt oedd 
caredigìon cenedl y C^mry. Nid oedd ei pheiygl g^rmaint 
tra y eeisid ei difetha o elyniaeih yn erbyn y bobl a i siaradaL 

Anelodd Harrí^r Pedwerydd ^f^ithiau Uym yn ei 
^nSitií o^âSÍ^. herbyn, heb ei niweidio. Ni chai gŵr a siaradai 

Gymraeg f od ya berchen cledd, nac yn gapten ar dref 
gaerog, nac yn briod i Saesnes ; eto ni rwystrodd hyn Dafydd ab 
Edmwnt a Lewys Olyn Cothi rhag canu, na Orufiÿdd ab Nicolas 
rhag çjrnnal Eisteddfod. Dechreuodd gwir beirgl y Gymraeg 
pan dderbyniodd Cymro goron Lloegr. O hyn aUan, amcenid ei 
difetha, nid er mwyn gorchfygu öymru, ond er mwyn symud 
rhwystr oddiar ffordd llwyddiant bydol pobl y wlad. Ni ang- 
hofiai y Tuduriaid y ^aig o'r hon eu naddwya ; yr oeddynt yn 
barod i roddi swydaau breision i Gymry, os dys^ent siarad 
Saesneg. Ond credent nad oedd yn bosibl creu ceneol unol gref 
heb unfiurfiaeth iaith, crefydd, arferion, a chyfreithiau. Am- 
canent, gan hynny, ddileu pob arbenigrwydd a berthynai i'r 
Cymry. ^bydd Harri'r 'Wythfed fraslinelliad tarawiadol o'i 
bolisi yn y rhagymadrodd i'r " Ddeddf Uniad " (i roddi iddi ei 
henw cyfiredin) yn 1536. 

'<The people of the dominion of Wales" meddai, ''have and do daily tue a 
speech nothmg like, ne oonBonant to the natural mother tongiie used within thia 
lealmi aome rode and ignorant people haye made düfinition anddiyersily between 
the Ung's Babjects of thÌB reéum and his subjects of the said Dominion and 
Fiincipfuity of Wales. . . . £Qs Highness, therefore, of a singular zeal, loye, and 
fa^onr that he beareth towaidB ms subjecta of hÌB aaid Dòminionof Wales, 
Tnindlng and intending to rednce them to the perfect order, notice, and know- 
ledffe of hÌB Uwb of thiB hÌB lealm, and utterly to estiip all and singular UBages 
and castoms differing from the same," 

a benderfynodd ddiddymu'r îaith ynghyd â holl ddefodau, 
arferion, a chyfreithiau neilltuol y C^rmry. Tr un amcan oedd 
gan WiÚiam Salesbury mewn golwg un flynedd ar ddeg ar ol 
hynny wrth gyhoeddi ei Eiriadur, — 

'' What great hatred, debate, and strife,'' meddai, ''hath arìsen amongst men 
bj reason of dÌTeroitj of language. . . . Wherefore seeing there is manj of your 
Grace'B snbjects in Wales that readeth the Welsh tongue," 

ac er mwyn eu galluogi i ddysgu Saesneg y mae yn cyhoeddi ei 
Eiriadur. 

Yr un oedd bwriad y ddau, y brenin a Salesbury ; yn imig 
amrywìent yn eu dull o gyrraedd eu hamcan. Tybiai Harri y 
gallai ddif etha'r iaith âg ysbryd ei enau, a thrwy rym cyf raith ; 
credai Salesbury mai'r ffordd rwyddaf a sicraf i gael gwared ami 
oedd drwy ei defnyddio fel cyfrwng i ddysgu iaith newydd i'w 
deiliaid. Y mae i'r ddau eu canlynwyr. Am dair canrif a 

77 



78 Y LLENOR 

hanner mae gwladweînwyr Lloegr wedî dîlyn ôl Harri'r Wythfed, 
ac wedi ceisio lladd y Gymraeg drwy ei hanwybyddu. Y mae 
ereill yn gweled rhagoriaeth yng nghynllmi William Salesbury. 
Yn 1887 darllennodd Mr. W. Edwards, Arolygydd Ysgolion y 
Merthyr, bapur o flaen Cymdeithas y Cymrodorion yn Uundain. 
Y mae Mr. Edwards o'r un f am a Salesbury — mai y flbrdd 
rwyddaf a mwyaf effeithiol i ddysgu Saesneg i Gymry im- 
ieithog yw drwy gyfrwng y Gymraeg. Ond creda hefyd mai 
dyna'r ffordd sicraf i ladd yr iaitn. Meadai, — 

" I feel certain that the life of Welsh will not be appreciably prolonged bj its 
lecognition în sdiools. . . . When eytsiy Welshman know8 EngGsh as well as he 
knowB Welflh, and there is no nucleuB of monoglots to act as a preseryatÌYe, the 
weaker langoage wül then rapidlj die."* 

Ond os na Iwyddodd cynllun Harri ymysg y werin bobl, 

llwydaodd, beth bynnag, i Seisnegeiddio'r boneddigion 

BiSSÿ^SÌSL a gwỳr dysgedig Cjmaru. Gwelir disg^yddion 

Rhys ab Tomos yn cymeryd iddynt eu hunam enwau 

Seisnig, ac yn brin iawn y ceir noddwyr llenyddiaeth Gymraeg 

ymysg bonedd Cymru.-f' 

Nid allai hyn lai na chael effaith drygionus ar gjoneriad y werin. 
Teimlent f od gwybodaeth o'r Gymraeg yn arwydd o israddoldeb 
cymdeithasol a gwleidyddol ; a chredaf mai yn yr unf ed ganrif 
a*r bymtheg y ceir son yn gyntaf am deulu Dic Sion Dafyad. 

" Ganys chwi a gewch rai," medd Dr. Grof^ydd Boberta yn ei Eirìadnr yn 1584, 
" 7^ gTtiym ag y pfwelant afon Hafren, nen glochdai Amwythig, a chlywed SaÌB 




Blinwyd y Doctor John David Bhys wyth mlynedd ar ol hyn 
gan yr un poblach. 

" Eithr nid yw 7 bunienaidd sorod o Gymra," meddai, " os teg djwedyd y 
gwir, onid gohilion a Uwgr a chrachyddion 7 bobl a'i bijnteion ; a mefris cach- 
aduriaid 7 wlad. Ac ^ yr un orseddfa a chadair 7 d^lid lleihau a gOBod 7 rhai 
a fynant ddodi a difa laeüi 7 Cÿmm a dodi iaeth 7 Saeaon ^n ei Ue m." 

Yn yr un flwyddyn, 1592, y mae Morus KyfBn yn collî eî 
dymer wrth gly wed siarad rhyw 

** wr eglw^eig mewn Eifiteddfod. . . . Ynteu a ddoedodd nad cj ^ mwyB oedd ad«l 
printio math ^n 7 b^d ar iTfrau Cÿmreig, eithr efe a fTnnai i'r bobl dd^sca 
Saesonaeg, a chom eu Cÿmraeg, ganddoedjú ^mhellach na wnae^r Bibl Cymiaeg 

* Yn 1761, dTwed Lew^s Moiris fod CTmraeg da ^n cael ei eiarad ^n Llandrin- 
dod ; ond Biariedid Saesneg hefyd. Kid oes neb ^no hedd^w ^n aif er CTmraeg. 

t '^Llw^d 7 Bacsau" oedd enw march Rh^s ab Tomos; " Dalÿdd 7 Geflÿl 
Cwta," 7 gelwir ei ew^thr ar lafar gwlad; ond o h^n allan ni chawn son am 
geftyl ag enw OTmraeg. G^da'r boneddigion ^n imig ^r oedd ceffylau ; Tchain 
fyddai gan 7r amaethwTr ^n aredig ; a ch^n pen casrif ar ol esg^niad Èarri'r 
Seithfea, Saesneg oedd iaith arferedig 7 boneddigìon a phob ewTddog dan 7 
ÜTWodraeth. 



YR lAITH GYMRAEG. 79 

dâim da, namyn llawer o ddrwg. . . . A alle ddiawl ei hun ddoedjdd yn amgen- 
ach ? Doeted pawb Amen, ac na Ghlywer byth mwy son am dano.'' 

Nid oedd y " gŵr eglwysîg " ar ben eî hunan, ond y mae Uawer 
o'i faih i'w cael ymhoD cwr o'r Deymas Oyfundebol. Daeth Dr. 
Johnson ar draws rhai ohonynt ^n Sgotland ganrif a chwarter 
yn oL Fel hyn y dywed ef yn ei " Tour in the Hebrides/' — 

" Theìr langoage rh.7. 7 Gaelic) is attacked on evezT dde. Schools are erected 
in which English idone ìb tanght, and there were lately some who thought it 
reasonable to refuse them a yersion of the H0I7 Scrìptures that the^ might haye 
no monmnent of their natiye tongue." 

Yr oedd y rhi^fam yn erbyn y Gymraeg, a'r cysylltiad agos 
rhwng Cymru a Lloegr yn amser y Tuduriaid, yn cyflym wneyd 
eu gwaith. 

''There is nerer a market town in Walee," meddai John Fenr^ ^n 1587, 
" where English is not as rife as Welsh." 

Bu raid i Morus Eyffin roddi heibio ysgrifennu ''Cymraeg 
llenyddol," ac ysgrif ennu yr hyn a ellid ei alw yn " Gymraeg 
Rhydychen." 

" Mi a dybiais ^n oref ," meddai ^n 7 rhagTmadrodd i'w pTÛeithiad o ' Ddif^- 
iad Ffydd Eglw^s Loegr,' ** adel heibio'r hen eiriau Cvmreig, 7 rhai yd^nt wedi 
tyín allan o g^^mbod a ch^darfer 7 CTfEredin, ag a adewisais 7 geiriau hawsaf , 
rhw^ddaf , a sathredicca gallwn i wneuthur ílordd ^r ^madrodd ^n rh^dd ag ^n 
ddirw78truB i'r sawl ni WTÌdant ond 7 G^mraeg arferedig.'' 

Ond er " sathredicced " oedd Cymraeg Morus Kyffin yn ei 

olwg ei hunan, yr oedd Çymraeg arferedig y De yn llawer 

ÇwaetL Y mae Cymraeg yr Hen Ficar yn adna- 

r^SSÌÍ byddus i bawb ; ond y mae Ue i gredu f od Çymraeg 
y werin yn weÚ na Chymraeff " Canwyll y Cymry. ' 
Dylid cofio mai Saesneg oedd iaith gyffiredin Ficar Pritchard, ac 
y mae yn debyg ei f od yn tueddu i wneyd rhagor o ddefnydd o 
eiriau Saesneg wedi eu Qymreigeiddio nag a wnelai gwŷr Ýstrad 
Tywi yn yr oes honno. Beth bynnag am hynny, y mae y ffisiith 
yn aros fod Cynuraeg Stephen Hughes — ^gŵr o'r un sir — ^yn 
llawer mwy pur,* ac nad y w tafodiaith sir Gaerfyrddin heddy w 
mor llawn o eiriau Saesneg sathredig. Eto, nid oes ddadl nad 
oedd Cymraeg y De yn waelach na Chymraeg Gwynedd yn yr 
ail ganrif ar bymtheg. Cawn Stephen Hughes yn un o'i 
amrywiol gyhoeddiadau yn ymesfi^usodi am na allai ysgrifennu 
gwell CynSaeg. Erfynia ei ddarllenwyr, 

« I gTmmeiTd mewn part da fy Ngh^mraeg wael Saesnìgaidd i, sTdd a gwa- 
haiìiaeth ^nddi, mewn geiriau ac ^madroddion (phrases), a therminatíons (neu 
ddiweddiad geiriau) a'r G^mraeg dda s^dd gandd^nt ^ng WTuedd." 

Çynyddu wnai difaterwch y Cymry ynghylch eu hiaith yn 
ystod hanner cyntaf y ganrif. Yn 1630 yr oedd Bowland 

**' OanTB chwi w^ddoch ^n ddigon da mai 7 modd ^r ^dwTf û yn scrifennu ^r 
jdTm ni ^n Uefam ^n Neheudir Cÿmru." — Stâphm Eughei. 



80 T LLENOR. 

Yaughan, Caergai, yn eî " Tmarf er o Dduwîoldeb," yn cwyno 
fel hyn, — 

** Frataniaid gwaedol, (^rmerwch chwithau beth poen a thraTil i oeod allan 
eich taíodiaeth gjfoethog, oddieithr i chwi íod o xm feddwl a'r Gymry Seisnigaidd 
7 rhai eydd yn tjbied yn oreu ddílea a diíFoddi ein hiaith ni. . . . Mwyaf peth 
fsyáá jn dyf od yn erbyn ein hiaith ni ydyw anhawsed gan j Cymry rodcu en 
plant i ddyscu." 

Achwyn, eto, a ^eir gan John Edwards yn 1661 yn ei "Mad- 
ruddyn y Dîfynyddiaeth Diweddaraf." 

** Ac o'r Cymry cartrefol," meddai, " ie, ym mhlith y pendeflgion ysgolheigaidd» 
ie, ym mysc y dysgawdwyr Eglwyaiff» braidd un o bymth^ a f edr ddarllen ac 
jBgrifennu Cymrae^. Ac o'r achoe hyn y mae, fod llyfrau Gymraeg mor ymheU, 
canys ni welais i enoed uwch pum Uyìr Cymraeg yn brintiedig.*' 

Yn y Red Dragon, ychvdiff flynyddau jrn ol, rhoddwyd ffeithiau 
ychwanegol i brofi gwaeledd cyflwr yr iaith yn yr hanner gyntaf 
o'r ganrii. 

1. O 1568 hyd 1798 ni chynhaliwyd Eisteddfod yng Ngwyn- 
edd. CynhaUwyd saith yn y Deheudir yn yr unf ed ganrif a'r 
lymtheg, a 80 o wrandawyr oedd yn y saith. Cynhaliwyd 
l^Bteddfod yn sir Forgannwg yn 1620, ac yr oedd pedwar yn 
bresennol. 

2. O 1546 hyd 1644 cyhoeddwyd 269 o lyfrau gan Oymry neu 
ynghylch Cymru. O'r rhai hyn, yr oedd 44 yn Lladin, 184 yn 
Saesneg, a 41 yn Gymraeg. 

3. O'r 41 a gyhoeddwyd yn Gymraeg, yr oedd 37 yn ymdrin 
& phynciau grefyddol, ac hyd y flwyddyn 1660 nid oedd ond dau 
lyfr gwleidyddol wedi eu cyhoeddi yn Gymraeg, ac un o'r ddau 
oedd " Llyfr y Tri Aderyn.^' 

II. 

Ond yn yr hanner olaf o'r ganrif adfywiodd y Gymraeff- 

drachefn, ac oddiar hynny hyd yn awr, nid jrw yn ormod dweya. 

ei bod wedi myned ymlaen o nerth i nerth. Yn 1677 

íJftSS.' ail-gyhoeddwyd " Agoriad byr ar Weddi'r Arglwydd;'*' 

argraffwyd ef yn gyntaf yn 1600. Yn y rhagjrmadrodd 

i'rail-argrafiìad dy wed y cyhoeddwr, — 

'* Y mae yn agos i bedwar ugain mlynedd oddiar pan printiwyd Uyfr Mr. Holant 
gyntaf , ac fel y moe'r 8aesneg, felly y mae'r Gymraeg, wedi ei phuro yn fawr 
oddiar yr amBer hynny." 

Y mae Uawer o esbonîo wedi bod ar yr achos o'r adfywiad 
hwn. Dywed Mr. Arthur Price, mewn rhiìyn diweddar o Walea^ 
mai adferiad y brenin Charles II. a gorchfygiad yr Anghyd- 
fiurfwyr oedd yr achoa 

''The oppresBÌon of the English Eyangclicifim, which warted on eyeiything^ 
Welflh, Btrucfc a blow at Welsh national development," 

meddai mewn un man. Yna dy wed wedi hynny. 



TR lAITH 07MRAEO. 81 

*' Walee imtiiFaJljr welcoined the ReBtoration, which brought with it the old 
worship, the old court, aad once more tolerated the Eisteddfod ; — 

ond ni chynhaliwyd Eisteddfod o 1660 byd 1698. 

Nid beirdd nac EÌBÌeddfod, nid bonedd nac esgob, a gadwodd 
yr iaith yn fy w, ond crefydd. Oa oedd " gwŷr eglwysig mewn 
Eisteddfod" am ddifetha'r Gymraeg, gwelai Morus Eyffin ac 
«reiU yn amgen. 

** Herwydd pwy nl ẁyr," medd Kyffin, " mor amhosibl fjrddai dwyn yr holl 
lx>bl i ddysgu saesoneff ag i ffolli eu Cymraeg, ag mor rheeymol yn y cyf amser 
tyáde coui peth aneim o eneidiau dynion." 

Owelai Esgob Davies ac Esgob Mor^n mai y cam cyntaf tuag 
at efengyleiddîo Cymru oedd rhoddi'r Ysgrythjrr i'r bobl yn eu 

hiaith eu hun. Yr oedd hwn yn waith amhrisiadwy; 
cb7^K. rhoddodd safon arosol i lenyddiaeth Gyrareig; 

gwnaeth lafur y rhai ddaeth ar eu hol yn llawer 
ysgafnach ; ond, er hynny, nid oedd ynddo ei hun yn ddigon i 
gadw'n fyw yr iaith. Gwir £od y Beibl jm eçlwys y plwyf, ond 
nid oedd nemawr yn gallu durllen, ac ychydig lawn oedd yn prisio 
dim am dano mewn un iaith. Cyn byth y mllai'r Beibl Cym- 
raeg fod o ddefnydd cyfiredinol, yr oedd yn raaid cynneu awydd 
yn y werin i'w ddarllen a'i ddysgu. Yn 1651, yn ol John 
Edwards, dim ond un o bob pymtheg o " wŷr eglwysig " oedd yn 

Sallu darllen Cymraeg, ac y maeV Hen Ficar mewn un man yn 
weyd fod merched" llawer scweier " yncf Nghymru heb wybod 
cymaint a merched " tinceriaid >' yn iJoegr.* Bhydd awdwr 
*' Carwr y pymry " (1631), ddarlun truenus o sefyllfa'r wlad yn 
yr amser hwnnw, — 

" le, rhoddwch genad i mi, ír mrodrr anwyl, i ddywedyd wrthyeh (y peth sydd 
ddiwg genyf orfod ei ddywedyd], y eeUfr oael ym mhob un o esgobaethau Cymru 
ddeugain neu drfogain o esAirpi, hẅ un ynddynt ar y Buliau hirddydd haf , pan 
fo aychaí y ífyrdd a chlaiaraf yr bin.'* 

Felly, yn y flwyddyn pan clywid son gyntaf am Anghydffurf- 
iaeth yng Nghymru, vr oedd y bedwaredd ran o'r eglwysi plwyf 
wâg o ddechreu i ddiwedd y flwyddyn. Ni fyddwn y mhell o'n 
le, gan hynny , wrth ddweyd mai yr hyn a achubodd y Gymraeg o 
safn marwolaeth oedd cynnwrf y Rhyfel Cartrefol a*r Diwygiad 
Piwritanaidd. Tr oedd y Cymry, mae'n wir, o blaid y brenin, 
ac ni chafodd Piwritaniaeth afael fawr ar y genedl. Eto 
dylid cofio î*r Senedd Hir apwyntio pregeth^ryr i Gymru, ac i 
Vavasor Powell gael ei ddèwis f el un o herwydd ei fod yn 
hyddysg yn y Gymraeg, Bu Walter Cradoc, hefyd, yn teithio 

♦ Pob merch tincer, gyda'r Saemn, 
Fedr ddarlleit Uyfmu mawijoa; 
Ni ŵyr merched Uawer scweier 
Oyda ninne ddarUen pader. — Cww^tt y Cymrÿ^ 



fie. 



82 Y LLENOR. 

drwy Gymru, oc yn un o*i oedfaon yr argyhoeddwyd Morgan 
Uwyd o Wynedd, awdwr " Llyfr y Tri Aderyn." Y mae yn dra 
thebyg i'r Crynwyr fod mor llwyddiannus a'r Anibynwyr, ae nîs 
gall neb ddarllen hunan-gofíant Richard Davies heb synnu wrth 
gryfder enwad sydd erbyn heddy w wedi diflannu yn agos yn 
hollol o'r tir.* 

Ond nid oedd yr Anghydffiirf wyr cyntaf yn foddlon ar ddihuno 
cydwybodau r bobl. Ceisient, hefyd, eu dysgu i ddarllen y 
Beibl Cymraeg, ynghyd â Uyf rau crefyddol a def osiynol. Dichon 
na fuasai gennym gopi o * Ganwyll y Cymry " ar glawr oni bai 
am Stephen Hughes. Efe gaaglodd lawysgrifau yr Hen Ficar 
oedd ar wasgar ar hyd a lled y wlad, ac a'u cyhoeddodd yn un 
gyf roL Dyma ddywed yn ei ragymadrodd i'r rhan gyntaf ,— 

'* Peth arall a*m hanogodd i brintio'r pethau jm& jw j tebygoliaeth mawr j 
cjBhjrâr wrth hjn laweroedd ni fedrant ddárllen i ddjsgu darllen Gymraeg." 

Nid cariad at y Gymraeg yn gymaint a phryder dros eneidiau 
ei gyd-genedl barodd i Stephen Hughes gyhoeddi, ar ei gost ei 
hunan, filoedd o lyfrau Cymraeg. Y mae y dyfyniad a ganlyn 

un o'i ysgrifeniadau yn taflu goleu eglur ar ei resymau, — 

** Ac pyt tae dros lawer oes dri chant ar ddeg o Saeson djsgedig, cjdwybodol, 
ar unwaith yn cadw ysgolion, ja nhair sir ar ddegt Cymru, i ddysçu Saesneg i*n 
cydwladwyr, er hyny ni byddai yn bosibl i gyffiredin bobl ein gwlad goUi iaith eu. 
mamau y pum can mlynedd a ganlynant, os parhaiff y bjá cyhyd a hyny . Canys 
nid oes ond rhai o'n cyffredinwyr yn abl cadw eu phint mewn ysgol. A'r sawl a 
ellir eu cadw yno, wedi d^sgu Saesneg yn yr ysgol, rhaid iddynt ddywedyd Cym- 
1^^ gartref , ac, onide, nis deallir mo honynt ; ac pan tyfont i fyny i fod yn ben- 
teuluoedd eu hunain, fe wyddis mai Cymraeg a orfydd amynt ei ddywcdyd yn 
mysc eu tylwyth, ac yn gyffredinol yn y ffeirie a'r marchnadoedd — a pha fodd 
erbyn hyn, y collir y iaith Gymraeg P Ac eto dyma*r fath beth y mae rhaid ei 
phansio ; ac ar hynny yn bamu nad da printio math yn y byd o lyfrau Cjjniaegl 

1 gynnal yr iaith i fyny, ond ei fod yn weddus i'r bobl golli eu iaith, a dysgu 
Saesneg. Haws dywedyd mynydd na myned drosto. Gwir yw, mai da iawn 
fyddai, pe tae pawb yngHymru yn deall Saesneg ; canys yna ni byddai amynt 
eisieu na Belblau ná llyfrau da ereül, gan fod printwyr yn Llundain, er mwyn 
eu hennill eu hunain, yn printio miloedd ohonynt bob blwyddyn yn yr iaith 
hono, fel nad all fod diffyg yn y mater hyny, mewn lle yn y Deymas. Ond er 
fod llaweroedd yn ein gwlad (i Dduw y byddo*r diolch) yn medm denfydd o'r 



* Y mae yn drucni mawr na fuasaî rhywun wedi ymgymeryd a'r gwaith o 
yggrifennu hancs y Crynwyr Cymreig. Ni ryfeddwn pe cawsai gymoint o ddef- 
nyddiau at ei bwrpas, — am y deugain mlynedd cyntaf o*u hanes, — ag a geir gan 
hancswyr yr Anibyuwyr a*r Bedyddwyr cyntaf . Buasai hanes manwl ac ym- 
chwilgar yn sicr o'u hargyhòeddi fod y Diwygiad Piwritanaidd yn yr ail gaurif a'r 
bymtheg wedi lledu yn iwy cyffredinol nag yr ydym yn barod i gredu ar yr olwç 
gyntaf. X'eir olion.myny.çh o'r Crynwyrjm holl sirocdd y De, ac ynsiroedd 
Meirionuydd, Dinbych, a Threfaldwyn yn y Gogledd. 

t Cyfriflr 8ir Fynwy jn rhtin o Gymni. 

X Gwel, uchoi, eiriiu'r **gẃT cglwytiig*' wrth ^lorus Kyfflu. 



TR lAITH GYMRAEG. 83 

Beibl Saesneg, etto gan fod peth jn amgenach gyda'r trydydd ran o bob 
Gÿmnif* ac nad oes possiblrwjdd mewn ilawer oes, nac iddynt i gyd, nac i*r 
rhan fwyaf o honynt, i ddysgu cymaint o Saesneg ag j gallent ddeall j Beibl yn 
yr iaith hono oni bai i Dduw wneuthur gwyrthìau. . . . /* 

y mae Stephen Hughes yn cyhoeddì argraffiad rhad a newydd 
o'r Beibl Cymraeg. 

Ânghydmirfíaeth, dy wedwn, a gadwodd yr îaith Gymraeg yn 
fyw pan oedd waelaf ei chyflwr, nid, yn wir, am fod yr Ang- 

hydffurfwyr yn ei charu yn fwy na'r eglwyswyr, ond 
^YSSÎSîS?^ am iddynt ganfod yn gynnar mai trwyddi hi jm 

uniff y ^eUid cyfrannu gwybodaeth grefyddol i'w 
cyd-genedl. Nid siarad am lenyddiaeth Cymru yr wyf ; y mae 
y dyfyniadau a wnes uchod o ysgrifeniadau eglwyswyr flyddlon 
a selog yn ddison i ddangos — pe bai eisieu am hynny — na 
pherthyn llenydoiaeth ein gwlad i un enwad yn fwy na'r Uall. 
Ond credaf mai y Diwygiad Fiwritanaidd greodd yr adfywiad 
mawr a gymerodd le yn yr iaith ar ddiwedd yr eilfed ganrif 
ar bymtheg."!* Oni bai am y defiroad crefyddol, — er nad oedd 
mor nei-thol a pharhaus ei ddylanwad â'r Diwygiad Methodist- 
aidd, — buasai'r werin wedi aros yn ddiofal yn^ylch eu hiaith, 
ac ni fuasai n bosibl cael Uenyddiaeth Gymraeg fyw, boblog- 
aidd. Diau na cheir ardduU mwy Uithrig na safon mwy cywir 
o ryddiaeth Gymraeg, nag a &;eir yn^ n^hyfieithiadau yr Esgob 
Morgan a Morus Kymn. Ond m ddarUennid yr iaith gan y werin.:^ 

* Dengys y cyfrifiad diweddaí fod dros hanner miliwn o Gymry unieithog yn 
awr yng Nghymru. Nid yw*r boblogaeth i gyd yn nhair ídr ar ddeg Cymru ond 
ychydig dros ílliwn a thri chwarter. Nid yw y cyfartaledd o Gymry unieithog 
wedi Ueihau nemor, gan hynny, yn ystod y ddwy ganrif ddiweddaf . 

t Cf . Morus Kyffin: **Chwith iawn yw dal sylw ar lawer o wỳr eglwysiff 
pymreig yn byw ar brÌB eneicUau dynion, a bagad ereill o Gymry yn cymeryd 
amynt enlun dysc a goruwchafiaeth, heb ganddynt frì*n y byd ar iaeth eu gwlad." 

8teph. Hughes : '* Na atto Duw i fl fod mor anghariadus " a dweyd nad oedd 
esgobion Cymru yn gof^u am eneidiau pobl y wlad ; ** yr unig achos o'r esgeul- 
usdra am nad ydynt yn gwybod angen y wlad ; canys nid ydynt yn ymgyfeül- 
achua'r gyffredin bobl, na'r gyffreoin bobl a uhwythau." 

Cymharer, eto, beth ddywed leuan Brydydd Hir (1766) : " Y mae yn dra 
hynod fod yr ychydig Cymreig ag sydd yn argraffedig, wedi cacl eu trefnu a'u 
Uoniaethu, gan mwyaf , gan ymwahanyddion, ac nad oes ond ychydig nifer wedi 
cn cyfanso^i gan ein hyffeiiiaid ni es mwy na chan mlynedd ; a*r rhei'ny, 
ysywaeth, yn waethaf o'r cwbl o ran iaith a defnydd." 

Ymae Canon Süvan £yans yn awgrymu ei gydsyniad (1876): "Pa fodd," 
medd mewn esboniad o'r ffaith, *^ y dichon pethau fod yn wahanol, tra y mae yr 
esgobion estionawl, y rhai sydd yn llywodraethu yr Eglwys Gymreig, yn gorth- 
iymu, ac yn erlid, ac yn Uethu pob gŵr eglwysig a ryfygo wnsauaçthu ei genedl 
drwy gyfrwng y wasg." 

î " Y mae*n well gan lawer dyn fod ei etifedd yn fuwch yn ei fyw, na 
threuliò gwerth buwch i ddysgu iddo ddarllain ; ac ni cheir yn Lloegr nemmawr o 
euijch, neu scubwr simneiau, na fedro ddarllen pan fyddo'rachos." — £. Vaítŷhtin, 
•* limaifer o dduwioldeb." 



84 T lUEllOB. 



Os nad wyf yn Cftm^nieâ, tua 500 oedd nifer y Beîblan 
argnffWyd gan Dr. Xorgan; ac nid oedd yr aj:graffiad o'r 
" fieibl bach ' nen r ** B^m ooron " yn cynnwys <Mid pymibeg 
cant o gopian,* tra jr oedd yn agos i fil o e^wysí plwyf ol yng 
Ngbymro. Yn ol Stephen Hugbee, yr oedd chwe mil yn rby 
fach i ddiwallu angen-y bobl ar ddiwedd y 



<' Sr 7 dicâioa tair mil o IWblaa,*' mtddAÌ^ "wMniMetlui eia gwlad ddag o 
flynyddoedd .... etto, féí j galio r tìMrd jn gystal a'r cjf oetbog eu prynu 
hwTnt, iiiae*n riiaid printio diwe mfl (Oh ! na ellid printio deng mil) . ." 

Cul iawn, aerdíi hynny, oedd yr olwg a gjmerai yr Anghyd- 

fiîirfwyr ar waith a sade'r Oymra^. £drvchent ami, yn uiiig, 

fel cyfrwng i efengyleiddio'r wlad. Cawn» fel en^» 

^iä;'' raifll, fod y BedytWwyr hyd ddeehren'r ganrif ddi- 
weddaf f yn cadw ooéiodion yr nndeb yn Saeaneg. 
Tn Saesn^, wedi hynny, yr ^nigrîfennai Howel HuriÌB at Daniel 
Rowland, ae yn Saeaneg y carai mab Daniel Bowiand ferch 
Howel Harrie. Yn Saera^, neu yn liadin, y cadwai Harris y 
rhan fwyaf o'i Ddyddiadur, ac yn Saesneg, hefyd, y cadwai 
Cbarles o'r Bala ei gyfrinion. 

Er na ddymnnem, felly, ddyrchafu gwladgarwch yr hen 
Anghydfiurfwjnr rhagor na gwladgarwch yr Eglwjswyr oher* 
wydd yr ymgeledd a roddaaant i'r Gymraeg, credwn ei fod yn 
ffiuth anorfra mai i'r "^ Ymwahanyadion," gan mwyaf, ac i'r 
ysbryd newydd a darddodd o'r Diwygiad Piwrìtanaidd, y mae i 
ni ddiolch am gadw'n fy w yr iaith Gymra^. Dau lyfr mwyaf 
poblogaidd diwedd yr eilfed ganrif ar bjrmth^ oedd y B^U a 

* Rhjdd Ihr. T. Bees reetr, jn niwedd ei \yîx ar *' Hanes Anghydflurflaeth yng 
yghymra/' o brîf argraffiadJan ▼ Beibl Cymra^, a nifer y oc^;»iaa a aigrefld o 
biyd i brjd. Rhoddwn yma j i6 aigraffiad cyntaf o*r Beibl, neu ran ohono, — 

CyAo0iliZvyif. Qan tny. jr//er y Wfiiam. 



1567 
1588 
1620 
1630 
16il 
1646 
1647 
1654 
1654 
1671 
1672 
1677 
1690 
1690 
171« 
1727 



4 t % 



« * . 



• » • 



Saleflbnrj ., 600 

Esgob Morgan 600 

„ Pany 1,000 

Heylln a 3Iiddlcton 1,500 

Wroth a Cradoek 

Cndoclc 

1} «.•.•.•■•...•«•..••• •••• df^MA/ 

Cr«doek a ¥• Powdl 6,000 

Cradock a Püwell 

«•Hughea 6,000 

Gonge a Hogfaes 

8,000 



»> »» 



DaTÌd Jones 10,000 

PierB Lewys a'r Esgob lioyd 1,000 

Societ/ for Promoting Xian Enowledge .... 10,000 

„ „ .... 20,000 



9» 



t Hyd 7 flwyddyn 1711, os wyf ya ooflo yn iawn. Saesneg oedd iaith swydd- 

ogol y Methodistiaid Calfiuaidd hyd 1830 neu 1831. 



YR lAITH aTHBAEG. 85 

ChanwyU y Cymry. Eglwyswyr oedd yr Eagob Morgan a'r Ficar 
Prítchard ; ond ni fuasai eu gwaiih wedi cyrraedd, ac wedi ei 
ddarllen gan y werin, oni faai fod y Piwritaniaid wedi creu 
awydd am ddarllen Cvmraeg, ao, yn enwedig, gweiihiau 
creiyddol yn Oyraraeg. !nì wiw i mi yii)helaethu rhagor ar y 
pen hwn. Digon yw dweyd fod yr An^hydifurfwyr yn y ddwy 
sanrìf ddiweddaf wedi oodi mwy na ^air mil o ^apelau yng 
Nghymru i gadw'n fyw y Oymraeg fel iaith crefydd yn y tir. 
A byn sydd wedi bod yn fur ac yn amddifÿnfa ^ularn i'r iaith 
ihag ei dif etha gan ei gelynion. 

IIL 

T mae amrywiaeth bam ar un pwnc yn sicr o greu amryw- 
iaeth bam ar lawer pwno aralL Felly y digwyddodd hi yn 

hanes Anghydffurfiaeth yng iNghymru. Nid hir y 
**j5!î2S.'' bu cyn i'r Anghyd ffu rf w y r anghytuno yn eu plîth eu 

hunain. Ar y cyntaf, cawn yr Anibynwyr, y Bed- 
yddwyr, a*r Presbyteríaid yn un oorff. Cyn bo hir gwelir 
Vava8or Powell yn ymneillduo oddiwrth blaid Cradoc a Stephen 
Hughes, ac yn ymuno â'r Bedyddwjrr. T mae Richard Dayies, 
hefyd, yn troi oddiwrth yr Anibjoiwyr at y Crjmwyr. Tmyse 
yr Anibynwyr eu hunain y mae rhai yn Bresbyteríaid, ac ereifl 
yn "Anibynwyr o'r Anibynwjrr."* Ac yn nechreu y ganríf 
ddiweddaf y mae yr enwad yn ymrannu eto, — rhai yn aros yn 
Anibynwyr, ac ereiU yn coneicUo egwyddoríon AríaetL Nid 
oes a fynnom ar hyn o bryd à'r dylanwad gafodd yr ymraniad- 
au hyn ar hanes a dylanwad Anghydffumaeth gyntefi^ yng 
Nghymra.* Ond y mae yn amlwg ddigon fod yr ymraniadau â'r 

Îleidiau hyn yn sicr o fod wedi creu dyddordeb yn nyrus 
ethau'r ffydd, ac awydd i ddarllen ac ymchwilio. T mae yn 
ffi»iwn yn ein dyddiau ni i fwrw ar sectyddiaeth fel gelyn 
pennaf cenedl y Öymry. Ni ddymunwn fychanu dylanwadau 
drwg eectyddiaeth ; ond dylem gofio mai aectyddiaeth, wedi'r 
cyfan, sydd wedi creu yr awydd am addysg ymysg y werín, — ^f 

* Y mae j pwnc djiTsl^d bwn jn haeddu rhagor o eyìw nag y mae eto wedi 
ddertmi ar law ein haneswyr, lef, 7 çjByUtiad rhwng yr AnibTnwyr a'r Presbjr- 

t T mae If r. lingen, nn o'r 'ÙìrprwjwjT fa yn ymchwilio i gyflwr Addysg 
jng NghTmm hanner ran mlyncdd jn ol, ao awîlwr rhan o '* Frad j JAjtnn 
Oleisioii,^' wedi gwneyd on bjÌw hjioá o gnff yn ei adroddiad. Tr oedd wedi 
taln ymweliad â dau blwyf gwledìg jn àx Gaerfyrddin, — LlanwTda a Uany* 
crwy», — 0ynwyd ef gan y gwahaniaeth rhwng yr awch am addysg a ffynnai yn 
Uanycrwya, a*r difaterwch yn él grlch yn Uanwrda. Tr oedd Ilcar Llanycrwys 
yn byw yn LUnwrda, ac felly honnai wybod amgylchiadau y ddau blwyf . 
^' There is a great oontnwt," meddai, ** between the people in Llanycrwys and 
in thli parish (Llanwrda), in respect of the desire for education. Hcre, altho* 
ihm is a good foundation, they seem to care Uttle about leaming, but in Lhiny- 



YR lAITH OTMRAEG. 87 

yn ddigon i'w horgyhoeddL Safodd yr ysgolfeistri yn anhyb- 
îyÇi ac nid yw bam dysgawdwyr addfed a phrofiadol fel y 
Pnfathrawon Rhys a T. C. Edwards a Mr. Acland, a llawer o'r 
goruchwylwyr yng Nghymru, nac aflwyddiant amlwg yr hen 
gynllun, weai Uwyr ddileu eu rhagfarn yn erbyn defnyddio'r 
Gymraeg yn yr ysgolion. Eto gellir dweyd yr addefir yn dra 
chyffredinol, erbyn hyn, ddefnyddioldeb y Gymraeg fel yr unig 
gyfrwng teilwng ac effeithiol i ddys^u Saesneg i'w deiliaid, ac 
er gwaethaf dallineb a rhagf arn a dif aterwch, fod y Gymraeg 
yn sicr o gymeryd ei Ue priodol yn ysgolion elfenol parthau 
Cymreig y Dy wysogaeth. 

Cyn ymadael â'r rhan hon o'r pwnc, ac er mwyn 
^ÎTîSS.**'*" cael golwg gliriach ar yr yr hanes, nid ofer fyddai 
rhannu dysgawdwyr Cymru, ^da golwg ar eu 
hymddygiad tuag at y Gymraeg, yn dri dosbarth, — 

i. Dilynwyr Harri'r VIII., y rhai ni fynnent wneyd defnydd 
yn y byd ohoni. Bament— fel y gwna Uawer o ysçolfeistri 
gwledig ac aelodau Byrddau Ysgol hyd eto — ^mai yr umg ffordd 
1 ddysgu Saesneg oedd drwy anwybyddu r Gymraeg. 

ii. EreiU a gredent, gyda Salesbury, y dyUd gwneyd defnydd 
o'r Gymraeg er mwyn gaUuogi r genedl i ddysoru Saesneg, ac ar 
ol hynny, mai gore po gyntaf y diflannai o'r tir. Y mae llawer 
o'r dosbarth hwn i'w cael eto. Addefant y dylid dysgu'r Gym- 
i^g y^ y^ ysgolion elfennol am na all plant Cymry unieithog 
ddeaU un iaith araU. Ond nid yw o bwys, meddant, ei dysgu 
yn yr ysgoUon canol-raddol na'r colegau, canys, erbyn hyn, bydd 
pob mytyriwr wedi enniU gwybodaeth o Saesneg. Y mae 
Lingen, yn ei adroddiad, wedi egluro saf-bwynt y dosbarth hwn 
mewn geiriau tarawiadol iawn, — 

''Nor can an old and cherìshed lanç^nage," meddai, '* be íauffht dotcn în the 
flchoolfi .... eyen tho* to supereede it be the most imi)ortant part of (Welsh) 

education How to employ the old tongue as a scaffolding, ret to leaye; 

ìf possìble, no trace of it in the finÌBhed buildmg, but to haye it, ii not lost, at 
leaet stowed away.*' 

iii. EreiU, drachefn, a fynnent wahaniaethu rhwng iaith 
crefydd a iaith masnach. Credent mai'r Gymraeg ddylai fod yn 
*' iaith dydd Sul ;" a'r Saesneg yn " iaith bob dydd." 

"The oommon arguments used are that Welsh should be the language of 
aacred, as English of secular, thin^ in Wales,** medd Lingen am y nuiin, 
'* becauBe it would always be imposaible to make religious truths so generally 
acceptable in any other form," &c. 

was raised up Sure I am, the Welsh charìty Bchools do no way hinder 

to leam English, but do very much contribute towards it ; and ^perhaps you 
will aUow, Bir, that leaniing our language first is the most expedìtious way to 

come to the knowledge of another £xperience now proves beyond 

dispute that if it be evcr attempted to bring all the Welsh people to understand 
Engliffh, we cannot better pave the way f or it, than by teaching them to read 
thdr own language first.** 



SS Y LLENOR. 

OwDaethpwycl un ymgais, serch hynny, at adfer i'r iaith ei lle 
príodol yng nghyfundrefn addyeig sydd yn werth ei chofoodi 

yma^ ae yn werth hefyd, i n dysgawdwyr i roddî eu 
uanräddrfri. sylw dyfnaf a mwyaf gofalus iddi. Cyfeiríaf at 

gychwjmiad y Sefydliad Cymreig yn Llanymddyfrí 
yn 1847, gan Mr. Thomas PhiUipB, yr Ai^lwyddes Llanofer, a'r 
Archddiacon WiUiama Nid oes eisíeu i mi roddi manylion o 
hanes y sefydliad. Boddlonaf , ar hyn o bryd, ar ddweyd iV 
ymgais Iwyddo tuhwnt i ddisgwyliad neb, cyhyd ag y cafodd 
chwareu teg, ac na wnaeth neb wasanaeth mor ddrwg i Oymru 
ac i addysg genhedlaethol Oymreig, ag Esgob Llanelwy wrth 
ddymchwelyd cynllun ac amcan gwreidcuol hen sefydliad 
Thomas PhiIIips. Nid yw'r sef^dliad, yn awr, yn Oymreig 
mewn dim ond mewn enw, — ^yn wir, y mae hyd yn oed yr enw 
wedi syrthio o'r golwg yn ddi weddar. Owîr na all neb, eto, fod yn 
brífathraw ond Cymro ; ond ofnaf y bydd i'r " dîwygwyr," wrth 
ganfod esiampl ysgolion canolraddol Llandudno ac Abertawe, 
edrych ar y rheol hon, hefyd, fel relic o fympwy penffoL Ta 
beth am hynny, y mae holl drefniadau doeth y sefydlwyr 
llygadgraff ynghylch dysgu'r Oymraeg wedi eu hanwybyddu er 
ys mwy nag ugain mljnedd. Bydd yn rhyfedd ffennyf os na 
chyfaddefir gan yr oes nesaf, os nad gan ein hoes ni, fod sefydl- 
wyr Athrofa Oymreig Llanymddyfrí wedi deall an^henion 
Cymru yn Ilawer gwell na*r Elsgob Edwards a'i ganTynwyr. 
Mae erthyglau y Weithred Ymddiriedol yn Ilanw holl ofymon 
Cymru Fy dd yn y mater o ddysgu'r Oymraeg ; a gwyn fyd na 
chymerid hwynt fel siarter pob ysgol ganolraddol yng Nghymru. 
Fel hyn y rhed geiríau y Trust Deed, — 

**The WclBh language shoH be taùght esclusiyely duiiug one hour eTery 
school day, and be then the sole medium of communication in the school, and 
sháU be used at all other conyenient periods a» the Uinguage of the school, so far 
as to familìarîse the schoh&rs with its use as a coUoquìal languagc. 

'* Thc masters shall giye lectures in the hmgoage upon subjects of a phüo- 
logical, scientiâc, and general character, so aa to supplj the schohirs with 
ezamples of its use as a literary language, and the medium of instruction on 
gruye aud important subjects. 

** The prìmarj intent and object of the founder, which is ínstructíon and 
educatiou in thc Welsh language, shall be faithfullj obsenred." 

IV. 

Fel y mae dysgawdwyr yn dyfod i ganfod yn fwy-fwy 
ddefnyddioldeb y Gymraeg, y maent hefyd yn dechreu gweled ei 
gwir werth fel ofFeryn i ddadblygu cyneddfau uchaf a goreu jr 
meddwl Cymreifi^. Dy wedais mai'r Uymraeg oedd ac yw iaith 
crefydd yng Nghymru ; ond nac anghofier gymaint mwy y mae 
hvn ýn gynnwys ynof Nghymru nag, feallai, yn un wlad arall. 
Ér ys dwy ganrif, beth bynnag, y mae dyheadau a drych- 



YR lAITR OTMRAEO. 8& 

feddyliau godidocmf V genedl wedi gwisgo ffart ac agwedd 
grefyddoL Ein barddoniaeth, ein hareithyddiaeth, ein Uen a'n 
cfto, — y maent oU dan ddylanwad, os nad dan Iwyr reolaeth, yr 
ysbryd crefyddoL Yn wir, gellir dweyd mai hyn sydd wedi 
bod 3m sryfder a nerth i grefydd yng N^hymru ; nad oes rhan 
o f ywy d Cymreîg heb ei ddysgyblu, ie, a'i lywodraethu ganddo. 
Oa yw hyn yn wir, — a chredaf na all neb ei ameu, — ^y mae yn 
canlyn nad oes modd i'r cenhedlaethau a ddel gael roynediad 
helaeth i mewn i ddyheadau mwyaf cysegredig, a phrofiadau 
dyfnaf y genedl Oymreig, os anghofir yr iaith Gymraeg. Nis 
rallaf wneyd yn well na dyfynnu geiriau doeth y rrifathraw T. 
C- Edwards ar y pen hwn, — 

*' To pennit the people oí Woles to lose their knowledge oí lìteraiy Welsh, 
the laugaage oí the Welfih Bible, so that thej wiU nnderstand no other Welsh 
ifaan tibe the mangréí patoit of the streets, is to adandon deliberately the creative 
inflnences of the past, to tareak íor erer with the enobling eiamples of our great 
men, to throw away the heritage of manj centuries, in order to start, forsooth, 
írom the low intcUectual and moral condition of savage tribes. Let English come 
into WáìeB and take poseeflsion if it can. But let the intellectoal and moral life 
of the future be the natural deyelopment of the past. This it cannot be if we 
fo<^hlj and crimînally neglect to teach literary Welsh until we have accom- 
plished the taek of teaohing lìterary English." * 

Gwir a ddywedodd ;— os taflwn o'r neiUdu yv iaith sydd yn ein 
cysylltu â'r gorffennol. a ddadlenna i ni Ues ein gwlad a 
meddylîau ein tadau, yr umg allwedd a egyr y porth sydd 
yn arwain i'n hetifeddiaeth genhedlaethol, bydd yn rhaid i ni 
ail-gychw}m ein gyrfa fel pobl farbaraidd, i'r rhai nid oes na 
hanes, ond traddodiadau niwlog, na Uenyddiaeth, ond geiriau 
sathredig a dilun. 

Nid oes dim yn f wy tarawiadol yn hanes Cymru, na'r sel 
sydd wedi ysu cenhedlaeth ar ol cenhedlaeth at ddysgu Saesneg. 

* Y mae W. Edwards, arolj^dd ysgolion Merthyr, wedi gwneyd sylwadau 
craíf ar hjn, hetyd. ** A pohcy,*' meddai, ** which gags the mouth of a child, 
stupidly i^ores the habits and associations of home, and crushes eYery natire 
penaibi&t7, can onlj result in ûnmense waste of energy, iu the lowering of the 
tone of the natiou, and in the paralysi» of the intell^nce of many generations 
af Welfihme&." — Òwel fiouthalt's ** Wales and her Language." 

KÌ8 gallaf jmatal rhag rhoddi bam y Deon Yaughan, — un o brif ddjsgawdwjr, 
ac un o feddjlwyr cliriaf a mwyaf aniDTnnol jr oes, — 

*' Walea," meddai, ** has a patriotio and a religious duty still towards the 
langoage in which she was bom. She has, first, to see that it be articulately and 
grammaticallj fonned and shaped in all its particulars, so that it be no patois of 
chance or trick, but a langoage worthj of the respect of other languages, worthy 
to beoome the study of the leamed and the training speech of the young. Next, 
that it shall haye a literature all its own, a literature without a knowledge of 
which the education of a scholar shall be confessedly inoomplete, — a literature 
unappioochable saye through its langoaffe, and therefore sectiring to that 
langnafle the undying interest and unstiutmg efíort of aU who would think or 
know." 



90 



Y LLENOR. 



Cydnabyddid yn hawdd ddi^n fod gan y Cymry dalentau 
disglaer; eto, arosai'r wlad yn llwm a thlawd. Yr 
gStSSi^iMi. oedd pawb o'r un fam a Lingen, mai'r iaith Gymraeg 
oedd yn cadw'r bobl " under the hatches." Pe 
gellid, felly, ddodi tafod Saesneg mewn genau Cymreig, credid y 
buasai tlodi ac anwybodaeth, aflwyddiant bydol a chulni medd- 
yliol, yn diflannu o'r tir. Wrth ddarllen rhai tystîolaethau a 
roddid o flaen y Ddirprwyaeth Addysg yn 1846, gellid casglu y 
byddai y mil blynyddoedd yn gwawrio ar Gymru pan adawai y 
genedl eu heniaith dros gof. Erbyn heddyw, y mae profiad 
chwerw ẁedi dysgu yn amgenach i ni. x mae rhannau o 
Gymru eisoes wedi colli eu Cymraeg. A ydynt, o herwydd 
hynny, yn fwy gweddus a dichlynaidd eu hymddygiad, yn 
decach eu gwareiddiad, yn f wy a gwell eu diwylliant, yn uwch 
a disgleiriach eu dysg, — neu hyd yn oed yn f wy Ilwyddiannus eu 
hamgylchiadau bydol ? Nis gall neb sydd wedi talu sylw i gyflwr 
moesol, cymdeithasol, Ilenyddol, ac addysgol Cymru ddweyd na 
meddwl y fath beth. Y mae mwy o Saeson unieithog yn sir 
Fynwy a sir Forgannwff nag yn un sir arall yng Nghyinru ; 
ond y mae cyflwr moesol y ddwy sir hon yn waeth na'r eiddo 
holl siroedd ereill Cymru. Wrth gwrs, nid wyf am ddweyd 
mai Seisnegyddiaeth yn unîg sydd wedi dirywio cymeriad 
moesol a chymdeithasol y siroedd hyn. Gwn yn dda fod am- 
gylchiadau by wyd yn dra gwahanol mewn ardaloedd poblog i'r 
nyn ydynt mewn ardaloedd gwledig. Ond nid yw hyn, ynddo 
ei hun, yn ddigon i gyfrif am gyflwr gwael y rhannau Seisnig. 
Y mae y boblogaeth mor aml, ac y mae amgylchiadau bywyd 
yr un, yn sir Forgannwg ag ydynt yn sir Fynwy; ond saif 
Mynwy yn is ar y rhestr na Morgannwg. Eto, y maiC rhannau 
o sir Gaerfyrddin yn boblog iawn ; ond erys y sir hon yn ail ar 
y rhestr. Y casgliad sydd yn rhaid ei dynnu oddiwrth yr ys- 
tadegau y w, — ^po f wyaf Seisnigaidd y boblogaeth, gwaethaf eu 
cyflwr moesol.* 



♦ Gall j cywraîn weled yr ystadegaii yn Uawnach yn rhi^n lonawr o Gtmbu. 
Hwyrach y bydd y daflen isod o ddefnydd, — 



Envfr Sir, 

Ceredigion.... 
Caerfyrddin. . . 

Arf on 

Meirion 

Fflint 

Maldwyn 

Morgannwg. . . 
Mynwy..,.. .. 



CÿfartcUedd y eant 

Saeêonun' 

Uithog. 



CyfartaUdd o*r 

bobl all siarad 

Cymrtug, 



5 




95 


10 




90 


5 




95 


5 




95 


82 




68 


50 




50 


51 




49 


84 




16 



Ni/er troteddau 

am òob can fnil 

o boòl, 

59 

63 

81 

85 

96 
107 
285 
354 



YR lAITH GYMRAEO. 91 

Beth y w'r rheswm am hyn ? Ai nid oes gwareiddiad yn 
Uoegr ? A y w yn beryglus dyfod i gyffyrddiad â dylanwadau 
Seisnig ? Na ato Duw i ni ddweyd y f ath ffolineb ! Y mae 
gennym y parch mwyaf i'r Saeson ; y mae iddynt lawer o rin- 
weddau cenhedlaethol fyddai yn dda i'r Cymry pe yr enillent 
hwy. Credaf na welodd y byd erioed uwch gwareiddiad na 
^wareiddiad Lloegr ar ei goreu ; ac, yn sicr, ni f u erìoed lenydd- 
ifiLeth mor eang, mor gyfoetho^, mor amryfal a Uenyddiaeth 
ìaith Shakespeare a Miltwn, Wordsworth a Shelley a Ruskin. 
Ond dengys hanes pob cenedl orchfygedig mai nid rhinweddau, 
ond ffaeleddau a gwendidau y gorchfygwyr a ddilynir gan 
mwyaf, ac y mae y dôn gymdeithasol isel a ffynna yn rhannau 
Seisnig Cymru yn profi y deil y ffaith hon yn wir gyda ni. 

Yng Nghymru Gymreiç ceir y gyfeiUach a'r cwrdd gweddi, 
y gymanfa ganu a'r sasiwn, yr ysgol Sul a*r eisteddfod a'r 
«cwrdd Uenyddol. A geir eu cystal neu eu gweil yn y rhannau 
Seisnig ? rîid oes f awr argoeL Chwareu pel ddu a mynychu 
'music haUs, rhedegfeydd ceffylau, a boxing matchea — dyna 
bleserau y Cymry Seisnigaidd a'r Saeson yng Nghymru. Nid 
wyf mor gul a meddwl na ellir dweyd Ilawer dros rai o*r pethau 
hyn ; ond a ddywed neb f od y gwareiddiad a gynrychiolir gan 
y bobl hynny a ddiystyrrant eisteddfod neu gwrdd Ilenyddol 
er eu mwyn, yn rhagori ar y diwylliant sydd yn tarddu yn 
naturiol o ffynonhellau hoUoI Gyinreig ? 

Cly wsom o bryd i gilydd boblach yn gofyn, — " Pwy les all 
ddyfod o dreio cadw yn fyw Ienyd<£aeth Gymreig? A oes 
gennych fardd neu lenor bydenwog ? Ble mae eich 
îtenîîuiäh. 8hakespeare neu eich Miltwn ? Onid Ilawer rhagor- 
ach Ilenyddiaeth Lloegr na Ilenyddiaeth Cymru?" 
Y mae hwn bellach yn hen ofynîad. "Onid gwell Abana a 
Pharpar, af onydd Damascus, na holl ddyfroedd Israel?'' meddai'r 
tywysog gynt wrth y proffwyd. Ond y mae yr ateb hefyd yr 
mL Diau, buasai yn beth da pe gallai trigolion Cymru ddarllen 
a deall Homer a Yirgil, Dante a uoethe, a holl weithiau clasurol 
y cynfyd ; ond, fel y dy wedodd Stephen Hughes, — " Haws dy- 
wedyd 'mynydd' na myned drosto." Y mae gwerin Cymru yn bobl 
lengar; eu hoff Iyf rau ydyw y Beibl, Drych y Prif Oesoedd, 
^weithiau Pant y Celyn, Ceiriog, Mynyddog, Islwyn, a Daniel 
Owen. Dichon y ceir mewn ilawer iaith drech Ilenyddiaeth ; 
ond nid dyna'r pwnc. A geir Ilenyddîaeth sydd yn taro 
cenedl y Cymry yn well ? Ac a ydym yn sicr pe bai i werin 
Cymru roddi heibio darllen " Drych y Prif Oesoedd," y darllen- 
«nt ysgrifau John Richard Green ? Cyfaddefaf fod Miltwn yn 
íárdd mwy urddasol na Phant y Celyn ; f od Tennyson yn rhagori 
ar Ceiriog, a Swinbume ar Mynyddog, a Wordsworth ar Islwyn» 



92 Y UJSNOR. 

a Oeorge Eliot ar Daniel Owen ; — ond a wna ac a all y gwŷr 
hyn gymeryd lle Ceìriog a Mynyddog ac.Ialwyn a Daníel Owen 
yng nghalonnau'r genedl Oymreig ? Sicr yw, beth bynna^, nad 
ydynt, h^d eto^ wrai oymeryd eu Ue ymhlith y Cynury Seisniff* 
aidd. Cilia Uenyddiaeth Cymru o flaen ei gwaeth, nid ei gweU ;: 
nid o flaen Shalcespeare, ond y üporting papers a newyddìaduroa 
isel-wael ; nid o flaen Oeorge Eliot, ond nof elau dichwaeth 8vdd 
yn iflelhau a llygru saf on ac archwaeth f eddyliol a Uenyddol eu. 
darllenwyr ; nid o flaen iaith Oladstone a Bright, ond o flaen 
iaith y nawiea a'r porthmyn. 

£to, erfyniaf ar y darllennydd beidio fy nghamddealL Ni 
ddymunwn ddweyd — byddai yn hoUol afresymol i ddweyd — na 
ddarUennir ac na werthfawrogir Uenyddiaeth chwaethus gan. 
Saeson a Chymry Seisnigaidd. Ond dywedaf yn groew na 
ddarllennir Shake8peare a Wordsworth gan y dosbarth Seisnig* 
aidd sydd yn cyfateb i'r dosbarth Cymreig sydd yn ymhyî* 
rydu yng ngweithiau beirdd a Uenorion Cymru. 

Credaf na welodd y byd erioed well engraifil o ddiwylliant gwer- 
inol nag a geir yn^ N^hymru heddy w. Y mae y Sais yn siarad am 
Werimaeth Lenyddol, " the BepubUc of iJetters ;" ond 
^ilS^ ' ychydig o'r tlawd a'r anysgedig all enniU eu dinas^ 
f r^nt ^niddi. Ond y mae Uenyddiaeth Cymru wedl 
ei chreu gan y werin er mwyn y werin. Oddiar pan goUodd v 
bonedd eu Cymraeg, y werin ddiddysg sydd wedi ood yn nodd- 
wyr î'n Ilenyddiaeth. Pregethwr oedd Islwyn; flarmwr oedd 
Mynyddog ; stoUion'maater oedd Ceiriog ; melinydd oedd Dewi 
Wyn o E^yllt ; dysgodd Hiraethog reolau barddoniaeth pan yn. 
f ugail ar lethrau'r mynydd, a Watcyn Wjm pan yn gweithio dan 
y ddaear. Yr hyn sydd yn wir am ein barddoniaeth, 8vdd yn. 
wir hefyd am ein holl fywyd cenhedlaethoL Ysgrifennodd 
fiarmwr yn sír Oaerfyrddîn ei ^ystiolaeth yn Oymraeg, a 
chyflwynodd hi i'r Ddirprwyaeth Dir ddwy flynedd yn ol; 
nid oedd wedi cael awr o ysgol erioed, — ond yr ysgol Sid, — ^ni 
aUai siarad gair o Saesneg, ni chafodd unrhy w gyf arwyddyd gan 
neb ffordd i gyfansoddi yn ei iaith ei hun. Eto, swynwyd v 
Prifathraw Bhys yn gymaint gan ardduU goeth a lUthriff y cyi- 
ansoddiad, fel y gorchymynnodd iddo gael ei argrafiu fel ych- 
wanegiad at yr adroddiad swyddogol. Y mae y Methodistiaid 
Calfímiidd yn rhoddi bathodyn bob blwyddyn i'r un a ddeng- 
ys mewn arfaoliad cyhoeddus fwyaf o wylodaeth ysgrythyroL 
Morwyn mewn gwasanaeth yn Llanberis a eniUodd y oathodyn 
ddwy neu dair blynedd yn oL Ymhob plwyf yng Nghymru 
ceîr " meib yr awen," gwỳr sydd yn goeod cu bryd ar ddarllen a 
chyfanaoddi Cymraeg yn eu horiau hamdden* Owyddom nad 
y w cynnyrch eu myfyr yn fynych yn cyrraedd safon lenyddol 
uchel; ond nid hynny sydd yn bwysig. Yr hyn sydd yn 



TR lAITH OTMBAEO. 9S 

werthf awr yw fod eîn gwerîn-bobl, tra yr arfaoeant jm Gynuy 

Öymreig, yn cymeird dyddordeb mewn pynciau 
tjS!?d^Lg. sydd yn eu codi uwchlaw eu by wyd a'u gorcnwyUon 

cyfiredin. Ond nid cynt y collant eu Cymraeg nag 
j coUant, hefyd, eu gafael ar y diwylliant sydd jm perthyn i 
werin Cymm. Nid Mwyn yn unîg ytnhllth ei bobl sydd wedi 
clal cymdeithas âg " angel y dyfiryn ac awen yr afon f ond pan 
giUa'r Oymraeg, Ueda yr angel hefyd eì adenydd, a'r afon nid 
«dwyn mwy ei hawen. CyU anian ei Uais ; try Pamdwys yn 
ddifiaethdir gwyUt, Ue ni thyf ond drain a mieri. Y blodau ni 
fyddant mwyach ^n "aer gloewon y Uawr,''* ond por&ycha 
<íafad ; cerdd eoe ni fydd ond swn i oglais dust, fel crwth mewn 
tafam; y fwyalcheu a'r deryn du, ni fyddant ond Uadron yr 
ardd, ac nis danfonnir hwynt eto yn Uatai at Forfydd oen 
Ddyddgu ; y dydd ni f ydd ond amser bwyd a gwaíth, a'r nos ni 
f ydd ond amser gorffwys ; y bugaU a'r gweithiwr, yn nhrigfannau 
tawelwch, ni cmy want mwy sibrwd o'r wlad tu draw i'r Uen. 
Diflanna prydferthwch a barddoniaeth bywyd ; ac ni fydd dyn, 
heb hanes iddo na çobaith, yn ddim gwell na pheiriaat cy wrain 
i ddadblygu cynheddfau materol y wlad 

Yr ydym wyneb yn wyneb ft'r perygl mwyaf a ddaeth erioed 
ar draws cenem y Cymry. Ni aUai gway wfiyn a bwâu y Norman- 

iaid ond lladd y corff ; ond y mae arfau ^rthwyneb- 
""ÎitÎÎÍl'* wy r y Gymraeg yn Uadd yr enaid Pafodd,ganhynny» 

y gwnawn oegoi'r perygl? "Addysg yw y saeüi 
fiaenUymwr," medd EiUr yn un o'i ganeuon byw. Ond beth 
ddylai fod yn rheol lywodraêtho], yn brif ddiben addys^ ? Yn 
lioegr detholir v goreuon o bUth y Uuaws, a goeodir nwy ar 
binad, Ue yr eoiychant í lawr ar v rhai ni <mawsant yr un 
manteision neu'r un talentau naturiol. Ai cr mwyn yr ychydig 
j sylfeinir ein haddysg " genedlaethol " ni, neu er mwyn y 
genedl gyfan ? Yn y caeau'a'r masnachdai, yn y glofeydd a'r 
chwarelau jrr erys cenedl y Cymry. Hanes Cymru — hanes y 
werin yw ! Y werin sydd wedi rhoddi gwerth ar ein by wyd ; y 
werin sydd wedt dioddef ac aberẅu fwyaf er mwyn ein hiaith, 
ein gwlad, a'n crefydd. Ai diben addysg vw codí mur rfawng y 
dys^edig a'u brodyr sydd yn aros gartref wrth eu gorchwyhon 
,^aith ? A ddylai ein haddysg " genedlaethol " ladd ein diwyU- 
lant gwerinol, er mwyn, ysywaeth, i ychydig o'r pigion i gael eu 
magu ar faeth Seisnig ? Ni fynnwn, er dim, osod rhwystrau ar 
fibrdd llwyddiant a dyrchaflad y Cymry ieuanc dysgedig, 
Bhwydd hynt iddynt i enniU safleoedd o barch ac anrhydedd 
yng îíghymru ac allan o Gy mra Ond ai teg iddynt, wrth ddringo 



« (( 



T lijMau, eer gloewon y llawp." — £ilin 




iwlaiid WDliama o Lan- 
awBj a gi^t giít ot 

■"" ■"" mwyaf rhadlawa 

Nid rhwystr ar 

rffold, ychwaîth, a, 

:, nid laith at rai 

iydd wedi byw yng- 

I Cymru er ys droa 

J^ÿoiaetili i'n cenedl ni E 

" lachiad y fellten a 

goedwig wyw, a'r 

ayw, y mae dynion 

l^^haglaniaeth yw'r 

«^J^ysyUta bedwar ban 

'ì^ymyn tangnefedd. 

_^^u gynt yn elyn ac 

ifl^^igenedl, nid yw'r bai 

'F^íiS|&eu a gamddefnydd- 

g^etîolrwrfcli gychwyn ein 

C^;*'^f^eb ofnadwy— pa un 

ê3pí^*<î<!Îieu yn allu_^Duw i 

i'n-ELYN WlLLIAMS. 



i 






S^S^r byd yn treiddio ì 

" "^ *ld beimydd, ac y mae 

lledritli yr oesoedd 




ìSilBymaeor o flaen llyg- 
3I} SJy mae bellach dix>s- 
^■■fljitiedd er pan aylwodd 
^fWtfdd Swedaidd, fod 
'gniUfewid chloride arían 
Huhreuodd ef ac ereill 
_i81 am hyn, a'r canlyn- 
BÿttlDleu'r haul i dynnu 
Éyipfaŷnay. trowd at ser 
"*' — y naii gwelwn ni 
Ton y nefoedd, — a- 
1 llun, i ni edrych 
ijfggDarganfyddwyd ser 
'""*"-, ac ni ẃyr neb pa 
edrych i bellderau 

ìth,— o3 gellir ei 

;anfyddwyd dull r 

_^ Daliwyd pelydrau 

ÍK^lir byth, a gwnawd 

'"■ *"'yinyn änt trwy syl- 

, a thynoant ddarlun 

iwl-arlunydd yn eis- 

Geneva ay'n wynebu 

ymgodi i fyny <y 

mitltîr o Geneva. 

Ibnynydd yn deehreu 

aeth y mynydd ya 

Id adeg yr arlunydd i 

aeth oedd y medrai^ 

lîlygad noeth ei weled, 

hir, cael darlun o'r 



th a'r 



'^^•(•g- Tybiaî y byddai 
iS:aai^ yr — =*^ 



Bj'elodd y dá,r1un, caf- 
'Ävdío am d 



p^ìimr^^Liiu a,iii dano erìoed. 

^^^!*^^>^& ei amwisg eira.. 

^ij^^imd, ac ni wel neb byth 
pHS ddai-lun o beth na* 

. „,_-_ *SÇf ainlwg nad oedd y 

Ŵ^llŴÍ^ÌS^ '■hyfedd. 95 



96 y LLENOB. 

Tua dechreu'r flwyddyn hon, gwelodd gwyddonwr German- 
aidd o'r enw Böntffen liuell ddu ar rai o'i ddarluniau, a bu 
mewn cryn benbleui i wybod beth oedd. Ni wiw i mi yma 
adrodd hanes ei ymchwiliadau ; ond y diwedd oedd byn, — dar- 
ganfyddodd y medr pelydrau anweledig fynd drwy fater nas 
gail y llygad ganfod drwyddo, a thynnu darlun o'r peth sydd 
yr ochr draw. Cymerer gwydr hirgrwn a'i du mewn yn wag, 
a rhodder trydan drwyddo. O'r naiU ben iddo daw pelydrau 
nas gall y Uygad eu gweled, ac ftnt trwy goed a chnawd a Uian 
lel yr a pelydráu gweledig drwy awyr neu wydr tryloew. Dan 
y pelydrau rhyfedd hvn, geUir tynnu darlun o'r tu mewn i goSr 
pren, i ddangos yn eglur beth y w ei gynnwya 

Mor f uan ag y gwybu'r byd am y darganfyddiad, y peth 
•ddywedai pawb oead,— dyna gaflaeliad î'r meddygon. Prysur- 
odd meddygon Prydain, — a rhai gwych yw'r Prydeinwyr bob 
amser am ddefnyddio darganfyddiau meddylwyr estron, — ^ì brofì 
pa ddefnydd fyddai'r pelydrau, oedd newydd eu darganfod a'u 
dofi, iddynt hwy. Gwelwyd y medrir cael darlun perffaith o 
esgym y Uaw ; ac f eUy geUid ysbio'r esgym mor f anwl a phe 
dios^d hi o'i chnawd. Pan fydd rhyw ddrwg ar yr as^m» 
gweOr telìy mewn amrantiad ym mha le y ^y^^ Weithiau a 
tiodwydd dros ei phen i'r cnawd, a pheth eithaf gwybyddus yd- 
jw y teithia trwy'r corff, heb i'r dioddefydd na'r meddyg wybod 
.ar ddaear ymhle v mae. Ond yn awr, prin y bvdd ymguddf a 
yn y corff dynol yn uiüle iddi. Mae cael darlun perffaith o 
esçym y oorff, heb orfod torrí trwy'r cnawd atynt, yn amhrîs- 
iadwy i'r meddyg ac i ddynol ry w. Gwelir ar unwaith ymhle y 
bydd y f wlet» y cancr, y dryUiad. Bydd yn achub dioddef ac 
yn achub bywyd i lawer un yn y dyfodol ; nid dyfalu Ue mae'r 
drwg, a cholli amser i chwiUo am dano a Wr n»ddyg. ond ei 
weled ar unwaith. Gorchwyl hawdd yw gwawl-arlunio, ae y 
Wn ddigon rhad erbyn hyn i f od yng nghyrraedd gwerin; 
•dylai pob meddyg fod yn fedrus ynddi. 

Y mae'n aicr y deffix>a'r darganfyddiad hwn feddwl yr ym- 

•chwilgar, ac y bydd aü greu athroniaeth. Onid y w y cysyUt- 

ìadau rhwng meddwl a mater yn mynd yn rhyfeddach o hyd ? 

Onid oes ystyr ddyfnach bob dydd i'r nen gwestiynau sydd 

wedi ymlid y meddwl dynol drwy'r oesau ? Yr ydym fel pe'n 

•dyflgu gaUuoedd natur i gymeryd Ue synhwyrau newyddion, ac 

i d(utdguddio i ni bethau na ddeuai y llygad neu'r glust o byd 

iddynt byth. Yn ol pob tebyg, y mae rhyf cddodau diderf vn o'n 

-cwmpas, ac fel y dadblyffwn y mae bydoedd newydd dieithr yu 

jmagor o'n blaenau o hyd. Nid gwa^e yw tragwyddoldeb« 

ond peth anfeidrol lawn. 

OWaECaAlC: ABOllAFrWTD OáX HCOIU» JL'i FAB, 56, HSOL B8TTK. 



.s. 



î^^^^^i^iSx|ŷ^<r. 



-ÿ. .g. ^. .^. .^. .5. .j(. .jj. 



Y LLENOR. 



** I WTBOB OOBnnSB AO AV 



UAN OLYOIAETH 



OWEN M. EDWARDS, M.A., Rhydychen 



LLYFR VII, 



LLOFFION. 

HUW MYFYR. 

HEN FESURAU TIR CYMRü. 

LLENYOOIAETH Y 8AE80N. 

DEWI WYN O EIFION. 

SANCTEIDDRWYDD. 



Stotrssm : 

HUGHES A'I FAB, 56, HEOL E8TYN 



GORFFENNAF, 1896. 



CYN HWYSIAI) 



Wyneb-ddarlun,*— -Eÿííi^y* Eemper, Llydaic. 



LLOFFION. 

Barlamau, — Lìoffa ger traeth OwÿTy yng nffwlad Islwyn ac Aneurin Fardd, Piatyll 

Ittuiiadr, 

ITn o gyfieithìadau Robert Owcn; un o ganeuon Horas; Uythyr Jones o 
Ramoth ; achau GlasynyH ; adgof ei athraw am Islwyn ; damau o ddjddlyfr 
Ifdwjn ; Islwyn a digiiíwch ; Islwyn a*r iaith Oymraeg ; llenyddiaeth yr ochr 
«rall i'r Bcrwyn. 

TUDALENXAU 5 — 16. 



. . HUW MYFYR. 

Darlun, — IIuw Myfyr. 

Ei Fyw^d yn dri chyfnod yng nghysgod Hiracthog, Berwyn, ac Eryri ; ei 
wyleidd-cb*a, ei onestrwydd, ei bruddglwyf ; pregethwr cynulleidfaoedd bychain 
Maldwyn. 

Ei Ganeuon, — Pigion o rai heb eu cyhoeddi. i. Canu. ii. Achub John. 
in. Natur a'i phlant. iv, Tôn y gwynt. v. Noh feddyliau. vi. Wrth wely 
angau fy mam. vii. Pydew Bethlehem. vni. Eisieu bod yn flaeuor. ix. Cyf - 
aichiad i fynyddoedd Cymru. 

TUDALENNAU 17 — 32. 



HEN FESÜRAU TIR CY^MRU. 

Nodiadau ar ymchwiliad i hen.fc8nrau tir Cymru, — y rhan fwyaf, erbyn hyn, 
yn auarferedig. Modfedd a throedfedd a thri hyd heidden ; y llath, yr erw, yr 
acr; yptaug; y ÌFelth rood ; "llath'* Dyfed; "cyfar" Fflint; aceri ac erwau'r 
Beheudir, y gwrhyd, ** Uath " Mon. 

Ni roddir ond ffrwyth ymchwiliad yn yr erthygl : ond y tebyg yw f od y 
gwahanol fesurau'n perthyn i donnau gwahanol o geiäedloedd, ac y gallant daflu 
Uawer o oleuni or himes y crwydriad. 

TUDALENNAU 33-^46. 



IT CYNHWY8IAD. 

DíTj' gân, — Gadael Tiii ; Dan y Gwlith. 
Dorlunian, — Parth FtnrhoSf Cartrefym Muaüt. 



TUDALEXNAU 47 — á8. 



LLENYDDIAETH Y SAESON. 

Cjfnodau bywyd a meddwl ccnedl, — y rhamant, j ddrama, y nofel, beim- 
iadneth. 

Tri chyfnod llenyddiaeth y Saeson, — I. C'yfnod y Rhamantau, 11CK) — 1500; 
II. Cyfnod y Ddrama, 1500—1750. lU. Cyfnod darlunio natur, 1750— 1895. 
Y tri'n ateb i dri chyfiiod hancs, — cyfnod yr uchelwyr, cyfnod y brenin, cyfnod j 
TYcrin. 

I. Cyfnod y Rhamnntau, neu'r cyfnod fíeudalaidd. .Defnyddiau Celtaidd j 
rhamantiiu \\i iaith y Normaniaid ; eu Seisuigt) ; eu dwyn i gyffyrddiad â bywyd. 
Chaucer. IJeffroad y werin, dechreu gwladíçarwch. 

II. Cy fnod y Ddramn, 1500- 1750. Llonyddiaeth cenedl y\\ lle Uenyddiaeth 
doHbarth. Llwybrau newyddion a defnyddiau newyddion. Pen llanw'r bywyd 
y\\ Shíikeapeare. Dirywiatì y ddrama. Pregt'thu a rhyfeL Miltou. Ymorffwys 
a g^'anhau, -hanes, y nofel, beiniindaeth. Cewri'r adfeilion. 

III. Cyfnod darluuîo natur, 1750 — 1895. Dadblygiady gallu i weled tlypni 
iiatur wyllt. Wordsworth. Arwydd doffro.id newydd, — gwerth dyn, rhydd- 
freiniad gwrnig, heddwcb â'r Htorm ac â'r n.>rt. 

Beth fydd llenyddiaeth y Saeson ? 

TinALE>'NAU 49—62. 



DEWI WYX O EIFI(JX. 
Darlun, y Gaerurn. 

Ffiaethineb Dewi Wyn, — ei ddywediadau a*i rigymau ar lafar gwhid. 
Ei ymgaia i ddysgu cerddoriaeth ; yr oliebiaeth rhyngddo â Joncs o Hamoth. 

Ül-ddarlun, — Glan y Mor^ ger Abertatce. 

TüDALENNAU 63 — 85. 



SANCTEIDDRWYDD, 

Darhm, — Baniian Brìjehrìniog. 

I. Yn Nuw. (a) Yn allu dywed. (ä) Yn allu gweled. (<•) Ynalluteimlo. 

IT. O Dduw. Î.Icddyliau Daw mcwn cread a hancs yn gwisgo sanctcidd- 
rwydd fel nod dwyfoldcb. 

III. At Dduw. (a) Sanctíîîddrwydd mcddyliau Duw yn cjrfrif am eu 
haflonyddwch a'u pereriudod. (h) Sancti'iddrwydd yn bugeilîo bywyd i*r nef 
hyd groeBffordd. \e) Sancteiddrwydd yn gwneyd disgybl o fywjá, trwy beri i*w 
amgylchiadau ei ogwyddo at Dduw. (d) Sancteiddrwydd wedi arwain ei bnddd 
i*r Ddaear Newydd i aros byth. 

TUD.\LESXAU 86—96. 



ISi 






m 









jfiJg'^N^jwcdi ei hy&grifennu 

E^'^'a? iioDyiifc wedi buno 

'"""^Sryloew disgloer im 

^d» phost pob dydd. 

_j»y bum yn hiraethu 

ëfuîrtin er mwyu y gwir- 

gîá&w pennill & bywyd 

Ëyw fardd y mae ei 
Ar ol hynny, hwyr- 
— îÄ-ŵ'' "-"**'" medru gweled a 
S^-^K^^^E'^ ^J"'^ f>ön lawenydd 
-^;,l greu yn y meddwl 
^^ild wedi ffui ac heb 



î&fânSÌ^ÍÌ'^ÿlÌ:! wrth ymgydnabod 
í^éÌíOl!^?^^^'» cod" o dywai'chen 
^ _. ^ „ ,,, dechi-eu'r ddeunaw- 



6 y LLENOR. 

fed ganrif, y cyntaf, hwyrach, o'r rhai welodd brydferthwch 
natur wyllt. Yn yr haf y daeth Coleridge, Wordsworth, a 
Byion. Da gen i*n aml fydd mynd yn ol i wanwyn lleuydd- 
itieth Seisnig ein dyddiau ni, — pan oedd y Deffroad Rhamant- 
aidd yn ei fabandod, pan ddechreuwyd hoffi ac edmygu caneuon 
syml naturiol gwlad. Yr oedd caneuon felly yng nghalonnau 
ac ar dafodau bui;eiliaid sir Ayr. Llawer gwaith y clywais 
ganu, ar dawelwch noson haf, ryw benniU fel hyn, — 



i( 




And wban the brad mnne fçlÌAtcrs oor 
Wee bit bield and heathery muir, 
WuU yc no preet for ye're sae puir, 
Lassie, tho' I lo'e thee'r" 

Daeth yr hen deimladau hyn yn ol î gyd wrth ddarllen cyf- 
ieithiad o " Highland Mary " Buins. Nid cytìeithiad adnabyddus 
Daniel Ddu o Geiedigion oedd hwnnw, ond efelychiad 
Robert-Owen, bardd swn y môr a glan tragwyddoldeb. 
grifennodd y cyfieithiad yn 1875. 

Y FEUCH OR FRONGALED. 

Cnwi frjniau, a llethrau, á ffrydiau ny 

OddiamffyU'h hen prastell Corpgedol, 
Eieh coedbyth fo'n wyrddion, a*ch blodau^n gu, 

A*ch dyfíoedd yn glaer a dylifol ; 
Yr haf yuo'n pryntaf íleduened ei nwjni, 

.\c yno yn oiaf arho^ed, — 
Can'» yno ftarwtliuif» yng níçhyögod y Uwyn 

Ddiweddaf â merch y Fron Galed. 

Mor la8 y blagurni j fedwen der, 

Mor wych ydoedd blodau'r drain gwynion, 
Tra yno niewn hedd tHU eu cysgod per 

Y g^va8gwn fy mun at fy nghulon ! 
Ar eáyo. angylaidd yr oriau di-hun 

Ehedent heb imi y«tyried, 
Can'8 anwyl i*m henaid fel bywyd ei him, 

Ocdd cwmni y ferch o'r Yrow Galed. 

'Nol myny.ch adduno cyfarfod drachefn, 

A thyner gotleidio,ein gilydd, 
Rhaid fii dryllio rhwymau cymdeithan mor lcfn, 

Byth, byth, i gacl profi ei heilfydd. 
Na, rhew-wynt yr angau u wywodd cyn piyd, 

nodeuyn fy f»erch er ei hotted, — 
GluB heddyw'r dywarchcn, a fterllyd y pridd, 

Amdoa y ferch^o'r Frdn Galed. 

O, gwelw'r gwefuwiii oedd gynt fcl j rho», 

Gusennis i gunwaith mor lioffus ; 
A thywyll yn anguu y drem ddÌHglaer, dlos, 

Edrychai gynt omaf mor Berchus ; 
Ac oeraidd f alurio jng nghosteg yr y w 

Mae*r galon a'm caroì wresoced, — 
Ond eto yn eigion fy mynweR caifff fyw 

Hoff ddelw y fcrch o'r Fron Galed ! 



LLOFFION. 7 

Faìnt o fcirdd sydd wedi enniU dwysder a sancteiddrwydd eu 
Tiawen wrth weled y ferch a garent yn diílannu ynfî^ nglyn oer 
•cysgod angau, neu y tu ol i fynyddoedd o anliawsterau naa 
_gallent hw y byth cu croesi ? Beth f uasai Dante heb y cof am 
Beatrice, a Petrarca heb Laura ? Beth fuasai Dafydd ab 
Gwilym heb golli Morfudd, beth fuasai Islwyn heb golli ci 
ddyweddi, fel Burns, ar fin ei briodas ? Mae j)awb yn ieuanc 
rywbryd, neu fe ddylai fod, ac y mae'r teimlad sydd yn y 
^' Ferch o'r Fron Galed " yn adnabyddus i bawb fedd deimladau 
dynol. 

Nid yn y cywair lleddf y mae pob cân serch ychw«ith. 
Dyma cldalen o Horas, gan R. Morris Lewis. Mae meddwl yr 
Jien Rufeiniwr wedi ei gadw'n dda, ac y mae melodedd canadwy 
^ir Gaerfyrddin yn y gàn. 

IIOIÎAS A LYDIA {Carm. iiJL 9). 

Hor. — •* TaA nad oodd breichiau wnoi j tro 

( )ud rhaiu um d'wddwjç gwyn yughlo ; 

Tra fl giii f wyaf o dy fryd, 

*K()odd breuin Persiu'n wa'th t»i fyd." 

Lf/fl. — " Tra cawn i run o'th pcrch, a Niil 
Xa wnehii Chloe Lydia'n ail ; 
Am Lyditt'r ai y gair ur goedd, 
Ac uwch ei chlud nag ♦Ilia oedd." 

Jfor. — ** 'Xawr Chlo« sydd i fi a «wyn, 
.\r dant hi fctlr ulaw fwyn ; 
.\ marw yn ei lle yn llon 
A wiiaf o8 arbed ougau hon." 

Zt/ff. — ** 'Nttwr mab Omytus yw y dyn 

Gyd-dunÌH *mrun u*i fron ei hun ; 
.V marw ddwywaith uUaf, g^vn, 
Os arbed ungau'r mwynlunc hwn." 

JífMT. — ** Ond beth petni'n hen Borch yn dod 
.\*n hieuo'ii dyunach nng erio*d ; 
l*e giidwn CTiloe deg ei gwawr 
A dacloi'r drw» i Lydiu'n awr ?*' 

Ltfd. — ** O» seren wen yw'r gŵr a nghur, 
( }:< gwamal di,,heb fod mor wàr 
A thonuNu'r môr — bod gyda thi 
1 fyw ncu farw fynuîif tì." 

Un o gymeriadau rhyfeddaf Cymni oedd John Richard Jones 
o Uamoth. Yr oedd ganddo allu âc athrylith a allasai ei wneyd 
jn arweinydd dynion, yng Nghymru ac ymhell y tu allan iddL 
Magwyd ef ymysg unigeddau mynyddig Uethrau'r Berwyn, 



Ilia — Scilydded Hhufain. 



S Y LLENOR. 

ymhell oddîwrth gjonydog, ymhell iawn oddîwrth dref , ond yr 
oedd tân y proítẁyd yn ei enaid, a buasai tyrfaoedd trefi 
mawrion yn hel ar ei ol. Ond dewisodd yn hytrach fyw 
ymysg creigiau gorllewin Meirionnydd, — i gario mawn ar ei 
gefn, i gerdded trwy'r ystormydd dros draeth a mynydd, i 
íügeilio ychydig " rai hesbion sych," ac i weled rhai n drwg- 
dybio'r uchelgais feistrolgar yr oedd ef yn ceisio ei phlygu i 
wasanaeth y gwirionedd llym. 

Dyma un o'i lythyrau, — anfonwyd ganddo ef at gyfaiU^ 
John Roberts, Bryn Isa, Llanefydd ; ond a anfonwyd i mi yn y 
dyddiau hyn gan Mr. Edward Humphreys, meddyg, Pen y 
Groes, Arfon, — 

** Y Gaubeg Fawu, Chtcefr. 25, 1819. 
î^ anwyl frawd, 

Aeth hcibio hiwer tro ar fyd, a'r tro diweddaf hcfyd i lawcr yu y hyd 
hwu, ar ol gwcled o honof dy wyncb di a*r brodyr yn y Brjm, y tro diweddaf . 

Wedi'r cwbl, y mae gennyf yr hyfrydwch o hypbysu i ti heíddyw fy mod i a*r 
eglwys yma yn aros hyd heddyw mcwn cyflawn undeb, tangnefedd, a charíad 
brawdol ; acyn cynyddu mcwn rhifedi hefyd, er gwaethaf í^tan a*i gynllwyn- 
wyr. 

Dydd yr Arglwydd, y pedwerydd ar ddeg o'r mÎB hwn, yr oeddym yn derbyn 
chwech i r eglwys trwy fedydd, un o ardal Harlech a phump o*r 'gymydogaeth 
hon. Derbyniasom ddeuddcg trwy fedydd, ar ol ymranìad U. Morgan a*i bleid- 
wyr. CladdaBom hefyd ddau yn Ued ddiweddar yn Ramoth ; y naül oedd 
Ilugh Pugh o*r ardal yma, a'r llall oedd frawd ieuanc, ffyddlon, 'a scrchog, o» 
Harlech, ac un o*r deuddeg a fcdyddiwyd ar ol yr ymraniad. DiarddelaHom 
ddau hefyd yn yr Ysgoldy. 

Yr ydym wedi prynnu a rhoddi emes ar naw rhwd o dir ym Mhen y Bryn, 
Harlech, mewn trêfn i godi tý addoliad, ac i fod yn feddiant beddrod. Gobeithio- 
yr ydym yr a'r gwaith ymlaen yn llcd hwylu» a dirwystr gyda brys. 

Rhwng ỳ^ naill beth a*r llall, nid wyf â yn cael nemawr iawn o amser i ddar- 
Uen, astudio, ac ysgrifennu ; yr hyn í-ydd yn goUed fawr i mi, ac i'r eglwyî». 
hefyd. Yr wyf yn teithio Uawer nr fy nhraed, trwy bob tywydd, ar hyd it'ordd 
cnbyd a phcryglus, tros y Traeth Bychan unwaith bob pythefnos yn gyson, heb 
íethu er y» blwyddyn a hanner bellach, heb aon am amrywiol fannau eraiU yn fyn- 
ych. Bum dair gwaith yng Nghrugcerth er calangauaf, yn ymwclcd â'n brawd 
Wm. Jones o'r Parciau, yr liwn a fu glof iawn yn agoa i angau, tros ennyd faith 
o amscr ; — ond yn awr e'r ys talm o ddyddiau yn gwella yn dda. Byddaf yn 
pregethu bedair gwaith yn yr wythnos, yn gyfìredinol, ac yn ymweled â ciiyf - 
eillion cleiflon ym mhob ardal yn dra mynych ; a thrwy fawr ddaioni Duw, 'yh 
mwynhan nerth yn nol fy nydd, ac iechyd yn Ued dda. 

Newydd trwm ac athríst a gafodd argraif bur ddwys ar fy meddyliau oedd. 
marwolaeth fy ìicn gyfHÌll ifyddlawn am gohebydd tcilwng tros» bedair ar hugain 
o flynyddoedd,— Mr. Wm. RichardH o Lyme Regií», Norfolic. Bu farw ar ol pyth- 
cfnofl o gystudd, Medi 13, 1818, a chladdwyd ym medd ei wraig yn WÌBbeach, 
Oambrídge ehire, wrth dỳ cyfarfod y Bedyddwyr. Gadawyd ei lyfrau yn cyn- 
nwys 1300 roh. i bríf ysgol y Bedyddwyr yn lihode Island, Ameríca. ' Y mae- 
gcunyf fl o gylch pedwar a deugain o'i lythyrau yn gadwcdig, er yn pedair ar hug- 
ain o flynyddoedd. 

Os bydd modd yn y byd, mi wnaf fy ngoreu am ymweled a'r brodyr yn y 
Bryn, a Llanfair, ryw ameer tua chalanmai. 

Nid oes gennyf newydd yn y byd o Scotland a Lloegr, er ys talm o ddyddiau^ 
Terfynaf gyda'm anerchiad carcdìgol at dy wraig, a'r eglwys oU. 

Yr wyf yn parhau, 

Yr eiddot yn ddiragríth, 

J. R. JONES." 



LLOFFION. 9* ! 



I 



A dyma ol Ilaw dlos Glasynys, droan, blìn gan ystormydd a 
mynydd-grwydretlig, yn olrhain ei achau. Mewn Ilythyr at 
Eben Fardd y gwneir hyn. Pe buasai gen innau ryw obaith 
olrhain f aehau i un fel awdwr Bardd Cwsy, aethwn i'r un. 
drafferth a Glasynys yn union. 

" LLAKoax8TioLus, Bakgor, 13^ £haŷ. 1861. 
¥y anwyl Brif -fardd awenol, 

Ces goUed. Ni cbefais ddod atoch drachefu. Ond os byw a fyddaf,. 
jr wyf jn disgwjl cael eich gwcled etto cyn pen nemawr o ddjddiau. 8onia8- 
om, 06 jáych jn cofio, am ' achau teulu Elis Wjnne.' Addewais innau anfou 
yr unrhyw i ehwi. Dyma swm jr ad'lewid mor belled ag j geUais eu bel 
Edwaid ab Elis ab Gwilym Wjrnne o'r Glyn-cj-warch a bricdes Jane etifeddes 
OlasTnjs. Bu iddynt fab a merch, sef Elis Wyune, awdwr y Bardd Cwêç, a 
chwaer iddo o*r enw Jane. Gwraig gyntaf Elis Ẅynne oedd Lowri Wynue o 
Foel y glo. Yr oedd hi yn gyfnither iddo. Priodwyd hwy yn Llangflhangel y 
traethau ym Medi, 1698. Oiid bu hi farw a chladdwyd hi ar y 10 o Ortfeunaf , 
1699, a*i maban hefyd, yn Llandonwg. Ail-briododd hefo Lowri Llwyd o Hafod. 
Lwyfog, ar y 14 o Chwef. 1701—2. 

Eu plant hwy oeddynt y rhai a ganlyn, — Gwilym, (a galwyd ef felly ond odid, 
ar yr un enw a thad ei fam : sef Gwilym ab Ifan Llwyd, Hafod Lwyddog, sirydd 
Arfon, yn y flwyddyn 1680: a'i dad cyn hynny yn y flwyddyn 1671 a fu*n 
Uenwî'r un swydd.) 

Gwilym a biiodes ferch y Trallwyn gerllaw PwUheli Offeirìad oedd, a bu'u 
beriglor Llanaber. Bu iddo dair merch, oud ni pbriudodd ond un o honynt, a 
gŵr honno oedd Hobert Puw, Ysw., Garthmaelan, wrth DddlgéUau. 

Aeth y dreftadaeth o angenrhaid yno, ac y mae wedi dìanc i safnrwth 
lynclyn agos i*r cyfan o'n treftadaethau cynteflg. Y mae rhai o*r epil yu 
fyw eto. Edward, a fu'n gurad i'w frawd, ac efe a gyhoeddodd *Brif 
Addysg y Crístion gan y Parchedig Mr. Ellis Wyune.' Cafodd berigloriaeth. 
Penmorfa. £i wraig oedd Ann Anwyl o'r Parciau. Ei fab Elis a brioden 
MÌBB Royle o Lanrwst, a'u mab hwy ydyw John Wynue, person IJandrillo-yn- 
Edeimion. Nid oes ond ychydig o flynyddoedd er pan f u Mìhs Frauces Wyune,. 
wyre» i'r Bardd Cwsg, sef merch Edward, farw. Gwelais i yr hen lodes unwaith. 
Uii blaen a gwìr Gymreig o ran ei duU. Bu i'r Bardd Cw»g fachgen o*r euw Elis, 
Ofnd bu furw pan yn ieuanc. Ei fen:hed oeddynt y rhai a ganlyn,~Anue a 
Lowri. Priododd Anne, Owen ab Sion Wynne neu Oweu o Lécheiddior jil 
Eiflonnydd. Aethant i tjw i Aber-dunant, ac yno y ganed eu mab Johu. Daeth 
riiai o honynt i fyw i'r Lleuar Fawr, ac oddiyno y priododd John Owen, 
Margaret ferch William Rowlands o Dyddyn y Maensaer, Lhiudwrog. Auue, 
mereh y pâr ohif hwn, oedd fy mam innau. 

Lowri, drachefn, a briododd un Parri, curad el thad, a daeth yn berson Llan- 
bedr yn Ardudwy. Un o'u merched hwy drachefn a briododd un Hartley, dyik 
o Gemyw, yn ol a glywais. Daeth i Feirion i ediych ar ol rhyw fwuau, a phfi- 
ododd Lowri Parri, ferch Lowri Wynne ferch Elis Wyuue o Lasynys. Eu plant 
hwy oedd Thomas Hartley,— priododd yntau fcrch ý Parch. R. Nauney, Llwyn,. 
with Ddolgellau. Mab iddo oedd y diweddar R. N. Hartley, ac ẃyr iddo ydyw 
Thomas U. Williams, aer presennol y treftadaeth. Lewis, mab arall i'r ha¥ 
Hartlcy, sydd yn byw yn Llanegrjm, a thad ydyw i J. B. Hartley, Mauceinion, 
«c y mae i hwnnw fab yu ysgolhaig gwych yn Lloeffr. 

Merch i'r heu Hartley, sef chwaer i Thomas a Lewû«, oedd gwraig y Parch. 
Thos. Joncfi, curad Uanegryn, a mam y Parcl^ W. Joues, offeiriad yu Lloegr^ 
ac hefyd Mìsh Jones ac Anne Jones, dwy rian sy'n byw yn y Plas L'chaf, l)ol- 
fleUau. Dyna i chwi fras olwg ar y teulu yna. Y mae gennyf erthygl yn yr ail 
OTr. o'r Taubsin, tudalen 275, 6, 7, 8, 9, yn yr hon y crybwyllir am lawer o'r 
ffeithiau sydd jn y Uythyr yma. Os ydyw y llyfr hwunw gennych, a gaf fl 
ofyn i chwi edrych drosti pan y cewch gyfleu. Hefyd, ^ digwyddai i chwi 
ry w br yd fod yn Ued ddiofal, a phe troech i*r Gtf. I. o*r TALifsiN, tudaleu 257, 
OMch weled fy ** Mtrduin Wtllt ; sef y Gân Ddesgrifladol." Yr wyf yui 



V 



,gjíB|g)íg. 



• 4» • Ar •rs-' J 



m.k 



Ä'SÌArCSjfSfÿfifíBltffîAol Islwyn, i'r hwn y 

LfeliÇlíj|lÌa*'ŵg|gtJ|. ganodd mewn adgof 
k M'ir'Atriiofli/Srn^'''''^ papurau y dydd 

^'«iit-^^*- tC- T^r T*; ~ .«. .«. .ft. 

— "" 'fÿMẃ «j'n lloDyddn. 
3r»*Siw» yr YnyB IWu ; 
""yilyn doD (çlo, 

!*i, 'r hyn ajdd wocth, 
• mamolauth ; 
Inld, ájma'T gwiz, 
...■cDifBia-mUoheuilir ; 
. ^•t^^e^|>nt, hóa U.vi 

S''^*K<'A^<UoIi — ûwn o»dd- 
fl'hj§<lwch gwiiHtadal; [ynt 
gyWlirnH'iol, 
'^«lahanol . 







,^ Inîr— oddi wrthi, 

•^hJSlliSlÚHh nl chtcddir ; 

* ^liSSMl^ÉiBg. ni chuddìr. 

" " bcnnf dd, 




LLOFFION. 1 1 

Brawd mad gydag jHbryd mwyii 

O dda oslef oedd Isiwyn ; 

Mal ei awec, ymloewai— o'i arfer, 

Mwy gorfyg y deiiai ; 
Aiiwylach mwyaf wnelai, 
Mwy-f wy ei nerth. mwyaf ẁmii, 
Heb allu i weled. bellaeh, 
Cwynwn oll, rhaid canu'n iach I 

Y raae Uawer o ymholi am Islwyn yn y dyddiau hyn, ac y 
mae pob hanesyn am dano'n ddyddorol i genedl sy*n dechreu 
Hgor ei Ilygaid ar ei werth, ae yn dechreu sylweddoli mor 
sancieiddioí fydd dylanwad ei awen ar fywyd y dyfodol. 
Wele'n canlyn dri dyfyniad o'i ddyddiadur, a nodyn a j'sgrifen- 
nodd ar yr iaith Gymraeg. Cofier mai ym Mynwy y ganwyd 
Islwyn, ac raai yno y treuliodd ei fywyd. Iddo ef yr oedd 
Mynwy'n rhan hanfodol iawn o Gymru; ac ni fagodd un o'r 
tair sir ar ddeg.fardd gredaifwy yn iaith a meddwl ei wlad. 

'' Dydd laUy lon, 18, 1866 — Aethum i Gasnewydd. Yr oedd 
y Parch. E. Matthews yn darlithio ar y diweddar Barch. Morgan 
Howells, a minnau yn gadeirydd. Cyfarlbd da, cynuliiad 
,gweddol, a darlith ddoniol iawn. Âethum i letya i Richmond 
House, Maindee, a Mr. Matthews gyda mi, sef i dỳ Mr. GriflSths, 
traveUer, gŵr sydd a'i galon yn llawn o garedigrwydd, a'i ben 
yn Uawn o synwyr. Treuliasom noswaith a gofir yn hir. Yr 
oedd Mr. Matthews yn ei hwyl ytiiddiddan oreu, a*r nos wedî 
cerdded ymhell cyn rayned i orfFwys. 

" Dy wedai Mr. Matthews ara ry w bregethwr oedd yn arfer 
rhoi ei gyhoeddiadau Sabbothol mewn dau neu dri o leoedd — 
dywedai mai yn y station yr oedd y gŵr yn penderfynu i ba 
un o*r mannau yr ai. 'Does bosibl fod y ddynoliaeth mor 
ddrwg a hvn !" 

** Ltun, ^lon. 22, 1866.— Daeth WiUiam Llewellyn i'r oedfa 
nos i Machen i fod yn gydymaith i mi adref dros y mynydd. Cyd- 
ymaith tlawd yw William i ddyn ofnus ar ben y mynydd yn y 
nos. Y mae hen yögùbor ar ben y Warren, ac yr oedd rhywun 
wedi addaw dodi llyfr i William yn yr ysgubor — yn y ífenestr 
— na, nis gwn beth yw yr enw — betwal, medd fy mam — ^yr 
agoriad hirgul. Aeth WiUiam dipyn .ymlaen, a dododd ei law i 
mewn — ond wele ysbryd ! Ymaflodd llaw flewog yn llaw 
WiUiam, nes i bob diferyn o waf d yn ei gortf sefyll gan fraw a 
dychryn. Ádroddodd y stori wrthyf gan daeru ei bod yn wir- 
îonedd. Dyma gyfaill! Os oedd ífrae rhwng y diafol a 
WiUiam, y maent beUach wedi gwneyd i fynu trwy ysgwyd 
Uaw. Dywedir fod yr hen ysgubor hon, a*r adfail gerUaw iddi, 
yn gyrchfa boblogaidd iawn o ysbrydion. Beth bynna^ am 
hynny, mae yn ffaith fod yn y Ue filoedd o gwningòd, a digon 
posibl i WiUiam gamsyniad cefn cwningen am law ei feistr/' 



12 Y LLENOR. 

''Mawcth, lon. 23, 1866.— Yr oedd Henry Edmunds, Gellî 
Groes, blaenor gyda'r Trefnyddion Calfínaidd, yn ddyn cref- 
yddol iawn, gwreiddiol iawn, a ffraeth dros ben ; ond perthynai 
i'r hen gldS'^ o flaenoriaid — ^yr oedd yn swrth iawn. Penod- 
wyd Mr. Jenkyns, Babell, ac Henry Edmunds ryw dro gan y 
Cyfarfod liisol i fyned i wneyd blaenoriaid yn rhy wle, yn ol yr 
hen arferiad o ddanfon gweinidog a blaenor. Dan gofío, cly w- 
ais y doniol Mr. Thomas Morcan, Caerdydd yn dweyd unwaith, 
— ' Os gwelwch chwi weinidog a blaenor yn cerdded íryda'u 
gilydd, gellwch fentro Ibd rhywun ar gael ei grogi.' Wel, fe 
ddaeth y noswaith i fyned. Galwodd Mr. Jeakyns heibio i 
HaiTÌ, ond 'doedd dim arwydd fod Harri yn parotoi i daith. 
* Dewch, Henry Edmunds,' meddai wrtho. * Na wnaf ddim,' 
oedd yr ateb, mor benderfynol sych a chmes ag oedd yn bosibl, 
^ddim un cam.' ' Clywch, y dyn/ medd Mr. Jenkyns, *pa syn- 
wyr sydd yn hyn, y niae y Cyfarfod Misol wedi'n penodi ni 
ein dau i wneyd blaenoriaid, ac ni all y bobl wneyd blaenoriaid 
hebom ni ein dau ; dewch.' * Na ddo' i,' meddai Harri, * wnes i 
ddim ond un blaenor erioed, a 'does dim Ilun ar hwnnw, wna ì 
ddim rhagor o honyn' nhw.' " 

"Un o brif ddiffygion beirdd Cymru yw eu hesgeulusdra o 
briod ansoddeiriau, — ^yn enwedig beirdd y gynghanedd. Cymerir 
gafael ar yr ansoddair cyntaf a gynygio ei hun, pan y mae un 
anhraethol ragorach idd ei gael pe chwilid gydag amynedd am 
dano. Yn hyn o beth, rhaid i ni addef fod prif feirdd Lloegr 
yn rhagoi'i ar lawer o n prif feirdd ni. 

" Rhaid addef mai y prif achos o'r bai hwn ydy w diffyg add- 
ysg glasurol. 'Does un o*n beirdd clasurol, braidd, yn euog o 
gam-ansoddeiriaeth. Ond achos arall ohono ydyw brysineb, 
gorwylltedd, a diHÿg pwyll. Po mwyaf fyddo cyfoeth athrylith 
y bardd, mwyaf oll o angen pwyll y sydd — arafwch, a ffr^iyno i 
mewn." 

Tybir yn aml nad oedd gan Islwyn allu i fwynhau'r digrif. 
Yn ei ganeuon, y mae'n wii*, prudd-der melus a dyrchafol yw y 
prif n(äwedd, — pinidd-der dedwydd Cristion flyddiog. Ond yr 
oedd Ilawer iawn o*r elfen chwareus yn ei natur: bwrlymia 
allan, fel pe er ei waethaf, yn niweddglo yr " Ystorm." Ymysg 
ei bapurau ceir y pigion canlynol, ymysg ereill. Nis gwn o ba 
le y cododd hwynt. 

8hon AitoT. 

** Aiiiben yw 8iou Abot,— a gogwydd 
A g^egil f el tcbot ; 
Un o ddoHporth idwn ddenpot. 
A*i aflun bcn íel hon bot.** 



LLOFFION. 1 3 



I FARDD MEINOOEfi. 



*< Djma fardd a dim o forddwyd, 
A'i gopa llesg yn ei gap Uwjd." 

Y mae syniadau Islwyn am Gymru yn falm î enaid glwyfi'r 
'beunydd gan ragfarn a gwawd rhai na welant gyfoeth y meddwl, 
rhai na ruddant ei bryd ar ddim ond ar gyfoeth diflanedig a 
iíiomedig mater. 

"*F i7iae*7i rhaid i'r Gymraeg farw* Dyma'r ddedryd a 
^lywir o enau Uaweroedd yn y dyddiau presenuol. Nid wyf yn 
synnu elywed Saeson yn canu cnul yr hen iaith, ond pan welaf 
.ambell Gymro, ac ambell un o safle hefyd, yn cydio yn y rhafi* ae 
yn ei chyd-dynnu gyda'r estron, nîs gallaf lai na rhyfeddu a 
theimlo yn archolledig. Nis gallaf yn fy myw gyduno â*r 
waedd ddaroganol hon. Y mae yn ymddangos i mi fod y Gym- 
raeg mor hoew yn y dyddiau presennol ag y bu ar unrhy w adeg 
yn ei hanesyddiaeth hirfaith a goiîoneddus. 

**Ffolineb a fyddai ameu ymosodiad y Saesneg ar ein terfynau, 
a'i chynnydd yn ein mysg. Ond paham na all y rfaesneg gynyddu 
Ai' Gymraeg hefyd barhau, paham y rhaid i'r Saesneg ddifodi y 
•Gymraeg, nid wyf yn gallu gweled. 

" Y mae neilltuolrwydd yu perthyn i'r genedl Cymreig, ac y 

mae ynglyn â'r neilltuolrwydd hwnnw bosibilrwydd ir ddwy 

îaith gyd-fyw. Gyda chenedloedd ereill y mae yn gwbl walianoL 

Pan y mae iaith newydd yn dyfod i mewn i'w plith hwy, y mae 

yr hen iaith yn encilio, ac o*r diwedd yn cael ei Uyncu i fyny yn 

y diluw. Ond ni raid i'r Gymraeg suddo felly. Y mae ganddi 

hi arch nefohiidd i'w chadw uwchlaw y dyfroedd diluw. Yr 

wyf yn cyfeirio yn bennaf at y Weinidogaeth, at ymlyniad y 

^alon Gymroaidd wrth bregethu Cymreig. Fe wna yr ymlyniad 

hwn, os meithrinir ef fel y dylid, gadw yr iaith yn fyw a'i 

^lluogi i herio pob gwrthddylanwad. Er iddi gael ei gyrru o'i 

holl amddiüynfeydd eraili, hi all drigo mewn diogelwch sicr yn 

yr amdditfynfa olaf hon am oesoedd eto. Yr wyf yn credu ei 

fod yn beth eithaf posibl i'r ddwy iaith gyd-hanfodi yn ein 

raysg, pob un yn ei chylch ei hun. Bydded y Saesneg yn iaith 

m&snach, y Gymraeg yn iaith crefydd. Rhodder i'r Saesneg y 

byd ; i r Gymraeg y cysegr. Onid oes gennym brofíon anwad- 

adwy o hynyma ? Ewch i LiverpooI à Llundain i edrych helynt 

«in cencdl yn ol y cnawd yno. Chwi a gyfarfyddwch yno à 

channoedd o'n cyd-genedl yn berfiaith f eî&tri ar yr iaith Saesneg. 

Ar yr Exchange ac yn y masnachdai mawrion nis géllwch eu 

gwahaniaethu oddiwrth Saeson pur. Ond os ewch o'r masnachdŷ 

î'r teulu yn yr hwyr, ac o*r byd i'r cysegr ar y Sabboth, chwî 

a glywch cyn bured Cymraeg ag a lifodd o enau Gomer eî hun 

yng ngwawrddydd yr oesoedd. Paham na all hyn barhau ? 



14 Y LLENOB. 

" Gwir yw fod eîn plant yn troî yn Saeson, ond ein bai ni ein 
hunain i fesur helaeth yw hynny. . Yr'ydym yn elywed rhiení 
Cymreîg, mewn trefydd bychain, ie, mewn pentrefydd distadl 
yng Nghymru, ac yn enwedig yn Neheudir Cymru, j'n cwyno 
oherwydd fod eu plant yn cefnu ar y Gymraeg. Cwyr^ant fod y 
dylanwadau Seisnigeiddiol mor grytìon, a*r profedigaethau i droi 
oddiwrth y Gymraeg mor Uuosog, fel nad yw yn^bosibl o'r braidd 
cu gwrthsefyll. Y moe y llifeiriant yn torri'n lîiaiadrau ar bob 
llaw, ac nid oes dim i*w wneyd ond ymollwng a myned gydag 
ef. Ond pan elom o'r trefydd bychain hyn i Lundain fawr, a 
phan glywom blant y Cymry yno yn siarad cystal Cymraeg a 
ninnau, nis gallwn lai na theimlo fod yr achwyniadau hyn yn 
cyfodi oddiar anffyddlondeb y rhieni, oddiar ddiffyg dysgeid- 
iaeth foreuol, diffyg penderfyniad a dyfalbarhad. 

" Nid ar yr ystrydoedd y raae y baî, ond ar yr aelwyd gar- 
trefol. Y mae yn eithaf posibl i rieni, ond iddynt ddechreu yn 
ddigon bore, i blannu yr iaith yng nghof a serch eu plant yn 
rhy ddwfn i ddylanwadau oed eu diwrciddio. 

" Nid wyf yn dadleu dros gadwraeth y Gymraeg oddiar ry w 
fympwy a hunan-dyb, ond oddiar ólygiad ar lesiant ysbrydol y 
genedl. Yr wyf yn credu y byddai colli yr iaith yn golled 
ildirfawr i ni mewn ystyr crefyddol— yr ystyr uchaf a phwys- 
icaf. Oblegid pan gollom ein hiaith, ni a gollwn ein gweinidog- 
aeth anghydmarol. Diameu fod y weinidogaeth Gymreig yn 
un o ddadblygiadau ardderchocaf y meddwl Cristionogol trwy^ 
yr holl oesoedd. Nî chewch y fath gyfuniad o ragoriaethau 
iiiewn unrhyw bulpud trwy holl deyrnasoedd cred. Nid oes un 
areithfa yn yr holl fyd yn cael ei thwymo â'r fath wres, ei 
goleuo â'r fath ddisgleirdeb, a'i hamgylchynu â'r fath nerthoedd 
a dylanwadau, a'r areithfa Gymreig. Y mae'r Ilefarwr yn dân,. 
a r gynulleidfa yn donnau. Y mae rhagoriaethau ein gweinid- 
ogaeth i'w phriodoli i fesur mawr i neilltuolrwydd ein hiaith. 
laith crefydd ydyw. Y mae rhyw gydnawsedd rhyfeddol 
rhyngddi ag ysbryd yr efengyl. Fel yr eneiniwyd y Ueiaf o dŷ 
Jesse i fod yn frenin ar Israel, felly eneinîwyd i Gymraeg, y 
leiaf braidd yn nheulu'r ieithoedd, i fod yn iaith efengyl tang- 
nefedd. Y mae darllen y Beibl Cymraeg ar ol y Beibl Öaesneg,. 
fel newid byd o oemi am fyd o wres a chân. Y mae y weinid- 
ogaeth odidog hon.yn ymddibynnu ar barhad yr iaith. Dai'- 
fydded yr iaith, dyna bithau yn colli ei holl ragoriaethau, ac yn 
suddo i lawr i gyffredinedd. Wrth aberthu ein hiaith, ni a 
aberthwn y ffurf uchaf a pherffeithiaf ar weinidogaeth yr 
efengyl ag a gaf wyd er dyddiau yr apostolion. Ofer son am 
dân y pulpud Cymreig mewn areithfa estronol. Nis gellir 
importio y rhagoriaethau hyn i borthladdoedd Lloegr. Oíì 



LLOFFION. 15 

sudda y Gymraeg, dyna eu hunig long wedi ei cholli, a hwy- 
thau gyda hî. Fe geir crychiad weithiau y tu draw i'r Hafren 
ar for y gynulleidfa, ond nid yr ymdoniad cyfFredinol o deimlad 
gorddwfn a welir dan dd^danwadau efengyl rymus y Gymraeg. 
Ychydig o weinidogion Cymreig o r safle uchaf sydd yn hyfedr 
ar bregethu Saesneg. Ceir rhaî felly, ond go afrosgo yw eu 
symudiadau. Moirfilod ydynt, mae'n wir, ond morfilod ar dir 
sych. Y mae y gogoniant wedi ymadael, y mae by wyd wedi rhoi 
Ue i flarf, natur wedi rhoi Ile i gelfyJdyd, a rhwysg mawreddo^ 
rhyddid wedi rhoi Ue i gywirdeb gramadegol a cheinder arddull. 
Yr un yw y pregethwr, a'r un yw y bregeth, pa beth ynte 
sydd yn ddiftygiol? laith y brynîau, y rhaiadr, a*r efenoryl! 
Clywais un o weinidogion pennaf Cymru yn dweyd ryw dro, 
pan yn siarad ar y mater hwn — ei fod yn edrych ar Fethodist- 
iaeth Galfinaidd fel cenadwri at y Cymry, a bod yn rhaid iddi 
hi a'i holl neilltuolion farw gyda'r Gymraeg. 

" Byddai colli oin gweinidogaeth danllyd a nerthol yn golled 
anadferadwy i'n ceuedl, ac yn gólled nas gallai unrhyw gaftael- 
ìad Seisnig ei gwneyd i fynu. Nid wyf yn anghofus o lawer- 
oedd o drysorau cenedlaethol ereiU. Hawdd gennyf gyfaddef y 
gallai difodiad y Gymraeg agor y ffurdd i Iwyddiant helaeth- 
Äch mewn ystyr tymhoroL Ond y mae ystyriaethau ereill, y 
rhai a wnant y Gymraeg yn anwyî iawn i mi. Y mae ein Ilen- 
yddiaeth, yn enwedîg y gangen farddonol o honi, yn dra blod- 
euog, ac yn bwrw allan lawer o ftrwythau rha^orol. Y mae 
gennym amryw o feirdd a ddaliant eu cydmaru â beirdd gallu- 
ocaf unrhy w genedl. Ar yr un pryd, er mor werthfawr y w ein 
barddoniaeth yn fy ngolwg, yr wyf yn credu mai ein crefydd 
ydyw trysor gwerthfawrocaf ein cenedl o lawer. A gaîff y 
trysor hwn ei golli o'n mysg o ddiffyg ffyddlondeb i'n hiaith a 
phenderfyniad i'w pharhau ? Yr ydym ni ein hunain yn ystyr- 
iol o werth a rhagoriaeth ein gweinidogaeth. Ac i ba le bynnag 
yr elom, rhaid i ni ei chael hi atom. I ba dref neu ddinas 
Seisnig bynnag y symudir ni gan ragluniaeth, rhaid i ni gael y 
bregeth Gymreig. Rhaid i'r genedl gario ei hareithfa gyda hi 
fel arwyddlun pennaf ei rhagoriaeth, fel baner yr amddiffyniad 
dwyfol drostî. Er i ni dreulio jrr wythnos yng nghanol twrf y 
Saesneg, rhaid i ni dreulio y Sabboth yn swn nefolaidd y 
Gymraeg. Y mae fel myned o'r anialwch i Ganan. Paham 
na chaift'y fendith hon ei throsglwyddo i'n holynwyr? Paham 
na chaiff ein plant, a phlanfc eu plant hwythau, eistedd mewn 
hedd o dan gysgod nefolaidd y weinidogaeth anghydmarol hon, 
a phrofí o'i nerthol ddylanwadau pan y byddwn ni ym mro dis- 
tawrwydd? Y mae hyn yn ymddibynnu ar y rhieni O» 
mynnant hwy, os byddant hwy yn ffyddlon i'r iaith, os pender- 







aelwyd, ac yn itûth 

ac yn rymua atu oes- 

ÿjr y torfeydd yn ym- 
Ogroead i d<iod, ac fe 

cynhyrfedig, Ac 

gtegyl, a chyfaddasder 
,.S|i, wrth gymeryd eu 
ISrit y weinídogaeth, fe 
' "i'na anwyd eto, ac f e 

eu hagor eto, mewn 




Yr ydym yn 
rhy dueddoi i 
dybied mai 
lletbrau dwyr- 
einioleinmyn- 
yddoedd yti 
unigyw Cyni- 
ru, ac niai a'i 
gwyneb tua'r 
niôr a'r gorilc- 
win yr noffa'r 
awen drigo 
I)ob amaer. Y 
moe i lethrau 
dwyreiniol y 
Eei'wyn, heí'- 
yd, le anilead- 
wy yn Iianes 
a Uenyddîaeth 
Cyinru. Pwy 
wad fod PÌ8- 
tyll Rhaiadr 
yn r han o 
Oymru? Pwy 
fedr anghofio 
lle Llanrhai- 
adr ym Moch- 
nant yn haneR 
crefydd Cym- 
ru? Pwy^dd 
Ä a ddywed nad 

II& Mynyddc^ yn llen- 



Ìss/s^w, •is'. .Tîp -S' -se- -s- «^» «í^ 
.«î?. .'S'. .<î?. .<V. ^'•/•^f r^': .<9. .'5'. 
^"ìí'-ìt- • • 

*"'^Ŵ''^á^^^^'^^"' "^' "GyEarchiad Ì 

|K^^^^S||^M> y mae yn adrodd ei 
sTâSi^^^USsdiiy yn i'Iianou darn 

_j(^^(iwl^ÿiX^S{^anDant liefyd yn y 

Ib3|A ^^^^«ì^%S^f^iu>d. " Hen fyiiydd 

' ~19^'^^£41^^(^ fynydd Berwyn," a 

S^'í^'^"^'^^'^ i'iJy'^*'- Treuliodd 

■ -í[''á*'^ ^s^^*'ÎP"™y^' ^' °^ y" <í^' 

Äf pOT'u^^Hyŵs^igolwg hotfusder yr 

'~::?^"ÇS^rS "^ ^^ ^^W>S& "golwg arddercli- 

C ]^ Ŵil (JlIM#i:^à|ẄlEac aeddtododd o ran 

.-«'^^•Ë'*Û^^Î'^Eryrí. Oherwydd 

«(«ftWi'iH ÿi*^ '■^C^î^^"*e yn ainlwg, a 

iiSäi^ü^û^t)^ ^ÿ'lanwad liefyd oddi- 
-^^'(C-Äilwlfeîi;wS''hwr. Un o feîljion 




18 Y LLENOR. 

y mynyddoedd fu o'r dechreu i'r dîwedd o ran ei hanes; ac un a 
feibion y mynyddoedd, hynny yw, un o blant natur, a f u o ran ei 
brif nodweddion ar hyd yr hanes hwnnw. Gall y mynydd 
wneyd yn llawer gwell a'i blant na'u gwneyd yn fynyddig, os. 
ceisiant ei ddeall, ac ufuddhau iddo, a'i anrhydeddu. Rhydd 
iddynt ddelw o'i bethau goreu, ac ynddi, mewn Uinellau amlwg, 
symledd, naturíoldeb, iachusrwydd, a mawredd. Ownaeth y 
mynyddoedd hvn Huw Myfyr, nid yn ddyn " mynyddig," ond yn 
ddyn *' mynydaog," o ran ei feddwl a'i gymeriad. Os hoff y w 
hen f ynydd Hiraethog, ac os aixlderchog y w mynydd Berwyn, ac 
03 mynyddoedd ban yw yr Eryri, nid mwy hoffus na mwy 
ardderchog na mwy ai*uchel na'r meddwl a'r cymeriad a ffurfiwyd 
wrth eu godreu yn hanes y gŵr a ganodd iddynt. 

Treuliodd Huw Myfyr yr un mlynedd a'r hugain <w^ntaf o'i oes 

yn ymyl yr Hiraethog, y gadwen o fynyddoedd ni hefyd yn 

gwylio boreu oes Owen Myfyr a Gwilym Hiraethog. 

jddí EStEJî." Cymerodd ei enw barddonol oddiwrth le ei enedigaeth, 

sef Llanfihangel Gljm Myfyr. Mab ac unig blentyn 

Îdoedd i £v€uti ac Elinor Jones o'r lie hwnnw, a ganwyd ef ryw- 
ryd yn y flwyddyn 1845. Yr oedd ei fam, yn arbennig, o 
gyneddfau meddyliol cryfion, a daeth yr un peth i'r golwg yn y 
mab yn gynner yn ei hanea Heblaw yr addysg arferol yn ysgol 
y pentref, cafodd Huw Myfyr addysg dduwinyddol a barddonol 
dda gan ŵr o flaenor rhagorol oedd yn y pentref, sef Cadwaladr 
Lloyd, yr hyn a ystyriai efe ei hun fu yn fantais fawr iddo. 
Pan oddeutu deunaw oed aeth at Dr. Davies, Cen*ig y Drudion, 
yda'r bwriad o fod yn feddyg. Ond gwelwyd yn fuan fod ei 
eddwl yn cyfeirio yn f wy at lenyddiaeth a duwinyddiaeth ; ac 
wedi bod gyda Dr. Davie8 am dair blynedd dechreuodd bregethu 
yng Ngerrig y Drudion. 

l^farweli^d â gwlad ei enedigaeth ac â hen fynydd hoff 

Hiraethog pan yn un a'r hugain oed, a dechreuodd ar gyfnod 

arall newydd yn ei hanes. Cyfeiriodd tua'r Berwyn, 

hí^fn. ac yng nghysgod y Berwyn y cawn ef am yr un 

mlynedd ar ddeg nesaf yn ei hanes. Treuliodd y 

pedair cyntaf ohonynt yn y Bala, ac aeth drwy y cwrs arferol o 

addysg yn y coleg. Ni chyrhaeddodd deilyngdod mor uchel fel 

efrydydd yn y Bala ag a wnaeth mewn cyfeiriadau ereiIL 

Bhoddai gryn lawer o sylw i farddonîaeth ac i V bregethau, a rhy 

ychydig o sylw i bynciau y coleg. Er hynny nid oedd ei safle 

yn un ddiamhydeddus. Ar ddiwedd ei gwrs derbyniodd alwad 

oddiwrth eglwys Llanrhaiadr Mochnant, yr ochr arall i'r Berwyn, 

lle y treuliodd saith mlynedd yn gweînidogaethu gyda chymer- 

adwyaeth oedd yn cynyddu hyd y diwedd. Priododd ymhen 

tair blynedd â ÍÌiss Margaret Lewis, trydydd ferch Mr. Richard 



í 



HÜW MYFYR. 19 

Lewis, Parc Isa, un o flaenoriaid yr eglwys, yr hon a fu yn 
ymgeledd iddo ar hyd ei oes, Yr oedd ei gysylltiad â'r eglwys 
yn hynod gysurus a llwyddiannus, ond nid oedd i gael para yn 
hir. O ben bryn cyfagos i w gartref yn Llanfìhangel yr oedd, 
yn ol ei gân, yn medru gweld " ardderchog fynydd Berwyn," ac 
'* o bell edrychaî amo, f el eitha'r ddaear hon ; " tra i gyf eiriad 
arall yr oedd yn medru gweld "mynyddoedd ban Eryri" oddidraw, 
yn sefyll " fel gwylwyr wedi eu gosod ar ddorau'r byd a ddaw." 
Yr oedd yn eu hymddangosiad iddo pan yn fachgen gartref 
brofiwydoliaeth am gwrs ei fy wyd. 

Yr oedd proffwydoliaeth y Berwyn yn awr wedi ei chyflawni, 
a'r tymor i ìy w o dan ei gysgod ar ben. Derbyniodd alwad oddi- 

wrth eglwys Llanllechid, sir Oaemarfon, a symudodd 
^firrt?" yno i fyw ym Mai, 1878. Bu yno yn gweinidogaethu 

yn ffyddlon am ddeuddeng mlynedd, ac yna galwj'^d 
ef y n nes drachefn at fynyddoedd bím Eryri, — '* gwylwyr dorau 
y byd a ddaw," ac yn fuan, — ^ymhen oddeutu blwyddyn, — ar ol 
derbyn yr alwad i Ddinorwic, agorwyd iddo " ddorau y byd a 
ddaw," a bu farw yn sydyn, yn 46 mlwydd oed, er galar dwfn i'r 
hoU wlad. Claddwyd ef, nid yn Ninorwic, ond yn Llanrhaiadr 
Mochnant. 

** Ond o gyfeiriad Berwyn y chwyth awelon hedd, 
Ac jua dau áy aden dymunwn gael f j medd." 

Fe gafodd ei ddymuniad hwn sydd yn y pennill, ond yn Uawer 
iawn rhy fuan gan y rhai a'i liadwaenent a'r rhai a wrand- 
awent arno. 

Fe welir oddiwrth hyn mai hanes syml ac heb ddim hynod- 

rwydd yn perthyn iddo oedd ei hanes. Cîliodd bob amser 

oddiwrth bob math o hynodrwydd. Un yn caru 

«^uiM. neiUduedd a distawrwydd ydoedd yn fwy nag 
amlygrwydd a swn. Un o feibion godreu y myn- 
yddoedd fu ar hyd ei oes. Cymeriad rhagorol oedd ymhob 
ystyr, ond hoUol ddiymhongar ; hoffai fod o'r golwg yn hytrach 
nag yn y golwg. Ni flysiodd amlygi*wydd pen y mynydd, ond 
gwerthfawrogodd ddistaw ragoroldeb godreu y mynydd, yr liwn 
y gellir ei guddio ; ni waeddodd, ac ni ddyrchafodd, ac ni pharodd 
gly wed ei lef yn yr heolydd. Yr oedd yr ymlyniad hwn mewn 
neillduaeth yn ormodol ynddo. Ciliodd o aml gylch y gallasai 
yu hawdd eu Ilenwi gydag urddas. Cyfyngodd ei gylch fel 
pregethwr yn ormodol. Dwywaith y pregethodd mewn sassiwn, 
sef ym Machynlleth ac yn Llanidloes. Y mae'n rhaid cydnabod 
mai diffyg ynddo oedd y cyfyngiad hwn arno ei hun, ond diffyg 
mwy jm y wlad oedd ei bod yn gallu caniatau hynny iddo. 

Cyfyng fu cylch ei gyfeillion, ac nid oedd yn ystyr gyffredin 
y gair yn ŵr poblogaidd. Ychydig o ddawn ysgwyd llaw oedd 



20 



Y LLENOR. 



ganddo, ac nî alarodd erioed oherwydd ei phrinder. Ond yr 

oedd yn gyfaiU pur a hoffus a difyr iawn, ac yr oedd 
scrch. ei burdeb a'i onestrwydd a'i serch j-n eî wneyd yn 

anwyl iawn i bawb a'i hadwaenent fel cyfeimon, a 

gallasent oU ddweyd ar ol ci golli, — " Cu iawn fuost gennyf fi." 

Yr oedd yn ddyn o argyhoeddiadau dyfnîon, ac yn ddigon 

gwrol iV dweyd. CoUai ychydig ambell waith wrth fynegu 

ei argyhoeddîad, ac wrth geryddu, a thueddai i 
Goneitrwjdd. ddwcyd yu chwym ; ond ni chafodd neb erioed le i 

ameu ei onestrwydd. Yr oedd ei ffyddlondeb i'r hyn 
a dybiai oedd jm iawn yn ddiwyro, a dywedai ei feddwl yn 
ddiciderbyn-wyneb ac agored. Nid ofnai neb ond Duw, ac ni 
phlygai b^^th i ddim ond i'r gwirionedd ; ac er na waeddai ac na 
ddyrchafai, eto yr oedd ffwroldeb ganddo i gario bam i fuddiig- 
oliaeth. Yr oedd teimlad plant a phobl ieuainc tuag ato yn 
gymysg o ofn a chariad. Clywais i flaenor unwaith ofyn i 
fyfyriwr o*r Bala, — " A oes amoch chi of n y Doctor acw ? " " Ei 
ofn," ebai yntau, " bobol anwyl, oes, mae ama i ofn botwn ei gôt 
o." Gwn am rai ieuainc fu o dan ofal Huw Myfyr yn teimlo yn 
debyg. Yr oedd amynt ei ofn, a hwnnw yn ofn iach, ac yn cael 
ei dymheru â pharch, edmygedd, a chaiiad. 

Yr oedd yn cael ei bocni yn fynych gan iselder ysbryd, a 
thueddai yr adeg honno i gilio yn f wy o r golwg, a bygythîai 

weithiau daflu ei holl waith i fyny. Blinid ef gan 
prudrtgiwyf. hyn er yn ieuanc, ond er yr afael oedd gan y prudd- 

der hwn amo, yr oedd ambell un yn meddu y ddawn 
i V ymlid ymaith yn fuan iawn. Pan yn Llanrhaiadi* dîgwyddodd 
Isfryn fynd ato un diwmod iV ystafell pan oedd yn bur brudd- 
glwyfus. Yr oedd Isfryn wedi cael blodyn eira cynnar yn 
rhywle, ac wedi mynd âg ef yn ei law i r ystafell. " byma i chi," 
ebai, " destyn i edrych arno ac i feddwl am dano, ac i ymlid i 
tfwrdd y pruddglwyf yna ; mi wna i beniUion arno am y gore â 
chi os mynnwch chî." " O'r gore," ebai Huw Myfyr yn y fan, 
** dowch i ni fynd ati ar unwaith." Ac felly fu, aeth Isfryn yn 
ol i'r siop i wneyd ei benillion, a gadawodd Huw Myfyr ei hun 
yn yr ystafell gyda r blodyn eira, ac 3'n gwneyd ci beniUion 
yntau. Dychwelodd Isfryn ymhen ych^^dig amser, a phender- 
íynwyd mai efe oedd i ddarllen ei benillion gyntaf, ac yna 
darllennodd benillion tlysion, — a ganlyn ydoedd y pedwar olaf. 
Cyfarchai y blodeuyn fel un wedi ci anfon o flaen y blodau 
ereill, — 



* ' Ai rhedcf^ wiiost o*u blncn i ddwcyd 

I ini eu bod yn dyfod ? 
Ai'th imfon f?Vst i beri gwncjd 

Eu llc i gyd yn barod ? 



** A ddaw'r friallen feleu fach, 
Y rho^yn coch, a*r lili? 

A vw'r hcn wr yn fyw nc iach, 
A ddaw ef ynia eleni ? 



HÜW MYFYB. 



21 



*' FáhAm 7 pljgi*th ben i lawr, 

Gan ediych tua*r ddaear ; 
'Rwjt lawu mor lân, mor biir a*r wawr, 

O owyd dy ben, un hawddgar. 



** Nid un mor lân, a thlwB a thi, 
Mor wyn, mor íawn o burdeb, 

Na, na, pechadur fel myfl 
A ddTlai guddio ei wyneb." 



"Wel," ebai Huw Myfyr, "yr ydech chi wedi nghuro i o 
ddigon, ni chewch chi ddim clywed fy mheniUion i." Ac felly yr 
ymlidiwyd ymaith y pruddglwyf y diwmod hwnnw. Dro arall, 
pan aeth Isfryn ato, yr oedd yn ìsel iawn ei feddwl, ac yn dweyd 
ei fod wedi penderfynu ymadael oddiyno. "Yr ydw i," ebaî, "ar 
fin paeio fy mhethau." " O, o*r gore," ebai Isfryn, " mi a inno 
at ö. J. y cariwr i ofyn iddo alw am y boxe8," ac aeth allan. 
Ymhen yr awr dychwelodd drachefn, — " Ydi'r boxe8 yn barod," 
meddai ; ac ar hynny torrodd Huw Mytyr allan i chwerthin, a 
chaed diwedd y diwrnod hwnnw ar son am fynd i ffwrdd. 

Yr oedd yn amlwg arno fod tyTnor ei arhosiad wrth droed y 

Berwyn, er y byrraf o ran atnser, y cryfaf eî ddylanwad amo, a 

bu ei galon yn glymedîg wrth y Ile tra bu by w. Yr 

uSSlíí oedd lîawer o bethau yn cyfrif am hyn. Yma y bu 
gyntaf mewn cysylltiad bugeiliol, a thra y bu y ma yr 
ordeiniwyd ef, a thra yma hefyd y priododd. Heblaw hynny 
yr oe Jd llawer o gydnawsedd yn nhrigolion y wlad â'i dueddfryd 
naturiol. Er ei fod yn uchel í'el pregethwr cyn dod i Lanrhaiaar, 
yno y dadblygodd i fod y pregethwr meddylgar, coeth, a newydd, 
fel yr adnaoyddid ef yn ddiweddarach. Yr oedd yr eglwya, 
oherwydd presenoldeb Iliaws ynddi o rai yn medm gwerthfawr- 
ogiei bregethau, yn un ffafrìol i*w gynnydd. Cafodd bregethu 
hefyd i gylch o eglwysi yn y Cyfarfod Misol a allasent werth- 
fawrogi gweinidogaeth dda. Bychain yw cynulleidfaoedd sir 
Drefaldwyn, ond craff a chwaethus. Y mae llawer o gynulleid- 
faoedd mewn rhannau ereill sydd oherwydd eu rhif yn edrych 
gyda Ilygad tosturiol arnynt, ond heb feddu eu craffder a'u 
chwaeth o lawer iawn. Un o gas bethau Huw Myf^rr oedd 
dynion hyfion. Cyfarfyddodd à Uai ohonynt yn sir Drefaldwyn 
nac yn unman arall. Os yn fychain a gweiniaid, y mae y cyn- 
ulleidfaoedd yn Ilednais a boneddigaidd, ac y maent ar y cyfan 
yn gwybod yn Ilawn cystal a rhannau ereill o'r wlad nad oes 
flas ar wyn wy er ei estyn hyd yn oed â Ilwy arian, ac yn 
gwybod am y mêl mai da y w, a'r dil mêl mai melus y w i*r genau, 
pa lestr bynnag y bydd ynddo. Cynulleidfaoedd mawrion a 
wna ddyn yn bregethwr poblogaidd, ond cynulleidfaoedd bych- 
ain a thaflod eu genau yn deall blas y pethau goreu am 
feithrin yr elfennau goreu ac uchaf mewn pregethwr. I gynull- 
eidfaoedd bychain, chwaethus, aympathe'ic sir Drefaldwyn y bu 
Huw Myfyr yn pregethu y cyfnod cyntaf a phwysicaf ar ei oes, 
ac yr oedd liawer o'i nodweddion fel pregethwr iV priodoli i 
hynny. 



22 Y LLENOB. 

Yr oedd rhyw frwdfrydedd rhyfedd ynddo ynfflŷn â chyfan- 
soddi pregethau, ac ni byddaî by th brinder prege^ amo. Bua^ai 

yn un o'r rhai cymhwysaf at wasanaeth y cyfundeb 
i?ŵa. Methodistaidd pe digwyddasai y cjfundeb hwnnw 

gredu mewn gweinidogaeth f wy sefydlog ; ac, f el y 
sylwodd un yn ei angladd, nis gallasai unrhyw gynulleidfa 
ddweyd wrtho, — " Bum newynog ac ni roddaist i mi f wyd." Yr 
oedd y bwyd hwnnw hefyd bob amser yn ei bryd, ac nid ar ol eî 
amser. Newydd-deb oedd un o nodweddion amlycaf ei breg- 
ethau. Taflai oleuni newydd bob amser ar ei destyn, ac nid oedd 
ryfedd i un blaenor yn sir Oaemarfon gyhoeddi yn eî gly w ar 
foreu Sabboth, — '' Bydd yr ysgol yma am ddau, a Mr. Jones, 
Llanllechid, yma yn deyd pethau newydd wrtho ni eto am 
chwech." Pregethai yn feddylgar ac yn ymarferol. Yn ei ddull 
o gymhwyso gwirîonedd at fy wyd ymarf 01*01 y deuai ei feddyl- 
garwch i'r golwg. Ceir y ddau beth hyn ar wahan ya fynych ; 
mor fynych nes y mae Uawer wedi tybio nas gall pregethwr 
meddylgar fod yn bregethwr ymarferol, na'r ymarferol yn fedd- 
ylgar. Ymdriniaeth ar bwnc dyrys a thywyll a gyfrifir yn 
bregeth feddylgar yn fynych, a*r pregethwr sydd yn eu trin, pa 
mor dy wyll bynnag a fyddo, a gaifF y clod am fcddylgatwch a 
mawredd, ac anghofir fod yn bosibl i'r pregethwr mwyaf ymar- 
ferol yn fynych fod y mwyaf meddylgar. Yr oedd y cyfuniad 
yn Huw Myfyr. Arferodd ei feddylgarwch i ddwyn pethau yr 
efengyl yn agos at ei wrandawyr a'u cymhwyso at fy wyd cyff- 
redin. Nid pregethau anhawdd eu deall yn gymaint oedd 
ganddo, ond pregethau anhawdd eu by w. Cyhoeddwyd rhai o'i 
bregethau ; ond er raor ragorol ydynt, prin y rhoddant syniad 
cywir am y preo^ethwr. rrin hwyrach y mae y detholiad o'i 
bregethau yr un hapusaf. Gallesîd yn hawdd wneyd detholiad 
gwell. Ond hyd yn oed pe buasid wedi cyhoeddi ei bregethau 
goreu, amherffaith f uasai y syniad geid drwyddynt am dano ef. 
CoUir y dyn ei liun, ei lygaid by wiog a thanllyd, ei ysgogiadau 
sydyn, a*r nwyd o ry w fath a ddeuai i'r golwg yn fynych. Yr 
oedd hefyd yn ei bregethau darawiadau sydyn, ac ambell fflach- 
iad yn goleuo ar y pryd; ac wrth gwi*8, y mae y sylwadau a wneid 
ganddo o dan ry w ysbrydoliaeth felly ar y pryd yn absennol o'i 
bregethau. Pethau oeddynt sydd iV cael, nid wrth ysgrifennu 
pregeth, ond wrth ei thraddodi, — y perffeithîad hwnnw ar 
bregeth ag y mae, nid y pi'eofethwr yn ei roi arni wrth ei 
pharotoi, ond yr un y mae cynulleidfa yn ei roddi iddi wrth ei 
gwrando. Mellt oeddynt, ac nis gellîr eu cadw, ac y mae llawer 
o'i bregethau argraffedig yn anhebyg iddynt eu hunain oherwydd 
eu habsenoldeb. 
Ysgrifennodd lawer o farddoniaeth, ond ni adawodd i hynny 



HÜW MYFYR. 23 

ymyrryd â'i bregethu, ond yn hytraeh trodd hynny yn fontais 
i'w bregethu, Cly waîs ar ol un o Lanllechid y byddai, 
Ei saMooa. yr adeg yr oedd yn troi y Salmau a'r gân, yn pregethu 
yn well hyd yn oed nag arferol. Yr oedd wedi dech- 
reu barddoni er yn ieuanc. Cyfansoddodd ddarnau pan yn 
ìeuanc gartref. Byddai yn gwneyd hynny pan yn y Bala. 
Dyna'r adeg y cyfansoddodd ei benillion i Oreen y Bala. Nid 
oedd êf ei hun yn meddwl ryw lawer o'r peniIUon hynny, a 
sjninai iddynt dynnu cymaint o sylw. Ond nid oedd y wlad yr 
un farn ag ef am danynt. Y mae y tynerwch a'r naturioldeb 
hwnnw ynddynt ag sydd yn sicrhau lle i benillion ym meddwl a 
chalon gwlad. Ychydig a ganai ar gyfer cystadleuaeth ar ol 
gadael Cerrig y Drudion. Èfe enillodd y wobr o ddeg punt am 
y farwnad oreu i Dr. Ëdwai'ds y Bala. Yr oedd yn gyfartal ail 
óreu a'r Parch. E. Davies ar y f arwnad i Dr. Parry. Cafodd y 
wobr hefyd mewn Eisteddfod ym Mlaenau Ffestiniog am y 
cywydd goreu ar Fynydd Sinai. Dyna oddeutu yr oll mewn 
cystadleuaetli. Ni ysgrifennodd ond ychydig mewn cydmar- 
iaeth i'r wasg. Hoffai y gwaith er eî fwyn ei hun, ac nid er 
mwyn clod. Yr uq fath a chyda phopeth arall, tueddai yn hyn 
at ^ulw o'r neillta Nid edrychaî, fel y dywed jni un o'i gan- 
«uon, "tua brig y dal Eisteddfod," am mai "gartref yn y berth mae 
lle aderyn dinod." Dywed lawer o'i brofiad yn y gân honno, 
" Canu, canu, canu," pan yn dweyd, — 

** Aderyn bjchau wyî jn canu, canu, canu 
Mjfi a chjmar dlos yng nghwr y Uwjn o'r neültu." 

Y mae rhai o*i ganeuon mor awenyddol a dim yn yr iaîth 
Oymraeg. Nid ydynt heb frychau, na phob amser yn wastad, 
ond y mae y crefyddolder, y tynerwch, a'r iiaturioldeb S3'dd 
ynddynt yn eu gwneyd yn werthfawr fel meddiant i'r wlad. 
O'r Iliaws mawr sydd heb eu cyhoeddi erioed yr wyf wedi dethol 
un neu ddwy. 

D. HOSEINS. 



CANEUON HUW MYFYR. 

Canv, Canu, Canu. 

Aderyn bychan wjf , yn cann, canu, cjmu, 
Nis gwn yn iawn paham o^ nad i ymddifyrm ; 
Ac os yw hyn yn fai, myíi nis gaUaf wrtho, 
Ni pheidiwn yn fy myw a'i ddilyn docd a ddelo. 

Aderyn bychan wyf , yn canu, canu canu, 
Heb ganu dim erioed a wnaeth i neb ryfeddu ; 
Bodcmad i mi fy hun yw pwt o gân ddiuiwed, 
A mil meluaach yw pan nad oes neb yn clywed. 



24 Y LLENOR. 

Aderyn bychan wyt yu cana, canu, canu, 
Ond nid âg adar mw7 yn meddwl am ^ystodlu ; 
Pe byddwn eos awn i frig j dal Eisteddfod, 
Ond gartref jn j berth mae Ue adeiyn dinod. 

Addyn bjchan wjf, yn canu, canu, canu, 
Nid am fy mod yn llon, ond Thag i boen fy Ilethu ; 
Nis gwn pa beth a wnawn pe coUwn hyn o gysur, 
Moe canu tipjn bach yn esmwythau f j nolur. 

Aderyn bjchan wjf , jn canu, canu, canu, 
A gweithio bob jn ail, amcanaf eu cjmjsgu ; 
Mwjnhau ei gân ei hun, nis gall aderju diog, 
Cantores wael jn wir jw pob cjdwjbod euog. 

Aderjn bjchan wjf, jn canu, canu, canu, 

Ac arall hunan-daoeth yn baruu, bunm, bamu ; 

Mae*n rhjdd i bawb ei fam, a bamed pawb jn ddiddig 

Ond, at aderjn bach, plaut díwg bj'u lluchio cerrig. 

Aderjn bjchàn,wjf, yn cauu, cana, canu, 
Mjfi a chjmor dlos jûg ughwr j Uwjn o'r ncilltu ; 
A chjuulleidfa*r bniiu jn crawcian am wlcidjddioeth, 
Mawr jdjw pwnc j djdd, pwj sjdd i fod ju bcuuaeth. 

Aderjn bjchon wjf, jn canu, canu, canu, 
Heb of ju dim i neb ond lloujdd, ceiaÌHf hjnnj ; 
Oò hjn u gauiateir, gwuewcb bapeth fel j mynuoch, 
Oddiar j gaiuc i lawr edrjchaf fiunau aruoch. 

Aderjn bjchan wjf , jn cnnu, canu, cauu, 
Ac ambell nodjn main, rhjw uu o fil jn gljuu 
Yng nghalon dieithr ddjn ddigwjdda f jued heibio, 
Y N cf jn unîg ẃ jr a all fod bendith jnddo. 

Aderju bjchan wyf, yu cauu, canu, canu, 
A theimlo ambell waith fy euaid yu molianuu 
Creawdwr mawr y byd ; ac O î na allwu dreulio 
Fj mjwjd oll ju fawl ac jn wasanaeth iddo. 



ACHUB JOHN. 

Beth jw'r goleu jn j bwth ju, unig oleu jn j fro ? 
Beth jw'r cri wjlofus, tyner 'r rhof fy nghlust wrth dwU y clo ; 
Hawdd adnabod Ilais y weddw, rhed y briw o dau ei bron, 
Ac mac Duw o'r Nef yn clywed gweddi daer am achub John. 

Cljrwaf swn ei droed yn dyfod, f obmch yw na Uawer tro ; 

Cili-if ft, a gwrendy yntau, rhydd ei glust wrth dwU y clo ; 

Try yu ol, ac ar ei liuiau, syrth o dan y berthen grou, 

Heb fod gauddo, dmnn tyw\ 11, ddim i'w ddweyd ond " uchub John.'*" 

Minnau gerddaf tuag adref mewn rhyw ddwys fyfyrdod pmdd, 
Oau weddio fel y medraf gyda deigryn ar fy ugrudd, — 
•* Arglwydd cyffwrdd di â r clor, gwu y gaUi'r funud hon ; 
Bydd dmgarog wrth y weddw, dwed y gair, ac ochub Johu.'* 

Beth pe cawu, ar adeu augel, esfçyn uwch y byd am dro ? 
Agoshawn at ddrws y nef(Kdd, rhowu fy nghlust wrth dwU y clo ; 
8\vn Uawenydd mawr sydd yno, ac mi glywu yu sicr bron 
Dad o Oymro*n gwaeddi heno, — *' Diolch byth am achub Johu." 



HÜW MYFYR. 



25 



NATÜR A'I PHLANT, Gaüaf 1888-9. 



Beih yw'r mater ar 7 flwyddjn ? 
Da(0th 7 ganaf er 70 meit^n ; 
Ond mae natur fáwr ^n methu 
Rhoi ei phlant ei hnu i g^sgu. 

Hi dd^wedai braidd ^n d^ncr 
Bellach er 7S oriau lawer, — 
'* Ymddioegwch fawr a mâu, 
Cewch 7for7 ddillad glân.'* 

Llafar blin a garw hel^nt 
Fu i*w cael i d^nnu am dan^ut, 
Ac er b^gwth tost a churo 
Wele rai heb ddiosg eto. 

"Cÿsgwcb a gorfFw^swch, blant/' 
Ebe hi ar frTu a phant ; 
Rhai Yughwsg, a rhai ^n effro, 
D^na'r gwìr am dan^nt eto. 

Addewidion teg a cher^dd 
Aent 7n ofer fel eu gil^dd, 
D7ma nhw ^n blant anh^driu 
Hanner uoh ^n canu a chwerthiu. 



Un a dau o*r gloch 7 bore 
DefPr^'r lieill 7n swn 7 chware, 
Gan 7 b^w ddíìreol aw^dd 
Galwant am eu dillad new^dd. 

Ofer taenu huljm gWTu 
Ar wel^au plaut fel h^n ; 

ddireidi noeth eu calou 
Lluchiant ef i ffwrdd ^n uuion. 

D^ma hi 7U dri a phedwar ; 
Amser 7W i*r rhai 7U gTnuor 
Aent i orffw^B f eddwl codi ; 
Beth a ddaw o h^n mown difri P 

** Amlwg 7w 7 rheswm pam, 
Bum r7 feddal," ebe'r fam, 
*' DTma chwi, mi gloaf amoch 
C^flgwch chwithau pau ^m^nnoch." 

Ac 08 gall hi beidio agor 

1 eusanu'r pethau propor, 
Odid fawr i'w hadnew^ddu 

Na chaut hw^ awr neu ddw^ o g^sgu. 



8ut Y hjáá. hi íoij tjheá ? 
Rhaid 7n wir mai gorchw^l caled 
F^dd eu codi ^n 01 7 rheol 
E^b^n naw i f^nd i'r ^sgol. 



TON Y GWYNT. 

(Nid W7f 7n sicr a 7W 7 dr^chfeddwl 7n bollol wreiddiol. Mae genn^f r^w 
adgof am gân Seiauig i'r un pwrpos.— Huw Mtfyh.) 



Mae'r greadigaeth fel ^n f^w 
ü fw^n beroriaeth, onid 7W ? 
Ysgafnder a b^wiogrw^di hon 
87'n llawenhau 7 èiw^fus fron ; 
Ac eto ar ei grw^orol h^nt 
Galams ^d^w ton 7 gw^nt. 

Yn nh^mor gauaf , uchel lef 
W^lof U8 waÛgof dd^r^ ef ; 
l^erach ^d^w ^n ^r haf , 
A theb^g lawn i gw^n 7 claf ; 
Os uchct, isel, araf, c^nt, 
Oalarus jrd^w ton 7 gw^nt. 



Pan oeddwu inuau f achgcu Uou 
Heb wybod dim am br^der bron, 
Pan nnd oedd hoU ofldiau*r b^d 
Yu ddim ond geiríau — geiríau i gyd, 
Rh^feddais gauwaith ar f^ h^nt 
Mai pruddaidd ^doedd tôn 7 gwTut. 

Ces wedi hjnn^ lawer siom 
A g^Yybum beth am galon drom ; 
Diangodd aml ochenaid brudd 
Oddiamaf gyda'r awel rydd ; 
Ac nid wy'n synnu megis cyut 
Mai pmddaidd ^d^w tôn 7 gwynt. 



Ocheuoid gTffrediuol f awr 
Unedig holl dylw^thau'r Uawr 
Sydd 7u 7 gwTut. Pa r^fedd 7W ? 
Nos odnewyddu d^nolr^w 
Parheir i ganu megis cjnt, 
Goliìmi* 7d7w tôn 7 gw^ut. 



26 



Y LLENOR. 



NOS-FEDDYLIAU. 



A*th astcjf law, garedig uos, 
Gorchuddi wyueb daear dlos ; 
Distawa twrf j hyd, ac yua 
I csmwyth hûn jr ymoUjuga. 

Dj ddeheu law a dyn j lleu 
A daeuwyd ar j uef uwchbeu ; 
Diflauna*r tyuer gwrlid ariaut 
A bydoedd íel o gwsg ddeffroaut, 

Mor ieuauc ac mor lawu o uwjf , 
Ne» yu fy ugalou tybio 'rwjf 
Eu clywed acw mewu llawen jdd 
Yn cyfarch bore da i*w gilydd ; 

Mor glir a glàu, mor loewou laith, 
A phe ar ol ymdrochfa faith 
Yn nyfnder môr j gwawl ei huuau, 
I draeth j nef j deuant allan. 

Ac wrthi ei hun jmrodta*r Uocr 
Ar wedd bugeilcs athrist oer, 
Yn chwilio am rjw fyd coUedig, — 
Ai am y ddaear ji\ arbennig ? 

O ddaear, pam nad elli di 
Ymuco gyda'r dorf ddirí 

f ydoeda yn yr wyl f awreddog 

1 ogoueddu*r Ilollalluog? 

O hoU aueirif deulu Duw 
AU daear dyu yu uuig yw 
Y pleutyn sorllyd fyn ymguddio 
Ne^ i*r addoliad fyned heibio ? 



Na, ua, mae hithau yn y lln 
Yn edrych fel rhyw ddàad ddu, 
Pa fodd y bu hi mor ysmala 
A Bjrrthio i gysga yu yr oedfa? 

DÌ0tawed ydyw hi a*r bedd, 
A chyfigod angau ar ei g^edd, 
Oud tybiaf weithiau'i bod yu effro 
Ac fel yu ymlonyddu i wrando. 

£stynua*r Wyddfa'i chlust yu faîn 
I gosglu dyf eiyunau saiu 
Y genld ymdonna trwy'r ehaugder 
Gau jmddistewi yn y pelldcr. 

Wrth adsain odlau*r uefol gur 
YmsÌRla ysbryd mawr y môr ; 
Addolgar gyunuILeidfa'r touuan 
A syrthiant oll ar eu hwyuebau. 

" Pa le mae dyn ? Pa le mae dyn ?'• 
Gofynua*r Ueuad iddi ei hun ; 
*' Ei le sydd wag, a minuau*n crwydio 
Ar hyd 7 nos i chwilio am dauo.*' 

Tyrd allan ddyu ! tyrd allau ddyu ! 
Ymad a*th grageu fach dy huu, 
A gfld i*r nefoedd weld dy wyneb, 
Tydi etifedd tragwyddoldeb. 

Aidderchog yw dy enw, O Dduw ! 
Defuyuuau o*th ogouiaut yw 
Yr hyn a alwn ni yu fÿdoedd, 
Mân wlith y boreu ar dy wisgoedd. 



Pa beth yw dyn, greadur brau, 
Pau fynnai'r udíoedd ei fawrhau ? 
Mae ateb Uawu i*w gael wrth gofio 
Y Dyn a'r Duwdod yuddo*n trigo. 



WRTII WELY ANGAU FY MAM. 
Bu farw yu fy nhy yu Uaullechid, yu 71 mlwydd oed. 



Fy'mam, fy mam, fy nuwyl fam, 
iihyfeddol fu dy ofal am 

I)y uuig bleutyu hwn ; 
A'th ofal penuaf yn y byd 
Oodd am ei gyf arwyddo ar hyd 
Yr uniawu íl'ordd ; wrth Biglo ei gryd 

Gweddiaist lawer, gwu. 

Fy mam, fy mam, fy auwyl fam, 
Diolchgar ydwyf fiuuau am 

Gacl byw i*th wylio'u awr, 
A dweyd yr aduod ddysgaist im 
Pan uad o*wu eto*u deali dim, 
A*th weld yn gafael yuddi*u chwim 

Yug ugrym yr of on fawr. 



Fy mam, fy mam, fy anwyl fam, 
Tydì ni wuest â^ uudyu ^un 

Oh uad â thi dy hun ; 
Dy gloriau, a dy lyfr bob dam 
A drinit fel yng ngoleu*r fam, 
l'r gwir yn ffyddlon hyd y caro 

Heb ofui gwyueb dyn. 

Fy mam, fy mam, fy anwyl fam, 
Dy huu ui f emit yu ddinam 

Er pured fu dy f oes, 
Ond dygit beuuydd f ore a hwyr, 
Ac amlach hefyd, Duw a'i gŵyr, 
Dy ynau *mlaeu i*w caunu*n Uwyr 

Yng ngwerthfawr gwaed y (iroes. 



HÜW MYFYH. 



27 



Fy mam, îj mam, fy anwjl fam, 
Ti gftfaist, er naa gwn paham, 

Rai prydiau'n boetii y pair ; 
Ond daeâi yr olaf gjstudd bUn, 
A tbithaUy pan yw arwa'r hin, 
Yn ostjngedig hawdd dj drin, 

Heb achwjn hanner gair. 

Vy mam, iy mam, ty anwyl fam, 
< )'r borc cẃddaist ti bob cam, 

A*th wjneb tua'r wlad ; 
Ac er na chefaist hjd brydnawn 
4)houi weledigaeth lawn, 
Yr oeddit, gwn,.yn dduwiol iawn, 

Ac fellj 'roedd ty nhad. 



Fy mam, fy mam, ty anwyl fam, 
Traflerthus Fartha f uoet am 

Feun jddiol fara'r llawr ; 
Ac eto yn yr oriau mâu, 
Pan gysgai pawb yn ddiwahan, 
Fel Mair, eisteddit ger y tân 

Wrth draed yr Athraw mawr. 

Fy mam, fy mam, ty anwyl fam, 
Mae'th lamp yn líofigi'n oleu fflam 

Ar awr yr hanuer nos ; 
A'r ^* wisg ddìsglaerwen oleu " sydd 
O flaen y gwynt yn chwifio'u rhydd, 
Brysio ni raid i berchen ifydd ; 

Ffarwel, yu dawel dos. 



Fy mam, fy mam, fy anwyl fam, 
'lîwyt tpedi myned ; rhoddoist lam 

I'r nef o'n dwylaw ni ; 
Dof fiunau i fyny yn y mon, 
03 Uaw fy Nuw a'm deil i'r lan, 
Ond hofFwn gael i'r diwedd ran 

Yu dy weddiau di. 



PYDEW BETHLEHEM. 



I. 

*' Pwy a'm dioda i a dwfr o bydew Bethlem draw?" 
lihyfelwr dewr ofyuuai gynt i'r gweision oedd gerllaw. 

Bu ryfedd gennyf lawcr tro flynyddoedd rai yn ol, 
I Dafydd frcuin roddi lle i'r fath ddymuniad ffol. 

Ond dysgodd profiad imi'n well, deallaf heddyw'n glir 
Ddirgelwch dwfn ei syched ef trwy gydymdeimlad gwir. 

Ni chefais innau d^byg ddwfr, er crwydro o f an i fan, 
I'r hwn a*m disychedai gyut o ffyunon bach y llan. 

Ac nid yw teiau mawrion teg y parthau hyn o'r wlad, 
Fel cartreficoedd, hanner ffordd i f wthyn llwyd fy nhad. 

Nid yw'r blynyddoedd fel o'r blaen mewn haf na ganaf chwaithy 
Na'r adar ar eu nythod mân yn gwneuthur cystal gwaith. 

Pan ddel y gwcw ^ti ei thro, mwy anyddorol yw ; 

Hi gân mor gy wir ag eriodd, oud nid— oud uid mor fyw. 

Nid yw y Beiblau megis cynt, ac uid oes cystal blos 
Yn y capelau sydd yn awr i'w gael ar foddiou gras. 

Yr hen bregethwyr melus ìawn, pa le, pa le maent hwy ? 
O bydew Bothlem ger y porth pwy a'm dioda, pwy ? 

Ai tybed mai heneiddio'r wyf heb wybod i'm fy hun, 
A'r byd oddiamgylch yn ei le jm aros fy th yr uu ? 

II. 

" Pwy a'm dioda i â dwfr o bydew Bethlem draw ? " 

** Myfl, myfi," medd uu, dau, tri, ò*r gweision ocdd gcrllaw. 

Heb wyboid iddo, ffwrdd â hwy fel y dianga saeth ; 

Yr amnaid leiaf digon oedd oddiwrth y gẁr a'i gwnacth. 



28 Y LLENOB. 

A gwersyll y Iliilistiaid oedd ymlaen, i'w dorri trwy ; 

Ond trech nag ofn y bleiddiaid hyn oedd grym eu cariad hwy . 

A oedd y neges yn ei phwys yn werth yr antor £awr P 

Ni chadd aimieuaeth dan eu bron roi blaen ei thcoed i lawr. 

Ymlaen iV taith cjrflyment hwy, a g^wirfoddolrwydd pur 
A roddai iddynt dScoeá yr iwrch, a dynol wyneb dur. 

Ar werayll y PhüÌBtiaid erch wynebent yn ddi-£raw ; 
Rhuthrasant trwodd bob yr un a*i fywyd yn ei law. 

Ardderchog lanciau oeddynt hwy, a chymeriadau prin ; 
Mae credu fod eu bath yn bod yn iechyd ysbryd in. 

Dywedir fod y byd yn oer a diymddirìed iawn, 
Rhy wir, ac eto beth os yw yn debyg fel ei gwnawn? 

Ardderchog f eistr oedd iddynt hwy, a hwn ey'n gwneyd y gwas ; 
Mae cjmeriadau gweddol iawn yu rhoddi '* gras am tos. 

Ond Un a ddaeth **trwy ddwfr a gwaed " a bywyd yn ei law 
I'w ddienyddwyr ; cofir hyn i dragwyddoldeb draw. 

III. 

" Pwy a'm dioda i â dwfr o bydew Bethlem P " Na, 
Ond am y llanciau erbyn hyn pryderai'r brenin da. 

** Ardderchog fechçyn,** ebai ef, tra*n gwylio eu rhedfa chwim^ 
Pe syrthiai uu, i mi fy hun byth ni faddeuwn ddim. 

** Rhy ddrwg oedd hyn, edifar wyf am roddi yn fy mrya 
Un awgrym i*r fath lanciau dewr o gyfryw ormod blye. 

•* Boed werthfawr yn dy olwg Di, O Dduw y Nef, eu gwaed ; 
Tywalltaf finnau'r.dwfr os dcl yn offrwnn wrth dy draed." 

Diderfyn hunanoldeb sydd yng ngalon dyn pan all 
Ddefnyddio i'w foddhad ei hun beth gostia waed y llall. 

** Pwy am dioda i,** medd un, gan rym ei feddwol chwant, 
Er g^eld yn tremio newyn du yng ngwedd ei wraig a'i bhíut. 

** Pwy a*m dinda,*' medd y llall, ** ag enw o fod yn fa^Yr ? *' 
A gwoed eueidiau mwy eu gwerth yu llif o ar y Uawr. 

** Pwy am dioda i âg aurP'* medd rhyw gyfoethog frawd, 

A'i ddwylaw'n gwasgn aur yn chwys o gorff y gweithiwr tlawd. 

Mae blys yn greulawu fel y bedd, ei ffordd ei hun os ca ; 
Pe Ilifoi erddo fôr o wi\ed, addefoi hyn yu dda. 

Nid felly Dafydd, er ei fai, efe oedd dduwiol ŵr, 
A'r drttiü peryglu bywyd neb ni fynnoi ddiod ddwr. 

nr. 

** Pwy a*m dìoda i â dwfr o bydew Bethlem P " Na, 

Y dwfr oedd barod iddo, a byw y Ilanciau dewr a da. 

Er addunedau cyfyng awr dadleuai chwant yu gryf , — 
•* Am fod y Uanciau'n fyw ac îach, nac ofua, tyred, j'f." 

Cydwybod ddaliai at ei phwnc, a thystiai gyda nerth 
Mai Duw yn unig feddui hawl i aberth cymaint gwerth. 

Ardderchog fuddugoliaeth fu, ac wrth derfynu hou 
Boddhad ac yuui ieuanc ŵr f wrlymal din ei fron. 

Mor ddedwydd iii thcimlasai er y fendigedig awr 

Y dychwelasai tua thref o ladd ÜoUath gawr. 



HÜW MYFYR. 29 

O ftjnnon f echan oedd gerllaw yr yf odd ar ei hrnt ; 
A*i blas un ffnnud oedd a'r dwâ: o bydew Bethíem gynt. 

A phed jíasai wrth ei flja y dwfr o'r pydew pell, 

Ni wnaethai hwnnw, er ei Biom, ei ysbrjd ronTii gwell. 

Na, nid amgylchoedd bore oes, er cymaint yw eu swjn, 
A ddwg ieuenctyd innt*n ol a thawel fron ddi-gwyn. 

Os oes a'i dwg, ufudd-dod yw i*r dwyfol dyner lais, — 
Gwneyd da i bawb, newynû blys, a llethu hunan gais. 

Daw inni felly hyd yr hwyr oleuni boreu ddydd ; 

A phob rhyw ffynnon ar y daith yn ffynnon Bethlem fydd. 



EISIAU BOD YN FLAENOR. 

Mae Ifan Morgan Bhien y Plwyf o dan ryw glwyf anaele, 

Fel dyn ar fiu auobaith llwyr yn gruddfan hwyr a bore ; 

Mae chwerwedd augau yn ei ddn, ond waeth heb son am ddoctor, 

Y clwyf, mae'n e^lur wrth oi noi, yw eÌBÌau bod yn flaenor. 

Lle iddo'i hunau wrth ei fodd a barotodd yn araf , 

Heb dwrw ebill, cyn, na gordd, oll yn y ffordd esmwythaf ; 

Ond pedwar o rai 'bach dinis rped yn ei bohis orian, 

I ymdcüfyrru nos a dydd, a*r adeilodydd ollan. 

Er ceisio cuddio *ngwydd y wlad ei deímlad archoUedig, 

Mae pawb yn gwybod am ei 8Ìom, a'i yäbryd ffrom aniddig ; 

A phan grybwyllir am y brawd bydd rhai mewn gwawd yu gwenu, 

Heb neb yn teimlo dros ei gam na gofyn pam am hynny. 

Gwir iawn ei fod yn ŵr go drwm ; ond gormod swm o Hunan 
ì'w y gwahan^:»lw3rf, meadii nhw, sydd jti ei gadw allan ; 
Yr hwn a ddm'ostyngo'i huu, gan Dduw a dyu ddyrcheflr, 
A'r neb a fynno fod yn fawr, i lawr, i lawr a dynuir. 

Rhagorol yw, er maint ci gam, ei ofal am yr achos ; 
Cynfiunia'n wych, cyfranua'n hael, ond iddo goel ymddangOH ; 
Mae'n ddyu rhy dda i f wrw llid mewu erlid y swyddogiou 
Os cyduabyddaut ef yn dẁr a chyfarwyddwr uuion. 

3Iae brou a thorri ar ei drawH, pe byddai haws er hyimy, 
^m gael ei weled ym mhob mau, a'i deilwng aurhydeddu ; 
lihowch bwys digonol nr ci faru, fc'i cewch i'r cam yn gyfoill ; 
Ond digia wrthyoh yn ddifeth am wrando peth ar eraül. 

Mae Ifan, er a'i ben i lawr, yu ddyu go fawr mewn angladd ; 
Gwell ganddo gerdded wrtho'i huu ua chyda dyu iselradd ; 
Oö rhywun gaitt' ei g\i'mni'n rhwydd, gv.'eiuidog fydd, ueu ddoctor, 
A chystal, o« nad gwell, bid siwr, yw ambell ẁr o flaenor 

Nid ydoedd yutiiu, meddeut im, yn anigen dim na gweithiwr, 
<Jnd iddo droi, am uid oedd iuch, yn dipyn bach o HÌopwr ; 
Trwy wir ofalu am ei bwrn fe gasgl-jcld gwrn o ariau, 
A chlywodd ambell dn>, mi wn, ei ahy'n Fitítar Morgau. 

'Does odid gwcstiwn yu ei dyb iiftd etyb ar ei uuion, 
Jlae'u gwybod gonnod ar ei les, oí nid ar len cymdo-íiou ; 
A hysby^ y w fod Ilawcr gwalch yn falch o gacl ci gyugor 
Na fynuHÌ'r byd i gyd yu grwn am wneuthur hwu yn iiacnor 



30 T LLENOR. 

Paham na chafFai'ii Uawn j lle j gẁjr efe sjdd addas — 
Y gŵr a roddai i*r set fawr j cjfrjw ddirfawr urddae Ÿ 
Un Pab sydd ddigon, djwod rhai, ac os oes bai yn rhywle^ 
Atebed Rhufain drosto ei hun am wrthod j djn gore. 

IJn moddion esmwythaol sjdd i'r dioddef jdd truan, 
Oweiujdder iddo hwn wrth raid rhag poeni ei enaid allan ; 
£i roddi weithiau dros ei ben mewn rhjw ddiangen bwyllgor^ 
Ac am j tro fe dyr j eramp fel pe bai glamp o flaenor. 

Tosturiwch wrtho, bDbol bach, greadur afiach ddigon ; 
Ac onide f e wel j wlad ci f arw o doriad colon ; 
Am hynny bwriwch ef i'r lljii, waeth 1 chwi hyn na rhagor, 
Does feddygiuiaeth Is j rhod i'r djn ond bod jn flaenor. 



CYFARCHIAD I FYNYDDOEDD CYMRU. 

Chwi hen f jnyddoedd Cymni, yng ngwjdd j pedwar gwynt, 
Amddiffynfeydd cadamjif ein rhyddid fuoch gynt ; 
Ac ymddyrchefwch eto yn un ardderchog lu 
O gofgolofnau sanctaidd ar Iwch ein Cymru gu. 

Athrawon dwyf ol ydych dan bennau ffwynion heirdd ; 
Chwi sydd yn magu dewrìon, chwi syad yn magu beirdd ; 
Proffwydi mawr y genedl a fuoch oesoedd maiui ; 
lUiy brysur ydym heddyw i wrando'ch cyfrin iaith. 

Beth ddaw o Gymru newydd eiddilod mân y drcf P 

Mae hon wrth gefnu amoch yn cefnu ar y nef ; 

Ac onid ydych chwithau, mewn cydystyriaeth bradd, 

Yn gostwug braidd eich pennau mewn ofn am Gymm fydd ? 

Fynyddoedd GogleddCymra, rhy ofer treuliais i 
Ymhell dros ddeugtiin mlynedd ar eich Uechweddau chwi ; 
Ond un o'ch meibiou ydwyf , vr anheilyngaf gaed, 
Heb allu dim ond chworeu fel plentyn wrth eich traed. 

Ni bum erioed yn gyf aiU i*r dref a'i bywyd main, 
A chartref nid adwaenwn heb gwmni grug a drain ; 
Y ceunant dwf n mynyddig na alwed neb yn hyU — 
Chwareule'r bert afonig, a chymdeithasfa'r cyU. 

Ni ddysgais eto garu y môr, — ^auwadal yw ; 

A chredu ei fod yii Gymro ni allaf yn fy myw ; 

Ond, hen fynyddoedd anwyl, 'r y'ch chwi yn Gymrj glân, 

A glŷn f j enaid wrthjch hjd angau*n ddiwahan. 

Hen f jnjdd hoff Hiiiaethoo, o fewn dj gesaU di 
Mae dinod fangre lonjdd f j ngenedigaeth i ; 
Ti ddjsgaist imi gerdded i f jnj'th lawes Iwjd, 
Yn swn brefladau'r defaìd a murmur afon Ciwjd. 

Bhoist imi gartref araU jmjsg j Uwjni coed, 
Lle chwerj' Cüwen ddif jr hjd heddjw wrth dj droed ; 
Chwareuais iimau lawer yng ngbwmni hjfrjd hon, 
Ysgafned oedd f j meddwl ag ewjn ar j dou. 

Gwahoddit fi jn f jnjch jm mraich jr awen fwjn 

I wledda ar ddÌBtawrwydd ym mhlith y grug a'r brwyn ; 

A chefaîs lawer orig o ddif yr gydymgom 

A'r gomant fach siaradus, cyn geni calon drom» 



HUW MYFYR. 31 

Mi wyliwn jr ehedydd, ac ar ei aden ef 
Y teimlwn fod f j nghalon yn codi tna*r nef ; 
Mi Bjllwn ar f jmyddoedd <äenw draw ymheli, 
Fel djmanìadau enaid am fywjá purach, gwell. 

Hen fynydd hoff Hiraethog, ym moreu gwyu f j uydd 
Goddefáist imi grwjdro un fath a'r awel rydd ; 
Mi dyfais innau ormod heb wjbod am jr iau ; 
Anhjwaeth jw fj meddwl, heb ddjBgi\ ufuddhau. 

Ti ddjsgaist im wirionedd a djsgaist imi fwj 
O wag freuddwjdion segur, waeth heb eu henwi hwj ; 
O ! na ddjsgaswn genujt jmroddiad Uwjr i waith, 
Nes troi j breuddwjd hjfiyd jn rhjw sjlweddol ffoith. 

'Uwjf bron a maddeu heddjw i*r hen'gomchwiglod cas 
A doireut ar f j heddwch pon f jddai fwja'r blas ; 
A phe gwrandawswn amjnt mil gwell fuasai im, 
fihjbuddwjr ffjddlawn oeddjut, a mi ni chredwn ddim. 

Ffarwel, ffarwel bjth mwjach, freuddwjdion boreu oes ; 
Addawsoch imi gorou, a chefais innau groes. 
Ond cadw wnaf ty ngolwg fry ar j tiroedd pell, 
'Roed imi*n etifeddiaeth mewn addewidion gwell. 

Un cwlwm anatodol sjdd rhjngof â thjdi, 
Hen f jnjdd hoff Hiraethog, mae tad a mam i mi 
Yn gorwedd jn dj jm jl, ui cheisiaf ddim ond hjn — 
Boed iti wjlio drdeof eu gwelj jn j glju. 

Ardderchog f jnjdd Bbbwtn, jn njddiau mebjd llou 
O bell edrjchwn amat fel eitha'r ddaear hon ; 
Breuddwjdiais beth am danat, ond ni freuddwjdiais hjn, 
Dj fod ju sefjll rhjngof a'r fath hawddgarwch gwjn. 

Mi gljwswn er jn foreu sou am dj ddefaid mâu, 
A gwjddwn am dj eira digjmar wjn a glâu ; 
Ond bjchan j meddjlîwu am ddim o'r gwjuder gwell 
Oedd destjn cán bugeilìaid ar dj gopaou peU. 

Ftjd hjnnj dan dj gjsgod chwareuai geueth chwim, 
Yr nnig un a wnelai jmgeledd gjmwjs im ; 
Oomwch Tr hoU f jnjddoedd, djledus wjf i ti, 
Fel Uaw rhagluniaeth djuer, am gadw hou i mi. 

Rhoist Ìmi gartref newjdd mewn paradwjsaidd fro, 
A phraidd j nef ju ufudd Vw harwain f jr o dro ; 
Mae hiraeth ar f j nghalon, ac uid jmedj mwj, 
Am rodio dj lechweddau ju eu cjmdeithas hwj. 

Ardderchog f jnjdd Berwjn, mi'th groesais lawer gwaith 
Fel efengjlwr bjchan, a diddau f jddai'r daith ; 
Bu aml i gjd-gj&iuach ddjddorol rhjugom ni ; 
Pregethaist i mi lawer, a miunau beth i ti. 

Os bnom ar rjw ddamwain mewn ambeU ffrae led ffrom, 
A thithau*n curo amaf â dwm j djmhestl drom ; 
Ym mheUder deuddeug mljuedd diflauuodd bijchaa mân, 
Ti sefl jn fj ngolwg a'th wisg jn berfEaith lân. 



32 Y LLENOR. 

Fj ughofion dyro^n sercbog i'r cymoedd mân i gyd, 
Fel cjwiou sy'n ymwthio o dan áy odeu glyd ; 
A gotyn i'r aberoedd, er mwyn y djddiau lu, 
At 7 djffrynuoedd tuwel i gario'm coflon cu. 

Arddercbog f jnydd Berwyn, gorffwysaf ennyd bach ; 
Yn f oan dof i'th weled, os byddaf bjw ac iach ; 
Ond coUi hcn gyfeilliou i mi fu'u ffyddlou gjnt 
Wna bob ymweliad mwjach yu rhyw bruddhaol hynt. 

Nifi gwn a wna Rhagluuiaeth yu dirion ganiataa 
Dy gysgod imi eto yn niwedd bywyd brau ; 
Ond o gyfeiriad Berwyn y chwyth awelou hedd, 
Ac yna dan dy adeu dymimwu gael fy medd. 

Fynyddoedd ban EaYai, mi gerddais lawer tro 

I ben y bryn cyfagos i*m geuedigol fro, 

I weled môr fawrcddus y saf ech oddidrúw, 

Fel gwylwyr wcdi cu gosod ar ddorau*r byd a ddaw. 

Yn fynych ymddanghoeech mewn gwisg o burdeb gwyn, 
Cyn bod y blueu eira gynai'af ar y bryu ; 
A phwy f uasai'n meddwl, ar uu olygfa çaed, 
Fod môr o lygredigaeth yn tonui wrth eich troed ? 

Blynyddoedd oethant heibio, a miunau ges fy hun 
Ar Buddo yu ei gauol, y truenusaf un ; 
Meddyliwu am waredu rhai ereill — druan ŵr ; 
Ac amlwg yw uad oeddwu yn deall grym y dŵr. 

Fyuyddoedd bau Eryri, gymdogiou ser y nef , 
Ymafaelasoch yunof â grym deheulaw greí ; 
Dyrchefwch ysbryd egwnu mewu dryswch sy'n ymdroi, 
Ar eich ysgwyddau cedyru i fyuy *rŵyf am ffoi. 

Anadlwch eto amof, 'rwyf bron augofio*n awr 
Fod uu berthyuas rhyug«f a'r domen ddynol fowr ; 
Mae dncar Duw'ii eangiich, a daeíU" dyn }ti Uai ; 
öancteiddrwydd aydd ar gyuuydd, a phechod sydd ar drai 

Anodlaf aufarwoldeb yu cich awelou per, 
A threuliaf himoîí dawel yug ughwumi Duw a'r scr ; 
Ymdrochaf me^vu arddunedd, U I gnawd, pa lc *rwyt tif 
Vn cam yu uwch, n digon o nefocdd fydd i mi. 

I fmy, medd yr ysbn'd, ond O ! mae'r corff yn wan, 
Anghymwye yw, mi welaf , i'w godi'n uwch i*r lan : 
Fynyddoedd ban Krs'ri, rhowch irai ogof glyd, 
Lle gallant eniiyd fechaii uunvn hcdd breswylio *nghyd. 

Boed hon yn ddiíîon ist»! i gyfleustemu'r cuawd, 
Heb alw'n ol yr ynbn-d o'i ddyrchafedig rawd, 
Cytuua'r dduu jni ebrwrdd, addfedu mneut jni wir, — 
Pob uu i ddychwcl adref i'w enedigul dir. 

Fynyddoedd ban Eryri, mi wn y dewch yn llu, 
Ani ran o'r ft'ordd i hcbrwng y bur wreichionen fry ; 
Ac yiia chwi ddychvvelwfh, nis gellwch ddcKl ynihcli ; 
Pwy ẁyr na ddiiw i'm cyrchu ryw ncfol osgordd well 



HEN FESURAU TIR CYMRU* 



YMÁE efrydu hen fesurau tir Cymru yn cynnwys cynifer 
o bethau dyddorol fel yr hotfwn roddi ar gof a chadw 
flrwyth yr ymchwiliad wneis i'r pwnc hwn dros wyth mlynedd 
yn oL 

Datgana duU Gwynedd yn eglur f od y droedf edd, neu y mesur 
troed Öymreig, yn cynnwys naw modf edd. Yn awr, beth ydoedd 

hyd yr hen fodfedd ? Gellir addef ar unwaith nad 
tb^ü^d. oedd yr hen fesurau hyd yn cael eu cyfrif efo manyl- 

dra amseroedd diweddar. Ond yr wyf yn dal f od y 
f odf edd yn ymarferol yr un a'r fodf edd ystatud Seisnig, a bod yr 
hen droedfedd Cymreiff yn cynnwys naw modfedd o'r fath Fel 
hyn y damodir modfead a throedfedd yn ol dull Gwynedd, — 
** Try hyt gronyn heyd yny uoduet [a] teyr modued yn llet [y] 
palyw try JJet [y] palyw yny troetued. ' f 

Y tro cyntaf y mesurais hyd ''tri gronyn o haidd," cefais 
hwynt yn mesur modfedd ystatud union ; ond ar y cyf an, yn yr 

esiamplau haidd a brofais, yr oedd tair heidden ben 
^t&äS^ ymhen yn mesur tipyn mwy na modfedd. Modd byn- 

nag, gan fod tri gronyn o haidd yn nifer rhy fychan 
i roddi bodcUonrwydd tei^ynol, mesurais, dair gwaith, saith 
heidden a'r hugain heb eu dethol, y rhai o'u dodi'n ofalus ben 
ymhen ddylent fod cyhyd a'r hen droedfedd Gymreig o naw 
modfedd. Cefais y saith gronyn ar hugain cjoitaf yn mesur 
"O'Se o fodfeddi ; yr ail 9*45 o fodfeddi ; a'r tiydydd eto'n 9*45 o 
fodfeddi. Ond yma dylwn ddweyd i farsiandwr grawn o brofiad 
helaeth fy hysbysu fod gronynau yr esiampl ddanghosais iddo 
braidd yn hir, ac os mesurai saith ar hugain ohonynt wedi eu 
dodi ar linell tua 9'5 o fodfeddi, y gallai saith a'r hugain o'r 
esiampl nesaf yn hawdd fesur tua 8*5 o fodfeddi. Modd bynnaç, 
ui raid inni dybio fod y fodfedd Gymreig yr un yn hoUol ar 
fodfedd Seisnig. Y mae'n ddigon i dybio fod y ddwy yn ddigon 
agos i'w gilydd i warantu, — pan ddaeth rhaid cyfartÌEilu mesurau 
Cymru a UoeCT, — nid yn unig unoliaeth y fodfedd â'r ÌTich, ond 
y droedf edd â r hanner cuf ydd naw modf edd. Yr hyn sy'n ei 
Ifwneyd yn debygol i'r unoh hwn gymeryd Ue mewn gMririonedd 
yn y rhan fwyaf o achosion ydyw y cynhwysir y droedfedd 
naw modfedd yn y rhan fwyaf or "aceri arferol" sydd, neu fu, 
yn cael eu dernyddio yng Nghymru. 

« 

* O'r Arelueúhgia Cambrmns lon. 1896 ; cjf . gan B. Biyan. 
tDuU Owynedd, Lyfr II., pen. dìì., adr. 5. 

c 33 



34 Y LLENOR. 

Gsuiewch î ni ddechreu gyda'r llath,* neu y rod, o ddeunaw 

troedfedd, sydd yn cael* ei galw yn Null Gwent, yn " Uath Hy wel 

dda ; " deunaw llath o'r fath o hyd, a dwy o led^ 

Liat^crw. -ç^jjeiai'r erw.f Yn awr byddai deunaw troedfedd o 
naw modfedd yr un cyhyd a thair troedfedd ar ddeg 
a hanner ystatud, neu bedair llath a hanner ; ac yn wir arferír 
eto y Uath o dair troedfedd ar ddeg a hanner ystâtud ym Mal- 
dwyn, Brycheiniog, Maesyfed, a mannau ereiU, er nad ydyw erw 
Dull Gwent (729 o lathenni ysgwar ystatud),^ cyn belled ag y 
gwn, yn goroesi vn unman. Ond os nad ydy w'r erw vn para'n 
tyw, y mae " llath Hy wel dda ; " ac os gosodwn allan fain o dîr 
yn ddwy o'r Uathau hyn o led ac yn ugain o hyd, gan wneyd y 
llain felly yn ddeng waith hwy na'i Iled, yn Ile naw gwaith yn ol 
DuII Gwent, cawn yr hyn ellir ei alw'n erw (neu, ag arfer y gair 
Ileol, stangel,) o wyth cant a deg o lathenni ysgwar. Yna dyry 
tair o'r erwau hyn ochr yn ochr yr acer adnabyddus a elwir yn 
" acer arferol " o 2,430 o lathenni ysgwar, a dyry pedair ohonynt 
yr acer adnabyddus a elwir yn " acer arferol " o 3,240 o lathenni 
ysgwar. "Cyfar" ydyw enw'r olaf ym Mrycheîniog (*'cyfar 
Brycheiniog "). ac "ystang" (neu ar lafar gwlad "stang") ym 
Maldwyn. 

Fel hyn,— (13-5 x 2) x (13-5 x 20) = 7,290 troedfedd ysgwar. 

7290 
a = 810 o lathemii ysgwar. 

Yna 810 X 3 = 24:30 o lath. ysg. 
a 810x 4 = 3240 o lath. ysg. 

Felly bydd yr " acer arferol " gyntaf yn ugain " Ilath " o hyd 
wrth chwech o led : a'r ail yn ugain " Uath " o hyd wrth wy tli o 
led. 

Dengys yr hanesyn dilynol yn eglur i stang Maldwjna neu'r 
" acer arferol " dderbyn ei flFurf, ac yn ol pob tebyg, ei tharddiad, 

y modd awgrymwyd yn y desgrifiad uchod. Yn y 
y sung. flwyddyn 1887 bu Mr. Bennett, Glan yr Afon, Llan- 

idloes, ar gymhelliad Mr. Evan Powell, yntau o 
Lanidloes, mor garedig a chasglu i mi beth gwybodaeth am 
fesurau tîr Maldwyn. Galwodd yn ystod ei ymchwil gyda 
Richard Rees, Llawr y Glyn, hen ŵr dwy flwydd a phedwar 
ugain oed, fyddai flwyddi lawer yn ol yn gwneyd yr holl waith 

♦ Defnyddiaf y gair llath bob ani^er yii yr yrftyr amhcuodol o ì'od, yr hyn y w ei 
iawn feddwl, gau ei ddefnyddio i fesur ystangau (polesj o amiyfal hyd. Ehaid, 
wrth gwTB, wahaniaethu rhwng llath a llathen, 

t Dull Gwent, llyfr II., pen. xxxüi., adran 2. *'A deunaw troetued yg- 
gwialen Hywel da ; a deunaw llath yu hyt yr erw, a dwy lath o let." 

î (lilJiiLlilìîiLl«)«72S.olathcnnij.gwar. 



HEN FESÜHAU TIB CYMRU. 35 

o godi'r donnen las neu o "dorrî bettin"* yn y fro honno. 
Pan fyne^odd ei neges wrth Richard Rees, aeth yr hen ŵr yn 
gyntaf oll i dŷ'r fen i ymofyn ei wialen fesur, yr hon alwai n 
" quart rod," ac yna rhoddodd ei hyd, — " Pedair Uathen a hanner 
yn exactỳ* meddai. Wel, dyna " lath Hy wel Dda," yn cynnwys 
tair ar ddeg a hanner o droedfeddi ysgwar, neu ddeunaw troed- 
fedd o naw modfedd yr un. Yn olaf oll aeth yr hen ŵr gyda 
Mr. Bennett i'r maes, a chan fesur ar y tir ugain hyd y wialen 
mewn un cyfeiriad, ac yna wyth waith ei hyd yn gywirongl 
(<xt right angles) meddai, — " Dyna i chwi stang o dir." 

Y mae'n amlwg oddiwrth hyn nad oes i r stang, neu'r cyfar o 
3,240 o lathenni ysgwar, na ffurf na chynnwys yr un o'r erwaìi 

Cymreig, ac yn fyr, nad ydyw yn erw o gwbl. Ond 
írŴ daw ei tfurf a*i chjmnwys yn dealladwy ar unwaith 

pan welwn ei chyfansoddi o bedair erw ochr yn ochr, 
f el y mae'r " acer arferol " arall o 2,430 o lathenni ysgwar yn gyf- 
ansoddedig o dair erw o'r fath, pob erw'n acer ar raddfa fechan 
(dengwaith hwy na'i Ued) wedi ei Uunio allan o lath Hywel 
dda; Uath Gwent (yn cynnwys tair troedfedd a'r deg a hanner 
ystatud) yn cytuno'n gywir â'r cymhesuredd nodir yn NuU 
Gwynedd, ond nid yn î'anwl ar rhai roddir yn y ddau dduU 
Cymreig arall. 

Yn awr cyfyd y cwestiwn, — ^ai cywir y gair erw yn yr ystyr 
cymharol ddiweddar o feddwl " acer " neu " acer arf erol ; " a'r ateb 
ydyw, — nage'n sicr, os ymwneyd yr ydym âg erwau 
cyfreithiol Cymru. Hyd yn oed mor ddiweddar ag 
1620, gwahanieithir yn ofalus rhwng erw Bromfield 
ât'r ctcr, neu'r "acer arferol," a gynhwysai, mae'n ymddangos, 
bedair erw. Rhaid fod enw Cymreig unwaìth i'r " customary 
acre ; " yn wir, gwyddom mai " cyfar " ydoedd mewn rhai 
mannau, a " stang " mewn mannau ereill, os gair Cymraeg yn 
wir ydyw'r olaf ; ond mewn parthau ereiU, yn enwedig yn y De, 
Ue'n aml yr ydoedd yr "acer arferol" yn eang, cawn bedwar 
cyfar, neu bedair stang, yn ffurfio'r " acer arferol " Ue'i gelwir yn 
erw, ac y mae arfer yr enw erw yn yr ystyr yma yn nen iawn 
yn y mannau hyn. Eto ni arferid y gair erw byth yn yr ystyr 
yma yn un o gyfreithiau Cymru. 

Yn awr y mae dau ofjmiad arall yn ymgynnyg. Yn gyntaf, — 
Pa fodd y cyfieithwn y gair erw, fel y mae yn y cyfreithiau, i'r 
Saesneg, fel y cyflea syniad cywir am ei ffurf a'i gynnwys yn 



• Bettín, jn cael ci Tnganu*]! hetiing, ac jn Neheadir Cymru, fel y dywed Mr. 
Fhülimore wrthyf, hieiing, yn dri s&l. Úaw hieiing o'r Seisnig '*beat," ifuif 
foreol **peat.'» 






36 T LLENOR 

unol â hwy. Nis gallwn ddefnyddîo'r gaîr " acre ; " er f od ei-w 
Gwynedd, f el yr acer ystatird Seisnig, ddengwaith hwy 

^TnST' na'i Ued,* am fod ei gynnwys yn ílawer iawn Uai. 

Gellid ei alw'n " rood," — y mae arwyneb erw a " rood " 

yn bras gyfateb, — oni bai fod " rood " yn ddeugain gwaith hwy 

na'i led. Felly ymddengys nad oes yr un gair cyfystyr hoUol 

yn Saesneg i erw y rheithiau Cymreig. 

Yn olaf daw y cwestiwn, — A oes gair Cymraeg mewn bod y 
gallwn ei ddef nyddio i ddamodi erwau y rheithiau Cymreig, a 
gochel dwyn i mewn, wrth ymdrin â hwynt, yr ystyr holíol 
wahanol y maeV enw erw yn gyfleu'n awr ? Oes, rwy*n tybio. 
Dyna'r gair, — stangel; a hwn, neu ei ffurf lenyddol ystangel 
(Uiosog ystangelau) fydd yr enw roddaf o hyn allan i erw y 
rheithiau pan fydd arnaf eisieu gwahaniaethu rhyngddi â*r erw 
ddiweddar a mwy eang. 

Dy wedais fod ffurf stang Maldwyn, — ugain " Uath " o hyd ac 
wyth o led, — yn wcdianol i ffurf yr erwau ddamodir yn y 
rheithiau Cymreig; ond ni ddylid dodi gormod o 
ẅSSZ bwys ar y ffaith hon, canys amlwg y w fod darn o dir 
al faintioli'n cael ei ddynodi drwy liosogi ugain wyth 
waith, yn cynnwys yn gymwys yr un arwynebedd as a ddynodir 
drwy liosogi deugain bedair gwaith (20 X 8 = 40 X 4) ; a rhoddai 
Uain wedi ei gosod allan yn ol y darnodiad olaf y ffuif yn hollol 
y mae DuU Gwynedd, beth bynnag, yn ofyn. Yn wir, hysbysa 
George Owen ni, yn ei Deacription of Pembroheshire (1603) 
mai " 8 poles in bredth, and xx. in length, or 4 in bredth, and 40 
in length, maketh a stange." f Gallai ansawdd tir aredig rhai 
trefi degwm, neu nodwedd anwastad yr arwyneb, fod y cyfry w 
na chaniatai i'r gŵys gael ei llawn hyd, neu gallwn ddyfalu 
achosion ereiU a wnaent i stang o un ffurf fod yn fwy cyfleus 
na'r llall. 

Ond Uuddia maintioli y stangelau hyn iddynt fod yr un ag 
erwau (=stangelau) y rheithiau. Ac heblaw hyn, y mae 
George Owen, ar ol darnodi cyfansoddiad stang Penfro, fel y 
dyfynnwyd eisoes, yn myned rhagddo i ddweyd, — " 4 of these 
stangues make the Pembrokeshire acre ; " hynny y w, yr " acer 
arferol," neu*r erw fel ei gelwir yn awr. 

Gwelwch beth y mae hyn yn olygu. Tybiwn fod hyd y stang 
ddeng waith mwy na'i Iled. Dyraa fe, — 

• Fel j gwelBom, yr oedd erw Dull Gwent naw gwaith hwy na'i Ued ; ac fel j 
cftwn weled ar ol hyn, yr oedd erw DuU Dyfed wyth gwaith yn hwy ; ac eto mae'n 
ddiamwys wrth efrydu hen "aceri arferol" Gwent a Dyfed i'r erw (neu'r 
ystangel) gael ei newid mewn ffurf nes y daeth i'r cymhesuréid o ddeg i un yn ei 
hyd a'i lled, hyd yn oed yn y parthau hyn. 

t Argrafflad 1892, tu-dal. 133 a 134. 



HEN FESUBAU TIR CYMRÜ. 



37 



40 " Uath." 




Yn awr dodwn bedair ohonynt jmghyd ochr yn ochr, fel y 
gwnelont yr hyn a elwir yn erw neu'n " acer arferol ; " — 



40 o ** lathau." 



í 



j 



o 






i 

a 



Û 



Stan^. 



Stang. 



Stang. 



Stang. 



16 i 40 = 8 i 20. 

Felly nid yn unig y mae gormodedd eu cynnwys yn cael ei 
fwyhau'n bedwarplyg, ond nid cynt y cawsom adfeddiant o dduU 
cywir ÿ stang, nag yr ydym yn ei golli'n union eilwaith. Mae'n 
eglur nad yr un ydyw erw y dyddiau diweddaf ag erw y 
dyddiau fu, ac y mae yr un mor eglur fod duU arferol y cyf ar 
diweddar, neu'r stang, i'w briodoli i dair neu bedair stangel yn 
gorwedd ochr yn ochr, a bod y stangelau hyn yn cyfateb mewn 
ffurf ac yn agoshau mewn arwynebedd i erwau y rheithiau. 
Bydd cynllun stang Maldwyn fel hyn, — 



Stang. 









o 

00 



• 
• 

5 



20**Uûth." 



stangel. 



stangel. 



stangel. 



stangel. 



Nid wyf ara honni y gallaf esbonio pa fodd y daeth y gair erw i 
ddynodi'r " acer arferoL" 



38 Y LLENOR. 

Gadawodd Richard Rees ei wialen y n " quart rod." Yn 

wîr, gelwid "Uath" ysgwar yn "quart," a chynhwysai ugain 

Uath ysgwar a chwarter ( "'"g "*^- 20^ ), ac wyth ugain 

Q>tart nd. " quart ' a wna stang. Ónd y mae'n debyg yr 
adweinid hi yn Llawr y Glyn a mannau ereill dan yr 
enw amhenodol " Ilath." Credaf mai " pren naw " (hynny yw, 
gwialen naw) ei gelwid hi gynt yn y Deheudir, am y cynhwysai 
naw o " gyfelinau," neu o gufyddau troedfedd a hanner yr un 
(9 X 1| = 13J o droedfeddi). Yn sir Gaernarfon, a pharthau 
ereiU o Wynedd, " paladr " y w yr enw roddi ami. 

Ond enwir "llath" arall yn y cyfreithiau Cymreig. Sonia 

Dull Gwynedd a Dyfed iU dau am " wialen cyhyd â r iau hir."* 

Arferid y wialen hon i ddodi allan erwau Gwynedd a 

rrea wyth. Dyfcd. Cyuhwysai un troedfedd ar bymtheg yn 

naw modfedd yr un, ac am hjmny yr oedd yn hoUoI 

gyfartal â "Uath" deuddeg troedfedd ystatud. Gelwid hi 

weithiau yn y De yn " bren wyth " (= gwîalen wyth), a chjm- 

hwysai wyth o gyfelinau, neu o gufyddau (8 x 1| = 12). 

Yn awr, y mae'r wialen ddeuddeng troedfedd eto mewn bri 
ymarferol, ac yn safon i o leiaf ddwy "acer arferol." Os 
dodwn allan lain o dir tair " llath " o led a deg ar hugain o hyd 
efo'r wialen hon, gan ddilyn cyfarwyddiadau DuU Gwynedd,t 
cawn ystangel (ac y mae o bwys cofio mai ystangelau, ac nid 
aceri, ydyw erwau y rheithîau Cymreîg), yr hon a gynnwys 
l,4íW o lathenni ysgwar. A dyry tair o'r ystangelau hyn ochr 
yn ocbr yr " acer arferol " 4,320 o lathenni ysgwar, tra y rhy 
pedair ohonynt yn gorwedd fel yna " acer arferol " arall, acer y 
5.760 o lathenni ysgwar, a arferir mewn rhannau o Benfro a 
Morgannwg, ac a geir hefyd yng Nghemy w, — 

(12 X 3) X (12 X 30) = 12,960 o droedfeddi ysgwar. 
a = 1440olatheimìy8gwar. 

Yna 1440 X 3 = 4320 „ „ 

a 1440 X 4 =. 5760 „ „ 

Y mae'n sicr, f odd bynnag, f od yr acer ennwyd olaf , mewn Ilawer 
man, yn hannu o r " Ilath " naw troedfedd, ac wedi ei threfnu yn 
ol cynllun arall. (Gweler tudal. 43). 



* Gwyalen gyhyt afr hjr yeu] honno." DuU Gwynedd, Uyfr II., pen. xm., 
adran 6. Gwel hefyd DuU Dyfed, llyfr II., pen. xx., adran 8. 

t Y mae y cyfarwyddiadau hyn yn amwys iawn, ac nid oeddwn wedi dod o 
hyd i*w hiawn ystyr pan ysgrifennwn fy Hisiwry of Aneient Tenures in the Mareheê 
of Norih Waltê, Ond credaf yn awr fod yn eithaf eglur mai'r arwyddocâd uchod 
fwriadwyd iddyut ddwyn. 'Rwy'n ddyledus i'r diweddar Mr. O. C. Pell am yr 
eglurhad hwn. 



HEN PESÜRAÜ TIB OYMRÜ. 39 

Dyry Dull Dyfed y "Uath" or un hyd,— "vn troetued 

arbymtheg a vyd ynhyt yr Iŵrieu ac vn ieu arbymtheg a vyd yn 

hyt yr erw a dwy ryd y Uet"* Felly cynhwysai 

••Luth'oyfed. erw ueu ystangel Dyfed 512 o lathenni ysgwar, 

<iax2)X(MyM) ^ 5,0. ond nís gwn a oes mewn bod ry w ys- 

tangrel o'r fath, neu ystang o'r fath, neu "acer arferol" sydd 
yn deiUiaw 0^0^.+ 

Y mae 'r wialen hon eto mewn bri i osod allan y "cyfar" o 2,560 
o lathenni ysgwar. Y cyfar bach, neu cyfar bieting, y gelwîr y 
cyfar hwn ym Mrycheiniog, i wahaniaethu rhyngddo ft "chyfar 
Brycheiniog " sydd yn 3,240 o lathenni ysgwar.î Ond trinîr ef 
yn y sir yna fel ystang, am ei fod, yn ol Mr. R. James, Llan- 
wrtyd, yn ugain o " lathau " o hyd wrth wyth o led. Feallai ei 
fod felly wedi ei gyfansoddi o bedair ystangel yn gorwedd ochr 
yn ochr, pob ystangel a*i hyd yn ugain o " lathau," a i Iled yn 
iidwy, ac yn cynnwys 640 o lathenni ysgwar. Fel hyn, — 

(12 X 12) X (12 X 20) =s 5760 o droedfeddi ysgwar. 

^Tfííí 

a '— - = 640 o lathenui ysgwar. 



Yna 640x4=2560 



»» »» 



Cynhwysai " cyfar "§ sir Fflint hefyd, fel y cefais'allan, 2,560 
o lathenni ysgwar ; ond gan fod gwialen neu " lath " 

•M:jf*r"Mint.8Ìr Ffliut yu un droedfedd ar hugain, — y mae hyn 
ymron wedi ei brofi, — rhaid mai ystangel oedd y 

cyfar ddeilliai ohoni, ac nid ystang, yn mesur ugain " Ilath " o 

hyd, a dwy o Jed. Fel hyn, — 

(24 X 2^ X <24 X 20) o-/m i é.x. 

— lí- — — — 2^60 o lathenni ysgwar. 

y 

Gwyddom hyd gwialen Gogledd Powys, fodd bynnag, i sicr- 
wydd diymwad.|| Mesurai bedair troedfedd ar hugain, ac yr 
oedd wyth ugain o "lathau" ysgwar yn yr "acer arferol." 
Cyfansoddid yr acer hon hefyd o l)edwar " rood," yn hafal eu 
harwyneb i gyferi sir Fflint, ac ymddengys y gelwir hwy yn 
erwau yn Gy mraeg ; y mae'n agos yn sîcr f od pob " rood " yn 
ugain o " lathau " o hyd wrth ddwy o led, f el y cynhwysai'r 
acer 10,240 o lathenni ysgwar (2,560 X 4). 

* DuU Djfed, Uyfr II., i)en. xx., adran 8. Wrth gwrs, troedfeddi naw mod- 
íeád yr un yájw y rhain, ac j macnt jn gyíartal â deuddeg troedfedd jn ddcu- 
ddeng modfedd yr un. 

t Gweler y nodiad ar tudalen 35. X Oweler nodiad tudalen 34. 

i Yr enw Seisnig am •* gyfar " sir Fflint ydyw **yokÌTig," — enw awgrymiadol 
iawii, ac yn cyflea syniad o gyd-aredig. 

II Gweler Norden'B Surtey of the Lwdêhip of Brotnjieìd and Yale^ A,B, 1620, 
Harlcian MS., 3606. 



40 Y LLENOR. 

Defnyddid " acer arf erol " gogledd Powys hefyd trwy gydol 
siroedd Stafford, Caer, a de Caerhirfryn, — Ue'i gelwid yn " acer 
sir Stafford," neun "aeer sir Gaer," — yn ogystal ag mewn 
parthau o Benfro, Ceredigion, Caerfyrddin a Morgannwg, Ue, 
lodd bynnag, yr oedd o haniad gwahanoL* Erw Llangiwg ei 
ffelwid ym Morgannwg. Ar ol hyn sylwaf yn Uawnach ar y 
dosbarth yma o enwau, o'r rhain y mae'r enw nwn yn siampl. 

Y mae'r acer ystatud wedi mynnu Ue " acer arferol " gogledd 
Powys ers talm o amser, ond arferir yr wyth ugeinfed ran 
o honi — y " Uath " ysgwar o bedair troedfedd 
YWẁhnod. ar hugain, neu drígain a phedair o lathenni 
ysgwar (^^^)=«) eto dros barthau ehelaeth iawn. 
Arferír y mesur imionsyth o bedair troedfedd ar hugain yn 
gyffredin efo chloddiau, ffosydd, a muriau, ac felly ymlaen. 
Gelwir y mesur trígain a phedwar o lathenni ysgwar yng 
Nghymru'n "rwd sgwar," tra'n y parthau cyfagos yn Lloegr 
fe i gelwir " the Welsh rood," " the square rood," neu " the 
dîgging rpod." Fe'i defnyddir gan mwyaf ynglŷn â thyfu 
cloron neu godi'r donnen las. Cefais, neu clywais, fod y mesur 
hwn mewn arferíad drwy siroedd Maldwyn, Maesyfed, Brych- 
einiog, Caemarfon, Mon, dwyrain Dinbych, yng Nghwm yr Hob, 
Cwm y Wyddgrugjf yn siroedd Caer, yr AÎiwythig, gogledd 
Henffordd, rhannau o sir Stafford, ac, os da fy nghof, drwy 
Gaerhirfryn ddeheuol hefyd. 

Sylwer fod yr hyn allwn alw'n ganolbarth mewnol y rhandir 

eang hwn yn cya-derfynu ymron â hen dywysogaeth Powys 

cyn ei rhannu a'i chwtogi drwy ddyfodiad y Mersiaid 

HÄÎÍdf a'r Northumbríaid. Ond yr wyf yn príodoli'r defn- 
ydd helaeth hwn o r " rhwd sgwar " i ledaeniad dull- 
iau amaethyddol sir Gaer drwy Ogledd Cymru, yn enwedig yr 
arf er o bilio ty weirch neu godi'r donnen las ; canys, beth byn- 
nag y w y mesurau Ueol, gwneir pob gwaith o'r natur hwn yn ol y 
rhwd o drigain a phedair o lathenni ysgwar. Bu'r ffaith fod y 
mesur hwn yn un á r ddeugeinfed ran o gyfar sir Fflint, ac o 
erw dwyrain Dinbych, yn foddion i*w ledaenu. Dengys ei enw, " y 
rhwd sgwar,"+ mai dyfodiad o Loegr ydy w. Mae'n amlwg fod ei 
yrfa o sir Gaer drwy Ddinbych a Fflint î Arfon a Mon, oddiyno 
ymledodd, y mae'n debyg, drwy Feirion, Maldwyn, a Maesyfed, i 
dde Amwythig a Henftbrdd. Ar y dyb yna, gallwn ddeall 



♦ Deilliai yiia, iiid o "lath'* pedair troedfcdd ar hugain, ond o lath deuddcgr 
troedfedd, deugain *' Uath '* o hyd wrth uu ar b^rmtheg o led. 

t Wrth gwre, y ddcugeinfed ran o gyfar sir Fflint yw y ** rhwd sgwar " hwu, 
«'r ddeugeinfed ran o gyíaT bach Brycheiniog. 

l Ei enw mwyaf cyfiEredin yng Nghymru ydyw ** rhwd o dir." 



HEN FESÜRAU TIR CYMRU. 41 

paham ar brydîau yn y ddwy sîr ennwyd olaf yr adwaenîr ef 
fel " the Welsh rood." 

Yn Neheudir Cymru gelwir y " Uath " yn aml yn " bat," — 

Llydewig, baz=Son; Gwyddelig, bat, bata=f[òn neu wialen; 

Seisnig y Canol Oesau, batte; Seisnig diweddar, bat, 

"îShîS?" megis '' cricket'bat" Y maen amrywîo'n ei hyd 
ymron ymhob cantref, weithiau yiiihob plwy — naw, 
unarddeg, unarddeg a hanner neu ddeuddeg troedfedd;* tra 
mewn rhai parthau o Forgannwg defnyddir y bat dwbl fel 
" Uath '* neu " wialen." Anghy wir tybio y cyfjmgir yr enw bat 
i'r " llath " un droedfedd ar ddeg. Geilw George Òwen, Henllys, 
yr holl " lathau " arferid ym Mhenfro yn " land battes." Ond 
tŵilynga Uath yr un droedfedd ar ddeg sylw neiUtuol, pe ond am 
ei hadwaen mewn rhan o Forgannwg fel "Uath eglwys 3ihn;"Ŷ 
enw'n awgrymu y cedwid y "liath " arferîd yn gyffredin mewn 
rhanbarth neilltuol yn eglwys plwy y rhanbarth hwnnw. Yn 
Atodiad Beport of the Commiasioners of Weighta and MeasureSy 
argraffwyd yn 1820, gelwir y " Uath " hon yn " llath Eglwys 
haw,"î enw'n awgrymu'r cyffelyb syniad. Yr un modd ad- 
waenid yr " acer arferol " ddeilliai o*r Ìlath un droedfedd ar ddeg 
a hanner fel erw Ferthyr Tudfyl, ac erw Llaufabon. Ac yr 
wj''f eisoes wedi galw sylw at yr "acer arferol" elwid erw 
Llangiwg. 

. Soniais yn barod am " fatau " neu " lathau " naw a deuddeg 
troedfedd. Y mae hyn yn hynod ym " matau " deg, unar- 
ddeg, ac un droedfedd ar ddeg a hanner, — nad ydynt yn gwneyd 
nifer llawn o droedfeddi naw modfedd. Gwna'r gyntaf dair 
troedfedd ar ddeg yn ol naw modfedd yr un, {jyda thraian 
troedfedd dros ben; yr ail, bedair troedfedd ar ddeg o'r cyf- 
ry w, a deuparth troedfedd dros ben; a'r drydedd, bymtheg o'r 
fath droedfeddi, a thraian troedfedd dros ben. Yn awr, dengys 
y cyntaf a'r trydedd o'r tor-rifau hyn un " lled palf ;" a'r aiU 
ddau " led palf." Felly, nid ydy w r ffaith o barhad y " batau " 



* " In Pembrofceshire the pole diífereth allmoBt in every hundred o£ the sheere- 
írom other, for in Bome place the pole is but ix foote, and in eome place xi foote, 
and so differinge betwecne both, as shall nppearc ; aud this seemeth to be flrst so 
deYÌsed accorduig to thc goodness of the ground, for in the best soyle is used the 
least measurc, and so of thc contraric, the pole being knowne. they dülerre' 
altogether in Bonmiing of thc acre.*' — Owen'a JJeteriptton of FctnörokesMrey p. 133, 
ed. 1892. 

t Dywed Mr. Thos. Thomas, Pontypridd, wrthyf fod llath Eglwys Silin, mewn 
gwirionedd, yn ddwy droedfedd ar hugain o hyd ; hTuny yw, bat dwbl o un 
droedfedd ar ddeg ydyw. Souiaf ar ol hyn am yr **aceri arferol " sydd yn 
hannu o*r bat dwbl. 

X GwnU yn eglur ddigon ydyw ** Eglwys haw" am ** Eglwys Silin " ncu. 
** Eglwya Wrw." 



42^ T LLENOR. 

hyn yn gwrthbrofi, mewn unrhyw fodd, y syniad am gyn-fodol- 
aeth y droedfedd naw modfedd, pob troedfedd wedi ei dosranu 
i dri ''Ued palf/' ond,yn hytrach yn cadamhau'r syniad. Mae'n 
amlwg mai gweddiUion anhydrin ''Uathau" traddodiad ydyw 
batau'r deg, yr unarddeg, a-r im drocdfedd ar ddeg a hanner. 
Gellir ychwanegu nad y w'r " aceri arferol," ddeiUia o'r batau 
hyn. yn cynnwys nifer lîawn o ]athenni ysgwar. 

Wrth fanylu ar " aceri arferol " Deheudir Cymru, sydd wedi 

-eu cyfansoddi o'r batau ennwyd eisoes, ymddengys y dylid eu 

dosrannu i ddwy adran, pob rhan yn cynny^s dau 

iwi7Äír. ddosbarth cyfatebol. Yn gyntaf, dyna adran yr 
" aceri " sydd bob un yn deiUiaw o*r bat unigol wedi ei 
gwneyd o bedair ystang, ac yn cynnwys 640 neu 768 o fatau 
ys^ar. Yn ail, dyna adran yr "aceri," sydd bob un yn 
deiUiaw o'r bat dwbl, wedi ei gwneyd o un ystang, ac yn 
cynnwys 160 neu 192 o fatau ysgwar. 

Yr Adran Gyntaf. — Dosharth Cyntaf, — Dechreuwn efo 
dosbarth cyntaf yr adran gyntaf. Y mae pob ystang yn 
ddeugain o " lathau " yn ei hyd wi-th bedair o lea, a &i%a 
pedair o'r ystangau hyn yn gorwedd ochr yn ochr, yn ol y' 
cynllun ar tudalen 37, yr hyn elwir yn erw, neun "acer 
Arferol." Hynny yw, y mae'r erw yn ddeugain " Uath " o hyd 
wrth un ar bymtheg o led ; ac yn Ue Uiosogi ysgwar y llath efo 
40 X 4 = 160, fel y gwneir yn y mesur ystatud Seisnig, rhaid i 
ni liosogi efo 40 X 4 x 4 = 640 i gael arwynebedd yr " acer." 
Esbonia hyn y ífaith fod cynnwys yr aceri yn fwy na chynnwys 
yr aceri Seisnig, er mor gwta ydyiY'r " Uathau." 

Yr Ail Ddosbarth, — Yn acciî'r ail ddosbarth o'r adran gyntaf, 
•cawn nad y w'r ystang ddeng waith hwy na'i lled, er mai ychydig 
-engreifftiau sydd o hyn. Ond yn yr eithriadau hyn, deuddeng 
waith mwy yw'r hyd na'r lled. Hynny yw, er mai pedaîr 
" Uath " yw'r ystang o led, y mae yn wyth a deugain (nid 
deugain) o "^lathau " o hyd ; felly, yn lle lliosogi ysgwar y 
," Uath " efo 40 X 4 X 4 = 640, rhaid i ni, os ydym am gael 
arwynebedd yr " acer," liosçgi efo 48 x 4 x 4 = 768 ; yn ol 
hyn y mae'r " acer " yn 48 " Uath " o hyd wrth 16 o led, ac y 
mae'r hyd yn ateb i'w lled yn ol tri i un. Ymddengys mai 
dyma gynllun yr " aceri " a adwaenir fel erw Eglwys Silin, 
•erw Ferthyr Tudfyl, ac erw Llanfabon, ac yn yr engreiíiliau 
hyn gelwir y pedair " ystang " a wnelai'r erw yn " gyferi." 

Adran yr Ail. — Dosbarth Cyntaf. — Yr ydym weithian wedi 
-dod at ddosbarth cyntaf yr " aceri arferol," neu erwau'r ail 
adran. Yr oedd pob un o'r erwau hyn yn ddeugain o'r " llathau 
•dwbl " o hyd wrth bedair o led, a'u hansawdd oedd pedair 



HEN FESÜRAÜ TIR CYMRU. 43 



ystangel ochr yn ochr, pob ystangel y tro hwn yn wir ".lath," 
hynny y w, yn ddeugain gwaith mwy na'i Ued. 

Dosbarth yr ÄiL — Y mae pob ystangel yn ail ddosbarth yr 
adfan hon yn hwy wỳth waith a deügain na'i lled, a chan fod 
pedair ystangel yn yr erw, y mae' hyd yr olaf wyth waith ei 
Ued. Hawdd bwrw rhif a dangos fod yn y dosbarth cyntaf 
wyth ugain bat ysgwar o hyd dwbl, ac yn yr ail ddosbarth ddau 
cant namyn wyth o r cyf ry w. 

Nid dewisol gennyf Iwytho'm Uith â fiurfennau arbennig i 
brofi'r pwyntiau amryfal hyn, ond, os tâl y darllenûydd sylw 
manwl i'r fiurfennau roddir maes o law i arddangos pwyntiau 
ereiU, gwel wiro'r daliadau hyn oU. 

Danghosais ar tudalen 38 y modd yr oedd yn ddichonadwy 

Uunio'r " acer arferol " o 5,760 o lathenni ysgwar efo'r " Uath " 

deuddeg troedfedd. Ond y gwir yw, ymddengys 

Daiiu« cjfrif ^^^'^ u Hg^^j^ " ^g^^ troedfedd ydoedd ei sail yn 

Neheudir Cymru, a'i bod yn amrywio rhywfaint yn 
ei ffurf oddiwrth yr " acer " lunid o*r " Uath " ddeuddeg troed- 
f edd ; hynny y w, yn Ue bod yn ddeg ar hugain " Uath " o hyd a 
deuddeg o led, yr ydoedd yn ddeugain o hyd wrth un ar 
bymtheg o led. Fel hyn, — 

(9 X 9) X (9 X 40) = 1440 o lathenni ysgwar, 
a 1440 X 4 = 5760 o lathenni ysgwar. 

Yr un modd dangosais ar dudalen 39 fel y deiUiai cyfar 
Brycheiniog oedd yn cynnwys 2,560 o lathenni ysgwar o'r 
" llath " deuddeng troedfedd ; ac ar yr un tudalen y modd yr 
hiumai cyfar sir Fflint a hen erw sir Ddinbych, y ddau'n 
cynnwys yr un faint, o'r " llath " bedair troedf edd ar hugain. 
Ond am ystangel y 2,560 o lathenni ysgwar, gynhwysid yn 
erw Llangiwg, er yr hannai o*r un " llath " a'r cyf ar ennwyd 
gyntaf, yr oedd iddi ff'urf wahanol, ac er o gyffelyb lun i*r cyfar 
ennwyd olaf , deiUiai o " lath " wahanol. Fel hyn ei ceid, — 

(12 X 12) X (12 X 40) = 2560 o lathenni ysgwar. 

A phedair ystangel wnelai erw, .neu "acer arferol" o 10,240 o 
lathenni ysgwar (2560 X 4 = 10240), fyddai gynt mewn bri 
(Irwy barthau o Benfro, Ceredigion, Caerfyrddin, a Morgannwg. 
Gwelwn fel hyn y dichon acrau o'r un arwynebedd mewn 
amryfal rannau oV wlad darddu o ffynhonnell wahanol. 

Rhaid imi son weithian am " acer arferol " y 7,840 o lathenni 

ysgwar. Fe'i gelwid yn Fesur Meisgyn, am ei ddefnyddio yn 

Nyffryn Meisgyn, er ei fod i'w gael yn ogystal ym 

ìí^in, Mhenf ro a mannau ereiU o Forgannwg. Yn ol lUport 

of the Co7nmÌ88Ìoner8 of Weight8 and Measures 



44 T LLENOR. 

(1820), deilliai o " lath " ddeg troedfedd a hanner fu gennym 
dan sylw eisoes, ac fe'i gwneid fel hjm, — 

(10-5 X 4) X (10-5 X 40) = eyfar ol960 o latheimi ysgwar. 
Yna 1960 x 4 — acer ueu erw o 7840 o lathenni jsgwar. 

Dywed Mr. Thomas, o Bontypridd, wrthyf, fodd bynnag, mai'r 
" bat dwbl " o un troedfedd ar hugain ddefnyddir mewn 
gwirionedd. Yn ol hyn yna byddai'r "acer" vn wir erw o 
ran Uun, er nad raewn arwynebedd, a delai i fòd fel hyn, — 

(21 X 4) X (21 X 40) ^ 4840olathenni ys^ar. 
9 

Yn awr awgrymir rhai casgliadau dyddorol gan y " Uath ". 

hon o un troedfedd ar hugain. Yn gyntaf oll, y " bat dwbl " 

soniwyd am dano mewn paragraíf o'r blaen ydyw. 

''ÄSdd.'' Yn ail, efe ydyw y " bat trifflyg" fu n flynnu ym 

Mrycheiniog* yn ol prawf sy'n Çr meddiant ; ac yii 

olaf, yr " hanner bat " o ddwy droedfedd a deugain ydyw a fu, 

y mae'n ymddangos, mewn bri mewri aml i fro yn y De. Felly, 

y mae'n amlwg i'r " Uath " un troedfedd ar hugain, neu ei dwbl, 

neu un ran neu gilydd o'i rhannau cyfansawdd, ymdaenu ymhell 

ar led. 

. Ac yma rhaid mynegu ffaith hynod iawn. Y " llath " o un 

troedfedd ar hugain ydoedd " llath " yr íwerddon hefyd, neu 

ran eang o*r Iwerddon. A'i rhaib-ymwelwyr o*r 

o 61« daeth ? Iwerddon ddaeth a*r " Uath " Wyddelig i Ddeneudir 

Cymru ? Ynte ai cymunrodd ydyw hi, â*r " llathau " 

ddeillia o honni, wedi eî ado i ni gan y cyn-Frythoniaid fu'n 

hir bara mewn llawer bro heb Iwyr ymdoddi yn eu concwerwyr 

Cymroaidd ? Gofynion. hawdd eu dodi yw y rhaî hyn, ond 

anhawdd, os nad amhosibl, eu hateb. 

Gadewch imi bellach gasglu gweddiUion y wledd. Nîd erys 

namyn dwy " lath " am y rhai y mae angen son. Yn gyntaf , 

dyna'r gwrhyd. Clywais am hwn, ond nis gwn 

Yíwrhyd. ddiffon am daíio i ymwneyd âg ef i ddim daîoni, 

Modd bynnag, waeth imi ddangos na pheidio mai 

cyfieithiad o r gair Groeg, òfryiná, ydyw yn yr Actau, ac mai 

fathom (o chwe troedfedd ?) ydy w yn y Beîbl Saesneg. Os hyn 

yw eî iawn hyd, byddai r gwrhyd yn hanner bat y deuddeg 

troedfedd. Ond hwyrach fod ei hyd, fel hyd " llathau" ereill, 

yn amrywio mewn broydd gwahanol. * 

f Ger Llanwrtyd. Mr. R. James, o'r fan hon, yw îy awdurdod am j g08odüvd 
hwn. Dywed Mr. James wrthyf hefyd fod " perc ofawn-dir 'V«»/-«<'«^>ytt 
ymyl Lhinwrtyd yn ** un troedfedd ar ddeg o'hyd ac ynllathen a mawnen o led.'* 



HEN FESURAU TIB CYMRU. 45 

Weithian nid oes ond " Uath " Mon i siarad am dani. Y mae 
un o'r "Uathau-* hyn ym meddiant Mr. Thomas Pritehard, 

Llannerch y Medd, a gwelodd un arall, ill dwy yn 
"LiAth'Mon. mesur deugain modfedd union. Deugain modfedd 

hefyd ydoedd "llath" Mon, yr hyn ^tdarnheir gan 
brofion dogfennol, er fod ei hyd yn cael ei roadi'n ddeugain 
modfedd namyn hanner, neu'n ddeugain modfedd o fewn tair 
rhan o wyth (39f ). neu " ry wle'n f an yna," mewn Uaw-ysgrif 
argraíFwyd yng nghyfrol 1881 o'r Archceologia CaTnbrenaia, 
tudalen 64. Ond yr oedd "Uath" deugain modfedd, yr hon, 
yr un wedd a'r " Uath '^ dair troedf edd ar ddeg a hanner, a elwid 
yn " baladr," yn fiynnu yn sir Gaernarfon yn ogystal' a Mon. 
Hysbysir fi gan Mr. Thomas Roberts, Porthmadog,. iddo weled 
hen fap a thirlyfr wedi'i ddyddio 1755, yn nechreu'r hwn yr 
'oedd y nodiad dilynol, — 

*' Parísh of Llangybi, Hundred of Eìflonnjdd : 

5 Welch jards and a qaarter (40 inches to the jard) 

each way . 1 pole or paladr. 

30 poles 1 yard land. 

5 yard-landfi and 8 poles ... 1 statute acre." 

Gallwn anwybyddu r gosodiad olaf, a chymeryd yn ganiataol, 
os ydoedd deg paladr ar hugain yn hyd yr erw neu'r 
" yard-land," f(3 tair yn ei Ued. ♦ Felly cawn hyn yn gynnwys 
yr erw yna, — 

(5-25 X 40) X (5-25 X 40) _ 3^ ^^ lathenni yBgwar - 1 paladr ysg^ŵar, 
a 34 X 30 X 3 = 3060 o lathenni ysgwar = 1 erw neu " yard-land." 

Ar y Uaw arall, datgana Beport of the Commiasionera of 
Weighta and MeoMires (1820) fod pump o lathenni a thraian yn 
gwneyd acer o 3,240 o lathenni ysgwar, pob un yn cynnwys 
deg " Uath " ar hugain yn dair troedf edd ar ddeg a hanner 
ysgwar." Ond y mae'n eithaf amlwg i'r Dirprwyon wneyd 
tro carbwl a chymysgu dwy "lath" wahanol a dwy "acer 
arferol " wahanol ; a dichon i ni ddodi bys ar y fan yr awd ar 
gyfeiliom. Y mae'r gwall i'w briodoli i gamddeall y gair 
" yard-land." Y maent wedi ei gyfieithu efp'r gaîr " Uathen," 
hynny yw " vard-measure." Gwnaeth y Dr. Owen Puffh yr un 
camgymeriaa, — " Llathen o dir " ydyw " a yard.of lana." Ar y 
llaw arall, nid yr "yard-land*' Seisnig — sypyn o leiniau 
gwasgarog o dir tro — ydyw " yard-land " Mon a Chaemarfon. 
îîid yw'n am^en nag enyr anghywir Seisnig • ar yr " erw " 
Gymreig. Credaf fod yr " acer arferol " ddeiUiai o'r " Uath " 
ddeugain modfedd yn 3,060 o lathenni ysgwar, fel y danghoswyd 
ûchod. Ond dywedwyd eisoes fod " acer arferol " mwy 



46 T llenor: 

cyflBredînol Mon ac Arfon vn 3,240 o lathenni ysgwar ; a deilliai 
hon, fel y cydnebydd y Dirprwyon, o " lath " y tair troedfedd ar 
ddeç a hanner, " llath Hy wel Dda ; " ac ym Mon ác Arfon 
jrmddengys na wneid yr acer 3,240 o lathenm ysgwar vn ol yr 
hyn ddanghoswyd ar tudalen 34, mewn amseroedd diweadar beth 
bynnag, ond fel hjm, — 

(13-5 X 3) X (13 -5 X 30) ^ goT&Uath. fBgT^ erw iawn neu '* yardland.'» 
Yna 607-5 X 5i = 3240 o lath. ysgwar.. 

Dull hynod, ysywàeth, oedd hwn o ddodi acer allan, ac nis 
gallaf beidio synio ei fod ar y cyntaf yn unol â r cjmllun ar 
tudalen* 34, a bod ei ffurf diweddar iV briodoli i ddyryswch yn 
tarddu o'r ffaith fod dau fesur yn ffynnu ym Mon ac Arfon. 

Dylwn grybwyll mai pur ychydig o'r mesurau ennwyd sy n 

cael eu harfer yn awr, er. fod y rhan f wyaf ohonynt 

""diflíSnî!" ° yn Uercian mewn rhai parthau lai na chan mlynedd 

yn ol. Y maent agos oll bellach wedi eu disodlu gan 

y mesurau adwaenir fel mesuraü " ymherodrol " neu " ystatud." 



Ond trown eilwaith at y pwnc. Ni ddywedais yn bendant 
fod unoliaeth berffaith rhwng troedfedd henafol Cymru â'r- 
mesur naw modfedd Seisnîg, ond yn unig eu bod yn ymarlerol 
yr un. . Yr hyn ddywedais oedd, fod eu hyd mor gyfartal ag i 
arwain mewn Uawer amgylchîad i*w hunoliaeth, pan fu raid 
cyfartalù mesurau Cymru â mesurau Lloegr. Serch fod am- 
ryw " lathau " yn aros, fel y rhai elwais yn " weddillion 
anhydrin " yr hen " lathau " Cymreig, credaf i'r unoli hwn 
gymeryd Ue mewn gwirionedd, a danghosais fod bron yr oU o 
"aceri arferol" Cymru yn esboniadwy ar y dyb hon o unol- 
iaeth. Nis gwn beth ydoedd iawn hyd y fodfedd foreol a'r 
droedfedd. Gtadawaf y pwnc yna i'w benderfynu gan y rhai 
sydd wedi efrydu'n fanwl, nid yn unig fesurau tir un gongl o 
Brydain, ond tir-fesurau parthau ereîU o'r un wlad ac o'r Cyfan- 
dir, ac wedi eu cymharu. Yn unig dodais i lawr ffrwyth- fy 
ymchwiliadau i fesurau tir Cymru y gellir profi eu ffyniant, a 
nodais y canlyniadau sy'n ymddangos jm dilyn. Nid wyf yn 
honni fod yr hoU syniadau f u gerbron yn ddiymwad ; ond am 
fod y testyn yr ymdrinir amo yma, a'r pyneiau perthynol iddo, 
wedi llanw fy meddwl am flynyddau, bemais nad anaddas 
ydoedd cofnodi fy nghasgliadau fel y gallo efrydwyr ereiU eu 
hatodi a'u cywiro. 

A. N. Palmer. 



s 

i 



•=1ifff-s-yli|frf: 

It Ŵ ẄSi* « 'Jtí|' ' "àt 711 gUr." 



i£*§§?ìiiim«l> 










'St' :^î'*° í pwuM. 




"íîíÄjfÌI: 



rgttf ™ BTchedig 
«nu'r aulal gwyw, 
jnUndâedig, 
D dAD ei briw 1 
iyn dy foroedd, 
yn tj enoid chwlth, 
' 'dd a'i ingoedd, 
iiyiüftn'i uefoedd 

BBTFDnt. 






mfSf&'S> I 'Âln, 



li 



y mae cyfnod- 
y mae ei meddwl 

id tra dilyn y cyf- 

M-íhynny eu gilydd. 
>hientyndod,cerddi 



IS'l'â'l^fÿrth êi bodd. Yn 
^^<9l4ftwl#ì ieuenctyd, arwr- 




IIBpiiBViailC9.au yw dewis fwyd 
é|hMuSVD W nerth dyndod,. y 
l&'îjjÿt«SMS{| giipfawr, — drych cy- 
ì9J^^^.€Ì^S f^y^y<l> — ^ apeua 
"U. Óyda dechreu 
'am droion yr yrfa, 
banes a'r. nofeL 
__, leddwl yn troi aU> 
'iSrwydd eu lludded, 
"U, yn yr ail blen- 
!ar diamynedd oes 
r fel y bu. Daw 
. ambell adgof am 
'eilgerddi. 
[dol cenedl pan ga 
;Ond nid bob amser 
, fel rhew, i ddeifìo 
dro arall, fel haul 
i llenyddiaeth y 
[^dd y Normaniaid 
echreuodd meddwl " 

_]»lcSvdd yn siarad Saes- 

[ä^](^nry. Yn y bumed 

ufaÌQ yn ymrydd- 

'thau Teutonaidd i 

, __ Ond buan yr 

&Us!a chlywii' llais y 

•^•Uenyddiaeth, — llais 

•S-brenin Teutonaidd 

Í^ri066, peidiodd twf 

[*^^>eth hollol newydd 

'^!.«3ith y lenyddiactli 

■»"S* 49 



50 Y LLENOR. 

honno, yn iaith mor ddîeithr i Sais y dyddiau hyn ag Ellmyneg ; 
ac nid yw hadau dadblygiad Uenyddiaeth y Saeaon yn llenydd- 
iaeth eu cjmdadau oedd yn by w cyn y goncwest 'Normanaidd. 
Wedi 1066 y dechreua dadblygiad Ilenyddiaeth ardderchog y 
Saeson. 

Ond pa fodd y mediXKld concwest neu chwyldroad politicaidd 
roddi cychwyn o*r newydd i lenyddiaeth cenedl? Onid ywV 
bobl, a'u meddyliau a'u traddodiadau, yn aix)s yr un 
dc!rro.*'gViTm. dan bob ystonii fydd yn anrheithio eu Ilywodraeth- 
wyr? Ydynt; ond, cyn darganfod dull argraífu â 
Ilythrennau rhyddion, eiddo r dosbarth llywodraethol yn unig 
oedd Ilenyddîaeth. Hyd yr unfed ganrif ar bymtheg, iaith a 
meddwl yr uchelwyr yw Ilenyddiaeth. Dengys llawysgrifau 
tlysion drudfawr y canol oesoedd mai pobl gyfoethog a ham- 
ddenol oedd noddwyr llenyddiaeth ; medrent dalu am lyfrau 
gymerasant holl fywyd rhyw fynach medrus i'w hysgrifennu, 
mewn dalennau rhyfeddol brydfertlì o ddu a choch. Gyda gwawr 
yr unfed ganrif ar bymtheg mae'pípûstell a'r fynachlog yn 
dechrèu adfeilio ; mae r Saeson yn eu ^9ael, ac yn dechreu cyni- 
wair dros foroedd a mjmyddoedd y ddaoar, i chwilîo am fydoedd 
newyddion a meddyliau newyddion. Nid oes amser mwy i ysgrif- 
ennu Ilaw gy wreindlos ; Uaw red^, anodd ei chodi, ysgrif enmr ar 
fFrwst diamynedd. Nid oes amser riiwy i berffeithio ffurf .hen dradd- 
odiadau, y mae teimladau newyddion y byd newydd yn mynnu 
mynegiant gwyllt eu ffordd eu hunain. Cyn hir, tua'r ddeu- 
nawfed ganrif, dengys y papur rhad a*r argraff hagr fod y bobl 
yn ymwthîo i mewn iV hetifeddiaeth lenyddol. Prin yr 
ystyrrid fod y werin yn meddwl yng nghyfnod yr uchelwyr ; 
dirmygid hwy gan fardd mwyaf y deffrofiíd; ond, or diwedd, 
liwy yw pob peth. Daeth Ilcnyddiaeth yn boliticaidd, i enüill 
eu pleidleisiau ; eu bywyd hwy ddarlunnir gan fardd mwyaf y 
ganrif hon ; eu hîachawdwrîaeth hwy y w nod meddwl crefyddol 
goreu r oes. Ni fedr concwerwr newid Ilenyddiaeth y Saeson yn 
awr, — ^y mae wedi tyfu gormod, ac wcdi gwreiddio'n rhy ddwfn 
ym my wyd nerthol y werin ; ond, yn 1066, pan nad oedd ond 
eginjoi gwan yn awyrgylch oer y IIjs a'r fynachlog, hawdd 
iawn oedd newid yr had. 

Cofier un peth, — y mae Ilenyddiaeth yn ymddadblygu dan 
ddau ddylanwad. ¥ naill j'w ei Jìawydd hi ei hun am godi i 
feddylgarwch a thlysni uwch. Y Ilall yw dylifiad 



Codl • gM- 
twng. 



pobloedd newyddion i'w rhandii*oedd. Gydag estyn- 
lad gallu politicaidd i'r werìn, gydag addysg rad, 
daw dosbarth ar ol dosbarth i'r cylch IlenyddoT; a rywbryd, 
feallai, ni bydd un dosbarth o bobl Lloegr heb fod yn Ilenyddol. 
Pan ddaw dosbarth newydd gyntaf i mewn i lenyddiaeth. 



LLENTDDIÂETH Y SÂESON. 51 

iselheir chwaeth a gwanheir meddwl er ei f wyn ; ond buan iawn 
y daw rhai sy'n dechreu gydag us y gorsafoedd i fwynhau 
meddyliau dyfnaf Ilenyddiaeth. Y mae'r ysbryd yno, a'r 
pwysau plwm ; y naill yn ceisio ymsaethu i fyny at y meddwl 
pur, a r llall yn tynnu i lawr at bethau by wyd pob dydd. 

Oellir rhannu hanes Uenyddiaeth y Saeson yn dri chyfnod. 
O 1100 liyd 1500, cawn gyfnod yr uchelwyr. Hanes y cyfnod 

ydyw, — ^yr uchelwyr yn ceisio gwanhau gallu'r brenin 
Tridiyfnod. a'r bobl, gan aros vn anibynnol eu hunain. Gyda 

Harri Tudur, — uchelwr ddaeth yn frenin, — ^y medr- 
odd y breuin a'r bobl ymuno i ddryllio gallu'r uchelwyr. A 
llenyddiaeth yr un cyfnod yw, — ^rhamantau am wrhydri uchel- 
wyr, hanesion a chaneuon i'w diddanu, darluniadau o'u rhyfel- 
03dd, a u hela, a'u crefydda. O 1500 hyd 1750, ceir cyfnod y 
brenin; cyfnod y ddi-ama mewn Ilenyddiaeth. Ac o 1750 
ymlaen, ceîr cyfnod y werin, cyfnod yr ymhyfrydu ym mhryd- 
ferthwch natur wyllt * Chaucer, Shakespeare, a Wordsworth 
y w cynrychiolwyr goreu y tri chyfnod. 

Ymestyn y cyf nod cyntaf dros ddiwedd y canol oesoedd, — ^yr 
oesoedd rhwng Rhufain a ni, — o 1100 hyd 1500. Yn nechreu'r 

canol oesoedd hynny yr oedd pob peth yn ymddatod, 

i.cinnr»DPrKrymherodraéth a pnabaeth. O adfeîlion yr hen allu- 

imÔmSwÍ* oedd códodd galluoedd Ilaî. Adeiladodd pob uchelwr 

gastell carrefî iddo ei hun, i*w amddifi^m rhag ei 
frenin a rliag estron. Yr oedd ef ei hun yn atebol i'w frenin, 
ond yr oedd yn fi*enin ei hun yn ei gastell a'i diriogaeth. Dyua 
ydyw ffeudaliaeth. Yr oedd y cestyll ffeudalaidd yn aml a 
chedym yn Normandi'n neilltuol, — rhwng Ffraînc a Lloegr. 
Yn y cestyll hyn yr oedd yr uchelwyr Normanaidd yn ddiogel, 
ac mewn heddwch ambell dro. Yr oeddynt wedi hoifi caneuon 
eu cymdogion Llydawaidd, ac wedi eu swyno gan eu rhamantau. 
Pan orchfygodd y Noimaniaid Loegr, cadwasant eu caríad at 
lenyddiaeth gain y Celt, a dinnygasant lenyddiaeth anghelfydd 
y Saeson lywodraethent. Agorwyd iddynt hefyd y fibrdd i 
lenyddiaeth Cymru ; ac yr oedd eu beirdd yn prysur gyfieithu'r 
mabinoeion i'w hiaith hwy, — sef Ffrancaeg Normanaiad. Hon 
neu Laain, ac nid Saesneg, oedd iaith pob dosbarth digon gwar- 
eiddiedig i gymeryd dyddordeb mewn Ilenyddiaeth. A rhyfedd 
iawn, defnyddiau Cymreig a Llydewig ddaeth yn sylfaen Ilen- 
yddiaeth y Saeson. Daeth Arthur, gelyn y Saeson mewn hanes, 
yn arwr eu Ilenyddiaeth. 

Yn rhan gyntaf y cyfnod cynt-af, gwelir y Ilenorion yn 
chwilio am ddefny<£fiao sylfeini. Tri Chymit), — Siefire o 



52 Y LLENOR. 

Fynwy, Geralt Gymro, a Walter Map, — oeddynt hwy. Daeth y 

rhaìn a rhamantau rhyfedd eu gwlad eu hunain i 
'• ^iîŵ^îSí"* gestyll y Nonnaniaid ac i r rny nachlogydd. Erys y 

defnyddiau hyn. yn llenyddiaeth y Saeson o hyd, 
mae Arthur yn frenin y llenyddiaeth honno hyd heddyw, yn 
gynrychiolydd pob meddwl mawr sy*n creu cyfnodau. Yn y 
cyfnod cyntaf hwn efe yw cynrychîolydd puraf gwrhydri'r 
canol oesoedd, ynddo ef yr unîr dyheadau goreu y byd a'r 
eglwys, — crwydra i amddiftyn y gwan fel gwir farchog, chwilia 
am y cwpan mn dal gwaed Crist fel gwir oâíeiriad. Yn yr ail 
gyfnod, gwna Spenser ef yn ymgorfForiad meddwl adeg gyfoeth- 
ocaf Uenyddiaeth Lloegr, yn ymgorfforiad o wladgarwch adeg 
ardàerchocaf ei hanes. Fu ond y dim i Milton ei wneyd yn 
arwr Puritaniaeth ; gwnaeth Blackmore ef yn gynrychiolydJ 
dadfeiliad y cyfnod canol, — ymswagra fel gwŷr Uys Siarl yr 
Ail. Ac yn ein dyddiàu ni, gwnaeth Tennyson ef yn gynrych- 
iolydd syniadau mwyaf poblogaidd yr oes hon. 

Yn ail ran y cyfnod cyntaf, gwneir y defnyddiau Celtaidd yn 
Seisnig mewn iaith a theimlad. Drwy'r cyfnod Normanaidd, yr 

oedd y roeddwl Seîsnig eto*n fyw, er ei fod yn bur 
^Äẅ^i^^' ddistaw; ac o dipyii i beth daeth Saesneg yn iaitli 

Ilenyddiaeth drachefn. Ond pan ddaeth llenyddiaeth 
Lloegr yn Seisnig drachefn, nîd y lenyddiaeth a âodeuosii . 
gynt oedd, ond y lenyddiaeth Geltaidd hoffasai r Normaniaid. 
Uwnaeth Robert of Gloucester gronicl cynghaneddol yn Saesneg ; 
rhoddodd Thomas the Rhymer hanes Tristram ar gân yn yr un 
iaith; rhydd awdwr "Sir Gawayne ánd the Green Knight" 
wedd Seisnig ar ramantau Arthur. Ond prif fardd y cyfnod 
hwn oedd Layamon fab Leovenath Efe anadlodd i ddychymyg 
f y w rharaantau Arthur ysbryd synwyr cy ffredin y Sais. Ar adeg 
y gwasanaeth hwyrol yn Earnley ger yr Hafren, daeth i'w gof 
a'i feddwl na wyddai ei gydwladwyr eu gwir hanes eu hunain. 
Crwydrodd ymhell ac yn agos i chwilio am y gwir, a dychmyg- 
ion Sîeffre o Fynwy a gafodd ; ac yn gariadus efe a'u gosodcs 
ar Seîsiiig gân. Mewn llinellau cynghaneddol Seisnig, weith- 
iau'n odlog, weithiau'n ddiodl, edrydd Layamon fab Leovenath 
ramantau Ilys Arthur fel y gallai'r dylaf oedd yn dilyn yr aradr 
ger yr Haf ren eu deall. Ni wywodd holl degwch pryd y 
rhamantau Cymreig yn ci gán ef ; ac y mae'n werth sylwi mai 
ynddo ef , yn gyntaf un, y cawn hanes Arthur yn mj^nd i ynys 
Afallon, i ddod yn ol a'i glwyfau wedi eu hiachau, ei beclìodau 
wedi eu maddeu, a*i nerth yn fwy nag erioed i ymladd dros y 
gwir. 

Yn nhrydedd ran y cyfnod cyntaf, dygir y rhamant i gyff- 
yrddiad â bywyd gwirioneddol y byd. Gadawodd pawb y 



LLENYDDIAETH Y SAESON. 53 

cestyll unig, Ue y gwrandawsenfc gyda syndod gynt ar hanes 

rhamantus Arthur a'i farchógion, ae aethaut allan i'r 
"• ^iSíîîSor^ byd mawr adeg Rhyfeioedd y Groes. Y mae meddwl 

y Saeson yn awr yn gadael oi ieuenctid,— adeg y 
rhamantau, — ymddwyseiddía eu dychymyg, a meddyliant fel 
dynion. Ac felly, pan ddeuwn at Langìande a Chaucer a Gower, 
nid hen farchogion y rhamantau a gawn, ond crwydriadau a 
bywyd y gwŷr a'r gwragedd a welir bod dydd. 

Ac yn y fan yma, gadawa llenyddiaeth y Saeson a llenydd- 
iaeth y Cymry eu gilydd, a dadblygant niewn flyrdd gwahanol. 

Aiff pob cenedl trwy 'd(iau f ath o fyfyrdod, — myfyr- 
N«tiir • djTi. dod am ddyn, a myfyrdod am natur. Dechreuodd y 

Cymro fyfyrio am natur i ddechreu; mor foreu a*r 
bymthegfed ganrif y mae ef wedi gweled prydferthwch ríatur 
wyllt, ac y mae mewn cydymdeimlad hoUol à hi. Pan giliodd 
lliw'r grudd a*r ffwrid mwyn o wyneb marw caiiad üafydd 
Nanmor, nid y w Mai yn deilio niwy yn' Eryri. Daeth Words- 
worth y Cymro o flaen eî Sliakcspeare, adeg astudio natur o 
flaen adeg astudio dyn. Ond nid oes un tarawiad o'r cariad 
hwn at natur wyllt yn Ilenyddiaeth Seisnig y bymthegfed gan- 
rif, nid ocs brydferthweh mewn dim ond gardd, — erchyll yw*r 
raynydd a'r anialwch a'r môr. Dechrenodd y Sacson astudio 
dyn cyn astudio natur, ac am hynny daeth y ddrama'n foreu ŷn 
eu hanes hwy. 

Faham y daeth Ilenyddiaeth Seisnig yn âstudiaeth natur dyn ? 
Yn un peth, daeth Rhyfeloedd y Groes a hanes am ddynion 

^wirioneddgl yn lle ai'wyr d^'chmygol y rhamantau.' 
Brdyffwir. Ueblaw hynny, yr oedd dylanwad Dante a Petrarca, 

— gyda'u manwl graffu ar natur dyn, — ^yn fawr iawn. 
Ond, yn bennaf , gosododd gwrthryfel y llafurwyr raid ar bobl 
lenyddol yr oes honno i sylwi ar y natur ddynol o'u hamgylch. 
Yr oedd yr hen drefn fanoraidd yn prysur ddadfeilio ; yr oedd y 
caeth yn dod yn rhydd oddiwrth ei feistr; j-roedd Ilaweroedd o 
lafurwyr, am y tro cyntaf yn hanes Prydain, yn rhydd i fynd i'r 
man a fynnent. Daeth y Marw Du eclirydus, a medodd hanner 
dosbarth Uafur i'r bedd, a cheisiodd y meistri lusgj'r gweddill 
yn ol î w gwasanaethu ar eu hystadau tel cynt. Yna daeth 
gwrthryfel y werin, — pa ryfedd fod pawb yn troi ei Iygaid 
oddiwrth farchogion rliaraant at y bobl wirioneddol o'u cwmpas, 
yn crynnu rhwng ofn a gobaith am y dyfodol ? 

Y mae i'r cyfnod hwn ei Imm cynrychiolwr, — Langlande, 
awdwr Piers Plowmans Crede, Gower, Wiclif, a Chaucer. 

Rhydd Langlande ddarlun ty wyll o fy wyd y werin, ac 
chawjer. y mac lioU gydymdeimlad ei enaid gyda hwy ; con- 

demnia Gower eu gwrthryfel, anghenfil yw'r werin 



54 Y LLENOR.. 

îddo ef. Cyferbynia awdwr Pierê Plowniana Crede uerth 
cymeriad pur y Uafurwr, druan, ft chymeriad diwerth y mynach 
diog, cyferbynia ardderchawgrwydd y mynochlogydd â thlodi'r 
werin, — y mae'n amlwg mai nid bodau dychmygol rhamant, ond 
rhai sy'n dioddef ac yn gweithio, £ydd cymerìadau Uenyddiaeth'. 
Gwelodd Wiclif arwyddion deffroad y werin, ac apeliodd atynt 
drwy bamíBed a Beibl yn eu hiaith eu hunain. Oud príf gyn- 
rychiolydd y cyfnod hwn yw Chaucer, — ynddo ef ceir pethau 
goreu rhamantau'r hen gj'fnod, ac y mae gwawr y cyfnod newydd 
hefyd i*w weled ar ei feddwl ef. Ar yr olwg gyntaf nid yw 
Chaucer ond rhamantydd, fel y rhai aethai ol ílaen, yn cymhwyso 
hen ddarluniau Ilys Ârthur at farchogîon balch llys Edward y 
Trydydd, yn eu gwîsgoedd o aut melyn a dur gloew. Ond y 
mae'n Ilawer mwy. Efe yw'r Sais cyntáf astudiodd gymeríad 
er mwyn yr astudio er hun. Desgrífia Langlande y gwerínwr 
oHerwydd ei fod yn ei garu, Gower oherwydd ei fod yn ei gas- 
hau ; ond desgrifìa Chaucer ef er mwyn ei ddesgrífio. Nid yw'r 
werin yn elyn iddo ef, nac yn gyfailî, — gwerin y w. Desgrífia'r 
gŵr o radd uchelmor naturíol a'r gŵr o radd isel, — y marchog 
a'r melinydd, yr abades a'r wraig o Bath, y Rhydycfieiniwr a*r 

f)ei*son gwlad. Ac onid hyn yw perffeithrwydd dadblygiad 
lenyddiaeth ? Nage, y mae un peth ar ol. 

Un peth y w gweled cymeríad unigol, a mwynhau ei astudio ; 
peth arall yẃ gweld y cysylltiad anatodol sydd rhwng pob 
dosbarth mewn cymdeithas. Rhes o bererinion digyswUt sydd 
yn y Canterhury Talcì adroddodd Chaucer; y mae cysylltiad 
anatodol rhwng y cymeríadau yn Lear neu Macbeth Shake- 
spear. Dosbarthiadau gwahanol, heb gydymdeimlad â'u gilydd, 
mewn gwrthryfel yn enbyn eu gilydd, oedd yn amser Cbaucer ; 
un geneíll, — un bobl, un eglwys, un gobaith, un ofn, un nôd, — 
oedd yn amser Shakcspeare. Rhwng y ddau y mae cyfnoíl 
geni gallu newydd, y gallu drodd lenyddiaeth dosbarth yn 
llenyddiaeth cenedl, — gwladgarwch. 

Rhan olaf y cyfnod cyntaf y w adegdechreu llenyddiaeth wlad- 

gar. Yr oedd yr hen fyd yn cilio ymaith i r cysgodau. Yr oedd 

ffeudaliaeth yn prysur ddat'fod, a breintiau dosbarth 

*■ ^iîaíÎMoir*'**' yn faich. CoUasai'r niarchogion eu gwrhydri an- 

rhydeddus, — ^yr oeddynt yn awr yn ymladd â'u gil- 

ydd ac yn ymgreuloni yn erbyn y weria CoUasai'r offeiríad eî 

duedd ysbrydol a'i hiraeth am weled y cwpan ddaliasai waed yr 

lesu, nid oedd mwy ond dyn bydol yn rhith crefyddwr. Coll- 

asai'r rhamantau eu purdeb; *'.y rhai gyfrifir yn farchogion 

pennaf," ebe un ddysgai blant uchelwyr, "yw'r rhai laddant 

fwyaf o ddynion yn ddiachos, ac a wnant odineb trwy'r cyf- 

rwyster mwyaf." Yr oedd Beibl Wyclif a masnach â'r byd yn 



LLEHYDDIAETH Y SAESON. 55 

^» • 

dechreu deffro'r bòbl. Nid oedd ganddynt amynedd mwy i 
wasanaethu'r uchelwj'r. Yn Ue ffeudaliaeth, yn Ue undeb trwy 
iifudd-d.od y naiU ddosbarth i'r Uall, daeth undeb newydd, undeb 
cenedl wedi ei sylfaenu ar gydyjndeîmlad ac ar gyd-gyrchu at yr 
un nôd. Enw'r undeb newydd hwn y w cenedlaetholdeb, a gwaed 
ei fywyd yw gwladgarwch. Yn yr Alban yr oedd gryfaf, 
oherwydd rhyreloeda Wallace a Bruce yn erbyn Lloegr, — 
gwelwn ef yn Original Chronicle Andrew of Wyntoun, King*8 
Qìihair y brenin James V., Waüace Blind Harry, a Thistle and 
the Rose Dunbar. Ond y riiae'r teîmladyn gryf yn Lloegr 
hefyd, oherwydd y rhyfeloedd yn erbyn Ffrainc, a gwladgarwch 
ar dorri allan mewn cerdd a chân na welodd Lloegr eu tebyg 
cynt na chwedyn. Yr oedd y barwn ar ddiâannu, yr oedd 
ffeudaliaeth ar roddi lle i genedlaetholdeb, braint dosbarth i^ 
f raint cenedl ; yr oedd y castell, hen gyrchfan y rhamantwr, ar 
ymchwalu o flaen powdwr gwn; yr oedd y fynachlog, hen 
drysorgell Uawysgrifau, ar syrthio o flaen y Diwygiad Protes- 
tanaidd. Ac yr oedd galluoedd newyddion nerthol ar greu 
cyfnod newydd. 

Yn y cyfnod newydd y mae rhy w ysbryd yn cynhyrfu nss 

teimlasid ef cynt, yr ydym mewn byd newydd, — byd 

^■w)S:-"m'''**o ddynion a byd o feddyliau. Y mae dÿfnderoedd 

meddwl Macbeth, doethineb oer Essaya Bacon, teimlad 

ystormus y Brohm Heart, oll yn newydd ac yn rhyfedd i'r hwn 

gerddo atynt o fywyd y cyfnod o r blaen. 

Yn un peth, yn y cyfnod newydd, gwelir pob dosbarth gyda'u 
gilydd, nid yn unìg yn cyd-deithio ar ddamwain ffawd, ond o 
angenrheidrwydd yn cydymfwynhau ac yn cyd-ddigddef. 
Mae r da a*r drwg, y gwâr a*r anwar, yr uchel a'r isel, yr hen 
Ä r ieuanc yn y ddrama fel mewn by wyd. 

Heblaw hyn, y mae meddwl }'n ddwysach a theimlad yn 
ddyfnach. Fel y mae tiriogaeth Ilenyddiaeth yn ymledu, y mae 
llygaid Ilenorion yn clirio i weled. Nid eu ílunig waith yn awr 
yw dangos y drwg ar un tu, a'r da ar y tu arall ; ymgollant 
mewn astudiaeth am berthynasau da a drwg â'u gilydd, a cheis- 
îant weled paham a pha fodd y mae'r da'n dadblygu o'r drwg fel 
yr ymeanga teymas Dduw. 

Beth acnosodd y deffroad hwn ? Gwladgarwch yn bennaf, — 

deffrodd egnion y Saeson, deffrodd eu balchder cenedlaethol, 

enynnodd eu ffydd yn eu gwlad eu hunain, dysgddd 

^ŵiîíSnfSr îddynt edmygu eû hiaith yn ogystal a'i charu. Tyb- 

iasant cyn hir, er mai Ffrancaeg oedd iaith gwleid- 

yddiaeth, ac er mai Lladin oedd iaith dysg, fod gan yr iaith 

Saesneg hithau ei chryfder a'i melusder; ac yn y dybiaeth 



56 Y li:exor. 

honno, codasant Shake8peare i gwinni Aeschuylus a Yei-gil a 
Dante heb gywilydd ei arddel. 

Un o achosion ereill y deffroad oedd daiganfod dull torrí 
Ilythrcnnau rhyddion at argraffu. Drwy hyn gwnawd meddyl- 
iau cryfaf a grymusaf Lloegr, a meddyliau'r Beibl cylieithìedig 
yn en myag, yn eiddo i r werin. A*r adeg honno yr oedd gwŷr 
dysgedig y dwyrain yn ffoi tua'r gorllewin o ílaen y Twrc, ac yn 
f uan iawn yr oedd Uenyddiaeth anghofiedig Iddew, Oroegwr, a 
Rhufeinwr yn deffro ac yn cryf hau enaid y Saîa 

Achos arall y deffroad oedd gweled Ilwybrau newyddion y 

moroedd, ac ynysoedd a chyfandir y byd newydd. Daeth y 

Tyrciaid fel gwynt ystormu's difaol dros Asia Leiaf 

1.0I7Ä.ÎI. a'r Aiffb, ac felly cauwyd yr hen Iwybr i'r India. 
Trodd y morwyr i'r cyfeinad arall ; chwilio am Iwybr 
i'r India yr oeddynt ym Môr y Wérydd, ond cawsant fwy. Yn 
1492 darganfyddwyd Ameríca gan Columbus wrth chwilio am 
yr India, — dyna'r rheswm pahâm y gelwir cynfmdoríon yr 
Amerig yn Indiaid hyd hedayw. Yn 1498 hwyliodd Vasco de 
Gama heibio i Benrhyn Gobaith Da, a chafwyd llwybr newydd 
i'r India; yn 1520 gwelodd Magellan ehangderoedd dieithr y 
Môr Tawel. Ar unwaith bron, felly, daeth Lloegr yn ganolfan y 
byd, ar bob llwybr trafnidiaeth, a hi o'r blaen megis ar ymyl 
aneglur y byd. Crwydrodd ei morwyr î bob man, daeth awydd 
darganfod dros feddwl y wlad, — ^darganfod bydoedd newyddion 
a darganfod meddyliau newyddion. 

Fel mewn hanes, felly mewn Ilenyddiaeth, gwaîth rhan çyntaf 
y cỳfnod newydd ydy w chwilio am hen Iwjí^brau,— ceisio teithîo'n 
ol i ogoniant Uenyddiaeth Rhufain a Groeg. Ond, 
' iÍÎ?'*m^mS!' wrth chwilio am yr hen Iwybrau, darganyrddwyd 
Ilwybrau newyddion. Daeth defnyddiau'r Ilenydd- 
iaeth newydd o lawer cyfeiríad, — hen ramantau Arthur, gy- 
hoeddwyd ym Morte â! Arthur Jíalory yn 1485; hanesion, oll 
yn dechreu drwy ail adrodd Sieffre o Fynwy ; hanes mordeith- 
iau'r dyddìau hynny ; cyfieithiadau o*r Ëidaleg, yn enwedig y 
desgrifiadau o nwydau y natur ddynol ; cyfieitbiadau o'r clasuron 
Groeg a Lladin, yn enwedig y rhai sy'n darlimio hanes, mor- 
deithiau, golygfeydd bugeilaidd, a'r natur ddynol; y Beibl a'r 
esboniadau newyddion arno. 

Tra'r oedd cyfieithwyr diwyd yn agor yr hen Iwybrau, yr 
oedd rhai ereill yn darganfod bydoedd newyddion, — bydoedd 
Utopia More, Arcadia Sidne}", a iShepherd's üalendar a Fairy 
Queen Spenser. Hyd yn hyn y mae ffeithiau'r hen fyd a 
gobaith y byd newydd ar wahan: ac anhebyg iawn i fyd y 
dioddef a'r pryder o'n cwmpas ydyw'r byd ddarlunnir gan Moi'e 
a Sidney a Spenser, — torrwyd pen More, collodd Sidney ei 
fywyd mewn rhyfel, diangodd Spenser o fiSamau ei dŷ. 



LLENYDDIAETH Y SAESON. 57 

Yn rhan nesaf y cyfnod priodîr y ddaii fyd, — bvd y ffeithiau 
a byd y gobaith ; y mae'r darluniadau'n brydyddol fel o'r blaen» 

ond y mae bywyd cynhyrfus gwirioneddol y dyddiau 
*■ MûtíîSü!** hynny yn eu llenwi. Dyma gyfnod v ddrama, cyfnod 

Shakespeare. Dadbl ygwyd my w elfen neu gilydd yn 
athrylith rhyw fẁld, unwyd hwy oU yn Shakespeare, ac yna 
graddol syrthiasant oddiwrth eu gilydd drachefn. Ceir yr hen 
ramant, yr hen fy wyd dychmygol, yn Sackville a Norton ; erys 
yn Shakcspeare, ond fel dydd gwyl mewn bywyd gwir prysur. 
Ceir gloewder ymadrodd clir y meddylwyr clasurol yn Udall ; 
erys yn Shakespeare fel gwisg meddyliau mawr. Ym Marlowe, 
gŵr mwya'r ddrama *o naen Shake8peare, darlunnir nwvdau a 
theimladau'r galon ddynol gydag awcli y meddylwyr Eidalaidd, 
ond y mae'r cymeriadau n wallgof eithafol, — rhy dda neu rhy 
ddrwg, rhy druan neu rhy greulon, oll yn unlliw amhosibl ; yn 

Shakespeare ceir y nwydau a'r teimladau, — eiddigedd 
8k>ke«pc«re. Othcllo, uchclgais Macbetb, trachwant cybyddlyd 

Shylock, — ond gyda rhagluniaeth yn amlwg o'u 
cwmpas. Yn Greene, ceir y ddrama'n adlewyrchu hanes ; ceîr 
hi felly yn Sha^espeare hefyd, er fod bywyd Uenyddiaeth wedi 
ei anadlu iddi. Ceir mawredd ardduU felodaidd y ddrama yn 
Peele, ceir ei difrif wch yn Nash, — yn Shakespeare, cyf unir tlysni 
a mawredd, cyfunîr teimlad baradonol a sel wleidyddol wlad- 
garol danbaid y blynyddoedd rhyfedd hynny. Unwyd yr hoU 
elfennau hyn jm athrylith Shakespcare ; dengys ei fy wyd Uen- 

Íddol ef, megis mewn drych, fy wyd llenyddol yr oes gawraidd 
onno, — bywyd yn graddol ddadblyçu hyd nes ceir perffeîth- 
rwydd ei addfedrwydd yn y Winters Tále. 

Cyn marw Shakespeare yr oedd undeb teimlad y Saeson yn 
dechreu gwanhau, ac ni ddaeth neb i uno hoU elfennau drama'r 
Saeson ar ei ol ef. Y niae'r ífurf glasurol gan Ben 
^'SrTm'!? Jonson, ond y mae'r ddysg yn rhy amlwg, a'r hen 
naturioldeb yn diâannu. i mae'r cryfder j^stormus 
yn aros yn Ford, ond heb yr hen dynherwch ; ynddo ef y mae 
dyn yn hollol at drugaredd tymhestloedd ei natur a thymhcstl- 
oedd rhagluniaeth ; fataliam, Calíiniaeth ddi-ailanedig heb ei 
Gwaredwr, geir yn unig yn Ford, a heb y maddeuant geir yn 
Shakespeare. Y mae'r lien fawredd a miwsig soniarus yn 
Beaumont a Fletcher, ond y mae'r nerth yn diílannu gyda'r 
purdeb. Y mae'r cariad at ddadansoddi cymeriadau ym Mas- 
singcr, ond nid y w'r cymeriadau'n gawraidd fel yn Shakespeare 
mwy. Gŵyr Shirley sut i ddiweddu, dysgodd wir ystyr 
maddeuant yr act olaf oddiwrth Shakespeare, ond dengys ei 
ddiffyg chwaeth a'i ddynwarcdiad gwan fod dyddiau'r ddrama'n 
prysur ddirwyn i ben. 



58 T LLENOR. 

Yr oedd bywyd Lloegr yn newid. Yng nghyfnod y ddrama 
yr oeddynt wedi énhill eu hanibyniaeth cenedlaethol, ac wedi 

dod yn ymwybodol o'u hundeb fel cenedl; yn awr 
"' ^•^iSu!'"' dechreuasant ymwohanu, a chwilio am dduU i roddi 

rhyddid meddwl i bob un, yn ogystal ag.i'r genedl. 
Gynt unid hwy gan ofn y gwledydd Pabyddol ; yn awr nid oedd 
berygl. Cawsant amser i astudio eu Beiblau, ac nid yr un golcu 
welai pawb ar Iwybr y dyfodol yn hwnnw. Yr oedd gan bawb 
ei gredo, awydd ei phregethu, ac awydd ymladd drosti. Myn- 
nai'r Anglicaniaid unffurfíaeth addoli, mynnai'r Piwritajiiaid 
unffurfiaeth credo, ac ymbalfalai'r Independiaid yng nghyfeiriad 
rhyddid cydwybod a ffweriniaeth. Ceir yr un ymwahaniad yn 
llenyddiaeth yr oas. i mollyngodd yr hen dlysni a'r hen nerth 

{mr oddiwrth eu gilydd. -Y mae'r tlysni, — heb y nerth, ac heb 
awr o'r purdeb, — ^gyda'r rhai fynnent grefydd o hyf ryd serem- 
oniau ; hoff destynau Herrick y w cariad y blodau a morwyndod 
teg yn addfedu. Y mae'r nerth, heb lawer o'r tlysni, 
Miiton. yn y pregethwyr Piwritanaidd. Cyll Milton, bardd 
mwyaf y cyfnod, dlysni ei arddull wrth ennill ei nerth 
arwraidd. Oadawodd Iwybràu rhósynaidd Ilenyddiaeth i ysgrif- 
ennu pamffledau politicaidd geirwon, ac yna, wedi'r frwydr, 
desgrinodd frwydrau'r Piwritaniaid a chynhádleddau Cromwell 
ym mrwydrau a chynhadleddau CoU Owynfa a Saimon 
Agonistes. 

Wedi'r cyfnod hwn, cyfnod y gydwybod efl5x) a'r argyhoedd- 

iadau cryfion, daw cyfnod gwannach, cyfnod gorflẅrys, pan 

ymawyddai pobl am fynd yn ol o ddyddiau'r brwydro 

*iîJ5^rrca"' a'r ymrannu i ddyddiau undeb y cyfnod cjmt. Ac 

wrth sylwi ar y cyfnod hwn, gwelwn beth ddaw 

mewn cyfnod gorffwys. 

Yn gyntaf peth cawn hanes y frwydr, gan rai'n gorffwys mewn 
buddugoliaeth neu mewn anobaith. Erys rhyfel y Chwyldroad 
Piwritanaidd, — " Rhyfel Mawr " Lloegr, — yn ei Ilenyddiaeth ac 
yn ei hanes byth. Ceir ef yn Parcídise Loat, Paradise Ife- 
gained, a Samaon Agoniates Milton, — yr ymdrech, y gobaith, 
colli'r dydd. Ceir ef fel breuddwyd athronydd am ryfel yn 
Levia^han Hobbes. Ceir golwg y gelyn gwatwarus arno yn 
Hudìhras Butler. Ceir ymdrech yr enaid â phechod yn Nhaüh 
y Pererin Bunyan, a'r ymdrech â'r gelyn yn j'r Holy War, 
Ceir adlais yr heddwch gan ddau Gymro o dros Glawdd Offa, 
— George Herbert a Henry Yaughan. 

Yn y cyfnod hwn, hefyd, ceir ymdrech i ail godi drama'r 
dyddiau gynt. Ond nid yr hen ddrama godwyd gan Wycherley, 
Congreve, Farquhar, a Yanburgh ; ac nid oes ond adlais gwan 
a siomcdig yn Diyden, ac Otway, a Lee. Ni apelia'r ddrama 



LLENYDDIAETH Y SAESON. 59 

hon at yr hoU genedl, dim ond at y bodau bychain arwynebol 
oedd yn troi o gwmpas llys Siarl yr Ail ; dengys hon fywyd a 
meddwl gẃannaf a salaf Lloegr, nid y goreu a'r cryfaf fel cynt. 
Ymhyfiydîr mewn afléndid er ei f wyn ei hun ; yn lle meddyl- 
garwch dwfn yr hen ddrama, ceir gwreichion o ffol ymadroddion 
rhai n dynwared meddwl gwaelaf a gwannaf y cyfandir. 

Gyda r gorffwys hwn doeth hoffder at astudio natur, gyda 
Ray ac Isoac ICewton. Nid oedd neb yn teimlo sel mawr at 
grefydd ; felly daeth athroniaeth Locke, a goddefíad crefyddol, 
a rhoi rhyddid i wŷr y wosg. 

Yn rhan nesaf, rhan olaf y cyfnod,.perffeithir fiurf pryd- 
yddiaeth, — a dadblygir Uenyddiaeth henaint, — y nofel, hanes, 
ac athroniaeth. Dyna gyfi^od yr aradull berffaith, 
^ 170^*7».'"* — arddull Pope mewn prydyddioeth, pan y crediJ 
fod pob meddwl wedi ei ddarganfod, ac nad oedd 
eisiau ond gloewi ffurf mwy ; arddull Defoe, Addison, a Steele 
mewn rbyddiaeth. Y mae arwyddion henaint yn amlhau. 
Rhoddir y pwys i gyd ar ddull dweyd meddwl, — duU yw r 
cwbl yn ŷteme. Y mae-gan yr oes dôn aniddan, — rhydd llais 
y gwawdiwr a'r beimiad dinc diffyg amynedd ynddi. Deçhreuir 
dweyd hanes cchhedloedd a chyfyd y nofel, — Richardson, 
SmoIIett, Fielding, Goldsmith. Yn y diwedd ymddirywia 
prydyddìacth i draethodau sychion ar ffrwythau ac iechyd, neu i 
felpdi di-gynnwys Shenstone. A blodeua'r wawd-gerdd, ffurf 
wannaf a mwyaf di-ddaioni llenyddiaeth, fel chwyn chwerw 
rhwng cerrig adfail. 

O ganol y ganrif ddirywiol hon cyfyd tri gŵr o feddwl cawr- 

aidd, i gondemnio'r adfeiliad o'u cwmpas, ond heb weled dim gwell 

i ddod. Ca'r oes ei gwawdiwr yn Swift, ei hanesydd 

YrttUeiiion. yu Gibbou, ci hathrouydd yn Hume. Gwel athrylith 
wallgof Swift drwy'r Uen denau ffasiynol o rodres 
Ilenyddol a guddiai wir dlodi meddwl; cydiodd Hume yn y 
meddwl gwan hwnnw, a gweithiodd ef allan i anflyddiaeth oa 
i'w forwolaeth ; wrth adnäd hanes dadfeiliad a chwymp Rhuf- 
ain, y mae Gibbon, mewn gwirionedd, yn adlais o ddadfeiliad a 
chwymp meddwl Ilenyddiaeth fu unwaith mor ardderchog ac 
mor lawn o obaith. Erbyn 1750, felly, y mae meddwl cyfnod y 
ddrama wedî troi'n fateroliaeth athronyddol, y brwdfrydedd wedî 
oeri'n oddefiad, y brydyddiaeth wedi gwywo'n draethodau. 

Lle mae Ilwybrau'r hen a'r newydd yn gadoel eu gìlydd, soif 

bod hen, rhyfedd, a tlirist. Yr oedd digon o ardderchowgrwydíl 

yn Di. Johnson, er gwaethaf rhagfarnau fuasai wedi 

Tdiwcdd. dallu pawb arall, er gwaethaf anffodion fuasai wedi 

chwerwi pawb arall, i weled gwawr y cyfnod newydd 

yn torri. Ond y mae'r hen Dori gonest yn Ilawn o ofn chwerw 



60 T LLENOR, 

wrth ^eisio edrych yinlaen i ddyfodol oedd yn dywyllwch per- 
ffaith iddo ef. T mae'n teimlo fod yr hen gyfnod yn diflannu. 
ac nis gŵyr beth sydd i ddod yn ei le. Pe na buasai dim arall, 
rhwystrid ef gan ei olwg byr i ddeall beth roddodd gychwyniad 
î gyfnod newydd neruiol mewn Ilenyddiaeth, — ^y cyfnod yr 
ydym ni'n byw yn nyddiau ei ddadfeiliad. Y peth hwnnw oedd 
tlysni natur wyllt. 

Yn yr ail gyfnod, natur dyn oedd nôd ymchwil y meddwl, — 
teimladau'r galon ddynol. Ýn y trydyda cyftîod hwn nôd yr 

ymchwil yw prydferthwch anian wyllt,— prydferth- 
Î>I*'?7mÎ.ÎSJ! wch ean^der yr anialwch, ac ystormydd y mynydd- 

oedd, umgedd y rhos-diroedd maith, tawelwch y nos, 
— prydferthwch newydd yn Uenyddiaeth y Saeson. Yn amser 
Pope, prydferthwch gardd yn unig yw prydferthwch natur, — yr 
un faint yn union rhwng y coed, pob gwely blodau wedi ei 
drimio'n ofalus. Ni welai Addison brydferthwch yn yr Alpau, — 
er y teimlai fod swyn Lausaime yn ei lanw a rhy w " ofnadwy- 
aeth hyfryd " nas gallai ei esbonio. Ond tyfodd y cariad at 
natur wyllt o dipyn i beth. Cafodd Parnell hyfrydwch wrth 
edrych ar ddoldiroedd coediog ac ar amlinellau esmwyth myn- 
yddoedd pell. Desgrifia Thomson ystormydd y mynyddoedd, — 
ond nid yw carìad eto wedi bwrw allan ofn. Gwel Burns 
deiraladau dyn yn yr ystorm ac yn llygad y dydd. Ymddigrifa 
Cowper, — dan ofm gwg Dr. Johnson, — ^ym mhrydferthwch 
pruddglwyf us gwastadeddau East Anglia, darlunia Dyer ogoniant 
tawel Ystrad T^wî. Gwcl Gray brydferthwch y mynyddoedd, — 
" mae pob clogwyn yn orlawn o brydyddiaeth ; cyll CoIIins ei 
reswm wrth adael î'w feddwl aros ar brydferthwch dieitlir anial- 
diroedd distaw diderfyn y dwyrain. Oni ddywedir fod rhywun 
welodd dduwies natur wedi colli ei synhwyrau? Tybiai Dr. 
Johnson fod pawb oedd wedi gweled y prydferthwch newydd, ac 
nid CoIIins yn unig, o'u co. 

Yn Wordsworth y ceîr yteimlad newydd wedi ei ddilladu ac 
yn ei iawn bwyll. Ynddo ef ceii* cariad angerddol at natur 

wyllt, — ^nôd y cyfnod newydd ; ond wedi ei drwytho 
wortuworth. â charíad mor angerddol at ddynolryw. Yn Words- 

woHh y mae natur wyllt a dyn mewn heddwch a'u 
gilydd ; y mac'r mynydd a'r môr a r nos yn hardd ac yn gym- 
hwynasgar, nid yn Uawn o alluoedd hagr er drwg fel o'r biaen. 
Fel yr ymgyfunodd elfennau'r ail gyfnod yn Shakespeare, 
ymgyfunodd elfennau r trydydd cyfnod yn Wordsworth. Ỳn yr 
Excìir8Ìon y mae dyn a natur mewn heddwch ; y mae'r un natur 
yn gwisgo genethig a bedwen arian â thlysni. Y mao ysbryd 
bywyd a chydymdeimlad â dyn yn y coed. 



LLENYDDIAETH Y SAESON. 61 

Beth achosodd y deffroad newydd hwn ? Hanes y cyfnod a 

etyb y cwestiwn. Yr oedd gwerîn y gwledydd wedi dechreu 

anesmwytho dan gyfreithîau nad oedd ganddynt law 

^níiîSÍ yn eu gwneyd na u rhoddi mewn grym. Yr oedd y 
gyfraith yn eu herbyn, llenyddia>eth yn ediych amynt 
fel barbariaid anysgedig, a phob braint o'u cyrraedd. Tybed ai 
gwaith Duw ynte gwaith yr uchelwyr oedd y byd anghyfiawn 
hwn ? Dinistriodd Hume gred athronyddol yr oes, ac agorodd 
lygaid y bobl i edrych i gyfeiriadau newyddioa Dadblygodd 
Rousseau athroniaeth Locke, a rhoddodd gîpolwg i'r werin ar 
hen Eden dynolry w, — adeg heb freniu, heb gyfraith, heb fiugiau 
celfyddydol gwareiddiad. Yno yr oedd natur dlos yn wyllt, yno 
yr oedd pawb yn rhydd. A cbarodd y werin ryddid, a'r pryd- 
ferthwch natur wyllt, yn angerddol. Ceisiasant ruthro'n ol yno 
yn ymdrech y Chwyldroad Fírengig, — yr ystorm ofnadwy honno 

fliriodd ac a iachaodd awyr y byd. DefFi-odd pob gwerin yn 
Iwrob, a daeth cyfnod o fywyd newydd. 
Daeth deffroad crefyddol nerthol gyda Wesley, daeth dull 
newydd a dyf nach o f eddwl gyda Coleridge, gwelir yng nghaneuon 
Blake fel y mae cydymdeîmlad wcdi ymeangu, ac adfywiwyd yr 
hen gyda'r newydd, — daeth yr ysbryd Celtaidd yn ol, trwy 
Chatterton a Macpherson. Oyda'r cyfnod newydd daeth cred 

ng ngwerth dyn f el dyn, ac nid fel bod addysgedig yn unig. 

n noielau Richardson ac Allan Ramsay ceir fod yr arwr neu'r 
arwres o r werin ; ond ar ddiwedd y nofel, danghosir eu bod o 
gy tf bonheddig wedi'r cwbl. Pan ddeuwn at SmoUett a Fielding, 
y mae r arwr yn arwr er mai gwaed y werin sydd ynddo ; ac yn 
Wordsworth y mae'r cydymdeimlad âV werin mor llwyr ag 
ydy w a phrydferthwch natur, — gwelir tlysni llawenydd a thlysni 
prudd-der yr isel radd. Rhoddir i wraig ei Ue priodol hefyd. 
Chwareu-beth ydyw yn Swift, peth ffol iawn, heb ddigon o allu 
i fod yn ddrwg ; pen-ysgafn ydy w yn Addison, ond mwyn ar y 
cyfan; cred Steele fod ganddi galon, cred Defoe fod ganddi 
feddwl ; yn Wordsworth y mae yn ei Ue ei hun, yn alTu pur 
anorchfygol er daioni. 

Beth fydd llenyddiaeth y Saeson ? Nis gallant aros gyda 

Wordsworth byth, er y gallant droi ato o lioll droion eu hanes, i 

fwynhau gortfwys sancteiddiol. Rhaid i ysbryd llen- 

B^hddawcto? yddiaeth ymehangu eto. Darganfyddwyd prydferth- 

wch y byd hwn; ond tra yr oedd y ddaear yn 

ganolbwynt pwysig greadigaeth Duw ym meddwl yr hen gyf- 

nodau, sylweddolir erbyn hyn nad ydy w ond f el un o fàn Iwch y 

cloriannau yng nghanol bydoedd afrifed ac an^jhydmarol fwy. 

Darganfyddwyd gwerth dyn fel dyn ; ond, er effroed y w meddwl 



ç 



ddweyd eu bod 
nol ryw. Y mae 
ilrwydd bydocdd 
rhwDg meddwl a 




("■^•.ì&itS. 



'&feO a di-ymdrech Uen- 



m 



-^■"»"»' 'ä' 






^ff III. 

iB mi gadw y dar- 
„iŵwyl, tra byddom yn 
§9g|pa fodd y treuliodd 
" flS yr wytnnoa, wedi 

!5C geisiwyd gofnodi. 
grybwyll nad oedd 



m'Sfs,' 

H]i . 

BHi «Jt^tjHílSiTuc, o íierwydd ei 
jf'H'w'filSlin prydnawn o bob 

V?^J!''MŴ:ir''^^ ^ gy farfod â'i 

" "" - Y^ ^ cyfamser, 

Id trydydd gŵr i'w 

Ifeyw mewn amaetbfa 




ẃr o synwyr a 
1 gyffredinol, yn 
'ch, yn fardd da. 



ystyried ei fod yn 
*iai camrau hwnt î 
i'i anigyffi'edìon yn 
agosaf, yn gyfaîll 
Uaerwen ; a bydd 
at ddyddordeb y 




f ^ ^ ^.^.^. 



Byndoîl pan ddar- 
'»••5- 63 



64 Y LLENOR. 

llennais mewn erthyçl dra galluog yn y Traethodydd y sylw 
canlynol, — "Nid ymddengys fod Dewi yn meddu ar lawer o 
arabedd (wit), ond nîs gwyddom am un bardd yng Nghymru a 
feddai ar fwy o watwareg (sarcaam) nag ef. Y mae gwahan- 
iaeth dirfawr rhwng y galluoedd hyn a'u gilydd, fel y gŵyr y 
darllennydd, a dylid gofalu am beidio a'u cymys^ wrth son am 
danynt." Ni roddodd yr ysgrifennydd ddarnodiad o'r naiU na'r 
Uall ; ond yr hyn a'm hanioddlonai oedd yr awgrym nad oedd yn 
priodoli i Dewi Wyn nemawr o arabedd (wit). 

Tâl. — Mae y damodiad yna yn dal cysylltiad agosach ag 
athrylith Dewi Wyn nag â'i fy wyd ; er hynny, gan y coffeir 
amry w o'i atebion, y rhai a ymddangosant i mi yn firaethineb, 
byddai yn burion i ni gael gwybod beth a olygir wrth arabedd. 
'' Mae arabedd," ebai Dr. Johnson, " fel pob peth sydd wrth eu 
natur yn ddarostj'-ngedig i ddewisiad dyn, yn meddu ei.gyf- 
newidiadau a'i agweddau; ac yn cymeryd ffurfíau gwahanol ar 
wahanol amserau." Darnodiad Pope o arabedd.yw, — "yr hyn 
a feddyliwyd yn fynych, ond na ddywedwyd mor dda erioed o*r 
blaen." Ond mae y damodiad yna yn gamsyniol, meddai Dr. 
Johnson, am ei fod yn darostwng dyn yn is na'i urddas naturîol, 
ac yn priodoli i hapusrwydd mewn iaith yr hyn a berthyn i 
nerth meddyliol. Pe damodiad Pope fuasai yr un cywir, buasai 
raid i ni gytuno â golygiad yr ysgrifennydd yn y Traethodydd; 
ond, os meddyliau nerthol yn ymsaethu allan mewn ymadrodd- 
ion pert a tharawiadol yw ffraethineb, nis gwn am neb yn 
meddu ar fwy o ffraethineb na Dewi Wyn. Bcth ddywed 
Amaethon am hyn ? 

Am. — Cyfarfod da i ni, fy ngyfeiUion. Nid wyf yn ew- 
yllysio dim amgen, yn fy sylwadau, na helaethiad gwybodaeth 
yhghylch Dewi Ẅyn. Cyn y coeliwn bob athrawiaeth, bydded 
1 ni ei phwyso mewn clorîan gywir, neu o leiaf ym mantoleg 
synwyr cyffredîn. Yn sicr, ni feddyliais am geisio gwybod beth 
y w nodweddion arabedd ; ond cyfrifid Dafyda Owen yn hynod o 
ffraeth gan bawb a'i hadwaenent ; er na alîai nemor un o honom, 
fe ddichon, roddi damodiad o'r hyn a feddyliem wrth ffraethineb. 
Ond, meddylied y cywrain a fynno am dano, yr oedd Dafydd 
Owen yn barotach ei atebion na neb yn y wlad ; a'r rhai hynny 
yn gyrhaeddbell ac i'r pwrpas. 

Tal. — Gadewch i nî, ynte, ystyried beth oedd syniad ei gyd- 
oeswyr am dano. Dy wedai Sion Wyn fel hyn, — " Ymddanghosai 
i mi y pryd hyn (1806) yn nodedig mewn ymddiddan, yn gryf 
a medms mewn dadl. Er nad oedd cylch eî wyboda^th yn dra 
eang, er hynny ei ddeall treiddgar a'i galhiogai bob amser i 
ganfod, ar unwaith, bob peth oedd yn cyd-daro â'r pwnc y 
dadleuai drosto; yr oedd ei dduU o ymadroddi yn hyawdl a 



DEWI WYN O EIFION. 65 

bywiog; ac yn wyneb eî ddeheurwydd, ynghj'd â grym, parod- 
rwydd, a phrîodoldeb ei atebion, nis gallai y neb a fj'ddai yn eî 
^yfeiUach lai na meddwl yn fawr am ei daoniau ymddiddan*»!/' 
Dywed Eben Fardd, yn ei gofiant, mai " anaml y cyfarfyddodd 
yn yr un pei"8on y fath helaethrwydd o amgyffrediadau cyntefig, 
a'r fath barodrwydd iV darlunio mewn geiriau. Yr oedd yn 
rhyfeddol o ffraeth, ac yn dra pharod ei ateb." Heblaw hyn, 
tystiolaeth cymydog enwog arall i Ddewi oedd hyn, — " Yr oedd 
yn nodedig am ei sylwaaau tarawiadol a'i arabedd. Pan j'n 
Nublin gyda'r meddygon, yn ei afiechyd olaf, arweiniai un 
o honynt ef trwy y Lunatic Asylum ; a<5 wrth sylwi mor dawel 
oedd y rhai oeddynt yng ngafael gwallgofrwydd, gofynnai i'r 
meddyg — ' Don't they complain ì ' Yr ateb oedd, — ' No, they 
<lare not complain.' Yna Dewi a atebaì, — 'Then, it is worse 
here than in hell, for they are allowed to complain there.' 
♦Synnai y meddyg yn fawr at yr atebiad." 

Er mor ragorol y w sylwadau yr ysgrifennydd yn y 7V»#eíA- 
odydd, ov rhai y dyfynnodd Eifion leuanc, amlwg yw fod 
y 83'lwadau hynny wecîi eu sylfaenu ar weithiau cyhoeddedig 
Dewi Wyn, tra yr oedd yr awdwr yn anghyfarwydd hoUol â 
bywyd cyffredin y bardd. Ni cbafodd efe erioed fantais, amgen 
nag a geir ym " Mlodau Arfon," i adnabod cymeriad yr awdwr ; 
Ä dyna yr unig reswm sydd yn ymgynnyg i fy meddwl i dros 
fod yr aw^dwr medrus wedi gwneyd haeriad a ymddengys i ni yn 
gamsyniol iawn, o berthynas i arabedd Bardd y Gaerwen. 

Am. — Ciywaîs Sion Tomos, Chwilog, yn dweyd ei fod yn 
€wyno wrtho unwaith ei fod yn methu yn lân a chael hamdden i 
ymweled â chyfaiU iddo ; pryd y gofynnai Sion Tomos îddo, — 
** A fyddwch chwi ddim yn myned yn agos i'r fan ar y Sabboth, 
fel y gallech alw gydag ef ?" Atebiad Dafydd Owen oedd, — 
*' Mi fyddai yn dda gennyf allu ymweled â'm cyfaiU yn fynych» 
pe medrwn wneyd hynny ar ddydd gwaith ; ond nid wyf yn 
dewis un amser wneyd y Sabboth yn was i ddiwrnod arall.'* 
Dywedai Sion Tomos ei fod yn rhagori ar bob dyn a welsai 
«f erioed yn ei atebion parod, pwrpasol, ar bob amgylchiad. 
Gallesid llenwi cyfrol helaeth o'i üraethebion pe cesgiid hwy 
oddiar lafar gwlad ac adgofion ei gydoeswyr. Gadawsant ar- 
grafiìadau mor ddyfnion ar feddyliau pawb a ddaethant i gys- 
ylltiad â Dafydd Owen, fel nas gellir eu dileu gan amser nac 
Hmgylchiadau. 

Ê I. — Yr wyf wedi cael Uwyr foddlonrwydd i fy meddwl 
tnvy yr hyn a ddywedasoch am firaethineb Dewi Wyn. Er 
hynny, bydd yn hyfrydwch i mi glywed o'ch genau chwi, y 
rhai oeddych gydoeswyr a chyfeiUion arbennig y bardd, gymaint 
^g & gofiwch o'i ffraethebion^ mewn rhyddiaith a barddoniaeth. 



66 Y LL£NOR 

Yr wyf yn hyderu y maddeuwch i mi yr awydd aniwall sydd 
yn fy meddwl am wybod y pethau lleiaf a berthynai iddo et 
Buasai yn dila gennyf fod yn fwy cyfarwydd â blynyddoedd 
boreuaf ei fy wyd ; yr ydwyf er hynny wedi cael ar düeall fod 
Uawer o bethau bach o'i eiddo yn werth eu croniclo. Y mae yn 
beth dyddoiol iawn gennyf glywed adrodd a darllen ffeithiau 
bych»<in syml a phlentynaidd mebyd ac ieuenctid dynion o fri; ac 
yr ydwyf yn eu hystyried yn bwysig iawn, canys danghoseg 
ydynt o gyfrol fawr oes dyn. 

Tal,— Wedi iddo orffen ei addysg yn yr ysgolion, ac ym- 
sefydlu gyda'i rieni i amaethu y Gaerwen, cyn i siomedigaethau 
eisteddfodol chwerwi ei ysbryd, a chyn i brudd-feddyliau, yn 
tarddu oddiar natur ei anhwyldeb, ddechreu ei boeni, byddai yn 
prydyddu braidd i bob peth, a'r awen yn cael ei deôroi gan yr 
amgylchiadau mwyaf syml. Yr oedd yn y Gaerwen, fel mewn 
tai cyffelyb, gi a chath, — dau o greaduiiaid teuluaidd, tra gwas- 
anaethgar ar dyddyn. Yr oedd Dewi yn hoff neilltuol o'r ci, 
oherwydd ei onestrwydd, ei ffyddlondeb, a*i ufudd-dod; ond efe 
a sasâi y gath yn drwyadl, am ei bod yn greadiir gwenieithus, 
ffals, a Iladronllyd, yn cyfranocri o natur Ilofrudd, — dy wedai mai 
Uofruildion oedd ei holl hiliogaeth. Tra byddai yn anwesu 
Pero, ei gydymaith ffyddlon-onest, byddai yn ysgarmesoedd aml 
rhyngddo â Pws, ac nid heb achos, oblegid cymaint oedd ei 
hyfdra amo weithiau, fel y dygai ei gig oddiar ei fwrdd, os 
méwn cyâeustra i hynny. Gwaeddai Dewi yn aml wrth ei her- 
lid, — " Mor amhosibl y w cael cath onest ! " Canai i r ddau 
omwaith, fel hyn, — 

** Purìou yw djsgu Pero, 
A'r gath yu llywath íel Uo." 

Ci Ilwyd, cynffon laes, un-llygeidiog, a'i fynwes yn wen, ydoedd 
Pero ; ac yr oedd ei Iygad diffygiol yn Iwmp gwyn yn ei ben, 
fel y noda'r bardd yn y Ilinellau hyn, — 

** Pero bach a'i lygad Iwmp 
A*i waBgod weu o dau ei siwmp." 

Yr oedd Pero yn hoff o fwyta mwyar duon, ac fel y canlyn yr 
«nerchai y bardd ef am hynny, — 

'* Mae Pero laes ei gyuffou 
Yu hela*r mwyar duou, 
Gau feddwl myud, oud bod yu lcw, 
Yu dew ar fwyar duou. 

" Pe byddai'r yufyd gwirìou, 
Yu íiwyro i hel llygeirìon, 
Fe âi yu Uyfu ci flewyu llwyd 
Wrth fwyta bwyd bou'ddigiou." 



DEWI WYN X) EIFION. 67 

Am. — Gan eich bod wedî dechreu son am ei gî, daw i'm cof 
amgylchiad a gymerod J le yng Nghriciaeth, pan oedd efe yno ar 
neges, a*i gi yn ei ganlyn. Yr oedd yno foneddwr .o Sais hefyd 
yn aros yn yr un tŷ ag ef , ac yr oed»l ci yn ei ganlyn yntau. Ar 
ol ciniaw aeth Dafydd Owen i'r ardd, i roi tro, pryd yr hysbys- 
wyd y boneddwr pwy oedd ei gydymaith, a'i Ibd yn fardd 
rhagorol. "Mi a af ato i'w dynnu ef allan i brydyddu," meddai 
y bímeddwr. Atebwyd ef inai gwell iddo fod yn bur gynnil, fod 
y bardd mor anibynnol ei fe Jdwi fel nad oedd yn gofalu dim am 
ẃr mawr mwy na gŵr bach ; ac os cai ei gynhyrfu y byddai ei 
eiriau fel cleddyfau noethion. Pa fodd bynnag, aeth y boneddwr 
ato, gan ddweyd ei fod yn deall ei fod yn brydydd, ac yna 
gofynnodd iddo pa faint a gymerai am wneyd pennill i 'w gi ef. 
" Pumpunt," meddai Dafydd Owen, ar darawiad amrant. " Yr 
ydych yn gofyn gormod," meddai y boneddwr. " Nac ydwyf ," 
meddai yntau, " nid wyf yn gofyn dim mwy nag wyf yn barod i 
i*oddi i chwi am wneyd pennill i fy nghi i, os bydd efe yn 
deilwng o'r enw." Ar hyn aeth y boneddwr i'r tŷ yn ei oî i 
adrodd yr hanes. 

Un tro, yr oedd Lewis Tomos yr hwsmon a Dafydd Owen yn 
y drol yn myned î nol mawn, a bachgen o'r enw WmlBfre Owen 
yn certio. Modd bynnag, arweiniodd y gwas bach y ceífylau yn 
rhy agos i'r naîU odir, nes aeth y drol ar draws cilbost yr adwy. 
Dwrdiai yr hwsmon yn erwin oV achos, a'r gwas bach a amddiif- 
ynnai ei hun yn ddewr ; ond Dafydd Owen, tra'n gwrando ar y 
firae, a ddywedai, — 

'' Mae Le^6, ddyn aflAwen, 
Am í&rae âg Wmffre Owen ; 
'Ewyf mewn ofn, a dweyd y gwir, 
T cnrant jn y Gaerwen." 

Tal. — Yr wyf finnau yn cofio gwas yn y Oaerwen, o'r enw 
Wil Parrî. Yr oedd yno yn amser rhyfel Boni, — amser terfysg- 
lyd yn Lloegr, a Chymru hefyd o ran hynny, oedd yr amser 
hwnnw. Daeth galwad prysur i godi milwyr, a cheisiai pawb 
bel pob math o esgusodion rhag myned i'r fyddin, na thalu am i 
ereiil fyned drostynt. Yr oedd chwaren yn digwydd bod yn 
arddwrn Wil Parri, a haerai yn gryf ei bod yn ddigon i'w 
e^^sodi, ac ebai Dewi wrtho, — 

** Wil Parri sy'n jmpirio, 
*N un palat am jmpelio ; 
Heb ganddo esgos o nn asgwm, 
Ond bod aren ju ei arddwm." 

Dro arall, yr oedd Wil Parri yn helpu y merched odro y gwar- 
theg ; ac f el yr oedd ef e yn godro, gan edrych o'i amgylch, ác 
heb wylio pwynt y Ilaeth, sylwai Dewi amo a dywedai yn 
ddisyfyd, — 



C8 7 LLENOR. 

** Hhnid i l*aiTÌ wrth driu y hyd, 
Roi'r ÿ^lro i gyd i*w gadw ; 
Yn Ue o gwuipas y stcu gul, 
Mttt» hyn ya gweryl garw." 

Gofynnai unwaith i Wil Parri, a ydoedd wedi gorffen rhyw 
orchwyl a benodasai iddo ; atebai hwnnw, — " Do." Ar hynny 
dywedodd, — 

•* Wi'le purtou, Wil Parri, 
(fouest iawii a da gwueist di.*' 

Wrth Hylwi ar blentyn yn y gyuiydogaeth, a adawai ei fam heb 
ei ddiddyfnu yn hwy nag arforol, dywedai 

'* Y mat' Wil ram, druan, 
Yu chware oddeutu*r dditeu ; 
Y ceniV mawr, mac*ii íwy na'i fani, 
Yn 8uguo*u gam ci g¥(*mau.*' 

Yr oedd yn y Gacrwea lances o forwyn, yr hon oedd )m ymgyf- 
ciUachu mewn dull carwriaethol â Ilanc o'r enw Wmfl're Ówen, a 
wasanaethai yn yr Ynys — amaethfa gyfagoa Ryw noswaith, 
tra y teulu yn ymgomio o gylch y tâu, diangodd ochenaid drom 
o fynwes Ann y forwyn, a gofynnodd un a eisteddai gerllaw, — 
•' I ble'r aeth hona, Ann í " Atebai Dewi yn y fan, — 

'' Ochciiuid Aim sy'n gwynfauuB, 
Yn ttirauu tua*r Ynys ; 
Torri pcu, a dychryn amryw, — 
Torri calon Wmffre*n chwilfriw." 

Pan oeddid yn adeiladu Gefail y Ccnin iddo, methid a chael pren 
digon hir i wneyd mantell simdde ynddi, ac yr oedd raid new^id 
y cynllun, yr hyn a chwanegai drafferth y seiri; er hynny, 
boddlonent i wneyd y gwaith am yr un bris, os gwnelaî yntau 
ychydig beniUion iddynt hwy thau ; ac yn y fan, dan dd^'lanwad 
y cymhelliad, cyfansoddodd y pennill canlynol, — 

" Y wiri ci'lfyddgar, yu hawddgar a rhwydd, 
A wnewch fy uymuniad trwy gariad i'm gwydd ; 
tìet gweithio trwy Wcner ry w biler maiu btdch, 
A chloi ccrrig bychaiu yu gywrain trwy pilch ; 
Pan ibrowch chwi cich cefnau a'ch cirf efo chwî, 
Bydd i chwi'n btirhaol ryw frol o hir fri ; 
Cewch hefyd, ysgutfydd, gan Ddufydd, wan ddyn, 
Ar ddechreu min EbriU ddau bcuuUl bob un.*' 

Wrth glywed y mcrchcd yn y tŷ ar ddechrcunos yn siarad yn 
anghyffredin yng ngliylch cael gynau newyddion, dywedai 
yntau oddiar ei orwedd ar y fainc yng nghongl y simdde, — 

*' ('ynhauaf uiawn, cynhauaf tatws, 
( 'ynhauaf gwoir oc yd yn gwplw», 
Nid oes yr un o'r rhai*n yn eilfydd 
I gynluiuaf y gown newydd.'* 



DEWI WYN O EIFION. (ÎD 

Tra yr oedd Evan Eyans, teiliwr, Ty n Rhos, Rhos-lan, ar foreii 
hyfryd yn croesi yr afon Ddwyfach, wrth fyned i'r Gaerwen i 
weithio, gwelai bysgodyn braf gerllaw y rhyd Ue y croesai ; er 
hynny elaî ymlaen at ei waith gan gylehdroi yn ei feddylîau, 
a theimlo yn bur anesmwyth yn herwydd ei awydd i ddal y 
pysgoilyn, — ^yn gymaint felly nes penderfynu dianc oddiwrth ei 
waith at y gorchwyl. Wedi deall hyn, pletliodd Dewi y Uinellau 
canlynol i'r digwyddiad, — 

** Y U'iliwr ddiangodd ar ffwdau .yn ffol, 
Gadawodd y 8ÌHwm a'r 'styllen ar ol ; 
Ni wuaethwn i iddo na chy wydd ua chân, 
< >ni bae fod ei haiam yn twj'muo*n y tâu." 

Un tro, yr oedd Dewi wedi cyflogî dyn yn nechreu y cynhauaf i 
ladd gwair ; ac wrth iddo ddyfod at y Gaerwen, ei fani a ofyn- 
nodd i Dewi, — ** Ai rhywbeth gwael fel hyn a gyflogaist ti' 
Dafydd ? " Yntau a atebodd,— 

** Cwla, bychan, cul o bell, 
Eto*n agos ato*n well ; 
Mae.geuyf feddwl am fy ugwas 
Na thyr o 'leni waua* hif." 

Ar ben-tymor, unwaith, cy flogodd John, brawd Nicander, i fod yn 
was bach yn y Gaerwen ; eithr yiiihen yr wythnos yr oedd ei 
hiraeth mor fawr fel y penderfynodd fynnu ymadael a myned 
adref. Cyn iddo gychwyn, galwodd Dewi arno, gan roddi y 
pennill canlynol iddo i fyncd ag ef i'w fam, — 

** lUim yn y Gaerwen wythnos gyfa' 
Yu cadw moch a gweithio 'ugora', 
C'ario gwair a dŵr, a chywaiu, 
A phoiHîth berai Dafydd Owaiu." 

Ar díliwedd un cynhauaf yd, wedi cael y gwair a*r yd i ddiddos- 
rwydd, un o'r gweision yn ymyrgar, i ddim ond i dynnu alhin 
awen Dewi, a ddywcdai, — 

** Y gwair a'r yd i gyd a gawd." 

Ac ebai Dewî, — " le, ond bod 

ËÌHÌau 'i ddyrnu a'i falu'n flawd, 
A'i bobi'n faru i fagu cuawd." 

Rhy w ddechreunos, ar ddychweliad y gwas bach dros dix)thwy y 
tŷ, wedi bod ar neges ym Mrynllaeth, yr hen wraîg, yn gyson a'i 
harfer, a ofynnai iddo, — " Pwy welaist ti yno dy wed." " Mari, a 
Rhys, a Gruffydd Prys," ebai yntuu. Yna Dewi a'i dilynai â*r 
un enwau, fel hyn, — 

*• Fe wch)dd Mari a Rhyí», 
A Gruffydd Prys wrth graffu." 



70 Y LLENOR. 

Am. — ^Gan i chwi grybwyll enw Wmffre Owen, a f u yn was yn 
y Gaerwen, y mae yn gof gennyf unwaitli ei fod yn curo eithin 
gyda gordd ; oblegid lelìy y gwneid cyn dyfod peiriannau i'w 
malu. Ac wrth weled Wniffre Owen yn ei afiaith a*i orchest 
gyda'r gorcliwyl, Dewi a ddywedai yn y fan, — 

** Mae Wmí!re*n curo eithin, ju getbin megìs cawr ; 
Ki welir un eithinen jn unmau cyn pen*r awr ; 
Mae o yn codi*n bybyr i*r awyr ben yr ordd ; 
Fe fala y cymyHu, a phopeth yn ei ffordd.*' 

Wrth ganfod fod un James, Bryn y Ffynnon, yn fuan wedi mar- 

wolaeth ei wraîg, yn arfer myned allan y noa i garu, bwrid ar eî 

bcn wrtheb unfryd ei gymydogion, ymysg y rhai yr oedd gwas 

y Gaerwen, yr hwn a*i gwelodd ar doriad y dydd yn myned 

dros ryw glawdd, ac a achwynodd. amo wrth Dafydd Owen. Heb 

golli amser, y bardd yn rhwydd-gellweirus a ddywedodd fel 

yma,— 

** Pwj a wclodd lago *Bmala 
Ar ei drac yn mynd o wreica, 
Yn Uam'i dros y muritiu mawriou 
Fel yr hydd a*i draed yn rhyddion í- " 

Yr ocdd gan Ddafydd Owen ddau o geffylau gwedd o'r enwau 
Ffarmer a Smoyler, a chaseg or enw Darbi. Wedi bod yn y 
cae yn llafurio, ac wedi iddynt ollwng, aeth un gwas ar gefn 
Smoyler, ar llall ar gefn Darbi, a'r bardd ar gefn Ffarmer, — hen 
geffyl gwyn, tew, diog, oedd Ffarmer. Tra'r ddau was yn 
dcchreu teithio tuag adref, a methu o'r bardd a chael gan 
Ffarmer geisio prysuro dim, gwaeddai ar eu holau, megis o goeg- 
rybudd digrifol, — 

** Prysurwch, gyrrwch yn gyut, 
Bhag ofn cawr ar gefn corwynt.** 

Prydyddai Dafydd Owen, hyd yn oed yn ei gwsg. Yr oedd 
helynt yn y Gaerwen unwaith, am fod yr hen wraig yn methu 
cael y wê o*r Pandy, a*r rheswm dros yr oediad oedd fod rhyw 
aflwydd ar beiriannau'r Ue. Modd bynnag, achosodd yr am- 

gi^lchìad, dan effaith swn drwg yr hen wraig, yn debygol, i 
afydd gymhlethu, yn ei gwsg, y ddwy linnell yma, — 

** Awn drwy go' i drw8Ìo*n drist 
Y Pandy a phob pendÌBt.*' 

Wrth weled dyn yn adgyweirio hen glawdd cerrig oedd yn 
terfynu rhwng y Gaerwen a'r Gaerddu Fawr, gofynnodd Robert 
Williams, Betws Fawr, i Dafydd üwen unwaith, — " Pa faint wyt 
ti*n dalu i WiUiam Jones am drwsio cloddiau?" Yntau a 
atebodd, — 

'* Ei dâl yw deunaw yn dydd, 
Am gy weirio mogwyrydd.'* 



DEWI WYN O EIFION. 71 

Er cymaint cyreillîon oedd Dafydd Owen a Robert WiUiams» 
goddefent weithiau i bethau dibwys iawn oeri eu cyfeillgarwch. 
Yr oedd Dafydd Owen eisiau pren mjmci unwaith, a chyfar- 
wyddai yr hwsmon ef i fyn»'d i'r Betws Fawr at Robert Williams 
i chwilio am un wnelai y tro. Felly, efe a aeth, ac wedi ei gael, 
gofynnodd ei bris. " Chwe cheiniog, Deio," ebai Robert Willîams. 
*' Mae o'n ormod Robert," ebai Dafydd. " Nag ydy w wir, Deio," 
«bai Robert drachefn. Modd bynnag, wedi taeru cryn lawer, 
ymodawsant â'u gilydd mnr ddigllawn fel na ddy wedasant air y 
naill wrth y llall aiii oddeutu mis o amser. 

Wedi i'r Parch Morris WilHams (Nicander) ymadael oddiwrth 
y Methodistiaid, gan yniuno â'r Eglwys, efe a anfonodd lythyr at 
y Parch. T. Roberts, Hendref , Abererch, yn yr hwn yr awgrymai 
fod tîpyn o ymfFrost dirgel yn ei galon, yn herwydd ei ífawd o 
gael aerbyniad i'r Eglwys, yn hytrach na bod, fel y tybiai efe, 
Çyda^ enwad is-raddol fel y Methodistiaid. Mr. Roberts yn 
falch o hyn, a chyda pharodrwydd gwresoglawn, a roddodd y 
Uythyr i Ddafydd Owen i'w ddarllen ; eithr aniolchgar yn wir y 
cyfrifai Dafydd ym«ldygiad Nicander, canys symiodd ef i fyny 
mewn ychydig eiriau, fel hyn, — " Gall ef gau ei safn yn hawdd, 
oblegid ar flawd o gwd, a llaeth o biser Methodistiaid, y cafodd 
efe ei fagu." 

Tal. — Diau fod gogoniant y dywediadau a nodasoch i'w briod- 
oli i sydynrwydd eu bwriad allan o feddwl y bardd. Os edrychir 
amynt heb ystyried hynny, coilant yr adderchowgrwydd a 
berthynai iddynt yn wreiddiol. Pethau bychain, ond pethau 
bychain dyn anghyffredin, a dyn mawr, ydynt; a phethau 
^werth eu croniclo i fod ar gof a chadw. Dichon ein bod, 
bellach, wcdi cyflenwi awydd aniwall Eifíon leuanc. Os nad 
ydym, fe allai mai gwell i ni fyddai cyfeirio at iyw nodwedd 
neilltuol arall ym mywyd y bardd. 

E. I. — Y mae braidd yn afreîdiol i mi eich hysbysu mai ych- 
ydig obaith sydd i chwi Iwyddo i gasglu digon o ddefnyddiau 
tuag at fy niwallu â hanes y fath gymeriad amryfath a Dewi 
Wyn ; ac ni wiw i mi geisio celu bod fy awydd yn myned f wy- 
€wy ««ngerddol o hyd, — ^y byddaf wedi yr elo un amgylchiad 
heibio, yn teimlo yr un mor awyddus i wybod y nesaf ar ei ol. 
Aniolchgar hefyd y cyfrifwn fy hun, pe nis cyfaddefwn y 
<îaredigrwydd pai*odIawn a ddangosasoch eich dau tuag ataf, a'cn 
ix)d, yr un pryd, fel yn mwynhau eich hunain ar draul eich 
jidgonon diddanus ; oblegid nid oes dim a siriola gymaint ar hen 
bobl a chyd-ymddiddan mewn adgoffhad am yr amser gynt. 
Bydd cofio y ffair, y gymanfa, a'r dyddgwyl, ac yn enwedig 
Megau difymis carwriaeth, yn debvg i farwor ar eu calonnau, — 
yií fwy hyfryd ac enynnol na'r adegau sylweddol eu hunain. 



:e; 




<!Jbiîweddion arbeniiig- 
Idisymwth trwy y 
'n cyfnmnu o ryw 

barth foJ nodwedd- 

megîa yn ddisym- 

neilltuol yn yr 

„ _ -moch i ymweled ag 

'Hffllü ond tri o bcrchyll 

""'""'" «n o dri, ond ni 

iYcision y degymwr 

un ymaith llc nod 

án dilyweyd,— " Mi 

foedd gan yr hwch, 

"iynny yn eithaf 






î?raw mani. Paid a 

„j_ _îòd am gyw míwhyn," 

|:^!i»pi^l dro9 ben. 

'"■™*-"^*ÍSeylwai fod rhyw fan» 

^:ac Dod oedd cymaint 

i;^^' ebai Mrs. Williamn, 

iẅ^i^-n bregethwr, ac yn 

^^^^ÎẄ^ byddai i Caledfr>-n 

í^^í^n^^ädDsîyniryn dieach wrtho 

^'^^'^f Ns^^'S&'^^^IÌ^ i'w ganmol am ci 



kt<, ŵ!í^§3:###Ë^"^ne3, Uanllyfni, Ìddo 
|i^|^lS&\i9"Sàr^49"S?!Sn'ySweIai gyfansoddiad 



DEWI WYN O EIFION. 75 

gwych o eîddo rhaî ohonynt, gan chwanegu "ond ni chenfigenwn 
wrth Caledf ryn pe bai yn parhau i farddoni am dragwyddoldeb/' 

Tal. — Parod wyf i obeithio y byddwch eich dau yn Uawcn o 
gael clywed rhai amgylchiadau ymhellach am y prif-fardd 
cnwog, Dewi Wyn. Galwaf chwi i gof mai arferiad gwrthun 
mcwn teuluoedd yw goddef i blant siarad ar draws, a rhoddi 
gaîr i mewn pan fo ereill, hynacb, yn ymddiddan â'u gilydd. Yr 
î>edd tuedd at hynny mewn lodes fechan, merch i gefnder Dewi 
Wyn, yr hon oedd yn cael ei chadw yn y Gaerwen ; ac yr oedd 
yno was bach hefyd, cynddrwg a hithau. Pan ar hirnos gauaf, 
yr ymgesglid i r simdde fawr, o gj^lch y tân mawn, i adrodd 
pawb eu helynt, sefydlodd Dewi ddeddf neilltuol i lywodraethu 
y lodes a r gwas bach, ar y cyfryw achlysnron. Gosodai un i 
eistedd ar bob pen i'r pentan hir, a'u wynebau at eu gilydd, fel 
dwy ddelw ; ond nid oéddynt i ddweyd itn gair, ond a ofynnid 
iddynt gan ryw un fyddai hynach na hwynt. 

Mae hynyna yn fy adgofio o'r farn gytfredin am Dewi, sef, ei 
fod yn fawr yn ei awdiau, ond yn Uawer mwy ar yr aelwyd, — 
fod y cwbl a ddywedai o sylwedd da rh^gorol, ond nad oedd ei 
waith, sef ei eiriau, ddim yn ddigon dealladwy bob amser i bobl 
anwybodus ac anllythyrennog. 

Ymhellach, tra ar ei daith ar ymweliad i'r Gwyndy, a r gwas 
gydag ef, yn ddi^jymwth trodd at y gwas, a dywedodd witho, — 
" Robin, treia fy nghario i, i cdrych a wyt 3'n ddigon cryf, rhag 
y byddaf farw cyn y nos, ac y bydd eisiau i ti fy nghario adref.*' 

Yr oeddwn wedi nieddwl profi, drwy y pethau hyn, i Eifion 
leuanc, fod Dewi Wyn yn " ffraeth a gwreiddiol ei atebion ; " 
ond arweiniwyd fi i rywle oddiwrth bob testyn. Pe b^'ddem 
yma hyd ddydd Sadwrn, ni ddelem i derfyn yr hanesion syd J ar 
gael ynghylch helyntion a geiriau neilltuol y dyn rhyfedd hwn. 
Adroddaf hanes un amgylchiad a glywais o enau Owen Owens, 
brawd Dewi. Dywedai Owen Owens iddo ef ac yntau fyned i 
Ddinbych o bwrpas i weled Twm o'r Nant ; ac wedi dyfod o hyd 
iddo, a myned i mewn i westy yno, dechreuai Twm blethu 
llinellau cynghaneddol i'r forwyn oedd yn y Ile ; dilynai Dafydd 
ef â Ilinellau cyflTelyb, fel atebion iddo ; a bu ymrysonfa hir a 
gwydn rhwng y ddau ; " ond aeth Dafydd a*r maen i r wal," er 
gwaethaf parodrwydd diarebol Twm o'r Nant. Dyna dystiol- 
aeth Owen Owens am yr amgylchiad. 

Am. — Yr wyf yn meddwl yr un peth a chwi, nad oes derfyn i r 
hanesion am droion rhyfedd, geiriau neilltuol, ac atebion parod a 
gwreîddiol Dafydd Owcn. Y gwir am dano yw, yr oedd yn 
hynod ymhob nodwedd a berthynai iddo. Er mwyn rhoddi 
golwg eglur a chywir ar eî nodweddion neilltuol, dylasai golyg- 
wyr "Blodau Arfon" hysbysu y cyhoedd, os gwyddent, dan ba 



74 Y LLENOR. 

ampfylchiadau, fu; mor fyrfyfyr y plethwyd rhaí o'r cyfansodd- 
iadau býchain, clv8Ìon, sydd yn argraffedig yn ei lyfr, Er 
«nghraifil, dyna y llinellau a welir ym " Mlodau Arfon/' tudalen 
31t>, dan y pennawd " Absen i*r Awen," — ni ẃyr y darllennydd, 
wrth edrych amyiit, na fu vr awdwr fis neu chwaneg yn ei 
«yfansoddi ; tra rnai inewn 3'chydig funudau, wrth eistedd gyda 
Slon Wyn, y cyfansoddodd efe hwy ; ac wedi eu hysgrifennu â 
pliwyntel oedd wrth law, a'u gadawodd felly ar y bwrdd. Wele 
y llinellau, — 

** Mjnnwn blll mwjn iawn o ben, 
Ou'l ^sjWMeth nid oes Awen. 
Dewi wna, od â'i *n iwiu, 
ScithpÌU ju benuill o*i bin : 
Ni fedd at watth 7 Baith t^ill, 
Ond y pin i wne\ d pcnnill ; 
A phrjrdjdd anghjffredin, 
E duera pawb ydyw'r pin." 

Bu ar ymweliad â r Parch. R. V. Lloyd, person Llanengan, yn 
Lleyn, lle yr oed«l yn aros ar y pryd, pyda Mr. Lloyd, foneddiges 
ieuanc o Saesne^, yr hon wecli hynny a fu yn bnod â*r Parch. 
John Wynne Jone»*, Caergybi. Wi-th ei chlywed yn chware 
<5anu'r piano yn y Persondy, lle r ydoedd Dafydd Owen ar y pryd 
jn ymwelydd, dyweJai yn fyrfyfyr, — 

** Di boen yw dy biano, — a*th íysedd, 
A'tb fiwsìg yu seinio, 
Fy nghluät, oni Tai y*nghlo, 
£r undyn a fyu wrando. 

** Da gwrando dy gywreindeb— y' Ngwalia, 
Angyles cysondeb ; 
Ni fydd hir y nefoedd heb 
ì)y ganu, a*th deg wyneb." 

Am y ddau englyn yma, dy wed Eben Fardd eu bod " yn dlysioii 
o ran meddwl a iaîth, yn gynllun o ífraethineb diledry w ; ainlyg- 
<ant archwaeth uchel mewn peroriaeth, ac addumir hwynt â'r 
moes gyfarchiad mwyaf diwair a boneddigaidd i*r rhyw fenyw- 
aidd, yr hyn a ddengys fod ein bardd, er ei hoU astudiaeth, yn 
talu parch dyladwy i ddeddfau ysgoifn a phrydferth nioesau 
cŷmdeithasol." 

Ond heblaw y ganmoliaeth uchel a delir ynddynt i berorìaeth 
ac i'r foneddiges ieuanc, yr oedd yr awdwr fel pe buasai dan 
ddylanwad ysbryd profTwydoliaeth, o leiaf, trodd ei ragfynegîad 
yn wirionedd Uythrennol. t)iflannodd y tegwch or wyneb, 
oeroedd y bysedd cyn hir yn yr angau, ac anrhegwyd y nefoedd, 
yn ol a ddywedid yn gyffreuin, â phresenoldeb ei " gwyneb teg 
AÌ pheroriaeth angylaidd." 

Wrtìì edrych ar y beudy acw, daw î m cof yr amgylchiad 



DEWI WyN O EIFION. 75 

canlynol. Tua'r flwyddyn 1822, sefydlwyd cymdeithas lenyddol 
yn Nolbeiimaen dan yr enw " Cymdeîthas Gymroaidd Dolben- 
maen," ac yr oedd ysbryd prydyddu weîli dîsgyn yn bur drwm 
ar DafydJ Owen, a meddyliodd am gyfansoddi englynion i 
annerch y Oymdeithas. Yn ddistaw, ond yn ferw gan deimlad 
brwd prydyddu, troes allan o'i wely gyda thoriad y wawr un 
boreu Sul. Ar adeg boreufwyd, cly wid ei fam yn galw Dafydd. 
Ond nid oedd neb yn ateb. Galwai eilwaith, ond i ddim pwrpaa 
Un o*r gweision a feddyliai, neu yn hytraah a ddywedai, ei fod 
wedi lììyned allan i edrych y praidd, ac aeth tua'r caeau, gan 
feddwl cwrdd âg ef; ond wedi manwl chwilio, dychwelai yn 
siomedig tua'r beudaî, lle y canfu Dafydd Owen mewn cilfach 
neilltuedig ar ei led-eistedd, a Iliaws o lechau wrth ei ochr, ac & 
hoelen bedol yn ysgrifennu yn brysur. Gyda bod y gwas yn y 
golwg, gwaeddai Dafydd, — " Wil ! Wil ! Yr wyf yn ceisio 
prydyddu. Yr oedd rhyw chwilen yn fy mhen er's deuddydd 
neu dri. Paid a dweyd am danaf wrth fy mam.'' Dyma yr 
amser y cy fansoddwyd, neu o leiaf yr ysgrifennwyd yr engl> nion 
a welir ar dudalennau "Blodau Arfon." Ysgriíennwyd hwy 
gyntaf â hoelen bedol ar ddarnau o lechi Ilwyd-Ieision a gesglid 
ar y buarth. Caiff Eifion leuanc sylwi amynt, yn hy trach nag 
i mî gymeryd amser i*w hadrodd. Dyma yr englyn biaenat' 
ohonynt, — 

** Yn Eifionuj-dd nef anian, — am wyrda 
Mac ardal Dolheuman ; 
IV chanmol goruwch unman, 
I glyw jr holl Gymry glàn.*' 

E. I. — ^GyfeiIIion, yr wyf wedi fy ngosod dan rwymau fwy na 
inwy i chwi am y fatli wledd o wybodaeth ag a gefais heddyw 
yn eich cyfeillach. Ni feddyliais i, ac yr wyf bron yn sicr na 
feddyliodd neb arall chwaith, ond y rhai oecldynt fel chwithau 
yn hysbys yn hanes ci fywyd, fod Dewi Wyn mor hynod o 
neilltunl ymhob peth a berthynai iddo. Wedi clywed cymaint, y 
mae yn gywilydd gennyf awgrymu un gofyniad yn chwaneg, 
onide 

Tal.— Esgusodwch fi, fy nghyfaill — ond gofynnaf eîch nawdd 
am eich tynnu mor ddisymwui oddiar eich pwnc, yn herwydd fy 
mod yn awyddus i roi ar ddeall i chwi fod yr ymddiddan a fu 
rhyngom wedi ei achlysuro yn gwbl oherwydd eich awydd î 
wybod manylion y dyn rhyfedd hwn, ac yn hollol er eich mwyn 
chwi, ac ereill y dewisoch gyfrannu y wybodaeth idd\-nt, y 
mae Amaethon a minnau yma heddyw ; er, ar yr un pryd, rhaid 
î ni addef nad y w yr amcan o f wy dyddordeb i chwi nag ydyw 
o bleserus i ninnau. Ac heblaw hynny, yr ydyni ni, fel y Iliaws 
o gydoeswyr y bardd, yn prysur gilio tua chysgodion tywyll y 



76 Y LLENOR. 

bedd ; ac oddîeîthr i ryw g.vfaîll fel chwi ddiogelu y manion 
sydd yn aros ar ein cof, byddant oll yn fuan wedi colli yn anad- 
ferwy. Gan hynny, na chelwch oddiwrthym un awgrym neu 
ofyniad ; ac hyd eithaf eîn gwybodaeth, rhoddwn ninnau eglur- 
had amo o Iwyrfryd calon. 

E. I. — Rhy wbeth ynglŷn â cherddoriaeth ydoedd y gofyniad 
oedd ar flaen fy nhafod, yn cael ei awgrymu gan ry w sylw a 
wnaethoch ynglŷn â hanes y foneddiges ieuanc a'i phiano. 
Ymddengys oddiwrth y Cofiant fod Dewi Wyn wedi efrydu 
cerddoriaeth, a'i fod yn adnabyddus fel cerddor yn gystal, bron, 
og fel bardd. Fel ynia y cyfeirir at hynny, — ** O gylch y 
flwyddyn 1815, cymerodd y gorchwyl amo i astudio y rhan 
egwyddorol o benjriaeth, ac ymddengys iddo, nid yn unig 
gyrraedd gwybodaeth o r gelfyddyd hon mewn amser byr, ond 
hefyd ei íod yn ei deall mewn modd neiUtuol o oleu a chyflawn." 

Tal. — Mae y dyfyniad yna wedi ei gymeryd o ysgrif wreiddiol 
Sion Wyn, yr hon sydd wrth law gennyf, ac y mae efe yn 
chwanegu y sylw yma, yr hwn a adawyd allan o'r Cofiant sydd 
yn argraöèdig, — " Hotfai ar brydiau roi gofyniadau anhawdd eu 
hateb o flaen rbai a broHesent gryn wybodaeth yn y gelfyddyd, 
trwy yr hyn y taflodd amryw i ddyryswch Ued fawr ; ond nid 
hawdd oedd rhoi gofyniad iddo ef mewn cysylltiad â'r gangen 
hon o wybodaeth, nad allai ei ateb. Nid oedd yn meddu llais i 
ganu ei hun. Ysgrifennodd draetbawd byr ar beroriaeth, o'r 
hwn y mae gennyf adysgrif." 

Am. — Er tod Dafyild Owen yn dra hysbys yng nghelfyddyd 
miwsig, — yn selog iawn gyda chyfarfodydd canu yn ei ardal, ac 
yn canu ynddynt fel y medrai a i hoU egni, — ni byddai byth j'n 
cynnyg canu yn yr add« liad cyhoeddus, am fod ei lais, wi-th 
geisio canu, yn aflafar ac yn angliywir. Y peth a fyddai yn ei 
foddio fwyaf mewn canu fj^^ddai canu naturiol, dirodres, a 
diorchest. Diau fod rhai o r gofyniadau y cyfeiria Sion Wjti 
atynt yn bur neîlltuol, ac fel Dafydd Owen ei hun yn hoUol. 
Pan yn dysgu cei-ddoriaeth, gofynnodd i fachgen yr hwn oedd 
ychydig o ganwr, — "A fedrî di daraw pob cywair yn ei sain 
oriodol ei hun ? " Dy wedodd y bachgen, — " Medraf yn lled agos.*" 
" A wyddost ti yn sicr pan fyddi wedi ei seinio yn hoUol gywir V^ 
Atebodd y bachgen drachef n, — ** Nid wyf yn sicr iawn o hynny." 
Cododd Dafydd ddarn o fawnen, a gofynnodd, — " A weli dî fi yn 
ceisio taro y twmpath acw ? " Taflodd ato, eithr heb ei daraw. 
" Dyna fi wedi methu," meddai. Taflodd drachefn, a tharawodd y 
twmpath, a dywedodd, — "Dyna fi wedi ei daro." — "Mi wn fy mod 
wedi taro y twmpath," ebai drachefn. " Ac oni wyddost dithau 
pan fyddi wedi seinio nodyn yn gywir, fel y gwn i fy mod wedi 
taraw y twmpath acw ? " Atebodd y bachgen drachefn, — ** Nid 
mor sicr a hynny." 



DEWI WYN O EIFION. 77 

Ond nid gofyniadau o'r natur yna a ofynnai Dafydd Owen 
bob aniser, pan oedd yn efrydu cerddoriaeth. Yr ydyeh yn 
adnabyddus âg enw y Pareh. J. R. Jones, gweinidog y Bedydd- 
wyr yn Ramoth, sir Feirionnydd. Bu dylanwad y gŵr enwog 
hwnnw yn rymus iawn un adeg yn Eifionnydd, yn neiUtuoI yng 
nghymydogaethau Criciaeth a Llanystumdwy ; ac y mao dylan- 
wad yr egwyddorion a ddysgai yn aros heb eu diwreiddio 
ynddynt hyd heddyw. Yr oedd Mr. Jones yn gerddor galluog 
iawn, wedi efrydu yn drwyadl elFennau cerddoriaeth. Ym- 
ddengys iddo fod yn cyd-ganu Uawer â Bardd y Betw^s, os nad 
yn athraw iddo, fel y cyfeiria yr olaf yn y Uinellau tlysion 
hyn,— 

*' Mordawcl oedd cin heljnt, 
Wrth ddjrsga cyd ganu gynt, 
Pybyr, a difyr ein dau, 
Lliosem, brnidd, bob líeisian ; 
Trin egwyddor peroriaeth, 
Ar oleu gerdd, reol gaeth ; 
Hwyr arcs, lawer noson, 
I gyrraedd dull gwraidd y dôn. 
Mae*n bri clcni ar lawr, 
A fu gynt ein prif gantawr, — 
Wele inV oU wylo'n awr, — Óch ! hjdraÌB, 
Dwyn y pcreiddlaiâ o dan y priddlawr.** 

Y Parch. J. R. Jones hefyd oedd athraw cerddorol Dafydd 
Owen, o leiaf, derbyniodd lawer o gyfarwyddiadau oddiwrtho. 
Rhoddaf ger eich bron yr hyn y sy gennyf o*r ohebiaeth a fu 
rhwng y ddau, trwy yr hyn y gallwch weled pa fath ofyniadau 
A anfonai y disgybl i'w athraw. Dyma fel y dechreuai'r 
ohebiaeth. 

"PwLLHELi, Chwertcoer 21ainy 1816. 
¥y hjnawH gjfaill, — 

ÜerbyniaÌB jr eiddoch yn brydlon, gyda'r Eos a'r Uyfrau. Anffodiog a 
f u eieh cais bychan i mi gyfieithu yr cmyn, cr Ueied gorchwyl a gorchest debygíd 
ydoedd ; ond yr wyf yn gwybod drwy brofíad, mai gormud gyneddfau dioglyd a 
chysglyd ydoedd ; nid y w yu werth ei anf on ond yu unig er proâ i chwi na bum 
ddiyBtyr o'ch cais, ac na phrofaÌB yn yr ymgais ond mai mwyaf poen, poen y 
methwr ; ond oä mynnwch chwi, chwi eUwch ddìwygio 'r naiU hanner o houi, a'i 
defuyddio fcl y mynnoch ; ni chefai» ddim hwyl awenyddol, nac ystîgrwydd i 
ymcgnio gan ddîogi wedi rhewi fy nwydau, &c. Dyna ddi^n a gormod, am 
bcth nad ydyw yn werth dim braidd. Cewch ei gweled cyn diwedd y Uen. 

'Pawb a'Ì tyü Ue bo ei ddolur.' — Gadewch imi ^tifferthu peth amoch ag 
ymadroddion plentynaidd, a Ued ddisynwyr, ac ymddygwch ataf gyda chydym- 
deimlád i fwy graddau nag y gwna'r cyffredin. Pa mor isel bynnag y canfyddoch 
fi ym mhwU camsyuiad, ànghydweled, ac animadaeth, mwyaf yr estynnoch 
ddehcuhftw cymorth i'm cychwyn o anialwch anwybodaeth,— chwi a wyddoch fod 
yu augenrheidiol i hyfforddi aUtud ar ei deithfa, heblaw dywedyd ar ddywedyd, 
yr hyn debygid a fyddai yn ddigon amlwg ynddo'i hun, dangos â bys, ie ymaflyd 
yn ei wegil ac anelu ei lygaid at y nôd y cyfeirier, ac y cyfarwydder yntef tuag 
ato, &c. 

¥y achos i sydd fel y canlyn. Mae yn y gymydogaeth hon, fel ereiU, ryw 
ymgala i ddysgu canu wrth y nodau ; a chan mor gyffredin ydyw, tueddwyd 
'fiiinau, yr anhebycaf o ddynion i gyd, ymgeisio â'r ddysgeidiaeth hon ; erbyu 



78 Y LLENOR. 

edrjch y mae fj llais rvw f aint jn well nag yr oeddwn yn ei gTÍríí, o ran giTm a 
phereidd-dra, ond ni feddyliais i na neb arall erioed ei fod mor anaturìol a di 
&rwodraeth, ie anhawdd ei ddjBgu a*i reoleìddio, fel na allaf benderf jnu a jrw yn 
ddichon cael ganddo ddjrsgu uu béroriaeth jn ganolig grwir pe bai hynnjr jn 
achub hoedl. Ond er hynny, nid yw hyn yn perì imi laesu cymaint nad och 
gennyf ewyllys ao awydd cryf am wybod am drefn a sylwedd perorìtieth. Ni 
weltds ddim hyíf orddiant nag agorìad ar y gelf yddyd wybodawl hon ond yn unig 

Îr ychydiffyn sydd yn niwäd Lljffr Emynau J. James, sef traethawd o waith 
ohn Ẃilhams, Aberystwyth, yr hwn debygwn, heb law ei fod yn fyr, sydd yn 
c?nnwy8 ymadroddion mu8grell a thywyU di amcan ddigon i olcuo meddwl 
dîeitbrol ac anhysbys o*r blaen. Neu rn amgen mae tywyllwch, gwendid, 
ac anibendod rhyfeddol ynnof fl wrth ei ddarilen, a cheÌBÌo ei ystyried, &c. 
Baethum dr wy ddirfaith fyfyrio i wybod drwyddo, i rrw raddau, pa fodd yr 
oedd cydiain ac anghydêain. Ond methu gennyf yn hoUol a dimad pa beth oedd 
y mi neu y mei^trnod yn nghyd a*r drydedd, y chweched,. a*r seithfed Ueiaf^ a 
mwya/ya gywimod ; methu gennyf yn hoUol a gwybod ystÝr, sylwedd, a defnydd 
y pethau; methu gennyf wybod a ocs trì math o leisiau, sef a oes rhai perorìaeth- 
au i*w canu yu y Uais Ueddf Olatj^ rhai yn y cras (iharp)^ a rbai yn y naturiol, 
neu bod y Ueddf a*r craa yn cymeryd i fynu bob math o beroriaetbau ; ac nad oes 
yr un i*w chanu yn y Ihiis, neu, mewn lÌaÌB naturicl, sef fod naiU ai yn Ueddf nen 
yn gras, &c., a chan fod Ueddf a chras y naiU yn oodi hanner tôn, a*r IhiU yn 
goetwng hanner tun, methu gennyf amgyffred pa beth yw yr hanner tôn y mae'r 
B^ a*r F yn eu cynnwys; pa un ai o ddewisiad a dychymyg y goaodwyd yr 
hanner tôn yn B ^ a'r P ^-, ai eu bod yno yn naturiol ac ju. anocheladwy ; pa un ai 
fod y rhan fwyaf o reohiu yr wybodaeth hon wedi eu bcìÌo ar ddewisiad a dych- 
ymyg yr hyniäaid, ai ynte yn hoUol hanfodol i anian ynddi ei hun megyn rheolan 
rhifyddiaeth, ie megrs y gynghanedd a berthyn i farddoniaeth, &c. Rhy an- 
hawdd im' ddyfod i ben a hou ac adrodd fy ynfydrwydd ; ac anhaws i chwithau 
fy neaU a gwybod beth wyf yn ei fiddordd, a'm hateb i un diben. 

Y ífordd hawsaf , ysgatfydd, i chwi gunfod graddau a aefyUfa fy amgyffrediou, 
yw, syUu ar yr hyn wyf yn ei anfon yna, fel cynygiad gennyf i'gyfánBoddi tôn 
newydd, dangos yr hyn beth nid wyf yn medru clywed amaf i neb araU, am nad 
wyf yn dewis dangos fy ffoHneb i neb nad aUwyf ymddirìed iddynt y bydd iddynt 
gydymdeimlo yn fwy na difrìo ac enUibio. 

Yma drwy sylwi ac ystyrìed, y gaUwch ganfod os wyf yn deaU unrhyw radd o 
liatur y gwrthddrych dan fy ystyriaeth, ac ym mha beth y mae geunyf unrhyw 
amcan, ac hefyd ym mha bethau yr wyf yn hoUol ddaU, odid fil hyn y oewcb 
gyfleu teg i amlygu i mi am ddefnydd ao ystyr y mi neu y meistmod a'r ywimod, v 
allai y medrwch ddangos imi pa beth yw y pethau uchod yn rhyw dôn amlwg n 
hawdd sydd gennych yn eich cadwraeth. Nid wyf yn meddwl fod dim mwy o 
fwynder naturiol yn yr ynfydrwydd a anfonaf atoch, mwy na phe b>iech yn taro 
y naiU bren yn y Uall ; ond nid oes modd imi wybod pa un ai bod ai peidio, o 
herwydd na fedraf swnio cymaint ag un nodyn &c., ond nid hynny yw fy mater 
i ; eideu gwybod pa beth yw y mt neu y meiitrtècd a'r eywimod sydd amaf fl. 
Odid nad oes gennych ryw draethod yn eich meddiant, a fedrwch hebgor ei 
fenthyg, hcblaw ceisio ateb fy ymofyniadau disynwyr a thywyU ; mae'n deoygol 
ichwi fedrì dimad pa beth wyf yn ei geisio. Ond os na fedtaf ddim ar ganu, fe 
uchod, rhowch imi le i gynnyg prydyddu, — 

'Rwy* beth yn rhyw obeithio,— ond orfer 
A dirfaeth fyfyrìo, 
Er mor wael, drwy draiü ryw dro 
Y d'o'n ganwr dan gwyno. 

Perorìaeth odiaeth ddidor — a ddysgant 
Ddewisgamp anhebgor ; 
A minuau gyda'u mwyn gor 
Yn rhoi ton ar y tenor. 

Er teirawr o fawr fyfjrrìo — ^heb lyfr 
O'm blaen i'm hyfforddio, 
Nid wyf ond (dan glwyf , dyn glo) 
Yn y niwl dan y nwylo. 



DEWI WTN O EIFION. 79 

chai lyfr gennych, o lafár ganiad 
Gtodidog wiw addjBg a dadgiiddiad, 
Caf 7 nodau, a phob cjfnewidiad, 
Ac arwain j defdl i*r gwrandawiad, 
Trwodd at bob tarawìad^— a helaeth 
Caf hanesyddiaeth j cjfanfloddiad, &o. 

Oud coflwch na wna holl lyfrau 7 bjd mo*r tro yn Ue atebion j^erthynol yn 
uniongyrchol i*m ^fyidadau, &c. 

A (Marfn i chwi erioed feddwl fy mod jn lleslr jn dal 7 fath ^nf^drwjddP 
Ond e allai 7 chw^daf 7 cwbl c^n pcn 7 mis ac 7 bjddaf fel o*r bh^n ; bw^f mor 
rnf^d ag 7 m^nnwrf , ni b^ddaf ond fel f^ mrodTr 7U g^fliedin, phint Adda. 

Bellach, d^ma'r Diírd^ddiaeth wan ^n d^fod, — 

CYFIEITHIAD O'R 8AESNEG. 

Seb, xiü. II, 12, 13. 

Yr eb^rth glân tu maes i*r gwerB^ll, 

Uosgent meg7B afliin rai, 
Gan ddw^n eu gwaed i mewn i*r cyaegr 

1 wnejá ç7mod dros 7 bai ; 
D^na'r pam bu lesu hetyd 

Fell7*n dioddef 7n Ue d^n 
Tu macB i*r porth fel 7 sancteiddiai 
£i bobl árwj ei waed ei huu. 

Cadd ei demtio, eto heb beohod. 

D^n, d^n, ni waeth imi roi yr ^Bgrif a^dd genn^f i chwi i*w wekd, a therf^nu 
f7 ngh^lwlfa, a dywed^d îj mod ^n disgw^l U^th^r oddtwrth^ch ar tyrder, er 
nad w^ 7n ei haeadu. 

Eich goheb^dd annheflwng, 

D. OWEN. 

Medd^Uwn eich bod yn ç^ffwrdd ^r hanner tdu ddw^waith wrth g^f rìf o*r O i*r G, 
neu o 1 i 8, Bef ar B^ ac F, nen ar 3 a 6; ond a ^djch 711 crlfwrdd yr hanner 
tôn fellT drw7 g^dol neu gorff yr hoU beroriaeth P Medd^liwn fod h^nnr 7n angen- 
rheldiol, oe amgen nid wjî jn medru amg^ffred pn fodd 7 Baif 7 gydisain rhwng 
T baflB a'r tenor, &c.; ond 7r w^f eto ^n methu dimad pa fodd 7 mae'r b^d >n 
ix>d: pan fo nod^n diweddaf 7 basB ar A, a nod^n olaf 7 tenor ar B, C, neu D, 
&c., a 0wn nodjn 7 tenor ar 7r w^thfed i fyn^ o*r bass, ac jma pa le 7 Bwnir yr 
haiiner tònf Ni ddaw hi ddim ar B ac F ob 7 llineU isaf ond un o'r pump a 
jBtjẁ i'r G isaf , ac wrth fÿfÿrio a chwflio fel h^n, 7r w^f fi ^n ^mBoddi i d^- 
wjUwch 7r Aifft, nea'r fagddu fawr, ac ^n barod i bcUo nad w^f ^n deaU dim oU 
mwj na moob^n. 

D. OWEN. 

Tn atebiad i ofynìadau Dafydd Owen, ysgrifennodd y Parch. 
J. R Jones y Uythyr cywrain a dyddorol hwn, — 

''Hafod t Ga&eo Fawb, Mawrth 18, 1816. 

T C7faiU athr^Uthgar, 

Derb^iüaÌB ^r eiddoch, amfleredig 7 27. o'r mis diweddaf ac ^Btyriaifl 7 
C7nhw78iad Cÿntsî peth B7 dd^leduB arnaf i chwi, 7W diolch am 7 cyieithiad 
o*r emTn Saesneg a anfonaBwn i chwi. Am 7 mcBur a g^meraBOch chwi, 8au a 7au 
^djir cwmpas hwnnw; ond 7 mae 7 rhan fw^af o'ch UineUau chwi ^n 9au a 7au 
a rhai ereiu 7U 8aa a 7au. Ond gelUr diw^gio h^n o fethwaith ^n Ued rwydd 
ahawdd. 

Am beroriaeth, ni feddaf nnrh^w draethawd neiUduol, ar 7 gclf^dd^d w^bod- 
awl hon. Ond gwelaÌB, darllenniÚB, ac ^st^riaÌB gynt, ^r eiddo Tansur, SimpBon, 
a Bremner. Hen l^frau candr^U oedd 7 rhai h^nn^, er 70 ugain ml^nedd ^n ol 
— y piyd h^nn^ 7m meddiant 7 perorìaeth^dd h^glod John WiUiamB o Ddolgellau. 



SO Y LLENOR. 

Oud am waith Johii Williams, gjnt o Abertawe, yr hwn Hjdd jn uiwedd Ujfr 
«myunau J. James o Aberystwyth, nid yw hwnnw ond traethawd digon ealw, a 
diamcan, i hjffoiddi meddwl dieithrol ac anhjsbjs ju j gelf jddjd. 

Bellach, amcauaf roddi atebiadau eglur i'ch gof jniaclau, fel j canlju, — 
1. *' A oes tri math o leisiau, scf îleddf, crag, a uaturiolF" Ateb, — Nag oez<. 
Y mac pob peroriaeth, naill ai jn gran, ueu jn lloddf. Ond j mae peroriaethau 
«ras uaturiol a pheroriaethau Ucddf naturiol. Ereill jdjut diaws-osodcdig ; sef, 
cras traws-osodedig, a lleddf traws-osodedig. Yr uuig gjwair cras uaturìol sjdd 
ar C, a*r uuig gjwair lleddf naturiol sjdd ar A. Pob cjwair arall, sj ddiffjgiol, 
ncu amhcrffttith» ucs eu perffcithio trwj osod cras, ncu lcddf , ar j llincähiu 
prìodawl, jn nechreu j beroríaeth, gan fod jr hanncr tonau, heb wneuthnr 
hjnnj, allan o'u lleoeda priodawl. Ond digon jw hjn wrth j glust, am eich 
gof jniacL cjntaf ; - bellach rhoddaf ddarluniad cjwir o*r hjn a ddjwcdóis uchod, 
o fliicu eich Ujgaid ; fel j galloch chwi wjbod yn hollawl fcl j mac*r pcth jn bod. 
Ac ám fod cjnifer o eiriaii celf jdJjdawl (technical terms) ju pcrthjn i*r gel- 
f jddjd wjbodawl hon, chwi a'i cewch mewn iaith arall. 

THE PBOPER SCALE OF MUSIC. 



Caníuê, 

7? 






^ 


-^ 


-^rr^ 


û 


■^ 


-o.-^ 


- 




^- 


-ö- 




D 

BOl 


E F 

lu fa 


G 

»ol 


A 

hi 


"■' ■ " 


- 


C D 

fa sol 


E F 
la fa 


G 

sol 


A B C 
hi mi fa 


B C 
mi fa 


Bcuêuê, 


r 




-a €^ 




r^*^ -, 


~ 




-^O" 


-^ 


-T3-Ö-"- 

^ 


D 

sol 


E F 
la fa 


G 

sol 


A 

la 




- 


C D 
fa Bol 


E F 
la f a 


G 

bOÌ 


A B C 

la mi fa 


B C 
mi f a 



In the scale, jou maj see the full toncs about ou inch distaucc from one anothcr ; 
and the semitones about half an inch dirttance. — In the sharp serìcs the i^and tht> 
C, or the /ourM, and the e\ghth^ arc alwajs the two semitones in thc Octave. And 
in the flat serìes the (7, and the F^ or the ihird and thc «m-M, are alwajs the 
nemitones iu the Octave. In the sharp kej alwajs, the Third^ above ihti 
kejnote, is a/w// /oim, ot greater ihird. — Aud in the flat kcj, thc rAiiK/above the 
kejnote is a èemitone^ or minor ihird^ — and that is the rcal difference betwlst a 
»<harp kej and a flat kej. The flat kej is adopted to moumful, andgraTe songs ; 
aud the sharp kej, adapted in a waj of thanksgiying and praise. Therefore the 
flat is tcrmed the plaintive kcj, and the sharp tcrmed thc cheerful kej. 

N.B. — Thc onlj natural sharp kej is founded on C, and the oulj uatural fliit 
kej is foimdcd on A. AU the rest arc imperfect iu cach of thc forementionod 
characters until made perfect bj flats, or sharps, ploced on the proper places, ur 
lctters, at the beginnin^ of the piecc, the semitoues being out of due order. 

2. ** Pa un ai o ddewisiad a djchjmjg j gosodwjd jr hanner ton ar C\ ac >; 
neu jnte eu bod jno jn naturíol ac anochcladwj, ac ju hanfodol i anian ynddi ei 
huu, megis rheolau rhif jddiacth, &c. P *' Ateb, — Mimfodol i anian jnddi ei huu 
jw bod dw.y honner tou jmhob wjth-rodd-dôn (octaye) f el j galloch wcled j naill 
a'r Uall jn j glorian {thc pì^oper seale ofmuaie) j tu arall i*r ddalcn. 

3. **Am j Mi, ncu'r Meistmod.*' — ^Thc J/ii retums eyerj eighth note froui 
itsclf , and its natural place is £ ; — but the other three sjUables, /a, «o/, /a, art* 
repeated, in order to complctc the Octave. — In the Shiftrp seríes, the sjUables 
stand thus, — 



DEWI W?N O EIFION. 



81 



C D E F 


G 




A 


irc 


Fd Sol Jm Fft 


8ol 




La 


Mi Fa 


1 2 3 d 


5 




6 


7 8 


And iu the flat Bcrìes they stand thua,— 


> 








i 

A B C D 


E* 


F 




G A 


La Mi Fd Sol 


La 


Fa 




Sol La 


1 2 3 1 


5 







7 8 



It hnë been ulreadj obscrred that thc natural place oí the J/i is B ; aud it m&y 
ì)e further uoticed. that to whatever placc it is rcmovcd, in tran8po.scd keys, the 
äcmìtoncs follow it, and stand (üwaja in the snme rclation to it thnt aaáoto B 
iu the natural kcj: so that Mi ìa always a semitonc beloio the hey'note in tbe BÌuirp 
^ries, aud a tone nbove the kcy-note in the flat seríea. — And so much of the Mi. 

•1. Nid ar "iî ac F y cyffjrddir yr hanner ton wrth esgyn o G i G, neu o 
1 i 8," ond ar C ac F, — A gwybyddwch fod y cyfryw lythyrenau yn gwncnthur 
ìianner tonau trwy gorff yr holl dôn os na bydd nod crâs $, neu nod lleddf (^, 
jni cael ci osod o flaen rhyw nodyn neiUtuol, yn rhywlc yn y dôn. 

5. '* Pa fodd y mac'r byd yn bud, pan fo nodyn diweddaf y Bass ar ^/, a nodyu 
olaf y Tcnor ar B, C, ncu 7> / " Atcb, — Pan arferíd yr hen ffordd anbylaw, ao 
auhwylus, o osod y C clef ar y llinell ddu nesaf i*r uchaf, byddai nodyn olaf y 
Tenor ar y 3ydd llinell ddu. — Ac weithiau bydd y Tenor, neu y Treble, yn diwcddu 
nr y drydedd uwchUiw y cyweimod, — ac os felly, bydd yn disgyn ar C. Ond ni 
wolais mo*r nodyn olaf, neu gyweirnod y -B««« yn ^, a nodyn olaf y Tenor yn />. 
Y mae'r 4ydd uwchlaw y cy weiniod yn aiighydjBain â*r cy weimod ei hun. Erbyn 
liyu, dyma fl wedi rhoddí* atebiadau byríon, ac mor eglur ag y meirwn, i*ch 
gof fniadau. Bcllach, gobeithiaf y dyallwch y cyfan, ac y bydd er dywenydd a 
l)oddlonrwydd i chwi. 

I shall herc add a tablc of the CleffH, as they are now used by the bcüt modem 
muHÌdans. 



Ì 



The Q Clef for the Treble. 
o A B c D 



EIB^ 



:eiz=:9^: 



:q' 



.q: 



-o. 



V B D 

Thti C Clef/or íht Counter, AUo, 



B 



l^- 



:q: 



8- 



73. 



:a: 



E F 

"^~q: 



o 



jQ. 



o. 



F E 

The O Cìef for tht Ttuor, 



$ 



B 



C 



-ö» 



E 

:q: 



F 



■ö- 



■& 



:a 



— — &» c»"" 

F B D 

Tht F def for iht Boêê, 



o 



B 



E 



F 




• Q C> 



:a: 



:q: 



'& 



:a: 



o 
:q: 



A 



jCà. 



D-^' 



82 Y LLENOB. 

K.B.— The miion that therc is in one part with auother will appear hy 

obeerYÌng that upper G, in the Bass, is one and the same note as lo«rer G, 

in the Tenor ania uounter ; and also that upper G, in the Tcnor, ìb eiactly 

of the same eound with lower G» in the Trebîe. 

Pell oddi wrthyf fl jw ' enllibio na gwawdio ' eich cjnjgiad am gyfansoddi 

tôn, — a phell y w yr unrhyw oddiwrth fod yn gjwirgerdd, neu gywirgan.— Oiid 

rhaid cropian cyn oerdded. 

Gwehüs gynt yn Uyfr Simpson, lawer o reolau ac engralEau, ym mherthynas i 
gjfanfioddiad peroriaeth,— ac nid oes fodd i neb gyfansoddi yn gywir heb wybod 
a chanlyn y cyfryw reolau yn fanyhiidd. 

Bellach, terfynaf tj llythyr Uipa, gan hysbysu y byddai hoffus gennyf glywcd 
os bydd y llythyr hwn er addysg a c^northwy i chwi ddoall ychwaneg am y gelf- 
yddyd ddifyrrus a hyfryd hon. Nid oes gennyf ncwydd yn y byd yn wertn ei 
anfon i chwi, — ond bod yr awen ar rewi, gan faint yw fy ifwdan gyda rhyw 
betheu ereill, trwy gydol y gauaf hwn. Wyf, 

£ich oyfaiU diragrith, 

J. R. JONES." 

Cafodd y Parch J. R. Jones ddigon o brawf yn f uan mai nid 
disgybl cyflfredin a eisteddai wrth ei draed y tro hwn. Nid dyn 
î gredu pob ysbryd heb ei brofi oedd Dafydd Owen. Yn gynnar 
y mîs Mai canlynol, ysgrifennodd lythyr at ei athraw, yn yr hwn 
yr ymdrechai ddädym'chwel ei osodiadau. Rhaid addef mai 
ymbalfalu yr oedd Dafydd Owen y pryd hyn, ond dengys ei 
ohebiaeth ei fod yn arfer bamu drosto ei hun ar bob pwnc ; ac 
fod ei syniadau yn hoUol wreiddiol, a phriodol iddo ef ei hun 
bob amser. Yr oedd yn rhaid i'w athraw " dynnu ei glustiau,'^ 
fel y gwneir à dîsgyblîon anhydria ; ac mewn llythyr ^ddiedig 
Mai, 16, 1816, y mae J. R. Jones yn arfer gwatwareg lem tuag 
ato ; er f od digon o brofion mewn rhannau ereiU o'r fiytbyr nad 
oedd yn ddiglbwn na difrifol, ac mai math o watwareg ysmala 
y bwriedid iddo fod. Dylwn grybwyll, cyn gwneyd cynnwys y 
Uythyr yn hysbys i chwi, fod Dafydd Owen newydd goUi ei dad, 
a'i fod yn teimlo yn glwyfedig am dano, at yr hyn y cyfeîria 
Mr. Jones yn y dechreu, fel hyn, — 

*' Hafod t Garreg Fawr, Aíai 15, 1816. 

Fy nghyfaiU hybarch ! 

Berbyniais yr ciddoch, gyda*r Eob, yn hwyr ddydd Sadwm diweddaf ; 
ac yet^rriaÌB y cynhwysiad gyda theimlad cymysgedig o drÌBtwch a difyrrwch. 
Hawdd y gallaf fi gydTmdeimlo â chwi, yn eich cwyn a'ch collod, am eich tad, 
gan fy mod innau yu brofiadol o'r un peth, er ys agos i 24 o flynyddoedd. A 
chymaint, oë nid mwy colled na hynny, (Xìdd colli fy mam anwyl a thirion, er ys 
34 o flynyddoedd. Dyma'r fath farwol fyd sydd yma. Darfodigaeth a siomed- 
igaeth sydd ymhob peth a wclir tan haul ; ond ' Gair yr Arglwydd sydd yn aros 
yn djagywydd.' 

Ond am beroriaeth, hawdd y gellwch chwi haem, oe mynnwch, * mai ifrwyth 
dychymyg ddynol yn unig ' yw bod dwy hanner tôn ymhob wythraddnod, ' ac 
nid peth hanfodol i anian ynddi ei hun ; '— hawdd i chwi, meddaíf, hacru h^rnny, 
gan * na ^yr eich clustiau chwi swn yr un lythyren yn wahanol i un arall ; ' — ^yn 
amgcn, ni buasech chwi byth yn meddwl, nac yn ysg^ennu y fath bcth. Clyw- 
ais, cyn hyn, fod ' profiad yn aysgu ffyliaid.' Ac, yn wir, lawer gwaith, profiad a 
ddysg ddoethion yn ddoethach,— pan fo pob moddion ereill yn methu.^Ond mi 
wolaf nnd oes dim o'r fath beth a'ch dyngu chwi trwy brofiad, gan na ŵyr eich 



DEWI WYN O EIFION. 83 

<^lustiau chwi swn yr un lythyrcn jn wahanol i un arall. Yr un amser, gan eich 
bod yn ddyn rhesjmol a deallus, pwy a ẁjr na dlygir chwi i gjdnabod ac i 
goelio yr hjn a ganlyn. 

Here I sholl adopt the words of the Uite eminent musician, Mr. H. Boyd, of 
Ghtsgow upon this occasion. * Thc staye consists of fiTe parallel lines, with their 
intermediate spaces. On tbese are plaoed S6ven letters of the alphabet, in rcgular 
•ucoession upwords, yìz., G, A, B, 0, D, £, F, which serYe as names to dis- 
tinguish thelines and spoces. And thís staye thrice repeated and reguhited hy 
their proper Clefs, are calltHÌ the * Ban 8tave,'* which U always founded on the 
flFe lowest lines ; and the * Treble 8tave,* which is always set on the flye highest 
lines ; and betwixt these two staTes, there is another, called the TeMor Contra, or 
Meäiuê StaTe. The reason why no more than scTen letters are made use of , is, 
because there are but seren degrces of sound in Nature ; for thc eiŷhih uote is alwajs 
esactly of the same sound with the/r«/. So the upper G in the Bass is the samc 
note 08 lower G in the Treble. The seyen degrees of sound in nature are found tò 
be unequal. Therc are Jlve greater called toHeSf and two smaller called êemi'toMeê. 
The natural places of thc scmitoncs are between B, C, and E, F ; that is C, and F, 
ore semi-t-ones descending.' 

Now, my fiiend, let you, or anj other man, give out the proper sound of anj 
note in the OctaTo, and let him ascend an OctaTo, or deâcend an OctaTo, which he 
pleoses ; I defy anj mnu bom of a woman to sonnd the OctaTo in succession, 
without sounding two semi-toncs in thc same. And eyery man that has a musicaí 
«ar may as eoidlj distingulsh the sound of a semi-tone from a full tone, as your 
eyes ifjiy distinguish the difference betwccn an ineh and hal/ an inch. And if jou 
will gf^e out the proper sound of O, jou will flnd the semi-tones coming on the 
4th and the 8th aboTC ; which will make a sharp key. But if jou will gÌTc out the 
proper sound of A^ you will flnd the semi-tones coming on thc 3rd and the 6th 
aboTC ; which will hetìflat key. 

Ond mcddjliwch chwi, mae*n debjg, mai haws yw codi tôn gjflawu bob cjnnjg, 
na chodi dwj hanuer tôn jmhob wjthraddnod. Nage, meddaf flnnau, pcth am- 
hosibl i lais djn wneuthur hjnnj. Ond, jsgatf jdd, gormod gorchw^l imi jw 
argjhoeddi djn na ŵjr ei glustiau ef swn yt uu Ujthjren jn wahanol i un oraU. 
Ond oa jdjch chwi o ddifríf jn meddwl mjned a'ch pwnc jmlaen jn orchf jgol, 
rhaid i chwi jn gjntaf 

' Ddifrío Khifeg Newton, 
A cherddi Handel gjson, 
A dwejd cu bod i gjd or fai, 
A naddu rhai newjddiou.' 

Ac os er mwjn cacl mftn ddefnjddiau i ronnu*r jmrafael, ac i weithio yn weU 
gjda defnjddiau mawríon, j djchjmjgwjd rhoddi jr hanner tonau mewn 
peroriaeth, paham, meddwch chwi, na bnasai rjw rai, cjn hjn, wcdi djchjmjgu 
rhoddi cwarter tonau, a hanner cwarter tonau i mewu hef jd, er mwjn rhannu'r 
jmrafael P Ond diau gennjf , os amcanwch chwi wneuthur jr hanner tonau jn 
donau cvflawn, jn ol yr engraff yn eich Ujthyr, y cewch chwi fwy na digon o 
waith i fedru rhannu'r ymrafael rhyngo chwi a hoU berorioethwyr dysgedìg y 
byd. Ond digon am hyn y tro yma, a gadewch imi glywed eich bam ar y testyn 
yma eto, cyn y bo hir. 

Ka f eddyUwch f od y radd leiaf o ddigter na chwerwder ynnof wrth groesi eich 
dychymyg am beroríaeth. Yr oeddwn yn agos ÌAwn, os nid yn hoUol o'r un fam 
ft chwi am yr Eos, cyn gofyn eich bam chwi yn ei chylch. Ond gwyddwn yn 
ddigon da cich bod chwi yn feimiad manylach a mwy gwybodus na mi ar y fuih 
gysoddiod. 

Bellach, terfynaf gyd & Uawer o barch ac ewyllys da i chwi, 

Yr eiddoch, 

J. R. JONES." 

Mewn trefn i nesu ymlaen gyda'r pwnc hwn, mae gennyf y 

Îleser eto o gyflwyno i*ch sylw un Uythyr caredig o eiddo y 
'arch. J. R. Jones at Dewi Wyn, ynghylch peroriaeth ; ac yr 



S% V LLENOR. 

wyf ya dírgel gi'edu y bydd dyddordeb pob un ohonoch, fel fy 
hunan, yn cynyddu yn y mater dan sylw. Dyma fel y rhed y 
llythyr,— 

*' leohjd fyth i giloü Twm ap Edwi&rt ap Eurgain, pwy byimag jdyw hwunw. 
Gwelwch ei draothawd godido^ a gorgampus or bdroriaeth yn Seren Oomer, Ebrill, 
1822. Yn wir, y mae jr ysgnf yma ar beroriaeth yu werth swUt ei hunan ym 
mam pob djn gwybodus am j íath bcth. 

Cofus gennych chwi, fy nghjfaill D. Owen, am yr amser y buoch chwi yn taem 
yn galed yn fy erbyn, nad oedd y ddwy hanner tôn ag sydd ymhob wython ddim 
yu beth sylfaenol ar ddeddf natur, oud mai mympwy ffaneyj y cyfansoddwyr yn 
uuig yw hynny. Ond pe buasech chwi yu bcrcheu or wybodaeth gyfarw\ dd a 
beimiadol ar beroriaeih, ni buasai raid i chwi fyiicd byth ymhellach ua'ch* clust 
eich hun i gacl prawf digonol a phenderfynol 'ám hynny. A'r gwirionedd yw, 
megÌB y dywedodd Twm ap ^^lwart ap Eareoiu, fod i beroriaetíi reol osodedig 
benderfyuol, a hynny wedi ei sylfaenu or ddeddf natur ci hun. 

Yr oeddwn i o hyd yn uniawn o'r uu f am a Twm ap Edwort am yr holl donau 
a ymddangosodd yn Serm Gomer hyd yu hyn— ac yn ddiau, y mae cywUydd yn 
codi yn fy ughalon, ac yn fy wyneb, wrth weled y fath rigymau sothachlyd o 118 i 
fis yn ymddangos yug ngwyncb yr holl wlad. 

Beth byunag yw gwybodaeth Mr. Jo:<cph Harris a*i fab am y Gymraeg, a 
phethau eraill, y mae yu daugos yn amlwg, i bob dyu gwybodus am y fath beth, 
U'i wyddant hwy ddim yu y byd am berorÌMcth reolaidd, mwy nag a ŵyr cywioa 
dalluan Cwin Cowlyd am thc Büienee of optiea ; pe amgcn ni chyhoeddent íyth 
y tath gymyagfa fongleraidd yn wyneb y wlud. Yr ojddwu gynt *yu bwriadu yu 
wic.«<og am aiSou rhai o douau godidog a rhagorol J. WiUiams o Ddolgellan i gael 
eu cyhoeddi a*u Cîidw yn Sereu Ootner ; oud crbyn gweled f od golygydd, nea 
ülygwyr y cyhoeddiad hwuuw, mor anwybodus am bcroriacth a phrydyddiaeth 
reolaidd, y mae bellach yu beth hoHol ddiílas a diystyr geuuyf fi gyuuyg gwncu- 
thur hyimy. A mwy na thcbygol geimyf na byddai wocth i minuau geisio dal y 
gwynt mewu rhidyll na cheiâio dangos ci wallau i olygydd &.'ren Gomer ar y teatyn 
yma. 

Mr. D. Owi£x. J. R. JONES, Romoth." 

Gwelir füd y Parch. J. R. Jones yn ddígon o foneddwr î gyd- 
nabod uwchraddoldeb Dewi Wyn mewn cysylltiad â barddoniaeth, 
tra ar yr un pryd, yr oedd yn ysgwyd ei " ddychymyffion am 
beroriaeth " i r pedwar gwynt. Maddeuwch î mi, gyfeilîion, am 
drethu cymaint ar eich amser, a'ch amynedd. 

E. I. — Un gaîr. — Yr oedd y dyfynîadau o*r ohebiaeth yn neill- 
tuol o bleserus ac adlysgiadol i mi. Mae'r egluiîadau a rydd 
J. R. Jones yn ymddangos yn .athronyddol, ac yn gorffwys ar 
seiliau tra rhesyoiol ; ond cyn i chwi adael pwnc y beroriaeth, 
byddai yn dda gennyf gael gwybod i ba ganlyniad yr arweinií)dd 
yr ohebiaeth rhwng y Parch. J. R. Jones a Dcwi ; ac a gyrhaedd- 
odd yr olaf wybodaeth gyflawn o egwjddorion cerddoriaeth ? 

Tal. — Fe ddywedir hynny gan ei fy wgraffwyr, ond ni ddygîr 
un siampl nac un ffaith i broü hynny. Mae tuedd mewn dynion 
i gredu y gall dyn ragori ymhob peth, os bydd yn cnwog mewn 
un peth. Nid oes gennyf fantais i wybod yn sicr; ac nis 
meiddiaf ddyfalu rliag eich camarwain. Ymddengys, fodd 
bynnag, fod Dewi yn gwneyd ymgais at gyfansoddi tonau 
tua'r adeg y cj'feirir ati yn y lly thyrau ; oblegid dywed J. R. 







-JjJ. .5^. .JJ. .52. .31. .y. .3^. 



Jáiur darnau 
[jfiijholl ddoleimau 




SANCTEIDDRWYDD. 87 

Oymydoff nesaf ? Onid ydyw hwnnw 
Yn wrthddrych serch egnion sy'n ei gadw 
Rhag croesi'r troethwy ? Aeth dedd? ofalus 
Ry w dro wrth ei gofleidio'n wahanglwyfus ? • 

Na, glân yw popeth Duw ; nîs gall dwyfoldeb 

Roi sang ar amser nac ar dragwyddoldeb 

Ond fraich-ym-mraich â phurdeb ; braich Sancteiddrwydd 

Sy'n gwneyd cerddediad trwm HoUalluawgrwydd 

Yn ddigon ysgafn fel nad ydyw llwybrau 

Bodolaeth yn ymoUwng dan ei gamrau. 

Ffordd yr Arglwydd gerddir heddyw, gan hoU nei-thoedd 

creadigaeth ; 
Rhodia deddf yn llaw gorchymyn dwyfol drwy bob rhan o'i 

thalaeth ; 
Nid aeth awel heibîo mynydd i gysuro corsen ysig 
Heb i Dduw yn gyntaf adrodd pregeth-gysur fendigedig 
Yn ei chly w ; nid aeth pelydryn gwylaidd at fân rug y mynydd 
Heb gael caniatad i chwareu yn gariadus gyda'u gilydd. 

Faint o weithwj'r cyson distaw a raid ^ael i báentio lili ? 
Nid aeth un i'r ardd i'w helpu i roi gwisg yr haf am dani, 
Ond ar archiad ei Chreawdwr ; nîs gall egni, er tramwyo 
Fyth ohono yr un llwybr, heb air Duw fynd eilwaith hyd-ddo. 

Mor glust-deneu ydy w deddfau ! Ond a gly wai nerthoedd daear 
Lef yr Arglwydd, pe na wnelai ei Sanctciddrwydd hi mor 
dreiddgar ? 

Ei Sanctciddrwydd sydd yn cludo geiriau Duw o dragwyddoldeb, 
Ac yn cadw glynnoedd bywyd oll mor Ilawn o gerrîg ateb. 

Pe gallasai Anherfynol AIlu rodio mewn gwisg garpiog 
Drwy fodolaeth — beth am hynny ì Fel rhyw fudan hollalluog 
Nl ddeaUid byth mo'i ubain ; elai deddfau'n ddiymadferth ; 
Syrthîai'r bydoedd oll o'u breichiau parlysedig — ^pluen brydferth 
Fyddai yn rhy drom i'w chynnal. Pe rhodiasai Gallu'n unig 
Heb Sancteiddrwydd yn ei gwmni, ai ei hunan yn golledig. 

Oly wid Uef Hollalluawgrwydd gan ddiddymdra pe heb acen 
Bêr Sancteiddrwydd yn ei eiriau ? AUai Nerth ei hun greu seren ? 

Un Ileferydd a glybuwyd gan ddiddymdi*a ; o'i waelodion 
Ar yr alwad daeth ynjsig ferth y Cread ; yn ei chalon 
Yr oedd tân — pwy a'i cyneuodd ? Onid angerddolder dwyfol 
Ei Sancteiddrwydd oedd yn gwneuthur gair ei nerth mor 
galon-ysol ? 

Y mae pob pererin allu dwvfoI ar ein daear heddyw 

O dan arweinyddiaeth oleu r Sanctaidd hwnnw— <lyna ydy w 



88 Y LLENOR. 

Y " paham " sydd dan brydferthwch, a than drefn y greadigaeth,. 
Gwnel Sancteiddrwydd glân o'n daear thuser bryd^rth pured- 

igaeth. 

Mae gweddiau " eitha'r ddaear" gan eîn Harglwydd yn gly wadwy,. 
Mao'n adnabod swn y dorf o ocheneidiau sydd yn tramwy 
Tuag ato — fel adnebydd mam o bell swn troed afradlon 
Gyrcha adref nos NadoHg ar ol crwydro flwyddi meithion. 

Gwelais wraig yn goUwng deîgryn yn y seiat fisol heno 
Pan weddiai hen bererîn, dros ryw un arferai ddringo [leoedd — 
Llethrau myny^d Duw, ond grwydrodd wedyn yn y difiaeth- 
Gweddi fer heb ddysgu siarad oedd y deigryn yn y líefoedd. 
A ! mae llawer deigryn-weddi eto'n treiglo dros y gwyneb 
Nas dehonglir nes y croesa'r flin i fynwes tragwyddoldeb. 

Clyw eîn Hior y cyfan beunydd; nid yw*r Sanctaidd hwnnw'n 

huno, 
Ei Sancteiddrwydd sydd yn cadw Duw ei hunan heb ddîffygio. 
Nid aeth gweddi enaid ysig, flinid gan ystormydd Hydref 
Amgylchiadau, at yr orsedd, a chael Ydwyf oddicartref. 

Gall goludog anystyriol gysgu'n dawel a gorffwyso, 
Er i Laz<)ru8 tlawd comwydlyd yn ei ymyl ocheneidio. 

Nid oes fynwes mor anesmwy th yn eîn byd tymhestlog heddy w 
A Sancteiddrwydd wedi iddo gly wed un oehenaid. Ydy w ! 

Y mae un ochenaid ddrylliog, neu tcn odlig b?r esgynno 

O mor ddyfned man ag enaid, — ^y niae'r crwydro dwf n neu'r cwyno 
Inni n sicrwydd byth yr erys yr holl-sanctaidd Dduw yn effro. 

fbj Sancleiddncjfdd yn allu gmlcd, 

Beth a welaf ? Dacw rosyn coch yn tyfu ger yr afon ; 
Ceîr pelydrau tangnefeddus, miloedd o ystormydd gwylltîon 
011 mewn hedd yn aix)s ynddo, — mae rhyw allu anweledig 
Ynddo ef i droi egnion yn gynghanedd f endigedig ; 
Nid efe ei hun ganfyddaf, roater wedi ei weddnewid 
Ganddo ydyw'r cyfan welaf — ^yn yr anwel mae ei fywyd. 

Clywaf swn Dysgeidiaeth heddyw'n ceîsio tynnu'r arwynebedd 
Sydd dros fywyd ; "Nef o'r dyfnder" glywa hi ; ond mae unîgedct 
Llethol yn yr anweledig, ac nîs gall gwybodaeth fyned 
Hwnt i lenni trwchus mater — i fj'd gwirioneddol gweled. 

Tabemaclau y w'r gweledig, — lle i feddwl ymbabellu 

Ac er cymaint ydy w'r bal^ll, mwy yw'r anweledig AUu. 

Ond mae Duw yn gweld dyfnderau ; wrth farddoni dyd fynydd- 

Dianwadal i wneyd odlau gyda'r byth-symudol foroedd. [oedd 

Paham hynny ? Mae gwirionedd gwaelod môr a gwaelod mynydd 

Mewn cytundeb — hoU feddyliau Duw sy n odli gyda'u gilydd. 



SANCTEIPDRWYDD. S9 

Pwy ond gwelwr panctaidd allai gyd-gysylltu myrddiwn damau 
Un drychf eddwl gyda'u gilydd ? AUai Nerth ei hun roi bachau 
Tynîon am y damau filoedd ? Onid ydyw Anweledig 
Creadigaeth Duw'n datguddio ei saneteiddrwydd bendigedig ? 

Nis gallasai noeth Ddrygioni, pe â gallu hoUalluog, 

Weld ond un cysylltiad gweithred — ei phresennol un-gwynebog. 

Ond mae Duw sydd oU yn sanctaidd, am bob gweithred yn cwm- 
Amser gyda'i fyrddiwn oesau, ac ar ol i liwniiw ballu [pasu 

Ceir y. weitlired byth yn aros, a bydd gŵg a gwên ei gwyneo 
I eneidiau fyrdd, yn Uiwio hanes cyfaii tragwyddoldeb. 
Am ei fod yn saTiciaidd gwelodd Duw y pwysau enfawr feddai 
Amser yn ei giimrau trymion ;. pan yn galw * Bydded ' gwelai 
Y mintoioedd chwyldrondíiu ddeuent heildo hyd ei Iwybrau, 
Do, gosododd bob chwyldroad, cyn ei ddyfod, mewn cloriannau. 

Dîm ond byd gweledig Hanes wel Drygionî — gwela feddau 
Hen weddiwyr mewii mynwentau. ond ni chenfydd eu gweddiau 
Mewn calonnau'n t«in*i beddau iddo'i hunan ; erledigaeth 
Pan yn cychwyn wel ein Harglwydd, ac mae'n anfon gweledigaeth 
Hyd ei íFordd i'w goddiweddyd — bydd Sahcteiddrwydd yn ofahi» 
Na chaiff hi, heb newid neges, byth'gyrhaeddyd i Damascus. 
Mae goruwch-reoli Hanes, troi ei.wyneb tua'r nefoedd, 
Oolcm ei hoU ddiUad. budron, gwylied drosto drwy yr oesoedd, 
ToiTÌ Uwybrau esinwyth iddo ddod yn ol i ffordd yr Arglwydd 
Ar ol crwydro i bellafoedd, — y mae hyn yn waith Sancteîcldrwy dd. 

fej SancMddnoydd yn teimlo. 

Boreu ddoe canfyddais Bronwen fach ar lan y llyn yn taflu 
Oraian mân i*w ddyfroedd tawel, ar rhai hynny yn cynhyrfu 
Dan y cyffyrddîadau tyner ; gwelais hi i'r ty'n dychwelyd 
A phob cam yn oadael argraff eglur ar y tir tywodlyd. 
Clywais hî yn galw heddyw ar ei mam mewn dwys gyfyugder, 
Gwelais honno yn ei hing fel darn o l'armor ar ei chyfer. 
Mor deimladwy ydyw by wyd ! A pho uchaf ei diriogaeth 
Amlaf oll yr olion dorrir gan egnion yn ei dalaeth. 
Gloewa'r dwfwr, amla'r totmau a gynyrchid gan y graîan ; 
Glana'r tir, amlyca r olion wnaetliid ynddo gan y fechan ; 
A pho puraf fyddo mynwes dyfnaf fydd ei chydymdeimlad — 
Calon sanctaidd ydy w'r gyntaf waeda o dan ing-gyffyrddiad. 

Gwelaf Anystyriaeth heddyw'n sefyll ar lan môr gwirioncdd 
Ac yn taflu Uaid y ddaear fudr dros ei arwynebedd, 
Dan y Uaid ymdonna'r dyfroedd ; gwelaf hi drachefn yn croesi 
Fel yn droednoeth dros diríogaeth deddfau, a*r rbai hynny'n llosgi 
Ei beiddgarwch. A! mae digon o ddefnyddiau tàn ym mynwea 
Un o ddeddfau Duw droseddir i wneyd Ûffem byth o'n hanes. 



90 T LLENOR. 

Beth y w y teimladrwydd tyner sydd ym mynwea gwirioneddau? 
Beth yw'r angerddolder ysol losga yng nghalonnau deddfau? 
Onid y Sancteiddrwydd hwnnw ddyferynodd Duw o'i galon 
Ef ei hunan — onid hwnnw sy'n dygyfor yng ngwaelodion 
Dyfnion bywyd ydyw'r cyfan? Oellir mesur anesmwythyd 
Mwyaf dwyfol byd wrth raddau y Sancteiddrwydd sy'n ei fywyd. 

Owisgodd Anfeidroldeb unwaith wregys gwendid am ei Iwynau. 
Ymbabellodd ar y ddaer — rhodiodd Duwdod hyd ei Uwybrau — 
Cafodd deilcn wyw yr Hydref esmwyth ddisgyn ar ysgwyddau 
Ei Chreawdwr, — cafodd yntau'n esmwyth yî>gwyd ymaith ddcilen 
Simeonaidd ddisgynasai lawr iV bythol fedd yn llawen. 

Nîd yr un y w bywyd heddyw, nid yr un yw byd ac amser, 
Wedî iddynt weld eu Crewr yn eu gwydd mewn gwisg o fater; 
Daeth ei Dduw yn ddigon agos i dy wodyn ei adnabod, 
Galwodd yn yr Ymgnawdoliad fydoedd mater i'w gyfarfod. 

Bhedodd bywyd clwyfus ato; ar ei fynwes wen yn wylaidd 
Pwysodd yn ei ing a'i ílinder — teimlodd y cyffyrddiad sanctaidd 
Yn y dyner Law a dynnai'r drain mor esmwyth o'i ystlysau. — 
Onid eiSancteiddrwydd purlan oedd yn gwneuthur cyfiyrddiadau 
lesu Grist mor ddwyfol-dyner? A allasai Cariad rodio 
Drwy auafau oerion Hanes, heb fod tân Sancteiddrwydd ynddo ? 

Nis gallasai Drwg byth ddisgyn ond i Uffem — ^yr oedd Ilamu 
Lawr i achub enaid euog a gogwyddo i gusanu 
Mab afradlon — ^yr oedd disgyn i lanhau holl gonglau Bywyd, 
OII yn gyfryw waith nad allai ond Sancteiddrwydd ei gymeryd. 

Ni chadd Cariad dramwy'n daear heb i gawod o ergydion 

Anystyiiaeth ddisgyn amo — dyna dafliad pellaf dynion 

Oedd yr hwn auelwyd ganddynt at eu Duw! Sut mae Dwyfoldeb 

By th yn goddef i feidroldeb euog boeri yn ei wyneb ? 

Onid am ei fod yn Sanctaidd? Can's nid yw drygioni'n goddef — 

Heb Sancteiddrwydd byddai ysbryd pur goddef aint yn ddigartref . 

Oeidwad dyn! ^y mae gwyddfaoedd dy oddefaint yn ymestyn 
Fry gorawch mynyddau Hanes — deimlaist ti wrth eu goresgyn 
Fod y dringo'n faith ac anhawdd? Flinaist ti wrth wneyd allorau 
O'r coedwigoedd amgylchiadau dyfent ar hyd ochrau*th Iwybrau? 

Do, ti deimlaist, Arglwydd lesu, pa mor anhawdd ydoedd codi 
Allor — oedd yn waith jpeebadur — tra Sancteiddrwydd yn Ilochesu 
Yn dy fynwes dangnefeddus; ni fu gan Sancteiddrwydd prydferth 
Yn ei law er tragwyddoldeb ddim a deimlai'n drwm f eî aberth. 

IL — Sancteiddrwydd yn Nüw. 

Meddyllau Duw mewn Crtad a HatM v% yioüfo 
SandUiddnryddfẅ fu>d diciffoideb, 

Fan y gwelodd tragwyddoldeb tawel allu Duw yn myned 
Ar ei daith genhadol gyntaf, pan y torrodd swn y weithred 



SANCTEIDDRWrDD. 91 

Cryntaf ar ei gljrwedigaeth — newydd fel barddoniaefch ddwyfol 
Oedd yr amgylchiadau iddo, ond yr ydoedd gwedd dragwyddol 
Ar ddilladau'r weithred ryfedd — gweld Sancteiddrwydd yn eî 

wyneb 
Wnaeth bererin-feddwl dwyfol yn gydnabod tragwyddoldeb. 

Clywaf lais Gwyddoniaeth heddyw n torri allan mewn gorfoledd 
Wrth ddarganfod damau Ilwybrau Bydded drwy'r eangder 

rhyfedd. 
Wrth ymdeithio gyda'r gwlithyn,gwel f od íFy rdd y bychan hwnnw 
Laned a phe na buasai gwaith gan Dduw ond fy th eu cadw. 

Ac wrth geisío gan belydryn ddangos iddi ei sandalau 
Ni wel amynt olion nangu fyrdd o weithiau ar domennau. 

Owelaf feiddgar law Athroniaeth fel yn agor drws y carchar 
I wirionedd newydd rodio'n rhydd ddinesydd ar y ddaear. 
Owelaf hi yn sylwi'n fanwl ar ei wisg ac ar ei wyneb 
Ac wrth sylwi'n gweld Dwyfoldeb yn ymrythu yn ei ardeb. 

Gall gwirionedd fynd i garchar, ond nis gellir rhoi am dano 
Wisg carcharor — Ilosgid honno gan y sanctaidd dân sydd ynddo. 

Y mae gw^enwisg am bob amcan dwyfol Iwybra drwy yr oesoedd, 
Owyndra honno sy'n gynhesrwydd iddo yn ei deithiau filoedd, 
Oweled honno bair i enaid ei gymeryd yn ei fynwes, 
Cyffwrdd ymyl hon sy'n ^welía dwylaw gwahanglwyfus Hanes. 
Oofal am y wisg sy'n codi hiraeth am ei gartref ynddo, 
Dyna'r pam yr ymawydda "gyda Duw" gael bythol drigo. 

Enfawr ydyw un meddylddrych dwyfol yn y byd allanol; 
Nis gall Ilestri Ile ac amser, er eu bod mor fawr-gynhwysol, 
Ddal ond dam o un drychfeddwl, ac mae hwnnw'n troi ei wyneb 
Megis i gyfeiriad c€u:tref pan yn troi at dragwyddoldeb. 

Er mor fawrion y w'r meddyliau,rhedant ollmewngwirgyfochredd, 
Ac mae'r cyfan o fewn M^dwl Duw yn aros mewn tangnefedd. 
Nis gallasent hwy gyd-drigo ond mewn Cyaegr gyda'u giiydd, 
Mae Sancteiddrwydd Duw'n cysgodi ei feddyliau yn dragywydd. 

Y mae oesau Ilwythog Amser yn defnynnu dafnau breision 
Ar hyd lethrau rhyfedd bywyd, ac y mae'r cawodydd trymion 
Weithiau'n troi cyfeiriad Hanes, svdd o'i le fel mab afradlon, 
Tua chartref yn ystyriol ; pwy sy n casglu y dyferion 

I gostrelau Iláwn yr oesau ? Trefnwyd £xodus y dafnau 

O wybrennau Tragwyddoldeb gan Sancteiddrwydd yn benodaú. 

Chwilier cyrrau Creadigaeth, onid oes egnion íiloedd 

Yn ymlwybro drwyddi'n gyson, ond a welwyd drwy yr oesoedd 



92 Y LLENOR. 

Ddeddf yn crwydro ? neu ganfyddwyd gwyrth wrth dramwy 

di-wy'r eangder 
Fel dan erledigaeth deddfau yn dod heibio cyn ei hamser 
Tw chyhoeddiad ? Na, ni diafwyd gwyrthîau'n euog o drespaHU — 
Pe yn teimlo pwys euogrwydd byddent wedi eu parlj'su. 

Mae y ddeddf sy'n gweitbio'n gyson wrth j'r awr ac wrth y funud'* 
Ac mae'r wyrth sy n negeseua drwy randiroedd bod a by wyd, 
Wedi cychwyn o'r un cartref, er nad hawdd mewn creafligaeth, 
Yn y dilla(i gwaith ar neges ydyw gweld y gydnabyddiaeth. 
Mae cysondeb y gweithgarwch, a phrydlondeb yr ymyriad, 
Yn ganlyniad sy'n cyfodi o Sancteiddrwydd yr ordeiniad. 

Yr oedd llwybrau ymadferthion elwîr gennym yn ufudd-dod 
Wedi eu llinellu allan gan Sancteiddrwydd Duw yn barod. 

III. — Sancteiddrwydd at Dduw. 

Dacw enf ys draws y wybren. Pa beth ydy w ? Ai gobennydd 
I Brydferthwch crwydrol guiîd gan ryferthwy garw'r ty wydd 
Orffwys ami ? Cilia ymaith ; yn y byd nid oes i geinder 
Mwy na'i Arglwydd le i roddi pen i lawr ond am fyr amser. 

(a) Sanetnddnciftld mêddjfliaH Duw yn eyfrl/ 
am eu hnflonyddweh a'u pertrindod, 

O Brydferthwch, mor aniddìg yr edrychi ar ein daear ; 
Yn y gauaf gwelaf di yn gorffwys ar yr eira hawddgar. 
Wcdi colli hwnnw crwydri gydag Ysbryd Adgyfodiad 
Drwy fynwentau yn y ffwanwyn, a dy olwg fel amddifad 
Clwyfus fel yn disgwyl olodyn daflu'r diUad bedd ar fyrder 
I'th goHeidio, grwydryn dwyfol. A ! mae osgo anesmwythol 
Ym Mhrydferthwchtrayncrwydrodrwydymhorau byrion Amser. 

Ni oddefir i Gadernid orffwys dan y mynydd llonydd 

Tra bo Ysbryd y daeargi'yn yn gwneyd cysgod o*i obennydd, 

Na, mae'n rhaid cael "Daear Newydd" cyn y caîff Cadernid 

orffwys — 
Nid yw yntau ond pererin blin yn disgwyl am baradwys. 

Ond paham mae'r pererinion mor anesmwyth ? — onid hiraeth 
Am y nef a Duw sydd arnynt ? A ! Sancteiddrwydd Creadigaeth 
Sydd wrth wraidd eu haflonyddwch — Ef sy n gwneuthur yr 

anialwch 
Yn rhy arw a dîgysur i wneyd cartref i Brydferthwch. 

Mae rhyw Afon loew'nllifo drwy ddyffrynnoedd dyfnion Amser, 
Rhaid yw dilyn ei throadau hyd y nef cyn ceir ei haber, — 
Gwlith-fcddyliau sanctaidd Duw ddyferwyd dros lechweddau'r 

oesau 
Yn ymlifo tuag adref ydy w r afon ; amgylchiadau 



SANCTEIDDRWyDD. 93 

Dynol ydyw'r myrddiwn brigau gerrir megis ar ei gwyneb — 
Wrth eu clndo golchir hwy yn làn ar gyfer tragwyddoldeb. 

Pwy f u'n torri gwely'r afon, drwy'r dyffrynnoedd celyd dyfnion, 
Ai sancteiddrwydd calon-ysol ? — Ef fu'n cosglu'r dyrfa wiithion. 

Y mae ochr nefol hanes byd tymhestlog heddy w*n Uithrig, 
Gwnaed o balmant caled daear nef-lithrigfa fendigedig 
üan Sancteiddrwydd fel y gallo bywyd lithro i'r nefolfyd 
Wedi iddo roi ei gamrau unwaith ar y Ilwybr hyfryd. 

Draw fan acw, wele weîthdy ; yn ei ymyl mae'r tyloty ; 
A cherllaw i r ddau sefydliad — ^gwelaf furiau y masnachdy ; 
Owelais ddoe y gweithiwr dewr yn Ilawcn dalu treth y tlodion ; 
Wedi hynny gwelais eneth y masnachwr gyda rhoddion 
Yn ei Ilaw yn dringo fyny i'r tyloty er cyflwyno 
Aur afalau i ddolttrus law cyfeilles fach oedd yno. 

Gall y tri sefydliad heddy w sefyll oll gerllaw eu gilydd, 
Gall y tri gymuno hefyd ; pwy f u n torri draws y mynydd 
Lwybr i ddyngarwch rodio i r tyloty ? Ar y gweithdy 
Pwy fu n gosod feichiau ereill ? Pwy fu yn darparu Uety 
Glân i gariad yng nghalonnau gweithwyr a masnachwyr 

gwledydd? 
Onid t&nSancteiddrwydd dwyfol Iysg o hyd ymmherthi'r mynydd 
Sydd yn gwncyd ei awel oerllyd yn gynhesol i dosturi ? 
Onid ef drwy gyrrau bywyd gyda'i law ei hun fu'n rhoddi 
Seddau Cariad yn eu Ileoedd ? Ac efe â'i dy ner dd wylaw 
Sydd i bob ymwelydd nefol wêl y byd yn cstyn croesaw. 

Wedi i Sancteiddrwydd sangu Ilawr masnachdy, troa hwnnw 
Yn y fan yn gysegr prydferth,— yna cly wir ef yn galw 
Duw i mewn i*r eglwys newydd — wedi iddo roi'r Secina 
Yn eî le, "At Dduw i aros" ydyw ei ymadrodd cynta. 

(6) SantUd Irwydd yn hìigeüio byieifd 
fr ne/h'fd groeêffordd. 

Gwn, Sancteiddrwydd, na buaset byth ya aros ar ein daear 
Ond er mwyn bugeilio bywyd cr wydrol â*th f ugeil-ffon hawddgar, 
"Daear Newydd" fendigedîg — Mynydd Seion yr holl oesau — 
Yno yr arwemi fywyd i r porfeydd hyd rai mae Ilwybrau 

Daw ei hun yn ymlinellu. Fugaîl Duw! mae ar dy ysgwydd 
Heddyw braidd colledig truain. Cerri drwy y garw dywydd 
Yn dy fynwes gynnes fy wyd sydd yn methu gan ei flinder 
Lwybro gyda'i draed dolurus i'r porfeydd sydd ar ei gyfer. 

Sabbath ydyw; cly waf glychau'r Ilan yn galw i'r addoldy, 
Sylwer ar y pererinion fel y maent yn dod i fyny 
Tua'r Mynydd yn dyrfaoedd; un yw r gynulleidfa heddyw. 
Nid y gof neu'r saer a welaf, ar y Sul addolwr ydy w. 



94 T LLENO^. 

Daear sydd yn taílu enwau gwahaniaŵthol ar y gwyneb, 
Dyddiau gwaith y byd sy'n cuddio cysylltiadau tra^wyddoldeb; 
Ar y Sabbath — <Jyad Sancteiddrwydd — ^gwelaf ddiBrear oll yn 

gyfan, 
Nîd oes un ond ffordd yr Arglwydd yn y byd yn ddigon llydan 
I ddynoliaeth rodio ynddi — ond fe dorrwvd gan Sancteiddrwydd 
Lwybr bydol tuag ati — ^llwybr gwyn a glân dyledswydd. 

O, Sancteiddrwydd bendi^edig, ar v ddaear bechadurus, 
Rhodio croesffyrdd raid it beunyad; mae *'ffordd fawr" y byd 

blinderus 
Yn cyfeirio i drueni; nîd yw'th Iwybrau gwynfydedig 
Di yn rhedeg mewn cyfochredd gyda honno — dyna'r unig 
Ffordd nas gall yr Arglwydd gerdded — fedd addewid fendigedig- 
Duw mo'r hawl i sangu ami,— gorchymynion dwyfol feidd^r 
Fethrir beunydd ar ei phalmant, nid oes ond trugaredd hawddgar 

holl deulu'r nef yn gallu cerdded hyd y ffordd ofnadwy, 
Ac mor anhawdd y w i honno sydd mor ddwyfol o deimladwy 
Rodìo hyd y fán y sengir deddfau glftn gan anystyrìaeth — 
Gall tragamld fynd a sangu bron ar drothwy colledigaeth! 

{e) Saneteiddrwydd yngtcnepd ditgi^ o /ifwifd drwff 
6eH i'tp amgylehiadau ei ogwyddo at Dduw. 

Byd y Ilwybrau ydyw'n daear, olion camrau pererínion 
Yw ei myrddiwn digwyddiadau; bywyd syda yn mynd yn gj^soii 
Fel curíadau distaw calon; afreolaidd fel breuddwydion 
Ydyw ei wersylloedd rhyfedd; i ba le mae'r byd yn myned, 
Dros ba hyd a thrwy ba leoedd rhaid i gymeriadau genlded 
Cyn gorffwyso? Y mae'r Cread oll yn symud* — oes atalnod 

1 benodau pererindod? oes rhyw nod i*r mynd a*r dyfod? 
Ai rhy w gwrwgl-Iestr bychan heb na Ily w nac angor iddo— 
Hcb íod cyf eiríadau ganddo — heb £bd cyfrífoldeb ynddo 
Ydyw bywyd? Ÿnte Ilestr dry awelon gwylltion nwyfus 
Amgylchiadau'n f antais iddo gy iTaedd haf an dangnef eddus ì 

Clywaf lef oddiar ganllawiau'r Nef yn rhoddi i mi ateb— 
"i mae popeth yma'n aix)s; deil blodeuyn dragwyddoldeb 
Ar ei ddeìlen heb ddiffygio; mae'r cymeríad fu'n aeddfedu 
Mewn ystormydd ar y ddaear, bellach wedi gorffen gwynnu — 
Aros fydd ei hanes mwyach; Duw yw diwedd perenndod, 
A'i Sancteiddrwydd ef sy'n gwneuthur nef yn babell y cyfarfod." 

Un gorchymyn f edd ystormydd 'garwaf bywyd — yr un hwnnw 
Hefyd roddir gan wynfydau'r yrfa ; cly waf lef yn galw 

♦ ** 8ome far off dÌTÌnc eveiit 
To which the whole Creation moye»." — Ttnnyson, 



SANCTEIDDRWYDD. 95 



** Byddwch Sanctaidd" o'r corwyntoedd — y gorchymyn yma ydy w 
Adnod seìat yr egnion sy'n rheoli'n daear heddy w ; 
Gwelais amryw gyfeithiadau o'r gorchymyn — ^gwelais lili 
Deg yn dangos ei chyfeithiad — dyna ydoedd, perarogli ; 
Owelais nant yn rhoi dehongliad iddo — dyna ydoedd, llifo ; 
Aros, ydoedd un y mynydd ; deddf a roddai peidio huno. 
Un y sant a hoffem oreu — ^gwelem yn ei fy w a'i siarad 
Ystyr ddyfnaf y gorchymyn — "mynd at Dduw" oedd ei 
ddehongliad. 

Bydd mynyddau'r byd yn disgyn ry wbryd ar hyd risiau'r nosau 
Tr diddymdra o'r lle daethant ; bydd rayrddiynau " ser y borau" 
Yn cydganu'r troion olaf gyda'u gilydd mewn angladdau. 
Bydd Sancteiddrwydd wedi arwain praidd yr Arglwydd oU cyn 

hynny 
I'w gorffwysfa nefol dawel ; wedi'r olaf ddod i fyny 
Tuar nef yn Iláw y bugail — ymollynga'r greadigaeth 
Wedi cael i'w glendid wynfa, ac i'w phechod golledigaeth. . 

Pwy sy'n cly wed swn cerddediad trystfawr bam yn y pellderau 
Ac yn cilio o'i chyfeiriad ? Pwy sy'n gweled trugareddau — 
Disgyblesau cuda Sancteiddrwydd yn dod ato yn y nosau, 
Ar oì bod drwy'r dyddiau'n dadlu yn Sanhedrim galed barnau 
Dros i Iwybrau'r byd anuwiol gael eu cadw'n gyfan iddynt 
Heb i farnau â'u cerddediad trwm gael sangu unwaith amy nt ì 
Onid sant? Ni chlyw yr halog daran bam hyd nes i fellten 
Ddialeddol losgi ymyl gwisg ei bechod. Ar y domen 
Mae byddardod yn paTOlIu; O, Sancteiddrwydd, ti sy'n peri 
Fod y sant — dyn gweid a chlywed — at ei Dduw yn dringo fyny 

Ryw ben-borau rhodiai gweddi ddwys rhyw sant yn Ilaw y 

wawrddydd, 
Clywodd honno hi yn siarad wrthi ei hunan yn y ty wydd. 
Oweddi hen bererin ydoedd dros y bachgen drwg afradlon, 
Cael y ffordd at hwnnw'n fuan a ddymunai jm ei chalon; 
Ond er crwydro'n Ilaw y wawrddydd, nis gallasai honno ddangos 
Iddi ym mha le yr ydoedd yr afradlon drwg yn aros, — 
Aeth pelydryn o Sancteiddrwydd ryw fin nos i galon galed 
Y gwrthgiliwr — gwelodd hwnnw weddi'r tad yn dod a myned; 

Owelodd hithau drwyddo galon yr afradlon ac aeth iddi, 
Ac yn fuan y mae yntau y tro cynta'n anfon gweddi 
At ei Arfflwydd; y mae honno yn ei Ilaw yn dal goleuni 
Roddwyd iddi gan Sancteiddrwydd, ac yn Ilewyrch hwnnw rhodia 
Oweddi gyntaf mab afradlon at orseddfainc y Jehofa. 

Mae pob Ilusern sydd gan fywyd crwydrol heddyw'n oleuedig 
Wedi ei goleuo iddo gan Sancteiddrwydd bendigedig. 



<)6 y LLENOR. 

Wele'r Diwedd! Y mae Amser fu yn pwyso ar golofnau 

Creadigaeth wedi coUi ei gynhaliaeth. Mae'r eneidiau 

Pererinol elent heibio iddo wedi dwyn ei olud 

Oddi arno, — ^yntau'n dlotyn gwan a Uesg ar ddiwedd bywyd; 

Mae ei deulu gorluosog wedi myned — ^y materol yn eu beddau, 

A'r ysbrydol wedi ffurfio priodasol gysylltiadau 

Yn y tragwyddoldeb uthr. Huned bellach, nid oes mwyach 

Blentyn eisieu cardod ganddo. Uuned, riant digyfeillach. 

Wele bopeth yn ei gartref ; wele ddiwedd pererindod, 
A phellatoedd bod a by wyd bellach wedi cydgyfarfod. 

(dj SaneUiddrioÿdd ìredi arwaln H hraidd 
i'r Ddaear Newÿdd i arae bÿth, 

I ba le yr aeth drygioni wnaeth holl ffyrdd y byd yn fudron? 
Llc maor nosau fu*n bugeilio byd-obeithion à breuddwydion? 
Lle mae y cymylau duon fuont fel symudol fryniau 
Hyd wy brennau Uwythog Amsei' — teithient hyd gyffelyb Iwybr- 
Ar y ddaear orthrymedig — ai uffernau y gorffennol [au 

Wedi eu cydgasglu ydywr Uffern bery yn dragwyddol? 

I ba le yr acth Caderaîd wedi colli'r graig a'r mjoiydd ì 
Ym mha le y mae*r taweledd w^el wyd gynt ar ruddiau hwyrddydd ì 
Ym mha le gorffwysodd Ceinder noson angladd liU olaf 
Gerddi'r ddaear? A Thynerwch, wedi iddor tro diweddaf 
Drin archoUion corsen ysig? Clywaf lef yn dod yn ebrwydd 
Ag atebiad o'r gogoniant. Y mae teulu glân Sanctciddrwydd 
OU yn aros gydau gilydd gerbron Duw; yn sancteiddiolaf 
Nef y nef cìjferfyâd teulu pereriniol Duw'r tro cyntaf. 

Wele'r Dechreu! Daear Newydd fendigedig sydd yn disgyn 

Oddiwrth Dduw; mor ddieithr ydyw! Syller funud ar y blodyn 

Dyf fan acw — nid oes Uwehyn ar ei ddeilen. Pwy sy n gorffwya 

Arno mewn tangnefedd iief ol ? Fu, tuallan i Baradwys, 

Ry wbryd ry wbeth tebyg iddo ? Do, Brydferthwch, bu dy gysgod 

Ar flodeuyn yr anialwch; ai y Ilwchyn oedd yn dyfod 

Oyda'r awel heibio hwnnw ydoedd yn dy anesmwytho? 

Ar flodeuyn Daear Newydd aanctaidd gwelaf di'n goiffwyso. 

Beth oedd diben gosod Cread yn yr anherfynol wagle ? 
Onid er i lu meddyliau Duw gael ymdaith oddicartre? 
Beth oedd diben pontio dinistr pechod gydag iachawdwriaeth? 
Onid cr i Gariad dwyfol rodio hyd-ddi â*i genhadaeth. ? 

Ond nis gallai hedd feddyliau Duw fod by th mewn gwisg o fater, 
Ac nis gailai Cariad aros ar y bont ar ol i Amser 
Bcidio mwyach — nid oes Ue i gynulleidfa fawr Sancteiddrwydd 
Aros byth ond gyda Duw dan gysgod goleu ei berffeithrwydd. 






.jffr.ÿB:^s:^y^. 



•M: :W: ^: ###:M: :!: 



.j^..jj..^..^..ÿ.- 



Y LLENOR 



I wTW>o oocraurBB ao aodtm." 



DAN OLYOUETH 



OWEN M. EDWARDS, M.A., Rhydychen 



LLTFM rill. 



DAU ADRODDIAD. 

Y NOS. 

DINA60EDD DI8TAW YUCATAN. 

DEWI WYN O EIFION. 

ROBERT BURN8. 
AD DYSO MOZ A RT. 
I FYNY'R RHEIN. 



HUGHES A'I FAB, 56, HEOL ESTYN. 

MYDREF, 1896. 



CYNHWYSIAI). 



WTneb-ddarlun,— ** Y Oriêiau Mufeinigr 
(Ym Mwlch Tuthiad, rhwng djffrynnoedd yr Artro a'r Eden, sir Feiiionnydd), 



DAÜ ADRODDIAD. 

Darluniau, '^Adfeilion Coêteü Fenrice, Oŵyr ; porth Coìeg Frifyegol Oymru. 

Ha>'B8 Cymru, — o ormes dosbarth i Ijwodraeth gwerin ; o*r ca&tell i*r 
bzi|7Bgol. 

Graddau yn hanes Addjsg Cymru, — (1) addjsg gan rai oddiallan o dosturi, 
(2) hunan-addjsgu er mwyn cretydd, (3) hunan-addjsgu ar gyfer j ddau f jd ; 
hynnj jdjw (1) jsffolion elusen, (2) jsgol Sul a cholegau enw^ol, (3) cjfundrefn 
addjsg oif odol a Phrif jsgol Cjmru. 

I. ** Brad j Lljfrau Gleision," jn 1847. Tmchwiliad elusengar i achoa 
addjsg oherwjdd estjn jr etholfraint jn 1832. William Willìams jn galw sjlw 
at grnwr Cjmru. Y Ujwodraeth jn gofyn am adroddiad. Y " Brad." Dar- 
lun o addjsg elfennol gwlad bron jn anwaraidd. Yr iaith Gjmraeg jn brif 
rwjstr addjsg a gwareiddiad. Ambell gipolwg jn dangos nad oedd gwŷr j 
lljfrau gleision jn deall eu pwnc. Cjdjmdeimlad John Rusldn. 

II. Adroddiad PwjUgor Arglwjdd Aberdâr, jn 1881. Yr angen am jsgoUon 
canolraddol a phrif jagol. Y tjstiolaethau, — eu djddordeb fel proff?rjdoliaethau. 
Cjmru*n hawbo addjsg oherwjdd nerth ei meddwl, nid oherwjdd ei dlodi fel 
o*r blaen. Cjfiawnhau'r iaith Gjmraeg fel moddion djrchafiad Cjmru. Gosod 
seiliau'r djfodol. Llawenjdd John Bnsldn. 

Páham na ddaeth prif jsgol tan 1896,— drwgdjbiaeth enwadol, Coleg Dewi 
Sant a Choleg Prif jsgol Cjmru'n anghjdmarus, cáSyg undeb cjnUuniau. 

TUOALHNNAU 5 — 16. 



Y NOS. 

Darluniau, — Fifrth yr Oyof, Llwydnoê ar y bryn. 

Suddo i hjfrjd ddistawrwjdd j Kos ; j Nos jn dangos hunan a'r nefoedd. 
Beth jw neges j planedaul' Cân jr eos. Ymdaith jr enaid drwj hedd- 
freuddwjdion. i îfos fel cjsgod pcthau chwerwon, — adf jd, j f jnwent. " Ni 
bjdd nos jno." Tudaleicnau 17—24. 



DINASOEDD DISTAW YUCATAN. 

Darluniau, — Pyramidiau Falenquê, Ffynnon ym Ifexieo, Ty/lant 8avanna, Ar y Rio 

Dolee, Byffryn yn Vera Crm, Pyramid Chobula. 

Dinaaoedd distaw canolbarth America ; duU eu pjramidiau. Delwau ac 
arwjddluniau Copan, — hanes heb ei ddarUen. Dinas anghj^imedd, ei henw 
wem ei goUi. AcÛeiUon a phalasau Quiche. Son am ddinas Ue j siaredid iaith 
j dinasoedd distaw eto. Palenque ac Uxmal, — tjfiant ÍErwjthlawn j wlad jn eu 
cuddio. Pwj ŵjT pwj a'u cododd, a beth jw meddwl jr jsgrifeniadau P Cais 
Dr. le Plongeon i'w darUen, — hanes hỳn na'r Beibl, hanes bore'r ddjnol rjw, 
hanes j düuw. Ai mud fjdd iaith j dinasoedd distaw b jth ? 

TUDALBNNAU 25—42. 



IV CYNHWY8IAD. 

DEWI WYN EIFION. 

Chwe Uythyr fhwng Dewi Wyn a J. R. Jones o Ramoth ynghylch emynnau ; 
bam Dewi Wyn am eiriau sathredig ; a£reoleidd-dra cynhyrfiadau^r nwen. 

A oedd awdwT awdl Ebuengartceh yn gybydd P Ei ymroad i ga^glu cyf oeth 
ar ol chwerwi.wrth feimiaid eÌ8teddfodol ; ei Iwyddiant, ffrwyth goneetrwydd. 
Ei lythyr at Owen WiUiamB y Waen Fawr, — eto proflon i ddangos ei haelioni 
beimyddiol. 

Dewi Wyn a chaneuon eerch ; a f u efe mewn carìad erioed P 

TUDALBNNAU 43 — 56. 

ROBERT BURNS. 

Capmlwyddiant Bums. 1759—1796. Ei fywyd yn hawdd ac yn anhawdd 
ei ddeiÀl. 

Ei febyd mewn lle anghyabell ; ei dad cywir, ei fam dyner. Llafur caled, 
ei gân gyntaf . Ofni dydd y rhent. Symud i fferm f^, ymcírech chwerw ; Bums 
yn ceÌBÌo tyfu a thrin Uin. 

TraUodion ei dad. Troi oddiar Iwybr rhinwedd. Caneuon serch a gwawd 
gerddi. Jean Armour a Highland Mary. Tlodi, ing, parotoi i ymfudo. 
Cyhoeddi Uyfr; ei adnabod fel bardd cenhedlaethol yr Aiban. £i ganeuon 
" No8 Sadwm y Gweithiwr " a'i " Lygad y Dydd." 

Gadael yr aradr i fynd am dro i Edinburgh. Cyfarfod Clarínda ; dod yn ol 
i briodi Jean Armour; ymsefydlu yn Nithsdale fel amaethwr a thoUwr, — ar 
Iwybr ei dad. Hiracth am Highland Mary, methu talu rhent, aflechyd, yr hen 
bechodau. Ei genedlgarwch, a'i gydymdeimlad ft hawliau dyn. Ei ganeaon 
olaf, aM farw. 

lie caneuon Biums mewn Uenyddiaeth. Bam Wordsworth am eifywyd. 
Cofgolofn ac aufarwoldeb Highland Mary. TrDALBMNAU 57 — 12. 



ADDYSG MOZART. 

Darlun, — Motnrt, 

Ei ymdrech i ymberffeithio yn SabBbnrg,— astndio gwrthbwynt. Y daith i*r 
Eidal, a*i groesaw. Oerfel awyr ddi-gân Sahsburg. Y siwme tua Fharìs, — 
mewn cariad, ar fln y Chwyldroad, wrth fedd ei fam. Tüdalbnnau 73—78. 



AR LAN Y NIL. Todalennau 79—80. 



I EYNY'R RHEIN. 

Darluniau, — Eglwyê Oadeiriol Cologney Cologne^ £oìandgeek\ Bingen, Tŵr y Llggod^ 
Caêtell Seidelòerg, Heidelherg a Dyffryn y Rheiny Èglwy» Cologne. 

ManteÌBÌon mynd i- dreulio gwyUau ar y Rhein, — er mai rhy hwyr ar y 
flwyddyn yr eis i, — amrywiaeth golygfeydd, rhadlondeb, dyddordeb hanesiol, 
dim trafferth gyda iaith nac arian. Aufantais, yn ol rhai, — '*y mae pawb yn 
mynd yno.*' Esgusawd dros ddweyd hanes ysgiifn gwyliau dyn diog. 

Colo^e, ei hanes, yr eglwys gadeiriol, clychau'r eglwys Jesuitaidd. Bore 
ar y Rhem, — Bonn, y Drachenfels, y Saith Fynydd,— cyrraedd Coblenz. 

Diwmod araU ar y Rhcin, — y dyffryn cul, y Lurlei, Bingen, Main2. 

Cyrraedd Frankf urt a'r dyffryn uchaf. BUno, ac aros wythnos yn Heidèlberg. 
Ymwelod a Speyer a Worms. Swyn Hcidelberg. 

Prysuro adre. Tudalbîîîiau 81 — ^96. 



î- 
í- 




[naeD ;n Dewydd 

l^w ì Oymru i ddeall 

Yn yr hen amser, 

gẃr uchel-geÌBÌol ; i 

Yn ein hamser ni, 

'bodaeth yw gallu ; a 

wlad âg ysgolîon ac 

.J^>e3 dim adeUadwaith 

|Ȕghymra y medrir ei 

"^díerthwch, ä chesbyll 

irmes hunanol yr hen 

) adfeilion torêdig ei 

'd dyngarwch yr oes 

log a Ì aml g&rtrefî ef. 



6 Y LLENOR. 

Y mae dysg, pan wedî ymbriodi â chrefydd, yn wir, wedi cael 
eartrefí da, — ^yn Nhrefeca, yn Llanbedr Pont Stephan, yn y 
Bala, yn AberhonddiL Ond am ddysg ei hun, rhyw hen adeilad 
ar ddod yn anghyfannedd roddwyd at ei gwasanaetL Coleg 
Prifysgol Cymru, yn Aberystwyth, yw'r adeilad harddaf, 
hwyrach, fedd dysg yng Nghymru ; ond at letya ymdrochwyr, 
nid at noddi rhai'n dod i chwiUo am addysg, y codwyd ef. Hen 
westy, os nád wyf yn camgymeryd, oedd Goleg y Gogledd ; hen 
ysbyty oedd Coleg y De, ac y mae ei fywyd cynhyddol yn 
ymbabellu mewn adeiladau coed. Trown at yr ysgolion canol- 
raddol eto. Ar hen fur dinas, mewn hen anedd-dy rhy oer hyd 
yn oed i ysbrydion,— yn wir, ni synnwn glywed fod ambell ysgol 

fanol-raddol wedi ymgartefu mewn hen ysgubor. Ond waeth 
eth, y mae Cymru wedi gweled gwerth addysg. Gwel fod ei 
meibion a'i merched jm colu'r ol oherwydd nad yw cyfleusterau 
addysg yn eu cyrraedd, gwel nad y w'n cymeryd ei Ue gyda 
chenealoedd y ddaear yn nerth gwybodaeth a daioni, gwel y 
gall addysg ei chodi i fysg arweinwyr y ddaear, — arweinwyr at 
leddyliau uwch, at Iwybrau newyddion, at ddyfeisiadau wna r 
corff yn iachach a'r enaid yn gryfach a'r meddwl yn f wy 
gorchfygol. Daw adeiladau, ni raid i mi ofni. Y mae pob ardal 
wedi magu rhywrai gofia am dani ; ac, o'm rhan fy hun, nid oes 
amaf ofn na welir yng Nghymru cyn hir adeiladau fedr gyd- 
maru â mynachlogydd y canol-oesoedd, ac wedi eu codi trwy yr 
im caríadus abei*th. 

O'r castell i'r ysgol rydd, yr un peth y w hynny ag o ormes i 

lywodraeth y werin. Y milwyr a*r swyddwyr ddysgyblid yng 

nghastell Llwydlo, y rheini reolai Gymru gynt; 

" bSîSii.* "^ heddyw, mewn gwirionedd, rheolir Cymru gan y 

bechgyn ddaw o*i phrifysgol. Wedi brwydr hir, daeth 

llywodraeth Cymru i ddwylaw'r werin ; ac arwydd y 

fuddugoliaeth oedd, nid chwerwder difaol chwyldroad Ffrainc, 

ond Prifysgol, Ue y dysg pob dosbarth o Gymry weithio law yn 

Uaw. Tynnir pob dosbarth mewn amser i hon ; a pha beth 

bynnag fydd ífaeleddau meistr tir ac amaethwr, meistr ilafur a'r 

chwarelwr neu'r glowr, yr Eglwyswr a'r YmneiIIduwr, byddant 

yn deall eu gilyda. 

Paham y bu Cymru hyd y Ilynedd heb brîfysgol? Tan 
ddylanwad yr Arab a'r Groegwr, Rhyfeloedd y Groes a'r 
Diwygiad Protestanaidd, yr oedd braidd bob gwlad wedi cael 
prifysgol iddynt eu hunain. Paham y cadwyd Cymru heb yr 
un ? Y rheswm oedd hwn, — yr oedd brenhinoedd 
"• **îyhyd?***'* Lloegr wedi penderfynu Ilethu'r bywyd Cymrríç, 
ac yr oedd pob castell godwyd yn ateb "Na" îr 
hiraeth Cymreîg am weled bywyd Cymru yn dadblygu yn ei 



DAÜ ADRODDIAD. 7 

ffordd ei hun. Yr oedd traddodiadau prifysgol eto'n hofran o 

Swmpas neiUtuedd tawel Llanelltyd Fawr ar cyrrau Bro 
íorganwg, yr oedd Tyddewi eto'n hawlio bod yn sedd hen fywyd 
crefyddol Cymru anibynnol ; ond gwaith Harri'r Ail oedd eu 
hysgubo ymaith, f el y dygibai we pr^f copyn oddiar hen ystafell 
wrth ei glanhau. Rhwng dyddiau Dante a dyddiau Adfywiad 
I^ysg» rhwng y deffroad Cristionogol a'r deffroad paganaidd, 
•daeth ysbryd dysg a'r awen i Gymru ; a thra'r oedd Daiydd ab 
Owilym yn perffeithio caneuon serch Cymru, ae lolo Goch yn 
canu am wladgarwch a hawliau Uafur, cymerodd Owen Glyn 
Dŵr fantais ar y deSroad i hawlio dwy brifysgol i Gy mru gyda'i 
hanibyniaeth. 

Pe Uwyddasai Owen Glyn Dŵr, buasai Cymru wedi cymeryd 

•ei Ue ymysg cenhedloedd y byd er ys pum canrif yn ol; a 

buasai Prifysgol Uymru yn bum cant o flynyddoedd 

c^wb^um- o oeJ, ac nid un flwyddyn. Ond suddodd y 

^brifjigoL tywysogion i'r mân ymladdfeydd oedd yn Uenwi 

by wyd eu tebyg yn Uoegr. Gydag esgyniad Harri 

Tudur i orsedd Lloegr collodd y ty wysogion eu cariad at fy wyd 

a Uenyddiaeth Cymru, a galarodd Tudur Aled ar ol y tywysog 

olaf ; ac ysweiniaid feí Rowland Fychan o Gaer Gai yn unig a 

noddent ddysg a Uenyddiaeth Cymru ; erbyn y ddeunawfed 

ganrif , nid oedd yswain nad oedd yn ceisio ymseisnigo ar f rys, 

ac ni chafai Uenyddiaeth Gymreig weU Uety na chaban Huw 

Jones o Langwm neu Elis y Cowper. Tra'r oedd dysg a 

Uenyddiaeth yn ciUo fel hyn i leoedd tlotach a thlotach, yr oedd 

yn prysur diiywio ; ac yr oedd y dosbarthiadau uwch, a ym- 

wrthodasent â hi, yn ymddirywio hefyd. Talodd Cymru'n 

ddrud oherwydd colfi'r cyûe i sefydlu ei phrifysgol. 

Yr oedd yr uchelwyr yn ymdaro yn eithaf ; dysgent hwy 
Saesneg i gyd, a chyda Saesneg yr oedd swyddi a Uenyddiaeth, 
byd bras i gorff a meddwl, yn agored iddynt. Ond beth am y 
werin ? Yr oedd y werin bobl, i olwg Puritaniaid cynnar fel 
John Penri, ac i olwg Puritaniaid dîweddar fel 
a^ddu^ Richard Baxter, mewn cyflwr gresynus. Nid oeddynt 
yn gwybod digon i ddeaU yr efengyl, yr oeddynt yn 
rhy ddaU i weled y ffonid agorasid i'r bywyd. Tosturiwyd 
wrthynt ; rhoddwyd iddynt Feibl, rhy w fath o lenyddiaeth, ac 
ychydig ysgolion, oU yn eu hiaith eu hunain. Ond nid oedd y 
rhain i fod ond am amser, dim ond hyd nes y dysgai pob Cymro 
gwrthnysig Saesneg. Dan hyn i gyd, yn ddwfn yn natur y 
vymro, hyd yn oed pan oedd Uenyddiaeth ei wlad dlotaf , yr 
oedd cariad angerddol at gân. Blodeuai, ambell dro, ar ddechreu 
gwanwyn oer, ym my wyd truan Goronwy Owen neu ym mywyd 
mwy heulog Lewis Morris. Ac yn y canad hwn at gân yr o^d 



8 Y LLENOR. 

hadau pob dadblypad meddwl. Ni fu Uenyddiaeth Gymreig 
farw, er i lawer dybied eu bod yn trwsio ei hamdo; gydadeífroad 
y werin yn y dyddiau hyn defirodd hithau, mor sicr a f od y 
blodau'n dod gyda dail y brialla 

Cawn dri chyf nod yn hanes y werin yn y ganrif hon. Yn 
y cyfnod cyntaf y mae Saeson dyngarol, gyda gwenau'r 
llywodraeth, yn estyn addysg grefyddol i Gymru, neii yn 
cynorthwyo i wneyd hynny, oherwydd ei thlodi a'i han- 

wybodaeth. I'r cyfnod hwn y perthyn ysgolion 

^•*'Ä2J'"'°=cylchynol Griffith Jones, Llanddowror, dechreu Coleg 

deSffî'^dy^. Trefeca, a Choleg Llanbedr Font Stephan. Yr oedd y 

Cymry'n rhy dlodion i yrru eu plant i Rydychen 
nag i unman arall; am hynny trugarhawyd wrthynt, yn 
wannaidd. Yn yr ail gyfnod, y mae Cymru'n íFurfio ei chyfun- 
drefn addysg ei hun ynglŷn â chrefydd ; dyma gyfnod perfTeithio'r 
Ysgol Sul Gymreig a chodi'r colegau enwadol. Yn y trydydd 
cyinod, araf ymgyfyd y Brifysgol, ac ysgolion o'i ham^lch, i 
ddangos fod Cymru yn meithrin holl addysg y genedl â'i llaw ei 
hun. Nid sefydliad oddiallan, wedi ei godi gan dramoriaid 
trugarog i wareiddio gwlad dywell, ydyw Prifysgol Cymru. 
Na, blodeuad by wyd meddyliol Cymru ydy w, bywyd y gwelir 
ei gryfder oddiwrth oerfel y gauaf ac enbydrwydd yr 
ystormydd oroesoedd. A hyn yw unig amod Uwyddiant Prif- 
ysgol Cymru, — fod i'w Uyswyr gofio mai i ddadblygu bywyd 
Cymru, ac nid i'w newid, y daeth i fod. Y mae bywyd 
meddyliol cryf yng Nghymru, a neges y Brifysgol y w ei feithrín. 
Gall y bywyd wneyd hebddi hi, y moe wedi gwneyd ; ond nis 
gall hi wneyd hebddo ef. Pe tybiai Senedd y Brifysgol mai ei 
gwaith hi yw oeri sel, ymosod ar wladgarwch, sarhau'r ysbryd 
cenhedlaethol, ac anwybyddu Uenyddiaeth Cymru, ni bydd ei 
dylanwad ar y werin yn fwy nag oedd dylanwad Prifysgol 
Düblin ar Iwerddon neu Brifysgol Prâg ar Fohemia. Ond 
dy wed flÿ'dd y Cymro na fradychir ef , ac mai'n goron dadblygiad 
addysg Cfymru yr erys ei Phrifysgol o hyd. 

Pan estynnwyd yr etholfraint yn 1832, daroganid y gwnai'r 
werin bob anghyfiawnder yn ddeddf ; ond nodau newyddion y 
deddfu newydd oedd cyfiawnder, dyngarwch, moesoldeb, addysg, 
rhyddid. Nid cyfreithloni hen hawhau gormes oedd gwaitíi y 

Senedd mwy, ond ystyried cjŵwr y gweithiwr, y 
^aîd?gg.** plentyn, y caethwas; rhoi amddifiynicul i'r diam- 

ddiflpyrn a dysg i'r diddysg. Wrth ystyried deddfau 
gweithdai, daeth anwybodaeth gresynus ac anfoesoldeb tybiedig 
y werin i'r golwg. Dechreuodd dyngarwyr amlhau ysgolion 
gwirfoddol ; dilynwyd y British and Faretgn Society yn 1846 



"Brad 



dâu adroddiad. i> 

gan y National Society ; ac yr oedd y llywodraeth wedî rhoi. 
ychydig o filoedd o bunnau, ei chyfraniad cyntaf at addysg, yn 
1833. Yr oedd cyflwr Gymru n fwy gresynus, meddid, nag un 
ran o Brydain ; yr oedd addysg elf ennol yn Uawer is, ac nîd oedd 
ynddi ddarpariaeth at addysg uchraddol o gwbl. Owlad a'i 
gwerin heb ysgolion oedd, a gwlad a*i dysgedîgion heb Brifysgol. 
Tybid nad oedd anwybodaeth dyfnach na i hanwybodaeth hi, 
ond anwybodaeth ei llywodraethwyr am dani. 

Mawrth 10, 1846, galwodd W. WiUiams, yr aelod dros Coventry, 
sylw at ffyflwr Cymru ; a'r canlyniad fu i'r Llywodraeth anfon 
tri Sais i oarotoi adroddiad. Cyhoeddwyd yr adroddiad yn dair 
cyfrol drwchus yn 1847, ac anfarwolwyd gwaith y 
oDrîíî?" dirprwywyr dan yr enw " Brad y Llyfrau Gleision." " I 
ystad addyâg yn nhjrwysogaeth Cymru, ac yn enwedig 
iV moddion sydd gan y dosbarth gweithiol i gael gwj'bodaeth o'r 
iaîth Saesneg" yr oedd yr ymchwiliad i fod. Cymerai'r 
dirprwywyr yn ganiataol mai'r cam cyntaf i godi Cymru i 
wypodaeth a gwareiddiad oedd diiodi'r iaith Oymraeg. 
Danghosant fod cariad angerddol yng Nghymru at yr iaith 
Gyraraeg ac at yr Tsgol Sui, ac eto dywedant mai'r rhain sy'n 
gyfrifol am ddau bechod mawr Cymru, — ^yr iaith Gymraeg am 
ei hanwiredd,* a'r Ysgol Sul am ei haniweirdeb."f Enynnodd yr 
adroddiad ddiglloneda pob un oedd yn adnabod Cymru, a bu 
leuan Gwynedd, yng ngfaanol pryder anesgrifíadwy, yn prysur 
chwilio am y gwir i'w ddangos.| Mewn cyfeiriadau ereiU, 
eaillodd yr adroddiad dosturi, yn wir dyna ei amcan; ac y 

* ** Perjurj is commou in coorts of justíce, and the Welsh language íacüitates 
it ; íor, when witneraes understand English, they íain not to do so, in order to 
gain time in the process of tranehition to Bhape and mould their answers according 
to the interest thej wish to serre. Frequentij neither the prisoner nor the jury 
understand Euglish ; and the counsel, neyertheless, addresses them in English, 
aud the jadge aums up iu English, not one word oí which do they often under- 
stand. There is no remedj f or this state of things except the propagation of the 
Snglish language.** 

"The V^elsh language is jieculiarlj evasive, which origìnates from its haYÌug 
been the language of slaTery.'* 

Geiriau clerc ynadon Llanbedr, a rhyw E. C. Ll. Hall, yw y rhain ; dyfynnir 
hwy gan y dirprwywr yn ei adroddiad,— Rhan II., tud. 61. 

t Adr., Rhan 11., 52. Tystíolaeth Deon Tyddewi a Churad Troed yr Aur. 

} Yr oedd ei blentyn a'i wraig yn gwywo'n raddol. Dyma'r adeg yr 
ysffrìíennodd ei Oathlau BHnder. sSrydd un pennill o'i " Beth yw Siomiant,'' y 
beawaredd gathl, ei hanes el hun pan yn dadlennu Brad y Llyfrau Gleision, — 

'* Beth yw siomiant F Tad yn edrych * 

Ar ei faban tlws, di-nam, 
Amo'u gwenu, yna*n trengu, 
- Pan ar fron ei dyner fam. 
Beth yw siomiant r Sybn 'meUach 

Ar ỳ fam yn wyw ei gwedd, 
Ac yn plygu, megis lüi, 

I oer wely llwm y bedd." 



10 7 LLENOR. 

mae ambell beth yn nalennau aml y llyfrau gleision sy'n ddigon 
i ddfluigos nad oedd y dirprwywyr yn deall eu pwnc, — rhyw 
gipolwg ar wir fywyd Cymru ac ar ei gwir ddyheaaau.* 

Ond y peth cyntaf i*w gofio am lyfrau gleision 1847 yw mai 
amcan addyag oedd difodi'r iaith Gymraeg a neilltuolion y 
Cymry. " Y mae'r iaith Gymraeg yn rhwystr enbyd i Gymru," 
ebe un o'r dirprwywyr, *' ac ar ffordd cynnydd ei moesoldeb a'i 
Uwyddiant masnachoL Nid yn hawdd y gor-ddarlunnir ei 
heffeithiau drwg. laith y Cymry yw, a hŷn na iaith yr 
hen Brydeîniaid.T Nid oes unrhyw lenyddiaeth Gymreig weith 
sylw mewn bod. Y mae drwg yr iaith Gymraeg yn amlwg 
neiUtuol yn Uysoedd cyfraith , y mae'n damio'r gwîr, yn ffaf rio 
twyU, yn cynoi-thwyo anudoniaeth, — peth cyffrcdm yn y 
Uysoedd, a pheth ddianga trwy ddiangfeydd cyfieithiad." Yna 
dengys mor hawdd fuasai i ysgoUon ddifodi'r laith Gymraeg,— 
*' this disastrous barrier to aU moral improvement and popular 
progress in Walea" Yr ail beth i w gofio am y Uyfrau hyn 
yw, — eniUasant dosturi trugaro^ ond anwybodus y Saeson, a 
defiroasant y Cymry eu hunain. Yn un o'i lyfrau mwyaf 
poblogaidd, galwodd John Ruskin sylw merched Lloegr at cynwr 
Cymru.î Tybia yntau y pryd hwn maî Seisnigo'r wlad fyddai 
ei hiachawdwriaeth. 

Peth eithaf anymunol, mewn gwlad Ue mae ei bywyd yn tyf u 
i'w weled, yw byw'n rhy hir wedi dweyd yn gadam beth ddylai'r 

— — ■ ' ■ — ■ — ■ — - — _ _ - - _ ^ _ _ ^ ^ — — — ^— ^ 

♦ " Obsemng that the income of the school wa» onlj £20, derived entirely fpom 
8chool íees, while 12 children are taught gratis, I espressed surprìse that he 
Bhould risk loss by entrusting the care of his businesH to serrantA, and, for a 
pittance which few masterB of any ability would accept, devote his whole time to 
the school. He repUed, — ** Well, sir, my wife look arter the mill ; and I do loye 
the chÜdren and Ido love my countrj.'* I ascertained that the good man is in 
all probabüitj losing, bj devoting his time to the school, and that there is no 
douot about the genulneness of Ms scntiments.'' 

John James (Rhan III., tud. 132) am Lanuwchlljrn. 

t Adroddiad un o*r prif ddirprwywyr,— Jelinger C. Sjmons. II., 66. Nid 
rhyfedd ei fod yn dwejd ymhellach ymlaen naá yw sir Faesyfed jn Greltaidd, a 
íod amheuaeth am dref Aberteifi ; uid rhyfedd ei f od yn profi iiad oes llenyddiaeth 
yng Nghymru oddiwrth eu rhcstr lle y cyiieithant Oardd o Gtrddi yn OardeH of 
Oardetiê, 

X *' Juflt on the other side of the Mersey you have your Snowdon, and your 
Menai Straits, and that mighty granite rock beyond'the moors of Angleaey, 
splendid in its heathery crcRt, and foot planted in the deep sea. once thought of 
as sacred — ^a divine promontory, looking westward ; the Holy Head or Heaoland, 
still not without awe when its réd light glares fìrst through storm These are the 
Lills, and these are the bays and bluc imets, which, among the Greek8, would 
have been always loved, always fateful in influence on the national mind. Tb^t 
Snowdon is your Pamassus ; but where are its Muses ? That Holyhead mountam 
is your Island of Aegina ; but where is its Temple of Minerva P 

*' Shall I read you what the Chrìstian Minerva had achieved under the shadow 
of our Pamassufl up to the year 1848 ?— Here is a little account of a Welshöchool, 



DAU ADRODDIAD. 11 

dyfodol fod. Y mae llawer yn fyw fu'n traethu eu barn yn 
1881 am Brifysgol Gymru ; a gellir dal eu proffẁydoliaeth a'r 
cyflawniad wyneb yn wyneb heddyw. 

Awst 25, 1880, anfonodd larll Spencer at Arglwydd Aberdâr ei 
fod ef a*i bwyllgor, — Yiscount Emlyn, Prebendäry Bobinson, 

Henry Richard, John Rhys, a Lewis Morris, — i chwilio 

pwriii^ ansawdd addysg ganolraddol ac uchraddol yng 

^^^ìWL *''Nehymu. Ymhhth pethau ereiU, yr.oeddynt i holi a 

oedd Prifysgol yn angenrheidiol i Gymru, ac a fyddai 
o wir fudd i addysg uchraddol yng Nghymru. Arwydd- 
asant euhadroddiad Awst 18, 1881. Yr adroddiad hwn yw sail 
cyfundrefn addysg uchraddol Cymru ; ac mor f uan y dadblyffodd 
hanes Cymru fel y cafodd Arglwydd Aberdâr fy w i weled yr 
hen freuddwyd am Brifysgol Cymru wedi ei sylweddoli. 

Mor bell ag y mae a tynnont ag addysg uchraddol, dywed y 
dirprwywyr yn ddifloesgni iawn mai bendith fawr i bobl len- 
yddol f el y Cy mry fyddai Colegau Prifysgol Prin yr oedd Coleg 
y Brifysgol yn Aberystwyth wedi Ilwyddo hyd yn hynny ; ond 

nid ystyrient hynny'n brawf nad oedd eisiau colegau 
ootogaìi. o'i fath. Awgiyment fod coleg yn cael ei sefydlu yn 

y De, — ^yng Nghaerdydd boblog neu yn Abertawe fwy 
amry wiol ei gweithf eydd ; a fod Coleg y Brifysgol i wasanaethu 
Gogledd Cymru, f el yr oedd yn Aberystwy th, neu wedi ei symud i 
Gaemarfon neu Fangor ; a fod y Llywodraeth i roddi £4,000 yn 
y flwyddyn i bob un o'r ddau. 

Ond pan ddaethant at y cwestiwn pellach a oedd eisiau 
Prifysgol, nid yw'r dirprwywyr mor gadam yn eu bam. 
Gwrandawant yn astud ar y rhesymau yn ei herbyn, — na 
fyddai'r gradd werth dim, na ddeuai neb o'r tuallan î Gymra 

iddi, na ddoi r Cymry goreu iddi ychwaith, y cadwai 
priiÿfgoi. Gymru'n fwy neilltuedig nag erioed. O'r tu arall, 

dywedid y buasai yn dod ag addysg yn agosach at y 
bobl, apeliai at y teimliad cenedlaethol a phurai ef , meithrinai 
wybodaethau cydnaws â natur y Cymry ; a hwyrach mai gwell 
fyddai goleuni canwyll frwyn yn ymyl na goleuni coelcerth 

îrom page 261 of the Report on Wales, published by the Committee of Council on 
Edocation. This is a echool close to a town oontaining 5,000 population : — 

'* ' I then called up a larger clase, most of whom had recently come to the 
school. Three girls repeatedly declared that thej had neyer heard of Chrií$t, and 
two that thej hiul neyer heard of Grod. Two out of siz thought Christ was on 
earth now ' (they might hare had a worse thought perhaps), ^ three knew nothing 
about the Orucifision Four out of the seyen did not kuow the names of the 
months nor the number of days in a year. Thej had no notion of addition ; 
beyond two and two, or three and three, their minds were perfect blanlcs.* 

** Oh, ye women of England ! from the Princess of that walea to the simplest 
of you, do you think your own children can be brought to their true fold of rest, 
-while these are scattered on the hiUs, as sheep haying no shepherd.** 

SeMtneandlilies, pp. 160-162. 



12 Y LLENOR. 

ymhell draw. Os Prifysgol newydd, y mae'r tlirprwy wyr yn 
rhy ofnus i ddweyd y medrid sylfaenu un. Ond, ebe hwy, y mae 
Coleg Dewi Sant, Llanbedr^ yn rhoi graddau'n barod ; eymerer. 
ei siarter ymaith, a rhodder un newydd i Fwrdd, yn cynnwys 
cynrychiolwyr Coleg Dewi Sant, Goleg Prifysgol Cymru, ac 
unrhyw goleg neu golegau eraill a fabwysir gan y Bwrdd. A 
dyna Brifysgol Cymru. Tybient y dylid ystyried hefyd beth 
fyddai'r cysylltiad rhwng y Prifysgol newydd â'r colegau 
duwinyddol ereiU, ac â merched. 

, Y mae cyfrol tystiolaethau Dirprwyaeth Arglwydd Aberdâr, — 
cyf ix)I drwchus o tua naw cant o ddalennau, — ^yn un o*r cyf rolau 

mwyaf dyddorol ddarllennais erioed. Nid oes bosibl 
Y tjrBtioiaethau. cacl dim rydd esboniad mor Iwyr ar feddwl Cymru 

yn un o adegau pwysicaf ei hanes. Ynddi ceir 
tystiolaethau llawer o*r caredigion addysg sydd yn awr yn 
rheoli ac yn medi Ile gynt y buont yn ymdrechu ac yn hau., 
Difyr heddy w, wedi dydd y pryder, yw darllen eu profìadau, — 
rhesymau y rhai wyddent na f edrid codi Prifysgol Cfymru byth ; 
cynghorion ofnus rhai na fynnent Brifyi^I, ond a dybient f od 
bryd eu cenedl ar un ; a ífydd berffaith rhai ereiU yn ehangder 
dyfodol y genedl Gymreig. 

Mae rhyw bleser prudd mewn ymdroi uwchben tystiolaeth 
rhai sydd, erbyn hyn, wedi meirw. Cafodd Arglwydd Aberdâr 
fyw i weled y Brifysgol ar ei thraed; ac efe, gŵr nas gall 
Cymru byth ddiolch digon iddo, oedd i fod yn Ganghellydd 
cyntaf. Gyda'r cyntaf o flaen y ddirprwyaeth yr oedd Hugh 
Owen, yn amddiífyn Coleg y Brifysgol a chyda chynllun i godi 
ysgolion canolraddol. Ar ei ol daeth Dr. Harper, ymgorSbriad 
o'r don Rhydycheiniol, ond gyda sain rhyw fath o ddiwygiad 
penchwith yn ei dystiolaeth ; mae Uond ei eiriau, er hynny, o 
garedigrwydd a gobaith.* Daeth Deon Bangor i ddweyd mai 
prifysgol wael fyddai Prifysgol Cymru, nad oedd le î ysgolion 
HÌr, mai coleg y Methodistiaid Calfinaidd oedd Coleg PrifyBgoi 
Cymru, nad oedd Coleg yr lesu'n werth dim neilltum i Gymru, 
fod perygl i glerigwyr addysgir ym mhrifysgolion Lloegr 
anghofìo'u Cymraeg a pheidio darllen Uyf rau Cymraeg. Daeth 
yr Esgob Hughes o Lonelwy i ddweyd ei fod am newid a di- 
wygio r ysgolion eglwysig ymhob cyf eiriad, ac i hyderu y gwelid 
ysgolion canolraddol a Phrifysgol yng Nghymru. Isi wrth- 
wynebai B. T. Williams Brifysgol, ond brwydrai'n bybyr dros 
rwystro i'r un sect grefyddol dra-arglwyddiaethu. Nid oedd yr 

• Cyf. II., tud. 35. 

701 (Pro/eêior RhyiJ. Have you thought of the difficulty ariamg out of the un* 
oertaiuty as to whether a boy would be lìkely to go on with his sáiooliug or not P 

I should not care about that. If a boy were worth educating for tne ]publi« 
good I Bhould put it iu the power of thoee who had charge of his teaching to 
OBäptf hi0 education f urther ; that ìb where we want Govemment aid. 



DAÜ ADRODDIAD. 13 

Esgob Campbell o Fangor wedi gwneyd ei feddwl i fyny am 
fanylion ; ond ni fynnai er dim wrthwynebu colegau na phrif- 
ysgol î GymriL Daeth Dr. Rees Abertawe i brofi fod hen 
ysgolion gramadegol Cymru yn proselytio bechgyn Anghyd- 
ffurfwyr i Eglwys Loegr, ond jr oedd yn barod i arafu er mwyn 
medru darbwyllo'r Senedd. Yr oedd y teimlad yng Nghaerdydd 
yn gryf iawn dros y Brifysgol ; ac yn sir Fynwy daeth yr hen 
Galfiniad urddasol David Edwards, Casnewydd, genedigol o 
Lanuwchllyn, i grynhoi rhesymau ei gyd-grefyddwyr dros gael 
Prifysgol Cymru, — fod teimlad cenhedlaethol yn rhy wbeth, fod 
Cymru'n hen gartrefle addysg, fod awydd mawr am gael Prif- 
ysgol ynglŷn âg enw Cymru, y gwnai rrifysgol i ni ^eisio dal 
ein tir gyda Saeson ac AJbanwyr a Gwyddelod, y temherai ein 
cherwder sectol. 

Waeth i mi heb osod dwy restr wyf wedi wneyd,— rhestr o'r 
Cymry sy'n awr yn fyw oedd yn bleidiol i Brifysgol, a rhestr o'r 
rhai oedd yn ei herbyn, — ^yn y fan yma. O'r rhai roddasant 
dystiolaeth; y mae rhai wedi cwbl newid eu bam, a rhai wedi 
edìfarhau. Ond nid oes un o'r rhai oedd o blaid prifysgol wedi 
newid eu bam. Cred Mr. Stephen Evans eto yn uchel^is bech- 
cyn Cymru, cred Mr. Lewis Williams eto mai Caerdydd y w prif- 
ddinas Çymra, mae Mr. Gee yn dal i ^nllunio mor egniol a^ 
erioed, ac y mae llu wedi ymdaflu o ddifrif i waith y Brífysgol 
yr hiraethent am dani, y pryderent yn ei chylch, neu yr ofnent 
ei gweld yn dod. 



Wrth ddarllen adroddiad 1847 ac adroddiad 1881, prin y 

medrir sylweddoli ein bod yn darllen hanes yr un wlad. Yn y 

naiU desgrifir addysg elfennol gwlad farbaraidd, ac 

iMTêciwi. enynnir tosturi oherwydd ei thlodi a-i hanwybodaeth ; 
yn y Uall dadgenir hiraeth gwlad lawn deall ac 
athrylith am gyfundrefn aady8^ berffeithiaf o'r un yn y byd. 
Tn 1847 darlunnir Cymru ^I gwlad briod anudoniaeth a 
godineb, a'r iaith Gymraeg yn Ilyffettieirio ei meddwl ac yn pydru 
ei moesoldeb ; yn 1881 y mae Sais f el Dr. Harper, wrth ffyraîg 
wrthwynebu colegau a phrifysgol iddynt, yn dweyd fod Cymry 
yn dod o awyrgylch mwy coeth, o ran meddwl, na Saeson o'r un 
doebarth.* 

* Cyf. n., tud. 45. 

** Taldng the son of a tenant farmer in England of £100 a year, and the son of a 
tenant fanner in Wales of £100 a year, thc son of the tenant farmer în Wales 
epeak8 Welsh weU and EngUsh indifferentlj perhaps ; but if he Ì8 ^ent to school 
he starta with the advantage of knowing an eztra langoage, and he has been in a 
home qmte as intellectuaí and caring more f or education than the son of the 
EnglÌBh farmer of £100 a year. If I had to choose between the case of a boj 
from an English farm of £100 a year and a boj from a Welsh farm of £100 a 
Téar, the boy which I believe would win the race between those two is the Welsh 
Doy, and not the English boy." 



14 T LLENOR. 

Ac am yr hen gelwydd difriol mai rhwystr i Gymru yw'r 
ìaith Oymrae^, y mae'r adroddiad hwn wedi rhoi taw bythol 
amo. Ÿchydig o Oymry wedi Ilwyddo mewn dysg neu fasnach 
oedd i roi tystiolaeth yn 1847 ; yn 1881 y mae Uu ohonynt, a'u 
tystiolaeth bron yn unf ryd mai oherwydd eu Cymraeg, nid er ei 

f^waethaf, y Uwyddasant. Cyfaddefa diweddar Esgob Llanelwy 
od medru Cymraeg a bod yn gyfarwydd a lienyddiaeth Cymru n 
f antais i fechgyn.* Dy wedodd y Milwríad B. O. Jones 
GÍÌSÎÜ. iddo ef fyned vr hoU ffordd o'r Bala i ysgol y Bont 
Faen oherwydd fod Cymraeg yn cael ei ddysgu yno ; 
a hyn, mae'n ddiamau, esbonia drvlwvredd ei waith gyda'r 
Ordnance Suwey.f Yn y Bala, aaeth amaethwr i roddi ei 
dystiolaeth yn Oymraeg, ac wrth ddweyd hanes ei fab, 
dywedodd na fedrai air o Saesneg pan aeth i ysgol y Bala. Y 
pryd hwnnw ni wyddai neb beth oedd y ffŵr ieuanc yn feddwl 
wneyd, ni fedrai ei dad na'i athrawon gaeldim byd pendant am 
ei amcan ; erbyn heddyw y mae mwy na Chymru'n gwybod 
beth yw amcan T. E. EIlis.|| Dywedai'r Parch. Uugh Wilhams, 
M.Â., fod Cymraeg o wasanaeth mawr yng Ngholeg y Bala, ac y 
dylai gael Ile yn y Brifysgol.^ Wrth gwrs, pan ddaeth Deon 
Perowne i goleg yng Ngheredigion, yr oedd rhiu o'r bechgyn yn 
methu ei ddeall ; ni wiw hyd yn oed i esgob neu ddeon gredu ei 
bod yn Wyl y Pentecost bob dydd. Dywedai'r Prifathraw 
£klwards, er fod cwynion ynghylch y Gymraeg gyda'r 
dosbarthiadau isaf, ei bod yn f wy o gymorth nag o rwystr iddo 
ef gyda Oroeg ac athroniaeth.** Fel Deon Bangor, dywed 
Esgob Ty ddewi y dylai clerigwyr of alu am eu Cymraeg.î Dy wed 
El^ob Caer, — y pryd hwnnw'n brifathraw Çoleg Dewi Sant, — 
f od Saesne^ Cymro'n dod yn araf ach mewn arhoUad, ond ei f od 
yn aml yn burach ac yn well.|||| Dywed Esgob Bangor, — ^y pryd 
hwnnw'n brifathraw Ysgol Aberhonddu, — ei fod yn ffwneyd i'r 
plant gyfieithu Drych y Prif Oeaoedd, a f od ol ceincfer arddull 
y IIy& hwnnw ar eu Saesneg.HIT Gobeithia'r Parch. David 
Rowlands weled Cymraeg ymysg efrydiau Prifysgol Cymru; 
ond nid oedd pawb yng Ngholeg Aberhonddu o'r un fam ag ef 

♦ Cyf. II., 175. ** Welsh is rather a beneflt to him ? " '* Yes." 

t Cyf. II., 235. *' At which I could keep up my knowledge o£ Welsh." 

II Cyf. II., 254. 

f Cyf . II., 294. ** You flnd the Welsh language of aseistance to you ?*' " Yes.'* 

♦* Cyf. n„ 403. 

X Cjf. II., 440. '^The importance of their keeping up, and, let me add, 
improYÌng their knowledge of their natiye language. I saj improying, becauie I 
am afraid a yery large number indeed haye a rery imperfect knowledge of their 
own language." 

11 II Cyf. II., 445. ** He know8 it more purely and sclentificallj.*' 

f f Cyf . II., 654. Yr oedd hyn yn ypgolion Llanbedr a Llanjmddyfri hefjd. 



DAU ADRODDIAD. 15 

Îpryd hwnnw. O dystiolaeth esgob presennol Llanelwy, y pryd 
wnnw'n Warden y Sefydliad Cymreig yn Llanymddyfri, yr 
oeddwn yn disgwyl mwyaf o wybodaeth ar y pen hwn, Dy wed 
fod llawer o fechgyn yn dod i ysgol Llanymddyfri i ddysgu 
Cymraeg, hyd yn oed o Benf ro Seisnig, gan fod Cymraeg yn 
angenrheidiol iddynt gyda galwedigaethau eu by wyd, megis mewn 
banciau. Y mae Llanymddyfri yn un o'r ysgolion diweddaf, — 
Mawrth 1, 1848, y sefydlwyd hi ; ac yn ol ewyllys y sefydlwyr 
y mae awr o bob dydd iV roddi i. ddysgu Cymraeg. Gwn fod 
Esgob Llanelwy yn edrych ar waddoliaoau fel pethau gweddol 
gysegredig, ond yn fy my w y gallaf ddeall ei dystiolaeth yn 1881.* 

Elrbjm 1881 y mae'n amlwg fod gan Gymru fywyd yr ym- 
falchia ynddo, ac awydd angerddol am gyfundrefn addysg 
gyflawn, a iaith gwerth ei chadw. Y mae Ruskin, fu'n tosturio 
wrth drueni Cymru gynt, yn awr mor falched a*r paen oherwydd 
fod Cymru wedi penderfynu cadw nodweddion ei bywyd.+ Y 
mae'r wlad yn galw am Brifysgol iddi ei hyn. Gwelir oddiwrth 
benderfyniad a oasiwyd gan niier o eglwyswyr blaenllaw yn yr 
Amwythig, EbriII 25, 1876, fod cael prifysgol wedi bcd yn nod o 
flaen y genedl ers Ilawer blwyddyn, fod cylcbgronau ac 
Eisteddfodau Cymreig yn dangos mor efiro oedd egni meddwl 
Cymru, a fod addysg yn dioddef oherwydd nad oedd gan 
Gymru brifysgoL Ỳn ol penderfyniad nifer o Ryddfrydwyr 
blaenllaw ymgyfarfyddasent yn y Drenewydd, Tachwedd 1, 
1882, yr oedd yr amser wedi dod i sefydlu prifysgol 
genedlaethol. A phan ddaeth y dirprwywyr i ofyn bam 
Cymru cawsant fod y teimlad bron yn unfrydol vn ei flafr. 
Hyd yn oed yn ol tystiolaeth rhai na chredent ynddi, yr oedd y 
wlad yn hiraethu am weled Prifysgol Cymru. Paham, ynte, y 
bu awgrymiadau'r Dirprwywyr yn farw am gryn bymtheng 
mlynedd? 

• Cyf. II., tud. 475. 

{Chairman) . With reg^ard to the provision in the deed f or the teaching of 
Welsh, how far is that carried out ? — Instead of teaching Welsh regularlj eYery 
day, we haye rearruiged the Welsh work. 

lÈev. ff. G, Eobiruon). Was it a sine quà non, according to the deed, that all the 
children ahould leam WelBh ? — ^As far as the terms of the founder*8 deed go, it was. 

Tou do not adhere to that ? — It would be difficult to do so to the letter. 

You do not oblige English boys to leam Welsh ? — The ^uestion rarely, if ever, 
oomes up. 

(Chairman), And jou haye considerablj reduced the amount of time giyen to 
the instruction in Welsh that was required to be given ? — We have rearranged the 
work. 

t *' Your letter make8 me estremelj happy and as proud as a peacock," meddai 
mewn Uythjr ysgrifennodd ataf jn 1886. *'It make8 me happy chiefly in 
telling me that there is yet this native Welsh element in its purìty and strength. 
I have believed so always, but of late have feared its Deing crushed out by 
manufactures and education." 







jeWsft^ddoI fu'n gymamt o 
WiSt llawer maì ffrwyth 
■ÌŴfTO 'ii^^t^ ^i» addysg, 

tÜttr addy^g honno yn 
>H Sant mewn bod, ac 
bj^'eddion prifysgol er 
•Ätegr yng Nghymru. 
íH ac yr oedd llawer yn 
'r^BJStfethodistaidd, oedd. 
'8ng"W> f(^ y ddau hyn i 
ätniEfl teîmlad cryf ymysg 
iRli^.'â* oedd amynt ofn eu 
** ■^' ddiamea, pam yr 
rhan o Brîfysgol 
brodyr pe aefydîid 
Iraetb estron mewn 
ladgarwch yn tafiu 
lymry yn eu gilydd, 

■- ' -s- 

i'n unfam am natur 

Pi-ifysgol Llundain, 

'^fyd ? Os dyagu, ai 

it^frifysgolion yr Alban; 

fi Lloegr ì 

Äwch. 






■^■■■■^l^ilfliiiiif' 




1^3 yn beichio'i- gwyiit. 



18 Y LLENOR. 

Nid yn y nos mae defnydd ofn a braw, 

Mae r nos mor sanctaidd weithian ag oedd yn Eden draw ;. 

Y mae ei ser yn crynnu ar dannau 'i thelyn hî 

Yn awr mor beraidd ag erioed. Ond* sut na chly waf fi 

Y greol, wreiddiol, anthem ? Ha ! ynnof fi mae'r ofn, — 
Mae*r braw yn cysgu'n eíFro yng nghiliau 'm calon ddofn ; 
O ! am y pur sancteiddrwydd eül ddeflro m natur oU, — 

Y carrad tanbaid hwnnw eiU f wrw of n ar goU ; 

O ! am y f einglust honno eill wrando'r anthem dlos, 
O ! am y Ilygad hwnnw eill weled — " yn y nos ! '* 

Mi wela*r Dydd yn suddo yn ei f ri, 

A'i fyw rosynau ar ei ol yn Uu 

Yn gwrido ar ei f edd ; mae ei gymeriad 

O'i ol yn Ilawn o flodau'r adgyfodiad. 

A dacw'r Nos yn araf ddringo i*r orsedd, 

A*i gwisg yn cuddio'r ddaear mewn tangnefcdd. 

Mae llygaid byd yn cau. Beth yw ei brofiad 

Ar ol y llydan ddydd ? A y w ei Iygad 

Yn troi i fewn ? Ai onid galw allan 

Wna'r Dydd, tra hithau'r Nos at ddyf nder hunan 

Yn galw i fewn — ^yn galw, galw'r dyn 

Fel drwy bob nas i ddyfod ato*i hun ? 

Mae'n werth i ddiflbdd Dydd er 'nabod hunan ; 

Trwy ddyfnder dvn mae'r flbrdd i rodio allan ; 

Ai onid cysgu'r ydym yn y Dydd, 

A'r Nos yn eflì'O ym mysg engyl rhydd ? 

Y Dydd sydd yn ein cadw gyda'r Ilawr, — 

Y Nos sy'n dangos inni'r nef oedd f awr ; 

Y Nos sydd yn ein harwain â'i thawelwch 
At fiwsig per cymdeithas y dirgelwch. 

Disgynna'r Ilenni tyner dros y wlad 

Fel mentyll hun o dyner ddwylaw Tad ; 

A'r byd a ddychwel adref. Dychwel dyn 

I'w f wthyn i anghofio *i laf ur blin ; 

Yr anifeiliaid gyniweiriant draw 

Yn IIu i huno ; yn y coed gerllaw 

Try'r adar i ymglwydo rhwng yr irwydd, 

Fel i f reuddwydio'u cerddi mewn distawrwydd ; 

Hebryngir twrf i'w fedd ar elor awel, 

Ac ymollynga'r byd yn dawel, dawel, 

I freichiau cwsg. Ar hyn, dihuna'r ser 

Fel pe i wrando y distawrwydd per, — 

Buasent hwythau yn breuddwydio'r Dydd 

Dan fentyll tyner o oleuni 'nghudd, — 



Y NOS. 19 

BreudJwydîo am fynd i garu yn y nos, — 

Caru a chanu gyda'r lleuad dlos ; 

Ac weithian dacw hwy yn edrych allan 

Fel Uygaid dieithr-lawen gan ysmician — 

Fel rhai yn gwybod rhyw gyfrinach rhyfedd, — 

Af íinnau i*w cyfarfod mewn taweledd. 

O dwedwch imi, ser, beth wyddoch chwi, 

Oes cenadwri gennych chwi i mi ? 

Dwed seren wen y gogledd wrth y morwr 

Air o lawenydd anwyl, ar y mawrddwr ; 

'Rwyf íìnnau íel y morwr ar y tonnau 

Am wybod heno beth o'ch cyfrinachau. 

Beth yw eich profiad am y byd uwchben ? 

Beth wyddoch am y byd tuhwnt i'r llen ? 

A oes ser uwch yn edrych amoch chwithau ? 

A ydynt hwy'n ddwyíolach goleuadau ? 

A ydyw y materol yn diflannu 

Po uchaf yr esgynnwn ar i fyny ? 

Pa le mae yr ysbrydol yn cyfarfod 

Mewn heddwch â*r matei*oI, — yntau'n darfod 

Dan ganu salm, salm bêr y gweddnewidiad, — 

Miwsig y byd pan glyw y Ncf yn siarad ? 

Bu un o'th tylwyth chwi yn arwain gynt 

Ddoethion o'r dwyrain ar eu hirfaith hynt 

At " Newydd Da " yr oesoedd. D wedwch chwithau 

Eich ccnadwri wrth fy enaid innau ; 

Paham nad allaf ddysgu oddiwrthych wersi cun, — 

Y mae pob seren wen â'i gwers yn crynnu ar ei mîn ; 

Ni th'wynna ser yn ofer ; nid ydy w dalen nef 

Heb fod a'i llythyrennau oll yn Ilawn o'i enw Ef ; 

Ni ddilîÿdd ser, — ni dderfydd eu gorymdeithiau gwiw 

Drwy'r nef , — hyd oni theithiant drwy yr enaid 'nol i Dduw ; 

Gan hynny, ser, tramwywch drwy ddyfnder f enaid blin, 

Nes rhoi im ser-feddyliau am wynder Duw ei Hun. 

A thithau, Loerwen lariaidd, mae'th grwydrol athrist wedd 
Yn odli â fy nghalon i mewn hiraeth pur am hedd ; 
Mî wela'th ddelw anwyl yng nghalon wen y môr, — 
Paham, gan hynny, Loerwen, y crwydri nefoedd lor ? 
Mae yn dy law awdurdod, awenau Ilanw a thrai, — 
Paham, gan hynny, Loer, nad yw dy ofid di yn Ilai ? 
Mae cwmwl ar dy wyneb, fel craith hen bechod f u, 
Yn aros yna o oes i oes, — ai dyna'th ofid di ? 
Derbyn fy nghydymdeimlad, Loer, mae arnaf finnau graith, — 
A dyna 'ngofid,— dyna pam yr wylaf ffìydiau maith ; 



20 Y LLENOB. 

Er hyn, ni ddigalonnaf, mî grwydraf gyda thi 

Fel Lslwyn gynt, — tua byd dilen; mae "gloewaeh nen** i nL 

Dwysha y Xos. Mae'r bydoedd yn f wy claer 

Yn syllu amaf ar y nefol gaer. 

Maent yn addoli. Usfc ! Cly w 'r anthem dlos, — 

Gwylaidd addoliad cynulleidfa'r Nos ; 

Aneirif dorf o fydoedd ar ddihun 

Yn chwareu eu telynau "oll yn un," — 

'Rwyf yn Uesmeirio, O na allwn i, 

Ganu, O fydoedd, fel y canwch chwi î 

Try y seryddwr i*w arsyllfa deg 

I'ch mesur, ac i'ch pwyso, fydoedd chweg ; 

Er hyn ni theimlwch chwi ei fyw linyiiau 

Yn rhedeg amgylch o^Ich eich terfynau ; 

A chwi yn canu, — dyd efe yn gryno 

Chwi yn ei gloi'ian gywir, fel y mynno : 

Eich llwybrau troellog chwi yw ei rodfeydd, 

A'ch symudifiwlau derch ei olygfeydd ; 

Heb ball " ar hyd y nos *' y rhodia ef 

I'ch dilyn, ei garíadon glân, ddisgleiríaf fydoedd nef. 

Dwfn y w'r tawelwch. Natur sy'n clustfeinio 
I gly wed swn ei chalon bur yn curo. 
Dawelwch cyfareddol, gwyn ei fyd 

Y dyn eill fyw yng nghanol hwn o hyd ; 
Mae bryd y byd yn rhedeg ar ol twrw, — 
'Chydig wrandawant ar y gan ddienw. 

" Ychydig enwau," etholedig, drud, 
Gly want ganiadau distaw Duw drwy'r byd ; 
Diolch am ambell awr o'r miwsîg pell 
Distaw, sydd imi fel newyddion gwell ; 
Cilied taranau hunan fyth o'm clyw, — 
Ar ol i ddyn ddistewi sieryd Duw. 

Ust î Dyna gathl bêr yr eos dlos 

Yn torri ar ddistawrwydd dwfn y nos 

O'r coed cyfagos. Ryfedd, ryfedd gân, — 

O ba le daeth ? Ai draw o'r Wynfa làn ? 

Beth, — ai diengyd wnaeth o Iwyni gwyrddion 

Y gwledydd pell i ddysgu daearolion 

Y ífordd i ganu ? Loewaf naturioldeb ! 
lechyd i galon y w yn nhwrf bydoldeb ; 
Dim pall, dim ogni, glywir yn ei chân, 
Ac eto dyiy'r goedwig fel ar dàn 



Y NOS» 21 

Yng ngwres ei molawd. Mae fel ffÿnnon ber 

Yn tarddu o*r distawrwydd tua'r sêr. 

Bereiddiaf gasgliad o alawon cun, — 

Dwyfolaf nodau adar cân fel wedi cwrdd mewn un. — 

Pwy glywodd y fath warbl wefriol, dlos ? 

eos ! wy t yn ail. i sant, — yn canu yn y nos. 

A ! beth y w y cawodau distaw mwyn 
Deimlaf yn disgyn fel neithdarol swyn ? 

Y gwlith, y gwlith, ddistawaf wlith y nos ! 

1 ddisychedu'r llawr, a min y rhos ; 
Erys y defnyn ar y rhosyn mud 

Fel i wanwyno ei freuddwydion drud ; 
A braidd nad ydy w yntau, fel drwy'i hun, 
Yn chwerthin wrth ei deimlo ar ei fin. 

ddiod dyner ! ddagrau mwyn y nos ! 
Yn disgyn fel pe i ddeisyf ar i ros 

Y ddaear wenu megis rhos y nen, — 
I'r ddaear odli gyda'r byd uwchben. 
Ddistaw gawodau ! O na theimlai'm calon 
Gawodau " fel y gwlith ar fynydd Seion ! " 

Ymddadluddeda Natur drwyddi oll, — 

Llonydda i adennill nerthoedd coll ; 

Mae traul y dydd yn gofyn am lonyddwch 

1 galon byd gryfhau, dan falm tawelwch ; 
Mae n rhaid i bopeth oll, ond Duw, gael hun ; 
Ai onid cylch o waith yw cwsg ei hun, — 
Natur fel pe yn galw'i hun i dre 

At ymgyrch diwmod arall is y ne, — 

Hwythau ei lluoedd maith yn ufuddhau 

I'w Ilef , heb un af radlon yn nacau ; 

Fel mam dyneraf, sua'r oll i hun, — 

Ac i'w cyfnerthu dyry ei goraf win, 

Cânt sugno n dawel o bur laeth ei bron, 

Diymofalu dan ei Ilygaid Ilon. 

Nid rhyfedd fod y byd yn ymiachau — 

Mor beraidd, beraidd, yw ei gwsg, gan hyfryd ymfwynhau. 

Ym mreichiau cwsg esgynna'r enaid fry 

Y froydd dieithr, anwel, pell, yn hy — 

Fel teithiwr yn mynd adre. Ryfedd ymdaith ! 
Ar esíryll breuddwyd ; yspryd yn gydymaith ! 
Ha ! Dyma'r pryd mae'r anwel yn ymagor 
I'r enaid nofio yn ei briod gef nf or ; 
O fyd dieithríol, ryfedd olygfaon, 



22 Y LLENOR. 

Yn fyw dûn ysbrydoliaeth dwyfol chwoon ! 

Byd hreuddwyd ! Beth, ai sylwedd cadarn yw ? 

Neu ynte rith, neu gysgod bywyd gwyw ? 

Fun ai agosaf yw — i " dir y bywyd," 

Neu " randir angau "? Mae y eortf heb symud, 
" Ar ffurf a Uun y marw." A y w'r enaid 

Felly ? a Uwydrew'r glyn yn Uanw'i lygaid ? 

Pa faint o ffordd sydd i r " mynyddoedd ty wyll " 

O'r ardal hon ? Pa faint i olwg gwersyll 
•'MynyddoeddSeion"? ♦ ♦ ♦ ♦ 

♦ * * Ond paham yr holaf ! 

Onid wrth ddrws y wawr mae r nos dywyllaf ? 

Po bellaf i r ysbrydol tÿd yr awn, — 

Angau a by wyd — maent yn agos iawn ; 

Don gysgod angau du tyr gwawr y nef ; 

Ffy'r byd — ^yng ngolwg er orseddfainc Ef 

Beth yw dylanwad breuddwyd ar y byd ? 
Faint sydd yn gallu dysgu'i wersi drud ? 
" Weledigaethau'r nos," i'r oesoedd gynt, 
Doi negeseuau dwyfol ar eu hynt ; 
Paham nas clywir eto yn y byd 
Yr unrhyw genadwri o'r tir mud ? 
Pa hyd y pery breuddwyd yn ddiles ? 
Paham na ddaw'r ysbrydol fyd yn nês ? 
O am y gallu hwnnw eill ddryllîo'r " dorau pres !" 

Diolchaf it, O Nos, am hedd-freuddwydion, — 

Am hamdden im i gwrdd â hen adgofíon — 

Adgofíon pell fy natur.sydd yn ddistaw, — 

Is-ymwybyddiaeth ddofn fel pe'n eu gwyliaw 

Yn nwfn fy hanfod. Dont i fyny weithiau ; 

Ac onid ynt fel engyl ar eu teithiau ? 

Henffych i'r bore caf eu cwrdd ynghyd 

Heb orchudd ar eu gwyneb, yng ngwawl ysbrydol fyd. 

O Noö ! defnyddia'r byd dydi fel cysgod 
O bethau chwerwon, — gofid, ing, a thrallod ; 
Nos anwybodaeth ; meddwl heb ddihuno, 
Heb deimlo angen gwawrddydd Tw oleuo ; 
Y deall dall, — heb wybod fod dirgelwch 
O fewn y byd, — ^yn cysgu mewn tawelwch ; 
Sylweddau bywyd fel pe baent heb fod, — 
Popeth yn troi yn ofer is y rhôd. 

Nos enaid, eilwaith, pechod fel afagddu 
Yn atal gwyneb Duwdod i dy wynnu 



Y NOS. 23 

I'w ysiafelloedd ; calon bêr yn oeri 
Yng nghefn yr haul, — ei blodau tlws yn edwi ; 
No8 ddu, ddi-wlîth, ddi-ser, a di-eneiniad, — 
Ai gweinidogion oll yn ddiordeiniad, — 
Dyina y nos dy wyllaf ar y Uawr — 
. Enaid yn marw mewn ty wyllwch mawr ; 
Enaid fel ar ei ffordd i'r nos dywyllaf 
Yng nhreadigaeth lor, — " y twyUtvch eithaf." 
Dyna y fan y cesglir f yth ynghyd 
Holl dwyllwch amser, nosau du pob byd. 
"' I'w le ei hun " y sawdd pob cysgod dunos — 
Fel na fydd mwy ond Undydd Mawr ^m aros. 

Ond, ar y Uawr, mae'n bosibl plannu ser 
Yn nosau'r byd î siarad cysur per ; 
Tra yn y byd, mae gobaith gweld goleuni 
Yn hoUti'r cwmwl, rhwyco'r tywyll-lenni ; 
Ei iachawdwriaeth Ef eiíl ddeífro ser 
Yn nos yr enaid i dy wynnu'n der ; 
Ei iachawdwriaeth Ëf , i'r galon brudd, 
EiU droi ei golwg at y seren ddydd ; 
Drwy hon mae seintiau'n canu yn y nos 
Mewn gobaith am y fythol Wawrddydd dlos ; 
Mae addewidion hon fel ser goleuni 
I'r sant, — morwynion gwynion Duw i'w lonni. 
Yn nyf nder nos y cân ef e bereiddiaf ; 
Genir ei salmau yn y dyfnder isaf 
Tra'n edrych fry at Dduw a theimlo'i law 
Ato'n ymestyn drwy y twyllwch draw. 

O nosau adfyd, curwch ar y sant ; 

Rhy eiddil eich cynghreiriau chwi, fyth, fyth, i dewi eî dant. 

Pe ddawnsia ar eich beddau ddydd a ddaw, 

Dan ganu Buddugoliaeth, a'i delyn yn ei law. 

O Nos y Fynwent, onis enwaf di ? 
Ddinas y meii*w ! odfa'r dyífryn du ! 
Mewn galar du ymwel y byd â'th byrth ; 
I'th fynwes beunydd ei anwyliaid syrth ; 
Ac onîd maith y w'th nos, dywyllaf ddyÖryn ? 
Ai nid oes gwawr i dorri ar dy derfyn ? 
Ymaith, anobaith trist ! Mi wela'r golau, — 
Mae ser y Beibl ar y cerrig beddau 
Yn gwenu eisoes, — ^ser yr Adgyfodiad, 
Adnodau'r By wyd uwch y bedd yn siarad ! 
A chlywaf bêr hyawdledd Sul y Blodau 



eöl 



:4«i 



.ftr.ft..9..9.: 



""""'"WM:í-- 




îjJíSjíGogledd America,— 

il'eiliaid a'i goedydd 

^oedwigoedd eiifawr, 

, uuiicwr i ynisefydlu 

«SUD o bai'thau mwyaf 

"~Vryn, bro y mynydd- 

Id dychymyg llawer 

ì gymoedd ac ar ci 

[d gyiiiaint o Bwyn 

iiiyddoedd Deheudir 

■' 25 



26 Y LLENOR. 

Mexico, a'r wlad ddyf rheir gan yr Afon Beraidd ar ei ffordd o 
fryniau tanllyd Guatemala i r môr. 

Tn 1834, aeth trafnoddwr Americanaidd, a chyfaiU iddo, i'r 
wlad. Yr oeddynt wedi penderfynu chwilio*r olion rhyf edd oedd 
yn hanner guddicdig yn Yucatan a Guatemala. Cawsant y 
âinasoedd, y temlau, a'r delwau; yr oedd eu hanes wedi eu 
cerfío ymhobman hyd y cerrig, ond mewn iaith nad oedd neb yn 
•ei deall mwy. Yn y dyddiau hyn y mae gŵr penderfynol yno 
yn ceisio dehongli'r arwyddluniau, ac wedi bod yno am ryw 
ddcuddeng mlynedd gyda r gwaith. Dywed ei fod wedi Uwyddo, 
A fod y cerrig yn adrodd hanes hen a chyffrous o'r mur. Tybia 
ei fod wedi dai-ganfod Gardd Eden dynol ryw. 

Amcan yr ysgrif hon ydy w rhoddi cipdrem ar hynafiaethau 
Canolbarth America fel y gwelodd yr Americaniaid, Stephens a 
Oatherwood, hwy drigain mlynedd yn ol, a dangos pa ddehongliad 
y mae Dr. le Plongeon yn roddi'n awr i'w Ilafar mud. 

Gadewch i ni ddilyn y ddau Americanwr iV lleoedd mwyaf 
hynod, sef Copan, ar derfyn Honduras; Quiche a 
i}ink<oedddittaw.Qùingua, yu Guatemála; Palenque,yn agos i Tabasco, 
ym Mexico ; ac Uxmal, yn Yucatan. 

Ymhob un o'r lleoedd hyn, oddîeithr feallai Uxmal, yr oedd y 
goedwig a feddianasai wastadeddau hyfryd yr hen warciddiad 
gynt wedi gorchuddio y broydd, fel nad oedd ond ambell f rodor 
mwy anturíaethus na'i gymydogîon yn gwybod dim am y 
rhyfeddodau oedd o fewn dwy neu dair milltir i'r pentrefi sy'n 
rhoi eu henwau ar, neu yn cael eu henwi âg enwau, y diuasoedd 
f u gynt yn eisteddle pen awdurdod teyrnasoedd cryfion. 

Yr hyn a nodweddai bob un o'r Ileoedd yr ymwelwyd à 
hwynt oedd y bryniau celfyddydol uchel a ddarganfyddwyd 
ynddynt. Ar ol codi bryn, ymddengys y trefnid ef gan yr hen 
«deiladwyr ar tfurf pyramid. Nid ocdd y pyramidiau hynny 
mor fawr a nerthol a'r rhai wclir yn awr yn yr Aifft, ond yr 
oeddynt yn fwy celfydd eu gwneuthuriad ; a*r grisiau ar eu 
pedair ochr, y rhai oedd yr un lled a'r ochiau, yn llai eu huchder 
na'r rhai Aiffcaidd, ac felly yn haws iV dringo. Gwahaniaeth 
arall rhyngddynt a phyramidiau yr Aiffc oedd y palan neu y 
deml fawr ocdd ar gopa pob un. Gan mai pridd oedd defnydd 
mewnol y bonsang pyramidaidd, a'r gwyneb cerrîg o waith 
ysgafn iawn mewn cymhariaeth â'r gwaith Aifllaidd, a'r tir yn 
ffafriol i dyfu coedyad mawrion o hono ei hun, a hynny mewn 
amser byr, yr oedd y goedwig wedi gorchfygu gorchestwaith 
dyn, ac wedi gwthio meini mawrion o'u lleoedd yn y muriau nes 
dymchwelyd parwydydd trwchus a cholofnau mawríon. 

Ond yr hyn dynnai eu sylw yn f wy na dîm yn Copan oedd y 
«delwau, eiiun-dduwiau, neu gof-golofnau, a godasid tu fewn a 



DINASOEDD DISTAW YUCATAN. 27 

thu allan i'r hen furiau. Nid oedd y eolofnau hynnjr wedi eu 

gosod gydag un math o reol ymddanghosiadol, — ^yr 

j)«iwan copan. oeddyut wedi eu codi yma ac acw, yn gyífelyb i fel y 

codir y cofgolofnau yn y lleoedd cyhoeddus mewn 

dinasoedd yn ein gwlad ni. 

Yr oedd y colof nau yn amry wio yn eu huchder, Iled, a thrwch ; 
ond yr oeddynt o un cynllun. Ar un tu, neu y wyneb, yr oedd 
llun dyn neu ddynes wedi ei gerfio yn ddwfn a chelfydd, gvda 
llawer o fân-Iuniau a cherfiadau yn amgylchu y Ilun ymhob 
cyfeiriad. Yr oedd y tu cefn a'r ddwy ochr yn orchuddiedig â 
cherfiadau prydferth ac arwydd-Iuniau (hieroglyphics)^ sef math 
o argraíF yn rhoi, fel y mae'n ymddangos, hanes y dyn neu y 
duw y cerfwyd ei ddelw ar y maen. Yr oedd rhai o*r colofnau 
yn sefyll fel y gosodwyd hwy ar y cyntaf , wedi eu sicrhau mewn 
bonsang gadam o feini mawrion ; yr oedd eraill wedi eu gyrru 
ar osgo gan goed cryfion a dyfasant yn rhy agos iddynt; ac 
erain drachefn wedi eu bwrw i lawr. 

O flaen pob colofn, ac ychydig droedf^ddi oddiwrthi, safai 
rhywbeth tebyg i allor fawr. Nis gellir gyfielybu yr allor i 
gromlech, oblegid, yn y Ile cyntaf, yr oedd yn bedair onglog 
rheolaidd ; yn nesaf, yr oedd yr ochrau'n gauedig, — yr oedd yn 
debycach i gist fedd a welir mewn mynwent nag i gromlech. 
A'r hyn a'i gwnelai yn f wy anhebyg i gromlech oead yr arwydd- 
luniau a orchuddiai holl wyneb y garreg uchaf, a'r Iluniau 
pcdwar dyn a gerfitisid ar bob un o'i phedair ochr. Yr oedd yr 
argraff neu'r arwydd-Iuniau ar y garreg uchaf yn debycach i 
Iythyrennau Hebreaidd neu Chincaidd nag i luniau adar ac 
anifeiliaid a ddefnyddid fel arwydd-Iuniau Aîötaidd. Yr oedd 
y Iluniau ar yr allor yn debyg i'r Iluniau ar y priddlechau 
mawrion a orchuddient barwydydd palasau Asyria, ond fod 
gwynepryd y bodau ddarlunnid yn anhebyg, y rhai yn Copan f el 
pe buasent yn gais i ddangos ffurf y gwyneb negroaidd, tra 
mae'r Iluniau Asyrìaidd yn dangos nodweddion Asiaidd. 

Y mae o fy mlaen ddarluniau o amryw o'r colofnau a ddar- 
^anfuwyd yn Copan. Hwyrach mai nid anfuddiol fyddai i mi 
roddi yma fesuriadau rhaì o'r colofúau. Saif y gyntaf a nodaf 
Ä*i gwyneb tua'r dwyrain. Ei huchder oddiar y bonsang ydy w 
tair troedfedd ar ddeg; ei Iled ydyw pedair troedfedd; a'i 
thrwch yn dair troedfedd. Y mae'r cerfiad yn dra phrydferth. 
Yr oedd y cerfiad unwaith yn bàcntiedig, oblegid yr oedd peth 
o'r paect coch i*w ganfod pan oedd Stephens a Catherwood yno 
yn eu chwilio. Yr oedd un arall yn gwynebu tua'r dwyrain, yn 
ddeuddeg troedfedd ei huchder, ac yn dair troedfedd ei lled, a'i 
thrwch yr un faint. Gwynebai un arall tua'r gogledd ; yr oedd 
ei huchder yn un droedfedd ar ddeg a naw modfedd, a'i 
mesuriadau eraill yn dair troedfedd. Gwynebai un arall tua'r 



r 






:î 



I 



'f.8.-.Sî.-< 



'■-S--!- 



DINASOEDD DISTAW YÜCATAN. 29 

gorllewin; ei huchder yn ddeuddeg troedfedd, ei Ued yn bedaîr 
troedfedd, a*i thrwch yn dair troedfedd a phedair modfedd. 
Gwelir fod colof nau Copan o ran uchder yn debyg i'w gilydd ; 
ond darganfuwyd rhai llawer uwch yn Quirigua. 

Ar yr ochr bellaf i*r afon o Copan, ac ar gopa bryn dwy fil o 
droedfeddi o uchder, y mae colofn anferth. Y mae'n anhawdd 
dimad pa fodd y cloddiwyd y fath feini, pa fodd eu symudwyd 
o*r gloddfa dros arwyneb daear anwastad, a pha fodd y codwyd 
un, beth bynnag, i ben bryn uchel. Yr oedd y gloddfa neu 
chwarel o*r hon y cloddiwyd y colofnau, a*r meini mawr i 
adeiladu, gryn beílter o*r hen ddinas. Grut Ued feddal oedd y . 
garreg. Yr oedd yn y chwarel amry w golofnau wedi eu cloddio, 
ond wedi eu gwrthod oherwydd rhyw waJl; ac mewn un lle, 
hanner íTordd yn y crigyll neu nant ddofn a arweiniai i'r afon, 
yr oedd colofn anferth, llawer mwy na*r fwyaf welwyd yn y 
ddinas, yr hon ond odid oedd ar y ffordd i gael ei cherfìo a'i 
gosod i fyny, ond a adawyd yno oherwydd rhy w reswm dieithr i 
ymwelwyr yr oes hon. 

Mewn perthynas i'r arfau cerfio oedd gan yr hen grefftwyr yn 
cyflawni'r fath orchestwaith mewn cerrig, nis gallai Mr. Stephens 
ond prin awgryrau neu ddyfalu. Ni chaf wyd un math o offeryn 
na theclyn wedi ei wnetbur o haiarn nac un math o fetel yn y 
ddinas dawel nac yn y chwarel. Oherwydd absenoldeb pob 
math o gjniorthwy i tfurfio barn, nid oedd gennym ond syrthio 
i'r hen f am gyffredin mai arf au callestr a ddefnyddid cyn dar- 
ganfod y ffordd i weithio mewn meteloedd, ac felly mai cynion 
callestr oedd gan gyn-frodorion Copan yn cerfio eu delwau. Y 
mae'r temlau gwag a'r delwau mud yn ennyn cy wreinrwydd ym 
mhawb a'u gwelant, ond yn gadael yr edrychydd i ryfeddu ac 
heb fedra dyfalu ond ychydig yn eu cylch. Yr oedd y colofnau 
hynny yn Copan yn creu rhy w ofn neu arswyd yn y chwilied- 
yddion. Ymddanghosent iddynt megis gwylwyr o'r oes o'r blaen 
yn tawel wawdio dieithriaid oedd yn ceisio codi cwx mantell yr 
hen oesoedd i weled ychydig o weddillion gogoniant cyntetìg y 
ddinas ddistaw. Brenhinoedd ac arwyr yr oesau ty wyll wedi eu 
dwyfoli gan baganiaeth ydynt, a phob un yn gwylio ei allor ar 
yr hon yr offrymai yr addolwyr eu hebyrth i'w hynafiaid. 

Peth anhyf ryd ydy w syllu ar Iyfr wedi ei selio a'i gloi rhag i 

gywreinrwydd ddarllen hanes crefydd a gwleidyddiaeth y cyn- 

fyd. Yr oedd hanes Copan yn gerfiedig ar y colof nau 

2 ddîrilîí. aV allorau, ond yr oedd carreg y dehongliad heb ei 
darganfod, ac felly yr oedd yr argraff yn gloedig. Bu 
arwydd-Iuniau yr Aifil am oesoedd heb yr agoriad i'w hagor, ond 
pan ddarganfuwyd carreg ddeongliadol Rosetta, daeth pob peth 
yn hawdd ac yn eglur. Hyderai Mr. Stephens y ceid agoriad 
ry wbryd i agor llyf r hynafiaethau Canolbarth America. 



30 T LLENOR. 

Wrth edrych ar y colofnau, neu y delwau, a'r allorau, fel 
nodweddion amlwg dinas Copan, meddylîai'r hynafieîthydd maî 
hi oedd Jerusalem neu Mecca y gwledydd amgylchynol yn yr 
oesoedd gynt. Ystyriai Mr. Stephens ei fod yn destyn syndod fod 
y dinasoedd rhyfedd hynny wedi eu cuddio gyhyd o amser o 
olwg y byd tu allan i ymerodraeth Spaeiì. Ond ar ol ystyriaeth 
bellach, ac wrth gofio mai galhi goresgynol a dinistriol oedd y 
wlad honno yn yr unfcd ganrif ar bymtheg, ac mai flranaticîaiJ 
o'r Uiw duaf oedd y Spacniaid, heb fod yr un tipyn uwch o ran 
cydoddefiad gwareiddiedig na'r Mabometaniaid, nîd oes achos i 
neb synnu fod penboethiaid crefyddol fel goresgynwyr cyntaP 
Canolbarth Americayn ceisio diwreiddio cenhedloeddadistrywio 
dinasoedd, heb ystyried dim, ond yn anofhofio y cyfan megis cyn 
bore trannoeth, gan adael i natur wylít orchuddio â choedwig 
hoU olion gwareiddiad pobl y cynoesoedd. Ac fel yr oedd pen- 
boethni dall y Pabyddion yn gorfodi y cynfrodorion i anghofio 
eu crefydd a'u gwladgarwch trwy eu rhwystro rhag arfer 
moddion eu hen grefydd, a thrwy gadw oddiwrthynt arwyddion 
gogonîant eu hen ly wo^raetb, nes i*r hen ddinasoedd ddadfeilio 
bron yn hoUol, — felly hefyd yr oedd eu rhaib aniwull am aur ac 
arian a thryscrau yn eu dallu, fel na welent ddim ond yr hyn a 
dybient a'u cynorthwyent i gyrraedd eu prif amcan. Yr oedd eu 
heiddigedd gwyliadwrus yn eu dysgu i gadw eu cyfrinion oddi- 
wrth y Saeson anturiaethus oedd yn gwylio symudiadau y 
Spaeniaid yn y Byd Newydd, ac yn eu maugellu mor dost ar y 
môr yr holl amser yr oeddynt yn medi yng nghynhauaf gwaed 
cynfrodorion Canolbaiih America. Ychydig y mae hyd yn ced 
Prydeînwyr y dyddiau hyn yn ei ofalu ynffhylch adfeilion 
cyntefig Affrica Ddeheuol, pan y mae eu bryd ar aur a meini 
gwerthfawr ; pa faint Ilai o ystyriaeth a roisai Saeson tri chan 
mlynedd yn ol i hynafiaethau Canolbarth America, pe dig- 
wyddasent eu darganfod ? Mae'n debyg mai dilyn esiampl y 
Spaeniaid a wnaethent, a dinistrio adeiladau with chẅilio am 
drysorau. 

O Copan aeth y ddau gyfaill i archw^ilio hen olion yn agos i 

le a elwid Quirigua. Y mae y colofnau ger Quirigua mor gelfydd 

a pherífaith a rhai Copan ; yr oeddynt lawer o droed- 

Qnirisufi. feodi yu dalach, a rhai o honynt gymaint ar osgo nes 
y gellid meddwl eu bod ar fin cwympo ; ond, er fod y 
lluniau mewn cadwraeth dda, yr oeddynt yn fwy bas, fel pe 
buasent yn fwy hynafol nag adfeilion Copan. Mae enw a 
hanes y ddinas farw hon wedi colli, os na cheir hwynt pan 
ddadgloir dirgelion yr arwydd-Iuniau. 

Y líe nesaf yr ymwelwyd âg ef oedd Quiche, y ddinas oedd dri 
chan mlynedd yn ol yn bríf ddinas ymerodraeth gref ag enwog. 



DINA$ÒEDD DISTAW YUCATAN. 31 

ond sydd yn awr heb drigiannydd. Ymddanghosai adfeilion 
Quiche fel olioji dinas ddiweddar o'a cymharu â rbai 
Q.iiciie. Copan a Quirigua. Nid- oedd i'w gweled yno ua 
ddelw, allor, colofn, nac arwydd-lunîau ; dim ond 
muriau a sylfaeni a ddanghosent gynllun dinas gadarn, ac am- 
ddiífynfa fawr yn agos iddi. Pan ymwelodd y goresgynnwr 
Spaenaidd, Alvarado, a'r Ue tua thri chan mlynedd yn ol, yr 
oedd Tecum Uiaam, brenin Quiche, yn medru casglu h threfnu 
230,000 o filv:yr ar wastadedd Tzaccapa i geisîo gwrthsefyll 
ymosodiadau y goresgynwyr ; ond ofer l'u ymgais teyrn Quich& 
i wrthwynebu disgyblaeth a medrusrwydd y Spacniaid, wedi eu 
harfogi mor Mahanol i*r Âzteciaid, y rhai a ddibynnent fwy ar 
nifer eu milwyr ac arddanghosiadau rhwysgfawr nag ar eu 
harfau diniwed. Ond, er pob anfantais, ymladdai y brodorion 
fel gwroniaid, gan ruthro ar y gwŷr mcirch gyda dim ond eu 
dwylaw moelion, a cheisio dymchwelyd y march al farchog. 
Mewn ncrth Oc ai'dderchòwgrwydd gallai Quiche gystadlu â 
mawredd Mexico Montezuma, neu brif ddinas Inca Peru. Yr 
oedd poblogacth y ddinas yn unig yn cynnwys deng mil a 
thrugain o ìilwyr ; a dy wedir fod ynddi goleg i hyfforddi rhwng 
tair a chwe mil o blant ar gost y diysorfa frenhinol. Yr oedd y 
ddinas wedi ei hadeiladu ar fryn uchel amgylchynedig gan nant 
ddofn. Cyfeîriai yr oiieiriad Pabaidd, yr hwn a ddaeth at yr 
hynafiaethwyr pan oeddynt ymhlith adfeilion Quiche, eu sylw 
at fan neilltuol o'r nant, Ue bu deugain mil o bobl un adeg yn 
gweithio i gadarnhau y ddinas. Dywedai yr ofiTeiriad fod hen 
ysgrif yn y crefydd-dŷ rai blynyddoedd cyn ei ddyfodiad ef yno, 
yn yr hon yr oedd llawer o fonylion hanes Quiche. 

Safai y palas ynghanol y ddinas ; ei hyd un fifordd oedd saith 
gant ac wyth ar hugain o gamrau, a'i led oedd dri chant ac un ar 
bymtheg a thrugain o gamrau. Yr oedd ei furiau 
Y Pid>Ma. o gerrig nadd o wahanol liwiau. Bhennid y palas î 
chwe rban, — un yn cynnwys ystafelloedd y brenin ei 
hun ; rhan arall a gynhwysai ystafelloedd y gwragedd : un arall 
ystafelloedd merched y brenin, a benywod eraiU o*r teulu 
brenbinol ; mewn rhan arall y trigiannai y gosgorddlu brenhinol ; 
ac un arall a gynhwysai yr arfdy, Uysòedd y barnwyr, a*r 
trysordy. Amgylchynid y Uys brenhinol gan balasau y 
pendefigion ; a phreswylid y gweddiU o'r ddinas gan y bobl 
gyflfredin. Yr oedd y ddau gastell a amddiflTynnent y ddwy 
fynedfa i'r ddinas yn anoresgynadwy, Y mae'n debyg y buasai 
sefyllfa y brenin yn ddiogel pe cadwasai tu fewn iV gadamle ; 
ond gan fod ei ddinasoedd eraiU yn galw am amddiflTyniad, aeth 
allan i gyfarfod y gelynion, pan y gorchfygwyd ei fyddin ac y 
lloddwyd yntau yn y f rwydr ar y gwastadedd. 



:|ii§^o 



,mS.Í- 



;j. J, . J.-.g. . J. .5f . . J. .^. .Jf. . 



DINASOEDD DISTAW YUCATAN. 33 

Yr oedd rhai dinasoedd Indiaidd mewn Ueoedd anhygyrch yn 

nentydd y mynyddoedd, trigolion y rhai a yrrwyd i r fath flyrn- 

igrwydd, ac a arosasant mor wrthnysig ar hyd yr oesoedd, fel y 

gwrthodent ddal un math o gymundeb a r Spaeniaid a ym- 

«efydlasent yn y wlad. Dywedaì hen offeiriad dyddanus Quiche 

-ei fod ef lawer o flynyddoedd yn ol wedi cael golwg ar un o'r 

dinasoedd hynny o bell o ben mynydd, megis y 

DiDiisddieithr. gwelodd Moscs ddinasoedd Canan o ben Pisgah. Yr 

oedd y ddinas honno tu hwnt i'r CordiUeras, sef trum o 

fynyddoedd a flurfient y terfyn rhwng y dalaeth lle yr arosaî 

■ar y pryd a thalaethau yng ngyfeiriad Yucatan, tua'r gogledd. 

O ben y mynydd ymddanghosai y ddinas ddieithr megys yn 

gorchuddio gwastadedd mawr. Yr oedd ei hadeiladau a'i 

cholofnau yn fawrion ac uchel, ac yn ymddisgleirio yn yr haul. 

Credai Mr. Stephens fod hen iaith y Drodorion yn cael ei 
llefaru gan bobl y ddinas ddieithr a wrthodent gyfeîUachu â 
•dieithriaid ; a disgwyliai fod yno offeiriaid yr hen grefydd, a 

fadwasent ond odid eu llenyddiaeth hynafol yn ddilwgr. 
Ilysiai am ry w foddion i enniU cy feiUgarwch ac i ddal cymundeb 
â thrigolion y Lais honno oedd bell oddiwrth bob Sidon 
Ewropeaidd. Ond ni chafodd amser i fyned i ben y mynyddoedd 
i gael cymaint a chipolwg ar y ddinas ddieithr. Ond ymhen 
hanner can mlynedd, a llawer o flynyddoedd ar ol marwolaeth 
Mr. Stephens, bu hynafiaethydd arall yn fwy flbrtunua Aeth 
liwn i Yucatan ac arosodd yno flynyddoedd lawer i gopio y 
cerfluniau sydd yno, ac i dvnnu darluniau o bob peth sy'n aros 
I o'r hen adfeilion yn Uxmaî. Dylwn ddweyd yn awr fod yr 

hynafiaethydd hwn wedi darganfod agoriad i'r dirgelwch trwy 
fyned ei hunan i dalaeth yn yr hon y trigai Indiaid na thalasent 
warogaeth i'r Spaeniaid na thramorwyr eraill mewn unrhyw 
gyfnod. 

O Guatemala aflonydd, lawn gwrthryfel, aeth y teithwyr dros 

derfyn Mexico, i chwilio olion Palenque, ar derfyn Yucatan. 

Ond gorfod gwynebu rhwystrau newyddion, — ^gwa- 

p«i«jqiie. harddiad y llywodraeth i neb fynd yn agos i Palenque, 

yr angen am drwydded cyn symud cam, y gwibed 

anioddefol, a'r tymor gwlawog. Ònd, er gwaethaf popeth, 

medrasant gyrraedd y ddinas ddistaw farw. 

Lletyai y teithwyr yn yr adfeilion, Ile y dioddefasant lawer' 
oddiwrth efieithiau y lleithder, ac oddiwrth ymosodiadau y 
gwibed blinion adnabyddus yn y gwledydd hynny. Byddai y 
rhan foreuol o'r dydd yn braf iawn, hyd yn oed j^n y tymor 
gwlyb a ddechreua ddiwedd EbriII. Ond yn y prydnawn daw 
cyfnewidiad sydyn, gyda chorwynt yn aml ; a phob dydd bydd 
yn tywallt gwlaw yn ddiarbed, a pharha y gwlaw dylifol. 



34 Y LLENOR. 

yngoleu y mellt ac yn swn arswydus taranau, i ddisgyn hycl 
doriad dydd. 

Nid oes yma gofgolofnau tebyg i'r rhai a welwyd yn Copan a 
Quirigua. Un ddelw a ddargaufuwyd yn Palenque, a honno o- 

felfyddydwaith rhagorol, ond ar gynllun gwahanol i rai Copan. 
îid dinas y delwau ydyw Palenque, ond dinas y palasau. Yr 
oedd yno un palas tra nodedig oherwydd ei faintioli^ 
íl\tZÍ ei gerfiadau, a'i arwydd-luniau. Yr oedd yr arwydd- 
luniau yn debyg i*r rhai a orchuddîent wyneb uchaf 
allorau Copan. Yr oedd pob palas ac adeilad ar gopa bryn 
celfyddydoî. Mae pyramidiau yr Aifíl yn anferth eu maint 
ac yn betryal yn eu sylfaeniad, wedi eu hadeîladu o gerrig^ 
mawrion ; yn cynnwys ystafelloedd tu fewn i'r niuriau 
trwchus; ond lieb un adeilad ar y coryn. Yng Nghanolbarth 
America y maent yn llai, — ^yn hirgul yn eu sylfaemad, wedi eu 
codi o bridd, eu pedair ochr wedi eu gwynebu â gwaith cadarn a 
feini mawrion, a'r hoU ystafelloedd neu r palas yn sefyll ac yn 
gorchuddio y gwastadle eang ar y pen uchaf. Yr oedd yr 
ochrau ar x)sgo f el ochrau pyramid. wedi eu gwynebu yn bryd- 
ferth â pharwydydd o gerrig mawrion a ffurfient risìau i gyrraedd 
y palas. Yr oedd mesuriadau y bonsang neu r pynamid jn dri 
chant a deg o droedfeddi wrth ddau cant a thrugain. Yr oedd ei 
uchder yn ddeugain troedfedd. Dyma fesuriadau allanól y palas^ 
yr hwn wynebai i*r dwyrain, — dau cant ac wyth ar hugain wrth 
naw ugain o droedfeddi, a'i uchder tua phum troedfedd a'r 
hugain. Yr oedd pedwar a'r ddeg o ddrysau yn ei wyneb, tua- 
thair Uath o led bob un ; a mesurai'r colofnau neu y pendistiau 
rhyngddynt rhwng chwech a saith troedfedd o led. Yr oedd 
llawer o'r muriau wedi syrthio, ond yr oedd digon o bob rhan o'r 
palas yn aros fel y gelìid ei fesur, ar ol cymeryd yr ysbwrial 
ymaith o'r ystafelloedd a r cynteddau. Gorchuddid y muriau tu 
mewn a thu allan i'r adeilad â chymrwd tebyg i gymrwd Paris,. 
wedi ei baentio o wahanol liwiau. A lle bynnag y byddai'r mur 
heb ei orchuddio âchymrwd yr oedd llechau mawrion o gerrigyn 
llawn o gerfiadau wedi eu gosod. Yr oedd yr hoU barwydydd 
tu fewn aV colofnau rhwng y drysau wedi eu gorchuddio â bas- 
luniau, cerfluniau, ac arwydd-luniau, cyffelyb i r rhai oedd ar yr 
allorau yn Copan. Ond nis gallai neb ddychmygu beth pedd 
cynhwysiad yr hanes a draethid* trwy yr arwydd-luniau. 

Mae y prydferth a'r hvnaf ol wedi eu cydblethu â'r aruchel a r 
rhyfedd yn y fath fodd yn y palasau distaw hyn nes ennyn 
teimladau cymysg, a gwncya i mi ofyn i mi fy hun yn aml, — 
Pwy oedd yr adeiladwyr ? Pa bryd yr adciladwyd hwynt ? Ond 
yr un ateb a sisialir i r glust ag a gai Mr. Stephens wrth holi y 
brodorion, — " Quien sane ? " — " Pwy a ẃyr ? " 



1. 



DINASOEDD DISTAW YÜCATAN. 35 

Os goddefir î mi droi am funud i edrych ar y tebygrwydd 
oedd rhwng cynfrodprion Amerîca a thrigolion y cynfyd yx\. 
Àsia ac Afirica, yn eu harferion, cawn weled yn nrych hanes 
Ysgrythyrol fod yn Asyria a'r Aifil adeiladwyr tyrau a 
phyramìdiau ; a chawn weled hefyd fod pobl hynafol iawn, 
raegis yr Horiaid, yn gwneyd eu taî yng nghilfachau ac ogofeydd 
creìgiau a mynyddoedd.. Y bobl olaf, mae'n debyg, a ífurfíasant 
ddinas gadarn Petra yng ngwlad Edom, oesoedd cyn geni E^au. 

Trown drachefn i'r America, a chawn olion pobl f u'n cloddio eu 
tai yn nannedd clogwyni y mynyddoedd uchel. Mae'n wir nad 
ydynt mor hynod a Petra, ond, os darganfuwyd y rhai mwyaf 
ac ardderchocaf ohonynt, nis gall eu bychander neu eu syml- 
rwydd brofi dim yn well na'u bod o ddechreuad mwy hynafol na 
dinasoedd Edom. Ac eto, os edrychwn am ddynwaredwyr neu 
athrawon adeiladwyr y pyramidiau, cáẅn fod tyrau mawrion 
fel bryniau, yn awr yn orchuddiedig gan goed a glaswellt fel pe 
baent fynyddoedd naturiol, wedi eu darganfod ag ystafelloedd 
mawrion yn eu crombil. A oedd craig-breswylwyr a thŵr- 
ädeiladwyr America o tìaen ynte ar ol cyfnod yr Uoriaid, a 
gwareiddiad cyntaf yr Aiffl ac Asyria ? " Quien sane ? " " Pwy 
a ŵyr ? " Ond y mae ymwely dd diweddar a f u am flynyddoedd 
yn Uxmal^ Yucatan, yn chwilio a dadenhuddo ymysg adfeilion a 
gweddillion gorchestwaith pobl anadnabyddus, yn profiesu ei fod 
wedi darganfod agoriad i ddeongli yr arwydd-luniau ; ac y mae 
hwnnw yn meddwl ei fod yn gallu profi fod gwareiddiad 
Canolbarth America yn rhagflaenu gwareiddiad yr Hen Fyd. 

Brysiog fu 3^mweliad Mr. Stephens ag adeiladau Yucatan. 

Nid hawdd oedd aros yno, oherwydd sefyllfa anymunol Uxmal 

gyda'i dwfr hen oc afiach. Yr oedd y coed a phethau eraill a 

guddient yr adfeilion, y flwyddyn cynt, wedi eu 

u«nüi. tjymud ymaith, fel y gallai Mr. Stephens o ddrws y 
prif balas adf eiliedi^ gyfrif cymaint ag un a'r bymtheg 
o adeiladau mawrion a dyddorol, mewn cyflwr rhagorol, tra 
gwahanol i sèfyllfa adeiladau Copan a Palenque. Safai palasau 
Uxmal ar sefyllfaoedd uchel wedi eu hadeiladu ar y gwastadedd, 
ond nid oedd y bonsangau yma yn codi ar osgo fel y tybid fod 
pyramidiau Copan a PflJenque, eithr yn syth ac yn f ur cadarn o 
gerrig petryaL Wrth edrych ar y bonsangau hjm yn sefyll yn 
syth dechreuodd Mr. Stephens ameu mai pyramidaidd oedd rhai 
Palenque, a meddyliai mai y cwympiadau a gweddillion o 
amgylch godreuon y bonsanrau a roisai y ifurf iddynt. Yr oedd 
mesuriad bonsang un o'r prif adeiladau yn ddau gant a deugain 
wrth chwech ugain o droedfeddi. Ar yr ochr ddwyreiniol yr 
oedd grìsiau llydain, — ^pob gris rhwnç wyth a naw modfedd o 
uchder, a mor syth fel yr oedd yn rhaid wrth ofal mawr tra'n 
esgyn neu yn disgyn ar hyd-ddynt ; o r rhai hyn yr oedd cant 



•■•Iri 



■■ä--5-=S 
■S- 
■5- 



DINASOEDD DISTAW .YüCATAN 37 

ac ìin yn eu lleoedd, naw wedi syrthio o'r pen uchaf, ac feallai 
ugain wedi eu gorchuddio yn y gwaelod. yr oedd yr adeilad, 
neu y palfl», yn drugain ac wyth o droedfeddi ei hyd. Yr oedd 
yr hoIJ furiau o gerrîg, Tu fewn yr oedd y parwydydd yn 
Ilyfnion fel pe buasai y meini yn gaboledig ; tu allan a chyn 
uched a phen uchaf y drysau yr oedd y cerrîg yn betryal a 
thrwsiedîg, ond heb eu caboli; yn uwch i fyny yr oedd addurn- 
dalaith brydfei'th, ac o hyn hyd ben uchaf yr adeilad yr oedJ 
pob ochr iddo yn orchuddiedi^ gan gerf-addurniadau cain a 
gorchestol jm ffurfio math o addumwaith arabaidd. Yr oedd y 
cerfwaith yma yn hollol wahanol i ddim yn Copan a Palenque. 
Yr oedd cynlluniad y portreadau yn ddieithr ac anirnadwy, yn 
bur orchestol, ambell i waith yn ddigrifol, ond yn aml yn syml, 
chwaethus, a phrydferth. Ymhlith y Iluniau dealladwy yr oedd 
rhai fiìgyrau mesuryddol, cerf-ddelwau, pennau Ilewpardiaìd, 
dail a blodau, a brith-addumiadau. Yr oedd yr holl addurniadau 
a ddilynent eu gilydd yn amrywio, hynny yw, yr oedd yr un a 
ddilynai yn wahanol i r un a flaenorai ; a'r oll yn ffui'fio cyf an- 
waith cyfoethog a chymysg, a'r effaith yn fawreddog. Ac yr 
oedd yr holl wneuthuriad yn Ilawn mor rhyfeddol a'r effaith 
a gai ar yr edrychydd. Nid wedi eu cerfio ar y meini ar y mur 
nac mewn cymrwd yr oedd y Iluniau a r addurniadau, ond pob 
llun wedi ei ffurfio trwy gysylltu ynghyd ddarnau cerfiedig o 
gerrig, pob un yn anealladwy ar ei ben ei hun neu yn anghys- 
ylltiol â'r IleiII, ond yr holl ddamau wedi eu cysylltu a u gilydd 
yn cyfansoddi addum neu lun cywrain a pherffaith. 

Beth ydyw'r dinasoedd rhyfedd distaw hyn ? Beth oedd y 

gwareiddiad yma nad y w wedi gadael argraff ar ei ol ? Azteciaid 

wedi eu gorchfygu gan y Spaenod, a'u hancs a u Ilen- 

Qnionr«n«? yddiacth wcdi mynd ar goll, yw'r cynfrodorion. Y 
mae mwy o allu ac o 3'nni ynddynt nag yn yr Indiaid 
fu'n crwydro Gogledd a De'r Amerig o'u blaenau. Nid ydynt 
yn cilio o flaen y dyn gwyn, — ychydig o amser yn ol yr oedd 
un ohonynt yn arlywydd Mexico; un ohonynt hwy oedd y 
Juarez erlidiodd y Ffrancod o'r wlad, ac a fynnodd saethu yr 
ymherawdwr Maximilian. . 

Ond er fod disgjmyddion yr hen gynfrodorion yn ffurfio rhan 

fawr a phwysig o boblogaeth Canolbarth America, nid ydynt 

ond hanner gwareiddiedig. Llwyddodd y Spaeniaid 

cuurriiAnci. i'w gwncyd yn Babyddion gor-babyddol a thra choel- 
grefyddol, ond y maent mor anwaraidd a phaganiaid 
unrhy w wlad. Dinistriwyd eu Ily wodraeth gyntefig, diboblogwyd 
eu hen ddinasoedd, a dilewyd p«)b olion o ogoniant gwareiddiad 
en hynafiaid i geisio eu gorfodi i anghofio eu hanibyniaeth a'u 
crefydd fel y gailai y pendefigion a'r milwyr Ewropeaidd eu 
caethiwo yng ngwaith y mwn-gloddiau aur ac arian, ac er mwyn 



38 T LLENOR. 

i'r offeiríaid eu proselytio i gaethiwed Pabyddiaeth. Byddai yr 
hen golofnau a'r hen ddelwau yn eu cynhyrfu yn aml i wrthryfel 
a gwrthgilîad. Y pryd hynny byddai yinryson dinistríol, a'r 
Uwyddiant am ychydig yn ymddangos fel yn chwareu o'r naill 
ochr i'r Uall, ond y diwedd fyddai gorchfygu yr Âzteciaid, a 
mwy o ddinistrio ar eu hen ddinasoedd. 

Tybia Mr. Stephens mai diweddar oedd gwareiddiad yr Az- 
teciaid, ac nad oedd yr adeiladau'n hen pan ddaeth y Spaenod yn 
genllif dinistríol i'r wlad wedi darganfod Aineríca yn 
""' ^riî:" " 1492. Ond y mae Dr. le Plongeon. fu am flynyddoedd 
yn chwilio adfeilion Uxmal, ac yn dysgu darllen yr 
arwyddluniau, yn tybied ei fod yn gallu profi o*r hanes ar y 
muríau mai yr hanes hwnnw oedd ffynhonnell Uenyddiaeth hyn- 
afol yr Hen Fyd, ac hyd yn oed hanes y cwymp, Cain ac Abel, 
a'r diluw. Heblaw yn Uxmal bu'r hynafíaethydd hwn yn 
chwilio Uawer yn Chichin-Itza. Yr oedd Uxmal yn brif-ddinas 
ymherodraeth-Mayax, a Chichin-Itza yn fath o^bríf athrofa neu 
ganolbwynt gwareiddiad y byd, iV hon y deuai dysgedion o bob 
man. Mewn darluniau yn y Troano MS., y mae rhai o r ymwel- 
wyr hynny yn cael eu dangos yn ddynion barfog tebyg i'r 
Asyriaid. Nid oedd dynion Mayax nac un o*r gwledydd Amer- 
icanaidd yn gadael iV barfau dyf u. 

Ond yr hyn sydd wedi gwneyd chwîliadau Dr. le Plongeon yn 

fwy dyddorol nag ymweliad Mr. Stephens yn Yucatan yw y 

deongliad tybiedig neu wirioneddol a rydd y cyntaf i'r 

í^gSeu! arwyddluniau ; a'i eglurhad o'r modd y darganfu 
agoríad dirgelwch yr ysgrifen ddyrus. Yr oedd Mr. 
Stephens wedi sylwi fod ymhlith yr arwyddluniau un gair neu 
lythyren debyg i'r Tau Aiffbaidd. Daeth Dr. le Plongeon i'r 
penderfyniad fod cysylltiad agos rhwng arwyddluniau, os nad 
rhwng ìaith, adfeilion America a'r rhai Aifflaidd. Perffeithiwyd 
ei astudiaeth trwy iddo megis orchfygu y rhwystrau oedd or 
ffordd dal cymundeb â thrigolion y ddinas ddirgel y soniai Mr. 
Stephens am, dani. Os na chafodd efe ymweled â'r ddinas neiU- 
tuol honno, neu os nad oedd y ddinas honno yn ffaith, cafodd Dr. 
le Plongeon gyfleustra i ddysgu iaith y brodoríon sy'n cadw eu 
hanibyniaeth yn ne-orllewin Yucatan, sef y rhan o r wlad Ue mae 
y ddinas ddirgel. 

A beth ddy wedi, ddarllennydd, am yr haeríad mai yn Yucatan 
y Uofruddiodd Cain ei frawd Abel, mai yn agos iV America y 
digwyddodd y diluw pryd y diflannodd Atlantis, yr ynys- 
gyfandir, i roi Ue i'r Werydd osod ei wely, ac y boddodd dros 
drugain miliwn o fodau dynol ? Digwyddodd y diluw hwnnw 
meddir, rhy w un fil ar ddeg o flynyddoedd yn ol. 



DINASOEDD DISTAW YÜCATAN. 39 

Os nad ydyw debongliadau Dr. le Plongeon yn gywir y maent 
yn dra chywraîn. Y mae rhediad cynhwysiad Uyfrau y muriau 
yn Yucatan yn debycach i hanes digwyddiadau nag i fardd- 
oniaeth neu chwedloniaeth ; ond peth arall ydyw cymeryd yr 
hanes hwnnw fel yr argraífiad cjmtaf a'r desgrifiad mwyaf pur 
o'r digwyddiadau y cyfeîrir atynt yn nechreu Uyf r Genesis, ac 
^r furiau yr AifR ac Asyria. 

Ond myn yr archwiliwr mai dyna ydyw. Y mae ganddo 
syniadau rhyfedd o newydd am ystyr y wyddor Boeg, ac am 
*darddiad ieithoedd y ddaear; ond gall ei fod wedi dehongli'r 
arwyddluniau er hynny. Danghosaf beth ydy w ei ddehongliad ; 
'OS nad yw'n gy wîr, y mae'r cerfiadau dan gysgod y coed duon 
hynny yn cadw eu cyfrinach eto. 

Cofier fod yr Âzteciaid, fel yr Indiaid, yn rhoddi cnwau ani- 

feiliaid ar eu plant. Sitting BuU oedd enw y pennaeth 

Yr A«tociaij. ludiaidd anhyblyg a laddwyd ychydîg amser yn ol yn , 

yr Unol Dalaethau. BIack Hawk hefyd oedd bennaeth 

galluog a roes boen i ymsefydlwyr yn America, rai ugeiniau o 

tìynyddoedd yn ol.* 

Ond dyma hanes Cain ac Abel, fel y darllen Dr. le Plongeon ef 

ŵr y cerrig ym mhalasau anghyfannedd canolbarth America. Y 

brcnin Can (sarfl) oedd adeiladydd neu adgy weirydd 

AÄcacoh. dinasoedd hynafol Yucatan. Ganwyd i hwn dri mab, 

a enwyd Cay (pysgodyn), Aac (crwban), a Coh (llew- 

pard) ; a dwy ferch, Moo (macaw, math o barrot), a Nictê (blod- 

-euyn). Gan mai f elly y gelwir pobl ym Mayax, rhoddir hwy yn 

yr arwyddluniau ar y muriau ar ffurf yr anifeiliaid a roddent eu 

henwau iddynt. Yn unol a deddfau ac arferion Mayax, yr oedd 

y mab ieuengaf i briodi ei chwaer hynaf. Mae'n wybyddus fod 

deiod gyffelyb ymhlith yr Aiíftiaid, yr Ethiopiaid, y Groegiaid, a 

thrigolion Mesopotamia yn yr oesoedd boreuaf. Yr oedd Coh, y 

mab ieuengaf yn filwr dewr a llwyddiannus, ac wedi helaethu 

terfynau teyrnas Maya ; ac yr oedd Moo yn f alch o Iwyddiant yr 

hwn a garai. Ar ol marwolaeth y tad, y brenin Can, rhannwyd 

Ídeynias rhwng ei blant, a daeth Moo yn frenhines Chichin- 
tzâ, tra y rhortdwyd i Aac, yr ail fab, ddinas Ìiynafol Uxmal, Ue 
y mae ei gerf-lun yn aros hyd heddyw uwchben y brif fynedfa 
1 r palas. Yr oedd Aac yn dra eiddígus oherwydd geir-da a 
phoblogrwydd ei frawd Coh, ac yn enwedig oherwydd iddo gael 
Moo yn wraîg. Yn cael ei yrru gan ei nwydau drwg, brad- 
^ynlluniodd Aac yn erbyn ei frawd. Yn y cerfiadau ar y capan 
•coed uwch ben drws a arweinìa i r ystal'ell a adeiladwyd i roi 

♦ Chii fyddai Arthen yug Ngheredigion, oc onid oes Fleddyn Llw}*d yn 
^olwyddelen ? 



'i^'B' 



:« 



■m 



*■»- -»--»- -4^- -Ä- -Ä- -^- -#--#- -S- -^- -S- -4f- 



DINASOEDP DISTAW YUCATAN. 41 

corff Coh ynddi, ac hefyd yn y darlunîau ar y parwydydd, y 
mae yr hanes wedi ei argraffu, Aac yn cael ei ddangos yn arfog- 
gyda thair gwaywffon, ac mewn ymrafael ffyrnig â Coh. Mewn 
cerfiadau pellach gwelir y modd y llofruddiwyd Coh gan Aac, 
trwy ei frathu dair gwaith yn ei gefn. Cadarnheir hyn oU yn 
hanes yr un digwyddiad yn y Tro^o MS. 

Ymhlith y traddodiadau yn dwyn perthynas a digwyddiadau 

a gymerasant le, neu y tybir eu bod wedi cymeryd lle, ym moreu- 

ddydd yr hil ddynol ar y ddaear, nid oes un wedî 

Ydiiuw. ymdaenu ar led gymaint, nac yn cael ei gredu mor 
gyffredinol gan genhedloedd gwareiddiedig y cynfyd, 
naç hanes diluw mawr, tebyg i'r un y darllennwn am dano yn y 
Beibl. Mae'n wir nad oedd yr offeiriaîd Aiffbaidd, y rhai a gadw- 
ent yn Uyfrgelloedd eu temlau gofnodion o bob digwyddiad 
ymhob rhan o'r byd, yn credu yng nghyffredinolrwydd y diluw, 
a gwawdient yr athronwyr Groegaidd, y rhai a gredent i'r holi 
hîl ddynol gael ei dinistrio yn niluw Deucalion. Ond hysbyswyd 
Solon ganddynt, pan y talodd efe ymweliad â'r Aifflb chwe chan 
mlynedd cyn y cyfnod Cristionogol, fod yn eu Uyfrgelloedd 
hanes diluw trychînebus, yn yr hwn y diflannodd yn y tonnau 
mewn diwmod a noson ynys fawr, " Tir Mû," a orweddai ym 
Môr y Werydd, mewn canlyniad i ddaeargryn dinistriol a thân- 
ruthríad Uosgfal ; fod y trychineb erchyll hwnnw wedi digwydd. 
naw mil o flynyddoedd cyn ymweliad Solon, ac fod pob cym- 
undeb rhwng yr Aiffl a " Thiroedd y Gorllewin " wedi darfod yn 
hollol ar ol y dinistr hwnnw. Mae desgrifiad o'r im digwyddiad 
dychrynllyd, a gofnodwyd gan offeiriaid Mayax, wedi ei gadw ar 
y muriau hyd ein dyddiau ni. Darganfu Dr. le Plongeon yr 
hanes yn gerfiedig ar y garreg sy'n tfurflo capan drws mewnol 
adeilad yn Chichin-Itza, — adeilad a elwir hyd heddy w Akab-oib, 
— " tŷ yr ysgrifen erchyll." 

Mae awdwr y Troano MS. hefyd, yn rhoddi llawer o dudalennau 
î'r un hanes ; ac mewn ysgríf arall yn iaith Maya, a'r hon a gyf- 
ieîthwyd gan Dr. le Plongeon, y inae desgrifiad maith o'r un 
digwyddiad. Mae'r trí hanes, nid yn unig yn cytuno â'u gilydd, 
ond hefyd â'r desgrifiad a roddwyd gan yr Aifftiaid i Solon. 

Dyma gyfieithiad o'r hanes a gynhwysir yn y Troano MS., — 

f* Yn j fl^'jddyn 6 Kan, ar yr lleg Muluc, jm mis Zac, digwyddodd daear- 
fffynfâu dychiynllyd, a barhasant yn. ddìbaìd hyd 13eg Chuen. Gwlad y bryniau 
Ueidìog, tir Mu a aberthwyd, gan gael ei godi ddwywuith, efe a ddiflannodd yu 
ddisymwth yn y nos, tra'r ysgydwid yr hoU byllfa gan gynhyrfiadau llosgfal. 
Yr oedd y tir yn ysgwyd ac yn suddo mewn rhai mannau, ac yna yn ymddango» 
drachrfn! 0*r dlwedd rhwygodd gwyneb y tir, a deg gwlad a dorrwyd ac a 
chwalwyd. Gan nas gallent wrthsefyll ncrth y cynhyrfiadau, hwy a guddaeant 
aydA'u pedair miliwn a thrugain trigoliou, wyth mil o flynyddoedd cyn y^grifennu'r 
llyfr hwn." 



»,;._-sÌt»E'Ì,. 




ruies Cain oc Abel, a 

Y mae llawer o 

y mae'n amlwg, 

1^^ am ieitbeg. Onii 

|Wn iawn, ac y mae 

imrywiaeth cenhed' 

wedi suddo, ac nad 

lol ond ei bigynaa 

iy 'a eithaf tehyg. 

gwisgir ef fel croen 

Ì'pes ymy^ y llunìau 
Beren Croes y De, 
iad gwlaw abywyd 

t^in i droì ein golygon 
■~ferat i wastMeddau 

is;*^ gennym gredu fod 

<^:^ongh eto. 

"~'"§»WES WlLLIAMSON. 



DEWI WYN O EIFION. 



Pennod IV. 

RI. — Mae'n ddiameu ein bod oll yn teimlo ein hunain yn 
«ynhesu yn anghyffredin wrth ddilyn yr ymdrafodaeth fuddiol 
AC adeiladol a fu rhwng Dewi Wyn a'i gyfaiU diUynwiw J. B. 
Jones. Wyddoch chwi beth, mae mwy o ymohebu wedi bod 
rhwng y ddau nag oeddwn erioed wedi feddwl, a mwy nag a 
freuddwydiodd llawer un heblaw fy hunan. Diolch yn fawr i 
«chwi, Taíiesin, am ddwjm i sylw y fath ohebiadau deéiyddiol a 
blasua Mae yn iechyd i mi glywed pethau /el yna ; ac os oes 
<5oeI ar iaith calon, credu yr wyi lod fy ngwyneb yn gloewi o sel 
a brwdfrydedd am ych'Waheg. Cymeráf, gan hynny, yr hyfdra 
i ofyn i chwi, Taliesin, fel un sydd yn dra hyddysg yn hanes 
Dewi Wyn, i roi i ni ychwaneg o gynnyrch ei ymdrafodaeth 
lenyddol â'r doethwych J. R. Jones. Diameu gennyf y buasai 
hynny yn fantais i bob un o honom werthfawrogi ei hanes, a 
pheri inni deimlo mwy o gynhesrwydd wrth ei drafod. 

Tal. — Os felly, ymdrcchaf gydsynîo, gan fy mod yn teimlo yn 
wresog yn y peth ; ac fod eto ychydig dde&iyddiau o fewn fy 
nghyrraedd. Yn hytrach nag esgeuluso dim, gallaf, fel chwane^- 
iad at yr ymdrafodaeth a f u rhyngddynt ar beroriaeth, grybwyll 
fod J. R. Jones. i raddau pell iawn, yn cydnabod ei hun yn 
rhwyraedig i Ddewi am y cynhorthwy a gafodd ganddo i gwbl- 
hau ei Iyfrau emynnau; ac yr oedd cryn undeb yn eu golygiadau 
yn yr ymdrafodaeth ddyddorol hon. Ni ellir disgwyl manyl- 
i-wydd yng nghwi*s cysylltiadol yr hanes, onJ mewn trefn i nesu 
ymlaen, dygaf gerbron chwech o'u Ilythyrau, gan anturio eu 
rhestru fel y canlyn. 

I. 

Diwcdd Mai, 1812. 

Fy ngb jmwynaswr gwiwgof , 

Derbjniaifl jr eiddoch o ddiwedd Awet, lle cefais íj moddiaw jn burion. 
Hoffus iawn a fyddai genn>'f gael gweled jr emynnau a grjbwyllasoch am danynt 
jm eich llyth>T, cyn gynted ag y ^loch gticl odfa i'whadysgrifennu. Nid wyf yn 
amau mymryn na byddaut yu ddodrefn derbyniol a chymeradwy yn y casgliad 
ncwydd, 06 caf gymorth ac iechyd iV gyhoeddi. 

Erbyn dyf od eich Uythyr i*m Uaw, yr oedd gennyf finnau ryw f ath o gyfleithiod 
■ar yr emyn gyntaf o*r pedair a anfonaswn i chwi, ac ar fesur gwahanol i*r eiddoch 
«hwi, yr hon a gcwch chwithau yma fol hyn. 

43 



44 



Y LLENOR. 



Pam mae pechod a mArwolaeth 

YmjBg odiaeth wTrthìau Duw ? 
A pham yr amlhaodd camwedd, 

Trwy ddeddf lân gadd dynolryw P 
Pam gadawyd i*r Iddewon, 

Oedd anwylion Brenin nef, 
I gyflawni geiriau'r lesu 

Ýn ei angau dirfawr ef ? 

Fal y bj'^ddai i drugarcdd 

Lwyr orchfjgu pechod cas, 
Fal disgleiriai mewn tywyllwch 

Ddirfawr oleu dwyfol rae ; 
Pam y torrwyd Israel ymaith 

I gael impio pobloedd byd ? 
Ond os rhedant i'r un rhysedd, 

Torrir hwythau oll i gyd. 

Felly maeddir balchder dynol, 
A chwilyddir pob rhyw ddyn j 

Fel y byddo'r eäioledig 
Y'n ddyledwr gra» ei hun ; 



Felly hwy a adeüadir 

Yn breswylfod Duw trwy ffydd, 
A dyrchafir gras yn unig 

Pan ddel bam y balch di-£^dd. 

! mor ddirfawr ydyw dyfnder, 

Doethder a gwybodaeth Duw ! 
O ! mor anchwiliadwy hefyd 

Yw ei ffyrdd a'i famau gwiw ! 
Pwy a wybu ei feddyliau ? 

Pwy a rodla'i Iwybrau ef P 
Pwy fu gyntáf jm ei gyngor 

A 8ef)rdlu*r arfaeth gref ? 

Neu, pwy roddes iddo*n gyntaf, 

Ac fe delir iddo*n llawn ? 
Pwy yw*r gŵr a'i cyfarwyddodd, 

Ac a haeddodd ddim o*i ddawn ? 
Canys popeth sydd o hono, — 

Trwyddo, — iddo, hyd y nen, 
Iddo*n ol y bo*r gogoniant, 

Gyda moliant byth, Amen. 



Dyma i chwi un arall a gyfieithais yn ddiweddar, ar Ail Ddyfodiad Crist. 



Chwi sy'n ofni Duw, gwrandewch, 
Arwyddlon cewch i ddangos 

Fod aü ddyfodìad Crist o*r nef , 
A*i ddiaí ef yn agos. 

Oerfelgarwch a balchder cas, 

A hunan atga.s bydol, 
A charifld rhai yn oeri Hydd, 

A phrìn yw ffydd iachusoi. 

Mae teymas anghrist a fu*n sad, 
0*r bron yn dadymchwelyd ; 

A*r athrawiaethau sydd ar led 
Gwenwynig rhed eu hysbryd. 

Fel hyii y ceblir ffordd y gwir, 

A Chriöt a wedir hefyd, 
A gwradwydd ganddynt ffordd y groes, 

Ei farwol loes a*i fywyd. 



Banerau trais yn uchel sydd 
Gan ddynion penrhydd gwaedlyd ; 

Yr awdurdodau*n awr a gryn 
Gan ofn a dychryn enbyd. 

Tan ddirfawr orthrymderau'r dydd^ 
Ni saif ond ffydd ddiysgog, 

A*r etholcdig a fydd byw, 
Trwy ras eu Duw trugarog. 

Eich pennau codwch chwi i*r lan, 
Braidd bychan amyneddgar ; 

Mae*ch iechydwrìaeth chwi ger llaw, 
Eich Arglwydd daw i*r ddaear. 

Wele fe ddaw fal lleidr y nos, 
Mae*r dydd yn agos weithian ; 

Disgwyliwn fal morw^mion call, 
Gan ochel gwall a hepian. 



Byddai hoffus gennyf gael eich cyfieithiad chwithau ar yr emyn ganlynol, ar 
eich dcwis un o'r mesurau arferol gennym ni. 



Lo he comes, the King of glory 
With his chosen tribes to reigu ; 

Inuunicrablc saiuts and angcls 
Swell the mighty Conqueror*s train, 

Now in tríumph, 
Sin and death are captive led. 

He who once on Calvary*s mountaiu 
Groaued and bowed his sacred heiid, 

Now appears enthroned in glory, 
The 8ovcreign judge of quick aud 
Haleluia, [dead, 

Kow the promised Mngdom comes. 



Nation rising against nation, 
Antichrist*s declining sway ; 

All these signs are fast f ulfiUing, 
Usherìng in that awf ul day, 

When the secrets 
Of all hearts shall be revealed. 

See the rocks and mountains rending, 
AII the nations flUed with dread ; 

Hark the tmmp of God proclaiming 
Through the mansion of the dead, — 

'* Come to jodgment, 
Stand before the Son of Man.*' 



DEWI WYN O EIFION. 45 



Hear tbe chìef among ten thousand 
Thos address his íaithful few, — 

*' Come» je blesBed of my Father, 
The Ẁngdom Ì6 psepared f or you ; 

I was bim^rj, I was thirstj, I was naked, 

And ye mmistered to me/* 



But how awful ìa the sentence ! 

" Depart from me, ye cursed race, 
To that place of endlees torment, 

Neyer more to see mj face ; 
I was hungiy , I was thiraty, I waa naked, 
Yc to me no mercj shewed." 



Then awake, ye slumberìnç Tirgme, 
Trim your lampe, the bndegroom's near ; 

Let your loins with truth be girded, 
The time proclaìm he*ll soon appear ; 

Mark the flg tree, 
Budding shows the summer*s near. 

Goreu gennyf po gyntaf yr anfonoch imi yr emynnau a grybwyllasoch, gyda 
«hyfieithiaid o*r emyn Saesneg flaenorol. Meddyliwn fod gennyf 30 o emynnau 
newyddion, wedi eu cyfleithu o*r Saesneg, ar destynau tra phwysig. Bcllach, 
byddwch wych. Pob bendith reidiol i*ch rhan, yw dymuniad 

Mn. Dayid Owen, Eich ewyUyeiwr da yn ddiffuant, 

Caertcenf Lìanyttumdwy. J. R. JONES. 

n. 
Fy nhirion ohebydd, — Pwllhbli,* Mydre/ 15 B.A., 1812. 

Derbyniais yr eiddoch o ddiwedd Medi yn ddi oedi, y mawr ddyiolwch 
am y ddwy emyn o'ch cyfleithiad ynddo, am y rhaî y gofynnaf gennad i ddy- 
wedyd fy meddwl noeth di-wawd, di-weniaith. Y gyntaf yn fy mam egwan i 
aydd dda ragorol, a*r aü sydd ogystal nas gwn imi weled erioed ei gwell, oddi- 
«itibr un gair o lygríaith, sef «4»^ yn y llinell ** Mae teymas anghrist a fu'n mk^.*' 
Diameu gennyf mai Saesneg ydyw, er fod rhai o*r beirdd manylaf a gorchestolaf 
wedi ei ddrwg arfer yn yr oes hon, a rhai a aethant heibio hefyd. Gan hynny, 
mynnwn i chwi newid y gair. Gallwch wisgo yr ystyr mewn rhyw eiriau eraill, 
mae yr emyn yn rhy ardderchog o ran naturioldeb y farddoniaeth, yn ogystal a 
«hadamwch y synwyr, i oddef coU mewn iaith yn agos ati. Tebyg ydyw o ran 
diül ymadrodd ac ysbryd yr awenydd i waith y bythgofladwy Edmwnd Trjs ; 
gwaitii annghydmûol yr hwn y darfu i mi o*m mebyd, hyd yn ddiweddar, yn 
dra chamsyniol ei ddifrio, ond newidiais fy mam fel troi cwpan yn y dẁr, a 
meddwl yr ydwyf mai y dam gwaith ardderchocaf a f edd cenedl y Cymry yw y 
Salmau Cân, gwaith Edmwud Prys, — ^yn gyntaf , o ran cywirdeb a manylrwydd yr 
«thrawiaeth wrth ei chydmaru â*r Ysgiythyr ; yn aü, perffeithrwydd a phriodoldeb 
yr iaith Gymraeg, ynffhyda chyflawnder o honi ; ac yn drydydd, y duU hyffraeth o 
jmsiároádl yn y modd mwyaf treiddgar, effeithiol a sesríohiadol, megis y ceir 
Tnghyd megìs dan rwymyn synwyr cyfl^wn wir feddwl y Salmydd, goludoedd yr 
laith Gymraeg, a'r ffraethineb mwyaf hedegog, melus a chywrain, fel na aU y 
cynefin a*r ystyrìol ond hoffl a mawiygu'r cyfan. 

I>pna i chwi gyfieithiad o'r emyn a anfonasoch i mi yn gyntaf yn yr ysgrîflyfr, 
^welwch leoedd i ddewis geiriau a Uinellau, &c. Chwi gewch ^n ganlynol rai 
emynnau y byddai yn á&L çennyf i chwi roi Uety iddynt }ti eich casgliad, os 
gaUwch famn bod un neu rai ohonynt yn deilwn^ o gael inc a phapur a sylw 
darUenwyr ; ac os cyhoeddwch ryw faint o'r rhai hyn neu o*r rhai a anfonais 
«isoes i chwi, bydd hynny yn wobr deublyg i mi am yr ychydig gymwynas a 
^rflawnaÌB ar eich dymuuiadau. Galams a chywüyddus gennyf , yn wir, ua allaswn 
wneuthur yn weU, ac os gofynnwch ddim byth yn gyffelyb oddiar fy Uaw, yr 
wyf yn bwriadu rhoi mwy o eçni at y gorchwyl, oherwydd darfu i'r ëmynnau 
•o'ch cyfleithiad chwi godi eiddigedd amaí. 

Yma yr amser hwn y cefaû hamdden i ysgrifaw yr emynnau fel y gwelwch. 
Wedi i chwi eu darUen a chopio yr hyn a ddewisoch, disgwyliaf i chwi ddych- 
welyd yr ysgriflyfr, ond nid rhaid i chwi ddim brys, ond bod yn sicr yn y 
•diwcdd o'i aâou mewn llaw ofalus. Os digwydd i chwi flysio cyfleithiad eto i'w 
roi yn eich casgliad, anfonwch ataf, ac os bydd brys, dychwelaf i chwi gyfieith- 
iad y Gwener cyntaf i f archnad Tref Fadog. 
At JoHN R. JoKBH, Wyf eich gwasanaethwr anfedniP, 

Garrep Fain', Llanfroihen. DAFYDD OWEN. 

** ym MhwUheli jt wyf y dyddiau yma, tn fyddo mnwd yn ffair Gaer. 



46 



Y LLENOR. 



iii. 



B 



Miê yr /4, 1814. 
Y Cyfaill astudgar, — 

Bum ar feddwl dyfod i'r Gaerwen, ddydd lau, y Ôed o'r mis hwn. K, 
he gwybuaswn eich bod chwi gartref yn y cyfamBer, dyfod yna a wnaethwn. 
\mxsl y dydd hwnnw cyn belled a thỳ y llencyu gorweiddiog, Siôn Tomós ;— ac- 
3T1 pregethu yn y lÿ'n Coed yn PMddlwyd, y noson honno. Trannoeth, yr 
oeddwn yn rhwymedig i droi adref yn ddioedi,— pe amgcn, daethwn unwaith hyd 
y Gaerwen. Yr oedd £[ennyf y pryd hynny gyda mi rai emynnau, neu ganiadau 
Cristionogol, ar amrywiol destynau pwysfawr, wedi eu cyfieithu gan mwyaf o'r 
Saesneg. Bunaai da gennyf i chwi fwrw golwg amynt, fal llcn-feimiad deallus 
a synwyrol ; canys nid wyf fi yn ymhonni fy hun yn faidd na phrydydd Uithrig 
ac nwenyddol, er bod gennyf ddirfawr hyfrydwch mewn prydyddiaeth Gymraeg, 
ar destynau dwyfol. 

Wrth eich llythyr o fis Hydref, 1812, meddyliais, a disgwylîais yn wresog, y 
buasai gennyf grjm luwer o*ch gwaith prydyddol a chyfieithiadol chwithau, cyn 
hyn ; ond hyd yn hyn, cefais fy siomi yn hoUol. Yn eich llythyr n grybwyllais 
uchod y daiilennir fal hyn, — ** Os gofynnwch ddim byth yn gyffelyb oddiar fy 
llaw, yr wyf yn bwriadu rhoi mwy o eçni at y gorchwyl, oherwydd daif u i*r 
emynnau o*ch cyfieithiad chwi godi eiddigedd amaf . Ac os digwydd i chwì flysio> 
cyfieithiad eto, i'w roi yn eich casgliad, onfonwch ataf ; nc os bydd brys, dych- 
welaf i chwi gýfieithind Gwener cyntaf i farchnad Tref Fadog." Ac os darfu tj 
ugwaith egwan i gynt, ** godi eiddigedd amoch," mi gaf yma unwaith eto eich 
cyfarch â'm cynghaneddifid rhydd ar Esay »., xii. A cnymemf fy nghennad ar 
hyn o bryd, gan wirio i chwi fy mod yn parhau 

Eich ewyllyeiwr da yn ddiffutmt, 

J. R. JONES. 



Mu. Dayid Owbn, 

Caerwcn, Hanyêtumdwy. 

Bydd gwreiddyn Jesee lawen Iwydd, 
I'r bobl yn arwydd is y nef ; 

CenhccUoedd i)ell a ront eu pwys 
I orffwys dan ei gysgod ef . 

Ar Seion fryn, yn freniu hedd, 
Yr eistedd mewn gogoniaj^t mawr, 

Ymleda ei lywodroetíi dda, 
Teymasu wna tros ddaear lawr. 

Cyfiawnder a ffyddlondeb clnu, 
Wre^sant Iwynau brcuin nef ; 

Bendithion gwiw o heddwch hir, 
I*w bobl yn wir a ddyiy ef . 

Fe dderfydd pob ymrysou maith, 
Fe dderfydd gwaith rhyfela mwy ; 

Ni ddaw i fro hyäydol hedd, [chlwy. 
Na braw na chledd, na briw na 

X blaidd a'r oen cyd-drigant hwy, 
Ni ddrygant mwy mewn bro a bryn; 

Y llo a cheneu'r llew*r un wedd, 
A'r llewpíurd gorwedd gyda*r myn. 

Drygu, na difa mwy ni bydd, 
Yn mynydd iach sancteiddrwydd lôr; 

Owybodaeth ddwyfol lleinw'r Uawr, 
Fal dyfroedd dirfawr yn toi*r môr. 



Yr Arglwydd eilwaith gyda*i law 
A gasgla draw ei bobi i gyd ; 

Gwir Israel Duw heb un ar goll 
A ge^glir oU trwy barthau*r byd. 

Ac yn y dydd heddychol hwn, 
Moliannwn rin dy ras, O ! Dduw ; 

Dychwelwyd dy lidiawgTwydd di, 
Cysurir ni â*th iechyd gwiw. 

Duw ydyw'n hiechydwrineth gref , 
Clodfarwn ef a*i nefol ddawn ; 

Ein nerth a'n cân yw Duw o hyd, 
A*ii hyfryd iechydẁriaeth laTtn. 

Molwch yr Arglwydd Dduw dilyth, 
Cyhoeddwch f yth ei enw ef ; 

Hysbyswclì chwi ei wyrth digoU, 
I*r bobloedd oU ar lawen lef . 

Cenwch i*r Arglwydd, fal yr oedd 
Ei hoU weithredoedd yn y tir ; 

Mawr odidàwgrwydd a wnaeth Duw^ 
A theUwng yw o f awl yn wir. 

Preswylferch Seion, llawcnha, 
A gorf oledda yn dy fraint ; 

Mawr yw Sanct Israel o*th fewn di, 
A mawr yw bri ei siriol saint. 



O.S. — ^Od yw eich cynghaneddiad chwi ar Gân Moses, Esod. xv. ar ryw Salm 
nen emyn, byddai da gennyf gael adysgrif o honi, yn cich Uythyr nesaf . 

J. R. JONES. 



DEWI WYN O EIFION. 47 

IV. 

Cab&wew, Chwerwoer 2ed, 1814. 
Y gohebjdd amyucddgar, — 

I fod yn fyr, ni feddaf yn çynyrchiol, yn lle eiddigedd, ond y cywilydd 
i*w broffesu ; ond yn hysbyis o'ch dioddefgarwch, haeraf mai fy meddwl diffuant 
a adroddais pan addewais gynt mor hael a phárod, y gymwynas o gyfieithu 
emynnau, &c. Yr oeddwn y pryd hynny mewn tymer fywiog ac ysbryd awen- 
yddol, fel y buasai cyfieithu yn f wy o chwareu na Uafur i fy meddwl ; ond cyn 
dyfod eich lljrthyr i'm Uaw gyda'r emynnau Saesneg, yr oedd gauaf rhewllyd o 
»yrthni wedi cloi fy jighynheddfau, er darllen yr emynnau, ni wnawn fwy 
ymddull iV cyfieithu nag a wnai cyÚa Uawnion o effeithiau y Úycheden â phryd 
o fwyd. Yn ganlynol i hyn, dilynodd lliaws o drafferthion fy nwylaw a'm 
meddyliau yn ormodol yn yspaid y flwyddyn a aeth heibio, er nad oeddwn yn 
anghofio nac yn diystyrru yn y mesur Ueiaf eich gofyniad o'm gwasanueth, hyd 
nos Sul diwaethâf, pan ddaeth eich Uythyr oliä i'm Uaw yn hysbysu eich 
bod wedi bwriadu dyfod hyd yma, a'r hyn yr oedd yn ddrwg gan fy nghalon eich 
bod yn, ac wedi erfyn mor daer a pharhaus am gyn Ueied cymwynas oddiar law 
dynsawd mor wael ag wyf fi ymhob ystyriaeth. Aethum yn ddiatreg i fysg fy 
mhapurau, daethum hyd i'ch cynlythyr, a chyfleithais yr em^m gyntaf cyn cysgu. 
Doe, eilwaith, y tarewais at yr ail, a chyfleithais yr ail u*r drydydd a*r bedwerydd 
cyn cysgu ; nid oedd cyn y dîwedd fawr drafferth na Uafur, namyn darUen y 
Saesneg ac ysgrifaw y Gymraeg. Ond, ow, ow, y mae y cyfieithiod fel pob cys- 
oddiad o'm heiddo, yn Uawn o bethau sy'n anfoddloadeb a di^ondid i'm 
meddwl, heblaw fy mod yn ystyried fy mod wedi ysgwyd ymaith y blodau 
godidog ac aroglber oedd yn y Saesneg ; y mae ambeU UneU yn wrthuu o 
anyst^pi^h ac anaturiol, heblaw fod y rheswm yn wanUyd a thywyU ; ac oni 
bai'r cyfryw a'r .cyffelyb bethau, byddwn ,dri rhwyddach o'm gwasanaeth yn 
cysoddi ac yu cyfiéithu barddoniaeth. Anhawdd, yu fy mryd i, yw i un awenydd 
gjrfieithu emyn gynhwysfawr, heb gymeryd ehangach mesur, heb waethygu'r 
ystyr yn fawr — gormod gorchest i mi yn wir yw cadw ymadrodd Uitlirìg a syn- 
wyr cyfiawn a goleu wrth brydu yn wrciddiol, a mwy na hynny wrth allegu. 

Ym mherthynas i'r gair êod a phethau ereill a giybwyUasoch yn eich llythyr, 
yr wyf yn dueddol i feddwl fel chwithau. Ym mherthynas i'r emynnau o'r 
eiddof , nad oeddych yu hysbys o'u mesur, dyma i chwi lyfr emynnau o waith 
bardd cadam a .godidog o swydd Ddinbych, yr hwn yr ewyUysiwn i chwi ei 
ddarUen i gyd drosto, a chewch weled ynddo rai emynnau ar yr un mesur ag y 
mae yr eidaof finnau dan ein ystyriaeth, a dyma i chwi hefyd gân Moses yn 
aigraffedig ; nid yw werth i chwi ei dychwelyd ; ond os byddwch yn meddwl el 
chyhoeddi yn eich casgUad, gadewch im wybod, ac adysgrifennaf hi yn fanylach. 

Yr wyf yn ystyried eich cyughaneddiad o'r pennodau yn Esay yn gauoUg, o» 
uad pur dda ; y peth mwyaf tramgwyddus i mi, yw f od tarawiad y sain yn yr 
aü lineU o barth y penniU yn cymeiyd Ue cyn cyrraedd hanner y sülau, megis yn 
yr hon a gonlyn,— > 

Cenhedloedd peU a ront eu pwt/s 
I wffwyê dan ei gysgod ef . 

Y mae y sain wy» oherwydd ei bod yn dyfod i mewn cyn cyfrif hanner y UineU, 
braidd yn ddieffaith, ac yn anaUuog i roi difyrrwch disgwyUedig i'r glust, — 
adroddwch y fath UneUau i chwi eich hun, ac ymwrandewch yn esgud am daraw- 
iad y gynghÍEuiedd sain, ac yua bemwch drostoch eich hun. Y Uinell a nodais, & 
jsgnfennwn i fel hyn, — 

yn y man \ ,, . f^^^^^ 

Daw y cenhedloedd o bob man S "® * «^^e^»- 

I orffẁys dtm ei gysgod ef . 

Yn yr aü piU yr yBgrifennwu fel hyn, — 

Ar Seion fiyn yn Frenin hedd, 
Yn eistedd mewn gogouMÍrf mawr. 
Yn y chweched, fel hyn, — 

Drygu, na difa mwy ni bydd, 
O fewn i tynydd sanctaidd lôr. 



48 Y LLENOR. 

Yn yr wythfed, — 

Ac yn y dydd heddychol hwn, 
Dy ras molìanntr», ! ein Duw. 

Ymhellach, gelwch i gof y ffaníed Sahn yn ol cynghoneddiad y gwiwgof 
Edmwnd Prys, er fod Edmwnd Prys, er mwyn cywirdeb yr ystyr, wedi arfer 
rhyddid agos yn eithdf helacthrwydd ; eto, y mae wedi gofalu am y rheol a gyn- 
hẅysir uchod ymhob pennill ond un, hyd yr wyf yn coflo, eef yn y cyntaf , — 

Dewch o flaen Duw â pheraidd dun, 
Trigolion y ddaear i gyd. 

Ond y mae yna gynghanedd ag sydd mewn gradd yn goddefoli*r bai i'r glust 
gyfarwydd awenyddol, eef cytfyiddiad y gynghanedd draws yn swn y llytnyr- 
«nnau i ac (?. Gwelwch 

• Trigolion y ddaear i gyd. 

I 



Ond er hynny, nid yw hi yn gwbl gymeradwy yn fy mam egwan i. 

Nid gormod nac iof er, ysgutf ydd, a fyddai i chwi (a phob awdwr arall) ddangos 
€ich yBgriflyfr cyn ei f¥nfw yn y wasg i ryw gyf aill a f o yn deall peth am natur 
ac ansawdd eich cyfansoddiadau. Weithion, onid oes dynsawd mwy cyfleus i 
chwi ei gyrhaeddyd, a chymhwysach i'r gorchwyl o adolygu eich cyBoddiad neu 
eich casgliad, boed ddiameu gennych bod i chwi roesaw cyflawn i fwyiüiau yr 
hyn sydd ar fy Uaw i yn yr achoH hwn. Pan ddeloch nesaf i Gricerth, os bydd 
da yn eich golwg, byddwch gwbl hyf i ddyf od yma -i aros rhyw yspaid o amser 
ag y byddo eich galwedigaeth yn ei gcnadhau i chwi, cewch dd%on o fwyd a 
Uety gwerinaidd fel y byddont, a rhydd groeeaw calon. Heblaw hynny, gwy- 
byddwch y byddai hoffua gennyf gael eich cymdeithas i wrandaw amaf yn ceisio 
darllen Hebraeg, ni chefais glust un esgus o athro erìoed i*w dychrynnu â'r sŵn 
hwnnw, ond yn unig yr eiddo Rhiaiart Robert o Aberdaron ; ond pwy well ? • 

Gan fod fy nyledswydd fol Uafurwr yn Uenwi un o*m dwylaw, a chydymaith 
gwarthus a elwir diogi yn gyffredin yn mwynhau defnydd y Uall, byddai da 
gennyf i chwi ddychwelyd y pedair emyn gyda'r Uyfr argraffedig. 

At J. R. JoNBs, • D. OWEN. 

Garreg Fawr^ Llanfrothen, 

V. 

CAEawEN, la-yn-aìCT 13^, B.A.^ 1815. . 
Y Cyfaül hoff,— 

Derbyniais yr eiddoch ynghyda'r Uyfryn mewn amser dyladwy, can 
croeeiaw i chwi gadw hen lyfr Gwüym Ganoldref yr yspaid a fynnoch, neu hyd 
oni alwyf fi am dano. Ym mherthynaH y mesurau a tirferodd £d. Jonee, &c., 
iiid wyf yn ddigonol i famu hyd foddlonrwydd i mi f y hun. Cof gennyf yn 
ddiweddar im cymydog Rd. Jones o'r Coedcae Du gyfansoddi carol plygain ar 
Mentra Gweu, ac i miunau ryfygu neu ruthro dywedyd nad oedd y fath dôn yn 
addas ar garol ucu ryw ganiud crefyddol mwy na hen rlgymgainc ddawnsio, &c., 
ond erbyii i mi glywed y gynuUeidfa ym Mryu Eugan ^ti canu'r garol, ym- 
ddangosai fod y dôn yn dra gwahauol i'r im a gcuid ar benhUlion masweddol ; ac 
wedi hyny, petrusais fel na feiddiais ond bod yii ddietaw, &c., yr uu pryd, mae 
enwau cillweirus y fath feaurau, ynghyda'r hir a*r heu arferíad masweddol 
ohoiiynt yn rhywbeth, mewn gradd o leiaf, yn erbyn eu cymeradwyaeth gennyf . 

Ond yr hyn' a dorrai'r ddadi o barth pethau cyffelyb yn bennaf yn fy meddwl i 
Ä fyddtti cael gwybod ar bu fath fesurau a thonau y canodd y proffwydi drwy 
ysprydoliaeth y Salmuu a rhnnuau barddonol ereiU o'r Ysgrythyr. Atolwg, ai 
byw yw'r wybodaoth o'r nodau touawl (muaical aecents) t«y'n cyd-fyned âg agos 
bòb dttu neu dri gair yn y Salmnu Ilcbraeg ? Ac os byw ydyw, mae'n debyg 
mnî ym uieddiant yr Idck'\von y mne'n cartrefu ; os amgcn, anichon cael y fath 
dystiolaeth, i benderfynu pa fath fesurau sydd gymhwysaf neu anghymwysaf 
i'W harferyd i glodfori yr un Gwrthddrych gan dduwioUon y Testament Newydd» 
f el y dTwediT 



DEWI WYN O EIFION. 49 

Pan ddarlleimaiä eich cjmhelliad i mi gyficithu a chjsoddi ychydig benhillion, 
jr oeddych íel yn goíyn imi beth nad ocdd mewn un modd yn alluedig imi ei 
gyflawni ; oherwydd bod yn teimlo ty nghynheddfau mor ddi-ysgogiad a thuedd 
at y fath orchwyl ag y gallasai f od ceffyl neu eidion, darllennwn yr emyw Saesneg 
gan d<Û8gwyl i hynny gyffroi'r nwydau a deffro'r awen, ond yn ddi-effaith — 
cynnyg cyfieithu pennill heb ymgais dim am gynghanedd ond y brif-odl, methu 
yn deg — cymiyg eilwaith canlyn swn y glust gynghaneddol, methu yii hoUol, a 
hynny i gyd oherwydd fy mod yn anolluog i daflu'r diogi, fel pe gwelid dyn yn 
rhy swrth a diog i ddiosg ei hugan cyn dechreu mcdi — cywilydd yn ddiau, ow, 
ow ! Ond wedi hynny, cefais ryw egwyl i gyfausoddi pennìll ar Adgyfodiad, fel 
rhywbeth yn ymgripio â'i ewinedd i fyny hyd bared — pennill wedyn nes cyr- 
raedd i ddeuddcg ; ond nid wyf yn gallael gobeithio nad rhai hynod o salwon 
ydynt, a llai na gwerth sylw. Dyna nhwy i'ch bam a'ch triniaeth chwi amyiit ; 
os oes rhai o honynt yn ganolig, cymerwch at eích dcwis wasanaeth ; ôs oes 6 
neu 8 o honynt i'w deol, ac eisiau cysoddi 2 neu 3 yn eu lle, anfonwch hyffordd- 
iadau, ac mi a gynhygiaf gyflawni'ch arddelwad. 

Ym mherthynas i*r em^rnnau a anfonasoch i mì, y maent, yn fy mam egwan i, 
nid yn unig yn cynnwys synwyr cadam, gloew, ac athrawiaeth iachus, eithr 
hefyd mae amynt ol bardd craff a chyfarwydd, yn ueiUtuol yr emyn ar Gariad 
Brawdol ; prin y medraf weled lle i roi ewin i feio na gwellhau ; yn wir, yr wyf 
ymhell o fod yn gwenieithio, ac os wyf yn canmol gormod. ar eich cysodd- 
iadau, fy anwybodaeth a*m amherffeithrwydd yw yr achos yn ddigymysg. 
Gan na fedrais foddio fy hun ar emyn Adgyfodiad, nid wyf yn bwriadu 
ymyrryd dim weithiou â chcisio cyfleithu yr emyn a nodasoch. 

Terfynaf fy llythyr llipa, gan ddiolch i chwi am fy anrhegu â chymwysau 
gWerthfawr ac ardderchog, ac os bydd im o dair o'm hemynnau yn teilyngu 
Uety yn eich Uyfryn a'u defnyddio gan Gristionogion, dyna i mi gan gwobr am 
fy ychydig lafur trwstan a phlentyuaidd. Dymunaf amoch hefyd barhau eich 
^hebiaeth a'ch oyfeiUgarwch, ac os buidiol yn eich tyb a fydd imi olwg gared- 
igol ar eich ysgriflyfr ynghyda*ch ymweliad chwithau, danghosir pob parodrwydd 
o ewyllys da gan eich cyfaoU anheilwng a*ch cymwynaswr anwadal, eithr eich 
hoffwr diragnthiol, 

D. OWEN. 

J. R. JONES, 

Gareg Fawr^ Lìanfroth^n. 

VI. 

Caeswen, Mai 25, I8I5. 
HynawB Gyfaill, — 

Er fy nghynddrwg, nid wyf yn mcthu cywiI;fddio am fy ymddygiad 
anynol ac anheilwng o gymhwysderau cyfaill; gobeithio y medrwch faddeu ac 
esgusodi, yr wyf yu golygu yr hoU emynnau a anfonasoch imi yn dra theüwng 
o*u cyhoeddi a'u defnyddio'; nid oes nemawr ynddynt yn fy anfoddloni nac y 
medraf eu gwellhau. Ond nis gwn amgen nad all y newidìadau ctmlynol dueddu 
at ddiwygiad, cewch farnu drosoch eich hun, — 

Au Y Gheadioaeth. 
Wrth ordiuhad ac archiad lôr. — Wrth ordinhad y cadarn lôr. 

yXO NoOHUCHWyLIAETH YU EOLWÌ'S. 

ar win wnjf \ „ . ^^ ^ 
Frtl un a sathrai win wryf . — Fal un a sathrai y gw'm wryf ) 
Sethrais y gwin wryf fy hun. — Mi sethrais y gwin wryf fy hun. 

Yn Niooelwch a Buddugoliaeth Lawn. 
I roddi*ch pwys yn hoUoI. — Pch roddi'ch pwys yn hollol. 

Y Bkif-kfobdd. 
Cenwch chwi, waredi^^on Duw. — 0! cenwch waredigion Duw. 



50 Y L.LENOR 

Galwad a Fptdu Abraham. 
Anwylion bererinion nef . 

Nid wyí yn medru amgyfEred yn oleu ymha fodd y mae yn g^irbl briodol i alw 
y rhai sydd yn ymdeithio ar y ddaear yn bereriuion nef , gwell y dimadwch 
hyimy eich hun ond ei ystyried, nid wyf yn beiddio beio'r llinell, namyn cry- 
bwyll. 

Pe bawn feimiedydd addas ar gyfryw ag ydyw eich emynnau, y gorchwyl a 
fyddai canmol deg cymaint ag a ellid gynnyg feio, ac 08 nad wyf yn cam- 
gymeryd, mae y rhan fwyaf o lawer ohonynt yn fwy ardderchog a gorchestol na 
nemawr o emynnau argraffedig adnabyddus i mi, a gresyn a fyddai peidio eu 
cyhoeddi ; ar yr un pryd, chwi ellwch, os oes rhyw unellau yn ymddangos yn 
fwy diragoriaeth na'u güydd, ymdrechu i'w gwellhau. Aleddyliwn mai cym- 
wys yw yr hyn a nodasoch ar gynghaneddiad Hywel, mae'n debygol mai o'r 
tadogaeth ewymp y tarddodd ewmpeinif ac os Cymraeg yw acympj ni wn i na 
ddichou fod ewmpeini yn Gymraeg hefyd ; ond pa fodd byimag, nid yw yng 
nghjfrìf ysgrifwyr ond llygriad o'r Saesneg. Buaswn wedi hen anfon yr ych- 
ydig Bylwa(&iu tylodion uchod er ystalm, oni buasai diogi mawr amaf , a diogi 
mwy ar yr awen, yn hwyrfrydig ac yn gyndyn i-gysoddi dim ar eich testyn, 
nes yn rhywfodd iddi o'r diwedd fwrw rhywbeth digon auhebyg i emyn oherwydd 
meithder yn un peth, ac yr wyf yn ofni mai prin y mae yn werth canolig. Mae 
ynddi ambell linell sydd ysgrifedig o'r bhieu yma ac acw yn rhai o'r emynnau a 
iinfonais i chwi gynt. Byddai burion genuyf gael eich beimiadaeth diwen- 
iaeth ami : yn vnit nis gwn i pa beth ydyw. Byddai dra dymunol gennyf 
eich gweled yma, os bydd eich galwedìgaeth yn cenadhau i chwi yr amser ; 
danghoswn i chwi bob wyllys cla mewn modd dirodres. Disg^wyliaf glywed 
oddiwrthych cyn bo hir, fel y gwypwyf a fyddwch wedi derbyn fy Uythyr ; ac 
nid llawer gwaeth a fydd gennyf ddychwclyd yr emyn, gan na feddaf fawr lun 
ar ysgrif ohono. Byddwch wych, byddwch wych. 

Wyf, eich gohebydd anheüwng a'ch ewyllysiwr da, 

J. R. JoxE8, DAFYDD OWEN. 

Hafod y Gareg Fawr, 

Near Lìanjrothen . 

Dichon y bydd i chwi, gyfeiUion, fel fy hunan, deimlo yn 
siomedig oherwydd y bylchau sydd yng nghwrs cysylltiadol y 
gohebiaethau a fu rhwng Dewi Wyn â J. R. Jones. Byddaf yn 
hoffi bob amser, hyd y bo modd, i gael pethau yn cylymu am eu 
gilydd fel achos ac effaith ; ond yngwyneb yr anha^wsder o allu 
hel ynghyd y cwbl o*u Uythyrau at eu gilydd, nid oedd gennyf 
ond ymwroli a gwneyd y goreu gallwn, gan hyderu i erailX yn y 
dyfodol, gyflawni Ue yr wyf fi yn ddifiygiol. 

E. I. — Yn wir, Taliesin, y mae yr ychydig bethau sydd ar fy 
meddwl y dyddiau hyn wedi eu hail gynneu gan eich sylwadau 
gwerthfawr. Er na chafwyd, hyd yn hyn ond cyfran o'r llyth- 
yrau, diau y bydd iddynt yn y dyfodol fod fel marciau i 
lawer gyfeirio atynt am hanes Dewi Wyn. Yr wyf yn mawr 
werthfawrogi eich cynhuUiad adeiladol a thra difyrrus, ac mae fy 
nghalon yn cydguro â'r eiddoch chwi mewn gobeithion am 
ychwaneg, — y mae y fath ragolygon yn fendigedig dros ben. 
Ond nid allaf yma lai na theimlo eich bod wedi sylwi i rai 
gyhuddo Dewi Wyn o fod yn gybydd eithafol; ac yr amddi- 
fiynnir ef gan eraiU, y rhai a ddygant ymlaen liaws o fifeithiau i 



DEWI WYN O EIFION. 51 

brofi ei fod yn elusengar a haelfrydig. Nid dichonadwy i'r naiU 
a'r llall fod yn gywir ; a buaswn yn caru cael eich bam ddiduedd 
chwi ar y pwnc hwn, Nis gallaf roddi nemawr ddim o bwys ar 
^yhuddiadau y bardd yn ei erbyn ei hun, oblegîd, nid y w fod 
dyn yn cy huddo ei himan o fod y " pennaf o bechaduriaid," yn 
anghyson âg ar^yhoeddiad dwfn o bechod, yn enwedig pan 
ystyriom y sefyllfa druenus ag yr oedd meddwl Dewi wedi suddo 
iddi yn ystod y pedair blynedd o'i fywyd a dreuliodd efe yn 
y Oaerwen wedi marwolaeth ei fam a'i frawd, a'i ymneiUduad 
yntau oddiwrth fasnach ym MhwUheli. Ymddengys iddo gasglu 
swm mawr o gyfoeth, ag ystyried ei amgylchiadau. Mae yr 
etifeddiaeth a rannodd efe rhwng ei geraint yn werth tua thri 
chant o bunnau o ardreth yn flynyddol. A allasai efe gasglu y 
fath eiddo, a bod yn haelionus hefyd ? Gall Amaethon, yn 
ddiameu, roddi boddlonrwydd i ni ar y pwnc yma, gan ei fod yn 
gymydog agos iddo — ^jni meddu ar bwyll, ystyriaeth, a gochel- 
garwch ; a phob amser yn yragyrraedd am y gwirionedd. 

Am. — Y raae fy nghyfaili ieuanc wedi fy ngosod o dan gyfrif- 
oldeb mawr, os ydyw yn meddwl imi unoli y pleidiau, at y rhai 
y cyfeiria. Ond awgrymaf ffaith neu ddwy, a gadawaf i chwi 
dynnu y casgliadau a fynnoch oJdiwrthynt. Bhaid inni gofio 
yr ystyi'rir fod a fynno rhagluniaeth â Ilwyddiant bydol. Nid 
yw yn deg cyhuddo dyn Ilwyddiannus o fod yn gybydd, fel pe 
na byddai gan ragluniaeth un llaw yn y mater. Yr oedd Dafydd 
Owen yn Ilwyddiannus, ond ni phrawf hynny ei fod yn gybydd- 
lyd. Yr oedd efe yn benderfynol na fyddai iddo wario ei arían 
ond am bethau gwir angenrheidiol ; er cymaint ei awydd am 
Iyfrau, ni phrynnai ond cyn Ileiad ag oedd bosibl iddo. Ni chan- 
iatâi iddo ei hun unrhyw foethau, — ^yr oedd yn gyfiawn a chynnil 
ato ei hun, yn gymaint felly, os nad mwy nag at eraill. Yr oedd 
yn perchen meddwl penderfynol iawn, a gallu uwchlaw y 
cyffiedin i gyrraedd ei amcan. Dywedai wrthyf unwaith ei fod 
wedi pendeiíynu ymenwogi fel yraladdwr, ond canfyddodd nad 
oedd ganddo gorff a gewynau digon grymus i gario y pender- 
fyniad hwnnw allan. Penderfynodd ragori f el bardd, a diau y 
saif ei enw cyfuwch a'r beirdd goreu, ac mewn rhai ystyriaethau 
uwchlaw holl feirdd Cymru. Wedi diflasu at farddoniaeth, o 
leiaf at gyfansoddi ar destynau cystadleuol, ymrôdd o ddifrif i 
gasglu golud, a Ilwyddodd i raddau anghyfíredin. Pa beth 
bynnag yr ymaflai ei law ynddo, gwnai ef â'i holl egni. Taflai ei 
hoU ysbryd i'r gwaith, a Ilwyddai yn fynych i gyrraedd ei amcan. 

Amlygodd fy nghyfaiU i chwi na chaf wyd rheswm boddhaol 
paham na dderbyniodd Dafydd Owen y cwpan arian am ei awdl 
ar Amaethyddiaeth. Goddefer i mi yma eich hysbysu fy mod 
yn Ilwyr gi*edu mai y dyryswch a gymerodd le yn amgylchiadau 



62 Y LLENOR. 

y boneddwr anturíaethus, Mr. Âlexander Madocks, tua'r un adeg, 
ydoedd yr unîg achos o lesteiriad y cwpan addawedig. Ond ni 
wnaeth Dafydd Owen ddim erioed a fu gymaint Ues iddo, gyda 
golwg ar ei Iwyddiant bydol, ag ymgystadlu y tro hwn. Mae yn 
ddigon gwybyddus i bawb fod teulu ardderchog y Mostyniaid yn 
gefnogwyr aiddgar i lenyddiaeth Gymreig ym mhob modd. 
Eiddo y boneddwyr hynny oedd bron yr hoU wlad o amgylch 
PwUheli, sef rhannau helaeth o Leyn ac Eifionnydd. Ar ol i 
Ddafydd Owen enniU y fiaenoriaeth yn Nhref Fadog, daeth i 
sylw y boneddwyr hyn ; ac yn neiUtuol i fiafr goruchwyliwr yr 
etifeddiaeth, sef Mr. Maughan, Plas Hen. Daeth yn ddealladwy 
fod y tenantiaid oU i fyned i brynu eu nwyddau i "Siop y 
Gaerwen," PwUheli. Yr oedd y fi'aith fod boneddigion y rlas 
Hen yn cefnogi y siop honno yn ddigon i sicrhau masnach a 
chefnogaeth helaeth. Ac yno, yn bennaf, y casglw^'d y swm 
mawr o arian, â'r rhai y prynnodd Dafydd Ówen y tiroedd oedd 
yn ei f eddiant. Yr oedd y brodyr yn cael eu cyfrif yn nodedig o 
onest yn eu masnach. Troes y ayniad yma ffrwd gref o draf- 
nidiaeth i*w drysau, ac yr oeddynt yn cyfiawn deilyngu y 
gefnogaeth gyffi-edinol oeddynt yn gaeL Yr oedd amgylchiadau 
ffodus, cymeriad gonest, a fiafr rhogluniaeth megis wedi ym- 
gynghreirio i'w cyfoethoçi. 

Tal. — Credaf mai punon peth i mi yma, yn gjnitaf oll, yw 
nodi fod tuedd mewn athrjdith gref i wneyd ei pherchennog yn 
eithafol, gan nad ar ba amcan bynnag ei tueddir i weithreau. 
Pan ymroes Dewi i gasglu cyfoeth, fe ddichon iddo fod .yn 
eithafol. Gan mai syniad a bam deg, ddiamwys, a ofynnir gan 
ein cyfaill ieuanc, cyflwynaf i chwi Iythyr byr a ysgrifennodd y 
bardd at Owen Wilîiams, Waen Fawr, pan oedd y r olaf yn paratoi 
i ddwyn ei Eiriadur trwy y wasg. îfis gwn am ddim sydd yn 
adlewyrchu yn fwy anffafriol ar dueddfryd fydol Dewi Wyn; 
ac wrth ddwyn i sylw y llythyr hwn, yr ydwyf yn rhoddi y 
prawf cryfaf a feddaf fod ein bardd yn gynnil, os nad yn or- 
gyiinil. Ond beth ydyw os cymherir ef â'r prawfion sy gennym 
o'i gymwynasgarwch a*i haelioni ? Y gwir y w hyn ; mewn un 
cyfnod ar ei oes, yn neilltuol y deng mlynedd a dreuliodd efe ym 
Mhwllheli, yr oedd yn ormod am y byd ; ac yn y pedair blynedd 
olaf o'i fy wyd, yr oedd yn nodedig am ei gydymdeimlad a'i hael- 
frydedd. Mae y Ilythyr y cyfeiriwyd ato fel y canlyn, — 

P^'LLHELi, Gorjennaf 14, 1825. 
Hynaws Gyfaill, — 

Erchaf aruoch aníon hyn i law Owen Williams gyda*r cyfleustra cyntaf . 

Fy nghyfaill Owen Williams, — A mi yma tra fyddo fy mrawd yug Nghaer- 
lleon, derbyniaitj cich llythyr ddoe ; cefnis gyfleuHtra i'w yrru ymlaen i law 
Robert WiUiams, Bctws Fawr. Mae'n dda gcnuyf eich bod yn debyg o Iwyddo 
yng nghyhoeddiad eich Cylchddysg ; ac y mae yn anhyf ryd gennyf nad yw yn 



DEWI WYN O EIFION. 53 

fj íf ordd i roi un gradd o gynhorthwy i chwi tuagf ato : gan f od arian bob 
amser yn cael cu hjBtjried jn rhj werthfawr gennyi i V rhanuu am ddim ond 
jr hjn a f jddo o ddefìijdd ; ni aH pijnnu 11 jfrau fod f ell j, i uu na adawa dio^ 
a difaterwch iddo ddarllen braidd ddim. Nid wjf jn meddwl f j mod jn ddifai, 
nac jn disgwjl i*r bjd beidio a*m beio ; ond ni all neb yn neilUuol iy meio, na 
digio wrthjf , mwj na'u giljdd, gan nád jw fj jmddjgiad jn well at j naill 
awdwr na'r llall ; cjwiljdd i mi gjfaddef na phrjnnais jr un o gjhoeddiadau 
gwerthfawr fy amser, namjn Daearjddiaeth R. Roberts, Caergybi. Meddwl jr 
wjf , er na thaeraf , na wnai fj enw ^wâg fjmamt ag jsgrífeUiad o un daioni i 
chwi ; ond pa un bjnnag, ni allaf ei roddi, gan fy mdd yn wastad, mewn rhai 
pethau o leiaf, yn drs doeth, dnn ddylanwad cydwybod ac aurhydedd, pa mor 
orwael bynnag yw fy ymddjgiad mewn pethau ereill. Ond, am yr englyn a 
gjsoddaifi, ac a darddodd oddiar ejndod a hjfijdwch weled j fath hjfedredd a 
galluoedd jn llewyrchu allan o'r fath wendid, djma fo i chwi, gjda'r parod- 
rwjdd mwyaf ,— 

Ni chafwyd o fedr düediyw, — erioed 
Ëiriadur o'i gyfryw ; 
Geiriadur o*i gwr ydyw, 
Pennaeth ein iaith — Fantheon yw. 

Dbwi Wtn o Eifion. 

Mae yma gan fy mrawd Encyclopadia Seisnig helaeth a chywrain, un o*r 
cyhoed(Ôadau diweddaf, ac hefyd Geirìadur Charles, ac os digwydd blyB gwy- 
bod unrhyw beth, mae y rheiuy at fy ngwasanaeth, ac felly yn torri yr angen- 
rheidrwydd imi brynnu un newydd. Terfynaf, gan ddymuno i bob daioni a 
llwyddiant cich amgylchynu. 

Yr ciddoch yn ostyngedig, 

DAFYDD OWEN. 

Dyna y llythyr yn gyflawn,a,c y mae i chwi ryddid i dynnu y 
casgliadau a fynnoch ^diwrtho. 

E. I. — Mae yn dda gennyf eîch gweled mor ddiragfam, ac raor 
barod i dderbyn unrhyw sylwadau ag a fyddo o duedd i ddwyn 
goleuni ar y mater dan sylw ; felly , gyda'ch caniatad, awgrymaf 
mai fy mam bersonol i ydyw, mai v cwbl ellir brofi oddiwrth y 
Uythyr yw fod y bardd yn dra gofalus pa fodd ac am ba beth y 
rhoddai ei arian. Nid digon oedd fod unrhyw beth yn angen- 
rheidiol, yr oedd yn rhaid iddo fod yn ddefnyddiol, cyn y byddai 
iddo ef ei brynnu. Heblaw hynny, awgryma ei fod, weithìau o 
leiaf, yn ymddwyn yn ddoeth, "dan ddylanwad cydwybod ac 
anrhydedd," feallai ei fod yn gwneyd hynny trwy wrthod tan- 
ysgrifio fel cefnogwr i Eirlyfr Owen Williams, Waen Fawr. Ni 
welaf yn f y myw fod yma ddim i brofi cybydd-dod. 

Am. — Nid yw ond ffolineb i chwi son am gybydd-dod wrth neb 
a wyddai hanes bywyd Dafydd Owen. Diameu nad oedd yn 
arfer udganu ei gymhwynasau ; ond yr oedd yn hael yn ol argy- 
hoeddiad, pan y gwelai fod gwir angen am hynny. Arferai rhai o 
fechgyn y gymydogaeth bysgota ar brydiau, a myned a'r pysgod 
i'r Gaerwen i Ddarydd Owen ; rhoddai yntau chwecheiniog am 
danynt. A phe buasai un bachgen wedi dal nifer Iled dda, 
rhoddai rai ohonynt i fachgen arall, ac elent ato ill dau, a der- 
bynient chwecheiniog bob un. Dichon yr ymddengys yr engh- 



54 Y LLENOR. 

raifft flaenorol i chwi yn ddibwys, ond i mi ymddengys yn 
arwyddocaol iawn. Ysgafn yw y bluen ar wyneb y Uyn; er 
hynny, hi a ddengys gyfeiriad y gwynt. Nid yr hyn oedd 
Dafydd Owen ar achlysuron neiUtuol, ond yr hyn ydoedd yn 
amgylchiadau bychain bywyd cyffredin, — dyna ei wir gymeriad. 
Cawn gyfeirio eto at ei haelioni ym mlynyddau olaf ei fywyd, 
yr adeff y ceisiai wneyd i fyny am ormod crintachrwydd blyn- 
yddau blaenorol. 

E. I. — Digon bellach ar gyhuddiadau disail o r fath, gwell 
gennyf gredu ei gymydogion na'r beirniaid sydd wedi arfer pob 
moddion yn eu gallu i ddyfal chwilio am bob amherffeithrwydd 
ynddo. Mae fy mwriad ar hyn o bryd, o rhynga bodd i chwi, 
gyfeiUion, alw eich sylw at helynt garw^riaethol y bardd. 
YnghyswIIt â'r mater hwn, ceir yn ei Gojiant yr ymadroddion 
canTynoI. " Heblaw yr hoff barch a amlyga y llinellau blaenorol 
i r rhywogaeth hawadgar yn gyffredinol, ymddengys oddiwrth 
gywydd byr a gyfansoddodd y bardd pan yn y ddegfed flwyddyn 
ar hugain o'i oedran, ddarfod i*r holl serch gwasgarog a ddanghosir 
uchod gael ei grynhoi i un pwnc, a'i gyfeirio at yr un gwrthrych, 
gyda pha un yr ymddengys ei fod dros ei ben a'i glustiau (fel y 
dywedir) mewn cariad. Y mae y cywydd yn IJawn tlysni a 
mwynder a thynerwch ; ie, a serch, hyd onid y w yn colli dros yr 
ymylau." Yna y canlyn darn o*r cywydd, gyda*r chwanegiad, — 
" Pa fodd y terfynodd hyn nid y w hysbys, ond felly y nodwyd, 
— * Ni eiliwyd Dewi Wyn a'i Elen ' by th.*' 

Nid teilyngdod y cy fans jddiadau fel barddonîaeth sy gennyf 
mewn golwg ; nid oes dadl am " dlysni a mwynder a thynerwch " 
" Cy wydd Gwraîg Rinweddol," a'r " Cywydd i Elen "; ond y mae 
amaf awydd gwybod a fu Dewi mewn cariad, ai ynte ffugio 
teimladau serchgynhyrfiol yr ydoedd. 

Tal. — Nid oedd Dewi Wyn yn garwr mawr, ac nid oes wybod- 
aethddarfod iddo syrthiomewn cariad ond unwaith,a'r prydhynny 
nid oedd efe fel Cowley, heb ddigon o benderfyniad i ddatguddio 
ei serchiadau. Syrthiodd mewn cariad a Jane, ferch Gruffydd 
Roberts, Wem- Fawr» Llanbedrog, yr hon oedd gryn nifer o flyn- 
yddau yn ieuengach nag ef , ac yn ferch ieuanc dra phrydweddol, 
yn gystal a rhinweddol ei chymerîad. Wedi ysbaid byr o garwr- 
iaeth benrhydd, meddyliodd Dewi am ei phriodi, ac amlygodd ei 
fwriad i dad y ferch ieuanc. Yr oedd yr ymddygiad yma yn 
hollol briodol, ac yn gydweddol â*r addysg a roddai efe bob 
amser i r Ilanciau o amgylch y Gaerwen, am fyned i ymofyn 
gwraig yn uniongyrchol, pan fyddai angen arnynt, ac nid 
crwydro ac aflonyddu ar heddwch teuluoedd yn y nos, fel yr 
oedd yn arferiad yn y wlad y pryd hynny, ac eto i gryn raddau. 
Modd bynnag, rhoes y tad derfyn, yn ddifwriad o bosibl, ar y 



DEWI WYN O EIFION. 55 

garwriaeth, trwy ofyn î Ddafydd Owen a wnai efe sierhau ei hoU 
eiddo iddi hi, os y byddai ar ei oL " Dyn am cato i," ebai yntau, 
" mi welaf nad ydych yn gofalu dim am fy nghorff i, eithr am fy 
eiddo," a throes ar ei sawdl ar hynny, ac ymaith ag ef ; a ther- 
fynodd yr hoU ymdrafodaeth garwriaethol rhynffddo à Jane ar 
hynny. Dyna dystiolaeth ei chwaer, yr hon sydd eto yn fyw. 
Ac yr oedd Dewi yn hynach o flynyddau na deg ar hugain pan 
f u yr anifawd yma ; ac os y w y dyddiad wrth y " Cywydd i 
Elen " yn gy wir, ni ddichon mai Jane Roberts a olygid ganddo, 
er nad oes wybodaeth iddo erioed ymgyfeiUachu ag unrhyw 
ferch arall. 

E. I. — Os dyna y ífaith, rhaid mai ffugîo teimladau serch yr 
ydoedd, neu nad y w y " Cy wydd i Elen " ond ymgais at farddoni 
yn y duU hwnnw ; ac mai " talu ei ddyled i gariad " yr ydoedd, 
megis ag y mae arfer beirdd, heb brofiad neilltuol o4 effeithiau. 
Carwn fel un gael gwybod beth sy gan ein parchus gyfaill 
Âmaethon i ddweyd ar y pen hwn. 

Am. — Nid oes gennyf un ffaith i*w hychwanegu at yr hyn a 
ddywedodd fy nghyfaiU Taliesin. Mae rhy w arieriad ymysg y 
bobl ieuainc o ddirgelu, hyd eithaf eu gallu, bob ymgyfathrach o 
eiddo y ddau iy w cyn priodi ; ac nid wyf fi yn gweled dim yn 
amhriodol yn hynny. Gallai fod Dafydd Owen yn edmygu 
prydferthwch rhyw Ellen, pan oedd efe tua deng mlwydd a'r 
hugain oed ; ond ni ddeallodd neb o*i gymydogion erioed iddo roi 
ei feddwl ar neb ond Jane Roberts, y Wern, fel y crybwyllwyd. 
Ni ddanghosodd Dafydd Owen, na*i frawd, erioed duedd i ddilyn 
bechgyn ieuainc yr ardal, — yr oeddynt iU dau o dueddiadau 
neilltuedig; ac ymddigrifai Dafydd yng nghyfeillach ei awen, 
yn prydyddu i'w gyfeillion, ac i bob amgylchiad bron, fel y 
dengys y siamplau a roddwyd eisoes o*ch blaen, at y rhai y 
Jbuasai 'n hawdd chwanegu cryn nifer o rai cyffelyb. Bum yn 
meddwl lawer gwaith pe cawsai Dafydd Owen wraig rinweddol, 
o dymer hynaws a siriol, y buasai yn ei ddenu oddiwrth lawer 
o'r pruddfeddyliau a'i blinent gymaint ; ac yn sirioli Ilawer ar ei 
ysbryd ym mlynyddau adfydus diwedd ei oes. 

Tal.— Gan nad oes gennym unrhyw dystiolaethau ar y pen 
hwn, ffwell inni beidio ymbalfalu yn hwy gyda'i helynt garwr- 
ìaethoT. Gresyn oedd i dad Jane Roberts fod mor fyrbwyll a 
haerllug, a dangos cymaint o'i drachwant am eiddo y bardd , pe 
amgen, diau y buasai ei briodas ar ferch ieuanc wedi rhoddi 
agwedd wahanol iV fywyd o hynny allan ; os na fuasai efe yn 
troi fel Byron i g£tshau ei chymdeithas ; ond yr oedd efe o deim- 
ladau gwahanol iawn i'r bardd Seisnig, a'i syniadau am gyfrifol- 
deb moesol dyn yn dra gwahanol i'r awdwr hwnnw, er fod rhai 
yn ceisio eu cymharu, ac yn cael rhy w debygólrwydd ynddynt. 



56 Y LLENOR. 

mewn ystyríaethau eraiU. Yr oedd Dewi Wyn yn weddaidd a 
chymhedrol ei arferion, yn parchu rhinwedd ym mhawb, ac yn 
drwyadl edmygydd cywirdeb ym mhob dyn. Yr oedd yn elyn 
hoUol i wastraff ac anghymedroldeb — ni weload neb erioed mo 
hono yn waeth oherwydd yfed, chwaithach yn feddw ; yr oedd 
yn cefnogi yr holl rinweddau hynny, o gymedroldeb, cynhildeb, 
a darbodaeth, sydd yn tueddu i beri Uwyddiant bydol i*w 
perchennog. 

E. I. — Yr wyf finnau wedi darllen ei " Anerchiad at Gym- 
deithas Gymedroldeb Pwllheli," a sefydlwyd yn y flwyddyn 1836. 
Traethawd ydyw ar feddwdod yn gyfiredinol ; ac y mae yii 
hyawdl, cryf, ac efleithiol dros ben, fel popeth a ddeuai o'i 
ysgiîfell ; mae'r iaith a*r meddyliau yn dylifo o*r dechreu i'r 
diwedd, fel Uifeiriant trochionog yn disgyn ar hyd Uethr y 
mynydd i'r gwastadedd. 

Am. — Yr wyf yn cofio fod Dewi Heli, sef y diweddar David 
Williams, Ysw., Castell Deudraeth, cyfreithiwr galluog, y pryd 
hynny yn cario ei alwedigaeth ymlaen ym MhwUheli ; ac yr 
oedd o'i febyd yn gyfaiU i Ddafydd Owen. Yn f uan wedi sefydlu 
y Gymdeithas at yr hon y cyfeiriwyd yr oedd y ddau Ddafydd, 
sef Dafydd Owen a Dafydd WiUiams, yn ymddiddan a u gilj^dd 
ar y pwnc, ac yn beimiadu rhyw lyfr Seisnig rhagorol, a ysgrif- 
enasid gan foneddwr Ysgotaidd, — meddyg wrth ei alwedigaeth, 
yn erbyn yr arferiad o ddefnyddio gwirodydd poethion, oddi- 
eithr mewn achosion neiUtuol, fel meddyginiaeth yn unig. Tra 
yr oedd Dafydd Owen yn sefyll wrth y bwrdd, efe a gyfansodd- 
odd ddau o englynion i'r gwirodydd — argraffwyd y cyntaf ym 
Mlodau Arfon ; ond gan na chyhoeddwyd yv ail, fel yr ym- 
ddengys, dodaf y ddau gerbron, fel hyn, — 

Gwared ui rhag gwirod noeth ! — dwyn iechjd, 

A nychu*r hoU gyfoeth ; • 

Dwyn synwyr dyn sy anuoeth, — 
Gwored pnwb rhag gwirod pocth ! 

Rhoer gwirod i'r rhai ry^çaro — y bustl, 
Y bnrdd a'i gwrthodo ; 
Gwneyd gwirod, ac nid gwario, — 
Islaw'r bardd mewu seler bo. 

Gyfeillion, — cefais bleser dirfawr yn eich cymdeithas y 

Srydnawn hwn ; ond gwelaf fod y gweithwyr yîi noswylio, a 
eallaf wrth newidiad swn treigliad yr afonydd, a sibrydiad dail 
y coed, fod y dydd yn hwyrhau ; rhaid i mi, gan hynny, eich 
gadael gyda diolchgarwch i chwi am wahoddiad i dreulio 
prydnawngwaith mor hyfryd. Yr oeddwn yn teimlo fy hun fel 
yr oeddwn ddeugaîn mlynedd yn ol, pan oedd Dafydd Owen a 
mînnau yn gymydogion a chyfeiUion calon. 



ROBERT BURNS. 



*' Barddoniaeth seml y gtilon ddj'nol. 
Uchder a dyf nder yn un {O^tun 
Betlant trwy firerdai y bardd cenhedlaethol ; 
Nld merch y ferch, na dyn y dsm, 
Sydd wedi eu darllen heb weld ei hun.*' 

CEiBioa. 

GAN mlynedd i heddyw, — Gorffennaf 21, 1796, — bu farw 
Robert Bums, bardd yr Alban a bardd naturioldeb. O 
hoU feirdd gwledydd ereill, nid oes odid fardd mor debyg i'r 

beirdd Cymreig a Bums. Y mae o'r un waed a 
SÄCni'* hwythau ; tyfodd mewn awyr debyg i'w hawyr 

hwythau, — mewn gwlad grefyddol heb Iwyr goUi ei 
chred mewn ysbrydion, ymysg pobl Burítanaidd heb Iwyr golli 
golwg ar fwy nag un pleser a u temtiai oddiar y Uwybr cul,* 
mewn ymdrech galed â'r byd ac âg ef ei hun. Tyfodd fel 
blodeuyn gmg o'r neilltu, mewn cilfach anghysbell, a chanodd 
ganeuon anfarwol tra yr oedd llenorion enwog a dysgedig ei 
wlad yn canu am fawrbris ganeuon di-enaid munud awr. Yn ei 
unigedd yng ngorllewin yr Alban rhoddodd ei enaid adlais i*r 
Chwyldroad oedd yn dechreu chwilfriwio llyffetheiriau meddwl 
a gwledydd. Y mae ei fywyd yn hawdd ei ddeall, ac yn an- 
awdd. Hoffi tlysni genethig, — beth sydd haws ei ddeall ? Bod 
yn aberth i athrylith wnaeth ei fywyd yn ddioddef, — beth 
sydd anaws ei ddeall na hyn ? Er ei bechod a'i ddioddef, erys ei 
ganeuon yn ddifyrrwch y galon bur. 

Ganwyd Robert Bums, lonawr 25, 1759, yn Alloway, ger tref 

Ayr, — mewn bwthyn clai oedd ei dad wedi ei godi â*i ddwylaw 

ei hun. Cafodd dymer wyllt ei díid gonest ac un- 

iSîÎTrT. plyg ; cafodd lygaid prydferth ei fam, a'i chariad at 

gân. Yn y bwthyn clai y bu Bums tan oedd yn 

seithmlwydd oed. Yno y cafodd ei gariad at ddarllen ; yno y 

dywedodd yr hen forwyn ystraeon ysbrydion a ddeffrôdd ei 

feddwl ac a wnaeth iddo edrych yn ofnus o'i gwmpas wedi nos 

hyd ddiwedd ei fywyd. Hynodid ef gan ei grefyddolder a*i 

ddifrifwch fel plentyn, — ufuddhaodd o'i fodd i'r ddisgyblaeth 

ögl^sig lem y bu wedi hynny mewn gwrthryfel chwerw yn ei 

herbyn. 

Pan oedd ef yn seithmlwydd oed, symudodd ei dad o'i saith 
acer yn Alloway, a chymerodd fferm Mount Oliphant ar uchel- 
dîr oer rhyw ddwy filltir neu dair o'r bwthyn claî. Gwnaeth 
hyn yn bennaf er mwyn cael bod gartref i fagu ei blant ; cai 

57 



58 Y LLENOR. 

fod gyda hwy wedi noswylio iV dysgu, jrn Ue crwydro o le i le 
i ardda fel cynt. Yn eî gartref tlodaidd yr oedd y cariad 
angerddol hwnnw at wybodaeth sydd wedi gwneyd Albanwyr 

{m feistriaid y byd. Gwariai ei eniUion prin ar lyfrau, ac ar 
yfrau yn unig. Wrth ganwyll, wedi llaiur y dydd, casglai ei 
deulu o*i gwmpas, a dysgai iddynt y Beibl neu feddyliau goreu 
ei wlad ei hun. Ymysg Ilyfrau ereill yr oedd hanes William 
Wallace, arwr anibyniaeth yr Alban ; taniodd hwn ysbryd y 
plant yn anad dim, a pha beth bynnag gollodd Robert Bums, 
ni chollodd ei wladgarwch angerddol hyd ei fedd. 

Bywyd caled gawd ym Mount Oliphant. Tir gwael oedd, nî 

fedrai William Bums dalu cyflog i was na morwyn. Yr oedd 

yn rhaid i'r plant weithio'n galed ; a phan yn bym- 

Ygingynuf. thcg ocd Rooert Buras oedd y prif weithiwr ar y 

fferm, — ^yn troi, yn dyrnu, ac yn popeth. Yr oedd y 

byd yn mynd yn eu herbyn, er caleted y gweithient ac er cyn- 

hiled y'bywient. Ar yr un pryd yr oedd y stiward yn gwasgu 

eithaf cyfraith haiamaidd ŵraynt, a dydd dychryn oedd dydd 

gweld ei Iythyr yn dod. Flynyddoedd wedi hynny, yn ei Twa 

Dog^, darluniodd y gwahaniaeth rhwng bywyd y meistr tir a 

bywvd y tenant, ac yn honno tynnodd ddarlun o*r stiward 

creulon, — 

Ar ddydd y rhent fe welais i, — 

A throm fu*m calou lawer tro— 
Denautioid truain, prin o bres, — 

Yn dioddef ei gas wawdiaith o. 
Fe guraU draed, fe dwng, fe reg, 

Eu hciddo myn, i'r carchar ânt ; 
A gwrando, sefyll, crynnu'n fud 

Yn ufudd ger ei fron a gânt.* 

Yn y dyddiau tywyll hyn y canodd Burns ei gân gyntaf, yn 
fachgen pymtheg oed. Yr oedd geneth ychydig fisoedd yn iau 
nag ef, — merch gof y pentref, — yn gydyraaith iddo yn y fedel. 
Curai ei galon yn gynt wrth gytíwrdd âl Ilaw i dynnu pigau'r 
ysgall o honi, ac i alaw glywsai hi*n ganu gwnaeth ei ychydig 
benhillion cyntaf. Yn hogyn gwladaidd, carpiog bron, aí 
Burns weithiau i dref Ayr ; ac yr oedd ei wybodaeth a'i allu 
meddyliol cry f yn ei wneyd yn hoff gydymaith i nifer o f echgyn 

*** I've noticed, on oiu- laird'í* court day, — 
And mony a time my heart*8 been wae, — 
Poor teuant bodies, scant o' cash, 
How they maun thole a factor'n snash ; 
He*ll Btamp an' threatcn, curse an' swear, 
He'll apprehcnd them, poind their gear ; 
WTiile they maun stan*, wi* aspcct humble, 
And hear it a', an* fear an' tremble." 

The Twa Doçi, 94—101 . 



ROBERT BÜRNS. 59 

ìeufldnc darlleugar ac anturiaethus oedd yn y dref honno. Dar- 
llennai bopeth gai afael amo, — y Beibl yn enwedig, heb fiwig- 
hofio Cân y Caniadau, — a byddai Uyfr yn ei boced ar gyfer 
munud o orffwys yn oriau ei lafurwaith caled. Fel pladurwr, 
fel trowr, nid oedd ei well yn y wlad. Ond nid oedd ganddo 
amcan i'w fywyd. Anobaith bywyd caled oedd o'i flaen fel 
amaethwr ; ni chymerai ddyddordeb yn ei lafur, a dianc i ry w 
bleser yn unig oedd ei awydd yn oriau gorffwys. Hiraethai am 
daflu'r plisgyn garw oddiam dano, ac ymloewi fel y medrai 
symdeithasu ag ereiIL Aeth i'r ysgol gyda chaniatâd ei dad ; 
dysgodd ddawnsio, heb ei ganiatâd ac yn erbyn ei ewyllys. Ac 
ar ol hyn graddol ymestronodd oddiwrth grefydd fanwl ei dad ; 
yr oedd ei feddwl ar lawenydd y ddawns ac ar swyn glendid 
rhyw enethig o hyd. 

Yn 1777, symudodd y teulu i flerm arall, — Lochlea, — a daeth 

pethau ychydig bach yn well araynt, am ychydig o leiaf. 

Ymysg pethau ereill, yr oedd Robert Burus yn tyfu 

1777-175«.' llin, a phenderfynodd fynd i Irvine i ddysgu ei drin. 
Adeg ddu oedd yr adeg a dreuliodd yno, — adeg af- 
iechyd a dysgu pechu ac anobaith. Ysgrifenna at ei dad mai 
prin y meidd edrych i'r dyfodol. "Ni wnawd fi i flwdan y 
prysur. Gwelaf mai tlodi fydd fy rhan, ac yr wyf yn parotoi 
ar ei gyfer." Er hyn gweithiai'n galed a bj'^wiai'n gynnil, tan 
ddaeth nos Oalan. Ni welais i Ysgotyn erioed fedr beidio 
gwneyd rhy wbeth i ddathlu'r nos honno ; nid trwy f eddwi bob 
amser. Yr oedd croesaw mawr i'r flwyddyn newydd yn siop 
Bums, a'r diwedd f u iddi fynd ar dân. Daeth adref , yn dlotach 
nac erîoed, ac heb gydwybod dda. Ymdrech galed oedd yn ei 
gartref hefyd, hyd yn oed am fara. Aeth yn gyfraith rhwng ei 
dad a'r meistr tir. CoUodd yr hen wr y gyfraith, a thorrodd ei 
galon. Bu farw yn Chwefrol, 1784, gan bryderu am ddyfodol 
ei wraig a*i saîth blentyn, — yn enwedig am ddyfodol ei fab 
hynaf anufudd. Gyda'r ychydig arian oedd yn weddill symud- 
odd y teulu i ffèrm Mossgiel, ger Mauchline, flwyddyn marw eu 
tad. 

Yn y cyfnod du hwn cryfhaodd edyn ei awen. Teimla ei 
dlodi i'r byw, ac y mae sain anobaith yn Ilawer o'i ganeuou. 
Eto y mae sain llawenydd yn ambell un, ac ymhyfrydiad yn 
nhlysion bethau r byd, — 

** Mae*r ehedydd yn codi y bore o*i nyth, 
I eigioa yr awrr a*i bron bach yn wlith ; 
Hi gân gyda'r trowr yn llaweu drwy'r djdd, 
A'i nyth gyda'r nos iddi*n wely a fydd.*** 



♦** The lav'rock in the moming she'll rise from her nest, 
And mount i' the air wi' the dew on her breast, 
And wi' the merry ploughman f>he'll whistle aud sing, 
And at night she'll retum to her nest back agaìn." 



60 Y LLENOR. 

Ymysg Uawer o ganeuon i enethod, y mae'r gân brydferth iV 
" Lass of Cesnoek Bantcs." Dyma ychydîg o'r penhiUion, — 

Mae*n hardd íel onnen ieoanc sjdd 

Yn codi uwch briallu*n hy 
Gan yfed dwfr afonig Iftn, — 

A Uygad Uon sydd iddi hi. 

Mae'n biydferth bur fel blodau'r drain, 

Y çwynder rhwng y gwyrdd y sy 
Pan dan y bore wUth bo rhaiu, — 

A Uygad Uou sydd iddì hi. 

£i gwaUt, fel niwl trofaog sydd 

Yn dringo ochrau'r mynydd fry 
Ar ol i'r gwlaw adfywio'r gwỳdd, — 

A Uygad Uon sydd iddi ni. 

£i dwyfron sydd fel eira*r nos 

Pan gyfyd bore gwyn ei fri, 
Tra'n gudd yr afon lon a'r rhos, — 

A Uygad Uou sydd iddi hi.* 

Ymysg llawer o ganeuon, — gweddiau anobaith, cathlau cariad, 
meddyliau Uon a phrudd, — ceir yn y cyfnod hwn ddechreu'r 
gwawd gerddi cnoawl fedrai Burns ysgrifennu ambell i dro. 
Ysgrifennodd f eddargraíF blaenor cybyddlyd f el hyn, — 

Yma gorwedd Souter Hood, 

I uffem os daeth yna, 
Satan, rho iddo gadw'th dda, 

Fe*i ceidw*n iawn, mi wranta.f 

Yradrech galed â'r byd, ond cymundeb agosach â'r awen, 
gafodd Burns ym Mossgiel. Clai oer oedd daear y fferm hon eto, 

♦ ** She's stately Uke yon youthful ash, 

That grows the cowdip braes between, 
And drìnk8 the stream with vigour fresh ; 
An* she has twa sparkUng rogueish een. 

** 8he*s spotless Uke the flow*ring thom, 

With flow*r8 Ao white and leaves so green, 
When purest in the dewr mom ; 
An* she has twa sparfcìing rogueish cen. 

** Her hair is like the curling mist, 

That cUmbs the mountwi-BÌdes at een, 
When flow'r reviving rains are past, 
An* she has twa sparUing rogueish een. 

'* Her bosom's like the nigbtly snow, 
When pale the moming rises keen, 
Wlüle hid the murm*ring streamlets flow ; 
An she has twa sparkliiig rogueish een.*' 

t ** Here Souter Hood in death does sleep ; 
To hell if he's gane thithcr, 
Satau, gie him thy gear to keep, 
He*U haud it weel thegether.** 



ROB£KT BURNS. 61 

ond yr oedd ym Mauchline goed bedw a drain gwynion yn cys- 
ffodi llwybrau dedwydd ac aml afonîg lon. Yr oedd yno gym- 
deithîon diddan hefyd, — ac yno cyfarfyddodd Bums y ddwy 
eneth gafodd ganeuon tlysaf ei awen. Yma hefyd y cyhoeddodd 
ryfel yn erbyn Puritaniaeth yr Alban, ac yr ysgrifennodd The 
Twa Herds a Hcly WiUie's Prayer, — ^y fflangell erwinaf ddis- 
gyTiuodd ar gefn crefyddwyr eríoed. 

Yr oedd wedi syrthio mewn cariad a Jean Ârmour, merch saer 
maen bucheddol ac uniawngred, a phrìodasant yn ddirgel. Ond 
^wnaeth tad yr eneth iddi roddi ei chariad i fyny. Pender- 
fynodd Burns adael ý wlad, a throi ei wyneb dros y môr tua'r 
India OrllewinoL Erbyn hyn yr oedd ganddo garíad newydd, — 
Mary Campbell, — ac yr oedd i fynd gydag ef neu i'w ddilyn i 
Jamaica. Ond bu hi farw'n ddisymwth, ac ymhen blynyddoedd 
wedyn cyfansoddodd Burns ei " Highland Mary " mewn hiraeth 
ingol am dani. Erbyn 1786 yr oedd clod Bums fel bardd telyn- 
egol wedi ymledu ; a chyn cychwyn i ffwrdd penderfynodd 
gyhoeddi cyfrol fechan o'ì weithiau. Gwelodd oddiwrth y 
derbynîad gafodd y gyfrol lion fod iddo le yn ei wlad ei hun. 
Wrth ddilyn yr aradr yr oedd wedi cyfansoddi ei delynegion, 
ond gwelodd fod ei eydwladwyr yn eu cyfríf yn drysorau cen- 
hedlaethol. Ac yn lle mynd yn alltud dinod i wlad bellenig, 
aech ar gefn merlyn i Edinburgh, prif ddinas ei wlad, yn 
Nhachwedd 1786, yn wyth ar hugain oed. 

Paham y cafodd y gwladwr ieuanc o'r gorllewin groesaw mor 
frwdfrydig yn Edinburgh, — dilyn yr aradr heddyw, gwenau rhai 
mwyaf diwylliedig ei wlad yfoiy? Ni raid ond edrych ar y 
gyfrol fechan gyhoeddwyd yn Kilmamock i esbonio hyn olL 
Ymysg cynnwys y gyfrol hon y mae The Cottar's Saturday 
Night* — cân fawreddog ei symlrwydd, cân apelia at galon gref- 
yddol yr Albanwr tra cof am ei wlad yn bod. Yn hon danghosir 
yr aelwyd Ysgotaidd fel allor i Dduw sancteiddrwydd, ac y mae'r 
gân wedi bod yn foddion i sancteiddio miloedd o aelwydydd 
erbyn hyn. Yn yr un gyfrol y mae damau'n apelio at rai 
dreuliai fwy o'u hamser yn y gyfeddach nag ar yr aelwyd neu 
uiewn addoldy. Ffordd bynnag, addefodd pawb wrth ddarllen 
y gyfrol fechan fod bardd cenhedlaethol yr Alban wedi ym- 
ddangos. Yn y gyfrol honno y mae'r gân oreu, yn fy meddwl i, 
a ganodd Bums erioed. 2%e Oowan oedd ei henw cyntaf ; ond, 
gan na wyddis beth yw r gowan ond yn yr Alban, galwodd hi 
wedyn yn Mountain Daiay. Yr oedd yn aredig yn Ebrill 1786, 
a chyn iddo fedru ei hachub yr oedd yr aradr wedi troi'r gwys 

♦ Mae cjrfieithiad campus o'r gân hon i'r Gymraeg, gan Robert Owen, yn 
Cymi-uW riant, Cyf. III., Rhif. 31 a 32. 



62 T LLENOR. 

ar lygad y dydd oedd yn gwenu'n unîg ar y bryn oer. Y mae 
y tynerwch a'r grym a nodwedda ganeuon goreu 
^"^dSSl* " Bums yn y gân naw penniU hon. i mae'n adlew- 
yrchu ei fy wyd ef ei hun ar y pryd hefyd. Yr oedd 
am ennyd wedi colli cariad Jean Ârmour, yr eneth amyneddgar 
ddioddefodd gymaint er ei f wyn, oddiwrth ei theulu ac oddiwrtho 
yntau. Yr oedd wedi sylwi ar swynion geneth arall, — Hi^hland 
îlary ei gân anfarwol. Ni ẁyr neb wir hanes y garwriaetn hon, 
ac ni cheir gwybod bvth. Y mae'r Beibl y seliodd y ddau eu 
cyfamod amo ger y mwd, — y mae'r Beibl yn aros eto, wedi dod 
yn jdI o Oanada. Y mae geiriau'r Uw amo, ond y mae enwau 
Mary Campbell a Robert Bums wedi eu brys rwbio ymaith. 
Tybed mai anflyddlondeb i galon mor bur oedd achos yr ing 
oedd yn hiraeth Bums am dani flynyddoedd wedyn ? Yng nghân 
Llygad y Dydd y mae ewn y pradd-der anobeithiol sydd i'w 
glywed o fywyd Bums, y pmdd-der y mae adlais o hono yn ein 
clustiau hyd yn oed wrth ddarllen ei ganeuon Ilonnaf. Prin y 
meiddiaf geisio cyfieithu'r penhillion, hyd yn oed i*r iaith 
Gymraeg. 

Ti wylaidd, hoff ymjl-goch em, 
Gwae fi im heddyw weld dy drem, 
Dj lethu raid i*r aradr lem, 
Ti brydferth berl. 

A ! Did dy fwyn gymydog gwiw, 
'R ehedydd bach, dy gyfaill, yw, 
Yn plygu'th ben â*i fron aml liw 

l'r perlog wlith, 
Wrth lon ymsaethu a*i groesaw byw 

I'r bore byth. 

Oer oedd y ohwerw ogledd wynt 
Uwchben dy eni cynnar gynt, 
Ond gwenu wnest ar fore'th hynt 

Mewn storom flin, 
Gan lechu i lawr rhag deiflol wynt 

Gauafaidd hin. 

Ac yna, yn djr fantell hon, 
I*r haul agon*th eira fron, 
A chodi'th wylaidd ben yn Ilon 

Mewn inel wedd, 
Tra*r aradr ddidrugaredd bon 

Yn difa'th hedd. 

A dyna dynged geneth bur, 
Flodeuyn hoff y gwledig dir, 
Fradychwyd yn ei chariad gwir 

A*i ffydd oedd fawr, 
Nes a, fel ti, iV gorffwys hir 

Yn llwch y llawr. 

A dyna dyiiíîed haeddiant cu 
A hir ddioddef üdd adfyd du, 



ROBERT BURNS. 



63 



Flaen balchder dynol cyf rwys sy 

Yn dianc 'nawr, 
NcB i drueni bywyd £fy 

Gan suddo i lawr. 

A thi, aleri dynged brudd 
Y blodyn bach, ar agos ddydd 
Trwm gwlltwr Difltiyw'n rhwygo fydd 

Dy fywyd di, 
Nes llethir di dan gwysau prudd 

Y dylfryn du.* 

Yr oedd Edinburgh wrth fodd Burns. Ymdaflodd â'i hoU 
enaid i'w hadgofion ac i'w chymdeithas. Hi oedd prif ddinas 

brydferth ei wlad. Ynddi hi y canodd Fergusson ac 
^ÎtÍîSitmÎ''' Allan Ramsay gerddi'r Alban. Ynddi hi y cyfar- 

fyddai'r athrylithgar, yr ariannog, a'r teîtlog. Sym- 
mudai Burns yn hapus ac esmwyth ymysg pendefigion a phen- 
defi^esau ei wlad; swynid hwy gan ei ymddiddan bywiog, yr 
oedd fflach ei lygaid disglaer yn argoel bob amser fod meddwl 
hapus tarawiadol yn ymfFurfio*n eiriau ar ei dafod. Ac ar 
ddiwedd y dydd gadawai eu cwmni urddasol, ac ymneillduai i'w 
lety tri swilt yr wythnos, neu deffroai adleisiau'r nos wrth botio 
gyda'r beirdd chwil droent o*i gwmpas. 

Yn 1787 ail gyhoeddodd ei weithiau, a thrwy ymdrechion ei 
gyfeillîon ariannog dygwyd pum cant o bunnau îV boced. Ond 
trwy hyn oll ni chollodd ei anibyniaeth, ac ni chollodd eî natur- 
ioldeb. Ceisiodd y beiiiiiaid ganddo ganu fel hyn ac fel arall, — 
yn enwedig mewn duU Uai Ysgotaidd. Ond canodd Burns yn 



♦** "Wee, modest, crimson-tipped flow'r, 
Thou's met me in an evil hour ; 
For I maun crush amang the stoure 

Thy Blender stem ; 
To spare thee now is past my pow'r, 

Thou bonie gem. 

" Alas ! it*s no thy neibour sweet, 
The bonie Iark, companion meet, 
BendÌDg thee 'mong the dewy weet, 

Wi sprecld'd breast, [greet 

When upward-springing, blythe, to 

The purplìng east. 

** Cauld blew the bitter-biting north 
Upon thy early, humble birth ; 
Yet cheerfully thou glinted forth 

Amid the storm, 
Scarce rear'd above the parent-earth 

Thy tender form. 

** There, in thy scanty mantle clad, 
Thy snawie bosom sun-ward spread, 
Thou lifts thy unassuming head, 
In humble guise ; 



But now the share up tears thy bed, 
And low thou lies I 

'* Such is the fate of artless maid, 
Sweet flow'ret of the rural shade ! 
By love's simplicity betray'd, 

And guileless trust ; 
TiU she, like thee, all soil'd, is laid 

Low i* the dust. 

"Such fale to suflf'ring worth is given, 
Who long with wants and woes has 

8triv'n, 
By human pride or cunning driv'n 

To mis'ry's brink; 
Till wrench'd of ev'ry stay but Heav*n, 
He, ruin'd, sink. 

*'Ev'nthou who moum'st the daisy'H 

fate, 
That f ttte is thinc — no distant date ; 
Stem Ruin's ploughshare drlves elate, 

Full on thy bloom, 
Tillcrush'dbeneaththefurrow's weight, 
Shall be thy doom ! " 



64 



Y LLENOR. 



union fel cynt. Hyd yn oed yn Edinburgh ni welodd amcan i'w 
fywyd na neges i'w athrylith. Megis gwelltyn ar donnau byd 
adfydus yr arhosodd o hyd. Ona gwelodd eraill beth oedd 
cuddiad ei gryfder. Gwelsiánt mai ar hen alawon yr Alban yr 
oedd ei ganeuon goreu wedi eu cyfansoddi. Adlais rhy w alaw 
f elus ymífurfiai'n gân yn ei f eddwl ; a deallodd ei hun na f edrai 
ganu ond wrth f edd wl am ry w alaw, yn enwedig os doi mewn adgof 
am lais rhyw eneth a garasai. Ac o hyn hyd ddiwedd ei fywyd, 
canu geiriau ar alawon y bu i ddau Ysgotyn o*r enw Johnson a 
Thomson. Ni ddygodd hyn fawr o elw iddo ; ond ni feddyliasai 
am fy w ar ei awen, i'w fferm ac at yr aradr yr oedd yn meddwl 
mynd yn ei ol. 

O Edinburgh aeth am daith trwy ororau hanesiol yr Alban, 
gan feddwl cáel fferm yn rhywle yn nyffryn y Nith, — Ue cjm- 
hesach a fliwythlonach na bryniau cleiog oerion sir Ayr. Tra 
yma croesodd y terfyn i Loegr, a chly wodd ei gydymaith ef yn 
adrodd, mewn teimlad dwys, ddau benniU olaf ei Cottars 
Saturday Night, — 

" O Alban auwyl, bro fj ngenedìgaeth, 

Fy nhacraf gaÍB i Dduw Bjdd erot ti ; 
Bendithier fyth dy lewion feibion amaeth 

Ag iechyd, heddwch, a boddlondeb cu ; 

A'u Bjml fuchedd, O gwarchoder hi 
Khag haint andwyol gloddest, yna aed 

Yn deilchion mân bob coron, urdd, a bri ; 
Ymgyfyd uniawn werin eto*n gad, 
A sajf fel mur o dân o gylch eu hynys fad. 

** Tydi arUwjBaist gjnt y gwladgar lif 

Trwy eon galon Wallace, pan gyhyd 
Y baidd yn deg wrth ymladd gormes hyf , 

Neu f ario*n deg ei nesaf gyêan ddrud ; 

(Duw agoB y gwladgarwr di bob pryd, 
Ei fTr^md, ei nawdd, ei annog, ei foddhad), 

Rhag Alban byth, O byth na chilia'th fryd, 
Ond cyfod fwy y gwladgar wr di-wad 
A*r gwladgar faiád i fod, — addum a grym eu gwlad." ♦ 

Cÿf. ROBERT Ow^. 



♦** O Scotia î my dear, my native boü I 
For whom my warmest wish to heaveu 
i» sent, 
Long may thy hardy sons ot rustic toil 
Be blest with peace, and health, and 
Bweet content ! [prevent 

And O ! may heaveu their simple lives 
From limiry 's contagion, weak and vilc ! 
Tlien, howe'er crowns and corouets 
be rent, 
A Yirtuous populace may rise the while, 
And sUmd a wall of fìrc arouud their 
much-lov'd isle. 



(( 



O Thou ! who pour*d the patrìotic tide 

That stream'd thro' Wallace'H un- 

daunted heart, . 

Who dar*d to nobly stdm tyrannic pride, 

Or nobly die, the eecond gloríous part ; 

(The patríot*B God peculiarly thou art , 

HLs fríend, inspirer, guardiau, and 

reward î) 

never, never Scotia's reálm desert ; 

But still the patríot, and the patríot- 

bard 
In bríght succesion raise, her omament 
aud guard ! " 



ROBERT BÜRNS. 65 

Ac yna aeth adre. Yr oedd wedi newid tipyn jm allanol, — siwt 
las a choch yn lle'r diUad gwladaidd, aur yn ei boced, a phawb 
yn edrych amo fel gŵr enwog. Wedi aros ychydig ddyddiau 
gartref, aeth ar grwydr drwy*r üchel-diroedd, î welea Uecynnau 
hanesiol yr Âlban, ac i gynnyg serch ei galon droiog i ryw 
enethig gyfarfyddai. Daeth yn ol i Edinburgh, ac yno cyfar- 
fyddodd â gwraig, — merch meddyg o Glasgow, — yr oedd ei gŵr 
anflÿddlawn yn byw yn yr India Orllewinol. Yr oedd y ddau 
o r un chwaeth, yn addoli eu gilydd,— ond nid oedd yno le i ddim 
ychwaneg na chyfeillgarwch yn hudd i serch. Tra yn ymheulo 
yng ngwenau Clarinda, cly wodd Bums newydd dyryslyd oddi- 
cartrei. Yr oedd yr Armours wedi troi Jean dros y drws oher- 
wydd ei hymlyniad wrth Bums, ac yr oedd yr eneth, druan, 
mewn cyflwr prydems iawn. Cymerodd Bums fferm Ellisland, 
yn nyflBryn y Nith, rhy w bum milltir yn uwch i fyny na thref 
bumfries. Ŷchydig cyn ei brìodfits ysgrifennodd at Clarinda, i 
ddweyd nad oedd Jean Armour, o*i chydmaru â hi, ond megis 
canwyll ddimeu wrth haul canol dydd. 0*r Sulgwyn hyd ganol 
haf 1788 bu n gwibio yn ol ac ymlaen rhwng ei hen gartref a*i 

fartref newydd, — pellder o ryw hanner can milltir. Priododd 
ean Armour ym Mai. Gwnaeth iawn hefyd am ei Iythyr calon- 
galed at Clarinda drwy ganu iV ddyweddi un o'i ganeuon 
melusaf, — 

O bob rhyw fan y chwytho*r gwynt, 

Gorllewin garaf fi, 
Can's yno *n byw mae*r eneth wen 

Sy'n anwyl iawn i mi ; 
Coedwigoedd eang, bryniau maith, 

A*n cadw ar wahân, 
Ond ddydd a nos mae'm calon i 

Fyth fythoedd gyda Sian. 

Mi gwelaf hi ym mhob blodyn teg 

Sy'n plygu dan y gwlith, 
Yng nghân yr adar clywaf hi, 

Ac ym mhob awel chwyth ; 
Ni chyfyd blodyn tlws ei beu 

Uwchlaw y dyfroedd glân, 
Ni chân aderyn yn y llwyn 

Xh choflaf am fy Sian.* 

Gyda Ilaw, mae gan Ceîriog bennill tebyg iawn i'r rhai hyn 
ym Myfamuy Fychan. Barna Ilawer fod Ceiriog, — edmygydd 



♦** Of a* the airtö the wind can blow 

I dearly like the we^t, 
For there tne bonie lassie liyes, 

The la68ie I lo*e best ; 
There'swild woodi-igrow, and rirers row, 

And mony a hiU between : 
But day and night my fancy's flight 

Is ever with my Jean. 

£ 



" I see her in the dewy flowers, 

I fiee her white and fair, 
I hear her in the tunef u* birds, 

I hear her charm the air ; 
There'H not a bonie flower that Rpring.H 

By fountain, shaw, or green ; 
There's not a bonie bird that sings 

But mind8 me o' my Jean.'* 



66 Y LLENOR. 

Bums, ac un a'i awen yn debyg iawn iddo, — wedi cael awgrym 
yn y bardd Ysgotaidd. Dywedodd Ceiriog ei hun na welodd 
gân Bums hyd ymhen blwyddyn wedi cyfansoddi Myfanwy 
Fychan ; a phe gwelsai hi, nis gallaf beidio teimlo mai tlysach 
ac uwch yw penhiUion y bardd Cymreig na'r gân hoífaf gan 
bawb o waith Bums. . 

** Mjfanwy, 'rwy'n gweled dy rudd 
Mewn meillion, mewn briall, a rhoH, 
Yng ngoleu dihalog y djdd, 

• A llygaid serenog j nos ; 
Pán gŷfyd claer Wener ei phen 

Yn loew rhwng awyr a lu, 
Fe*i cerir gan dcUiear a nen. 
I Tenaid Myfanwy, goleuach, O tecach wyt ti ! 
Mil lauach, mil mwynach i mi ! 

Goddefer i mi grwydro am ennyd, — y mae bwndel o lythyrau 
Ceiriog, yn dadleu'n daer dros addysg Cymru, ger fy mron. 
Gyda phurach b^rwyd na . Burns, a chydag awen mor naturiol,. 
bu ei ddylanwad yntau ar ei wlad yn fawr, a bydd yn fwy. 
Beth bynnag deimlai'r Albanwyr wrth wrando Bums yn adrodd 
" Of a' the airts the wind can blow," nis gallent deimlo mwy 
na*r rhai glywodd y Uanc gwledig o Ddyffryn Ceiriog yn adrodd 
yn Eisteddfod LlangoUen, — 

** O î na bawn yn awel o wynt 

Yn crwydro drwy ardd Dinas Brân, 
I 8U0 i'th'glust ar fy hynt 

A throeUi dy wallt ar wahân ; 
Mae*r awel yn droiog a blin, 
Un gynnes ac oer ydyw hi ; 
Ond hi sy'n cusanu dy fln. 
O feinwon fy enaid. nid troiog fy Berch atat ti, 
Tragwyddol yw*m serch atat ti.** 

Daw teimlad cenhedlaethol Cymru yn ddîgon cryf, feallai, i 
roddi i Geirioff y Ue rydd yr Âlban i Bums heddy w wrth ddathla 
ei ganmlwyddiant. 

Ond yr hyn ysgrifennwn oedd fod Bums wedi cymeryd fferm 

mewn gwlad newydd, wedi priodi Jean Armour, ac wedi pen- 

derfynu byw bywyd newydd. Dechreuodd fyw fel 

TtÍStw: dyn newydd. Daeth ei aelwyd ymron fel yr aelwyd 
yn " Nos Sadwm y Gweithiwr." Ai i foddion gras, 
er teinilo fod y bregeth yn sych. Dechreuodd gerdded yn hen 
Iwybrau ei dad, gan weithio dros addysg yr ardal yr oedd ynddi. 
Nid oedd erbyn hyn yn hollol ddibynnol ar ei íferm, yi' oedd yn 
ejrciseman yn y wlad o gjwmpas Ellisland. A geidw cyfrifoldeb 
penteulu Bums rhag ei hen demtasiynau ? 

Yr oedd Uewod eto ar ei ffordd. Yn un peth, yr oedd ei hen 
bechodau yn codi mewn duU anisgwyliadwy i*w gyfarfod o 



ROBERT BÜRNS. 67ì 

hy;d,— " yn rhythu yn eî wyneb " chw^dl yntau. Yr oedd 
rheflynau ei bechodau ei hun am dano, ac nis gallai ymysgwyd 
oddiwrthynt. Mewa llawer càn ingol rhydd lais i'w boenau ; a 
darlunia ei hun, yn ei hunan-ffieidd-dra, fel Uyífant mewn ogof 
yn syllu ar dlysni clir yr awyr fry. Aeth Clarinda at ei gŵr i'r 
india Orllewinol, a dychwelodd adre yn yr un Uong. Yr oedd ei 
hymdrechion hi i gadw Bums ar Iwybr rhinwedd yn ddiflas 
iddo, a'i hysbryd anfaddeugar yn gwneyd i'w feddwl ymgreuloni. 

Yr oedd ei waith fel exciseman yn ei ddwyn yn barhaus i 
afael ei brif demtasiwn. Yr oedd yn rhaid iddo fynd i ffeiriau i 
gadw golwg ar y tafamau, yr oedd yn rhaìd iddo grwydro ar 
bob tywydd dros fynyddoedd gwlybion i chwilio am rai'n dar- 
Uaw whisgi yn gròes i'r gjrfraith, yr oedd yn rhaid iddo fod 
lawer iawn oddicartref. 1S\b gallai fod ei hun, ymoUyngai i gyf- 
eddach isel mewn mân dafamau. 

Yr oedd ei ddaliadau gwleidyddol yn groes i rai ei uchafiaid 
hefyd. Nid oedd parch yn ei galon i deulu brenhinol Lloegr ; 
yr oédd gwladgarwch a'r awen yn gwneyd iddo hiraethu 'am 
y Stuartiaid ddiorseddasid. Dyddiau cynhyi-fus y Chwyldroad 
Ffrengig oedd dyddiau olaf ei oes, ac nid rhyfedd iddo glywed 
ryw K)re, er eî ddychryn, fod yr awdurdodafu'n ceisio plymio 
maint ei gydymdeimlad â phregethwyr hawliau dyn. 

Heblaw hyn oll, nid pedd ei fferm yn.talu; w wedi tair 
blynedd o ymdrech yn Éllisland, symudodd i fyw i Dumfries, i 
ben tŷ. Am fywyd ffermwi* dywed, — "Fel ffermwr yn taíu 
rhent afresymol, bywyd melldigedig ydyw. Ond i feistr tir yn 
trin ei fferm ei hun, — ^yn hau ei yd ei hun mewn gobaith, yn ei 
fedi er gwaethaf pob tywydd méẅn Ilawenydd, yn ffwybod nas 
gall neb ofyn iddo ' Beth wy t yn ei wneyd V yn pesgi ei wartheg 
ei hun, ac yn cneifio ei ddefisiid ei hun, yn ymhyfrydu adeg 
Nadolig, yn cenhedlu meibion a merched hyd nes y bo'n batrí- 
arch çwallt-wyn parchedig ei Iwyth bychan, — y mae'n fywyd 
nefolaidd." " Ond," meddai, wrth ganu ffarwel i alwedìgaeth ei 
dad a*i alwedigaeth yntau, " y diafol a gymero fywyd o gasglu 
ffrwyth i arall ei fwyta." 

Yn ystod ei arhosiad yn Ellisland y cyfansoddodd Bums rai 

o'i ganeuon enwocaf, a*u melodi n berffeithiedig, ond heb ych- 

waneg o rym na'i gerddi cyntaf , nac ychwaneg o 

^'íid""*' natunoldeb mor bur a gloewder gwlith y bore. Yn 

nyddiau dedwydd y dechreu by w gyda Jean yr ysgrif- 

ennwyd " Yr Hen Amser Gynt." Y flwy ddy n wedyn ysgrif ennwy d 

The Woìinded Hare, — cân ddengys dynerwch naturiol Bnms, ac 

a esbonia'r ystori am dano yn dysgu ei gi fynd hyd y wlad o'i 

fiaen er mwyn rhoi ar ddeall i'r pechaduriaid fod yr excÌ8eman 



68 



Y LLENOR. 



yn dod. Yr un flwyddyn, tra'n dyfalu a gai gyfar f od eî dad a'î 
gyfaiU Muir a Uighland Mary yn y nefoedd/ ehedodd ei feddwl 
at henaint hapus gyda'r wraig aberthodd gyinaint drosto. 

John Jones, ty anwyl wr, John, 

Pan gyntaf gwelais di, 
Bj dalcen gwyn oedd Iwfn, 

A'th wallt fel brân yn ddu ; 
Ond heddyw crych yw'th dalcen, John, 

A'th wallt fel ewyn dẁr, 
Ond bendìth ar d' eiraog ben, 

John Jones, fy anwyl wp. 

John Jones, fy anwyl wr, John, 

Cyd-ddringsom fìyniau'r byd, 
A llawer dedwydd ddiwmod, John, 

A gaw8om ni jngh jd ; 
Mae*r goriwaered o'n blaen, John, 

Law"n Uaw ni awn jn siwr, 
Ynghyd yr hunwn wrth ei droed, 

John JoncB, fy anwyl wr.t 

Ond yr oedd ei feddwl yn dechreu suddo dan bwys afiechyd 
ac ing. Cerddai drwy'r nos, heb fedru huno, gyda glannau'r 
Nith, hyd wawr y bore. Ar un noson felly, tra*n Uechu yng 
nghysgod tas gwair rhag min gwynt oer y nos, cyfansoddodd ei 
gân anfarwol To Mary in Heaven. Yn 1790 bu a'i holl egni 
adeg etholiad, ac yn y flwyddyn honno y clywodd yr ystori ys- 
bryd ysgrifennodd yn gyflym, — Tam 0* Shanter, Yn 1791 coll- . 
odd ei noddwr, — iarll Glencaim, — a chyfansoddodd, mewn teimlad 
dwys, un o farwnadau goreu'r byd ar ei oL 

Wedi gwneyd ffair ar eí bethau yn EUisland, symudodd Bums 
a'i deulu i lofft dair ystafell yn nhref Dumfriea Yr oedd ei 
gyflog ychydig yn well, ond yr oedd ei feddwl mewn poenau. 
" Y mae pob awr o'm bywyd yn codi o'm blaen," meddai, " a 
phob un a baich o ing ar ei chefn." Ond tua'r adeg yma, wrth 
erfyn am faddeuant Clariuda, yr ysgrifennodd y gân, — perííeith- 
rwydd prydyddiaeth, — sy'n diweddu gyda r pennill 

* " There I should meet aii aged parent, now at rest from the many buffetingB of 
an evil world, agaiuBt which he so long and bo braTely etruggled. There should I, 
with speechless agony of rapture, again recoguise my lost, my ever dear Marj, 
wiiose bosom was fraught with truth, honour, cûUBtaucy, and love.'* 

Llythyr at Sírt. Dunlop, Rhag. 13, 1789. 



t** John Andereon, my jo, John, 

When we were flrst acquent, 
Your locks were like the raven, 

Your bonie brow was brent ; 
But now your brow is bald, John, 

Your lcckB are like the snaw , 
But blessingB on your frosty pow, 

John Anderson, my jo. 



** John Anderson, my jo, John, 

We clamb the hill thegither ; 
And mony a cantie day, John, 

We've had wi* ane anither; 
Kow we maun totter down, John, 

And hand in hand we*ll go, 
And sleep thegither at the foot, 

John Anderdon, my jo.*' 



ROBERT BURNSL 



69 



Nid gwenynen ar flodeuyn 

Yng ngogoniaut heulog nawn, 
Nid y tylwyth teg 8y*n chwareu 

Dan oleuni'r lleuad lawn, 
Nid y bardd pan fo atbrylith 

Yn pelydru o*i lygad du, 
Wyr y pleaer, deimla'r gwynfyd, 

Rydd dy weled, Gwen, i mi.* 

Ychydig wedyn ysgrifennodd ei gân ffarwel i Glarinda, pan yn 
cychwyn dros y môr at ei gŵr, — 

Mi ni feiaf droiog ffanni, 

Niâ gall dim wrtnBefyll Nansi ; 

Wrth ei gweld *roedd raid ei charu, 

Yn unig hi, byth byth ond hynuy ; 

Pe mor anwyl na charesem, 

Pe mor yufyd na charaeem ; 

Pe heb gwrdd— pe heb ffarwelio, 

Ni thorasai*n calon heno. 

Ffarwel iti, gyntaf, decaf , 
Ffan^'el, oreu ac anwylaf, 
Un hoff gasan, yna 'madel, 
Un ffar-wel, a bythol ft'arwel I f 

Yn haf 1793 aeth Burns gyda chyfaiU ar daith i Kirkud- 
bright. Bwriai wlaw yn ddidrugaredd, yr oedd y ddau'n wlyb 
at eu croen ; ceisiodd Burns dynnu ei esgidiau, ac yna ni fedrai 
eu rhoi am ei draed drachefn. Yr oedd yn wallgo ddrwg ei 
dymer tan ddechreuodd rigymu am ei elynion. Ebai am un, — 

Pan aeth Morine i lawr at Satan fw le, 
Coron Satan yn unig a'i boddiai efe ; 
Ebe Sátan, — Fy nghoron byth byth ni chei di, 
Rwyt gen waethed, ond nid mor aUuog, a mi.} 

Ac yn y gwlaw hwnnw, tra n croesi gwylltir Kenmure, yr oedd 
Bums wedi ymgoUi yn ei feddyliau ei hun. Yr oedd mewn 
dychymyg yn rhuthro ar fyddin y Saeson gyda Bruce. A dyna 
enedigaeth cân genhedlaethol yr Alban, — " Scots wha hae." 



♦** Not the bee upon the bloseom 
In the pride o' BÌnny noon ; 
Not the httle sporting fairy, 
All beneath the Bimmer moon ; 

t** I'n ne'er blame my partial fancy, 
Naething rould reeist my Nancy ; 
But to see her waa to love her, 
Love but her, and love for ever. 
Had we never lov'd »ae kindly, 
Had we never lov'd sae blindiy, 



n 



Not the minstrel, in the moment 

Fancy lightens in his e'e, 
Keus the pleasure, feels the rapture, 

That thy presence gies to me." 

Never met — or never parted, 

We had ne'er been broken-hearted. 

Fare thee well, thou first and fairest ! 
Fare thee well, thou best and dearest ! 
Ae fond kis8, and then we sever ! 
Ae farewell, alas, for ever ! " 



t** When Morine decea^ed to the devil went down, 

'Twas nothing would s€rve him but Satan's own crown, 
Thy fool's head, quoth Satan, that crown shall wear never, 
I grant thou rt as wicked, but not quite so clever." 



70 Y LLENOR. 

Yr oedd iechyd Burns yn gwy wo, a'i wedd yn newid. Yr oedd y 
ddiod yn aml yn drech nag ef. Yr oedd yn pryderu am ddyfodol 
ei deulu pan yn ofni fod ei oes agos ar ben, ac yr oedd mewn 
dyled yn aml. Y mae prudd-der dwys yn ei lythyrau, — bu ei 
frawd William farw, coUodd eneth fechan, oerodd serch rhai un- 
waith a'i carasai, cwympodd llawer cyfaiU i'r bedd. Onid tua'r 
deugain yw deufangyfarfod bywyd dyn, a'r man pruddaf, — pan 
fo'r hen genhedlaeth yn diflannu, ac yntau'n troi i edrych ar do 
newydd nas adnabuasai yn codi ? Ac eto, yr ade^ hon, pan 
yn gwar-grymu dan ymosodiadau y byd a'r cnawd a r diafol, yr 
ysgrifennodd ei gân " Dyn yw dyn er hyn i gyd." 

Cyn ei farw yn ddeunaw ar hugain oed, fore lau, Gorffennaf 
21, 1796, gwyddai Bums fod ei ddiwedd ar ddod. Y mae ei ing, 
ei lythyrau ffarwel at ei gyfeiUion, a'i bryder dros y teulu o 
wraîg a rhai bychain oedd yn adael yn dlawd, yn ddigon i wneyd 
i'r caletaf faddeu iddo bechodau ei oes, a gadael rhyngddo a 
thrugaredd y Duw pur y gallasai ei wasanaethu'n well. 

Paham, heddyw, y mae gwlad fwyaf deallus a moesol y byd 
yn dathlu canmlwyddiant bardd lychwinodd eî fy wyd a*i awen ? 
raham yr erys ei ganeuon yn hoíider plant dynion tra y prysur 
anghofir nos-feddyliau Young a chymysg-feddyliau Carlyle, — 
dau gydwladwr iddo fu'n enwog,y naill o'i flaen a'r llall ar ei ol ? 

Y rheswm cjoitaf a'r pennaf am swyn anfarwol ei ganeuon 
ydyw eu naturìoldeb. Ŷr ail ydyw eu gwladgarwch, — y mae 
lliw rhyw afon neu fryn yn ei wlad ei hun ar ^b un o honynt. 
Nid am gyffredin bethau, — hanner duwinyddiaeth hanner ynfyd- 
rwydd, — y canodd; ond am faterion pwysig pob dydd, — am 
fywyd rhai, fel yntau, oedd yn enniU eu bara mewn chwŷs a 
phryder. Teimlai'n angerddol, teimla fel ei frodyr, ac nid ang- 
nofir ei gân. Llosgai ei fron o wladgarwch,— ^dolai fawread 
hanes ei wlad. Canai, yn anad dim, am serch mab at ferch, 
testyn fydd yn newydd tra bo'r natur ddynol yr hyn yw. Dyn 
yn by w ar serch oedd, nis fi;allai fyw ei hun ; hiraeth am rywun 
a'ì carai y w bron bob un o i serch-ganeuon. Anghofier ei fciau, 

Lmae y rhan f wyaf o'i ganeuon yn bur fel y gwlith. Nid eî 
.nes, ond y gân olaf ganodd, hoffaf gael yn fy nghlustiau wrth 
ei adael, — 

Yn anwyl ífwyááoBt, 'rwy'n dy gani, 
Pahsm ar &lai8 cas ffwrandewi f 
O gwrando ar Ghiriad ddwed pryd hrnny, — 
•* Ffyddlon eerch sydd ynddo i ti.* 

O tyred, o bob teg j decaf , 
Fel cynt, O gwena eto amaf, 
Ac i ay dlysni 'th hun mi dyngaf 
Na châr ty nghalon ond tydi. 



ROBERT BURNS. 71 

Eneth decaf glannau'r Devon, 

Crisial Ddevon, troiog Ddevon, 
Gyr y gwg oddiar dy ael, 

A gwena fel y gwenet gynt.* 

Ysgrifennais y tudalennau digyswUt hyn am Robert Burns 
dan fy adgofio fy hun am ei ganeuon, a than gofìo fel y byddai 
un o'i wlad, yn nyddiau ein haddysg mewn prifysgol Albanaidd, 
yn adrodd y caneuon gydag acen sir Ayr. 

Clywais laweroedd o weithiau, gan rai wedi manwl graffu ar 

beehodau aml ei fywyd, nad oes athrylith na thlysni yn yr un 

o*i ganeuon. "Y mae arogl y dafarn, y mae adlais 

^Ä«fiÄ.* rheg y gyfeddach, hyd yn oed ar y rhai goreu," ebe un 
o weinidogion yr Alban wrthyf unwaith. Clywais 
rai eraiU yn profi <xidiwrth ei fywyd y gall athrylith gyd- 
gartrefu â phechodau sy'n f wyaf darostyngoT i ddyn. Ni choel- 
lais y naiU, — ^yr oeddwn wedi darllen caneuon Burns cyn gwybod 
dim am ei fywyd, ac wedi eu cael yn bur a sancteiddiol. Ni 
choeliais y Uall ; ond gwn, ysywaeth, y gall athrylith fod yn yr 
un fan a thuedd at anendid, ac y mae'r athrylith^yn gwanhau 
wrth i*r purdeb bywyd goUi'r dydd. 

Nis gwn am neb mwy athrylithgar na Wordsworth, nis gwn 

am neb a bvwyd mwy pur. Mae r byd yn well a hapusach wedi 

iddo ef ganu, — fel cân fwyn ddyrchafol, fel arogl 

worütSìrfh. esmwyth, y bydd ei goffadwriaeth byth. Ryw ugain 
mlynedd wedi marw Bums,y8grifennodd Wordsworth 
ei feddwl am dano. Hoffai ef, mae'n ddiameu, oherwydd mai 
mab y mynydd oedd, wedi canu'n anhebye iawn i*r beirdd caeth 
oedd yn crynnu dan deyrnwialen Dr. Johnson. Ond cashai 
Wordsworth bob amhuredd. " I mi," meddai, " ymddengys fod 
Bums yn fôd ardderchog. Tra eto 'n f achgen, ie cyn i*w gyhyrau 
gryfhau, gwelwn et yn golofn tŷ ei dad. Ni welwn ef yn cerdded 
ar bennau'r mynyddoedd, gan anadlu ysbrydoliaeth natur, fel y 
cafodd beîrdd ereill gerdded yn eu hieuenctyd trwy garedigrwydd 
rhaglunìaeth ; ond gwelwn ef yn Ilwythog gan lafur diddarfod, — 
gallaf ymron ddweyd, yn gweîthio gwaith caethwas. Codai 
gyda'r ehedydd, ond nid î fy w by wyd yr ehedydd, — dydd cân ac 
afiaeth yng ngloewder dedwydd yr awyr. Yr oedd dyled- 
swyddau caled a phoenus o'i amgylch ac uwch ei ben. Fel 
lleoedd i weithio'n galed ac i ddioddef yr adnabu efe'r caeau 



♦•* Full well thou taiow'st I love thee dear, 
Could'Bt tiiou to malice lend an ear ? 



And by thy beauteous eelí I swear, 
N o love but thine my heart shall know. 



O did not Love ezclaim, — *Forbear, ^ í»xt • ^ 'j t^ i. i 

Nor use a faithful Iover so.' I Cho»^«- " ^^?^'^ °^?^^?^ ^^^^^ ^^«' 

I Crjstal Devon, wmdmg Devon, 

** Then come, thou fáirest of the fair, | Wilt tbou laj that fiown aside, 

Thofle wonted smiles, O let me share, j And smile as thou wert wont to do." 










■dd yr hyn ddíodd- 

ddanghosodd i ni, y 

fd, o gaethiwed di- 

ijd ganrif, mai'r dyn 

H cymdeithas yn dda 

Oÿ^uni'r athrylith &'i 

'""dyn ei hawliau nas 

[an draed yn hir. A 

'rwydd i aberthu, y 

iad gwraig bron yn 

__ ennill ei faddeuant 

^aea llygaid dynion 

_jSdwyll, y ffyddiog. y 

lC^Ìrleb feallai, ac m^ 

■ÿê;h mud hwn. Ac o 

|Ëjf tarawiadol ydyw'r 

i^âfgolofn yn Uunoon, 

■ "Ç L'ampbell. Edrych 

_i'îua gororau sir Ajt, 

•jl'llaw. 



'^tHÉ^^- 







I 




"f^I thwyllwyd Le- 

C^- ' opold Mozart er 
ramwy'r gwledydd 
'D dad arwr ieuanc y 
pobl. Deallai'n bur- 
n mai oed y bychan 
dd yn peri'r berw, 
nid ei allu, er cym- 
i^Fŷnt ydoedd; ac ni 
4ij|mfoddlonai ar hyn. 
Jjfs edwinai swyn y 
;Ä,^ntaf o ddydd i 
'ÌjSdydd, mynnai i'r 
^Stílentyn gj'nhyddu yn 
^jV Uali. I'elly.acfithr- 
:^o gwíb-daith i Vien- 
;^a, i pyfaríodâ'iciom 
; gyntaf, erys Mo- 
l&-ur. zart yn Salzburg 
ynllanweÌBwydd 
•äf> pyngherdd feistr yn 
-BRys yr ai-chesgob, ac 
'^n llafurio'n ddyfaî 
^^an uddysg ei dad i 
-âîdeall manylîoncyng- 
iHIaneddagwrthbwynt 
;^*VeIe len yn Ilawn 
^aHinelIau hirfain duar 
'S'îäfed o'i flaen, ac yn- 
.u'n trefnu ami or- 
mdaith cân yn ol 
jeddfau gwrthbwynt. 
__ I yn olwyno'n araf 
gijon fynnai arbed ei 
"" ar eu hungoes wrth 
c penddu i'r tu arall 
_ mae aiory w gloffion 
[r^T bach, beth yw y 
ymuno â hwy, nes 
innid o'r orymdaith 
lantos a'r boblach \n 
fS' 



74 Y LLENOR. 

nhrefi glan y môr, sydd yn dilyn gwŷr y g wyneb du, y goler wen, 
a*r hugan fraith, ac yn dyheu am eu crechwen ynfyd a u nâd. 

Dyflryn yr esgyrn sychion ydyw gwrthbwynt, medd yr oes 
hon, oes y swn tramawr, oes chwythu udgym — pob un ei udgorn 
ei hun ysy waeth — oes dodi sain ar sain, fel y dyd y 
ÄÍÄu. seiri meini faen ar faen, a haen ar haen, yn y mur, 
nes o r diwedd nas gwelir na daear na nef, na dim 
ond y mur moel cadam, a gwaith llaw ac nid anian. Esgyrn 
sychion yn ddiau ydyw ewrthbwynt a chynghanedd, y naiU fel 
y llall, i bob un amddifad o ddawn. Ond am wir fab y gân, saif 
ef fel y gweledydd gynt, ar gwr y dyflfryn erchyll a'r esgyrn yn 
teryllu arno yng ngoleu'r haul, ac ar air ei enau daw anadl ein- 
ioes o bedwar ban byd, ac wele drydan bywyd yn gwefrio trwy'r 
dyffryn, asgwrn yn hel at ei asgwm, giau yn eu hulio, a Uu mawr 
yn ymysgwyd o gwsg angau, ac yn ymdaith yn amlder ei rym. 

Yn yr hen ysgol hon, ysgol yr amnrsain, yr ysgol gododd 
Bach, a Handel, a Haydn, ac wedi hyn Beethoven, — er mai dis- 
gvbl anhydrin odiaeth ydoedd ef, — ^yr addysgir Mozart. Am 
iddo ymhyfrydu mwy yn ei deddfau nag odid un o fawrion y 
gân, ond Handel a Bach, y ceir y fath newydd-deb, y fath lesni 
ir a swynion gwanwyn, ymhob gwaith o'i eiddo, ac y ceir alawon 
mirain yn ymdroelli ymhob adran, fel aberoedd cain-loew, ac 
eto'n cyf uno yn un dylif gogoneddus o beroriaeth. 

Wedi gloewi arfau fel hyn drwy ymgynefino â rheolau man- 
ylaf y gelf, ymwel Mozart â'r Eidal, gwlad y gân a'r celfau cain, 
i ddeffro hoU ymadferthoedd ei enaid, a gwregysu ei 
Gwiad y o4n. Iwynau i f yned allan i'r byd, f el Iwl Caisar, i weled 
a gorchf ygu« Ac ar lannau dyfroedd asur Môr y Can- 
oldir y bu, o 1769 i 1771, yn tramwy o ddinas i ddinas, dan 
wenau ffawd a heulwen ddi-gwmwl. Mewn un Ue gwelwn ef 
yn "dadrys cen^lau dyrys gwrthbwynt cyn hawsed a bwyta 
tamaid o gaws ; ' mewn man arall yn enniU gradd gerddorol 
trwy wneyd mewn awr yr hyn ofynnai bedair neu bump, ac 
ymhob man enynna'r " Saxon bach anwyl " f rwdfrydedd dihafal 
yr Eidaliaid cangar a thanbaid, — *'Byw fo'r cerddor, byw fo'r 
cerddor bach," y w eu Uef. Ym Mologna dena serch gŵr mwyaf 
amryddawn a choeth yr Eidal, y tad Martini, ac efryda wrth- 
bwynt ac ehedgan dano. Tn Bhufain dengys ei hun yn ail i 
Glust mab Clustfeiniat, trwy ysgrifennu o gof y Miaerere pryd- 
ferth o waith Allegri a glybu unwaith yn y Capella Sistina, er 
fod rhannau o hono i wyth o wahanol leisiau, * a bellach rhaid 

* Oherwydd i Mendelisohn efelychu*r gampwaith hon, dichon j djlid cael tii- 
oedd j gluBt rywbeth i'r perwyl a guüjn, — Tn gẁr clustíeiniaf a fu, dust mab 
Glustfeiniat, *' pei cledit eeith cnppjt jd. j dajar, deng milltir a deugeint y cljwei 
j moT^mgjji j bore pan gjchwyne j bi j Iwth ; '* Mozart fab Leopold a glybu ac 
a jBgnf ennodd f olianDer afrif ed seiniau j ddau gôr gwjn pan jdoedd yn l&ufain ; 
a Mendelsshon fab Abraham, o gjdjmgais serch, a orug jn hafal iddo wedi hjn. 



ADDYSG MOZÀRT. 75 

iddo, ar gais y Pab, wisgo'r " ysbardyn aur," a cheisio ymgynnal 
oreu gallo dan yr enw pwysfawr aml ei gymal, — Signor Cavaliere 
Amadeo. Yn Naples hygoelus gorf u iddo dynnu r fodrwy oddiar 
ei law pan yn canu r oneryn, am fod swyn yn perthyn iddi ; ac 
o Filan, dinas gain yr eglwys wen a*i mil o ddelwau, Ue bu Dr. 
Gruffydd Roberts yn ofidus ei galon am anfri'r iaith Gymnwg 
yn ei bro gysefín ddau can mlynedd cyn hyn, ysgrifenna'r tad 
adref, — " Yr un wedd yma ag ymhob man, fel nad oes angen 
dariunio." A thawn ninnau a son. 

Pan droes Mozart ei gefn ar yr Eidal i Iwybro'n ol i fangre ei 
febyd, canodd yn iax5h am byth i wanwyn bywyd a'i heulwen 
einan ddi-gwmwl, a'i brofiad mwyach fydd, — 

*' Yn seiniau mawl mae oBlef poen, 
Ymhob Uawenydd llawer cur." 

Nid cynt y cadd Mozart ei hun yn y dreflan fynyddi^, na 
chanfu mor anaddas ydoedd weithian i ymdroi ymhlith y dinas- 
yddion syml di-awen, na f uont erioed ymhell o dro- 
Dechren gofldtao.thwy cu tai; oud eto, er fod "gwynt yn tramwy trwy 
eu pen," a dybient en hunain yn urdáasolion byd. Ac 
ni ddysgasai ef na'i chwaer wers Yoltaire, i gelu pob ymdeimlad 
o uwchafìaeth o'u gwydd. Gadawent i firewyll eu gwatwareg 
ddisfryn yn hael ddiarbed ar bawb o'u cwmpas, ac ni thueddai 
hyn i feithrin cariad tuag atynt ym mynwes y sawl a wingai 
dan ei blas. Nid oedd yno chwaith nemawr i un allai iawn 
brisio ei awen, a rhaid oedd amo wrth edmygedd a chydym- 
deimlad i'w symbylu i ragorí yn ei gelf . Gwan lawn, gan hynny, 
ydoedd ei ymlyniad wrui Salzburg dawel ddinod, ar ol twrw 
príf ddinasoeda Ewrob, a'r unig hualau a'i daliai yno ydoedd 
aelwyd ei dad, a hynawsedd ei feistr, yr archesgob Sigismund. 
Ond ni fu'n hir iawn yn mwynhau'r íraint o wybod ei fod yn 
rhyngu bodd yn ei swydd, canys daeth gẁr traws i lanw lle 
Sigismond, er mawr siom i bawb vn Sa1zburg. Gwyddai Hier- 
onymus nad efe oedd fiefryn y bobl, ond vr oedd yn rhy anhyb- 
lyg ei feddwl i wneyd yr ymgais leiaf i ennill serch neb, boed 
gorach, boed gawr. Mae'n wir ei fod, fel Uawer gormesydd, yn 
wr o ddiwylliant a gallu, yn loew lân ei foes, ond yn galed fel 
yr adamant, yn ddinaws ddi-deimlad, ac yn fawr ei draha wrth y 
sawl ddibynnai beunydd amo am air mwyn i'w cysuro, ac am 
fara i'w dinewynu. Gwrthrych pennaf ei atgasedd oedd y Uanc 
gerddor, anibynnol ei feddwi; onregwan o g^Cashai ef am 
y naiU, a dirmygai ef am y Uall, a mwy na'r cyfan, ffuantai ei 
anwybvddu f el cerddor, i'r amcan moliannus o gadw'r glaslanc 
yn wybûdd iselfryd, a'i luddias i )?afiael digon o hyder i ofyn 
mwy o dâl am ei lafur. Y diwedd lu i esgeulusdra anesgusadwy 



76 Y LLENOR. 

yr archesgob, a'i f ryntni bwriadol, wneyd by wyd Mozart yn boen 
anaele, a gorfu iddo dorri'r gadwaen olaf a'i cadwai ym mro ei 
febyd dan f uriau Uwyd yr hen gastell a chysgod yr Âlpau brig- 
wyn. 

Ymha le yn awr y mae i ymof yn bara ? Coffa da am yr ym- 
weliad gynt â Fharis, ac wele ef eto a*i wyneb tua'r ddinas gain. 

Y tro hwn y mae dan aden ei fam feddal-galon, am 
Aiitur .nbyd. na cha*r tad gennad gŵr garw'r castell i aoo cartref, 

ac wîw meddwl munudyn am i'r cerddor dramwy o 
dre heb neb i ofalu am dano, canys ni fedd anian maraiannu, ac 
nîd y w*r fam fawr gwell — neu waeth. Ymad y ddau o Salzburg 
Medi 23, 1777 — blwyddyn y tair caib — ac un o honynt nî welwyd 
mwy yn ei hen gynefin ar yr aelwyd. Ond ni ŵyr efe hyn pan 
ad yr hen aelwyd yn hanner gwag, a Uanerchau hyf ryd mebyd 
a*u hadgofion fil ar ol, ac y cyflyma ymlaen tua pharthau gwyn 

?an wenau gobaith. Ond antur enbyd ydyw lion i fod iddo. 
îyn ei diwedd y mae i adwaen hud serch, ac ing galar, i deimlo 
awelon esmwyth yn anadlu arno o fyd yn llawn o bob ryw 
swynion, a chwaon oerion angau yn rhynu ei enaid. 

Torrwyd y siwme yn Augsburg, Munich, a Mannheim. Bu ei 
arosiad yn y Ile olaf a*i ddylanwad arno er gwell ac er gwaeth tra 
y bu byw. Yno y cadd drem ar ddau fyd newydd, 
d».iSj*7SSwy1id. byd o gân, a byd o serch. Drwy gerddorfa v chwar- 
eudy, yr oreu yn yr Almaen, y gwelodd nad ydoedd, 
er ei holl diwylliant, ond megis yn sefyll ar fin y traeth, ar yr 
hwn y cura mân donnauV cefnfor eang. Llamodd neges offer- 
ynau tant a phres fel fi9ach mellten i'w feddwl, a throdd ei awen 
hwy i'w gwasanaeth ei hun o dipyn i beth, gan alw seiniau allan 
o*r tryblith mud na chlybu clust undyn byw mo honynt erioed 
o*r blaen. Ond beth am y byd arall ? Cadd wib-olwg ar hwn 
hefyd drwy y chwareudy. Ymhlith eraill, daeth i adwaen gŵr 
o'r enw Weber, gŵr dibwys ddigon, yn gwneyd tipyn o bopetb, 
a dim Ilawer o ddim. Ond yr oedd yn dad i lawer o lodesi, a 
phob un ag awen y gân ganddi, ac un o honynt, Âloysia, er nad 
ydoedd ond pymtheng mlwydd oed, yn gantores swynol odiaeth, 
mor swynol fel yr hudwyd Mozart ieuanc ddibrofiad i gyfansoddi 
caneuon iddi — ISe amor non è, che dungue ? 

O dro i dro gwna Mozart ei dad pryderus draw yn Salzburg 

yn hysbys o droion yr yrfa. Yn ei Iythyrau ato'r cyfnod hwn, 

y mae dyngarwch dihunan, hollol anisgwyliadwy yn 

i>ündiog»rw. tarddu allan o4 galon pan fyddo'n son am Weber a'i 

drallodion, ei deulu aneirif a'i brinder arian. Ond ni 

ddelir hen aderyn â manus. Bu Uygaid Leopold yn ddigon craff 

i weled drwy y Ilen deneu hon o ddyngarwch eangfryd, ac i 

ganfod nad ydoedd eto gyfled ar byd, nac ers lawer mor ddi- 



ADDYSO MOZART. »77 

hunon ag y mynnai'r ymhonnwr mawr ei bod. Mewn gaií, 
gwybu i'w f ab syrthio " dwylath dros ei ben " mewn cari^ â 
merch Weber, ae enynnodd ei ddigofaint. Nid i hyn yr aed 
oddicartref, ni wnaed aberth ariannol a rhwyg yn y teulu i 
ddwyn hyn i ben. Eto anfonodd ato'n dyner, gan ei dynghedu 
i frysio tua phen y daith ; ac awgryma'n gynnil watwarus mai 
ei deulu ef ei hun sydd yn deilwng o dderbyn y danghosiad syl- 
weddol cyntaf o effeithiau daionus y dyngarwch newydd a nefol- 
anedig hwn. Ond dibris fu Mozart o'r cyngor, a mynnai newid 
y cynîlun gwreiddiol o fyned i Baris, am gynllun newydd spon 
danlli o'i eiddo ei hun, sef myned i gadw cyngherddau yn yr 
Almaen, yr Eidal, a holl wledydd cred, efo teulu Weber yn gan- 
torion, ac yntau yn gyfeilj^dd, yn ^fansoddwr, a threfnydd 
marsiandiol. Mewn ol-ysgrif i*r Ilythyr ysmala hwn, mynega'r 
fam ei hanallu i'w gael i roddi'r cynllun penchwiban o'r neilîtu. 
Gormod oedd hyn i gig a gwaed Leopold. Aeth ei anian oll yn 
wenfflam, ac anfonodd y Ilith grymus a ganlyn at ei fab, — 

" Y mae eich calon garìadus jn eich harwain i weled dim bai jn y sawl a ch 
mola'n uchel ac a'ch djrchafa i'r cjmylau, ao i roddi eich serch a'ch Ityáá jnddo. 
Tt gwrthwjneb, pan oeddech blentjn, jr oeddech mor ormodol o wjlaidd fel j 
wjlech pan ícüid ch^ri. Erjs jn eich gaJlu i esgjn cjn uched ag j cododd cerddor 
erìoed. Djledus jdjch am eich talent odidog i'r Duw daionuB, ond dibjnna ar 
eich sjnwjr a*ch jmdd jgiad chwi eich hun pa un ai cerddor cjífredin anadna- 
bjddus i*r bjd í jddwch, neu gapel-feÌRtr enwog a'i glod jn hofran i'r oesau a ddel ; 

Sa un ai jmdjrru'n bentwr wnewch mewn caban Uawn o blant jn jsgrechian ar 
usw o wellt, neu dreulio bjwjd Cristion jn Uawn anrhjdedd, mwjniant, ac elw, 
a marw'n barchus gan jr hoU f jd, gan adael teulu ar ol a digon ar ei gjfer. 
Ymaith â chwi i Barìs, ar unwaith ! Dodwch eich him jstljs jn jstl js â mawrìon 
bjd— Caisar neu ddim. Djlasai'r sjniad o weled Paris eich Uuddias i wib sjnio'n 
waUgof. Ymleda enw a chlod gŵr o wir dalent drwj jr hoU f jd o Barìs." 

Nid oes yma air o son am Weber na neb a berthyn iddo, a 
dengys hyn mor ddoeth ydoedd y tad, hyd yn oed yn ei ddig. 
Cadd y Ilythyr hwn effaith mor ddwys ar Mozart nes amharu ei 
iechyd, ond atebodd yn addfwyn a gostyngedig, — "Duw yn 
gynta, tada wedyn, oedd fy Uafar pan yn blentyn, ac yr wyf yn 
para'n bur iddc byth." Ac i Baris yr aed. 

Yma caed yr hoU ffurfafen yn ddu gan wg y rhyferthwy 

ofnadwy oedd yn cronni draw ar y gorwel, y rhyferthwy ysgub- 

odd dros Ffrainc gan gludo hen amserau r gorthrwm 

rinwygin. ymaith i'r difancoll, a gadael ei Iwybr yn Jryfrith o 
olion galanas a gwae. Yn wir, yr oedd yr ystorm 
eisys wedi dechreu, a hynny ym raro dáwel y gân, sef llwyfan 
yr opera. Pwy bia'r gân, ai Gluck syml lán ei awen a phur ei 
amcan, neu Piccini fas-swynol a mawr ei hwyl ? Ai hen ysgol 
yr alawon per o'r Eidal, neu ysgol newydd y cynghanedd dwfn 
o'r Âlmaen sydd i ffynnu ? Ai seiuiau'n arllwys gwir deimlad y 
galon, neu felus swn i foddio'r glust? Hen ofynion sydd fyth 



i 




tt^^l^gj^lf OelPyr uawb fu'n dilyn 

Mrayfyjÿi^iär ddoethion yr oes 

|uSf^Ẁ^^"^(xl f^&ir. Ond 

¥i^íl w^H^ oes i oes, canys 

— ^- MâjWẄ a ẃyr a'r ieuanc 

lifffH §-^Ìl|wd ey^'Teu f b^ 
ŵS^SÎS'S S'Ä*^ tramwy draw o 
,-gf m'»i1wttaa,^jÿlìSi> o'r anian hon yn 

MttijBBŵtth rhyddhod efo'r 

^ " — "" moes, ac eiddiffedd 

eryl. Ar un îlaw 

_ i'n cyd-chwareu â 

_ ei chyd-wladwr a'i 

rflÿlSBywyddea y llys, yn 

tŵ' ' ^ yni*iD* cared- 

\lS^n, o segur weision 

î^ Siawns wael gan 

'.^!a eangu ei glod, pan 

ond i ymdaeru am 

äâodd ef i ferw'r 

■y blaid i'w ddwyn 

ibio, daeth y trai, a 

.W traeth. 

IS»^ bri, ond nid oedd 

'9Ef lifodd ei enaid paa 

'—■ ■^ymor ei chystudd 

■r^m hofran beuuydd 

'-^fal pan ddel angau. 






AR LAN Y NIL. 



Ar lan y Nîl un nawn, 
Mwynhau'r awelon wnawn, 

Ym min y dŵr, 

Ymhell o stwr 
A dwndwr llu di-daw 
Heolydd Cairo draw, 

Yn dawel wr. 

A llawer flfela * çydd 

Yn myned heibio'n brudd, 

A gwae ei hil 

Am flwyddi fil 
I'w weled ar ei wedd, 
Yn gwysau dwys di-hedd, 

Ystruan sil. 

Ac wele lodes f am 
Yn dod o gam i gam, 

A'i llygaid sy 

Yn syllu'n gu 
Ar blentyn yn ei bron, 
Blodeuyn unig hon 

Ar ddaear ddu. 

Ei golwg amo dry, 
Ac yna sylla fry 

Tr nef yn sjii, 

A deil yn dyn 
Ei baban yn ei chôl, 
Rhag hedfan yn eî ol 

I'r broydd gwyn. 

Neu ganfod rhith y rhan, 
A ddaw i*th faban gwan 
O ddydd i ddydd, 
A'th wna yn brudd ? 
Oes dichon dweyd pabam 
Nad ef i wlad ei fam 
Ymwared rydd ? 

• Ffela — gwladwr ; lliosog ffelabîn. 



Wir heiflflen euch hoffen. 

OOBTHE. 

Pwy ŵyr na cheidw'r wlad 
Ei enw mewn mawrhad 

Tjú däer yn bod 

A ser y rhod ? 
Nid byth y dua'r nen, 
Hi wena'n oleu wen 
Ar f ro y llawer sen,— 

Mae'r wawr yn dod. 

Ddaeth gair erioed i'th gly w 
Am fam yn Israel Duw, 

Yn nyddiau'r Uyw 

Creulona'i ry w, 
A roes ei baban mwyn 
Mewn cawell bach o frwyn 

IV gadw'n fyw ? 

Ond Duw a*i dugo'r dŵr, 
IV çodi'n gadam wr 

I frwydro'n hir 

Am ryddid gwir 
I Iwythau caeth ei had, 
Ac arwain tras ei dad 
I fywyd glân a mad 

Ÿng Nghanan dir. 

Neu ofni r wyd mai mynd 
A raid at anwyl flrynd 

I fro y gro, 

A'i adaeí o 
Ar ol heb dad na mam, 
I dderbyn llawer cam, 

Ac anfad dro ? 

Mi wn yr hofli rin 
Mahomed El Amin, * 

Dy broflwyd y w, — 

Y gwron gwiw 



• Mnhomed y Ffyddlou. 



79 



80 



Y LLENOR. 



Roes lef i'r anial mud 
I adsain drwy y byd, 
" Does dduw ond Duw." * 

"Islâm. Ewyllys Duw, 
Tra fyddwyf fydd fy Uyw," 
Medd ef yn ny, 
Er gwgu du 
Coreaidd lu ; 
Ac yntau'r Mawr ei ddawn, — 
"Myn goleu haul y nawn, 
A'r noson loergan lawn, 
Ni*th wadaf di. 

" Heb dad na mam dy ges, 
Yn dlawd, a*th goledd wnes, 

Mae Duw yn dda 

Dy noddi wna ; 
Mil gwell y bywyd ddaw, 
Datgana di n ddi-daw, — 

Hael y w Al-lâ." f 

Neu oes ar d'enaid ofn 

Ar lan yr afon ddofn, 

Wrth wrando rhu 

Y dyf roedd du ? 
Ai arswyd sy gerllaw 
Yn 'mafael yn dy law 
I'th dywys drwodd draw, 

At wyllon lu ? 

A gly waîst son am Un 
Yn fil fil mwy ei rin, 

Y baban cu, 
Ar ffo a fu 

Yn ymdaith yn dy wlad, 
Dan ofal mam a thad, 



* Lâ ilâhû ü Al-lâ. 

■»' Aralleiriad o ran o'r Cwrân, Swra 

XCIII. 



Rhag llid y teyrn a'i frad, 
Ein Hiesu ni ? 

Pan rodiai'r ddaear hon, 
IV coledd yn ei fron 
Bu mamau'n dwyn 
Eu hanwyl ŵyn, — 
"Don' ataf," yw ei lef, 
"Can's eiddyn' deymas nef," — 
Ei wynfa gorlan Ef , 
Y Bugau mwyn. 

Fe roes ei einioes wiw 
O'i fodd dros ddynolry w, 

I'w dwyn o ffin 

Yr erchyll fin, 
Drwy oddef marwol loes, 
Ac ing ofnadwy'r groes, — 

ddwyfol rin. 

Os doi i adwaen Hwn, 
A dawn ei iau a'i bwn, 
Daw nefol hedd 

1 lonni'th wedd, 
A gweli oleu gwyn 
Yn gwenu yn y glÿn 

Drwy wyll y bedd. 

Ti gly wi odlau cân 
Y dyrfa ddiwahan, 
Mewn gynau gwynion glân 

A bythol hoen, 

Heb wae na phoen, 
Sy'ar lannau'r dy froedd by w, 
Yr afon loew liw, 
Yn llawen foli Duw, 

Duw a'r Oen. 

R. Bhyan. 



tt' 



'cjiŵji^t^^^îid o ddiffye gwreidd- 

L^i;3r.^>TST.-^^jj ^ hefyd yn yr un 

ghmygu drwy gydol y 

|:eyfeiîlion a Uyl'rau a 

îol í mi fynd i orfFwys 

f fisDau, wrth feddwl 

â'n rhydd, yn barod i 

wy ngwyliau i, — rhy w 

ÍHyddai bob amser, fel 

ftorchfygol, yn troi fy 

fintaf Hydref yn agos- 

* 81 




•.ä^-^ŵ'írííi-íí-.-Ä- -Äí 



854 Y LLENOR. 

hau, bydd eglwys gadeirìol Cologne yn codi o flaen fy meddwl 
gyda rhy w swyn a rhyw wiríoneddolrwydd, a'r Bhein fawreddog 
yn rhedeg o ra blaen fel y gwelais hi gyntaf erioed oddiar bont 
Cologne, a'r heulwen gynnes yn chware ar flrwythau gwridog y 
Bhein, — ac ni fedraf n feddwl am droi fy wyneb i un cyfeiriaid 
aralL A hwyrach y daw'r darllennydd mwyn, — er ei fod wedi 
cael ei wyliau ei hun yn Llandrindod neu Drefriw, neu wedi 
gweled gwlad yr haul canol-nos neu bîgyn Teneriffe, — am dro 
unwaith eto gyda mi yn yr erthygl chwareus hon, gan adael 
erthyglau ar yr athronyddol a'r duwinyddol tan hirnos gauaf. 

Mae Ilawer o resymau dros fynd i fyny'r Bhein. Y mae'n 
wlad ramantus, — ^gydag amrywiaeth ymron heb ei fath. Y mae 

bron yn ymyl, — gadewir Llundain, dyweder, nos Lun^ 
swjnyRhein. a byddis ar bont Cologne brydnawn dydd Mawrth. 

Y mae'n Ile rhad, ond bod ychydig yn ofalus. Y 
mae n Ile diberygl, — nid oes le i ofni cael treulio gwyliau mewn 
daeargell ; nid oes berygl oddiwrth nag arth na blaidd na neidr 
na phryf colyn arall ; nid oes lawer o berygl oddîwrth heintiau» 
— y mae mil drewdod Cologne wedi peidio pan ddaeth dyddiau 
oerach Medi wedi gwres Ilethol Awst, ac nid yn aml yr ysguba'r 
frech wen neu'r geri dros y dyffryn hwn. Y mae'n lle hanesiol 
hefyd, — ni fedd hynodrwydd tragwyddol gwlad Canan, nî fedd 
ddisgleirdeb Ilachar Groeg, na chof am rym haiarnaidd fel un 
Bhufain. Ond yma y darganfyddwyd y wasg, yma y bu ym- 
drech y Diwygiad Protestanaidd, yma y penderfynwyd pwy 
oedd i reoli Ewrob, yma y rhoddwyd sail llawer adeilad cadam i 
lawr. Cologne a'i mawredd hanesiol, CobIenz a*i chryfder mil- 
wrol, Mainz al bri eglwysig, Franfcfurt a'i Uysoedd heddwch, 
Heidelberg dlos a'i hen Brotestaniaeth, Worms a'i hadgof am lais 
taran Luther, Speyer a'i mçirw ymherodrol, Strasburg a*i brwydr- 
au erchyll, Basel a'i dysg al sel giefyddol, — onid yw y rhaîn, heb 
enwi ychwaneg, yn ddigon i demtio pob un hoff" o ddarllen i 
grwydro drwy eu hen heolydd ? Ac yn fwy na'r cwbl, y mae'r 
gorffwys a geir trwy deithio dau ddiwmod hyd yr afon, cyn 
cymerj'd y öbrdd haiarn hyd y dyffryn uchaf , yn dwyn y meddwl 
Uuddedig i'w gynefin nerth ymron ar ddechreu'r daith. 

Un peth ddywedir gan fy nghyfeillion i gyd, — y mae pawb yn 
mynd yno. Gwell ganddynt hwy Iwybrau mwy disathr, — i 

wledydd Ile nad yw pawb yn dibynnu am ei fywiol- 
LiM)i.ri>«»i.. iaeth ar rai'n teithio 'u gwyliau. I rai a digon o 

amser, ac i rai n medru ieithoedd dieithr yn dda, y 
mae'n ddiameu mai gwell yw gwledydd Ile nad oes llawer o 
drafaelio drwyddynt, — gwledydd lle nad oes berygl iddynt ddod ar 
draws Ilu o gydwladwyr yn chwilio am yr un ffolygfeydd a 
hwythau, gwledydd heb eu desgritìo gan wr diddarielydd y 



Sî|}|)f4|.« 




83 

darganfod, gwledydd 
;b ddangos eu buDain 
n, gwell iddo ef gael 
fìT popeth i'w hwyl- 
lodweddion ei bywyd 

langoB rhai eraill i'r 

mynt. 
fan ac iaitb. Cymerir 

erth, ond gadawed y 

ei wlad ei hun. 

ond iddo gofiomai 

-rc yw chwe cheiniog, 

ei bres mor gyflyiû 



É' 




íR. Hawdd y gelli wenu 

■îi^twarua, ond pe buaset 

_ Jpletb mawr, — yn ceisio 

Liî^.tren, a hynny mewn 

'■""(Id yn ddarnau bychain 

j(igyrau ; yn ceisio cyf- 

tw dro nas gelli gofio 

Gm o'r gloch y bore, ac 

*)b awr byth er hyiiny ; 

,biog rhai roglyd, ac yn 



84 T LLENOB. 

dal mewn cof o hyd maî tair ac wythfed o'th geiniogau di y w 
pump a chweched o'u ceiniogau hwy , — pe buaset wedi gorf od ceifiio 
gwneyd y tri pheth hyn ar unwaith, tra mewn ofn mawr collî 
dy dren, ni fuaset yn fy ngwatwar yn dy feddwl am gofio y 
gelli daro dy fargen ger lannau'r Rhein heb droi dy wyliau yn 
adeg ymarf er mental arithmetic. 

Nis gwn ai dwy iaith yn unig a fedri. Na chywilyddia, y 
mae Uawer yn medru llai. Nid y w yn debyg yr ai i'r un gwesty 

yn Nyffryn y Rhein na chroesewir di yno yn Saes- 
uith. neg ; ac os rhoir tipyn bach yn ychwaneg yn dy fil 

oherwydd dy fod yn siarad iaith y gŵr Uawn ei war, 
cei lawer ewên a moes-ymgrymiad yng nghyfer hynny. Bum 
yn meddwT lawer tro am yr anobaith. y rhaid fod tramorwr un- 
laith ynddo pan geisia grwydro, druan, drwy*n gwlad ni. Nid 
oes odid i orsaf na gwesty hyd yn oed yn nhrefydd mawrion 
Prydain Ue siaredir iaith yn y bya ond Saesneg ; ond yn wir y 

Sv^estai hy nny sy 'n cyflogi Germaniaid am eu Dwyd a'u siawns. 
antais fawr mewn gwlad ddieithr ydy w cael siarad iaith fyddis 
yn fedru n well na'r hwn y siaredir âg ef , yn enwedig pan fydd 
cweryl. 

Hwyraŵh, ddarllennydd, nad wyt wedi penderfynu coUi dy 
fywyd wrth ddringo rhyw bigyn mynydd uchel na sangodd 
troed dyn ar ei eira dihalo^ erioed. Hwyrach fod drîngo bryn 
serth caregog ar ddiwmod poeth yn Awst yn ormod 
EenL geunyt. Hwvrach dy fod yn dew euc yn ddiog, — na, 
yn gorffbl a rhadlon oeddwn yn feddwl. Na hidia, os 
treuli dy wyliau fel myfi, ni raid i ti fentro dy fywyd y gauaf 
na chwysu'r haf. Cei osod dy hun at unrhyw ongl ar gwch 
cyfforddus, ac am ddau ddiwmod bydd dwy orymdaith, un o 
bobtu, o'r golygfeydd mwyaf swynol, — creigiau, mynyddoedd, 
gwinllannoedd, pentrefydd, adfeilion cestyll, tyrau eglwysi, — ^jni 
jiithro heibio i ti, heb i ti ymegnio dim. Y mae'n wir fod yn 
rhaid i ti fwyta yn ystod y dyddiau hyn, — ^rhaid wrth hynny o 
ymdrecL Ond, er nad wyt wr glwth, cei ginio ar y cwch y 
buasai'n dda gennyt fedru gwneyd cyfiawnder ag ef fel yr Al- 
maenwyr o*th gwmpas, a chei gwpaned o goffi ar y dec, tra maeV 
awel hyfryd yn chware ar dy dalcen, wna i ti fynycíi gofio am 
dani yn nyddiau iDara blinder a the llygoer. Ond ai gweddus 
diogi fel hyn ? le, ond cofia mor fyr yw dy wyliau. 

A gelli ddysgu faint a fynnot, bron heb wybod i ti dy hun. 

Gweli oddiwi'th yr adeiladau beth oedd cariad y canol oesoedd at 

dlysni, a gweli hefyd mor hagr a di-addum y^ ein 

u«fddjtgn. tai ni, — eu glanweithdra yw eu hunig rinwedd. Ond 

yma, y mae pentrefydd Ilawn o'r adeiladwaith mwyaf 

cain yn ein pasio o hyd, — octnrau pren duon a phanelau golau, 




_ Niÿ^^^Hiii: 



'a dormerau yn codi o 

rys bigfain neu gastell 

— -„ ^_ - - , — —-jhrio y bydd tref neu 

9^MÌ»1&*/sJ§í>^° am ryw dro hynod 




wer i'r daith diwmod 

yfoeth o ddinasoedd ac 

•y meddwl oddiwrthynt 

täíẅw ymhellach yn ol at 

gron. Gwyliau yw, 

le na byddai raid mynd 
ledwar cant a hanner o 
hwyrddydd tawel fel 
'blaen ar hyd-ddi gan 
í, — fel yabryd rhyddid 
;rfydno8 ar y golygieydd 



86 Y LLENOR. 

Yn gymysg a dwndwr llon y lli clywn furmur, — tiymach a 
mwy pruddaidd, — bywyd y ddinas fawr yr ydym yn sefyll ar ei 

chwr. Mor hen yw, mor ryfedd fu ei hanes, — mae 
cok«n«. bron bopeth wyddom ni am Gymru megis cynnwys 

papur newydd o'i gydmaru â'i hanes hi. Codwyd hi, 
meddir, gan fam Nero ; a bu Cystenyn yn adeiladu pont dros ý 
Rhein lle yr ydym ni yn awr. Pan oedd cenhedloedd y gogledd 
yn chwilfriwio ymherodraeth Rhufain, bur Uanw tonnog o 
wynebau barbaraidd yn curo ar furiau a phyrth Cologne. Pan 
oedd gormes yr eglwys yn crynnu o flaen deifroad masnach y 
ddeuddegfed ganrif, daeth Cologne yn un o*r prif ddinasoedd 
marchnatol, a chyrchai marsiandwyr iV Ffair y Groglith o bob 
man. Yng nghyfnod yr ymdrech rhwng golud a medr, ac wedi 
hynny yng nghyf nod yr ymdrech rhwng y Pabyddion a'r Diwyg- 
wyr, bu brwydro chwerw yn yr hen ddinas, ac yr oedd pob 
brwydr yn difa ei nerth. Ac yn yr oesoedd diweddaf hyn, safodd 
ar gwr y gwastadedd fu n faes y brwydrau benderfynasant 
pwy sydd i fod yn fawr yn Ewrob. 

Uwch eîn pennau, ar godiad tir o drigain troedfedd, ymgyfyd 
eglwys gadeiriol fyd-enwog Cologne. Ei mawredd anferth y w 
ei hardderchogrwydd. Nid oes ynddi *r cymhesuredd hwnnw 
wna brydferthwch, y cymhesurydd hyd a lled;.y mae'n Ilawer 
rhy fer o'i hyd. Ei huchder aruthrol, — ar lun y giraffe 
hytrach nag ar lun yr ewig, — i mewn ac allan, sy'n hynod. 
tua 1270 hyd y dydd hwn y mae cenhedlaeth ar ol cenhedlaeth, 
fel y ca*r byd ffitiau o hunanoldeb, wedi codi ei rhan ami. Y 
mae'n ddarlun o'r ormes eglwysig godwyd yn y canol oesoedd 
ar seiliau efengyl syml lesu, ac o r ormes wladol adeiledir yn 
awr ar wladgarwch y gwerinwr Almaenaidd amyneddgar. Beth 
sydd y tu mewn ? Gwagder aruthrol, ac esgym y doethion o'r 
dwyrain, a chalon Marie de Medici, ac esgym duwiolion nad 
oedd y byd yn deilwng o honynt, ac arweinwyr yn eich poeni 
am bres, — nid wyf yn sicr am ddim ond y gwagder a r bobl 
awydd pres. Heb fod nepell o'r eglwys gadeiriol y mae eglwys 
y Jesuitiaid. Codwyd hi tua 1625, pan oedd sel genhadol a 
gallu digyraar y Jesuitiaid yn ennill gwledydd cred yn ol i 
Babyddiaeth, yn aml trwy ystry w nad oedd tebyg i arlliw dini- 
weidrwydd y golomen arao, a thrwy f raich ddidosturi'r arteithiwr. 
Y mae ei ffenestri'n taflu holl oleuni tanbaid yr haul ar yr allor. 
Dyna ei chlychau'n canu. Yr ydych yn cofio y gwarchae ofn- 
adwy ar ddinas Lutheraidd Magdeburg,y gwrth-sefyll arwraidd, 
ar dinistr echryslon pan ruthrodd y mileiniaid ymherodrol, — 
carthion trefi Ewrob,— drwy'r muriau rhwygedig i ganol gwrag- 
edd a phlant y dineswyr Protestanaidd. O'r magnelau fii'n 
amddiffyn y dineswyr hynny y gwnawd y clychau; trodd y 



I fyny'r rhein. 87 

Jesuitíaid hwy, ebe hwy, o wasanaeth Satan i weLsanoreth yr hwn 
na ddiffydd lin yn naygu. 

Y mae*n rhy hwyr i fynd i rannau uchaf yr eglwys i gael 
golwg aderyn ar y ddinas gynhyddol, a chyrrau gwastadedd y 
gogledd, ac amlinell y mynyddoedd yr ydym yn meddwl dilyn y 
Bhein i'w mysg. Mae eglwysi ac amgueddfeydd enwog yng 
Nghologne wedi eu codi bron oU trwy haelioni rhyw ddinesydd 
y rhoddasai Rhagluniaeth ofal eiddo iddo ; a gwyn fyd na ddeuaî 
ambell Gymro cyfoethog yma i w^eled pa fodd y gallai wasanaethu 
ei oes a'i wlad. Ysgrifennu erthyglau fflam i bapur newydd am 
bres, neu eu darllen gyda blas ar oT brecwest cysurus, — onid hyn 
y w swm a sylwedd gwladgarwch ein hoes ni ? 

Dyma*n gwesty. i teithwyr o bob rhan o'r byd, y fyddin o 
weision a'u harffedog wen yn lifre, y dysglau mel ymhob man, y 
poteli afrifed o ddŵr Cologne, y bobl a'r basgedi o lafrwyn y 
Bhein yn gwibio heibio'r ffenestr, curiad undonog y tabwrdd 
gwregys yn y pellder, hirsain lawn yr Almaeneg yn gymysg a 
chlic metelaidd y Ffrancaeg, — y mae gwesty yng Nghologne yr 
un fath flwyddyn ar ol blwyddyn yn yr haf. 

Bore ar y Bhein, — mae niwl gwyn yn codi'n raddol ac yn 
gadael yr awyí yn loew glir. Mae Cologne yn graddol ddiflannu 
ar y gwastadedd, a thyrau ei heglwys gadeiriol yn 
BurearyRhetn. dod yn fwj'fwy uuig hyd nes y collir pob golwg arni 
hithau hefyd. Cawn hamdden i gerdded yn ol a 
blaen hyd y dec ; Ue mae teithwyr o bobman rhwng dyffrynnoedd 
ffrwythau California a charchardai Siberia, ac nid ydynt yn 
anfoddlawn i gychwyn ymgom, yn enwedig y merched Americ- 
anaidd. Toc gwelw^n y bryniau'n neshau ; a dacw binaclau Bonn 
yn y golwg. Y mae Bonn yn un o leoedd hyfrytaf a mwyaf 
dyddorol y ddaear ; ond ar ddiwmod poeth, onid hyfrytach syllu 
ar ei choedydd a'i hadeiladau o gwch ar yr afon nac wrth 
gerdded trwyddi mewn chwys a llwch ? Dyweder a fynner, y 
mae dychymyg yn brif ffynhonnell dedwyddwch; gwelaf wr 
gwelw yn ddedwyddach mewn swyddfa uwchben Bradshaw neu 
Baedeker nag un arall llyfndew a Ilwch dinas enwog yn codi 
syched amo tra mae'r gwres yn toddi ei amynedd yn ddim. le, 
cofia'n sydyn mai Ilwch y gelwir ef, ond hwyrach mai hadau'r 
frech wen a'r geri y w Ilawer o hono, — gronynau sych budreddi 
lleoedd aflanaf y byd. Ni flina'r gŵr sy'n byw ar ei ddychymyg, 
ni chyll ei amynedd na'i wats. Mynd i'r cyfandir yn un o ddau 
i weled rhyfeddodau, dod yn ol wedi dangos tymer sur i'r cyfaill 
a cholli oriawr aur werthfawr o logell tra n ceisio gweled pryd- 
ferthwch mewn rhyw hen blastar o baent, — onid dyna hanes 
gwyliau ambell un ? Ddarllennydd mwyn, a wyddost ti beth 
y w'r teimlad o gael dy boced yn w^ag pan deimli awydd gwybod 



■s.* '5' " ■? Ä ■• * 

^wBmon wrtheiochr; 

^gj'heD natur ddynol. 

Iljjfis galIwR ddial ar 

^«At ■» 'S'l oeddwn wedi ei 

■ srwVSKSlae'n perthyn iddi 

,.V&Ì|*<^H" y Alniaen, rhaì 

EfälilltmgBSâ^ S af ol y ifau! 

R-»-Ì|>©?ati5Sf cant. Yrwyfyn 

,..^-J^A''£^-.' wrth sylweddoli 

.. UÌ|[l^Ai*.7.B;iliittom iy nheimladau 





lîladau gwynîon dan 

fÿg, — yr am?uedâfâu 

i»^^i gan yr Helen y 

"~È Gymraea, y tý y 

ỳchmygwn hyn tra 

rc^yn dyfroedd chwym 

"iau rhamantus, tua 

I fysg coedwigoedd a 

■ît y mynyddoedd ä 

Hoew ymyeg y myn- 

Jífch, pawb yn distaw 

lijíw aroH yn Kömg8- 

"J«ck yr ochr aralT, i 



■i;^»§i>?564?§'^ 




ÜolaadsecR yn c 

ceidwad traeth y 

;p arwr dychymyg y 

ighrdal fynydaig hon, 

neu pan rydd y nos 

troi'n arian. 




jfeydd digymar wrth 

Sto Maw oddîar bont y 

J^diau yw y Rhein. 

ii^iíth , — perffeithrwy dd 

br^asodd y cwch gludai 

■-''»->un ; gwinllaunoedd 

'i heglwya dloa a'i 

tS^^ cario agoriadau 

-^, a phedwar tẁr eî 

ar troed bwrdd ar i 

cilio oddiwrth yr 

blaenau. Dyma 

ar y dde ; caetell 



t B:flJSkt^|||<*^*cadarn gyat i fynau 
yîSfl^Ìgÿt»fŴ»ir)Ŵ[y ac i lawr y RheÌD ; 

t JliMg^llfSbSüffynfa Ehrenbreitä- 
fi^ A 0> JX:.'&'fi<>d<l ^ ddwfr y Rhein, 

fllliíN" 




I |^^ainz : arhoswn nos- 

" " am Coblenz, — Ue y 

Bum lawer 

afon yr 

Metz ar y 

' dreulio 



1» W» ystrydoedd i weled 
'^'•ídd na phobl Cologne, 



llil'MÍiE---^- .- 

^S'B. tfMrwjl^Hi megís codi cwr 

^^■■m..'£&Shl««^^^ '{^ yn fuau yr anghofir 

Ìi^H0f)OTítydd, a'r myaydd- 

rtSr!^'^ i ni goUi golwg ar 

** " -■•.*5í^ ddyfíryn y Rhein, — 

....; aml gastell fel coron 

S[;^'ybod sut y medrid 

]||tt castell. Dyma dro 

iChynod am ei anedd- 

Wrth fynd drwy'r 

rwydd yn unig sydd 

SfvÉ-y Brodyr, cadanîle'r 

.'Ö',.'ij^goden," St. Goar fyn- 

Â^'^®'gi caatell hynafol y 

îjî^înfels. creigiau brad- 

^Ìígîs y Lurlei, castell y 

ÎHíSíz yn codi o ganol yr 

*a^i, Baehftreh a'i win di- 

^SÎ^SboI, " Ysgol y Diafol," 

Äî^yll rhy hen i hane.s, — 

^><& yw'n rhyfedd fod 

^^^Saint o brydferthwch 

É-îîS'Iyr un byd? Dyma 

Ú'ü^ eto yn codi o'n blaen- 

|'3*^r afon. " Tẃr Hatto " 

l*^^"Dẁr y Uygod " y 

■lî..^-.— w..s..»..A. ^'Ẅi'-ef- Dylai rhai pobl 

^íri^;'«Ŵ^"«..».:Stìí?^*'^"g y°g Nghymru 

^■íSÌ^*':^<£Pẅ^íët)^Èû/rià uifer o bobl dlodiou 

p'^^ÌÉ^Í^ÿîpîpy ys&ubor ar dân, a 




fa'- »' 

'flSjSS rboí eu lludw ya 
]ẀW.sy'ii (lifa'r tir." ebe'r 
it'B'S* ** íygod o'i gwmpaa, 
~ ~ Kt hwn yDghanol yr 
l'â^W^vsant wledd nad yn 
|ÿfQu yabrydion y bobl 

Hil^fen, wele'r dyffryn yn 
}ÿ(U&f o'n blaenau. 



■ÿ. I 




^9.^<h^a1SkUS i'hwtig Bíngen a 

'"' '""'lsnea yr Almaen. Yr 

Lewia Dduwiol, mab 
leb Bon ain neb arall, 
ainz, a byddwn yno 
yr ydym yn gadael 



'î*»*- 



92 Y LLENOR. 

rhan ganol y Rhein, Ue nad yw ei gwely ond megis gwely'r 
Ddyfrdwy wrth LangoUen, ac y mae ei dyflftyn uchaf Uydan, — 
na welir y mynyddoedd pell o*i ganol, — ^)'n ymagor o'n blaen. O 
ddyddiau'r Bhufeiniaid hyd y dydd hwn, y mae Mainz wedi bod 
yii bwysig iawn fel safle filwŵl, ac y mae heddy w, f el bob amser, 
yn un o gadarnleoedd y ddaear. Dywedir mai yr un gair yw ei 
henw 'RhuíeinìgJ Magontiacum) a'n Machynlleth ni, cyfieithiad 
o ry w hen air Celtaidd. Anhawdd peidio cofio awdl Cenedl y 
Cymry Islwyn, — 

** Wrth deîthio heibio ar hyiit 

Rhoddodd j Cymry iddynt 
Enwau sydd gan eu sain, — eu cynhwysiad, 
A'u dylanwad, yn awdlau eu hunain." 

Yma y gosododd Cristionogaeth ei throed gyntaf yn yr Almaen, 
a daeth archesgob Mainz yn rheolwr y miloedd o eneidiau rhwng 
y Bhein a'r Elb. Ac yma y ganwyd y gallu chwilfriwiodd 
ormes ar gorfi'a meddwl pan welodd Gutenberg, tua diwedd y 
Canol Oesoedd, y medrid gwneyd Uyfrau gyda fiythrennau cerf- 
iedig symudol. Nid ei grym milwrol, nid ei heglwysig deym- 
wialen, nid ei masnach, enillodd i " Mainz Aur " deymgea y byd, 

Saddi hi y dechreuodd yr argrafi-wasg ryddhau dynol ryw. 
yma ni'n neshau ati. Cewch eistedd yn eich gwesty i 
ddarllen am dani, neu grwydro drwy ei heolydd. Edwys gad- 
eiriol, milwyr, amgueddfeydd, ystrydoedd culion budi'on, — ^mae 
dinasoedd hanesiol ar y cyfandir yn debyg i'w gilydd. Ond yn 
eu manylion y maent yn wahanol iawn. 

Wele ddyffiyn uchaf y Rhein o'n blaenau, a bore braf yn 

gwawrio eto. Ei flTrwythlondeb hyfryd, ei ryfeddodau, ei ddinas- 

oedd, olion hanesyddol, — ^nis gŵyr dyn î bá gyfeiriad 

rrankfurt. i droi gau amlder y pethau i'w gweled yn y dyfiìyn 
lle bu cymaint o bryderu ac ymdrechu ynglyn â sym- 
udiadau pwysig hanes y byd. Cymerwn y tren yn gyntaf man 
i Frankfurt. ir ydym yn gadael y Rhein cyn hir, ac yn troi ar 
y chwith trwy wlad goediog gyda'r afon Main. Down i'r ddinas 
yn gynnar yn y bore, ac y mae amoch awydd, mae'n ddìameu, os 
na fuoch yma o'r blaen, am weled prif ddinas Almaen y Canol 
Oesoedd, Ue'r ymgynhullai'r tywysogion i ethol ymherawdwr, 
lle cartrefai llysoedd cyfiawnder, lle penderfynid materion cyn 
apelio at y cleddyf. ííid oes gennym amser i ddim ond î syllu 
ar ei glendid a'i harddwch, fel y mae'r mynyddoedd o'i ham- 
gylch yn edrych ami. Rhown dro drwyddi tra bo haul y bore 
ar ei pharciau a'i Uynnoedd, — ac, waeth cyfadde'n ouest, yr ydym 
yn dechreu blino. 

Pa deithiwr erioed welodd gymaint ag a fwrìadaì pan yn 



I eyny'b rhein. 93 

cychwyn, er nad oedd Pegwn y Gogledd ym map eî daith ? A 

. awn ni i fyny i Strasburg, ac oddiyno i Basel i gael 

cyfaddef. golwg aT yp Alpau ? Yr ydym yn flinedig, rhaid i ni 

fynd i ry wle i orflTwys. Ple y w'r man hyfrytaf o fewn 

cyrraedd ? Heidelberg, yn ddiameu. Gadewch i ni fynd yno ar 

ein hunion, heb aros hyd yn oed i weled darluniau a choedydd 

Darmstadt. Cyrhaeddwn yno yn y prydnawn, — ^prif ddinas 

etholaeth Broteistanaidd y Rhein. Gwn am lety cysurus ym 

mhen uchaf y dref , ac oddiyno cawn olwg ar y ddinas cyn iddi 

dywyllu. 

Saif Heidelberg ar lain hir o dir rhwng yr afon Neckar a 

mynydd uchel y Rönigsstuhl, a'i chastell uwch ei phen, ac ochr 

mynydd wedi ei orchuddio â gwinllannoedd ar ei 

HeideibeiY. chyfcr yr ochr arall. Y mae felly yn union Ue mae'r 

Neckar yn gadael ei gwely cul creigiog, ac yn dechreu 

ymddolennu'n arafaidd hyd y dyŵjTi gwastad i'r Rhein. Ar 

gyfrif ei safle, ei chroesaw boreu i*r Diwygiad, ei phrifysgol fyd- 

enwog, a'i dioddefiadau arswydus yn yr hen ymdrechfeydd 

rhwnff Ffrainc a Phrotestaniaid yr Almaen, y mae Heidelberg yn 

un o ddinasoedd enwocaf y byd. Y mae ei chastell, medd rhai, 

y murddyn ardderchoc^f yn Ewrob ; ac nid hawdd ei hanghofío 

yw'r olwg ohono ar y Rhein ariannaidd yn ymddolennu trwy ei 

dyffryn bras. le, dyma'r Ue i ni orffwys. 

Gadewch i ni weled Ue mae'r pres a'r amser ami hefyd. Sofren 

o Lundain i Antwerp dyweder, sofren oddiyno i Cologne, sofren 

o Cologne yma, — mae teithio hyd y Rhem yn rhad 

cjfrii. iawn wrth fod y cychod a'r ffyrdd faaiam yn cyd- 

ymgais, — dyna dair sofren am ein cludo; pymtheg 

swllt yn îíghologne, Coblenz, a Mainz, — dyna ddwy a choron ; 

cawn lety a bwyd cystfiJ ac yn y gwesty goreu yn Lloegr am 

ddeg swUt ar hugain am wythnos ; ac awn oddiyma'n ol i Lun- 

dain ar lai na phedair punt. Daw'r cwbl felly yn Uai na deg 

punt am tua phythef noa Beth am yr amser eto ? Cychwjm- 

asom o Lundain nos Lun, yr oeddym yng Nghologne nos Fawrth ; 

treuliasom ddyddiau Mercher a lau ar y Rhein,— dyma hi'n nos 

Wener felly. Arhoswn yma tan nos Fercher. Byddwn yn 

Llundain yn gysmiis felly erbyn bore Sadwrn. 

Beth bynnag oedd deuddydd ar v Rhein, y mae wythnos yn 

Heidelberg yn llawn mwy swynol. Weithiau esgynnem i'r 

castell, dringem y mynydd uwch ei ben, a chaem gip- 

Bpeyer. olwg ar ryw afon neu fynydd neu ddinas y dysgasem 

eu henwau gydag anhawsder mawr yn hen ysgol y 

Llan. Weithiau dilynem y Neckar i'w mynyddoedd drwy 

bentrefydd bychain dyddorol, i weled bywyd diwyd yr 

Almaenwr amyneddgar. Pa le bynnag yr aem, caem bryd o 



94 Y LLENOR. 

fwyd da a choffi i ^fío am dano am bris nas meiddiwn ei enwi 
wrth geidwaid gwestai yng Nghymru. Un diwmod aethom dros 
y gwastadedd i Speyer, y ddinas ddistaw adfeiliedig lle y gor- 
wedd hen ymherawdwyr yr Almaen, rhai y bu tynged y byd yn 
y Canol Oesoedd yn dibynnu arnynt, a'r ddinas Ue cynhaliwyd 
y senedd, oesoedd wedyn, i roi terfyn ar yr ymrafael rhwng yr 
hen grefydd a*r newydd, pan alwyd y tywysogion diwygîedig yn 
" Brotestaniaid " am y tro cyntaf , am iddynt brotestio yn erbyn 
Diet 1529. 

Ddiwmod arall aethom trwy ddinas brysur Mannheim, hynod 
am ei darluniau a'i hysgolion yn ogystal a^ am ei masnach, i hen 

ddinas Worms. Cerddasom iddi o'r Rhein, a gwelsom 
worm». mai distawrwydd adfeiliad sydd yn ei gordoi hithau, — 

nid yw mor bwysig ag y bu ym masnach ac yng 
ngwladweiniaeth Ewrob. Ond, pan fo cof am ei bri wedi darfod, 
pan nad arbeda amser hyd yn oed ei heglwys gadeiríol, cofir am 
y diwmod rhyfedd hwnnw y safodd Luther o flaen ymherawdwr 
a thywysogion yr Almaen i ddweyd ei eiriau bythgofiadwy, — 
" Yma y saîaf , nis gallaf wneyd ond f el hyn, Duw a'm cynorthwyo 
i, Amen." Yn y funud bwysig hon ar ei fywyd y darlunnír y 
diwygiwr yn y gofgolofn godwyd yn Wq;rms rhy w ddeng mlyn- 
edd ar hugain yn ol. Treuliasom lawer o amser o gylch y golofn, 
a'r mân golofnau sydd yn ei hamgylchynu. Yn eu mysg y 
mae'r cynddiwygwyr, — y Prydeiniwr Wiclif , y Ffrancwr Waldo, 
y Bohemiad Huss, yr Eidalwr Savonarola, yr Almaenwr Mel- 
ancthon. Tarawiadol iawn yw'r cerfluniau o'r dinasoedd fu a 
fynnont fwyaf a'r Diwygiad, — Magdeburg, dinas y dioddef; 
Speyer, dinas y rhyf el ; Augsburg, dinas yr heddwch. A chyda ^ 

hwy y mae enwau y pedair tref ar hugain dderbyniodd y Diwyg- ^Ê 

iad gyntaf. Diwmod hafaidd cynnes, heb fawr o haul, — deurlun ^ 

perflaith o hedd, — a gawsom yn Worms. Tawel iawn y w*r cof- 
golofnau draw, y mae*r hen eglwys fawreddog yn cysgu'n drwm 
uwchlaw y meirw sydd yn ei chôl, y mae'r gweithiwr lluddedig 
yn tynnu adref o'r caeau, — ac anodd iawn yw sylweddoli mai 
oddiyma unwaith y siglwyd Ewrob drwyddi. 

Hen Heidleberg hoff, buan iawn y daeth ein gwyliau i ben. 
Ond cofiwn yn hir am dani, — y crwydro ar noson loergan Ueuad 
trwy'r castell, a gweled dyffryn y Rhein megis priodasferch dan 
orchudd o arianwaith cain ; yr ymdroi yn y farchnadle ar lawr y 
ddinas, a r ceisio bargeinio â r gwladwyr caredig oedd yno yn 
gwerthu eu ffrwythau a'u da ; y mynych ymgom â r Iddew oedd 
yn gwerthu llyfrau i ni ; y Sul heulog dedwydd ranasom rhwng 
Lutheriaid, Pabyddion, ac Iddewon i gyd-addoli â hwy ; y .nawn 
dreuliasom mewn cafí^ gyda rhai o'r myfyrwyr, nid y rhai 
mwyaf diwyd gobeithio. 



I fyny'r rhein. 95 

Ambell noson, a nid y rhaî hynny oedd y lleiaf difyr, 
ymgomiem yn y tŷ, gryn ddwsin o hongip, yn Brydeinwyr ac 

Americaniaid, am hanes Heidelberg a dyífryn uchaf 
pSÄSÎeth. y Rhein. Yr oeddym oU wedi gweled Speyer a 

Worms, ac oU yn teimlo'r dyddordeb mwyaf yn 
Liuther a'r Diwygiad Protestanaidd. Yr oedd rhai ohonom wedi 
bod yn uwch i fyny'r afon, — ^yn Strasburg, Ue cafodd Uu o 
Brotestaniaid Prydeinig nodded gyda Phedr Ferthyr ; ym Masel, 
Ue'r argreffid y llyfrau Protestanaidd ; ac yng Nghonstans, Ue y 
Uosgesid Hus. 

Ond nid yw Heidelberg hithau heb ei hanes. Bygythiwyd 
rhyddid Ewrob gan ddau allu ; a mathrwyd Heidelberg yn y 
llwch dan draed y ddau. Ar ddechreu'r ail ganrif a'r bymtheg 
yr oedd llanw'r Diwygiad Protestanaidd yn dechreu troi'n ol, a'r 
Jesuitiaid yn darbwyllo penaduriaid Ewrob i ddinistrio'r gwrth- 
ryfel yn eibyn y Pab. Bu ymdrech galed rhwngy ddwyblaid 
am y goron ymherodrol. Yr ymgeisydd rabyddol oedd Ferdinand, 
duc Awstria, un oedd wedi difodi Protestaniaeth flodeuog 
Styria a Chamiola drwy greulondeb mawr. Yr ymgeisydd 
Protestanaidd oedd Ffredrig, Etholwr y Palatinate, a'i gartref ef 
oedd Castell Heidelberg, — ac y mae'r adfeilion mawreddog yn 
adgofio i ni yr amser y dygodd Ffredrig ei frenhines brydferth 
yma o Loegr, canys merch lago'r Cyntaf oedd ElizabetL Bu 
hon, " brenhines calonnau " fel ei gelwid, yn gydymaith arwrol 
i'w gŵr pan oedd yn arweinydd Protestaniaid erlidiedig Bohemia 
a*r ralatmate. CoUodd Ffredrig y dydd, ymdeithiodd y Spaenwr 
erlidgar drwy Heidelberg, a chiliodd yr ymdrech i'r gogledd, lle*r 
ymladdodd y Daniad a'r Swed frwydr Protestaniaeth. 

Can mlynedd wedyn, ac yr oedd perygl i ryddid Ewrob o 
gyfeiriad arall. Yr oedd Louis XIV., brenin Ffrainc, wedi 
penderfynu difodi Protestaniaeth a llethu'r Almaen. Yr oedd 
Heidelberg dlos yn ysglyfaeth i filwyr Ffrainc bob tro y 
croesent y terfyn. Ymhyfrydai'r gelyn wrth geisio dinistrio 
neu anffurfio y castell prydferthaf yn Ewrob, a chartref 
amddiffynwyr Protestaniaeth yr Almaen. Yn 1693 medrodd y 
Ffrancod ddylifo i r ddinas ymron heb dywallt gwaed. Cododd 
dolef o ddychryn a chynddaredd o hoU Ewrob Brotestanaidd 
pan gly wyd hanes ofnadwy y noson honno. Ychydig ddihangodd 
a'u by wyd ganddynt ; a phan ymadaẁodd y Ff rancod, gadawsant 
y castell yn furddyn a'r ddinas yn garnedd losgedig. Ond dros 
ryddid a chrefydd y dioddefodd Heidelberg erioed. 

Ni welsom fawr o fywyd yr Almaen, niae'n wir, ond betli 
fedrir weled mewn wythnos? Ni fuom mor ynfyd a cheisio 
dysgu r iaith i'w siarad, ni ruthrasom o fan i fan i weled pob 




IjHisburg a Bosel. Ond 
!imym dì na mynd ì 
,Bi,r V darganfyddiadau 
oedd gwraodo ar iyw 
iig, yr ofn mawr oedd 

aerth byddin Ffrainc 

liì^P, |}fr w chwe blynedd ar 

"" "^ enwau Napoleon y 

itrt yn cilio o gof y 

ImPi fel rhyw hen gi a'i 

C9jb ymdrech meddwl, 

'""" at eyflawni dyled- 

;^áe'r bunder wedi cilio, 

ewn dim arall inni, — 

i Metz ac ar draws 

dyfíryn y Moselle i'r 

Na, hyd y Rhein yr 

, — medrwn gyrraedd 

^e'r gwlaw a'r niwl yn 

i%8tr y ewch y gwelwn, 

■j, y glannau oedd mor 

|ni fod swn y gauaf yn 

ijurus dan gysgod yr 

'"» yn eyflymu dros y 

[dwl am ein gwaith, a 

olwg olaf ar dyrau 



t'-3r*'*ar*'-5E- "ẅ" -3j- - 



^-^,^-^-if- -ij.- -^- -^- -^ . - J- -g- 

-£*^-£> ■#■ «ft» ■ft> . ; . •ŵ- •ŵ> ■ft> ■ft> 



Y LLENOR. 



I WTBOD OOBTBMBB AO ADDTM." 



DAN OLYOIABTH 



OWEN M. EDWARDS, M.A., Rhydychen. 



LLYFR IX, 



CANEUON. 

LLAIS NA DDI8TEWIR. 

ADDOLI MAIR. 

ARIAN. 

OWEN QLYN DWR. 

YR YMDRECH AM Y BRIFY800L. 



fUotWfíont 

HUGHES A'I FAB, 56, HEOL ESTYN. 

lONA WR, 1897. 



i 



CYNHWYSIAD. 



Wynfib-ddarlmi, — Afadotma (Murillo). 



Adroddiad 7 Ddirprwyaeth Dlr TrDALnnfAü 5 — 8. 



CANEUON. 

Darluniau, — Afan Twreh, Tm MeirioHy Cyehod Ahertawe, 

I. Yn y Blodan. II. O, noeon gu. III. Noawyl. IY. Y Wawr. V. Yn 
Saaiwn Uangeitho. VI. Telyneg. Tudalsnnau 9 — 16. 



LLAIS NA DDISTEWIR. 

Darlmuan,— X/im MUUm yn argr^fad 1688, John Milton, Tỳ Miìton yn ChaHont 

8i. Gilee. 

UaÌB Müton jn dilvn y genedl. Cyfnodan o orffwrs ac ymdrech bob jn ail 
yn hanes cenedl. Defooaeth a Phuiitaniaeth, — Laud a Milton. 

Sancteiddrwydd a phiydíerthwch, Müton yn eu hedmygu ar wahan yu It 
Penseroeo a L'AUegro ; y sancteiddrwydd yn dyfnhau, y pry<Öerthwch yn ymgy- 
sylltu â phechod, yn Comus; y ddau allu, sanoteiddrwydd pur a swyn pechod, yn 
ymgyByUtu ym meddwl Milton â phleidiau politicaidd y dydd yn Lycidaê, Miíton 
yn rhengau ^r Puritaniaid. 

Buddugoliaeth y Purìtaniaid ; Biom Müton yn yr Areopagitiea pan ddeallodd 
nad oedd y wasg i íod yn rhydd. Milton a rhyddid. Yn amddüfynnydd Ciom- 
well a*r Weriniaeth yn yr Mhonohlaatei a'r Defensio pro populo Ançlicano, 

Cwymp y Werìniaeth. Darlunio'r brwydrau a*r cynghorau yng Ifaholl 
Oioynfa, Cred yn rhyddid yr enaid, mewn cymundeb uniongyrchol â Duw. 
Ffydd Milton yn y dydd bUn. Llais na ddistewir. Tudalbnnau 17—32. 



ADDOLI MAIR. 

Darluniau, — Madonna deUa Seggioìa (Raphael), Madonna della itella (Fra Angelico), 
Madonna (Guido ReniP), Madonna detta delP Arpie (Andrea del Sarto), 
Madonna del dito (Carlo Dold). 

Olion addoli Mair yng Nghymru. Mair dychymyg y canoloesoedd. 

I. Credu yn y gwyrytáod dihalog. Dadleuon bore ynghylch Mair. Dìstaw- 
rwydd y Beibl ; yr efengylau gau. Cynnydd graddol yr ttthrawiaêth hyd Gyngor 
Chaloedon yn 415, pan y daeth y gwyryfdod dihalog yn rhan o gredo*r eglwys. 

n. Mair yn dod yn dduwies, — ** mam Duw," yn eiriol, yn dod yn wrthiych 
addoliad genethig a luilwr. Yr hanes am dani yn Llyfr yr Ancr yng Nghymru. 

m. Credu fod Maìr yn ddibeohod erioed. Yn y canoloeeoedd y tyfodd y 
ffred hon, yn bennaf trwy bregethiad y FfrancÌBdaid. Y Jesuitiaid a'r athraw- 
uieth. Ei gwneyd yn rhan o gredo Eglwys Rhufain gan Pio Nono yn niwedd 1854. 

Achofiion yr addoliad,— hiraeth am yr hen dduwiesau paganaidd ; camddeall 
ystyr purdeb, mai ffwyryfdod yn unig sydd bur ; camddeall natur Duwdod, gan 
drbio nad yw mor cmier a mam farwol ; awyn tlysni 'r oelfau cain, pan ddarlun- 
nid Mair gan brif arlunwyr yr Eidal a Spaen. 

Y gwrthwynebwyr, — beirdd y canoIocBoedd, a'r Diwygwyr ProtcBtanaidd. 
£nw Mair ar flodau. Ystyr yr addoliad. Tudalennau 3^—48. 



ÌT. CTNHWT8IAD. 

ARIAN. 

Arìan, — cyfrwng masnach. Aur j çyfrwng goreu; ei berthynaa ag aiian a 
phres. Owestíynau arían ym ffihiydaîn a*r Amerig yn y dyddian hyn ; yr achoe 
y gofynnir hwy. * 

Oallu Aiian, — ^fel y rhyddhaodd y caethwaa tir; fel yr ennül bob eiddo anül. 

Cysylltíad Arian a phris. Y Mercantíliaid a'u camgymeriad fod gwerth 
Arian bron yn ddigyfnewid. Ymyriad y Tuduiiaid â mawnach i fdcrhau dyiodiad 
aur, ac oferedd deddfu felly. Acmoâon y camgymciiad. 

Natur Uog. Deddfau yn erbyn usuiiaeth,— eu ífolineb. 

Prifiiau a llafur; ansefydlogrwydd piÌBÌau yn aòhoeá ansicrwydd llafor. 
Paham y mae prisiau'n codi ac yn gostwng. Bimetaliaeth,— ei ganlyniadfiu. 

Anhawster ymynyd. Tuoalennau 49 — 64. 



OWEN GLYN DWR. 

Darluniau, — AdfeiHon MymieMoç Oljfn Nedä, Dyiff^ryn Dyfrdwy. 

Goffoniant Owen Olyn Dŵr yn ^iraddol ymddangos. Ei bwysigrwydd, — ei 
wrthry& ef wnaeth i frenin a barwniaid Lloegr ofni trawsfeddiannu tír y Cymiy. 

£i addysg a'i gyfle. Y ^ywysogion dan y deddfau tir, y llafurwyr dan y 
deddfau Uafur, y myfyrwyr dan ddylanwad y Deffroad,— oU yn barod i*w ganlyn. 
lolo Goch a'r aradr. 

Sycharth a Glyndyfrdwy, — larU^ Grey*n trawsfeddiannu tír Owen Glyn 
Dẃr. CynUuniau Owen. Hanes y rhyfeloedd rhwng 1399 a 1416. 

Amcanion Owen Glyn Dŵr, — eglwys rydd, dwy brìfysgol, gwlad rydd unedig. 

£i gynghreirìaid, — y gwrth-bab, brenin Ffrainc, y Percies, y Mortímeriaìd. 

Carìad Cymru ato. Tudalbnnau 65—80. 



YR YMDRECH AM Y BRIFY8G0L. 

Darluniau,— Co&í^ y Bala, Coìey Dewi Smty Meg Aherhonddu, Ytyùl LUmymddyfri. 

Awgrym Diiprwyaeth 1881,— fod i Goleg Dewi Sant a Choleg Plifysgòl 
Cymru ymuno'n brifysgol Cymru; yr anhawsteiau yn ffoidd hyn. Yr hanes 
o 1881 i 1893. 

Piifysçol yn fwyfwy angenrheidiol,— ei heÌBÌo i gysyUtu'r colegau newydd- 
ion, i arwam yr ysgolion cenhedlaethol, i addysgu athífawon ysgoUon elfennol. 

Aü ddechieu*! symudiad yn 1887. Cyd-^nhadledd y tri choleg. Anhaws- 
ter newydd, — ^prun ai f el Rhydychen ynte fel IJundain P Methiant y symudiad. 

Cynhadledd cyd-bwyUgorau'r siroedd yn ffwifhod Ue i Goleg Dewi Sant ar y 
Bwrdd Canol. Bam y wlad yn giaddol addfedu. 

Y trydydd ddechieu yn 1891. Cynhadledd yr Amwythig. Y Siarter. £i 
derbyniad gan Dŷ*i Aiglwyddi a*r Cyfrin Gyngoi. 

Y cangheUydd cyntaf a*r afl. Tuoalsnnau 81—95. 



" Fÿ Nuw, fy Nuw, i>aham y'm gadewaist." TcDALinfNAU 95—96. 



ADRODDIAD Y DDIRPRWYAETH DIR. 



YMAE adroddiad y Ddirprwyoeth Dir, yn ogystal a chyfrolau'r 
tystiolaethau, yn ai/^r ger ein bron. Y mae'r adroddiad 
mewn dwy gyfrol, yn cynnwys o fewn ychydig i bymtheg cant 
o dudalennau ; cvnhwysir y tysiolaethau mewn pum cyfrol, yn 
cynnwys rhyngddynt dros bedair mil a phum cant o dudal- 
ennau.* 

Nid crynhodeb o gwynion tenantiaid a thir-feistri'n unig yw'r 
cyfrolau ; rhoddant ddarlun Uawn a manwl o Oymru amaeth- 
yddol y flwyddyn ddiweddaf. O bob llyfrau perthynol i Oymru, 
dyma y rhai mwyaf ddyddorol i ni yn yr oes hon ; ac, i'r rhaî 
ddaw ar ein holau, dyma fydd y dnrsoita lawnaf sydd wedi ei 
pharotoi eto. Math o DomescUiy Booìc ì Gymru ydyw. 

Yr oedd y dirprwy wyr yn naw ; ac nid yn hawdd y gallesid 
gwneyd gwell dewis. Yr oeddynt oU yn meddu rhyw gysylltiad 
â Chymru, ac oU a'u gair yn air ar ryw bwnc pwysig neu 
gilydd. Y mae'r cadeirydd, Arglwydd Carrington, yn un o hen 
deulu Owydyr, ac wedi cael pix)fiad helaeth ynglŷn â phwnc y 
tir yn Lloegr ac Awstralia. Y mae Lord Eenyon yn dir- 
fedcUannwr galluog a goleuedig; a'i fryd, fel bryd pob un o'i 
deulu, ar wneyd daioni. Owyddis yn dda hefyd am Syr John 
Talbot DiUwyn Llewelyn, y gŵr enillodd Abertawe i'r Ceidwad- 
wyr yn yr etholiad diweddaf, fel tirfeddiannwr hynaws a theg. 
Y mae David Brynmor Jones yn gwybod cymaint a neb o hanes 
deddfau'r tir yng Ngymru ; y mae r Prîfathraw John Rhys yn 
ffwybod mwy na neb, ond odid, am haniad a hanes y bobl. 
Çynrychiolid y tenantiaid gan John Morgan Griffiths, un o deulu 
Anibynnol enwog yn y De ; a chan Richard Jonea, Pçrth Eirin 
yn y Gí^Iedd, un o fechgyn Coleg Piifysgol Cymru. Yr oedd 
profiad Edwin Grove, o Gasnewydd ym Mynwy, vn werthfawr 
lawn oherwydd ei wybodaeth drylwyr am fiyrdd haiam. Ac v 
mae Frederic Seebohm, awdwr y Trîòal System in Wcdes at 
Ewrly Engliah YiUage Community, yn gwybod cymaint a neb 
sy'n fyw ara hanes y tir yn yr ynysoedd hyn. Y ddau 

* Ceir y ^irolaa gan Eyre & Spottìswoode, East Haidìng Street, Fleet Street, 
London, £.0. Dylent fod ym meddjant pob Cyngor Plwj drwy Gjmru. Dyma 
btiflian'r cyfrolan, a nifer y tndalennau ynddynt, — ÂDRODDiAD,--Oyf . I., 962, 10/6 ; 
Cyf. n. (Atodiadau), 507, 5/4 ; Tybtiolaethaü,— Cyf. I., 898, 7/3 ; Cyf. n., 958, 
7^ ; Cyf. m., 1054, 8/5 ; Cyf. IV., 956, 7/7 ; Cyf. V., 812, 6/5. 

5 



6 Y LLENOR. 

ysgrifennydd oedd Daniel Lleufer Thomas, bar gyfreitliiwr, a 
gŵ sy'n hoUol gyfarwydd ym my wyd yr amaethwr a*r llaf urwr 
Cymreig ; a Cecil Edgar Owen, ŵyr i Syr Hugh Owen. 

Heb gyfrif costau argrafiu, — a dylai yr argrafFu dalu am dano 
ei hun mewn amser, — ni chostiodd y Ddirprwyaeth ond rhyw 
wyth mil o bunnau. O'r rhain aeth rhan fawr i'r ysgrifenwyr 
Uaw fer oedd yn rhoi'r tystiolaethau i lawr. Ni chafodd y 
dirprwywyr ond eu costau'n brin ; ac ni chymerodd rhai ohonynt 
hya yn oed y rhai hjmny. Eisteddasant bedwar ugain o 
weithìau yng Nghymru i dderbyn tystiolaethau, a phedair 
gwaith ar bymthegyn Llundain ; eisteddasant bump a deugain 
o weithiau yn Llundain i drin y materíon sydd yn eu hadroddiad 
hefyd. Holasant dros fil o dystion ; ac y mae eu hadroddiad yn. 
grynhodeb o bob peth, — hanes, milodeg, Uenyddiaeth,— sy'n 
perthyn i'r tir ac i fywyd amaethyddol. Rhaid fod pob un 
ohonynt wedi rhoddi blwyddjm gyfan o lafur caled i'r cyfrolau 
hyn, ac y mae Cymru dan ddyled drom iddynt am y gwasanaeth 
Ilafurus, ewyllysgar, a di-dâl a roddasant. 

Prín y cawsant ddiolch o gwbl eto. Y mae'r Times wedi 
dangos mwy o anhegwch tuag atynt nag a ddanghosodd at ddim 
eríoed. Sylfaenwyd ei ymosodiad ar ran o'r adroddiad yn uiiig ; 
ac yr oedd yn amlwg nad oedd ei feimiaid wedi darllen y rhan 
honno. Dywedir mai cynrychiolydd chwerw'r tir-feddianwyr 
sy'n ysgrífennu erthyfflau'r Timea ar y mater, a gellir b^mu 
oddiwrth hynny a oead yn amhleidiol. Ymddengys i'r Üaily 
Chronicle gael yr adroddiad o flaen y Daily Newa, ac nid oedd 
an y papur diweddaf ond ychydig i'w ddweyd yn ei soríant 
~ mae'r South Walea Daily News yn casglu bamau tir-feddian- 
wyi'. ac fel pe buasai. a'i fryd ar wneyd bam y dirprwywyr yn 
ddiddim ; ac y mae'r ì^'eatem Maü, yn ol ei arfer ddyddorol ef, 
yn bendithio ac yn melldithio bob yn ail. Anfoddog a sur fu'r 
Llywodraeth bresennol hefyd tra'r oedd y dirprwywyr cyd- 
wybodol a hunan-aberthol yn dirwyn eu ffwaíth i ben. Ond 
erys y cyf rolau yn f eddiant i'r wlad ; a gwefir troi pob awgrym 
yn ddeddf mewn amser. Yn wir, y mae'r awgrymiadau'n troi'n 
ddeddf au ewyllysgar yn barod ; agorwyd Ilygaid Ilawer tîr- 
feistr, à bydd gwell dealltwriaeth rhwng tenant a meistr tir 
mewn Ilawer man o hyn allan. 

Wedî dwéyd hanes eu dull, rhydd y Dirprwywyr lond deg 
tudalen ar hugain o ddesgrífíad o dir Cymra, a r anifeiliaid ac 
adar gwyllt a dof sydd amo. Yna dont at ddosbarthiad y bobl, 
lle y danghosant, ymysg pethau ereill, mor hoff yw'r Cymry o'u 
cartrefi ; eto dilynir y Cymry ar wassar i drefydd Lloeer, i'r 
Unol Dalaethau, i Batagonia, i leoedd fel deheudir RwsiaL 



? 



ADRODDIAD Y DDIRPRWYAEl'H DIR. 7 

Dyddorol iawn yw cynlltin John Mílls i sefydlu gwladfá 
Oymmg yn Syria, a hanes y Mormoniaid Çymreig. Ÿ mae'r 
bennod nesaf, — ^gwaith y Prifathraw Rhys, mae'n ddiameUỳ — 
yn dweyd pwy ydy w'r Cymry ; a gall y meddylgar weled pafaam 
j itiae gwahanol ddosbarthiadan yn. y wlad. Yn y bennod ar 
laith a Ilenyddiaeth Cÿmru, y mae comisiwn y frenhines 
£lizabeth i gynnal Eisteddfod Caerwys yn 1568 wedi ei 
atgrafiu'n Uawn, am y tro cyntaf erioed, mi dybiaf. Y mae 
dwy bennod ar grefydd -ac adclysg Cymru, yn enwedig yn eu 
cysylltiad â bywyd amaethwyr. 

Gyda'r unfed bennod ar daeg, y mae'n amlw^ ein bod yn dod 
at waith arbennig Brynmor Jones, — ^hanes deddfau'r tir. Y 
mae'n eglur ac yn deg; ond v mae ef, fel Mr. Seebohm 
ymhelladi ymlaen, yn gadael y cymod pwysicaf yn hanes y tir 
yng Nghymru heb bron gynwrdd dim ag ef. V Marw Du ac 
Owen Glyn Dŵr rhyngddynt a gadwodd i'r hen berchenogion, — 
pobl y tir gwely, — hynny o dir eu tadau a arhosodd yn f ädiant 
iddynt. Er hynny y mae'r penodau hyn y peth clìriaf ysgrif- 
ennwyd eto ar hanes y tir yng Nghymru. Gyda sylwadau ar 

fyflwr masnach a diwydrwydd yng Nghymru, derfydd y rhan 
anesyddol, sef rhan gyntaf llyfr cyntaf yr adroddiad. 

Yn yr ail ran ceir adroddiad manwl am dir fel eiddo ac am 
ei berchenogion. Maenoriaid a hawliau maenoraidd ; tiroedd y 
goron, eu hanes a'u Ily wodraethiad ; y tir cyfiredin, a thii'oedd 
neb eu cau, — ynglŷn â hanes y rhain dyfynir o'r tystiolaethau 
roddwyd o flaen y dirprwywyr. Yna tnnir meddianwyr tir 
preifat, — ystadau yn y rhannau Cymreig a'r rhannau Seisnig o 
Gymru, — j rhoi fiermydd at eu gilydd, y stiwardiaid, dylanwad 
erefydd a gwleidyddiaeth. l^a ceir cyfeiriadau at fodau 
ddesgrifir yn y tystiolaethau ; a dyma gloddfa ddihysbydd i 
nofelwyr y dyfodol. 

Yn nhrydedd ran y Ilyfr ymdrinir a'r rhai sy'n byw ar y tir, — • 
tenantiaid, rhydd-ddalwyr, pobl tai unos, bwthynwyr, a Ilafur- 
wyr. Ymddengys mai yn Arfon a Meirion a Maldwyn y mae 
Ileiaf o feddianwyr yn by w ar y tir ; ynç Ngheredigion a 
Cbaerfyrddin y mae mwyaf. Pan gofir mai yn y rhan hon y 
mae'r penodau ar y newyn am dir, ar rent, hawliau'r tenant, 
çytundebau rhent, helwriaeth, trethi, yr amaethwyr a'r Ilafur- 
wyr, a'r bennod ar fy wyd a thai'r amaethwyr (y f wyaf dyddorol 
yn y Ilyfr) nid rhyfedd fod y rhan hon yn mynd a thros un ran 
o dair o'r adroddiad i >gyd. 

Am amaethyddiaeth y mae'r bedwaredd adran, — hanes amaeth-' 
yddiaethyng Nghymru; dullamaethyddia«th; amaethdai; pethau 
ynglŷn % amaetbyddiaeth, megis cloddiau, Ilidiardau, sychu'r 
tir, dyfrhau'r tir; offer amaethyddol; gwrtaith; hau; maga 



8 Y LLENOR. 

anif eiliaid ; swneyd ymenyn a chaws ; prisiau ; ma^ü da pluog'; 
gwenyn ; codi ífrwythau ; gerddi ; coedwigoedd ; addysg amaeth- 
yddol; fffrrdd a {oarchnadoedd. 

Hyd yn hyn dyna'r llyfr cyntaf, — 826 tudalen o'r cyfanswm 
o 962. Yn yr ail ceîr casgliadau'r dirprwywyr a'u hawgrym- 
iadau. Gwel y dirprwy wvr f od y dirwasgiad amaethyddol wedi 
oyrraedd Cymru; a'i fod yn mvnd vn waeth o hyd ers tua 
phymtheg mlynedd, yn gymaint felly fel nad yw amaethwyr yn 
cael unrhyw elw o gwbl, neu ddim digon i dalu am eu Uafur. 
Yna rhoddir trem ar sefyllf a'r amaethwr, ar y cyf reithiau tir fel 
y maent, ac ar y gwahanol welliantau gyiihýgir. Ac yna'n 
ddiweddaf rhydd y dii-prwywyr eu cynhygion hwy. Am lawer 
o'r awgrymiadau hynny, gellir dweyd y derbynnîr hwy gan 
dirf eddianwyr a thenantiaid o'u bodd, heD syf raith yn y byd, — 
megis eu hapel unol a chref at bob tirfeddiannẃr ar iddo 
apwyntio ystiward fedr Oymraeg. 

Y maer dirprwywyr oU yn unfam fod cyfraith y tir 
fel y mae yn hoílol ani^nol i amddiffyn y tenant. Ond 
tybia'r Ueiafrif, — Arglwydd Kenyon, Syr John Llywelyn, a Mr. 
Seebohm, — y geUid newid y cynreithiau sy'n awr mewn giym 
fel ag i fod yn amddiffyn digonol. Eithr bam y mwyafrif, — 
Arglwydd Carrington, Brynmor Jones, y Prifathraw Bhys, Mr. 
Gr^ths, Mr. Groye, a Mr. Bichard Jones, — ydyw na wna dim y 
tro ond Llys Tir, gyda gallu i benderfynu rhent ac amodau teg. 

Nid oes cyfle yma i roddi crynhodeb o awgrymiadau'r dir- 
prwywyr,gwneir hynny mewn erthygl i ddod ar bwnc y tir yng 
rîghymm Ond dylwn ddweyd fod yn y cyfrolau hyn faterion 
o'r pwysigrwydd mwyaf i bawb sydd ar y tir, ac yn enwedig i 
gynrychiolwyr Cymru yn y Senedd 

Y mae'r cyf rolau'n Uawn dyddordeb i'r hanesydd ao i'r nofelydd 
hefyd. Yma ceir dros fil o bobl, — ^yn cynrychioU pob peth yng 
Nghymru amaethyddol. Ni cheir hwy gyda'u gilydd yn unUe 
araU ; nid ant i'r un cyd-syf arf od crefyddol, ni welir' hwy mewn 
un cyd-gyfarf od poUticaida, ni ddaw rhai ohonynt i'r Eisteddfod, 
ni ddaw ambeU un i dalu teymged i'r Brifysgol hyd yn oed dan 
wenau Tywysog Cymra. Ond y maent yma i gyd. Deuai'r 
landlord tyn a'r hen ffermwr mynyddig yn ei wiEfff o firethyn 
cartref bob yn ail ; ac yr ydym bron a disgwyl gweTed y ceiUog 
ffesant a dafad y mynydd yn dod i ddweyd eu cwynion ar eu 
hoL Y gorthrymydd a'r gwas a ryddhawyd oddi wrth ei f eistr, — 
ceir hwy yma oU yn ol eu duU. Di^ iawn oedd gwyUo land- 
lordiaid, stiwardiaid, amaethwyr, ceidwaid helwriaeth, a phawb 
sydd ar y tir, yn sefyU i ddadlennu ei hanes a hanes ei gymdog- 
îon. Darluniad Uawn o fywyd gwlad yw'r çyf rolau. ijSgiàí 



10 _ y LLENOli. 

Fel yn eiriol yma'n siriol 
Wenau'n^ ol gan f odau dynol ; 

Ond gwenu jni y blodyn b^rw 
Mae Uygaid Duw'n wastadoL 

" Mae blwyddi íil o wynfyd pur 
Heb gur i ddod i'r ddaear, 
Addoli Duw pryd hyn b . dd pawb 

A glân ddiddefawd lafar, — 
Rhodio rhosydd, dawnsio dolydd, 
Yn y blodau'n Ilawn Ilawenydd, 
Hinon awel sua'n dawel 
Adsain anthem gân yr angel ; 

Dyn wena'n oT ar Dduw mewn hoen, 
Heb son am boen a rhyfel." 

Mae'r fam yn nolydd gwyn jr hedd, 

Tu draw i r bedd yn. rhodio, 
Awelon gwlad na wel un nos 

Ym miodau'r rhos sy'n sio, — 
O.awelon mwyn alawon, 
Eweh i lawr i fyd gofalun, 
Yno'n dìrîon yn y blodion, 
I suo ganu i' mab adgofion 

Am un a'i herys ef fan hyn, 
Ym mlodau gwyn y Cyfion/' 



« 



II.— O, NOSON Oü. 

ONOSON gu, mor dawel wyd, 
Heb 8Ì o swn y byd a'i nwyd ; 
Dy wên sy'n dwyn i enaid dyn 
Dangnefedd pur y nef ei hun. 

Awelon nos sy'n suo eân, 
Fel adlais wan y dyrfa lân 
Sy'n moli Duw ar fryniau pell, 
Ar fryniau gwawl y wlad sy well. 

Fry sylla amom ser y nen, 
Fel Ilygaid IIu tu draw i'r Ilen, 
A bron na welwn oleu wedd 
Anwyliaid cu yng Ngwlad yr Hedd. 



CANEÜON. 11 



la.— NOSWYL. 



Cm'b gwrlwyr yn y dwyrain ydyw La i'ld'ha il Al-là — **Nid oes dduw, 
namyn Duw.' 

TiT AE'R nos yn ddu, mae'r nos yn ot, 
-l.VX Mae'r ser yn gwylaidd wenu fry, 
Dîstawrwydd dwfn sy dan y rhod, — 

Na, na ; na, na ; 
Mae dyn yn dod, mae dyn yn dod, 

Lâ i4â-ha %l Äl'lâ, 

Mae'r awel f wyn yn nail y llwyn 
Tn dwyn i ddynion hun o swyn ; 
'Does neb yn mudo dan y rhod, — 

Na, na ; na, na ; 
Mae'r Uoer yn dod, mae'r lloer yn dod, 
Lâ i'IÂ'ha ü Al'lâ, 

Yr awol daw, yr adar ddaw 
I foli'r hon lon wena draw 
Mewn mantell wen o lîw yr ôd, — 

Ha, ha ; ha, ha ; 
Mae'r wawr yn dod, mae'r wawr yn dod, 

Lâ i'ld'lia ü Äl-lâ. 



IV.— Y WAWR. Aìaw—Toriad y Dydä. 

MAE'R dydd o'n bro yn mado, 
Y nos jm nesu sy, 
A sylla'r ser mewn syndod mud 

Am ganfod byd mor ddu ; 
Swii galar sy'n yr afon 

Ddolenna drwy y ddôì, 
Ûan gwvnfan wrth yr helyg prudd,- 

" Ni ddaw y dydd yn ol ;' 
Tawela su'r awelon 

Fu'n hwian ganu'n fwyn 
I'r adar mân yn huno'ii glyd 

Yn nail canghennau'r llwyn ; 
Ar fin amrantau'r blodau 

Tryloewon ddagrau 8yd<l, 
Mewn hiraeth dwys disgwylia'r byd 

Am weled toriad dydd. 



12 Y LLENOR. 

Mae'r dwyraîn draw yn gwenu, 

A rhosyn ar ei rudd, 
Ac wele'r wawr yn agor dôr 

I r huan ddod â dydd ; 
Clyw drydar-^ân yr adar, 

Wi, wi, mor swynol y w, 
Dihuna'r byd î wrando'r gân, 

Mae anian oll yn fyw. 
Moliannwn Dduw am wenau 

Yr huan eîrifm fry, 
A'n dwg o ddydd i ddydd yn nes 

T fynwes gu ein Rhi ; 
Yn fuan gwawria'r gwynfyd, 

A bore hyfryd íydd, 
Pan welwn wyneb lon heb len, 

! dyna doriaâ dydd. 



V.— YN 8ASIWN LLANGEITHO. 

^/ DORF sy'n gwelwi dan ei air, 
-*■ " Fe ayrth y ser ynghyd, 
Fe ferwa'r moroedd megis pair, 
A thawdd mynyddau r byd. 

" Ymhyllt y creigiau megis gwawn, 
Neu we yn chwaon Mai, 
Diflanna Uenni'r beddau Uawn, 
'Does gêl i'r euog rai. 

" A phyrth y nef agoran draw 
Ar wys y Bamwr Mawr, 
A gwyra'r engyl glân mewn braw 
Ëu hwyneb tua'r Ilawr. 

" Pan ofna plant y gwawl fel hyn, 
Oes modd i ni gael byw ?" 
Daw adlais draw o ben y glyn, 
A'i lafar ydy w, — Byw. 

Fel Uef o'r nef ei hun y daw, 
Yn gennad cariad Duw, 

A hedd i ddyn sydd yn ei law, — 
Moliannwn Dduw, cawn fyw, 
Cawn f yw. 



gi 



*m^' 



'^.ÿ».ÿ..g..«i.^..«.,jö.^-^. 




.^•.'ig..jj..ÿ..ÿ..j(.-e|_^. ŵ 



14 T LLENOR. 

Am: ei dtíd yn-fereh t S£», 
; Hi a'm pura, hi'm dyrchafa ; 
Daeth ya isel ams ataf , 
Byth f e'i caraf , by th f e'i molaf . 

Tlysion flodau ffynt a dardden, 
Yn y mensydd nwy a chwardden, 
Man gwnai Olwen, glân o galon, 
Droedio'n ysgafn yn yr hinon. 

Blodan gwiwlon, fil fwy rhadlon, 
Tn fy meddwl, Feinwen Manon, 
Dan dy heulwen a flafi^ran, 
Yn dy wenau beraroglem. 

Palmwydd gwyrddlas a pherllanau» 
Trydar adar yn y canfrau, 
Melus bêr eu càn o foliant, 
Fel yng Ngwynfa cyn y colliant. 

Ennyn wna fy enaid innau 
Am wir ddawn i ganu i tithau ; 
Atal mwy yn wir nis galla, 
Ac os metha, pwy a' meia ? 

2. 

Beth wna i' inynwes lonni 

Wrth weld dy wyueh mMryn ? 
Beth rydd i bob symudiad 

O'r eiddot gymaint swyn ? 
Beth wna i m henaid ganu ? 

Nis gwn ai cariad y w, 
Ond clywaf lais yn sibrwd,— 

Bendithia hi, fy Nuw. 

Paham mae'th wenau tyner, 

Fel heulwen hinon haf, 
Yn gwneyd i'm calon dyfu 

Yn Ilawn o flodau braf ? 
A all y blodau ateb 

Yng ngwrid y Uiwiau byw, 
A sisial mwyn yr awel,— 

Bendithia hi, fy Nuw ? 

Paham mae swyn dy eiriau, 
Fel miwsig dwyfol gân, 

Yn ennyn hiraeth ynoi 
Am wynfyd pur a glân ? 



GANEÜoN. 16 

Paham y palla Wenau 

Ynganu gair i'tìi glyẃ, 
Tra'n ddwys y Uef a m henaid, — 
• Bendithia hi, fy Nuw ? 

3. 

Mor felus ydyw hedfan 

Ar aden ys^fn co 
I lan yr afon Toew 

A ganai yn y gro ; 
Yr huan dyner wenai 

Yn serchog ar y lli, 
Ond gwenau mil mwy swynol 

Dy wynnai amaf íi. 

Yng ngwyll y cangau deiliog, 

Ä 8UO dwfn y Uwyn, 
Ar dwmpath glas eisteddem 

Yn Bibrwd geiriau mwyn ; 
Adseinio'n bêr wnai'r goedwig 

Oaniadau adar mân, 
Ond miwsig mil fwy melus 

Oedd UaiB fy meinwen lân. 

Yn nwndwr mwyn yr afon 

A Efai dan ein traed, 
Dy law yn wylaidd roddaist, 

Ac amod yno wnaed ; 
O boed i'm henaid lifo 

Trwy'r byd, — boed wyn, boed ddu, 
Gan f urmur cân o gfariad 

I ti, f anwylyd cu. 

4. 

Yn 8Ì*r awelon tyner, 

Un nawn o nefol hîn, 
Daeth gair o felus fiwsig 

Yn wylaidd dros dy fin, 

Y lli ddylifai'n araf 

I ddeíwi'n dlws dy lun, — 
Fel yna ar lan yr afon 
Y'th welais ai, fy mun. 

Un bore nad a'n ango ' 
Tra fyddwyf is y nen, 

Y rhoe oedd ar dy ruddiau, 
A'r lìli ar dy ben, 



16 Y LLENOB. 

Mi glywaîs aîr dy wefus 

Mewn melus ddedwydd hun, — 

Fel yna'n hoen ein hiino 
Y'th welais di, fy mun. 

Ond wele'th rudd yn welw, 

A'th lygaid llon yn brudd, 
Tra'n syllu fry mewn hiraeth 

Âm.woled torìad dydd ; 
Âi chwa o gân yr angel 

A gly waf yn dy ffun, — 
Fel yna'n canu ffarwel 

Y'th welais di, fy mun. 

Fe ffyfy byd a*i boenau, 

Feí nos o flaen y wawr, 
A minnau ddof i orfiwys 

O'm lludded ar v llawr ; 
*Rol cysgu'n dawel ennyd, 

Mi godaf o fy hun 
I geisio n mro y gwynfyd 

üy weled di, fy mun. 

5. 



Mi ffly wais lais o Wlad yr Hedd, — 
" Paid wylo mwy ar lan fy medd ; 
Mewn gwynfyd pur, O aywed pwy ? 
Tydi vm myd y gwae a'r clwy, 
Neu n na welaf angau mwy ? ' 




1 



i 







'ddol newydd, a 

ìs. Y mae'n wir 

is, — jrmdaith y New 

i ymladd brwydr 

Uuoedd nefol yng 

i peidio meddwl am y 

ì-adwyr yn y cyngor 

K Ac y mae'n wir inai 

I, — poethder y ddadl 

_ Dperaicaidd am le'r 

ddadl rhwng y Cal- 

.h a rhyddid ewyllys, 

a fiìirf Uywodraeth. 

Ifilton rywbeth sydd 

ei ŵrea yn ceisio eì 

orffennol, y inae'r 

bob eam rown i'r 

1? 



18 Y LLENOR. 

dyfodol. Ac yn y dyddiau hyn, pan y mae ysbryd Puritan- 
îaeth yn Uesg, tybîaf gly wed grymusder cynyddol yn y Uais,— 
Uais un yn gweled ymhellach i'r dyfodol na ni, er ei fod yn byw 
f wy na dwy ganrif o'n blaen. 

Nis gall cenedl aros yn ei hunfan; y mae'n symud bob 
amser, — weithiau ymlaen ; weithiau, hwyrach, yn ei hol. Daw 

un genhedlaeth o weithwyr pybyr, — ^gwelant ddaear 
\?rftTÄ.* newydd a nefoedd newydd, ymgynhyrfant i*w hennill, 

a gadawant f yd newydd o'u hol ; gorffwysa eu meib- 
îon, i bob golwg allanol, fel vn ystod y tawelwch ar ddistyll y 
don ; try eu hwyrion yn ol, ond odid, i gaethiwed na wyddant 
am ei gywilydd na'i boen, — ^tlws a sidanaidd ydyw iddynt hwy. 
Ceir mab y gwerinwr Calfínaidd ar ei liniau o flaen cymdeithas 
foethus a ddiiTiygasai ei dad, ceir mab yr Undodwr cadam yn 
melus leisio hynny o erthyglau cred geisiodd pob sant roi yn 
Ilyffetheiriau ar feddwl y rhai enid ar ei ol, ceir aer rhyw hil 
Brotestanaidd ddewr yn ceisio credu fod yr offeiriad deymasa ar 
ei feddwl yn olynydd pabau 'r canol oesoedd. Ac ar y meibion 
a'r wyrion pen-ysgam hyn y geilw Uaîs clir tanllyd John 
Milton, — ^Uais na ddistewir gan oiîhrymydd nac offeiriad bytL 

Gwelir dwy duedd dynol ryw yn yr ail ganrif ar bymtheg, a 
cheir dau gynrychiolwyr y ddau ysbryd, — ^Laud yn ei henaint, a 
Milton yn ei ieuenctyd, — yn cyd fyw. Yn nechreu'r ganrif 

hçnno, yr oedd y Prydeiniaid yn dechreu blino wedi 
LaudaMuton. ymdrech ffynhyrfus y Diwygiad Protestanaidd. Yr 

oedd heddwch yn teymasu hefyd, a chyfoeth yn Ilifo 
i*r wlad. Daeth yn esmwyth ar feibion gwŷr yr hen ystormydd ; 
a daeth awydd am ortfwys, os nad am fynd yn ol i'r hen grefydd 
yn nhlysni ei hofergoeledd a melusder ei chàn. '^ Minnau'n 
aros yn fy ninas fore a nawn " oedd cân rhai na freuddwydient 
unwaith am ddim ond am deithio ymlaen. Cafodd yr awydd 
hwn gynrychiolwr yn Laud, — athraw yn Rhydychen ac esgob 
Tyddewi, gŵr ymhyf rydai yn yr hen adfeilion hyn. Gŵi' yn 
meddu penderfyniad y meddwl bychan oedd. Trefn berffaith 
mewn byd ac eglwys oedd ei nod, — unflurfiaeth meddwl ac ym- 
ddygiad, — heb le iV meddwl anibynnol wneyd dim ond gwingo- 
yn ofer yn erbvn y symbylau. Nid oedd am i Loegr fynd yn 
ol i gorlan Bhuf ain, ond yr oedd am ei rhoddi ar yr un Uwybr, — 
yr oedd y meddwl ymchwügar i ymost'wiig i ddeddfan erfwys,. 
yr oedd y cariad at ddyfodol nas gwelsid eto i droi'n ol, ac i 
rodio'n bmdd ymysg adfeiUon hen sefydliadau. Yn ol i 
ddefodaeth, — y rhan baganaidd hen o Gristionogaeth, — y gelwid 
dynion. 

Ond yr oedd tuedd arall. Yr oedd rhai wedi hoffi crefydd 
mor syml ac mor bur fel nad oedd raid iddi wrth brydferthwch 



1 

I 



LLAIS NA DDISTEWIR. 19 

pien a maen» ysblander lliw a melusder llais. Nid ymswyno 

mewn eglwys brydferth oedd eu pleser hwy, ond edrych ar 

symledd diaddum meddwl a gwirionedd. Ni fynnent 

Y piiriuiii«id. hwy gy morth yr allor i ddyssfu dyledswydd oftymu, 

ni fynnent wenwisg i ddangos purdeb un oedd yn 

offeiriad i Dduw, ni fynnent y fodrwy i ddangos natur ddi- 

ddarfod caríad pur priodas, — ^yr oedd pob defod i roi Ile i'r 

gwirionedd o hyn allan. Yr oedd y gloch i ddistewi er mwTn 

tawelwch i addoli. Nid oedd un rhan o'r ddaear i fod yn ílai 

cysegredig na'r rhan arall ; nid cysegriad dyn, ond calon ddryll- 

îog a phresenoldeb Duw, oedd i fod yn nodwedd cysegr.* 

Yr oedd rhyfeloedd, ac ofn rhyf eloedd, am amser wedi darfod 
o'r tir. Yr oedd darganfod byd newydd wedi rhoddi rhyw 
ehangiad bywyd i'r genedl, — yr oedd fifyrdd diderfyn y môr yn 
aeored bob amser o flÌEten ei llygaid. Breuddwydiai am gyfan- 
diroedd newyddion, am fynyddoedd tawel hyfryd yn codi y tu 
arall i ddwfr fu unwaith yn derfyn nas ^allai dyn ei groesi. 
Daeth yr hen furiau'n Uwybrau i fyd newydd. Gyda chestyll a 
rhyfeloedd y canol oesoedd, yr oedd y Puritan am weled yr hen 
syniadau eglwy6ig yn diflannu hefyd. Yr oedd eglwys y canol 
oesoedd i roi Ile i e^Iwys arall, — a'i bywyd yn dibynnu, nid ar y 
cysylltiad rhwng ei hoffeiriaid â'r gorffennol, ond ar yr undeb 
rhwng ei haelo&u, ei meini bywiol, â Christ. " Y mae pob un 
yn yr eglwys yn frenin, yn offeiriad, ac yn brofiwyd dan Grist." 

Ac ar yr adeg yma, pan oedd heddwch a llwyddiant yn rhoi 
Ue i'r ysbryd newydd gredu y byddai defodau olaf yr eglwys 
wedi diflannu'n fuan,t tybiodd penaduriaid Lloe^ fod perygl yn 
y deffix)ad Ofnodd EIuzabeth syniadau 'r Puritaniaid am le r 
gydwybod ; yn adeg lago'r Cyntaf a Siarl y Cyntaf yr oedd yn 
amlwg f od defodaetn yn ail ennill tir yn lloegr, f el yr oedd ar y 
cyfandir dan nawdd y Jesuitiaid. Ýr oedd yn amlwg fod y 
dydd yn agoe pan fyddai ymdrech galed rhwng yr hen a'r 
newydd. Ac y mae y Ilais gododd Jdin Milton ym mhlaid y 
by wyd a'r rhyddid newydd yn llais na ddistewir byth. 

Pan glywn lais Milton eyntfiif , y mae mewn cydgord hyfryd à 

Ueisiau ei oes. Adlais o ddedwyddwch oes EIizabeth gawn yn 

LAÜe^ ac H Penaeroao yn 1632. Undeb rhwng 

^'^ÿî» sancteiddrwydd a phrydferthwch oedd nodwedd yr 

oes honno ar ei goreu, ymgyfuniad o ysbryd Hebreig 

yr anialwch mawreddog ac ysbryd Groegaidd prydferthwch 

ynysoedd y môr. Yn L'AUegro cawn lawenydd pur y naîU, yn 

• ** Only the Fopifih yefltments remam in our churchy which we hope will not 
last long." SandjB, Zŵrieh Lettersy L, p. 74. 

t *' The Bceníc apparatus of dÌYÌne worship, oa if thc ChrÌBtian religîon coiüd 
9ot exiat without Bomething tawdry," Esgob Jewel, Zürich Lettert, I., p. 23. 



20 Y LLENOR. 

II Penseroso cawn ddîfrifwch myf yriol y Uall. Yn awr y mae 
addoliad yr hen eglwys,— goleuni dwys tyner ei ffenestri lliw 
a sain felusber ei horgan, — wrth ei fodd. Cân am 

" A window richly dight 
Casting a dim religious light." 

Ac nid yw'r cariad hwn yn anghyson eto â ffydd ddiderfyn yn y 
meddwl dynol ac yn y dyfcdol. Y mae'r muriau'r coleg, a*i 
addysg ddifudd, ymhell o'i ol ; y mae byd, yn Uawn o burdeb 
ac o egni ac o arwyr, f el y cred yn awr, o i flaen. Os bu Milton 
yn hapus erioed, y mae n hapus ar ddechreu ei yrfa ; cyfyd yr 
hyírydlais mor llon a gloew-Dur a Uais ehedydd y mynydd. 

Digwyddodd pethau rhyfedd mewn dwy flynedd, — daeth 
pryder i lawer meddwl a phrudd-der i lawer Uai& Yn 1632 bu 

EUot, arweinyad hoff y Senedd, farw yng ngharchar 
lean-im. y gwladgarwr ; a gwrthododd Siarl f renm eäael i'w 

blant fynd a'i weddiUion o'r carchar i'w gartref ded- 
wydd yng Ngwlad yr Haf. Yn 1633 yr oedd yr esgobion wedi 
rhoi cosb drom ar Buritan oedd, yn eithafion ei sel, wedi bwrw 
ei ffon trwy ''a window richly dight, casting a dim reUgioas 
Ught." Ebe ef , yn iaith Milton, am y ffenestr, — " It obscured ihe 
Ught" Yr oedd yr ymdrech grefyddol wedi dechreu yn yr 
Alban, yr oedd Laud yn ceisio mygu pregethu yn Lloegr, yr 
oedd Noy yn ceisio ffordd i'r brenin ffaefanan heb fvnd ar ofÿn 
ei bobl. Yr oedd ofn yn y wlad, a phawb yn gofyn beth ddeuai 
nesaf. 

A dyma'r adeg yr ysgrifennodd Müton Coimba. Yn Llys Cymra, 
yn Llwydlo, yr actiwyd y ddrama fechan hon, a hwjrracn fod 

Richard Baxter yno yn ei gweled. Hanes plant 
LWipwgrthwr. Llywydd y Llys yn ymgoUi yn y ooed, temtio'r 

arglwyddes fechan gan Comus, dangos fi^aredigaeth 
gan ysbryd pur y coed yn ífiirf bugail, — dyna syad yn y gân. 
Yn Comtus y mae Milton fel pe'n treio ei lais at ei godi fefcri 
rhyfel yn y man. Y mae Comas ei hun yn rhag-arlun o Satan 
CoU Gwynfa, hyd yn oed pan yn gwrando ar fiwsig Uais yr 
arglwyddes, — 

** Smoothüig the'raven down 
()f darloieeB till it emÜed.'* 

Yn yr arglwyddes y mae rhag-arlun o Buritaniaeth y dyfodol, — 
purdeb wedi ei sylfaenu ar hoUaUuogrwydd y meddwl unîg pan 
mewn cymundeb â*r Duw sy'n sancteiddrwydd. "Thou canst 
not touch the freedom of my mind," — dyna'r ateb i'r temtiwr, a 
dyna orfoledd y Puritan. Y mae'r golyfffeydd, — coedwigoedd 
gororau Cymru, — yn rhag-arlun o olygteydd y gweithiau diwedd- 
arach hefyd ; fforest enfawr a thyweU yoyw, gyda phalas o 



LLAIS XA DDISTEWIB. 21 

oleuni tanbaid yn nnwch ei chalon. T mae dwy blaid yn y gân; 
plaid tywyllwch ac anhunedd a diogi a mwyniant yw on, a 
phlaid soleuni a phurdeb. ac egni ac yinroddiad yw'r llalL Y 
mae MiTton, à holl nerth ei enaid, yn ceisio cnrfhau nerth plaid 
y goleuni. Yn ei ganeuon cyntaf , y mae r adwv blaid a rhyw 
dda ynddynt ; yn awr y mae'r naill yn dda a'r llall yn ddrwg. 
0*r blaen yr oedd Milton yn ymhyfrydu yn ysbryd mwyniant 
ac yn ysbryd sancteiddrwydd ; yn awr y mae'n codi eî lais yn 
gryf dros burfeb oedd yn ymddangos yn rhewUyd i rai gyd- 
ganasai ks ef gynt. A thra'r oedd ef yn canu f el hyn, yr oedd y 
blaid ddeK)dol a'r blaid Buritanaidd yn mynd bellach beUach oddi- 
wrth eu gilydd ; ond nid hwy, eto, y w*r pleidiau sydd vn Gomua. 
Erbyn 1637 yr oedd yn eglur i bawb oedd a'i lygaid yu 
agored beth oeda y gwahaniaeth rhwng y pleidiau politicaidd ac 

eglwysig. Yr oedd dau wr yn cyd-weithio, — Went- 
1687. worth ^wraidd yn adfer gorthrwm y brenin, a Laud 

benderfynol yn adfer unoliaeth seremoniau yr hen 
amseroedd. Brenin cryf trugarog, a'i f ryd ar dda ; amry wiaeth 
credo dan unoliaeth defod,— dyna'r breuddwydion, ac nid oedd- 
ynt yn afresymol ynddynt eu hunain. Ond yr oedd yn rhaid 
torri ysbryd Puritaniaeth cyn y Uwyddid, a gorfod i Wentworth 
tìk Laud roddi menyg heiym am eu dwylaw. Elrlidid gwŶr 
cymhedrol fel yr Ésgob Williams; anfonid gwŷr eithafol fel 
Prynne i'r pilorL Nid oedd cydwybod na Uafar yn rhydd. Ac 

S* oedd gwrthwynebwyr yn ymwregysu; penderfynodd John 
ampden na thalai dreth anghyfiawn, penderfynodd yr Alban 
lia cherddai'n ol o'r grefydd oedd wedi garu. 

Yn Ly<yida8 y mae Milton, nid yn unig yn penderfynu sefyll 

gyda'r da yn erbyn y drwg, ond gyda'r Puritan yn erbyn y 

defodwr. marwnad yw'r gân am gyd-efrydydd iddo, 

UAbirhTfeL yutau'u bwriadu unwaith gymeryd urddau eglwys, 
fu foddi wrth groesi Môr yr Iwerddon. Condemnir 
hunanoldeb a chysgadrwydd y cleri^yr yn ddiderfyn. Paham 
y aafant yn Uonyda tra mae'r blaidd yn torri i'r gorlan? Onid 
oedd ysgrifennydd y brenin yn cynUunio sut i adfer Pabydd- 
iaeth, onid oedd athronydd Seisnig wedi cynnyg llyfr ar y 
gwirionedd i'r Pab ddweyd ei feddwl am dano? Cwyd Ilais 
Milton,— nid Uais Uon L'Ällegro mwy, nid Ilais erfyniol Comus 
lowy, — ond Uais croch rhyfel. By^rthiai'r eglwys ; dy wed fod 
riiyw ddinistrydd wrth y drws. Ac yr oedd dinistrydd yn 
pryBur barotoi ei arfau. 

Tr oedd Milton, yn LycidaSy wedi profiwydo fod diwedd y 
gprthrwm gwleidyddol ac eglwysig yn ymyL Daeth y fuddug- 
oliaeth, ond chwerw siomedig oedd natur y fuddugoUaeth honno 
i Milton. Bu ei lais gyda Uais yr ymladdwyr o hyd, ond 



22 T LLENOR. 

nid yr un oedd càn eu buddugoliaeth. Tr oedd Puritaniaeth 

wedi deflro, ac wedi taro brẁydr. Tr oedd Went- 

1M4. worth a Laud, erbyn hyn, wedi eu dienyddio gaii 

yr arweinwyr seneddol. Tr oedd Llundain yn Ilaw'r 

Puritaniaid, ae nid oedd cwbl ddinistr y brenin a'i fyddin ymhelL 

Ônd gwelodd Milton berygl newydd ym muddugoliaeth y 

blaid y toflasai ei holl egni gyda hL Ei nod ef oedd rhyddid, — 

rhyddid cydwybod a rhyddid y wasg. Tra'r oedd y 

riiybòddíwr. Piuitaniaid yn dimstrio'r hen, yr oedd Milton gydk 

hwy, mor frwdfrydig a neb. Ond cafodd le i ofni 

maî'r peth cyntaf wnaent, wedi dinistrío'r hen orthrwm, oedd 

codi gorthrwm newydd gwaeth. Tr oedd y Senedd Hir wedi 

difodi hen lys gorthrymus Tstafell y Ser, ond yr oedd wedi 

galw llys arall i fod, — ^y Oommittee of Ea^iminatioris, — ac yr 



oedd cydwybod a'r wasg mor bell o fod yn rhydd ag y buont 
erioed. Safodd Milton yn Uwybr y buddugwyr, a choaodd lais 
rhybuddiol fod rhyddid cydwybod yn fwy pwysig nag imrhyw 
gjŵmdrefn eglwvsig, a Uais ei siomiant oedd y frawddeg gyn- 
hwysfawr " Presbyter is but priest writ large." 

" Rhoddwch ryddid cydwybod, a rhyddid llafar ; gadewch y 
wasg yn rhydd," — dyna lais Milton ym mrawddegau rhydd- 

ieithol ac afrosgo, ond temllyd, ei Areopagiticcu 
Rhyddidywug. Gwaith pabau, gwaith offeiriaid, gwaith gorthiym- 

wyr pob oes y w caethiwo'r waag,— apelia Milton at 
ryddhawyr Ùoe^ i beidio ail loewi gefyiSlau'rnien orthrwnu 
Âpelia at wladgarwch y Presbyteriaid trwy ddweyd mai peth 
estronol, ac nid peth Prydeinig, yw gwasg mewn caethiwed. 
Ar y cyf andir, ebe ef , cred pobl f od gwŷr rrydain yn rbydd. 
Dyna gly wodd yn yr Eidal, pan ar ymweliad â Galileo erlid- 
iedig ar y bryii gerllaw Fflorens. Ceisia gysylltu caethiwed y 
wasg â'r Chwilys Ysbaenaidd, geilw Galileo'n garcharor y aef- 
ydliad hwnnw, — sefydliad mor adgas i Saeson yr ail ganrif ar 
bymtheg. Ac yn wir, yn yr adeg honno, yr oedd doctoriaid y 
Sorbonne yn Ffrainc a'r Chwilyswyr yn Spaen yn ymryson â'a 
gilydd pwy chwyddai fwyaf ar y rhestr o lyf rau comdemniedig» 
— ^jrr lndex lAhrorum Prohibitorum, — ^yr oedd y Pabydd flfy'dd* 
îog i beidio eu darllen. Dengys hefyd mai hoff waith y gorth^nn- 
wyr y codasai'r Senedd yn eu herbyn oedd caethiwo'r wasg, a 
gofyn a ydynt am gerdded llwybr y rhai creulon ddiorseddasant. 
Apelia at bawb bron yn y Senedd Hir, — at y Presbyteriaid eith- 
a&I oedd yn edmygu dewrder John Eiiox, at y rhai Uai tanbaid 
oedd yn credu gyda Selden y dylid chwilio cyfeiliomadau er 
mwyn cael y gwir, at y rhai gredent mewn goddefiad gyda 
Lord Brooke. Dengys hefyd mor ynfyd yw'rymgais i gaethiwo'r 
wasg. Nis gallai pamffledi chwerwach ddod o wasg rydd nag 



LLAIS NA DDISTEWIR. 23 

oedd yn ymddangos ar y pryd er gwaethaf y caethîwed.* Pa 
arolygwr fedrai ddarllen pob peth oeddìs i'w gyhoeddi, yn enw- 
edig mewn Uawysgrif ? Ac y mae'n ddiameu fod gwên 
ysgomllyd ar wyneb y gẁr, hyd yn oed pan fwyaf dimfol, 
wrth ofyn, — Ac onid oes perygl i feddwl archwiliwr y wasg 
ymlygru wrth ben y cyf eihomadau ? 

Ni wrandawodd y Senedd Hir ar lais Milton, ac arhosodd y 
wasg yn ei gefynnau. Un rheswm am fethiant neges yr 
Areopagitica oedd hyn,— dywedodd Milton ormod o wir i ateb 
ei bwrpas., Dywedir nad ydym yn clywed miwsig cylch- 
droadau'r sér oherwydd ein bod yn rhy agos atynt. x r oedd 
oes Milton yn rhy agos ato i weled mawredd ei f eddyliau ac î 
ddeall ei lais. x r oedd y gwirionedd yn rhy danbaid iddynt yn 
ei ymyl, a'r Uais, oherwydd ei agosrwydd, mor ddieithr iddynt 
a thwrf rhaiadr. 

Ond os oedd yn ddieithr îddynt, yr oedd yn frawychus, 
Daeth ofn amynt wrth ei wrando. Deallasant ei f od yn dweyd 

nad oedd y Chwyldroad Puritanaidd yr ymdrech olaf 
ŵîSSSd. ar y flfordd i dir rhyddid.f Yr oeddynt hwy wedi 

gorchfyffu'r gorthrymwr, ond gwelent rai'n codi allai 
eu gorchfygu hwythau. Wrth edrych i'r dyfodol, ofnai'r Pres- 
byteriad. Gwelai rai'n dechreu yngan mai nid ei ddull ef ar 
grefydd oedd yr unig Iwybr at Grist. Teimlai ei fod wedi 
cerdded yn ddigon pell ar Iwybr rhyddid, ac amheuai rai oedd 
am gerdded yimiellach nag ef. A daeth awydd achub pobl er 
eu gwaethaf amo ; ac onid hynny oedd awydd rhai o'r gorth- 
rymwyr ? Y mae caethiwo'r wasg yr un peth a Iladd rheswm 
yn ei lygad, ebe Milton. Ond credai'r Presbyteriad mai gada^el i 
Satan fyned oddiamgylch fel Ilew rhuadwy fyddai rhyddhau'r 
wasg. Credai'r Presbyteriad fod Satan yn gryfach na dyn, a'i 
fod yn sicr o'i gael i lawr os cai chware te^. Credai Milton fod 
dyn yn gryfach na Satan, os byddai ei feddwl yn eSro sJr 
cymundeb yn agos rhyngddo â Duw. 

Yr oedd ar y Presbyteriaid, yn awr eu buddugolîaeth, ofn nas 

gallent Iywodraethu'r wlad oeddynt wedi ryddhau. Hwyrach 

y caent help y brenin, a help yr arglwyddi ; ond yr 

^ wSffí**^ oedd amynt ofn y wasg, ac yr oedd amynt ofn 

rhyddid crefyddol. Ni fynnent hwy adael i bawb 

J; ♦ Ymysg y x>aniffledi hynny y mae un yn condemuio erledigaeth. Cyhoedd- 
wyd ef nwyddyn ar ol yr Areopaçitica / ac yn erbyn y Presbyteriaid y mae. Ei 
-ddtl yw The Arraignment of Mi\ Tèrsecutian. AmddiíEynnir Mr. Erledigaeth gan 
fiyr Simon Synod a Syr John Presbyter. ÂigraSwja ef '*at the dgne of the 
finbjects* Libŵrty, right opposite to Persecuting Court.'* 

t " He who thìnks we are to pitch onr tents here falls far short of the 
truth." — Milton, Areopagitiea. 



24 T LL£NOB 

gredu ac addoli f el y mynnai ; 'tybient nas gallai Lly wodraeth & 
Gwirionedd sefyll heb ategion o waith eu dwylaw hwy. Ond 
credai Milton, nid yn unig nad oedd gan frenìn ac esgob hawl i 
gyfyngu ar ryddid meddwl dyn a gwlad, ond nad oedd gan 
senedd a chymanfa a phregethwr hawl i gymeryd eu Ile. A 
dychrynnai ei hen gymdeithion pan ddywedai Milton nad oedd 
hyd yn oed John Calfin wedi canfod pob gwir oedd Duw wedi 
feddwl ddatguddio i ddynion*; sibrydent yn eu plith eu hunain 
pan godai ei IaÌ8 clir herfeiddiol i gyhoeddi fod y Owir yn 
rymus, yn agosaf peth i'r Hollalluog.f 

Credai Milton yn y Gwir, credai yn y ddynoliaeth hefyd. 
Os oes bosibl i neb gredu ynddi, Milton wnaeth hynny. Sieryd 

Shakespeare am y werin gyda dirmyg, i Milton y 
Nerth y Gwir. mac det&oad y werin yn y Chwyldroad Purítanaidd 

yn ddeffroad y gallu oedd i wn^d dynolryw yn bur 
a sanctaidd ym myd y meddwl ger bron Duw tragwyddoldeb. 
Tybed mai âhakespeare oedd yn iawn ? Ffordd bynnag, y mao 
Ilais Milton yn chwerwi yn yr EihonoJdastes. Yn 1644 cred 
fod pob Prydeiniwr fel efe ei hun,— yn hiraethu am ryddid a 
goleuni a gwirionedd. Yn 1649 gwelir ei fod wedi ei siomî 
mewn gwerin oedd yn hiraethu am gusanu rhyw ysbrigyn. 
brenhinol er mwyn gwella clwy'r brenin. 

Ond y mae un peth yn yr Areopagitica na chollodd Milton 
mohono byth,— ei gred daiysgog mewn rhyddid. Cred o hyd y 
gall yr enaid unig, dan belydrau goleuni Duw,gael y gwirioneda; 
cred fod y gwir yn ein rhyddhau yn wir ; cred mai rhyddid yn 
unig fedr fagu cenedl o gewri ymhob daioni. Bhodder rhyddid 
î'r enaid, — aynB, ei gri. Nid trwy beidio gwybod am y drwg y 
cedwir dyn, ond drwy roddi iddo'r ewyllys i'w wrthsefyll. Nid 
purdeb yr hwn gadwyd yn yr anialwch, o gyrraedd temtasiynau,. 
yw y purdeb ucbaf ; y gwir burdeb yw purdeb yr hwn aeth 
drwy ogof Mamon a thrwy'r Bower of BIiss heb Iychwino dillad 
ei feddwl. Nid trwy gau o'î amgylch y nerthir enaid, ond trwy 
ei gryfhau oddi mewn. Cymerwch holl emau'r cybydd odai 
amo, erys ei gybydd-dod yn feddiant iddo fel o'r blaen. Eneid- 
îau gweiniaid salw yw'r rhai sydd bob amser a'u pwys ar offeir- 
iad a'u hiraeth am gysgod y deddf-roddwr. Bhodder i'r meddwl 
ryddid i deimlo ham y dehau a nerth y gogledd-wynt,— dyna a'î 
ffwna'n gryf. Tybiai oes Milton fod yn rhaid amddifl^ y 
deiliad rhag athrylith y wasg, a rhag ymroad ei f eddwl ei hun ; 
yr oedd ì gymeryd esboniad dynion ar Air Duw, yr oedd i 
. ■ ■ ■ ■■ . ■ ■ ■ . 

♦ öieryd yn yr ArâopoŷUica am iywbeth ** beyond the diâcipline of Gteneva," 
t " Truth ÌB stiong, nert to the Almighty." — Areopag. 



26 Y LLENOB. 

lìei yn erbyn hyimy yw'r Äreop<igüica, — ^llef groch a 
chynhyrfus, ond yn gloewi ar adegau i fiwsig an^hydmaroL 

Anghona'r arddull sydd mor gain yn ei ganeuon, 
ArddiiuaMitiL dirmyga'r blnen nas mll daflu inc ond yn Lladin; ond 

y mae ambell frawcUeg yn ei dadalennau, fel Uais 
udgom dir yn codi uwchlaw mil o dabyrddau, glywir tra cariad 
at ryddid yn bod. 

EÎioddodd Milton bwys ar beth arall y dylem ddal amo yn y 
<lyddiau hyn, — sancteiddrwydd by wyd Ilyfr da. Wrth adolygu 

Ilawer Ilyfr, y mae'r gofyniad yn dod i'r meddwl, — 
BTWTdiiyirdfc * Tybcd, wrtn ysgrifennu y llyfr hwn, i'r awdwr 

weddio am iddo fod yn gymeradwy ger bron yr 
Arglwydd, ei graiç, a'i brynnwr ? " Nid yw Milton yn anghono 
y gall llyf r diwg fod. Ac o bopeth drwg, Ilyfr drwg yw y peth 
gwaethe^, — ^y mae'n rhoi rhy w fath o wfarwoldeb i ddrygioni. 
X mae, yn ol syniad Milton, fel dannedd y dreigiau hynny a 
hauid gynt, ac a godent yn ebrwydd yn hrddînoedd arfog. Ond, 
meddai ef, y mae Iladd un ]lyfr da yn iwy o bechodnac arbed 
Ilawer o'r rhai drwg ; a'r tebyg y w, os ceisia'r Ilywodraeth ladd 
llyfrau drwg, ei bod yn sicr o ladd rhai da. Ac ni f edr, ychwaith, 
ladd y Uyfr drwg; ca hwnnw faeth newydd trwy yr anüfudd-dod. 
Ond am ladd llyfr da, gall wneyd hynny, — a merthyrdod llyfr 
ydyw. 

Dyna lais Milton yng n^hanol y frwydr, ac yn awr buddugol- 
iaeth. Gadewch i ni wrando amo yns NghoU ijhwynfa, pan oedd 

y gelyn wedi cael y rhyadid a'r gwirion^d dan ei 
•mddiiÿJi^ydd. draed. Gwelodd Milton amseroedd enbyd rhwng 

1644 a 1660. Dinistríwyd byddin y brenin ar faes 
Naseby, cymerwyd Bryste drwy drais a Rhydychen drwy deg ; 
a daeth y fyddin yr ymladdai Hugh Peters a John Bunyan 
ynddi yn waredydd y genedl hon. Rhoddwyd y brenin ar ei 
brawf am dywallt gwaed ei bobl, ac aeth ias o arswyd drwy 
wledydd Ewrob pan ddeallwyd fod y Saeson wedi torri pen eu 
brenm. Diddymwyd y frenhiniaeth a Thy'r Arglwyddi gyda'r 
eglwys, sefydlwyd Gweriniaeth Lloegr, gydag OIiver Cromwell 
yn arweinydd ei byddin ac yn amddiffynnydd iddL Daeth 
Lloegr yn un o brif wledydd Ewrob mewn gallu milwrol, a 

daeth ei llyn^es yn ddychryn ei gelynion ym mhob 
uo^ru!ì»!îîa6o. môr. John Milton oedd ysgrifennydd tramor OIiver 

Cromwell ; ac wrth amddinyn ei wlad mewn Ilyfrau, 
mewn Uadin tryloew a chyda rhesymeg berfiaith, y collodd ei 
olwg. Llafurus a blin fu bywyd Cromwell; ni thywyswyd 
ef gerllaw y dyfroedd tawel, a dywedaî Ilawer "ẃtho nad 
atebodd Duw ei weddi am iddo ei arwain ar hyd Ilwybrau cyf- 



LLAIS NA DDISTEWm. 27 

iawnder er mwyn ei enw. Ond yr oedd iddo ef ei hun ftydwybod 
dda, credai f od éi droed ar yr uniawn ; a chredodd Milton, pan 
fn farw, na chasj^lwyd ei enaid gyda phechadoriaid na'i fy wyd 
gyda dynion gwaedlyd. Pan fu f arw Cromwell yn 1669, yr oedd 
yn amiwg foi sylfeini ^eriniaeth Lloegr yn gollwng. Nis 
gallai'r fyddin a'r Senedd gyd-daro, nid oedd neb i lenwi'r Ile 
mawr gwag ; daeth ysbiyd anrhefn dros bopeth, a'r diwedd fu 
ralw Siarl yr Ail i orsedd ei dadau. Taflwyd Ilwch Cromwell 
1 r domen ; dienyddiwyd a damiwyd Ilawer o'r hen arweinwyr, 
John Jones o Faes y Oamedd yn eu mysg ; a thybiai Ilawer y 
dylasai Milton dalu â'i fy wyd am yr hyn wnaeth dtos y Werin- 
iaeth ddymchweledig. 

Ond, er gorfod ffoi, cafodd Milton fyw, mewn unigedd a dall- 
ineb, i adrodd yr hanes wrth oesau i ddod. Adroddodd hanes 

vr ymdrech rhwng da a drwg yng nghaneuon ei 
^'"^&ith!^"*"' leuenctid, cododd ei lef yn ymdrech y Chwyldroad 

Puritanaidd gyda'r hwn dybiai ef oedd yn ymladd 
dros y da, ac yn ei hen ddyddiau desgrifiai'r ymdrech honno 
rhwng Satan a Christ y gŵy r pob enaid gwaredig am dani. Yr un 
yw'r llais eto, — ^yn hawlio rhyddid i r enaid, jni dirmygu offeir- 
ladaeth, yn ymladd dros y gwirionedd. Ond y mae'r ymdrech 
yn un fwy mawreddog; nid ymdrech am ryddid cenedl ddarlunnir 
yn awr, ond ymdrech am ryddid dynol ry w hyd oesoedd tragy- 
wyddoldeb. Dinistriwyd gwaith Cromwell, am ennyd beth 
bynnag ; ond nid ysbeihai neb waredydd dynol ryw o laf ur ei 
enaid. 

01iver Cromwell oedd amddiffynnydd rhyddid, i John Milton. 
Pryderodd Cromwell lawer, ac ofnodd lawer, am y llwybrau 

oedd i'w cymeryd, Disgwyliodd lawer gwaith am 
oiiTercromweii. olcuui oddiwrth Bagluiiiaeth, ac heb ei gael. Ond yr 

oedd un Ilwybr yn berffaith oleu iddo, — ^yr oedd cyd- 
wybod a Ilaf ar i f od yn rhydd. Cafodd yr Iddew loches, ar ol 
pedair canrif o erlid. Cyd-addolodd yr E^Iwyswr a'r Anghyd- 
ffurfiwr mewn heddwch yn yr un eglwys gadeiriol. A gwelodd 
Cromwell y dylai fynnu rhyddid i'r ÌPabydd hefyd. in hyn 
oll cafodd John Milton yn amddiflynnydd pybyr,— oherwydd yr 
oedd yn gyfrwng goleuni a rhyddid. Ac yn y dyddiau hynny y 
trodd Milton y gwrthryfelwr yn Milton yr amddiflÿnnydd. 

Yn nhywyllwch ei ddallineb cymerodd John Milton dasg 
anrhaethol iwy. Mewn dyddiau pechadurus ac anffyddol, 

cododd ei lais i amddìfl^rn ffynhonnell pob goleuni 
cottrttm^a, a rhoddwr pob rhyddid. Ei waith yn awr oedd 

adrodd hanes y cwymp a'r codi, — 

'* And justifj the ways of God to men." 



28 T LLENOR. 

Yr un Uaw sydd yng NghoU Chjoynfa ag yn jnr AreopoLgiJtica. 
Yr un y w arwydd-n<wau*r gwaith, — ffwrth^ferbjmiad* goleuni 
Uachar a thy wyllwch du, canad an^iddol at ryddid gwladol ac 
eglwysig, a chred ddiysgog yn nerth y meddwl pur. 

Er i'w awen godi i'r uchder yma, Uais y Chwyldroad Puritan- 
aidd yw Uais Milton o hyd. Awydd angerddol am ryddîd a 

foleuni mewn ymgysegrîad i öduw yw'r awydd o 
yd. Y mae'r gred fod adenydd yr enaìd yn rhydd i 
grwydro i'r tragwyddol weithiau, y mae'r gred honno 
yng NffhoU Ghwynfa fel o'r blaen. Cred Mîlton mor gryf yng 
ngallu y meddwl i orchfygu amgylchiadau fel y rhycM eirîau 
rhyddid yng ngenau Satan, yn unig am ei fod yn orchfygedig. 
Y mae adlais cred Milton ei hun yng nghred Satan; pan 
ddywed hwnnw ar drothwy uffem, — 

** Hawddamor, erchjU ardal, Annwn íro, 
A thithan, ddyfnaí Uffem, derbjn fi,— « 
Dy newydd deym, 8v*n dod i'th fewn 
A meddwl na newìdia Ue nac avfT. 
Lle iddo*i hon yw'r meddwl, gaU ei hon 
Wneyd Nef yn Uffem, a'th wneyd dithau'n Nef.»»* 

Rhyddid yr enaid, — am hynny y cyfyd Milton ei lef. Ond 

oofier beth a feddylia wrth ryddid. Nid rhyddid i wneyd beth 

a fynno, — i ymgodi at y sanctaidd neu i ymdrvbaeddu 

SJÎiíd? yn y Ilaid yn ol ei ewyllys, — nid dyna syniaa Milton 

am ryddid. Ahyddid i gymuno a Duw, rhyddid i 

chwilio am y gwirionedd, rhyddid i garu'r pur, — djma eî ryddid 

ef . Ac y mae y cariad hwn at rvddid yn cyd-fyned â phurdeb ; 

Ípur yn uniff sydd yn rhydd ac yn deisyfu bod yn rhydd. 
elly, er fod ei lais yn uchaf un yn hawlio rhyddid, er eî fod vn 
cashau rhwymau eglwysig a swyddau offeirìaid, y mae Ilymder 
pregethwr cjrfiawnder yn ei lais. Gwel ddrwg pechod yn anad 
neb. Ni chanodd bardd eríoed dan deimlad mor gryf am y 
g wahaniaeth rhwng goleuni a thy wy Ilwch, — cydmarer ty wyllwch 
dudew diwedd yr ail Iyfr â'r disgleirdeb Ilachar yn nechreu'r 
trydydd ; ni chanodd bardd eríoed dan deimlad mor ddwys am 
y gwahaniaeth rhwng ufudd-dod ac anufudd-dod i Dduw. Ac 
er na chododd neb ei lais yn f wy egniol o blaid rhoi pob chware 
teg i'r enaid unigol weithio allan ei îachawdwríaeth ei hunan» 

• Taradiêê LoêU 6ook I. 250. 

'* Hail, honors ; haU, 
Infemal world ; and thou, profoundest hell, 
ReoeÌTe thy new posflessor, one who brings 
A mind not to bc changed by place or time. 
The mind is its own place, ana in itself 
Can make a Hearen of HeU, a HeU of HeaTen.*' 



LLAIS. NA DDISTEWm. 29 

nid oes yn unman effeithìolach darluniad o aberth a chariad y 
Gwaredwr nag yn rhai o lyf rau Coll Gwynfa. Nis gwn i am 
ddim y tu al&n i'r Beibl a ennyn deimlad y credadyn fel cyd- 
maru araeth Beelzebub yn Llyfr IL ac araeth Duw yn Llyfr ÍIL 
Pan oedd yr angylion syrthîedig wedi eu gorchfygu, ac ar 
anobeithio yn nyfnder uffem, codrad Beelzebub a dywedodd fod 
un ffordd eto i yinladd à Duw, sef trwy lygru'r by a newy dd, a'r 
dyn oedd newydd ddod i fod. Ond y cwestiwn oedd, pa angel 
oedd yu ddigon dewr a chryf i ymgymeryd a'r ymdrech oin- 
adwy,— 

** Pwy sydd ddigonol at y gwaith ofnadwy hwn ? 
Crwydredig draed pwy geisia ddisgyn i'r 
Diwaelod, tywyll, a diderfyn Ddwfn, ^ 

Hyd Iwybr nas canfyddodd neb, trwy'r du 
Dywyllwch ellir deimlo P Pwy 
Ar aden nae gẁyr âinder gwyd 
Uwchlaw yr eang Ddwfn P ♦ 

Wedi iddo ddangos mor ofnadwy y w'r daith trwy'r tywyllwch, 
a heibio gwylwyr y Goruchaf, eisteddodd, a disgwyliad yn ei 
olwg am rywun i eilio'r hyn a ddvwedodd, neu wrthwynebu, 
neu ymgymeryd â'r gwaith. Pwy lentrai i'r tywyllwch dider- 
fyn, Ue y gallai goUi ei fod i dragwyddoldeb ? 



** Ond mndion oeddynt oll. 
Meddylìent am y peiygl. Gwelent fraw, 
Bob nn, yng ngherth wjTiebaa'u gilydd." f 



Ac ar hyn wele Satan yn codi o blith y Uu, ac yn ateb, — 
'* Wele fi." 

Cyn hir ymegyr golygfa arall, — ond fod goleuni yn Ue 
tywyllwch o'i hamgylcL Mae Duw'n dweyd hanes cwymp dyn 
wrth y lluoedd nefol, — 

*' CoUodd oU. 
I dalu am y brad, Moes ganddo ddim ; 
Ond, wedi ei roi i ddinistr, iddo ef 
A*i hil 'does mwy ond marw. 



♦ Paradiae loit, Book U. 402—408. 

•* Whom ehaU we find 
Suffîcient ? Who shall tempt with wandering feet 
The dark, unbottomed, innnite Abyss, 
And through the palpable obBCure flnd out 
HÌB uncouth way r Or spread his aery flight, 
TTpbome with indefatigable wings 
Over the vafit abyss ? " 

t Yr un, II. 420-422. 

'* But aU Bat mute, 
Ponderiiig the danger wìth deep thoughts, and each 
In other'0 countenance read his own diamay.'* 



30 Y LLENOR. 

Cyflawnder neu eíe raid farw, onid oes 
Ryw un yn abl, ewylljsgar, dâl yr iawn, 
A marw yn ei le." • 

Gofyn yntau a oes rhywun yn y nefoedd ai'n farwol, i achab 
yr anghyfiawn, a oes yn y nefoedd gariad mor ryfedd ag a wnai 
hynny. 

** Gofynnodd. A'r holl ncfol gòr ai'n fud, 
A'r nef yn ddistaw ; ar ran dyn 
Nid oedd eiriolwr ; ac ni feiddiai neb 
Fynd dan y baich, a marw'n iawn." t 

Yr oedd y glorian ar droi, a thynged dyn ar gael ei selio'n 
dragy wydd pan gododd un o fysg y llu, yn harddach na thoriad 
y wawr, — 

** Wele^l / py hunan yn ei le, 
A'm bywyd am ei fywyd ef, — O cymer fl. 
Dy lid dÌBgynned amaf fi ; a chymer fi yn ddyn." X 

Dyna dduwinyddiaeth yr hwn oedd yn codi ei lais am i bob 
un gael rhyddid i addoli Duw f el y mynnai, ac i wasanaethu 

dynion yn ol y rallu roddwyd iddo. Credodd Milton 
Miitonarhyftd. mewn ymladd Sros y gwirionedd a thros ryddid ; nis 

gall neb wrando ar ei lais heddyw heb deimlo, f el y 
teimlir wrth swn y clarion neu'r udgorn, ryw barodrwydd i 
ryfeL Rhyfel sydd trwy ei weithiau i gyd, — ail adrodd hanes 
brwydrau'r New Model, a chynghorau riiyfel Cromwell, y mae 
drwy Goü Owynfa, Ond, er hynny, cashai ryfel er ei f wyn ei 
hun. Gwnaeth Duw y sanctaidd yn bechod drosom ; gwna ddyn„ 
al hoU hiraeth am heddwch, yn barod i ryfel yn ysbiyd yr un 
aberth. Ceir aml olygfa gan Milton lle danghosir fel y dug 
rhyfel erchylldra dros wyneb gwlad fu'n Uawn o brydferthwch 
a chyfaneddrwydd gynt; dengys Hugh Peters neu Richard 
Baxter. pregethwyr cyfiawnder gwalltwyn yn codi ymysg y llu.|[ 

♦ " So, losing aU, 
To expiate his treason hath naught left, 
But, to deatruction sacrcd and deyote, 
He with hìs whole posterity muât die ; 
Die he or Justice must ; unless for '^^rn 
Some other, able, and as willing, pay 
The rigid satififaction, death for death." — 

raradite Lost, Book III. 206—212. 

t •* He aflked, and all the heavenly quire stood mute, 
And Bilence was in heaven ; on man's bchalf 
Patron or interceseor n#ne appeared — 
Much less that durst upon his own head draw 
The deadly forfeiturc, and ransom set." — Yr im, 217—221. 

X *' Behold me then ; me forhim, life for life, 
I off er ; on me let thine anger f all ; 
Account me man." — Yr un, 236—238. 

II Megis yn Llyfr XI. 638--680. 



LLAIS NA DDISTEWIB. 31 

Ond heddwch sydd wrth ei fodd. Na chamddealler ef, — 
aberth yw ymwregysu i ymladd wrth raid, ac nid dymun- 
iant. 

Pan ymddanghosodd CoU Gwynfa yn 1666, yr oedd y rhyfel 
wedi mynd yn erbyn Milton. Ffoadur am ei fywyd, ei arwr 

wedi ei godi ol fedd a'i daflu i'r domen, efe ei hun yn 
puriSlnf ddall ac yn wawd tyrfaoedd bloesg gan f eddwdoa a 

Uygad-glwyfus gan anlladrwydd, — nis gellid cael 
cywirach darlun o cbnieni ac o fethiant. Ond y mae rhyw 
fawredd yn ei hiraeth am y goleuni sy'n gwneyd hoU fawredd 
yv Adferiad brenhinol, — ei íysoedd disglaer, ei lenyddiaeth 
rwysgfawr, a'i adeiladau gorwychion, — megis dim.* Pa le mae 
Siarl yr Ail a'i gynlluniau bychain cyfrwys heddyw ? Pa le 
mae'r llenor oedd yn tybied ei fod yn byw yn oes aur y byd, ac 
yn YSgrifennu meddyliau amhur yr ymddigrif ai dynion ynddynt 
byth ? Pa le mae'r esgob geisiodd dâl am anfarwoli teimlad 
crefyddol Siarl y Cyntai trwy dwll? Pa le mae'r Presbyter- 
iad fu'n condemnio y rhai y bu Milton yn eu hamddiífyn ? Y 
maent oU bron wedi ciUo i fro distawrwydd hoUol, bodau marw 
hanes ydynt oU erbyn hyn. Murmur peU, rhan o furmur mil- 
iynau o drychfilod, yw eu Ueisiau hwy. Ond am lais John 
Milton, dyma lais yn cUrio ac yn grymuso fel y mae terfyngylch 
y dyfodoî yn ymehangu i roi Ue iddo. Pan fydd rhyddid y 
níéddwl mewiL perygl, pan gynhygio rhjrwun ddweyd nas gelUr 
mynd at Dduw ond trwy gyfrwng ofleiriad, cyfyd llais Milton i 
dorri ar bob heddwch ac ì chwyddo'n uwch na phob ystorom. 
Ni ddistewir ei lais byth. 

Er coUi'r frwydr, ni choUodd y ffydd. Cred fod Duw n 

gweithio, a fod meddwl dyn yn cydweithio âg ef. 

Ftyddifiitoii. Anadla hjm drwy ei ddau waith mawr diweddaf, 

Pardòise Regained a Samson Agonistea. Cân y côr 

ar ddiwedd hanes ymdrechion Samson brofìad Milton ei hun, — 

** Pob peth yn dda. Er aml iawn 'r amheuwn ni 
Anolrheinadwj ffordd Doethineb Duw, •' 

Beth yw y bwìriad máwr, y diwedd clir 
A ddengys mai y cynllun goreu yw. 
Mae'i wyneb Ef yn aml fel pe'n gudd, 
Ond daw yn aml, anÌBp^wyliadwy ras, 
A gogoneddus Iwydd i'w filwr Éf , 
Galara Gkusa, a phawb sy*n eu byddino hwy 
Yn erbyn bwTÌad anorchfygol nef . 
Gk)llyngaU wasanaethwyr oU yn rhydd 
O'r ymdrech fawr, o brofìad oU yn Uawn, 



* Gweler er esiampl ei gyfarchiad i'r goleuni ar ddechreu Llyír III., Ue y cyf* 
eiria at ei ddallineb ei hun, — ** Hawddamor santaidd oleu," &c. 



-i^lŵtiíiíli'â» 




■&íISf ^^^ wedí y 

ofn Dnw. Yn eìn 
, trwy foddion cel- 
byth î aynhwyraa 
yn agor o'i fia«n o 
,._. pharchedìg ofn yn 
Ì'Ìiryd i nî wrando ar 
^tch nac erioed, mai'r 
* — ^ at Ddaw; dywed 
dynìon, y rhydd y 
tliaethaa 



'Â-W'^''^ 



II I 







'wthyn eî dad mewn 

dweyd enw Mair. 

^ígöl Sul ae ar yr ael- 

fel y Beibl, yw ei 

ar cwbl ŵyr yw'r 

fam i'r lesu. Ond, 

âodyn beunydd ì 

aith ym meddwl ei 

Tglawad ìslaw, y mae 

í'iraw, mae " gwallt y 

fu fod yn bell^ y mae 

yn yr ardd. 



34 Y LLENOR. 

Un o'r pethau rhyfeddaf yn hanes meddwl gorllewin Ewrob 
yw addoli Mair. Nid oes rith o sail iddo yn y Beibl, ni cheir ef 

cyn iGristionogaeth fore ddirywio. Ond rhyfeddol fuan 
• dy<ẁym«. ^^ Ymlediad yr addoli yma pan ddechreuodd, rhodd- 

odd wedd newydd hollol ar Uristionogaeth, magodd v 
cymeriadau hynawsaf a mwyaf parod i aberthu dros ddynoí- 
ryw, creodd arluniaeth nas gwelodd y byd ei thebyg. Âddoli 
gwraig bur ac addoli " mam y Duwdod " ar yr un pryd, yn yr 
un un, — dyna nod dychymyg Uenyddiaeth a nod dychymyg^ 
duwinyddiaeth wedi ymdoddi i'w gilydd. Cyfunwyd tlysni'r 
ddaear a mawredd y nefoedd yn syniad y canol oesoedd am 
danì hi. Ac y mae'r Beibl wedi gaâael digon o le gwag i ddy- 
chymyg ddynol ei lenwi; ychydig sydd yno am Fair ond ei 
chân, profiwydoliaeth am ei phryder, ei gofal mam, a rhoddi eî 
gofal i loan ar y groes. Nid oes yno air am hanes ei hieu- 
enctyd ; nid oes yno siU am le nac amser ei mai-w. Ac fel y 
ffurfiwyd Blodeuwedd yn y Mabinogion o ddail y dderwen a 
blodau*r banadl a blodau anemoni'r coed, f elly y fiurfwyd Mair y 
canol oesoedd o fawredd duwies, tlysni gwyryf, a phunleb maiiu 
Nid Uenyddiaeth yn unig a*i piau. i mae gan dduwinydd- 
iaeth ran ynddi hefyd. Pan ddechreuwyd deffinio gwirion- 

eddau'r efengyl, a rhoddi i lawr mewn credo beth 
Maírcrrfydd. oeddid i syuio am Dduw, y mae'n ddiameu fod Uawer 

yn graddol teimlo fod Duw megis pe wedi cilio 
ymhellach oddiwrthynt. Clywent son am y gwirioneddau 
rhyfedd ynglŷn â phersonau'r Drindod, a dechreuasant golli 
golwg ar y syniad syml am Dduw fel tad, a dechreuasant gollî 
golwg ar ddynoliaeth yr lesu a*i gydymdeimlad. Hiraethent 
am rywun agosach atynt, am ry wun eiriolai ger bron personau'r 
Duwdod ar eu rhan. A phwy mor debyg o wneyd hynny a^ 
mam yr hwn a wnaethpwyd yn gnawd, ac a gafodd aUweddau 
uffern a marwolaeth ? 

Y cam cyntaf at addoliad oedd credu yng ngwyryfdod di- 
halog Mair. Tybiwyd fod y Sanctaidd a anwyd o honi hi wedi 

ei sancteiddio hithau hefyd. Cododd dychymyg hi 
^5u?a^îî'^ uwchlaw teimladau dynol, hyd yn oed rhai di- 

bechod. Yn y Beibl nid oes awgrym am hyn. Gallem 
feddwl fod iddi blant o Joseff, — brodyr jn: lesu ; a'm dych- 
3'myg i yw ei gweled gyda'i phlant, brodyr ieuainc j'r lesu, yn 
parhau vn gytun mewn ymbíl a gweddi gyda*r disgyblion a'r 
gwragedd, wedi i'r cwmwl dderbyn yr lesu o'u golwg hwynt. 

Am agos i dair canrif ymfoddlonodd yr eglwys uniawngred 
ar yr ychydig fanylion rydd y Beibl am Fair. Bu dadleu brwd 
rhwng y Cristionogion bore a*u difenwyr am enedigaeth yr 
lesu. Daliai'r Ebioniad mai Joseff oedd tad yr lesu ; ac yr 



ADDOLI MAIB. 85 

oedd gelynion Cristionogaeth yn dychmygu anf ri ar Fair. Ac 
yn eu sel dros burdeb Mair, defirôdd dydbymyg rhai o'i hamddi- 
ííynwyr, ac ychwanegasant lawer at eiriau syml yr ef engylwyr. 
A graddoj ymddadbly^pdd athrawiaeth yr à€irape€via,—îod Mair 
wedi aros yn wyryf ddihalog ar ol geni'r lesu. 

Mewn Uyfr a gyf rif wyd yn heresi y cawn yr athrawiaeth hon 
gyntaf, yn y Protevamgeliumi Jdcobi, ysgrifennwyd yn yr ail 

ganrif. Condemniwyd y Uyfr gan yr eglwys uniawn- 
MebydMair. gred, a cheir ei enw yn y mestr gyntaf o lyfrau 

hereticaidd gyhoeddwyd gan y pab. Y mae dechreu 
digon tlws i'r hanes, — ^hadau prydferth y cynhauaf toreithiog o 
ddychmygion y bu ysgrifbin a phwjmtel mor ddiwyd yn eu 
darlunio wedi hyn. Yr oedd rhyw loachim, ebe'r hanes, yn 
fugail defaid ger lerusalem, ac un o Iwyth Juda oedd efe. A 
gofid mawr ei fywyd oedd nad oedd iddo ef a'i wraig blentyn. 
A thaer fu çweddi loachim. Ac wele, ymddanghosodd angel i 
loachim ac i Anna ei wraig ar wahan, i hysbysu iddynt y genid 
merch i Anna. A galwyd yr eneth Mair. Nid rhyîedd i*r 
angel raghysbysu ei genedigaeth, oherwydd yr oedd ei natur 
hi'n grefyddol uwchlaw natur plentyn. O'i thrydedd i'w deu- 
ddegfed nwyddyn bu fy w yn y deml " f el pe buasai golomen, a 
chai fwyd yno o law angel." Ond ni wyddai neb ryfeddod ei 
hanes, — ^yr oedd morwyn i esgor ar fab, ac i aros yn bur yn ol 
eithaf cyfiawnder cyfraith Mose& 

Ymhen canrìf wedyn y mae tadau'r eglwys yn gweled fod 
hanes Mair yn enniU tir, ac y maent yn hanner gredu eu hunain. 

Ond rhydd Clemens o Alexandna ryw air fel 
*^'«£^" "dvwed rhai" pan yn adrodd damau o'r hanes. 

Erbyn y bedwaredd ganrif y mae " dywed rhai " y 
ganrif flaenoiol wedi diflannu ; a chredai pawb yng ngwyryf- 
dod Mair wedi geni'r lesu. Dywed Ambrosius fod profiwydol- 
ìaeth am y gwyryfdod hwn yn yr Hen Destament, sef hanes 

E3rth y dwyrain, neu borth y ty wysog, yn Uyfr y profíwyd 
zekieL* A saith mlynedd cyn marw Ambrosius yn 378, 
condemniwyd Bonosus o Sardica gan synod Capua fel heretic 
am wrthod credu athrawiaeth y gwyryfdod. Yr oedd Ieix)m yn 
credu mwy hyd yn oed nag Ambrosius ; a cheisiodd brofi fod 
Joseff hefyd yn wyryfol, ac mai plant i ryw Fair arall oedd 
" brodyr yr lesu." Ac yng Nghyngor Chalcedon yn 415 
gwnawd fod Mair Forwyn yn àti irap0èvot (" fyth yn wyryf ol ") 
yn rhan o ffydd yr eglwys gatholig. Ni ra amheuaeth ar y 

Swnc yn Eglwys Khufain byth ; a dy wed rhai fod gwyryfdod 
íair yn rhan o gred Eglwys Loegr, gan fod Llyfr yr Homiliau 

• Ezek,xliv. 1. 



36 Y LLENOB. 

yn argymell uf udd-dod i benderfyniadau'r pedwar Cyngor cyn- 
taf. Y tnhell cyn y chweched ganríf, pan gadrfwyd y cyfreith- 
iau çan v deddfroddwr Justinian, yr oedd addoli Mair Forwyn 
wedi doá yn rhan o fywyd cyflredin y byd ; rhoddodd Justinian 
ei henw ar allor Eglwys St. Sophia ynff Nghaercystenyn, ac y 
mae'n amlwg oddiwrth y cyfreitiiiau fod offrymu i Fair yn beth 
cyffredin iawn. 

Nid rhyfedd fod llawer wedi dechreu gofyn beth oedd per- 
thynas Mair a'r Duwdod, gan fod addoli y naill fel y llalL Tr 

oedd duwinyddion Alexandria wedi def nyddio'r enw 
** d'uw?"" B€<rr6Kos (" mam Duw ") am dani yn y drydedd ganríf ; 

ac erbyn y bedwaredd ^anríf deniydcud y gair seoi 
Athanasius a phawb. Nis gallai gair f el hyn beidio rhoi i l! air 
ryw natur hanner dwyfol ; credai'r difeddwl ei bod jm dduwies, 
cuddiai'r duwinydd ei gredo mewn amlder geiríau parch ac 
edmygedd. " Yr unig bont rhwng Duw a dyn " y w gair Proclus 
am dani yng Nghaercystenyn tua diwedd y bumed ganríf. Ac 
ebe Cyril, esgob Alexandría, wrth bregethu ar ddechreu Cyngor 
Ephesus yn 431, — " Y fam a'r wyiyf trwy'r hon y gogoneddir ac 
yr addolir y Dríndod, yr anrhydeddir ac y dyrchefir croes y 
Gwaredwr, trwy yr hon y ca'r nefoedd fuddugoliaeth, y Uawen- 
heir angylion, y gyrrír ysbrydion drwff ymaith, y gorchfygir y 
temtiwr, ac y codir dynion syrthiedig i îyny i'r nef. ' 

Yn fuan iawn daeth i gymeryd lle'r lesu fel eiríolydd. 
Dywedai'r hanes, oedd yn ymhelaethu o hyd oher^çydd f od ffydd 

ymofyngar yn disgwyl am ychwaneg, fod Mair wedi 
MAirrneirioi. gweduio ar y Mab am iddo roddi pob peth ofynnai 

neb yn ei henw hi, a'i fod yntau wedi ateb y weddi 
honno. Gwaith y Crístiono;ÿon bore oedd profi i'r byd fod yr 
lesu, yr hwn a gi'oeshoeliasid, — yn wir Dduw ; gwaith cynghor- 
au'r canrífoedd cyntaf oedd dangos ei le yn y Duwdod. A 
chymerodd y natur ddynol afael ar Mair, oherwydd ei bod hi'n 
aros yn ddynol o hyd. Ac nid y fam mewn pryder am ei 
phlentyn neu'r wyryf mewn ofn am ei bywyd, nid y rhain yn 
unig ai at Fair i ofyn am ei heiríolaeth; ati hi yr ai deddf- 
roddwyr fel Justinian a milwyr fel Narses. Yn y bedwaredd 
ganrif, croes yr lesu wél Cystenyn yn ei arwain i fuddugoliaeth. 
Erbyn y chweched ganrif enw'r Forwjni sydd ar faner Heraclius; 
ei Uun hi welodd dychy myg Prydain ar darían Arthur ; hi, yn 

nhynherwch ei chalon, helpodd y Llundeinw vr i orch- 
Mairjmiiwr. fygu Uougau'r môr-ladron oedd yn ymosod amynt 

Pan rhuthrodd y barbaríaid i'r ymherodraeth Rufeinig, 
a phan orchfygwyd hwy gan Gristionogaeth, apeliai addoli Mair 
ÿn rymus at eu calonnau hanner eilun-addolgar hwy. Ac yn 
Gregoríus Turonensis, hanesydd y Ffranciaia, tua diwedd y 



<HM tí^. ^'-^ ^fcî|Ẅ©l¥|KÎîwedd yr adroddwyd 

>I(sayS'í&^ Pan oedd y disgyblion 

'JB Wÿs\ gorawclinatariol o'u 

JinolBfW^'r hanea 
w)«9 i ^oü wledvdd cred, a 
ölj^jgwdo pelfderoedd y 
iSwlJooig oedd yn ancr yo 
yl^yfr yr Ancr,"* ar arch 
, .._ _,_-l^»Ẅ»haeani, o'r Cantref 

■ ••■■■ ■aisi» •• 




bt^ÿf^eithedig ereill, y mae 
"íîSP flfug lythyr y dywedir 

fíẁ.; Laaìicea, i adrodd yr 
: losn, ebe'r dam hwn 
"■lesu, "canys ei hun a 
ir, ar ol y croeahoeliad. 



i 



38 T LLENOR. 

• 

apostolion ar waâgar yn pregethu, yn nhŷ un o'i rhieni ger 
Mynydd yr Olewydd. A'r ail flwyddyn wedi esgyn 6 Grist î 
oruchelder y nef, wele angel yn dod ger bron Mair, ac yn estyn 
cangen o balmwydd iddi, gan ddweyd fod honno i'w chludo o 
flaen ei helor, gan ei bod i farw yra mhen y tri diwmod. A 
dymunodd Mair ar i holl apostolion ei Härglwydd fod gyda hi 
pan fyddai ei henaid yn ehedeg ymaith. Yr oedd loan yn 
pregethu yn Ephesus, pan dorrodd taran wrth ei ben, a chipiwyd 
ef i fyny i wy bren wen, a chafodd ei hun o flaen drws y tŷ Ue 
r oedd Mair. Dy wedodd Mair neges yr angel iddo ; ac wele'r 
oll apostolion yn dod yno, wedi eu dwyn o l^^dryfannoedd byd 
Ue vr oeddynt yn pregethu, — a Phaul yn eu mysg, newydd 

fredu. Cadw cyfarfod gweddi oedd cu gwaith cyntaf. Oalwodd 
edr ar Baul i ddechreu y cyfarfod. Ond dywedodd Paul mai 
Pedr, fel y cyntaf o'r apostolion, oedd i ddechreu y cyi'arfod ; a 
hyfryd i'r IleiII oedd ei ostyngeiddrwydd. A phenderfynwyd 
mai efe oedd i gael diweddu'r cyfarfod. 

A phan ddaeth adeg ymadawiad Mair, wele'r lesu'n dyfod i 
mewn yn ddisymwth, a Iluosawgrwydd o angylion gydag ef, 
gan ddywedyd, — 

" Tangnefedd iwch, frodyi*." 

" Boea amom dy dmgaredd, Arglwydd," ebe hwy, " megis y 
gobeithiasom ei fod." 

" Cofia fi, Arglwydd frenin," gweddiai Mair. " Gogonedd dy 
enw a fo moladwy, g^yda'r Tad a'r Yspryd GIân,yn preswylio yn 
un teilyngdod. Mi a weddiaf oni wrandawech lef dy law- 
forwyn, fel na ddaw i'm herbyn neb ryw feddiant diafol, ac na 
welwyf ysbrydoedd y tywyllwch yn fy nghyfarfod, ac na 
welwyf dy wysog y ty wyílwch." 

" Pan oedawn i," ebe'r Arglwydd, " yn dioddef poenau angau 
chwerw droe fywyd yr holl fyd, fe ddaeth tywysog y ty wyllwch 
ataf fi ; a phan na chafodd ynnof ddim ol ei weith^d ef , ymaith 
yr aeth yn orchfygedig sathredig." 

Addawodd yr lesu fod pyda hL Ac yna y gwelai yr apos- 
tolion ei henaid» mor ^annaid f el na allai neb rhy w ddyn marwol 
ddadganu ft'i dafod ei theced. Tecach oedd na^ a fu eríoed o 
eira na metel nac arian nac aur yn tywynnu o ddirfawr eglurder. 
Ac wedi dweyd wrth yr apostolion am gladdu ei chorff mewn 
mynwent newydd, aeth yr lesu i'r nef gyda^ enaid ei fam. 

Wrth adrodd hanes y claddu, y mae ysgrifennydd y Tranaitns 
Mariae yn rhoi jmg n^enau Pedr ddadleuon addolwyr Mair yn 
ei ddyddiau ef ei hun. Nid oedd eisiau golchi'r corff ; ac ni allai 
neb gan ei ddisgleirdeb. Yna çymerodd Uiw blodau'r lili ac arogl 
hjniaws le'r disgleirdeb. Bu Fedr ac loan yn ceisio perswadio 
eu gilydd i gludo'r gangen balmwydd o'i blaen ; a darbwyllwyd 



ADDOLI MAIR. 39 

loan i gymeryd yr anrhydedJ. Ac aethant, — loan yn cario'r 
gangen, redr a Phaul yn cludo'r elor, a'r hoU apostolion yn canu. 
A daeth coron o gwmwl gwyn, fel y gwynder fydd o amgylch y 
Ueuad, o amgylch yr elor ; ac yr oedd Uu o angylion o'i gwmpas 
yn canu canuau teg. 

Pwy welodd yr orymdaith hon ond ty wysog yr ofieiriaid. A 
phan ddeallodd mai elor mam yr lesu oedd yno, aeth yn llidiog 
i geisio ei dymchwelyd. Ond glynodd ei law wrthi, a Uusgwyd 
ef ar ei hol. Dychrynnodd yn ddirfawr, ac erfyniodd ar Bedr 
drugarhau wrtho, gan ei adgofio ei fod ef wedi cymeryd ei blaid 
yn erbyn y forwynig honno yn y Uys. Yn gyntaf peth gwnaeth 
redr iddo addef gwirionedd yr hyn a bregethai'r apostolion ; a 
daeth ei ddwylaw yn rhydd wedi iddo ddweyd, — 

" Mi a gredaf i Fab Duw, yr hwn a ddug hon yn ei bru." 

Ond yr oedd ei freichiau'n ddiffrwyth wedyn, a gwnaeth Pedr 
iddo gyfaddef gwirionedd dadleuon canrifoedd wedi ei farw. 
Ac aeth yr archoffeiriad rhagddo,— 

" Ac a f u er hynny wyryf wedi esgor f el cyn esgor." 

A mwy na'r cwbl, dyma gyfle i wneyd i'r awdurdod uchaf ar 
ddysgeidiaeth yrHenDestament ddadgan fod yno broffwydoliaeth 
am y gwyryfdod, a rhoddir dadl Ambrosius yn ei enau.* Pan 
gladdwyd Mair, daeth yr lesu at y bedd, a gofynnodd y dis- 
gyblîon iddo fynd a*i fam i'r nef. Ac ebe yntau, wedi i'r 
archangel Oabriel droi'r maen oddiar y bedd, — 

"Fy nghymdeithas a'm cyfnesaf a*m colomen, gorffẁysfa y 
gogoniant, llestr y fuchedd, teml nefol, cyfod i fyny. Canys 
megis na chytunaist âg halogrwydd pechod^ ni ddioddefi dithau 
yn deilwng dy gorö yn y bedd." 

Ac felly yn y Tranaitua Mariae, gyfieithwyd i'r Gymraeg 
dan yr enw "Y modd yd aeth Meir i nef," rhoddir dadleuon 
mynachod ofer^oelus y ddegfed ganrif yn^ ngenau yr apostolion, 
ie yng ngenau r lesu ei hun. Ac unwaith, mae'n ddiameu, bu 
bufi:eiuaia Plinlimon ac amaethwyr ochrau Cors Goch Glan Teifi, 
yn Wdo ar ha^es Mair yn^ynd i'r nef . a chyda chymaint 
o flydd ag sydd heddyw yn yr efengyl yn Llangeitho neu Soar 
y Mynydd. 

Gyda'i gwyryfdod dihalog, a'i pherthynas agos â'r Duwdod, y 

mae Mair wedi dod yn dduwies ; y mae wedi dod yn eiriolydd 

rhwng Duw a dynion, ac iddi hi mewn ff wirionedd y 

^feîîdî!!?** codai addoliad mwyaf brwd y byd. Nid rhyfedd, 

felly, fod ei haddolwyr wedi myned gam ymhellach 

wedyn, ac wedi haeru eî bod, nid yn unig yn sanctaidd wedi 

geni'r lesu, ond yn ddihalog ac yn ddibechod erìoed ; nid oedd 

♦ ** A dwyim tyBtolyaeth aoruc y Veir o lyuyr hendedyf *tr y bot hi ynn demyl 
y Dnw." The £hieidarium, Jones a Rhys, tud. 83. 




[JMfl,«5ŴÄ^««|kÇ*ä|||»Ì giel rheswm 



pechod, nid oedd ol 
Idol ìawn y dadblyg- 



imnuECUÍoía. 
cymaint eu r 
fawr oesoedd ooren 
— a oedd pawb 
oedd Adda ond 
yn gwneyd peth 



^■.■ÿ. .-ý-. .5. -iÿ. .g. -^- .5. .^j;. 




Âdda wedi gwneyd 
hyn dy wedodd eìriau 
■ flwyddyn 410, — sef 
;ir yn bechadoree, er 
lae'n berffiiitb amlwg, 
liadau, nad oedd ỳn 
edi cwympo yn Âdda. 







.^^flS'TO^^ ganrif, a pbrec- 

""t^lemniodd Bemara, 

a dywedodd nas 

heb brofi fod eî 

_Adda befyd. Yn 

t, ceìr gwadiad pen- 







^J^^rîgÂesaf, y bedwaredd 

BoDaventura, 

io'r athrawiaeth. 

i^[iâ^^S£5^Ç^Jffi^ oedd ceidwaid yr 



42 Y LLENOR. 

athrawiaeth, yn eu mysg hwy yr oedd y duwinyddion, — ^yn 
fFymig yn eî herbyn. Ond yr oedd y Ffrancisciaid, — 
Jr w!2äd£S!íd. cydymgeiswyr y Dominiciaid am ffafr Duw a rhodd- 
ion dynion, — ^yn graddol nesu at yr athrawiaeth 
fod Mair yn ddibechod. Cn rheswm am hvn, mae'n ddiameu, 
oedd fod y Dominiciaid yn ci'edu fel arall. Ffordd bynnag, 
rhoddasant Wyl y Beichiogiad Dihalog ymysg eu gwyliau, ond 
h^b ddadgan yn bendant eu bod yn credu ym mherffeithrwydd 
Mair. Rheswm arall oedd eu hawydd am f awrhau Mair, ac am 
wneyd un edrychent ami fel Mam Cydymdeimlad yn wir dduw- 
ies. Âstudient hwy lai ar y Beibl hefyd, nid oeddynt mor hoff 
o dduwinyddiaeth lem awdui-dodol y tadau ; gwell oedd gan- 
ddynt dir darganfyddiadau gwyddonol, rhyfeddodau natur, a 
hoff Iwybrau dychymyg y bardd. Ac yr oedd eu cydymdeimlad 
â'r natur ddynol,— ddanghosir ym mwynder eu duwinyddiaeth a 
thrylwyredd eu hastudiaeth feddygol, — yn dangos mor hawdd y 
troid hwy yn addolwyr eithafol Mair. Erbyn y bedwaredd 
ganrif, y mae Duns Scotus yn graddol gredu'r athrawiaeth y 
bu'r byd yn blysio'i chredu cyhyd, ond yn ofni nad oedd rhitli- 
yn o sail. Dilynwyd ef gan yr urdd Ffranciscaidd, a rhoddwyd 
hoU boblogrwydd y rhain o blaid yr athrawiaeth newyHd am 
Fair. Er gwaethaf y Dominiciaid eniUwyd yr eglwys i gredu, 
ac hyd yn oed y pab ei hun. Ond y pab oedd yr olaf yn 
Eglwys Rhufain i gredu fod Mair yn ddibechod, ac yr oedd ef 
yn fyw o fewn fy nghof i. 

Penderfynodd Eglwys Rhufain, mor bell aç y cynrychiolid hi 

yng Nghyngor Basel yn 1439, ar wawr y Diwygiad Protestan- 

aidd, fod y gred am natur ddibechod Mair yn ^son 

oynigrBâtri. ^ flfydd, rheswm, a'r ysgrythyrau, ac y dylid ei der- 

byn fel rhan o gredo'r duwiol. Cododd aadleu brwd 

trwy Ewrob ym mhob mynachdy a phrifi'^sgol, a gwelodd y pab 

na fedrai neb benderfynu pa blaid oodd y gryfaf. Yn 1483 

cyhoeddodd Sixtus IV. nad oedd yr athrawiaeth wedi pender- 

fynu ami, a gwnaeth ei oreu i gadw'r heddwch rhwng y pleid- 

lau dig. 

Yn rhu bygythiol ystorm fwy y Diwygîad Protestanaidd, 

distawodd y cythrwfl am ennyd. Ond pan ddaeth y Jesuitiaid 

i geisio dadwneyd gwaith y Diwy^iad, credasant yn 

AJ^'d. auìrawiaeth y conceptio immacìUata^ oherwydd ei 
bod yn athrawiaeth debyg o fod yn boblogaidd bob 
amser, ac oherwydd ei bod yn athrawiaeth brydferth na feddai'r 
Protestaniaid mohoni. Darbwyllo'r pabau i gredu oedd eu 
j^aith hwy; a rhwng Clemens IX. a Oregorius XVI, yn 
rhywle, hwy a Iwyddasant. Ond yr oedd y pab yn ofni eto. 
O'r diwedd penderfynodd Pius IX., — Pio Nono ieuenctid Uawer 



ADDOLI MAIR. 43 

o honom, — ddwyn y ddadl i derfyn. Ânfonodd at ei holl esgob- 

îon am gyfarwyddyd. Ac ar yr wythfed dydd o 

^'ml.^' Ragfyr, 1854, yng nghanol cynhadledd o gardinaliaid 

ac archesgobion ac esgobion, cyhoeddodd yr Ineffabüia 

Deu8, — y ddeddf sy'n dadgan fod Mair erioed yn ddibechod, fod 

hyn yn erihygl ffydd y credadyn, a fod ei wadu'n heresi. 

Felly, o ddyddiau'r apostolion hyd ein dyddiau ni, y mae 
addoli Mair wedi dadblygu hyd nes y gellir edrych ami'n awr 
megys duwies ymysg personau'r Duwdod. 

Pa fodd yr esbonnir addoli Mair ? Rhyfedd a chyflym f u ei 
dwf . Erbyn yr unf ed ganrif ar ddeg y mae Mair wedi dod yn 

dduwies ;• trwy'r canol oesoedd yr oedd ei haddoli yn 
«d(toŴ^£ür? rhan mor hanfodol o grefydd a gwirioneddau'r 

efengyl. Ac yr oedd hynny'n bod er fod yn rhaid ei 
haddoli yn groes i ddysgeidiaeth eglur yr efengylwyr a'r apos- 
tolion, er fod ei haddoli yn hoUol anghyson a gwirioneddau 
sylfaenol duwinyddiaeth a osodasid i lawr gan y tadau. A chyn 
y medrwn esbonio yr addoliad rhyfedd yma, rhoTd cymeryd î 
ystyriaeth gnawdolrwydd meddwl y byd a'i ysbrydolrwydd, y 
duedd at addoli eilunod a'r hiraeth am Dduw. 

Y rheswm cyntaf dros i'r byd addoli Mair oedd dyfnder ei 
hiraeth am ei lu o hen dduwiesau. Peth newydd i'r byd oedd 

addoli un Duw. Svniad yr anialwch. syniad unigedd 
^mŶ^'L&T' y mynyddoedd oedd hwnnw ; ac anhawdd iawn oedd i 

tiloedd AIexandria a Chaercystenyn ddygymod ag ef . 
A daeth yr hen dduwiau a'r hen offrymwyr yn ol ar lun seint- 
iau ac offeiriaid. Nid oedd dirgeledigaethau'r Drindod yn 
ddigon o faes i ddychymyg byd fu unwaith yn Ilawn o dduw- 
iau. Hiraethai yn enwedig am ei dduwiesau; ac yn yr ail 
^anrif cawn sect o ferched yn rhoi Mair yn Ile gwag Ceres, 
duwies y cynhauaf a Uawnder, ac yn offrymu teisenau iddi. 
Erbyn y bedwaredd ganrif, rhoddid delwau Mair yn Ueoedd 
gweigìon delwau'r hen dduwiesau, a daeth rhyw ddychymyg 
am Fair yn dduwies pob ardal. Dechi-euwyd cysegru eglwysi 
iddi cyn hir hefyd, fel y cysegrid temlau i'r hen dduwiau, a 
llawer Uanfair sydd erbyn heddyw yn y byd. 

Achos arall cynnydd addoliad Mair oedd y syniad mynach- 
aidd am brioda& Eglwys y canol oesoedd sydd wedi rhoddi i'r 

byd ei syniadau am natur priodas, a thrwy ymdrech 
7«§í5íídÄ galed y gwnaeth hynny.* Peth tymhorol yn unig 

oedd priraas cyn hynny, nid oedd a fynno yr eglwys 
ddim â sancteiddio'r fodrwy, Torrid y briodas ar ychydig iawn 
o beth, ac ychydig gyfiawnder a gai'r wraig yn aml. 

* PoUock and Maitland, Siêtory ofEngUêh Law^ Yol. U. pp. 362—396. 



44 Y LLENOR. 

Ond, wedi hynny, tuedd yr ysbryd mynachaidd oedd 
tuag at gondemnio priodas yn gyfangwbL Dywedai mai 
gwell oedd priodi nag ymlosgi, ac yna graddol gredodd mai 
oherwydd gwendid y cnawd y cyfreithlonid priodas. Yr oedd y 
syniad hwn ar ei gryfaf adeg geni mynachaeth y fforllewin. Yr 
oedd y byd mor ddrwff rhwng y chweched ganrif a diwedd y 
ddegfed fel y tybioda Uawer mai'r unig ffordd i fywyd tra- 
gwyddol oedd ymíjadw o'i gyfeillach yn rhywle yn eigion yr 
anialwch. Yr oedd by wyd cmllad dirywiedig y talaethau Rhuf - 
einig wedi y mgyf uno â by wyd garw bwystfilaidd barbariaid oedd 
yn ymdy wallt drwy adwyau muriau'r ymherodraeth. Yr oedd y 
duedd i gondemnio priodas ar ei chryfaf yn amser Oregorí 
Fawr. I'w feddwl ef yr oedd hyd yn oed priodas yn ychwaneg- 
na gwendid, — ^yr oedd yn ymylu ar bechod, yn oruchafiaeth y 
cnawd ar yr ysbryd. Ýr oedd ei eiddigedd yn erbyn priodasau 
clerigwyr mor gryf fel y credid fod gwaelod ei bysgod-lyn- 
noedd wedi ei balmantu â phenglogau eu plant. Âc erbyn yr unfed 
ganrif ar ddeg yr oedd pnodas clerigwyr wedi ei gwahardd gan 
y pabau, — gorfodid hwy i adael eu " gordderch-wragedd." 

1 gredo fel hyn, yr oedd gwyryfdod Mair yn ddadl ac yn 
nerth. Trodd mynachod y nawfed ganrif dduwinyddiaeth bron 

yn athrawiaeth am Fair. Neges y Benedictiaid 
Mynacbaeth. oedd dysgu'r byd i fod yn ddihalog oddiwrth y 

cnawd megis Mair. A phan ddaeth y Cisterciaid ar 
eu liolau, — i fynyddoedd Cymru ymysg Ueoedd ereill, i Ystrad 
Fflur, Tintern, Cwm Hir, a'r Fanner, — ^yr oeddynt dan nawdd 
neiUduol y Fendigaid Fair. Hwy ddaeth a Uysiau a ífrwythau 
newyddion i'r wlad. gan eu galw ar enw'r Forwyn ; hwy rodd- 
odd enw Uawer o'n blodau gwylltion o*r newydd ar eî henw hL 

Os oedd camsyniad f el hyn am y natur ddynol yn un achos 
addoli Mair, yr oedd camsyniad am natur Duw yn achos aralL 

I'r Cristionogion boreu, rhai wedi arfer à mân dduw- 
í^to?DDw!^ iau ynysoedd a phenrhynnoedd Môr y Canoldir, 

peth newydd a dieithr oedd Duw'r anialwch y daeth 
yr Iddew i ddweyd y gwir am dano, a'r Sarasen yr anwir. 
Ond yr oedd yr lesu, y Duw wnaethpwyd yn gnawd ac a ail 
orseddwyd ar orsedd y nef, yn fwy dealladwy iddynt Ac o'î 
amgylch ef, — y dirgelwch am ei berson, a rhyfeddodau'r iawn, — 
yr ymdrodd y byd am ganrifoedd. Ònd wrth ddod yn fater 
duwinyddiaeth oedd yn ymehangu o hyd, aeth Crist hefyd 
ymhellach oddiwrth y byd. Rhoddid mwy o bwys ar ei dduw- 
dod, ac anaml v ^welai'r byd ef mwy yn ŵr gofidus a chynefin 
â dolur. Yn lle r swper svml i gofio am farw'r Arglwydd, ni 
welai'r Cristion ond defod fawrwych yr offeren, ac offeiriaid 
mewn gwisgoedd rhyfedd yn canu mewn- iaith ddieithr. Ae 



ADDOU MAIR. 45 

felly pellhaodd yr lesu oddiwrtho, ac nid ai ato mwy pan yn 
flìnderog ac yn Uwythog. 

Ond yr oedd Mair, mam yr lesu, yn ddynol eto. Oni eiriolai 
hì ar eì Mab? Â dechreuwyd oodi Uef ati gan bawb oedd 

mewn cyfyngder. Ni fedrai duwinyddion yr unfed 
^íS.°* ' ganrif ar ddeg a'r ddeuddegfed ganrif feiddio credu 

fod Mair yn ddibechod, ond hoffent osod ymadrodd- 
ion eithaf ol megis offirwm ger ei bron. Dywedai Peter Damiami, 
arwr y mynachod, ei bod wedi ei dwyfoli. " Codwyd hi i 
orsedd Duw," meddai, ac nid yw hynny ond adlais gwan o ym- 
adroddion ereiU ddeúai o'i enau, *'a rhoddwyd hi ar sedd y 
Duwdod ei hun." Yr oedd gan bawb ei hoff f rawddeg am dani, 
— ^''Mam Trugaredd" oedd i Odo abad Clugni. Dechreuodd 
ymddangos hefyd, yn enwedig i ferched. Gwelai'r fynaches 
Hildeganl hi'n aml tua chanol y ddeuddegf ed ganríf , f el " Bren- 
hines y Nefoedd," a chredid dadguddiaethau'r fynaches wallgof 
fel pe buasent adnodau o efengyl loan. A graddol bellha^d 
Mair hefyd ; daeth yn dduwies i'w haddoli, ac nid yn fam yn 
pryderu am ei mab. Daeth yn hollalluog ; nid eiríol a wnai yn 
y nef oedd, ond gorchymyn. Eel yr oedd y Sul yn gysegredig i 
Dduw, yr oedd y Sadwm yn gysegredig i Fair ; a chyhoeddai'r 
Cisterciaid ar ochrau Plinlimon ac yn nyffryn Gwy eu bod hwy 
dan ei nodded arbennìg; a haeiii'r GeJiehM. a.'n gwynel 
pres, fod Mair, bob Sadwm, yn achab pawb fuasai farw yng 
ngwisg eu hurdd hwy yn ystou yr wythnos cynt. 

Gydag adfy wiad dysg. ac aU eni'r celfau cain, yn y bymthegf ed 
gan^f, Ìyg/yd Mair yn agosach at deiml^dau dW ryw 

drachefn gan yr arlunwyr. Rhoddodd holl arlunwyr 
** *'^n?""' mawr Adfy wiad Dysg, yn neheudir Ewrob, eu 

hathrylith i wasanaeth y Madonna, — ^yr Arglwyddea 
Bhoddodd Ysgol Fflorens ei haiädull fawreddog yn oflfrwm 
iddi, — ^purdeb aruchel Fra An^elico, mawredd dihafal Michael 
Angelo, y prydferthwch fedrai Andrea del Sarto roddi mewn 
gwynebau, a hyfrydwch y gwynebau ddarluniai Carlo Dolci pan 
oedd yr Ysgol ryfedd hon yn ennill tlysni wrth golli ei nerth. 
Yr un modd cafodd Mair wasanaeth Ysgol Bhufain, — y mawredd 
hwnnw a gafodd Raffael wrth astudio cerf ddelwau'r hen amser- 
oedd, y prydferthwch welodd Sassoferrato ym merched ei oes ac 
yng ngwaith anfarwol Baffael. Ond cafodd Mair wasanaeth 
dychymyg mwy daiarol na dychymyg Michael Angelo a BaffaeL 
Ehoddwyd ysblander Iliwiau Ysgol Fenis yn wisg iddi hi ; a 
phrín y gŵyr yr Eidaliad, wel y cnawd fel pe'n gwrído gan 
gynhesrwydd ar ganfas Titian heddjrw, prun ai Mair ai duwies 
pleser ddarlunnir. Darluniwyd Mair gan Ysgol Lombardi, o 



46 y LLENOB. 

Corregîo i Guido Reni, vn ei hoU brydferthwch hudol ac yn 
hyfrydwch ei chymysg liwiau. Ac yn yr Hispaen, pan dda^eth 
Ihwiau tanbaid a thlysni swynol MuriUo ar ol Vela8quez, wrth 
ddarlunio Mair y gwnawd y gwaith ardderchog. Felly crewyd 
rhyw Fair newydd bron ym mhob ardal gan ddychymyg yr 
arlunwyr mwyaì welodd y byd. Ac 08 gwelid dyfi^digìon 
pennaf a dynion duwiolaf y byd yn penlinio mewn addoliad o 
flaen ei darluniau, beth am y werin anwybodus ac ofergoelus ? 

Cododd gwrthwynebiad i addoli Mair o ddau gyfeiriad. 
Gwelwyd, yn un peth, fod y syniad yn gwneyd cam â'r natur 

ddynoL Gwelwyd mai nid wrth ymgadw o'r byd y 
awithwyneMao. gwuai dyu duwiol ci ddyledswydd tuag ato, ond 

wrth ymdaflu iddo i'w wella. Gwel^d mai nid 
lleiandy, ond y cartref pur, oedd ffynhonnell iechyd y byd. 
Nid dianc i garchar Ueiandy oedd dyledswydd y wyryf, ond 

ymbarotoi at ddyledswyddau bywyd. A theimlwyd 
^cSSuáí" mai anrhydeddus ym mhawb oedd priodas. Gwelodd 

yr Urddau Cardcd hyn ; ac yr oead y Ffrancisciaid,. 
tra'n dal i addoli Mair yn fwy aiddgar na neb, yn ceisio dysgu'r 
byd ei bod yn gwenu ar bríodas bur. Ond y nrif ddiwygwyr 
oedd y beirdd. Yn Lloegr, gwraig briod bur f el llygad y dydd 

yw bod perffeithiaf Chaucer. Ac yng Nghymru, y 
Y B«iidd. mae Uawer o ganeuon serch Dafydd ab Gwilym yn 

ddull eithafol o ddweyd yr un gwiríonedd, — mai nid 
pechod, fel y dywedai'r mynachod, oedd caríad pur rhwng mab 
a merch. 

Os ^elodd y beirdd fod athrawiaeth addoli Mair yn gwneyd 
cam au syniadau am y natur ddynol, gwelodd y Diwygwjnr 

Protestanaidd ei bod yn gwneyd cam â geiríau'r 
Y Diw7ffW7r. Bcibl ac â'u syniadau am Dduw. Gyda'r Diwygiad 

Frotestanaidd diorseddwyd Mair fel duwies yng 
ngwledydd go^leddol Ewrob. Dioddefiadau 'r lesu, manylion 
by wyd dyn,— dyna hoff destynau'r arlunwyr. Mair yn pryderu 
am ei mab fel mam arall, nid Mair yn eiríol yn y nef, — dyna le 
Mair gan y pregethwyr. A dygwyd yr lesu'n ol, heb neb 
rhwng enaid y credadyn ag ef . 

Wedi coUi ffwledydd gogledd Ewrob o eymundeb eglwys 
Rhufain, cafodd addoli Mair lai o wrthwynebiad a mwy o le. 
A phe craffet, ddarllennydd, ar fywyd a chredo genethig yn yr 
Iwerddon neu yn Llydaw neu yn yr Eidal neu'r Hispaen, gwelet 
le mor fawr sydd eto i Fair dychymyg y canol oesoedd, ac mor 
ychydig i Fair yr efengylau, ym mywyd y byd. 

Nid i gondemnio addoli Mair, ac nid i'w gyfiawnbau, yr w\ f 



ADDOLI MAIR. 47 

yn ysgrifennu'r erthygl hon. Ysgrythyrol neu anysgrythyrol, 
gwir neu gau, er da neu er drwg, y mae Mair wedi denu 
addoliad a gwasanaeth athrylith rhan helaeth o'r byd am oesoedd 
lawer. I roi cipolwg ar ý Ue gafodd ym meddwl Cymru, dyma 
restr o flodau a îlysiau elwir ar ei henw, — 

Gwlydd Mair — Pimpemel. 

Eirin Mair — Gooieberriès. 

Tsnoden Maìr — English Oalingale. 

Tapr Mair — Oreat Muììein. 

Allweddau Mair — Aahe-heyt. 

Mwyar Mair — Dewberry. 

Clustog Mair— 7%rf/í. 

Byfledd Mair — Lady^s Fingers . 

Esgid Mair — Lady*s Slipper. 

Tafol MBÌr—Shaì'p Ihek, 

Bogail y Forwyn — Common Navel Wort. 

Yflgaw Mair — Dwarf Eìder. 

Meddyg Mair — Piòughman^s Spihetiard. 

Lljsiau Mair — Common Bugle. 

Mantell TAsÁi-^Lady^s MantU. 

Celyn M9Ìx—Buteher*s Brootn. 

Ysgol Mair — Common Centaury. 

Claes UsáT—Wild Clary. 

Eurwallt y Forwyn — Common Hair Moss. 

Chwys Mair — Buibous Crowfoot. 

Cribau Mair— ifi£& Thistle. 

Geulin y Forwyn — Bastard Toad'Jlax. 

Helyff Mair — Sweet Oale. 

GwaUt y Forwyn — Common Maidenhair. 

Gold Mair — Marigoìd. 

liUn y Forwyn — Common Toad-flax. 

Llaetli Bron Mair — Comnum Lungwort. 

Bhaid cyfaddef fod addoli Mair, er eroesed yw iV Beibl ac i 
ysbryd Frotestaniaeth, wedi bod yn gjnnorth mawr i buro ac i 
ddyrchafu meddwl y byd. Ymdrech fawr ysbryd gwareiddiad 
yn y Canol Oesoedd oedd gwneyd cyfiawnder â gwraiff, — ei 
chodi uwchlaw bod yn gaethwas neu'n degan.* Nid oedd deddf au 
priodas ond Uac, yr oedd y gwan at drugaredd y bwystfilaidd. 
I wella'r byd yn hyn o beth, bu'r Forwyn Fair ddychmygol 
honno'n ddylanwad nas geUir ei orbrisio. Gwnawd hi'n dduwies, 
hyhi oedd yn eiriol dros Dechadur, yn ei ffafr hi yn unig bron yr 
oedd nefoedd i un wedi haeddu uffem. Ac wrth fod hon vn 
noddydd neillduol y fam a'r wraig, nîd rhyfedd fod deddf priodas 
a rh/ddfreiniad merch wedi cael^^horthwy rhyfeddol o<fdiwrth 
ei dylanwad. Os oedd gwaig ar orseddfa'r nef , — oni allai gwraig 
hefyd fod yn frenhines ddaearol, ac oni ddylai ly wodraethu ar 
yr aelwyd gartref ? 

Bu'r athrawiaeth am wyryfdod Mair yn gynorthwy i ddanoros 
piydferthwch a phurdeb dihalog y forw^g hefyl Teinüai 



I 




!>^SltfÌ)f sív|?tt ttetoedd ami o hyi. Ac 

tlJl.Snll}nnâh ya nwch yng ngulw^ 
jg ÿŵ JjS ŵ'^ y Oymrses ay'ii catil 
'fi^B*PfS['W^SWy*''h "^ chyfeiliorawn 
'teWL'l'^igtfl^W^ddol yn rhoi mwy o 
-^ JwllB^é^ )5>^^lr|i hon, na'r gwledydd 

M m>.&^*^BaHf_í jj nerthu llawer niam 

:tyn drwy augau, oni 

gi-A gwelaiat, ond odid, 

H glii^> ft Mair, — " mani 

í^ÿWnHi^d yn llawn cydym- 

'iÿÿì jE,^fl^mdei mlad , cred mewn 

L •MíÄLÄ^ roddodd fod i addoli 

edi coUî'r ffoi-dd sy'n 
ch, pa ŵr am ei wraig, 
I^Sj^^ì^i^I^: yr addoli hwn ? 
,ÿ. .ÿ. ^. ^. Jj^. Jj^. J^. 






.«.-ft-ft. 






'à'iii£.« 



II 



B'^'a 






"S'tt >ì^ 




>yddír fel cyfnvng 
ynge y8 dywed yr 

... 1 gyfrwng, — aur ac 

r^?lri?tUy°iy^ cenhedloedd 

"''S'ÍWÍ' íeẀaii ereill yn 

■'■ ~ bethau eto mewn 

:cregm. Yn yr hen 

ac weíthiau 

diíéfaid, tair mil 

asenod, llawer o 

ẅfoeth y mwyaf o 

' ^oreu feddu'r nod- 

weithio a'i dorri ; 

idreulio ; rhaid iddo 

dir symîau enfawr 

nad yw'n rhy brin 

mhob man ; a rhaid 

amo ei hun, ac nid 

nad. 

>reu ; y mae gormod 

mae aur, ond rhoi 

iawn ei weithio a'ì 

mae bywyd hwy 

, y mae'r cyfnewid- 

lawnder yn raddol 

!«it pa un hynnag a 

'".yn y wlad hon, aur 

igwerth dyn, mewn 

ifnyddid fwyat yng 

[toddwn ni i gyfrŵng 

w dull y gofyn pan 

ithau dymunol sydd 

49 



50 Y LLENOR. 

Gan mai aur y w eîn " Harian " ym Mhrydain felly, beth y w 
Ue priodol arian a phres? Nid ydynt yn ddim OBd darnau 

newid. Buasai'n anhwylus rhannu hanner sofren yn 
îptreíîîîSî" ddarnau manach, gan mor hawdd fuasai eu oolli. 

Felly cymerir metel Uai gwerthfawr, arian a phres, 
i gynrychioli gwàhanol rania<lau sofren, — swllt o arian yn cyn- 
rychioli un ran o ugain ohoni, ceiniog o bres yn cynrychioli un 
ran o ddeuddeng ugain. Felly nis gellir fforfodi neb i gymeryd 
rawy na gwerth dwybunt o arian yn dâl dyled, na mwy na. 
rhyw ychydig o bres, gan mai aur, ac aur yn unig, y w safon tâl 
a chyf rwng masnach. Y mae hanes am íachgennyn ysgol dryg- 
ionus yn mynd a thwr anferth o ffyrlingod i daîu dirwy o 
bumpunt, er mwyn dial ar ei athraw drwy i-oddi iddo r dasg o'u 
cyfrif ; ond cymer yr ystori'n raniataol fod yr athraw'n llai 
gwybodus nag y dylasai athraw fod. 

Cytunir gan bawb yn y wlad hon i dderbyn sylltau neu gein- 
iogau fel newid, er mwyn hyrwyddo masnach a setlo mân 

fargeinion. Ond gŵyr pawb nad yw'r arian sydd 
Arian. mcwu swUt yu werth un ran o ugain o sofren; pe 

toddid ugain swllt yn Iwmp o arian, ni cheid sofren 
am dano, nac yn agoa Er hynny defnyddir y swUt fel cyn- 
rychiolydd ugeinfed ran o sofren. Yn awr, tra y mae rhai 
gwledydd yn cymeryd aur fel eu safon, cymer ereill arian. Aur 
y w hen safon Prydain ; ac yn ddiweddar cymerodd yr Almaen» 
yr Eidal, Ffrainc, ac Unol Daleithiau'r Amerig aur yn safon 
hefyd. Ònd mewn ambell wlad, megis India, y mae arian yn 
safon eto. Ac oherwydd fod safonau gwahanol fel hyn, y mae 
dau gri adnabyddus wedi codi ym marchnad Arian, — ^y cri am 
fimetaliaeth yn y wlad hon ac am rydd-fathiad arian yn yr 
Unol Dalaethau. 

Y mae'n debyg mai un rheswm am y cri am fimetaliaeth yn 
y wlad hon yw'r cysylltiad rhyngom a*r India. Yno y rupee 

arian yw cyfrwng masnach. Ond, yn ddiweddar, 
Bimeuiiatth. mac pris arian wedi disgyn yn isel ryfeddol. Un 

rheswm am hyn yw fod y cloddfeydd arian yn llawer 
mwy cynhyrchiol na'r cloddfeydd aur. Y mae Uawer swyddog 
yn yr India'n awr a'i gyflpg wedi ei bennu pan oedd y rupee'n 
werth un ran o bump o sofren, ond nid yw'n awr yn werth 
Uawer mwy nag un ran o ugain ohoni. Pan ddaw yr Indiad a'i 
arian i Loegr, lelly, i*w droi'n aur, ni cha ond rhy w bedwaredd 
ran oV hyn a gai gynt. A dyna ydyw bimetaliaeth, — ^gwneyd 
arian yn ogystal ag aur yn safon talu ; rhoi arian ac aur ar yr 
un tir yn union, a phenderfynu rhyw gafartaledd rhyngddynt 
trwy gyfraith. Cefnogir yr Indiaid gan lawer o dirfeddianwyr 
y wlad hon hefyd, oherwydd gwelant y codai prisiau pe teflid 
arian yn ogystal ac aur i'r farchnad Arian. 



ARIAN. 51 

Tuag 1870 y cymerodd yr Almaen a'r Eidal a Ffraînc a'r 
Unol Daleithiau aur yn saion yn Ue arian. T canlyniad oedd 

fod galw am filiynau o bunnau o aur yn ychwanegol, 
^'ÍSÍ!?*^*'* at garîo masnach y byd ymlaen ; ac oherwydd hynny, 

cododd pris aur yn ddîrfawr. Am yr un rheswm, yr 
oedd llai o alw am arìan bathedig, a'r canlyniad fu toddi llawer 
ohono a*i weithio'n Uestri ac addumiadau. Oherwydd hj^'n, y 
mae pris arían yn isel; ni fu llestri arian eríoed mor rhad. 
Ychydig amser yn ol gwerthid Ilestri arian Madryn mewn 
arwerthdy yn Llundain ar adeg wael iawn at gRel prís am 
danynt hwy. Gyda'i masnach gynhyddol, y mae'n anodd iawn 
i'r Unol Daleithiau gael digon o aur i fod yn gyfrwng. A thra'r 
wyf yn ysgrífennu y mae cwestiwn yr aur a'r arian wedi dyrysu 
pleidiau'r Unol Daleithiau'n hollol. Nid Democratiaid a Gwer- 
inwyr, nid cefnogwyr masnach rydd a chefnogwyr diffyndoll, 
sydd yn ymladd brwydr mor galed yno yn awr, dan waeddi 
enwau Bryan neu McEinley, ond rhai am ryddfathu arian a 
rhai am gadw'n dyn at yr hen safon aur. Perygl masnach y 

byd yw methu cael digon o aur i fod yn gyfrwng 
Diflygftnr. masnach, ^an fod maes masnach yn ymhelaethu o 

o hyd, a âienhedloedd anwaraidd yn graddol ddod 
yn genhedloedd masnachol. Y mae cloddfeydd aur Awstralia a 
Chaliffomia wedi mynd yn hesb rhagor y buont, ac y mae y 
rhyfelodd diweddar jm Neheudir Aí&ica wedi siomi gobeithion 
Ilawer ddisgwyliasent am ffrwd newydd o aur toddadwy o'r 
rhan honno o'r byd. Rhoddir dau gysur i r rhai sy'n ofni ofnau 
fel hyn. Yn un peth, dy wedir fod digonedd o aur yn y byd, 
ond ei fod yn ronynau mor fân fel na thâl am falurio'r creigiau 
quartz y mae ynddjmt hyd nes y cwyd pris aur dipyn eto. 
Ỳna, fe ddywedîr, malurír creigiau Meirionnydd, a daw ohonynt 
ddigon o aur i wneyd olwynion masnach y byd. Cysur arall 
roddir i'r rhai sy'n ofni y bydd masnach yn sefyll o eisieu aur 
yw hyn, — fel y dysg dynion roi ymddîried yn eu gilydd, cymer- 
ant nodau eu gilydd fel aur, ac ni fydd eisiau'r aur ei hun. 
Gwneir hynny i raddau pell yn awr. Gall Ariandy Lloegr 
argraffa hynny a fynno o arian-nodau, os bydd ganddo aur yn 

ei goffrau ar gyfer pob un ; a medd amry w aríandai 
AriMi-no(Ua. llcol, — pob uu argraffai nodau cyn 1844, — hawl i 

argraffu nifer benodol. Nid oes raid i neb gymeryd 
y nodau banc hyn, gall hawlio aur ; ond cymer y nodau oherwydd 
eu bod yn hawdd eu cario, ac oherwydd ei fod yn gwbl hydems 
fod aur yn yr ariandy yn ffyfnewid am danynt pryd bynnag' 
y dewiso fynd a hwy yno. i n wir, nis gall neb wrthod cymer- 
yd ei dalu meMm nodau Aríandy Lloegi', — ond yn yr Ariandy ei 
hun, gall hawlio aur yno. 



52 Y LLENOR. 

Ac heblaw nodau banc, y mae'r wlad yn awr yn llawn o 

law-nodau (cheguea), Y mae'r rhain o'r un natur yn union a nodau 

banc ; yr unig wahaniaeth ydy w mai un dyn, ac nid 

NodÄU. cwmnî ariandy, sydd wrth eu cefnau. Y mae y rhain 

i gyd, — nodau banc, Uaw-nodau, nodau'r Lly thyrdy, — 

yn esmwyth-hau gwaith yr aur, ac yn gadael iddo orwedd yn 

Uonydd neu ymdrawsffnrfio'n addumiadau. Pan goUir ymddir- 

ied yn y nodau, rhaid i'r aur gael ei doddi'n sofrod, a dod i 

wneyd ei hen waith. Ond hyn sydd i'w gofio, — y mae'r nodau 

hyn, oherwydd eu bod yn medru cymeryd lle aur, yn peri fod llai 

o alw am y metel hwnnw, ac oherwydd hynny yn gostwng ei bris. 

Un o'r pethau mwyaf dyddorol, i'r meddwl hoff o ddyrys 
Iwybrau, y w ceisio deall y berthynas rhwng cyfnewidiadau pris 

Árian a chyfnewidiadau masnach. Y mae'n rhyfedd 
TroioiiAur. mcddwl y medrasai rhyw ynfytyn, trwy ddarganfod 

mynydd o aur yn rhywle, daflu masnach yr holl fyd 
i ddyryswch trwy dywallt gormodedd o aur i'r farchnad. Beth 
a wneir i atal cyfnewidiadau sydyn jrm mhris Ârian? Beth a 
wneir i wared masnach rhag twymyn codiad rhy sydyn prisiau, 
a rhag fferdcd gostyngiad rhy sydyn? Dywed un o athronwyr 
mwyaf hirben yr oes hon mai cyfnewidiadau sydyn prisiau y w'r 
achos fod miloedd o ddynion yn cael eu taflu o waith yn 
barhaus; oni fedrîr trefnu rhywbeth i wneyd prisiau'n fwy 
sefydlog? 

Yr wyf yn Ilwyr gredu mai un o anghenion mwyaf Cymru ar 
hyn o brya, — yn enwedig meistriaid a gweithwyr mwyaf deall- 

gar ein chwareli a'n glofeydd, — y w gwybodaeth fwy 
^*' dSdSSSÎ*** trylwyr am y deddfau sy'n Uy wodraethu masnach y 

byd. Bu Ilawer brenin yn ceisio gwrthsefyll y deddfau 
hyn trwy ddeddfau o'i waith ei hun, — bu aml feistr Ilafur ac 
aml tmdeb gweithwyr yn ymladd yn ofer yn eu herbyn. Ond y 
mae deddfau mawrion, a'r gwirionedd am danynt yn syml 
iawn, ac yn ofer y ceisia neb atal eu gweithrediad am funud 
awr. Ceisiaf roddi cipolwg ar rai ohonynt drwy ddangfos y 
benbleth y bu dynion ynddo ar wahanol adegau oherwydd nad 
oeddynt yn eu deaU, neu oherwydd eu bod yn ceisio tynnu yn 
eu heibyu. Y mae anhawsterau pwnc yr Árian yn fater doe ac 
yfory, yn ogystal ag yn fater heddyw. 

Un ymadrodd gly wn yn aml yn y dyddiau hyn yw " holl- 
alluogrwydd Arian." Cly wir y gair, yn enwedîg yn y r Amerig, — 
"the almighty dollar," — oherwydd nad oes yno cto deitlau ac 



í 



<l 



ARIAN. 53 

urddau i gydymgais ag Arian am addoliad. A phan gofìwn beth 

all Arian wneyd, ni ryfeddwn at yr enw, — gall 

io«iiu Arian. brynnu cysuron, gall euro peehod, gall enniU hanner 

addoliad y dienaid ofergoelus, gall roi mantais i 

ddringo i sefyllfaoedd uehel yn y wladwriaeÛi, gall deymasu ar 

rannau hyd yn oed o diriogaethau iechyd a rhinwedd. 

A phan welwn y gwrhydri wnaeth Arian yn y gorffennol, ni 

ryfeddwn lai at ei allu. A chofiwn ei fod wedi ei oruwch- 

lywodraethu i wneyd daioni ac i ehangu teyrnas 

DÄÄdrwf. Dduw, — ^gwnaeth lawer i falurío gorthrwm cym- 

deithfiisol yr hen oesoedd. Ein tuedd ni y w edrych ar 

drwg a wna yn unig. Pan welodd Lord Lytton lun y sant yn 

ladd y ddraig ar sofren Prydain, — " Newidiwch y darlun," ebai, 

nid y sant yn Uadd y ddraig y w gweddus arwydd aur, ond y 

ddraig yn lladd y sant." 

Arían ddenodd wŷr allan o gaethwasiaeth yr hen fyd. Fil o 
flynyddoedd yn ol, — ac nid yw mil o flynyddoedd ond megîs 

amrantiad o'u cydmaru a Uu diderfyn yr oesoedd 
'^ÎÍShîSSd? meithion, — yr oedd y rhan fwyaf o dngolion Prydain 

mewn caethwasiaeth dygn. Yn ol cy f raith yr oedd deil- 
iaîd maenor at ewyllys ei feistr, — nis gallai feddu eiddo, nis gallai 
apelio at neb yn erbyn ei feistr, ni diai bríodi heb ganiatad ei 
feistr, nid oedd yr un eiliad o'i amser yn eiddo iddo ei hun, ac 
ni wyddai yn y nos beth fyddai raid iddo wneyd bore drannoeth. 
Yr oedd pob peth yr oead amo angen am dano yn y faenor ei 
hun, oddigerth haiam a halen a meini melin ; ac nid oedd debyg 
yr ymryddhai'r deiliad o'r bywyd cyfyngedig hwn byth. Ond 
daeth Arían i ryddhau'r caeth o law'r cadam. Pan amlhaodd 
Uongau masnach, daeth danteithion newyddion i'r wlad, ac yr 
oedd ar yr arglwyddi awydd am danynt. A phan ddaeth brwd- 
frydedd anesboniadwy'r Croesgadau, aeth yr arrfwyddi'n lluoedd 
gyda'r fyddin fawr i ymladd â'r digred oedd yn halogi bedd 

gwag y Ûwaredwr ; ac am y UeiII arhosodd gartref , 
?5îÄrT yr oedd amynt hwy awydd y nwyddau newyddion, — 

arfau, dillad gwychion, addumiadau, peraroglau, a 
pherlysiau,-— ddygai'r marsiandwyr o wledydd y dwyrain. Y 
canlyniad fu i Arían ddod i mewn yn gyfrwng rhwng arglwydd 
a gwas. Gynt yr oedd holl fy wyd a holl amser y gwas at al wad 
ei arglwydd ; ond, yn awr, er mwyn cael arían i fynd i'r Croes- 
gadau, neu î brynnu nwyddau y dwyreinfyd, cymerai'r arglwydd 
arían jm lle'r gwasanaeth amhenodol, a gadawai i'r gwas iynd i'r 
fan a fynnai i'w hennill. Felly rhoadwyd pris penodol ar 
wasanaeth y gwas, ac felly rhoddwyd modd iddo brynnu ei 
ryddhad. Felly, dan nawdd Arían, daeth y gweithiwr rhydd i 



64 Y LLENOR. 

fod, a hawl i fynd a*i lafur i'w werthu yn y farchnad a fynnaî.* 

Trwy nerth Arian y daeth yr amaethwr yn rhydd hefyd. Yr 

òedd y ntau'n gaeth ar dir y f aenor. Bob yn dipyn caf odd ry w 

ran o'r tir dan ei ofal neìllduol ei hun ; ac yn lle 
2S2ttiy^f gweithio yng n^hynhauaf ei arglwydd, deuai a swm 

penodol o wenith iddo. A dyna flFurf cyntaf rhent. O 
dipyn i beth yr oedd ar yr arglwydd fwy o angen arian na 
gwenith, gan eu bod yn haws eu cario ymhell, ac yn haws eu 
gwario. Felly, yn lle talu ei rent mewn cynnyrch, dechreuodd y 
deiliad dalu mewn " arlan gwynion." Yr oedd yr arian yn dod 
yn rhatach ac yn fwy cyffredin o hyd, ond yr oedd y rhent 
wedi ei rhoddi pan yr oedd arian gwynion yn brinion iawn. Ac 
nid oedd yr arglwyddi eto wedi dysgu sut i " godi yn y rhent."f 
Daeth Arian f el gwaed newydd i gylchredeg drwy gymdeithas 
y canol oesoedd. Dygodd fywyd newydd i bawb. Torrwyd yr 

hen gaerau diobaith oedd yn cadw bywyd breintiedig 
Bywydnewydd. y dosbarth rhydd oddiwrth fywyd di-fraint y caeth- 

was. Trowd yn anwiredd hen ddywediad o'r un 
ystjn* a'r dy wediad celwyddog hwnnw, — " Y neb a aned i dair 
ceiniog, ni chyfyd i rôt." Agorodd Arian ffordd i'r isel radd î 
fyny ; oherwydd yr oedd yn bosibl, o hyn allan, ddweyd gwerth 
llafur ac ysbryd anturiaethus a medr yn yr un termau a gwerth 
tir, — sef hyn a hyn o Arian. 

Nid rhyfedd, pan ystyriwn allu Arian, y casheir yr echwyn- 

wyr a'i meddant gan rai na feddant ond tir. Bhowch ddosbarth 

o bobl yn meddu arian yn unig, a dosbarth o bobl yn 

TiracArton. mcddu tir yu unig, gyaa'u gilydd yn yr un wlad, — 

y canlyniad fydd i*r tir hefyd fynd yn feddiant i 

bobl yr arian. Y mae arian mor .sefydlog yn ei werth, ac 

* Nid dyma'r Ue i adrodd hanes jmdrech llafur. Pan welodd arglwyddi fod 
Y llafurwyr yu dod jii rhjdd, ceifiiasant djnhau eu cadwynau ar unwaith. 
Bifâwjd hanner y gweithwyr gan blâu mawr j bedwaredd ganrif ar ddeg; a 
medrai'r gweddiu, oherwjdd prinder Uafurwyr, hawUo'r cyflog a fynnent. 
Ceifiáodd jr arglwyddi eu Uus^'n ol i*w hen gaethiwed drwy'r ÝBtatudau Llafar. 
Oiîd, er i*w gwrthryfel gael ei lethu, eniUodd y Uafurwyr y dydd yn y diwedd. 
Olion hen orthrwm Uafur oedd cyfraith y tlodion a chyfraith yn erbyn undebau 
gweithwyr ddechreu'r ^anrìf hôn. Amcan cyfraith y tlodion oedd rhwymo'r 
gweithiwr wrth y tir,— ei rwystro i aymud, ac ychwanegu at ei gyflog o*r trethì. 

t Desgrìflr hanes y tir yn f anylach eto, gan law araU. Ond jr wyf wedi rhoddi 

rir hanes dechreuad rhent. Esbonnir rhent fel arall gan Ricardo, sef fel hyn. 
mae rhyw lain o dir, dyweder, nad jw ond prin yn talu costau ei hamaetfaa. 
Ni fedr dalu rhent, dim ond ei chostau. Rhent unrhyw ddam o dir yw gwerth 7 
ffrwythlonder sydd ynddo uwchlaw ffrwythlonder y Uain o dir gwael hwnnw. 
Ond rhywbeth i gymf am y gwahaniacth rhwng rhenti gwahanol diroedd yw 
damcanìaeth Ricaido, ac nid esboniad ar ddechreuad rhent. T mae*n gadael 
Uawer o bethau heb eu cyfrìf hef yd ; tâl gŵr rent am lain anial iawn os bydd yn 
hen gartref iddo, a chymer aml hen arglwydd rent fechan am dir bras gan un. 
fydd yn addoU ac yn pleidleisio wrth ei f odd. 



. ARIÂN. 55 

yn ymddangos yn fwy sefydlog nag ydyw, y mae'n werthadwy 
ac yn brynadwy ar bob amgylchiad, gellir ei gadw heb goUed a*i 
gludo heb anhawsder, — ond ar ol ei amser ac afrosgo ei syniud- 
iadau fyddai un yn ceísio bargeinio a masnachu heb ganddo 
ddim ond tir, a hwnnw at drugaredd tymhorau celyd, rhyfeloedd 
anrheithiol, a chyfreithiau tynion. Nid rhyfedd fod tynfa'r 
uchelgeisiol a'r mentrus o hyd o fyd y tir i iyd yr arian ; nid 
rhyfedd fod yr awchus am ffortiwn yn gadael bywyd araf 
amaethyddiaeth ac yn rhuthro i*r Gyfnewidfe Arian. 

Gallu Ârian sy*n rhoi i'r Iddewon eu dylanwad a*u cyfoeth ; 
ac oherwydd hynny- eu casheir. Daethant i Loegr yn yr unfed 
ganrif ar ddeg, ac yr oedd gallu eu harian yn prysur 
Arianyriddew. ddwyu y barwniaid mwyaf nerthol yn yaglyfaeth 
iddynt. Ofnid eu gallu mor fawr fel y gorfododd y 
bobl i*r brenin Edward, — ^gorchfygwr Llywelyn, — eu halltudio 
yn 1290. Erbyn iddynt ddod yn ol yn amser OIiver Cromwell, 
yr oedd arianwyr ereill yn Lloegr; a gwelwyd nad oedd yr 
Iddew yn drech na'r Sais pan fyddai Arian yn arf yn Ilaw y 
naill fel y Ilall. Ond yn llawer o wledydd y Cyfandii', yr Iddew 
yn unig sydd yn medru ysgwyd teymwialen Arian. Yn Poland, 
er esiampl, y mae'r gwladwyr, gorff ac enaid bron, wedi syrthio 
i ddwylaw'r Iddew. Temtir y rwyliad â dillad, dodrefn, gwin ; 
a chan nad oes ganddo arian i dalu, disgyn yr Iddew ar ei dir al 
gartref, ac erys yno gydag ef i sugno gwaed ei fy wyd. A dyna 
wlad wedi ei gwneyd yn dlawd dan deymwialen Arian yn Ilaw 
y cyfrwys didrugaredd. 

Ÿr wyt yn cofio, ddarllennydd, fod Disraeli wedi dod ag ynys 

Cypms yn rhyw fath o wystl i'r goron Brydeinig wedi Cytundeb 

Berlin. Oherwydd iddo anghofio am ennyd beth 

bäthŷáwr. yw gallu amthrol Arian, ni fu ond y dim i'r treth- 
gasglydd Prydeinig ddwyn yr ynys honno i'r un 
cyflwr anedwydd a Pholand. Byddai pobl Cypras yn talu eu 
trethi i'r Twrc mewn cnwd, — hyn a hyn o wenith, o rawnwin, o 
ffrwy thau. Ac ai 'r treth-gasglydd Tyrcaidd a hwy i f archnad y cai 
arian yn eu Ile. Ond yr oedd y treth-gasglydd Prydeinig yn 
meddwl fod arian yn gyfrwng arferol ymhob man ; a gwnai ef i 
bobl Cyprus dalu iddo mewn arian glân. Gwnaeth hyn Lywodr- 
aeth Prydain yn amhoblogaidd iawn yn yr ynys, ond tybid nad 
oedd achos ond anfoddogrwydd pobl geidwadol i dderbyn dull 
gwell. Ond gwelwyd cyn hir fod y r amaethwyr yn suddo'n ddyf n- 
ach i ddwylaw yr echwynwyr arian Groegaidd. Yr oedd yn rhaid 
cael yr arian i dalu'r dreth ; gofynnai'r Groegwr y pris a fynnai 
am eu benthyg, a disgynnai ar yr amaethwr ar dymor o'r 
tìwvddyn nad oedd fawr o werth ar ei dyddyn, ac ai'r tir yn 
holîol gaeth î*r meistr newydd, — Arian. Aeth y perygl yn 



56 Y LLENOR. 

gymaînt fel y gorfodwyd Llywodraeth Prydain i droi'n ol at yr 
hen ddull Tyrcaidd ; ac yn awr tâl pobl Cypnis eu trethi, nîd 
mewn arian, ond mewn gwenith a gwin f el o'r blaen. 

Camgymeriad oesoedd yw credu fod gwerth pob nwydd arall 
yn newid, ond fod gwerth Arian, safon pob peth, yn aros yr uu. 

Y mae'r camgymeriad hwn wrth wraidd credo gwŷr 
8«fonaiiw7dd. wnacth gymaiut dros fasnach a Harri'r Seithfed, 

01iver Cromwell, Colbert, a Fredericfc William. Yn 
wîr, tybia Uawer gwleidyddwr heddyw fod gwerth Arian yn 
aros yr un o hyd, oherwydd rhyw werth cynhennid di-newid yn 
yr aur, neu oherwydd fod stamp y Llywodraeth yn ei gadw o'r 
un gwerth o hyd. Gadewch i ni weled yn eglur foa gwerth 
Arian yn newid, — er gwaethaf Llywodraeth a phopeth, — fel 
gwerth rhyw nwydd arall. Oherwydd y mae'n nwydd ac yn 
safon ar yr un pryd. 

Pan fo gwerth Arian yn isel, y mae prisiau'n uchel ; pan fo 
gwerth Arian yn uchel, y mae prisiau'n isel. Dyna wirionedd 

syml iawn ; ond gad imi gredu, ddarllennydd hynaws^ 
PHauiiâcAri«n. dy fod yu llawer mwy dwl nag ydwyt, a fod eisiau 

esbonio. Os bydd ychydig mewn cydmariaeth o 
sofrod yn y wlad, bydd ymgeisio mawr am danynt, wrth mai 
hwy yw cyfrwng masnach. Felly cwyd eu pris, — hynny ydyw, 
y mae pobl yn barod i roi ychwaneg o wenith neu ry w nwyddau 
ereiU am danynt. Felly, pan fo arian yn ddrud, y mae prisiau'n 
isel ; pan fo digon o arian yn y farchnad, 3' mae prisiaun ucheL 
Pan fydd prisiau'n isel iawn, y mae Uawer o nwyddau yn y 
farchnad neu ychydig o arian yn y wlad, neu'r ddau. Pan fydd 
prisiau'n uchel y mae cyflawnder o arian yn y wlad, neu ychydîg 
o nwyddau, neu'r ddau. Y fFordd hawddaf yw meddwl am hoU 
nwyddau marchnatol y byd yn un cyfanswm, ac am Arian yn 
un cyfanswm arall ; rhaid i'r naill f od gyda'i gilydd yn werth y 
Ilall gyda*i gilydd ; felly pan fydd Ilai o un ohonynt bydd yn 
werth y llall i gyd fel o'r blaen. Os bydd ychydig o arian yn y 
byd, felly, bydd prisiau'r nwyddau ereill, — hynny ydyw, eu 
gwerth mewn arian, — yn isel ; os bydd Ilawer o arian, rhaid cael 
mwy o hono am nwyddau, hynny ydy w, aiíF prisiau'n uchel. Y 
peth iV gofio ydy w, ynte, fod y safon, sef Arian, yn amrywio 
mewn gwerth. Nid yw Ilawer o aur yn ychwanegiad mor fawr 
ag y tybia Ilawer at gyfoeth gwlad, ond y mae'n hwylusdod i 
fasnach, ac y mae prisiau uchel yn rhoi ynni newydd yn y 
marsiandwyr. 

Cyfnod pwv&îg yn hanes masnach ac arian yn Lloegr oedd 
cyfnod y Tuduriaid, — y brenhinoedd a'r brenhinesau osododd 



ABIAK. 57 

sylfaeni ein Uwyddiant cenhedlaethol, ein dull o reoli ac 

ufuddhau, ein heglwys a'n handiydffurfíaeth, a'n dull 
TTodaruid. o reoli masnach hyd yn doiweddaT iawn. Wedi 

anrhefn a difrod, wedi dinistr masnach yn Rhyfel- 
oedd y Rhosynau, daeth Harri'r Seithfed, a'i nod ar adferu 
heddwch a Uwyddiant. Penderfynodd roddi heddwch i'r wlad, 
beth bjmnag a goUid mewn gogoniant drwy hynny, er mwyn 
dadblygu ei hadnoddau masnachoL Tybiodd pobl ei oes mai i 
ddoethineb ei wladlywiaeth fasnachol ef yr oeddis i briodoli'r 
dyddiau euraidd wawriodd, yn y blynyddau hynny, ar yr 
amaethwr a'r llafurwr. Tybiai Bacon, athronydd y ganrif, fod 
Harri'r Seithf ed yn un o ddeddfroddwyr mwyaf Uygadgratf y 
byd ; ac ni fedrai neb esbonio paham y dechreuodd y byd 
waethygu tra'r oedd y Tuduriaid yn ceisio cadw Uwybr masnacli 
fel y tybient hwy y dylai fod. 

Y gwir ydyw, yr oedd camgymeriad am natur Arian wrth 
wraidd holl dwf deddfau trafnidiaeth y Tuduriaid. Yr oedd y 

teym galluocaf ohonynt megis plentyn yn codi mur o 
ifäSSSSÍä. dywod i wynebu Uanw'r môr; gwnaent eu deddfau 

bychain i reoli masnach am ennyd, ond buan y dad- 
wneid eu hoU waith gan dreigliad deddfau mawr naturiol mas- 
nach y byd. Camgyraerent natur bargen ; tybient, os enillai un 
ochr, fod yn rhaid fod y llall yn coUi ; ni welsant mai natur 
bargen wirioneddol yw fod y ddwy ochr ar eu henniU. Ond y 
rheswm am bob camgjnneriad oedd, — camgymerent natur Arian. 
Tybient fod gan aur werth safadwy ynddo ei hun, ac nad oedd ei 
bris yn codi ac yn gostwng, fel pris pob nwydd arall, fel y codai 
neu y gostyngai'r cyflenwad. 

Oherwydd y camgymeriad hwn, amcan eu deddfau masnachol 
oedd gwneyd i fwy o aur ddod i'r wlad nag a elai allan o honi. 

Os byddai mwy o aur yn y wlad ar ddiwedd y 
^Ŵd*. ""^ flwyddyn nag oedd ar ddiwedd y flwyddyn o'i blaen, 

ystyrient fod y wlad yn llwyddo, a fod " mantol 
masnach " yn troi o'i thu. Ond os byddai llai o aur mewn 
gwlad ar ddiwedd blwyddyn nag oedd ar ddiwedd blwyddyn o'r 
blaen, ystyrrid fod masnach yn gwaethygu, fod rhy wbeth wedi 
amharu'r glorîan, ac y dylid ail droi'r fantol trwy ddeddf. 

A Ilawer deddf wnawd i'r amcan hwnnw. A dyna oedd nod 
Mercantiliaeth, — ^ymyrryd â chwrs naturiol masnach er mwyn 

amddifiyn masnachwyr a gwneuthurwjn: brodorol, a 
^*'iM3wf.*^8Ìcrhau cyflenwad cynhyddol o aur yn y wlad, 

Gwneid hynny drwy lawer flfordd. Y fibrdd fwyaf 
syml oedd deddfu nad oedd yr un dam o aur i fynd allan o'r 
deymas. Tybid y gellid felly wneyd i'r masnachydd tramor 
fynd a gwerth ei nwyddau ef o nyryddau'r wlad hon i farch- 



58 T LLENOB. 

nadoedd eî wlad ei hun. Yr oedd deddf fel hyn mewn ffrym 
pan ddaeth Erasmus i'r wlad hon i enniU arian i fyn/ i 
y^lion yr Eidal ; cymerwyd ei arian oddiamo gan swyddogion 
y brenin wrth iddo groesi'r môr adre'n ol. Dro arall d^dfíd fod 
yii rhaid i fasnachwyr tramor gymeryd nwyddau'r wlad hon f el 
tâl am o leiaf hanner eu nwyddau hwy. Ond hoff ddull y 
hrenhinoedd oedd cefnogi allforiaeth ar ran eu masnachwyr eu 
hunain, a chondemnio p^nu pob nwyddau dieithr oddigerth 
defnydd amrwd. " Gwerthwch gymaint a alloch, n» phrynnwch 
ddim ond aur,"— dyna gyngor a gorchymyn y brenhinoedd i'w 
masnachwyr. A phan welent fod rhy w olud heblaw aur yn dod 
i'r wlad, ymyrrent f wyfwy ; rhoent wobrau (bountiea) am all- 
forio, condemnient bawb ddygai nwyddau tramor i*w gwerthu 
yn y wlad hon. Gwlad yn graig o aur fuasai gwlad wrth eu 
bodd hwy ; tybient, pe caent aur y byd, y buasai hoU gyfoeth y 
byd yn eiddo iddynt. 

Ac yn hyn oU, oherwydd camgymeryd natur Arian, yr oeddynt 

yn dirfawr gyfeiliorni. Tybient mai'r un fyddai gwerth aur 

faint bynnag ohono ddeuai i'r wlad. Ni chofient îotì 

owerth anr. ei wcrth yu codi fel yr ai'n brinnach, a fod ei werth 

yn Ueihau fel y cynhyddai 'r cyfienwad ohono. Ac ni 

ddeallent, oherwydd hynny, paham y diâannai Arian, mewn rhyw 

dduU anesboniadwy. unwaith y tybient eu bod wedi denu 'r 

dduwies aml ei haddolwyr i wneyd ei chartref yn eu gwlad. 

Gadewch i ni chwilio am y rheswm am ymdrech of er y Tudur- 

iaid. 

Er mwyn cael arian i'r wlad, cefnogent werthu î wledydd 

ereiU, condemnient brynnu ganddynt. Dyweder eu bod yn 

gweled, ar ddiwedd rhyw flwyddyn neillduol, eu bod 

^áS^J wedî Uwyddo ; y mae mwy o aur yn y wlad nag oedd 
ar ddechreu *r flwyddyn. Felly bydd aur yn rhatach; 
hynny ydy w, gellir cael mwy ohono am ry w swm penodol o ry w 
nwydd arall; hynny yw, cwyd prìsiau. Wedi i brisiau godi, 
bydd llai o allforio, oherwydd ca'r masnachydd brisiau uwch yn 
ei wlad ei hun na phe croesai'r môr i farchnadoedd ereill. O'r 
ochr arall, oherwydd y codiad yn y prisiau, daw ychwaneg o 
nwyddau o'r gwledydd tramor i farchnadoedd y wlad. Felly 
daw Uai o aur i mewn, ac a mwy allan. Felly dadwneir effeith- 
iau ymyriad y brenhinoedd gan ddeddfau naturiol ac anorchfyg- 
adwy masnach. Gellir cj^dmaru gwaith y Tuduriaid, pan yn 
ceisio troi ffrydlif aur i'r wlad hon, i waith yr ysbrydion coll 
hynny sy'n adeiladu cestyll gorwych o dywod yn y nos, i 
syrthio 'n ol i'r Uawr pan gyffyrddo'r môr a hwynt. A'r rheswm 
am yr hoU obeithio ofer, am yr hoU ddeddfu ofer, oedd cam- 
gymeryd ystyr Arían, wrth geisio syllu ar wisg danbaid y 
dduwies. 



ARIAN. 59 

Paham y temtid dynion i gredu fod aur, yn groes i bob nwydd 
arall, yn dal yn ei werth o hyd, pa un bynnag ai ychydig ai 
Uawer fyddai ohono, pa un bynnag ai ychydig ynte 
^"^i^ijí"" llawer o alw am dano ? Un rheswm yw hwn, — efe 
' ^''lìSmy^ oedd safon tâl a phris. A pheth anodd ei sylweddoli 
ydyw fod ffwertiî y safon ^ amrywio yn ol y cyflen- 
wad ohono. An^hond fod aur yn nwydd yn ogystal ag yn 
safon. Oherwydd fod prîs amo fel nwydd, yn enwedig at wneyd 
tlysau, y gellir ei gymeryd fel safon. Nid oherwydd fod delw'r 
brenîn amo,nid oherwydd ei fod yn safon, y mae'n cael ei werth. 
Ond y mae'n safon oherwydd ei fod yn werthfawr ynddo ei hun. 
Gall y brenin y mae ei enw ar yr aur fod yn fethdalwr, gall y 
wlad dorri ; ond, tra y mae arian papur yn coUi ei werth, erys 
yr aur yr un mor werthfawr, a gellir ei doddi i dderbyn delw 
rhywun arall. Nwydd gwerthfawr ydy w felly, wedi ei wneyd 
yn safon pris ; ond y mae ei bris yntau'n codi ac yn gostwng, 
fel pris rhyw nwydd arall. Peth anodd, ond i un tra chyfar- 
wydd, yw cofio a gweled bob amser fod pris aur, a phrisiau 
nwyddau y cyfrifir eu gwerth marchnataol mewn aur, yn 
effeithio ar ou gilydd. Symlach o lawer, a hawddach ei ddeall, 
yw edrych ar aur fel safon diysgog, a phris pob nwydd arall yn 
newid yn ol y cyflenwad. Ond camgymeriad yw. 

Bheswm arall am y gred fod aur yn dal yn ei werth drwy 

bob cyfnewidiad oedd rhyfeloedd aml y dyddiau hynny. ir 

oedd yn amlwg i bawb, pan ddinistrid cred y naill 

^ ^SSm,^ wlad yn y Uall gan ysbryd erchyll rhyfel, mai rhoddi 

aur fyddai'r unig ffordd i dalu. Pan deflid byddin o 

Loegr i Ffrainc, ni f edrai ddibynnu f awr ar yr ymborth a ai 

gyda'r fyddin, — ond cadwai aur y newyn ar pla ymaith, a 

hwyrach y gelyn ei hun. Felly, pan deflid hoU ymwneyd meib- 

ion dynion â'u gilydd yn ol i dduU y cyfnod barbaraidd, pan 

gyrhaeddid gwaelod anwarineb, yr oedd aur yn dal yn ei werth 

yno ; a naturiol iawn oedd i'r oyd gredu fod gwerth aur mor 

safadwy a gwerth yr haul. 

Yr oedd y galw mawr am aur yn gwneyd i bobl gredu fod 

rhyw rinwedd rhyfedd ynddo hefyd. Byddai galw am dano 

bob amser i wneyd addumiadau; gwell gan y byd 

"■ ^ffiS^"* dlysni rhudd-felyn aur na gloewder gwyn arian, — er 

y gwn am rai sy'n gweld arian yn dlysach. Ond 

erbyn amser y Tuduriaid yr oedd galw mawr am aur fel 

cyfrwng masnach, ac yr oedd y masnachwr yn ogystal a'r 

bonheddig yn ymgîpris am dano. Daeth Prydain yu union i 

Iwybr yr Hen Fyd i r Byd Newydd, ac nid yn rhyw gornel bell- 

enîg fel cynt. Owelodd ei marsiandwyr fod ffortun yn eu 

cyrraedd, cymerodd ysbryd masnach afael yn y wlad, — ac aur 



60 Y LLENOR. 

yn firydlîf toddedig yw gwaed y bywyd hwnnw. Ac nîd 
rhyfedd i bobl f eddwl, wrth f od pawb yn ymgîpris am dano f el 
eu çîlydd, fod rhyw werth parhaol, roddai foddlonrwydd i bawb 
bytti, mewn aur. 

Taflodd aur ryw hud dros feddwl y byd hefyd, oherwydd 
darluniad dychymyg o ddinasoedd o aur pur yng nffwledydd 

rhyfedd y byd newydd. Yn nechreu'r unfed ganrif 
4. Bwjnmw. B,T bymtheg, goresgynwyd Mexico gan Coitez, a 

Pheru gan Pizarro, a gwyddai çwledydd ereiU fod 
Uongau Uwythog o aur yn cyrraedd porthladdoedd Spaen, a 
rhai'n suddo dan eu Uwyth gwerthfawr trwm i waelod y môr. 
Y mae'n wir mai ychydig o aur gaf wyd ar y dechreu yn y Byd 
Newydd, dim ond yr aur oedd y brodorîon wedi godi o welyau 
afonydd. Ond er hynny taniwyd awydd y byd am dano, a bu 
Uawer un heblaw Syr Walter Baleigh yn edrych yn hira^thus o 
fyd tlawd dros fôr ystormus ar balasau dychmygol o aur gloew. 
Nid rhyf edd i rai Uygadgraff gamsynied, a meddwl f od gwerth 
aur yn aros yr un o hyd. 

Er cymaint o egluro fu ar natur Arian, ac er fod Mas- 

nach Rydd erbyn hyn wedi cymeryd Ue Mercantiliaeth, nid 

heb ymdrech y cofiwn fod gwerth aur, er mai efe 

Angh^natiir y^»j, safou, yu ucwid o hyd. Yn y dyddiau hyn, 

oherwydd fod y cloddfeydd aur wem mynd yn gyd- 
marol hesb, y mae ei werth yn codi o hyd ; hynny ydy w, y mae 
prisiau'n gostwng. Ond ar nwyddau ereiU y rhoddwn ni*r bai 
am y cyfnewidiad. Dywedwn fod prísiau'n mynd i lawr oher- 
wydd y Uawnder o wenith a gwartheg sydd yn y wlad, — cyfoeth 
yr Amerig ac Asia'n ymdywallt i farchnadoedd y wlad hon. 
Ond y mae aur yn mynd yn brinnach hefyd ; ac oherwydd hynny 
gofynnir ychwaneg o nwyddau ereill am dano bob dydd. Ae 
eto, pan gofia ambell hen amaethwr am y newid sydd wedi bod 
ar brisiau, edrych ar sofren fel pe bai o'r un gwerth o hyd. 

Mae perygl, mewn Ilawer ystyr, edrych ar Arian fel pe buasai 
ei werth yn dragwyddol. Addoli Arian yw pechod mawr rhai o 

wledydd y ddaear yn yr oes hon. Nid yw ond safon 
3S/J mafiiTachri'n cynoíthwyo i gyfnewid cyfoeth. Pe 



Mgl 



difodid ef, arhosai'n cyfoeth yn eiddo i ni fel o'r 
blaen. Ac nid yn hir y byddai Masnach heb edyn. Chwiliai 
am edyn ereill, ac y mae rhai yn tybied yn y dyddiau hyn yr 
ehedai n well gydag esgyll arian yn Ile esgyll aur. Tra cedwir 
Arian fel morwyn Masnach, bydd popeth yn dda. Ond creulon 
iawn yw fel duwies. Moloch. yn wir. yw aur i lawer. Pwy 
ddarllennodd hanes priodas Miss Yanderbilt heb deimlo mai peth 
dirmygus yw cyfoeth pan fo mor aruthrol fel y collir golwg ar 



ARIAN. 61 

bopeth ond efe ? Mae aur, oherwydd ei wasanaethgarwch fel 
nwydd ac oherwydd ei fod yn safon masnach, yn f archnatadwy 
bob amser. Ond camgymeriad mawr a phrudd yw tybio mai 
efe yw'r cyfoeth uchaf oherwydd hynny. Y mae gwenith a 
blodau yn uwch eu gwerth nag ef , er y gall eu prynnu. Y mae 
addysg a medr a chymeriad da yn anfeidrol f wy eu gwerth, y 
maent a dylanwad a gwerth mwy cyson nag aur ; ac y mae y 
rhain yn bethau rhy werthfawr i aur eu rhoi, yn rhy barhaol 
i ddiffyg aur eu cymeryd ymaith. 

Os bu Uawer o gamgymeryd am natur Arian, bu mwy o gam- 
gymeriad am natur llog, sef y pris delir am ei wasanaeth. Erbyn 

hyn y mae popeth yn weddol glir inni. Llafur wedi 
u„. ei gadw, a'i gyflog heb ei wario. yw Arian. Osoes 

gan ry wun aur yn y banc neu yn rhy wle arall, y mae 
llafur rhywrai er ei fwyn neb ei wario ganddo eto. A chyflog y 
llafur hwnnw yw llogau. 

Ond hir iawn y bu'r byd yn gweled mai Uafur megis wedi ei 
gadw oedd aur, — nis gallent edrych arno ond fel trysor ddar- 

ganfyddwyd mewn craig. Felly condemnia usuriaeth 
riuriwth. yn y Canol Oesoedd. Yr oedd Aristotl wedi ei gon- 

demnio ; oherwydd, yn ei amser ef , nid oedd y dines- 
ydd Groegaidd yn ymyrryd â masnach. Peth anaturiol a drwg, 
" arian yn cenhedlu arian," oedd usuriaeth iddo ef. Condemnir 
usuriaeth yn yr Hen Destament hefyd. Cenedl heb awydd at 
fasnach oedd yr Iddewon yr adeg honno, — ^gadaŵsant eu har- 
fordir i gyd i'r Philistiaid a'r Phoenisiaid, ac nid oes môr i 
longau yn nefoedd loan. Felly, os benthycid arian yn yr Hen 
Destament, i*w wastraffu, neu ar awr gyfyng y benthycid ef ; 
drwg oedd rhoddi benthyg yn y naiTl achos, creulon oedd 
cymeryd llog yn yr achos arall. Dan ddylanwad Aristotl a'r 
Beibl, condemniodd y gyfraith ganonaidd usuriaeth ; ac ni welai 
un oedd yn byw mor ddiweddar a Bacon y gellid gwneyd heb 
gyfraith i setlo llog. 

Ond ofer oedd y cyfreithiau hyn hefyd. Penderfynir Ilog 
arian, nid gan gyf raith, ond gan y galw am dano, a chan raddau'r 

perygl na cheir ef yn ol. Dyweder fod deddf galw a 
*^**"i!?râShí*" chyflenwad wedi penderfynu mai pumpunt y cant 

ydyw Ilog arian pan na fyddai perygl ei golli. Os 
benthycid i fasnachwr yn mynd i Ffrainc, gofynnid pimip arall 
oherwydd y perygl i'r îlong fynd i lawr ac i bopeth golli. Os 
oedd y nwyddau brynnid à'r arian i fynd i Fôr y Canoldir, codid 
pump wedyn, oherwydd y perygl oddiwrth fôr-Iadron Barbari. 
Ac os gwneid cyfraith yn erbyn usuriaeth, dyma berygl newydd 
cto, y perygl o gael eu canfod yn ei thorri, — a rhoddid pumpunt 



62 Y LLENOR. 

yn ychwaneg or gyfer hynny. Felly yr oedd y deddfau yn 
erbyn usuriaeth yn codî y Uog, yn Ue eî ostwng. 

Nid oes ddeddf yn erbyn usuriaeth yn awr. Yn ol Sîarter 
1844 rhaid i Ariandy Lloegr gyhoeddi pob wythnos beth yw 
Uog y farchnad ; ac os rhyda rhywun fwy na hynny, gwna gan 
wybod faint ddylai roi os y w ei gredyd yn dda. 

Prif ffynhonnell anhawsderau yw cyfnewidiau sydyn mewn 
prisiau ; ac amcan pob athronydd masnach y w taro ar gyf rwng 

newid, rhyw Arian, na newidia ei werth ond yn raddol 
Prirtâu a iiÄfur. iawu. Prif effaith cyf newidiad mawr mewn prisiau 

yw afreoleidd-dra cyflogau. Os a prisiau rhyw 
nwyddau i lawr yn sydyn, peidir a gwneuthur ychwaneg 
ohonynt, a theflir y gweithwyr o waith. Ar yr un pryd, 
hwyrach, a prisiau rhyw nwyddau ereiU i fyny ar garlam ; ac 
wrth weithio y rhai hynny, y mae ychydig weithwyr yn cael 
cyflogau uchel, ac yn dysgu byw*n foethua Cyn hir dysg y 
gweithwyi' ereiU y greffl newyddj bydd digon ohonynt ; felly a'r 
cyflogau i lawr. Y cyfnewid sydyn mewn prisiau, felly, yw 
achos fod gweithwyr allan o waith. 

Y mae achosion cyfnewidiadau prisiau yn aneirif bron. Y 
prif achos yw rhyfel. Dinistria nwyddau, parlysa fasnach, try 
lafur y gwneuthurwr pylor a'r milwr yn wastraff 
'"'^'ŴuuT'^ erchyll. Yn 1815, wedi'r rhyfeloedd meithion a 
drudfawr â Ffrainc, y bu prisiau uchaf erioed yn y 
wlad hon. Wedigwneyd heddwch yn 1815 aeth prisiau i lawr 
yn hyfiyd raddol. Ni bu cynhyrfiad mawr o gwbl tan tuag 
1840 neu 1850, pan deimlwyd efiaith yr aur newydd oedd yn 
dylifo i'r wlad o fwngloddiau Califibmia ac Awstralia. Ych- 
wanegwyd yn ddirfawr at yr aur oedd yn y byd, a daeth yn 
rhatach,— hynny ydyw, aeth prisiau i fyny. Pan ddechreuodd 
y mwngloddiau aur fynd yn hesb, a chyda'r galw cynhyddol am 
aur i*r gwledydd oedd yn ymagor i fasnach y byd, aeth aur yn 
brin drachefn, ac aeth prisiau i lawr. Ac yn y blynyddoedd 
rhwng 1870 ac 1875 aethant i lawr ar eu rhedeg, onerwydd i 
aniry w wledydd " ddiariannu arian." Cyn hynny yr oedd arian 

În gyfrwng masnach ac yn safon tâl yn yr Almaen, yn TJnol 
►alaethau r Amerig, yn Ffrainc, ac yn yr Eidal. Ond cymerodd 
yr Almaen safon aur yn unig ; dilynwyd ei hesiampl gan Unol 
Dalaethau'r America, a diljniwyd hithau gan Ffrainc, a chan yr 
Eidal. Y canlyniad oedd fod galw newydd am symiau aruthFol 
o aur yn y gwledydd hyn, ac aeth ei bris i fyny'n sydyn, — 
hynny ydyw, aeth prisiau i lawr ar eu rhedeg. Ac i lawr y 
maent yn cyflymu byth. 



ARIAN. 6S 

Yn ỳ dyddiau hyn y mae arwyddion y gallai fod cynhyrfiad 
newydd wrth ein drws. Y mae gan gemogwyr Bimetaliaeth 
lawer o allu gwleidyddol yn y wlad hon ; ar faes Bi- 
BimltSüeth. metaliaeth yr ymladdwyd brwydr ethol yr Arlywydd 
yn Nhachwedd diweddaf yn yr Unol Dalaethau. 
Amcan y bimetalwyr yw gwneyd arian yn gyfrwng masnach 
ochr yn ochr ag aur ; fel y byddai Arian, nid yn gynhwysedig o 
aur yn unig, fel y mae yn awr, ond yn gynhwysedig o aur ac 
arian, — a gallai'r gofynnwr a'r dyledwr ddewis y naill fel y llall. 
Felly gallai ambell wlad fod ag aur yn safon, un arall ag arian ; 
neu gallai pob gwlad fod ag aur ac arian yn safon ar yr un pryd. 
Yr anhawsder mawr yw hwn, — y mae gwertb aur yn newid yn ol 
y cyflenwad, ac y mae gwerth arian yn newid yn ol y cyfienwad ; 
ond nid yw gwerth y ddau fwn yn newid yr un fath. Ar hyn o 
bryd y mae aur yn mynd yn brinnach o hyd, tra y gwyddis fod 
digonedd o arian yn barod i w gloddio. Felly, pa fodd y gellir 
penderfynu ar unrhy w berthynas safadwy rhyngddynt ? Amser 
yn ol yr oedd saith owns o arian yn werth un owns o aur ; yn 
awr y mae un owns o aur yn werth dros bymtheg owns o arian. 
A phe penderfynid yn awr ar y berthynas 15:1, hwyrach y 
byadai hynny, o fewn ychydig iawn o amser, ymhell o fod y wir 
beithynas rhwng gwerth aur a gwerth arian. 

Pe gwneid arian ac aur yn gyfrwng masnach, gyda rhyw 
berthynas fel 1 : 15 rhyngddynt, buan, yn ol pob tebyg, y byddai 
arian yn werth mwy wedi ei fathu na phan heb ei fathu. Aî 
pawb a'i arian i'r mint, i'w fathu, ac i godi ei bris. Wrth ei fod 
yn rhatach yn ol yr herwydd nag aur, talai pawb ei ddyledion 
mewn arian. Y canlyniad fyddai mai arian ddefnyddid gan 
bawb. Felly ai aur o arferiad fel cyfrwng masnach a safon tâl, 
a deuai metel gwaelach yn ei le, — breuach, trymach, byrrach ei 
oes, a Uawer mwy ansefydlog. Ac os Ueihai swm yr arian ry w- 
bryd, — pe r ai pob mwnglawdd arian yn hesb, — byddai galw am 
aur wedyn ; a thrwy hynny rhoddid ysgytiad arall i'r farchnad, 
a chri i ryw blaid boliticaidd ddig. 

Ond y peth y meddylia pawb am dano yw, — nid pa fodd y 
gellid cadw perthynas ddigyfnewid rhwng aur ac arian yn y 
dyfodol, ond Deth fuasai canlyniad uniongyrchol tafiu holl arian 
y ddaear, — y cwbl ddeuai i oleu dydd o fwngloddîau'r Amerig a 
Spaen ac Asia Leiaf, — i chwyddo'r aur sydd heddyw n gyfrwng 
masnach. Syrthiasai pris aur; hynny ydyw, aethai prisiau i 
fyny megis ar garlam. Newidid ystyr pob bargen, — ac ar 
fargenion dirifedi y mae cymdeithas a masnach wedi eu syl- 
faenu, — ^gydag ysgy tiad. Buasai pob dyled yn Ilai, oherwydd yr 
un faint o Arian fuaâai, er f od yr Arian yu llai ei werth. Peth 
da i'r dyledwr a'r hwn sydd heb ddim f uasai'r newid ; ond peth 



ifdd salaf, daeth Uai o 
' ilodd Colbert ei fod 



«>.«uw?Ä^«i__i«i^g^H_MiÄ^|5|,m sefydlog, i bawb 

|.^^SÌÌ?tf&|^ŷi^ikÌ«^ doethiaeb ddynol 

AalçBlSJlSéH 'áabdorfynu pris uchaf 
■cwm ^u7nSr|p.fliÌ»^g] Ond y canlyniad 
1 8 ftS h ifi.'^gÎMiM M *^"M '*° iawn yn bris isaf. 
^*^WjjâgfBaÂ'iM B) Jpd codi prÌB ucbel yn 

l?^M«i|; 

l*2*S^W/^<'-£IF8'W^ geifiiadai 

B|^n||::fl9',as'''1SìiSAMnu nad oedd nwydd 

.-._-.«_._g|_^^ ^^.^ penodol, neu 

't«I&mP °^^ ' oîyn mwy na 

^Awmlito am lai. Ofer, a 

"°" "troion Ârían yn rhy 

iau hyn ydy w bod yn 

Gwell, yn oì tyb 

na'r drwg na wyddis 

ymyrryd â'r deddfaa, 

sy'n goruwchlywodr- 

weíthiau, pan fydd 

ÍÌrysir llwybrau gwas- 

pid i weithwyr sâ^icio 

^n hwy ac ar ran y 

jr byd; ac Arian yw 

it ä'r sylfaen yn aml, 

îjrygl. Annoeth yw 

•^ yn ol pob tebyg, ni 













■'^^j^«]íiii^t^:l55*S^i'^n'^wîr le mewn haoes. 




;ÖP ei blaen. Yn aml 

-■aji ymgorffori mewn 

tÇÄj deilwng o hono, ac 

í«VQ"ei' gwell yr oedd ef 

""^law hynny, y mae 

;mfyddino dan faner 

1 myn wneyddaioni, 

;id yr edrychir arno, 

íîach a mwy parhaol 

î: Cyn y gwel y byd 

godi i'r un safie ag 

,dl y blaid grefydd- 

^:^t^!ä'n graddol ymgodi 

■^l, Owen Glyn Dẃr 

_ ^ oed yn cofío dyagu 

■3ûgl£^ìddyD erbyn brenm 

"Ty ca y rhan fwyaf 

f-^§"^3"^ei ogoniant, a'í fiyd- 

J^«ûsíÌisio codi a gwella'r 

Í--S"3í"3í- 65 



66 Y LLENOR. 

ynysoedd hyn. Ei awydd am addysg genhedlaethol, — y mae 
rrydain erbyn hyn yn deall hwnnw ; ei gred ym mharhad 
cenhedlaetholdeb Uymru, yn enwedig mewn ystyr grefyddol, — 
gwelir erbyn heddy w mai nid dinistr i undeb Piydain ydyw^ 
ond nerth. Gwelodd Shakespeare fawredd Owen ölyn Dŵr, — 
ond y mae niwl a chymylau o amgylch y mawredd, a thybîodd 
llawer Sais difeddwl fod y bardd yn cymeryd y ty wysog yn 
ysgafn. Y mae mwy nag un ysgrilennydd Seisnig yn chwilia 
hanes Owen Glyn Dŵr heddy w ; ac nis gwn am un o honynt nad 
yw'n graddol synnu fod cymeiiad mor ardderchog wedi bod 
ynghudd mor hir. 

Rhyfedd iawn yw'r dadguddiad, — a phaham a tybiasom mai 
gwrthryfelwr dinod oedd y gwladweinydd oedd a*i fryd ar ail 

drefnu'r eglwys genhedlaethol, ar godi prifysgolion^ 
owr iMrod. ac ar roddi cyfiawnder i f eibion Ilaiur oedd yn ceisio 

ymwared o ormes y cyfnod maenoraidd ? Yr oedd 
Owen Glyn Dŵr, mae'n ddiameu, yn ŵr o feddwl beiddgar oc o 
gynllun parod, ac y mae'n amlwg fod yn ei gymeriad y 
3ychymyg cryf sy'n darganfod bydoedd uwch, ac yn gweled y 
Ilwybr iddyni Yr oedd wedi cael y fantais oreu i weled beth 
godai Gymru hefyd, — treuliodd ei febyd yn nytfryn y Dyfrdwy 
ac ar lethrau'r Berwyn, a deffrôdd ei feddwl tra'n astudio 
cyfraith yn Llundain a thra'n dwyn arfau y milwr oedd wedi 
crwydro mwyaf , mae n debyg, o holl filwyr yr oes. 

Ond cafodd gyfleustra hefyd. Prun bynnag a oedd hynny 
wrth ei fodd ai peidio, rhoddwyd angenrhaid amo i arwain 

cenedl, a chenedl fwy unol nag a welwyd ar fynydd- 
^^*mS?*' oedd Cymru erioed o'r blaen. Tybiodd ef ei fod yn 

codi tarian ac yn dadweinio cledd Llywelyn, ac yr 
oedd yn credu'n gryf fod gwaed hen dy wysogion Cymru yn ei 
wythienau. Ond yr oedd ei darian yn lîetach nac un Lly welyn, 
a'i gleddyf yn rymusach. Nid arweinydd tywysogion yn imie 
oedd, ac nid ty wysog rhan o Gymru. Yr oedd yn arweinydd 
cenedl gyfan, yr oedd gwŷr Gwent a Morgannwg yn ei ddilyn 
fel gwŷr Eryri a'r Berwyn. Mwy na'r cwbl, yr oedd yn 
arweinydd gwerin wedi deffro. Hwyrach mai rhy w freuddwyd 
cynhyrfus yng nghanol y nos oedd y deffroad hwnnw, i'w syl- 
weddoli mewn bore oedd eto heb ymwasgaru ar y mynyddoedd ; 
ond y mae rhyw nerth anfeidrol hyd yn oed mewn breuddwyd 
am ryddid. Yr oedd cenedlgarwch, yr oedd rhyddid, yr oedd 
dychymyg o blaid Owen Glyn Dẁr. A gwelwn ymgorfforiad, 
megys, o'r tri gallu hyn dan ei faner, — ^y tywysog gorthrymedig, 
y iTafurwr gwasgedig, a'r myfyriwr na welai ond y dyfodol yn 
unig. 



OWEN GLYN DWR. 67 

Yr oedd ty wysogîon Cymru gydag Owen Glyn Dŵr. Wedi 
cwymp Llywelyn, yr oeddynt at drugaredd y barwniaid Seisnig 

ffroenucnel a'u dirmygai wrth raddol ladrata eu tir 
Ytywyiogion oddiamynt. Nid y brenin yn eu graddol roddi dan 
cyfreithi^u tir. ^fraith mwy gwaraidd, — ^nid dyna hanes tywysogion 

Cymru rhwng cwymp Llywelyn a thywyniad seren 
Glyn Dŵr ; hanes pruddach y w eu hanes hwy, — hanes diflaniad 
eu tir a*u gallu drwy ladrad gyfreithlonid gan gyfreithiau nad 
oeddynt hwy yn eu deall. Yr oedd min cyf reithiau tir Lloegr 
yn eu herbyn hwy. Yn ol cyfraith tir Cymru yr oedd yr hoU 
deulu i ddal ei afael yn y tir, yn feibion ac yn wyrion hefyd. 
Ond yn ol cyf raith tir Lloegr, yr oedd y tir i aros yn Uaw y mab 
hynaf yn unig. Bu ymdrech ^aled rhwng y ddau dduU, a phrin 
y gellir dweyd ei bod wedi darfod eto. Lle bynnag yr oedd 
tywysog Cymreig, rhennid y tir ymysg y teulu; a graddol 
ymgymysgai uchelwyr a gwerin. Ond Ue bynnag y plannai 
barwn Seisnig ei hun, y duedd oedd i'r tir aros yn ei ddwylaw, 
ac i'r ystad fynd yn f wy o hyd. Y teulu, nid y tir, oedd hanfod 
undeb i feddwl y Cymro; a*i awydd ef oedd cadw'r tir yn 

fyffredin a*r mynyddoedd yn rhydd. Ond y tir oedd popeth i'r 
yfodiad estronol, — llys tir oedd Uys cyfraith, wrth y tir yr 
oedd y deiliaid yn rhwym, am dir y talai warogaeth iV fremn, 
yn ol y tir oedd ganddo yr oedd ei gyfrifoldeo i amddiffyn a 

fwasanaethu ei wlad. Ac ennill ychwaneg o dir oedd amcan 
wn. Yr oedd Ystadud Merton yn rhodoi hawl iddo draws- 
feddiannu hynny o fynydd a choedwig nas gallai'r deiliad brofi 
oedd yn hanfodol angenrheidiol i*w dyddyn ef. Ac oherwydd 
cyfraith ac anghyfraith, yr oedd yr estron yn estyn ei linynnau 
dros fynyddoedd cyfaeon. Eîdrycnai larll Grey yn hiraethus o 
GasteU Rhuthyn ar ehangderoedd Hiraethog a Berwyn; ac 
ymysg damau ereill o fynydd gymerodd yr oedd un a hawlid 
gan yswain Cymreig o'r enw Owen Glyn Dẃr. Beth bynnag 
oedd Owen Glyn Dŵr cynt, daeth yn arweinydd tywysogion 
Cymru ar ol i larll Grey roddi ei law haiam ar ei fynŷdd, 
oherwydd yr oedd rhy w law debyg ar fynydd pawb. 

Yr o?dd raab llafur hefyd wedi cael cipolwg ar ryddid, ac yn 

cwyno. Bu ef yn gaethwas, heb wybod fin nos beth y gelwid ef 

i'w wneyd boreu drannoeth. Yn raddol rhoddodd 

deídfíi^ìiaílr* arferiad derfynau ar amser ei wasanaeth. O dipyn i 

beth talodd rent, — cynnyrch neu arian, — yn lle'r 

gwasanaeth. Erbyn adeg Owen Glyn Dŵr yr oedd wedi dod 

vn ddyn rhydd, — talai rent, gweithiai am gyflog. Yr oedd 

Ilawer o filwyr Owen Glyn Dŵr yn cofio'r Marw Du. Ysgubodd 

y pla bythgofiadwy hwnnw fel ysbryd du dros yr hoU wlad, gan 

anadlu marwolaeth ar wlad a thref, dyffryn a mynydd fel eu 



68 Y LLENOR. 

gilydd. Tyf ai'r glaswellt ar ystrydoedd Bryste, yr oedd cartrefi'n 
wag yng ngheseiliau mynyddoedd uchaf Cymru. Y mae'n 
ddiameu fod hanner gweithwyr y wlad wedi marw o'r pla. Gan 
fod Uai o honynt yr oedd mwy o alw am eu Uafur, a chododd eu 
cyflogau fel nas gallai'r arglwyddi eu talu ; braenai'r Uaf ur ar y 
meusydd oherwydd nad oedd gweithwyr i'w cael. A dechreuodd 
yr arglwyddi ymyrryd trwy gyfraith. Ceisiasant lusgo'r gweith- 
wyr yn ol, a'u rhwymo wrth y tir 301 eu hen gaethiwed. 
Gwnaethant Ddeddfau Uafur, i rwystro i neb, dan bennyd, 
gymeryd na rhoddi cyflog uwch nag a arferid roddi gynt. Trwy 
ei hela fel bwystfil, trwy öerio Uythrennau gwaradwydd ar ei 
dalcen â haiam poeth, trwy ei werthu î gaethiwed Ue byddai ei 
fyw a'i farw n dibynnu ar ewyllys ei arglwydd, — felly y ceisiwyd 
llusgo'r gweithiwr i'w hen gaethiwed yn ol. A pha ryfedd fod 
deihaid a gweithwyr pob maenor yng Nghymru yn clustfeinio 
am ddyf odiad Owen Glyn Dŵr ? 

Ni f edr anghyfiawnder yn unig, ni f edr newyn yn unig, nerthu 
i ryfel neu gŵi chwyldroad. Ni fedr y naill ond gruddfan, y 

y mae'r Uall yn ddall gan wendid. Rhaid cael breudd- 
DTch-^íjjdyiiau ^yd, gobaith, drychfeddwl, — beth y galwaf y swyn 

hwnnw sy'n troi gruddfan y gorthiymedig yn iaith 
hyawdl ddealladwy, sy'n rhoi tân bywyd yn llygad pwl y 
newynog, sy'n gwneyd i'r meddwl cysglyd a'r by wyd isel wneyd 
gwrhydri, sy'n gwneyd gwerin yn un? Yr oedd y peth 

byw hwnnw'n barod i groesawu Owen Glyn Dŵt. 

1. owiadgawch. Dywedai'r bardd y genid pobl ereill dan ddylanwad 

rhyw seren gyffredin, — Mercher goch, Gwener deg, 
Sadwm drwm, neu lau ysblenydd ; ond yr oedd seren neillduol 
wedi tywynnu ar gynlluniau Owen Glyn Dẃr. Beth bynnag 
am seren naturiol, yr oedd seren aml ddrychfeddwl byw yn ei 
arwain yn ei flaen. Un oedd gwladgarwch, hwn, mae'n ddiameu, 
dynnai dorf o efrydwyr Rhydychen i ymladd drosto. Un arall 

oedd cred yn urddas llafur. Tra'r oedd rhai beirdd 

2. rrddas uafar. yu dal i gauu am ogoniant rhyf el ac ysblander 

Ilysoedd, canai ereill gan newydd, — cân o glod i'r 
amaethwr, cân oedd megis emyn i'r aradr. Breuddwydiasai 
Langlande, ar y bryniau sydd rhwng Cymra a Lloegr, mai ar 
ffurf Ilafurwr, ac yn y cae Ilafur, y gwelid Crist, — nid mewn 
eglwys Ile gorweddai cerf-ddelwau'r arglwyddi gorthrymus. Ac 
yng Nghymru cyweîriodd lolo eì delyn i ganu mawl y Ilafurwr 
a'r aradr, — 

" Nid addas mynnu dioddef, 
Nid bjrwyd, nid bwyd, heb ef ; 
Ni cheir eithr ond ei weithred, 
Aberth Crist, i borthi cred ; 



OWEN OLYN DWR. 69 

Na bywyd, — pam ei beiwn ? — 
Pab nag ymherawdr heb hwn, 
Na brenin haelwin hoew-liw, 
Na da'n j byd, na dim byw.** 

Ac wrth groesawu seren Owen Glyn Dŵr, dymuniad gweddi y 
bardd uchel-fonedd hwn oedd, — 

** Llaw Dduw Ne, gore un gẁr, 
Llaw Fair droe bob llafurwr.'* 

Yr oedd ysfa am wybodaeth yn y byd hefyd. Yr oedd y 

dwyrain yn dechreu tywallt ei thrysorau i'r gorllewin ; yr oedd 

Cyngor Yienne, yn 1311, wedi argymell dysgu 

Adfywiaddyac. Hebraeg, Caldaeg, ac Arabaeg. Yr oedd dysg yr 

Eidal yn anterth ei ogoniant, yr oedd y ganrif y 

fanwyd Owen Glyn Dŵr ynddi wedi gweled blodeuad Dante, 
'etrarca, a Boccaccio. Yn Ffrainc, yr oedd athroniaeth a meddyg- 
iniaeth yn eu Uawn flodau, a'r ddrama'n dechreu. Yn yr Almaen, 
yr oedd cyfnod y prifysgolion yn dilyn cyfnod y serch ganeuon ; 
a sylfaenwyd prifysgol Heidelberg. Yn Lloegr, yr oedd 
Chaucer a Langlande yn cyd-fyw ag Owen Gtyn Dŵr; a 
hwyrach i'r yswain Cymreig weled Wyclif , seren fore*r Diwyg- 
iad. Yn ystod y ganrif hon, — ^y bedwaredd ar ddeg, — ^sylfaen- 
wyd deunaw o brifysgolion newyddion. 

Yr oedd meddyliau newyddion ym myd yr eglwys a chrefydd 
hefyd. Yr oedd yr efflwys wedi penderfynu dinistrio r meddyl- 
iau newydd drwy erledigaeth a thrwy dân. Yn fuan 
4. Ycyí&o. iawn yr oedd cri'r merthyr cyntaf i godi o*r fflamau ; 
ac yr oedd y tywysog Harri, gwrthwynebydd Glyn 
Dŵr, a brenin Uoegr wedi hynny, yn edrych ar ei boenau. Yr 
oedd y Lancastriaid am nerthu'r eglwys i erlid; ond yr oedd 
Rhisiard yr Ail o*u blaenau, a'r Yorkiaid ar eu holau, yn bleidiol 
i'r meddwl newydd ac i oddefiad. Yr oedd rhwyg yn yr eglwys 
yn gyfiredînol hefyd. Yn amser Owen Glyn Dŵr yr oedd dau 
bab, a phob un yn dweyd am y Uall mai anghrist oedd. Dros 
Urbanus VL (1378—1389), a'i ganlynwyr» yr oedd yr Eidal, yr 
Almaen, a Lloegr; dros Clemens VII. (1374 — 1394), a thros 
Benedictus XIII. (1394 — 1409) ar ei ol, yr oedd Ffrainc a Spaen. 
Penderfynodd Owen Glyn Dŵr adfer rhyddid eglwys Cymru 
yng nghanol yr helyntion hyn. Ymunodd â'r pab Ffrengig a 
Spaenaidd, ar yr amod fod eglwys Cymru i fod yn anibynnol ar 
eglwys Loegr, 

Pan gyfarfyddodd Senedd Lloegr yn Chwefrol, 1401, yr oedd 

• BonifaciuB IX. (1389—1404), Innocens Vn. (1404—1406), a Gregorius XII. 
(1406—1409). 



70 Y LLENOR. 

trefn ryfedd ar y byd. Aflwyddîant ddilynastii'r lly wodraeth yn I 

y rhyfeloedd yn yr Álban ac yng Nghymru, a chyda 
^ÿd?** " murmur mawr a thufewnol t'elldithio " y rhoddwyd 

hawl i*r brenin godi treth newydd. Yr oedd Sawtre, — 
y gŵr cyntaf losgwyd yn fyw am heresi yn Lloegr, — newydd 
ddweyd wrth fy arglwjrdd archesgob, gyda Iljrgaid tanbaid, y 
byddai iaith cenedl ddieithr yn dal ei theymwiaîen cyn hir dros J 

wlad Lloegr, a fod y drwg wrth y drws. Ac yn yr adeg honno ' 

daeth yswain Cymreig, o'r enw Owen,* i erfyn ar y brenin roddi'n 
ol iddo diroedd a drawsfeddianesid gan Lord de Grey o Ruthyn, 
tiroedd oedd yn eîddo i deulu Owen er oesoedd cyn cof. Dadl- 
euodd John Trevor, esgob Llanelwy, drosto, gan ddweyd y ^ 

byddai'n well rhoddi iddo ry wbeth tebyg i gyfiawnder, gan y 
gallai godi cynnwrf mawr yng Nghymru os ai adre'n ddig. 
Ond ni thyciodd dim yn erbyn larll Grey; a dywedodd yr 
arglwyddi nad oeddynt hwy'n malio dim yn y Cymry coesnoeth 
Uadronllyd. Dyna eiriau un hanesydd. 

Gwyddid am Owen Glyn Dŵr yn barod. Yr oedd Ilawer o 
dîr ei dadau yn ei feddiant, yr oedd wedi gwasanaethu'r brenin 
Harri^r Pedwerydd, yr oedd wedi ymosod ar larll Grey cyn hyn. 
Ond, erbyn hyn, y mae cryn dipyn o ansicrwydd am ddechreu ei 
fy wyd fel am ei ddiwedd ; ac y mae'r niwl sydd o'î gwmpas yn 
ei wneyd yn fwy tarawiadol, feallai, wrth edrych arno o'r 
pellder, am fod ei ffurf yn fwy aneglur. 

Ar ddechreu'r bymthegfed canrif, pan ddaeth yn un o brif 
gymeriadau r dydd, yr oedd Owen Glyn Dŵr tua deugain oed, 

yn ŵr tal, meingryf, urddasol, gyda barf a gwallt 
""* D^î'" , llaes. Yr oedd ganddo ddau dỳ gwych, — y naill yn 

nyffryn y Ddyfrdwy, rhwng Corwen a Glyndyfrdwy ; 
a'r llall, Sycharth, lle tery haul y bore ar lethrau dwyreîniol y 
Berwyn, ger Llansilin. Ni wyddom fawr am ei gartref yn 
nyfiîryn Edeymion, — nid oes yno heddyw ond bryncyn glas ger 
aion Dyfrdwy, rhyw chwe miUdir i'r gogledd-ddwyrain o 
öorwen, gydag ambell dderwen i'w gysgodi ac ychydig gerrig 

yn olion tlawd o*r mawredd fu yno unwaith, Önd y 
8ych«th mae lolo Goch wedi rhoddi darlun o Sycharth, "mewn 

eurgylch dŵr, mewn argae." Tŷ uchel oedd, aml ei I 

simneuau, a hyfrydwch o'i amgylch, — y capelau a'u gwydrau 
gwiw, y berllan a'r winllan flodeuog, y parc ceirw, y dolydd 
gweiriog glân, yr ydau mewn caeau cywair, y pysgodljm a*i 
adar, — nid rhyfedd na fydd 

** Na gwall na newyn na g^warth 
Na eyched fyth yn Sycharth.*' 

^ Sillcbir ei enw gan y croniclwyr Seisni^ mewn ffwahanol ddnlliaa ; megÌB 
Owen Glendower, Owen de Glendyfrdwy, ac Owen ap ölyndyfrdwy. 



OWEN GLYN DWR. 71 

Yr oedd Owen o fonedd uchel. Olrheiniai ei achau i deulu 

hrenhinol Powys ac i deulu brenhinol Gwynedd. Dywed 

traddodiad fod Castell Dinas Brân, sy'n edrych ar ei 

Teain ow«o. dirocdd, uuwaith yn eiddo i'w deulu, a fod ei gefndryd 

wedi eu boddi ar noson dywell dan bont Holt gan 

larll Warrenne a Roger Mortimer. Ffordd bynnag, bu Owen yng 

ngwasanaeth larll Arundel, perchennog Uastell Dinas Brân; 

mewn cyfeiriad arall, yn Nyffryn Clwyd, yr oedd ei brif* elyn ef. 

Yn wraig i Owen yr oedd Margaret Hanmer, merch i un o 

famwyr Bhisiart yr Ail ; ac ebe lolo Goch am dani, — 

** Gwraig oreu o'r gwragedd, 
Gwyn y 'myd o*i gwin a'imedd.'* 

Mae dychymyg wedi cuddio gwir ffeithiau bore ei oes. Credid 

fod y meirch at eu hanner mewn gwaed y bore ganwyd ef, 

credid fod ei seren yn tywynnu yn y nefoedd, credid ei 

H*nes owen. fod yu mcdru codi ysbrydion i ymladd drostd. Bu*n 

efrydydd y gyfraith yn Llundain, y mae hynny'n 

aralwg, ac yr oedd yn ẁr dysgedig. Bu'n ymladd yn rhyfeloedd 

Rhisiart yr Ail yn yr Alban yn 1385 ; bu*n yswain i larll 

Arundel, ac wedi hynny i Harrî o Lancaster, y gŵr egniol hoff o 

grwydro fu wedi hynny'n frenin Lloegr. 

Yn 1399 diorseddwyd Rhisiart yr Ail gan y barwniaid a'r 

eglwys, oherwydd ei fod a'i fryd ar ymyrryd a u hawlîau hwy, a 

gosodasant un o honynt eu hunain, Harri o Lancaster, 

owenarbwni». ar yr orsedd. Yr oedd cydymdeimlad Owen Glyn 

Dŵr gyda'r Harri hwn hefyd, oherwydd tybiai y 

rhoddai drefn ar anghyfraith barwniaid y gororau. Ond siom- 

wyd ef yn hyn; yr oedd Harri, er cymaint ei egni a'i allu 

milwrol, yn rhy wan i ymyrryd nemawr â'r gwýr mawr oedd 

wedi ei osod ar ei orsedd. A phan welodd Owen na chai gyf- 

iawnder yn erbyn larll Grey, penderfynodd apelio at y cleddyf. 

0*r dechreu y mae'n amlwg fod Owen Glyn Dŵr yn wlad- 

weinydd medrus Yr oedd ei gynlluniau'n feiddgar ac yn fawr- 

ion, a medrai daflu trem eryraidd ar yr ymrafaelion 

^'Slliff"**" a'r cynghreiriau oedd yn y gwledydd o'i gwmpas. 

Y mae ganddo gynllun amlwg yn 1400, — cymeiyd y 

cestyll yn y Gogledd, yn enwedig Conwy a Chaernarfon, cael 

byddin o Albanwyr a Gwyddelod i lanio yn yr Abermaw neu 

Aberdyfi ; ymdaith gyda llu anorchfygol drwy'r gororau, ac 

ymuno â phlaid Rhisiart ddiorseddedîg yn Lloegr. Yr oedd 

pob peth fel pe'n gweithio gydag ef. Dylifai'r Cymry dan ei 

laner, prysurai'r Tlafurwyr Cymreig o Loegr yn ol ato, ym- 

dyrrai myfyrwyr Cymreig Rhydychen, arweinwyr y mynych 

gwerylon yn y brifysgol honno, i ymladd dan arweinydd mor 



72 Y LLENOR. 

boblogaidd. Ysgrifennai ceidwad castell Caeraarfon at y brenin 
f od y Cymry*n y marf ogi, — " gwerthant eu gwartheg i brynnu 
ceflFylau a harnais ; a lladrata rhai ohonynt geffylau, a phryn- 
nant gyfrwyau a bwâu a saethau." 

Ond, oherwydd yr egni digymar oedd mor nodweddiadol 
ohono yn nechreu ei deyrnasiad, medrodd Harri'r Pedwerydd 

ddod i Gymru cyn bod cynlluniau Owen yn barod, — 
DeiftJ*oÌmru. cyn i*r Albanwyr na r Gwyddelod ddod, cvn cymeryd 

y cestyll, a chyn disgyblu'r Cymry i seiyll brwydr. 
Daeth y brenin ym mis Medi, ac aeth drwodd i ynys Mon. 
Trodd y brodyr Uwydion o Lan Faes, — lle gorweddai Elin, 
gwraig Llywelyn, — ond gorfod iddo fynd adre cyn ystormydd y 
gauaf heb weled cipolwg ar Owen Glyn Dŵr. Hwyrach mai V 
adeg hon y coUodd ei ganlynwyr eu golwg ar Owen hefyd, pan 
ar öb rhag Harri, ac y gofynnodd lolo Goch, — 

'* Y gẃr hir. ni*th gâr Harri, 
Aofyd aeth, a wyd f jw di ?" 

Yr oedd yn amlwg fod gwrthryfel Owen wedi disgyn yng 
Nghymru fel g-wieichionen ar ddail crin. Yr oedd y Uafurwr 
yn enwedig yn barod i'w ddilyn, canys trwm iawn fuasai iau 
arglwyddi'r gororau, a thrahaus iawn oedd bywyd y castellwyr 
yn hen Gymru Llywelyn. Llais Cymru i gyd oedd gwahodd- 
iad lolo Goch, — 

** A gwaew o dân, 
Djred, dangos dy hunan ; 
Dyga ran dy garemiydd, 
Dwg ni o'n rhwym ájgìi yn rhydd." 

Erbyn gwanwyn 1401 y mae Owen Glyn Dŵr wedi dod yn 

ol. Tra'r oedd Percy'n ceisîo cadw ofn y cestyll ar Ogledd 

Cymru, trodd Owen i r De. Ym Mai clywai'r brenin 

'*ccÄÎÍ^ fod hoU Ddeheubarth yn dylifo ato, a'i fod yn ym- 

gynghreirio â thywysogion y wlad honno i ymosod 

ar Loegr, ac i ddifa'r iaith Saesneg oddiar wyneb y ddaear. 

Oddiyno trodd yn ol i Bowys, lle y ceisiodd feddiant o'r 

Trallwm, a Dyffryn Hafren. Cyn diwedd yr haf yr oedd yn 

teymasu fel ty wysog ar Wynedd, Powys, Ceredigion, a Deheu- 

barth ; ac yr oedd Cymry'r gororau, yn enwedig Gwent a Mor- 

gannwg, yn hiraethu am ei ddyfodiad. 

Yn yr Hydref daeth y brenin a byddin fawr i ganolbarth 
Cymru ; a difrododd bopeth ar ei ffordd, gan adael gweddill y 
cleddyf a'r tân i newyn, ac heb arbed gwraig na phlentyn. 
Gwnaeth fynachlog Ystrad Fflur yn ystabl i w genylau ; ac 
oddiyno casglodd fil o blant y wlad, ebe r hanes, i*w dwyn yn 
gaeth i Loegi'. Ni feiddiai Owen sefyll brwydr, ond gwibiai 
o gwmpas byddin y brenin, ac ymgynddeiriogodd hwnnw nes 



OWEN GLYN DWR. 7S 

gwneyd i uchelwyr y gwerinwyr Céredigion ddioddef creulon- 
derau erchyll. Ond ni fedrodd y brenîn wneyd dim i Owen ei 
hun ; a chydag iddo droi ei gefn, yr oedd Òwen a*i fyddin yn 
gwarchae castell Caemarfon. Y mae*n wir na chafodd feddiant 
o'r castell yn y mis Tachwedd hwnnw, ond yr oedd erbyn hyn yn 
arwr cenhedlaethol, a'i faner, — draig euraidd ar liw gwyn, — yn 
faner yr edrychai pob Cymro gyda Uygaid deisyfgar am dani, o 
Lanandras i Dyddewi, ac o Gaergybi i Gaer Dydd. 

Yr oedd gallu brenin Lloegr yn gwanhau hefyd, yr oedd 
murmur yn erbyn y trethi, yr oedd anffyddlondeb yng nghalon- 

nau r barwniaid. Yr oedd Dafydd ab lefan Goch ac 
^^ oweí*"*"' ereill yn gwibio rhwng Owen a thywysogion yr 

Iwerddon a*r Alban, ac yr oedd son fod Owen a rhai 
o'r bârwniaid Seisnig mwyaf nerthol yn deall eu gilydd. Yn 
nechreu 1402, ymosododd Owen ar Ruthyn, a Uosgodd hi. Yna 
dechreuodd ddarostwng gororau Powys, a phan gyfarfyddodd 
fyddin yr larll Grey yn nyíîryn y Fymwy, gorchfygodd ef ac 
aeth ag ef i garchar. 

Yr oedd iTwydd yn awr ar ei arfau, a chroesodd o Bowys i 
Faesyfed. Casglodd Syr Edmund Mortimer fyddin fawr yn 

Llwydlo, a chyfarfyddodd fyddin y Cymry, dan Rys 
^^^ìâhS^^' Gethin, ym mynyddoedd Maesyfed. Aeth y Cymry 

oddiwrth Mortimer, ac ymunasant â'u cydwladwyr ; 
a*r diwedd fu Uwyr lethu'r Saeson, a chymeryd Syr Edmund 
Mortimer yn garcharor. Wedi 'r frwydr hon gwelodd pawb mai 
Owen Glyn Dŵr oedd prif elyn Harri'r Pedwerydd, a fod ganddo 
ddigon o allu i ddymchwelyd yr orsedd sigl. O hyn allan efe, 
"the great magician, damned Glendower," yw ffynhonnell pob 

fwrthryfel; ar ei arch ef cwyd y Ffrancod, yr Albanwyr. y 
'ercies. ie y diafol ei hun, — yr hwn a ymddanghosai'n aml yn y 
dyddiau hyny, — yn erbyn HaiTÌ. Yr oedd hen bleidwyr 
Rhisiart yr Ail mewn cyngrhair ag Owen ; a mwy na'r cwbl, ofnid 
fod Syr Edmund Mortimer, ewythr y bachgen ddylasai ddilyn 
Rhisiart fel brenin, wedi ymuno âg ef. Gwelodd Harri mai 
mater bywyd oedd Ilethu'r tywysog Cymreig ar unwaith. Ac 
ym mis Medi, pan oedd Owen wedi torri trwy gestyll y Deheudir 
ac yn ymdaith drwy Forgannwg, ymwthiodd tair byddin trwy'r 
gororau, — o Gaer a'r Amwythig a 'r Henffordd, — i gau am Owen 
Glyn Dŵr a'i fyddin, a'i lethu. Ond yr oedd yr ystormydd yn 
cyfarfod y byddinoedd hyn ymhob man ; ac Owen yn rhy wle y 
tu cefn i'r stormydd o hyd. Ac un o'i fyddinoedd ef oedd y 
storm, ebe'r croniclydd Seisnig, — " trwy swyngyfaredd f e gododd 
yr Owen hwnnw y fath dymhestl o wyntoedd ac ystormydd ac 
eira a gwlawogydd, i ymladd â byddin y brenin, fel na chiy wodd 
neb am un debyg iddi erîoed." Aeth Harri'n ol heb ennill dim ; 



Oobatth dlwedd 



74 Y LLENOR. 

ond cafodd beth cysur wrth gly wed fod yr Albanwyr wedi eu 
gorchfygu ym mrwydr Homildon Hill. 

Erbyn diwedd 1402 y mae cynlluniau Owen Glyn Dŵr wedi 
Uwyddo. Y mae wedi dechreu rheoli Cymru drwy gyngor o 
dywysogion ; y mae ei fyddin wedi ennill buddugol- 
ithdiwedd iae^jj f awr, ac y mae brenin Lloegr wedi methu torri'r 
rhwyd oedd Owen yn barotoi iddo ymddyrysu ynddi ; 
y mae ei ymwneyd â'r Ffrancod, â'r Albanwyr, ac â*r barwniaid 
Seisnig wedi bod yn hoUol Iwyddiannus. A mwv na r cwbl, y 
mae wedi ennill, nid yn unig y Cymry, ond prif farwniaid y 
gororau hefyd, — y mae Syr Edmund Mortimer, ewythr y gwrth- 
ymgeisydd am goron Lloegr, wedi priodi ei ferch. 

A oedd y flwyddyn 1403 i weled Uwyddiant Owen Glyn Dŵr, 

ac adferiad anibyniaeth Cymru ? Yr oedd ei gynlluniau wedi 

eu pertieithio. Yr oedd ef a'i fyddin a'r Mortimeriaid 

cyniiuû lios. i gymeryd pob castell yn Neheudir Cy mru ; yr oedd y 

Percies, barwniaid y gogledd, gyda'u byddin enfawr, i 

{rmdeithio tua'r de ; yr oedd y gogleddwyr a'r Cymry i ymuno i 
ethu Harri, ac i goroni aer y Mortimeriaid, — iarll Mers. 

Gyda gwanwyn 1403 yr oedd Owen yn ymdaflu â'i hoU egni 
i'r ymdrech, ac yr oedd y ser yn eu cylchoedd fel pe n ymladd 
drosto. Gan obeithio y deuai, cododd Uafumyr 
D^hîadií Maelenydd a Brycheiniog, a gwarchaeasant ar Aber- 
honddu. Ym mis Gorflennai daeth Owen ei hun i 
Ystrad Tywi, a chododd yr holl wlad i'w gyfarfod. Cymerwyd 
castell Llanymddyfri, a gwersyllodd yr hoU fyddin yn y wlad 
hyf ryd sydd o gwmpas Llandeilo a chastell Dynefor. Oddiyno 
gallai Owen droi ar y chwith i Aberhonddu, neu ar y dde i 
Gaerfyrddin. Dewisodd droi ar y dde, er mwyn cael Cymru i 
gyd o'i ochr cyn ymddangos yn y gororau. O bob arglwydd- 
iaeth ac o gysgod pob castell rhwng Tywi a'r môr, daeth y 
Cymry i dyngu ffyddlondeb iddo. Ar yr wythfed o Orífennaf 
ysgrifennodd deon Henffbrdd at y brenin y coUai yr hoU wlad 
om ddeuai i'w hachub ar unwaith ; ac ychwanega mewn olysgrif 
frysiog fod Caerfyrddin wedi ei Uosgi. Gwaith nesaf Owen 
oedd cymeryd cestyll Dyfed a Gŵyr. Gorchfygwyd rhan o'i 
fyddin gan Lord Carew; ond aeth yn ol i Gaerfyrddin o 
Ddyfed yn f wy cadam nag erioed. Cododd Cymry Morgannwg 
a Gwent ; ac nid oedd trwy Gymru i gyd ond y cestyll heb eu 
meddiannu gan Owen. Ac ebe lolo, o Ddyflryn Clwyd, — 

** Glân yw'r arglwydd mawlrwydd mau 
Yn díal cam y Dehau." 

Ar yr un pryd yr oedd ei gynghreiriaîd yn Lloegr yn brysur. 

Brwydr Gwrthryfclodd y Percies, ac ymdeithiasant tua 

AmwythUf. Chymru. Erbyn iddynt gyrraedd yr Amwythig, nid 

oedd Owen Glyn Dŵr wedi gorff'en ei waith yn Neheudir 



OWEN GLYN DWR. 75 

Cymru. Ac yr oedd Harri*r Pedwerydd Wedi gweled y coUai ei 
orsedd os gadawai i*r Percies ymuno â'r Cymry. Gydag egni 
bron anhygoel, cyrhaeddodd Harrir Amwythig cyn i Owen 
Glyn Dŵr ymuno â'r gwrthryfelwyr Seisnig, er fod Uawer o 
Gymry'r Goofledd wedi cyrraedd atynt mewn pryd. Ymladd- 
wyd y frwydr chwerw ar yr unfed ar hugain o Orffennaf, a 
chafodd y brenin fuddugoliaeth. Ond yn union wedyn yr oedd 
Owen yn bygŵth Henffordd a'r Amwythig, ac yn croesi'r 
Hafren. Drachefn ymdeithiodd Harri a'i fyddin i Gymru, ac 
ym mis Medi yr oedd wedi cyrraedd Caerfyrddin. Ond gorfod 
iddo gîlio'n ol gyda'r gauaf, a daeth yr holl wlad dan lyw- 
odraeth Owen Glyn Dŵr drEichefn. 

Yr oedd ganddo gynllun arall. Galwodd y Ffrancod a'r Llyd- 
awiaid i gymeryd lle byddin orchfygedig Gogledd Lloegr ; a 

chyn diwedd 1403 yr oedd y fyddin ddieithr yn 
^^'y^í^tíîî!" glanio yng NgHaerfyrddin. Gyda help y fyddin hon, 

amcana Owen gymeryd y cestyll, — gwaith oedd yn 
gofyn profîad a medr milwyr disgybledig Ffrainc, — a rhoddi 
trefn cyfraith a heddwch ar y wlad. Yn lonawr, 1404, cauodd 
ei fyddin o gwmpas csÄtell Caernarfon. Dihangodd dynes, — 
nis gellid coUi gwasanaeth dyn, — drwy'r rhew a'r eira, ac aeth a 
hanes trybini'r castellwyr i Gaer, gan ddweyd nas gallai gwarch- 
odlu bychan Robert Parri gadw'r castell yn hir. Prin yr oedd 
wedi dweyd ei stori pan ddaeth gŵr byr o'r enw Hywel Fychan 
i ddweyd fod Owen ar gymeryd castell Harlech, gan fod y 
gwarchodlu wedi eu Uadd bron bob un. Tra yr ymosodid ar y 
cestyll hyn gyda pheiriannau ac ysgolion, ymdeithiodd Owen 
tua Lloegr, ac yr oedd tref fawr a chadam yr Amwythig yn 
crynnu wrth ei ddyfodiad. Ond nid oedd am fynd ymhell i 
Loegr nes y cymerai gestyll Caemarfon a Chaer Dydd, ac yr 
oedd yn dyheu am ennyd o seibiant i drefnu'r wlad. 

Galwodd senedd i Fachynlleth, pedwar gŵr o bob cwmwd. 
Coroni eu ty wysog, trefnu'r trethi, dwyn pawb yng Nghymm 

dan awdurdod cynrychiolyda eu hundeb a'u rhyddid, 
âeaedd cymrn. — dyua waith y scnedd hon. Dy wedir í Syr Dafydd 

Gam,— fu farw wedi hynny ar faes Agincourt,— gyn- 
Uimio brad ei dy wysog ; ond yn y diwedd tyngodd Iw o ffydd- 
londeb iddo. Yn eisteddiad nesaf y senedd Gymreig yn 
Nolgellau, arwyddwyd y cytundeb â Ffrainc, ar y degfed o Fai. 
A thra yr oedd Uysgenhadon " ein gogoneddus arglwydd Owen, 
tywysog Cymra ' yn trefnu rhyfel â Lloegr gyda'i " frenhinol 
gefnder " yn Ffrainc, yr oedd Owen ei hun yn prysur ddiffodd 
marwor olaf y gwrthwynebiad iddo yng Nghymru. Daeth i 
Ddyffiryn Clwyd, ac ymunodd John Trevor, esgob hirben Llan- 
elwy, âg ef. Rhoddodd castellwyr Harlech ac Aberystwyth eu 



76 Y LLENOR. 

harfau i lawr ; cymerwyd Caer Dydd a Uosgwyd hi, oddigerth 
yr heol Ue trigai'r Ffrancisciaid; acymmis Gortfennafymddang- 
nosodd y fyddin Gymreig wrth byrth Henffordd, a ffodd duc 
York yn ebrwydd o'i blaen. 

Yn niwedd 1404, y mae cynlluniau Owen bron yn ymyl syl- 
weddoliad ; ac os oes gwobr i fod i allu diamheuol gwladweinydd, 

i ofal di-ddiwedd, ac i egni diorffwys, yr oedd wedi 
oobaithdiwedd haeddu buddugoliaeth. 0*i gwmpas yn senedd Har- 

lech yr oedd arweinwyr pob ardal y tu yma i Hafren, 
yr oedd brenin Lloegr yn ddyledog, yr oedd barwniaid Lloegr yn 
cydymdeimlo âg Owen, yr oedd .Northumberland a Scrope yn 
ailgodi'r gogledd mewn gwrthryfel, yr oedd y llynges Ffrengig 
yn cadw*r ffordd yn glir rhwng Brest ac Aber Daugleddau, j^r 
oedd byddin Ff rainc yn ymbarotoi. Ar graig Harlech yr adeg 
honno, gwelai Owen Glyn Dŵr sicrwydd anibyniaeth ei genedl 
a'i eglwys. 

Ond, unwaith eto, daeth y taro cyn y medrai Owen roi'r 
cynghreiriaid anghydmarus i ymdeithio gyda u gilydd yn erbyn 

y gelyn. Pan ddeallwyd fod Lady Spencer wedi 
'ŵuMÎfjí.*' ceisio dianc i Gymru gyda iarll y Mers, — y bachgen 

oedd yn wir etifedd y goron, — penderfynodd y Cyngor 
roi pob gewyn ar waith i wynebu'r dymhestl newydd oedd Owen 
Glyn Dŵr yn barotoi. Llwyddodd y brenin ymhell y tu hwnt 
i'w ddisgwyliadau. Ym Mawrth, gorchfygwyd rhan o fyddin 
Owen, a chymerwyd ei ffanghellydd galluog, Gruffydd Young, yn 
garcharor. Ychydig ddydaiau wedyn, daeth Uythyr oddiwrth 
y tywysog HaiTÌ, yn adrodd hanes brwydr Mynydd PwU Melyn, 
yng Ngwent, Ue y daliwyd mab Owen, ac y lladdwyd ei unig 
frawd, Tudur. Dihangodd Northumberland a Scrope i'r Alban» 
ac yr oedd Deheudir Cymru heb neb i*w hamddiffyn rhag y 
brenin. Diflannodd Owen. Danghosir eto ogof ar draeth Meir- 

ionnydd Ue y myn traddodiad iddo ymguddio. Ond 
YPfrtncod. yr oedd mor brysur ag erioed; a chyda glaniad y 

fyddin Ff rengig hir-ddisgwyliedig ddiwedd yr haf , yr 
oedd mor rymus ag erioed. Ychydig, fodd bynnag, wnaeth y 
deuddeng mil Ffrancod. Ac ychydig wnaeth Harri hefyd ; pan 
ddaeth i Henffordd, yr oedd tymhestl ar fynyddoedd Cymru, 
heblaw Owen Glyn Dŵr. 

Gyda 1406, darfyddodd chwerwder y brwydro. Yr oedd Harri'r 
Pedwerydd wedi coUi ei hen egni, — oherwydd cydwybod ddrwg 

neu afiechyd dieithr ; yr oedd bryd ei fab ar ymosod 
14«. Adcfftnu. ar Ffrainc. Yr ocid y Uafurwyr wedi enniU eu 

brwydr, ac yn dyheu am heddwch. Heb fyddîn 
sefydlog, tra'r oedd brwdfrydedd yn treio, yr oedd yn anodd i 
Owen Glyn Dŵr ddal ei dir. Ond yr oedd ei ysbryd mor an- 



OWEN GLYN DWR. 77 

hyblyg, a'i gynllunîau mor fawreddog, ag y buont erioed. Ar y 
dydd olaf o Fawrth ysgrifennodd lythyr at frenin Ffrainc ym 
Mhennal,ac ynddo geilw'r flwyddyn 1406 " y chweched flwyddyn 
o'n brenhiniaeth." Yn y Uythyr addawa ufudd-dod i r pab 
Ffrengîg ar amodau. A'r amodau hynny y w'r darlunîad cywiraf 
o amcanion Owen Glyn Dŵr. 

Ar lawer cyfrif y ddau gymeriad mwyaf dyddorol yn y 
bymthegfed ganrif yw'r gwrth-bab Peter di Luna a*r gwrth- 

ry^lwr Owen Glyn Dŵr. Yr oedd Benedictus XIII. 
oîSoŴDwí.a Thywysog Cymru, — dyna enwau swyddogol y 

ddau, — yn debyg iV gilydd mewn aml beth. Nid 
oedd neb yn deall gwladweîniaeth y ganrif yn well na hwy, 
edrychent i lawr fel eryrod ar gynlluniau brenhinoedd di-ddaj 
a phleidiau afrifed ; yr oedd cynlluniau'r ddau'n eang ac yn 
feiddgar; meddai'r ddau urddas personol a phenderfyniad 
anhyblyg; gwisgid y ddau â dieithrwch sydd wedi rhoddi Ue 
mawr i ddychymyg oesoedd wedyn wrth feddwl am danynt; 
bu'r ddau farw, — ^y naiU ynghudd a*r Uall ^mg nghastell anghyr- 
aeddadwy Peniscola, — ^yn edrych ar ddinistr eu cynlluniau, ond 
yn anhyblyg hyd y diwedd. Meddai'r ddau, hefyd, amynedd i 
aros nes y byddai eu gelynion wedi methu, ac nes y gelwid 
hwy'n ol gan eu pobl eu hun. Ac wele amcanion Owen. 

I. Anibyniaeth Eglwys CrMRü. Yr oedd y pab i ddileu 
pob melldith eglwysig oedd yn gorwedd ar Owen a Chymru. 

Yr oedd i adfer Tyddewi i'w hen fri dychmygol, yr 
Egiwyi. oedd ei harchesgob i reoli, nid jm unig pedair esgob- 

aeth Cymru, ond esgobaethau Cemyw, Ile y siaredid 
Cymraeg yr adeg honno, ac esgobaethau'r gororau.* Yr oedd 
pob bywioliaeth yng Nghymru i fod dan archesgob Tyddewi, 
a'r un dan archesgob Caer Gaint. Ac yr oedd y pab i ofalu fod 
pob swydd eglwysig i'w rhoi i rai cyfarwydd â'n " hiaith ni." 

II. Addyso I Gymrü. "A'n bod hefyd," ebe'r llythyr, 

" i gael dwy brifysgol, un yng Ngogledd Cymru a'r 
Prify«go!. llall yn y Deheudir, mewn dinasoedd neu drefydd 
neu leoedd y penderfynir amynt gan ein Uys- 
genhadwyr ni."f 

III. Anibyniaeth Cymru. Yr oedd y pab i hyrddio mell- 
dithion yr eglwys yn erbyn Harri r Pedwerydd, ac i roi hoU 



*Exeter, Bath, Hereford, Worcester, a Leicester. "Cujus sedes,'* meddìr 
am yr olaf, *' jam translata eet ad " Coventry a Lichfield. 

t ** Item quod habeamus duas uniyersitates 8ive studia generalia, videlicet, 
unnm in Northwallia et aliud in Swthwallia, in civitatìbus, villis, seu locis per 
ambasatores et nuncics nostros in hac parte specificon. et declaracion." 



78 Y LLENOR. 

nerth y fraich ysbrydol gydag Owen Glyn Dŵr. Cyn y medrai 

Owen Iwyddo, yr oedd yn rhaid diorseddu Han*i. 

conm. Er mwyn sicrhau anibyniaeth barhaol Cymru, yr 

oedd yn rhaid gwanhau Lloegr trwy ei rhannu. Ni 

wyddis fod sicrwydd hanesyddol am y rhaniad ddarlunnir gan 

Shakespeare,* ond y mae'n ddiameu mai rhybeth tebyg oedd 

Îm meddwl Owen. Gyda'r Percies jm rheoli yn y gogledd, a'r 
[ortimeriaid yn y de, y mae'n amlwg mai yn llaw'r ty wysog y 
tu arall i'r Hafren y buasai'r deymwialen gryfaf a'r oi-sedd 
fwyaf disigL Yr oead brenin yr Alban i fod yn gyfaiU iddo, a 
thy wysogion yr Iwerddon i weled amddifiynnydd ynddo ef. 

Yr oedd amcan arall nad oedd a fynno Peter di Luna âg ef, ac 
na sonnir am dano yn y Uythyr. Hwnnw oedd rhoi trefn 
ar Gymru. Am amser a heddwch i wneyd hyn yr 
Trefn. oedd Owen yn hiraethu. Senedd, debyg î senedd 
Lloegr, oedd ei senedd ef i fod, — cynrychiolwyr o'r 
gwahanol ardaloedd, a*r rhai hynny, ond odid, yn uchelwyr. A 
phe cawsai ond deng mlynedd o lonydd buasai, yn ol pob peth 
fedrir weled heddyw, wedi arbed canrifoedd o oedi a dioddef i 
Gymru yn nhyfiant ei bywyd. Yr oedd yr uchelwyr gydag ef 
— nid oedd ond un Syr Dafydd Gam, ond un Hywel Sele. Yr 
oedd yr eglwys gydag ef ; yr oedd y Cisterciaid, y cyfoethocaf 
o'r urddau mynachaidd, a'r Ffrancisciaid, y mwyaf dylanwadol 
o'r urddau cardod, wedi bod o'i ochr bron o'r dechreu, ac wedi 
dioddef er ei fwyn. Yr oedd y beirdd, a'r teimlad cenhedl- 
aethol, — eglwysitj, neu wrth-eglwysig, — ^gydag ef hefyd. Ac yr 
oedd y werin ymhob man, yng Ngwent fel yng Ngwynedd, ar y 
gororau fel ar y mynyddoedd, yn edrych amo fel y gŵr a'u 
gwaredai o'u caethiwed. Yr oedd Ilwyddiant yn gwenu ar y 
byd hefyd, yr oedd cyfoeth a chysur yn dod ar ol pla a rhyfel. 
Yn ol pob arwyddion, pe cawsai ond Ilonydd yn unig, buasai 
Cymru'n Gymru Iwyddiannus a dedwydd dan deymwialen 
Owen Glyn Dŵr, " trwy ras Duw'n Dywysog Cymra." 

Ond nid oedd hynny i fod. Eibyn 1407 gwel Owen Glyn 
Dŵr fod raid iddo ymladd ei hunan, euc â gelyn cryf. Gwelodd 
ei gynghreirwyr yn diflannu, y naill ar ol y llall. Ychydig 
longau ddeuai o Ffrainc, yr oedd nerth Gogledd Lloegr yn 
gwanhau. Yn yr haf medrodd y tywysog Harri gyrraedd 
Aberystwyth, er mai buan yr ail gymerodd Owen y castell. 

* MoKTucEK. '* England, from Trent and Seyem hitherto, 
By Bouth and east, Ì8 to my part usHÌgned ; 
All westward, Wfdes, beyond the Sevem shore, 
Ánd all the íertile land within that bound, 
To Owen Glendower ; and, dear coz, to you 
The remnant northward, lying off the Treut.'* 

Einŷ Henry IV, Part 1., Act iü., Sc. i. 75-80. 



OWEN GLYN DWR. 79 

Ond, gyda Uofruddiad Orleans, darfyddodd pob gobaith am 
gymorth o Ffraînc Yn 1408, gwnaeth Northumberland ei 
ymdrech anobeithiol olaf ar faes Bramham Moor. (ỳymerwyd 
esgob Bangor yn garcharor yno ; a gwelwyd pen yr hen iarll^ 
yn brydf erth oherwydd gwynder ariannaidd y gwallt, yn pydru 
ar ganllaw Pont Llundain. A chollodd Owen Glyn Dŵr ei 
gestyll olaf, — Llanbedr Pont Stephan, Aberystwyth, a HarlecL 

Yr oedd y werin bobl wedi blino ar ryfel. Dan orthrwm yr 
ieirll yr oeddynt yn barod i groesawu Owen Glyn Dẁr, ac i 
ymuno â'i f aner. Ond, pan oedd wedi enniU iddynt yr hyn a 
ddymunent, naturiol oedd iddynt hiraethu am heddwch, a derbyn 
cynnyg y brenin, a rhoi eu harfau i lawr. Yr oedd cyfoeth y 
werin yn cynyddu, yr oedd dyddiau braf o'u blaen. Darfyddodd 
eu terfysg, — yn fuan iawn nid oedd i Wyclif ddilynwyr yn 
Lloegr nac i Owen Glyn Dŵr fyddinoedd yns: Nghymru. Os 
oedd eu cyflogau'n uchel a'u bwyd yn rhad, — ^a dedafau cyflog a 
phris yn ddi-rym, — nis gellid disgwyl i'r werin aberthu ei 
chysur a'i llwydHiant er mwyn adran o gredo neu brydyddiaeth 
gwladgarwch. Darfyddodd y gwrthryfel Uafur yng Nghymru 
fel y darfyddodd yn Lloegr, oherwydd fod y llal'urwyr wedi 
ennìU yr hyn oedd arnynt eisiau. Darfyddodd y gwrthryf el ; 
a chydag ef diflannodd dau freuddwyd yn eu prydferthwch, — 
breuddwyd y Lolardiaid am eglwys newydd, a breuddwyd Owen 
Glyn Dŵr am Gymru newydo. 

Ond ni choUodd gwerin Cymru ei pharch a'i chariad at ei 
harweinydd yn nydd ei chyni. Am flynyddoedd, bu'n crwydro 
ymysg ei bobl ; ac ni fradychwyd ef erioed. Y mae'n wir i V 
wraig a'i ferch, — Lady Mortimer, — syrthio i ddwylaw'r brenin ; 
ond arhosodd ef yn ddiogel yng Nghymru, yn barod i am- 
ddiflyn y werin pe buasai galw am dauo. Yn 1412 y mae Syr 
Dafydd Gam yn garcharor ganddo ; yn 1414 y mae ysbiwr 
oddiwrth y brenin yn ei wylio ; yn 1415 a 1416 gwnaeth Harri'r 
Pumed ymdrech i ymheddychu âg ef ac â'i fab Meredydd. 
Gwelodd Owen Gymru'n Uwyddo, a rhyfel yn darfod ohoni, er 
na chafodd ef roddi ei hofl* drefn ami, ac er na welodd roi 
argrafl* ei feddwl yn eglur iawn ar ei dyfodol. Bu farw, yn ol 
pob tebyg, yn 1416, ac mewn heddwch. Ni ŵyr neb i sicrwydd 
pa le mae ei fedd. Dy wed un traddodiad mai yn Nyffryn Gwy 
y mae ; ond y tebygolrwydd ydy w mai yn rhy wle yn Nyffryn 
Dyfrdwy y gorwedd, ym mynwent Corwen feallai. 

Gellir dweyd hanes Owen Glyn Dŵr ar bedwar gair, — 
amddiffynnydd gwerin, ymgorfforiad cenedlgarwch. Ei eenedl- 
garwch a'i parotodd at ei waith ; cariad y werin ato, a*i ffydd 
ynddo, a roddodd nerth iddo yn cl pob dydd. 




itrafrfpji ^ «wi S rCgimoeda ; y miie ei 

'^ Iwerddon yu llawn 

M^lodd wei-in ei wlad 

ẅ|thrwni swyddog ae 

ifl gwell. Bhoddodd 

losgi rholiau'r faenor, 

l'w digofaint dall, — 

charwyd neb eríoed 

l^mru. Mewn hanes 

Dẁr fel pe'n byw 

Moses ac Arthur s 

,^. beirdd hiraeth am 

Ì0I cyf arfyddai ef eto ar 

'Sf' fynnai ei fod wedi 



id i fyny'r afon, y 

Sfo codi fel grÎBÌan o'r 

^af fyw i weled cof- 

IwÌTyneb at fro ddiwyd 

;^)inas Bran fry. Ei 



■*• -ÎS- -ÎS- -S- -S' "S" "S" 



■tt* ■»" ■»■ i^: m: w :»: ;■»: "»■ 











:ẅ<a,^d, y syinudiad tuaff 
:^:^ eto Di ddaeth Prìf- 

Arglwydd Âberdàr, 

UuD y gyfundrefn 

;— eÌD prif orchest 

■08 fod y pwyllgor yn 

: prifysgol, oherwydd 

; n bsrod. T cynUuD 

'^ goleg cenhedlaethol 

nepell oddiwrtho. 

[d y collodd Cered- 

îb. yn meddu y ddau 

■ 1881 ac 1893 yw 

81 



82 Y LLENOR. 

Tr oedd yn naturiol i Ooleg Dewi Sant geisio cadw meddiant 
o'i fantais, ac, feallai, camgymeryd ei nerth. Tr oedd wedì 

ei sefydlu er 1822, trwy haelioni clerigwyr y Deheu- 
^^lSîSîîÎ?* barth a eweinyddiaeth Arglwydd LiverpooI a'r brenin 

Sior y redwerydd. .Cynhyddodd mewn cyfoeth a 
gallu; cafodd hawl i raddio rhai'n B.D. yn 1852, ac yn 1865 
cafodd hawl i roi gradd B.A. Saif yn^ nghanol Cymru, mewn 
lle iach a phrydf erth ; y mae ei adeüadau a'i fywyd ar gynllun 
rhai Rhydychen ; dysgir Cymraeg ynddo, mi dybiaf , o'r dechreu ; 
mae addysg yn rhad ynddo, a'r ffordd i raddau Rhydydien yn 
rhwydd. i n 1881 yr oedd yn gryfach nag y bu erioed, — ^niter 
ei fyfyrwyr yn 78, a'r Prifathraw Jayne, yn awr Esgob Caer, yn 
ei buro a'i rymuso. Rheolid ef gan athrawon y coleg, ac Ee^b 
Tyddewi'n ymwelydd iddynt ; yr oedd gan yr esgob bob gallu, — 

Sallu i wneyd deddfau'r coleg ac i'w newid yn ol ei ewyllys ei 
un. Naturiol oedd meddwl na roddai'r coleg hwn ei fanteifdon 
i arall yn nydd ei obaith cryfaf. T mae adlais gwrthodiad yn 
nhystiolaeth yr ymwelydd. Nid oedd yn foddlon i'w ddadsectu ; 
ac os nad oedd ef yn foddlon, nis gellid ei wneyd.* Cyn 
apwyntio'r dirprwywyr yr oedd caredigion Coleg Dewi Sant 
wedi bwrw trael y dyfodol. Tng n^hyfarfod yr Amwythig, yn 
1876, penderfynasant awgiymu i r IJywodraeth y gallai '' on its 
present basis" ddod yn Êrifysgol Cymru, gyaa gallu i fab- 
wysiadu colegau ereill ; ac, os na wneid hynny, ac os byddai 
raid i'r coleg gymeryd ei fabwysiadu gan y brifys^l newydd 
fel rhyw golegau ereill, y dylid gofalu am beidio newid 
nodweddion y coleg, '' as defîned by its charter and constitution." 
O'r ochr arall, ofnai caredigion Prifysgol Cÿmru mai nid 
hwnnw oedd yr amser i ddod i delerau. Ÿr ocddynt wedî ym- 
drechu'n galed, ac y mae hanes y symudiad, fel yr adroddwyd ef 
gan Hugh Owen, ^m un o'r pethau mwyaf ddyddorol ddarllennaia 
erioed, er mai enwau a flSgyrau yn bennaf ydjrw. Çyn agor y 
coleg yn Hydref, 1872, yr oeddis wedi casglu dros ddenddenff 
mil o bunnau ; erbyn 1880 yr oedd dros £65,000 ; a dywedid 
f od o leiaf gan mil o bobl wedi cyfrannu llai na hanner coroo. 
Ond er hyn, cyfaddefai Hugh Owen nas gellid myndymlaen beb 

fjrmorth oddiwrth y Uywodraeth. Dyna hefyd oedd bam 
tephen Evana "Mae cjnnorth y Llywodraeth yn hollol 
angenrheidiol," ebe ef , " heb hynny, rhaid i'r coleg fynd a'i ben 
îddo." Tr oedd nifer y disgyblion wedi eu siomi hefyd, a golẅg 
nychlyd ar y coleg ; 79 oedd y nifer mwyaf, ac yr oeddynt wedi 

• {Mr. Eiehard), Your lordHhìp would not be in fayour of depiiving it of its 
deuominationol character and throwing it open P — No, I feel strouglj upoii that 
point, the more so as this particular part of Wales is, so to Bpeak, the trsining 
ground of t^e clergy to a rery estraordinary extent. 



YR TMDRECH AM T BRIFTSOOL. 83 

mynd i lawr i 53. Gelyniaeth yr ysgolion gramadegol, diffyg 
yr ysgolion canolraddol, a thlodi, oedd achosion y siomiant hwn, 
ebe Stephen Evan& Nid dyma ddiwedd trallodion Aberystwyth; 
d}rwedai llawer am dano mai eoieg Methodistaidd oedd. ?ilewn 
^irionedd, ar ei brawf yr oedd y prifathraw o flaen y 
dirprwywyr; ac aeth Argiwydd Emlyn mor bell a gofyn a 
gynhehd gwasanaeth crefyddol yn y coleg ar y Sul. Ond er 
tod rhai o bob enwad yn y coleg, mynnai dallineb mai coleg 
enwad oedd. Felly, gwan a gwyw oedd Coleg y Brifysgol ; ond 
gwyddai llawer ei fod yn gynrychiolydd o awydd Cymru am 
addysg prifysgol, a fod ei ddydd i ddod os medrid ei gadw'n 
fyw yn ddigon hir. 

Ond, yn 1881, yr oedd Coleg Dewi Sant dan Iywodraeth un 
esgob, wedi ei godi at bwrpas eglwysig, yn amharod i roi dim i 
f yny, a dyfodol disglaer o i flaen. Yr oedd Coleg y Brifysgol 
dan lywodraeth y werin, yr oedd Iluaws yn drwgdybio fod 
tuedd Fethodistaidd ynddo, ac nid oedd yntau wedi colli ei 
uchelgais yn y dyddiau blin. 

Pa fodd y medrid gwneyd Prifysgol Cymru o'r ddau goleg 
hyn, ond er eu gwaethaf 7 

Ond yr oedd awydd Cymru am addysg yn cryf hau, prifysgol 
u beidio. Mewn gwledydd ereiU dechreuid gyda phrifysgol, 
ac o dipyn i beth treiddiodd addys^ i lawr. Ond yng 
Nghyraru, dadblygodd jnagolion eliennol ac ysgolion 
canolradd a cholegau talaethol i ddechreu, tra'r oedd 
difiyg ymddiried yn gwneyd prifysgol yn beth amhosibl. " Tŷ 
heb do " oedd yr holl adeilad ym meddwl y Prifathraw Rhys ; 
Uwch haiam gwasgaredi^, heb dynfaen iV dynnu i drefn, oedd 
ysgolion y wliä ym meddwl y Prifathraw Yiriamu Jones. Ac 
yn fuan iawn daeth rhaid wrth brifysgol i roi unoliaeth i'r holl 
gyfundrefn. 

Yn 1889 cawsom Ddeddf Addysg Ganolraddol, trwy ymdrech* 

ion yr aelodau Cymreig o bob pmid,— cydweithiai Mr. Stuart 

Bendel a Mr. 0. T. Kenyon â'u hoU egni. Yn ol hon 

S^SÎ^. gaUai'r Cynghorau Sir newydd-anedig godi dimeu yn 

y bimt o dreth at addysg mnolraddol ; a geUid nodi 

cyd-bwyllgorau i ail dref nu gwaddohaaau hen ysgoUon, ac i godi 

ysgolion newyddion. Ym mhob rhan o Oymru yr oedd awydd 

am ysgol, ac yn fuan iawn codwyd un bron ym mhob man yr 

oédd gobaith iddi Iwyddo. 

Yr oedd cynnydd mawr mewn addys? uwchraddol hefyd, Yn 
1882 rhoddodd y Ilywodraeth grant flynyddol o bedair mU o 
bunnau i Goleg Pnfysgol Cymru; yn 1883 cychwynnwyd 
gwaith Coleg Prifysgol Deheudir Cymru yng Nghaerdydd ; yn 



neu 



84 T LLENOR. 

;18S4 dechrenodd Coleg PrìfyBgol Gogledd <]^yinru ym Mangor. 

Felly yr oeŴ tri choleg prifysgol, — un yng Nghered- 
bÍSÌEìÔb. îgîon, y llall ym Morgannwg, a r trydydd yn Ajrfoni — 

a llu o ysgolion canolraddol. Ond nid oedd dim undeb 
rhwng y droedd na rhwng y talaethau, rhwng yr ysgolion na 
rhwng y colegau. 

Yn Awst 1887 darllennwyd papur gan y Prífathraw yiriamn 
Jones o flaen adran y Cymmrodoríon o Ëisteddfod Llundain, i 

ddadlu dros drefnu yr hoU ysgolion, — cysylltu 'r 
irauddechreo. colcgau, arwaiu ac arholi 'r ysgolion canolraddol, a 

rhoddi 'r un addysg i'r ysgolion elfennol. Yr oedd yn 
amlẁg mai prífysgol yn unig a fedrai wneyd hyn. Y diwedd fu 
penderfyniad, gynhygid gan yr athraw John Rhys, ac a gefnogid 
gan Syr Lewis Moms, — 

** Mai syuifid j cyfarfod hwn ydyw y 'dylid g^wneyd rhywbeth 1 wafiga ar 
Lywodiaeth ei Mawrhydl awydd pobl Cymru am DTÌfysgol." 

Penderfynwyd hefyd ealw cynhadledd o pynrychiolwyr y 
colegau, yr ysgolion canoìraddol, a'r ysgolion elfennoL Oalwyd 
y gynhadledd gan y Cymmrodorion, a chyfarfyddodd yn yr 
Amwythig yn lonawr 1888, dan lywyddiaeth Arglwydd Aberdâr. 
Penderfynwyd yno, wedi eistedd am ddau d(üwmod, y dyUd 
gorffen y gyfundrefn addysg Gymreig trwy sefydlu prífysgol, ac 
y dylai 'r brífysgol arhofî 'r ysgolîon canolraddol. Penderfyn- 
nwyd hefyd fod ymdrech î'w gwneyd i drefnu cyfarfod arall lle 
y gallai y gynhadledd drín y pwnc gyda'r fiu^lwyddi Cymreig â 
chyda'r aelodau seneddol C^rmreig. Cyfarfyddodd y gyd-gyn- 
hadledd hon Mawrth 18, 1888, dan lywyddiaeth Arglwydd 
Aberdâr. Dywedwyd wrth y seneddwyr beth a benderfynasid, 
ac yr oedd yn amlwg eu bod hwy'n barod i weithio. 

Sút yr oedd dechreu î Yr oedd Uywyddwyr Coleg y Gogledd 

yn cyfarfod Ebríll 27, 1888, dan lywyddiaeth y diweddar larll 

Powys, yn imion wedi 'r gyd-gynhadledd. Yn eu 

ÎSSÄ.' mysg hwy penderfynwyd, ar gynhygîad y Parch. EUis 
Edwards, ac eiliad yr athraw Rhys, fod gwahoddiad 
i'w anf on i Aberystwyth a Chaerdydd i gyf arfod. Awgrymid 
fod i Gynffor y ddau goleg arall etnol cynrychiolwyr i gyfarfod 
cynrychioTwyr Cyngor Coleg y Gogledd. A'u gwaith fyddai 
tynnu cynllun siarter Prífysgol Cymru. 

Cyfarfyddodd saith o gynrychiolwyr o Gyngor pob coleg yn 
Uundain yn gynnar yng Ngorffennaf, 1888. Penderfynwyd 
'yno,-— 

** Fod y cyfarfod hwn, sy'n cynrychioli tri Coleg Prifysgol Cymru, o'r fam fod 
yr amser wedi dod pan y dylai 'r colegau hyn wneyd cais unol at y llywodraeth 
,êm aiarter i sefydlu Prifyflgol Cymru." 



|&^|f)4l'Q '&^il' B <Sf'x 



i 


^ 


í- rr 


íf 


^ 




» 


H 




1 


1 


N 


H 





9 



-.Sí-.S*.S''-S''-S--*' 



.^..^. ♦ .^..^..^..^..^.. 



86 Y LLENOlî. 

** Fod j cais ut y Ujrwodraeth i fod am siart«r debyg i*r Biarter roddwyd yn 
b.irod i liiitysgol \ictoiia, gyda'r cyfnewidiadau priodol i augenrheidiau neül- 
duol Cymriu" 

Nid yn hollol unol y pasiwyd y penderfyniadau hyn. A phan 
roddwyd hwy o flaen Arglwydd Lywydd y *Cyno;or ar y pym- 
thegfed o OrflGítinaf , yr oedd yn amlwg fod y Uywodraeth yn 
teimlo nad oedd y Cymiy'n ddigon unol eto. 

Y gwir ydyw, yr oedd yr hen anhawster yn aros o hyd, ac 
nid oedd yn debyg iddo gilio. Yr oedd Coleg Dewi Sant wedi 

ei adael allan yn gyfangwbl, a'i dynged i fesur wedî 
'^'îîîî^dí*" ei rhag-ordeinio, — nid oedd i fod ar yr un tir a'r 

coleffau cenhedlaethol beth bynnag. Nid ocdd eî 
garedigion yn ddall nac yn segur ; ac yr oedd yn well ganddynt 
1 Gymru aros am saith mlynedd arall heb brifysgol nac i'w coleg 
hwy beidio bod a rhan yn ei llywodraethiad. X mae pawb yn 
meddwl nad oes ond eisiau amser i bobl weled mai hwy sy'n iawn. 
Ond, heblaw yr hen anhawster, yr oedd anhawster newydd. 
Nid oedd caredigion addy^ yn unfarn am gyf ansoddiad y brif- 

ysgol newydd. Yr oedd y mwyafrif , o*r dechreu, mae'n 
^^^«îîîydd."" ddiameu, yn credu mai yn ol ail benfyniad cj^farfod 

Llundain y dylai duU y brifysgol fod. Ond yr oedd 
ereiU, — cefnogwyr aiddgar ac egniol addysg y werin, — yn tybîo 
fel arall ; ac yr oedd yn well ganddynt hwythau aros na threfnu 
prifysgoí ar gynllun hen tra'r oedd un newydd gwell yn y byd. 

Nodwedd yr hen brifysgolion ydy w fod pob disgybl yn efrydu 
yng nghartref y briiysgol a than reolaeth uniongyrchol 

athrawon fydd hefyd, ond odid, yn arholwyr araa 
"brifJiSf'* ^îd cyfrannu hyn a hyn o ddysg yn unig yw amcan 

prifysgol ac nid arwydd dysg yn unig yw ei gradd. 
Hanfod addysg prifysgol yw dod a'r disgyblion i gyfarfod eu 
gìlydd, ac i gyfarfod eu hathrawon. Y mae'n wir fod arholiadau 
yn Rhydychen a Chaer Grawnt, ond peth hawdd yw paaio y 
rhain ; oddigerth, wrth gwrs, yr arholiadau am anrhydedd, — ^y 
mae y rhai hyn, yn sicr, y pethau anhawddaf yn y deymas. 
Cyf erfydd y bechgyn yn eu darlithiau â bechgyn colegau ereilL 
a chydymdrechant â hwy ar yr afon ac ar y maies rhedeg. Cyd- 
gyfarfyddant yn yr Union, yn enwedig ar nosweithiaur 
dadleuon, nosweithiau magu areithyddiaeth cymaint o wlad- 
weinyddwyr Prydain. Gwel y rhai mwyaf efrydgar eu gilydd 
yn y Bodleian hefyd. Cyd-fwytânt yn eu colegau, cyd-ymgom- 
lant yn eu comrríon'room ac yn eu hystafelloedd, ânt am dro hir 
gyda'u gifydd b-t y nawniau. Cyfarfyddant eu hathrawon 
yn aml, a threulia pob bachgen oriau lawer bob term gyda'ì 
athraw, — dim ond hwy eu dau, — i gyd-drin pynciau'r efrydiaeih. 



YR YMDRECH AM Y BRIFYSOOL. 87 

Y mae hyn oU yn rhan bwysig o addysg. Dysg y cyfoethog i 
ddeall y gall y tlawd fod yn anrhaethol uwch nag ef, oherwydd 

athrylith, neu ynni, neu brydferthwch a chryfder 
yr hîí'ÍÌdd. cymeriad. Dysg y tlawd i golli pob gwasaidd-dra, ac 

i enniU nerth heb gael gormod o hunan-hyder gydag 
ef. Cyll pob un ei onglau pigog wrth rwbio yn erbyn ereiU, a 
daw yn un fedr ddeall y byd a oyw bywyd o wasanaethgarwch 
ynddo. Nid ar radd y gŵr yn unig yr edrychir ; nid y w pasio 
arholiadau ond un peth, — ^a hwnnw, hwyrach, heb fod y pwysicaf. 
Ond cymerir i ystyriaeth ei ddylanwad ar ereiU, ei ddoethineb, ei 
fwyneidd-dra, ei amynedd, ei ynni, — pob peth a i gwna'n allu yn 
y byd. 

Ym Mhrifysgolion yr Alban ac ym Mhrifysgol Yictoria, ceir hyn 
oU hefyd ; ond i raddau Uai. Yno hefyd rhaid i*r disgybl, nîd yn 

unig basio arholiadau, ond byw yn ymyl y Brifysgol 
^ír'îfiSlí" a mynd i'r darlithiau. Felly, os ceir gŵr a gradd 

Glasgow ganddo, dyweder,— dengys hynny ei fod, 
ymysg pethau ereiU, wedi clywed darlithiau Henry Jones ar 
athroniaeth, ac wedi yragydiiabyddu â bechgyn o bob rhan 
o'r wlad. 

Ond y mae un brifysgol ym Mhrydain yn hollol anhebyg i bob 
prifysgol arall, sef Prifysgol Uundain. Nid y w'r brifysgol honno 

ond cofnodydd ac arholwyr yn unig, — ^nid oes iddi 
uîSdSl. ddarlithle nac athrawon na disgyblion. Ond daw 

tyrfa fawr bob blwyddyn i'w harholi gan ei harholwyr. 
Y mae gradd Llundaìn yn arwydd o hyn a hyn o wybodaeth, — 
gwybodaeth f wy eang na manwl hwyrach, ond eto yn swm mwy 
na'r swm ddançhosir ean odid i radd ddi-anrhydedd mewn 
unrhyw brifysgol yn y byd. Ond o'r swn yna o wybodaeth yn 
unîg y mae'n arwydd. Ni ddywed ddim am gymeriad, — gall y 
graddedig fod o fywyd dilychwin neu o fywyd ffiaidd am a 
ẃyr yr arholwyr. Ni ddywed ddim am y dylanwadau y bu 
danynt, — ^gallai fod y coethaf yn y wlad, a gallai fod yn 
farbaraidd. 

Y mae i radd Prîfysgol Llundain ei gwerth, mae'n ddiameu, a 
gwerth mawr. Medr bychgen tlawd uchelgeisiol gyrraedd ei 

graddau hi heb fynd i ddyled, a than weithio ei ffordd. 
LhíSddn. Gall fyfyrio gartref , yn ei oriau hamddenol ; ni raid 
iddo ond coUi rhyw wythnos yn y flwyddyn, wythnos 
yr arholiad. Gall fod ei gymeriad mor loew hefyd, ei ysbryd 
mor addfwyn, ei ddull mor gariadlawn, a'i awydd i wneyd daioni 
mor giyf a phe buasai wedi cael y fraint o f oa dan ddylanwadau 
hynawsaf a mwyaf gwareiddiol yr hen brifysgolion. Mae aberth 
er mwyn gwlad neu deulu neu hunan yn ddyrchafol ynddynt eu 
hunan ; y mae cydymdemilad chwaer neu f am dlawd yn well na 



^^ « ■^ ' -^-» ^ >■— ■ * W|^I^.,É^I 



88 T LLENOR 

ehydymdemilad yr athraw goreu a mwyaf medni& Gall gẁr 
sy n gwîsgo gradd Prifysgol Llundain fod yn hyn oU, — ond ni 
ddywed ei radd ddim am hynny. 

Meddwl rhai oedd gwneyd Prifysgol Cymru fel Prifyagol 
Llundain, yn gorff o arholwyr yn unig. Yna cai myfyrwyr o'r 

colegau cenhedlaethol, o Goleg Dewi Sant, o Gole^ 
dniPîílrydd. Duwiuyddol y Bala, o Goleg Aberhonddu, o Tsgol 

Llanymddyfri, o ysgol ganolraddol, eu harholi fel eu 
gilydd. Dywedai cefnogwyr y cynhygiad hwn mai duU i roî 
amddiäyn anheg i'r colegau cenhedlaethoi oedd gorfodi pob un 

fai ei radd yng Nghymru i dreulio tair blynedd o leiaf yn un a 
onynt. " Paham," meddent, " y cauwch ddrws y brifysgol rhag 
rhai rhy dlodion i fynd i'r colegau cenhedlaethol ? Gadewch i'r 
gof Uengarol, os myn, gymeryd ei radd." Atebid mai nid 
gwybodaeth yn unig arwýddai gradd ; atebid mai nid gi-add, ond 
gwybodaeth er ei f wyn ei hun, oedd nod efrydydd mewn oedran. 
Ond nid ar egwyddor yn unig y penderfynir y pynciau hyn 
fel rheol. Yr oedd pethau ereill. O blaîd cefnogwyr prifysgol 
fel un Llundain yr oedd y peth yma, — dinannai'r hen 
^■^îí*^" anhawster ynglŷn â Choleg Dewi Sant, a gwyddent, 
ond odid, y caent gymorth gwŷr pybyr Llanbedr. O 
ochr y lleill yr oedd hyn, — byddai cef nogwyr Prifysgol Llundain 
yn sicr o wrthwynebu codi gwi-th-ymgeisydd iddi yn y senedd. 
"Paham," gofynnid, "y sefydlir prîfysgol i wneyd yr un gwaith 
yn union ag a wneir gan Brifysgol Llundain, tra y cynhelir 
arholiadau'r brifysgol honno mewn amryw fannau yng 
Nghymru? Beth fydd y canlyniad ond rhoi gradd anadnabyddua 
yn Ile un adnabyddus ?" 

A chyn y gellid symud ymlaen, yr oedd yn amlwg fod yn 
rhaid i f am addfedu ar hyn hefyd. Ac addfedodd Dam yn 
fuan iawn. 

Yn ol Deddf Addysg Ganolraddol, 1889, yr oedd gofyn i gyd- 
bwyllgorau addysg y siroedd wneyd Bwrdd Canolog i arolygu ae 

arholi'r ysgolion canolraddol. Pe buasai y brifysgol 
cyiŴŴiÿowa. mewn bod ar y pryd, y mae'n ddiameu mai hi fuasai'r 

Bwrdd Canolog hwn. Ond, fel y digwyddodd pethau, 
yr oedd y ddau sefydliaa yn dod i fod ar yr un adeg; ac yn y 
cyfamser yr oedd colegau'r brifysffol yn arholi'r ysgolion ar 
wahoddiad cyd-bwyllgorau'r siroedd. Tra na wyddid eto beth 
fyddai'r brifysgol, yr oedd Ilawer yn gobeithio y byddai'r Bwrdd 
hwn yn rhyw fath o Fwrdd Addysg cenhedlaethol i Gymra. 
Ond gwnawd un peth oedd yn bwysig iawn yn hanes y 
brifysffol; penderfynwyd gan gynhadledd cyd-bwyllgorau r 
siroedd nad oedd Coleg Dewi Sant ar yr un tir a'r. colegati 



M '&^Mì lí § JÍ Ä^ 







oS^legau enwadoL Yr 
_^;2^SipSydd nad oedd yr nn 
[8^lâfta^íi^5£:ijÇä ei gynrychioli ama 
'** **' *ŵ" •'^' "ŵ* "B" 



90 Y LLENOB. 

Deon hirben ymadroddus Llanelwy, — ^yr awr yn brifathraw 

poblogaidd y coleg y bu'n brwydro mor gyndyn drosto,— oedd 

prif amddiffynnwr hawliau Coleg Dewi Sant Yn 

à^^^síSL ail gyfarfod cynhadledd cyd-bwyllgorau r siroedd, a 
gynhaliwyd yn yr Amwythig, Tachwedd 28ain, 1890, 
y bu*r brif frwydr. Cynhygiodd Lord Emlyn fod dau gyn- 
rychiolydd o Goleg Llanbedr,— y prifathraw yn rhinwedd ei 
swydd, ac aelod i'w ethol gan yr athrawon, — i fod ar y Bwrdd 
Canol 08 gwneid ef, ac wrth wneyd rhoddodd y rhesymau dros î 
Goleg Dewi Sant fod a Ue mawr yn Uywodraethiad cyfundrefn 
addysg Cymru. Dywedodd ym mha bethau y mae'n wahanol i'r 
colegau enwadol. Ŷn gjTitaf , y mae ganddo hawl i roddi graddau 
mewn duwinyddiaeth a chelfau. Yn ail, y mae'n fwy na choleg 
duwinyddol; gall anghydffui'fwyr ymaelodi jmddo. Yn drydydd, 
y mae cysylltiad agos rhywgddo â Rhydychen a Chaergrawnt, 
Çan ei fod wedi ymfabwysiítdu dan y prifysgolion hynny. Yn 
tyr dyma'r rhesymau, — ^y mae Coleg Dewi Sant yn genhedlaethol; 
y mae ei bwysigrwydd yn hawlio Ue iddo mewn unrhyw 
gyfundref n addysg Gymreig ; buasai duU ei fy wyd, — ar gynllun 
yr hen brifysgolion, — ^yn rhoddi amrywiaeth daionus i'r 
gyfundrefn. Ychwanegodd larll Powis y gellid, hwyrach roi 
cynrychiolaeth i'r hoU golegau enwadol ; a danghosodd, oddiwrth 
wŷr enwog y gorffennol, y dylai prifathraw Llanbedr gael Ile ar 
" Gyngor Cymru." Dywedodd prifathraw Llanbedr ar y pryd. — 
y Parch. C. G. Edmondes, — mai Coleg Eglwys Loegr oedd y coleg, 
ac nas gallai wadu hjmny; ond adgofiodd y gynhadledd fod 
Dirprwy^wyr 1881 wedi dangos y gallai'r coleg fod yn ddechreuad 
prifysgol genhedlaethol. 

Gwrthwynebodd A. C. Humphreys-Owen, a cheisiodd brofi 
mai coleg enwadol oedd y coleg, — i barotoi clerigwyr i urddau 
Eglwys Loegr y sefydlwyd ac y gwaddolwyd ef , rheolid ef gan 
esgob yn rhinwedd ei swydd, yr oedd yn rhaid i rai o'r athrawon 
fod yn gleriffwyr, o'r 402 fu ynddo er 1865, nid oedd ond 22 heb 
gymeryd urddau yn Eglwys Loegr. Dywedodd R A. Jones fod 
yr aelodau seneddol, — Ceidwadol a Rhyddfrydol, — wedi g^adael 
Coleg Llanbedr ar yr un tir a'r cole^au enwadol yn y Ddeddf , ac 
mai chwerwder yn unig enynnid drwy'r ymdrechion parhaus i 
osod Coleg Llanbedr ar dir uwch na'r cole^u enwadol ereiIL 
Dywedodd y cadeirydd y gallai'r colegau ceimedlaethol, os myn- 
nent, ymfabwysiadu yn Rhydychen a Chaergrawnt ; ac awgrym- 
odd i Lord Emlyn roi "dau gynrychiolydd" yn Ue *'y prifathraw 
ex offijcio a chynrychiolydd," çan na chymerai'r Cyf rin Gyngor y 
prífathraw ex ojfficio o herwyad y rhaid iddó fod, nid yn unig yn 
aelod o E^Iwys Loegr, ona hefyd yn glerigwr. Wedi rhoddi'r 
Cywiriad hwn yn y cynhygiad, ac wedi dadl bur ystormus» 



YR YMDRECH AM Y BRIFYSGOL. 



91 



pleidleisîwyd ar welliant Mr. Humphreys-Owen, — "Os rhoddir 
cynrychiolaeth i Cíoleg Dewi Sant, na byddo yn f wy na'r hyn 
roddir i unrhyw goleg enwadol arall. Wele'r rhestr. Rhoddir 
seren wrth enw pob aelod etholwyd gan y Cyngor Sir, a dagr ar 
gyfer pob un apwyntiwyd gan y Cyfrin Gyngor. 

Cadeirydd,— A. H. D. ACLAND, A.S. (Arpon), 



DE08 T GWELLIANT, — 20. 

♦Parch, Aaron Davie8 (Morgannwg). 

•Parch. Ll. Edwarda (Ceredigion). 

♦Gwilym Evan8 (Caerfyrddin). 

♦S. C. Evans-William8 (Maesyfed). 

•Edwin Grove (Mynwy). 

*R. Hughes (Mon). 

♦A. C. Humphreye Owen (Maldwyn) 

•Parch. Lewis James (Penfro). 

•J. JenMns (Maldwyn.) 

•Dr. Edward Jones (Meirion). 

•O. Isgoed Jones (Dinbych). 

•Peier Jones (Ceredigion). 

•R. A. Jones (FÜint). 

•J. Hérbert Lewis (Fflint). 

•J. E. PoweU (Dinbych). 

•F. W. A. Roche (Biycheiniog). 

*W. Sanders (Caeidydd). 

•Parch. W. Thomas (Caerfyrddin). 

•M. Tutton (Abertawe). 

•P. M. WüUams (Fflint). 



YN EBBYN, — 11. 

fHyb. Archddeon Bruce (Morgannwg). 
tCol. H. Davie8-Evans (Ceredigion). 
•J. A. Doyle (Brycheiniog). 
fHyb Biif athraw Edmondes (Ceredig- 

ion). 
tGwir Anrhyd. Yiscount Emlyn (Caer- 

fyrddin). 
tParch. B. O. Jones (Dinbych). 
tGwir Barch. J. Owen (Fflint). 
tGwir Anrhyd. larll Powis (Maldwyn). 
tPrifathraw H. R. Reichel (Arfon.) 
tO. Slaney Wynne (Meirion). 
tW, S. de Winton (Penfro). 



AMHLEIDIOL, — 3. 

tIvor James (Caerdydd). 

tD. Lewis (Abertawe). 

tJ. S. Tregoning (Caerfyrddin). 



Yr oedd y papurau newyddion a'r werin bobl yn prysur drin 

y pyneiau hyn hefyd, — hawl Cîoleg Dewi Sant i fod yn 

genhedlaethol, a*r duU goreu ar brifysgol. Ar y 

padduii? cyntaf yr oedd y wasg yn ffafriol ar y cyfan, yn 

enwedig y papurau nìwyaf democrataidd, i gynllun 

tebyg i un Prifysgol Llundain. Fel y mae'r peth yn digwydd bod, 

y mae un o Gymry galluocaf y dydd yn drefnydd cyfundrefn 

Caer Grawnt i estyn addy^ o'r brifysgol trwy ddarlithiau i 

ardaloedd y wlad. Rhoddodd gynllun at-dyniadol iawn o âaen 

Cymru, — gadawer i bob ysgol neu goleg, os medr brofi i'r Llys 

ei chymhwyster i gyfrannu addysg, anfon ei disgyblion i geisio 

gradd y Brifysgol. Rhyw hanner y ffordd rhwng Rhydychen 

a Llundain ydyw hyn, ond prydferthwch y syniad i'r Cymro 

oedd ei fod me^s yn ffurfio'r genedl gyf an yn f ath o Brifysgol. 

Ond, yn raddol, penderfynoad y wasg a siop y saer a'r efoil a 
phob man mai flFurfio'r colegau'n Brifysgol fyddai'r goreu. A 
phan çyfarfyddodd y gynhadledd oedd i drin y mater o'r 
newydd, yr oedd yn bosibl cael y wlad yn unfara 

• Etholwyd gan y Cynghorau Sir. 
t Apwyntiwyd gan y Cÿfrin Gyngor. 



92 T LLENOR. 

Ail ddechreuwyd symud yng nghwrdd llywyddwyr Cole^ y 
Oogledd eto, dair blynedd ar ol y symud arall, ac ar gynhygiad 

yr un gŵr. Yng nghyfarfod Ebrill 1, 1891, dan 
^oỳS??* Iywyddiaeth Mr. Rathbone y bu hyn. Cynhygiodd 

y Parch. EIIis Edwards, ac eiliwyd ef gan EÍagob 
Ilanelwy, fod pwyllgor i'w benodi eto i ystyried y moddion î 
gael Prifysgol Cymru, ac i gyd-ystyried y mater, os yn bosibl, 
gyda phwylîgorau cyfielyb o Aberystwyth a Chaŵrdydd, a chyda 
chyd-bwyllgorau addysg Deheudir a Gogiedd Cymru. Bu tipyn 
o sìarad, a theimlid yn di*a hyderus foa y cychwyn newydd yn 
gychwyn i ben y daith. Of nai rhai, — rhai n barod i weithio n 
galed er hynny, — fod digon o waith gyda'r ysgolion canol- 
raddol, a fod yn well oedi nes y byddai y rhai hynny wedi eu 
rhoi mewn trefn. Ond tybiai y rhai wyddai fwyaf am Gymra 
fod digon o frwdfrydedd dros addysg i orchfygu pob anhawster, 
a chariwyd penderfyniad yr athraw a'r esgob yn weddol, os nad 
yn hollol, unf rydol. 

Etholwyd pwyllgor, a chyfarfyddodd yng Nghaer dan Iy wydd- 
iaeth Mr. Stuart Ëendel. Cyfarfod tangnefeddus hyfryd oedd, 

oherwydd yr oedd y penderfyniadau'n ddigon cyffred- 
pwyügor caer. iuol 1 bawb uuo, cr fod yu amlwff fod defnydd 

brwydr dan bob un. Cynhygiodd y Deon Owen, — 
yn awr prifathraw Coleg Dewi Sant, — ac eiliodd y Parch. Ellis 
Edwards fod yr adeg wedi dod i gael Prifysgol Cymra. Cyn- 
hygiodd un arall, ac eìliodd Esgob Llanelwy, mai un, ac nid tair, 
oedd y brifysgol i fod. Cynhygiodd W. Cadwaladr Dayies, ac 
eiliodd R. A. Jones, y dylid cofío am addysg rhai na fedrant 
dreulio blynyddoedd i efrydu mewn coleg. 

Deallai pawb mai'r gynhadledd, os medrid ei chael i gyfarfod, 
oedd i roddi manyldeb i'r penderfyniadau hollol gyfl&^dinol hyn. 

Ac ar yr wythfed o Dachwedd, 1881, cyfarfyddodd 
^îíÄSîio/" Cynhadledd yr Amwythig. Nid yw'n amcan gennyf 

yma adrodd hanes y gynhadledd fy thgofiadwy honno ; 
ond dylai rhy wun ysgrifennu'r hanes yn fanwl. Penderfynodd 
mai, — 

1. PrifyBgol i addysga, ac nid i arholi jn unig tyáá PrifyBgol Cymra, — hyimy 
jdyw, fod yu rhaid i bob un geisio ei radd e^du am dTmor penodol jn un o*r 
colegau a yBtyrrir yn golegau^r^rìfysgol. 

2. Colegau'r BrifyBgol fÿdd y colegau yn Aberystwyth, Bangor, a Chaerdydd, 
yn^hydag unrhyw goleg arall a dderbynnir yn y dyf odol gan lys llywodraethol j 
Bnfysgol gyda chydByniad y goron. 

3. Dymunol fydd trefnn darlithiau y tu allan i golegaa*r BiifyBgol. 

4. Dymunol fyddai f r Bri^Bffol arolygu ac arholi yBgolion canolraddol a 
aefydliadau addyBg ereiU yng Nghymru. 

5. Er mwyn sefydlu'r BrifyBgol yn fuan yn ol y cynllun hwn, anwyntir pwyll- 
gor,— pedwar gan bob un o adnmnau*r gynhadledd, — i ffoifio cynllun Biarier. 



•61ÌÍÌ*#Ì(Î^Ì*°' 



f 



t^m t^m t^m «^B d^B j^-Sb 




anhygoel, a bydS 

eithiasaot mor galed 

; ac nid heb 

asant Bylfeini y 

i^di hyd yn oed aa'a 

[lETfedi gorffen ei waìth, 
gynllun siarter i'r 

iwl i bob adran o 
gyfnewidiadau, der- 

hanes, gyda bloedd 

a duwinyddion yn 
lasent arwyr rhyfel- 

ar ffurf siarter gaa 
. Cadwaladr Davies; 
.diedd Llundain ym 
'r Cyfrtn GyDgor. 

Ö Gyngor yn sicrhan 
i#3*^^^1 neb faint a newidid 



94 Y LLENOR. 

ar gynllan Cynhadledd yr Amwythig. Yr oedd Uawer o 

bethau bychaìn y gallesid eu newid. Ac yr oedd 
^•^'sSrtSf*** y ddau anhawster mawr yn aros hyd y diwedd, — 

lle Coleg Dewi Sant, a beth iV wneyd tuag at estyn 
addysg i'r rhai na fedrent dreulio cwrs o amser mewn coleg: 
Yr oedd aelodau'r Cyfrin Gyngor wedi cymeryd Uawer o 
drafferth i gael digon o wybodaeth i fiurfío bam deg. 

Ynglŷn â Choleff Dewi Sant yr oedd dau gwrs amlwg, — ei 
roddi ar yr un tir a r colegau cenhedlaethol neu ei adael f el yr 

oedd. Ni chlywais neb yn awgrymu ei amddifadu o'r 
•illJrtSr. gallu oedd ganddo i roddi graddau. Rhwn^ y ddaa 

ddull amlwg yr oedd llawer o ddulliau ereiTl, — ac yr 
oedd V dull gymerid yn dibynnu ar ddau beth, sef parodrwydd 
y Cyfrin Gyngor i ystwytho y gyfundrefn ddesgrifid yn siarter 
Cynhadleda yr Amwythig, a pharodrwydd Coleg Dewi Sant î 
newid ei gymeriad fel ag i fod yn llai enwadoL Os gadewid 
Coleg Dewi Sant allan, ofnid y byddai un adran o Gymru'n 
anheymgarol i'r Brifyi^I ; os rhoddid ef i mewn, teimlid yr 
ystyraî'r oolegau enwadol eu bod hwy yn cael cam. Yr oedd 
anhawsterau ym mhob cyfeiriad, mae'n adiameu ; a'r diwedd fu 
derbyn dull Cynhadledd yr Amwythig, a gadael i'r dyfodol 
benderfynu perthynas Coleg UanDedr â'r Brifysgol. Faint 
bynnag oedd yn credu y dylid gwrando ar gais (x>Ieg Dewi 
Sant, er mwyn cyfiawnder ac er mwyn heddwch, mae'n rhaid i 
bawb addef mai r ffordd gymerodd y Llywodraeth oedd y f wyaf 
didramgwydd i gorff mawr poblogaeth Cymru. 

Derbyniodd y Cyfrin Gyngor gynllun Cynhadledd yr Am- 

wjrthig, a rhoddwyd siarter Frifysgol Cymro o flaen Senedd 

Prydain Fawr. Ni fu sn^hwynebiad iddi yn Nhŷ'r 

T,-,^.«x^ Cýffredin. ODd oondem^odd Tf'r Atglwyddi hi oher- 

c7frin*07B9or. wydd uad oedd Coleg Dewi Sant yn goleg iddi. Y 

Cyfrin Gyngor sy'n creu prifysçolion, ac ni wrandaw- 

odd ar ddymuniad Tŷ'r Arglwyddi. Rhoddwyd y sel ar y 

siarter ar y dydd olaf o Dachwedd, 1893. 

O'r rhai fu'n gweithio dros y Brifysgol, y maent oll ar dir y 

byw, mor bell ag y gwn i, oddigertn dau. Cafodd Arglwydd 

Aberdâr fyw î weled y Brifysgol yn ffaith, ac efe 

^'ESäÍ? benodwyd yn Ganghellydd cyntaf iddi. I'w ddoeth- 

ineb ef , i'w awydd am addysg i f echgyn a merched 

Cymru, i'w lafur di-orffwys, y mae Uwyddiant yr ymdrech am 

Brifysgol i w briodoli i raddau helaeth iawn. 

Bu Arglwydd Aberdâr farw o ludded gwaith blynyddau 
meithion, a'i ddylanwad ar Gymru megis dylanwad teym urddas- 



" FY NUW, Fr NUW, PAHAM Y'M GADEWAIST." 95 

ol ; bu R. A. Jones farw o dwymyn, ym mlodau ei ddyddiau. 

Ni chafodd Cymru erioed wasanaethwr Uai hunan- 
B. A. Jonca. geisiol, mwy egniol, a mwy parod i waith ac aberth. 

Nî ŵjrr ond y cyf arwydd symaint o addysg Cymru 
sy'n ddyledus i'w lafur distaw a phenderfynol ef. 

Tywysog Cymru ddil^modd Arglwydd Aberdâr fel Canffhell- 
ydd y Brifysgol ; ac, yn sicr, nis gaUesid cael ei well. Gwyr y 
wlad am ei ddoethineb, ac y mae wedi ^wneyd Uawer iawn yn 
barod i ennUl cydymdeimlad pob dosbarth, yng Nghymru ac yn 
y rhannau ereUl o'r deymas, i^r brifysgol newvdd. 

Tair blynedd sydd er pan sefydlwyd Priíysgol Cymru. Y 
mae wedi dod yn rhan hanfodol o fywyd Cymru'n baix>d. Gwel 

Eawb na ddaeth i fod yn rhy fuan, — Uwydda oherwydd fod ei 
eÌBÌau. 



(C 



FY NUW, FY NUW, PAHAM Y'M GADEWAIST." 



I. 

Fesiáh-ddoleí ingol-gref ! 

Mor anorchtygol oedd Ei serch ! 
Cara wrth farw yr oedd Ef — 

Cam ar Ei groesbren erch, 
Gasí anadlu drwy'r trybestod arwydd-ìaith salm-odlig dderch. 

O ddalüneb enaid ooeg ; O fyddaidod calon wyw ; — 
Snt na welsai'r Iddew flol f od ei ddrain ar ben ei Dduw, 
Snt na chlywsai yn Ei eirlau furmur peraidd cariad byw ? 
Er ei ddysgu am ganrifoedd, mor war-galed ydoedd Ef , — 
Mor egniol y cyfodai fraich o gnawd i herio'r nef . 

n. 

Fel pererin don y tonnau didosturi, Uefodd allan, — 
Chwerwder newydd brofai'i enaid, — marw, marw wrtho'i Hunan. 
Suddai'i natnr yn flinedig yn rhyferthwy'r dirdyniadau, 
Ac ni feddai gyfaiU tyner i eneinio 'i danUyd friwiau. 
Marw— orchwyl anghynefin ! — mynd i wyddfod ingol sobrwydd, — 
Yr amrantau'n cau, a'r galon yn arafii mewn distawrwydd,— 
lesu sanctaidd yn gruddfanu, ac yn teimlo'r caddug erchyll, — 
Tra mae Uawer annuw'n cerdded yn ei gwag trwy*r Dyflryn TywyU ! 
Nid oedd marw iddo'n dynged — 'roedd Ei natur yn ddilychwin ; 
Goifu'i angau daro'n chwerw^aü-flaenUymu'i saethau gerwin. 
Cafodd lesu IfwmaÌB gofld wedi'i thwymo *' seithwaith boethach," — 
Nid yw'r weddi-ruddfan yma ond awŷfymu*! ing-gyfrinach. 



96 T LLENOR. 

in. 

Ond mae ystyr ddyínach eto 
I unìgrwydd lesu sanctaidd, — 

Tragwyddoldeb i'w íjtyno 
Ar ei liniau blyg yn wylaidd ; 
Neb ond leAu'n storm cyfiawnder oedd a*i dafnau'n foroedd heilltion, 
A'i tharanau pella'n ddychryn i galonnau*r bryniau cryflon, — 
Chwa ei haden a yrasai'r ddaear halog i ddiddymdra, 
Oni buasai fod yr lesu'n groeshoeliedig ar Galfaria, — 
Khaid oedd iddi cyn gallasai deithio rhagddi goncro'r Cadam 
Esgynaaai ar Ei groesbren i'w chyfarfod — a'i throi'n wasam. 

Neb ond lesu yn *' alluog ; " neb ond lesu wedi*i *' osod ; " 
Neb ond lesu dan y *'cleisiau ; " neb ond leeu wedi'i ** wrthod î *' 
Nid oedd dynion yn £i adwaen, nac yn deall Ei amcanion, — 
Poer a cherrig, drain a hoelion gadd am drugareddau mawrion. 
Ac ni safodd neb o'r bobloedd i*w gysuro yn £i drallod — 
Ar ei enaid £f ei hunan y llifeiriai'r mellt a'r wermod. 
Hefyd gwgai*r Duwdod amo wg anfeidrol, cyfbroedig, 
Trengai'r Cyfiawn dros anghyfiawn ar y croesbren melldigedig. 
Bhaid oedd de£Ero*r cleddyf cadam, — daethai'r awr i'r meichiau farw,- 
Trodd y Tad ei gefn, a gwybu*r Mab beth oedd unigedd chwerw. 
Duw a dynion wedi*i wrthod, gyda chleddyf yn ei galon,— 
Dreigìau'r Fagddu tan ei eangiad, — ^gwae*n ei foddi megis afon, — 
Yntau'n cam hyd y diwedd, — yn rhoi'i fywyd dros Ei elyn, 
Dyna'r pam 'roedd lesu'n unig yng ngafaelion marwol ddychryn. 

Bhaid i*r gyfraith gael ei go^^n ; 
Kor ofnadwy ydoedd hwnnw, 
Wrth ei roddi suddai*r Duwddyn 
Yn ddigyfaill^ac yn farw ! 
O unigrwydd rhyfedd, rhyfedd I->bechod halog ; gyfraith sanctaidd ! 
Gariad dwyfol, anorchfygol,— -rhoddwn iddo foliant peraidd, 
Bhoddwyd digon i bob gofyn ! — ^yn y marw yma'r ydoedd 
Dioddefaint is nag ufíem, ac ufudd*dod uwch na'r nefoedd. 

Cenwch, bererinion, cenwch ! fe agorwyd ffordd i fywyd, 
Yn Ue'r Groes a'r cuddio gwyneb ceir llawenydd difiycheulyd. 



OWaBCSAM : AHORÁFFWYO OAN RV0HE6 a'x fab, 56, hbol estyn. 



i^r*.5jf.5jr^vg» .g. .5. .5. :ÿ: - 



Y LLENOR. 



** I WTBOD OOaTBnraS AO AODIMì'* 



DAN OLYOIABTH 



OWEN M. EDWARDS, M.A., Rhydychen. 



LLYFn X 



CRWYDRO. 
DEWI WYN A'l FEIRNiAID. 

BLODAU'R OWANWYN. 

CRI8TI0NO0ION ARMENiA. 

ADGOFION OWIBDAITH. 

CYNNYDD Y CYMRO. 

GEORGE JEFFREY8. 

GWLAD HAUL CANOL N08. 



HUGHES A'I FAB, 56, HEOL ESTYN 



EBRILL, 1897. 



/•> • .• 



. t 



CYN HWYSIAI). 



Wyneb-ddarinn—UNioisDD. 

4 CEWYBRa -) 

lilaw Dnw, Dameg Swedaldd. Canenon gobaith. Galaif Ap Yycliàn am'éî 
ch'waer. In Menwriam. Beth yw unigedd. Sian ac Elin a Lil. Gwaith Islwyn. 
Llyfr yr athraw Spencer. Casgln'n foddion gras. lenan Gwynedd. Myfjidodan 
Gwilyin Harles. Kegee j bardd newydd. Canu*n iadi. 



DEWl WYN A'I FEIRNIAID. 

Cymdeithas y Gwyneddigìou jn cjnnyg gwobr am awdl ar '* Elusengarwch ;" 
Dewi Wyn yn adrôdd hanes y beimiadu ; ei ymosodiad àr Dr. W. O. "Pufrhe; 

Ei soriant a*i waith ar ol awdl Eluaengarwch. 

YBgrif Iwan yn Sârm Oometiy yn ymoeoçL ar farddoniaetli ŵymieig ; m. *' Eédÿ 
tj Nhad ; yn ymosod ar Dewi Wyn ; marw Iwan ; Dewi "^^yn yn ymneilldno i'r 
Gaerwen» ' TtJDALBWNAir 17— 32. 

m^ ^ » 

. BLODAU'R GWANWYN. 

Dfffìyn y J)ffêynni, Ger Shaiadr Gtcy, 

Mwynder y gwanwyn; adar y gwanwyn; blodan'r gwonwyn — LUwian 
blodau ; blodau cyn dail. 

Eiriaẃl, Cam yr Ebol, Uygad EbnlL, Croeso Gwanwyn, Blodeuyn y Gwynt, 
Briallu, Pidyn y Gog, Crinllys, Blodau'r Drain. 

Paham y blodeua rhai coed cyn deilio P . Tudalennau 33 — 38. 



Geiblw I Piwsio. T Ddau Ärwr ; Y BarddaW Cerddor, Tudalbnnau 39, 40. 



CRISTIONOGION ARMENIA, 

. 

I. Diodde&dnt yr Armeniaid ; O Dduw, pa hydP 

II. Gregori'r Goleuadur yn pregethu'r efengyl yn Armenia; cariad yr 
Armeniaid at y Beibl ; credo Nicea ; troi cefn ar Eglwys Groeg ; dyf odiad y 
Mahometaniaid. 

ni. Daioni croes Armenia. Tudalemitau 41—46. 



Orfllwd Tudalewnau 47 — 48. 



IT CTNHWTSIAD. 

•* ADGOFION GWIBDAITH "—iMlw^n. 
Ow Aberedw^ 

T tren ; Font j Gramlin ; Henffòrdd ; Church Stretton. 

Gogledd Oymrn,— Nator; 7 môr; Dyffryn Olwyd; j mjnjddoedd; ìian; 
Beanmiuis ; 7 Ẅjddfa ; beirdd 7 Gogledd ; adgofion am 7 m^n^ddoedd. 

TUDALJSNNAÜ 49 — 56. 



CYNNYDD Y CYMRO. 

Dechreu o*r new^dd grda^r ganrif ; newid chwaeth ; CTnn^dd ffoddefiad ; 
dadbl^ffiad athroniaeth, auwin^ddìaeth, papmrau new^ddion, c^lcbgronaa, 
beimlBdaeth, borddoniaeth, pregethu, gwleid^aäitieth, 7 gweithiwr,. addjBg. 

TvdáleKxav 57-H57. 

La Belle Dame 6anB Merci Tüdalisnnaü 87, 68. 

^m ^m 



GEORGE JEFFREYS. 

Angh^flawnder hanesw^r tuag ato, tu enwedig Macaula^. 

Ei febÿd a*i add^sg ; o Wreceam i Lundain ; eeg^n fel c^freithiwr, — oommon 
sergeant, cofladur IJundain, arglw^dd fam^dd ^n adeg Brad 7 Pab^ddion a 
gwrthiTfel Monmouth, arglw^dd ganghell^dd mewn anueroedd enbTd*- 

Al teg el gondemnÌoF JefiEre^B a Baster. TuDALEirNAu 69—78. 



GWLAD HAUL CANOL NOS. 
T Saith OhwaeTy Tnytoedd Lofoderiy yr Saulganol nos, Penrhyn y Ooçìedd. 

Trondjhem ; rhaiadrau ác afon^dd. 

Trofn B7th i'r goçledd eithaf ; ffrw^thau a blodau; 7 Saith Chwaer; 7 
Maelfltrom ; Harstad ; Trondnaes ; haul canol noB, paham 7 gwelir ef . 

Gwers^ll 7 Lapiaid, Hammerfest, Penrh^n 7 Gogledd, Tromso, AalBund» 
Geiranger Fjord, Merok, Bergen, Aberdeen, adie. Tudalbnnau 79—^. 




;|t|>£Íil»ei 




^ JI'jS^A ddieithr a rhyfedd 
If'igj'lf mt m* S» fen. — ond heb allu ì'w 
•• ~ •SiU'iiio. Gwely marw 
•MitOB ■atJBëôi^Ji, ystorm ar qo60Q 
.•S.-Ä,|^"*^i^j^^ llenad, saethii 
"iÿäî»newn gwaed oer wedì 
|n^Q, hen alaw wedì colli 
byd o âodau heb ddim 
yn eu lUwiaii, — medr 
'Täfi^ fo cwsg ac esmwyth- 
f«!gE oddiwrÖi y meddwl, 
■"""" newyddion nag sydd 
,^. ._ hwy'n ddigyBwlIt. 

" '%*^^^ °^ trallod nas aeìMr 

"""^ffydd yn rfaagluniaeth 
•ddwl am dam'n gyrni 
[ty waed fy ughalon; 
""rwy ei hÌDg, nas gallwn 
Id yr ystorom amaf; 
/hyw anherfynol hedd. 
na wyr neb ond rhai 
briw heb adael balm 



lol ìawn yn y ddameg 
^pvÌ8g mewn llawer îaitm 

jë^^M^ nes blino, canlynwyd 
SÎÉ^d^E^yd o'r diwedd gan 

V^rth yr ymataliad yma, 
•^- aith,— 



6 Y LLENOR. 

" Cân ydy w by wyd." 

" Na, yTndrech mewn tywyllwch ydyw," meddai Ûwâdd oedd 
bron newydd Iwyddo i gael ei ben allan o'r ddaear. 

•* 'Rwyf fi yn meddwl mai dadblygiad ydy w," meddai Rhos- 
flaguryn gwyllt, íel y dadblygai ei flodeu-ddail un ar ol un, 
yn unol a chwaeth y Öloyn ^y^, y^ hwn a ddaeth i'w gusanu, 
a'r hwn a ychwanegodd, — 

" By wya sydd oU yn f wynhad." 

" Galw. ef yn hytrach yn fyr-dydd haf," mwmiai Gwybedyn 
bychan felyr elai heibio. ^ - 

"NÌ8 gallaf fi weled dim ond caledwaith ỳnddo," ydoedd 
galaroad Gwenynen fechan, tra yr ymdrechai gyda gwelltyn 
oedd gymaint yn ormod iddi hi. T Bioden ni wnai ond chwerthin 
i arddangos ei dlodi meddwl. Gallasai y digofaint cy&edinol 
at y fath ysgafoder gynyrchu ymrafael, oni buasai i'r Gwlaw ar 
yr eiliad hwnnw ddechreu disgyn — gan bruddaìdd sisial, — 

" Y mae bywyd yn cael ei wnpyd i fyny o ddagrau." 

" Yr ydych oll yn cara-gymeryd," galwai yr Eryr, fel y nofiai 
drwy yr awyr ar ei adenydd brenhinawl, '* by wyd sydd iyddid 
a nerth." 

Yn y çyfainser graddol gynhyddai'r tywyllwch, a chynhyg- 
iodd Bwlflyn o feddwl ymarrerol iddynt fyned i oi-ffwyfi. Gwynt 
y nos a ocheneidiai, gan sisìaj yn dyner drwy'r çan^ennau» — 

" Breuddwyd yw by wyd." 

, Distawrwydd orweddai dros dref a gwlad, a r wawr oedd yn 
ymyl, pan ydoedd yr ysgolor yn ei ystafell unlgoT yn dîffoadi 
ei lusem, ocheneidiai, — 
" By wyd nid yw ddim ond ysgol." 

Cwynfannai yr ieuanc yn ei galon, wrth ddychwelyd wedi 
hir noson o loddesta, — 

" Bywyd sydd un hir ddymuniad, byth anghyflawnedig." 

"Y mae yn dragwyddol ddifgelwch," yJoedd Ilesmeir-Iawn 
sisialiad y newydd-ariedig fóreuol awel. Yna mewh sydyn- 
rwydd dros y Ilinell derfyn ymdaenai rhes hir o oleuni, gan 
orliwio â'i wrid frigau uchaf y goedwig, fel y dringai i'r 
wybren. Ac fel y cusanni y bore y odeflroawg ddaear. .cysondeb 
cryf 'a ddadseiniai drwy y byd, — 

" By wyd sydd ddechreuad." 

" Marwolaeth ydyw yr esboniad ar fy wyd." 

Mae pob b&rdd, beth bynnag, yn tybio fod Cymru ar fin 
bod yn fawr.. Mae'r beirdd, fel adar yn croesawu 
^^•*'' '.. toríad y dydd, yn canu aîn y gobaith a'r bywyd 
sy'n dod gyda'r wawr. Dyma gân eto gan Eurog Mon. 




1 8|^B-.>niTn'n ngbyd 

••^•raoE— -■ 

>ýmtíSfẁtik yn b 
WÌáSf ^ftloedd Uwyd 
. S tnÿQ ajmni wen, 

ÌëŷirafTdd'* 

GTmrn'n ŵyii. 

.™--«.''®*Sl'^ yn well na oeb; 

^^â^rW jlis lvm am ragtnSsldeb 

|ire?Jw4Üu Cymreig. Llafar 

i chv 

tSíÿr oedd adgof am y 

*3^all. Bu m farw y 

■ "" mynwent Llanecil, 

bi'awd ì weled eî 

dtmi. Yn y gwan- 



au) ei chwaer < 



;«-.^^ 






• * ■" • yíí*'îl«3?- .§I"Ŵ^Ì'?l3lpel) oleimi dydd. 

._ ._ _ _».ö..ö.-*- * •K>*A> 



T LLENOB. 



Mae ty meddwl am ehedeg 

'N ol i adeç bore oes, 
Baost ganwaith i mi*n siglo, 

MInne*n crio*n faban croes ; 
Cydchwaieuem gyda*n gilydd 

Ap hyd llonydd ael y llwyn, 
Felly treuliem mewn dedwyddyd 

Dyddiau hyíi^d melys mwyn. 

Bhedem dros ỳ nant i chware 

Gyda godre Gwaen y Gam, 
Ofni camu,— yna mentro, 

Mentro, — a syrthio drofl y sam ; 
tlèdi 'n gilydd, BTchu 'n dillad, 

Yn nhywyniaa heulwen haf , 
Casglu Uŷs, briallu, a blode 

Ai hyd ochre brynie braf . 

■ 

Rhedeg am y oýnta^i'r gwaelod 

I gael gwel^ pysgod çant 
Âx y tesog ddydd yn gwibio, 

Nofio a neidio yn y naìit ; 
geflt ti ar ben y aorlÌEUì 

I wylio i>an ddiangai *r pysg, 
Minne 'n oeisio gwneuthur anrhaith 

Rhuthr a mawrwaith yn eu mysg. 

Cofiaf am dy wallt modrwyog 

Yn chware ár dy rywiog mdd» 
A'th wynepryd bywiog hudd-deg 

Bron mor deg.a haimer dydd ; 
Cenit inni f el y fionfiaith 

Oeráá yn berflaitli heb ddim bai, 
Pan f ai angen yn y teulu 

Am lon^du plant oedd lai. 

CawBOm ni oU ein gwasgam 
A'n taflu'n mheU o dy ein.tad, ^ 

Ce&iflt ti er hynny lonydd • • 
Ar aelwydydd d'an^l wlad, 



Rhodiaiflt hyd ei huchelfannai], 
Glynau, brynìau mawr eu brl« 

A che'flt fedd ar ddydd dy arwyí 
Yn ei'faanwyl fynwes hi. 

Mud yw*r aelwyd Ue chwareuaist 

Ac ý.plethai8t gyda'r plant 
Dy gamadau mwynion seinber, 

Taro, pob rhyw dyner dant ; 
Mae dy delyn wedi'rhydu 

Yma yn y Uety Uaith, 
Lle nad oes it gyfran mwyach 

O gyfeillach, gwobr, na gwaith. 

Cef aÌBt enw yn Nhỳ yr Aiglwydd, 

fewn ei lân fagwyrydd le, 
Ond ehedaist ftwTáá ar fyider 

At y nif er sy yn y ne ; 
Yr oedd nodau ftyáá a chariad . 

Yn dy hoU nodweddiad di, 
Ac ymddiried d*enaid uniawn 

Yn yr iawn fuar Galfari. 

Ffarwel iti, 'rwy*n dy adaél, 

Yma yn dy dîawel dŷ, 
Charlee a'i ffodyr sy^n gyindeith|o& 

Iti yn y dda^ ddu ; 
Esmwyth hunwch yn r bedcbrod 

Islaw dymod traUod trist, 
Cewch o'r drfnder adg^odi 

Yn nyf odiad lesu Gnst. 

Yn wir tyred, Arglwydd lesu ! 

D*achos fo*n ymledu*n mlaen, 
Casgla nghyd rífedi d*eiddo 

Yna dyro*r byd ar dân ; 
Marchog ar y cerab, tyred 

Mewn buddugol rwysgfawr wedd, 
Bama'r bydoedd wrth y Uyfrau 

A bydd angeu i angeu a'r bedd. 



Nid ychydig f u gwasanaeth y Paroh. R. Jeiikin Jones, M. A.» 

Aberdár, i lenyddiaeth Cymru. Yr ydym yn ddyledus iddo am 

rai o'r erthyglau ^reu jm y Dictionary of NatianàL 

HMmüriam, Biogra/ûhy aruthrol sy'n awr yn tynnu at ei derfyn. 

Y maen fardd da hefyd, ac y mae wedi cyfieithu 

llawer. Rai blynyddoedd yn ol cefais rai o'i gyfieithiadau ; a 

dyma un cyfieithiad sy'n taro'm ffansi heddy w. 



Fel gwaela 'nghalon gan ei chlwy 
O'th weled di, ein bachgen mad, 
Ac o*it yn bob peth mam a thad, 

Ac na ddoi *nol i'r ddaear mwy ! 

G(waith caled ydyw canu*n iach, 
A meddwl mwy dy weld na chawn 
Ar yr hen aelwyd anwyl iawn 

Ue cẅrdd y teulu fawr a bach. 



Ni ddisgwyliasem bethau 

Pan wyliem dwf dy f eddwl byw ; 

Ond mynych y mae trefnau Duw 
Yii bwrw ein hoff gynUuniau i lawr. 

Fe sydd i ddweyd, mae'th daith ar ben, 
Yn Uawn mae dalen fach dy ddydd, 
A*th bererindod drwyddi sydd; 

Dywedwn ninnau, FeUy, Amen ! 



CRWYDKO. 



9 



OTÍeÌllion goieu'r ddaear hon 
WasgerÌT oll, a chaled yw [Dduw ; 
Dweyd, Gwnaer dy wyllys Di, O 

Ond O, rbodd hedd i lanw ein bron ! 



A chysur nef ol i ni oll 

O boed y gobaith am aü ffwrdd ; 

Fel llithro'r bywrd hwn i ifwrdd 
I'r wlad lle ua fydd neb ar goU. 



Tybed ai gofidus i gyá oedd unigedd yr lesu? Bu dynion yn 
y byd.-feanai fod rhai yn awr,-vn gwybod nad oedd y byd 

În eu deall. Ai dedwydd ynte anedwydd oedd eu 
unigedd ? Yr wyf bron a meddwl fod poblogrwydd 
yn arwydd o i^^chander yr eilim. Mae ambell un yn 
ifay fawf i bobl ei oes ei weled yn iawn o'i ymyl. Dyma g&n 
gan fardd newydd, — J. Oamon Owen, — ar y tostyn. 



üoigedd. 



Bod yn uniff,— beth yw hynP 
Blodyn bach ar ben y bryn, 
Tno jn jmí«0T al^sin 
Wedi'i adaelyno'i hunan ; 
Ai hyn yw bod yn unigP 

Allan ar y noflwaith ddu, 
Morwr wrtho'i hunan sy, 
Heb un awel iddo'n gwmni, 
Tn Uywio^t íad dros