(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Y Traethodydd"

This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project 
to make the world's books discoverable online. 

It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject 
to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books 
are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover. 

Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the 
publisher to a library and finally to you. 

Usage guidelines 

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the 
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to 
prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying. 

We also ask that you: 

+ Make non-commercial use ofthefiles We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrainfrom automated guerying Do not send automated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine 
translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attribution The Google "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any specific use of 
any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner 
anywhere in the world. Copyright infringement liability can be quite severe. 

About Google Book Search 

Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers 
discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web 



at |http : //books . google . com/ 



n 



ì 




Pu-, ìl^ìCf^ 



-e, . 



2-gr 
6 




TRAETHODYDD. 



AM Y FLWYDDYN 1850. 



LLYFR YI. 



DINBYCH: 

ARGBAFFWYD A CHYHOEDDWYD GAN TH0MA8 GEE. 

LLUNDAIN : HÜGHE3, ST. MABTIN'S LE ÖBAND. 

• HDCOCL. 



DANGOSEG. 



lOHAWR. 






Tudal. 


CoUGwynfa ..... 


6 


Dolenau y Gadwen ..... 


21 


Cerddorìaeth Grefyddol y Cymry . 


. 85 


Emyn Luther ...... 


45 


Tr Biateddfod Farddol .... 


. 46 


Tagolion Parotoawl i'r Çymry .... 


59 


Siencyn Penhydd ..... 


. 67 


•' Pwy a ddeall daranan ei gademid ef î" 


88 


Cyflawniad ProphwydoUaethan yn nygwyddiadau yr Amser 


preflennol ...... 


. 90 


"GwladfyNhadau" 


107 


Addyag y Llywodraeth .... 


. 108 


Pythefìioa yn Lhuiwrtyd .... 


111 


James a Beea ar yr " Ifiglwys Ddifrif " 


. 126 


Nodiadan ar Lyfrau ..... 


184 



aHHTTiTa. 



Jones Langan, a'i Amflerau 


. 141 


I^yw^d y Gwir . . . 


163 


Gwladgarweh ..... 


. 170 


Dolenau y Gadwen .... 


176 


BuÜer ar Grefydd Naturiol a Dadguddiedig 


. 192 


Dinaaoedd y C^ynoesoedd—Ninifeh 


204 


GweddilUon Barddonol Dewi Wyn . 


. 221 


Oadwedigaeth yr Togiythyran . 


228 


Amddi£ÿniad yr Eglwya Sefydledig 


. 285 


Moddionlachawdwriaeth 


289 


Dystryw Caersalem ..... 


. 254 


Diwygiad Seneddol a ChyUidol . 


255 


Hungari ... ... 


. 261 


P^TnwchDir ..... 


265 



IV DANOOSEa. 

OOBPHBIÍAF. 

Tiidal. 

Daniel Rowlands, a'i Amaerau ... 269 

DyBgeidiaeth fel Oymhwyflder i'r Weinidogaeth . . 290 

Dinasoedd y Cynoesoedd— Ninifeh . • . 295 

Aflesoldeb yr Eisteddfodau presennol^a'r anghenrheidrwydd 
am foddion mwy effeithiol i goethi laith a Llenoriaeth 
Oymru .••••.. 304 

Oyfnewidwyr Hymnau ..... 816 

Adroddiad Dirprwywyr lechyd ar Gladdfeydd . 322 

Dolenau y Gadwen ...... 327 

Oadwedigaeth yr Yflgrythyrau— y Testament Newydd 851 

Oweddillion Barddonol Dewi Wyn ... 865 

Ofh Marwolaeth • . . . . .367 

Mn Johnes, Syr Thomas Phillipsy a*r "Quarterly 

Review" . • • . . .376 

Bethaddawo'r Amaethwyrl .387 

Nodiadau ar Lyírau ..... 392 



HTBSEF. 

Thomas Foulke8 ..... 

Masnach a'i Llwyddiant 

Agwedd Foesol a Chrefyddol Oymru yn nechreuad 

Diwygiad MethodÌBtaidd 
Oreddf, Deall, a Bheswm 
Oyfreithiau líoegr yn achos Oymru 

TNestoriaid 

Dolenau y Gadwen ..... 
Y Regium Donum .... 
Yr Amaethwr tk*t Ooruchwyliwr , 
Nodiadau ar Lyfrau .... 



898 
414 

422 
430 
448 
450 
470 

m 

507 
517 



Y TRAETHODYDD. 



COLL GWYNFA. 

Yr ydym wedi méddwl fwy nag unwaith am ysgrifenu traethawd ar 
athrylith Milton ; ond nis buom hyd yn hyn, ac nid ydym eto, yn meddu 
ar ddigon o hyfdra î gymeryd y gwaith mewn llaw. Mor bell ag y 
mae parch iddo yn gymhwysder i draethu am dano, nid ydym yn foddlawn 
i roddi y blaen i Dr. Ohanning na Mr. Macauley, na neb arall. Yr ydym 
yn ei barchu fel dyn cywir, gwrol, dîysgog yn ei ymlyniad wrth egwyddor- 
ion ; yr ydym yn ystyried ei ysgrifeniadau rhyddieithol yn mysg y rhai 
mwyaf campus yn yr iaith Saesoneg ; ac yn enwedig pan ddarllenom ei 
gyfansoddiadau barddonawl, nis gallwn lai na rhyfeddu fod y fath feddyliau 
mawrion wedi cael lle mewn enaid dynol. Bydd ei eiriau yn ein dilyn am 
ddiwmodiau fel swn dyfiroedd lawer, " fel Uais o dragy wyddoldeb." Er 
cymaint y w ein heiddigedd dros anrhydedd y Cymry, yr ydym yn gorfod 
tehnlo, pe byddai rhagoriaethau yr holl ferrdd Cymreig er dyddiau 
Taliesin wedi eu casglu ynghyd mewn un dyn, na fyddai hwnw yn haeddu 
ei gystadlu â John Milton. Ond un peth yw teimlo ei fawredd, a pheth 
arall yw medru dangos ynmhabeth y mae y mawredd hwnw yn gynnwysedig. 
Y gorchwyl olaf hwn nid ydym yn anturio cynnyg amo : a rhald i ni 
ddyweyd na welsom neb arall wedi llwyddo i'w gyflawni mewn modd 
boddlonawl. Er hyny, ni ddylid dibrisìo y gallu i deimlo fod Milton yn 
ddyn mawr. Dyma ddawn nad oedd ond ychydig yn ei oes ef ei hun, ac 
nad yw pawb eto, yn ei meddu. Yr oedd ganddynt hwy ryw esgus, gan 
eu bod yn byw yn rhy agos ato i'w ganfod yn gyûàwrL : ond erbyn hyn, 
nid oes gan neb hawl i son am lênyddiaeth os nad y w yn gwerthîfawrogi 
barddoniaeth Milton. Nis gwyddom am well ffordd i ddyn adnabod ei 
hun na thrwy eistedd i lawr yn bwyllog i ddarllen " Coll Gwynfa." Os 
bydd yn blino amo yn fuan, dyna brawf ar unwaith ei fod yn amddifad o 
chwaeth. Nid yw eto yn alluog i ddosbarthu rhwng y drwg a'r da. Y 
mae heb erioed agor ei lygaid i weled anian. Ond drachefn, glyned i'w 
ddarllen trwy bob anhawsder, ac os y w yn rhagori o ran ei gynneddfau ar 
greaduriaid dh'eswm, fe ddaw mewn amser i weled prydferthwch ac 
ardderchogrwydd digyffelyb yn yr holl waith: oblegid y mae "Coll 
Gwýnfa*' yn un o'r lljîírau sydd yn gwella o hyd wrth ei fynych ddarllen ; 
a dyna y prawf goreu o wir fawredd. 

Fel pob dyn gwirioneddol fawr, y mae Milton hefyd, nid yn unig yn 
traddodi meddyliau mawrion, ond yn gwneyd hyny yn hawdd. Dichon 

lONAWB, 1850.] B 



O COLL GWYNFA. 

dyn cyffiredm, trwy ymdrech dirfawry wneuthur gorehwyl anghyffiredîn ; 
ond y mae dyn cry&ch yn gwneyd yr un peth gyda rhwyddineb. Yn 
ngwaîth beìrdd diweddarâch, y mae gormod o gẁio at effidth. Pan 
ddywedir rhywbeth nerthol, y mae yr ymdrech yn rhy amlwg. Yn lle 
myned ymlaen gyda'u gwaith yn dawel, y maent mewn cyffiro parhaus» ac 
yn dangos rhyw ^ni amiaturiol i dynu sylw yr edrychydd. Y canlynìad 
ydyw, fod meddwl yr edrychydd yn myned oddiwrth y gwaith at y 
gweithiwr ; nid heb ryw gymaint o ryfeddod efaUai ar y cyntaf wrth weled 
ei fywiogrwydd ; ond nid hir y bydd cyn i'r teimlad hwn roddi Ue i dost- 
uri yn gymysgedig â graddau o ddirmyg. Y mae Byron yn llawn o'r 
ymdrech annaturiol hwn : y mae gormod o hono yn Young a Pollock : ac 
y mae yn rhaid addef nad yw Dewi Wyn yn rhydd oddiwrtho. Ond yn 
Müton nid oes un gair wedi ei roddi i mewn er mwyn effaith. Y mae yn 
amlwg nad oedd efe byth yn gofyn, pa fodd y mae hwn yn debyg o ymn 
ddcmgos oreu, ond pa fodd y mae yn debyg o fod yn oreu. Myned 
ymlaen gyda'i waith yn dawel y mae ef, heb oMu am foddio neb cmd d 
Feistr mawr a'i gydwyböd ei hun. Yn nghanol y dygwyddiadau mwyaf 
aruthrol, y mae yn meddiannu ei hun mewn hamdden a phwyll. Yn 
gyffelyb i ddesgrifiad Ooethe o ddyn mawr, y mae yn myned rfaagddo, 

Pel gloew aeren, 
TnyffarÊtfen, 
Heb biysiiro, 
Ac heb orphwjBO» 
Nes cyflawn orphen 
Y gwaith roVd iddo.* 

O ganlynîad, nid oes ynddo ef ddim annaturiol, dim o'r hyn a eilw y Saeson 
yn gpcûmodic. Os yw wedi cyflawni gwaith mawr, y mae wedi gwneyd 
hyny gyda llai o <fi^st nag a gedwìr yn fynych ynghylch rhyw hanner 
dwsin o englynion difeddwl, difywyd, yn un o Eisteddfodau Cymru. Y 
mae yn symud y meini mwyaf yn Baalbek gyda'r un tawelwch a rhwydd- 
ineb a phe na byddent ond y ceryg llyûiion sydd gan y plant i chwareu â 
hwynt ar làn yr afon. Nid yw hyn yn cynnwys nad oedd ei waith yn 
oostio llafur a gofal ; ond yn hollol i'r gwrthwyneb. Trwy lafiir dibaid y 
çyrhaeddodd y fath berflfeithrwydd ; ac ar ol ei gyrhaedd, nid yw yn rhŵ 
heibio hif urio : er hyny, yn lle gwylltio yn y gorchwyl, a llethu dan y 
baich, y mae yn llafurio gyda hyŵydwch iddo ei hun> feî un sydd yn feistr 
ar ŵ waith. Ün o elfenau haiiodol pob meistrolaeth yw cuddiad cryfder. 
Pan ddygir yr holl awdurdod i'r golwg, y mae o hyny allan yn colli ei 
dylanwad. Nid oes dim yn gorcÖygu dyn â'i fawredd, ac yn effeithio 
yn hir ar ei deimladau, os na fydd ynddo ryw ddirgelwch. Y mae 
meddwl dyn yn hyn yn hawlio ei berthynas i^ anfeidroldeb, ac yn ym- 
gyrhaedd yn barhäus trwy y gweledig at yr anweledig. Yr oedd Milton 
yn deall hyn yn dda ; ac am hyny nid yw ar un achlysur yn dangos pen 
draw ei nerth. Nid yw un amser yn cymeryd y darllenydd hyd deriynau 
ei ymherodraeth, ac yn peri iddo droi yn ol oddiyno mewn somedigaeth^ 

1 " Wie das Gestim, 
Ohne Hast, 
Aber ohne Rast, 
Drehe sich jeder 
Um die eìgne Last." 



COLL GWYNFA. 7 

heb ddim ganddo mwyach ond dywedyd ynddo ei hun, Dyma gymaint a 
fedd hwDy dyma yr oU a all efe ei wneuthur. £r mor helaeth ae mor 
gyfoethog yw y golygfëydd a ledir o flaen eîn llygaid, y mae yn gadael 
digcMi o le i'r dychymyg fyned rhagddo, ac yn ein gorfodi i deimlo fod 
mwy o'r golwg. O ran dim a allwn ni ei weled y mae ei allu yn annherf- 
ynol. Nid ydym yn dyweyd nad yw yn rhoddi ei holl nerth allan yn ei 
" GoU öwynfa ;" ond y mae yn gwneuthur hyny mewn cysondeb graddol, 
mewn rheol a threfii, er mwyn cyflawni eì waith, ao nid er mwyn ei weled 
gan ddynion. Yn Ue goUwng yr hoU agerdd i ruthro ar unwaith, nes 
chwalu y cwbl o'i amgylch yn yfflon, a pheri gwrthdarawiad yn ei erbyn ei 
hun, y mae yn ei gadw o fewn terfynau, a thíwy hyny yn efleìthio yn fwy 
grymus. 

Yn y golygiad hwn y mae tebygolrwydd rhyngddo ef a'r hoU feirdd 
goreu, megys Chaucer, Spenser, 8hakspeare, Cowper, a Wordsworth. Y 
maent oU yn ysgrifenu heb ddhn gorchest annaturiol : ond yn mawredd y 
gorchwyUon a gyflawnir ganddynt, y mae Shafcspeare a Müton yn rhagori 
ar bawb. Pa un dracheâ, aì Shakspeare ai Müton, yw y mwyaf, nid awn 
i geisio penderfynu. Y mae pob un yn anghymharol yn ei le ei hun ; a 
diammhau nas gaUasai y naiU wneyd gwaith y llaU. Efallai maí y gwahan- 
iaeth amlycaf rhyngddynt yw yr im a ganfyddir yn fynych rhwng dau 
ddosbarth o dduwinyddion : y mae un yn fwy tueddol i edrych ar yr ochr 
ddynol i bob peth, a'r UaU ar yr ochr ddwyfol. Mewn dawn i chwareu ar 
damiau calon dyn, ni fii neb erioed yn gydradd â Shakspeare. Yr oedd 
hoU ddyfhderoedd y natur ddynol yn hysbys iddo, yn ei nwydau a'i serch- 
iädau, ei chariad slì chas, ei hyfrydwch a'i thrìstwch, ei dymuiniadau a'i 
hofhau ; yn mysg pob graddau, ac yn mhob amgylchìadau. Yma y mae 
yn frenin heb un cystadleuwr. Y mae yn wir nad yw MUton yn ddisylw 
o'r rhyfeddodau diderfyn sydd o fewn cylch dynoliaeth. Y mae hyn yn 
annichonadwy i ddyn cywir. Y mae calon ddynol yn curo yn ei fynwes 
yntau, a hono yn galon eang, lawn o deimlad, rhy lawn i bawb ei hamgy- 
flred. Wrth weled ei gyd-ddynion yn chwareu o'i amgylch, y mae fel dyn 
o feddwl difrifol, fel gwir Buritan, yn edrych amynt gyda gwên serchog; 
ae nid yw gwên neb mor serchog a gwên dyn difHfol : ond nid oes ganddo 
duedd nac amser i ymgymysgu ond ychydig â hwynt yn eu Uawenydd. 
Y mae ei fîyd ef uwchlaw gwrthddrychau daearol ; ac hyd nod pan y mae 
yn ymostwng i ddesgrifio bodau dynol,* yn Ue eu cymeryd yn hoUol fel y 
maent, y mae yn eu codi i ryw fyd uwch na hwn, ac yn eu gwisgo â'r 
nodweddion hyny â pha rai y mae ei feddwl ef ei hun yn arfer cymdeith- 
asu. Ei ddyben mawr ef oedd "cyfiawnhau i ddynion Iwybrau Duw." 
Ni chanwyd erioed ar destun mwy teilwng ; ac ni chenir eto, tu yma i 
dragywyddoldeb, yn fwy teUwng o*r'testun. 

Ond fel y dywedwyd o'r blaen, nîd ein hamcan y tro hwn yw ysgrifenu 
am Müton, namyn am y cyfieithiad o " GoU Gwynfa," gan Dr. Pughe. 
Nid ychydig oedd yr anturìaeth, gan nad oes un gair afreidiol yn 
Müton, mwy na chwyr afreidiol mewn crwybr ; nac un tìiwddeg ychwaith 
heb fod yn Uawn o fêl. Cyfeirir yn fynych at y cyfieithiad hwn fel un 
brif orchestìon y Cymry, ac awgrymir weithiau nad oedd y cyfieithydd 
yn Uai ei athryUth na'r awdur ei hun. Nid y w yn ddiammheuol ychwaith 
a fydd pawb yn foddlawn i aros ar hyn ; oblegid y mae genym ry w adgof 
i ni weled mwy nag un ysgrifenydd yn ceisio codi Dr. Pughe yn uwch na 

B 2 



ö COLL GWYNFA. 

Milton. Yn ngolwg pob dyn o synwyr nid yw hyn i gyd ond fiblìneb a 
ffiloreg digymysg. Un peth yw creu meddyliau, a pheth arall yw eu tros- 
glwyddo, gyda llwyddiant mwy neu lai, o'r naiU iaith i'r UaÙ. Ond pa 
glod bynag sydd yn deilwng i gÿfieithydd medrus, yr ydym yn ewyllysgar 
yn ei roddi i Dr. Pughe. Nid peth hawdd oedd Cymreigio y fath lyfr a 
"Gholl Gwynfa;" ac nid canmoliaeth gyflredin yw dywedyd ei fod ef 
wedi cyflawni y gorchwyl, gan mwyaf, heb wneuthur cam â meddyliau 
mawrion Milton. Gwyddom fod rhai yn bamu y byddai yn dda ei ail- 
gyfieithu o iaith Dr. Pughe i Gypu*a^ gyfiredin : ac nis gaUwn lai nag 
addef, pe buasai hyn wedi ei wneuthur ganddo ef ei hun, na fuasai genym ' 
ni y gwrthwynebiad Ueiaf . Ni ddygwyddodd i ni erioed gyfarfod â neb 
a fedrai hysbysu pa le y cafodd yr athraw hybarch ei Gymraeg. Y mae 
yn ddUys mai nid gan ei fam anrhydeddus yn sir Feirìonydd : ac y mae 
mor ddUys a hyny mai nid hon oedd iaith TaUesin ao Aneurin, na iaith y 
"Mabinogion," na iaith y " Bardd Cwsg." Dyma yr iaith Gymraeg ddUed- 
ry w, medd rhai. Nage, meddwn nìnnau : Cymraeg ddilediyw pob oes y w 
yr iaith a arferid gan y Cymry yn yr oes hono, oddieithr mor beU ag y 
dygwyd i mewn gyfnewidiadau y rhai y geUir profi eu bod yn anghyson 
âg egwyddorion hanfodol yr iaith. Ond nid yw yr iaith hon wedi ei 
harfer mewn imrhyw oes ; a phe buasai wedi ei harfer ry wbryd cyn hyn, 
eto nid dyma Gymraeg yr oes hon. CrybwyUa Dr. Pughe nad oes dim 
geiriau yn ei waîth nad ydynt yn arferedig mewn rhy w flurf neu gUydd 
yn rhyw barth o Gymru. Ond nid yn erbyn geiriau unigol yr ydym yn 
dadleu. Mae yn wir y dewisem roddi y blaen i'r gdrìau a arferir yn mhob 
rhan o Gymru. Er hyny ni chwennychem i hen eiriau CTyfion da fyned 
yn Uwyr ar ddifancoU. Ond dadleu yr ydym yn benaf yn erbyn ei dduU 
ef o ffurfio ymadroddion. Y mae ei gystrawen yn anghymreigaidd. Ond 
dylem ychwanegu nad y w y gwahaniaeth gymaint mewn gwirionedd ag yr 
ymddengys ar yr olwg gyntaf. Na Iwfrhaed y Cymro anghyfarwydd ; ae 
îe ddaw cyn hír yn alluog i'w ddarUen gyda rhwyddineb a hyfrydwch. 
^ Un anhawsder araU ar ffordd y cyfieithydd oedd, fod MUton mewn 
Uiaws o fanau yn gwneyd i'r sain ateb i'r synwyr. Yn yr hoU fanau hyny, 
mae y oyfieithiad mor Uwyddiannus ag y gaUasai neb ddysgwyl. Er 
anghraifit, yn Uyfr ü. lUn. 8791: — 

MlLTON. 

" On a Budden open fly 
With impetuoüs recoil aud jturing sound 
The infemal doors, and on their hinges grate 
Harsh thunder, that the lowest bottom 8hook 
Of ErebuB." 

PüGHE : tudal. 60. 

" Trwy serth chwìm agoiynt gan 
Ohwym encU a chan drydar cras y pyrth 
Uffemawl, ar eu col o rygnu croch 
Daranau, hyd nas crynai isaf sawdd 
Abred." 

Y mae "o rygnu croch daranau" yn gyfieithiad hapus o ^'grate ha/rsh 
thunder" Pe darUenid y naiU neu y UaU yn nghlyw dyn anghyfarwydd 
â'r iaith, gaUasai ddeaU oddiwrth y swn pa beth oedd yn myned ymlaen. 

^ Yn yr hoU yBgrif hon, mae rhif y UineUau yn ateb i'r Saesneg. 



COLL GWYNFA. U 

Nid yw y rhan nesaf yn llawn eyatal. Y mae Milton yn peri Tr darllenydU 
deimlo.fod y ewbl yn ysgwyd, trwy fod y gair ^^ehooh" ar ddiwedd y 
Uinell ; ond y mae hyn wedi ei golli yn y cyfìeithiad. 
Dracbefh : — 

Mjlton : Uyfr ii. Uin. 947. 

" So eagei-ly the Fiend 
O'er bog, or steep, through strait, rough, dense, or rare, 
Wiih heád, hands, wiugs, or feet pursuea his way, 
And BWÌmB, or Binks, or wades, or creeps, or llies." 

PuGHE : tudal. 62. 

" Cymaint awch y Mallt, 
Tros gors, tros aUt, trwy gul, garw, dwys, neu daen, 
Gan ddwyUiw, edyn, traed, canlynai ar 
£i hynt, a nofia, sodda, creinia, neu 
Eheda." 

Mae y geirìau unsiU yn Milton yn dangos yr anhawsderau yr oedd Satan 
yn.myiiŵd drwyddynt ar ei daith o uflFenf ; ac y mae hyny wedi ei gadw 
yn y oyfieiiìhiad mor berffîdth ag yr oedd yr iaith yn caniatäu. 
No^m un anghraìfil araU, yn Uyâ* ii. Uin. 993 : — 

" For sach a nnmeroas host 
Fled not in silence through the frìghied deep 
With ruin upon ruin^ rout on rout, 
ConfuBÌon worse confounded." 

Pughe: tudal. 64. 

"Oanysy fathdorf 
Ni thawel ffoai trwy yr ergiyn ddwfn 
Gan ball ar ball, a nwyr ar ffwyr ar ffordd 
• Tra thwrf tarf terfysg." 

Na ddy weder mwy fod yr iaith öymraeg yn aimigonol i osod aUan hoU 
syniadau a theìmladau y meddwl dynol. 

Ymddangosodd eyfieithîad arall o'r Uyfr cyntaf o " GoU Gwynfa '^ yn y 
seîthfed cyflyfr o'r " GwyHedydd," wedi ei wneyd yn fanwl a medrus. 
G^ ei fod yn cadw yn nes at yr iaith gyffredin na Dr. Pughe, y mae yn 
dúeddol i nî ei bleidio ef yn hytrach. Ond wrth gymharu y ddau â'u 
gilydd y mae rhagoriaeth Dr. Pughe yn rhy amlwg i'w wadu. Cymerwn 
Uyŵ i. Uin. 44 :— 

" Him the Almighty Power 
Hurled headlong flaming from th'ethereal sky, 
With hideous ruin and combustion, down 
To bottomleas perdition ; there to dwell 
In adamantine chains and penal fìre, 
Who durst deff the Omnipotent to arms." 

PuaHB : tudal. 3. 

" Ef llnchiai yr HoUaUuawg fel fflam d&n 
Yn Bwrth o entyrch nwyfre der, gan ruthr 
Dinystriad hyll a llachar losg i lawr 
I aphwys coll, i drigaw yno mewn 
Cadwynan o faen ceUt a th&n o gosb, 
rÂ. feiddiai wrthryn arf trwy hewiad drud 
I Ner hoU nerthoedd." 

" GWYLIEDYDD." 
" Ef o'r entrych fry 
Mewn Uosc dinystriol, trwy yr eang maith. 



10 COLL GWYNPA. 

A fwrìai 'r Hollallnog Dduw i lawr 
I waelod distryw, yno i drìgo byth 
Mewn cadwyn anattodadwy, ac mewn t&n 
Penydol^ am anturio codi arf 
Tn erbyn mawredd y Oomchaf Dduw." 

Mae cyfieithîad Dr. Poghe yn y fan yma^ fel mewn miloedd o fanau eraîU^ 
bron yn berffaiih. Mae yr un yn y " Gwyliedydd " hefÿd yn dda ; ond 
trwy wanhau pob gair wrÖi ei drosglwyddo i'r Gymraeg, y mae wedi eolli 
llawer o rym y meddylddryeh. Y mae " lluchiai " yn well na " bwriai," 
"o entyrdi nwyfre der" yn well na "o'r entrych fry," a "cadwynau o 
faen ceUt " yn well na " cadwyn anattodol." Y mae " gan ruthr dinystr- 
iad hyll a Uachar losg " yni rhagorol fel cyfieithiad o " Mdeous ruin and 
eombSutìcnf' ond y mae wedi ei adael allan yn y " Gwyliedydd." Cawn 
yma hefyd brawf mor anhawdd yw newid seíyäfa un gair yn Milton heb 
niweídìo yr ystyr. Gbnddo ef, a chan Dr. Pughe ar ei ol, rhoddir y 
weîthred jn gyntaf, sef Uuchio Satan, ac yna yr olwg oedd amo pan yn 
eael ei lucliio, sef yn fflamio. Ond prìn y medrwn weled fod " fal fflam 
dân,'' gan Dr. Pughe, yn ateb i "/omtn^." Nid fel fflam dân yr oedd 
8atan yn disgyn pan luchiwyd ef gan yr HoUaUuog o entyrch nwyfre, 
ond fel comet neu haul, yn Mamio wrth ruthro, ac yn gadael Uwybr tan- 
llyd ol oL 

Ond ar y cy£ui, nis gwyddom am un cyfieithiad mwy gorchestol na 
** CoU Ghwj^a," gan Dr. Pughe. GeUid meddwl maì yn Ued debyg i hyn, 
cr nad yn hoUol yr un fath, y buasaî y gwaith yn dyfod o law Müton ei hun 
pe buasai yn ei ysgrifenu yn yr îaith Gymraeg, Ẃd yw bywyd a grym y 
gwaith gwreiddiol wedi eu colli wrth ei drawsblanu. Yn y cyfíredin y 
mae y meddwl wedi ei roddi yn hynod o gywir ; ac i fedru gwneyd hyn yr 
oedd mwy na gwybodaetb drwyadl o'r iaith Saesneg yn anghenrheidìol. 
Ond y mae yn ymddangos î ni fod y cyfieithydd mewn rhai manau wedi 
camsynied yr ystyr, a chymerwn genad i roddi ychydig anghreifitiau ger 
bron y darUenydd. Dichon mai ni sydd yn camgymeryd ; pa fodd bynag, 
mae y 'peth yn werth ymchwiUad. Nid ydym yn dwyn yr anghreifiliau hyn 
ger bron er mwyn diraddio Dr. Pughe ; ond am eî bod o bwys i ni wybod 
beth yw meddwl MUton yn mhob brawddeg, ac am y dymimem gynhyrfu 
pawb i famu trostynt eu hunain, a mynu ei' ddeaU. Rhoddir y rhanau 
ammheûus o'r cyfieithiad mewn Uythyrenau Italaidd ; ac os bydd achos, 
rhoddir y UineUau rhagfiaenol er mwyn gweled y cysyUtiad. Cynghorem 
yr efrydydd ieuanc i wneyd cais ei hun ar y testun gwreiddiol cyn darUen 
cyfieìthiad Dr. Pughe, na'r un rhyddieithol sydd yn ei ganlyn. 

Llyfr î. Uin. 690. 

" Let none admire 
That rìches grow in heU." 

Püghb: tudal. 26. 
'• Na hoffed neb 
Yn uflern dyfii golud." 

AraU mewn îaith rydd, yn cael ei gynnyg fel gweUiant : — 

" Na ryfedded neb fod golud yn cael ei gynnyrchu yn uflTem." 

Pa beth oedd Dr. Pughe yn feddwl wrth hofii fod golud yn tyfu yn ufíem 

nis gwyddom. Troisom i*w Eirlyfr i edrych am oleuni ar y mater ; ond yr 

unig eglurhad a rydd efe ar y gair hoji yáyw, " To ddight in, or to love." 



GOLL GWYNFA. 11 

Llyfr ü. Uin. 220. 
** This horror will grow mild, this darkne8S light, 
Beaides what hope the neyer-ending flight 
Of fÌEitare days may brìng, wliat chance, wliat change 
Worth waiting, since oar present lot appears 
For happy though but ill, for ill not worst, 
If we procure not to oarselyes more woe." 

Püghe: tudal. 37. 

"Yrhylldrahyn 
A hyn dy wyllwch dudew ysgafnâant, » 

Ynghyd & pha ryw obaith deg a ddaw 
ddyddiau didranc drafh, pa chwaen, pa dro 
A dâl ei araws, ean y taarddijffawd 
Ein rhan gyntoyddawl er mai eai, o sal 
Nid saUtfj 08 na cheisiwn ragor gwae." 



AraU:— 



** Oan fod ein rhan bresennol yn ymddangos, o un ddedwydd er yn sal, eto o un sal 
nid y salaf.'' 

Ymeddwl ydyw, Er fod ein rhan yn ymddangos mewn cymliarìaeth i un 
ddedwydd yn wael ; eto wrth ei golygu fel un wael, nid hi yw y waelaf, 
oblegid diehon iddi fod yn waeth. 

Llyfr ii. llin. 556. 

** In discoorse more sweet 
(For eIoqaence the soul, song charms the sense) 
Othera apart sat on a hül retired." 

Fughe: tudal. 48. 

" Mwynach mewn pwyll&ad 
{FJmeÚẃnéb enaid aynnoyr yw, ei ewyn 
iw cân) ar gil eistèddent ereill rai.'' 

Arall-— 

''CanTS ffraethineb a swyna yr enaid, cftn a swyna y synwyr." 
Dyben Müton oedd dangos fod âraethineb yn rhagori ar gerddorìaeth, gan 
fod y naill yn effeithio ar yr enaid, a'r llall yn unîg ar y synwyr. Mae yn 
amlwg fod y perwyddiad ^^chartnê" iV ddeall ar ol y gair ^^ doçuenee," ao 
y dyM cymeryd "íottî'* mewn cyflwr gwrthddrychol ; fel pe dywedasid, 
*^For éloquenoe duima ths sotd, tong ehaitm the sense/' 

Llyfr ii. llin. 968. 

" Ye powers 
And spirits af this nethennost abyss, 
Chaos and ancient night, I come no spy, 
With purpose to eiplore or to disturb 
The secrets of yoor realm, but by constraint 
Wandering this darksome desert, as my way 
lies through your spacîoas empire up to light, 
Alone, and wìUiout güide, half loet, I Beek 
What readiestpath leads where your gloomy bounds 
Confine with ueayen ; or if some other plaoe 
From your dominion won, th' ethereal Idag 
PoBsesses lately, thither to arriye 
I trayel this próíband ; direct my course ; 
Directed no mean recompense it brings 
To your bẃoof, if I that region lost, 
AII usurpation thence ezpelled, rcduce 



12 



AraU:— 



COImL gwtnha. 

Ta her origîiul d«iiai« and yoiir sway 
(Wlúdi Ì8 my pTeaent jomn^), and onoe ] 
Êrect the Bbmdard theie of ftndent nìght, 
'TourB be Üie adTantage aU, mine the leyenge.** 

Pughe: tudal. 63. 

Ghwi 
Allaoedd ac Tsbiydion y fim hon 
Tr aphwys iaa;^ l^blith a hen Noa, 
Nia doaf i chwilota na ehyffitn 
^frinion eich llywodraelh, ond o laid 
I n crwydraw y diffeithwch cetbin hwn,, 
Gan fod fy ffordd ar drawa eich eang whid 
I wawl, ar goll, yn nnig, heb rwyddÂad 
I chwilìaw rwyddaf Uwybr hyd wrth y Nef 
T minia endd fiugodion hwn eich byd ; 
Nen 08 rhyw anll âm, oddiwrthych diwi 

dnds y aydd yn meddiant bienin gwawl, 
Br çyrchn yno yr eaiBgder hwn 

A deithiaf ; rhwyddwch ar fy hynt ; ae o 
Gyírwyddaw ni bydd salw y dâl yn ol 

1 chwi, y dalaeth hono os coUais, pob 
TrawHfeddiant ynddi wedi ea^ ei roi 

I lawr, idd ei chyaefin wyil ac idd ei<^ rhwyig 
Aéiferufch hi (hyn weitMon yw fy nhaith) 
A derchwch eto yno &niar Nos: 
T fddd doed oü i chwi, y dîal i mi" 



'* O gyfrwyddaw ni bydd salw y dftl yn ol i chwi, os y dalaeth golledig hono (pob 
trawsfeddiant ynddi wedi cael ei roi i lawr) a adléiaf idd ei chyseâi wyll ac idd eich 
rhwysg (yr hyn yw fy nhaith yn awr), ac 09 dercha£Af yno anwâüh eto fimiar Nos." 

Mae y rban flaenaf o'r dyfynìad hwn wedi eî gyfieitbu yn ardderchog, mewn 
iaîth ystwyth, Gymreigaidd: ond tua'r diwedd mae yr ystyr wedi ei newid 
yn hollol. Satan sydd yn llefaru : ond nid efe oedd wedi colli y dalaeth 
newydd, oblegìd nid oedd erioed eto wedi eî meddiannu. Oddiar Dryblith 
a hen Nos yr oedd Brenin gwawl wedi ei chymeryd, fel y dywed Sat^ 
wrthynt yn y llìneUau o'r blaen. Oud Satan d hun oedd yn. bwriadu ei 
hadferu, a dyrchafu yno faniar nos. Yn yr ymadrodd, " ý / that region 
latt," y mae "/^^ yn weithredydd, neu fel y geilw rhai ef, yn enwedìgaètli- 
ydd, i'r perwyddiad ^^reduce;" y mae ^*reÿion" yii wrthddrych i'r un |)er- 
wyddiad ; a " htt " yn ansoddair ; a'r cwbl i'w ddeall fel hyn, ^lfl reâuee 
that hst reffUm, cmd erect there the sta/ndard of ancient nigW* 

Llyfr üi. llm. 203. 

"lian disobeying, 
Disloyal break8 his fealty, and sins 
Against the High Supremacy of Heayen, 
Affecting Godhead, and so losing áll." 

Pughb: tudal. 75. / 

"Oannfnddfta 
T Dyn, y tors yn anfrodawl ei , . , / 

Warogaeth, ac y pecha wrth y Nef 

Uchanaeth, ac y Ihiiodawd gyffiroi ' ' 

Tn colU oU." 



Arall:— 



' Tn ymgeÌBÌo at Dduwdod, ac felly yn colU y cwbl." 



COX.L 6WYNFA. 13 

Mae yn hysbys i bawb sydd yn gwybod dim am Saesneg fod y gair 
" affect " yn dra mynych yn arwyddo uchelgeisio. Gellid tybied fod Dr. 
Pughe yn y fan yma wedi ymddiried y gwaith i ofal rhyw un oedd yn 
affecfiio pethau mawrion, er ei fod mor anghymhwys ag oedd swyddogion 
Cymdeithas y Biblau mewn un man, y rhai a ddywedent yn eu hadroddiad 
eu bod wedi anfon swm penodol i " Gymdeithas y Rhieni," sef i'r Pofreni 
Soeiety. 

Uyfr iü. -llin. 290. 

" Hls crime mákes guilty all his sona; thy merìt 
Imputed sball absolye them who renoimce 
Their own both lìghteous and unrìghteons deeds." 

Ptohb: tudal, 78. 

"EijGEdawna 
Yn euawg ei holl feibion ; dy haeddàad 
Yn amrnódedig a iyddfta y sawl 
A wadant iawn un modd eu haniawa iyw 
Weithredoedd." 

Nid ydym yn benderfynol yn collfarnu y cyfieithiad hwn fel un anghy wir ; 
oblegid nid yw yn iawn cyhuddo neb o anghywirdeb nes deall pa beth oedd 
efe ei hun yn feddwl wrth y geirìau a ddefoyddid ganddo. Dichon fod Dr. 
Pughe yn cymeryd " ammodedig" yn yr ystyr a roddir yn gyffi*edin i'r gair 
" cyfrifedig." Yn ei Eirlyfr y mae yn ei gyfieithu covenmted, Ond yr 
ydym yn galw sylw ato fél geiriad anarferol ac ammheûus. 

Llyfr vi. llm. 150. 

" 111 for thee, but in wish'd hour 
Of my revenge, first sought for thou retum'st 
From flight." 

Püöhe: tudal. 167. 

" I ti gwaeth, ond ar awr 
Fy nial, cyntqf ceisid : canya ti 
ffo dychweli." 
AraH:— 

" Ti yr hwn a geisid yn gyntaf wyt yn dychwelyd o ffo." 
Mae Dr. Pughe wedi gosod yr attalnodau yn wahanol : ond mwy tebyg 
fod ^'for " yn perthyn i " sought " nag i " retvm'st ;" gan nas gellîr gweled 
pa fodd yr oedd gwaith Abdiel yn dychwelyd o ffb yn rheswm dros yr hyn 
a ddywedir o'r blaen. 

Llyfr vi. llin. 162. 

** This pauBe between 
(Unanswered lest thou boast) to let thee know.'' 

Pughe: tudal. 168 



Araü:— 



" Hyn o oBteg rhwng {na hod 
Atdnad rhag dyffrost) er dy bwyllau.' 



•' Rhag> 08 heb atebiad, i ti ymffix)stio." 
Y mae meddwl y cyfieithydd yn y fan yma eto yn aneglur : ond nid oes 
un ammheuaeth nad yr ystyr gwreiddiol yw, Lest thou hoast, if tmanswered» 

Llyfr X. llin. 999. 
'* Then both ourselyes and seed at once to free 
From what we fear for both let us mske short, 



14 COLL GWYNFA.. 

Let us seek Death, or he not foand^ supply 
With our own hands his office on ouiBelyes. 
Why stand we longer shiyering under fears, 
That show no end but death, and haye the power, 
Of many ways to die the shortest èhoosing, 
Destmction with destmetion to destroy/' 

Fughe: tudal. 310. 

" Ar unwaith yna i rydd&u, 

Ein hunain ao ein had rhag oíh oddiwrth 

Bob un, gwaith byr a wnawn^ am Angeu ni 

A chwiliwn, neu nas ceffid, yn ei le 

Gwnawn gan ein dwylaw ni ein hun ei swydd 

Ef amom : py tan o&au safwn hwy 

I giynu, nas dangosant dawl ond marw, 

Fan aUom farrn Umer ffordd y fer 

Oan ddeujist methu meihumt trwyfwy meth ì 
Arall:— 

" Pan y mae genym álla» trwy ddewis y feiaf o hiwer ffordd i fiurw^ i ddystiTwio dys- 
tiyw trwy ddystryw." 

Mae yr argraffiadau eyffiredin o IiJjlton yn cytuno â Dr. Fugh% ac yn 
rhoddi attalnod ar ol y gair ^^dîd" yn y llìnell olaf ond im, ond ynei adael 
allan ar ddiwedd y llinc^ oyn hyny. Tueddir ni» pa fodd bynag, i feddwl 
nuû gweHiant fyddai newìd lle yr attalnod; ac yn lle ^^cundhjm íhepower 
of manÿ toaÿs to die/' i ddeall yr ymadrodd fel hyn, *^and ha/üe ihe power 
to destroy destrucHon toith destrueHon, choosm^ tìie íhortest of many ways to 
die,'' Yn yr ail linell hefyd, gellid meddwl fod Dr. Fughe yn darllen 
**from bothf' ond gwell yn ddiau yw ^^for both," sef, i m a'n had. 

Llyfr xii. Uin. 129. 

" He leayes his Gods, his Mends, and natiye soil^ 
Ur of Chaldea, passing now the ford 
To Haran : after him a cumb'rous train 
Of herds, and flockB, and num'rous seryitude ; 
Not wandering poor, but trusting all his w^th 
With God, who called him, in a land unknown. 
Canaan he now attains : I see his tents 
Pitched abont Sechem, and the neìghb'ring plain 
Of Moreh : there by promise he receiyes 
Gifb to his progeny of áll that land, 
From Hamath northward to the Desert soutìi 
(Things by their names I call, though yet unnamed) 
From Hermon east to the great westeru sea ; 
Monnt Hermon, yonder sea; each place behold 
In prospect, as I point them : on tiie shore 
Mount Carmel ; here the double-founted stream 
Jordan, tme limit eastward : but hîs sons 
Shall dwell to Senir, that long rìdge of hills. 
This ponder, that aÜ nations of the earth 
Shall in his seed be blest. By that seed 
Is meant thy great Deliyerer, who shall bruifle 
The serpent's head ; whereof to thee anon 
Plainlier shall be reyealed. This patriarch blest, 
Whom Êdthful Abraham due time shall call, 
A son, and of his son a grand-child leayes^ 
Like him in fisdth, in wìsdom, and renown." 

Pdohe: tudal. 348. 

"Gada cfe yn llwyr 
Ei Dduwiau, cenûnt, ei gynenid fro 



COLL GWYNFA. 16 

Ur o Caldea, irwydda weithion ryd 
I Haran, ar ei ol amroego gordd 
Da blithion, de&id, a rMfedi mawr 
Gwaeanàeih, nid o reidns grwydraw^ ond 
Tmddiried ei faoU olad gyda Duw, 
Gan hwn j gelwid, mewn diwybod wlad. 
Canaan cyrhaedda bellach ; gwelaf ei 
Bebjllion amgylch Sechem hen, a bro 
Gy&gawB Moreh ; o addewid y 
Derbynia yno odd y tir achl&n 
Bodd iddei hil^ o Uamath ogledd i 
Ddifieithwch dean (galwaf bethau wrth 
£u henwau, er na enwid eto hwynt) 

Hermon ddwyrain fkn hyd i for mawr 
Gorllewin ; mynydd Hermon, draw y mor, 
Pob manyn amlwg sylwa di, mal y 
Dangoswyf ; mynydd Carmel ar y hm ; 
Ac yma yr lorddonen ddwyffirwd flaen, 
lawn fin dwyr ; ond ei blant preswyliant hyd 

1 Senir, hon hir drom o fiyniau draw. 
Hyn Bynia» y bendithir yn ei had 
Cenedloedd daiar oll; meddylirwrth 
Yr had hwn dy Waredydd mawr, hwn a 
Tsiga ben y Burff ; o hyn i ti 
Batguddir yn y man amlycach wedd. 

ffwn gyndcui mad^ gan Abrvhamffydâlawn mewn 
lofwn írydt a elmr/aòf ac odd ei ntb 
Gadawa wyr, mái ef mewn fiydd, a bri.*' 
AraU:— 

T çyndad mad hwn, yr hwn y bydd oesoedd dyfodolyn ei alw Abraham fiyddlawn, 
a adawa &b, ac o'i &b gadawa ŵyr." 

Eglur yw oddiwrth yr holl linellau blaenorol mai wrth y cyndad hwn y 
mae î nî ddeall Abraham. Braidd na feddyliem fod y cyfieithydd yn cy- 
meryd " gan " am sef, fel yr arferir mewn rhai parthau o Wynedd. Ond 
pa synwyr yw dywedyd, "Y cyndad hwn a elwir fab" nis gwyddom. 
Dîau fod y perwyddiad " lea/ees " i'w ddeall o flaen " a ton." 

Ond digon bellach : nid ein hoff waith mewn un modd yw nodi beiau ; 
ac nid wrth chwilio am danynt y daethant i'r golwg, ond wrth ddarllen 
yn achlysurol. Gallasem hefyd enwi rhai manau y gadawyd allan ddamaa 
Milton ; megys llyfr x., ifin. 899, lle y mae deg Uinell heb ddim yn 
ateb iddynt yn y cyfieithiad. Ond gwell genym droî at yr ochr arall i'r 
ddalen ; ac yr ydym yn rhwym o ddy weyd nad yw yr hoU ddifíygîon ond 
brychau bychain ac anaml mewn cymhariaeth i'r rhagorîaethau. Cawn 
yma ddyfynu rhai o geînion " CoU Gwynfa," am y bydd hyny yn gyfiawn- 
der â'r cyfieithydd, yn gystal ag i wneyd Mîlton ei him yn fwy hysbys i*r 
Cymry. Nis gwyddom yn iawn pa fodd i ddewis ; ond y mae eîn Uygaid 
yn disgyn ar y desgrifiad o gyflwr Satan yn uffem, yr hwn a geir yn agos 
i ddechreu y ganìad gyntaf . 

Llyfir i. Uin. 60. 

" Nine timea the Bpaoe that measaies day and night 
To mortal men, he with his horrid crew, 
Lay Tanqui8h*d, roUing in the fieiy gnlf, 
Gonfonnded thon^ immortal: Bnt his doom 
Beaeryed him to more wrath; for now the thonght 
Both of lo8t happiness and lasting pain 
Torments him ; round he throws his baleful eyes; 
That witneBS*d huge affliction and dismay, 



16 COLL GWYNPA. * 

Mlx*d vith obduraie príde and Btead&st hate : 

At once, as íar as angela' ken, he views, 

The dismal Bitiiatîon waate and wild : 

A dungeon horríble on all Bidea round, 

Ab one great famace flamed ; yet from thoae flames 

No light ; but rather darkne8B yìàJble 

Served only to dÌBCOver Bights of woe, 

Begiona of sorrow, dolefal Bhades, where peace 

And reat can never dwell : hope never comeBy 

That comes to all : bat torture withont end 

Still arges, and a fiery deluge, fed 

With ever-barning Bulphur unconsumed." 

Püghb: tudal. 3. 

" Naw o droion rhod 
A dreigla i ddyniadon ddydd a nos, 
Ifife ac ei giwed hagr, tan alln trech, 
Ymgreinient yn y cau o dandde certh, 
Mewn ^yndawd er o anfarwolion naws: 
Ond grym ei dynged pwysai i fwyftu 

Y dig a haeddai efe ; can ymbwyllfta 
Yn awr am wynfyd a goUasid byth 
Ac am y boen a ddelai ; tafiai wg 
Golygon mall, a welynt ofid blwng 
A braw yn gyfred gan falcliineb syth 
A thrylwyr gas : cybelled ag yw trem 
EngyÛon, sylwa efe ar nnwaith ddull 

Y fimgre amdríst, anial iawn a gwyllt ; 
Ofioiadwy flSui yn fflamiaw aragylch oedd 

^ Fal eang fiwm, ac eto nid oedd gwawl 

Y fflamiau hyn, ond amlwg wyll a braidd 
Ddangosai dremion gwae, tríg&nan ing, 
A Bjn gysgodion ocl^ Ue mwy ni bydd 

Na thfmc na gorphwys^ gobaith mwy nÌB daw 
A ddaw 1 bawb ; ond ayoh heb amo dawl 
A rwysga, a llifeiriant tandde fflwch, 
O &eth ufeliar hylosg dlleì&ad." 

Mae y cyfieithiad yma, hyd y medrwn nì weled, yn berflyth ddiM*: ac 
aô'eii&l yw sylwi fod y desgnfiad yn rymus a chyŵöus ; oblegid y mae 
pob enaid yn teomlo hyny wrth ei ddarllen. Yn neflStf, edbrydiwn ar wei- 
edigaeth angeu. Uawer ymgaìs sydd wedi bod 1 ddangos fhyw dd<^wedd 
o firenin y dychiyniadau ; ond y mae pawb bron, oddigerth Mü^n, yn ei 
wneyd yn wrthddryoh dirmyg yn fwy na dychiyn. Oof yw genym íoà 
Fro&iBaor Wilson yn sylwi ar y medrusrwydd gyda pha un y mae MîlfcOTi 
yni taflu ane^urdw farawychua dros yr hoU ddesgrifiad. Mor beH oddiwrtb 
ei beraonolì^ nid yw yn son am ddim mwy na Uun : ond y mae yn cymedróli 
hyny dracheâi, ac yn ychwanegu, " Os llim y gellir galw yr hyn nad oedd 
iddo lun.'^ Nis gŵyr yn iawn pa un oedd, ai sylwedd ai cysgod, "fir 
eaeh seemed eiiher." Yna mae yn defhyddio yr h^ gymhariaetn Homer- 
aìddy ^^Du y safai fel nos/' Ond ^rr oedd yn ysgwyd erchyll saetih i nid 
cysgod oedd hono. Nid oedd pen ganddo, ond yr hyn a ymddangosai yn 
ben : ao nid coron oedd ar hwnw, ond rhith breninol goron. Yna, paû 
ydym yn i^llu mewn syndod ac arswyd ar y peth hyll aruthrol hwn, dyma 
ddadganiad disymwth, '^/SSoton tDosnow at hand." Y mae Dr. Pughe 
wedi gwanhau y frawddeg hon trwy roddi " oedd " o flaen "öatan ;** ac y 
mae cyn hyny wedi gadael allan y geirìau " terrible as hdl'' Gyda hyn o 



COLL GWYNFA. \7 

eithrìadau, y mae wedi dyfod trwy y Ue yma yn fuddygoliaethus. Ond 
dyma y cyfieithiad : — 

Llyfr ii. llin. 666. 

" The other shape 
If shape it might be caird that shape had none 
DÌBtinguishable in member, joint, or limb, 
Or substance might be caH'd that 8hadov seem'd, 
For each seem'd either ; black ît stood as Night, 
Fierce as ten Faries, terrible as Hell, 
And shook a dreadfnl dart. What seem'd his head 
The likenefl8 of a king1y crown had on. 
Satan was now at hand, and írom his seat, 
The monster moYÌng onward, came as fast 
With horrid strides, Hell trembled as he strode." 

PtTöHîS: tudal. 53. 

" Os llun y gelwir nad 
Posbarthus Jun o gymal iddo oedd 
Nac aelawd, neu y gelwir sylwedd fal 
Pe cysgawd oedd ac fal y naiU y iliJl ; 
Yn ddu fal nos y safai, poethach no 
Beg £froch o f&r, bygy thiai erchyll saeth ; 
Hyn íal pe pen oedd iddo amo oedd 
Cyffelyb i freninawl goron ferth. 
Oedd Satan yma yn y fan, oddiar 
Ei sedd y gwrthyn brysiai gynted rhag 
£i flaen ar gamau anferiby Uffem a 
Eigrynai gan ei drawd.'' 

Llawer ffordd sydd i geisio gwneyd araeth neu ddesgrifiad yn fawredd- 
us. Y mae rhai yn amcanu at hyny trwy arfer geiriau mawrion, ac eraill 
trwy gyffelybiaethau gwychion. Ý mae rhyw reswm gan y rhai olaf ; 
oblegid y mae cyffelybiaetbau yn brydferth a buddiol yn eu Ue fel addum- 
iadau ; ond dylid gofalu am fod yno ry wbeth gwerth ei addumo, ac na 
byddo jrr addum yn cuddio y meddwl tufewnol o'r golwg. Dylid cofio 
hefyd mai nid y wisg sydd yn cyfamoddi gwir fawredd. Pel prawf o hyn 
cawn ddyfynu rhan o araeth Satan pan ddisgynodd ar y ddaear gyntaf, un 
o'r damau ardderchocaf yn " CoU Gwynfa ;" ond nid y w yn cynnwys cy- 
maint ag un gyffelybiaeth, nac un math o droell-ymadrodd o'r dechreu i'r 
diweddy — dim ond mawredd hanfodol, noeth. Ffordd effeithiol i &mu 
teüyngdod cyfansoddiad, yw ei ddyosg o bob addum, ac edrych pa fiunt o 
sylwedd fydd wedi hyny ar ol. Yn yr ymadrodd mwyaf mawreddus a 
fu erîoed, nid oes dim ond " Bydded golenni, a bu goleuni." Yn rhai o 
feijŵi/ac areithwyr goreu y Groegiaid^ ni cheir un amser gyffelybiaethau 
bárfaLth; dim ond cyífeiriad at ambell gymhariaeth mewn gair neu ddau 
wrth fyned beiHio ; a thueddir ni i feddwl mai dyma y owbl sydd yn cyd- 
weddu & theîmlad dwfn. Yn y cyfryw amgylchiad, nid oes gan y meddwl 
amser i obrhain cyffelybiaethau ; er y dichon iddo gyffwrdd â hwynt fel yr 
hylìf ipjydanoL Mewn cyfiÿrddiadau cymhariaethol fel hyn, nid oes neb 
mor hapu3 a Shakspeare. ¥ mae yn rhagori yn hyn hyd yn nod ar Mil- 
ton. Mewn desigrîSad^ o'r tu arall, y mae yn naturiol i ni chwilio am bob 
cymhorth i osod allan y meddwl, ac y mae yn rhydd i ni aros yn hwy gyda'r 
gyffelyl»aeth. Felly yn y rhanau desgrifiiadol, y mae Mìlton yn arfer cy- 
iÉiybiaethau go faith ; ac yn gosod holl gyfoeth hanesiaeth a gwybodaeth 
y byd dan deymged i'r perwyl. Ond pan yn adrodd teimladau dwysion, 
prin jr mae yn caniatHu iddo eì hun gymalnt a chyfeiriad at unrhy w gym- 



18 CÜ1.L CWYNFA. 

hariaeth* Tn y dyfyniad a ganlyn, y mae Mflton hefyd yn defiiyddio j 
geiriau mwyaf dysyml, yn yr hyn y dilynwyd ef gan y cyf^tìiydd. Ac y 
mae yn rhaid i nì ddyweyd am Ih*. Pughe nud anfynyeh y mae yn tros- 
eddu trwy arfer geirìau rhy fawrion. Nid trwyffiurfío geirîan cyûaiaawdd 
y mae mor annefdladwy, ond yn hytrach trwy ddadgyfimsoddi yncMrmodol. 
Ond yma y mae wedi gochelyd y ddwy ochr, ac wedi ymgadw yn lew at 
3rr iaith gyffiredin. 

Llyfr îv. llin. 73. 

" Me mÌBerable ! which way Bhall I fly 
Infinite wrath» and infinite despair ? 
Which way I fly i8 HeU ; myMlf am fieU ; 
And in ihe lowest deep a lower deep 
StiU thieat'ning to deyour me opens wìde, 
To which the SeU I Bofiêr seems a üeay'n. 
O then at Ust relent Is there no place 
Left for repentance, none for pardon left ? 
None left bnt by submission ; and that word 
Difldain forbida me> and my dread of shame 
Among ihe Spirits beneath, whom I aedaced 
With oiher promises and other yaunta 
Than to submit^ boaating I could subdue 
Th' Omnipotent. Ay me, they Uttle know 
How clearly I abide that boast so yain^ 
Under what torments inwardly I groan, * 

While they adore me on the throne of HeU f 
With diadem and sceptre high adyanced, 
The lower stiU I Mí, only supreme 
In misery t such joy ambition finds. 
But say I could repent, and could obtain 
^ act of grace my former state, how soon 
Woold height recali high thoughts, how soon unsay, 
What feign'd Babmìflsion swore 1 eaae would recant 
YowB made in pain, as yiolent and yoid ; 
For neyer can true reconcilement grow 
Where wounds of deadly hate haye pierced so deep : 
Which would bnt lead me to a worse relapse 
And heayier fiill : so should I purchase dear 
Short intermisBÌon bought with double smart. 
Thifl know8 my Punisher : therefore, as far 
From granting he, as I from begging pcace. 
AU hope ezcluded thus, behold, instead 
Of U8 outcast, eziled, his new delight, 
Hankind created, and for him this world. 
So fiuewell hope, and wîth hope farewell fear, 
FareweU remorse : all good to me ìb lost : 
Eyil be thou my good ; by thee at least 
Diyided empire with Heayen's King I hold, * 
By thee^ and more than half perhaps will reign ; 
Aji man ere long, and this new world shall know." 

Fughb: tudal. 98. 

" Mi tmenus I i ba le 
Rhag Uid diddiwedd ac auobaith byth 
Y ffoaf I y ffordd y ffowyf üffem yw ; 
My hun wyf üffem ; ac yn isaf dwfn 
Bygythia iaach dwfn gan lydan safn 
Fy ýsu, Nef wrth hon yr u ffem a 
OddeM. Ynte O ymfeddal&a : 
Ai nid oes Ue i edifeirwch, i 



COLL GWYNFA. 19 

Faddenant ddim ) end trwy ymoBtwng nid 
Oes dim ; gwahardda traha y &th air, 
Ac ofni gwarth Tsbiydicn isod a 
Dywyaais trwy addewid arall wedd, 

flrostîaw y gorfyddwn Ner pob nerth. 
lë mi, neud prin y gwyddont dnited y 
Godde&f ffrost mor wag, tan hyn tu mewn 
nych yr wyf yn ochi, tra y mawiÄant 
Ar orsedd TJffem fi. A choron ar 

Py mhen yn dderchafedig fìry, fy syrth 

Yw iaaf byth, gonichaf wyf ond mewn 

Tnieni ; haedda trachwant y Jath hoen. 

Ond edifaru pe y gallwn, ac 

T gallwn gael trwy ddawn o rad y cynt 

Oraafìad ; cynted yr adalwai y 

Gomchder nchel éydauy cynted by th 

T gwadid hyn a dyngai firig waifiyad ? 

Adganai hawddfyd oftmedau nych, 

Mal oferìon traÌB. Am nas gellir byth 

Gymmodì, lle y brathed clwy&u cas 

Angeuawl ddyíhed : hyn nìfi dygai fi 

Ond i adlithriad gwaeth a thrymach cwymp : 

Efelly dmd y prynwn seibiant byr 

Er deufwy brwyn. Gwy r fy arteithydd hyn : 

Am hyny pelled efe o roddi, ac 

Wyf fi ofyn hedd : mal hyn nad oes 

Mwy gobaith, llyna ni yn eillion a 

Gwas^uredigion, ei oriioffedd yn 

Ein Ile yw Dyn, ae iddo y byd hwn. 

Tn iach aed gobaith bellach, ac yn iach 

Aed ofh ynghyd, yn iach pryderi mwy : 

Pob da i mi a goUed : drwg bydd di 

1 mi yn dda : o leiaf trwyot ti 

T diüìaf gyfinnedig rwysg ft Naf 
T Nef, îe, trwyot ti, a hwyrach mwy 
No hanner tan fy rhwysg; ac fiil cyn hir 
T gwybydd Dyn, a hwn y newydd fyd." 

Digona hyn i ddangos pa beth sydd yn wîr fawreddus : ond edrychwn 
eto ar un anghngifit o'r prydferthy lle y mae Milton yn desgrìfio " nos dawel 
yn dysdewi ;" a ehredu yr ydym y cytuna ein darllenwyr na fu dim erîoed 
yn firy darlunîadoL Yn y cyfieithiad o hono, nid oes ond dau o feîau 
gwerth sylwî amynt. Yn gyntaf, mae Milton yn dyweyd fod y cyflych- 
wyr yn gwisgo pob peth yn ei lifrau llwydion ei hun, fel arwydd fod y 
cwbl dan eî awdurdod, yr hyn sydd yn llawer mwy barddonawl na " dudd- 
asai yn ei liw cynnefin bob rhyw beth." Ac yn nesaf, y mae Müton yn 
darlunio " dystawrwydd yn cîuilyn." Nid oedd modd ei ddwyn i mewn 
yn fwy cynnil. Nid yw yn ei bersonoli yn amlwg ; ond y mae yn ddigon 
fel arweiniad i mewn f r meddylddrych ardderchog a geir yn un o'r llìnellau 
dilynol. Ac felly, ar ol son am yr eos yn canu trwy y nos ei thrydar cu, 
y mae yn ychwanegu fod Dystawrwydd yn lloni wrth eî wrandaw. Ni fu 
erioed fîeddylddrych mwy anturiaethus ; a diau y buasai yn disgyn yn rhy 
amiysgwylîadwy, ac o ganlyniad yn annaturîol, oni b'ai fod meddwl y dar- 
llenydd wedi ei barotöi iV dderbyn trwy y crybwylliad blaenorol. Ymae 
hyn wedi ei golli i raddau yn y cyfieithiad, gan mai nid yr un gaîr a rodd- 
wyd yn y ddau le am ^^iüence," Ond ni chadwn y darllenydd yn hwy oddi- 
wrth Milton a'i gyfieithydd. 



20 COLL GWYNFA. 

Llyfr iv. llin. 598. 

" Now came Btill eyening on, and t>vilight grey 
Had in her sober liy'ry all thinga clad ; 
Silence accompanied : for beast and bird, 
'Äiey to their grassy couch, these to their nests, 
Were 8lank, all but the wakeíul nightingale : 
She áll night long her am'rous descant sung : 
Silence was pleased. Now glowed the firmament 
With lÌYÌng sapphires : Hesperus, that led 
The stany host, rode brightest, till the Moon, 
Bising in clouded majesty, at length 
Apparent queen, unyeiled her peerless light, 
And o'er the dark her silyer mantle threw." 

Pughb: tudal. 116. 

" Dynesai weithion araul hwyr, a Uwyd 
Gyflychwyr a duddasai yn ei liw 
Cynnenid bob rhyw beth ; canlynai taw. 
Y milod idd eu gwàl, yr adar idd 
Bu nyth, a gilient, ond yr eaws flraw ; 
Hi canai trwy y nos ei thrydar cu ; 
Oedd Uon tawelwch : weithion gloewai wybr 
Gan lasar-feini by w : ücheron a 
Flaenorai lu serenawl, gwympaf oedd 

rawd, nes mewn cymylawg fri y Uoer 
Yn cwnu, yn frenines gain 
Bynoethai hi ei mirain wawl, ar daen 
Ei thoron arian bwriai dros y cudd." 

Nis gwyddom pa fodd i ddiweddu yn well na thrwy ddyfynu un o gyf- 
eîrìadau Milton at ei gyflwr a'i dywydd ei hun. Jilae yn hysbys i*r rhan 
fwyaf o'n darllenwyr ei fod yn ddall pan yn cyfansoddi " CoU G-wynfa," ac 
yn eael ei anmharchu yn fawr gan yr ücheleglwyswyr. Yn un o'i " Scnr 
nets,'* y mae yn cysuro ei hun â'r ystyriaeth mai y rhai sydd yn dwyn yr 
iau yn fwyaf tawel sydd yn gwasanaethu Duw oreu, a'i fod Ef yn cyfrif fel 
eî weision, y rhai hyny nad ydynt yn gwneuthur dim ond sefyll a dysgwyl 
Mewn un arall, y mae yn dyweyd nad yw yn coUi un iota o galon na 
gobaith ; ond ei fod o hyd yn dal i fyny, ac yn morio yn gywir yn y blaen. 
Felly yn " Coll Gwynfa," ar ol gorphen yr hanner cyntaf o'r gwaith, y mae 
yn nechreu y seithfed llyfr yn dadgan ei deimladau fel y canlyn : — 

*' Er mewn dyddiau drwg, 
Mewn drygion ddyddiau bo<l, plith drygion o 
Bafodau ; mewn tywyllwch, ac aml byd - 

1 fy amgylchu mewn unigder ; nid 
Er hyny unig, tra gofwyi di 

Fy nosawl hun, neu pan orliwia gwawr 
Y dwyrain : eto twya di fy nghan, 
^yfedon, ac andawiad addas cais 
I mi, er nad lliosawg." 

Mwy rai tebyg iddo a goder yn ein dyddiau ninnau. Os yw yn ormod 
dysgwyl am ei gyffelyb mewn dawn a gallu ; nid yw yn rhyfyg i ni ben- 
derfynu eî ddilyn mewn uniondeb moesol, ac ymroddiad i ogoneddu Duw, 
yn f wy na rhyngu bodd dynion ; ac yna gallwn goledd y grediniaeth y cawn 
rai addas i'n gwrandaw, "er nad lliosog." 



21 



DOLENAU Y GADWEN. 

Yr hyn a fwriadwn ei gymeryd mewn llaw, o dan y cyfenwad uchod — 
dolenau y gadwen — ^yw dangos nas gellir gwneyd allan olyniaeth apostol- 
aidd rheolaiddy fel ag ei gosodìr aÜan gan blaid o gryn ddylanwad yn 
Eglwys Loegr, a adnabyddir yn gyffî*edin wrth yr enw Puseyaid. I>y- 
wedant nad all fod gan neb gymhwysder nac awdurdod, yn ol ewyllys 
Duw, i gyflawni y swydd weinidogaethol, oddieithr iddo gael ei ordeinio 
gan esgob esgobaeth wladol ; yr hwn ordeiniad, meddant hwy, sydd, trwy 
hawl ddwyfol, yn uwch gradd na henuriaid ; a chan hyny, mai hwy yn 
unig sydd wedi eu gwisgo gan Dduw Dad âg awdurdod i ordeînio gwein- 
idogion iV eglwys ; a bod yr awdurdod hon i ordeinio wedi deilliaw f r 
esgobion hyn, yn llinell uniongyrchol — ^yn gadwen ddifwloh o ddolenau 
personol, o Grìst al apostolion. 

Y mae yr ysgrifenydd yn anwesu yr hyder mwyaf diammheuol y gall 
brofi iV ddarllenwyr — 1. Nad oes brawf hanesiol o olynìant personol 
esgobion — ^nas gelür cael cadwen ddidor. 2. Fod apwyntiad llawer o'r 
esgobion, trwy y rhai y rhaid olrhain y gadwen flug-apostolaidd hon, mor 
afíeolaidd, fel y rhaid i'w holl awdurdcä gael ei haflûihau a'i llygru, nes 
ei gwneyd yn hoUol ddlwerth, pan ei cymherîr âg awdurdod yr ysgryth- 
yrau sanctaidd, a'r brif eglwys, ac yn enwedig Eglwys Loegr ei hun, yr 
hon a ofyn fod pob ymgeisydd am y weinidogaeth wedi ei gymhell yn 
fewnol gan yr Ysbryd GÌan i gymeryd amo y weinidogaeth GristionogoL 
3. Fod y Testament Newydd, y brif eglwys, diwygwyr Eglwys Loegr, a'r 
hoU dduwinyddion tramor eraill, yn amser y diwygiad, yn caniatäu ao yn 
dadleu dros gydraddoliaeth gaJlu neu awdurdod gweinidogion yr efengyl ; 
ae yn hoUol wadu uchraddoliaeth esgobion trwy hawl ddwyfol. 

Y safle yr ydys yn ei gymeryd yw hyn — ^Fod yr athrawiaeth uchod — ^yr 
hon sydd yn cyfyngu gwaith y weinidogaeth Grìstionogol yn y wlad hon 
î'r offeiriaid esgobaethol, trwy hawl ddwyfol — ^yn anysgiythyrol ac yn 
amnhrotestanaidd, ac yn llawn mor Babaidd a thrawsylweddiad, neu 
unrhyw athrawiaeth araU a gydnabyddir yn gyffiredin ei bod yn gyfryw : 
nas gaUasai y diwygiad fyth gael ei ddwyn oddiamgylch pe buasai y 
diwygwyr yn Buseyaid, na hyd yn nod üchel-eglwyswyr ; ac nas geUid ei 
amddiflyn ar eu hegwyddorion hwy. Mae yr atlu*awiaeth hon mor han- 
fodol Babaidd yn ei natur a'i thueddiad, fel y mae yn naturiol arwain ei 
hamddifl^wyr yn ol i Bufain ; ac y mae pawb ag sydd yn ei dal yn fwy 
Pabaidd na Phrotestanaidd. Yn wir, y mae cysondeb yn gofyn iddynt 
fesur eu camrau yn ol i Bufain, a gwneyd eu heddwch â'u mam-eglwys 
mor fìian ag y byddo yn bosibl. Canys pa beth yw egwyddor benderfynol 
ac arbenigol Pabyddiaeth ? Wel, nad oes iac/umdwriaeth aUan o Eglwys 
Bhufcm, Dyma oedd dechreuad y chwü-lŷs, a'r hoU erlidigaethau a'r 
creulonderau a arferodd yr eglwys hono tuag at bawb a feiddient wahan- 
iaethu oddiwrthi, trwy hoU ystod ei gwrthgüiad, Poenydiwyd y corff o 
dan yr esgus o gariad at yr enaid; a thywaUtwyd afonydd o waed i'r 
dyben o orfodi hereticiaid, fel y galwent bob un a feiddiai feddwl drosto 
ei hunan, i ddychwelyd yn ol i fynwes eu mam-eglwys, fel y byddai eu 

1849.] c 



22 DOLENAU Y GADWEN. 

heneidiau yn gadwedig, trwy eu dirwasgu i ymwrthod â'u hereticîaeth : 
ond pan na ellid gwneyd hyny, torid hwy ymaith, rhag iddynt-lygru eraill 
â'u hesiamplau drwg.^ Yn awr, gadewch i ni ofyn, yn mha beth y mae y 
Puseyaid a'r üchel-eglwyswyr yn gwahaniaethu oddiwrth hyn ì Dy wed- 
ant hwy mai hwynthwy yw yr unig weinidogion cyfreithlawn — mai 
Uadron ac yspeilwyr yw pawb eraUl — nad aU eu gweinyddiadau fod o 
ddim bendith — ^mai er y gallant fod yn ddysgedig, dawnus, athryHthgar, 
a duwiol, a phroffesu cael eu cynhyrfu gan yr Ysbryd Glan i gymeryd 
amynt swydd y weinidogaeth Gristionogol, eu bod er y cwbl yn ddifíyg-' 
iol o awdurdod, oblegid nad ydynt yn ddolenau yn y gadwen o olyniaeth; 
ac am hýny, nad ydynt yn ddim amgen na " rhai yn cymeryd amynt urdd 
sanctaidd." Fel hyn y maent yn gwadu cademid pob ordeiniad gwein- 
idogaethol ond yr eiddynt eu hunain, megys y mae Eglwys Rhufain bob 
urddau ond y rhai a röir trwy ei hawdurdod hi, FeUy y mae hi yn ym- 
ddwyn tuag at yr olynwyr, a phob eglwysi Protestanaidd, fel y maent hwy 
yn bamu am, ac yn ymddwyn tuag at, yr hoU rai na ordeiniwyd yn 
esgobyddawl. 

A ydyw Eglwys Bhufain yn dysgu nad oes iachawdwriaeth ond yn ei 
chyfundeb hi? Y mae y Puseyaid a'r üchel-eglwyswyr yn haem mai 
Eglwys Loegr yw yr unig eglwys yn y deymas hon " sy'n hoUol sicr fod 
ganddi gorff yr Arglwydd i'w roddi i'w phobl." Ac y mae ein Harglwydd 
b^digedig yn ein sicrhau mai oni fwytäwn gnawd Mab Duw, ac oni yfwn 
eî waŵi, nad oes genym fywyd ynom {loan vi. 53). Ac os mai o ddwy- 
law gweinidogion ordeiniedig esgobawl yn \mig y gaUem ei gael, y mae yn 
canlyn nad oes iachawdwriaeth aUan o undeb â'r Eglwys Wladol; a chan 
hyny, y mae y blaid hon, yn gyson ddigon, yn gwadu cademid pob gwein- 
yddiadau gan eraiU, ao yn aml yn nacäu claddu y rhai a fedyddiwyd gan 
weinidogion eraül, gan eu gadael i " dmgareddau digyfammod Duw." G wir 
y caniatëir iddynt yr hawl o famu trostynt eu hunain, a chydnabyddir 
rhyddid cydwybod ; ond gan gyfraith y tir y gwneir hyn, ac md gan hlaid 
yr ólynimt. Arweiniai eü hegwyddorion hwy, pe ceid hwy aUan i'w 
canlyniad natiuiol, fel y maent mewn gwledydd Pabaidd, ac heb oddefìad 
cyfreithlawn i bleidi^'U crefyddol — ^i hoU ddychrynfeydd anoddefìad ac 
erUdigaeth Pabaidd ; a hyny yn eithaf cyson â'u hegwyddorion — ^^ Cariad 
at yr enaid yw enaid cariad.'' Ac os na aUwn gael iachawdwriaeth aUan 
o Eglwys Loegr, byddai yn gariad — ^yn weithred dda — ^ynddi ddynwared 
Mam-eglwys Bufain, trwy sefydlu chwil-lŷs, a dystrywio cyrff hereticiaid, 
** fel y byddo eu heneidiau yn gadwedig yn nydd yr Arglwydd lesu." 

Nis gelUr amddifíyn cynUun cadwen yr olyniant, heb ganiatäu fod 
Eglwys Rhufain yn wir eglwys ; o leiaf trwy ddisgyniad, fel yr haera 
Dr. Hook a'i hoffeipiaid yn weinidogion Crist. Ond nid yw Eglyrys 
Bhufain yn tueddu i dalu y moesgarwch yn ol ; ac yn wir, pa fodd y gaU? 
canys ar yr egwyddor hon, eglwys sismaticaidd yw Eglwys Loegr ; ac ar 
yr un egwyddor y darfu i lawer o bersonau ofiius a gweiniaid, i fod ar yr 
ochr d(üogelaf, gofleidio Pabyddiaeth. Y mae amgylchiad lago yr AÎl, 
fel ag ei mynegir gan Esgob Bumet, yn eithaf cyfaddas i'n dadl bresen- 
nol :-*-" Efe a roddodd i mi," meddai yr esgob, " yr hanes canlynol am ei 
waith yn newid ei grefydd. Pan y dîangodd o ddwylaw yr larU o North- 

^ " O00IÍ8 History of the Apoatolical Successian :" tudal. 185. 



DOLENAU y GADWEN. 23 

umberlandy i*r hwn yr ymddiriedasai y senedd ofal ei ddysgeidiaeth, a'r 
hwn a ymddygodd tuag ato yn barchus iawn — cymerwyd pob gofal priodol, 
mor gynted ag yr aeth tros y môr, i'w f^irfío mewn ymlyniad diysgog 
wrth Eglwys Loegr. Tmhlìlii pethau eraill, dywedwyd Uawer am cmdwr- 
dod yr eglwys, ac am y iraddodiadau oddinorth yr a/pogtolionf er cadamhau 
esgdbyddMiàh, Eelly pan ddaeth ef i sylwi fod mwy o reswm i ymostwng 
i'r Eglwÿs Gatholic nag i unrhyw un eghoys neiUdtìd, ae y gellir cymeryd 
pob traddodiadau eraill ar ei gair hi, yn gystal ag yr oedd esgobyddiaeth 
yn cael ei derbyn yn ein plith ni — ^meddyliodd nad oedd y cam hwn yn 
fawr, ond fod yn rhesymd iawn myned trosodd i Eglwys Bhufain, A 
chan fod Dr. Steward wedi dysgu iddo gredu fod gwir, ond dirgeledig, 
bresennoldeb Crist yn y saerament, efe a dybiodd fod hyn yn fyned mwy 
na hanner y fiordd i drawsylweddiad,"^ Mor naturìol yw hyn oll; ac 
mor hawdd yw ymsymud o olyniaeth eglwysig i Bufain. 

Nid yw yr ysgnfenydd yn bwriadu dyweyd dim yma yn erbyn esgob- 
yddiaeth, na'r sefydliad gwladol eglwysig fel y cyfryw. Yn erbyn yr 
haerìad o ddwyfol awdurdod esgobyddiaeth yn unig yr ymfilwria, fel ag 
tV hystyrìed o ganlyniad naturiol fel yr unig fodd cyfreithkwn o gyfleu 
iachawdwrìaeth gras i blant dynion. Anwesa y meddwl y gall ddangos 
fod y diwygwyr yn cymeryd golwg gywir ar y pwnc o ly wodraeth eglwysig, 
pan y dysgent nad oedd esgobyddiaeth, trwy awdurdod ddwyfol, yn urdd 
wahanol i henaduriaeth, '< ond yn unig fel cyíansoddiad doeth o eiddo y 
swyddogìon gwladol er llywodraethu yr eglwys yn well." Pa mor bell y 
mae yr üchel-eglwyswyr. wedi ymadael oddiwrth y golygiadau hyn, 
bydded i'w hysgrifeniadau dystiolaethu. Galluogodd y golygiadau hyn i'r 
diwygwyr ddal cymundeb âg eglwysi tramor, ac hefyd ganiatäu i'w gwein- 
idogion esgyn piüpudau yr Eglwys Wladol yma. 

Ond mor wahfûiol yw yn awr : nis gellid caniatau hyd yn noijl i Dr. 
Chahnars esgyn pulpud yr eglwys hon, er ei fod wedi hynodi ei hun mewn 
zel dro6 sefydlisîdau gwladol crefyddol trwy draddodi darlithiau yn ei 
hamddi%niad. lë, er ei fod ar ymweliad yn nhŷ gweinidog esgobaethol, 
nis gellid goddef iddo esgyn y pulpud ; a phan ofynwyd iddo gan wein- 
idog o enwad arall i ddefiiyddio ei biüpud ef, bamodd y doctor yn ddoeth- 
ach wrthod y cynnygiad, oblegid nad allai ei gyfaül offeirìadol ddyfod 
gydag ef i dŷ cwrdd. Yn sicr, y mae hyn yn brawf o ryw ddrwg na 
ddylai fod. Ni chaniatëid i'r doctor ddefnyddio y pulpud esgobaethol 
oblegid nad oedd yn yr olyniad — ^nad oedd yn ddolen yn y gadwen — ^nad 
oedd yn weinìdog awdurdodedig o efengyl Crîst ! Nid elai, ac ni chan- 
iatëid ìlt oôeiriad wrandaw ei ^rfaill mewn lle addoliad cyfundeb arall, 
oblegid eu bod oll yn sismatidaic^ a'u tai addoliad yn dai cyrddau anghyf- 
reithlawn ac anawdurdodedig — ^yn unig yn cael eu gadael yn llonydd trwy 
Weithred o Oddeâad ! Dyma un dyryswch mawr i'r hwn y mae yr 
athrawiaeth o awdurdod ddwyfol esgobyddiaeth ac olyniant yn arwain 
neu yn gyru ei phleidwyr iddo. 

Nis ^íîl yr ysgrifenydd osod allan ei olygiadau ar y pwnc hwn yn well 
nag yn ymadroddion Eli Bates, yn ei lyfr rhagorol ar " Oiristian 
Polities " — gwaith y byddai yn dda iawn i'r üchel-eglwyswyr pe gwnaent 
eu hunaîn yn adnabyddus o'i gynnwysiad. Testun un bennod a roddir 

1 " Hiêtory of hia own TimM :" cyf. i. tudal. 276, 276. 
C 2 



24 POLBNAU Y GADWBK. 

mewn dull o ofynîad — " Pa fodd y safei yr Eglwys gyda pberffîdtìi oddef- 
iad :" o'n rhan ni, buasem yn dyweyd " perfiaith ryddid ;" ond ni a'i gad- 
awn fel y cawsom ef — " perffîdth oddefiad." Y mae yn sylwi ; « Tybiwdi 
fod eglwys yn rhoddi y flaenorìaeth benderfynol i lywodraeth esgobawl, 
heb ei hystyried yn anhebgorol hanfodol i'w bodolaeth, ond yn tueddu yn 
well i'w lleshad ; nìd fel peth gwir anghenrheidiol, ond cyfaddas ; a hyn 
yn benaf gyda golwg ar ei lleshad ei hun, heb benderfyniad dîeithriad 
o berthynaâ i ^lwysi eraill ; y mae yn agos yn anmhosibl i flaenorìaeth 
wyliadwrus fel yna achlysuro ymryson na digter. Ond os taera fod y 
cyfryw lywodraeth-drefh o ddwyfoí awdwrdod, a dadleu ei hawl i ddy- 
ddymu sacramentau a gweinyddiadau pob eglwysi eraül, rhaid iddi ddys- 
gwyl cyfarfod â ehilgwthiad. Ac ar y llaw arall, pe byddai i eglwys, ar 
gyfrîf cystadleddiaeth (parity) ei gweinidogion, ddyrchafìi ei hun gorawdi 
eglwysi eraill, ac edrych ar yr urdd esgobaidd, yn ei sefydlìad gwreiddiol, 
fel rhywbeth Pabaidd ac anghristionogol, nis gallai lai, trwy y fath afirad, 
nac iselu ei hun yn ngolwg pob meddwl ystyriol a diragfam."* Dyna, 
yn nghyfrif yr ysgrifenydd, yw gwir Brotestanìaeth, ao yn hanfodol i ryddid 
crefyddol, a chydnabyddiaeth eglur ao ysgrythyrol o hawliau cydwybod dyn 
i famu drosto ei hun, yn sylfaenedig ar yr athrawiaeth ysgrythyrol o gyf- 
rifoldeb dyn i Dduw. A chan y rhaid iddo " roddi cyfirif drosto ei hun î 
Dduw," dylìd caniatau iddo ddefnyddio gwirioneddau dwyfol am ei iach- 
awdwriaeth, a fi^urfio ei fam ei hunan. Y mae Pabyddiaeth a gwyr yr 
olyniant yn gwadu hyn, trwy fynu yr hawl i feddwl trosom, a'r hoU 
awdurdod i weinyddu y gair a'r sacramentau. Yn hyn y mae y gwir 
wahaniaeth rhwng y ddwy gyÂindreûi — dyma yw y gagendor mawr; a 
chan fod gan bob un ei safle ei hun — un y tu yma, a'r llall y tu acw — nìs gall- 
ant gyd^mysgu — ^y maent yn wrthdroedolion i'w gilydd ; a phawb sy^n 
dadleu dros ddwyfol hawl, ac, f el o ganlyniad, uniff hawl i weinyddu y 
gair a'r sacramentau, a thros gymundeb â hwy mewntreûi i feddiannu 
ìachawdwriaeth — ^trwy ba enwad bynag y gaUant gael eu gwahaniaethu 
gan ddynion, neu yn mha le bynag y gaUant fod yn trìgiannu, ydynt 
wrth-brotestanaidd. 

Y mae yr athrawiaethau Pabaidd hyn, pa le bynag y ceîr hwynt, yn 
profi o ba le y daethant trwy yr efieithiau y maent yn eu cynnyrchu, ac yn 
dangos nad ydynt yn ol duwioldeb. Y mae yn amlwg betìi oedd ac ydyw 
eu hefieithiau yn y cyfundeb Pabaidd — ^y balchder, y gorthrymder, yr 
erlidigaeth, y creulondeb, y trais, a'r tywallt gwaed, a hynododd yr eglwys 
hono erioed, a ellir ei oh*hain, yn uniongyrchol neu yn gasgliadol, i'r hoUol 
awdurdod a fynir ganddi i feddwl tros, ac i lywodraetiiu cydwybodau 
dynìon. Y mae yr un opiniwnau yn amlwg yn dwyn yr un ffirwythau yn 
hollol — ^yn arwain i'r un canlyniadau naturì(d — cybeUed ag y mae am^fỳûh^ 
iadau ffwahanol y pleidiau yn caniatau, yn Eglwys Loegr. Edrycher, er 
esiampl, ar eu tueddiad rhwygol, eu cymeriad gwrthodedig, a'u tueddìadau 
Antinomaidd. laith eu hymddygiad ydyw — 

" Teml yr Arglwydd ydym m— 
Paganiaid enûU oU." 

Ac 09 nad ydyw eu cefnogwyr yn dywedyd wrth weinidogion eraiU, "Sef- 
wch draw ! canys sancteiddiach ydym ni na chwi," y maent yn dywedyd, 

1 " Bates* Christian Poîitica ;" tudal. 240, 241. 



DOLENAÜ Y GADWEN. ÍÔ 

" Y mae genym ni awdurdod nad oes genych chwi — ^fltig*ordeîniad yn unig 
a gawsoch chwi — ^ymwthwyr ydych i'r swydd ofieiriadol — ^nis gallwn ni 
ddal cymundeb â chwi ; oblegid nid ydych yn canlyn gyda ni." Pwy 
bdlach yw y sìsmaticiaid ? Yn ddîos, y rhaî s/n gwrthod dal cymundeb 
â'r rhai sy'n bwrw allan gythreuliaid, a'r rhai y mae Duw yn arddel eu 
Uafur, er nad ydynt yn canlyn gyda hwy. 

Y mae gweithrediadau allanol yr athrawiaethau hyn iV gweled yn eu 
gwaith yn nac^u hawl beddrod i'r rhai hyny sydd weinidogion cyfundebau 
eraill ; ac y mae amgylchiadau felly yn dygwydd yn fynyeh mewn amryw 
barthau o'r deymas. Ond y maent hwy yn myned tuhwnt i Rufain ei 
hun, canys y mae y Fabyddion yn caniatäu gwirioneddoírwydd hedydd Uë- 
ygcl. Y mae Pabyddiaeth yn ystyried bedydd yn ânhebgorol i iachawd- 
wrìaeth ; ac am hyny yn caniatäu i unrhyw ddyn neu ddynes, mewn achos 
o berygl, i'w weinyddu ; eithr ein hapostolion ni a daerant dros anghen- 
rheidrwydd bedydd er iachawdwriaeth, ac er hyny ni chaniatânt i neb ei 
weinyddu ond hwy eú hunain. Pwy a all ddarllen heb ofid lythyrau 
Fîcer öedney at weinidog cyfrifol yn y cyftmdeb Wesleyaidd, yn y rhai y 
gwelodd y gwr boneddig hwnw yn briodol, heb rodcü iddo y cyŵoad 
üdaf, alw yr holl weinidogion, ond rhai yr Eglwys Wladol, yn " weinidog- 
loii uffem, a mowKtd>a'nks ymneillduedig," &c. : a'r hyn sydd yn hynotaeh 
fyth, ymddangosai fod ei esgob yn cyfìawnhau ei ymddygiad a'i eiriau, yn 
hytrach na'u cìlgwthio — ^yr iaith wrthun uchod yn cael ei cheryddu yn 
debyg fel y ceryddodd Eli ei feibipn ! 

Y mae y tybiau eithafol hyn yn arwain eu hamddiflynwyr i ddyryswch 
sydd weithiau yn boenus, a phîyd arall yn warthus. Gwnai gwrthod 
iubwliau daddedigaeth, oddieithr rhai a fedyddiwyd yn esgobaethol, gau 
allan Archesgob 6ecker o gladdedigaeth Gristionogol ; canys gan un o'r 
rhai a alwyd gan Ficer G — yn " mountébcmhs ymneillduedig " y bedydd- 
iwyd ef. Pe buasai yr archesgob yn cael ei ddwyn i'w gladdu at Mr. E — 
buasai raid iddo wrthod darllen gwasanaeth y eladdedigaeth uwchben prif 
esgob holl Loegr. Drachefii, sylwai Syr John Nichólls, yn ei ddyfamiad 
ar achos " Hemp yn erbyn Wicks," offeiriad, " y buasai y rhybric, yr hon 
a ddadleuir gim rai ofleirìaid fel saìl nacäu claddu plant na fedyddiwyd yn 
esgobyddawl, yn cau allan lago i. a'i blant oddiwrth gladdedigaeth Grist- 
îonogol, yn ol trefh Eglwys Loegr." Ac y mae yn awr lawer o ofieiriaid, 
y rhaì sy'n feibion i Ymneilldüwyr, Methodistiaid Calfinaidd, a Wesleyaid, 
y rhai na fedyddiwyd erioed yn esgobyddawl, y rhai, er y gadewir iddynt 
weinidogaethu yn yr Eglwys ; a rhai o honynt mor'ddwfh yn y dyb am eu 
holynìant, ac yn siarad mor ymffîrostgar am awdurdod eu " heglwys apos- 
tolaidd " a Dr. Hook ei hun, neu y mwyaf Puseyaidd a ^emt-pabaidd o'r 
lcî; er hyny nid oes ganddynt hawl i ghiíddedigaeth Gristionogol, cybelled 
ag y mae gwasanaeth a threfh yr Eglwys Sefydledig yn cyfansoddi hyny 
yn gywîr yn ol eu hegwyddorion hwy eu hunain. Y fath ganlynìadau 
gwrthun a dirmygus sy'n tarddu o ddwyn allan i'w gweithrediadau 
naturiol eu hunain y tybiau — ^nid «emt, ond t^^frflHpabaidd hyn! Yn wir, y 
maent mor wrthun fel nas gelür eu gweithio allan, pa mor olygus bynag y 
gail rhai dynion ymresymu ar hawl ddwyfol esgobyddiaeth, a gwendid a« 
afineoleidd-dra gweithrediadau gweinidogaethol pawb eraUl, pa mor olygus 
bynag y gall ymddangos ar bapyr, nis gellir ei gario allan i weithrediad 

weithia — ^y mae yn anmhosibl ei efieithio yn drwyadl. Canys pwy 



26 DOLENAü Y GADẀEN. 

oífeiriad a fuasai yn meddu y fath galedwch a luuâu claddu lago i., neu ei 
fab Siarl y Merthyr (fel y geilw yr Eglwyswyr Siarl i.), neu Archesgob 
Secker — ^y ddau gyntaf yn benau gwladol, a'r olaf yn ben crefyddol 
Eglwys Loegr. " Os dywed neb wrthych," meddai y Dr. A. Clarke, " nad 
ydyw eich bedydd yn ddìgonol neu gyfreithlawn, argyhoeddwch ef o'i 
gamgymeriad, os geÛwch, trwy ddangos iddo nad yw ei haeriad yn iawn.. 

Y mae eich bedydd chwi mor gyfreithlawn ac mor effeithiol i bob dyben 
Cristionogol a gwladol, ag ydyw yr eiddo Archesgob Caergaint. Dyma 
oedd ystyr ein cyfraith erioed mewn cyfeirìad at fedyddiadau yr Ymneill- 
düwyr ; ond nid eglurwyd y meddwl hwnw yn Uawn hyd o fewn ychydig 
flyneddau yn ol. Mi a wrandewais yr ymresymiadau yn Uys y Peimdur 
{Cowrt of Arckeê)y ger gŵydd Syr John Nichol, yn achos Kemp v. Wicfces, 
ofieiriad, yr hwn a Èŵllasai ganiatäu claddedigaeth Gristionogol i blentyn y 
cyntaf, yr hwn oedd Ymneilldüwr ; oblegid y mynai na chafodd fedydd 
Crìstionogol, am ei fedyddio gan weinìdog Ymneillduedig. Ond y bamwr 
dysgedig, gan chwilio arfenad ac athrawiaeth yr eglwys Gristionogol, o'r 
apostolion hyd yr ailbrawfiad dìweddaf o'r Litani, a brofodd fod yn mhob 
achos lle yr oedd dwfr yn cael ei ddefriyddio fel yr elfen, a'r enw sahct- 
aidd Tad, Mab, ac Ysbryd Glan, yn cael galw amo yn y weithred o daen- 
ellu, neu drochì, fod yno fedydd wedi ei weinyddu i bob dyben a bwriad 
Cristionogol, heb ddim cyfeiriad neillduol at y person oedd yn gweìnyddu ; 
— ^fod yr eglwys bob amser yn casäu ailwneuthuriad neu fynychiad o 
fedydd, hyd yn nod Ue yr oedd personau yn gweini a gyfrifid yn heretic- 
iaid, pan y profwyd yn llawn mai dwfr a ddefnyddiwyd, a bod y person 
wedi ei daenellu, neu ei drochi, yn enw y Drindod byth-fendigaid. Yna 
efe a'i rhoddodd fel barn y llŷs, fod y cyftyw fedydd, wedi ei weinyddu 
gan weinidog Ymneillduedig, neu berson mewn ordeiniad sanctaidd, neu a 
gymerid fod mewn ordeiniad sanctaidd, yn fedydd efieithiol a chyfreith- 
iol i bob bwriadau Crîstionogol a gwladol. Dyma, gan hyny, yw athraw- 
iaeth yr eglwys a'r wladwriaeth ar y pen hwn ; a dyma o^d athrawiaeth 
y ddau erioed cyn yr ardystiad hwn ; canys nid yw cyfreithiau Mr. Jame» 
W — , na Bubric y brenin lago, yn y " Llyfr Gweddi Cyfiredin," yn ddim 
awdurdod gyfreithiol, ac o guilyniad, yn deilwng o ddim parch, gyda 
golwg ar y pwnc mewn dadl» Y mae y gwrthwyneb yn athrawiaeth beryglus 
a gau, cyflawn annheilwng o ysbryd carîadus ac iirddaâol Cristionogaeth. 

Y mae yn beryglus, am y gall ddyrysu un o'r dadleuon gwladwriaethol 
pwysicaf a all ddyfod o flaien y cyflfredin Brutanaidd. 

" Mr. Thomas Secker, yr hwn a fri wedi hyny yn Archesgob Caergaint,. 
ond yn fab i weinidog YmneiUduedig, a anwyd yn 1693, a fedyddiwyd yn 
ol duU yr eglwys hòno, ac a fu yn efirydu mewn tair o ysgolion Ymneilldu- 
edig yn olynol, hyd nes oedd yn bedair ar bymtheg oed, pan yr aeth î 
Brifysgol Bhydychain, ac wedi hyny a ymunodd â chymundeb Eglwys 
lioegr. Yn 1732, efe a enwyd yn un o gapelwyr y brenin ; yn 1733, efé 
a apwyntiwyd yn berson Sant lago ; lonawr 5ed, 1734, efe a ddyrchafwyd 
i esgobaeth Caerodor ; i Bydychain yn 1737 ; yn 1750, efe a ne.widiodd 
gorhawl {preòend) Durham a phersoniaeth Sant lago, am ddeoniaeih Saat 
Paul ; ac yn 1758, efe a enwyd ac a sefydlwyd i archesgobaeth Càergaint» 
Efe a weinyddodd yn nghladdedigaeth y brenin Sior ii., ac yn nghyhoedd- 
iad y brenin Sior iii., yr hwn a fedyddiodd efe pan oedd yn berson Sant 
lago, a'r hwn, gyda'i frenines, a briododd, ac a goronodd, Medi 8fed,-1761 ; 



DOLENAU T GADWEN. 27 

ac ar yr 8fed o Fedi, 1762, efe a fedyddiodd Dywyaog Cymru, ac am- 
ryw o blant eu Mawrhydi wedi hyny. Nid ydym yn clywed dim iddo 
erioed gael ei ailfedyddio. Os nad oedd ei fedydd yn Grìstionogol, 
effeithiol, a chyfreithlawn, o ganlyniad nis gallasai fedyddio nac ordeinio ; 
ond efe a wnaeth bob un o'r ddau. Yn awr, pe caniataem yr athrawiaeth 
anghrbtionogol a pheryglus nad oes un bedydd yn eífeithiol neu gyfreith- 
htwn, ond yr hwn a roddwyd gan offeiriad Pabaidd, neu ofíeiriad o Eglwys 
Lo^^, yna canlynaî yr anghenfileidd-dra a'r ffieidd-dra hyn : — nad oedd 
y brenin Sior m. yn gristion, canys efe a fedyddiwyd gan ddyn yr hwn 
na fedyddìwyd erioed ei hun ; ac nid oedd yn frenin cyfreithlawn, canys 
efe a gysegrwyd gan ddyn nad oedd yn gristion ! A chwaneger at hyn 
oD, y mae y gwîr ddilyniad yn yr Eglwys yn cael ei rwystro a*i dori, cany» 
yr oedd holl fedyddmdau ac ordeiniadau Archesgob SeckOT, nid yn unig 
pan oedd yn llywyddu archesgobaeth Caergaint, ond hefyd pan oedd yn 
offeiríad gwledig, ac yn ddilynol Esgob Caerodor, ac. yn Esgob Ehydych- 
ain, yn ofer ac anghristionogol ; ac y mae yr holl. urddosau uchel-eglwysig 
a diäsgynodd trwy y Ilinell hòno yn iB^giol ; ac y mae hoU sefyllfa yr 
Eglwys Sefydledig yn ansafadwy a llygredig ! Gwareded Duw ni rhag y 
fiith atfarawiaeŵ anghristionogol, ansanctaidd, ac anghyfreithlawn."^ 

Ond y rhan fwyaf gwrthwynebus o'r athrawiaeth hon yw ei thuedd 
Antínomaidd. Y mae yr ysgrifenwyr Pabaidd yn gẁneyd gwahaniaeth 
rhwng sancteiddrwydd personol ac awdurdod weinidogaethol. Y mae yn 
osodiad ganddynt, ** pa bryd bynag yr apwyntir dyn yn gyfreithlawn yn 
weinìdog, na all heresi nac anfoesoldeb wneyd ei weinidogaeth yn ofer." 
Y mae yr yÉ^rifenwyr Pabaidd eu hunain yn galw Stephan vi. y dyn 
mwjaî drygionus, a'i fod yn cael ei gyfrif yn rhif y pabau, rhag gadael 
bwlch yn y rhif — ^rhag coUi dolen o'r gadwen.* Dywedant iddo chwan- 
egu pechod ar bechod, trwy gyíiawnhau ei ddrygioni mewn cymanfa — ^y 
melldithiai hyd yn nod y ceryg ef, ac y buasai yn well pe Uabyddìasid ef 
â meini, na bod i Eglwys Rhufain gael ei hiselu trwy y fath warth ; ddar- 
fod i brif balas y pabau, yn y Lateran, syrthio i'r Uawr, fel yn analluog i 
sefyU pan y siglwyd ei gonglau gan y fath erchyUwaith dychrynUyd, sef 
ei waith yn codi corff Formosus.* **Ond eto," chwanegant, "er fod y Pab 
Stephan yn ddyn mor ddrygionus, ni ddyhii yr hereticiaid ein diystyru ni 
yn erbyn addewidion Crist, a wnaed trwy Sant Pedr i'w eglwys ; canys 
nid oedd yr oU a ddywedodd neu a wnaeth Stephan yn erbyn Formosus 
ond gweìthredoedd o waUgofrwydd neu ynfydrwydd yn unig. Ond gan 
ei fod wedi ei wisgo yn gyfireithlawn â'r awdurdod Babyddol, nas gaUasai 
gyfeíUomi yn erbyn %dd na moesau da."* 

Yp oedd loan xii. yn gawrfil mewn drygionî. Ni ddifwynwn ein papyr 
â darluniad o'i gymenad ; " ond er gwaethed oedd ei ddrygau ef," meddai 
awdur Pabaidd, "nis gaUent niweidio na gwarthruddo y fíydd Babaidd; 
canys yr ydym ni oU yn cydnabod St. Pedr, a gaU ei olynwyr, wedi iddynt 
dderbyn yr addewid, gyfeiUomi mewn moesau, ond nid mewn fiydd." 

Pa fodd y mae yr Ùchel-eglwyswyr — ^gwŷr yr olyniant — ^yn ymdebygoU i 

^ " Dr. AéUm C^ìee'ê LeUer to a Preacher." 

* Efe oedd y pedwerydd pab ar ddeg ar ol y cant— dolen pedwerydd ar ddeg ar ol 
y cant, yn ol cyírlfiaeth y Pabyddion, trwy ddechreu yn Pedr yr apodtol. 

* " OooJli^s Hiatory of ihe ApoatoliccU Succession ;** tudal. 44. 
^"HowéíFs View of the PofUificale ;" tudal. 178, 179. 



28 DOLENAU Y GADWEN. 

Babyddìaeth yn hyn, a ellir ei weled trwy ddosraniad o bregeth a bregeth' 
wyd ar gysegriad eglwys newydd, gan urddaâolwr o'rEglwys Wladol, yny 
flwyddyn 1809 : — " Fr twydd apostolaidd y gwnaed yr addewid fawr hon 
{Maiih, xxvüi. 18, 19). Hon, gan hyny, yw y swydd i'r hon y gwnaed 
addewid ein Harglwydd, y byddai efe gyda hi bch amser hyd ddwoeddy hyd; 
gyda Hi, hyny yw, nid feÛy, fel ag i fíiirfto y personau a wisgìr â hi yn ar- 
benigol, ond fel ag i wneyd y swydd ei hun yn effeîthiol i'r amcan mawr i'r 
hwn y cafodd ei seíydlu. Gall y gweinidogion fod yn anghymeradwy, ac 
er hyny fod yn offerynau anrhydeddus yn llaw Duw i gyfleu gwybodíieth 
achubol o*i wirionedd i fìloedd. Nid sanoteiddrwydd personol — ^nid hyd yn 
nod zel tros ogoniant Duw ac iachawdwriaeth dynion, a all wneyd unrhy w 
wasanaeth gweinidogaethol y budd UeiafJ' Y mae Esgob Beyeridge, yn ei 
bregeth ar y testun uchod, yn cymhwyso yr addewid at y suoydd apostolr' 
aidd; ac ar y tir hwnw yn amddifi^ gweinyddiadau gweìnidogion dryg- 
ionus.^ Y mae Blunt hefyd yn ei " History of the Beformation^" yn 
cyhuddo WickMe, "seren foreu y diwygìad," o gyfeiliomad, oblegid ei fod 
yn dal fod "drygioni yr offeiriaid Pabaidd yn halogi eu gweinidogaeth,"* ac 
yn dyfynu 1 Sam, ü. 17. i'w brofì — ^un o'r dyfyniadau mwyaf anmherthyn- 
asol a allesid fyth ei wneyd; canys y mae yn chwalu ei athrawiaeth, 
wreiddyn a changen. Oanys am ddrygioni meibion Eli y digiodd Duw 
mor fawr, fel y torodd hwynt ymaith, ac y tystiolaethodd fod ei anrhydedd 
ef a'i achos yn gysylltiedig anwahanol âg ymddygiadau da ei weinidogîon ; 
** Canys," meddai efe, " fy anrhydeddwyr a anrhydeddaf fi, a'm dirmygwyr 
a ddinnygir ;" 1 Sam, ii. 30. Hynod fod neb yn cymeryd achos meibion 
EK i brofi fod Duw yn arddel gweinyddiadau dynîon drygionus ! 

Y mae yn eglur fod y diwygwyr o dyb wahanol i Babyddîon a phleid- 
wyr yr olyniant — oddiwrth y canon sy'n gofyn tystiola^thau o ymddygiad 
da yr ymgeisydd cyn iddo gymeryd urddau, ac y mae Erthygl xxvi. yn 
edrych yr un ffordd ; canys, er ei bod yn dysgu " nad y w efiâiith ordinhad 
Crist yn cael ei thynu ymaith trwy dà^gioni y gweinidogion oddiẁrth y 
rhai, trwy wir ffydd, sy'n derbyn yr unrhy w," ŵ), ymddengys mai at y rhai 
sy'n euog o ryw bechodau dirgelaidd y mae hyn yn gymhwysiadol, canys y 
mae yr erthygl yn gofyn "bod i weinidogion drwg gael eu eyhìàdido gan y 
rhaî a fo'n gwybod am eu troseddau ; ac yn ddiweddaf, wedi eu cael yn 
euog, trwy fam gyfiawn, gael eu diswyddo." Y mae y rhan ddiweddaí o'r 
erthygl yn sicrhau yr ystyr y mae y rhan gyntaf i'w ddeall ; ac yn wir, y 
mae y rhan gyntaf yn caniatau fod drygioni y gweinidog yn guddiedi^, 
canys prìn y gellir meddwl y gall fod gan neb, â Bibl Duw yn ei law, ffydd 
yn ngweinyddiadau dyn drwg: canys dywed Duw am y drygionus, "Beth 
sydd i ti a fynegech ar fy neddfau, neu a gymerech ar fy nghyfammod yn 
dy enau ? gan dy fod yn casäu addysg ac yn taflu fy ngeiriau i'th ol ;" 
Salm 1. 16—23. A thracheûi, dywed Duw, " A mi heb eu gyru hwynt, |tc 
heb.orchymyn iddynt: am hyny ni wnant ddim lles i'r bobl hyn;'* Jer. 
X3dii. 32. Ac y mae yn eu rhybuddio i "ochelyd gau-brophwydi;" a*r 
safon wrth ba un y maent i gael eu profi yw, nid wrth ddolenau yr olyn- 
iant, ond " wrth eu ffìwythau yr adnabyddwch hwynt." Yn awr, â'r geir- 
iau hyn o'n blaen, nîs gallwn braidd ddysgwyl neu gredu y bendithia Duw 

^ " laacu^s Ecclmaatical Clainia :'' tuda]. 152. 
^**Blunt'a Ilistory qf the Reformaiion :'* tudal. 89. 



DOLENAU Y GADWEN. 29 

weinyddiadau dyn adnabyddus ddrygionus-*-nid oes grym i arferyd fiydd ; 
ond os bydd gweìnidog yn ddrygionus anadnabyddus iV gynnulleì(Ka, a 
hwy yn credu ei fod yn gywir, gallant yn hyderus ddysgwyl bendith Duw 
ar ei weìnyddiadau, a chael budd ysbrydol trwyddynt. Yn y golygiad 
yna y mae cysondeb rhwng dwy ran yr erthygl a'u gilydd — ^y cwbl yn 
eglur; ond nid ar un tìr araíl. 

Y mae rhai dyledswyddau yn perthynu i'r weinidogaeth Grìstionogol 
nad yw yn bosibl i ddyn drygionus neu annychweledig eu cyflawni. Sieryd 
yr apostol am ddyddanu y bobl " â'r dyddanwch y dyddanwyd ef ei hun 
gan Dduw." Yn awr, gellir meddwl nad oes gan y gweinidogion dryg- 
ionus hyn ddim dyddanwch oddiwrth Dduw, na chymdeithas âg ef ; canys 
"yr hwn sy'n gwneyd pechod, o ddiafol y mae." Swyddogol yw yr hyn 
oll sydd rhwng Duw a gweinidogion drygionus, yn sylfaenedìg ar eu bod 
yn ddolenau yn nghadwen yr olyniant ; canys Beilarmine, yn nghyflwynìad 
ei waith i Sixtus v., tra yr haera " ei fod yn wnr háb, ac yn ficer Crist ar y 
ddaear," a addef wedi iddo farw ei fod wedi myned at ddiafoL^ Pa fodd 
y gall y cyfryw weinidogion fod mewn gofìd esgor ar bechaduriaid edif eir- 
iol, "hyd oni fiurfier Crist ynddynt?" neu pa fi>dd y gallant hwy gydym- 
deimlo â'r credadyn yn ei orthrymder, a chysuro pobl Dduw ? neu fod "yn 
addfwyn yn eu pHth, fel mamaeth yn magu ei phlant." Dynìon, y rhai y 
mae eu caionau digyfhewid yn elyniaeth yn erbyn Duw — ^gweinyddiadau y 
rhai sydd oll o wneyd crefftwriaethol — ^yn troi dynion trwy weinyddiad y 
sacramentau — ailenedigaeth y rhai yw bedydd, a*r cymun yn drwydded i'r 
nefoedd! Y mae y tybiau hyn yn myned dan wraidd crefydd brofiadol, ac 
yn gwneyd " teymas nefoedd yn fwyd a dîod," yn ddefodau ac arferiadau, 
yn Ue " cyfiawnder, tangnefedd, a llawenydd yn yr Ysbryd Glan." 

Drachefn, y màe y tybiau hyn mor wrthwynebol i reswm a phob cyfiel- 
ybiaeth ag ydyw i'r ysgrythyr. Canys i beth y sefydlwyd y weinidogaeth 
Grnstìonogol ? Wel, " i droi dynion o dy wyllwch i oleuni, ac o feddìant 
Satan at Dduw " — ^i ddeisyf ar wrthryfelwyr gymmodi â Duw, ac i ym- 
wrthod â'r traws-ly wodraethwr sydd yn gormesu amynt. A glywyd erioed 
am un brenin daearol yn defhyddio gelynion — ^gwrthryfelwyr — a'u calonau 
yn Uawn gelyniaeth tuag ato-— deiliaid Uywodraeth araU — ^yn negeseuwyr 
drosto, i wneyd cytundeb yn ei enw â'i ddeiUaîd gyrrthryfelgar, a'u per- 
swadio i gymmodi â'u penadur cyfreithlawn ? O'r hoU bethau ynfyd y bu 
breninoedd ynfyd neu ddrygionus, neu eu gweinìdogion, erioed yn euog o 
hono, gaUwn anturio dyweyd na buont erioed yn euog o'r fath anfad yn- 
fydrwydd a gwaUgofrwydd a hyn — ^y mae y dybiaeth yn rhy wrthun i'w 
hanwesu am fynyd. A ddarfii i'r pab ei hun roi hereticiaid ar waith i droi 
Protestaniaid ? A ddarfu i wŷr " Traethodau Rhydychain," roi y rhai 
a anghredent eu hathrawiaethau i'w Uedanu, ac i enniU dynion drosodd i'w 
%dd ?^Nid ydys yn credu iddynt erioed wneyd y fath beth, ac ni a feiddiwn 
ddyweyd na wnant y fath betìi byth ychwaith : ac eto arddangosir yr an- 
feidrol ddoeth Dduw fel pe mabwysiadai y duU hwn — ^fel pe cymerai ddeil- 
iaid teymas y diafol yn negeseuwyr drosto, a'u hanfon aUan yn ei enw i 
ddeiyf ar eu eyd-ddeiUaid i gymmodi â Duw. Byddwn mor hyf a dyweyd 
fod hyn yn anmhosibl. Gan hyny, nid oedd Wicldifie a'r diwygwyr yn 
cyfeiUomi, eithr yn cyhoeddi y gwirionedd pwysicaf, pan ddysgent fod 

^ " Cooìfe History cf the ApoitoUcal Succemon :" tudal. 97. 



30 DOLENAU Y GADWEN. 

^ drjgiom personol y gweinidog yn difuddio ei weinyddiadau ;" ac yr oedd- 
ynt yn gweithredu yn berffaith gyson â goíyniadau yr ysgrythyrau sanct- 
aidd, pan y cydnabyddent hawl Brenin Sîon i " anfon gweithwyr iV winllan ;" 
a chan hyny yn gofyn fod i bob ymgeisydd broffesu " ei fod yn credu ei fod 
yn cael ei gynhyrfu gan yr Yabryd Glan i gymeryd amo swydd y weinid- 
ogaeth Gristionogol." 

Y mae yn gwegtiwn pwysig yn wir, pa un a ail Eglwys Loegr, wedî cyd- 
nabod hawl Pen yr eglwys i alw gweithwyr iV winllan, ^réawnhau ei 
hymddygiad yn neillduo dynion i*r weinidogaeth o'u mebyd, cyn y gall 
mewn un modd feddu sail i gasglu fod y Meistr mawr wedi, neu y gwna eu 
cynhyrfu yn fewnol i'r gwaith. Yn annedwydd iddi hi a'i gweinidogion, 
y mae ei hathrawiaeth a'i harferiad yn gwrthwynebu eu gilydd. Os yw 
athrawiaeth gwasanaeth yr ordeiniad yn iawn, y mae yr arferiad yn gyfeil- 
iomus. Y mae eglwysi eraill yn y wlad hon, sy'n dal yr un athrawiaeth 
ysgrythyrol — ^yn gofyn fod yr ymgeisyddion wedi eu dyohwelyd at Dduw, 
ac yn proffesu eu bod yn meddu galwad ddwyfol, cyn y derbynir hwynt i'w 
eolegau, i'w dwyn i fyny i waith y weinidogaeth. Dyma bwnc sy*n perth- 
ynu yn bwysig i bob eglwys. Gwneler y weinidogaeth mor ddysgedig ac 
athrylithgar ag y gellir ei gwneyd, ond na thrawswyrer hi — ^na rodder 
dysgeidiaeth neu athrylith yn gyntaf, heb gymeriad ac heb dduwioldeb; 
ond bydded i dduwioldeb gael ei wneyd yn beth — ^yn gymhwysder anheb- 
gorol ; canys ni all Pen mawr yr eglwys fyth alw gwrthryfelwyr yn gen- 
adau drosto ; ni ddarfu iddo erioed, ac ni wna by th, ddefiiyddio gelynion 
i bregethu cymmod ; ond ei offerynau, ei lestri etholedig a anrhydedda efe 
felly. 

Yn olaf, gallwn sylwi, fod yr athrawiaeth hon yn symud, yn dystrywio 
yr hen gloddiau terfjniau. "Gochelwch gau-brophwydi," meddai ein 
Harglwydd. Ond pa fodd yr ydym î'w gwahaniaethu ? " Wrth eu 
íîrwythau," meddai yr un awdurdod uchel — ^wrth "arwyddion apostol" — 
wrth fod " yn foddlawn mewn gwendid, mewn anmharch, mewn anghenion, 
mewn erlidiau, mewn cyfyngderau, er mwyn Crist '* (2 Cor, xii. 10) ; wrth 
fy wyd sanctaidd, wrth fod " yn esiampl i'r ffyddloniaid, mewn gair, mewn 
ymarweddiad, mewn carìad, mewn ysbryd, mewn ffydd, mewn purdeb" 
(1 Tim. iv. 12) ; trwy Iwyddiant yn eu Uafur, trwy droi dynion o dywyll- 
wch i oleuni ; canys nid y w yr Arglwydd byth yn anfon gweinidog i ryfel 
ar ei draul ei hun ; y mae yn adnabod ei lafùrwyr, ac yn rhoddi iddynt sel 
i'w gweinidogaeth, ac eneidiau am eu llafur. Pan ammheuwyd awdurdod 
apostol y cenedloedd i bregethu yr efengyl, efe a bwysodd ar y gefhogaeth 
a dderbyniodd ei weinidogaeth gan ei Feistr mawr: "Chwychwi yw eîn 
hepistol ni, a adnabyddir ac a ddarllenir g^ bob dyn." Ond cyfeiÈomad 
oedd hyn oU, os yw yr olynwyr yn iawn ; canys ymddengys nad ydym yn 
awr i famu gweinidogion wrth eu ffiwythau, ond wrth eu bod yn ddolen 
yn nghydiad cadwen yr ofyniant oddiwrth yr apostolion, jrr hon gadwen 
nas gellir olrhain ei dolenau yn ddifylchau ; ac yn wir, y mae braidd yn 
ormod hefyd i'w ofyn i ni roddi heibio " air sicrach y prophwydi," mewn 
pwnc mor annhraethol fawr ag yw dewisiad arweinydd i'n heneidiau, ac 
ymostwng i ddìm ond ipsi dùeit rhyw wŷr fel Dr. Hook, ac eraill. 

Dywed y doctor uchod "nad yw pob dyn sy'n gymhwys trwy ddysg, 
dawn, ac athrylith, yn meddu yr awdurdod i gymeryd amo y weinidogaeth 
Gristionogol — y gall Uawer o ddynion fod yn gystal cyfreithwyr ar 



DOLENAU Y GADWEN. 31 

arglwydd ganghellwr, ond na allant weithredu fel j cyftyw heb eu hapwyntio 
gan eu penadur ; ao wrth fyned trwy wlad dramor, y gallem fod yn gymhwys 
i weithredu dros frenines Lloegr, ond na wnai rhy w ymherawdwr tramor eih 
derbyn fel y cyfryw oni allem ddangos ein tyst-lythyrau {credentiálsy Ac 
felly pa hawl sydd gan ddyn i weithredu fel cenadwr tros Dduw oddieithr 
i Dduw roi c(mrimiwn iddo i weithredu felly ?" Y mae hyn yna oU yn bur 
wir; yr ydym oll yn cytuno ar y pen hwn ; ond y ddadl sydd am natur y 
tyst-lythyrau. Nid ydym yn dadleu pa un a oes gan ryw ddyn hawl i 
weithredu fel cenadwr tros Dduw heb iddo roi c(mmidwn iddo — ^yr ydym 
yn cytuno kg Eglwys Loegr yma — ^nad oes gan un dyn hawl i weithredu 
Jfel gweinidog tros Dduw, nes iddo gael ei fewnol gynhyrfu gan yr Ysbryd 
Glan i wneyd felly ; ond dywed y doctor nad yw hyn oll yn ddigon, y 
rhaid iddo heblaw hyn, brofì ei awdurdod trwy ddangos list — dolenau cyd- 
iol, yn gwneyd un gadwen fawr ddifwlch o*r holl gommisiwrum a roddwyd 
o'r blaen — ^yr oll yn y cyfwng rhyngddo ef a Clu"ist. Hyn yr ydym yn 
ei wadu, yn ei wadu in toto, oblegid ei fod yn wrthbrotestanaidd, yn 
dinystrio yr osodedigaeth Brotestanaidd mai y Bibl yn unig yw crèfydd y 
Protestaniaid. Ac y mae chweched erthygl Eglwys Lloegr yn dysgu nad 
ydys yn gofyn bod i neb gredu " beth bynag ni ddarllenir ynddi (yr ys- 
grythyr lân) neu ni ellir ei brofi wrthi, megys * Articl o'r Ffydd,' na'i fod 
yn anghenrheidiol i iachawdwriaeth." Yn awr, yr ydym yn sicr nad yw y 
Bibl yn gofyn gan weinidog i brofì ei awdurdod yn y ffordd hono — 
gwyddom ças gall neb ei wneyd. Yr unig ffordd i'r gwŷr hyn brofi eu 
haeriad, mai hwynthwy yn unig sy'n hòni eu hawl a'u eommisiwn trwy y 
siand hon ydynt genadau Duw y nefoedd at bechaduriaid, y w profi yn 
eglur ddiammheuol mai y rhai sy'n hòni eu bod yn y gadwen yw yr unig' 
rai ag y mae Duw yn ei gydnabod fel ei genadau, ac yn cymmodi â gwrth- 
ryfelwyr trwy eu gwasanaeth gweinidogaethol, yna ni bydd eu dull hwy o 
gael aUan eu galwad ddim gwell nag eraill sy'n sicrhau eu hawdurdod trwy 
foddion mwy uniongyrchol ac ysgrythyroL Tybier, er esiampl, fod rhyw 
ddynion mewn gwlad dramor yn haeru eu bod wedi eu hawdurdodi fel 
negeseuwyr gan frenines Lloegr, a bod i rywrai eFÚH wadu eu hawdurdod 
oblegid na ddeilliai eu hawdurdod mewn Uinell o ddolenau didor trwy yr 
holl negeseuwyr, neu y cenadau a benodwyd o'r blaen er sylfaeniad y fren- 
miaeth, tra yr haerai y cenadau eraill nad yw y list y cyfeirir ati yn werth 
dim, mai cruglwyth o ffiigysgrifau anghyson yw y cwbl, mai os gellid eu 
gwneydallannathrosglwyddai ddim awdurdod, oblegid fod llawero'r cenadau 
wedi eu hapwyntio yn anghyfreithlawn — ^pa fodd y penderfynwn y ddadt 
rhwng yr ymrysonwyr hyn am awdurdod eu negeswriaeth ? Wel, trwy 
chwilio eu gweithrediadau swyddogol, bid siwr. Os cawn allan eu bod yn 
ymohebu â'r llŷs gartref, a bod y rhai hyny a broffesai eu bod wedi derbyn 
eu hawdurdod odàwrth y frenines a'r llŷs yn gydnabyddedig fel y cyfryw — 
sicrfaäar hyny y pwnc ar unwaith. Gallai y rhai hyny a hònent fod ganddynt 
list o'r apwyntiaidau er sylfaeniad yr ymherodraeth gredu ynddynt eu hun- 
am, eu huehafíaeth, a'u hawdurdod ar eraill ; ond gan y cyflawnid neges- 
wriaetìi yr anfoniad mor llwyddiannus trwy eraill, chwarddai y bobl am eu 
hynfydrwydd ; a thra y byddai yr ymohebiaeth â'r Uys gartref yn cael ei 
dwyn ymlaen yn gystal trwy y umII a'r llall, gadawent hwy i derfynu y 
ddadl am olyniant yn eu plith eu hunain, yr hyn a welent nad effeithiai ar 
eu hawdurdod. Yn awr, os na all "pobl y ffordd hon" brofi fod Duw y 



32 DOLENAU T 6ADWEN. 

nefoedd yn cyflawni ei arfaeth rasol trwy g^iadau yr olyniant, a thrwy- 
ddynt hwy yn unig, nid y w eu cadwen o ddolenau, hyd yn nod pe gellid 
eu easglu at eu gilydd oU heb golli un — ^nid yw, meddwn, yn werth dîm ; 
oanys y mae yn amlwg fod cenadau sy'n proffesu fod eu c(mmigktm yn an- 
nibynol ar y ligt ja cael eu hanrhydeddu gymaìnt yn ffafr eu penadur ag 
eraill ; canys anrhydeddwyd cenadau o'r Methodistiaid Calfinaidd, Wesley- 
aidd, Bedyddwyr, ac Annibynwyr, â chymaint arwyddion o ffafr a chan- 
moliaeth y Penadur a chenadau yr olyniant. GaJlant oll, trwy fendith 
Duw, gyfeirio at eglwysi a blanwyd trwy eu hofferynoliaeth, ac eneidiau 
luoedd wedi eu henniU at Grist. Cludasant weinidogaeth y eymmod i am- 
rywiol Iwythau yn Ewrop, Asia, Affîrica, ac America ; a buont yn offerynau 
anrhydeddus i droi tyrfaoedd oddiwrth wasanaethu eilunod mudion a 
gwageddau celwyddog, i wasanaethu y bywiol Dduw ; ac y mae y Brenin 
wedi dyweyd wrthynt am famu o berthynas iV ffafr ef wrth y llwyddiant 
â pha un y gwelodd yn dda goroni eu llafur, ^< canys pa ddaioni bynag a 
wneir ar y ddaear, efe ei hun sydd yn ei wneyd," a chan nad yw yn an- 
rhydeddu nac yn llwyddo yn fwy y rhai sy'n proffesu derbyn eu galwad 
trwy yr olyniant nag eraiU, y mae yn benderfynol eglur nad yw Efe yn 
rhoddi dim pwys ar yr olyniant. 

Gan hyny, y mae yr olyniant apostolaidd yn g^mnwysedig mewnparhâd 
o athrawiaeth, ysbryd, profiad, zel, galwad dwyfol, ymarweddiad, a 
Uwyddiant yr apostoUon; canys da y sylwyd — "Nid all neb araU o wein- 
idogion Crist, bydded eu cyrhaeddiadau a'u gradd yr hyn a fyddont, un 
amser hòni hawl gyfiawn i'r arfreintiau. goruchel a sanctaidd hyn. Y mae 
yr archesgob uchaf cybeUed oddiwrth ^fartalwch â'r apostoUon ag yw yr 
isaf o'r efengylwyr amdeithiol."i Ond y mae dynion dychweledig a fiydd- 
lawn wedi eu galw gan Ben mawr yr eglwys, ac wedi eu cyfaddasu yn 
briodol i waith y weînidogaeth, ac yn caá eu cydnabod gan ry w gangen o'r 
eglwys weledig, pa un ai Methodistìaid Calfinaidd, Wesleyaidd, Annibyn- 
wyr, Henaduriaethwyr, Bedyddwyr, neù Esgobaethwyr, yn ol ein tyb 
ostyngedig ni, wedi eu priodol awdurdodi yn ol ewyllys Duw, yn unol â'r 
ysgrythyrau, a'r drydedd ar hugain o erthyglau Eglwys Loegr, cyn beUed 
ag y gaU dyn famu am ddyn, i bregethu sanctaidd air Duw, a gweinyddu 
y saeramentau yn y cyfundeb neUlduol hwnw gan yr hwn y maent yn cael 
eu cydnabod feUy ; ac y mae gan yr Henaduriaethwyr hawl mor gyfiawn i 
wadu urddiad yr Esgobaethydd ag sydd gan yr Esgobaethydd i wadu yr 
eiddo yntau. Gall y Trefhyddwr gyda yr un priodoldeb wadu ordeiniad 
yr Annibynwr, neu yr Annibynwr yr eiddo Trefhyddwr, cystal ag y gaU yr 
üchel-eglwyswyr wadu pob im o'r ddau; y maent oU yn gydradd â'u gUydd 
can beUed ag y màBcyfiwr ac ammodau eghoysig yn effeithio amynt ; ac os cyn- 
íiyg y naiü hunan-awdurdodi ar y UaU, neu wadu cryf der eu hordeiniad a'u hawl 
î bregethu yr efengyl, y mae yn ymadael oddiwrth wir egwyddor Protestan- 
iaeth, ac yn myned yn ol i Rufain, ac yn y peth hyn yn peidio a bod yn Bro- 
testant, beth bynag a broffesa ; canys un o'r cyfeiliomadau y protestiodd y 
diwygwyr yn eu herbyn oedd, hawl Eglwys Bhufain igymeryd ami ei hun, ar 
draul cau pob un arall allan, yr awdurdod dros yr hoU eglwysi, a gwrthod 
i eraUl yr hawl i famu trostynt eu hunain. Gan hyny, os bydd i'r eglwysi 
annibynol ddyfamu yr henaduriaethol, a hòni iddynt eu hunain yn unig 

1 " Pi«geth Ganmlwydd Jack80ii :" tudal. 22. . 



DOLENAU Y GADWEN. 33 

yr awdurdod i esbonio yr ysgrythyrau, gan alw eu hunaìn ** Yr Eglwys," y 
maent yn cbwareu y Pabydd — ^yn mabwysiadu yn hoUol yr egwyddorion 
hyny yn erbyn pa rai y protegHodd y diwygwyr, a chan belled a hyny yn 
peidio a bod yn Brotestaniaid, ac yn yn troi yn Babaidd ; yr un modd y 
byddai yn achos eglwysi o'r drefh Annibynol neu Henaduriaethol, pe byddai 
i ryw lui o honynt hòni yr hawl iddynt eu hunaîn yn unig o fod yn fam- 
wyr a dëonglwyr yr ysgrythyrau, a gwadu cymeriad ysgrythyrol pob 
gweinidogion, eglwysi, ac ordinhadau, ar na byddo yn unol â'u golygiadau 
hwy am lywodraeth a dysgyblaeth eglwysig. 

Y mae gan bob un o'r eglwysi hyn hawl i feddwl mai eu hathrawiaethau 
hwy yw y mwyaf ysgrythyrol — ^mai eu dull hwy o weinyddu yr ordinhadau 
sydd fwyaf unol â meddwl yr Ysbryd, ac mai eu trefn hwy o lywodraeth 
eglwysig sydd fwyaf cydweddol â'r hen gynllun apostolaidd : gallant 
wneyd hyn ar egwyddorion Protestanaidd, yr hyn hefyd y mae cysondeb yn 
eì ofyn ; ond pan y dechreuant ddîeglwyseiddio cyfundebau eraill, a galw 
pob gweinidogion, oddieithr eu hunain, yn rhai "yn cymeryd amynt 
urddau sanctaidd," "heb eu hordeinio," " dysgawdwyr dîawdurdod," "ym- 
wthwyr i'r weinidogaeth," gan wrthod rhoddi iddynt ddeheulaw cym- 
deithsís, oblegid nad ydynt yn canlyn gyda hwy, ac yn eu gadael hwy 
a'u heglwysi i'r hyn a alwant yn " drugareddau digyfammod Duw" — ^pa 
beth bynag j gallant hwy alw eu hunaîn, y maent yn trr^^brotestanaidd. 
Y maent, yn y pwnc pwysig hwn o leiaf, yn cytuno â Bhufain, pa mor belled 
bynag y gallant wahaniaethu ar bynciau eraill. 

Addefir yn rhwydd fod gan y dosbarth Esgobaethol o'r eglwys yn y 
wlad hon rai, îe, lawer o fanteision ar eraill ; ond manteìsîon gwkdyddol 
neu dymmorol yn unig ydynt. Wrth fod yn gysylltiedig â'r llywodraeth, yn 
meddu gwaddoliaeth y llywodraeth, y mae ganddynt fantais nad yw eglwysi 
a gweinidogion eraill yn ei feddu : ond yn y pwnc o hawl oddiwrth Dduw i 
bregethu yr efengyl i bechaduriaid, ac i weinyddu sacramentauDuweinlach- 
awdwr, nid oes ganddynt y gronyn lleiaf o awdurdod fwy na gweinidogion 
dosbartihiadau eraill o union^*ed eglwys Oist yn y wlad hon, sy'n galw eu 
himain ar enw Pen mawr yr eglwys, a'r rhai a gydnoibÿddwyd yn rheclaidd 
yn ol arferiadau y cyfundeb neu y corff y byddont yn perthynu iddo, fel 
gwemidogion yr Arglwydd lesu Grist, " gan ddynion sydd âg awdurdod 
cyhoeddüs wedi ei roddi iddynt yn y gynnulleidf a i anfon gweinidogion i 
winllan yr Arglwydd." ^ Pa un ai yn yr esgobion, fel yn Eglwys Loegr — 
yn yr henaduriaeth, fel yn Eglwys Scotland — ^yn y gymdeithasfa, fel 
yiuhlith y Methodistiaîd Calânaidd — yn y gynadledd, fel ymhlith y Meth- 
odistiaid Wesleyaidd — ^neu yn y gynnulleidfa eglwysig, fel yr Annibynwyr 
a'r Bedyddwyr — ^y byddo yr awdurdod yn ymorwedd, gall yr un a alwyd 
felly gan Dduw, ac a awdurdodwyd felly ar egwyddorion Protestanaidd a'r 
Testament Newydd, ddyweyd fel y dywedodd apostol mawr y cenedloedd 
pan yr ammheuwyd ei awdurdod ef i bregethu, " Ai gweinidogion Crîst 
ydynt hwy ? felly finnau ;" 2 Cor. xi. 23. Gall rhai o'r gweinidogion hyn 
fod yn f wy dysgedig, doniol, a defnyddiol — eraill yn llai felfy ; gall rhai 
fod yn fwy ffyddlawn nag eraill, gall rhai fod yn emoocach nag eraill, neu 
yn fwy hynod ac amlwg, fel ac yr oedd ymhlith yr apostolion; ond fel 
gweinidogion wedi eu gwir alw gan Dduw, a'u oymhwyso a'u hawdurdodi 
gan yr eglwys, y maent yn weinidogion Crist. 

* Erthygl xxyi o eiddo Eglwys Loegr. 



34 DOLBNAU T GADWEN. 

Yr ydj» wedi bodyn riiy fynjdi yn djstioii — yr ydys yn dyw^d h^ni 
yn f wy o nm gofid na gelyniaeüi — o gdflìadBii o liw 1m>11o1 anghrefyddol 
A babilonaidd, yn cael ei wneyd gan yr olynianwyr sdog hyn i ddyeithiio 
aélodau cyrff eraill oddiwrth eu gweînidogion, y liiai a fuont yn foddi<Hi i'w 
dwyn i wybodaeth o'r gwîrionedd. Y mae amynt yn fynych f wy o ofii yr 
hyn a alwant yn titm na pkeehod; am hyny y ceîr mynydi esîamplau eu bod 
yn fwy zeIog i hudo aelodau y Methodiâtíaid, Wesleyaid, ac ^lwysi eraill, 
i adael eu lleoedd addoliad eu hunain, ac i gyrchu dan, nîd anfynych, eu 
gweinidogaeth ddiffygiol iawn eu hunain, ac feUy "adeiladu ar aail un aiall/' 
gan gael pobl barotach i aelodaeth deîlwng na'r hen wrandawyr ar eu 
gweimdogaeth anneí&öedig hwy^ nag i droi eu plwyfolion annuwiol o gyf- 
eiliomi eu %rdd. Ac felly, tra niaait mor uchel eu cwyn yn erbyn ŵfHy 
y maent yn dangos eu bod eu hunain yn nimatíciaid o'r ûith waethaf . Os 
bydd i'r hyn a ysgrifenwyd roi peth c^rnnorthwy i'r cy£âlli(m a aflonyddir 
felly gan wỳr y gadwen, i roi rheswm paham y maent yn riioddi y flaen- 
oríaeth i'r weinidogaeth a arddelwyd gan Dduw & eu tröedigaeth a'u 
hiachawdwriaeth, ac felly eu diogelu rhag yr aflonyddwch hwn — bydd un 
dyben ysgrifenu hyn wedî ei ateb. 

Gobeithio yr ydym ni, er ein bod wedi siarad yn gryf, na ddywedwyd 
dim mewn ysbryd a bair dramgwydd i neb. Ymdrediwyd i lefaru y " gwir 
mewn cariad." Nid ydym wybodus ein bod yn coleddu teimlad cas tuag 
at undyn dan y nefoedd ; ac os gwnaed sylwadau cryfion ar dybiau y rhai 
y gellir eu hystyrìed yn ngoleu y sylwadau hyny y Uaid Babaidd yn Eglwys 
l^g^y yr oedd hyny oblegid y ciedir yn ddiysgog genym fod eu golyg- 
iadau yn llawn o'r canly niadau gwaetlu^,^ ddmyẅrioií % undéb yr Eglwyt — 
yn dioyUodrus iddynt eu hunain — yn niweidiol i eneidiau dynion^ o/cynadgas 
yn ngolwg yr HóUalluog Dduw, Ond gobeithio yr ydym nad oes dim 
chwerwder yn yr hyn a ysgrifenwyd ; y mae tymher ddrwg ac achos drwg 
yn gysylltiedig â'u gilydd yn gyflredin, ac yn bradychu cydwybodolrwydd 
o wendid yr achos a amddifiynir. 

Yn yr erthygl hon, cymerwyd cipolwg ar y gadwen ddychymygol hon; y 
tro nesaf ni a chwiliwn bob dolen wrthi ei hun, fel y gwelom o \À ddeâiydd, 
o hdifettd y gwnaed hwynt. Fel y mynegwyd o'r blaen, y mae y gadwen 
yn ddau cant a thrìugain a phedair o ddolenau, heb gyfrìf St. Pedr, canys 
bydd genym i chwilio a fu yr apostol hwnw erìoed yn Bhufain, ac os ceîr 
na bu ef yno erìoed, yna y mae y gadwen yn ddiflfygiol yn ei phen cyntaf— 
nid oes ganddi af ael yn apostolion Crìst, a chan hyny y mae yr hoU gadwen 
yn syrthio, heblaw y ceir fod y defhyddiau o'r fath bydraf, cancraf, a 
gwaelaf o bosibl, heb gymaint ag un o honynt yn ddiwall. Er fod y rhai 
çyntaf yn well nag erajill, yr oeddynt yn gwaethygu bob dolen, fel mai prin 
y dalient ynghyd o'r diwedd ; a gwaith blmderus a fu asio a chydio rhai o'r 
dolenau yn y gadwen rywfodd, gan waethed deâiydd oeddynt. Wedi yr 
elom dros yr hoU res o un i un, gan eu chwilio yn fanwl, ni ryfeddem na bydd 
rhai yn cywilyddio cydio eu hunain mewn un modd â'r feth ddefìiyddiao, 
ac yn chwilio am ryw hawl, awdurdod, a chymhwysder i'r weinidogaeth o 
ryw gydiad mwy uniongyrchol â Chrìst a'i apostoUon, nag ar hyd y fath 
res g^wynog mor ammheûus yn ei chysylltîad a'i defìiyddiau. 



36 



CERDDORIAETH GREFYDDOL Y CYMRY. 

A DDICHON da ddyfod o Nazareth? meddai anwybodaeth a rhagfarn gynt ; 
ac, A ddichou gwerth Uênyddol ddyfod o Gymru? medd anwybodaeth a 
rhagfam yn ein dyddiau ni, " Tyred a gwel," oedd yr ateb cyrhaeddgar 
a roddai yr luddew Galileaidd, a " Thyred a gwel," yw yr unig ateb a 
wna y tro oddiwrth y Cymro gwladgarol. Blinir ni yn ddigon mynych 
gan hiliogaeth Dic Siôn, o herwydd eu hanmharch anwybodus o iaith ac 
arferion ein cenedl, er mewn gwirionedd, nad ydynt yn deilwng o'r sylw 
Ileiaf; ond blinir ni yn fwy wrth ganfod ambell Gymro hyddysg yn 
nghelfyddydau yr oes, a llênyddiaeth cenedloedd eraül, ond yn lled ddi- 
barch o lênyddiaeth ei wlad ei hun. Ond beiddiwn ddyweyd, mai yr unig 
achos yw am na ddywedwyd wrtho, neu ynte am nad ufuddhaodd i'r 
beiddiad, " Tyred a gwel." Y mae y bai na fyddai Ewrop y fynyd hon 
yn capio yn barchus i lênyddiaeth ein cenedl, yn gorwedd yn gwbl wrth 
ein drws ni ein hunain. Dylasai, ar bob cyMf, fod iaith a llênyddiaeth 
Cymru yn nesaf at eiddo Groeg a Bhufain, yn mryd dysgedigion yr oes — ^y 
mae yn teilyngu hyny, ac mewn rhyw bethau yn haeddu y flaenoriaeth — a 
phechod gwarthus y Cymry o esgeuluso eu ceinion cenedlaethol eu himain 
yw yr unig aehos na fuasai Ewrop a'r byd dysgedig yn teimlo hyny. Ond 
na ddigalonwn — ^y mae llu ar y maes — a llu mwy, ni hyderwn, yn gloewi 
euharfau, o blaid "Cymro, Cymru, a Chymraeg." lechyd i'n calon yw 
gweled Cydffurfwyr ac Anghydfiurfwyr Gwalia, yn cyduno i amddiflyn a 
meithrin Uênoriaeth gyfiredinol eu gwlad. 

Ond awn beUach at ein testun. Nid oes dim yn ngweddiUion dysgeid- 
iaeth y Cymry, yn rhagori cymaint, efallai, a'u cerddoriaeth. GeUir dy- 
weyd hyny, gyda'r hyder mwyaf, am eu cerddoriaeth gwladol a moesol,^ 
yn gystal ag am eu cerddoriaeth grefyddol — er mai â'r olaf y mae a fynom 
yn y UineUau hyn. 

Buasai yn ddifyr genym ddechreu adolygu cerddoríaeth ein cenedl yn 
moreuddydd ei Christionogaeth — ^yn yr ail, a'r drydedd, a'r bedwaredd 
ganrif, pan yr oedd Bangor-is-y-Coed yn ei gogoniant, a Morgan, trwy 
rym eì ddysg a'i athryUth, yn cynhyrfu ac yn synu y byd darUengar. 
Buasai yn adeiladol, er nad mor ddifyr, casglu y crybwyUion a'r flfeitiuau 
gwasgaredig a geir trwy y canol-oesoedd tywyU, hyd y diwygiad mawr 
Protestanaidd. Ac yno buasai raid i ni eistedd am gryn amser i edrych dros 
y Uyfrau a gyhoeddwyd yn Ffraino a Germany, yn Ysgotland, ac eüwaith, 
yn Lloegr, er mwyn gwneyd chwareu teg â gwahanol genedloedd — ac 
oddiyma dylasem symud yn Ued araf hyd y diwygiad Methodistaidd, yn 
amser y bardd mawr Cristionogol — ^WiUiams, o Bant-y-celyn. Ond cymerai 
adroddiad o'r daith, ar hyn o bryd, ormod o'n hamser^ yn gystid ag o 

^ GaU y darUenydd weled prawf o hyn mewn darUth a draddodwyd yn ddiweddar, 
yn Crofiby hall, Llundain, gan leuan Glan Alarch. Cyhoeddedig gan B. MUls, 
hlanìdloes. 



36 CERDDORIAETH GREFYDDOL Y CYMRY. 

ddaWnau.y " Traeŵodydd." Gallwn sicräu i'n darllenydd ein bod wedi 
ei wneyd l)ol^ cam, ac wedi treulio Uawer o oriau difyr uwchl)en hen 
lyfrau a hen lìawysgrifau sydd bellach yn gannoedd o flyneddau oed, a hen 
donau ynddynt, pe buas^i ein darllenydd cerddorol yn ein clyFed yn 
ddy^taw-fwngiai (rhag deffröi y teulu) ambell un o honynt, buasai ei swyn 
yn gyru cwsg oddiwrtho yntau am noswaith, neu o leiaf, buasai yn breudd- 
wymo am dani. Ónd, fel y dywedwyd, nid ein hamcan ar hyn o bryd 

{w ^odd ein taith gerddorol drçs oesoedd hanesyddol ein cenedl, ond yn 
ytrach, ddarllenydd hawddgar, a meddylgar o gwrs, gan dy fod yn darllen 
ỳ " Traethodydd," eîn hamcan yw adrodd ein syniadau, ar ol gorphen y 
daith, ax3 eistôdd i lawr i fyfyrio ar gynneddfau y tonau rhyfedd a restrir 
genym dan ÿr enw " Cerddoriaeth Grèfyddol y Cymry." Ẅel, yn awr, y 
peth cyntaf a nodwn yw symledd. Wrth dôn syml, fel pob peth arall syml, 
yr ydym yn golygu, tôn lan neu rydd oddiwrth bob addum. 

Y mae dau fath o symledd yn bod. Y mae un yn tarddu o anfedrus- 
rwydd yr awdur, ac yn arwydd anffaeledig o dlodi y cyfansoddiad. Dyma 
ỳdyw nodwedd cyfansoddiadau rhai ieuainc fel awduron yn gyŵedin, pa 
un bynag ai ieuainc ai hen a fyddont mewn dyddiau ; a dyma nodwedd 
cyfansoddiadau rhai dîaddum pa mor hyned bynag y byddont fel awduron. 
Gan hyny tuag at godi uwchlaw y symledd dienaid yma y mae eisieu dawn 
ac ymarferiad. 

Felly y mae natur yn ein dysgu. Dywed doethîneb yr hen Gymry mai 
un o gampau boneddig yw " bod yn baen ar yr heol '* — ^hyny y w, y d^lai 
ei gerddediad fod yn gyffelyb i geiddediad hardd yr aderyn hwnw. Ond 
fe ŵyr pawb, fod yn rhaid i'r plentyn ddysgu cropian cyn y gall y llanc 
gyrhaedd ysgogiadau boneddîgaidd y paen. Felly y mae mewn celfyddyd 
— £e gymer dipyn o amser cyn y gall y prentis roi ei waith o'i ddwylaw yn 
y fath fodd fel nad ellir dyweyd mai prenHs yw. Na, na, nid mewn 
diwmod y gall godi uwchlaw y diflygion sydd ynglŷn bob amser â 
gwaith prentis ieuanc. 

Y mae y symledd tlawd yma iV gael yn mhob math o gyfansoddiadau 
— ^mewn adeüadaeth — ^mewn paentio — ^mewn rhyddiaeth, ac mewn bardd- 
oniaeth. Dyma bennill yn anghraiffl : — 

" Yr hwn ay'n dyagrwyl teymas nef, 
Tmwaded ef &'i hun ; 
Tan gyfiawn fem y gyfraith wiw 
Colledìg yw pob dyn." 

Y mae y syniadau yn ddigon cywir ac ysgrythyrol, ond y maent yn cael 
*eu hadrodd yn enbyd o anfarddonawl. Nid oes dim ynddo ond mesur ac 
acen ; ac y mae yn syndod fod cynnifer o bennillion tebyg iddo yn ein 
llyfrau emynau ag sydd. Yr un modd y mae mewn cerddoriaeth. Tonau 
tebyg i'r pennill uchod oedd tonau cyntaf pob cenedl — arhai felly oedd tonau 
Cristionogion y canrifau cyntaf yn gyffredin ; a rhai felly hefyd y w nid 
ychydig o donau newydd a glywir yma a thraw yn ein haddoldai yn y 
dyddiau hyn. Ond nid tonau felly yw hen donau crefyddol y Cymry — 
nid oes braidd un y gellir dyweyd fod 61 hyseàá prentis arni. 
. Y s^rmledd' arall yn tarddu o chwaeth gywir y cyfansoddwr, ac felly yn 
árwydd anffaeledig o gywirdeb a grym ei athryUth. Yn y cysylltiad yma 
y mae symledd yn sefyÙ mewn gwrthgyferbyniad â chwyddiaeth. Pan fo 
cyfansoddwr ieuanc wedi oodi uwchlaw y symledd tlawd fu dan sylw, y 



CERDDORIAETH GREFYDDOL Y CYMÄY. 37 

mae tuedd naturiol ynddo i redeg i eitliafìon yr ochr arall, a cheisio llanw 
eì waith âg addurniadau. Yn wir y mae tuedd yn mhob cyfansoddwr 
ieuanc i deimlo a chredu mai digon o addurn yw gogoniant pob cyfansodd- 
iad. Y mae hyn yn ^beth naturiol i ddyn. Edrychwch ar eneth ieuanc 
wedi ei geni a'i magu mewn Ue hoUol fynyddig, yn myned am y tro cyntaf 
Tr dref yn ei gwieg wladaidd. Y mae yr olwg a gafodd tra yn y farchnad 
yn sicr o greu cyfnewidiad yn ei meddwl am harddwch gwisg, bxs o gan- 
lyniad yn sicp o godi awydd ynddi i wisgo yn fwy addumedig. Y tro 
nesaf y gwelir hi yn y farchnad, odid fawp na fydd ysnodenau Uydain o'r 
Uiwiau mwyaf tanbaid, yn latheni o'i chwmpas, a phob peth araU yn gyffelyb. 
Ond ar ol iddi gynnyddu mewn oedran, ac ymarfer mwy â rhai fo yn 
meddu chwaeth gywir mewn gwisgoedd, un o fil na ddaw hi i weled a 
theimlo nad yw harddwch gwisg ddim yn gynnwysedig mewn rhyw goegnî 
felly. Hi rydd heibio yr ysnodenau, ac a wisga yn fwy syml a thaclus. 

Yr un egwyddor hefyd sydd yn peri fod yr anghyfarwydd yn dewis 
lliwiau tanbaid mewn arlun yn hytrach na chywirdeb yn y gwaith. Gẃyr 
pawb fod y werin anwybodus yn cael eu boddhau lawer mwy trwy ry w 
fath arlun os bydd wedi ei Uwio yn gryf, na thrwy y gwaith mwyaf 
campus os bydd y caneass wedi Uwydo. Y mae hyn yn dango». fod y 
meddwl yn gofyii addysg a diwyUiant cyn y gaU gyrhaedd chwaeth 
gywir. 

Y mae chwyddiaith yn bur debyg fel pe gweUd dyn bychan wedi ym- 
wisgo mewn manteU fawr, a hòno yn cynnwys Uiaws o blygion, a Uawer o 
addumiadau ami — y mae y plant yn synu wrth yr olwg ami, a*r Uanciau 
yn dymuno un debyg ; ond y dyn o oedran addfetach yn gwenu wrth 
goegni y gwr bach. Ac yn y diwedd y mae yn eu gadael heb i neb o honynt 
gael golwg ar lun ei gorff gan faint ei fanteU. Ond y mae symledd yn 
debyg i ddyn Uuniaidd, â'i wisg wedi ei gwneyd yn gymhwys ì'wffiHo, ond 
heb ddim addumiadau ami ; ac er ei bod yn rhagorol ei defhydd, ac yn 
lanwaith a thlws, eto y mae pawb yn anghofìo y wisg o hërwydd harddwch 
a chymesuredd y person sydd yn ei gwisgo. Ond, efaUai, y canfyddwn 
hyn yn amlycach wrth ddefhyddio anghraiât. Chwyddiaith mewn rhydd- 
iaith yw rhywbeth fel hyn : — " Ystyriwch am fynyd ddistadl Uü y maes — 
pa fodd, dybygech chwi, y mae y Uysiau gweinion hyny yn gaUael tyfu ? 
Llafurio nid ydynt yn gaUu, ac nid ydynt yn medru nyddu. Ac eto, 
meddaf i chwi, nid oedd y brenin Solomon, pan yn eistedd ar deymgader 
Jerusalem, â'r goron freninawl ar ei ben, a theymwialen euraidd yn ei law, 
wedi ei wisgo mor ogoneddus ag un o lili y las-ddol." Dyma y dyn bach 
wedi ei goUi yn ei fanteU. Ond symledd, o'r tu araU, yw hyn — " Ystyr- 
iwch UU y maes, pa fodd y maent yn tyfu ; nid ydynt nac yn Uafurio nac 
yn nyddu ; eithr yr wyf yn dywedyd i chwi, na wisgwyd Solomon yn ei 
hoU ogoniant fel un o*r rhai hyn." Dyma berson hardd tros ben mewn 
gwisg dlws iawn. 

Wel, y mae yr un peth yn gymhwys mewn cerddoriaeth, gyda hyn o 
wahaniaeth — ^mewn rhyddiaith a barddoniaeth nid yw y pwnc yn dibynu 
yn hoUorar yr iaith a'r duUwedd ; gan hyny, pan fo drychfeddwl gwych yn 
cael ei golU dan faich o eiriau chwyddedig, neu frawddegau conglog, geUir 
ei wisgo gan ry w un araU â gwisg fwy cyfaddas ; ond mewn cerddoriaeth 
y mae y drychfeddwl a symudiad y seiniau (sef y geiriau a*r duUwedd) yn 
anwahanadwy ; gan hyny pa dôn bynag ddaw yn gyíìawn i restr y chwydd- 

D 



Vf 



CCEPJDOBilBTH GBEFTODOI. T CTMmr. 



r <kki « adoab^ddir yn gyffi'edin wrth yr enw ^ Calcatta'' â'r ^fioi Gas- 
ibd ^biibi.^ X r ydyju yn «nwì y gyntai^ nid am nud Id jw y waebf «'r 
riáyir : tia, y ii»ae yn eynnwys teiidad, ae yn arddangoB ayn lawer o iyw 
teb ir dalaDtÿ <^ talent neb ei thylino i fiorf InioâbL T auie y ibui 
$ytít$íbe{yd yn fwy goddefol na'r rfaan <4af. 
X>yiyaxüàw; — 

GALCUTTA. 



l^tt frjrijJjj^jf i p.^'^H 



ÿ ^Jj i Jjjj i r^^'^ 



fDt 



-e»- 



f\j:sff\^^ 



ŵPi 



/^dsii^ri' 



♦i^ 



-»-# 



fnuUuf'^l^^ì.lJ)^^ 



^m 



ítat 



^rOt 



Dyna ** Oalcuttay'' ac y mae'n brawf nad oedd ei bawdur yn amddifìid o 
athrylitbf ond 3^ unîg nad oedd wedi cyrhaedd y wybodaeth a'r ehwaeth 
anghenrheidJol i gy&nsoddi mewn dullwedd, priodol a ẃywir. Ond mor 
waMnol yw yr " Hen Ganfed," Dyma hi :— 



^ 

^ 



33 



jcs 



32 



-0- 




^m € ■ >! 



^ 



32: 



33: 



ì 



3CÄ: 



CBRDDORIAETH GREFYDDOL T OYMRY. 



39 



ä 



Z3: 



s 



33 



-ö 



:cÿ-^ 



:ss: 



^- 



s 



32: 



Dyna yr " Hen Gaûfed," yn gymhwys fel y mae mewn hen Iyfr sydd yn 
awr ger ein bron, wedi ei gyhoeddi ar y cyfandir yn nyddîau Luther ,a 
Galfin. Y mae wedi sefyll prawf, ac wedi ei chael yn llawn pwysau bell- 
ach er ys canrifoedd, ac a siuf, yn ddiammhau, yn un o brif alawon eglwys 
Crist tra y bo y " bel daear yn blodeuo." A pha ryfedd ? y mae mor ayml 
fli hardd ag ydyw natur ei hunan. Felly y mae y tônau CyWe^ — y maent 
yn gyí&edin yn eithaf syml; ond nid y symledd dîenaid y buom yn son am 
dano, ond symledd yn Uawn o fywyd a theìmlad. Nodwn un yn anghraiât 
— " Tyddewi." Y mae ei rhagoriaeth wedi tynu sylw bron bob awdur o 
în, §yâk hyn o gamgymeriad, eu bod oll yn ei phriodoli i Rayensoipfí;, 
pry<^ lÄ buásent yn cael golwg ar lyfr yr hen awdur rhagorol hwnwi y 
eáwsent ganfbd mai hen ^fansoddiad Cymreîg ydyw. Y mae yr hen lyfr 
yn awr ger ein bron, a chydnebydd Ravenscroft mai alaw Gymreîg ydjrw, 
ond ei fod ef wedi ei chynghaneddu i bedwar o leisiau. Y mae yn bur 
syml, w€«ü ei diyfansoddi bron yn unig o*r cywẃnod, ei drydydd^ a'i 
bummed, y seiniau mwyaf naturîol yn yr wythawd. Dyma ìà. \ — 



m 



^- 



3 



I 



-tìr 



£?=^ 



'&^ 



-^ 



33: 



Ia nj iT^rg 



-ör 



X? 



-er 



^^ 



-&- 



^ 



=2^ 



33E 



-ÖH- 



Y nodwfldd nesaf a nodwn yir ArwteäA.' Ar ol i ni ddyweyd cymaist 
aBx í^anledd,. vh8id i ni;gofio wedi y cwbl nad ydyw ond rfajnwedd naeaol^; 
ond riiaid cRel rhywbetíi cadamhacd i wneyd nodweddìad elodwiw. Y raoe 
yn ẁaid ì d<%ni fòd yn lân oddiwrth feddbwdodr «nimiwid, aflendid^ &a., 00 
myn fod o nodwéddíad moesol ; ond y mae yn rhaîd iddo chwanegu at hyna 
rjir Hntneddati éadamhaol cyn y bydd ei nodweddiad yn teilyngu parch. 
Fellÿ y mae gyda phob math o gyfansoddìad. Tuag at ymgadw oddîwrth 
boh gwallau mewn chẁyddiaeth, rhaid bod, yn synal ; ond tuag at fod yn 

D 2 



40 



CERDDORIAETH GREFYDDOL Y CYMRY. 



arwraidd, rhaid i'r cyfansoddiad gynnwys rhyw ragoriaethau. Po deWcaf 
byddo unrhyẃ gyfansoddiad i natur, goreu oU ydywi GéUid meddw'i, ár 
un llaw, y parai symledd pob gwrthddiýdh i'r gréadîgaeth fód yn bttr'ddí- 
íli» ; ond.ar y llaw arall, y mae y goleuni, y gẁres, a'r bywyd sydd yriddî, 
yn llanw y cwbl âg interest diddarfod. Y safon, gan hyny, yw natur. Ý 
máẃ pob êyfansoddiad a f o â mwy o addurn'amo na natur yn chwyddedîg ; 
BiO y mae pob cyfansoddiad fo heb fywyd natur ýnddo yn dlawd. öan 
hyny, symledd, goleuni, gwres, a bywyd natur, wedi eu cymhlethu yn 
brì^MÌol, sydd yn ffurôo cyfansoddiad peẁaîth. 

Cyfansoddiad felly i raddau anghyŵedin yw tônau y Cymry. Y niae 
eu symudiadau yn hynod o syml a hawdd eu canu, ond yn Ûawn o hoenus- 
rwydd a byẅyd. Fel anghraîfíl, gallwn nodi y dôn " Bethél," yr hon sydd 
ŷn cael ei gwneyd i fyny bron yn gwbl o seìniau y cy weîrnod, y trydydd, 
a'r pummed. Dyma hi : — 



m 



ics 



it 



-^&r 



-öt 



3 



3á: 



-Gh- 



^ 



^ 



-ör 



-©r 



-Öh- 



3 



-Or 



32 



^ '1 '] i^afc^ 



i:? 



23l33 



î 



-©r 



É 



-& 



XX 



-O^ 



-ör 



i 



:^ 



-ö- 



z^ 



-& 



-©r 



-&r 



33 



-ö- 



Y mae yr arwredd yma i*w wahaniaethu oddiwrth y dullwedd mawr- 
eddus,^ gymaint ag yw y symledd naturìol fw wahaniaethu oddiwrth y 
symledd difywyd y buom yn son am dano. Y mae y duUwedd arwraidd 
yn cynnwys s^anledd a by wyd natur, ond heb ei mawredd ; tra y mae y 
dullwedd mawreddus yn cynnwys mawredd natur hefyd. Af on ÿn llanw 
ei gwely, ac yn rhedeg yn nerthol a gwastad, sydd yn olygât o'r duUwedé 
arwraidd ; ond afon wedi chwyddo yn gefnlÜf dros ei glanau, ac yn caaglu 
pob pefch o'i blaen, sydd yn olyg£a o'r dullwedd mawreddus. Y mäe y 

, ^ Os bydd liyny ya gynji^orth. i rai o*ä ^ftrlldawyjtreûi Mlyn yn wall, gaUw» ijys- 
tysu ein boa yn demyddìo yr enwêdigaethau uchöd yn debyg fel y gwna y Saeson en 
rbai cyfystyr hwy, sef duUwedd Bjmì—eimple style; duUwedd arwraidd— noòíe style; 



Cerddoriaeth grefyddol ý cymry. 41 

dullweàd axwraidd o fewu cyleh yr hyn sydd yn firain ý ond y wiŵ€( y .duU-í 
wedd mawreddus yn eagyn i wlad yr hyn sydd arddunawl.^ Y mae yrhoU 
g^!eadigaeth yn, dyfod dan un o ddau ddrychfeddwl, miremedd neü a/rddmh 
ünt. , Y mae yn wir íòd graddai> yn y naill a'r Uail, yr un fath.ag y maŵ 
graddau mewn lliw. Gall du, er anghraifit, fod yn dduy a duach, a duaf*> 
Çelly hefyd.gyda mireinedd ac arddmiiant. G-olygfa fìrain, yw ^gweled y. 
çconfr^th yn ehiedeg yn ddigyffip dros y ddol ; ond golygfa &*einach ysí eJL 
gwelèd ýn dîsgyn ar y gángen ac yn pjncio ei cherdd. O'r^ tu aráliy gol- 
ygfa arddunawl yw gweled yr erŷr yn hofran uwch y çyinylau, fel bremn 
noll aäar y nefoedd ; ond golygfa fwy arddunawl yw ei^ weled yn ,di«gyn í 
ganol y cymylau,r y mellt, y taranau, ac yn lledu ei aden dros. y graig i 
âmddiffyn ei gywioi^. .Eelly.befyd y ddwý gynneddf.dfinsylw*- ^yinledd 
natur a bywyd natur a Wna fireínedd ; symledd natur.amw^^ o fjwy4,* F9^ 
fireinedd uwch ; ond symledd natur yn llawn o fy wyd a Wna fireinedd o'r 
gradd uchaf. Y mae y cyntaf yn ffurfio y dullwedd s^l ; ond yr-Hiil a'r 
tîỳdydd yn benaf sydd yn eyfe.nsoddî' ydullwedd arwraidd. A^ hỳd yloa 
}lína« âerddoriaêth y Cymry yn cyrhaedd— hîd' oës ùn Cîymr§^eto ^Sfeŵ 
(^haedd y dullwedd mawreddus, oddîeithr un, y diweddar K. MUÌs. ' Oü^ 
ni chawn ei ganlyn ar hyn o bryd. 

Ond na jSdddylied yr anghyíarwydd maî cerddorîaeth o'r^ ail raddljw 
eerdàorîaetil grefyddol y Cymry, aifi riad yw yn cyrhaed(î y duliweod 
inawreddu«; na, ymae yngymhwys yn y lle y dylai cerddoriaëth^ëfyddál 
fod. Y mae a fyno y dullwedd mawreddus fwy â'r deall nag â'r galon • 
ond y duUwedd arwraidd mwy â'r galon nag â'r deall. Neu yn hytrach, y 
mae'ÿi) rhaid i'r meddwl gael Uawer o addysg cyn y geHir ^tdír f^wynhà^ y 
Äullwedd mawreddus mewn dim; ond y mae y dullwedd arwraidd yn ^- 
naedd pawb, ao yn gwella pawb fel eu gilydd. Pel anghreiôiíau o hyi4. 
gallwn nodi y tri chyfansoddiad mwyaf arddunawl a welodd y byd eto yn y 
celfyddydau awengar. Cymerer i ddeçhreu, ragbaen^tiadau {mrtoons) 
Baphael. Nid oes neb gwybochis a ammheua am fynyd eu »boîd ỳn b'em- 
gamp ; ond nid pawb sydd yn canfod eu godiiogrwydd. Fe famai mîV 
ôedd fod mwy o ragoroldeb yn narluniau llyfrau ysgolion plahf nag sydíj 
yn y rhai llwydion rhei'ny. Yn wir nid yw y paentiwr iemnc yn canfod 
QU gwychder. Bhaid iddo efry^u, a meddwl, a gweled, fis ar ol mte, a 
Ŵwryddyn ar ol blwyddyn, cyn cyrhaedd tir i ganfod yn iawn eu rhagòi;- 
iikh rhyfeddol. Felly y mae efo "Coll Owynfa" Milton'. Y mae yn 
well gan y werin ambell i faled na'r bryddest orgampus hono. lë, nid hoM 
gamnolwyr y penbardd sydd yh ei ddeall. Heb son am gymhwysdfiraurw 
feimìadu, beiddiwn ddyweyd nad oes dim un o gant o ddarUeawyr MìIìjob 
yn aUuog i ganlyn ehediadau ei awen anturiaethua o'r ddaear i'r nefoeddÿ* 
amser i dragywyddoldeb, ac o wynfa i drueni* GeUir dyweyd yn 
gymhwy^ yr w peth am " Fessiah " Handel, y cyfansDddiad oerddOTäwl 
mwyaf arddunawl a welodd wyneb haul erioed, Y mae yn wir fod llaweF 
ynddo i fpddhâu y weríh, ym neUiduol pan fo digon o nerth a medrusrwydd 
iV ddadgan ; «id pwy sydd yn csanfod lUneU awenyddol y .cyfansoddiaíi, ao 
yn canlyn yr awdur o olygfa i olygfa trwy y gwahanol drawsgyweiriadau, 
i.sylwi ẃit y mae yn dadbfygu y drychfeddyUau ysplenydd ? àh ! hä î nid 

* Yn yr ystyr yr ydym yn defnyddio y geiriaa* ucíiod, y rhil S'eisáîg cyfystyr yw 
ìmvAiívl a sublime* 



42 CSBDDOBIAETH G&EFYDDOL T CTMRT. 

oes un o fil o gerddorioa yr oes. Ac j mae hyn yn proíi fod daieii diwyü- 
iad mawr i'r meddwl cyn y gellîr mwynhau cyfanaoddiadaa aiddnBawL 

Ond nid felly y mae efo y dnllwedd arwraidd — ^y mae pob cyfiouoddiad 
yn hwnw yn taro pawb fel eu gìlydd. Y mae ardeb da o unrhyw berscm 
yn boddâu y celfyddydwr fel y wmn — y mae barddpnìaeth Cowper yn 
boddâu y bardd dysgedicaf gymaînt a'r gwUdwr, a*r ** Häi Ghmfed 6ahn " 
yn boddâu y cerddor mwyaf penigamp lawn cymaînt a'r gynnulMdfii gy-r 
ffiredin. Wel, dyna fel dylai cerddoriaeth grefyddol fod. Petìi i bawb yw 
creíydd ; ac y mae dullwedd pethau erefydd i fod yn gyfaddas i bawb. 
Nîd oes dim i fod yn isel a gwael,na dim i fod uweUaw y bobL Dullwedd 
cywir yw fod y cwbl yn tueddu i eangu y deaU, ac i weUâu y galon. Per- 
ffeithrwydd cynllun yn hyn y w pregethau Crist. Nid oes dìm sydd yn 
arddunawl ynddynt ; y maent yn eithadT syml ; eto yn Dawn o oleuni, bywyd, 
a nerth ; mewn gair, y maent yn berffîdth fireinedd. Wel, yr un peth ag 
yw pregethau Crìst mewn ihyddiaith, yw eîn tônau ninnau mewn o&á.á" 
oriaeth. Y mae y rhan fwyaf o honynt yn odidog droa ben. 

Y nodwedd nesaf a nodwn yw dmnoldéb. Nid oes dsteu i ni larofi yn 
y Ue yma nad yw aihryUth a chrefydd yn wahanadwy • Y mae yn wìr mai 
cf efyddwyr yw prif awduron y byd yn mhob oolfyddyd awengar. Tan 
ddylanwad ffydd yn y gwir Dduw neu y gau dduw y çynnyrchwyd yr h<^ 
weithiau anfarwol a welodd y byd eto. Ar yr un prydi nid yw jpoò çyûtn- 
soddiad athryUthgar yn grdfyddol. lë, cydnabyddwn ymhelìach fod llaw^ 
dam yn y gwahanol gelfyddydau awengar yn Uawn o awen, ond hono fel 
y mae gwaetha'r modd, sydd yn tueddu yn naturiol i fygru y galon. Y mae 
hyn yn eithaf cyson i ni ystyried nad yw aw^ yn d<Um i^uU ond y ddawn 
o amlygu y syniadau a'r teimladau trwy gyfrwng geìríau mewn barddcm-i 
iaeth, trwy gyfrwng Uiw mewn paentio, careg mewn eerfíaeth, a swn mewn 
cerddoriaeth. Y mae yr awdur, gan hyny, yn trosglwyddo y teimlad cryfaf 
fo ar y pryd yn ei fynwes ei hun. Os moesol fydd ei deimladau, moes fydd 
ei aweniaeth ; ond os anfoesol a Uygredig, tuedd £eUy fydd yn di aw^- 
iaeth. 

Yn awr, geUìr rhestru hoU deimladau da y fynwes i dri dosbiirth — 
gwladol, moesol, a chrefyddol. Y mae teimladau gwladol dyn yn perthyn 
iddo fel aelod cymdeithas ddaearol ; y mae'r teimladau moesol yn p^hyn 
iddo fel creadur rhesymol ; ac y mae'r teimladau crefyddol yn perthyn iddo 
fel creadur cyfrifol. Gwrthddrych y rhai cyntaf yn benaf yw eu gwlad a*u 
cenedl, gwrthddrych yr ail yw y greadigaeth, a gwrthddrycb y trydydd 
yw Duw. Nid y w y rhai olaf yn dinystrio y rhai bla^oaf — ^nid yw crefydd 
neb caU yn dinystrio ei wladgarwch ; na, y mae cylch dyledswyddau dyn 
yn un sydd yn galw, mewn amserau priodol, ei hoU deimladau i weithred- 
îad. Yn wir, y mae yr hoU dduwioUon sydd wedi bod yn fendith i'r byd — 
sydd wedi ctctio eu rhan ar chwareufwrdd eu hoes, wedi byw a marw tan 
ddylanwad y grediniaeth fod eu teimladau gwladol, moesol, a chrçfyddol, 
wedi deiUîaw oddiwrth un tad — sef Duw. 

Yn awr, gan mai iaith y teimladau yw cerddorîaeth, ymddengys yn 
A^m1wqr y geUÌT cu dosbarthu yn naturiol i'r rhestr a enwyd ; ac er mwyn 
hyny yn well, nyni a roddwn anghreifítiau mewn barddoniaeth. 

" YmoBod trwy rymuawalth— a ddylem 
I ddal ein hen famiaith 
Ka rown yn hwy'n tlr na*n hlaitfa 
Ib triniad un eBtroniaith. 



^ 



OSBDDORIAETH GREFYBDOL Y CYMRT. 48 

Ueieá, (Udfleiiiied y tmwì—tfn hdni 
l'ir btir wytheni waed brythoiiawl 
Oes y byd o hyd heb dawl— i'n hiaiUi fftd 
A mawr gariad y Cymry gwiawl. 

Eìddigedd gorseddogion— mwy ddelo 
Am ddal ein hiaith wiwlon ; 
Boed brìg ein pendefigion, 
A'u oopàn hwy'n capioî hon. 

B beiy ei haohoB mewn bri nchel, 
A gwyr nrddas a geir i^w harddel; 
T dyn a esyd i*w gwneyd yn ÌBel 
01 gwir ogonlant ft gorwag anel — 
Hwnw a gaflf cyn y gwel— hyn, ei osod 
Tn eigion ^od yn ddigon taweL 

Pan ddel arehangel i erch yngftn 
I'r byd ei araeth drwy*r bedeirran ; 
E^g{yr nwch Cymry ei gftn^yn Gyntfaeg 
M chu a*i henaeg wech ei hunan." 

Dyna ÜBrddiMiìaeth wladol, gan yr awenydd oaodpus Glan Odrìonydd. Y 
mae yn eynfayrfia ein teimladau i'r byw ; ond] nid eîn tdmladau moeaol, ae 
nid eîn telmladau tuag at Dduw ; ond eîn temdadau f el CymTy — y teîinU 
adau an£urwol a fagwyd ynom gan ŵymry a Chymraeg. 
Eilwaith^ dyma gân i'r £os : — 

"Fángnddio nos ein daear gu 

dan d du adenydd, 
T clywir dy delori mwyn, 

A chor y Uwyn yn Uonydd ; 
Ac 06 bydd pigyn dan dy fron 

Tn peri i'th galon guro, 
Ki wnei, nea toro gwawrddydd hael, 

Ond canu a gadaêl iddo. 

A thebyg it' yw'r Feinir war, 

Sydd gymhar gwell na eemau ; 
Er machlud haul, er hulio oro 

A mìliwn o gymylau ; 
Pan dawo holl gysurwyr dydd, 

Hi Iyna yn ^ddlonaf ; 
Tn nyfhder noa o boen a thrais 

T dyiy lais felusaf. 

Br dichon fod ei chalon wan 

Tn delwi dan y dulid, 
Ni chwyna i flino ei hanwl rai — 

Ei gwen a guddia 'i gond ; 
Ni phall ei chan drwy'r ddunos ftdth 

Nes gweled gobaith golau, 
Tn t^wnu megys ilygad anr, 

Drwy bur amrantau'r boraa." 

Wedi yf anghreîjSliau yna o'r wladol a'r foesol, deuwn yn awt at y 
grefyddol. Ond yma y dymunem ddyweyd, ein bod vn rhestru pob tôn o 
dftedd grefyddol dan y pen moesol, ag nad yw yn dyfod i fyny â'r dull- 
wedd aV teîmlad duwiol fo yn ei chymhwyso yn dôn i'r addoliad. Yr 
un &th a ehydà barddoniaeth. Byddai yn hawdd nodi cannoedd o ben- 
niìBoA o duedd eithaf crefyddol, ao eto ddim mor briodol i'w canu yn yr 
addoËad oyfaoeddus. FeUy yn gymhwys y mae efo cerddorìaeth. Y mae 



44 



CERDDORIAETH GRËFYDBOL Y CYMBY. 



yn ddigon hawdd i'r anghyûirwydd dynu y llinfiU rkwng y dosbarth 
gwladol a'r addolìad, a rhwng y rhestr flaenaf yn y dosbarÜi moesol ; ond 
y mae Ilîaws i'w rhestni dan y pen moesol nad ellir tynu y llìnell rhyng- 
ddynt a'r rhai a elwîr genym yn grefyddol, heb gryn dipyn o ymarferiad 
a g¥rybodaeth; ac nid allem wneyd ehwareu teg â'r pwncy na dim yn 
debyg, heb roddi un ysgrif gyflawn at hyny. Ymfoddlon^m ar hyn o bryd 
i ddyweyd mai dyben pob tôn grefyddol yw dwyn y galon i deimladau 
addas i addoli Duw ; a pha erddygan bynag nad yw yn g¥meyd hyny, nid 
yw yn deilwng o'i chanu yn yr addoliad. Wel, ni fii swm o dônau erioed, 
mewn un wUd, yn meddu mwy o'r teimlad yma na thônau crefyddol y 
Cymry. O! y gallu rhyfedd sydd ynddynt i godi y serchiadau oddiar 
wrthddrychau daearol i wlad well ! Y maent yn gymhwys fel y grawnwin 
a gafodd Israel yn yr anialwch gynt — yn codi hiraeth dirfawr am y Ganaan, 
trwy y rhagflas o'i danteithion. Byddai dethol anghraáât yn anhawdd; 
nîd o herwydd prinder, ond am eu bod oU mor Uawned o hono. Antur- 
iwn, sut bŷnagy un o'r rhai hynaf, ar emyn i WiUiams ; sef Llanelwy : — 



p 



ífc 



a 



-ör- 



^~^ 



:xx: 



-Oi — Or- 



-O- 



-O^ 



í 



-&- 



33 



TS 



-&r 



-&r 



ŵ 



rs 



-o- 



-ö- 



^ 



-Or 



p 



3^ 



'^~Q 



î 



c> çý' 



33: 



4=1: 



" Na foed fy mywyd beUach mwy 
Tn eiddo im' fy hon ; 
Ond trenUo fy mynydan 1 gyd 
Tn glod Vm Harglwydd con. 

Dymimwn yma dreuUo 'm hoea 

O foire hyd biydnawn, 
Lle cawn i wylo carìad pur^ 

Tn ddagrau melns iawn. 

Darfydded dydd^ darfydded nos, 

Fel mynyd hach o'r awr, 
Tra b'wyf yn caru, a rhoi 'mhwys, 

At fynwes f Arglwydd mawr." 

DdarUenydd — dyna i ti anghraif^ o dalent a duwioldeb yn cydrodio law 
yn Uaw ! Öwyn fyd na fyddai teuluoedd Cymru, yn gystal a chynnuUeidfa- 
oedd Cymru, yn ymarfer mwy â chynnyrchion campus eu cenedl eu hunain^ 
yn Ue canu a chwareu trash er mwyn apio y Saeson. Magai hyny weU 
beirdd a cherddorion, yn gystal a gweU crefyddwyr. 

O ! fel y buasai Uygaîd eîn darUenydd cerddorol yn gloewi, a^i galon yn 
ymchwyddo, pe buasem yn treuUo cyfran o'n hysgrif i argamnawl cyn- 
nyrchion Handel, neu ryw un cyffelyb, a'r dadgankd sydd amynt mown 
Uawer man. Yn wir, buasem yn cydfwýnhau yr hyŵydwch âg ef. Beth, 
aî peth bach yw clywed pum cant o gantorion a chwareuwyr yn dadigah 



BHTN I^UTHBft. 



46 



y "Messiah" gyda grym a mednisrwydd bron fméh-ddaéatfèl í ^N'i^ ütí. 
o'r arddangosiadau cywitaf, yn y byd hwn, o ftlwrédd y côr nefol sydd tìTü 
telynau aur yn eu dwylaw ao yn canu eân Moeŵ a chân yr Oen. Iwatîlẃi- 
ydd, clywsom hwy â'n clustiau, a beiddiwn ddyweyd ein bod yn gaüà 
gwir fwynhau y wledd dda&teithiol. Owyddem am bob dryehfeddwl*— - 
canlynem bob symudiad — sylwem yn fanwrl sut y eyâawnid pob trttwsgy-f 
weinad; a chymaint oedd y dylanwad ar ein hoU enaîd fël mai hráîdd y' 
medrem ymattal rhag ymuno â hwy erbyn cyrhaedd y Grmd tíaMutíá, 
Ond, Gymro anwyl, er mor effeithiol oedd hyn, dywsom ganu mwy áwyhöl'' 
— do, mwy swynol na hoU gydgerddî mawr Llundain gycU'u gilydd-^-ŵinUj ' 
yn mha un y dadblygid h<ál ddiy chfeddyliau, ac y teimlid holl ddylanwadau ' 
emynau goreu WilHams, a'r tônau goreu Cymreig ; canu, meddwn, oedd ýn 
alltudio pob teimlad croes i ysbrydoliaeth o'r meddwl, ac yn Uenwi y ' 
fynwes â thangnef gwynfa. A gawn ni ddyweyd i ti yn mha le f^ lîà, 
ni ymattaliwn ar hyn o bryd. Ond gall pob eyimuìleidfa trwy Gÿmru> 
gydag ychydig o laáur a doethineb, fyned a gwneuthur yr un modd. 



EMYN LUTHBIl. 



Eine feete Bnrg Lst nnBer Gott, 

Ein gates Wehr nnd Waffen ; 
£r hilft nns frey aus aller Noth, 

Dìe nns jetzt hat betroffen. 
DoralteböseFeind, 
Mft Bmst ers jetzt meint; 
GroBB liacht und Yiel List 
Sein granaam' BU8tzeuch ist ; 

Auf Erd'n ist nicht aeins Oleichen. 
Mit onfirer Macht iat Nichts gethan, 

Wir sind gar bald yerloren : 
Ba Btreit't ftir miB der rechte Mann, 

Den Gott selbst hat erkoreQ. 
Pragst du wer er ist ? 
£r heÌBBt JeBus ChrÌBt, 
Der Herre Zebaoth, 
UDd ÌBt kein ander Gott, 

Das Feld muBS er behalten. 
ünd wenn die Welt toII Teufel w»r, 

Und woUt'n uns gar yerBchUngen, 
So Aiichten wir nns nicht ao aebr, 

fis BoU unB doch geUngen. 
Der Fürste dieser Welt, 
Wie sauer er BÎch ateUt, 
Thnt er utts doch Kicht8 ; 
Daa macht er iat gerichtt, 

£in WUrtlein. kann ihn iäUen. 



Ein cadam Dwr yw Duw a*î rad, 

Ein tarian a'n hamddi%n ; 
Efe a'n gwared rhag po^ brad, 

Er maint yw Hid y gelyn. . 
Hen &enih uffem ddu ■ ' 

A Àdaeth fr'i fÿmig lu ,* 
Mewn nerth a dichell mawr, 
Mae'n ymarfogi *n awr; 

Ni fedd y byd ei gydradd. 
Gwan lewyrch ddaw o aUu dyn, 

Mewn trallod blin mae'n diffodd : 
Ond droBom mae'r addasaf IJN', 

A Duw ei hna a'i trefhodd. 
Pwy yw? iBodd calen driat ; 
Ei enw yw Icbu Grist, 
Uywiawdwr Uuoedd nef, 
Ae nid oes neb ond Ef, 

A Iwydda yn yr ymgyrch. 

A phe b'ai'T byd'yn ddiafliaid oU, 
Yn gwyUed i'n traflyucu, 

Ni TBM. l'n hydeir fyníá. ar goai, 
Nis gallant eÌA gorchÿgu, 

Tyw^'sog y byd hwn 

Sy'n Uawn cynddaredd, gwn ; 

Ond niwed o un rhyw 

Kìa gfìL ;^ei dded^d yw, 
Mai gair ein Duw a1 treclna. 



^CIydoebgrdd Johnaoa, ua o'r tn ymwelwr bythgolMjwy^ na ohlTwjodd ffe drioed 
gystol aam cymÿuUeid&oU oddieithr yn Germany, ag a ^lywodd ^n nghapel ^' 
Methooistiaid yn líîanidloeà— ond nîd oedd yn ddîgon haelfrydig i hysbysu hyny ; 
ci"AdHjddiad,'* -' ' .... 



yn 



46 YR EI^TSDDFOD FÁUDDOh. 



DlMWortileMlle&laaHDfllilm, TiBÌrergwMÜuif Uftngief 

ITndlDeîiieaDaBfcdualiabai; Un fynyd nid yw'ii oedi ; 

Er isi b^ 11118 wohl anf dem Flaa Ond Uwyddo wna amcanion "SeS, 

Mit aeinem Geisl nnd Gaben. Bjb Duw ^ydd yn myneg^ 

ITehmen sie nna den lirîh, ISin bywyd rhown yn rhwydd, 

Gfii', Bhr^, Kittd, nnd Weib, A gwaâg a phlant o'n gwydd ; 

Laaa firiire& dahin ; Ta hir nia caem hwynt mwy» 

Sie haben'a kein Gewinn, O'n eael ni elwant hwy ; 
Daa Beich GoUes mnBs mu hleiben. Ond dinaa Dnw a eiyB. 



YR EISTEDDFOD FARDDOL. 

Hbn aefydliad yw yr Eisteddtod Fabddol a ddiagynodd i m o'r oeaoedd 
DerwyddoL £i ddyben a'i ddefìiydd ydyw cadw träa a doabarth ar gmUl 
daf od a cherdd dant, hyfforddi dysgyblion, a rhoddi graddau i ymgeiswyr 
teìlwng a ddangosont eu medrusr^rydd wrth fam gorsedd ; yn fyr, dodi 
cefìiogaeth ac addysg ac urddau i wŷr wrth gerdd. Perthynai ì swydd 
Bardd gynt amryw ddyledswyddau heblaw cyfansoddi cerdd, a rhoddi 
addysgbarddonol, fel y dengys y Triad canlynol : — ^' Tair awgrym gwybodau 
a fiiant ar arfer o'r dechreuad gan genedl y Cymry, cyntaf o'r tair herwy dd 
braint a bonedd yw awgrym Gair ac Ymftdrodd, sef Uythyr. AU awgrym, 
Erddigan, aef goâlef ac arwest. Trydydd awgrym, Bluf . A chyfinnach yw 
cadwedìg ar kfar Gorsedd Beirdd Ynys Prydìun o'r dechreuad ; a Thydaîn 
Tad Awen a'i treâies gyntaf yn gelfyddyd &nnog ar wybodau doethìneb, 
ac efe hefyd a drefnes awgrym celfyddyd erddigan arwest^ herwydd Uafar, 
a thanty a megîn." £r fod tywyUwch hanesìaeth yn ychwanegu meẁn 
cyfartalwch i belhif edd hynafiaeth gyda golwg ar y sefydliad hwn, yn gystal 
a'r dosbarth o lênyddiaeth a ddiwyUir drwyddo yn fwyaf neìnduol ; eto, y 
mae ar gof a chadw rai hysbysîon dyddorol o hynafíaeth mawr. Y cynt- 
af, meddir, o genedl y Cymry, a droes ei sylw at gerdd dafod, ac a gTfan- 
soddodd gân, oedd ŵwyddon Ganhebon. Ymhellach, dywed y Trioedd^ 
^' Tydain Tad Awen a wnaeth drefii a dosbarth gyntaf ar gôf a chadw 
cerdd dafod al pherthynasau : ac o'r drefìi hono y dychymygid breiip- 
niau a defodau dosbarthus ar feirdd a barddoniaeth Ynys Piydain gyntaf .'' 
Eilwaitb, " Tri cbyntefigîon beirdd ynys Prydain, Plennydd, AJawn, a 
Owron, sef oeddynt y rhai hynny a ddychymmygynt y breinniau a'r 
defodau sydd ar feirdd a barddcMiìaeth, ac nid oeid amynt ddosbarth 
drwyddedawg, ao nid oedd iddynt na breinniau na defodau namyna gaid o 
addwynder a syberwyd yn nawdd gwlad a chenedl cyn amser y tri hyn ; 
a rhai a ddywedant mai yn amser Prydaîn ab Aedd Mawr y buant ; ao 
eraiU a ddywedant mai yn amser Dyfhwal Moel Mud di íab y buant ; ac 
yn rhai o'r hen lyfrau gelwir ef Dyfnfardd ab Prydain." 

Ymddengys mai yr Eisteddfod neu yr Orsedd, fel y gelwid hi gynt, oedd 
y cyfrwng trwy ba un -y byddai yr athrawon pencerddiol hyn yn cyfranu 
addysg, breîniau, a thrwyddedogaeth i'wdysgybUon ; a chedwir i mewn eu 
henwau hyd heddyw yn nghyhoŵidiad Eisteddfod, yn debyg i'r " John Doe 
a'r Bichard Boe " yn ein hofierynau cyfi^thiol ; a dywedir y byddant yn 
wyddfodol yn gysylltiedig ft rhyw olynìaid byw o'r un urdd a hwynti er 



TB EISTBBDFOB FABDBOL. 47 

mwyn cydweîthredu yn ngwemyddiad bani ae urddau yr dsteddfod. I 
ba raddau y diwylliwyd Cerdd Dafod yn ygtod llywodraeth y Rhufeiniaid 
ar y deymas hon, nid yw yn dra hysbys ; ond ar ol ymadawiad y galluoedd 
estronol hyn â'r wlad, ymddengys i'r genedl ymgymeryd cryn kwer â 
barddoniaeth, oblegid c^ododd amryw brif-feirdd^ gorchestol dros ben, 
agos yn yr un oes, yn man ar ol hyn ; y rhai y mae eu bri yn debyg o 
barhau tra y parhao ein hiaith a'n oenedl. Yn y bummed gannf blodeuai 
Merddin Emrys, o waith yr hwn, modd bynag, nîd oes ond ychydig iawn, 
08 dim, ar gael. Cyfrifid ei fod, heblaw yn fardd gwych, yn ddewin mawr 
hefyd, ac y mae ei enw yn uchel yn ngwahanol ieithoedd Ewrop fel hen 
ddaroganydd tra chyfarwydd. Geilw estronìaid ^^Merlin neu Merlinus 
Ambrosius. Yn y chweched ganrìf cyfododd amryw o feirdd godidog, sef 
Aneurin Gwawdrydd, neu fel y gelwir ef weithiau Aneurin Mychdeym 
Beirdd (Aneurin the Monarch of Bards)^ Taliesin Ben Beìrdd, Merddin 
Wyllt neu Merddin ab Morfrŷn, Llywarch Hen, Afan Ferddig, bardd 
Gadwallon ab Cadfan, ac eraiU ; ao y mae twysgen o weithìau amryw o'r 
rhai uchod ar gael eto. Tua'r cyfiiod hwn sefydlwyd 

CADEB FABDDONOL CAEBLLBON AB WTBO 

dan nawdd y brenîn Arthur ; a'r prîf-feirdd a eisteddynt yn y gader ben- 
cerddiol hon oeddynt, yn mysg erail^, rai o'r enwogion uchod. Er fod 
Uywarch Hen yn fardd godidog o awen ac anian, eto tybir nad oedd yn 
yr urdd farddawl, am ei fod yn arwain bywyd milwraidi^ yr hyn ni chan- 
iatai Bheolau Gorsedd y Beirdd iddo wneyd, gan y rhwymid pob un o'r 
urdd i ^^ gadw heddwch a thangnefedd, ac i beidio a dwyn noeth arf yn 
erbyn neb :" am yr un rheswm dywedir ddarfod i Aiaon mab Taliesin, yr 
hwn oedd fardd gorchestol, ymddihatru o'r urdd farddawl er mwyn ym- 
ladd dros ei wlad, ac am dano dy wed y Triad fel hyn : — " Tri tharw câd 
Ynys Prydain, Ebnur ab Cibddar, Cyiüiafal ab Argoed, Afaon ab Taliesin 
Ben Beirdd, y rhai hyn oeddynt dri bardd ; ac nid oedd dim a arswydent 
mewn câd ac ymdrech, eîthr rhuthrent rhagddynt heb ofa angeu." Aj- 
wyddair cader Caerlleon ar Wysg oedd, " Y gwir yn erbyn y byd, yn enw 
Duw a'i dangnef.** Trefiiwyd gan y penceirdd a nodwyd ddosbarth ar 
gerdd dafod mewn cysylltiad â'r gader hon, yr hon ddosbarth a elwîd 
"Dosbçurth y Ford Gron;" sylwedd pa un, dybygid, oedd adolygîad ac 
ardrefîiiad perffeithiach ar freiniau, defodau, a chelfyddyd y beirdd, trwy 
yr hyn'y cadwyd yr hyn oedd deilwng o'r hen ddysg flaenorol, ac yr 
awdurdodwyd y cyfryw ychwanegiadau newyddion ag a femid yn awen- 
bwyll ac angheprheidiol. Nid yw, efallai, yn hawdd penderfynu beth 
oedd ansawdd ac eangder y ddosbarth hon, ond y mae iV ddeaÚ fod gan 
y Cymry, er cyn côf, naw gorchan neu naw çyhydedd ar arfer ; a mesurau 
aarferíd yn dra chyffredìn gan y cynfeirdd oeddynt yTriban Milwr a 
Thraethoayn. Dengys yr anghreiâtiau canlynol ychydig, efállai, o ansawdd 
"Doabarth y Ford Gron :"— 

** YfeiB i win a mêdd y Mosdai, 

Mawr maint i wewyr, 

Ynghyfarfod gwŷr, 

Bwyd i eryr erysmygai, 
Pan grygBÌei Cydywal cyfddwyreai 
Awr, gan wyrdd wawr cyn i dodai, 
Aeasawr ddellt am belH a adawai. 



48 n EI9TE0DFOD FARBDOL. 



EtO — 



Eto^ 



«lŵ>— 



Or ''âDdidin,* gn Amdb Onvdi7dd. 

« A&llea boea bcea 7 iydd Ad 
yîd bycbaa dj lwytK fjdd Ibirjth. miad « ^ 

A Aimuui wjf ofiiawg amgclswg im danad 
Rbâg djíòd j coedwjr eoed gjBunjiiad 
I j^addii d j wiaidd » njgni d j bftd 
F»l Dft tb jfo bjtb afid anuHl 
A mîniuui wjf gwjUt gurtbijíiid « 

Im catbnidd e^rtbmdd nîm eÛdd ifiBad 
^eu^ fhod d e g Gwtodoesit Üjam jn rbad 
A< jntea bedd jw líd nn bwd.* 

O'r^Aiŵ— tnr gn Mjiddi*. 

ELPitrr deg^ tewntli wjlo^ 
N a ebnbled neb jr dddo ; 
Ki wnn les drwg obeiüiio ; 
Hi wjl djB ddim al portbo; 
5^i bTdd eoeg gweddi Cynllo ; 
Hi thjr Dnw ar a addawo; 
?ri ebaed jng 5gbored Wjddno 
Crioed ejBtal a beno.* 

O ^* Ddjbnddìant ElpbiB,* ffm, TalieBn Boi Beiidd. 

" TatafeB CTapoTLJUi jatjwjU 
Heb dâa beb deoln 
Hídjl mao jd gjnnn ! 

" '11 C 



Tstafdl Ctyddtlas am gwtn eî gwded 

Heb döed beb dftn 

Manr ff Ngljw, bjw mj faiisan I 

"Farwnad Ojndc^lan,'' gaa Lljwnrch Hen. 

límUUftmf^ nrn hM íèsar Lly warch Hen oedd y Triban ffilwr. Gwelwn 
Wjrd ífAff m memr yn gjsylltiedig â chwe* ban treîgledig o*r gwahanol 
i^ ŷËfAmtím 0ííráà dafod yn gwneyd y pennill angbraifil uchod o'r 
^ hfý^ýìUùf* I>yw«clir i Talienn ychwan^u pedwar neu bump o fesurau 
ímẅyáAym «i yr hm nri ooddynt yn arferedìg er ys oesoedd cyn cof : ac 
yt* m Ptf»f( ntaryw (/r mesarm a gyfrifir hyd y dydd hwn yn ddymunolaf 
M mwfmnmíwigerddf mttgr» Toddaid, Gwawdodyn, ac Englyn. 

W*íftí mtrw V br&mn Arthur^ aeth y " Ford öron*' dan nawdd Urien 
ÍÜitfgisAf w^ mm ; a dírywiodd y gader yn fawr am rai oesoedd olynoL 

OADBB TALIE8IK. 

Y ímriA y géwirygndiít hon ar ei enw» er ei fod yn un o'r rhaî mwyaf 
tMrwyiUÌ yn ngtiyfríníon y Derwyddon, oedd hefyd yn un o'r Tri phrif- 
, Àr*Ui iífhtẁmípgoí Ynv« Frydainy fel y gwelîr wrlh y Trìad canlynol :— 
^*íri pi$ríf4iirM Crí«tionogol Ynys Prydaln: Merddin Emiys, TaHeÉÌn 
íitfii ìMriUi^ $í> ÈLítAMtt ab Madog Morfryn." . Dywedbr îddo iod yn 
<ldY»gvbl i i/HÍiwg DdcM^h ym Morganwg am ryw yspaid ; dyweâîr hétjà 
'ẅU M yn tnrfLl i*r üywytiog Urien :Bhege4 ,ìím gwyddom pa un a 
^tmUmtiUl ifUi hnttiííntí'iìrh, ai peidio, pe ei cyínfeni.fel pedi tebygol ddar- 
wd i íÇt^Utr íWlli^m-af-'Wy«g, wedi íodi ddyfod d»n na wdd Urien Rheged, 
gyuMfryd yr miw uí^hhì^ yti enwedig gan fod TaUeain yn ŵr mor gymer- 
«dwy yti é ìŷn, ae ttufr udtèl éi gyrhaâddiadÂu yn gystal yn myag y 
beiffdl *> ihirwyéám «e yn athrawiaethau puraeh y grefydd Grìstìonogol. 



TR EISTEDDFOD FAROPOL. 49 

Pa fodd bynag, bu cader farddonol o'r enw uchod» yr hon yn ddiammhau 
oedd o nodweddiad mwy arbenig Griâtìònogol na'r un arall, gan y gelwid 
hi hefyd ^* Cader Eedydd/' ao nid oedd i neb gael braint Athraw ynddi 
ond a fyddai wedi ei fedyddio i'r flydd yn Nghrist ; a'i harwyddair oedd, 
«* Da'r maen gyda'r efengyl." Y mae yn h;^iyd i ni ymsyniaw ddarfod 
i'n hynafiaid mor foreuol, gysegru yr orsedd farddol Gymreig at wasanaeth 
yr efengyly a dybenion crefydd Grist. 

CADBB TIR lARLL. 

Hon hefyd oedd hen gader farddonol o fti mawr gynt. Braidd na 
ddeallem wrth ddarllen ei hanes, mai enw arall yn unig oedd ar brif gader 
Ynys Prydain, sef "Cader Caerlleon-ar-Wysg." Mewn amser, unwyd 
Cader Taliesin â hi, a bu yn gader dra blodeuog ac effeithiol yn niwylHad 
cerdd dafod am lawer o oesoedd : o bryd i bryd cynnyrchwyd gan ei beii'dd 
enwog ac ymchwilgar lawer o ddosbeirth gwelläol ar gerdd hyd ddechreuad 
yr unfed ganrif ar bymtheg. 

CADER GERAINT FARDD GLAS. 

Geraint Fardd Glas oedd yn byw yn y nawfed ganrif, a dywedir ei fod 
yn brif gynghorwr i Alfired y brenin Seisnig clodfawr, dan yr enw Asserms 
Meimensis, Sefydlodd gader farddol yn Llandaf, a'i harwyddair oedd, 
" Duw a phob daioni." Dan nawdd y gader hon yr ymddengys i'r cynghan- 
eddion ddyfod gyntaf i arferiad, oblegid yn amser y cynfeirdd ni roddid 
fawr o sylw ar gynghanedd mewn caniadaeth : cymaint a ofelid am dano 
oedd, o^ad ac acemad. Ond wedi sefydlu Cader Geraint, rhoddwyd barn 
ac awdurdod gorsedd ar y cynghaneddion. Ymddengys, modd bynag, 
wrth weithiau beirdd yr oesoedd dilynol, nad oedd y gynghanedd, yn y 
dechreu^ ond tra anmherfiaith, ac mai graddol iawn y cyrhaeddodd i'w 
chaethiwed manol a rhwymddolenog presennol. Perffeithìwyd hi o oes i 
oes, gan y beirdd, hyd ganol y bedwaredd ganrif ar ddeg, pryd y cafwyd 
gorsedd a chader farddiol, daii nawdd y canmoledig Ifor Hael, Arglwydd 
Maesaleg, yn y Wennallt ; ao yma y gwnaed deddf a dosbarth ar y cynghan- 
eddion. Yn y pennill oanlynol, a gymerwyd o un o ganìadau y ddeu- 
ddegfed.ganrif, a elwir " Yr Hiílas," o waith Owen Cyfeiliog, eanfyddwn 
mai ychydig iawn oedd y bardd hwnw yn ei wneyd o ddeftiydd o'r 
gynghane^d : — 

** DylraJlaw dl 'r corn argyafeîyn, 
Anrhydeddus, foddw, o fêdd gârewyn, 
Ac o'r mynni hoedl hyd un blwyddyn^ 
Na ddìdáwl i bareh, can nîd perthytt, 
A dyddwe i Bafiiidd waywraddel^rn, 
Owin a gwydr goleu yn eî gylehyn/' kc, 

Ynnìẁedd y bedẁerydd ganrif ar ddeg, taräwn wrth gyfansoddiadau yn 
cynnwyte oynghanedd, rai o líoíiynt, «yfartal o ran cywreinrwydd, braidd, 
iV attiawdd bfesennoi sydd ar fkrddoniaeth gaeth Cymru, megys Awdl i 
îíÿfanwy o jGast^ IMiias Bran, yn yr hòn y cawn yr englyft canlynol : — 

* ''llnniaÌB wawd, ddefawd ddifan, traul ofer, 
Nid trwy lafiìr bychan : 
Iiliw ëiigr cynnar pen Arati 
Lloerbi:y4rlwysô>ydoIiy9Ftfai." ^ . 

- ^ ' Hywel «p fiiaiosi Ljrgíiw, 



60 YR BISTBBDFOD FABDDOL. 



OORSEDD ABBBFFBAW. 



Yn Btechrea y ddeaddegfed ganrìf darfu i'r Tywysog Gni%dd ab Cynan 
droi ei sylw at adnewyddu ac adgyweirìo defodan a breinìau gwyr wrth 
gerdd dafod a cha^d dant ; ac ni thybiem lai na byddaì yn ddyddorawl 
ddigon dodi yma raî dyfyniadau o ystatyd Aberfi&aw, ag ydynt yn dynodî 
swyddau a graddau y beirdd: — "Uyma ystatyd y gwyr wrth gerdd 
dafawd a ddodes Gruff^dd ab Cynan, ty^rysawg Gwynedd a brenin Aber- 
flraw, er trefh ar brydyddion ac eraiíl o wŷr wrth gerdd dafawd ; pob un 
herwydd braint a grâdd. ♦ ♦ * * * Tri bardd caw y sydd, prif- 
fardd, posfardd, ac arwyddfardd. * ♦ * Nid rhydd i neb fyned yn 
brydydd nag ymarfer â chelfyddyd o s¥rydd gwr wrth gerdd dafawd» 
namyn a radder ac a freinier mewn eisteddfod unwaìth yn y tair blynedd, o 
fewn Llŷs y Tywysawg yn Aberfiraw yn Mon, modd ag y mae yn Llŷs 
Tywysawg Mathrafal, o drefniad Bleddyn ab Cynfyn, Tywysawg Powys ; 
a nawdd nad elo neb yn ŵr wrth gerdd dafawd, ond a elo drwy genad y 
Tywysawg neu Arglwydd y Cyfoeth, a thrwy rôdd cenedliad athraw abl, o 
râdd awdurdodawl a gwarantedig, yn gyfreithiawl ym mam eisteddfod. 

Tair gwasaw oerdd dnfawd y sydd o waflail defòded% parth pwys y gelf- 
yddyd, a braînt a gradd eìsteddfod ddefodawL 

1. Ptydyddiaeth. — ^Ac ar brydydd y maa prydu a chynnal côf äìn 
ftchoedd a phriodasau fel y b'ont deilyngol ; a chôf am weithredoedd an- 
rhydeddus tywysogion ac uchelwyr, a phop cof gwlad a chenedl, a ehymer- 
yd atynt ddysgybUon i'w dysgu yn wŷr wrth gerdd dafod, yn ddefodawl ac 
yn ddyledus, parth braint a chelfyddyd y gwyr wrth gerdd dafawd. 

2. TeMwriaetíi. — ^Ac ar deulûwr y mae cynnal iaith y Prydeiniaic]^ a'i 
darllen al hysgrifenu yn gyfiawn, a phob cof teidii, a phob dosbarth gwlad, 
a digdfaU) ae ymdystyniaw, a phrydu gcwdderchwn^odd heb aerthedd^ a 
ehami g«n erfyniad da yn deiüuaidd heb ry&twr ymbil ar ei gerdd. 

3. Ckrumaeûí> — ^Ac ar glerwr y mae ymsenu, a dyMu a dynwap- 
ed» a gwaradwyddaw man y gwedd hyny, a Ue. dâ yn eÌ8tedd£od aefyU a 
wna, gan ni ddylai gler^nr eisteddfa ynddL » ♦ ♦ 

******** 

Sef yw pencerddf baardd wedi yr ennillo gader * * * 

♦ * Nid rhydd i amgen gwr wrth gerdd dafawd gaBd^riawg gy* 

meryd dysgyblion ato ; ao nid rhydd iddo amgen nag un dysgybl ar un- 
waith ; ac nid rhydd i ddysgybl gymeryd aito a gwneuthur dysgybl arall. 

Ni ddylid gradd i ddysgybl» naodyn o radd oenedGad Athraw mewn Eia- 
teddfod, a chyda hyny cenad y Tywysawg neu Arglwydd y Cyfoeth y b*o 
ynddo, a hyny Ue y dywetto yr athraw o bencerdd ar ei air o gydwybod y 
gellir prydydd o hono. Ac ni ddyUd eisteddfod namyn yn Llŷs y Tywysog 
a hyny unwaith yn y tair blynedd.'' 

Terfynir yr hen Ỳstatyd hon gyda sicrhâd ddarfbd iddi gael eì ^* thynii 
yn ddosbarthusi oV hen drefìiau, a'r hen ddefodan attrhydeddus a üaat 
gynt ar féirdd a phrydyddion, a phob gwyr wrl^ gerdd daŵiwd^ a phob 
gwyr wrth gerdd dant cenedl y pymiy er yn oea oeaoedd." Baràd Gr*- 
§ydd ab Cynan oedd MeiUr, a dyma ei ddull ef yn prydyddu : — > 

* * Yfeia gan deym o gym earawg 
Arfod &edd feiddiad angad weiniairg ' ' 



YR SI8TSDDFOD FARDDOL. 5l 

Tn Lltb AmsrFBAw er ffiiw fibdìawg 
Bûm du Gwledig yn Ueithawg 
Eilwaith ydd enthmn yn negessawg 
O lcuJer lliw camawn iawn dywyaBawg 
Ba fèdd aor gylchwy yn fMtrwTawg 
Torresid gonnes yn llynghesBawg 
Gwedi tonnan gwyrdd gorewynnawg 
Dyphuthynt eu seirch meirch ihygyngawg." 

EISTEBDFOD PEN RHYS. 

Cyimelid yr eîsteddfod hon dan nawdd y cadâaenor gwrolwych Owen 
Glyndwr, ac ymgynnullai ynddi feirdd cadeiriawg Tir larll a Morganwg 
(dywedîr mai cader y Bardd Glas oedd dechreu cader Morganwg). Ynyr 
eisteddfod yma, adolygwyd yr hen ddosbeirth, sef eiddo y " Ford Gron " a 
" Thir larll,** &c. gan eu puro a'u hadgyweirio er cadw ar arfer ddosbarth 
a defodau cyntefig Beirdd Ynys Prydain, ynghyd â'r chwanegiadau cym- 
henbwyll a diledryw a wnelsid hyd yn hyn at yr imrhyw trwy athrylîth 
beîrdd iu*ddasol, a than nawdd gorseddau cyfreithlawn. — Cyflwynwyd i'r 
eisteddfod awdl i Faîr Wen gan Wilym Tew, bardd cader Tir larU ; fel 
cynnrych neu anghraîffi; o'r mesurau awdurdodedig y pryd hyny ac er 
cynt. Fel yr oedd y Cymry yn flaenorol i'r çyûiod yma dan orthrwm 
mawr er ys talm trwy ymrysonau oddi mewn ac ymosodiadau oddi allan, 
felly ar ol hyn chwanegwyd eu gorthrymder a'u caethiwed, a bu llwyr wa- 
haidd ar eìsteddlod a defodau beirdd, yn gystal a breiniau eraill, fel yr aeth 
dysg a barddomaeth i annosbarth a gwywdra dirfawr. Nid annyddorol 
fyddai nodi wrth derfynu eîn sylw ar Eisteddfod Pen Bhys, ycynnwysayr 
awdl gynnrych a grybwyDwyd, o gyfansoddiad Gwîlym Tew, nceuo ar hu- 
ŷcm fesurau. 

EISTEDDFOD CAERFYRDDIN. 

Yr oedd hon yn un o'r eisteddfodau mwyaf pwysig a gynnaliwyd erioed. 
Cynnwysa yr hanesion am dani amryw wrthddywediadau, nad yw yn bur 
hawdd eu cysoni. Ymddengys ì ddwy dsteddfod gael eu cynnal yma o 
fewn ychydig flyneddau iV gHyáá yn nechreu yr hanner olaf o'r bymtheg- 
fed ganrif ; a gellid tybied ddarfod i ysgrifenwyr gymysgu gw^thrediadau 
y n^ âg eiddo y Uall. Mew^ nodiadau o eiddo Dafydd Ddu o Eryri, 
cawn yr hysbysrwydd a ganlyn : — " Dafydd ab Edmwnd a ennìUodd yp 
eìsteddfod fawr yn Nghaerfyrddin yn y flwyddyn 1450 neu 1451. Yn yr 
eisteddfod h<Hio yr ymneiUduodd beirdd Morganwg oddiwrth feirdd G wyn- 
edd, herwydd rhoddi o Dd. ab Edmwnd iddynt fesurau newyddion an- 
adnabyddus î feirdd Morganwg. Fel hyn yr ysgrifenodd Llywelyn Siôn, 
Lângewydd, yn ei ragymadrodd i lyfr " Cyfrinach Beirdd Ynys Prydaìn," 
^eu Bamadeg prydyddol beirdd Morganwg : — ' Ar ol hyny (sef ar ol amser 
Smion Offeirìad, Edeym Dafod Aur, ^.) y gwnaethpwyd bam a gweUiant 
ar fesur a chynghanedd, gan Ddafydd ab Edmwnd yn Ngorsedd (eiä»ddfod) 
Caerfyrddi», a chael yno fam a dosbartb newydd ar gerdd, yr hon a elwir 
Dosbarth Caerfyrddin (neu Ddosbarth D. ab Edmwnd), ac y mae ar arfer 
gan y rhan fwyaf o feirdd Ynys Prydain yr awr hon, eithr Gwüym Tew, a 
leuan ab Hywel Swrdwal, a leuan Gethin ab leuan ab Lleison a roddasant 
nag a gwrtheb ar y ddosbajrth hono, am nad oedd, meddynil^ yn tyfii o gyf- 
iawn ansawdd a, phwyU Cerdd Dafod, &c. &c.'" Mewn nodiadau o eiddo 
y diweddar enwog fardd>a hynafiaethydd, lolo Morganwg, yn Uyfr " Cyf- 



62 YR EI8TBDDFOD EASDDOL. 

rinaeh Beiidd Tnys Plydaìn," a en^ryd eiaoes, djwedìr fel hyn drachefîi:^^ 
"Nid Dafydd ab Edmwnt a ddiwygîodd y gynghanedd, eithr Llawdden a'i 
diwygîodd yn eisteddfod gyntaf Caerfyrddm, dbm nawdd Grafiìidd ab Ni- 
cohuty a ehyda Uawdden yr oedd G wilym Tew â llaw yn y gwaîth ; bu eraill 
hefyd, ond Uawdden oedd y bhienor, &c. &c" 

Yn niwedd y dywededig " Gyfrinach Beirdd," &c* yr ydym yn oad hen » 
ysgrif yn mherthynas i Ebteddfod Caerfyrddin wedi eî thynu fel y rhag^'. 
nodir o lyfr Antoni Powell o Dir larll : prin y gallem ofnì y blinai y dar- 
llraydd pe rhoddem ger ei fron un dyf^miad go hir o honi, gan nad mor 
ddyddorawl ydyw : — '* A Lhiwdden FŴid, gwr o Landeilo Tal y Bont, yng 
Ngwyr, ar ucha diwamod yn Abermarhds gyda ei gâr a'i gyfrin Gmfiudd 
ab Nicolas, dyma glerwr yn dyfod i'r Neuadd, dan enw Baidd, a chân mol* 
iaot o'r fiith ag oedd i Ruffiidd, a mawl iddo am ddrygau na ddaeth erioed 
ar ei feddwl eu gwneuthur, a'u galw yn gampau gwroHcm, a Grufíudd a 
roddes y ddyrif yn Uaw Llawdden ; Lhiwdden a'i darllenodd, a Saesoneg 
oedd, ac ar ol ei darllain efe a gânt yr englyn a ganlyn : — 

Pob gair crfta diraB pob Dyri— goegriûlh 
Pob gogan a biynti, 
Pob drewdody pob dirìedi, 
Ei glndo a wnaed Vn gwlàd ni. 

Gruffudd, — Gwir yw hyny, a pha fodd y gellir amgen ? • '. 

lÀawddm. — ^Yn ddigon hawdd a'i gelMr; galwer am eii^teddfodau a 
chadeiriau dan osteg a rhybudd undydd a blwyddyn, fal ŷ bu gynt- êr ad- 
newyddu hen Wybodau Llythyr a Cherdd Dafod Cenedl y Cymry, a chad- 
amhau braint wrth gerdd dafod ; ag yna ceir gweled mai bach y bydd dî- 
ffy^ awen a chydwybod. - * 

Gruffudd. — Ni channiatteìr hynny gan gyfraîth y Brënin y dydd 
heddy w ; 

Llawdden, — Gwneir, pe'i ceisid yn gyfiawnbwyll gantho ; • 

Gruffudd. — ^F'allai hyny, eithr pa le 'r gobaith ? 

Llawddm. — ^Lle gennych chwi, f Arglwydd, os ỳ chwi a'i cais; ag, os 
ei geisio a wnewch, mi a ddaroganaf i chwi Iwyddiant, a bôdd eíŵ eadon.' 

Gruffudd. — ^Mi a'i ceisiaf. — ^Efe a'i oeisiodd ag a'i cafás ; aí ^ìüranl a 
braint diogelwch dyfod a dychwel, dann nawdd llytftyr ' jcÿniiẃyà y 
brenin, ys ef Harrì Sant o Winsor ; ar unfed flwyddyn ar hugain o'i goron- 
iad ef, cynnal yr eisteddfod fawr gyntaf yng'Nghaerfyrddin, a galw a ellid 
eu cael yn fSeîrdd a phrydyddion yno, a gwleddau icìdyfìít ; a'r derbiyn, 'ýn 
groesaw bonheddig i fonheddig; pareh Neuadd i bob gwí wrth gó^ 
dafod, a rhoddion, a gwisgoedd sidan i bob un, a «lajrah a^nobl aùri bdb: 
un, a'i wleddau 'n rŷdd, a'i le tŷ yn rhad, a hynny hyd yn mheo oyihod 
deugain diwamod. A Llawdden o Dir Gwyr, &c. a Gwilym T^ oJ>h 
LirU, a Dafydd Nanmor a gaed yn oreuon eu gwybodaai a'u hli^teii. '*!il' i^ 
* * * Bu 'r eistedd yn Neuadd Llys y Brenln, a Gruffuddiab Niûofaŵ'. 
yn farnwr, a'r tri phrydydd dan eu hçiiwau ym mraiilt. atbrawẃn 'Cajdèiriog^ 
o beneerddiaid, a phan rodded a wnaethant aar ddjangoí^ goreíaiiár/fhert» 
wybodau cerdd dafod a'u hen fesurau, a defodau amherodion ynyslftryààin; 
a defodau 'r Ford Gron y bamwyd Gwilym .Tew, a goüeu/att ẁybodâaftí 
defodau Llysoedd y Tywysogion y bamwyd Dafydd Nanmór» a cfar^^soiiäaf . 
ei orchest ar fesurau cerdd daiòd: a gweuon'o'r iieii dd^fodau.ÿ oaéid^^ 
dosparth y Ford Gron fal ag y bu gan yr Aioherawdwr ArŴur ytìg" 



YR K8TS]>DFOD PARUBOL. 53 

Nghaerlleoa-ar-wysg. ' * * * A gwediV dangos dodwyd yr 
Eisteddfod ar osteg a rhybydd undydd a blwyddyn o flwyddyn i flwyddyu 
hyd penn y taìr ; ac o dair blynedd i dair blynedd hyd yni mhenn y naw 
ml^rnedd, ac yn hynny cyrchu braint cyfallwy ! a'r ddegfed flwyddyn <^- 
naí aîl Eisteddfod fawr Caerfyrddin, lle enniUodd Dafydd ab Ediawnt y. 
Gbtdair arian am ei orchestion a femid yn ofi^bwyll-cdfyddyd gan Feirdd 
Morganwg, a Llawdden yn Beneerdd Cadeiriog, a gafodd y < Fwyall aur' 
am ei wellhÉd ar y Cynghaneddion, ys ef ni bu achos gw^lhau amynt 
ymhellach fyth wedi bynny; Ac yn yr Eisteddfod hòno Beirdd Morganwg 
a ddodasant eu gwrthneu yn erbyn Dosparth Pedwar PennìU ar. hugaln 
Dafydd ab Edmwnt a fireinnìwyd dan warant Cadair yno, o aohos bod gor^- 
fodrif Beirdd Owynedd yn* ormes ar Feirdd Talaith Dinefwr, a ẁsl Pén- 
defigaeth Morganwg, ac o h^rnny allan aeth Cadair Morganwg ar eì phenn. . 
ei hunan ym mraint Beirdd Ynys Prydain, ag yn eì chessail ' Dosparth y 
Ford Gronn,' ídc. &c. » » # Wedi cyrchu braint cyîaRwy 
M y dy wedwyd, nìd oedd rhaid Uythyr oynnwys y Breniu ym mheUach ar 
Gadair Talaith Dinefwr, gan ei bod yn Gadair agored r ag, o cyrhaeddwyd 
hyn fralnt ymroddwyd i drefnu Deddf ac Ystatut yn nessaf ag a aUwyd 
yn ol hen Ystatutau Arthur Amherawdwr ag eraUl penn y naw mlynedd, 
herwydd a ddoded ar Lawdden, a hynny a ddodŵi gantho ar Osteg a 
Bhybudd undydd a blwyddyn o flaen yr ail Eisteddfed. &c. ■ . J * 

Awgrymar íolo Morganwg, mewn nodiadyn ^^ Nghyfrinach Belrdd^'' &c., 
tudal. 223, mai Llawdden a dreûiodd y ddeddf a elwir *' Ystatut Aber* 
ffraw," dyfyniadau o'r hon a roddasom eisoes, yn eisteddiòd gyntaf Caer- 
fyrddin, yn nesaf ag a aUwyd yn ol hen ystatutau Arthur. >. 

Gwelwn mai canlyniad yr eisteddfod fawr hon, yn Ngha^yrddin, fu 
Uwyr ymraniad yn mysg y beirdd gyda gol wg ar ddwy ddosbarth o fesurau : 
beiidd Morganwg yn glynu yn ddiysgog wrth yr hen ddosbarth, neu fel y 
gelwir hi hefyd y ddosbarth gysefln ; a beirdd ŵwynedd yn cofleidio dos- 
barth newydd Dafydd ab Edmwnd gyda brwdfrydedd mawr, gan alw yr 
hen yn ddosbarth y cwn, dosbarth y moch, &c. EfaUai y cawn af^ysur 
i wneyd rhai sylwadau cymhariaethol ar y ddwy ddosbarth ho», ynghyd ft 
rbagoriaeth y naUl ar y UaU^ pan ddelom i draethu ychydîg am Eisteddfod 
Caerfyrddin, yn 1819. 

EISTEDDPOn OTNTAF CAERWYS. 

Y petíoerdd yn yr eisteddfod hon oedd Tudur Aled : a bu yma eilwarth 
*^o^ygu a3r y ddosbarth farddawl, pryd y Cadamhäwyd rheolau Dáfydd áb 
Edmwnd, megys y cawn yn yr hyisbysiad canîynöl : — 

'< Lfyma bedwar mésur ar hugain Cerdd Daíod, mòdd' ag au dodéd tat 
ddosparth gan Dafydd ab Edmwnt yn yr ail Eisteddfod fawr yng Nghaer- 
fyrddîn, oed Crist 1461, a honn a d^nit Dùaparth Cmr^^f^^ 
ffirádiwýd yn gadaîr Cerdd Dafod i hoU Wynedd a Phowys'yn Eisteddfod 
gyntaf Caerwys yn Sîr y Fflint, ag a dreftiwyd ŵ gyttundëb Syr WìBiàm 
Ôrufiydd a Syr Roberl Balbri drwy breseimol gŷnghor Gruffydd ab leuan 
^b îlewêlyn Fjrohan, a Theodor Aled, Bardd Gadẃiòg, â çhér bròíi 
Bhisiart ab Hywel ab leuan Fyoiían, Ysgwier r a UftWer o Fònèddîgio'n a 
Doeihion etaäì^ yr aU dydd o fis öorpheîiaf y» y bymthegŵd flẁyddyn o 
goponedigaeth Habhi tr WTTHyBD, ag oed 'Orist 1524,'* ẁc/ Gwel 
"Oyfr. Betrdd,'' tudal. 223. 

1850.] B 



54 TR EI8TBDDFOD FABDDOIi. 

Tndar Aled oedd nai fsib chwaer, meddîr, i Dafydd ab Edmwnt, iV hwn 
jr oedd hefyd yn ddysgybl barddoDawl. 

AIL EISTEDDFOD CAERWTS. 

Cymialiwyd yr dstoddfod hon mewn ufîidd-dod i orchymyn breranol, 
yn y twyddyn o oed Críst 1568. E&Uai yr esgusodid ni pe dodem yma, 
yn él fibrf wreiddioly y eommitium brenìnol, yr hwn sydd f el y caôilyn 
(byddai yn ymarferiad digon buddi<d ì'r beirdd ieuainc ei gyfietthu) : — 

''BytheOueen, 

ElizabetH9 by the graoe of God, of England, France, and Ireland, 
Ooeen, Defender of the Faîth, &c. To our tnisty and rîght weÙ beloyed 
8ir l^hard Bulkely, Enight, Sir Bees Ghîffîth, Kn^ht, EIlîs Price, Esq., 
Thr, în Civîl Law, and one of our Councîl în the I^brchesse of Wales, 
William Mostyn, leuen Lloyd of Yale, John Salisbury of Bhug, Bice 
Thomas, Maurioe Wynne, William Lewis, Pieroe Mostyn, Owen John 
ap Howell Fichan, John William ab John, John Lewis Owen, Morrìs 
GriíBth, Symmd. Thelwal, John Grìffith, Ellis ap William Lloyd, Bobert 
Fuleston, Harrí ap Harri, WiHiam Glynn and Bees Hughes, Esqrs. and to 
év^ of them Greeting, 

Whereas it is come to the knowledge of the Lord Preádent, and other 
onr Council in our Marchesse of WaJes, that yagrant and idle persons 
nandng themsélyes MingtréUy Rythmers, and Bardgy are lately grown into 
such itUóleráble Multitude within the Principality of North Wales, that not 
only Gentlemen and others by their shamdessDig^^rderss^eoftenûines dis- 
quîeted in their Habitations, but also the eapert MinstréU and Musidom 
in Tonge and Cunynge thereby much discouraged to trayaîle ìn the Exerciâe 
and Practice ci their Knowledg, and also not a little hindred {of) lÌTÌngs 
and Preferment; the Beformation whereof, and the putting these People 
in order^ the said Lord President and Council have thought very necessary ; 
And knowing you to be men of both wisdom and u|Nright Dealing, and 
also of experience and good knowledg in the Scyence, have appointed and 
aiuthorized you to be Commissîoners for that purpose ; And forasmuch as 
our said Council of late travailing in some part of the said Princîpality, 
had perfect understanding by credible Beport that the accustomed Plaoe 
ior the Execution of the like Commisslon hath been heretofore at Cayroes 
in our County of Flynty and that William Mostyn, Esq. and his Ancestors 
l;ave had the gifb and bestowìng of the Sylver Harp appertaining to the Chi^ 
of that Faofultyy and that a Year's Wa/ming (at least) hath been accustomed 
io be giv6n of the AÈSemhfy and Executìon of the like Commission ; Our said 
Counoìl have therefore appointed the Execution of thìs Commissîon to be 
at the said Town of Cat/roes, the Monday next after the Feast of the Bles- 
sed Trinity which shall be în the year of our Lord 1568. And therefbre 
We r^uire and command you by the authority of these Presents not only 
to cause open ProeUmathn to be made ìn all jPotr^, McMrJtet Towns, and 
other Plaees of Assembh withîn our Counties of Aglere, (Angleterre), 
€amarvon, Meryonydd, Denbigh and Flynt, that all and evCTy Person and 
Persons that intend to maintcnn theîr lAiúing by name or colour oíMins^ésy 
Ryfhmers, or Bards, within the Talaite of AffiSRFFRAW, comprehending 
the said íìve shires, shall be and appear before you .the said Day and Place 



YR BISTEBPFOD FABPDOL. 66 

to dmo their Leanẃngê aooordìngly : But alfio that you, twenty, mneteeiiy 
eigbteeny seyenteen, sixteen, fifteen, fourteen, thìrteen, twelve, eleyen, ten, 
nine» eight, seyen or sìx of you, whereof you the said Sir Bichard Bulkely, 
Sìr Bees Grìffithy EUis Price, and Williain Mostyn, Esq8. or three or two 
of you to be of the number ; to repair to the said place the Days aforesaid, 
and ddling to you such expert Mm in the said Faciẃty of the WéUh Muêieís 
as to you shall be tbought oonyenient, to proceed to the execution of the 
fgeaâaeSf aad to admit such and so many, as by your wisdoms and 
lcnowledges ypu ahaU find worthyy into and under the Degrees heretofore 
(«11 ìue) in semblable sort to imŵ, eaereùe^ and foUow the Seienees and 
FacuUies of their Professions, in such decent order as shall appertainto each 
of their De^rees, and as your Discretions and Wisdoms shall pres(»:ibe 
unto them: Giying streight Monition and Commandment in our Name 
and on our Behalf to the rest not Worthy, that theÿ retwm to some honest 
Labour and due Exercisey such ajs they be most apt unto for Maintenanoe 
of thétr Lìying, upon pain to be taken as sturdy and idle Yagabonds, and 
to be used accordmg to the Laws and Statutes proyided in that Behalf ; 
letting you with our said Councîl look for Adyertisement, by Certificate at 
your hands, of your doii^ in the Execution of the said Premises ; forsee- 
iDg in any wise, that upon the said Assembly the Peace and good Order 
be obseryed and kept accordingly ; aseertaining you that the said William 
Mostyn hath promised to see Fumiture and Things necessary proyided for 
that Assembly, at the Place aforesaid." 

Giyen under our Signet at our City of Chester, the twenty 
tbird of October in the ninth year of our Beign, 1567." 
«Signed 
Her Higness's Counsail 
in the Marchesse of WaJes." 

Me¥ni canlynîad fr cyhoeddiad uchod, dengys yr hysbysnod a ganlyn 
beth a wnaethpwyd yn y flwyddyn 1568. 

«Kkow all Men by these Presents, that there is a Congress of Bards 
and Musîcians to be held in the Town of Caerwys in the County of Flint, 
on the twenty sixth day of May in the tenth yeat of the Eeign of her 
Majesty Queen Elizabeth, before Ellis Priçe, Esquîre, Doctor of the Ciyil 
Law, and one of her Majesty's Gouncil in the Marchés of Wales, and before 
William Mostyn, Piers Mostyn, Owen John ap Howel Yaughan, John 
WiUiam ap John, John Lewis Owen, Morris Griffith, Simon Thelwal, 
John Griffith Seijeant, Robert Puleston, Eyan Lloyd of lâl, and Wüliam 
Glynn, Esquires. 

And that We the said Conmiîssîoners by virtue of the said Oommîssîon, 
hemg ber Majesty's Council, do giye and grant to Simwnt Ytchan, Bard, 
the degree of ÌPencebdd ; and do order that Persons receiye and hospitably 
entertain hîm in all Places flt for him to go and come to reeeiye his Per- 
quisites according tö the Prîncely Statutes in that Gase made and proyided. 

Giyen under our hands in the year 1568.'* 

Yr oedd Simwnt Fychan, yr hwn a raddiwyd yn bencOTdd yn yr eisftedd- 
fod hmi, jn fordd tra godidog a dysgedig. Trefaodd ddosbarth gynnil- 
bwyll ar geidd dafod, yr hon a gafodd fam ac awdurdod yr eisteddfod iV 
chadamhau a'î chymeradwyo. Nid yw ei ddosbarth ond yr un o ran 

E 2 



66 TR SlfiTEDDTODr MBDDOL. 

iíyìm^^*9í^áaẁmth Oa^rfytddm ; m «èyiuiwyaii ond MPÌÜb gckoltkf (íárâéÿ « 
phëàẃar meMr ar hugun, eyffánryw àg dddo Dáfydd ẃ !&di«wi)Ö^a 
Tbudut Aled. Oy&nsoddodd hefyd áwdl, ar j pedwar memir ar lli^^áh&, 
MM^Ìtín^ yr hon a ddan^ofinryd yn yr eisteddfod. £i thestim éŵdd^ 
f^*Fíet» Mbstýn/' a «nwir yn y oommîûwn nehod. Dyry yn eî ddodbartfi 
aiddy^ hebieth yn mher^iynas i'r beîau a ddyfid eu goehél, a ehyiÉ&iWÿll- 
iadaii synwyrhirwn ar brîod ansawdd, a thdthi caiàdaeth. Galwyd'^i 
ddŵbhartíi yn '^Ddosbarth Bdrdd Gwynedd." Chrelir mewn fa8äié6ion 
«raill î WiÉam Ueyn, ae un nea ddan arall, ddwbyn gradd penéerddytì 
ÿt^ eisteddfod hon; ac yn mysg y dysgyUion penoerddiol, cawnWffîiflai 
Ojmwalÿ Hiigh Lleyn, Lewis Mend, ao eraill. . w» 

'l ' ' ^ 60RSEDD BEWPYR. 

, . .Gorsed^ Bewpyr, yn Morganwg, a gynnaliwyd Llun, Mawrth,'a MercHer 
j Siilgwyn, yn y flwyddyn 1681, Sn nawdd Syr Rhisiart B^ssed^Marçl^p;^; 
.^ than osteg a rhybudd un dydd a blwyddyn, fel arferol. Y .penceird^yp 
yr eisteddfod hon oeddynt Charles Bwttwn, Ysw., a Dafydd o'r KaDjL,ŷ; 
Edw^ Dafydd o Eargam; yr olaf a barotoisai .grynodeb o'r./nen^jíàçf- 
barth, erbyn yr eisteddf od, yr hyn y buasai amry w o bnf feird^ Mofg^iÄWg 
jnniibp er ys l]awer iawn o flyneddau. Ymddengys i'r jpmeuldif^a a 
gym^n)dd le yn Nghaerfyrddin, ar gyfrif dosbarth D. ab Edmwn<ìj^jre^ 
JÍafiy ac ynidrech mawr yn meirdd Morganwg i ob-haîn yr Iiotl ddy sg gygej^ 
ar.farçldoniaeth, a thrwy hyn i lawer o athniwon dysgedîg wneyd ei^ ÍW^» 
o pes ; oes, yn olynol, tuag at ddwyn hen ddosbarth beirdd Ynys Trjosflp. 
ár adfer. Yn mysg y rhai penaf o'r beirdd dysgedig ac eiddgígr ^iyj^, 
enwir Meirig Dafydd, Dafydd Llwyd Mathew, Dafydd Benwyn, ac to 
arbenig Llywelyn Sîon, olynwr yr hwn yn y gwaith canmoladwy oeq|îËl 
Sdward Dafydd o Eargam» a'i ddosbarth ef, yr hon a geir yn.grypc^ ^ 
llyfr " Cyfnnach Beürdd Ynys Prydain," a famwyd yn yr orsedd hon ;^ 
gyfiawn, herwydd prif ansawdd Cerdd Dafawd, ac arfer beirdd .Ynjp 
Brydai», ac a gadamhäwyd mewn canlyniad drwy awdurdod gyfreîthlaẁp. 
Yn ystod yr ail ganrif ar bymtheg, a'r ddeunawfed, bu dysbeidiad ^ 
gỳnnal eisteddfodau, o leiaf yn yr un rhwysg ag y cynneUd hwy S^t^^^ 
gellir yn gyfiawn nodi y bedwerydd ganrìf ar bymtheg fel cyfhod a^ẁiad 
yr eisteddfodau, adfywiad dysg, brdnìau, a defodau y Cymry, ac adfywiad 
líawddi rhwysg, ac efieithioldeb eu sefydliadau.cyi^t^fig» , , . . /, 

BÎŴrEDDFOD 0AER7TRDDIN (1819). ' ' ' - 

^ §oniwyd yn flaenorol am y sism a gymerodd le yn ínysÿ ý'bŴdd'iii 
^achos dosbarth barddonawl D. ab Edmwnd, a dosbarth Moi^gaäẃgl' ^ T4 
Eisteddfod Caerfyrddin, yn y bedwerydd ganrif ar bymtheg, liíÊdd^giíì^- 
îaethwyd y rhwyg a wnaed yn yr eisteddfod a gynnaliwyd ýti ỳr tm'îlèL 
ýn y bymthegfed ganrif : a gwnaethpwyd deddf i gyfreiŴüoni' v üäjí 
^dosbarth yn'^gystal a'r llall, fel na byddai mwyaèh ragorîalèíh 'ár Trtoi 
mwy na'i gilydd, ond eu gadael at ddewîsîad y beirdd, a diytóëríẁlẅyö'^ 
unig y gor^u ei synwyr, a'i awen, a'î gelfyddyd, ar y naìll ẁeu'r B^B'ÿà 
ddîwahaniaeth. Beth vw yr achos fod y beîrdd, yn gyŴeídtÈidl, WẀK 
cymeryd gan Ifeîed ô lantais oddiwrth y ddeddf' hon^Bydd' ja.^_.fcxt^i^v 



Efallai, yn, ün peth, mai anhysbysrẁydd ám dani, ac átìi 'áfiäá^á *èî 
g^eithrediàdàü, yhghyd fr àmgylchîad o fod yr heii ddÄẁbàtth' jrtf'ffiH^ár 
dyeithraçh tV cjtefedm na dösbarth ' Cäŵfyrdjcfin, yẅ ýr álchösil'' •YẀ*ỳ 



YR JBIBTBDOFOD FABDOOL. 67 

th!^iùryeíÍ0'ti gramadegau» a llyfrau eraill, y ddoBbaothnewydda>ddy»gir; 
a dymay ddosbairth a fabwysiadwyd gan yr athrawon barddonawl oU) braid^» 
í$l mB -gellid dysgwyl i'r beirdd ieuaino ddewis yr hen, oddieithr iddynt 
ymar&r^ synwyr annä>ynol a diduedd i famu a dethol drostynt eu hunain, 
grr hyn pegwnaenti dianunhau y oanfyddent yn fuan mai Uaww istwn 
t< gmii y w yr hen.f ' Er mwyn rhoddi ychwaneg o gyhoeddusrwydd i-r 
iddeddf oleubwyU hon» dodwn hi yma ger bron dn darlímwyr* 
I. i^^t ddyddiau Meicher, lau^ a Gwener, sef y seithíed^ wythfed a mw- 
fed OrOrphena^ pan oedd oed Crist un mil wyth gant a phedair arbym- 
itkeg,/y ^ynneiUwyd Eisteddfod ar Wyr-wrth'GcsHld Dafawd a Thant o fewn 
Cyfoeth Tref Caerfyrddin, yn Nhalaith Dyfed, dan osteg a Bhybudd 
cyfreithkwn, a than nawdd Gwlâd a y Gwir Barchedig Tomas, Arglwydd 
Esgob, Ty Ddewi, er dwŷn o yr encudd a'r diâant eUwaith Farddoniaeth 
gyasefîn a gwybodau Cymreig eraiU ; a rhoddi trwydded i bawb a geîsìent 
^àysg, a nawdd, a grâdd, a thrwyddedogaeth, ym mraint Beîrdd Ynys 
trydain ;. ac yno yn erwynebol lolo Morganwg, £Uezer WiUiams, Daniel 
Ddu o Geredi^on, Dewi SiUn, Bobert Nantglyn, Hywel Glandwt, 
Gwîlym Morganwg, ac eraiU gyda hwynt, yn Feirdd wrth Fraint a DefaẁÜ 

^Ẃdd.Ynys Prydain. 

' Ad yn yr Eisteddfod hon ymhUth pethau eraiU a ddarweiniWyd dán 

Sstyrìaeth, y bámwyd yn unfryd luiUais, heb nag na gwrtfaeb na Uaw na 
bafáwd, — Bod y rheithiadau Cerdd a frçinniwyd yn Eisteddfod Câer- 
^yíddhi, ÿil .y flwyddyn 1451, dan enw y pedwar meswr csr higain yn cýf- 
ýîigtì Äẃen Bardd o fewn ílyffetheirîau rhy gaethion ; a Bod, yn rhy 
fjŴtíh yt Achaws, synwyr a rhwyddineb iaith yn caef én hçÇrwîn ar 
aSlawr gwagorchest egwanbwyH a diansawdd. Herwydd hyn— Bamyr 
ISsteddfod hon ydyw — ^Bod o hyn aUan Ryddid i Feh'dd Ynys Prydaän 
'ẃfirfìẁ^jfldi Caniadau ár ÿ mesurau mwyaf teiíwng a chyfaddas* idd eù 
tés^|r^i;í ; ap na byddo rhacllaw wahaniaeth o barth teUyngdod i ei rpddi 
4'íŵuràu yr un Ddoípairfh na'r Hen lìaìr Newyddy ragor neu uwch éu 
^m) 0ẁi hùd TJMdiant Cerdd neu Awdl i gael ei famu wrth gym- 
WfŴjrlÚtóa^ âynẃyr a phwŷU, a chynghánedd rywiawg a ^édryẁ,^ yn 
ýrtîi änirywiaeth mesurau, . - 



A bamu yn ddîdüêdd rhẁng yr hen dddsbarth a'r netwydd ar^ gerdd 
dafod, hyny yw, xkmìig\ y/ddoshartìi gysefiŵa: dosbarth D. ab Edmwnd, 
WÍẂfgí^y dyẂgeni,,fod y flaez^ yn rh^ori o ddigon ar yr olaf^— Yn 
gfiim^x^:f^pv^^ Ue Y cynnwysd naw goi;cîiai], m^u nnw 

WS^ÌtP^ Wyyip bŴir-sDl i dd^uddeg-siU, ynghyd â rhydilid i 
— ^.!_i_._ pjijP^ y.^j^m^ yn.ypenníUíph a.wneler o bob un o*r colofnau 
"-- ' - g^yrôi i^tur ddygymmod Ì tbeiraiU' mwy nag â theii-sìU ar 
qérd|ä,.: Jiid dà y gp4defrd, ar y Uaw araU, ei cliy^Tigu yn 
. , ,., ^,, . :ásíU.! .(yrii^golofnaAi byn tyf yn naturîgl, drachefTi b^-Di- 
íj^'M^^pffii^^^ y rhai nid ydynt amgen iia phymthog 

ffMio^ yn eu gosodiad mewn penniH- Gattiì^ j 

WÌŴH8y4V>^Ŵy^^*^ P^^^ ŷewŵŵ a^ hugain, opd ^war ansawdd 
W hfWKhfì Ẁ^^^T gííílir tíeiglp amrywiadau aneirifj.braidd, p benniUiop 

f,«^ẃç^iyy(}^ jyi^^ p^^^elwif yiiwẅ<*wí jr^esiu^j a> hpti ŵ'yw- 




68 TR BI8TBDDF0O FABDDOL. 

un y treîglwyd hwynt, yr hwn, o herwydd hyny, a dwir yn nod OÊighm y 
mesur. Felly nid oes na sUlau mewn ban, na banau mewn penmU, nad 
ellir yn gyíreithlawn ymarfer lliaws o amrywìadau amynt tra y oadwOT 
nod anghen y pennill, sef cydberthynas cyfartal ei hoU ranau. Yn aily 
rhagora yr hen ddosbarth yn ei ehdfyddgarwch^ Ue y deiUir ei holl 
gangenau o yohydig o brif ansoddau, y caniatëir iddynt ou Uawn gyl<^ o 
dyfiant, ac y geUir eglur drefn a dosbarth ar y cwbl yn gyson â'r elfenau 
cynrymoì, Yn drydydd, ao yn arbenicaf, rhagora yn ei rhyddid, yr hyn 
a ddangoswyd eisoes yn yr amrywìaeth dirfawr a eUir ar bob un o'r mesur- 
au heb droseddu rheolau y ddosbarth mewn un modd, tra y cadwer y nod 
angfaen dywededig. Er anghralffl;, gwelir yn "Nghyfirinach y Beirdd" 
dri ar ddeg ar hugain o foddau ar Hui^ynt, tra nad oes yn nosbarth D. ab 
Edmwnd ond dau fodd amo ; a'r un peth a eUir ddywedyd am y mesurau 
eraiU i raddau mwy neu Lu. 

Ceir yn Uyfr " Cyfrinadi Belrdd Ynys Prydain," a fynych grybwyUasom 
yn yr ysgrif hon, ae o'r hwn y tynasom lawer o'n hysbysrwydd am amryw 
bethau, gyflawn addysg, hyfforddiad, ac athrawiaeth ar y ddwy ddosbarth; 
ac o efrydu y Uyfr rhagorol hwnw deuai ein beìrdd ieuainc yn Uawer amgen 
cyfansoddwyr, dybygem, nag y buant hyd yma wrth ddUyn mor.fanwl 
goeg-fesurau dîansawdd D. ab Edmwnd. Mae yn beth nodedig fod y 
beirdd Cymreig, yn yr oes hon, yn rhedeg o un eithafedd i'r UaU, o gaetb- 
ìwed cyfyng y ped^rar mesur ar hugain i benrhyddid digynghuiedd a dji- 
odl y mesur a elwìr yn bryddest. DeiUia yr annosbarth yma, efaUai, oddi- 
wrth beidio mabwysiadu yr hen gyfundrefh gysefin fel safon ein prydydd- 
iaeth, yr hon ar yr un pryd ag y gofyna gynghanedd ddüeífryw, a 
ganiatâ hefyd unrhyw amrywiad o fesur a aUo meddwl y bardd ddychym- 
ygu neu ei awen chwennycbi. 

Byddai yn dra dymunol cael dosbarth ddiwygiedìg, mwy seml, agoddefol 
o ymeangiad na'r hoU hen ddosbeîrth, eto yn ddeiUiedig o'r hen eUenan 
cysefin, ac yn gynnwysedig o ddethoUon o'r cyfryw hen fesurau ag ydynt 
fwyaf poblogaidd a chymeradwy wrth fam ac archwaeth yr oes ddiwyUiedig 
hon ; a chael bam ac awdurdod eisteddfod i gyíreithloni yr unrhy w, yn ol 
braint a defod Ynys Prydain. Er y bu caniadaeth Cymru, yn y cyn- 
oesoedd, yn ddigÿnghanedd, neu yn foelawdl, fel ei gelwid, eto nid oes 
genym, mae'n debygol, imrhyw anghraiŵ o'r cyn-oesedd na'r canol-oesoedd 
o gerdd Gymreig ddîodl. 

Ehyw fath o goeg-chwareu anghyfreithlawn a niweidiol, feddyUem, âg 
urddas gorsedd farddol, yw y duU sydd yn rhy gyfiredin o gyûímu 
graddau. Mae Ue i ofíd y derbynir Úawer i mewn i'r urdd farddonawl 
nad ydynt yn medm ond ychydlg ar y gelfyddyd, chwaithach meddu 
dîm o'r awen ddüedryw; a bod yn Nghymm dderwydd-feirdd urddo]^ 
wedi derbyn graddau eisteddfodol, yn nghysgod pa rai yr esgynant i 
orsedd y pencerdd, heb erioed gyrhaedd y cymhwysiad gofynol o fod 
yn feirdd cadeìriog, na rhoddi prawf yn y byd erioed o'u medruarwydd 
yn rhanau is y wyddoreg na'r gelfyddyd; dîm ond eu bod yn der- 
byn yr urdd mewn moes-gydnabyddiaeth o ryw gymwynasgarwch o'r 
eiddynt i'r sefydUad, ac er boddio rhyw fympwy plentynaidd a amlygant 
ar y pryd. 

Os buddiol parhäu yr hen sefydHad hybarch o ^'Eisteddfod Gwŷr wrth 
Oerdd," mabwysiader ei hen arwyddeiriau gwychion — " Y gwir yn erbys 



Y8GOUON PABOTOAWIi i'r CYMBY. Ô9 

y byd** — ^ Yn ngwyneb haul a llygad goieuni'' — yngbyd â " Da 'r maen 
gjda'r efengyr' — gyda llawn ymroad i gadw yn fanwl at eu hystyr yn yr 
holl wdŵrediadau a ddygir ymlaen ynddi. 

Oan na weîthredwyd unrhyw gyfhewidiad o bwys yn yr eisteddfodaù 
düynol i un Caerfyrddio, yn 1819 ; ac na wnaed amgen na*u cynnal er 
oe&ogaeth gyffî-edinol i farddoniaeth a llênyddiaeth ehi gwlad, ni thybiei]^ 
yn aughenrheidiol dyfod ymhellach ymlaen mewn sylw arnynt yn ol cynllun 
yr ys^rif hon nag y daethom^ ao felly terfynwn yma. 



YSGOLION PAROTOAWL TR CYMRY, 

Lle byddo Uawer o f wg fe fydd peth t^ a lle byddo Uawer o swn fe 
ddysgwylir, ac yn ddîau fe ddylai fod peth sylwedd. Nid peth anhawdd 
yn y byd yn Nghymru ydyw creu a chadw swn. NidToes un diâyg medr 
a dawn i gyfodi Uwch. Pe na byddai eìsieu dim ond siarad, ysgrìfenu, 
dadleuy cadw çyfarfodydd cyhoeddus, a theithio er gwella cyflwr cymdeithr 
asoly addysgìadoly tnoesol, a chrefyddol Cymruy ni fiiasai yno er ys talm un 
alwad am bresemioldeby dylanwad^ ac ymdrechion dîwygwyr. Digon da 
ar les Uawer achos teilwng yn y Dywysogaeth pe buasai y bobl a'u har- 
weinyddion wedi cadw yn ol ran o'u zel a'unerthoedd är g^dfer gweithredu, 
yn Ue en gwastrafiu ar eiriau. Buan y cyffîöir y Cymro, a chan fiianed a 
hyny y syrth marweidd-dra amo dracheâi. Nid annhebyg ydyw i gomant 
mynydd-dir. GK>rIi£i hwnw ei geulanau^ a chan ruo a rhaiadru, tarana ei 
hèr i bob rhwystr, a hyrddia y cyfEUi o'i flaen. Trwst ei chwym-rediad a 
rwyga ddystawrwydd y cymydd. Ond yn mhen ychydig oriau, treulia ei 
hun allan, a pheidia ei groohlef . Ar flrwst bu y llanw, ac yn ebrwydd bu 
y trai. A chwedi yr elo y Ihfeinant heibio, nid oes dim ar ol ond man- 
goed a Uaid. 

Mae digon o swn a son wedi bod am addysg yn Nghymm yn ystod y 
pedair blynedd diweddaf. Mai hi yn Uawn bryd bellach i edrych am syl- 
wedd. Mae hi yn rhyhwys i droi addewidion a bygythion yn weithredoedd. 
Nid ydym yn dysgwyl y cyflawnir yn yr oes bresennol hoU obeithion a 
phrophwydoliaethau çyfeiUion brwdf^dig addysg; ond yr ydym yn dra 
hyderus y bydd cyflwr addysgîadol y Dywysogaetìi yn Uaww amgenach 
na'r peth ydoedd o'r blaen, mewn canlynlad i'r sylw sydd wedi cael ei alw. 
eìsoes at y nu^ gorbwysig hwi^. 

Ithaid fTofi i'r Cymry werthfiawrogrwydd addysg, cyn y ceir ganddynt 
wneyd ebyrth ac ymdrechion digonol er ei mynu iV plant. A dylai y 
rhaì sydd wedi derbyn dy sg ystyried y da neu y drwg a wnehr i eraìU yn ol y 
defìiydd a wnant hwy o'u manteision. Glellrr rhoddi anaìr i ddysg fel i 
grefydd, trwy ŵ chamddefnyddio ac ymddwyn yn annheUwng o honL 
Gwydd<Hn am amryw gymydggaethau Ue mae niferi o ddynion ieuainc wedi 
cael dysg oblegid fod rhy w un neu ddau wedi dyfod ymlaen yn y byd 
trwy ei chymhorth. Os dygwydda un mab amaethwr neu gelfyddydwr 
meiHi ardal ddyfod i lanw s^Ufa gyfidfol yn y byd trwy ofíerynoliaeth 



'00 tMouo» PAttarroAmh i^ìnmtt. 



áfsg, tnÉehytiy jrtt aimogsetli i eraffl iáá «i rhoddi iV t>^ti ^>^fi»^ln9i 
• a wnelo ddefoydd dA o ddrsg yn offerynol ér eî'chaei'Ŷ'€«iiD ; teiŷ 'tn^e 
y rfaai íydd yn gwneothur camddefbydd o ddỳsg yil rtmyrtẁJ erâiÄíŴr 
ofayrhaedd. Nid ydyw y dynion' sydd yn arfer defhyŵfio MthelsrwBlŵos 
beidio ooBtio i oeod eu pUint mewn" ysgtdion, y porffclnrydd tódynt ẅẁíí^ 
Ottnddefìiydd o ddysg, yn ystyrîed y ^lant gamddefiayddîo yr'ariaÄ'ag"y 
mae y rhîeni yn ommedd gwario ar eu dysg er mwyn bod yii aihiog* fẅ 
gadaei iddynt yn eu testament diweddaf . ** öweü/ meddai ¥rtaà3m, ** fr 
rhièiii dywallt eynnwynad eu pwrs arian i ymenyddiau nag i ioge&« eti 
plant.^ Gellh* camddefnyddio dysg ond nis gellir ei gwarìo a'i dM^. 0b 
cyü yr annysgedig ei arían, nid oes ganddo wedi hyn ond ei alltioèdd 
oorflbrol i ddibynu amynt am ê fywioliaeth ; ond am yr hwn «ÿMyUh^ 
chen dysg, mae ganddo rhyngddo a'r gwaethaf, nid yn tmig ei âíeto^liiwwid 
ei ymenydd. Mae cannoedd lawer yn nhrefydd a dinasoèdd Ido^/ag 
«ydd wedi coUi eu holl dda bydol» ond yn mBtku ennill eU boM yẃ gyẁírtu 
wedi y cyfan, heb suddo i sefyllft. Uafurwyr cyftedin, ohl^gid «ŵ fcîod 'ýẁ 
Ì9ddiaimoI ar ddysg. Purion peth ỳdyw i dad adael pöb i (lyddyn'*yÄ >á 
•wyllys i'w feiHon John a William, ond buasai gwarìo rhenti yddâtt ^dJrL 
ddyn ar eu dysg yn áẁyg o sicrhau iddynt fWy o lôg blyneddol'yiína Hâŵ 
BB swm unedîg y rìienti. Mae Ihioedd o ddynion wodi gwnêyd» Äirf 'ô 
oriaiio'rydiydigugeiniaupunnauawarìwydareudysg^y nagaallAsentì^Nih 
w&eyd â'r symlau hyny yn unrhyw ffonid arall. Yr oedd gwybddaèthW^ 
idthoedd Ffirancaeg ae Ahnaenaidd yn werth cyilog o íil b^âbaiu iẁsẁ 
bhfyddyn i'r diweddar aelod o'r senedd dros Goventry, pftn yr yüoedd'yé 
be(kir ar hugain oed, tra y buasai cyflog o gan' punt neü dhw^^ugaüij'y 
íhryddyti, y swm uchaf ag a allasai ddysgwyl derbyn pe dygwyddasaiŵd 
yn auwybodus o'r ieithoedd hyny. Nid ydÿw fod rhyw ychydig bersóbahi 
wedi dygwydd llwyddo yn y l^d hẃ dderbyn ond ydiydig faüteîsion ^>«gi 
eidiaeth y& gwanhau dim ar nerth y ihesymtiu ag yr ydym yn awr yn'ddwyia 
ymlMinitroB roddi dysg i bbmt; oblegid tystia y personau hyny m humrfo 
ÿ buasent wedi bod yn Uawer mwy llwyddiannus pe dö*{fniasent Ŵüiteii^ 
ion dysgeidiaeth. Ac na sonier am y posiblrwydd o gamddeôiyddio ^^fy^ 
neu íbd yr annysgedig weithiau yn gwneuthur yn well na'r dysge^g/fei 
fhe^^au dros beìdio rhoddî cymaint ag a ellû* o ddys^ 1 blant^ òbleg<ìâ 
MiH dyn gamddefhyddio un peth a phob peth, ac ttid y^rw caaidd^ly^ o 
beth yn un prawf nad ydyw y peth hwnw yn dda ytíádo ei hm, 'Ésf'fà 
un tir^ Hi ddybd rhîeni adael eu meddiannau i^w plant, oblegid meâi^oft'iii 
galhmt eu eamddefnyddio. • / • . v un 

• Kidydymynystyrìedfodeisìeiudwynymìaeüuftéègintfwd^bo9ý^^ 
enu yn y modd hyn. <3k>lygwti mai addy^ fÿáol »rdd'yn'eîfeîed fírýìlf 'd 
kwer ar Want y Cyittry ; ac o ganlyniad, rhesytnaiu bydól a «fíeẃmí«<èy- 
fiẁell rhìeni iV ŵyftiuiu iV pknt. Mwy cydwedd<d ft'n .chwii»tli'<ẁ 
Mmladau fuasai cynMryd uwch tir) a ^gos yr angiMftirheidrẅydd'áV'4y' 
ttunoldeb o Ibddu dysg er eî mw>Ttt eî ìmt ; ond yr ydytn yuguicCMÌ'tofifd 
«In bod yn byw mewn byd Ile y tnae y rhan fiMMOoaf oVtrìgeliòayn|l|Mtocl 
deíhyddio eu dysg yn hytrteh lel ofi^^yn i entii]! eu bttrabeunÿddiD$?aft'U 
eu haddasu i gyflawtu cu dyledswyddau M dittasyd^ioti 'bydol, nagfei<llÇfnt^ 
noiiell mwyniant m<KldÿIiol a deaHdẁriaethdi. - îi.; iiv»ni 

Oyn byth y seíydlir yti'Nghymru y^goüon o «n gwettfi,'rhitíd Pr Oyti^ 
ddy^ tdu àm yr lqrn' fÿddo yn ymüì tidtf «m dano. EÌ8Ìdii-0B«Vp»b pMf 



T0«OUOIf PAROTOAWL I*li CYMBY. 61 

ToHirAacl rgyddar y Oyitiro, heb leddwl nm pethau ealw fyoyohftf ydÿw 
pethau ffaadí ae naa geill dynion gonsBt ddìm cynnyg nwyíau da ond «n a 
dàlotit.' £ÿd yn hyn, nid ydyw y Cymry eu hunain wedi dangos dim tebyg 
i ^hryd anẁmaethus ; ac y mae eu syniadau culfeddwl a hunanol wé(u 
Uuddîaa dynion o anturiaeth i'w gwasanaethu. T peth oyntaf braidd bob 
amsey aofyn y Cyioro ynghyldb unrhyw beth a gynnygìr iddo, ydyw, Beth 
ÌBtee e yn gostio ?— md, Beth y dâl e ? Os na thelir yr ysgolfeistri Pry- 
deiniiìdâ yíi: haelionus a rheolaidd, try y cyfryw rai o h<»iynt ag sydd yn 
berehen cynneddfau cryfion, ao yn ysgolêigioû cyfíredin da, at ry w alwed- 
ìgaeth arall, gan adael eiddüod a gwehilion y bobl i addysgu y to sydd yn 
'<yfodi i fyny. A phrin y credwn ni y bydd llawer o lewyrch ar yr ysgol^ 
ioB Prydeinaidd mewn ugeiniau o ardaloedd gwledig, hyd nes byddo plant 
aaaaethwyr a rhyddfeddianwyr wedi derbyn mwy o ddysg nag y maent hyd 
ynhyn wedi oi dderbyn ; obl^dfely maepethau yn bod yn bresennol^nid 
oes l»^dd neb yn y cỳfryw gymydogaethau ag sydd yn addas i gydweithredu 
â'r ysgolfeistr. Pa ddybm a etyb ŵu*fío pwyllgor o ddynion anwybodús 
ac aBfedrua er goruwchlywyddu pethau amgylchiadol ysgol f Byddatít ytt 
]kwer mwy o rwystr nag o gymhorth i'r ysgolfeistr. Nis gwyddotn aai 
fwy flftŵieb na gosod dynion diddysg ar bwyllgorau. ♦ Tybiant y dylent 
WB^d ẁywbeth; ao wedi iddynt gael eu gwisgo, ys dywedai Shahspeárci 
mewn her awdurdod, maent yn hòni yr hawl o gyhoeddi eu bam ar nìfeBÍ 
6 bethau ag nas gwyddant ddìm yn y byd am danynt. Pe byddai ond 
dwsin, neu' banner dwsin, o amaethwyr wedi derbyn dysg canolig dda ỳii 
hyw yn mhob cymydogaeth, byddai rhyw obaith y gdílid sefydlu a dwyií 
ymlaiMi ysgolion dyddiol Uewyrchus yn y wlad : ond yn absennoldeb y cyfi 
*7w> yr ydym yn dra sier y eyfeefyáá ysgolfeìstri â chymaint o bethaii i'w 
Uwfírlmu a'u digaloni ag a bâr iddynt dafíu eu galwedigaeth anrhydeddua i 
fyny, ae ymafíyd mewn rhyw un arall mwy sicr ei thaledigaeth. Yr oedd 
gweÚ ysgoUon^ a mwy o honynt, er ys blyneddau yn ol, yn NghyBMoi, aç 
gyfer phuit amaethwyr cyfírifol a rhyddfeddianwyr nag sydd yn twesennolt 
Nís gwyddom am gymaint ag un yn awr o werth son am dani yn yr hoU 
Dywysogaeth ar gyfer y dosberth pwysig a lliosog hwn. 

Ysgol ieUhyddd ydyw sefyd]iad addysgiadol Llanymddyfrî. Mae ey-» 
marìad uohel yr Archddìacon Wiüiams fel ysgoláig ac addysgydd yn ddigoli 
wystl, ni a feddyliem, yr etyb yr ysgol dan ei ofal ddysgwyliadau ei syl** 
&eBydd ya gystal a'r oyhoedd yn gyŵedin. Ysgol ydyw hi ar gyfer ÿ 
ẁai syád yn amcanu dyfod yn ysgolêìgion ieithtfddoL Yr oedd mawr «ÌBr 
ieu y cyîryw ysgol yn Nghymru, ac y mae dosbarth digon lUoso^ yn y^ 
wlad irw Ihnw ; aie ni a obeithiwn yr arbedir bywyd yr archddjiaooa hyd 
byddo/0 leiftf wedi argraffu ei ddelw a'i argrafí* amii 

/Ond -nid ysgol ydyw hi ar gyfer plant amaethwyr a masnaehwyr . Nidí 
^aint y w yr anghen am ddyagti y liadm a'r Groeg i fachgenyn Cymre% 
Ä Jjjrddo ÿnrbwràadu myned yn amaeihwr neu yn fasnaẁwr. Yrhyn syd^ 
fHiŷaf li^besìrheidiol iddoef,yw Saesoneg,Fhifyddiaeth|me8ureg, fEéryUiaeth 
iitílttthjiddŵly yng»hyd îg amaethyddiaeth ei buo, íél ei dygir ymlaetí yl» 
Uoegí a'it AlbaÄ, eybeUed ag y K5ajüatà y gwahaoiaeih yA ansawdd f 
^ẁẁynghyd â'r häiflawdd yn Nghymru i hyn gael ei wnOyd ? Jüìdyéym 
meẁn un modd yn anghofío fod mathmoHeal fnoiter yn Yej^ol Uamym'^ 
WyWj ^DÿHd dbystyriedhi, dybygem,fel yÉ^largyŵr, ynbeoaf,^^ 
^fẁ^ ÿarbwìadii^jfmaflyd ynu«. o'r galwodigaethau áyf^gMg^ S'el y «^ 



62 YSGOIJON PAROTOAWL I*B CYMBY^ 

oyfrywy mae iddi ei lle d hun» a'r Ue udiaf yn ddián f el sefydliad ptiotoawl 
i> prifysgolioa. A chyn bytìi y llwyddwn ni i sefydlu |«ifyBgol Gymreigi 
rhaid cyf odi nifer o ysgolion cy^elyb i eiddo un Phîlips, yn Llanymddyfin, 
yn gystal a Uawer o raî parotoawl i'r rhei'ny, hebkw sefydlu ysgolion ar 
gyfer meibion amaethwyr a masnachwyr : neu, fe ellid yn hawddwneyd yr 
olaf yn ysgolion parotoawl i'r rhai ieithyddol i gyimifer o'r Uanciau a fwr«- 
iadant, cyn gorphen eu cwrs addysgìadol, i gyrhaedd cydnabyddiaeth â 
ieithoedd Groeg a Bhufaîn. 

Yn awr, ni a awn rhagom i roddi brasddarlunîad (nis medrwn wneyd 
rhagor yn bresennol) o'r cyfiryw ysgol ag y mawr hoffem m, gweled yn oad 
ei sefycUu yn uniongyrchol yn rhywle yn y Dywysogaeth. Ni a olygwn fod 
rhyw ddau ddyn anturiaethusagwladgarolynrhentuuno'rpaliusdaigweig- 
ion ag y mae amryw o honynt idd eu cael yn Nghymru, ac yn gwneuthur 
y cyfrywgyfiiewidiadau yn, ac oddeutu yr adeilad, ag a'i gwna yn Ue cyf- 
lëus er derbyn Uanciau a dynion ieuainc i letŷa ynddo a derbyn &i dysg. 
Bydd yn ofynol i un o'r meistrì fyw yn y tŷ ; ao amo ef a'i gymhares 
(dylai y cyfry w fod yn wr priod) y disgyn hoU ofal, Uywyddiad, a threân- 
idaeth deuluaidd^y sefydUad. DysgwyUd iddynt weithredu fel peaau y 
teulu, a chymeryd eu prydiau bwyd gyda'r ysgolëig^on. Eu dyledswydd 
fyddai gwyUo dros iec^yd, çysur corSbrol, moesau a moesoldeb y rhai a 
osodid dan eu goM. Byddai cyfleusdra gan fechgyn gwledig, mewn ysgol 
o'r fath ag yr ydym ni am sefydlu, a than lywyddiad personau priodoJC i 
ddysgu Uaweroedd o bethau ag nad ydynt mewn ystyr gymdeithasol o lai 
pwys na gwybodaeth o rifyddeg a gramadeg. A fyddai dysgu i fechgyn 
Gymreig gwrs o foesau da ac ymddygiadau bon^digaidd o ryw niwed 
iddynt ? Oni fyddai eu trin a'u trwsio, a thrwy hyny eu haddasu i íyneà 
i gymdeithas eu gweU, yn gymwynas ac yn garedigrwydd â hwynt ? Onid 
ydyw anwybodaeth o arferion cymdeithas gyfrìfol wedi Ueihäu dylanwad 
a defhy ddioldeb Ua wer un ag nad oedd yn ddäfygiol mewn synwyr a gwyb- 
odaeth ? Nid oes eisieu helaethu ar y mater hwn. 

GeUid rhanu gwaith yr ysgol rhwng y ddau feistr, yn y wedd ganlynol. 
Dysgai y meiatr fyddai yn byw yn y tŷ, Saesoneg, yn eigwahanol gangenau 
i'r ysgolêigion, a dysgai y meistr arall iddynt hoU gangenau ma£^^«ina^ 
ymarferoL Aincan y blaenaf fyddai gaUuogi y bechgyn Cymreig i siarad 
ac ysgrìfenu Saesoneg can rhwydded a rhigled a Sais addysgedig. Nid 
gorchwyl hawdd fydd hyn, ond gellir ei gyflawni mewn Uawer Uai o amser 
nag a dybir, ond düyn cynUun prìodol. Mewn ychwanegiad at hyny, 
dysgid [iddynt rìfo a mesur unrhyw beth a ddygir o'u blaen. Fe ddyUd 
dysgu iddynt, nid yn unig i weithio yn ol y rheolau fydd yn y gwahanol 
Iyfrau, ond fe fydd yn ofynol esbonio iddynt y rhesymau ar ba rai y 
mae y rheolau eu hunain wedi cael eu sylfaenu. Ac mewn ychwanegìad 
at hyn oU, dyUd ymdrechu cyfranu iddynt gynudnt o wybodaeth ymarferol 
gyfi^edinol ag a fyddai yn aUuadwy yn ystod yr amser y byddai yr ysgol- 
ëigion dan hyôbrddiad. Dyledswydd arbenig y meistrì fyddai eu dysgu i 
feddwl ar bob mater a ddygid ger eu bron, ac i fiurfio barn annibynol ar 
bob pwnc. Byddai yn gwbl mor anghem'heidiol i wella a choethi eu 
ohwaeth, a magu ynddynt duedd sefydlog at ddarUen, ao at ddarUen Uyfrau 
sylweddol. Ac uwchlaw pob peth, byddai yn anhebg(HroI anghenrheidiol i 
ddysgu iddynt wir ddybenion bywyd a dysgeidiaeth, ynghyd à rhwymedig-r 
aeihiui ychwanegol y sawl fyddo wedi derbyn manteisíon addysç i wasanr 



Y8GOUON PAROTOAWL I*R CYMM. 63 

aethu Duw a'u oenedlaeth. Ni ofygwn y dylìd^ysgu orefydd yu ffiirfiol, 
ao ar sinserau penodedìg i'r yagcdëîgîon, ond yn hytraeh yn onuniongyrchol 
yn ol fel y byddo amgylchiadau yn gwahodd ac vn annog y meistri i wneyd. 
Gwei&yddai y meìstr cartrefol fel ofieirìad yn ei dy ei hun, a chyâawnai y 
ddyledswydd deuluaidd hwyr a boreu. Byddai teì math o weinidog cref- 
yddol neu fiigaìl ysbrydol i'r ŵyn dan ei ofal. A golygu y gellid cael tŷ 
cyfaddas yn agos i dref, dyledswydd y meistr cartrefol fydd myned â'r ys- 
golëigion yno i addoli unwaith y dydd, gan ada^ i bob un fynychu y Ue 
addoliad perthynol fr enwad â pfaa un y dygai ei rîeni neu ei wareheid- 
waid gysylltíad : ac yn yr hwyr i'w fíarôo yn ddosbarthau Bibiaiddy er 
mwyn esbonio iddynt yr ysgrythyrau. 

Yr ydym am gysylltu âg ysgol o'r îaih hyn wrteithìad tyddyn o áîr, er 
mwyn rhoddi c^eusdra i feibion amaethwyr i weled à'u Uygaid gynnyrch- 
ion gwelliadau amaethyddol. Nid ydym mer ffol a meddwl y gelUÍr gwneyd 
daear Cymru mor doreithiog a daear Lloegr; a gwyddom o'r goreu fod y 
cyfiyw Saeson a Scotíaid ag a amaethasant yn Nghynuru^'gan dybied hyn, 
wedi tori yn Uaprau, y ran liosocaf o honynt : ond ar yr un pryd, yr ydym 
yn eithaf sicr fod yn alluadwy i ychwanegu toraethrwydd y ddaear i raddan 
belaeth trwy fabwysiadu çynnifer o welliadau amaethyddol Lloegr a'r Alban 
ag a dery hinsawdiid Cymry ac ansawdd ei daear. Ar eu daear eu hunain, 
ae nid ar ddaear y Saeson, y mae i fûbion amaethwyr Cymreig i weled 
prawfiadau gwelläawl yn cael eu gwneyd. Os danfonir mab i amaethwyr 
Cymreig i Gíoleg Amaethyddol Cirenoester, neu ryw un arall yn làoegTf 
bydd llawer o'r prawfiadau ag oedd yn Uwyddiannus ar ddaear y Sais yn 
aflwyddiannus ar ddaear Cymru, pan ddaw yr amser iddo eu gwneyd ; a'r 
canlyniad fydd ei somi, ei ddigalonì, a'i wneyd yn agored i wawd a dirinyg 
ycyèrjw rai o'i gymydogion ag oeddynt hwyrfrydig i gredu y gellid 
gwella dùn ar eu dull hwy o drin y ddaear. Dylai meibion amaetíiwyr 
Cÿmreig weled prawfiadau yn cael eu gwneyd ar ddaear mor gydradd o 
ran ansawdd ag fyddo yn bosibl â'r ddaear ag y byddont hwy eu hunain 
yn debygol yn ol Uaw o'i gwrteithio. Dylaî y ddaear, iV gwrteithio mewn 
oyayUtiad â'r ysgol dybi^g, fod o ansawdd ganolaidd — ^rhwng y fath 
oreu a'r fath waethaf, er mwyn peidio camarwain yr amaethwyr ieuainc* 
Bydd yn hawdd iddynt feUy fwiw y gwahaniaethÿ ond cael gweled prawf- 
isdau yn cael eu gwneyd ar ddaear o'r fath hyn. Oddeutu tair blynedd 
yn ol, cyimygîodd boneddig a meistr tîr yn y Deheudir, JU o bunnau er 
mwyn sefydlu coleg amaethyddol ar gyfer meibion amaethwyr CyìMreig, 
Ni a obeitìû wn, er na chaf odd ei gynny giad ar y pryd y derbynoad a haedd- 
asai oddiwrth y sawl a ddylasent ei eìHo, nad ydyw wedi oeri yn ei zel dros 
welHadau amaethyddol, a'i fod mor barod ag erioed i roddi arian, a ben- 
thyg ei enw a'i ddylanwad, er ceínogi sefydliad cyffelyb i'r un agyr ydym 
yn ceiaio yn y papyryn presennol ei fras-ddarlunio. 

Pe ymrwymai meistri tiroedd yn Nghymru i fod yn gyfrifol am rent y 
tyddyn, ynghyd â chyflog yr hyfforddwr amaethyddol^ gwnaent nid yn 
nnig gym^rynas annhiuethol âg amaethwyr Cymru, ond gosodent fwy na 
Uôg trìphlyg yn eu UogeUau eu hunain am y symiau a danysgrìfient tuag 
at gynnaliaeth y oyfryw sefydUad. Byddaî tychiu daear Cymru, a dim yn 
ychwan^, yn sicr o ddyfod a müoedd o bunnau y flwyddyn i ddwykw y 



Grwaìth y meìstr amaethyddol fyddai darlithìaw ar fferyUiaeth amaeth^ 



64 



YSGwojí :PA«9Tp4^v^.i» cy;mx. 



Jlyẃjddu yu bersoaol t>ob gwelUadau s^.phrAwfiad^u a.w^id^ j ^^.j 1|^ 
j^ €Um atweled expmvMwU. yn flpel eu ,gw^ígr4, JOa y4yv ^y^grt JiẄ;> 
pnd gwell w^thiau ydy w dyag llygad. A l?yddŵ cjsör^ì^i^ ,gwpfíçítWí4 ^ 
^daeaor â dysgu llyfrau yu amrywûyeth ŵdfywiol, i fS^ddyHf^^j.íja,)^ iiecbydí 
gyiff yr y^golëigioÄ. . Math o adufiwyd<lẂ ^^^ ŴẀÌ . P^^^ Ẅ^ Ẃ, -tŷ 
ÿç.mewdd, ,, . • .". w) . . ,, ..„.....'-- i'. 

Ond mae yn rhíud i ni yn awr ddyfod„at y rhan fwyí» anghyauri^ ^u 
pwíu^ aet y gost Yn ymyl y draul, er Hejed ydyw,.othwp y, ç3^.eLu (^ 
Ilun ei holl deilyngdod; ond coUed nçu hei4io,.gçrfynQl,ydyw, i rrf^ 44yr 
wedyd pa gymaint a fydd. Wedi bwxw yçi ofalus. .bob piaíin,fÁ>, <wŵ 
cyi^Jltíedig á sefydliad o'r fiath, yr ydym yn harnu. y geM (fíí^^.íẃ 4Ẅ ^ 
hugain o ysgolëigion) roddi bwyd, dyÄg, t$p, a gpleju, goiíi^^ií}^ iRŴ7?<í W 
defnydd (we) y llyfrau anghenrheidjjoltra ynyij.yagolj.yjpghyfj, âg jttn 
o ddiUad, am 35p. y flwyddyn. Byddai y fywipliẁth,y?u,^í^|Bá^ ^a, 
a chai y plant eu gwaJa ö fwyd ia^hua .matìtbaẃ -. Äwyrfi^h,y.,TOy^ea<}^,y 
darllenydd ein bod yn cyfnf pâr o ddülad^ymhlith Jj^.ỳfmf*, ,j4f^ $I^T^ 
yesymau dros hyn — ^Yr ydym yn credu jv. p/iílospfihÿ, 4Ẁdf : ♦,y?,<ỳTÎFJ 
mai anghenrheidiol ydyw cŷfneyâd ysgplblanî y» ftUanol aeyjc^^^m^eífmpt 
Yr ydym am i hogyn gwledig, wrtb fyne4 i y^gol anghoj^ eí &]jyd ^a'^ 
arferiadau blaenoroí. Newidiem ^i wisgo^d, gja^n gredu. jjy(^Ẁv^ 
^as gall dyn foi ynjlackÿuard yn. ei ddUM gt^reu.,. &aç.^ýdd^4p}g|9^ ^ 
doeth, ao â> annoeth nid.oes.a wneiom yj^ l^j:e^;p»oU,.|Ìy4aç^l .^.fiijìfi.p 
ddillad o'í' cyftyw ddefnydd ag a fyddem ;yn y4jv^eá or^^"ÿf;i.ffl^Jf^ýi 
y^gplëigipn yjx ddigon.i bara Wwyddyi;i.í<í4y?ífe i*c. fkẁ^d^,)^ym\^ 
^lfm\ i'r Mm; obí^d y íoae pryçiu 4Jgw 9. .a^M ÄTf WẀ? v%^g^î}^ 
gwi«cli^ i-fynied li^w ysgol gy£n^lj(íxem t?'^.W?ÍẀyW»î,-flf í5î^,%Í/^ 
ed^jŵ líloŷgc^mewn ychwraj^iegiaŵ at.e*,4y^a^H>y;:4|i|a4^jcf^/?í^j^<^^ 
Ì4dji^t j^ ^ gcj^üú yn, ein hy^gicÿ dybjiedig.iŵ.. .•Má^hWm^p^^^ 
jfrtypi^i mai path.aẃeẅg^ojl vû^wxk,jsgo] ydy.W(^pfydhv.çy^a(ij^^ 
gylplŴJol, . Îíi,d4yláíi fçíd. m rg^^ẀíẀeÄ v\KŴ^g yfgf^ëi^çj^ h^ 

ysgpl, 9nd yy hyní aî à^^ái^ Q^^v, daleçLtaM, . diwydrwydftj 

Mae Ùawer o ysbryd arglwyd4iaethu ^.erlid ÿmjiiitl^ jpgof* 
b<)ei?y^ f Ufjgilydd /y|i ^wydi^p. jiíae ŵi^u g^i^a^ ' 
4|ẃ Ja^l^ ŵẃm^WB wjByicl4^iíi)0í'Ji.fyth PiçíUt... îiae pfijL, 
Sah'h^th^ ŵ^lígenyu. yp, ÿry^oL oddi,(î?irtí?<^,vẀîẂ4^ 
cyftW'ar'igydyftgolpígipnf . Maeilajrei^.^n ẃe^^ .4y9#^t 
^îwdiad, irysgpl pblfìgii defi^y44, cŷfl&D^jn. ii^ .wî^uẄJ 
Fjsgpî^í /%Udrf|wystrp.y.bachgenynagjy»n^ ^.ẅifi 
îadau da rhag gwneuthur,, ym/d^apgosia^ Fh<?4^Wî^r, ift: 
ba^g^jn ag jf oiae piTẁẃ»ew?i.;^ipí^lcto4au^ 
a«i;bysum ynii^ymdtìsiiihap y çyfoethojg.,. . Ilwaí g. . . . 
ÍẂf mffiir/, «ŵ.)0> tf?». defi^ydd, f ?»y n^g^.a^^yç.^iîa^.a, 
y^UẁnteuhwẂ^ .yryc^.y»íUefíir^o4^^ 
rn^yr. in^amŵ^^. gwỳn^far'T .UodriauMPŴ- > Xrŵẁ;pí'9) 

i. ŵîsefyẅdy çyŵyw/y^liag: yí Ji^yçi^ .w;edi. ejfirog'í^hoÇ^^'ftSfiîW 
ho^L y»íiẃẄ5^4í<í;9*ynyiâdau iCymru, lod ^093 j^rjipiíi u|i!C(£n.^riÿŷ/jj}i^^ 
fim^ Gymrm gyẃaŵ4igwyfy)4^ŴrgyẄŵr ,fì>r j4Ŵ ^?^^ẂHo9miH 
mj^^^sẄ^ol^^Wyÿig^ imm^ WÌ9Ŵ9)^f^^^Ẅmì^'^Í^ẂÌ^M ¥^M 







f ítóbWoẃ ' PÀádtbAWt i'Ä ÒÝÍIHŸ. ^h 

y^íŵi4ifeh^'îiltttó^.' • Ẅî^ón' tëbÿg nà ehrŵda rhyẃrttí ni V otìd eWŷÄd- 
tiẃ bett! ỳdym'yíi' m ysgrifeiiü, fec yr ýdyin-yti foddîatm'i'^ẅtíéutLür'ỳ 
pi^ŵf ýófyriòl ei^ gẁ*îrio eiri'llàerîad./ Gáll' eyttífo ŵg fyddo' we<H dysgù 
feftesonég yn*drwvíadl ddysgü'yt iaiŵ yn -well Ac yn gynt i Gŷmro nág y 
îûedrSaîs wneyd; oblégid nis didion y SaÌÄ ddeall' y riìesymaa pahani ŷ 
tamsynla y Cyinro Ŵì ÿ 'gëiU nn o'r cydwladwyr. CvMthu yn îlythyreriá 
i r Saesoneg wna y Cymro ar y cyntaf, yn lle defriyddio ymadroddìon cyf- 
átèbòf y BíaÂ. Nîd ychrm yn meddwl y geill SaÜí esbonio y gwáhaniaeth 
Ẁmg "^Ä^" iBL'**wül Ÿr Cymro yn gystel ag y medr y Cýnnro iiddysgediff 
iWieyd. Dyîid pwy bynag a ddysgo îaith newydd i araÚ fod yn fbistr nid yẁ 
mrig atriî W,' önd ar iaîth yr^artill' hwnw helÿd. Mae yn anghenrheidiol iddò 
ddeall priód-ddull poburi oV ddwjr, a gwybod y geirian a'r ymadroddiori 
cyferbŷiíiöl ŵ chÿfystyr fydd ynddynt. Cyn y gellir dyweyd fod dyn yn 
deàll Sae!9orióg,~Thaid iddo'nid'yn ut^g arŵr geiriau Saesoneg, ond y máe 
yn tìfyriol iddo' éù harfer yn yr ystyr a 'gysyllta y Sais â hẁynt. Nid oés 
âim^-k>tíi:Haräd — SLtm/fctnsoiddt mewn unrhyw îaith er mwyn ei meîstroli. 

Nîd y^ìÿm yri gwadíu nad oés Ilawer o fanteisîon i'w cael riiewn yBgòlîori 
yn lAo^ ; ond y iŵae yno befyd luoedd o brofedigaethau ag y^ týtŵem ý 
gelîîd gwáredu ysgol Ẁymreig oddiwrthynt. Mae y plant yn ysgoliori 
Lloeẃ' yù Cỳs^ ddaẁ yn yr un gwely, ae yn gyfiredin y maeamryw wely- 
anyn yr nn ystafell; a chari foà pob math o gymeriadau meẃn ysgói 
gyhoeddus, mae pethau yn caei eu dyweyd a'u gwneyd, yn absennöldeb y^ 
atl\lẀwon, ag ntó beiddîwn ni wneyd un cyfeiriad atynt yn nhudalenau y 
**TraetìK)dydd.'' Yn yr ysgol ag y dymnnem ni eî gweled wedî cael ^ 
sefydlti, ýstýriem yn beth anhebgotol anghenrheîdiòl ar les moësc^deb yt 
ysgoféigîorf î bob un o honynt gael ysitafell'-wely yn gyfangẃblíddoeîhün: 
Mae peâì dftiadwy o Iygredd a drygloni yn yr ysgoliòn goreu* — ^pa fàîíA 
mewri ysgóliön Ile nad oes'gofal d^onol yn cael ei gymeryd î wbrehod y 
plàÉít'riìltg drygau a phrofc^gaethau ? Hwyrach ein bod yn cynnyg tít 
betìi'tìlà:"geöir ei gỳrhaedd ; ond eiii hamcan ydy w dwyn da Lloegr iOymhi^ 
héb;osyn bosibl, ei drwg; ac nis gwyddom am well ffordd i siérhftü liyẁ 
nag i ryw bersonau cyfarwydd â Lloegr sefydhi ysgol Saesoriog o'r fattr á 
ddârluniasom, yn riiyw gŵr o Gymru. 

Dîfiiygu a chaâän Cj^nru ydyw yr hyn y'mae y Cymry eu htmain yri 
agdafed r w wneyd pan groesant Glawdd Offa gyntef, ae nid oés^feW af^y dÖ 
&t nemawr o honynt dcfyehwelyd Tw gwhid eu hunain. Môŵ 'eiöSeú Gyfodí 
a gẃella y Cymro yn eî wlad ei hun ; a cfcredri yr ydym mai éî gydẃlad:^ 
wyr wedî eu haddysgu a wttant oreu o bawb. Can diolch i'r dysgedîg 
Arehddîacori Wüliams am ddechreu aî- y gwaith. Dysged y <^ẁìä4 tól 
ẁaŵiW!** el bàrchu, eî ryjReddn, a'i gam ain hyn. . - • » m 

•Pá im a Iwyddìr nèíu beidio î sefydhi yn Nghytíiru y fath ysgel a^r höû 
yr ydyta ^^redi oeisiô eî darlunio, a pha un a darewir wrŵ bersonaU' ẁÂdáá 
í dlgbri anturiaethus i osod y fath sefydliad ar droed, a phà Un, oíí geìHS 
tárdì* wtth y cyftfW bersímau, ÿ byddai iddyrit dderbyẁ öddiwrih 4u'cydt 
wladwyr y Tiiestẅ hwnw ó gefnogaeth ag a fyddai yri aínghenŴéMáor' ^r m 
galluogi i fyned rhagddynt, — ^mae un peth yn sicr ac anwadadwy--iÖŵf, ŵd 
inawr eaáîeu ysgol ŵV feŵh; îe, a ẃŵtto o'r fath, yn y DywysogBeth, y fyiiyd 
htesennól: Pe gtíllîd ẁefydlu y cyẁyw ysgol, a phe' byddai îddi Iwyádò; 
dyiûutt'ol iawn fyddái treftiu riiyw fesurau er cynnorthwyo y mèifittll roŵdÖ 
<fysg i féibión gweînìdogtotí tlodîon ar deîeran Isel a rhad. • îüfeíé'iŵirŵwt 



66 TSGOLION PABOTOAWL I*R CTMBT. 

anghen am fath o Lewifiham yn Nghymra ar gyfer phint gweinìdogion jt 
efengyL Mae y Uanciau Cymreig ag sydd yn cael eu dwyn i fyny yn 
Lewisham yn costio mewn dìüad, Uyírau, trafaelu yn ol ae yndaen yn amaer 
y gwyliau, bron gymaint iV rhîeni ag äì at hanner eu cynnal mewn ysgol 
yn Nghymru ; ac nid î draul fach yr aeth eu rhîeni wrth eu gosod yn yr 
ysgol. Byddai casgliad blyneddol bychan oddiwrth bob cynnuUeidè^ 
ynghyd â thanysgrifiadau isel, ond rheoUddd^ yn ddigon i greu fund er 
gaUuogì gweinidogion tlodion i osod eu pknt mewn ysgol ddk heb ODá y 
peth Ueiaf o gost iddynt. PaUai amser i ni ddyweyd y cyfan sydd amom 
chwant i wneyd mewn ffordd addysgiadol i whid ein g^edigaeth« Mae 
yn rhyhwyr cyfodi ysgol dda a phwrpasol ar gyfer merched Cymru. 

Nid oes un rhwystr ond annheindadrwydd y Cymry eu hunain o werth 
addysg er Uuddias ein cynUun i gael ei ddwyn oddiamgylch, a'n dysgwyl- 
iadau mwyaf brwdfrydig a'n gobeithion uchaf gael eu cwbl gyâawnL Nld 
eisieu ymenydd, ond dysg, sydd ar y Cymro. Mae meddwl am yr hyn aUai 
y Cymry fod, pe derbynient ddigon o addysg briodol a sylweddol, yn ennyn 
ynom awydd didor am eu dyrchafa i'r goraafion a ddylent lanw ymhUth 
cenedloedd y ddaear. Yr oeddynt hwy gynt yn ddysgedig, tra nad oedd 
eu cymydogion, y Saeson, ond barbarîaid anwareiddied%. Gwr o Gymro, 
o Dyddewi, fu yn cynnorthwyo brenin y Saeson i sefydlu priíysgol Bhyd- 
ychain. Bu Cymru unwaith yn llawn o sefydUadau addysgiadol. Mae yn 
rhaid iddi ddihuno ac ymysgwyd oV Uwch, neu ynte fyned yn ddim neu 
yn Ilai na dim ymhHth gwledydd y byd. Os nad ymdrecha i roddi addyag 
iV meibion, nid oes yn eu haros ond gweini i genedl estronol fel ** cymyn- 
wyr coed, ac yn wehynwyr dwfr.'* Eisoes mae y Sais yn turio ei mynydd- 
oedd, ac â'u trysorau yn prynu ei dyffiynoedd. £isoes mae y Cymry 
hron yn estroniaid goddefedig yn eu gwlad eu himain. Ni a obeithiwn yr 
agorant eu Uygaid mewn pryd, ac y gwnant bob ymdrech ac aberth er 
rhoddi addysg iV plant ; ac yna eu bai hwy fydd hi os na welir rfaai o 
honynt yn y màn yn eistedd yn Uysoedd breninoedd, ar orseddfeinciau 
bamwyr, ac yn nghadeîriau atIu>awon prifysgoUon Ewrop. Cywm a fü: 
mae yn Uawn bryd dyweyd, Cÿmíru a fydd. 

Oltsgrifen. — ^Ein dyledswydd yw parhäu î annog y Cjmry î ymdrechu 
yn mhlaid dysgeidiaeth : ond afreidiol yw sylwi fod hyn yn waith digon 
torcalonus pan na byddo arwyddionfod ein llafur yn debyg o ddybenu mewn 
rhywbeth heblaw siarad. Yr hyn sydd eisieu beUach yw gwneyd, ac nîd 
dy weyd. Ac nid ychydig yw ein hyfiydwch wrth ddeaU fod ysgol ar y 
cynUun uchod i gael eì dechreu yn éian, nid ar bapyr, ond yn wìrioneddòl 
a gweithredol, gerllaw Llanymddyfri, dan Iywyddîad y Pairoh. James Bhys 
Jones, o KQsby. Nid yw Mr. Jones yn dygwydd perthyn ì'r un blaid 
grefyddol a ni ; ond ni chaîff unrhyw wahaniaeth o'r fath yma ein rhwystro 
i ddymuno ei Iwyddiant, ac i roddi y ganmoliaeth wresocaf ì'r anturiaeth. 
Gwyddom eî fod yn awr mewn sefyUfa gysurus, fod ganddo gynnuUeidfa 
barchus, a'i fod yntau yn barchus yn eu golwg : ac o'n rhan ni, nìs gaUwn 
weled pa beth a ddichon ei gymheU i ddychwelyd i Gymru, oddieithr car- 
iad at ei wlad, ac awydd am wneyd daioni iV gydgenedl. Mae yn amlwg 
nad oes dim yn fwy anghenrheidiòl y dyddiau hyn nag ysgoUon da i blant 
amaethwyr Cymreig, a hyny yn eu gwlad eu hunain. Yn awr, dyma ì 



8IENCYN PENHYDD. 67 

öhwi gjnmyg teg, Oympy mwynîon. Gobeithiwn na adewch iddo fethu o 
ddiflfyg ceéiogaeth. Am gymhwysderaU'Mr. Jones at y gwaith, ni a fedd- 
yliem nas gall fôd un ammheuaeth. 



SIENCYN PENHYDD. 

Y MAE yr enw uchod mor adnabyddus yn Morganwg ag y w haul, ser, a 
phlanedau : a diammhau genym fod Cymru yn gyŵedin, yn enwedig yr hen 
bobl, yn hynod gyfarwydd â chymenad Apostol Penhydd. Wrth fyned o 
Gastelhiedd i'r Maesteg, ychydig tuhwnt i le a elwir Pontrhydyfen, yr 
ydym yn drìngo gallt, ar hyd %rdd tröeog, garw, ac anhygyrch, i ben 
dogwyn o fynydd diffaeth ac anniwyllîiedig. Oddiyno canfyddir amryw 
frymau a dyŵynoedd bycham, wedi ymfíurfio yn debyg i ben a chym yr 
hydd; oherwyddpaham, y mae yn debygol, y galwyd y tŷ, gan ein hynaf- 
îaid, yn Benhydd, Yn nghanol y bryniau bychain hyn, mewn ychydig o 
bant, y gweür yr amaethdŷ hynafiaethol: — ei furiau isel, a'i agweddiad 
gostyngedig, sydd yn ymddangos fel pe byddai yn ymostwng Ÿv Dwch, i'r 
dyben i roddi mantais i'r mynyddau cylchynawl i daflu eu hadenydd cys- 
gódhiwn drosto. Er cyflymed yw cyèiewidiadau amser, ac mor ddirfawr 
ywgwelliadau yr oesoedd, y maehen dŷ Penhydd wedi ymgadw at ei fíurf 
gyntefig, wrth ychydig neu ddim cyfhewidiad er ys canrifoedd rai. Er 
cymamt o gyftiewidiadau sydd wedi bod ynddo o bryd i bryd, nid oes 
nemawr îV weled amo. 

Nîd ydym yn gwybod am ddim perthynol i'r tŷ hwn amgen rhyw dai eraill 
yn y gymydogaeth, ond yn unig mai hwn yw lle genedigol y gwrthddrych 
sydd dan sylw. Y mae llawer o leoedd anenwog ddigon ynddynt eu hun- 
aîn, heb fod dim lleol nac amgylchiadol iV dyrchafu i sylw y cyflredin; ac 
eto yn eu perthynas â lleoedd genedîgol a hanesyddol rhy w bersonau pen- 
odol, y maent yn dragywyddol gofiadwy. Cyfarfyddiad rhyfedd Jacob â 
Duw, a'r cyfammod fd rhyngddynt yno, a wnaeth Bethel yn hynod ar ddal- 
ŵau hanesyddiaeth. Y mae hynodrwydd mynyddau Moriah yn fVy yn 
yr amgylchiadau perthyndL i aberthiad Isaac na'u cyfansoddiad naturiol. 
Ni bydd darfod â son am yr Aipht, Mynydd Sinai, yr anialwch, y Môr 
Coch, yr lorddonen, Oanaan, mewn cysyütiad â had Abraham a goruçh- 
wyhaŵthau Duw tuag atynt. Y mae Bethlehem wedi cyrhaedd enwog- 
î^dd diderfyh trwy holl ymherodraethau y Goruchaf, i fyny ac i lawr, fel 
fle genedigol Ceidwad y byd. Bydd son byth am Fynydd Tabor mewn 
eysylltiad â' i bregethau, yr ardd mewn cysylltìad â'i weddîau, a phen 
€aäaria mewn cysylitiad â'i angeu. Pwy fuasai yn cly wed am fedd new- 
ydd Joseph o Arimathea oni buasai î Dywysog y bywyd orwedd yno ? Ei 
esgyniad hefyd i'r nef o Bethania a geidw y lle hwnw mewn tragywyddol 
fri. Y mae Paul yr apostol wedi enwogi Tarsis, yn gymaint mai yno y 
ganwyd ef, a chanol y fifordd i Damascus i sylw yr oesoedd olynol, am mai 
yno yr achubiwyd ef. Y mae genedigaeth Luther wedi dwyn Mansfeld i 
oleuniysplenydd; y mae hen gastell Wittenberg yn denu sylw yr oesoedd, 
fle y bu efe yn cyfieithu yr ysgry thyrau, ac yn taflu y com inc at bén y 



68 SIENCYN PBNHYBO. 

cythrauly llun yr hwn, meddant, sydd ar y mur hyd heddyw. Nidoes dim. 
gwychder mewn modd yn y byd yn Llangeithio a Llaug&n, ac eto ooâr 
hwynt byth mewn cysylltíad â gweinidogaath danbaid Bòwlands, a pher 
nefoleiddrwydd efengylydd Llangan. Felly, ni buasai son am Benhydd : 
ond gorweddasai yn ddystaw rhwng y bryniau oesawl, yn anadnabyddus î 
bawb ymron, oddigerth y plwyf y perthyna, oni buasai ta^^ yno y trefnodd 
Rhagluniaeth ddwyfol i wrthddrych ein coâant gychwyn ar fodolaeth di- 
ddiwedd. Mor swynol ydyw yr hen annedd-dŷ i'r teithwyr Methodist- 
aidd ! Wrth basio, braidd y gallwn dynu ein golwg oddiamo. Ar ol 
myned heibio ymhell, yr ydym mewn profedigaeth i attal y eeffyì yn ei 
fynedfa, a throi ein wynebau yn ol i syllu amo o*r newydd, fel pe byddai 
rhywbeth ar do a muriau yr hen amaethdŷ. Nid oes dim yno : ond eto y 
mae yn dwyn i'n cof, gyda bywiogrwydd a theimlad rhyfeddol, holl neill^ 
duolrwydd y dyddiau gynt, y sonia ein tadau gymaint am danynt, ynghyd 
â chymeriadau y dynion rhyfeddol y bu Duw gyda hwynt. 

Pan y cymerwn olwg adolygiadol ar bethau, er ys can' mlynedd yn ol^ 
neu ragor, y pryd yr oedd Methodistiaeth Galânaidd yn nghudd yn nghroth 
tragywyddoldeb, mewn dygn dy wyllwch i bawb ond i'r Hwn sydd yn 
gweled y " diwedd o'r dechreuad, ac er cynt yr hyn ni wnaed eto," yr 
oedd ty wyllwch dudew ar wyneb y dyfnder. Y Bibl ydoedd lyfr anad-^ 
nabyddus ao angh^rfarwydd i'r cyffiredin, ao heb neb braidd yn galiu ei 
ddarllen pe buasai yn gyrhaeddadwy. Yr oedd un Ued fawr yn mhob 
Eglwys plwyf, yr hwn a ystyrid yn llyfr at swyno yn fwyaf neiÛduolÿ aV 
oHfôiriadon yn trin y gelfyddyd o swynyddiaeth. Tybid am bawb oedd* 
wedi dysgu Lladin, y gallent drwy oílerynoliaeth y Bibl wneyd â'r byd 
Ig'on fel y mynont Nid rhyfedd oedd dywed fod Mr. Jones^ o'r persondŷ, 
T^di dodi Twm, Tŷtywarch, i sefyll ar ei ben ar dop y simnaì, aphobym->>' 
d^ech wedi bod yn afl wyddiannus i'w gael o'r fàn hono nes i'r gẃr parobedig 
ddyfod â'r llyfr iV ryddhau o'i benyd. Treulid y Sabbothau mewtii> 
chwarëyddiaethau a difrifweh onawdol gan ieuenctyd yr oesý a ehyfarfyddai ' 
yr hen bobl fethedig â'u gilydd, yma ac acw, wrth eu •fíŷn, ao yn mhob • 
llun, goreu y gallont, i sîarad am eu campan gynt. Yr oedd diwareu pél 
ddydd Sul, oioreu hyd yr hwyr, yn erbyn yr hen Eglwys, a'r «âeiriadon' 
hybarchus yn fynych yn cadw cyfrif rhwng y pleidiau, ae yn cael rhan'ẃ" 
cwrw ar ddiwedd y daplas am eu gwasanaeth. Wrth weled y fathagwedd 
ofnadwy ar Gymru, yr "ennynwyd tân" yn rhai personau, a "UefM*asaiit â'tt 
tafodau." Dyma y cyfuod y taflwyd y baban Methodistaidd allan o groth 
tragywyddoldeb i feusydd amaethyddol Cymru, " heb lygad yn toGiturio 
wtho." Gwelodd Duw, er hyny, "ei amser yn amser serchogrwyddj'' 
lledodd ei aden drosto, a chuddiodd ei noethni; tyngodd hefyà iddo, 4M) 
aeth i gyfammod âg ef." Pan yr oedd rhyw lais dystaw fel hyn yn déchrea 
swnio, a thrydar ansoniarus, fel pe byddai rhyw gwnant yn sîo, uc mewa 
yiudreohfa ddîarbed am dori allan oddi rhwng y glenydd, ar y l'6eg a- 
Eedi, 1752, y ganwyd Siencyn. 

Nid oedd neb, ar a wyddom ni, yn meddwl fod Duw wedi daB^on y 
bachgen hwn i'r byd at un pwrpas uweh na bugeilio da a defaìd ar hyd y 
mynyddau a'r clogwynî cymydogaethol, by w yn hen, a marw yn gyfoetho^, 
wedi talu i bawb eu gofynion. Ond yr oedd Llywydd nef a lkWF, wrth 
bob tebyg, wedi rhagweled pethau gwell iddo, a "phethau ynglŷn wrth 
iachawdwriaeth." Yn bugeiîio a thnn y ddaear y bu.am flynẁldaM) ÿn 



8IBN0TN PfiNfiYSTB.' 69 

luiUotiMi&ddwleiii enàidÝ .a:.byddvidâif<KÌ;< 'BrhyBty yr oedd'¥hý#%mih 
ymy'ìh&ẁg&BL hmL^yn wahanol i fechgyii' eraill, er yn annitwidl. Tyfódd 
i ^I^J jnxdklDnL'yŵd aaidbynol,.hynod a arw a^ anniwyHiedig; Xid oedd' 
yn; priäio am neb^ mwr na baoh, gwra^ n» beneddigy dyn na diacfol t 
yinÁẅ^ yr äi Sienoyn d»wy y tew a'r/ teneu.' Dyn blewog, töynyddîjç, à 
CfaiyHiYoaidd yp oiwg «*no ydoedd, ynghylchpuinp ttoedfedd a naw túod^ 
fedid o byd* • Oni Vai fod- y Gornchaf yn rìiy^dol yn y cwbl, buasem é&ti 
brf^ádiÿaefeh i feddwi eì foá wedi camsynied wrth ddewìs cíieadur M h'wil 
af.bw:ípaâ.]nor fawsr.. ^^ Cafwyd «f mewn Ue anìal, niewn anialwch gwag 
erohyll ; drweimwyd ef o amgylchy a pharodd iddo ddeall, a ohadwodd ^ 
fàl otowyüíeá lygad^'' £r mor arwiei ymddangosîad, eafodd hwn drugaredd;. 
Y^ehjjrdigty^. y wybodaeth sýdd ar gael yn bresennol am ddechrèuad' d 
gibfydd^ ybgbyd &'r dull y dygwyd hyny yn y bhuen ar eî f€!ddwL 'NIS 
gtf^ÿẀà ef ' ei him pwy . oedd y pregethwr a fu yn oôeiyn iV ächub.^ Ýr 
oedd rhyw ddyn dyeithr yn dygwydd bed yn pregethu yn y gymydogaeth,' 
nj|ftg^lodd(SìeBLCyn*ef/gynt*naichwed'yny i'w aâiabod, y pryá ydygwyd 
y;gwmí>nedd>ad(ref>at! ei feddwl, ao y bu líiyw ymgynhyì^d rhyfed^yn- 
haU ymherodráeth feddylîol y ììxnú. • . Yr oedd yn ymddangos'^dl pebüasiâ 
yibendoo^iredi eî gijrmeryd^ymddangosai.yii rhyfeddol o hurt» Biydiau 
ec|iAll,.byiddai i£ál. ia8w gwylltanewn mag^, yn rhuo ac yn gwingo, fel- 
p0)l:Q/Ml^i:Ami dariyioadwynau^ a^^aac- 1> olwg dynion. Tn yT' antdef* 
h^iíiyri /oeddi.tcryat iawtöro Êimau. ya: ei gylch, ft.pjieth a dd^euid <y 
hẁo^< ifjjriiUilâii.rW yai«>t!ybiedhmáÌ!e^th gwres yr'haf 'yn'.ttihoethder' 
yíri^^maiiaf'tdiweddíar' oedd <w»diri:eâBâthìd a^no; eraiU yii ^Boreddẅl'' tlti^ 
aíihirylìifeb y oyil^ ydoeddÿ<ai& yn oodi yn ^ddot i'r yménydd^ k& eróiil jtí- 
g^ÿgu^id^ i^F^' fiutwyddien deehreuòl »o<'r tŷphwfẅ>eryáôféádi yr Ko« bè^d 
yiia^lÄÌà.iaiinljiUBí.yn <y 'wiad. Ynfgynudût a bod baŵaû yn ẃniywìö 
c^tlMbitiÿ^pi^yieh y>de]Mr)iyv.oeddj^tyaaBuy7«do heffd) W]1:h bòbrhéä^Hii^' 
hiimutíymint ; .yattgtejrlòh : y ffeddyéiniaflth. iYt oedd ' rhal ẁtíi ei' Wftèdiil^ 
et»DL$ẁ{mẅ<N$Aŵ^i^ oyŵyw oedd' yn U^ dybSŵi'ìiMd 

rl^ìrìbeth/am gr^rdd oeddaraoyìoeddynt aih eí dafu i^^ígiony môh'-'Bid/ 
ftî%fi^ iüidi 0edd yr .uii feddyginíaieèh á'r Uanc* i>oItur > <!i«dd- hiẅli; nid - yẃ * 
ynŴUŴ <»dt jrn yy.yjlbryd-ram: böíjddolur nid o^d. oöd ydlyäigÌftl.Ìf ; 
Ẁ4öí.prydi'hiriiwijy»ideaU-^i'natur*i- .»;.;» ^. » i < 'î h ■ :■' -} • y; '-íj.^ ni>o /.^' 
^«S^r;ieed4)äinbeUì«ffeíiẁ dayBrdeeiiiien yaiddanÿasi^yr. kíitséi*'liiẁtt^ ^àii ' 
bre^eífcuíyriŵngyi 'ym loewí oé\ aiwduTd»iol»^ y> rhai, wi^di^hyöÿ;^ J6íf utttíé * 
ymadftel à'r.feglirỳsdaí/«gîwMoV a inyned iV.;"^rií*öy;HÌdŵ''¥ <^au> 'Ẁ 
o^<9ypr|mioedd;y^diweddan Mr. Darâ»^ Oaíste^)lnëddyyr'íìWü'ó@âd' 

^>jj^yid, gwresog^f la idawiDHS' iawn ywTeii dídydd' ' Ymadŵwádd ef ^'â¥' 
lÌg^y0fi:Whẃfí^ a j^cgethcdhi ymhHth y Methodbtiaid (hy^ii ddíwédd'^' 
oe^í|.>Iẁííyis,o«lcld.SieB^ẁ yn y dwýtìiyn ddyolirynedig ä înôdf#Ẅ; ẀW ä 
a^^wtdydd'Sul i E^wys Mìhangel i wiwdaw'Mrj Da;?ieä;'' Hŵíi ^á' 
yf.bjwp0T| éalẁq*h=bythgofiadwyiy.dygwyd ef^trwy wseiMdögateth y gwt/ 
parcliedig uchod í ryfeddol oleuni yr efengyi. Tyíwyŵödd íirnó»ẁaẅt'-* 
ddy4(ÌMahtep^<^^ haikl yr àwÌDLiSyddfyn ílLswŷ^i^ yn' dadbáid •dà' >ei'^n 
ti9Bt ÿ3^^d^jKÎ.y2iysgri£en^y<IlÌBieUawày3i,'-a 1^^^ l^ôd bdi bytíiŶI^^ 
t^rj^.fO^^ tìcwyebder.. . Ae*h WyAoddau hoîfe«o«yn oh^íy^j' hŵífẃthÿ^ 
sYrni miw ftöiîdai» wíadilîiÿÄ, îa»«fco yi oedd «îiyW'ìiytiedrwydîd ýnödo yù 
WiẄMaoíii^dyniooLtiiràill. ^Eii wéddiauic^ihii^ » ddftethiynidèëtoa starád 
y^«ymydâ>^th,^ghydâ'rinmnawyifiyäoeddiÿ« i^ ogyPŴẃîd%nt 
1850.] F 



70 «IBNCYN PSNHTOD. 

î wŵddîo o gylch y tŷ a'r tyddyn, hwnt ac yma. Yr oedd chwaral y tâ 
0c£i i'r tŷ, ac y mae yno eto am hyny, yr hon sydd wedi ei thragywyddol 
onwogi, fel ystafell neillduedìg Shanoo i ymgyfathraoh â Duw. Cly wìd ef 
ganwaith yn y maenglawdd hwn yn ymdrech lawlaw â'i Ajt glwydd am 
ddîang& iV enaid, ynghyd âihrìn llawer o faterion eraill hefyd rhyngddo 
al Arglwydd. Pan y byddai rhywbeth pwysig ar ei feddwl, coUid ef yn 
i^dyn o blith y teulu; ac i'r ohwarel yr ehd. Cyn hir, pan y coUid ef, yr 
oedd pawb wedi dyfod i ddeall yn mha le y c^d ef . O dq)yn i beth M 
hyn, daeth Shanoo a'r chwarel yn ddîareb ymhlith y teulu. Yr oedd yr 
lesu a gardd Gethsemane yn Ued gyfarwydd â'u gîlydd. Byddai y dysg- 
yblion, ar ol ei gollì, yn bamu yn deg am y tir y ceid gafael amo, ^^canya 
mynych y cyrchasai efe yno." Dyfirhaodd hi â'i ddi^rau lawer tro, ac 
«nadlodd yn ei hawyr bereiddiaoh sawr na hóH flodau y byd UysieuoL 
ŷr oedd rhywbeth yn debyg yn ngweddîau Cyfryngwr y Testament 
^ewydd yn yr ardd â gwedd^u hen bechadur Penhydd yn y chwaiel. Yr 
oedd y ddau yn hynod syml a thaer. Gweddîau heb eu baäi oedd liiai yr 
ardd. "£fe mewn ymdroch meddwl, a weddîodd yn ddyfalach." Bhai go 
debyg iddynt oedd rhai y diward. Nid ydym yn ammheu nad oedd rhai y 
ẅwarel lawn cystal, bid a fyno, a rhai goreu y pulpud. 

Adroddir am dro go ryfedd ynghylch gweddi y chwarel yn tori dun yr 
ŷdi. Cynnelir ffîùr TJandaf yn wastad ar ddydd Llun, yr hyn sydd yn ei 
gwneyd yn dra anghyflëus i'r rhai sydd ynüielly ac yn achosi llaw^ o 
gychwyn ar y Sabboth. Yn y sefyllfa hon yr oedd brodyr Siencyn un tro^ 
a phenderfynasant gychwyn â'r ychain ar ddydd Sul. Bu cryn ddadl 
ynghyldi hyn rhyngddo eí a'i frodyr ; yr oedd ef yn dyweyd y gallasent 
gyehwyn ar ddydd Sadwmy a gorphwys dros y Sabboth ; ac yr oedd hyny 
yn eu golwg hwythau yn draul fawr; ac i arbed hyny, mynent gyohwyn ar 
y SaUwth. " Credwoh û^" ebe yntau, ^* y bydd mwy o draul amoch am 
dori y Sabboth a phediu yn erbyn Duw.'' (hid, beth bynag^ î bant yr aeth 
Thomas ei ûrawd â'r ychâin tua'r f&àry ae i bant yr aeth yntau tua'r chware!, 
al galon yn llawn ael dros Dduw al ddydd. Y mae rhai yn dyweyd 
&L fod yn gweddîo yno am i Dduw dori dun un o'r yehain, a'u hattid y 
waith hon rhag myned. Pa fodd bynag» wrth y Bhyd, heb fod ymhell umn 
oddiwrth y tŷ, dyma un o'r ychaîn yn cwympo> ac yn tori ei ghm ynddau 
getyn. Mor gynted ag y gwelodd Thomas yr an&wd, crochlefodd yn y 
fan, " Y mae Shanco yn y chwarel yn gweddîo." Bhedodd adref» a chaf<^ 
odd fod y weddi yn y chwarel a'r ŷch yn tori ei ghm ar yr un pryd. 

Wedi bod fd hyn yn cydfyw â*i firodyr ambeth amser, y peth rhyfeddaf 
erioed, swynwyd ei ysbryd haiamaidd gan degwch m^h. Yr oecUi pawb 
ag oedd yn gydnabyddus ág ef, paja yn ystyrìed ei feddwl annìbynoiy et 
ffordd swta a diserchy yn synu yn aruthrol pa sut y meddyliodd am íbrwyn, 
ac hefyd beth a áUasai fod ynddo ef a duíeddai forwyn i feddwl am dano 
yntau. Yr oedd efe ymhelt dybygwn, o fod y peth hwnw a dwir " th^ 
Uẅes' wuì».*' Ond dyna; beth wyddom ni am fiiterion fel hyn? Onid yw 
yn ddigon i bob un edrych at ei amgylchiad ei hun, a phenderfynu gyda y 
ddîareb Gymreig, << Nid oes yr un barcud heb ûurcutan V' Wedi i ÿienoyn 
gael ei daro â'r haint hon, nid oedd na byw na by wyd iddo nes vh<n terf- 
yn dìsymwth i weddwdod mewn " glân briodaA." Mereh un John Lewis, 
o blwyf Mihangel, oedd y ddynes a ddarfu neidio gyda Siencyn ì*t l^d 
priodasoL Aethant i Aberafon am d^^yn, y lle hcfydy ganwydmbiddy^ 



«IBNCTN PENHYDD. 71 

Meliefin â7am, 1786, a galwyd ei enw Thomas ; yr hwn sydd fÿw yn awr, 
ac yn trigìaiina o fbwn chwech neu wyth mìlltír i'w gymydogaeth enedr 
îgol, mewn lle a elwir Skêr, ar làn y môr, yn amaethwr go fawr. Yr oedd 
eá dad yn bur hyderua y caffîd y bachgen hwn raa ; a byddai yn arfer dy- 
weyd y gwyddai efe yn ddigon da yr achubid ef. Fe ddichon ei fod ef 
wedi cael rhwyddineb a hwylusdod mawr wrth roddi ei achos i Dduw 
lawer gwaith, ac yn penderfynu oddiwrth hyny fod Duw yn rhoi drws 
agored iddo, ac yn gwrandaw ei weddìáu ar ran y Uanc. Tybygem, er 
líyny, ei ft)d yn tufer gormod o eonder wrth sicrhau y peth oddiwrth y 
cyfiyw deimjadau. Yr oedd yn ddyledswydd amo á i weddîo dros ei 
blentyn, a gallasai Duw roi cysur a gwyneb siriol amo ef fel dyn yn cyf- 
lawni ei ddyledswydd yn onest, pa un a oedd yn meddwl achub y bachgen 
ai peidio. Y peth tebycaf o wrandawiad y gweddîau hyny, a fuasai gwel- 
ed ŷ bachgen yn gweddîo drosto ei hun, ao yn byw yn dduwiol. O 
Aberafon, lle yr aeth wedi priodi, y symudodd i dyddyn bychan a elwid y 
Goetre, yn mhlwyf Margam, gerllaw hen gapel (neu ysgubor yn hytrach) 
y Dyffiryn, Ue y treuliodd weddill ei oes. 

Wrŵ drin y byd, teithio, ac ymgymysgu yn mhob sut â dynion, yr oedd 
yn dyfod yn fwy adnabyddus beunydd, a'i hynodrwydd yn myned yn des- 
ton sìarad çyfíredinol ; canys nid hynod mewn rhyw un peth ydoedd, ond 
yn mhob peth. Nid oedd ei edrychiad fel dyn arall. GaUasech feddwl ei 
íbd yn wuUgof *„ yn cerdded mor ddihafarch a brysiog, fel petai wedi ei 
annoä gan gŵndrwy y baw a'r Uaca: ei lygaid yn fflamio yn ei b«i, ac yn 
edrych fel dyn am ábi o olwg preswylyddion daear. Yr oedd, ar gefá oeffyìf 
yn debyg ryfeddol i'r dychymyg sydd genym am herpehMl motimy mewn 
gweithrediad o hyd : pwt o chwip yn ei ]aw, yn curo beunydd a dîor- 
phwyô, a'i goesau mawrion a gewynaidd yn ysparduno yn ddibiEdd o'r pryd 
y cychwynai hyd nes y disgynai. Yr oedd ei hoU agweddiad yn awgrymu 
fod rhyw fryö annhraethol amo i fod ar bèn ei daith, gyda ei fod yn cy- 
chwyn. Yt oedd yn eglur i bawb^ bid a fyno, fod amo kwer mwy o frys 
na'r cefiyl, a bod yr enaid rhesymd oedd yn marchogaeth yn Uawer mwy 
O^ym yn ei symudiadau na greddf yr anìfel ag oedd dan y baich a'r fflan- 
geUau. Yr un fath fyddai gyda rhjrw orchwyi o waith ; yr ydoedd yn 
weîthîwr áìgyfíŵfb ; gwnai gymaint a dau gweddol. Gweithiodd yn galed 
gydft ei dyddyn drwy ei oes, a chasglodd gryn lawer o gyfoeth. Byddai 
yn oodî oriau o flaen pawb yn y tŷ, ac yn myned i'r ysgubor i ddymu ; ac 
yno dymai yn ddîarbed, fel pe buasaî yn ddig wrth yr ŷd, y gweUt, a'r 
öwbl, nes y byddai yn chwys a tharth i gyd. Wedi hyny, efe a elai at y 
** Bîbl cam," fel eî gelwîd, yr hwn oedd wedi camu wrth ei gadw ar ryw 
bethau ochrog yn yr ysgubor, a darUenai dipyn ar hwnw, ac, efaUai^ 
g^reddío ; a òhyn y diwedd mewn brwydr boeth â rhai o brif elynion y ty- 
WyUweh ; a chwi a glywsech swn y rhyfel weithìau ymheU. Fel hyn y 
byddai yn dymu oetyn, darUen eÜwaith getyn, gweddîo efallai wedi hyny, 
nes y delai yn biyd i'r tylwyth godi : yna äi i'r tŷ, galwai ar bawb, pwtiaî 
y Uüi yn dda, a gorweddai ar eî hyd ar yr aelwyd o'i flaen am ryw gymaint 
eilwaith. Fel hyn, medd efe, yr ydoedd yn prynu yr amser. 

Nid ydys yn gwybod yn iawn pa bryd y dechreuodd Iwegethu ; oblegid 
yh ŷ dyddiau hyny, nid oeddynt yn ymlynedig wHh un flfurf benodol, ond 
ftì deehfeû " dyweyd tîpyn" o flaen hwn aF-hwn, wrth fyned gydag ef y 
8al^h 6 gtûttatét Byddai rhai yn myned ar daith gyda rhyw bregethwpj 

F 2 



7â SIBNOYN P£NrHTDD. 

î ddechreu yr oedftioii, ac i fod yn wiusanaethgar yn mhob peth y hfyddai yt 
anghen ; y pryd y byddent yn cymeryd y cyfleusdra i esbonio y bennod, 
rhoî gair o gynghor, ac yn y blaen o dipyn i beth i gymeryd testun a phreg- 
ethu, ac yn dyfod yn bregethwyr fel yna, yn hollol ddifwriad a damweia- 
íol. Llawer un yn y modd hyn, wedi cychwyn i'r daith yn ddyn anghy* 
hoedd, a ddychwelai yn bregethwr newydd o'r mint, er mawr syndod i'w 
hen gymydogion. Yr oedd yn rhywbeth fel creadigaeth — rhyw godiad 
buan i fodolaeth. Byddai rhai, wedi dechreu fel hyn, yn gadael y preg- 
ethu am dymmor eilwaith, ac yn cychwyn ati wed'yn yn wyneb rhyw gyn- 
hyrfiad newydd, fel y mae yn amnhosibl dywedyd y dydd o'r mis y dechreu* 
odd llawer o honynt ar y gorchwyl o bregethu. Ond eglur yw hyn, aeth 
Sîencyn yn bregethwr ry wbryd ; canys y mae pobl yn fyw ac yn iach yn 
awr a'i clywsant ddegau o weithiau. Nid oes nemawr o'i ddywediadau 
wrth bregethu ar gael yn bresennol ; ei ddywediadau personol a chyfrin- 
achol ydynt amlaf. Yn fynych yr ydym wedi clywed yr hen bobl yn 
desgrifio ei ddull a'i ymddangosiad yn y pulpud, yn enwedig ar ol iddo 
dwymno ychydig yn y gwaith. Coat o frethyn Uwyd ydoedd yn wisgo haf 
a gauaf, oemi a gwres, a siaced wlanen, neu fwmbas o wlân o waith y tŷ ; 
het gwerth hanner coron âg ymyl anferthol o fawr iddi, rhywbeth tebyg i'r 
hen badellau preä a allasech eu gweled ganddynt er ys llawer dydd at hilio 
llaeth iddynt. Tynai ei het, bid sîwr, yn mhen cetyn wedi myned iV pul- 
pud, nid yn union : canys yr oedd yn dyosg ei poat fawr yn gyntaf. Yn 
nghof yr ychydig bobl ag sydd yn awr yn weddill gan angeu, a'i gwelsant 
ac a'î clywsant, yr ydoedd yn hen, ei wallt yn wyn, ac yn lled hí , ac yn 
cwympo ar ei ysgwyddau, yn hynod dderwyddol ei ymddangosiad. Y 
mae y beimiaid yn meddwl na fi dafn erioed o olew gwallt ar ei b«i ef, 
ond ei fod yn Nazaread o groth ei fam oddiwrth hyny. Ni byddai fawr o 
werthu ar Maeassa/r Oü, pe byddai pawb fel yr hen dad Siencyn ; ac yn 
wir, yr ydym yn coelio y byddai crib ddadrys yn ddigon yn mìhob plwyf 
rhwng yr holl blwyfoHon, pa faint bynag allai ei boblogaeth fod. Tynu ei 
fysedd drwy ei wallt y byddai efcj a hyny yn gyffredin yn groes i'r grân, 
nes y byddai fel gwrych mochyn, yn y gwrthwyneb i gyd. Yn ngwres y 
foment, wrth bregethu, byddai ei ddwylaw yn ei wallt yn o aml, y mae yn 
debygol^heb yn wybod iddo, yn eî godi yn grych i'r làn, a hwnwyn fflwch- 
an mor echrydus, nes yr oedd rhyw olwg bron annaearol amo. Buasai 
llawer un yn barod i benderfynu maî y gwr drwg ei hunanydoedd, oni b*ai 
fod ei ben yn wyn. 

Wrth yr hanes sydd genym am ei bregethau, gallwn gasglu eu bod yn 
gymhariaethol, a Uawer o'r cymhariaethau hyny yn bur gartrefol. Dichon 
fod rhai yn ddigon ysgafn a chellweirus wrth eu gwrandaw, ond yr oedd 
ef yn eithaf difníP wrth eu dyweyd, a bod yn siwr i chwi. Yr oedd dwyd, 
ac y mae eto, ar gefh y mynydd rhwng Penhydd a Llangynwyd. Clwyd 
y Bryn-mawr y gelwir hi, yn yr hon y rhoed y bach uchndf i Ìawr, a'r ilall 
tuag i fyny, i attal dynion drygionus i'w thafiu oddiar y bachau. Wrtìi 
bregethu ar y cyfammod gras, dywedodd, fod y cyfammod hwnw, " yr un 
peth a Chlwyd y Bryn-mawr, un bach i fyny a*r llall i lawr, fel nas gali- 
asai Satan na neb arall ei daflu byth o*ì le. Y mae un bach i fyny 
gyda Duw, a'r Uall i lawr am ei bobl ; fe saif cadam sail Duw ; yr 
Arglwydd a edwyn y rhai sydd eiddo ef." Wrth bregethu ar y testun, 
'''Rhaîd i nî ddal yn well ar y pethau a glÿwsom,'* yr oedd yn fomúg y 



SIBHCYN PSKHYDD« 73 

gfmndawyr i ddal y testun bid a fyddo, fod hwnw yn 9kx afod yn bur, 
beth bynag am y Uall. " Fe allai fod yma lawer," eb efe, " yn cwyno fod 
eu cof yn bur ddrwg, nas gallent gofìo nemawr mewn modd yn y byd* 
Taw â dy gelwydd ; nid ar dy gof y mae'r bai ; tydi sydd yn ei lanw .â 
phetbau eraill ; pethau drwg, bydol, a brwnt, fel nad oes dim lle i bethau 
da. Mi warantaf dy fod yn cofìo yn burion am beth y gwerthaìst yr hen 
gaseg wen yn ffaîr Llandaf, er ys tair neu bedair blynedd yn ol ; chwech 
neu saith punt onidê ? lë, yn siwr : 'dyw hyny ddim wedi myned allan 
o'ih gof eto. Yr wyt yn cofio pob peth, ond efengyl." Dygwyddodd fod 
yn yr oedfa hono hen wr ag oedd yn ateb i'r desgrifiad uchod, yn gymaînt 
a'ì fod wedi gwerthu caseg wen tua'r amser, ac yn agos i'r pris dywededig, 
yn ffiûr Llandaf. Ar y twyn o flaen hen gapel Dinaspowys, wedi dyfod 
aUan o'r cwrdd, wele yr hen wr yn dechreu rhoi tafod enbydus i rai o'i: 
orefyddwyr am ddyweyd wrth y pregethwr am dano ef a'r gaseg, gan nad 
oedd neb ond hwn a hwn i ddy weyd ; ac mai hwy oedd y diawliaid penaf 
am glecs a chelwydd ag oedd yn rhodio y ddaear. Meddyliwyd mai y 
peth goreu oedd ffoi gyntaf gallesid oddiwrth effeithiau anffodua y bregeth 
hon, a gadael yr hen frawd i ofal rhagluniaeth ddwyfol, Wrth bregethu 
ar ostyngeiddrwydd, dywedai fod y gras hwn yn cynnyddu fel cynffon 
buwoh, tuag i lawr o hyd, " A wyt ti yn dy adnabod dy hun?" eb efe, 
iyw dro ar ei bregeth. " Wel yn wir wn i ddim pa sut yr ydwyf i ddealL 
Úá. ddywedaf wrthyt : os na welaist dy hun cyn ddued a'r diawl, welaist 
ú ddim o dy hunan eto." Ni a welwn oddiwrth yr engreiffî;iau hyn a'r 
cyffelyb, ei fod ef yn hollol ddieuog o fod yn dynwared Arglwydd Chesr 
terfield mewn dim ; a phwy bynag a ddywedo hyny, y mae yn sicr o fod yn 
dra i(^kamsyniol. Nid oedd y gair "boneddigeiddrwydd'* wedi cyrhaedd 
Penhydd a'r Goetre yn y dyddlau hyny ; clywsom ei fod wedi d^od hyd 
Abertawe ychydig cyn ymadawiad Siencyn â*r byd. Nid oedd y Cymry 
tddin^ yn addfed i'r fath bethau ychwaith ; y mae Buw yn cymhwyso dynion 
ftt yr/oes y maent yn byw ynddi; ac ni thâl dynion un oes ddim llawer at y 
llaU yehwaith, Adroddir am offeiriad yn pregethu yn Llundain, yrhwn oedd 
fuẁj jfoneddigaidd i ddy weyd y gair uffem yn nghly w pobl mor barcliu^ 
iig<>Qedd yn eiwrandaw. Wrth son am bechod, dywedodd, ei fod yiçí aiî- 
wainŵ man ag yr oedd boneddigeiddrwydd yn gwahardd iddo enwi y Jlc^. 
Yr.ydym yn eoelio yn ddilys nad oedd yr un berthynas rhwng. hwn a'r hen 
Benbjydd. Wrth edrych ar ddull llawer o'r tadau, y maent yn ymddangep 
i ni yn lled ryfedd ; ac eto y mae yn rhaid cyfaddef fod Duw yn eu har- 
ddejl afu hamddiffyn yn anghyffîredinoL Oni buasai hyny> dirmygfisid 
hiiTyiit fel y ffyliaid penaf yn fyw. Dyma oedd yn eu prydferthu, ac yn 
itoiáeu lËoírdd yn y blaen, gan roddî taw ar elynion. crefydd, a chreu ar- 
awy4 ar y dynion caletaf yn eu ^ẃydd. 

.Yrt oedd pregethau y patriarÿ o Pŵihydd, ebe hen bobl y Dyfiryn, yn 
cael tou cyûmsoddi gaaa mwyaf rhwng yr odyn galch a hen gapel y DyjÖöryn; 
t^ywbeth rhagor nag ergyd careg. Fel hyn yr oeddynt yn dwym o'r tâii 
heb: gael ai^ser i oeri unwaith« Bama rhai o'r hen breswylyddìon bytji 
aiqab y.dyu înad yw yn cael ei bregeth o gylch y mesuriaeth hyn i'r pulpud, 
uad yw wedi ei alw oddiuchod^ Galwant Fy. Ewythr Siencyn yn dyst ar 
y ipat^: ya y fynyd ; a chan gauad eu dyrnau, a siglo eu pcw^ rmwi 
Ẁddigedd san^tMdd,' p«nderfynant yr açhos. drwy ei daflu i'r Jlŷs hynm-* 
ia^^t ag o0dd mewn grymi pan ei^ ganwyd h?iíy. ,G^yda phob {^h>i 



74 SISNCYN PENHYDD. 

faniau jr hen dadau> y dymunem ddyweyd, fod yr ainser yn eyôiewid yn 
oihwyrn, à llawer o bethau newydd yn dyf od i'r golwg gyda hyny, fel y 
mae yn eglurach beunydd na ddylid bytholi unrhyw dduU na threfii nad 
yw o ysbrydolìaeth ddwyfol. Yr oedd Siencyn yn oracl ei oes ymron ; 
ond pe buasai yn byw hyd yn awr, y mae yn gwestiwn genym, na íuaaai 
wedi gorfucheddu ei ddefiiyddioldeb. Y mae pob peth y bywyd hwn yn 
symud yn fuan, i roddi Ue i rywbeth mwy perfi&ith, nes y bydd perffeitìt- 
rwydd o'r diwedd wedi llyncu y cwbl i fyny i dragywyddol s^dlogrwydd. 
Yr ydym yn gweled o hyd fod Duw yn hynod ddoeih, wrth newid 
preswylwyr y byd mor aml : oni b'ai hyny byddem ar draws ein gUydd 
yn mhob hewl o hyd. Y mae yr hen a'r ieuanc yn methu cytuno ; ac oni 
bai gras attatiol, fel ei gelwìr, yr ydym bron yn meddwl yr elai yn frwydr 
boeth. 

Yn awr, ni a adawn y pregethu, ac a ddeuwn at brif beihau y patrîarch, 
sef eì ddywediadau cyfrmachol a chymdeithasoL Y mae yn gofiis genym 
glywed hen bregethwyr a gydoesodd gryn lawer Äg ef, yn adrodd am y 
cymdeithaâau rhyfeddol ag oedd yn y Dyffiryn yn yr amseroedd hyny. 
Yr oedd Siencyn, meddant, Daniel o'r Constant, Wü y gwehydd, a Bichard 
James, ynghyd àg amryw eraill, yn cwrdd gyda eu gilydd yn wastad. 
Dechreuai un o honynt adrodd rhywbeth, fe allai, o'u teîmhuiau y diwmod 
hwnw, neu sylw ar ryw ran o*r BÎbl ; cymerai y nesaf ato y sylw, ac yn y 
blaen, o un i'r Uall yn ddîorphwys, f el tân gwyUt yn fibglu mewn gweUt. 
Y mae yn gofus genym glywed yr hen weiaidog parchus, Mr. l^chard 
James, wedi iddo heneiddio a methu gyda yr achos, yn adrodd dan wylo, 
fel gwlaw y cynauaf, yn rhyw ddafiiau breision a firwythlawn ryf eddol, am 
hen ioeieHeê y Dyffiýn, yn amser y gwroniaid a enwyd uchod. " Yr oedd 
yn union," eb efe, " fel pe taflesid pel i do, a'r hen fechgyn yn dechreu 
twymno, a chwareu drwy eu güydd gyda chyflymdra bachgmaidd, heb 
neb yn bUno. Wedi iddi gael to unwaith, nid oedd yn coUi amser i 
syrthlo i'r Uawr ; yr oedd un neu y UaU yn ei gafael hi o hyd. Byddai Wü 
y gwehydd yn taflu pel i do yn Ued fynych, a Siençyn, àl waUt fiwch a'i 
lygaid erynudd, yn codi ac yn ei tharo yn ol gyda grymusder mawr ; gyda 
hyny, byddai yn Uaw Daniel o'r Constant, yr hwn a'i gwasanaethai i 
bwrpas : feUy, o un i un, y chwareuent, weithiau, hyd hanner nos ; a'r 
benywod, er nad oeddynt yn dyweyd dim yno, yn curo eu dwylaw ynghyd, 
ac yn dybenu mewn banUefau o fewl." Fel hyn yr oedd yr hen bobl yn 
tynu eu cymhariaethau oddiwrth yr hen gampau yr oeddynt wedi eu 
harferyd yn eu hieuenctid, â'r rhai yr oedd pawb yn adnabyddus o honynt. 
Yn hyn yr oeddynt yn enwog ac yn ganmoladwy, canys f eUy y Ueâurwyd 
yr ysgrythyrau, gan eu cymhwyso yn brydf erth a syml at ddeaUtwrìaeth y 
gwaelaf ei amgyffi*edion, fel na raid i neb fod yn goUedig o eisieu eu deaU. 
Yr oedd rhyw bregethwr wedi dyweyd yn ddiweddar fod yr iachawdwr- 
iaeth yn debygi'r sàar system, ac yr oedd Modryb Siân, o'r Tŷ hen, mewn 
gofid mawr, yn methu gwybod beth oedd y system hòno» Yr ydoedd yn 
gwybod tipyn am iachawdwriaeth ; ond am yr un hyny nis gwyddai hi 
ddun. Aeth at WüUam o'r FeUn, dyn go gall yn nghylrìf y Owm, i ym- 
hoU ychwaneg o barth y pwnc. Cauodd WiIUam ei Iygald, rhwbiodd ei 
ddwylaw, a gwnaeth wyneb echrydus o gewcog ; and wedi y cwbl, daeth 
allan o'i ddwfh fyfyrdod gan gyfiesu fod y syttemau hyny y tiúìwnt i'w 
amgyflredion ef yn rhywle. Fel hyn, cuddio yr iaohawdwnaeth wnawd, 



BISNGYN PSNHYOS. 76 

yn lle ei hegluro, a pheri ^wer o drafferth i'r boblach yn ddiaehos». Pë 
bmsai y duwinydd dyíhddyBg yn dy weyd ei bod yn debyg i rôd y feBli, 
a'r dwfr oedd yn ei throì, ynghyd â chant o bethau eraîll ar hyd y liawr 
yma» buaaai William, ar làn y dwfr^ mor gryíed a Sanuon, a Siàn, yn ei 
bedffown ooch, yn deall cystal a neb. Yn wir, yn hyn, bid a fyno, yr oedd 
yr hen dadau yn drech na'r modârn ptm^ o'r hanner. O brysur, yr oedd 
Mf o boU go ryfeddy fel ifynony ac fel dynion dmoiol, i gael y pryd hyny 
yn y Dyffiyn. Bhaíd yw cyffesu fod llawer o gnawd affolìneb ynglŷn âr 
hen bobl dda: nid efengyl i gyd oeddynt hwyüiau ychwalth. Y mao 
tuedd mewn Uawer i son am eu disynwyrdeb fel hynodrwydd crefyddol ; 
ae am y pethau beius oedd ynddynt fel eu duwiolfrydigrwydd mwyaf. 
Yr ydym yn tueddu i wneyd goddeâadau mawrion am aiàanteision y 
personau» a nodweddiad yr amserau yr oeddynt yn byw ynddynt, eto yr 
yájm yn rhwym o geìsio gwahanìaethu rhwng cnawd ao ysbryd yn y 
cwbL Byddai Uawer o bethau a ganmolid y pryd hwnw, yn warthruddedig 
yn «wr ; a phe dywedid Uawer o'r pethau wrth ddynion yn bresennol, a 
ddywedwyd y pryd hwnw, e^frifid hyny, i'r dywedwr, yn berffaith addas- 
rwydd i Fedlam. Ond, y mae '^ amser i bob peth, a phob peth yn bryd- 
ferth yn ei amser." Bu amser yn Nghymru, pan nad oedd pregethu yn 
fiiwr peth, oni allai y pregethwr ganu y bregeth o'r dechreu i'r diwedd. 
Byddai rhai yn methu dechreu canu yr amserau hyny cyn tua chanol y 
ddarlith, o ganlyniad, ni chai y rhan gyntaf ond ychydig o wrandawiad ; eîthr 
pan y deuai y pregethwr yn agos i swn y Uythyren G, yr oedd yr hoU glustiau 
yn agored i swn y beroriaeth. Eithr, erbyn heddy w, nid yw hyny fawr 
peth gan y bobl ; canys Did oes ry w law^, ar a wyddom ni, yn <^ntio y 
gwasanaeth yn Nghymru yn awr ; y mae yr arferìad wedi myned î gwt y 
garthen. 

Bhaid dywejrd, fod yr oes yr oedd y Patriardi o Benhydd yn byw, yn 
hynod anamaethyddol, ao yn wir, nid oedd y Patrìarch ei hun fawr gweU; 
am hyny yr oeddynt yn taro eu gilydd yn hyfryd. Yn ddiammhau gen- 
ym, bu yn hynod yn ei ddydd, ac o les amihraethol i grefydd, yr hyn sydd 
^lur hyd y dydd hwn. Yr oedd bachgenyn ieuanc yn dyfod i'r eglwys, 
am y tro cyntaf, wrth yr hwn y dywedodd Siencyn, " Fy machgen i, myn 
Grist i dy gaion ; yr un man ei fod yn dy boced ag yn dy ben." Merch 
ieuanc, yn y PH, oedd yn dyfod i mewn pan oedd ef yn dygwydd bod yn 
bresennol. Dywedodd WiUiam Thomas wrtho mai merch Siencyn y tüer 
ydoedd. ** Ho," ebe yntau, " merch Siencyn ; yr w/n nabod dy dad, y 
merch fach i, yn burion ; y mae e wedi treio pob crefyddau sydd yn ein 
gwhid ni yma, ac yn ffaelu yn mhob man. Tyred ymlaen, y merch fach iý 
a gwmndaw fi yn dyweyd wrthyt, Cais weU crefydd na clurefydd dy dad, 
onidê byddi gan y diawl un o'r ^wamodiau nerâf yma." Wrth un dyn, 
dywedodd, '* Yr wyt fel yr yspwng {spongé)^ yn cymwyd v cwbl i mewö. 
Dod di hwnw yn y dẃr, yn y cwrw, y llaeth, y bustl, neur gwenwyn, fe 
gymer ei lonaid o bob peth. Yr wyt tithau yn ddyn pob man, a phòb 
peth ; y ci^l, y dafam, 'does dim gwahaniaeth beth/' Yr oedd gwraîg 
bur gyfrifol, mewn man, yn dyweyd ei theimlad crefyddol yn y cynnuUiad 
egiwysigÿ ac yntau yno. Wedi tipyn o sìarad ynghylch y mater, cododd 
l^ncyn, a dywedodd wrthi, ** Slwt wyt ti, slwt wyt ti : y mae fiynnon 
loew M jr amber yn y oae wrth y tŷ ; ond, am ei bod yn ychydig yn nes, 
i bwtt y dottien yr wyt ti yn myned, lle y mae y gwyddau a'r hwyaád a'r 



^fi SIBNCYN P£NBYI>fi.. 

moçh a'rtcwbly am ddŵr i yfed, a d^ i wne^pd toa eplioli petìi/' Ifeddwl 
yr ydoedd wẃ hyîiy,fod ffyimoniachawdwriaeth yn yr ymyl, ondfod'piyâeẁ 
toredig Eden ychydig yn nea ati, ac mai i hòno yr oedd hi yn ymgyrehu 
ani fywyd. Fel ag y bydd pethau yn dygwydd yn rhyfedd wdthiau, yr 
oedd ffynnon hyfryd iawn yn y cae o âa^n tŷ y wraig foneddig, a phwllf y 
domen wrth y cefn yn yr ymyl, a chymerodd yr holl gwbl yn naturiol ; ae 
ymadawodd â'r eglwys o herwydd y sarhâd a roddodd yr hen ŵr blew<^ 
iddi. Yn wir, rhaid dyweyd mai cyfarchiad lled firas i wraig foneddig 
oedd çi galw yn slwt y peth eyntaf, heb un rhagymadrodd yn y byd fel 
yna, 

Yr oedd dwy wraig, yn perthyn i'r Dyfíryn, wedi dygwydd ymrafaelio 
yn ddychrynllyd, a myned yn dân poeth at eu gilydd, yn annẁosibi ei 
ddîffbdd ; a phob un o honynt wedi cael y cam mwyaf erioed oddiar ddwy- 
law y llall. Llawer llwybr a gymerwyd, o bryd i bryd, i geisio eu hedd* 
ychu, ond po fwyaf y ceisid gwneyd hyny mwyaf cyndyn yr oedd y 
benywod yn myned, nes yr oedd yr holl le wedi terfysgu ; un yn mhlaid 
Siani, a'r llall o blaid Peggi, ac yn y blaen. Ar un noson, galwyd hwy eìll 
dwy yn y blaen, i ymddyddan â hwy, ac i geisio gwneyd heddwcfa. Yr 
oedd llawer yn dyweyd wrthynt, y fath beöi dymunol oedd heddwch yn 
iphob man, ac yn hynod efengylaidd yn eu haimog hwythau at hyny. Chid 
pfer oedd yr holl gynghorion ; nid oedd dim y fath beth yn y byd a gallu 
eu cymmodi ; yr oeddynt yn myned i'r natur greulonaf erìoed, ac yn udi^ 
adrodd y fath gam oedd pob un o honynt wedi gael oddiar law y llall. Wedi 
iddi fyned i'r pen hwnt fel hyn, gofynodd rhywun, ^' Siencyn Tomas, oe» 
dim ar eich meddwl chwi i ddyweyd V* " Nac oes, yn gyhoeddus, am a 
wn i," eb efe ; ^' ond y mae genyf air i ddyweyd wrth bob un o honynty 
yn ddirgelaidd, ar eu penau eu hunain." Gyda hyny, cododd i fyny, a 
dywedodd, " Dewch gyda fi eich dwy i gael dyweyd wrthych." I bant 
gydag ef yr aethant am y cyntaf ; ac i ben y twyn, o flaen y capel, yr awd 
gyda eu ^ydd. " Dyna," eb efe wrthynt, " yw eich lle chwi eich dwy ; 
y fileiniaid clecog ; ceirddwch i wneyd heddwch, a 'pheidiwch a dyŴHÌ yn 
agos yma, nes y byddoch wedi ei wneyd hefyd ;" ac i bant âg ef i'r sodetyy 
gan gloi y drws ar ei ol. Yn mhen rhyw gymaint, dyma lais trydar ac 
wylo wrth y ddor, y beny wod wedi gwneyd heddwch, ac yn curo am ddyfod 
i mewn, gan addaw, oyn agor y drws, nad ymrafaelient byth ond hyny. 
Felly y terfynodd Siencyn y ddadl hon mewn byr amser. Hen Siân o 
Gwmgwynai, druaii, a arferai yn aml iawn gael rhy w hwyl yn yr oedfaon ; 
nid oedd nemawr yn pasio nad oedd Siân yn cael tipyn o awel, fel y dy- 
wedent. Yr oedd Siencyn yn ammheu nad efengyl i gyd oedd yn cynhyrfu 
yr hen wraig, ond ei bod yn gwaeddi weithiau heb wybod am beth. Khyw 
dro yr oedd ef yn pregethu, a Siân yn gwaeddi yn iawn. Yn y sodetyy ar 
ol y br^eth, " Dywed di, dipyn, Siân," eb efe, " yr wyt ti yn cael llawer 
yn yr oedfaon yma, dylal fod genyt ti gryn lawer i ddyweyd wrthym." 
Ond rhywfodd nid oedd gan y chwaer fawr i ddyweyd wedi y cwbL 
"Gwyddost ti beth," meddai, "yr wyt yn uniawn fel gâst hela Wil 
Herbert ; y mae Wil yn gwaeddi nerth ei ben ar yr aelwyd weithìau, FoXi 
fox^ a'r hen âst yn ymysgwyd ac yn agor fél pe b'ai yr helfa fwyaf eriaed, 

ri nad o&A yno genaw yn agos, na tbraul un pryfyn garw o gylch y Ue. 
loae amaf ofìi, Siani, dy fod dithau yn gwaeddi heb draiU yn aml. 
ÇhpiTfiedda a fynot, os bydd traulf ond hob dnaìü 'does dim mewn gwaeddw" 



SIBNCTN PBKHTDI>. Ÿf 

Tt oedd rhyw Fari yn aafertìiol o ymrafaelgiir, yn perthyn i'r Dyfiryn; 
ki oedd y feistres am dafod drwg yn y rhestr tai Ue yr oeidd hi yn by w : 
ac nîd oedd hi byth yn hapna heb bwt o ffirae cyn maehlud haul bob pryd-* 
nawn. Yr ydoedd yn bur hoff o'r peth a elwir yn Gwent a Morganwg^ 
" dwb tê." * Y dull y cynnelir y dybiau hyn yw, drwy ymgynnulliad o 
amryw o ferched Efa at eu güydd, un yn dyfod ft thê, y llall deisen, un arall 
òi^ jchj^ág firandi neu ffin iV roi ynddo, ar yn y blaen fel yna. Cynnelir 
y gymdeitibas yn nhŷ un o'r aelodau, a'r gorchwyl sydd yn myned yn y 
blaen fwyaf, ebe hwynt wrthym ni, yw ymdrin ychydig mewn ffordd gyf- 
eillgar a dystaw â materion y gymydogaeth. Bydd y rhan fwyaf o bethau 
fel hyn, perthynol i bobl eraìll, yn dyfod dan sylw y cyfarfod ; a phob un 
wedi dybenu yr hanesyn yn dyweyd, "Er mwyn dyn, peidiwch a dyweyd 
wrth neb arall ; cedwch e yn êecret" Yr oedd Mari, deg i un, â'i llaw yn 
go ddwíh yn y fasnach hon, a'i thafod hefyd yn rhedeg yn gyflymach o 
ìaww na'r eapreês ar y Great Westem, Ẅel, yr oedd pawb o honynt, 
drwyn yn nhrwyn, yn addaw gadael y cwbl yno ar eu hol, heb son am 
ddmi byth mwyach. Ond, rhy wfodd, erbyn dranoeth, byddai y glec yn 
dechreu cŵdded, hanes y clwb yn dyfod allan yn raddol, a phawb yn 
aibrwd o dŷ i dŷ, fel y gallasech feddwl fod swn llawer o ddyŵoedd yn 
eich clustiau, ae ystormydd o wynt, gwlaw, a tharanau ar ymdori. O 
bysur, rhyngoch chwi a ninnau, nid oedd y gawod ddim ymhell, pan y 
byddai rìiyw arwyddìon fel hyn yn ymddangos. Byddai aml un o honynt 
fel hyn wedi gollwng y gath o'r cwd, a thyna lle y byddai yr hoU gymyd- 
ogaetìi yn cdÙBÌo hela hòno drwy y drain a'r dyrysni, welsoch chwi erioed 
aiwt beth. A byddai yn dygwydd fod gan y Fari grybwylledig gyfran 
helaeth yn mhob helynt. Yr un anhapusrwydd, o ganlyniad, oedd yn yi* 
^lwys o'i phlegid. Mari oedd Fari mewn byd ac eglwys. Yr oedd 
Siencyn wedi ei derfysgu drwyddo lawer gwaith yn achos hon, ac yn enw- 
edig mewn rhyw derfysg go ddiweddar a ddygwyddodd. Pa fodd bynag, 
ar ol y derfysg uchod, noson y cwrdd eglwysig cyntaf, dyma Mari yn taro 
i mewn mor dàl a neb. Cynhyrfodd Siencyn yn yr olygfa ami ; cododd 
i fyny, cauodd ei ddwm, tarawodd ei droed yn erbyn y llawr, a chroch- 
lefodd^ " Marì, Marì, cerdda i maes o'r sodety ; j jack j lantem uffernol, 
gwaîth arwain pawb i ddyryswch ydwyt, y ffordd y cerddi." Felly y gorfu 
i hon gymeryd y traed, ac i bant â hi ar hyn yna. Fel hyn y byddai efe 
yn gweinyddu y peth a elwir yn ddysgyblaeth eglwysig yn dHi aml, a 
hyny yn ateb y dyben lawn cystal a rhyw ffordd andl, os nid gwell yn 
fynyoh, yn yr amserau hyny. 

Yr oedd gwraig dew, olygus, a lled annibynol yr olwg ami, wedi d'od 
i'r cyfarfod neillduol un noson, a Siencyn yntau yn pendrymu yno ar ben 
ei ffi>n. Yn mhen rhyw gymaint, cododd ei ben, ac edrychodd yn hyll yn 
wyneb y wraig, gan ddywedyd, "Magi, Magi! Magi o'r Ue a'r lle, onîte ?" 
"Ië,"ebehithau. " Beth yr wyt ti yn 'fofyn yma ?" " Fy Ue yn y íocŵfy," 
oedd yr ateb. " Dy le yn y sodety! O, ai ê î Dewch yn y blaeu, hawyr," 
meddai, "gyda eich güydd, a phob a handspUce^ i gael ei throi i'r pwU 
Uifio, i ediych a eUir taro line ami yn rhywle." MeddyUodd y fenyw 
druan, ar gynhyrfiad y foment, fel yr oedd yn ddigon naturíol, eu bod ar 
fedr ei Uifio yn blanciau at rhy w bwrpas ; ond yn ngwyneb ail ystyried, yr 
oedd yn beth amlwg nad oedd cnawd ac esgym ddim yn rhyw ddefnydd 
cymhwya yn y byd i'r seirì. Eto wrth sìarad yn y blaen, daethant i ddeaû 



78 SIBNCTN PBNHTOD. 

eu gilydd yn wdl toa'r diwedd. Er fod Uawer o beihau eyniig, amiûeth 
hefyd, yn fynych yn ei ddull, eto yr oeddynt yn y cyffiredìn yn efifeithi^ 
Uefiíiad. Yr oedd pethau yn gweddu iddo e^ na fuaaai gwiw i néb araU eu 
cynnyg. 

Y mae yn amlwg fod ynddo oûd mawr am iachawdwrìaeth dynion. 
Byddai yn hel ar ol y bobl wedi bod yn ymddyddan â hwy» yn enwedig 
mewn ffordd geryddol^ i edrydi pa efiaith ga^Ddd yr ymddyddanion ar eu 
meddyliau, ao i geino eu hadittb yn mhob medd rhag syrthio i ddyryswch 
ac annybendod. Yr oedd yn dygwydd» un tro, bod un o'r çyfeiUion wedi 
Uithro i ryw Êii, a Sienc^ ac eraiU yn ei geryddu yn yr eglwys. Betk 
bynag, nid oedd y brawd ddim yn eithaf ystwyth» ao yr oedd yn ym- 
ddangos fel pe na buasai y cerydd yn felusy a'r brodyr hwythau yn gol^ 
amo hyd y gaUent, ac yn ceisio cael ganddo lyneu y pelenau bron o'i an» 
fodd. Fel yna yr ymadawsant o'r diwedd, heb wybod yn y byd beth a 
ddeuaì o'r brawd daf, yn gymaint nad oedd dim argoel, hydyn hyn, am ub 
effîdth ddymunol. Boreu dranoeth, yn bfygeiniol iawn, dyma Siencyn yn 
cymeryd ei lawfifon — rhyw bastwn camy garw, ydoedd, tebyg iawn i'r dyn 
— ac i bant âg ef yn groes i'r perthi a'r caeau, yn chwŷs ac yn dartíi bob 
tipyn bach, ac yn edrych fel Uew rhuadwy. Ganfyddodd rhai o'r eym- 
ydogìon ef yn rhedeg ar ffirwst, a meddyUasant ei fod yn ymofyn y meddyg 
at un o'r teulu, neu rywbeth, ac yr oeddynt yn gwaeddi, un yn awr^ a'r Ibll 
yn y many ar ei waith yn pasio y tai, ^' Siencyn Tomos, a oes rhywbeth y 
mater f' *' Un o frodyr y Dyfiíyn," ebe yntau, " sydd yn ghif ; buom yn 
ihoi päU iddo neithiwr, ac yr wyf yn myned i edrych a ydynt wedi gweilMo 
ai peidio ; os nad ydynt, yr wyf yn ofni ei fod wedi marw ; y mae aU over 
amo :" a ffordd âg ef, à'i anadl yn ei ddwm, yn y bken. Yr oedd y boU 
yn hanner gwyUtio o eiûeu gwybod pwy oedd yn nhagfìt marwolaeth yn j 
gymydogaeth ; a thyna Ue yr oeddynt yn edrych ar eu gUydd^ yn pletìiti 
dwylaw, ac yn hoU pob un oedd yn myned heibio, os gwyddent hwy. 
Ond, wele Siencyn yn cyrhaedd tŷ y brawd, a'i gyfarchiad cyntaf oedd, 
" Ai byw hwn a hwn heddyw ?" Oafodd fod y cyfaîU yn fyw, ond yn 
glaf iawn : yr oedd y pelenau, fel y dywedai yntau, yn gweithio^ ac yn peri 
poen dirfawr. Wedi gweled fod y moddion wedi ^eithio yn dda, gwein» 
yddodd Doctor Penhydd ryw botel mwy eysurol a chyfiierthol, a gweU- 
äodd y brawd yn dda iawn. Dyna Ue yr oedd Siencyn yn canu y 
fuddygoUaeth ar bechod wrth ddychwelyd; " Ni a enniUasom ein brawd ; 
eadwasom enaid rhag angeu, a chuddìasom Uaws o bechodau." 

Yr ydoedd yn cadw cyrddau eglwysig Ue bynag y byddai : ac nid oedd 
y bobl yn ymddangos eu bod wedi ei fwynhau yn gyflawn, heb iddo gadw 
iociety gyda hwynt. MeddyUd hefyd ei fod yn adnabod dyn drwyddo 
wrth ei weled, a siarad âg.ef ychydig. Y mae yn ddìammhau ei fod yn 
Uygadgraff a synwyrlym iawn ; yn treiddio cryn lawer i gymeriad y natur 
ddynol. Ond tebyg iawn fod y bobl yn myned yn rhy beU ynghylch ei 
wybodaeth yn yr ystyr yna, canys priodolent iddo y petìi nesaf at anffa^ 
^gi*^dd. Ar y cwbl, yr oedd ei amcan yn bur gywir, ac nid yn aml y 
camsyniai o'r nôd. Yr oedd rhyw íÌEtchgen ieuanc yn dyfod i'r gymdeîthû 
mewn man Ue yr oedd Siençyn yn bresennol fel gŵr dyeìthr ar ei daith. 
Wedi ymddyddan cryn hiwer â'r Uanc yn ol ao ymhien, cododd Siencyn 
Tomos yn hynod ysgaprwth, a dywedodd wrtìio, *^ Barcutr wyt ti, barcut 
wyt ti, yn ymofyn rhyw ysgly&eth ; a phan y oei di hyny, eymm aden. 



SIENCYN PENHYDD. 79 

a b«nt ft thi oâdiyma i rywle." Tròdd y petli allaii yn hottol fel y dy- 
weáodáf er na wyddai efe nabod y bachgen o ddynion y byd» na chlywed 
erioed am ei haneBy cyn y foment hòno. Yr oedd merch b^hynol i'r 
^lwys yn ngolwg y gẃr ieuane; wedi iddo gael gafael ar hòno, a phriodi» 
gadawodd y grefydd i arall* Mewn cyfEuf od misol, yn CasteUnedd^ hyd 
yr ydym yn cofio, yr oeddid yn ymddyddan â brawd Ued anghyson gyda'ì 
grefydd; weithiau yn bob peth^ a phrydiau «raiU yn ddìm. Dywedodd 
hwn a'r UaU lawer wrtho^ ao am gryn amsw^ heb fod dim neiUduol yn 
tydo. O'r diwedd, gofynwyd i'r patnarch o Benhydd, a oedd dim ajr ei 
feddwl ef. "Na wn i, yn siwr," ebe yntau, "befch sydd i ddyweyd yn y 
byd wrtho. Mi ddywedaf i chwi beth,'' eb efe, o'r diwedd, << y mae yn y 
faetory wlân offeryn echrydus o ddamieddog, y maent yn galw deml amo. 
Y mae yn chwalu y gwlán yn ysgarthion, a'i chwilirio yn lkprau oddiwrth 
« gilydd, i'r dyben o'i weithio o newydd yn rhyw ffurf newydd. A 
wyddodi chwi, y mae yn rhaid dodi y brawd hwn rhwng dannedd y diawl, 
d hidd wrth odre Sinai, ei falu yn ysgarthion, a'i dynu gymmal oddiwrth 
gymmal ; nid oes dim sut beth al adgyweìrio ; rhaid ei wneyd i gyd o'r 
newydd." Yr unig beth a aUwn ni ei roddi ar bapyr yw y geirìau ; y mae 
yr ^eithian yn dianc amom. Dywedir fod yr c^eithiau yn anghymharol 
yn y cyfarfod, ac iddynt barhau ar y brawd yr oeddid yn ymddyddan âg 
ef hyd y bedd. 

Byddai Siencyn a Satan yn cwympo i maes yn bur aml ; weithiau yn yr 
ysgubor, y caeau, wrth gerdded yr heol, ac yn fynyeh ar gefn y ceâyl, 
Clywid ef o getyn o ffordd mewn ffi*ae dychrynUyd â rhyw un, ac á'r taf od 
casaf, mwyaf bawlyd a brwnt, ag oedd bosibl ddychymygu. Galwaì ryw 
un yn rascàl, sccmdrdy y bredych, y twyUwr, y Ueidr, ac feUy yn y bken. 
Byddai pobl ddyeüihr a ddygwyddai ei glywed mewn syndod, ond y UeiU 
oedd yn bur gyfarwydd â'i arferion. Yr oedd yr hen frawd yn bwrw pob 
bai ar geâi y diafol, pa un a oedd yn ei haeddu ai peidio. Pan y byddai 
rhyw demtaaiwn yn dyfod iV feddwl o rywle> byddai y ffon i fyny yn 
erbyn Satan yn y fynyd, ac yntau yn ceisio cynllunio rhyw Iwybrau i 
ymddîal amo am ei lxmi. Yr oedd yn myned unwaith at gyhoeddiad^ 
ac yr oedd y cefíyl oedd ganddo y pryd hyny yn dygwydd bod yn go 
deneu, fel y bydd cefifylau pregethwyr yn gyfifredin, Yr oedd yn myned 
beibio hen chwarel, ac yno saethodd profedigaeth oddiwrth ddiafol, medd 
efe, yn ei gymhell i daâu yr hen geffyl i mewn i'r chwarel, i dori ei wddf, 
a dyweyd mai slij^ a wnaeth wrth fyiaed heibio : " Cei geflfyl newydd gan 
dy frodyr, pan glywant am yr aiüiap; y maent yn ddigon abl." Bu 
meddwl y patriarch mewn dirfawr lK>enau yn y brofedigaeth ddyeithr 
hon; ond trwy ẁus attaUol, gorohfygodd y b^fedigaeth, a dîangodd yr 
anifel â'i einîoes yn pglyfaeth heà>io y pyllau a'r chwarelau, Wedi i'r 
ystorm fyned heibio, yr ydoedd yn methu deaU beth i wneyd mewn ffordd 
ymddial ar ddiafoí. Safodd gryn típyn, ac ystyriodd. Daeth yn sydyn 
idd ei gof fod gwyhnabsant yn y gymydogaeth, Ue yr ymgynnuUai yr hoU 
wlad i yfed a <kiwn8Ìo am noswâthiau cyfain. Yr oedd yn tynu yn hwyr 
y pryd hyn, ond toag yno fe aeth. Wedi nesu at y tŷ, clywai yr hoU le 
yn gynghanedd a dawnsio. Gtilwodd wrth y tŷ, a daeth yr hen dafamwr 
&Uan ; gofynodd iddo am le i ddodi eì gefiyl yn yr ystabl, ond nid oedd dün 
üe iddo gan gefifylau y meibsantwyr. Edrychodd Sieneyn ar y tafamwr, yn 
«íhadwy o lewaidd, a gofynodd, " A oes lUense genyt ar dy dŷ f' "Oes," 



M StBNCTN PBNHYDI». 

oedd jT ateb. . ** Dod fy agiiefiyl i Biewny yB. j fyBjrd, <mite müì dy dMU 
du" Gafodd 7 tafarnwr b^ braw ao arswyd, a tfarôdd rai o geSfyhui^j 
meibsantwyr aUan i gael lle. Wedi hyny, aetìiant ill dau tua'r tŷ^ y pryd 
y clywai yr ben apostol y llamddawnsio mwyaf anwydlawn uwch ei.ben 
ar y llofft, nes oedd y lle yn ciynella bob tipyn. Tynodd ei het, a thrôdd 
ei glnst i fyny at y swn, rywbeth tebyg fel y gwdsoch hwyad ar y taran* 
au; tynodd ei fysedd drwy ei wallt, ac edrychodd yn annaearol ar y 
tafamwr, yr hwn oedd mewn peth arswyd eisoes, a gofynodd, '^ A ydywy 
diawl gyda thi jrn y tŷ yma f' " O ! nac ydyw, syr, dawns sydd yma." 
** DawnSy ai ê ? dawns ! O, wel, cânt ddawnsio ar eu penau yn y pwll. yaa 
yn fùan !" Bhedodd y tafamwr i fyny i'r llofiít mewn braw a dychryn, a 
dywedodd fod consurwr yn y tŷ, ac y byddai rhyw ddrygfyd .mawr yn 
syrthio yn fuan. " Y mae y dyn hysbys sydd ar y llawr w«ii dyweyd y 
byddwch yn sefyU ar eich penau yn y pwU, oddieithr i chwi ymadael 3^ 
fuan. Ffowch, a gwnewch y goreu o'ch traed." Gyda hyn, dyma rai a*r 
merched yn dechreu ysgrechian, a'r dyryswdi mwyaf yn syrthio ymhlith 
byddin y diafol, pob un yn fibi megys am &. einioes i'w gartref ; a Ihtwer o 
honynt yn dyweyd eu bod yn gweled rhyw anghenfilod echrydus yn rhed^ 
yn gyfochrog â hwynt bob cam. Wedi dìanc o honynt drwy ddrws y 
oefh, daeth y ta&mwr i'r gegin at Siencyn, yn bur ddychrynedig. " Welr" 
elbe yr hen Benhydd» "a oes bara a chaws genyt yn y tŷ f' " Oes^" oedd 
jr ateb. " Dere âg ef i'r bwrdd yma. Yn awr," eb efe wrtìli y taífamwr^ 
" rhaid i ti ofyn bendith amo." " Myfi, syr — ^nis gofynais i fendith erioed/f 
"Gofynaîst ti fendith erioed! y fihün, beth yw dy oedran di?" Hyn a 
hyn. " Ao heb ofyn bendith ar dy fwyd eto ! Pa bryd yr wyt tí. ar fei^ 
dechreu ? Y dyn," meddai, gan edrych yn ei lygaid fel Uew, " rhaîd i ú 
oiya b^odith y foment hon." Y dyn, yn ddychrynedig, a waeddodd, "O 
Dduw, beth a wnaf ?" " Dyna," ebe Siençyn, " efiühd y gwna hyn yna y 
tro yn awr ; gofyn di yn fynych i Dduw beth a ^piei, ao fe a ddyw^c( 
wrthyt, fe aUai, o'r diwedd." Aeth i weddi ei hun wed'jrn, gan ddioloh 4 
Pduw am y gonowest ar ddiafol, ar ei dir ei hun. " Ha^ ha," eb ^e wrtb 
fyned iftdref, "mi dy ffîtiais di, Satan; ennìUaist ti fawr yn mhroíed^gfi^thty?^ 
hengefíyl." ..,/ ! ^ 

. Yn Morganwg, yn enwedîg yny dosbarthiadau gweith£io], yr oçdd y boi^ 
yn gyffiredin yn cadw y peth a alwant " Cwrw bach." Rhywun y» gwney^ 
awTW ynei dŷ oeddhyny, er mwyngwneyd rhyw swm i fyny gogyfer a'r rh^t> 
neu wedi amser gwasgedig mewn cystudd, &c. Yr oedd hyn wedi myn^ 
yn arferiad gyfOredinol bron gan bawb, ac yn hynod o fygi^g. Yr oedi? 
ynt yn myned yno i wneyd Ues i'r teulu, ac o ganlyniad, tybiai pawb. mai 
eu dyledswydd oedd yfed cymaint ag oedd yn bosibl : a'r hwn a dreuUaì 
fwyaf o arian a gyfrifid yn fwyaf anrhydeddus ar jr amgylchìad. . Mçw^ 
rhan araU o'r tŷ, byddai rhyw bymiheg neu ugain o'r rhywQgaeth.deg.,w 
ymddifym gyda y clwb tê, er dangos eu serchogrwydd a'u cydymdeimlad 
hwythau â'r teulu adfydus. Yr oedd y fan hon, fel yr awgrym>Fyd o'|: 
blaen, yn Uys anhyfryd iawn i neb gael trin ei achos, yn bersonolji teul^ol, 
neu amgylchiadol. Beth bynag yn y byd oedd yr Ifèqwsitùm. a'r Stfwe 
Chcmber, nid oedd sefyU ger eu bron hwy yn rhy w lawer mwy anpymwim 
na syrthio rhwng pymtheg neu ugain o dafodau menywod y prydybyoÌ!^ 
un neu'r UaU yn eich bUngo o hyd. Byddai rhai o newyddiadurpn y gjiçc 
yn dyfod allan â hanes y cyfarfod draaoeth^ yn for^u, fel yr ydped^^ Jf^ 



81BNC9N PBNHTB0. ígil 

trtf ^jrn^drybylög töÈi^r Oonstant yn dr» aml î ae nid- oedd dim posibl de&U 
itr iŵî amserau, dan ba graig y gallech gael cysgod "rhag cynhen tafodan/' 
Dygwyddodd nii noson, pan oedd Siencyn yn pasio rhyw dŷ, fod ynò 
**gwrw bach;" a chlywai orchwylion y cwrdd gwlyb yn myned yn y blaen 
yn dra hwylus. Meddyliodd ynddo ei hun beth a wnai. Safodd, a medd- 
yliodd, "/S%M7* y gallaf roddi ergyd ar ben y bwystfil T' Yr oedd rhywbeth 
yn dyweyd o'i fewn, " Cerdd i mewn, Shanco/' I mewn fe aeth o'r diwedd, 
idd eu canol hwynt ; tynodd ei het, ac edrychodd o'i amgylch, nes oedd 
sylw y cyfarfod yn hollol amo. Yna dywedodd wrthynt, " Byddwch yn 
üffem bob siol, cyn pen fawr amser, wrth ei dilyn hi yn y blaen fel hyn.** 
Yr oedd y bobl wedi arswydo, a chwant ffoi pe medrent ; ac i'r rhan fwyaf o 
honynt yr ydoedd Siencyn yn berffaith adnabyddus. Yn nghanol y cwbl, 
dyma efe yn dywedyd, " Gweddîwn." I weddi fe aeth, gan weddîo gyda y 
fath nerth anorchfygol, nes oedd pawb bron yn efrydd yn y lle. Bid a fyno, 
cawsant nerth i fyned oddiyno i gyd cyn i'r weddi ddarfod, canys nid oedd 
yno neb ond ei hunan pan gododd oddiar ei linìau. Fel hyn y torwyd i 
fyny y rhialtwch yma. Yr oedd Satan yn gorfod ffoi yn annhrefìius o flaeii 
eadfridog Penhydd. Ennillodd lawer buddygoliaeth ar ddiafol mewü 
ffordd go ryfedd cyn hyn, a diammhau genyf iddo golli rhai hefyd. Yr 
ydoedí fel y nodwyd o'r blaen, yn foreuwr mawr ; byddai yn codi o flaen 
pawb yn wastad, yn enwedig yn yr haf wrth drin y braenarau a chalchu. 
Byddai y cert ä*r cefíylau wrth yr odyn galch oriau cyn bod y calchwyr na 
neb yno ; byddai wedi llanw, fe allai, a dyfod eilwaith erbyn bod y bobl yn 
déehreu ymgyrchu yn gyflredin tuag yno. Prynu calch wrth fesur yr 
oeddynt wrth yr odyn ; y cert yn cynnwys hyn a hyn o fesur. Beth bynag^ 
ryw foreu, yr oedd yn llanw y cert wrtho ei hun, heb neb gerllaw, pawb 
yn gorwedd yn dawel o "dan rwymau adferedigol natur — cwsg perarogl- 
aidd," ac ymddangosiad Phoebus heb ddadblygu mantellau y nos, a'i roddi 
i gadw hyd dywyllwch nosawl eìlwaith; y pryd hyny yr oedd Siencyn 
mewn ymdrech dirfawr à diafol yn mhiben yr odyn. Yr oedd llu satan- 
aidd, medd efe, yn ymosod yn ddîarbed amo, gan ei demtio i lanw hyd y 
daliai y cert, i gael ennîll ychydig yn y mesur. Yr oedd yntau yn ymdrech 
yn erbyn y brofedigaeth, gan hòni mai lladrad oedd hyny, a bron yn rhy 
ẃan. " Na," ebe Satan, " 'does dim eìsieu ei alw yn lladrad, ond yn *fesur go 
dda.*" Llanwodd y cert; ond rhag fod mwy nag arferol, penderfynodd 
fyned i ben y gertwyn a thaflu peth o hono i lawr, fel y byddai yn sicr o 
fod llai yn hytrach na mesur. Hyn a wnaeth, ac i bant Äg ef. Wedi 
myned r ben y rhiw, rhwng yr odyn a'r cae, attaliodd y wêdd, rhoddodd 
gareg o dan yr olwyn yn d^lus, i'r ceffylau gael gorphwys, ac i weddi fe 
aeth. Yn mhen ychydig, gweM ef ar ben y bryn yn troi ei het oddeutu 
ei ben, ac yn gwaeddi " Buddygoliaeth, buddygoliaeth ! concwest ar holl 
allu y tywyllwch ! Haleluia ! Yr wyf yn gaÚu pob peth, trwy Grist, yr 
hwn sydd yn fy nerthu." Wedi hyny i bant âg ef eilwaith at y ce%lau 
a'r caleh. 

Kyw dro, yr oedd gwas cymydoges iddo yn myned âg ychain i ffair 
Castellnedd dros ei feistres, a phenderfynodd yntau i anfon rhai hefyd, ac 
aethant gyda'u gilydd tua'r ffair. Yn rhy wle tua hanner y ffordd, dechreu- 
odd Siencyn bendrymu ac ocheneidio, gan ymddangos yn brudd iawn ; ond 
cyn i'r dyn gael amser i ofyn dim iddb, gwelodd ef yn troi pen y ceffyl yn 
ol, yn rhoi y chwipa'r yspardyn iddo, gan waeddi, "Gwna y goreu o ày 



82 SISKCTN PBlfHTBD. 

IMld, ae o'r ychftîn, Wîl; dyma fi yn ffoi o swn y byd." Galwodd hwnw 
ar ei ol, gan ddywedyd, " Yn enw dyn beth yw'r mater amoch ? i ba le yr 
'yoh ch'i yn myn'df' " Y mae digon y mater fachgen; y mae ffau* Castell* 
nedd wedi llanw nghalon cyn fy mod hanner y ffordd yno ; a beth fydd fy 
hynt ar ol myn'd iddo f" A chan ysparduno a chwìpio, i bant fe aeth fel 
dyn gwyllt, gan adael rhwng rhagluiüaeth a phob cuüyniad. Yr oedd yn 
ddigon o bregeth, ebe hwynt wrthym ni, i weled Siencyn yn marchogaetb. 
Byddai ar led i gyd, yn ymysgwyd a chicio fel pe buasai am fyned o fiaen 
y ceflfyl a'i adael filltir neu ddwy ar ol cyn diwedd yr yrfa. Yn yr agwedd 
hon un diwmod, yn brysio at ei gyhoeddiad, y cyfarfyddai â'r boneddwr 
oedd yn olygwr ar y lle yr ydoedd yn byw. Cy&rchodd y boneddwr ef, 
" Yn enw dyn, Siencyn, ble'r 'ych cbwi yn myn'd, gan yru mor ddyohryn- 
Uyd." <* Ah !" ebe yntau, " pe gwelit ti y cebystr damniol yna sydd am dy 
wddwg, ti yrit dy hun i rywle am dy fywyd." Cyfarchiad go ryfedd i ŵr 
boneddig, onidé; eto, oddiwrth Siencyn yr ydoedd yn pasio yn ddiberygl ; 
eithr nid gwiw oedd i neb arall fyned yn y bhien fel yna. Yr oedd mor 
hawdd i'r Ethiop newid ei groen, a'r Uewpard ei írycbiû, ag oedd ysgaru 
Siencyn a'i hynodrwydd oddiwrth eu gilydd. Y gwir yw, pe buaaai bosiU 
gwneyd hyny, nid Siencyn Benhydd mohono mwyach. 

Heb fod yìínhell oddiwrth y fan yr ydoedd yn byw, y mae lle a elwir 
Taibacb Aberafon ; man pur enwog am weithfaoedd copr. Mewn oysyllt- 
iad â'r gwaith uchod, yr ydoedd wedi myned yn dra helbulus rhwng y 
meistrîaid a'r gweithwyr. Y diweddaf yn ymofyn ychwaneg o brîs, a'r 
çyntaf yn naoäu hyny. Safodd y gweithwyr allan. O'r diwedd cymer* 
wyd gaSaeì ar rai o honynt gan y golygwyr, i'w gwneuthur yn esiampl, am 
esgeuluso y fiwmeisiau, a thrwy hyny achosi colledion dirfÌEtwr i'r perchen* 
ogion. Carcharwyd un yn Abertawe, ac yn y diwedd trosglwyddwyd ef 
i'r presi-gang^ y rhai oedd yn y dref yr amser hono. Yr ocdd pawb drwy 
y gymydogaeth yn trydar yn drwm am dynged y bachgen, wrth feddwlfbd 
y àth ganlynìad wedi dygwydd ag i beri iddo yìnadael â'i wlad. Erbyn 
hyn yr oedd pawb yn dechreu edrych yn brysur ar yr amgyldiiadÿ a cheìsio 
dyfeisio beth oedd idd ei wneyd. Llawer o'r bobl fawrion a ddanfonasant 
ac a ddaethant at y gwr boneddig i ddymuno amo adael i'r llanc ddyfod 
yn rhydd, gan fod ar ei law ef i wneyd hyny. Er yr holl ymdrech i gyd, 
methwyd a chael un tro yn y byd amo ; yr ydoedd yn parfaau yn ei gyn- 
ddeiriogrwydd yn ddiymmod. Wrth weled pob peth fel hyn yn meŵtt 
tycio, a'r amser yn agosäu i'w ddanfon ymaith, yr oedd y perthynasau brofi 
yii ymdori gan ofid, ao yn wir, y cymydogion yn lled diybylog. O'r diw- 
eddi^ cafodd rhai ar eu meddyliau i fyiied at Siencyn Tomas^ i'r Ck>etre, i 
ddeisyf amo ef, yn enw pob daioni, fyned at y gwr boneddig yn achos y 
bachgen. O brysur, dacw y patrìardì yn uíuddhau i fyned yn bur ddî- 
orchest. Yr oedd y boneddwr ac yntau yn eithaf adnabyddus â'u gìlydd, 
ao yn byw yn lled gymydogol. Dacw ef yn myned, boed a fyddo, tuag ynò 
ar flBrwst, â ffon hir fawr yn ei law, yn ddigon o ddwy, ac yntau yn cydio 
yn rhywle tua'i chanol. Dychymygwn ein bod yn ei weled y mynyd hwn 
yn chwythti a thynfiaghi ar draws y caeau, yn wyllt a hanner caJl yr olwg 
amo. Wele ef wrth ddrws y tŷ yn curo yn ddiárbed. Agorwyd, a chaf- 
oddyboneddwrynytŷ. Tynoddeihet^gwasgoddhiynddsendaneigesaìl^ 
a chyda'r ffon yn y Úaw araíl, a'i waüt fel blew gafr yn y gwrthwyneb i gyd, 
yn yr agwedd hono i mewn i'r parlawr fe aeth, gan 8^11 fel post «r ganol 



SIBNCYN PENHTDD. 83 

y parth» ei lygaid yii atörewi yn ei ben^ al hoU ddullwedd yn arwyddo fü 
pe mai dyn ydoedd wedi dianc y boreu hwnw o'r gwallgofdŷ^ ac heb wybod 
pa le i fyned nesaf am gysgod. Gyda hyn, tarawodd y llawffon yn erbyn y 
Uawr, gwasgodd yr hen het gyda yr ysgydwad, a dy wedodd wrth y bon- 
eddwr synedig, " Yr wyt ti wedi ei gwneyd hi yn daelus o'r diwedd ; dan- 
fon baehgen eymydog o wlad ei enedìgaeth. Beth yw dy feddwl di ? Ni 
ymedy y eleddyf â dy dŷ di byth ; fel y gwnaethost y gwneir i tithau, a 
bod yn siwr i ti hefyd." Yn rha^uniaethol i bregeth y patriarch, erbyn ei 
fod yn darfod yr ystori, dyna rywun yn cwympo o'r Ilofft, dros y grisiau, i 
lawr i'r gwaelod fel taranau ; gyda hyny yr oedd y forwyn yn gwaeddi, 
" Och fi ! y mae y plentyn wedi cwympo a thori ei wddwg !" Gellwch 
feddwl erbyn hyn fod y tŷ yn derfygg drwyddo draw, ac yn baibleth i 
gyd, a phawb yn rhedeg ar draws eu gilydd at odre y grisiau. Ond, cof- 
wyd fod y plentyn wedi ymdaro yn well na'r dysgwyliad. " Wel," ebe 
Siencyn, wedi i'r mwstwrf ddechreu ymdawelu, " 'dyw hyna oná cychwyn 
ar ofidiau o fewn y tŷ hwn, os na ddanfoni am y bachgen adref." A thyna 
Siencyn i bant gyda'i ergyd, heb ddy weyd, Dydd da i chwi, na dim yn y 
byd. y boneddwr mewn braw a redodd ar ei ol, gan waeddi, " Siencyn, fe 
gîdfí' ddyfod adref, beth bynag fo yn y byd." Felly y bu ; danfonwyd yn 
union am dano adref er costio cryn dipyn i'w gael yn rhydd. Ni a welwn 
fod hynodrwydd Siencyn Tomas, a dioelgrefydd yr oes, yn cyfarfod â'u 
g^ydd, nes elOfeithioli yn hynod jt amgylchiadau hyn. 

Y mae yn ymddangos taw dyn meddylgar iawn ydoedd yn ei fi^Drdd ; 
byddai bob amíser fel yn suddedig mewn dwfn afitudiaeth. Fa un ai march- 
Ogaeth, cerdded, neu yn gwneyd rhyw orchwyl y byddai, nid oedd yn 
aìarad ond ychydig, eto yr oedd yn ymddangos fel pe byddai ar goU mewn 
meddylgarwch. Adroddir am dano yn teithio o oedfa i oedfa, un Sabboth, 
gyda dyn ieuanc yn y weinidogaeth, yr hwn a arferai fod gydag ef rai 
gweith^; tua hannw y ffordd yr oedd y cwbl wedi myned yn ddystaw 
rhyngddynt, ao yntau fel pe buasai wedi myned i golli mewn dwys fyfyr- 
dod. Yn sydyn, heb un rhagymadrodd, gwaeddodd allan, " Bu fÌEirw Fhil." 
« Phil ! pẁy Fhil yr ydych yn feddwl, Siencyn Tomas ?" ebe y cyfaill. « Y 
bacbgen hurt 1" ebe yntau, " ond Philip Morgan, o'r lle a'r lle." " O, do 
yn wir," medd y cyfaill, " mi glywais." " Wel," ebe yntau, "fe ddîangodd 
byth, mi goelìaf. Do, fe ddîangodd ; ond nid o herwydd ei fod yn bert 
mwy na thì a minnau. Eithr efé a wyddai beth oedd #aelu a by w yn y 
âm draw, a'i symud i'r fan hyn ; dyna fîi am ei fywyd ef." Gyda hyny, 
gwaeddodd yn groeh allan, " am fyned trwodd o farwohieth i fywyd!" 
Nid oes dim yn egluraeh na'i fod mewn ymdrafodaeth cyson â chrefydd, 
ac â byd dìdranc. Pan y disgynai rhywbeth cryf ar ei feddwl yn moddion 
graa, byddai yr olwg yn ofnadwy amo, gan waeddi a rhuo nes yr oedd yr 
hoU le yn crynu ger ei fron. Un anghraifit o lawer a gawn gofia yn bre- 
seonol. Yr oedd cyfarfod yn y Dyfl&yn, nis gwyddom yn iawn pwy oedd 
yn dygwydd bod yn pregethu ; bid a fyno, yr oedd eflfeithiau anârferol yn 
disgyn ar y bòU. Arferai Siencyn eistedd mewn eisteddle y naill ochr i'r 
pulpud yn hen gapel y Dyfíryn. Yr oedd y gair yn effeithìo amo nes yr 
oedd yn ymdroi, yn ymdrafod, ac yn ysgwyddo ; crafai ei ben nes yr oedd 
ei waUt gwyn yn fBiwcsyn annyben, a'i lygaìd yn danUyd yr olwg amynt* 
Gyda. li^y, daew ef yn neìdìa dros y Moê iganoi y dynion, gan waeddi yn 
ddiadbefl, "Satan, oymer fi yn awr; dywedaist gaowaith mai ti ŵiasai fy 



84 SIBTÍCTN PEITHYDD. 

mherdieti ; dere yn awr, cymer û heddyw, j diail, os beiddî. Halelnìa ì 
Ni ehei di ddìm o honof byth. * Duw yw yr hwn sydd yn cyfiawnhau ; 
pwy yw hwn sydd yn damnio ? Y mae yn ddiogel genyf na all nac angeu^ 
nac einioes, &c. íy ngwahanu i oddiwrth gariad Duw, yr hwn sydd yn 
Nghrist lesu fy Arglwydd." 

Hyd yn hyn, nid ydym wedi dyweyd nemawr am ei ddywedìadau mewn 
cyfarfodydd misol a chymdeithasáoedd, yn y rhai y cymhellid ef yn fynych 
i lefaru. Yr ydoedd yn fyddlawn iawn mewn teithio i'r cyfryw gyfarfod- 
ydd, a byddai o fendith fawr ynddynt yn gyfiredin. Nid oeddynt y pryd 
hyny ond bychain iawn ; ychydig o bregethwyr, a rhai offeiriaid, yn ymuno 
â'u gilydd i geisio dwyn achos crefyddol yn y blaen mewn dull mwy per- 
fiàith, yn eu tyb hwy, nag oedd yn .Nghymru yr amser hwnw. Yn eu 
oyfarfodydd yr oeddynt yn dra effeithiol yn aml ; cyfiirfyddent yn Ysbryd 
yr Arglwydd, yn llawn tân nefol o gariad at eu gilydd, ac at eneidmu 
dynion. Yr oedd y peth nesaf i fod yn anmhosibl i'r cythraul ddodi eî 
fys i mewn rhyngddynt heb ei losgi, gan mor gysylltiedig oeddynt â'u 
gilydd. Yr oedd rhyw undeb sanctaidd yn cael ei fagu yn y teimladau hyn, 
fel yr oeddynt yn siarad â'u gilydd fel plant wedi eu magu ar yr un aelwyd : 
ac wrth eu gilydd y sîaradent, nid y tu cefh i'w gilydd. CyfriM Siencyní 
yn gampus yn yr ymddyddanion hyn, gan ei fod yn wrol i ddyweyd eî 
fbddwl, ac yn ddiduedd yn ei holl ymwneyd â dynion. Mewn cyfarfod 
o'r feth yma, yr oeddynt yn siarad â dyn ieuanc yn y weinidogaeth, jt 
hwn oedd yn Ued anystwyth, a phur falch ei ymddangosîad. Yr oedd hwn 
a'r llall yn dyweyd amryw o gynghorion wrtho, ond nid oedd yn debyg ei 
foá yn ymgymeryd yn wych â hwynt. Yr oedd fel llawer, mae'n debyg, 
yn tybied mai ffyliaid gan mwyaf oedd yr hen bobl, a'i fod ef yn gwybod 
0Ì hun fwy na hwynt oU gyda eu gilydd. " Siencyn Tomos,'* ebe ryẁ un, 
"a oes gyda chwi ddim i ddyweyd?" "Mî ddywedaf i chwi," meddai; 
"rhaid i cHwi dynu y gwalch drwy y sìmnai, cyn y gwnewch ddìm byth âg 
ef." Yr ydoedd yn dyweyd wrth rhyw ddyn ieuanc oedd yn dechreu 
pregethu tua'r Pîl, fod yn rhaid ei dynu ef dair gwaith drwy y simnai cyn 
dechreu dyweyd dim. Mawr y mae amser yn newid pethau ! Yn wir, 
fe allai, pe clymid ynghyd simneiau fy ewythr Siencyn, a cholegau yr oes 
hon, a thynu pregethwyr trwy y naill a'r líaJl, y byddai gwell dynion i'w 
oael, ao y cyfarfyddid yn nes tua'r canol yn rhywle. Darlith bob yn ail yn 
y Ueture-room a r simnai, a allai fod o les annluraethol. Byddai y naill yn 
rhoi gwybodaoth o bethau yn gyflredinol, a'r Uall yn gweini addysg neill- 
duol ar hunanadnabyddiaeth. Bhaid yw dyweyd nad yw y dyn hwnw 
ddim yn gampus mewn gwybodaeth sydd heb achiabod ei hun. 

Adroddir hanes eyfjMfod misol yn Llantrisant, y bu em hen gyfalll yn 
dy woyd yehydig o'i brofiad ei hun ; a byddai gyda hyn, fel pob peth arall, 
yn dra gwahanol i ddynion eraiU. Dechreuwyd y cyfarfod gan Mr. Eichard 
James, ao awd yn y blaen wedi hyny, gan gymheU eu güydd i ddyweyd 
heb enwi nob. Yn f\id fel hyn y buont am gryn dro. Ebe rhyw ddyn 
iouano, " Sienoyn Tomos, beth a wnawn fel hyn f* " Dim am wn i," meddai 
yntau, "ond gwastraflu amser." "Wel," ebe y gwr ieuanc, "gofynwch 
rywbeth i mi, a minnau a ofynaf i chwithau wedi hyny, i gael y cyfarfod yn 
y blaen. " Nid foUy," ebe yntau, " mi ddywedaf fi dipyn yn gyntaf. Mi a 
wnaethum hfmd (cronfa ddwfr) yr wythnos ddiweddaf, tua phedair troed- 
IWd o ddyfhder, ac y mae ffrwd ddà o ddwfr yn rhed^ iddo a throsto ; 



SIENCYN PENHYDD. 85 

digon o fodd i'r anifeiliaid gael dwfr, ao i'r gwyddau a'r hwyaid i nofk>. 
Yna mi a eisteddaisy ao edrycluds, ac a ymfíh)stiais, gan ddywedyd wrthyf 
fy hun, O, ho ! yr wyf yn drech na'm cymydogion o lawer, canys y mae fy 
nüẅnd dwfr i yn loew, a'u pondydd hwy i gyd yn frwnt a thomlyd. Ond 
ar fyr enyd, clywn laîs dystaw yn dywedyd, * Ai ê, Shanco ? mi dy ffltia 
di yn awr.' A pheth a wnaeth y gwr, dybygech ? Gyru mochyn trwy fỳ 
mhond a wnaeth, nes ydoedd yn llaid i gyd o'r gwaelod i'r wyneb, heb im 
man gloew i'w weled ynddo : ac ar hyny, daréi fy ymÖrost ; a dywedais, 

* Wel, wel, daríu fy Uafur.' 'Does dim sydd well na chael fírwd gref o 
ddwfr fifynnon í olchi fy mhmd a minnau." Mae yn debyg fod y patriarch 
wedi teimlo awydd gref i wneyd cronfëydd o ddyledswyddau a gweithred- 
oedd dynol, a'u cadw yn gyflëus wrth bwys, fel na fuasai amo ryw drafferth 
fawr i gyrchu dwfr, ao fel hyn yn ystyiied esmwythder crefyddol. Yr 
oedd yn ymddangos yn bur loew nes gyru y mochyn drwyddo; ond wrth 
ei aflonyddu, dangoswyd ei fod yn llaYm budreddi yn y gwaelod. Y mae 
profedigaethau yn cymysgu y dwfr, sydd yn ymddangos yn weddol risial- 
aidd, nes ei fod yn Ued frwnt rai gweithiau, îe, yn rhy frwnt i ddim yfed o 
hono. Yr unîg ffordd, yn nhyb yr hen frawd, oedd cadw ffrwd gref o 
ddwfr flfynnon Calfaria i redeg yn gyson am câ draws ef a'i ddyledswyddau, 
i'w cadw yn bur. 

Mewn arall o'r cyffelyb gyfarfodydd, wedî hir ymddyddan â blaenor, 
gofynwyd i Siencyn Thomas ddy weyd rhywbeth wrtho. Yntau a gododd, 
a dywedodd, " Yr wyf yn deall nad yw dy ddîod di mor flasus ag y bu 
hi ; a pha beth yw yr achos, dybygit ti ? Yr oedd hen wraîg gynt yn by w 
yn mhlwyf Ystradfellte, mewn tŷ bach ar ymyl y ffordd, Ue y byddai 
Uawer o drafaelu heibio tua'r calch, ac yn gwerthu dîod i'r sawl a alwai. 
Yr oedd yn yr arferîad o ddarUaw ei hunan gartref, ac wedi cael gair mawr 
ei bod yn cadw dîod dda iawn. Os byddai rhywbeth yn rhagori, dywedai 
y bobl ei fod cystal a dîod Modryb Bess o'r Ystrad. Y Uanciau oedd yn 
yr arferiad o deithio yn ol ac yn y blaen tua'r calch y ffordd hono, a 
alwent wrth fyned heibio yn Ued aiol am ddracht o ddîòd; ac ar ol yfed 
damper, galwent yn gyffredin am un araU, gan fel yr ydoedd mor dda. 

* Modryb,' ebe hwynt, ^y mae eich dîod mor dda, ni a fynwn damper eto.' 
Yn mhen enyd, meddyUodd yr hen wreigan mai haws a Uai trafferthus o 
lawer fyddai iddi brynu casgen o ddîod ; ac feUy hi a brynodd gasgen o 
horter, Dyma y llaneiau yn dyfod wedi hyny, i gael dracht yn eu syched : 
profi y ddîod, gwneyd clem, edrych i mewn i'r damper, a chymeryd dracht 
eüwaith, cyn dyweyd dim. * Hach, modryb,' ebe hwynt, yn y diwedd, 
*nid dîod o'ch gwaith chwi yw hon. Ffarwelwch, ffarwelwch, modryb.' 
DeaUodd yr hen wraig, er ei choUed, erbyn hyn, ei bod wedi camsynied." 
Ar hyn efe a drôdd at WüUam, ac a ddywedodd, "Frawd, berwa dy ddîod 
yn dy dŷ dy hunan gartref, ac na ddyro o flaen dy frodyr a dy chwiorydd 
ond y peth y gwyddost sydd yn ymgeledd a meddyginiaeth i dy enaid dy 
bun. Unwaith yr äi di i dddo mewn porter, bydd dy ffryns yn troi eu 
cefhau amat." Dro araU, mewn ymddyddanion â'r blaenoriaid, yr oedd yr 
hynaf a'r blaenaf o honynt yn achwyn ar ei sychder a'i syrthni gyda hi, 
ac yn ymddangos fel pe buasai wedi colU tir yn ei ysbryd gyda chrefydd, 
od<nwTth y peth y gwelwyd ef. Torodd Siencyn aUan yn danbaid, gan 
ddywedyd, " Jack, Jack, hoga dy gryman : hoga dy gryman, Jack. Ti 
yw y ná^elwr blaenaf yn y fan hyn, er's Uawer blwyddyn bellach ; ae yn 

1850.] ö 



86 8ISN0TN PSNHYDD. 

wir, chwareu t^, medelwr go dda hefyd. Ond yn awr, y mae'r peth yn 
wáhanol ; y mae bwlch yn dy gryman. £to mi dy gynghoraf di i fyned â 
dy gryman i'r maen y bu'm i wrtho y boreu heddyw ; fe ddaw hwnw fig 
ef i awch eto," Yna, gyda llais dyrehafedig, gwaeddodd, ^^ Jacky hoga dy 
gryman, onidê fe ddaw Arglwydd/ y fedel i dy droi oddiár y grwn, am dy 
fod ar y ffordd i fyned yn y blaen/' Dywedlr fod yn anmhosibl darlunio 
effeithîau y dywediad uchod ar y brawd ei hun, ac ar y cyfarfod yn gy- 
ffiredinol. Yr ydoedd fel pe gwefirasai yr Hollalluog bob cnawd. 

Danfonid ef bron yn wastad i ymweled â'r eglwysi ar bob achos o bwys'; 
a byddai ei wasanaeth yn dra effeithiol y rhan fynychaf i ateb y dyben 
amcanedig. Amryw flyneddau çyn diwèdd ei oes, daeth brawd â chŵyn 
i mewn i gyfarfod misol y sir, fod ^rr achos mewn un man yn hynod adfeil- 
iedig, ac yn gwywo bob dydd; nad oedd yno fawr o bregethu wedi bod 
yn y misoedd diweddaraf, na nemawr o ymgais ynddynt am ragor, ae os 
na edrychid atynt yn fîian, ei fod yn debyg o fyned i'r dim. Gwrandaw- 
odd pawb yn astud ar y cŵyn galarus, a chwedi bod gosteg am ychydig, 
dywedodd rhywun, ^^ Y mae cyhoeddiad Hwn a hwn yno heno, a pheth pe 
Vai un o'r brodyr eraül yn myned gydag ef, a galw society yn ol, i geiaîo 
eu hadferu hwynt ?" Yna yr hen ẃr parchus, William Tomos o*r Pil, a 
atebodd gydag awdurdod, gan alw ar Siencyn Thomas, "Siencyn, y mae yn 
rhaid i ti fyned yno : a'n gweddi nìnnau oU a gaiflf fyaeá i'r nef am Iwydd 
ar dy íynediad." Eelly efe a ufuddhaodd, a thuag yno yr aeth. Ar ol yr 
oedfa gyhoeddus, galwyd ar yr eglwys i aros yn ol, a dechreuwyd rhoddi y 
peth ger bron gan y gwr oedd gydag ef ; ac yntau yn gorwedd ar ei hyd 
ar y £unc. 0*r diwedd, dywedodd ei gyfaìll, " Dewch, Siencyn Tomos, 
oodwch at eich gwaith." Yntau a gododd gyda hyn, dan ymysgwyd, ao 
edrych oddiamgylch, f el pe buasai y bendro amo ; a chan sefyll â'i bwys ar 
ben ei fibn, ar ganol y tŷ cwrdd, " Hawyr, beth yVr mater amoch ? Bhôd 
dda yVr rhôd, dwfr da yw'r dwfr ; paham na thry y rhôd, hawyr ?" Aeth 
yn Âid am ychydig, gan edrych yma a thraw. " O,'' meddai, yn sydyn, 
**mi welaf shwt y mae y rhôd yn pállu troi ; ar y cafii tyllog yna y mae 
y bai ; y mae y dŵr yn myned i golli ; 'does dim posibl iddi droi." Yna, 
dechreuodd alw y bòbl wrth eu henwau, canys adwaenai hwynt oU. 
GMwodd yn gyntaf y blaenor, "Dafydd, Dafydd y teüwr onite? nage; 
Dafydd y ffermwr, y ffermwr mawr ; îe, y meünydd ; gwerthu càn wrth y 
aachau. Pa le y mae'r grefyddî Gwir y dywedwch; bron yn anghof, 
bron yn anghof. Y byd, y fasnach, wedi Uyncu y grefydd o'r golwg.*' Yna 
fe diẁld at hen foneddiges, *^Mrs. Hon a hon, yr hen wraig foneddig 
dduwiol, ac anwyl gan b&wb ; pa le y mae hi ? Yn soddi yn ngofsdon y 
byd y mae hithau : mŵn haiam yn y gndg, a Uawer o bethau eraiU. Pa 
le y mae MUs Hon a hon ? y f erch fon^dig flyddtawn gyda chrefydd ; îe, 
a éi feUy, ond beth yn awr? O! caru cnawdol, hwn yn lanach, a'r UaU 
yn gyfoiethocach. Beth am âtter enaid? Gwir iawn, bron yn anghof. 
Gatrin, Catrin, tydi sydd yna, onitê ? A ydwyf yn camsynied ? Gatrìn ?" 
" I^** ebe hòno. "lë, ei chorff hi,*' ebe yntau, "ond pa le y mae ei henaid 
hi? Ah! wedi boddì, yr wyf yn ofiii, mewn cybydd-dod/' Fel yna yr 
a^h dros bawby yn fyr, yn ei ffordd hynod ^ hun, gan ddywedyd pethau 
Bed bwrpasol wrthynt oU. Wedi rhoi gwers bersonol i bob un, oododd ^ 
kf yn ^yn» a gwaeddodd, "Dihunwoh, bobl! bobl; y mae Mab Duw 
yn (fyoddflf yn y Ue hyn yn awr yn â enw o'oh pl^gìd ohwi. Dihimwch, 



SIBNOTN PBNHTDD. 87 

dihunwch drŵy nui^ onidê f e'ch dìhmûr â barn.'' Ár hjnj, daow ef yn 
sTrthio i hiwr ar ei ddeulin, ao yn gwBddîó am i'r nefoedd roddi yr Ysbiyd 
Glan i bawb ag oedd yn y f an^ i adferyd yr achos a diwygio y bobl gydag 
ef. Erioed ni chlywyd y fath daemi, ac efieithìau yn gydfynedol, ebe hwy ; 
syrthiodd ^rr un ysbryd ar bawb yn y tŷ» nes nad oedd dim ond gweddîo^ 
ac wylo yn eu plith, yn fenyw ac yn wryw. ^ O hyny allan, Uwyddodd 
Duw yr achos yn y fan hòno, a derbyniwyd tua deg ar hugaîn o aelodau 
newyddion yn bur fuan. Cododd Duw hefyd fab i'r bhienor uchod i waith 
y weiaLdogaeth, yr hwn sydd wedi bod yn un o addumìadau penaf Method- 
ìstiaeth yn Morganwg hyd y dydd hwn. 

Nid oedd yr un duedd yn ein hewythr Siencyn, i alw am dân o'r nef i 
ddìfa neb, pa gynddrwg bynag y byddent ; eithr ymdrechai yn ddifliuo ami 
yr Tsbryd Glan, i achub pawb oddiwrth eu pechodau. O herwydd ei 
duedd gynunodlawn, a'i Iwybr rhyfeddol o IẁyddiannuB at heddychiad 
pleidiau mewn ymrafael, gelwid ef, ^^Siencyn Tomos y tangnefeddwr.'' 
Byddai yn Uwyddo, rywfodd, i wneyd heddwch, ar ol i bawb eraiU fethu» 
Adroddir am amgylchiadaa yn NghaerphiU^ tra anghysurus. Yr oeddynt 
oll, trwy bir ymíŵ&eUoy mewn ffirae &'u gUydd, yn ddiwahan : ac wrth- 
geisio gwneyd i fyny, yr oedd y fflamau yn cynneu yn waeth. Bu y Parch. 
Mr. Jones, Uangan, yno droiau, ac eraìU ; ond nid oedd dim yn tydo. 
Anmhosibl ymron oedd cael taw ar dafodau yr ymrysonwyr, os unwaith y 
dechreuid ymddyddan am y mater. Yr oedd y rhan fwyaf wedi pender- 
fynu bod eu hachos yn anfeddyginiaethol, ac na fuasai dim yn rhoi taw ar 
eu tafodau ond angeu. Beth bynag, yn rhyw gyfarfod misol, wedi adrodd 
yr hanes, a chanu y gloch uwch eu penau, dywedodd rhywun am anfon 
SiencyH yno, fel y feddyghiiaeth olaf. Wedi cymheU cryn lawer amo, 
ufudiUiaodd i fyn^ Yno yr aeth ; a dywedodd gryn lawer am ^rr an- 
nuwioldeb o gynnal i íÿny ymrafaeUon yn y bhien, ynghyd â'r aflwydd a'r 
dinystr yr oedd hyny yn ei ddwyn ar grefydd, Ond er y cwbl, yn dán 
gwyUt yr aeth pawb, gan ddyweyd i gyd ar unwaith, a phawb yn cael y 
camwri mwyaf oddiar ddwylaw eu gUydd. Aeth Siencyn, â'i ffon yn eî 
law, i gerdded i fyny ac i lawr ar hyd y capel, a chan godi ei olygon tua'r 
nef, a tharo y Uawffon yn erbyn y lîawr, gofynodd, "Arglwydd, ai dy 
ddyweddi di yw hon?" Tynwyd sylw y bobl oddiwrth y glec at Siencyn, 
a tìiawsant, gan edrych oU amo : yntau yn cerdded ar ffîrwst, gan ofyn, 
" Arglwydd, ai dy ddyweddi di yw hon ? Lladd hi !" eb efe. Yna, fel pe 
atebasai rhywun, « Na wnaf." « öwerth hi ynte !" " Na wnaf." " öwâd 
hî !" " Na wnaf." Yna cododd ei lais, a dywedodd, " Hi gostîodd yn rhy 
ddmd i mi ; gwerth fy nwyfol waed yw hi. Pa fodd y rhoddaf hi i fyny, 
apha fodd y gadawaf hi ychwaith f" Yna syrthiodd i lawr, a gweddiodd 
yn effeithiol: dros ben, a Duw yn ddiammhau yn tywaUt ei Ysbryd mewn 
modd anghyffi*edin, nes oedd y bobl, pan gododd oddiar weddi, yn foddfa 
ddagrau, ac yn cofleidio eu güydd yn un cwlwm, gan waeddi am faddeu- 
ant. FeUy y terfynwyd y ŵae hon meym perffaith dangnefedd a chyd- 
weithrediad. Nid dyn píaid oedd Siencyn, ond dyn Duw oedd efe, yn 
ymdrech nid i gario y fuddygoUaeth, ond dyfod â phob plaid at }!• 
Aiglwydd, a'u gadael yno. 

Mor ddiflas yw terfyn yr hanes! Y mae yn taflu rhyw fanteU dyweU 
dros ein golygon, yn cuddio ein gwrthddrych dyddorol mewn cwmwl 
tew, annhreiddiadwy i olygon dyn, ac yn argraffîi ar ein meddyUau brudd- 



88 PWY A DDEALL 

der marwol, heb 4dim genym î ddyweyd, wrth weìed yr haul yn suddo 
isliiw y terfyngylch, ond gwaeddi, " Ein tadau, pa le y maent hwy ? — ^Dyn 
a drenga, a pha le y mae V* Âi y chweched ar hugain o Ragfyr, un fil 
wyth gant a saith, bu farw Siencyn Tomos, ac efe yn un mlwydd a thri- 
ugain oed, Y tu cefii i hen Eglwysdŷ Müiangel, mewn o gwmpas chwe' 
troedfedd o hyd, a thair o led, y mae gweddillion yr hen wron Siencyn 
yn gorwedd yn ddystaw. Yr ydym yn rhyfeddu os yw yr holl enaid a'r 
holl feddwl oedd yn ei ysgogi at bethau mor orwych yn y byd yn cael ei 
gynnwys mewn çylch mor fach. O! ein Harglwydd, nid yn y bedd y mâe 
eîntadigyd; a'r rhan sydd yno, a ddaw i'r láa ryw ddydd a ddaw. Buom 
pwy ddydd yn edrych ar fedd y prophwyd, uwch ben yr hwn eîn llanwyd 
ft choffîìdwriaeth am yr amserau sydd wedi myned heibio. A chyn hir, 
Wedi myned heiJbio, a fydd y cwbl am danom nìnnau yma, Wedi ei gerfio 
ar y cofadail llwydaidd, y mae yr ysgrifen ganlynol : — "Er cof am Jenldn 
Thomas, o'r Gk)etre, píwyf Margam, yr hwn a ymadawodd â'r byd hwn, 
Bhagfyr 26, 1807, yn 61 mlwydd oed. «Cymerwch atoch hoU arfogaeth 
Duw, fel y galloch sefyU yn y dydd drwg, a chwedi gorphen pob petb 
sefylL' 

Mawr èlw im' fíi marwolaeth, — Fe nodwyd 
Im' fynediad helaeth, 
I f uddiol etifeddiaeth 
FaLyUiofelaUaeth.'' 

Wely dyna eln hanes ni yn darfod, Ue y mae tragywyddoldeby trancedig 
jndedirea. 



TWY A DDEALL DARANAU EI GADERNID 

EF?" 

PwT ddeall daranau cademid Duw 'r nef oedd ì 
Pwy obham ei Iwybrau ? pwy draetha 'i &wr nerthoedd ? 
Gan ẃr o wlad Us y rhoed y gofyniad ; 
Qnd heiiwn hoU anian i roddi atebiad. 

Mynega di, ddaecer, os geUi gael alLin, 
Darsmaa cadeiiiid y Duwdod ei hunan : 
'^ Ah ! gonnod yw 'r gorchwyl, nis gaUaf oddiwrtho ; 

flaen ei gademid fy seiUau ^n siglo. 

Cyn gwawrìo dydd amser, draw^ draw» yn y dedirey 
Fîyd nad oedd un defiiydd iV ganfod yn unUe^ 
Ag im gaìr ol enau fe greodd fy sylwedd, 
Fe 'm cfogodd ar ddyddim, f e'm trefiiodd yn rfayfedd ! 
Fd pden fe'm tafk)dd i'r dir&wr eangder, 

1 áaûào fj n^^lohdaith â rhyfedd gyflymder. 
lVwy iym eî aìr **Bydj>bd** y fimrfiwyd mynyddao* 
A'r ilttfn a (Hdmddîwyd ft dioed a gwyrddlysiaa : 



1)ABANAU £1 GADBRNID EF ? 89 

Do^ llaiiwodd fy wyneb â myrdd o drigolion ; 
T moif arch a'r morfil a nofiaiit fy eìgion ! 
Ka ! traethu cademìd y Perydd anf eidrol 
Nis gallaf — ^'rwy'n tewi ! — ^pa iaith sy ddigonol ?*' 

Ti ddífn, tyred allan i ateb yr holÜEulf 
Ac na fydd Iwfir-galoni ond derbyn f ' apeliad : 
'^ üst ! na ! mae yn holìad nas gellìr yn gyson 
Ei ddeall na'i ddirnad byth, by&y gan f eidrolion ! 
Os sylwaf i'w hanfody mae 'n llawn o ddirgelwoh» 
Os tremìaf i'w orsedd, mae 'n nghanol tywyllwch ! 
Yn ol, 08 ymdeithiaf i chwilio ei oedrany 
Bhaid gadael bro rheswm — dychymyg ä ei hunan ; 
O'r golwg disgyna dros glogwyn serth amser, 
Ohrheinia bell fanau 'r anhygyrch eangder. 
Ond wedi hir ymdaith nes diurfod o'i gallu, 
Draw, draw, yn y ceíhfor, Ah ! wele, mae 'n boddi ! 
Tröf eüchwyl at reswm, 'r ol colli dychymyg, 
Am oed yr Anfeidrol ôg ef gwnaf ymgynnyg : 
Ond d'rysu mae rheswm, a synìi 'n aruthrol, 
A dywed am dano, ' Y mae yn dragwyddol !' 
Beth yw tragwyddoldeb ni feddaf ddarluniad 
Ond enw ar gyfnod heb iddo amseriad ; 
Beth yw anfeîdroldeb nis gallaf byth ddimad 
Ond enw ar allu heb îddo derfyiuad. 
Ganfyddaf ryw dremyn o'i allu tragwyddol 
Yn creu ac yn cynnal y cread aruthrol. 
Ond gwanaidd ac eiddü yVr cyf an ganfyddir 
I ddangos gwìt nerthoedd y 'Dttw nid adwaenir.' 
Fel hyn, gan ei fawredd, wyf yn ymddyrysu ; 
Oan rym anfeidroldeb fy neall sy'n pallu." 

Ângdûm y nefoedd ! mynegwch ehwi allu 
Y Duw Hollalluog, mae dyn wedi methu. 
" Ni ddîchon meidrolion byth ddimad ei fawredd, 
Na cherub na seraph amgyffired ei nerthedd. 



Am allu 'r gair ^Bydded' yn creu gallwn gofio, 
Pan hyrddiwyd miîiŷnau o fydoedd i deithio. 
Yn eglur canfyddwn ryw heirdd gyfundraethau 
Yn filoedd o filoedd ar wasgar drwy 'r gwagle ; 
Mil myrddiwn o heuliau a'u gôsgordd blanedau 
Yn britho ardaloedd y inaith uchelderau. 
Gkdlwn obhain y rhai'n â chyflymder aruthrol ; 
Ond byth ni chanfyddwn holl waith y Tragwyddol ! 
Er cymaînt ein gallu, er maint ein gwybodaeth, 
Nî welwn byth derfyn i'w faith ymherodraeth. 
Canfyddwn gymhmaeth rhwng byd a thywodyn, 
A gwelwn raddoliaeth rhwng môr a dyferyn : 
Ond gradd a chymhariaeth ddiflana 'n dragwyddol 
Rhwng lOR a'i weithredoedd — ^'r Anfeidrol a'r meidrol ! 
Os ydyw meidróldèb yn drysu meidrolion, 
BeÜi wna Anfeidroldeb ? fe'u bawdd yn ei eigion ! 
G 3 



90 CTFJLAWNIAD PKOPHWTOOLIAKTHAU. 

Er cpnmt gwjbodaetíi a galla nefofion, 
I nerthoedd j Duwdod nid ŷm ond ynfydionr 
O gadam Jdioía ! pwy ddìdion dj ddîmad? 
Bhj fyrjw&R deaü a'n holl amgTÍfredìad. 
O ! ddjfiider ar ddyfiider ! mewn djfiider y boddìr 
T cread yn ng^efìifor y ^'Duw nid ADWAENm!" 



CYFLAWNIAD PROPHWYDOLIAETHAU YN 
NYGWYDDIADAU YR AMSER PRESENNOL. 

C0FU8 gan eîn darüenwyr ddarfod i niy yn un o'n rhifynau blaenorol, osod 
ger ea bron grynodeb' o brif ddygwyddiadau y flwyddyn hynod, 1848, 
gydag adduned i ddychwelyd atynt drache£a i gymeryd aîl olwg amynt 
yn ngoleuni rhanan o " Ysgrythyr y gwirionedd."' Yn ol yr adduned hono^ 
pyni a ymdrechwn y waith hon gael allan a dangos pa rai o brophwydol- 
û^tbaa yr ysgryth^rr a ddaliant berthynas uniongyrchol â'n hoes a'n ham- 
aer niÿ ac a gyflawnir yn y dygwyddiadau a gymerant le yn y byd o'n 
hamgylch. Ni ddichon i un meddwl a deimla bu^ch i'r Bibl fel llyfr dwyfol, 
edryeh yn ddiíater a diofal ar y peth hwn. Drwy gymhani gorchwylìaethaa 
fh4MffliutlMeŴ ddwi/fólêL phrophwydoliaethau y gair dwyfol, y sicrhëir yn ein 
meddwl y gwirionedd pwysig a chysurlawn, mai y Duw a Ufara wthym 
yû yr yaÿythyrau, a Ufwodraetha amom yn ei ragluniaeth. " Uwyr noeth- 
wyd dy fwa, yn ol Uwon y llwythau, sef dy air di." Gweinydda y Duw 
mawr^ ei lywodraeth ar y byd, yn ol y gair a lefarodd u^ríÄ y byd. Cyd- 
weithia ei hoU orchwyliaethau fel Duw rhagluniaeth er dwyn i ben a 
chyflawni yr hyn oU a ddywedodd fel Duw ein hiachawdwrmeth yn yr 
ysgythyrau. 

Wrth edrych ar orchwyliaethau Duw yn ngoleuni eî air hefyd, y mae 
Oristionogion i wybod a deaU yr amser — eu hamser eu hunain, a ayled- 
Bwyddau eu hamser; rhwymedigaethau eu hoes a'u tymmor. Beiai lesu 
Onst 3rr luddewon yn Uym am esgeuluso hyn. Dannodai iddynt eu bod yn 
sylwi ar wynebpryd y wybren, ac yn deaU arwyddion y tywydd, ond nad 
oeddynt yn dedl " arwyddion yr amserau," pan y gaUasent, *^îe, honynt 
eu hunaìn " ddeaU y naìU yn ogystadl a*r UaU, ond cymhwyso yr unrhyw 
sylw ac ystyriaeth at bob un fel eu gUydd. Yr oedd Ueferÿdd jprophwydi 
am Griit, ac arwyddion a rhyfeddo<£iu ei ymddangosîaa yn y cnawd, a nod- 
wedd fk gweithredoedd lesu o Nazareth, yn cyf ateb mor gyflaym eglur iV 
gUydd, fel yr oedd yn Uawn mor hawdded iddynt ei adnabod ef fel y Mes- 
sia addawedig, ag oedd iddynt adnabod a deaU y tywydd wrth « wyneb- 

Sryd y wybren ; ' neu, gaUasent " adnabod arwyddion yr amserau " mor 
awdded ag yr adnabyddent arwyddion yr hin. Dengys drachefii mai yr 
anystyriaeth o hyn a fu yn im achos mawr o'u dymchweUad a'u gwasga^- 
iad fel gwlíidwriaeth a chenedl. " Am nad adnabuost amser dy ymwel- 
iad." **«Canys y rhai oedd yn preswýUo yn Jerusalem, a'u tywysogion, 
heb adnabod hwn, a Ueferydd y prophwydi, y rhai a ddarUenid bob Sab- 
both, gan ei famu ef a'u cyflawnasant." Yr oedd Ueferydd y prophwydi 



CYPLAWNIAD PROPHWYDOLIABTHAU. 91 

am dano, yn cael eu darllen iddynt, a'u darllen ganddynt yn barhausy ond 
nid adnabuant ^ yr hwn y darllenid am dano. Cyflawnasant leferydd y 
prophwydi, trwy wrthod a chroeshoelio y Gwaredwr yn ddîarwybod iddynt 
eu hunain, yn nghanol y moddion a'r manteìsion gwybodaeth goreu a all- 
asent gael ; ac wrth hyny, cyflawnasant hefyd fesur eu hanwiredd eu hun- 
aîn, a thynasant y fam a'r dinystr yn gawod oíhadwy am ben eu gwkd a'u 
dinas. 

Oallwn nìnnau hefyd fod yn euog o'r un amryíusedd, a bod heb adna- 
bod ein hamser, gwaith, a dyledswyddau dn hoes, drwy ddifaterwch ac es- 
geulusdra î grafiu ar arwyddion neu amgylchiadau ein hamser yn ngoleunì 
y prophwydoliaethau hyny o'r ysgrythyr a gyflawnir yn y cyfiyw amgylch- 
iadau ; a thrwy hyny, o anghenrheidrwydd, syrthiwn yn fyr o fod yn ddyn- 
ion i'n hoes, ac o wasanaethu ein cenedhketh ein hunain, trwy ewyUys Duw, 
M o'r dedwyddwch a'r mwynhad meddyliol ac ysbrydol sydd yn hyny. 
. Bhaid i ni ddeisyf ar eîn darllenwyr fod yn ymarhöus wrthym a chan- 
iatâu i ni ymdroi ychydig ar ein Uwybr cyn ymaflyd yn ein pwnc. Yr 
ydym yn nesâu i .dir cysegredig, a dylem ddyosg ein hesgidiau, gwyUo ar 
ein tnìed, ac ymsymud gyda chamrau gofalus ar hyd-ddo. CoUoddUawer 
gwr eraâlis a chyfarwydd ei ffordd, ac aeth ymheU ar grwydr i anialwch a 
dyrysni, wrth geisio ^çyfarchwiUo meusydd prophwydoUaieth. Ymaâai y 
naiU a'r UaU mewn prophwydoUaeth, gan ei chymhwyso at wrthddrych na 
pherthynai iddo, efEdlaì. Bhagnodent amser ei thymp, neu ei chyflawniad ; 
ond erbyn i'r amser ddyfpd, safai y brophwydoUaeth yn ol, a gadewid y 
deonglyddion a'r deongUadau druaìn mewn somedigaeth a chywUydd : ond 
nid y ImphwydoUaeth oedd yn methu, ^' canys gan ddyfod hi a ddaw, ae 
nid oeda." Hi a dywáUt ei chyflawniad. ar ei gwrthddrych priodol yn ei 
hamser priodol ei hun. ^' Haws i'r nef a'r ddaear baUu, nag ydyw i un 
iod nac un tipyn o honi fethu." 

Y mae Uìaws mawr o brophwydoUaethau yn yr ysgrythyrau na eUir eu 
camgymhwyso a'u camddeongU yn y modd hwn, gan eu bod yn nodi eu 
gwrthddrychau neiUduol erbyn eu henwau priodol ; megys y rhai hyny am 
BabUon, Ninife, a Uawer o ddinasoedd a gwledydd eraiU. Ond y mae 
dosbarth araU o brophwydoUaethau, yn desgrifio eu gwrthddrychau, héb eu 
henwi. Dodant enwau çyfriniol neu benthyciol weithiau amynt, a dynod- 
ant eu cynneddfau a'u nodweddau. Bhoddant eu nodau a'u delweddau 
aUan, f el y geUid eu hadnabod drwy sylwi a chymharu : ac os, wrth ddal 
gwrthddrych tybiedig yn ngwyneb prophwydoUaeth o'r fath hon y ceir 
ynddo ef yr hoU nodau a'r delweddion hyny, yna, ni a aUwn ddywedyd 
wrtho, " Tydi yw y gwr." * Atat ti y mae bwa y brophwydoUaeth hon 
yn annelu, a rhaid mai i'th galon di y trywana ei saeth, pan y goUynger hi 
oddiar y llinyn yn y cyflawniad.' A'r dosbarth hwn o brophwydoUaethau 
y bydd a wnelom yn benaf y waith hon. 

DyUd crybwyU hefyd,fod i Jawer iawn o brophwydoUaethau y gaîr, ystyr- 
iaeth ddeublyg ; a chan hyny, gÿfioíumiad deublyg. Lleferid Uawer o bethau 
amDafydd, Solomon,aHezecia, a gyflawnid mewn rhan ynddynt hwy,ond yn 
Uawnach a pherffeithiach yn Nghrìst. ProphwydoUaetìiau Esay a Jeremiah 
am gwymp a dinystr BabUon a edrychant ymheUach na'r hen ddinas hono 
yn Caldea gynt» at gwymp a dìnystr BabUon gyfriniol y Testament New- 
ydd* Yn eu hystyr lythyrenol, edrychent ar y flaenaf yn unig ; ac yn ^rr 
ystyr hono yn hoUol, hwyrach, y detâUd hwy gan y prophwydi eu hunain : 
ond jt oedd iddynt ystyriaeth gyfriniol a dirgeledig ar y pryd, yn ngolwg 



92 CYFLAWNIAD PROPHWYDOLIAETHAÜ. 

Ysbrtfd y brophwydoliaeth. Oawsanf eu cyflawniad Ifyth^renól yn ngores- 
gyniad a difrodiad yr hen Babüon briodol, a chânt eto eu cyflawniad c^- 
riniol yn nghwymp ac anrheithiad y Babilon gyfrinioL Dysgodd Ysbryd y 
brophwydoliaeth y prophwyd apostolaidd yn y Dadguddiad, i roddi yr enw 
Babüon (yn gyfriniol), ar wrthddrych y brophwydoliaeth ; a rhagfynegu 
ei ddinystr yn ymadroddion y prophwydi hyny am ddinystr Babilon bri- 
odol. 

Y mae cyflawniad prophwydoliaethau y Bibl yn brawf sicr a diymmod o 
ddwyfoldeb y llyfr — ^yn brawf ag sydd yn dyfod yn eglur i*n synwyrau 
naturiol, a*r unig \m o'r profion y sydd yn ein cyrhaeddyd ni yr oes hon, 
yn y modd hwn. Tery y rhai a alwn yn hrojion mewnol ein dyn tumewnol 
neu ysbrydoí yn unig. Egwyddorion neu ysbryd y Uyfr a gyfansoddant y 
dosbarth hwn o brofion natur oruchel a sanctaidd ei athrawiaethau a*i dyst- 
îolaethau, ei ddysgeidiaeth ysbrydol, a'i duedd ymarferol — ei feddyliau yn 
uwch na meddyliau dyn, fel y mae y nefoedd yn uwch na'r ddaear — ^pnr- 
deb a symledd ei orohymynion a'i reolau — ei gymhwysder a'i addasrwydd 
i gyflwr, anghenion, ac amgylchiadau moesol pob dyn, yn mhob man, ac yn 
näob oes, ac oU yn deilwng o urddas, nodwedd, a doethineb y Bod anfeid- 
rol ; — ^profion i'r deall a*r gydwybod ydynt. Y dosbarth arall, y profion 
amgylchiadoly neu allanol, ydynt yn ddwy gangen, sef y gwyrthiau a gyf- 
lawnid gan Moses a*r prophwydi, Crist a'i apostolion, fel seliau o wirionedd 
a dwyfoldeb y ddysgeidiaeth a gyhoeddent yn enw Duw i ddjmion, 
ynghyd â chyflawniad y prophwydoliaethau, neu, y rhagfynegiadau am 
bethau i ddyfod a draddodent. Apelia y profion hyn at synwyrau eorfí"- 
orol dynion, fel y gwna y lleill at eu galluoedd meddyliol. Am y gangen 
gyntaf— gwyrthîau, darfyddai tymmor eu tystiolaeth gyda phêrfíeithiad 
gair y dystiolaeth, neu gyflawn roddiad ewyllys dadguddiedig Duw i'r byd. 
Yr oeddynt yn hollol anghenrheidiol i gadanüiau y gair pan oedd yn cael 
ŵ gyhoeddi gyntaf i'r byd, ac yr oedd yr un mor anghenrheidiol eu terfynu 
hefyd pan gwblhëid y dystiolaeth. Buasai parhad gwastadol o honynt yn 
ddinystriol i'w hamcan a'u dyben, canys nì allasent fod yn brofion pe buas- 
ent yn bethau cyfíìedittol pob oes. Buasent yr un mor werthfawr i bob 
oes, y mae yn wìr, lel gweithredoedd o gymwynasgarwch, megys adferìad 
golwg i ddeiUion, ao ieehyd i gleifion, &c. ; ond coUasent eu grym fel prof- 
ion o ddwyfoldeb Cristionogaeth, o herwydd eu cyfíredînrwydd ; ac felly, 
buasai y golled foesol o'u parhad yn fwy na*r enniU tymmorol o hyny — ac 
aberthu y dyben mawr i un Uai fuasai hyn, gan mai eu prif ddyben ydoedd 
i fod yn dystion ger bron synwyrau dynion o ddwyfoldeb dysgeidiaeth 
dynion sanctaidd Duw. Yr un modd yn gymhwys yr ymddyga dynion 
gyda'u gorchwyUon hwythau. Tra byddo adeiladaeth yn cael ei chodi, 
gweUr Uawer o glwydi o*i hamgylch, y rhai ydynt yn wasanaethgar i'r adeil- 
adwaith ; ond wedi gorphen y gwaith o adeüadu, tynir y clwydi ymaîth; 
darfu tymmor eu gwasanaeth, ac ni byddant o ddefhydd yno mwyach, ond 
yn hytrach yn anurddiant, ac ar y fíordd. Yr oedd cylchwaith cywrain a 
threulfawr i'w weled o amgylch adeUwaith pont Brittama^ ar y Menai, 
ychydig o fisoedd yn ol ; ond erbyn hyn, y mae oU wedi ei dynu oddiwrth 
ei gÿydd a'i symud : bydd y bont yno yn gofadaU i oloesau lawer, o ddyfais 
ac ysbryd anturiaethus yr oes hon, ond ni welant hwy ddim o'r cylchwaith 
a osodid i fyny i ddwyn yr adeiladaeth ymlaen. FeUy y gwyrthiau, cylch- 
waith neu glwydi oeddynt i wasanaetfau dros dymmor adeiladaeth teml y 



CYFLAWNIAD PROPHWYDOLIAETHAU. 93 

dadguddiad dwyfol. Y mae y deml yn aros bytb yn berfiaitb a obyfiin, ac 
erys byd derfyn yr oesau,.ond dodid y cylchwaitb o'r neilldu panber- 
ffeitbid yr adeilad. Oferedd fyddaî i'r eglwys Gristionogol ddysgwyl am 
adferiad doniau gwyrthiol mwyacb, wedi y darfyddai tymmor priodol eu 
gwasanaetb : yr oeddynt bwy i beidiOf paUu, a difianu; a nod aiáraeledig o 
beretÌGÌaid a gau-bropbwydi^ ydyw yr bonedigaetb o feddu ar y doniau 
byny mwyacb« 

Yr ydym yn edrych ar y dyb am adferiad yr luddewon yn ol i wlad 
Canaan befyd yn hollol o'r un natur a'r llall. Y mae yn eithaf eglur i bob 
meddwl ystyrìol fod dyben mawr moesol ac ysbrydol neillduad y genedl 
bòno, a'i dygiad i wkd Canaan, y cau o'i bamgylch, ynghyd â'r holl sefydl- 
iadau pertbynol iddi^ wedi eu hateb am bytb. Nid oes anghen am dani yn 
genedl neillduedig mewn gwlad neillduedig mwyach. Wedi ymddangos- 
iad Crist yn y cnawd, a cbyflawni ynddo ef yr holl gysgodau fel eu gwrth- 
ddrycbnod a'u sylwedd, dodid y cwbl beibio ; tynid cylcbwaitb yr aberthau, 
a'r deml, y seremonìau a'r defodau cnawdol a osodasid hyd amser y diwyg- 
iady ymaitb ; a gwasgerid y genedl i fysg boU genedloedd y ddaear. Eu 
dycbwelyd yn ol i Ganaan eto fyddai dileu yr efengyl, mewn efíaith, er 
adgyweirio luddewaetb. Swm'a sylwedd ysbryd gorucbwyliaetb yr efengyl 
ydyw, ^^ nadoes nacluddew,na Groegwr, enwaediad na dienwaediad, barbaríad 
na Scytbiad, caetb na rbydd ; ond Crist yn bob petb, ac yn mbob petb." 
Nid oes neb i gael ei adnabod yn ol y cnawd o hyn allan. Byddai eu bad- 
feru yn ol fel cenedl i wlad Canaan dracbeâi yn gwrtbdaraw ac yn dy- 
ddymu yn boUol yr addadganiadau efengylaidd byn, ac adeüadu dracb^ 
yr byn a dynodd Crist, trwy yr efengyl, i lawr — (^anu eìlwaitb yr ben 
ganolfùr gwábaniaeth bwnw a ddattododd efe — adnabod yr luddew dra- 
cbeâi yn ol y cnawd. Ac os dycbwelir hwynt yn ol eto i'r wlad bono, a 
Jerusalem, fel cenedl neiUduedig, rbaid iddynt gael teml, ac aUor, ac ofieir- 
iaid; ac abertb hefyd ; a'r diwedd ydyw, rhaid iddynt gael Messiah araU. 
Ac am byn oU y dysgwyUant hwy hefyd. Heblaw hyn oU, nid oes cysgod 
o saü i'r dybiaetb yn y Testament Newydd. Credwn yn ddilys, pe gwir 
olygid y propbwydoUaetbau hyny yn yr Hen Destament, ar y rhai y seiUa 
yr adferwyr Canaaneaidd eu crodo, faasai dycbweUad yr luddewon fel 
c^edl i wlad Canaan, y rboddasid, o leiaf, ry w awgrym am byny yn y 
Testament Newydd. Sonir Uawer am eu dycbwdiad fel cenedl o gaetb- 
iwed eu banghredinìaetb at Gristionogaetb, yn y modd mwyaf eglur a 
pbendant ynddo, ond dim un gair am eu dycbweUBui yn ol i wlad Canaan. 

Cyâawmad propbwydoUaethau ydyw yr unig brawf gweledig i ni o 
ddwyfoldeb yr ysgrythyrau. Pan welom betbau yn dyfod i ben yn hoUol 
fel y rhagfynegid am danynt yn y Bibl, gannoedd a müoedd o fiyneddau yn 
ol — ^petbau nad oedd ddicbonadwy i neb ond yr HoUwybodol eu gwybod 
beb iddo ef eu dadguddio, rhaid i ni gredu fod y Uyfr wedi ei roddi drwy 
ysbrydoUaetb Duw. 

Y mae yr amser y byddo dygwyddiadau bynod a pbwysig yn cymeryd Ue 
yn y byd, yn adeg y dyUd tílu sylw neiUduol i brophwydoUaethau y gair. 
Y mae Uef yn y dygwyddiadau byn megys yn dywédyd, " Ceisiwch aUan 
lyfr yr Arglwydd, a darUenwcb.'* Natiuiol ydyw ymofyn a ydyw " Llyfr 
yr Arg^wydd" ddim yn rbag-grybwyU am y fath amser ac amgylchiadau ? 
Ac os ydyw, yn mha le, a pba fodd ì pa beth a ddywed am y canlyniadau ? 
a pba j^arwyddiadau a rydd gyda golwg amynt ? " Pan weloch y ffieidd- 



94 CYFLAWNIAD PBOPHWTDOLIAETHAU. 

dra anrheîtliiol a ddywedwyd trwy Ddaniel brophwyd, wedî er oaod yn y 
lle sanctaîdd, y neb a ddarUeno, ystyrìed ; yna y rhai a fyddont yn Judea» 
ffoant i'r mynyddoedd," ebe lesu Grist ¥nrth ei ddysgyblion. Dysgai hwy 
fel hyn i gaidw golwg ar ddygwyddiadau yr amser, ac ar y prophwydol- 
iaethau a gyf eirîai at yr amser a'r dygwyddiadau, a dysgu oddiwrth hyny 
beth fyddai eu doethineb a'u dyledswydd. 

Yn awr, tybiwn fodrhai o'r pethaupwysicaf a ddywedwyd trwy Ddanîel 
brophwyd, ac loan apostol, yn cael eu cyàawni ar y ddaear yn y blyneddau 
diweddaf hyn, a'i bod gan hyny yn dynmior priodol iawn i alw sylw neill- 
duol at y prophwydoliaethau hyny. Pan ofynai Daniel ei hun esboniad ar 
y weledigaeth a gafodd, dywedid wrtho, " Dos, Daniel, canys cauwyd a 
seliwyd ar y geiriau hyd amser y diwedd." Dygwyddiadau amser ydynt i 
agoryd llyfr y brophwydoliaeth, ac i ddattod ei seliau ef. Drachefn, crafier 
ar y modd y mae Llyfr y Dadguddiad, unig lyfr prophwydoliaethol y Tes- 
tament Newydd, yn cael ei gyflwyno i sylw : — ^^ I)adguddiad lesu GrUt, yr 
hton a roddes Duw iddo ef, % hysbysu i^w îoasanaethwÿr ÿ pethau sj^ rmd 
ddf/fod i ben arfyrder ; a ckan anfon trwy ei an^d, efe a'i hyshysodd €w 
tüasanaethwr loan, yr hwn a dystiolaethodd OMr Dmoy a thystiolaeth lesu 
Grist, a'r hoU bethau a wélodd, Dedwydd yw yr hnm sydd yn darUen, dr 
rhai sydd yn giorandaw geiriau y hrophwydoliaeth hon^ ac yn cadw y pethau 
sydd yn ysgrifenedig ynddi: canys y mae*r amser yn agos." Gwelodd 
Ýsbryd y brophwydoliaeth y buasai i ysbryd diogî a difräwch geisio ym- 
esgusodi rhag y drafierth o geisio deall ystyr delweddau cyfeiriol ac arwydd- 
luniol y weledigaeth, drwy hòni mai Uyfr i'r dysgedig yn unig iV chwilio 
a'i fyfyírio fyddaä y Uyfr hwn ; ac am hyny, gofalodd am ddodi yr arysgrifen 
hon uwch ben porth y weledigaeth, er annogaeth a chalondid i bob un 
fyned i mewn i'w hystafeUoedd i graâu a sylwi drosto ei hun, a chyhoeddi 
bob un o'r cyfryw yn ddedwydd. Y rheswm a rydd dros hyn ydyw, fod 
^^yr amser yn agosŷ' sef amser cyflawnìad y pethau a ragbortreiadir yn y 
brophwydolîaeth. 

Y mae yn deüwng o sylw bod y ddau a brophwydasant fwyaf am am- 
gylchiadau y dyddiau diweddaf, yn dwyn cryn lawer o gyffelybrwydd i'w 
güydd mewn llawer o bethau, sef Daniel ac loan. Daniel oedd yr unig un 
a gyfenwid yn anwyl o brophwydi yr Hen Destament. " Daniel ẃr anwyL" 
" Mi a ddaethum i fynegu i ti am dy fod yn anwyl," &c, Gelwid loan, " y 
dysgybl yr hwn yr oedd yr lesu yn ei garu," ac yn y Uefarìaeth gyfiredin, 
y ^*9y^^ anwyl. Yr oedd Daniel y prophwyd anwyl, a loan y dysgyÚ 
anwyl, iU dau yn aUtudion o'u gwlad, pan gawsant eu gweledigaethau. 
Ymddangosodd yr un Person goruchel yn yr un agwedd ogoneddus ac 
ardderdiog i'r ddau, a dangosodd yr un pethau iddynt trwy yr un oyffelyb 
arwyddluniau. 

BeUach, yr ydym yn barod i ymaflyd yn y peth a olygem fel eîn nod 
penodol y waîth hon. Yn gyni^peth, rhaid i ni geisio cael aUan ac adna- 
bod gwrthddrych neiUduol y prophwydoUaethau perthynol i oruchwyUaeth 
y dyddiau diweddaf hyn ; ac yna, dal dygwyddiadau y dyddiau yn wyneb y 
prophwydoüaethau hyny, er gweled pa un a aUwn brìodoU y dygwydd- 
iadau yn gyflawnîad o honynt ai peidio. 

Nyni a ddechreuwn ynte gyda rhagfynegiad hynod yr apostol Paul, am 
godiad a dinystr y dyn pechod, yn ei aU lythyr at y Thessaloniaid. Bu 
camgymerìad y Thessaloniaid o feddwl yr apostol yn ei lyth^rr cyntaf yn 



CYFLAWNIAD PROPHWYDOLIAETHAU. 96 

mherihynas i dcfydd Crtgt yn acblysur iddo, mewn rhan, i ysgrifenu ei aìl 
lythyr atynt, er unioni y camgymeriad hwnw. Sicrhäi iddynt na ddeuai 
y dydd hwmo '^ nes dyfod ymadawiad yn gyntaf/' sef dirywiad mawr a 
chyffi*edinol yn yr eglwys Gristionogol oddiwrth %dd a buchedd efengyl- 
aidd. ^ A dad^uddio y dyn peehody mab y yoUediffoeÜi." Dynodir ef, nid 
wrth enw priodol ond cyfeiriol — enw a arwyddai ei natur, ei ysbryd, a'i 
wir nodwedd. Yna rhydd y brophwydoHaeth ei delweddau a'i nodau 
neülduol) fel y gellid ei adnabod pan ddadguddid ef : — -^' Yr hwn sydd yn 
gwríhwynebuj ao yn ymddyrchafit gofwoch pob petìi a duoir yn Ddmo^ neua 
addcUry hyd omdyw efe meyys JDhJifíDf yn eistedd yn nhend Ddww, aeynei 
âdangos ei hun mai Dmo ydywJ' Onid iawn, gan hyny, y gelwir ef "y 
dyn pechod.^' Y mae ei ysbryd al nodweddau yn gyfryw, fel y gellid 
meddwl fod pechod ei hunan o'r diwedd wedi ymgnawdoli, ac ym- 
ddangos yn y natur ddynol. "Yr hwn sydd yn gwrthwynebu" ydyw* — 
Gwrthwynebwr mawr yr efengyl — ^peiriant wedi ei ddjŵisio gan Satan 
bwrpas i wrthdaraw a gwrthsefyU efengyl Crist, a Chrìstionogaeth bur, 
Bydd hwn yn cynnwys ynddo ei hun hoU erchyUdod eilun-addoUaeth y byd^ 
a mwy. " Ymddyrchafa gorufwch pob peth a elwir yn Dduw neu a addolur." 
Fíughdnai iddo ei hun mwy o briodoliaethau bod anfeidrol nag a briodolai 
y oenedloedd erìoed i yr un o'u heUunod. A gwnai hyn, nid mewn rhyw 
gongl dyweU o'r ddaear, ond yn nheml, yn eglwys y Duw byw ei hunan. 
Arddelwai awdurdod yno uwchlaw i yr eîddo Duw yn ei air. Cymerai 
amo "newid amserau a chyfreìthiau," athrawiaethau a threfhiadau yr 
eglwys, gan " ei ddangos ei hun," yn mhob ystyr, " mai Duw ydyw." " Ao 
yr awr hon, chwi a wyddoch yr hyn sydd yn atial, fel y dadguddier ef yn . 
ei bryd ei hun." Dyma awgrym eto am y pryd y byddai iddo ddyfod i'r 
golwg yn gyhoeddus. Yr oedd rhywbeth yn ei aital i godi ei ben pan 
oedd Paul yn ysgrifenu ; ni ddywed yr apostol yn eglur pa beth oedd yn 
attal, ond gadawai i'r Thessaloniaid ddyfalu. Ni buasai yn ddoeth a diogel 
îddo ei enwî y pryd hwnw, ond megys awgrymu. Yr hyn a attaUai ydoedd 
y Uywodraeth wladol Bufeinig o ran y peth oedd yr amser hono. Fagan- 
aidd ydoedd o ran ei chrefydd sefydle(üg. Yr oedd eUun-addoUaeth yn 
grefydd osodedig y Uys a'r awdurdod, a Christîonogaeth yn gondemniedig 
gan y cyfreithiau, a Christionogion yn fynych dan erUdigaethau Uymion. 
FeUy, tra fyddai y Uywodraeth wladol yr hyn oedd y pryd hwnw, byddai 
yn attalfa i'r dyn pechod ymddyrchafu yn gyhoeddus. " Yn unîg yr hyn 
íydd yr awr hon yn attal, a ettyl nes ei dynu ymaith." Tynwyd yr attalfa 
hwn ymaith yn nechreuad y bedwaredd ganrif, pan newidiodd y Uywodr- 
aeth wladol Bufeinig ei chrefydd. Newidiodd Satan ei ryfelddiül yn erbyn 
yr eglwys Gristionogol yn y cyfhod hwn. Wedi bod am dri chan' mlyn- 
edd yn Uadd ac yn Uarpio y saint fel draig, drwy ofierynoUaeth y Uyw- 
odráéth baganaidd, a gweled na aUai Iwyddo yn y fibrdd hono, a'i bod yn 
myned'yn.ddxareb gyŵedinol, bod "gwaed y saint yn hadyd i'r eglwys," 
ac " Iwch un merthyr y cyfodai cant o gyffeswyr ;" efe a benderfynai gyn- 
nyg ar Iwybr araU iV dinystrio. Yn awr, wele y Uywodraeth wkdol yn 
nwylaw C^tenyn Fawr, yn ymgyfnewid ar unwaith o ran ei hagweddiad 
tuag at 3rr eglwys. Trodd ei chleddyf, yr hwn oedd wedi tewychu ar gîg 
y saint, ac ynfeddwar eigwaed, i'r wainyn ddisymwth. Troddeigwyneb- 
l»yd, a fuasai yn gwisgo cymyíau duon o wg a chynddaredd tuag ati am 
drì chan' mlynedd, i ymddangosiad o sìrioldeb a charedigrwydd mawr ! 



fi6 CTFILAWiriAD PBOPHWTDOUABrHAU. 

EslyiiodddUawamgTiniiiodaheddwditiiagat j ^^hrìodaat&nâì^gwTaigyr 
Oen." Dywedodd wrthi mewn effidtìi ac ymddygìad ei bod yn edifarhau 
am yr hoU gamwrì a wnaethai â hi. £i bod lu— J llTwodTaethy jn awr 
wedi newid ei ham jn hoUoL Bod jr awdnrdod whidol wedi penderfynu 
rhoddi U jth jr jsgar i briod eî ieaenctìd^ sef eìlim-addoliaethy a ch jmerjd 
Cristìonogaeth jn briod ei fynwes, aef jn grefydd sefydledîg jn eî Ue, os 
cyàsjimì hi (jr ^lwjs Oristîonogol) â hjnj. Addawai ei hanrh jdeddu 
a i ch jnn jsgaethn â'i hoU olud b jdol — j cfl^Sd ûirchogaeth jn jr aU ger- 
b jd, meddiamia tcAoJao, gwaddoUon ac uddas offdriadaeth ^rr hen grefydd 
sefydledig, ar jr ammod iddì roddi i fyny eî hannîbjniaeth jsbrjdol, a 
di jdnabwi jr jmh^rawdwr jn b^ iddi, a i awdurdod ef jn oruchaf ami 
jn mhob peth. Gjdsjniodd hithau jn rhwjdd iawn â h jn oU ; ac wele jr 
hon a ddjweddîasid ''m^;js morwjn bur i Gristy" jn tori ei chjfammod 
fig efy ac jn mjned i Irateinio gjda ì^^iinoedd j ddaear! Ond ar j 
diwmod tywjU a du hwnw, cafwjd jchjdig enwau j rhai ni halogasant 
eu diUad^ ond a safasant jn £fyddlawn jn n jdd j prawf tanU jd^ sef j 
Doíiatístiaid^ fel eu gelwid : d jgasant hwj eu Ijstiolaetìi jn gjhoeddus dros 
eu Brenin, gan wrthod d jfod jn blaìd jn j cjíammod hwn â'r awdurdod 
whidoly ac jsgwjd eu dwjlaw rhag derbjn gwobr j Ujgredigaeth. 

Yn awr, djma effeithiau gweithrediad ^'dirgdwch jr anwiredd," jn 
dechfeu djfod Tr amlwg. Buasai jr anwiredd jn gweitìiio mewn dirgel- 
wch jn jr eglwjs o dd jddiau jr apostoUon h jd jn awr, ac jr oedd erb jn 
hjn jn barod i dori aUan, ond eisieu amser cjj&ddas oedd amo^ a djma jr 
amsér a'r cjfleusdra wedi djfod. Hanfod jr anwiredd hwn jn ddîaa 
jdoedd jr jsbrjd ymâdyfẁafvk ac jmawdurdodi j sonid am dano o'r blaen. 
Canfyddai Uj^id craff jr apostol j naws afiach hwn mewn eglwjsi a 
gweinidogion jn ei amser ef. Hwn jdoedd j|miò hanh j djwedai jr enwog 
Luther ei fod ^' jn mol pob djn." Yr oedd sefyU£i leol jr eglwjs yn 
Rhufain jn fanteisiol i ^rgdweh yr amDÌredd ì esgor ar j dtfn peehod. 
Bhufain jdoedd brifddinas j bjd j pijd hwnw. O'î genau hi j derbjniai 
tejmasoedd j ddaear ou ejfreithiau. Mawrjgai dinasjddion Bhufain eu 
hunain ar j c jfiif hwn, ac jstjrient eu bod hwj jn fwj urddasol ac aob- 
rhjdeddus na phreswjlwjr dinasoedd eraìU, o herwjdd gogoniant Ujw- 
odraethol eu dinas. Ymgjfranogodd jr eglwj» Gristionogol jn Bhufaîn 
o'r jsbrjd daearol a chnawdol hwn; a dechreuai feddwl ei bod h^ fel eglwys 
jn j bnfddìnas, jn deUwng o rjw anrh jdedd ac urddas uwchlaw ^lwjsi 
eraül, a bod ei hesgob neu ei gweioidog hefyd jn deUwng o gael j Ue 
blaeimf mewn anrh jdedd a djhmwad jn mjsg ei £rodjr> neu j djlasai jr 
eglwjs jn Bhufain gael edrjch ami a'i pharchu fel mam gan jr eglwjsi 
eraiU, a'i gweinidog gael ei barchu fel pab {taä) gan jr hoU esgobion. 
Yr oedd jr unrh jw jsbrjd jn cjdjmweithio meym gweînidogion ac eglwjsi 
eraiUy ond gan esgob ar eglwjs Bhufaìn jr oedd j fantaîs oreu, o can s^*- 
jUfa, i ennUl jr omchafíaetìi. . Fel hyn jr oedd " dirgelwch jr anwiredd" 
wedi lefeinio yr eglwjs Orìstionogol jn gj£&edinol, ac wedi daearoU a 
chnawdoU ei h jsbrjd i raddau peU iawn cjn i'r awdurdod wladol ddechreu 
gwenu ami. Bu j ^^pab bach " jn hir jn ei bm jn cael jmddwjn amo, 
nes j daeth jn bab mawr o'r diwedd. Tr un ddamnedìgaeth j sjrthiodd 
Eglwys Bhufain jn union ag y syrthìasai Adda iddi. Cenedlodd y pab 
mawr cyntaf, sef Satan, bab bychan yn ein rhieni cyntaf â'r ymadroddion 
hyny, " Chwi a fyddwch megys duwiau," a than ddylanwad yr ysbryd hwn 



CYFtAWNIAI> PROPHWYDOLIAETHAü. 97 

î ymddtírchafií, a bod megys duwiau, y syrthiaâant i gyflwr o druenì a 
cholledigaeth. Yr un modd yu union y syìrthiodd yr eglwys Gristionogol 
yn gyŵedinol, ac Eglwys Bhufain yn neiUduol. Yr oedd yr eglwys hono 
pan oedd Paul yn ysgrifenu ati, a'i chlod érwy yr hóll fyd — ei ffyáá a'i 
ffirwythau yn taenu eu peraroglau drwy y ddaear. Ond pan aeth i ym- 
ddyrchafu ao ymawdurdodi, syrthiodd o'i gogoniant a'i hurddas, a daeth 
yn " fam puteiniaid a ffieidd-dra y ddaear." 

Dychwela yr apostol dracheih at ei neillduolion a'i nodau, fel y gellid 
bod yn sicr o hono pan y gwnelai ei ymddangosiad — ^* Sef yr hwn y mae 
ei ddyfodiad yn ol gweithrediad Batan, gyda phob nerth ac arwyddion a 
rhyfeddodau gau." Y mae yn deüwng o sylw fel y mae y €hwrth-grist yn 
cael ei ddesgnjGio yn y brophwydoliaeth hynod hon am dano, mewn cyfielyb 
dduU o lefaru, ac a arferìr gan yr un apostol mewn manau eraUl, wrth son 
am y Gwaredwr a'r efengyl ; — ." Duw a ymddangosodd yn y cnawd ;" " y 
dyn pechod," neu pechod a ymddangosodd yn y cnawd hefyd. "Dirgelwch 
duwìoldeb ;" a " dirgelwch yr anwiredd." *' Duw ei hun yn cyd-dy stiolaethu 
trwy arwyddion a rhyfeddodau ao amryw nerthoedd a doniau yr Ysbryd 
ölan," gyda chyhoeddiad cyntaf yr efengyl i'r byd ; ac yma, amgylchynid 
dyfodiad "yr hwn sydd yn gwrthwynebu — y dyn pechod," yntau, gan 
" weîthrediad Satan, gyda phob nerth ao arwyddion a rhyfeddodau gau :" 
8atan ei hun yn cyd-dystiolaethu â'r peth a godid ganddo o bwrpas i wrth- 
daro Cristionogaeth, ao achub ei deymas rhag y dystryw cyflä'edînol a 
fygythiai yr efengyl arni. Megys mewn dwfr, y mae wyneb yn ateb î 
wyneb, felly y mae yr Eglwys Babaidd yn ateb i ddesgrifiad y brophwyd- 
oUaeth dan ein syl w. Y hí, ao nid neb ond y hi, a raid fod yma mewn golwg, 

Yn ngweledigaeth y pedwar bwystfil yn Daniel, pen. vii., desgrifir yr un 
gwrthddrych, drwy yr arwyddlun o " gom bychan " yn cyfodi yn mysg 
cym eraill y pedwerydd bwystfil. Yn eglurhad yr angel o'r weledigaeth 
i'r prophwyd, amlygnr maî arwyddlunîau o bedair o freniniaethau (sef Cal- 
dea, Persia, Groeg, a Bhufain) oedd y pedwar bwystfil. Cymerasaiy pro- 
phwyd sylw neiUduol o'r pedwerydd bwystfil (arwyddlun yr ymherodraeth 
Bufeinig), o herwydd yr agweddiad mwy ofnadwy oedd amo na'r lleill ; a 
holodd yn fanylach yn ei gylch. — " Yna yr ewtfUydais îcybod y gmrionedd 
<m y pedteerydd hwystfU, yr hwn oeddyn <mrywio oddiwrthynt oll, yn ojn- 
odwy iawny a'i ddannedd o haiam, ai eunnsdd o hres ; yn htpyta ae yn 
dryUio, ae yn sathru y yweddiU ^i draed : Acamy deg com oedd ar ei ben 
^9 c^r UaU yr hton a yyfodasai, ac y syrthiasai tri oH flaen ; se/ yr hwn yr 
oédd Uygaid iddo, a genau yn traethu mawrhydri, dr ohog amo yn arwach 
ncíi g^eUMcm. Edrychais, a'r com hwn a wnaeth ryfd or y samt, ac afu 
drecà na hwynJt ; hyd oni ddaeth yr Hen Ddihenydd a rhoddi ham i saint y 
Goruehaf; a dyfoa o'r amser y meddiannaiy samt y freniniaeth, Fd hyn 
y dyweaodd efe ; Y pedwerydd hwyst/Ufydd y hedwaredd freniniaeth ar y 
ddaear, yr hòn afydd amryw oddiwrth yr hoU freniniaetìiat^, ac a ddifa yr 
hoU ddaear, ae ai sathr hi, ac a*i dryUia. À'r deg eom o'r freniniaeth hon 
fydd deg hrenin, y rhai a gyfodant : acun aràUagyfydar euhclhwynt, ac 
rfe a omrywia oddiwrth y rhai cyntaf, ac a ddarostumg dri hrenin. Ac efe 
a draetha eiriauyn erhyn y Gorm'hafi ao a ddifa saint y Goruchcsf, ae a 
feddtol newidio amseroedd a chyfreUhiau : a hwy a roddir yn ei law ef, hyd 
mser ao amseroedd a rhan amser. Yna yr eistedd yfam, a'i lÿwodraeth 
addygamt^ Ìw dÿfeíha ac i'w dÿstrywio hydy diweddr 



98 CYFLAWNIAD PROPUWYOOLIABTHAU. 

Yn ngoleuni esbomad yr angel o arwyddlunìau 7 weledigaetb, gwẁm 
ei hystyr yn berffaith eglur. Yr oedd pob bwystfil yn çynnrycbioli bren- 
iniaeth» a'r deg com ar y bwystfil olaf yn arwyddo áeg o éenìniaeliiau, 
neu ynuraniad y gallu Bhufeinig i ddeg o freniniaethau annibynol ; ac felly 
yn union y dengys hanesyddiaeth ddaìfod dygwydd, pan oresgynid y tal- 
eithiau ao y dryllid y ffiuff ymherodraethol o lywodraeth. Yn awr, wedi 
rhaniad ^ yr ymhŵrodraeth Bufemìg i ddeg o freniniaethsu, yr oedd y oom 
bychan i wneyd ei ymddangosîad : — ^ysbryd a nodweddau yr hwn a ddea- 
grifir yn fanwl a gof alus ; a chyf ateba yn hynod, o ran sylwedd, i ddea- 
grìfiad yr apostol o'r <<dyn pechod." Dynoda y brophwydohaeth hon 
ainuer ei ymddangosiad yn fwy penodol na yr eiddo yr apostol. Arwydda 
Paul mai o fewn yr ymherodraeth Bufeinig y dadguddid ei ** ddyn pech- 
od " ef> ac mai wedi tyniad ymaith yr hyn oedd " yn attal " y pryd hyny, 
•ef y sefydliad gwladol o eüun'addolìaeth fel crefydd, y deuai i*r golwg. 
Yr un yw maes prophwydoliaeth Daniel hefyd: a dywed hi ymhellach 
mai wedi rhaniad yr ymherodraeth i ddeg o freniniaethau, y byddai i'r com 
bychan godi i fyny ; ac ymhellach, dynoda ystod tymmor ei rwysg o'i ym- 
ddangosiad cyntaf, hyd ei dorìad ymaith— -sef *^ amser, amserau, a rhan 
amser:" ond cawn ddychwelyd at hyn eto. 

Crybwyllir yn Daniel, pen. viii., am gom bychan arall, o'r un cyffelyb 
ysbryd a chynneddfau a'r Uall a fu o dam ein sylw. Yr oedd hwn i godi o 
fysg cym y bwch geìfr. Ymherodraeth Groeg, wedi y torid y com mawr, 
•ef Alezander, a chodi ^^pedwar o rai hynod yn ei le ef, tua phedwar 
gwynt y nefoedd," sef rhaniad ymherodraeth Alexander i bedair o frenin- 
iaethau, dan lywyddiad pedwar o brif flaenoriaîd ei fyddinoedd. Dy- 
wëdir am y "corn bychan" hwn, iddo "dyfu yn rhagorol tua'r deheu " — ^yr 
Áiffí; a "thua'r dwyrain" — ^Persia ac America, y rhai a ddarostyngid 
ganddo ; " a thua'r hyfryd wlad," sef Judea. " Aeth yn fawr hefyd hyd 
at lu y nefoedd," sef pobl Dduw, a " bwriodd i kwr rai o'r llu, ac o'r ser, 
ac a'u sathrodd hwynt ;" hyny yw, erlidiodd a dyfethodd lawer o honynt. 
Ymfawrygodd hefyd hyd at dywysog y llu yn erbyn Duw ei hun a*i deml ; 
" a dygwyd ymaith ^rr oörwm gwastadol oddiamo ef, a bwriwyd ymaith le 
oi gysegr ef." Attaliai y boreuol a'r hwyrol aberth, a rhoddwyd iddo lu 
yn erbyn yr offirwm beunyddiol o herwydd camwedd :" hyny yw, cafodd y 
gallu hwn, ei oddef i gyflawni y diygau anrheithiol -hyn, o herwydd 
eamtoedd pobl Dduw, i fod yn gerydd amynt er eu dychwelyd a'u diw- 
ygio. 

Bhoddir desgrífiad pellach a manylach o'r oom bychan hynod hwn, yn 
eglurhad yr angel, yn niwedd pen, vìii.; a thrachefii yn pen, xi., lle y dy- 
wedir, " A'n brenin a wna yn ol ei ewyllys ei hun, ac a ymddyrchafa, ac a 
ymfawryga uwchlaw pob duw ; ac yn erbyn Duw y duwiau y traetfaîa efe 
bethau rhyfedd, ac a Iwydda nes diweddu 'r digder ; canys ^rr hyn a ordein- 
iwyd a fydd," &c. 

Y mae delweddau y com bychan Groegaidd, a'r eiddo y com bychan 
Bhufeinig yn hollol gyffelyb i'w gìlydd yn mhob peth ; yr oedd y blaenaf, 
gao hyny, yn gynddelw o'r olaf . Cytuna esbonwyr, yn unfrydol bron, mai 
Antiochus Epiphanes, brenin Syria, a olygir wrth y com bychan, yn pen, 

* Y Bftwl a ewyUysio hysbyaiad manwl am y dygwyddiadan hyn, darUened 
" Oibbon'ê Rise and Fall qfth€ Raman Empirer 



OYFLAWNIAD PBOPBWTDOLIAETHAU. 99 

vìii. a'r hrenm yn pen. n.; ac j mae holl hanes yr angbenfil bwnw yn cyf- 
ateb yn berffîdth â'r rhagnodion prophwydolìaethol. Ond yr oedd cylch 
dylanwad a thymmor rhwysg hwnw yn Uawer cyfyngach a byrach na'r 
eîddo y Uall. " Yna y dywais ryw sant yn Uefaru, a dywedodd rhyw sant 
araU wrth y rhyw sant hwnw oedd yn Uefaru, Pa hyd y bydd y weledig- 
aeth am yr offirwm gwastadol a chamwedd anrhaith, i roddi y cysegr a'r Uu 
yn sathrfa ? Ac efe a ddywedodd Ynrthyf, Hyd ddwy fil a thri ehafmt o 
ddiwmodau ; yna y purir y cysegr." Sef cynnifer a hyny o ddyddiau pri.- 
odol ; yr hyn a wna tua chwe blynedd a thri mis : ac feUy yn union y 
dengys hanesyddiaeth y bu y cysegr yn Jerusalem yn anrhaith a mathrfay 
a gwasanaeth beunyddiol y deml dan attaliad, drwy draás y brenin hwnw, 
hyd oni phurwyd y cysegr, ac yr adferwyd y gwasanaeth a'r addoUad dwy- 
fol drachefoL gan Judas !Maccabeus. 

GaUu gwladol ydoedd y com bychan cyntaf, o ran ei hanfod briodol, 
ond gaUu egÌAJoysig oedd yr olaf, yn ei godiad cyntaf, ac hyd oni " thynwyd 
o'r g¥n^dd dri o'r cym cyntaf o'i flaen ef ;" sef tair o'r deg brenÌDÌaeth a 
godasant o'r ymherodraeth Rufeinig, fel y sylwyd o'r blaen ; ac y rhodd- 
wyd y tair breniniaeth hyny i'r com bychan, fel yr unwyd gáUu gwladwr- 
iaethol at y gaUu eglwysig a drawshonasai cyn hyny ; a thrwy hyny, caf- 
odd awdurdod a mantais i weithio ei hunan aUan yn berffidth-gwbl, drwy 
wneuthur " rhyfel ar y saint." 

Daeth i'r golwg gyntaf fel eom hyehany fe dybîr, tua'r flwyddyn 606, 
pan ymarddelwodd Esgob Rhufain awdurdod a dylanwad cyhoeddus ar ac 
uwchlaw ei frodyr ; ac y cyhoeddwyd ef yn esgob cyffiredînol eglwysi cred, 
gan Phocas, ymherawdwr y Ffi*ancod. Tyfodd yn raddol i fwyfwy o faint- 
ioU a chryfder, gan ymhyf hau yn ei honiadau träawdurdodol ar y gwein- 
idogion a'r eglwysi, hyd nes daeth yn gom mawr yn mhen tua chant a 
haimer o flyneddau wedi hyny, sef tua'r flwyddyn 758, pan y tynwyd tri 
o'r eym cyntaf o'iflam ^, neu, y darostyngcdd dri hrmin ; ac y ^odd dair 
breniniaeth yn Itdi yn dywysogaeth wladol dan yr enw etifeddiaeth Pedr^ 
yr hon a roddid iddo ar y cyntaf gan Pepin, ymherawdwr y Ffrancod, ac 
a gadamhawyd iddo dracheêi gan Charles Fawr, mab Pepin. 

Cyfwedda y bwystfil a welodd loan yn codi o'r môr (2>af . xiii), yn gwbl 
oU, o ran ei brif ddelweddau, â'r "com bychan." Rhoddodd y ddraig i 
hwnw " ei gaUu a'i gorseddfainc, ac awdurdod mawr — a rhoddwyd iddo ef 
enau yn Uefara pethau mawrion a chabledd, a rhoddwyd iddo awdurdod i 
weithio ddau fls a deugain. Ac efe a agorodd ei enau mewn cabledd yn 
erbyn Duw, i gablu ei enw ef, a'i dabemacl, a'r rhai sydd yn trigo yn y 
nef. A rhoddwyd iddo awdurdod ar bob Uwyth, ac iaith, a chenedl." 

Ypeth nesaf iymofyniddo ydyw, yr amser a nodir fel tymmor parhad ei 
rwysg a'i awdurdod. Rhoddir ef mewn tri duU gwahanol o gyfrifiad, — 
" Amser, amseroedd, a rhan amser — " dau fis a deugain" — a "mil dau gant 
a thriugain o ddyddiau ;" a rhoddir ef yn y naiU ddull a'r UaU amrywiol 
weithiau. Yr un tymmor, a'r un faint o dymmor, a arwydda y tri. 
" Amser " ydyw blwyddyn ; " amseroedd," dwy flynedd ; a " rhan amser," 
hanner blwyddyn. A chyfrif yn ol y drefri flyneddol hon, gwna feUy dair 
blynedd a hanner ; a chyfrif f esur y misoedd, gwna y tymmor ddau fis a 
deugain ; ac wrth y dyddiau, gwna fil dau gant a thriugain o ddiwmodau. 
T^ngys yr esboniedydd craffiis hwnw, Flemìng, yr hwn a gyhoeddodd ei 
waith gorchestol ar " Gyfodiad a Chwymp y Babaéth," yn 1701, y tuhwnt 



100 CYFLAWNIAD PROPHWYDOLIABTHAU. 

i bob ammheuaeth, mai cyimifer o flyneddaa a gynnwysa tair blynedd a 
hanner o ddyddiau, ydyw meddwl y brophwydoliaeth, a'r ddaufls a deugaìn 
yr un modd ; ao mai blyneddau lleuadol ydyw blyneddau prophwydoliaeth 
bob amser. Blwyddyn leuadol ydyw deuddeng mis o ddeng niwmod ar 
hugain yn mhob mis ; ^rr hyn a rydd dri chant a thriugain o ddyddiau 
iddi, yn Ue tri chant a phump a thrìugain, ac ychydig oriau, yn ol ein 
blwyddyn ni. Tair blynedd a hanner o'r cyfrif lleuadol a wna fil dau gant 
a tluiugain o ddy ddiau ; a dau fls a deugaia o fisoedd lleuadol a wna yr un 
faiat yn union— ^el hyn : — 

360 amser 
720 amseroedd 
180 hanneramser 

Tair blynedd a hanner, o drî chant a thriugaìn o 

ddyddiau i'r flwyddyn, a wna - - 1260 o ddyddìau. 

42 
30 

A dau fls a deugain o ddeg niwmod ar hugaîn 

i'r mîs, a wna ----- 1260 o ddyddiau. 

Yna, a chyfrif pob diwmod am flwyddyn, ystod parhad, bywyd, ac 
awdurdod y " com bychan," o'i gyfodiad i fyny hyd ei doriad i lawr ; a'r 
bwystfil, o'i godìad o'r môr hyd derfyniad ei rwysg — ^ydyw un fil dau gant 
a thrìugaîn o flyneddau. 

Pe ^dlem fod yn sicr pa bryd i ddechreu cy&if, nì byddai anhawsdra i 
benderfynu ynghylch amser y diwedd, Erys y cyŵinedd, gan hyny, rhwng 
y ddau gyfnod a fii dan ein hystyriaeth, sef, pa un a ydym i ddechreu 
cyfrif y mil dau gant a thriugain o flyneddau yn y flwyddyn 606, pan 
gyhoeddodd Ymherawdwr Phocas Boniface m, yn esgob goruchaf a chy- 
ŵedinol, ai ynte o'r flwyddyn 758, pan unwyd y gallu gwladol â'r un 
eglwysig yn mherson y Pab Paul i., drwy gyflwyíoiad tair breniniaeth yn Itali 
yn deymas iddo,. ao yn feddiant yr eglwys, gan yr Ymherawdwr Pepin. 
Os ydym i ddechreu cyfrif yn y cyfiiod blaenaf, yna rhedai y mil dau gant 
a thriugain o flyneddau i'r pen (a chyfrif yn ol blyneddau Ueuadol, sef 
blyneddau y brophwydoliaetii) yn y flwyddyn fyth-hynodol 1848. Ond 
os yn y cyfhodiad olaf yr ydym i ddechreu y cyfrif fel gwir amser y 
brophwydoliaeth, rhydd hyn estyniad o gant a hanner o flyneddau ymhell- 
ach i oes y bwystfil, ao ni therfyna hyd y flwyddyn 2000. Doethaf i ni 
ydyw peidio dy wedyd dim yn benderfynol ar y mater. Ond rhaid i ni 
ddywedyd y tueddir ni yn gryf at y cyfnod cyntiaf, gan yr ymddengys i ni 
mai dyna y pryd y torodd y com allaii i'r golwg yn amlwg a chyhoeddus, 
a'i fod yn wrthddrychnod y brophwydoliaeth fel *'com bychan'* cyn iddo 
gael awdurdod a llywodraeth wladol mewn enw a ŵirf iV feddiant. 
Oblegid yr oedd iddo enau yntraethu ^^mawrhydri a chabledd," ac yr oedd 
wedi ymfawrygu ac ymddyrchafu llawer, ymhell cyn hyny. Yn y flwydd- 
yn 608, dwy flynedd ar ol cyhoeddi Esgob Rhufain yn esgob gomchaf a 
chyflredinol cred, gan Phocas, darfu i'r Pab Bonîface iv. gyhoedd arddel 
ac awdurdodi eüun-addoliaeth, drwy gysegru y Pantheon, yn Rhufain, yn 
deml addolîad y Forwyn Fair a'r hoU saint. Yn y flwyddyn 666, drachefn, 



OTFtiAWNIAO PROPHWYDOUASTHAU* 101 

ordemiodd y Pab Yitalian» fod i'r addoliad cyhoeddus yn yr ef^hiryBÌ gael 
ei gyflawni yn yr iaith Lladinaidd yn unig. Fel hyn, ni a welwn fod y 
com yn bodoli yn yr amser hwn, a'i fod wedi agoryd ei enau, ae yn 
<< traethu mawrhydrì a chabledd '' yn groew a rhugl ddigon. Tmddengys 
fod iddo '^enau yn traethu mawrhydri a chabledd'' cyn fod ganddo 
" awdurdod i wneuthur rhyfel ar y saìnt/' Derbyniodd yr awdurdod hon 
yn mhen cant a hanner o flyneddau wedi iddo ddyfod yn gom neu yn 
allu eglwysig, trwy roddiad y tair breniniaeth iddo gan Pepin, fel y nod- 
wyd eisoesy pryd y daeth yn gom coronog, i wìsgo y íûira, neu y goron 
dnphlyg. Yn awr, cafodd awdurdod wladoi i'w áUuogi i wasgu ei (ipaws- 
der eglwysig ar ddynion, ac i wneuthur rhyfel ar y saint, am ei gwadu, a 
gwrthod ymostwng iddi. Tueddir ni, gan hyny, i olygu, nad riiagflaenor 
yr Anghrist, neu y dyn pechod, fel y tybiai rhai, ydoedd Bonìface ni., yr 
hwn a gyhoeddwyd yn esgob gorachaf a chyflìredinol yn 606, o«4 fod y 
dyn pediod ei hun wedi ymddimgos yn ei wir hanfod a'i ddelw, er nad yn 
ei lawn nerth y pryd hwnw ; a'n bod i ddechreu cyfrif y mil dau cant a 
thrîugain o ddyddiau, neu flyneddau, yn y flwyddyn hòno. Dealled ein 
darllenwyr nad ydym yn cymeryd amom sicrhau y peth yn benderfynol, 
ond yn unig fod ein meddwl yn gogwÿddo yn gryf i'r golygìad. 

Yn y brásnodion a wnaethom ar rai o'r prophwydolmethau ynghylch 
Ue ac amser cyfodiad ac ymddangosiad y dyn pechod — ^y com bychan — y 
bwystfil, &C. a delweddau prìodol yr anghenfll hwn, — a dàl o honom Eglwys 
Bufain gyferbyn a hwy, yn ei hysbryd ei chynneddfau a'i delweddion 
hithau, meddyliem i ni ei chanfod a'i hadnabod yn anflaeledig fel gwrth- 
ddrych y prophwydoüaethau hyny, ac maî y hi a raid ei fod, neu nad 
ymddangosodd erioed eto ar y ddaéar. Ac os nad ymddangosoddcynhyn, 
nid all byth ymddangos, oblegid y mae yr amser nodedig wedi hen fyned 
heibio ; fel, os na chyflawnwyd y prophwydoliaethau hyny am ddadgudd- 
iad y dyn pechod, ac ymddangosiad y com bychan, cyn yn awr, ni ellir 
eu cyflawni mwyach, gan fod eu cyfnod rhagnodedig wedi pasio. Ond y 
maent wedi eu cyflawni yn Ilawn a hoUoI. Cymerodd yr hoU ddygwydd- 
ìadau perthynol i*r ymherodraeth Bufeinig, a ragfynegid yn y prophwydol- 
iaethau, le, hyd eithaf ystyr pob Uythyren ac iota o honynt. Y mae hanes- 
yddiaeth yr ymherodraeth, yn ei chyfodiad a'i chwymp, yn wyrthiau hoUoI 
gyfatebol i'r gweledigaethau prophwydoliaethol, a hanesyddiaeth Eglwys 
Bufain, hithau, yn ei idiodwedd Pabyddol, yn cyfateb yn yr un modd hefyd 
i ragddesgrifiadau yr unrhyw o'r dyn pechod, y com bychan, a*r bwystfil. 

Ein gorchwyl yn y Ue nesaf, fydd cymham y dygwyddiadau pwysig a 
hynod a fu dan ein sylw o'r biaen, â'r prophwydoliaethau am gwymp a 
dinystr y dynpechodi er gweled i ba raddau y maent yn cyfateb iV gUydd, 
mor beUed ag y gelÚr gweled a bamu yn bresennol. Fel y rhagfynegid 
y oyfodiad amrywiol weithiau, a thfwy amrywiol arwyddluniau, yn y gaîr 
sanctaidd ; feUy hefyd rhagfynegid y cwymp, ac yr awgrymid yr amser y 
^rmerai le, fel y cawsom achlysur i syl^d o'r blaen. Dan yr arwyddluniau 
o agoriad seliau, a thywalltiad phioíau y saith pla diweddaf, yn y Dad-^ 
guddiady gosodir allan, mewn rhan fawr, y gwahanol orchwyIiaetha,u 
mawrion a ddygaì yr Arglwydd yn eí ragluniaeth ar y byd er darostwng 
a dînystrio y gelyn mawr hwn i'w achos a'i bobl. Wrth gymharu y d^- 
grìflad o ganlyniadau agorìad y chweched sel â chaplyniadau tywalltíad y 
seithfed phio^ tueddir ni i feddwl yn gryf, eu bod yn golygu yr un aiiifler 

1850.] H 



102 CYFLAWNIAD PROPHWYDOHAETHAt7. 

« dygwyddìadau yn holloL ''Ao ml a edrychds, pan agorodd efe y 
chwedied sel^ ac wele bu daeargryn mawr ; a'r haul aeth yn ddu fél sadilcsi 
4ew, a'r Ueuad aeth fel gwaed. A ser y nef a syrthiasant ar y ddaear, 
fel y mae y ffigysbren yn bwrw eî ffigys gleision, pan ei hysgydwer gan 
wynt mawr. A'r nef a aeth heibîo fel llyfr wedi ei blygu ynghyd ; a phob 
mynydd ac ynys a symudwyd allan o'u lleoedd. A breninoedd y ddâear, 
Ä*r gwŷr mawr, a'r cyfoethogion, a'r pencapteniaid, a'r gwŷr cedỳm, a phob 
gŵr caeth, a phob gŵr rhydd, a ymguddiasant yn yr ogof ëydd^ ac yn 
nghreigiau y mynyddoedd," &c. Draáiefh, ar dywalltîad y seithfed phiol, 
** Yr oedd Ueisiau, a tharanau a m'ellt ; ac yr oedd daeargryn mawr, y £ath 
ni bu er pan yw dynion ar y ddaear, cymaint daeargrjnn ac mor fawr. A 
gwnaethpwyd y ddinas fawr yn dair rhan, a dinasoedd y cenedloedd a 
syrthiasant, a Babüon fawr a ddaeth mewn cof ger bron Duw, i roddi iddi 
hi gwpan gwîn digofaint ei lid ef. A phob ynys a fiMd ymaith, ac ni 
chofiwyd y mynyddoedd." Adgofia eîn darllenwyr ein sylwadau y tro o'r 
blaen yn mherthynas i'r ddaeargryn fel arwyddlun o chwyldroad gwladwr- 
îaethol, a'i bod i'w deall felly bob amser y sonir am daiii yn mhrophwydol- 
iaethau y Dadguddiad. T mae y desgrifiadáu uchod o ganlyniadau agoriad 
y sel a thywailtiad y phìol yn gryfion ac oftiadwy iawn. Benthydr gwrtìi- 
ddrychau y greadìgaeth anianol i bortreadu sefÿdliadau gwladwriaethol. 
Wrth yr haal^ golygir rhy w benaeth neu frenin ; y Ueuady a arwydda y 
bendefigaeth ac urddasolion y liŷs; y sety awdurdodau a swyddogîon y 
îlywodraeth ; y nef^ y flurflywodraeth. Wrth fod yr haul yn myned **yn 
ddu fel sachlen flew," y deallir, y byddai î ryw benaeth neu frenîn golli ei 
goron a'i awdurdod, ei urddas a'i ogoniant breninol. " Y lleuad yn myned 
yn waed," a arwydda gwymp a darostyngiad y bendefigaeth, mewn can^ 
iyniad i ddymchweliad yr orsedd. Syrthiad y ser, a olyga fod swyddog^ 
ion gosodedîg y Uywodraeth yn coUi eu lleoedd, eu swyddau, a'u hawdurdod- 
au. " Y nef yn myned heibio fel llyfr wedi ei blyjgu ynghyd," a olyga, fod 
y flurflywodraeth yn cael ei dodi heibio a'i chyfoewid yn hoflol. Düynîr 
naturiaeth yn fanwl a chywrain yn yr holl ddesgrifiad. Dywed amryw 
dystion o ddaeargrynf äau mawrion, bod yr haul yn ymddangos fel mwdwl 
du, a'r lleuad fel tywarchen o waed, yn y flurfafen; a'r ser megys pe 
byddent yn syrthio yn gawodydd drwy yr awyr ; a'r holl nefoedd fel pe 
yn ymblygu ac yn ymrolio ymaith, a'r mynyddoedd a'r bryniau fel yn 
neidio ac yn dianc i fíbrdd. 

Wedi hyn, dodir hdbio y dull portreadol neu gyflelybol o lefaru, a dy- 
wedir, fod " breninoedd y ddaear, a'r gwŷr mawr," &c., yn ffoi ac " yn 
ymguddio yn yr ogofëydd, ac yn nghíeigiau y mynyddoedd." Y mae 
canlyniad tywalltiad y seithfed phicd yr un yn hollol o ran sylwedd a*r un 
uchod ; ychwanegir, i'r ddinas fawr gael ei gwneuthur yii dair rhan, &c., 
ac i Bábüon Fawr ddyfod mewn cof ger bron Diiw, i roddi îddi hi o gwpaii 
Uid di ddigof ẃtt eí. 

Yn aw, cyinharer dygwyddiadau 184S ft'r desgiifiadau pr(^wyd<^ 
iaethol (kn sẁr; «r gweled y cyd-darawiad tra nodedig sydd rhyngddyirt 
a'u gUydd, ìf p^h^eyntaf y w "mellt a tharanau a Hdbaiau," terfysgoedd aiC 
ymrysonau poŵfcily(ì ao ofnadwy ; yna, " daeaigryn fawr^ y fiath ni bû ^ 
pan yw dynion af y ddaear,'' &c., chwyldroad gwladwrîaethol dîgyffelyb 
ran ei gyflbedinobrwydd a'i effeithiau ; a dîau nad oes yn haaes chwyl- 
droadau gvladwri|iethol yr oesoedd, anghraifl); o un mor gyffiredHiol ac 



CTFLAWKXAO FROPBWT]>aLIABTHAU. 108 

ofoadwy a'r tm yn 1848. Ysgydwodd hwnẁ holl wladwiiaethau £vrQ|> 
yn gyfan, i raddbiu mwy neu lai, Yn nesaf, " A'r haul a aeth yn ddu fel 
sachlen fiew/' Bamai llawer o hen esbonwyr prophwydoliaethau y Dad* 
guddiady mal wrth yr haiuil^ y golygir, breniniaeth Efraino yn neillduol, yr 
hon fu am oesoedd yn brif gynnaliaeth ac achles i*r Babaeth a Phabyddìaeth, 
Yr oedd y brenin a deymasai yn Ffraine, yr amser yr oedd Eleming yn 
y^grìfenu ar y Dadguddiad, yn 1700, yn deûiyddio yr haul yn arwyddlun 
ei freniniaeth. Ond pa un bynag ai fod brenin Ffrainc, yn neülduol, yn 
carf ei bwyntio allan gan y brophwydoliaeth dan arwyddlun yr haul neu 
beidìo, ai ynte arwyddlun cyfiìredinol o benaeth neu frenin unrhyw wlad 
ydyw, — caniyniad cyntaf toriad allan y chwyldroad, yn 1848, ydoedd i haul 
fyned yn ddu fel sachlen flew, sef i frenin y Ffrancod, Louis Philippe, golli ei 
goron, ei orsedd, a'i awdurdod freninol. Yr oedd y bore by th-gofiadwy hwnw, 
Chwefror 24ain, 1848, yn cyfodi fel haul yn ei kwn ddysglekdeb ; tywynai 
yn ei lawnogoniant breiniolhyd y prydnawn, pan y torodd y ddaeargryn îawr 
allan, a'i taflodd ef o'i gylchrod, — ac a ddymchwelodd ei cwseddfainc o awyr 
wladwrìaethol Ewrop i'r Ilwch, ac a'i Uosgodd wedi hyny yn fwg a Iludw. 
Aethy fiídiMKÿ,ybendefigaeth,feIgwaed; terfysgwydadiradcüwydhi^collodd 
eî Miw aíi Uewyrch ; dyddymwyd ei hurddas a'i theitlau. CoUodd hoU swydd- 
ogion yr orsedd eu Uy wodraeth, euUeoedd, a'u dylanwad. Aeth " y nef heibio 
fel Hyfr wedi ei blygu ynghyd :" cyfaewidiwyd y Uy wodraeth wladol o 
ran ei hegwyddorion a'i flurf . Cyhoeddwyd Ffraìnc yn werin-lywodraeth, 
a threfìiid fod i gymdeithasfa wladwriaethol gael ei hethol, gan yr hoIÌ 
ddeffîaid gwrywaidd o oedran a nodwedd priodol. Yn ganlynol, desgrifir 
helaethiad y chwyidroad a*i efleithiau i ac or deymasoedd a phenadurìaid 
eraiIL " A breninoedd y ddaear a'r gwyr mawr," &c., " a ymguddiasant 
yn yr ogofëydd." Ac fel hyn, yn hoUoI, y dygwyddodd mewn canlyniad i 
ddymdìweliad gorsedd a breniniaeth Fframc, fel y dangoswyd eisoes. 
Erioed ni welwyd cj^mifer o benaduriaid, a phendefigion o bob graddau, 
yn flbi ac yn ymguddio o'r blaen. Nid oedd Louis PhiUppe a ŵuizot, a'u 
teuhioedd, ond rfaagredegyddion i'r wlad hon i liaws mawr a'u dUynasant 
yn frian o wledydd a theymaaoedd eraiU. ''A gwnaethpwyd y ddinas 
fowr yn dair rfaaii." Wrth y " ddinas fawr," golygwn y gaUu gwladwiv 
iaethoi Pabaidd yn Bwrop. Y gaUu hwnw oedd yn achlesu ac yn cynnal 
Pabyddiaeth i fyny yn y gwiedydd hyny — ^yn gorthrymu cyrfí* a chydwy- 
bodau dynion — ^yn attal taniad yr ysgrythyrau ymhUth y bobl ; gwnaeth- 
pwyd y gaUu hwn, ag oedd o'r blaen yr un a'r unrfayw o ran sylwedd, yn 
rhane(Ug o ran ei ŵnf a'i egwyddorion Uy wodraethol i raddau. Yn Ffrainç, 
cyfoewidiwyd ei flurf a'i egwyddorion gwreiddiol yn hoUol> a dygwyd ef 
ì'r un gweriniaethoL Mewn gwledydd eraUl,^ cyfiiewidiwyd ef o'r 
flìirf unbenaethol i'r un cyfansawdd o benaduriaeth a gweriniaeth, yn 
gyflelyb i fifurflywodraeth Prydain Fawr. Yn y UeiU, arosodd hyd yma y 
peth oedd o'r blaen, sef unbenaeth; ac fel hyny, "gwnaethpwyd y ddinas 
fawr yn dair riian," ao y " syrtfaiodd dìnasoedd y cenedloedd" — sefydliadau 
gwladwriaethol y teymaaoedd fayn, lawer o faonynt, ac y siglwyd ac y 
terfysgwyd fawynt oU i raddau mawrion. Ac yn olaf o'r cwbl, " Babüon 
fawr a ddaetfa mewn cof ger bron," Duw, &c. Y Babaetfa ei faunan, neu yr 

^ ìíegyB PrwBÌa ac eraiU, yr hon er ei bod yn Uywodraeth Brotestanaiild mewn eaw, 
nid ocNlâ yn rha^ri nemawr ddim, mewn Uawer o bethí.ay ar y galluoedd Pabaidd. 

H 2 



104 CTFIiAWNIAD PBOPHWTOOLIABTHAU. 

Eglwys Bábaidd. Dodir ei thrydiìneb hi yn olaf o'r cwbl yn nesgrìílMÌ j 
brophwydoliaeth ; a'r olaf ydoedd o ddygwyddiadau y flwyddyn. Ffôdd 
Löuis Philippe o Paris (y cyntaf o fföedigion y flwyddyn 1848), ar y 24aîn 
o Chwefiror; yn nechreu y tymmory ac ar y 2Íám o Dachwedd, yn niwedd 
y flwyddyn, y fiMd y pab, yr olaf o'r fföedigion, o Bufain. Drachefìiy ar 
y dOain o Bagfyr canlynol, y dydd olaf ond un or flwyddyn, taniwyd cant 
ac un o fagnebiu, oddiar gastell St. Angdo» yn Bhufiain, i darânu yr 
hysbysiad pwysig i'r ddinas fawr, i Italiy i Ewrop a'r byd, bod llywodraeth 
wladol y pab, neu y Babaeth, wedi ei dymchwelyd i'r llwch, wedi pàrhau 
4> honi am yn agos i un cant ar ddeg o flyneddau ! Cenid doch eglwys 
8t. Michael, yn y ddÎDas> yr hon na chenid un amsery ond yn unig ar yr 
achlysur o farwolaeth pab, i hysbysu yn awr» nid marwoLieth y pab, ond 
marwolaeth y Babaeth. Aeth y djnasyddion ymlaen mewn rhwysg a 
gorfoledd, gan ddilëu pob arwyddion ac arwyddloniau o awdurdod wladol 
y pab oddiar yr adeiladau cyhoeddus ; a dadganasant Buf ain yn werin- 
lywodraeth, yn nghanol bloeddiadau çyffiredinol o lawenydd a chymerad- 
wyaeth ! Tarawodd y dygwyddiadau pwysig hyn holl Èwrop â syndod. 
Disgynent yn *^ genllysg fel t^entau mawrìon," ar yr awdurdodau Pabaidd 
yn neillduol. Wedi dyfod ychydig atynt eu hunain o'r terfysg a'r braw^ 
dechreuent gydymosod a chydymgynghori ynghyldi y moddion a'r duU 
goreu i adferu ei scuusteiddrwydd yn ol iV awdurdod : a dîau na i^yflwyna 
hanes cynghorau hoU oesoedd y ddaear y &th ddiych o b^idroniy ym- 
ddyrysu, ymrwystro, ac aflwyddo, ag a dd^gys y eynghor hwn. Os 
**ynfydwyd bamwyr," ac os " dygwyd calonau penaethiaid pobl y ddaear'' 
erioed, feî y ^*crwydrentmewn anialwch heb flfoidd," gwnaed hyny yn awr. 
Y eytundeb oyntaf oedd, f od i Hispaen gymeryd y gorchwyl mewn llaw : 
addawai hithau yn ewyUysgar a Uawen y gwnaethai. Ond ar hyn, rhuthr^ 
edd yr hen flaenor müwraidd dewr, Cabrera, i'w thiriogaethau, a chododd 
wrthryfel yno yn mhlaid Don Carlos, yr hwn a fygythiai yn drwm ddym- 
chwelyd Uywodraeth y frenines am beth amser : feUy rhwymwyd dwylaw 
Hispaen i fyny fel na aUent ddwyn dim i ben. Yna edrychid ar Awstria ; 
ac er cymaint oedd awyddŵyd yr hen ddraig ysgymun hòno i gyflawni y 
gwasanaeth hwn o drawsder a ffieidd-dra, yr oedd ganddi fwy na digon o 
waith yn ei thaleithiau ei hunan, y rhai oeddynt ferw gwyUt drwyddynt o 
derfysg a gwrthryfeL Wedi hyny, gofynid i lywodraeth Efrainc gymeryd 
y gorchwyl; ond ni feiddìai hòno, gan gywüydd, y pryd hwnw, wregysu ei 
ẁleddyf, ac ymosod ar Bufain, am ddüyn yr esiampl a roddasai hì ei hun 
o'i blaen ; er y teimlai y Uywydd, a'r rhan fwyaf o'i weinidogion, yn bur 
awyddus i'r gwaith. Wedi hyn, drachefh, cytunid fod i Naples a Sardinia, 
dwy gymydoges agosaf y pab, uno eu gaUuoedd er ei adferu. Addawaant 
wneuthur ; ond cyn cychwyn cam, syrthiasant aUan à'u güydd, ao ystrano- 
ient, ac felly terfynodd y Uith hon. 

Yna, dyma y gair yn dyfod fod ffraìnt; wedi penderfynu ymosod ar yr 
anturîaeth, ac yn parotöi ati: diwedd yr un wythnos drachefìì, wele y 
newydd o Parìs fod y Gymdeithasfa Wladwriaethol yn penderfynu na 
byddai a wnelai Ffrainc â'r mater ! Teffid y peth yn ol i HiÌspaen eilwaith; 
dywedai hithau bod ganddi yn awr ddeng mÜ o wyr yn barod i'w hanfon : 
yn union wedi hyn, hysbysai na aUai hebgor ond pum mil, bod terfysgoedd 
— ^'- tori aUan yn Catalonìa. Addawai anfon y pum mU hyny yn ddîoed; ond 
*dâi edryoh, yr oedd ei UogeU mor wag i> arían, fel na aUai ddwyn y 



Cypi*àwniad prophwydoliabthau. 105 

draul ! O'r dîwedd, er ei gwarth a'i chy wîlydd bythol, cymerodd llywodraetll 
Ffraînc y gwaith mewn Uaw, ac anfonodd ei Uongau i ymosod ar ei chwaer, 
îe, ei phlentyn ei hun mewn ystyr : gwerin-ly wodraeth ieuanc, wanaidd^ 
ond anrhydeddus Rhufain, yr hon oedd yn dechreu blodeuo a ffrwytho yn 
hyfryd dan weinyddiaeth ddoeth, gyfiawn, a grjrmus^^yr enwog Joseph 
Mazzini; i ymosod, meddwn, ar y werin-lywodraeth deilwng hon, a hyny yn 
mhlaid y llywodraeth drawsaf a mwyaf gorthrymus a felldithiodd ac a warth- 
niddodd y ddaear erioed. Dysgwyliai y Ffrancod fynedfa rwydd i mewn i'r 
ddmas, ac na fyddai raid iddynt ond dangos eu hunain o'i blaen, er dychrynu 
y Rhufeinwyr i ymostyngiad ; ond yn hyn fe'u siomwyd yn dost. Cawsant 
lawer curfa galed, a bu raid anfon lleng ar ol Ueng o filwyr i adgyfnerthu 
y fyddin, cyn y gallasent gymeryd y ddinas ; ac ni chymerasant hi o gwbl 
mewn gwirionedd, canys pan welodd y Rhufeinwyr mai oferedd fuaâal 
gwrthwynebu yn hwy, rhoddasant y ddìnas i fyny ar ammodau ; ac felly, 
yn lle gogoniant, medodd Ffrainc warth a gwaŵwiwydd yn Ehufain yn 
mhob ystyr. 

Bellach, gallasem ddysgwyl gweled y pab yn dychwelyd yn eî ol i'w 
lys a'i awdurdod; ond na, y mae yn dyrysu eto. Ceisiai Uyẃodraeth 
Ffrainc ganddo lacio peth ar efynau ei lywodraeth, a chaniatâu rhyw 
gymaint o ddiwygiadau gwladwriaethol iV ddeüîaid; ond mynai yntaa 
fyhed yn ol yn hoUol rydd ac annibynol i wneuthur fél y mynaL 
Erfyniai Ffrainc yn ostyngedig amo i ystwytho tipyn er ei mwyn hi, fel y 
caflÈd gochl f w thaflu dros ei hymosodiad diweddar ar Ru&in — ei bod 
wedi ymrwymo yn gyhoeddus ger bron Ewrop i ddiogelu rhyddid i'r Rhuf- 
eînwỳr ar ei adferiad. Ymddangosai yntau fel yn gwrandaw ac yn ys- 
twytho ; gyda hyny, dyna Awstria a Naples yn sisial yn ei glust, ac yn ei 
droi drachefn, a thyngai ei sancteiddrwydd nad ai yno byth, oni chaffai yr 
holl awdurdod i'w law ei hun a'i gardinaliaid fel o'r blaen. Yn y cyfamser, 
yr oedd gweinidogion ei drawsder (y oardinaliaid) y rhai a ddychwelasant 
yn ol i Rufain wedi i'r Fjfrancod feddiannu y ddinas, yn lly wodraethu â llaw. 
gref yno, ac yn ty wallt eu creulonderau dreigaidd ar bob grudd, rhyw, ac 
oedran a ddrwgdybid ganddynt eu bod yn gyfeillion rhyddid. Adífer- 
wyd yr hen chwil-lys uffemol a ysgydwasai gwerin-lywodraeth Mazzim 
ymaith, a chwareuai hwnw ei hen ystranciau melldigedig drachefh; ac 
yn mysg yr aberthau a syrthi^nt i'w safii, yr oedd Dr, Achilli, ofieiriad 
Pabaidd enwog gynt, ondyr hwn a argyhoeddasid o dwyll Pabyddiaeth, ao 
a ymwrthodasai â hi, ac yn nhymmor y werin-lywodraeth a aethai i Rufain 
yn orachwyliwr dros y Fibl öymdeithas. Ond pan dybygid fod pob maen 
tramgwydd wedi ei symud oddîar fíbrdd y pab i ddychweiyd yn ol, a phan 
oedd yntau wedi gadael ei loches yn Gaeta, ar y bwriad hwnw, Âymsi 
lythyr hynod llywydd gweriniaeth Ffrainc at un o swyddogion y fyddin yn 
Rhujfain, yn tystio yn gryf ac yn groew, na oddefai Ffrainc i*r Rhiìfeinwyr 
gael eu gorthrymu yn y modd hwnw, ac y mynai fiìirfly wodraeth a ddio- 
gelai eu rhydífid iddynt — ^na chafiai neb le i ddywedyd fod Ffrainc yn tynu 
eî chleddyf i'r dyben i yspeilio un genedl o'i hiawnderau cyfiaWn, &c. 
Tarawodd hwn y pab a'i gardinaliaid fel taranfollt. Pan ddangosid y 
llythyr i'r hen dad druan, plethai ei ddwylaw ; a chodai wỳn ei fygaid i fyny 
M un wedi ei daraw gan barlus mud. Dyma hi wedi dyrysu eto. Pan 
ddaeth y Gymdeithasfa Wladwriaethol yn Paris ynghyd, cymerodd lythyr 
y Itywydd yn achos Rhufain dan ei hystyriaeth ; llwyddodd y gweinidog- 



106 CTFLAWIYIAD PBOPHWTDOllASTHAU. 

ion i giid pfcddliẁ yn j gymdéíthttda i ddodi j ìtjÛijT himw beîbio M 
peth dîryin : a dyma wawr ar achos j pab unwaìth eto^ a dechreuai ym* 
galoDOgi i ddychwelyd. Ar hyn, llywydd FfrainCy wedì ei gythraddo gan 
waîth ei wdnidogîon yn dìrymn awdurdod ei lythyr, a'a diswyddodd, ac 
a alwodd wyr eraOl iV gynghor yn eu lle. Dyma hi yn tywyllu eto. Pa 
fodd bynag, tybid na buaâai y llythyr wedi ei ddirymu unwaith gan bleid- 
lais y gymdeithas£Ei yn seíyll yn fwgan ar ei ffordd mwyadiy efe a bender- 
fynaî o ddifirîf ddychwelyd yn bur fuan. Anfonid cenadau oddìwrth y 
cardìnaliaid o Bufaia ato, i erfyn amo brysuroy ac atebodd yntau y dy- 
diwdai yn ddîoed. Gyda bod y oenadau yn troi oddiwrtho tua Bhufainy 
gyda y newydd hwn, dyma newydd araU yn ei gyrhaedd yntau o Paris, 
fod blaenor y fyddin Ffrengig yn Bhufaîn i gael ei newid, ac un oedd yn 
neinduol o anghymeradwy ganddo ef (y pab) wedi ei benodi iV swydd ! 
Djona hi yn dyrysu eto : oedodd ei ddychwelíad drachefìi hyd rywbryd — 
** A hyd pa gy'cC pwy a'i gŵyr T Y mae yr hoU bethau rhyfedd hyn yn 
lleÊmi riiywbeth. Onid yw Uaw Duw yn amíwg iawn yn yr hofl oruch- 
wyUaeth dra hynod hon ? Oni eUir dywedyd yn eithaf priodol yn iaith y 
prophwyd Daniel — ^' Y fam a eisteddodd, a'i lywodraeth a ddygant oddi- 
amo." Fel yna y mae yr achos yn sefyU pan ydym yn ysgrifenu. Ghülai 
j dychwel yn ol i Bufain rywbryd, ac am ryw dymmor, a gaUai y bydd 
wedi dychwelyd yno cyn y caiff ein darUenwyr y " Traethodydd" hwn i'w 
dwylaw ; ond byth ni bydd yno mwy y peth oedd o'r blaen. Y mae y bobl 
wedi darfod âg ef am byth o ran eu teimladau. Torodd yr aelodau eu 
hunain y pen oddiar y corff, a thaflasant ef ymaîth, gan ddywedyd, " Ni raid 
i ni wrthyt," G«Uir ei osod yn ol â'r cleddyf, a rhoddi rhyw fath o glud 
f w ddal yno am enyd ; ond byth ni red na gwaed, na gwres, na bywyd^ o'i 
galon iddo mwy. Darfu i'r Ffrancod hefyd yn eu hymosodiad ar Bufain, 
er ceisio adferu ei arglwyddiaeth dymmorol, roddi marwol archoU i'w 
awdurdod ysbrydol. Pan welodd y bobl eu dinas yn cael ei dryUio, eu 
meddiannau yn cael eu dinystrîo, a'u gwŷr yn cael eu dyfetha, er adferu ei 
drawsder tymmorol, aethant i ffîeiddìo ei grefydd a'i drawsder ysbrydol 
hefyd : ac i ddîal ar hono, dechreuasant argrafiu a thaenu yr ysgrythyrau. 
GaUwn ddywedyd wrth derfynu, " Bys Duw yw hyn." Efe a roddodd 
yn nghalonau y gaUuoedd hyn oU i wneuthur ei ewyUys ef, yn ddîarwybod 
iddynt eu hunaîn. 

MeddyUem ni yn sîcr fod yr amgylchiadau hyn oU yn cynnwys cyflawn- 
lad tra lunlwg a hynod o'r prophwydoliaethau a fuant dan ein sjlwl Pa 
un a ydynt i gael cyflawniad mwy helaeth eto> yn mhen rhyw dymmor i 
ddyfod, nid awn i geisio penderfynu yn awr. Nid yw goruchwyUaeth 
1848 wedi ei gorphen eto, ac nid oes neb a ŵyr yn awr pa bryd ac yn 
mha beth y terfyna. 

Chwennychasem sylwi ar amry w o brophwydoliaethau eraìU, a eUir eu 
(^nnhwyso gyda phriodoldeb neìUduol at amgylchìadau y dyddíiau hyn, a 
gwneuthur amry w gasgliadau ymarferol oddiwrth y cyfan ; ond rhaid i ni 
ymattal, gan ddarfod i'r erthygl hon redeg i feithder mawr eisoes. Ni a derf- 
ynwn gan alw ar hoU garedigion yr efengyl i gydlawenhau uwch ben yr 
hoU oruchwylîaeth ryfedd hon. "Deuwch, gwelwch weithredoedd yr 
Àrglwydd, pa anghyfannedd-dra a wnaeth efe ar y ddaear." "£fe a famodd 
y buten fawr, yr hon a Iygrodd y ddaear â'i phuteindra." Ofer fydd Uafur 
-^ ^oU garedigìon yn oeisio ei mêddyginiaethu. Cymerai caredigion yr hen 



OWhAD jpy NHADAÜ. 107 

Fabflon gynt <irîagl f w dolur hl, ond yn ofer. " Ni a iaeka8om Babilon»" 
meddent, " ond nid aeth hi yn iach ; ^ewch hi, ac awn bawb iV wlád ; 
canys ei bam a gyrhaedd fr nefoedd, ac a ddyrchafwyd hyd yr wybrau/' 
Nid annhebygol ydyw, y terfyna holl ymdrechion cogfeddygon y Babilon 
Rufeinig yn y eyîsrelyb fodd. Os ydjw cmser ei dymu hi wedi dyfod, ofer 
fydd Ilafur holl freninoedd, a'r rhai a fuont fyw yn foethus, ac a buteinias- 
ant gyda hi, fw dal i fyny — syrth y cynnòrtìiwywyr a'r cyimorthwyedig ; 
" canys dydd Arglwydd y lluoedd sydd ar bob balch ac uchel, ac ar bob 
dyrchafedig, ac efe a ostyngîr, &c. Yna yr iselir uchelder dyn" (y dyn 
pechod, yr hwa fu yn hir yn ymddyrchafu), "ac y gostyngir uehder :dyn- 
îon '* (ei gyMlËon a'i gynnorthwywyr), " a'r Arglwydd yn unig a ddyrch- 
efir yn y dydd hwnw. A hwy a änt i dyllau y creigiau, ac i ogof äau llych- 
lyd, rhag ofn yr Arglwydd, a rhag gogoniant ei fi^wredd ef^.pan gyfod© 
ẁe i gynhyrfu y ddaear." 



«GWLAD FY NHADAU.*' 

HOFP yw gan rai gael rhwysg a bri> Gorhaeledd lor a'i lleinw hi : — 
A thyru aur a pherlau, I fyny o'i thrigfanau^ 

A llwybro gwledydd fwy na rhif : — O enaii myrdd y derch bob dydd 
Mil hofiíach genyf finnau Ei.glodydd Ef yn ddîau, — 

Cfael tawel fyw mewn syml f wynhad, Rhyw dawel hedd, a llon fwynhad^ 
Rhwûgbronydd"gwladfymiadau." A geir yn " ngwlad fy nhadacu.** 

Mae llawer gwlad mewn uçhel fawl Caf draw, wrth fyn'd o le fy nhrig 
Am ddidawl ryfeddodiau ; Hyd frig ei thàl fynyddau, 

A Ilawer un, pe teithiwn hi, Fugeiliâid gwâr yn gwylio 'n IIoh 

Hyfrydweh imi roddai : Eu gẁynion ddÎB.dellau ; 

Rhyw fwynder gwell, er hyny, sydd Heb wylltíìl fírom i lunio brâd 
Yn nedwydd " wlad fy nhadau." Trwy daẃél " wlad fy nhadau." 

Ei hawel iach, ei Ilwyni Ilawn, Trwy 'i^ fkJdu' werdd ar fore haf, 
'A'i bywlawn béraroglau — I ícẁi daf deimladau, 

A'r aeron per, çrogedig, sy Ceir seîmau gẁych hyfrydlaiwrn gân 
Ynllenwi ei pherllanau; O fin éi giân lancesau, 

Y rhai'n, a Ilon ragorion gant, Wrth odro 'n Ilon y blithion dda 
Hynodant " wlad fy nhadau.'* Ymdtiýgaí " gwlad fy nhadau." 

Pe bae i dynged flin fy nwyn Ar ael ei bronydd, O mor wych 
awel fwyn ei bryniau, Yr edrych ei.rhaiíldrau, 

I sengi bröydd estron dir, Yn fírydiau gwynion tua 'r pant 
Nes treulio hir fiyneddau ; Pan nithrant draws y creigiau; 

A mynych ddeigryn Uaith, mi wn, A melus ddŵr %nnónau gant 
Y ẁŵwn ** wlad fy nhadau.'* Ddîodant " wlad fy nhadẅ.*' 

H 4 



108 ADDY60 T LLTWODBAETH. 

Ei Uawrlen werdd a fritba 'r haf Pan ddel î ben fy ymdaîtìi í&r 
A'i holl hygaraf dlysau ; Trwy amser a î ofidîau, 

A chynnyrch llawn eì llwytho wna, fewn ei llwch, rhodder fi ! 
Nes y llifeiria ŵydiau I gysgu *m hirion orîau : 

laeth a mel, mil gwell na gwin, Hûn dawel gaf mewn hedd di-ând 
Trwy iesin " wlad fy nhadau." Yn mynwes " gwlad fy nhadau.* ' 

Tn danllwyth gwyllt rhoir dawn ei A phan ddaw bloedd yr angel mawr 
beirdd I alw pawb o'u beddau, 

Wrth Iwybro ael ei bryniau, ^ Caf esgyn £ry mewn nefol wawr 
Pan dremiant draw ei glynoedd heürdd ddulawr ei phriddelhiu, 

A'u tonawg ŷd yn chwarau, A melus ganmawl cariad rhad 
A rhoddion hael y dwyfol Dad Pan fflamia " gwhid fy nhadau." 

Yn hulio '< gwhid eu tadau." 



ADDYSG Y LLYWODRAETH. 

[Y MAB awdur yr ysgrif ar Addysgîant yn ein rhifyu diweddaf wedî 
anfon i hysbysu ei fod yn f oddlawn i adael yr ysgrif hono fel y mae i fam 
y wlad, héb ychwanegu dim ati. Ond derbyniasom y Uythyr a ganlyn 
oddiwrth awdur yr ysgrif a ymddangosodd yn y rhifyn am Gorphenaf. 
Yr ydym yn deall fod yn anghenrheidiol hysbysu mai fel gohebiaethau 
y mae y ddwy ysgrif ar Addysgia^th wedi ymddangos, ae nad yw y 
^Traethôdydd'' yn gyfrifol am y syniadau sydd ynddynt. Ghdlesid 
meddwl y buasai pawb yn gweled hyn ; ond y mae anwybodaeth a dwhû 
rhai dynion bron yn ddiderfyn. Y mae iaith y **Traethodydd" ar bob 
pwnc yn imffiurf o'r dechreu hyd heddyw ; ond yr ydym, er mwyn tegwch, 
yn rhoddi lle yn achlysurol i lythyrau oddiwrth ohebwyr, megys yr 
Amddifiyniad i'r Eglwys Sefydledig yn ein rhifyu diweddaf • Ao ar y tir 
hwn y rhoisom gyfie i'r ddwy ochr ysgrifenu ar y pwnc o Addysgiaetlì. — 
GoL.] 

AT OLTGYDD T " TBABTHODTDD.'* 
Stb, 

Drwy TBÌ o'r dygwyddiadan qrdd ar droiaa yn diysn yr amcanion cryftf, ni welids 
y " Traethodydd ** diweddaf am fis cyflawn ar ol ei gyhoeddiad. Yr wyf wedi treuHo 
mis arall i yBtyried pa nn a ddylaswn ateb yr ysgrìf ar " Addyagiaeth" ai peidio. 
Wedi cryn fyfyrfod, yr wyf wedi dyfod i'r penderíyniad y byddai ei hateb yn wastraff 
ar amser, yn bla ar amynedd, ac yn ddirmyg ar reswm. 

Pe y ca^ddaswn yn yr ysgrìf dan flylw, gyírìîoîí teg, hysbyBÌadaa cywir, darlimiadaa 
didwyll, ^yniadan çyson, acymreBymiadan prìodol, boaswn vn eu liateb ar unwaiih, er nad 
yw yn cynnwys on mymryn o brawf y dyfot y Ilywodraetlì gyfranu addysg i'r ddliaid. 
Ondni chynnwya y deg tndalen ar hugain ddim o'r ibth. Cyfidfon anghywir^hyBbyBÌadan 
disail, darlnniadau ffngiol, penbleth o anghysonderaa, a chruglwyth o haeriadaa £braw^ 
ydyw y cy&n a welodd yr awdar yn dda ei ddodi ger ein bron. T mae yn achwyn ar 
enllib, ac yn enllibio ei hanan. Beia ar anghyBondeb, ac ymgordedda yn ei anghyBon- 
deraa ei honan. Achwyna ar ddamgaddio oddiwrth y werîn, tra y mae ef ei hon 
yn cwblguddio, ae yn eflRnsodi y gwaith. T mae yn imneilldttwr cjaon, ac eto yn 
pddef hawl y Uywodraeth i orchymiffn darUen y Bibl mewn yagolion. T mae ymron 



ADDYSG Y LLYWOD£ABTH« 109 

^yrthio i lewyg wrúk aon am wàájig grefyddol íel rhan o ymarferiadan jagol ddyddiol ; 
ond 08 derbynia rhyw yagol arian j llywodraeth, y mae yn foddlawn iddi ddarllen y' 
Bibl a gweddio. Y mae yn ceisio dangos y bydd yr yagolfeistr yn elyn fr gweinid<>g, 
ac y bydd y gweinidogìon a'r pwyllgoran yn orthiymwyr ar yr yBgoIfeistr. T mae 
addysg grefyddol, yn ol ei &m ef, yn ddiraddiad ar y Bibl ; ond ymdrecha gelu y 
rhaid darllen y Bibl yn mhob ysgol cyn y cynnorthwyir hi gan Bwyllgor y Cynghor 
ar Addysg. Mae y " Principality ** a'r '* Amserau " yn cael eu cludo ar diaul y Ilyw- 
odraeth, meddai ef ; ond y mae yn anghofio fod y papyrau hyn yn talu ceiniòg o doU 
am,bob copi a anfonir drwy y Uythyrdoll, ac am ugeiniau na anfonir. Nid yw yn 
cofio eu bod heblaw hyny yn talu 2Ìp, y cant o doll ar y papyr, a U. 6c. o doll ar bob 
hysbysiad ol mewn. Y mae yr awdur am saith mil o ysgolion yn Nghymni a Mynwy^ 
a sierỳd fel pe bae yr YmneilldUwyr i gynnal pob un o honynt. Pwy sydd i godi pob 
ysgoldŷ, i eynnal pob athraw^ i brynu pob darlun, ac i roddi yr un peth a chregl yn 
Ilaw pob nlentyn ! Y mae pob plentyn drwy y wlad, gwreng a boneddig, mud a 
byddar, dall ae anafhs» cloff ac anmhwyllus, claf a chlwyfiis, i fod am ddeuddeng 
mlynedd yn yr ysgolion hyn yn ol yr nn ymresymiad, a hyny ar draul yr ' Ymneill* 
düwyr. Tn enw dyn, Mr. Golygydd, beth sydd i ddyfod o yogolion yr BSglwys? A 
ydyw yr hoU foneddigion, masnachwyr, ac amaethwyr yn myned i roddi eu plant 
mewn ysgolion cyfiredin ar draul yr Ymneilldüwyr drnain? Ihrj, mewn difiîf, a 
wnaeth Ymneilldüaeth yn gyfrifol am addysg y genedl 1 Yr oeddwn i, dyn a'm helpo, 
yn arfer meddwl mai rhleni oedd yn gyfrifol am addysg eu plant. Profed eich goheb- 
Tdd fod haiol gaii y llywodraeth i ymyraeth ftg addy^g eu deiliaid, ac yna, ymresymir 
ig et Cofied nuá y pwnc mewn dadl ydy w, a ddylai addyâgfod yn rhydd neu (nibdol f 
]Nid oee neb am ddadleu ftg ef nad y w rhywfath o addysg yn well na dim, má oes 
neb yn ei ammheu na byddai yn Jantaia Vt Cymry wybod Saesoneg, er yr ymddengys 
ei fod yn an^ofio os oes cannoedd o Saeson mewn Ileoedd da yn Nghymru, fod mil- 
oedd o Gymry mewn Ileoedd da yn Lloegr* Peidied a gwneyd bwgan o'r cledrfiyrdd. 
Cofied yr addysgir pob dosbarth yn ol ei se^llfa gymdeithasol^ ac yr ymgoda teilyng- 
dod yn wastad i'w le |>rìodoI ei hunan. Nid oes greadur a ddywed air yn erbyn 
addysgu y Cymro, ond i hyny gael ei wneyd mewn ffordd onest. Ûb bydd Moiganwg 
a Mynwy cyn hir yn brif &snachle fwnaidd Bwrop, y mae yn debyg mai nid ysgrifen- 
wyr a goruchwylwyr fydd holl Gymry y wlad y pryd hwnw. Byáá eisiau y gfôwyr^ 
y mwnwyr, a'r gwŷr tkn, fel yn bresennoL Bydd ganddynt denluoedd i'w çynnal, a 
thebyg mai nid heb laáir y cynnelir hwy. Ni bydd peiygl iddynt newynu os na 
ddeallant y Groeg a'r Lladin. Nid yr un peth sydd yn cadw Cymro yn Lloegr rhag 
newynn, ag sydd yn cadw Sais yn Nghymm. Cedwir y Cymro gan ei deilyngdod a*i 
fedr, ond dygir y Sais i Gymru a chedwìr ef yno am fod ei feistrìaid yn Saeson» 
Byddai yn werth i'r bobl dyner galon a ofhant newyn yn Nghymrn, os na dderbynir 
arìan y Uywodraeth, gofio hyn. Shaid i addysg pob gwlad ddibynu ar ei sefyllia 
weithiol a chymdeithasol, ond ymddengys fod pleidwyr addysg y Uywodraeth yn 
anghofio hyn. Soniant ám adeUadau mawrion a theg, ac addysg bendefigaidd, heb 
gofio mai yr addysg brìodol i bob dosbarth ydyw yr hyn a'u cyíaddasa at ddyled- 
Bwyddau dyfodol bywyd. Rhagrìth feUdigedig ydy w darlnnio i dlodion gweithwyr a 
m&n-amaethwyr ein gwlad, y gaUuoga cynUun addysg y Ilywodraeth i'w plant gyr- 
haedd urddas a chyfoeth drwy ddyfod yn ddysgybl-athrawon, ac ysgolëigion y firenines. 
Nid oes gobaith o hyn, ond i un o bob pnmp ar hngain; ac o*r nifer hwn bydd mwy 
na'r hanner na ddeuant byth yn ysgolëigion y frenines. Pan y Uedanir gau-obeithion 
fel hyn, y mae yn biyd i bob dyn efelychu Cromwel, a dywedyd, " Syr Harry Yane ì 
Syr Ilarry Vane I Yr Arglwydd a'm gwaredo i rhag Syr Harry Vane." Yn ol cyn- 
Unn bresennol y Uywodraeth, geUir dewis pedwar o ddyBgybl-athrawon, neu is-athraw- 
on o bob cant o ysgolëigion. Ond a oes rhywun mor ffol a dysgwyl y bydd i'r cyfry w 
nifer gael derbyniad yn " ysgolëigion y frenines ? Beth a wneid ft hwy ? Pft le y ceid 

Elant iddynt i'w haddysgu ar ol gadael yr ysgol athrawoll Os dywedir y derbynîr 
wy i wasanaeth y Uywodraeth, pa hyd y byddaiy llywodraeth heb lanw i fyny yr holl 
swyddau y gaU benodi personau i'w Ilanw î Yr ydwyf yn meddwl mai tuag wyth mil 
(8,000) ydyw nifer y cyfryw swyddau, ac ni byddai y nîfer a fyddai yn wag bob 
blwyddyn ond megys dim rhwng cynnifer. Wedi treulio eu hamser nes bod yn ddwy- 
ar bymtheg neu ddeunaw mlwydd oed, ac heb gyrhaedd yn ysgolëigion y frçnines, na 
derbyn awydd gan y Uywodraeth, beth a ddaw o'r dysgybl-athrawon 1 Ni whU^t y 
tio yn ysgolfeistrìaid, oblegid ni allent dderbyn cymhorth y Uywodraeth heb fod mewtt ^ 
ysgol athrawol, a pha fodd y gallent ymgystadlu ft'r ysgolfeistrìaid a fii ynddynt, ac 4 
gynnorthwyír ^;an y Uywodraeth f Mae y cynllun hwn mor sicr o daflu addysg i ddwyw 



110 ADDYSG Y LLYWODRAETH. 

law 7 Ilywodilbeth ag nn o dre&iadau gormesol y Cy£EUQidir. Analluoga yr ysgol&ÌBtai 
a&nibynol i eimiU eu bywioliaeth, crea au-obeithion y u mynweaau miloäd, sioma hwynt 
yn y dull creulonaf, gan eu gadael heb alwedigaeth, ae mewn oedran anmhriodol i 
ddysgu un gelfyddyd. Dwgholl drethi y deymas i ddylanwadu yn erbyn ysgolion 
rhydd. Ettyl gystadleuaeth, yr hyn bob amaer sydd yn diogelu rhagoroldeb. Dy- 
wedaf & dau âir i weithwyr Morganwg a Mynwy beth ydyw addysg y llywodraeth — 
nop y cwmni ydyw. Siop i dori pob masnachwr annibynol. Siop ì werthu siwgr y 
gellir ei brynu yn mhob Ue arall am chwe' cheiniog y pwys, am aaiih ydyw. Siop i 
werthu caws naw ceiniog y pwys am ddeg ceiniog a thaîr ffyrlingydyw. Siop i wneyd 
y meistr yn ormeswr, a'r gweithiwr yn gaethwas ydy w. Gwn o'r goreu nas gall ysgol- 
ion rhydd ymgystadlu &g ysgolion y llywodraeth, ac onid yw hyny yn ormes ì Hawdd 
dyweyd wrth bleidwyr addysg rydd am fyned ymlaen yn eu dull eu hunain, ond pa 
fodd yr ftnt amlaen tra y byddo cyllid y deyrnas. a dylanwad y Ilywodraeth yn eu her- 
byn ì Pe y gofynasid i Mettemich am y Ilwybr effeithiolaf i gadamhau a lledanu 
gormes, nis gallasai gynnyg gwell hwn. Hen g&n ydy w dywedyd y gellir ymwrthod â*r 
cynllun hwn neu arall, os na bydd yn gwelthio yn foddhaol. Na ! nid mor hawdd ar 
ol cylymu bywioliaeth miloedd wrtho. Hawdd, yn ol yr un resymeg, fyddai i offeir- 
iaid SfengyJaidd Eglwys Loegr droi allan o honi,yn Ile ymlynu wrth ei hailenedigaeth 
yn y bedydd ; ond yr ydym yn gweled mai nid feily y mae. Hawddach Iladd y wiber 
yn ei babandod nag yn ei Ilawn faintioli. Gwell ymwrthod à chynllun drwg o'r 
dechreuad, nag ymdrechu ymyagwyd a myned allan fel cynt, pan y bydd wedì eiIHo 
cydynau ein nerth. 

Yr wyf fi yn dadleu nad oes gan y llywodraeth hawl na chymhwyêder i ymyraeth ftg 
addysg» Ni waeth i mi, o ganiyniad, pa gynUun a arfero, o ran egtoyddor. Tr wyf 
yn rhwym o wrthwynebu pob un^am y rhaid fod ei egwyddor yn ddrwg, Kîd oes 
rwymau amaf, gan hyny, i sylwi ar yr hyn a ddywedir am addysg y Uywídraeth ar y 
Cy&ndir, neu yn yr America. Eto gellid meddwl nad ymfi&ostiai un dyngarwr lawer 
addysg y Cyfandir. Beth ydyw ei flBrwythau î Anffyddiaeth waedlyd a chableddus 
yn Ffrainc. Mewn teyrnasoedd eraiU yr ydym yn gwéled gwaed y deiliaid yn mwydo 
y ddaear, eu hymenyddiau yn ei gwrteithio, eu hesgym yn ei gwynu^ a'u cáiawd yn 
ymborth i fwystfilod ac adar y nefoedd. Y mae braîdd yn rhy ddiweddar i alw Cymru 
i ganu mawl am effeithiau y feth addysç ! Os ydy w addysg rydd wedi methu cyrhaedd 
pawb, y mae addysg y Uy wodraeth wedi cyferfod à'r un methiant. Y mae " profiad 
cliwe' mil flyneddau," yn uchel gyhoeddi mai gelyn rhyddid, gwareiddiad, a chrefydd 
ydyw addysg y Uywodraeth yn mhob oes, ac o dan bob amgylchiad. 

ün gair am bum cant punnau Mr. Coventry WiUiams. Pwy a'u derbyn ? A oes 
neb a gymer drugaredd arno? Y maent yn d&n ysol yn ei logeU. Baeth yn un 
swydd i'w cynnyg ỳn Abertawe. CymheUodd hwy £'i ben a'i dafod ei hun i Ysgol 
Elusenol Gymreig Llundain. Ond nid oes neb yn eu derbyn, a bydd meUdith ei 
ŵlad ar gopa walltog y neb a gyfiyrddo & hwy. Gwerth cymeriad y genedl ydynt. 
Wedi ein duo a'n heullibio ger gwydd teyrnasoedd cred, dyma Mr. Coyentry WiUiams 
yn cynnyg i ui bum cant o bunnau 1 Bydded ei arian gydag ef i • 

Nid oes gan y Uywodraeth hawl i ymyraeth âg addysg, ac am hyny ni ddylai wneyd. 
Nid oes ganddi gymhwysder i ymyraeth, ac am hyny nis gail wneyd, heb wneuthur 
drwg. Os dylai ymyraeth àg addysg un dosbarth o'r deiliaid, dylai o&Iu am addysg 
pob dosbarth, gan fod yr un berthynas rhyngddi a'r cyfen. Mae yn amddifiyn pob 
dosbarth, ac yn cosbi pob dosbarth fel eu gUydd, ac am hyny, dylai addysgu 
pob un fel eu gilydd. Nis gall addysgu y bobl ond ar eu traul eu hunain, gan 
nad oes gan y Uy wodraeth arian ond a goda oddiar y deiUaid trwy drethi a thoUau. 
Y mae y boneddigion a dosbarthiadau canol ein gwlad yn rhoddi addysg i'w plant, 
am fod ganddynt fodd i wneyd hyny. Y mae Ilawer o'u gweithwyr heb fodd am fod 
. eu trethi yn rhy diymion. Y ffordd oreu ydy w symud y trethi, a rhoddi modd yn 
eu dwyIaV, ac yna hwy a ofalant am eu plant fel eraill. Os oes ganddynt foddion, 
ond yn eu treuUo mewn oferedd, byddai yn anghyfiawnder eu cynnorthwyo, Fel 
hyny yr ydym yn gweled fod pob dadl dros ymyriad y Uywodraeth yn ddiwerth. NiB 
gall byth gael ei sefydlu heb droseddu yn erbyn egwyddoriòn cyfiawnder a rhyddid. 
Gosodir y gareg syífaen mewn gormes, a sicrhëir maen pen y gongl mewn trais. 

Gallwn ddywedyd ychwaneg, ond nid wyf yn gweled hyny yn anghenrheidiol. Yr 
wyf yn ymddiried egwyddorion ac ymresymiadau fy ysgrif ar " Addysg y Llywodr- 
aetìi" yn y " Traethodydd " am Orphenaf diweddaf i fejn y wlad. Nid wyf yn 
mèddwl y bydd iddi deimlo oddiwrth yr ysgrif yn eich rhifyn d^weddaf, yr hon sydd 
mor amddi&d o iym mewn cy&nsoddiad ag ydyw o wirionedd mewn darluniadan. 



PYTHEFNOS YN LULNWRTYD. 111 

CymhaTer y ddwy ys^rif yn deg a didaedd, ac yr wyf yn hollol foddlawn i ediych ar 
y canlyniad. Gwn niai hawdd denu dyiiion wrth gynnyg arìan iddynt ; gwn hefyd. 
mai " Cadam ae anorchfygol y w y gwirionedd." 

Díau genyf y daw yr adeg pan y gwel ŵn cydwladwyr yn gyfiredinol mai eu cyf- 
eillion hwy, a chyfeillion tegwch a rhyddid, ydyw cyfeillion addysg rydd. Yr ydym 
am addysgu y bobl, ond nid ar draul eu rhyddid a'u diraddîad. Yr ydymyn gymaint 
dros lyfrgelloedd, llyfrau, ysgolion, ac addyag, a'n gwrthwynebwyr, ond yr ydym am 
ddwyn y pethau hyn oddiamgylch ar egwyddorion cyaon ft dybenion Uy^odraeth ac 
iawnderau dyn. Amaer a ddengya ein cywìrdeb a'n Uẃyddiant. 

Ydwyf, Syr, 

Yr eiddoch yn fiyddlawn, 

AWDUB YB YSaEIP AB "ADDYSG Y LLYWODBAETH." 
Rhag, lqr, 1849. 



PYTHEFNOS YN LLANWRTYD. 

" Yn amser gwynfyd, bydd lawen ; ond yn amser axifyd, ystyria ; Duw 
hefyd a ivnaeth y natU ar ffÿfer y llaUf er mwyn na chai dyn ddim ar ei ol 
ef." Cylmwys rhan o*r geiriau hyn o eiddo y Pregethwr, yn ein tyb nî, 
ddeddf, yr hon a orfydd ì ni gyfenwi yn ddeddf ad-daliad tatmóly oblegid 
nas gwyddom yn bresennol am un gair Cymreig unigol ag a fynega yr oll a 
ddeall y Sais wrth y gair compensation. Cysgodir yr un egwyddor, ni a fedd- 
ylie% gan y ddîareb hono — "Ni ddaw drwg i un, na ddaw da i un arall." 
Golygwn fod y drwff a ddaw i ryw un yn cael ei osod ar gyfer y da blaen- 
orol ag oedd wedi dyfod iddo, ac i fod y " da a ddaw " i un araU yn cael eî 
osod ar gyfer y drwp blaenorol ag oedd wedi dyfod iddo yntau. Neu, a 
golygu plant Adda fel un teulu, nid ydy w yr hyn a ddygwyddy o herwydd 
amgylchiadau neillduol ar y pryd, fod yn ddrwg i un aelod o'r teulu, yn 
cael ei adael i fod felly i aelod aràlL I hwnw try allan yn dda trwyadl. 
Felly, os oes drtDy yn dyfod i ry w un aelod neillduol, nid oes ond da yn dyfod 
i r teulu fel teulu. Os na ddaeth da i Domos, fe ddaeth i Dafydd eî frawd, 
Cynnyrch gweithrediadau y ddeddf dan sylw ydy w cyfartalwch neu gyd- 
Iwysedd : ac mae cyf artalwch yn ddîau yn un o ddéddfau Natur a Rhag- 
luniaeth. Mae y Creawdwr mawr wedi cyfranu ei ddoniau â llaw hael- 
ionus a chyfartal, i bob creadur, yn ol ei radd a'i sefyllfa yn llechres bod- 
olaeth. Gellic yn hawdd gyfrif am bob eithriad ymddanyomtdol (oblegid 
ni chredwn fod un wirioneddol idd ei chael) trwy gyfeirio at weithrediadia,u 
y ddeddf a esyd " y naill [beth] ar gyfer y llaH." Dynodir teyrnasoedd 
Natur a Rhagluniaeth â llawer mwy o gydbwysedd a gwastadrwydd nag 
aymddengys ar ýr olwg gỳntàf. Nid ydyw Awdur Rhagluníaeth wedi 
rhoddi pob peth i un wlad, ond y n^ae wedi rhoddi ei rhanJL bob gwlad. Mae 
íiiiisawdd, ac mewn canlyniad i hyny, anghenrheidiau gwahanol wledydd, 
wedi penderfynu natur a helaethrwydd rhoddion y Creawdwr iddynt. Pe 
buasai adnoddau uiu:hyw wlad neiUduol yn ddigon lliosog ac amrywioj idd 
ei gwneyd yn Baradwys, neu yii Gosen, i feibion, dynion, byddai eu dryg- 
wm hwy eu, hunain yn ddigpn o rwystr ar y ffordd í hyny gymeryd lletan 



112 PYTHBPNOS YN LLANWRTYB. 

y mil blyneddau. Mae gofmodeâd o r^rw iin peth mewn un wlad yn taro 
diff^ gwlad arall o'r peth hwnw. Mae fformodedd — mwy nag sydd eisiea 
ar y trigolion — o eidionau» defaid, ac ŷd yn sir Henfibrdd) ond nid oes dim 
glo ynddi : mae gormodedd o lo yn sir Forganwg, ond nid oes yno ddim 
chwarter digon o ymborth er cynnal y glöwyr. Mae pob gwlad yn anghen- 
rheidiol i r^rw wlad arall, ac o ganlyniad, y peth doethaf all meibion dynìon 
wneyd, ydy w peidio rhyfeht â'u gilydd. Ao mae yn ddigon tebygol taw 
ysbryd mamachol Uoegr fydd yr offeryn» ac hwyrach y pri^ offeryn, a 
ddefiiyddia Bhagluniaeth er llethu ysbryd rhyfehu Mae trefìuadau Natur 
a Bhagluniaeth yn dysgu dibyniaeth y teulu dynol ar eu gilydd wrth fyned 
trwy y byd presennol. Ac fel mae gwareiddiad yn myned rhagddo, a chyf- 
oeth yn cynnyddu, mae anghenrheidiau (dychymygol neu wirioneddol) 
dynion yn myned yn fwyf wy lliosog, a'u dibyniaeth ar eu gilydd yn cael ei 
ychwan^gu i'r un graddau. Mae Uawer rhwng diffon hen wreigan wledig 
Oymreig a'r frenines. Mae yn wir nad ydyw yr olaf, wedi y cyíajìy ddim 
yn cyrhaedd uwdi tir na byw ; ac mae y flaenaf yn medru gosod ei throed 
ar hwnw : ond pe byddai i'r mawrion a'r cyfoethogion fyw fel y tlodîon, 
byddai miloedd ar filoedd o'r dosbarth gweiŵyddol mewn amryw wledydd 
heb fara iddynt eu himaîn a'u pLint. Nid ydyw y sidan^ y pali, a'r pln, 
ynghyd à'r meioì gwerthfawr, a lluoedd o bethau eraill, yn anhebgorol 
anghenrheidiol er cynheiu cyrff boneddigesau a phendefigesau, ond mae torf 
liosog o'u cydgreaduriaid yn ennill eu bywioliaeth wrth barotoi y cyfiyw 
bethau ar eu ^er. 

Mae y ddeddf o osod y naîll beth ar gyfer y llall, îdd ei chanfod drwy 
holl natur. Mae llysiau, blodau, coedydd, ac anifeiliaid y maes, ynghyd fìg 
ehediald y nefoedd, a physg y môr, yn ddarostyngedig iddi. Coffawn 
ychydig anghreifitiau. Nis gallwn ddyfod fig esîampl o bob dosbarth ag 
ydym newydd enwì. Cymend hyny ormod o amser a gormod o le ar hyn o 
bryd. Bhaid i ni ynte i ddethol ychydig aUan o niferL I raî coedydd, 
megys y winwydden, ni roddwyd ond un briodoledd, ond mae hono yn 
dd^n o ddawn iddi. Nid ydyw dda i ddim ond dwyn ŵwyth. Nid 
ydyw y pren o un defhydd ond at danwydd, ac nid rhyw lawer yn y ffordd 
hono. í goedydd eraill, rhoddwyd finrfiau prydferth a theg yr olwg ar- 
nynt, ond ni ordeiniwyd mo honynt i fod o'r un gwasanaeth i ddyn ag ydyw 
y %nnidwydd, y deri, a'r ynn. Mae y ddaear yn llawn, nid yn unig o 
bèthau at wasanaeth dyn, ond yn llawn o betììau addwrmádol, Nid oedd 
eisieu blodau er cynnal natur dyn, ond yr oedd eu heisieu er addumo a 
phrydferthu gwyneb y ddaear. Mae Duw wedi darparu, nid yn unig ar 
gyfer dyn f el dyn y bwytäwr, dyn yr yfwr, a dyn y gwîsgwr, ond ar gyfer 
dyn fel perchen dychymyg, a gälìi ì dderbyn mwyniant o'r puraf oddiwrth 
ayllu ar yr hyn sydd fawreddog a phiydferth mewn natur. Ac yr ydym 
bron a chredu fod rhai dynion yn ateb yr un dyben yn y byd meddyliol a 
dealltwriaethol ag ydyw y blodau yn ateb yn y byd Uysieuol — sef â wisgo 
â harddwch ac â tìilysni. Onid math o flodau amryhw peraroglus ydyw 
amryw o'n beirdá, ynghyd â dynion cyforiog o arabedd ao ysmaldod di- 
niwed? 

Bhai blodau a gynnysgaethwyd â f^u^u o'r harddaf ynghyd â lliwiaa 
ysplenydd, ond dim sawyr. Er bciddhau y Uygad ynunigy bwriadwyd hwynt. 
Qin endll mae yr arogl pereiddiaf, ond gyrìsg allanoi ddigon canol^. Ph$ 
ÿofewrodig aydd gan adar Dẃeubarth Amerìcay ond nis medrant gatm. 



PTTHEFNOS TN LULNWRTYD. 113 

Aderyn o <dwg a hatriad cyf&edìn iawn ydyw yr eos, ond pa ua o'r teula 
asgellog fedr delori cân fel y medra hi ? A pha berchen clust at beroriaeth 
all anghofio yr efiaith a gynnyrchid gan ei thonau perlesmeiriol, fel ag eu 
dywid yn cael eu tywallt aUan mewn rhyw goedwig neillduedig wrth fin 
afon ar noswaith dawel oleu-leuad ? 

Gwelir yr un ddeddf yn mysg creaduriaid y maes. Trwsgl ond grymua 
ydyw y cawrfíl ; dic ar ei glun ydy w y cadnaw. Amddi%n un ei hun trwy 
ei nerth, a'r Uall trwy ei gyfrwysdra. Mae i bob un ei ddawn ei hun« 
Mae yr un ddeddf idd ei gweled ymhlith creaduriaid rhesymol. Fe'i can- 
fyddir yn null fiurfiad y corff, yn gystal ag yn y galluoedd â pha rai y cyn- 
nysgaethir yr enaid. I un, rhoddur gwyneb hajrdd, ond corÎF bychan di- 
olwg* Ar un wyneb mae llygad ysplenydd, ond trwyn agenaueithafhyll, 
Gran un mae oorfi* a gwyneb tlws a hardd, ond dim ond y mymryn lleiaf o 
fedáuoh Gan arally mae gwyneb a chorfi* hagr ac afiuniaiddy ond enaid 
angelaidd.* ^^ Uawer teg drwg ei ddefaydd ; a llawer hagr hygofír fydd." 
Byddai Curran yn arferol o ddyweyd nad oedd wedi derbyn dun oddiwrth 
^ dad ond ei gorfi* corachaidd lled chwith, tra yr ystyrìai ei hun dan rwymau 
idd ei fam am y talentau gorwych a feddiannai. Treuliodd Byron bryd- 
nawn yn nghymdeithas y dyn hynod hwn a Madame de Stäel ar un achly-' 
sur : synai at alluoedd y ddau, ond dywedai eu bod mor ofnadwy o hyllyr 
olwg amyntÿ fel y rhyf eddaî i'r fath feddyliau ysplenydd i ddodi fyny mewn 
anneddau mor druenus o waeL 

Mae yr un ddeddf idd ei chanfod yn <mgÿlchiadau dynion« Mae llawer 
mwy o gydraddoldeb ^da golwg ar ddedwyddwch gwahanol ddynion nag 
ydys yn feddwL Ni ddylid barnu pethau wrth yr olwg allanol a geir ajv 
nynt. Dibyna dedwyddwoh ar ugeiniau o bethau heblaw cyfoeth. Mae 
oas yn ddigon i ddìfiasu yr <'ŷch pasgedig/' a chariad a esyd fias ar ^^bryd 
o ddail.'" Mae gan y boneddig sydd yn byw wrth odre y llechwedd draw 
ei dai al diroedd, ei bahis a'i erddi, ei aur a'i arian> ei feirch a'i gerbydau^ 
ei weìsion a'i forwynion — ^mewn gair, y mae ganddo bob peth a allai calon 
ehwennyçh, ond nid oes ganddo iechyd ; a mwy chwennychadwy ydyw sef- 
yllfe un o*i weithwyr, yr hwn a welir yn bwyta ei damaid sych ganol dydd, 
dan gysgod perth, ar ddiwmod gwyntog yn nghanol y gauaf . Mae grudd- 
iau hwn yn wridgoch, a'i aelodau yn rymus, ac y mae iechyd yn dawnsio 
trwy bob gwythîen yn ei gorfi*. Priododd cyfaill i ni etifeddes oddeutu 
blwyddyn yn ol, a llongyfarchid ef gan bawb o'i gydnabod a'i geraint ar 
yr achlysur. Ond beth ydyw ei sefyllfa heddyw ? Mae ei dad wedi gor« 
fod rhoddi i fyny ei swydd, ac yn erwydro o fan i fan, gan geisio iechyd— f 
mae ei fam yn y gwallgofdŷ, tra mae ei galon yntau ei hun yn Mw, a'i ael^ 
wyd yn unig, oblegid daddu ^* gwraig ei ieuenctid." Mae niferi o'i gym- 
ydogion llai cyíoeÛLOg yn Uawer mwy dedwydd nag ef heddyw. Os penau 
y mynyddoedd ydyw y cyntaf i dderbyn pelydrau yr haul yn y boreu, ar 
benau y mynyddoedd hefyd, dylid cofio, y cura y dymhestl drymaf pan 
fydd y cymydd yn Ilechu yn glyd wrth eu godreon. Os gorwych yr olwg 
ar y cedrwydd uchelfng ar gopa Hermon, ar y cedrwydd uchelfiîg hefyd y 
disgyn pwys y curwlaw, ac yr arllwys yr ystorm ei llidiogrwydd, tra yr ym- 
gyagoda y myrtwydd yn y pant anamlwg cysgodoL Mae y sawl sydd yn 
s^ll ar uchelfanau cyfoeth, gallu tymmorol, dod neu hynodrwydd, yn gor- 
fod talu trethi trymion nas gwyr yr anghyhoedd d<tímam danynt. Os cyf- 
oethogwyd Müton â pherson mor hardd fel ag y gelwid ef yn Miu Milton pan 



114 FYTHBPX08 YN IXANWimrD. 

ydoedd yn efrydydd yn y brìfysgol, ao os mewn ychwaii^lad at byn y <îyn- 
nysgaethwyd ef fig im o'r meddyliau mwyaf ysblenydd, toreithiog, a chaéth' 
edig ag a éi yn meddiant dyn erioed, eto yr oedd ''ar gyfer" y donian hyn 
goll ei olygon, a dwy o wra^edd o'r melldigedìeaf a rwymwyd erioed mewn 
priodaa â gwr. Byron, yntau, yr un modd a dderbyniodd oludoedd pob 
math o ddonìau, ond '^ar eu eyfer" yr oedd y troed ghbby neu y peth 
nesaf at hyny, jr hwn a wenwynai y cyfan. 

Ond yn yr yBgrythyr y cyfarfyddwn nî â'r esiampl fwyaf hynod a 
tharawiadol o weithredmdau y ddeddf o osod ''y naill (beth) ar gyfer y 
Uall." " Fel na'm tradyrcheâd gan odidogrwydd y dadguddiedigaethau," 
meddai Paul, "rhoddwyd i mi swmbwl yn y cnawd, cenad 8atan i'm 
o^nodio, fel na'm tradyrchefid." 

Rhyw feddyliau cyffelyb i'r rhaî ag ydym newydd gynnyg rhoddi am- 
lygiad iddynt a redent i'n bryd un prydnawngwaith tesog yn mis Gt>rphenaf 
diweddaf, a ni yn eistedd ar ddemyn o graig, ac yn edrych i ]kwt ar gŵm 
dyd LUmwrtyd. Oddigerth ychydig o leiniau o bob tu i'r afon Irvon, mae 
ansawdd y ddaear yn nghymydogaeth Llanwrtyd yn eithaf tlawd a dìdor- 
aeth, ac nid oes dim gobaìth y gwellëir hi tra parhao y dull truenus presen- 
n<À o'i hamaethu. O'r Bylchau Duon — sef y fjan y gwahenir siroedd 
Caerfyrddin a Brycheioiog oddiwrth eu gilydd — ^hyd Langammareh — 
pellder o wyth mìlltir — ^nid oes gan mwyaf ond mawndir difi^wyth, oddi- 
eithr ambeU Êies neu ddemyn o f aes yma a thraw. Bob ochr i'r ftiMd 
dramwy, mae ugain o erwau ag nad ydynt yn werth coron y cyfar. Ni 
wiw dyweyd wrth y trîgolion y g^d ac y dylid gwneyd rhywbeth yn 
rhagor o'r ddaear nag y maent hwy a'u tadau wedi arfer wneyd o. honi. 
Mae müoedd o erwau o ddaear yn dwyn porfeydd gweUtog yn bresehnol 
yn swydd Lincohi, ag nad oeddynt ond mawndir trwyadl ychydig flynedd- 
au yn ol. OeUir porfela eidion ag a bwysa bedwar ugaîn ar ddeg y 
diwarter ar un cyfar, am ugain wythnos. Yr oedd y fawnen yn bum 
troedfedd o ddyfûder. Mae y rhan fawnog (gynt) o swydd Lincohi yn 
agos i'r mòr AUmaenaidd, ac o herwydd gwastadrwydd y ddaear cafwyd 
lkwer o drafferth, ac awd i lawer o gost wrth ei i^chu, yr hyn ydoèdd y 
peth çyntaf a wnawd. Wedi hyny, aredid y ddaear, a Uosgid y cwysì, a 
heuid erfín. Yr un modd y gwneîd yr aU, y drydedd, a'r bedwâredd 
flwyddyn. Erbyn hyn yr oeddid wedi cyrhaedd y clai. Dyben Uoi^ y 
fawnen oedd cael gwared o honi, a dyfod at y dai. Pan nad oedd ond 
ton^ deneu o'r fawnen heb ei Uosgi, gwasgerid Uwythi glai at hyd jr 
wyneb Ÿt dyben o'i chylymu a'l bwyta i fyny. Mae y rhan hòno o sir 
Aberteifi ag sydd yn gorwedd rhwng Tre TaUesin a'r môr yn dwyn 
tebygolrwydd neiUduol i'r rhan fawnog (gynt) o sir Linoohi. Nid oes un 
anhawsdra i gael gwared o'r fawnen gan y ceir hi braidd bob amsc^ yn 
gorphwys ar y cLû. Ond nid pobl Llanwrtyd ydyw y dynion i ddyweyd 
rhyw bethau fel hyn wrthynt. Nid ar ffirwst y talant hwy un sylw i un 
gweUiant amaethyddol, tra mae ganddynt y mynyddau cylchynol i borthi 
eu defaid amynt. Hawddach, a Uawer mwy dîfyr g^raith, yn enwedig yn 
yr haf, ydyw bugeiUo ar gefii cefiyhiu baeh Eppynt, ac yn swn cyfarthi^dau 
hann^ d^rain o gŵn. Nìs gaUasem hû na meddwl wrth edrych ar dlodi 
y ddaear o gwmpas Pont-rhyd-y-fferau am yr iaum mae y trigotìon wedi 
dderbyn am hyny yn y mynyddoedd a fiitfaar yn awr gao eu dîádenaiiedd, 
ac yn y %nnonau rhinweddol roddwyd iddynt, ynghyd â'r cẃm tlws yn 



PYTHEFNOS TN LLANWRTYD. 116 

yr fcwn y tarddant. Buasai ysbryd anturiaetíius y Saîs wedi gwBeyd 
fiynnonaü Llanwrtyd, Llangammarch, Llanfair Muallt, a Llandrindod, yn 
hir eyn hyn yn flfynnonellau cyfoeth mawr i breswylwyr cantrefí Buallt a 
sir Faesyfed. Nid oes dim yn hawddaoh na gwneyd hyny yn awr, ond i 
ddynion o*r iawn fath gymeryd y peth mewn flaw. Mae niferi o*r meîstri 
tiroedd yn Nghymtu yn sefyll yn eu goleu eu hunain. Nid annhebyg 
ydynt i'r ci yn y preseb : ni wnai hwnw na phori y gwair ei hun na gadael 
i'r ŷch ei bori. Felly hwythau. Ni wnant werthu y tiroedd ar ba rai 
mae y ti^rnnonau hyn yn tarddu, ac ni wnant un ymdrech i welläu y llefydd, 
a'u cymhwyso er derbyn mwy ac uwch ymwelwyr. Nis gwyddom pa biyd 
y dysg y Cymro fod yn anturiaethus. Os na roddwyd i*r Cymry ond 
mynyddau, onid ydyw y rhai hyny yn fil mwy gwerthfawr na dyŵynoedd 
breision y Sais ? Gyru ei braidd i flewyna ar hyd fynyddoedd Mynwy a 
Morganwg a wnai'r hen amaethwr Cymreig dîymgais ; eu turio a dwyn 
aliàn eu trysorau wna ẃyr i amaethwr Saesoneg, o sir Gaerefrog, ac â hwy 
adeüada ei gastell tyrog, ac efe a freniniaetha ar y mynydd-dir. O fryniau 
diffirwyth, serth, cethin, mae y Sais wedi gwneyd digon o arian i bwrcasu 
hen etifeddiaethau y Dywysogaeth. Dengys *^ Heraldic YisUatim of 
Wcdes" gan Lewys Dwnn, gynnifer o hen balasau Cymru sydd wedi myned 
yn adfeiüau, yn gystal a pha gynnifer o*r hen foneddigion cyntefig sydd 
wedi Hwyr ddiflanu. Tra yr oedd rhai o gynnrychiolwyr teuluoedd 
bynaf ac anrhydeddusaf Cynu-u yn difyru eu hunain gyda'u cwn, eu eard- 
iau, a'ü cân, eu dawns a'u gordderchwragedd, ac yn gwario eu tiroedd air 
bob math o oféredd^ yr oedd rhyw Sais, tua Nant-y-glo, yn codi yn foreu 
ac yn dilyn hyd yr hwyr gyda'i fasnach ; ac yn mhen ychydig flyneddau, 
wele'r olwyn fawr yn rhoddi tro, a dyeithr-ddyn yn dyfod yn arglwydd ar 
dreftadaeth un o ddisgynyddion hen dywysogion Cymru. Mae y rhan 
fwyaf o'r boneddigion — er tloted ydyw y mwyafrif o honynt yn Nghymni 
a Úoegr — ^yn ei hystyried hi yn warth i fod (üm a wnelont hwy â masnach 
yn unrhyw flbrdd. Ystyriant taw Uaw wèn fasw heb erioed vmeÿd àîm 
ydyw gogoniant boneddig. "Bendigedig," meddai Carlyle, "ydyw y 
gwŵthiwr, a'i ogoniant ef ydyw ei law fawr lydan, galed, gymog.'- Hawyr 
anwyl I onid fiíwyth himanymwadiad a chwŷs rhywrai ydoedd dechreuad 
a sytíaen jrr etifeddiaethau helaethaf yn y byd ? Ac onid oes chwŷs rhyw- 
rai yn gymysgedig â'r rhentî ag y mae y meistri tiroedd yn dderbyn bob 
hanner blwyddyn î Ac onid oes yn rhaid i lawer iawn o ddwylaw fod yn 
gymog eyn y geíQ yr ychydig ddwylaw fod yn deg ac yn ganaidd ? Beth 
feddyliai y darllenydd am haerllugrwydd a firoenuchelder Arglwydd D. pan 
ofynai — fel un o'r telerau ar ba rai yr oedd Syr J. G. i gael ei ferch — iddo 
Toddi heibio ei weithiau haiam. Ond ni fu y gwr hirben càn wirioned a 
gwneyd unrhyw fath beth ; ac ar ol hyn priododd â boneddiges ag oedd 
yn arglwyddes yn ei hawl ei hun, ac nid oes dim Hawer o amser er pan 
bwreaiodd Syr J. ystâd, yn swydd D., yn werth wyth ugain mil a phump. 
öwyddai y gwr yn dda pa un oedd debyg o fod fwyaf ennillfawr iddo — ^y 
gweithiati haiam neu ynte ferch Arglwydd D. Ond i ddychwelyd at 
Lanwrtyd. Pe gwneid dim ond cyfiawnder â*r lle hwn, nid ychydig 
Hgeiniau o ddynion cyffi-edin Cymreig fyddai yn cyrchu yma, ond can- 
noedd o Saeson arianog. Oan y Sais mae'r arian, a chanddo ef hefyd mae 
y gak>n i'w gwario. Sierhaer i'r Sais ei gysuron, ac efe a dâl yn haeHonus 
a d^wgnaŵ am danynt» Ni wyddys djm am Llanwrtyd, ac nid oes dim 



116 PTTHBFM06 TM LLAMWBTY0. 

eyfẃiad at ddwfr y l^^uioii yn un «'lfádícal Chari.'' Mae Gnham yil 

ooffau am wahanol ^mMMiaa meddjgol yn LLoegr, ond nìd oes aìr o aon 
am y rfaai Çymrdg. T peth cynûf a ddylid wneyd fyddai gym om 
Herapath o Ghberodor, yr hwn ydyw y ffi»yllydd dosranawl (amalytìeàl 
iAemid) penaf yn y deymas, er mwyn dosranu y dyfroedd. Tr ail beth 
ddylid wneyd fyddai cael rhyw feddyg poblogaidd yn Ilundaìn — megys 
Dr. MarshaJl HaU — i ymweled ft'r Ue^ er mwyn rhoddi ei fun ynghylch 
hinsawdd yr ardaL T trydydd peth ddylid, fyddai cyhoeddi rhestr o 
ddarlunìadau pin a phwyntel o olygfêydd y gymydogaeih, ynghy d â llyfryn 
bychan yn rhoddi hanes y gwaham>l wräiddiychau a'r manau yn yr 
ardaloedd cylchynol ag y byddai yn werth i ddyeithriaid i ymweled â hwy. 
Tn nesai^ dylid adeîladu nifer o letŷ-dai çyflëus a helaeih er derbyn ym- 
welwyr. Dylai fod h^d nifer o ferlynod bychain neu asynod cyfrwyedig 
yn barod wrth alwad y rhai fyddai am fyned allan i fiurclíògaethy a dylai 
fod dau neu dri o arweinyddion er tywys yr ymwelwyr i wahanol lefydd 
yn yr ardaloedd cymy dogaeihoL Dy lai fod yma hefyd tMiomx>iii a llythyr- 
dŷ, ynghyd ág amryw bethau eraOl ag nas gallwn yn awr aros idd eu henwL 
Nis gwyddom am un man ac sydd wedi cael çymaint o gam a Uanwrtyd 
o herwydd difÿg ysbryd anturiaethus. Mae Awdur natur wedi rhoddi 
amüneU ardderàiog, ac nid oes yn eîsieu ond rhyw ddyn o ben a phwrs 
idd ei llanw i fyny. O bob tu i'r afon Irvony mae y llefydd hyfrytaf yn y 
byd i adeüadu lletydaL Ni hoffem ar un cyîrif weled rhettr o honynt yn 
yr un man ; ond un yma a'r llall draw, er mwyn britho ac addumo godreon 
y llechweddi, a sicrhau iddynt oll ddigonedd o awyr iachus, ynghyd â neiU- 
duedd. Mae meddwl am yr hyn eUid wneyd o £^rnnon a chwm Uanwr- 
tyd wedi peri i ni lawer gwaith chwennych meddiant o ryw ychydig 
ffloedd o arian. O bentref Pont-rhyd-y-fferau i Abergwesyn — peUder o 
bum miUtìr — geUid heb fawr draul wneyd y ffordd gerbyd wastataf ar 
wyneb y ddaear> a byddai gyru ar geffyl neu mewn cerbyd ar hyd lan Ir- 
Yon, a rhwng y creigiau a'r clogwyni a grogant uwch ei phen, yn hyfryd- 
wch nad anghofid yn fìian gan ddynion a dreuliant eu hoes yn ngwastad- 
diroedd neu drefydd a dinasoedd Lloegr. Byddai cael cîpolwgy wrth yru 
heibioy ar Swiu eottage yma a thraw yn y cwm, yn nythu dan gyí^god 
craig neu glogwyn, ac yn gylchynedìg gan dewgoed amryUw^ yn ychwaneg- 
iad mawr at fwyniant dyn o chwaetìi a Uygad i weled y teg a'r piydferth 
mewn golygfeydd naturiol. Ac mor swynol fyddai Uais c&n a thonau telyn 
yn nghlustiau rhyw bererin meddylgar wrth rodiana ar hydy cwm yn mng 
yr hwyr. 

O fewn peUder dìgon hygyrch o Lanwrtyd mae mferi o fimau ac y 
byddaî yn werth ac yn hyfrydwch i'r ymwelydd eu gweled. Nid oes ond 
pedair miUtir i Q-wm Cnyffied ; a chlud a thlws ydyw hwnw tuhwnt i aUu 
neb idd ei ddarlunio. Mae ei ddyíhdery ei goedydd, a'i neiUduedd, yn eî 
wneyd y man mwyaf chwennychadwy a dymunol i ddyn o duedd fyfyrgar 
a plu-uddaidd. Mae '^ hen gapel Ystradffin/' ac ystafeU Twm Sion Cattî, 
o fewn chwe' miUtir i'r %nnon. Mae y creigiau mawrion o gwmpas y Ue 
hwnw yn sicr o dynu sylw y geoHogigty a'i dalu am y drafferth o ymweled â 
hwynt ; a bydd pawb o duedd farddonawl yn sicr o gael eu boddhau â'r gol- 
ygfeydd amrywiol a gorwych a geir ar bob llaw, tra y gorphwys Uygad yr 
hwn a gâr Anghydffürfiaeth Q-ymreig ar '^ yr hen gapel " yn y pant, ar làn 
Tywi, fel y gwrthddrych mwyaf cysegredig yn yr hoU le. Nid aethom 



PYTHEFNOS YN LLANWRTYD. 117 

eriobd hâbio fr faa heb dalu ein gẅarogaeth i enw a chofiadwriaeth 
Daniel Bowland. 

Nid anmhriodol fyddai rhoddi hanes byr o'r amgylohiadau dan ba rai y 
cafwyd allan fiynnonau Lhmwrtyd, Llangammarch, a Llanfairmuallt. Ac 
y mae yn rhaid i ni ddyweyd ychydig am rinwéddau fl^mnon Llanwrtyd. 
Mae amryw resymau yn peri i ni wneyd hyn. Iddi hi, dan fendith Ehag- 
luniaethy yr ydym dan rwymau am iachad oddiwrth glefyd ag a fygythiaî 
un amser i'n gyru ì'r gwallgofdŷ neu i'r bedd. Yn ol traddo^ad hen bobl 
ag oedd yn byw yn Llanwrtyd oddeutu dechreu y ganrìf bresennol, ym- 
ddengys fod defhydd wedi cael ei wneyd o*r " Ffynnoii lâs," fel ei gelwid, 
er gwella y Uwg (scwry) rai canrifau yn ol, a digon tebyg taw y traddod- 
iad hwnw a barodd i Theophilus Evans, ficer Llangammarch, ac awdur 
" Dryeh y Prif Oesoedd," wneyd prawf o honi. Ni wyddys yn bresennol 
pa un û yfed y dwfr, neu ynte ymolchi ŷnddo a wneid gynt neubeidio — dìgon 
tebyg mai yr olaf oedd yr unig ddull a gymerid i'w ddefnyddio, oblegid 
dywedir taw gweled broga yn nghanol y flynnon, ac yn edrych yn iachus 
a llon a wnaeth i'r ficer benderfynu yfed ei dwfr, gan yr argyhoeddid ef ar 
tínwaîth nad oedd dim elfenau marwol ynddo, onidê, buasal wedì lladd y 
broga. Digon tebyg ei fod wedi ymoldii yn y flfynnon cyn hŷny. Yn y 
fan, dechreuodd yfed y dwfr, a pharhaodd i'w yfed trwy weddill ei oes, a 
derbyniodd lesâd mawr ; ond yr oedd y llwg wedi cymeryd y fath afael yn 
eî gyfansoddiad fel nad ôedd yn alluadwy i unrhyw foddion byth ei gwbl 
iax;bau: Bob yn dipyn, aeth son am rinwedd y flíynnon o gwmpas, ac yn 
mhen amser, adeiladwyd tŷ bychan uwch ei phen, ynghyd âg un Úety-dŷ 
cyfiëus er derbyn ymwelwyr. Ond nid oes fawr o ychwanegiad wedi cael 
ei wneyd byth wedi hyn. Mae yn wir i Ddôl-y-coed gael ei helaethu, ac 
i ddau neu dri o dai cf flfredin dda ì gael eu cyfodi yn Mhont-rhyd-y-flferau, 
ond dyna i gyd. Pe dygwyddai ond deugain o ymwelwyr ddyfod i'r lle 
yn ddisymwtli ar ryw noswaith yn yr haf, nis gwyddom pa le y gellid eu 
lletya. Pan ddygwyddo fod yn haf sych a thesog, mae y tai at dòri gan 
gyimifer sydd ynddynt. Nid ydyw ddim yn rhyw galedi mawr ì'r sawl 
sydd yn derbyn arian am letya y dyeithriaid ; ond mae bod y tai yn or- 
lawn o bobl yn fater o'r pwys mwyaf i ddynion gwanllyd eu hiechyd. 
Gwrthweithreiür eflfeithiau da y dyfroedd ac awyr y mynyddoedd, os byddys 
yn gorfod treulio y nos mewn tai cynnwys. Nid mmagerie ddylai llety-dŷ 
fod yn y boreu, oud Mineddle iachus a chyfaddas ar gyfer creaduriaid rhe- 
symol. 

Er rhoddi i'r darllenydd ddrychfeddwl o sefyllfa pethau yn Llanwrtyd, 
nid oes eisieu ond dyweyd nad oes dim cymaint a llythyrdŷ yn y lle ; ac 
yn wir, nid oes un post rhwng Llanymddyfri a Llanfairmuallt — ^pellder o 
dair miUtir ar hugain. Mae yr hoU wlad rhwng y ddwy dref hyn, yn gys- 
tal a rhwng Tregaron a ThrefcaÄteU, heb yr un post "Isaac ddwy geiniog" 
a'i gymhares ýdyw unig genadau y frenines rhwng Llanwrtyd a Llanym- 
dd^ri yn yr haf ; ond yn y gauaf, nid ydy w hyd yn nod y pedestriaid flÿdd- 
lawn hyn yn cymeryd eu teithiau wythnosol, chwaithach tridiwrnodol. Nid 
ydyw difíygion y lle yn eflfeithio y mymryn Ueiaf ar feddyUau y trigoUon, 
Maent hwy eu hunain yn eithaf cysurus; o ganlymad, pa eisieu sydd i ddy- 
eithriaid gythryblu eu hunain yn eu cylch? Mae hwyrfrydigrwydd y 
Cymro uniaith, yn enwedig i gefnogi dygiad i mewn unrhyw weUiadau 
cymdeithasol, wedi costio mwy iddo nag y mae ef yn dybied, ac yn fodd- 

1850.] I 



118 PYTHEPNOS YK LLÂNWRTYD. 

lawn i gredu. " Och fi! fe wna y tro ; fe wnaeth y tro cyn fy ngeni i- 
phaham na wnaiflF e'r tro i finnau ?" Dyna iaith y Cymro yn rhy aml, pan 
geisir ganddo newid a gwella ei %rdd. Mae amom awydd am iddo ar- 
wain bywyd dyn ac nid bywyd ci. Yr ydym am iddo ddefhyddio ei ymen- 
ydd er ennill cerniog, yn lle gwasgu ei fol ac yspeilio ei gefh, wrth geisio 
gwneyd hyny, fel yn bresennoL Gwyn fyd na ddysgai fasnachu wrth %dd 
yn gystal ag wrth olwg. Prin y cawn ni ganddo agor un law i ymadael â 
swllt, er ei wario ar welüadau, os na fydd i ni ar yr un pryd osod yr han- 
ner coron ennill yn y llaw arall. 

Uafurwr tlawd yn y gymydogaeth, a gafodd allan flynnon Llangam- 
march, a than yr amgylchiadau canlynol. Un prydnawn Sabboth, yr oedd 
wedi colli ei fochyn, ac aeth allan i chwilio am dano ; ac ymhlith manau 
eraìll, aeth i wely yr afon Irvon, yn yr hon nid oedd braidd ddim dwfr, 
oblegid sychder o hir barhad. Tynwyd ei sylw «at flynnon a darddal yn 
ngwely yr afon, ac mewn lle yr arferai fod yn gryn ddofii yn y gauaf. 
Tueddwyd ef i yfed o honi, a chafodd fod blas halen ami. Gwnaeth y 
peth yn hysbys idd ei gymydogion, a defiiyddiwyd moddion i ddìogelu 
llygad y %nnon rhag cymysgu â dwfr yr afon, mewn amser dyfodol. 
Pladurwyr, wrth ladd gwair, a gafodd allan %nnon Llanfairmuallt. Wele 
draed trwsgl llafurwyr cyfíredin yn tori y seUau oddiar ddirgeUon natur ! 
Dygwyddiadau yn ymddangosiadol ydyw llawer iawn o'r darganfyddiadau 
sydd wedi, ac yn cael eu gYmeyd yn y byd anianyddol. Yn ddamweinio], 
braidd, y tarewir weithiau wrth yr esboniad iawn ar ymddangosiadau ag 
oedd wedi pensyfrdanu athronyddion am oesoedd. Goddefer i ni wneyd 
sylw neu ddau yn y fan hon. Gan nad ydym yn cymeryd amom ein bod 
yn ddigon dysgedig a medms i ddeongü y prophwydoliaethau sydd heb 
gael eu cyflawni, nis gallwn ddyweyd pa bryd y gosodir terfyn ar y byd. 
A golygu fod y ddaear wedi ei rhoddi i ddynion, nid yn unig er mwyn 
cynnyrchu yr hyn sydd anghenrheidiol er cynnal eu natur, ond ei bod wedi 
ei rhoddi iddynt hefyd, fel un o'r cyfrolau mawrion ag y mae y Bod Mawr 
wedi gyhoeddi, a'r hon y maent idd ei hastudio, ai tybed y Uosgir y gyf- 
rol cyn i r myfyrwyr feistroli cynnwysiad y tudalen diweddaf ynddi ? Onid 
meddyliau Duw sydd wedi cael eu hysgrifenu ar y gyfrol, ac onid braint 
yn gystal a dyledswydd y teulu dynol fel teulu ydyw ymdrechu ei deaU? 
GweUr meddwl y Gomchaf mewn natur, a'i galon yn y Bibl. Mae Pont 
Menai yn ddigon o amlygiad o feddwl Telford, ond rhaid edrych am ba 
fath galoh oedd ganddo i ryw le araU. Ond i ddychwelyd at íFyômon Llan- 
wrtyd. Nid oes ond ychydig fíynnonau yn Ynys Prydain o'r un natur a 
ffynnon Llanwrtyd. Mae un yn Mofíat, yn yr Alban — ^un araU rymus iawn 
yn Harrowgate, yn swydd Gaerefrog, ac y mae un o flfynnonau Leamington 
a gyimwys dwysged o'r sulphur yn gymysgedig â'r halen. Mae ychydig 
o'r suHphur hefyd yn un o*r dyfroedd yn LlanfairmuaUt, ac y mae fíynnon 
â rhyw dipyn o sulfh'wr ynddi yn Llandrindod. Rhag y Uwg, nid oes dim 
at flfynnon Llanwrtyd. Mae hi hefyd yn Uawer gweU er cyfíröi yr afu na'r 
calomd peryglus, gan nad yn mha fíbrdd bynag y parotöir ef . Cyflry yr 
afii pan fyddo y calomél wedi Uwyr fethu. Gwyddom hyn drwy brofiad. 
FeUy, ddirUenydd anwyl, os wyt yn cael dy flino gan ddiîfyg traul bwyd, 
dos i Lanwrtyd ar unwaith. Dos yno imrhyw amser o*r flwyddyn. Ni 
waeth pwy dymmor, ond bod yr haf yn fwy hyfryd, a mwy o fanteision a 
chyfleusderau idd eu cael yn Llanwrtyd dlawd yr haf na'r gauaf. Buom 



PYTH£FN06 YN LLANWRTYD. 119' 

ni yno yn nyfnder y gauaf^ pan oedd hi yn rhew ac yn eira, a derbyniasom 
lesâd; am yr hwn y mae yn anmhosibl i ni fod yn ddigon diolchgar. 
£fieithìa y dwfr hefyd yn rhyfeddol ar yr arenau. Yn ymyl y Ffyn^on lâs, 
fel ei gelwid gynt, mae pistyll main main o ddwfr haiam (chalyheate water). 
Hwn gryfâ dy neftm di, ddarllenydd anwyl, ac a'u tantia, os ydynt wedi 
llaesu a myned allan o gywair. Buana rediad dy waed, a rhỳdd i ti nerth 
cawr yn lle dy eiddilwch. Yf o hono, hyd nes teimlot dy hun ar fin pen- 
ddotíao, ao yna rho heibio. Mae yfed o'r ddwy fíynnon, a chrwydro ar 
hyd y llethri o gwmpas Llanwrtyd, yn dra sicr o roddi archwaeth at fwyd 
i'r hwn sydd wedi ei gwbl golli. Nid oes a fynom â chymysgedd yr apo- 
thecarì, ac â pheleni Worsdell a Morrison : can gwell genym dderbyn i'n 
genau ddyfroedd %nnonau Llanwrtyd, fel y rhedant allan o'r hen beiriau 
mawrion dan waelod y mynydd cyfagos, lle parotöir cyfferîau meddygol yn 
un o lahoraiories natur ei hun. 

Yr ydym yn synu na fyddai rhyw feddyg yn ymweled yn rheolaidd bob 
dydd â'r %nnonau hyn, yn gystal a rhai Llangammarch, Llanfairmuallt, a 
Llandrîndod, er mwyn cyfarwyddo yr ymwelwyr pa un o'r dyfroedd, yn 
gystal a pha gymaint y maent i wneuthur defnydd o hono. Mae physygwr 
yn perthyn i ffynnon Harrowgate, a gesyd pob claf ei hun dan ei ofal, tra 
byddo yn yfed y dwfr. Macry rhan fwyaf o'r rhai sydd yn ymweled â 
Llanwrtyd, heb ¥rybod i ba beth y mae y ffynnon da heblaw iachau y 11 wg; 
a gwelsom amryw yn yfed y dwf r haiam ag nad oedd yr un mymryn o'i 
eisieu arnyntí Ni ddylid yfed nemawr ddim o'r dyfroedd rhwng borèu- 
fwyd a thê. Bhwng hyny a swper gellir yfed dau neu dri o wydreidiau. 
Mae saith neu wyth gwydraid yn eithaf digon cyn boreufwyd. Crea y 
dwfr archwaeth annaturiol at ymborth, ac ni ddylid ar un cyfnf fwytaagos 
gymaint ag y teimlir tuedd i wneyd. Yr oedd rhai dynion yr haf diweddaf 
yn yfed cymaint a deugain gwydraid yn ystòd y dydd. Yr oedd yn dm- 
garedd fod eu llestri wedi eu cylchu yn ddai Buom yn ceisio dangos i'r 
creaduriaid gwirion eu ffolineb, a gosodasom esiampl dda o'u blaen, ond 
buasai llawn cystal i arbed ein nerth — ^polio ei hochr hi wnaent hwy trwy 
gydol y dydd. Mawr mor hoff ydyw y Cynoíro o gael cymaint byth ag allo 
ano. ei geiniog, pe byddai ond gwenwyn. Y ffordd i dderbyn Ues gwirion- 
eddol a pharhaus oddiwrth ddyfroedd Llanwrtyd, ydyw eu hyfed yn y boreu 
pan yn ymprydio, a chynnifer o wydreidiau ag ydym wedi enwi ; ac yna 
ar ol boreufwyd, myned i gerdded ar hyd y bryniau cymydogaethol am dair 
neu bedair awr. Ar ol ciniaw, dylid gorphwys am awr neu ddwy, ac yna 
eler allan eilwaith i gerdded, ac na ddychweler i'r tŷ tan amser tê. Mae 
rhiolwyr y sefydliadau hydropathio, o Preìssnitz i waered hyd at y diweddaf 
o honynt, yn gwneyd i'r afiachus fyned allan i farchogaeth neu gerdded am 
onau bob dydd. Eisieu awyr iachus, a digon o ymarferiad beunyddiol, 
ydyw yr achos o fwy na hanner yr aáechyd sydd yn y byd. Ond yn lle 
gwneyd fel hyn, mae y bobl yn Llanwrtyd yn eistedd y rhan fwyaf o'u 
hamser yn y tai ac ar hyd yr heolydd ; a difyrant eu hunain trwy chwifllp 
tybaceo ac ädrodd chwedlau, neu ynte ddadleu ar, yn gyfiredin, faterion 
ddigon uwchlaw eu hamgyfired. Dylid gwneyd y defnydd goreu o'r dyfr- 
oedd ac o'r awel deneu lem iachus a ysguba dros y bryniau o gwmpas y 
flynnon, os ydys am adfem yr iechyd. Nid oé» un ddadl ychwaith nad 
ydyw cymdeithas siriol yn gymhorth mawr i'r afiachus i wella ; ac ystýriwn 
fod dyn o dymher lon lawen, ac yn berchen ar y dawn o adrodd yn effeith- 

I 2 



120 PYTHBFNOS YN LLANWRTYD. 

ìol ambell chwedl ddifyr ddìniwed o waaanaeth mawr mewn lle o'r fsût, 
gan j gyr y pniddglwyf ar ffo, ac y cynnorthwya y claf i symud ei fedd- 
ylìau oddìsûr ei anhwyldeb, yr hyn ydyw hanner y gamp yn y gelfyddyd o 
wella dynîon. Nid oes iechyd perffaith ond lle byddys yn gaílu gollwng 
yn gwbl anghof gyfl wr y oorff. A chan nad ydyw gwir athroniaeth iechyd 
yn beth ag y mae y werinos yn ddeall, maent mewn perygl o gamddeongli 
amryw bethau a ddywedir ac a gyflawnir gan y rhai sydd wedi ei wneyd 
yn fater myfyrdod ac ymchwü. Mae pranciaw, pyötyled, rhedeg, chwerthin, 
ehwareu, a chrwydro ar hyd y rhodf ëydd a'r llethri o gylch y flÿnnon, yn 
gwbl mor anghenrheidiol er adferu iechyd, ag ydyw yfed ei dyfiroedd. Ni» 
gyfyddom am unrhyw fanau lle mae dynion cyffredin anwybodus yn f^ 
agored i gamddeall cymeriad eu callach a'u gwybodusach, ac hwyrach hefyd 
eu duwiolach, nag mewn lleoedd cyffelyb i Lanwrtyd. Nid oes wyliau ond 
i'r hwn sydd gynnefín â gwaith. Nis gwyr yr oferddyn, neu yr hwn sydd 
yn arfer dilyn ei orchwylion yn yr awyr agored, yr effaith a gynnyrchir gan 
ychydig ddyddiau o hamdden ar ysbrydoedd dynion ag y mae eu galwed- 
ìgaethau yn eu cyfyngu ì'r un man, ac yn aml i'r un ystafell, trwy gydol y 
flwyddyn. Maent fel ysgolblant, pan lUewydd gael eu goÚwng aÎLan o'r 
ysgoldŷ, neu ar ddechreu gwyliau yr haf . Maent bron allan o'u cof gan y 
teimlad o ryddid ac ysgafìider a brofant. Yr oedd ychydig nifer o'r cyf- 
ryw bersonau yn y fiynnon ar yr un amser ani yr hûi diweddaf, ac yroedd 
yn syn fel y camddedlid eu cymeriad gan greaduriaid rhagfamllyd a chul- 
feddwl. Myfyrwyr celyd oeddynt bob yr uh; a phan yn eu cartrefleoedd, 
gwyddom fod eu hymenyddiau yn cael eu tasgu a'u trethu i'r eitíiaf ; a phe 
buasai y penbyliaid ag oedd yn ammheu eu synwyr a'u duwioldeb yn gor- 
fod gweithio hanner chwarter mor galed, buasai wedi myned yn wegü haul 
amynt er ys tahn am damaid beunyddiol o fara. Ond nid ydyw gofyg- 
iadau na dywediadau dynion o'r fath yn effeithio y mymryn lleiaf ar feddwl 
y gwir athronydd — ^medr ef, ys dywedai Coleridge, edrych amynt fel bodau 
perthynol i rywogaeth arall. Difyrant ef, ond nis medrant ei gythryblu 
neu säonyddu amo. Yr ydym beimydd yn cyfarfod â dynionach ag na 
wnaem ar im cyfrif gydnabod bodolaeth, chwaithach dedfrydau eu bam-lys- 
oedd. Golygwn ein hunain uwchlaw cylch eu bam hwy. Os rhaid i nî 
orfod caniatâu i ddynìon ein mesur a'n pwyso, i'n cydraddolion yn tínîg yr 
ymddirîedir cyflawniad y cyfryw orchwyl, Y ffordd feraf a lleiaf trafferthus 
o fyned trwy y byd, ydyw ymdrechu gwneyd yr hyn sydd iawn, a mynu 
rhyddid mewn pethau <Hbwys. Beth fyddai bỳd, a pheth fyddai bywyd pe 
byddai yn ddyledswydd ar ddyn i gyfyngu amo ei hun, a chwtogi neu es- 
tyn ei hun er mwyn boddhau creaduriaid ag nad oes ganddynt na chalon 
na meddwl ? Bhwymau rhesymol a chrefyddol ddylai rwymo enaid dyn, 
ac nid hen raffau coelgrefydd a rhagfam. Yr ydym ni ein hunain yn ddp- 
gon boddlawn i bawb gael eu gwala o ryddid î gyflawni pob peth ond 
P£CHOD ; a'r rhyddid a lawen ganiatäwn i eraill, ni a'i mynwn i ni àn 
hunain. Mae y ddìareb, " A fyno barch bid gadam," yr un mor wirioneddol 
yn awr ag erioed. Ac y mae amom chwant taflu un fra^ddeg ar lun di- 
areb, a dyweyd, " A fỳno ryddid, a gâ ryddid." Profed dyn ei fod yn 
ddyn pan fyddo rhyw orchwyl i gael ei gyflawni ag a ofyn am ddyn— 
profed ei fod yn ddoeth, pan fydd eisieu doethineb-— ei fod yn berchen 
calon pan fyddo galwad am ddangos tynerwch — ei fod yn wybodus pan 
fyddo galw am esboniad ar ryw bwno dyrys — a'i fod yn Grbtion, mewn 



PYTHBFN08 YN LLANWRTYD. 121 

^eithredoeddy ao nid mewn siarad — ac efe agâ gymaint o ryddidagsydd 
yn eisîeu ar ddyn synwyrol. Profwyd i foddlonrwydd rhy w greadur rhag- 
fanülyd yn Lhmwrtyd, y gallai pregethwr fod yn ddyn o synwyr, dysg^ 
dawn, a duwìoldeb, er gwisgo hugan lìaìn a het i^ellt ar y tes mawr yn 
nyddiau y cŵn. Nid mater bach oedd hyn. Ni wyddys gymaint sangwyd 
ar feddwl y creadur trwy wthio hyn o wirionedd i mewn ; ac nis gellip 
dyweyd yr effaith gâ y gwirionedd hyn ar yr hen bethau â pha rai yr oe Jd 
wedi dodrefhu ystafelloedd ei benglog. Ni wyddys pa chwyldroad a gyu" 
nyrchwyd ymhlith yr hen ddrychfeddyliau a aif erent lywodraethu ei feddwl 
gan y drychfeddwl newydd hwn. Nis gellir cyfrif y delwau a daflodd i 
lawr ac a ddrylliodd. Rhywbeth cynhyrfus a chwyldroadawl iawn ydyw 
drychfeddwl ieuanc, newydd, grymus. 

Dirmygwn y dyn — canys pwy ddygwyddo fod — ag a ymostwng i rag- 
famau afìresymol> gan weìni iddynt a'u porthi, Q-well a doethach gwasan- 
aeth î ddynion a chrefydd ydyw dangos yn mha bethau y mae gwir dduw- 
ioldeh yn gynnwysedig, yn hytrach na chalonogi meithnniad golygìadau 
anghywir a gwrthun ar fater mor anfeidrol bwysig. Mae Cymru mewn 
mwy o berygl oddiwrth gamolygìadau ynghylch <»efydd nag hwyrach oddi- 
wrth un peth arall. G-ofaler am y dynion ieuainc darllengar sydd yn tyfu 
, i fyny, rhag iddynt fyned yn anflÿddwyr wfth ganfod mwy o bwys yn cad 
ei osod ar " y mint a'r anis " nag ar bethau mawrion y gyfraith. Mae yn 
wir y dylai y cryf gyd-ddwyn â*r gwan — ac onid ydyw hyny yn cael ei 
^«^eyd genym beunydd? Ond mae yn llawn cymaint dyledswydd ar y 
fam i ddysgu i'r plentyn i gerdded ei hun, ag. ydy w ami " ei ddwyn ar ei 
dwylaw (mewn man garw) rhag taro ei droed wrth gareg.*' Ei dyledswydd 
ydyw gwneyd y gwan yn gryf, ac nid eî gadw yn ei wendid. Ein dyled- 
■swydd ninnau ydyw cryf hau meddyliau dynion fel y gallont ddwyn eu 
beichiau eu hunain, yn Ùe gorfodi y cryf eu dwyn hwy a'ubeichiau. Mae 
y gweiniaid bob amser ar y ffordd, ac y mae natur ac athroniaeth yn ein 
dysgu taw y gymwynaa f wyaf allwn wneyd â hwy, yn gystal ag â ni ein hun- 
ÄÌn, ydyw arfer pob moddion er eu cryf hau. Mae yr oes yr ydym yn byw 
ynddi yn gofyn am wŷr arfog ; ac y mae digon o waith gan bawb gwŷr 
arfog i wneyd heblaw dwyn gweiniaid ar eu hysgwyddau. 

Ni íuasai yn anhawdd ysgrifenu papyryn hirfaith ac nid annifyr ar y 
dvU y treulìasom ein pythefìios yn Llanwrtyd, pe caniatasai rhai rhesymau 
i ni ymaflyd yn y fath orchwyl. Buom jn ddiwyd dros ben, a gwnaethom 
y goreu o n hamser, a chadwasom at y nod oedd genym mewn golwg wrth 
ddyfod f r Ue — sef sefydhi ein iediyd. Weithiau chwareuem â phlant, a 
phryd arall dáliem ben rheswm â hen wrageddos. Ymdrochem yn yr afon 
— ^boldesem ar y llethri — canem yn y coedydd, a chrwydrem ar hyd benau 
y bryniau, gan borthi ein llygaid a'n dychymyg â golygfëydd» natur. 
Ownaem gydwybod o gysuro yr iselfeddwl a'r pruddglwyfus. Ymdrech- 
aaom gadw ein llygaid a'n clustiau yn agored tra faom yn y ffynnon, ac yr 
ydym yn meddwl i ni ychwanegu eìn gwybodaeth o'r natur ddynol. Na 
ihyHed neb sydd yn yr arferiad o fynychu lleoedd fel Llanwrtyd y gwas- 
treflSr yr amser a dreulir yno. Dysgodd cyfaill i ni lawer iawn yr haf 
diweddaf wrth gly wed y bobl gyffi*edin yn cyhoeddi eu bam am eraill ag 
oedd radd neu ddwy uwchlaw iddynt o ran amgylchiadau, a'r cylchoedd y 
troent ynddynt. Yr oedd ei olwg yn ddigon dirodres a gwylaidd i guddio 
ei dymher athronyddaidd, ac ni thybiai y diniweidiaid fod gwr mor lygad- 



122 PYTHEFNOS YN LLANWRTYD. 

graff a myfyrgar yn gwrandaw amynt. Tynai hwynt i siarad am y peth 
hwn a'r llall, ac nid difyrwch bychan a gafodd am ei drafferth. Eu bam 
gydunol am un o'r ymwelwyr oedd, ei fod allan o'i synwyrau ; a phan 
fynegwyd hyny wrtho yntau, dywedodd wrth ein cyfaäl Uwynogaidd am 
roddì pob cei^ogaeth i'r cyfryw dyb, gan y galluogid ef, dan ei chysgod, i 
ddyweyd a gwneyd ry w nifer Hosog p bethau ysmala diniwed, am y rhai 
ni chymerid y drafferth o'i alw i gyfrif. Un boreu, yr oedd tẁr o bobl o 
gwmpas rhy w ddyn, ac erbyn myned o hyd cly w iddo, cafwyd allan maí 
esbonio rhiiaweddau y ffynnon yr oedd idd ei wrandawyr. Yr oedd yn 
trin ei fater mewn dull go oleu a chyda llawer o rwyddineb ac awdurdod; 
ac yr oedd, fe allesid casglu oddiwrth y sylw a delid iddo, feddyliau gryn 
uchel gan y gynnulleidfa am dano, ac yr oedd ar ddyfod yn oracl ao yn 
awdurdod iddi, pan, yn anffodus ar lef poblogrwydd y llefarwr, y gofynwyd 
cwestiwn, yn dra disymwth, gan ryw un, a chan i'r esboniwr fethu ei ateb, 
ac i ry w ddyn oedd yn sefyll y tuallan i'r cylch o ryfeddwyr ei ateb, trôdd 
y gwrandawyr eu gwynebau ar unwaith oddiwrth y llefarwr cyntaf, ac 
ymgasglasant o gwmpas y gwr oedd wedi llwyddo i ateb y gofyniad. "Nis 
gallaswn," meddai ein cyfaîll wrthym, ar ol adrodd yr hanes, "lai na gweled 
yn y duU yr ymddygid tuag at y dyn y modd y trina y llmws eu harwein- 
yddion penaf, os ceir allan nad ydynt yn gwybod pob peth." Mae i bob 
ci, ys dywedai y Saîs, ei ddydd. Hwyaf ei dafod a*i raff y pîa hì. Y 
fynyd y ceir alían nad ydyw dyn yn fwy na rhyw ddyn araU, y fynyd 
hòno y derfydd a bod yn wron ac yn oracl, ac y sùdda o'r golwg ynüüith 
y llìaws gwerinosaidd. • 

Dygwyddodd fod yn Llanwrtyd yr un pryd a ni amry w bersonau ag y 
teimlem y dyddordeb mwyaf ynddynt, er y gwahaniaethent yn fawr oddi- 
wrth eu gilydd. Lletyai rhai o honynt yn yr un tŷ â ni, a chyfranasant 
lawer iawn tuag at ein mwyniant. Nid oriau ofer ac anadeiladol a dreul- 
iaÄom wrth yr hen bwU Uif yn nghanol pentref Pont-rhyd-y-fferau, Ue yr 
arferai rhy w nifer fechan etholedig o gyfeiUion gyfarfod unwaith y dydd 
am yr wythnos gyntaf o'n harosiad yn y fíynnon, Y central figure oedd y 
Parch. H, ö., yr hwn a oUyngai aUan drysorau ei feddwl cyfoethog a 
choethedig, er mawr ychwanegìad gwybodaetìi y cylch bychan a'i cwmpasai. 
Gwyddom nad anghoôa rhai oedd yn wyddfodol ei ostyngeiddrwydd a'i 
ddull dirodres. Nis gaUasent lai na chyferbynu y dyn mawr-feddwl 
gostyngedig hwn â thylwyth eiddilaidd, bychain, ond träarglwyddiaethol, 
eraiU. 

Yn Dol-y-coed, Ue gwersyUem, oblegid fod casteU ein hen gyfeiUes Nansi 
yn rhy lawn, cyfarfuom âg ychydig gymeriald gryn hynod a gwreiddiol. 
Ond ni oddefwn i hyd yn nod nerth y brofedigaeth i'n gadael i gynnysgaethu 
y darilenydd â'r darluniau a dynasom o honynt pan yn eu cymdeithas. 
Gan ei bod yn gryn ddiweddar amom cyn cychwyn o Llanymddyfri, 
methasom a chyrhaedd Dol-y-coed hyd nes oedd hi yn dipyn o'r nos, a 
chan ein bod wedi marchogaeth amryw fiUtiroedd yn ystod y dydd, ni 
wnaethom ein hymddangosiad ar foreufwyd boreu dranoeth hyd nes oedd 
y cwmpeini bron gorphen y gorchwyl pwysig a hyfryd o dori eu hympryd. 
Adwaenem amryw o hionynt, gan mai ni oedd wedi eu perswadio i ymweled 
â Llanwrtyd, ond yr oedd yno ychydig nifer o ddyeithriaid. Mae yn 
drugaredd ar y cyfryw achlysuron fodgweithrediadau y meddwl yn anwel- 
edig ; oblegìd y mae pob dyn yn fiurfio rhyw fam am ddyn araU y fynyd 



PYTHEFNOS YN LLANWRTTD. 123 

ei canfjrddo. Gwneir hyn wrth yr olwg, a chyn i'r dyn gael cyfieusdra i 
wneyd unrhyw ddadguddiad o hono ei hun. Nid bam carìad yn aml 
ydyw y fam gyntaf ag ydym yn fiurfío am ein cydgreaduriaid. Bamu 
dynion ydyw y peth cyntirf ydym yn wneyd pan welom hwynt gyntaf. 
Gogleiaid ni yn fawr wrth ddal ambell un yn gymeryd cipolwg lladradaidd 
amom wrth lymeitian ein eoffee a bwyta ein brechdan. Yr oedd yn 
ddigrif iawn i sylwi ar yr ymdrech ag oedd yn cael ei dwyn ymlaen rhwng 
dymuniad i ymddwyn yn foneddigaidd ac awydd boddloni cywreinrwydd, 
Yr oeddym ninnau yn Ilawn cymaint dan ddylanwad yr un teimlad ag 
eraill o'n hamgylch. Taflem olwg ar y gwyddfodolion, 'nawr ac eilwaithy 
a gofynem gwestiwn i'r rhai ag yr oeddym am iddynt wneyd rhyw am- 
lygiad o honynt eu hunain. Teimlem fod presennoldeb gan ryw nifer 
íechan ag oedd yn bresennol. Dim ond gan ychydig iawn o'n cydgreadur- 
iaidymae presennoldeb. Rhywbeth Mesmeraidd ydyw. Gwyddomtrwy 
bro&id beth ydyw ei deimlo. Nid anghofiwn byth yr e£faith a gynnyrch- 
wyd ar ein mèddwl y fynyd y daeth yr athrylithfawr a*r swynawl Mr. M., 
L., i ystafell lle yr oeddem unwaith yn dygwydd eistedd. Llanwodd y 
&n â'i bresennoldeb, a phan yr ymadawodd â'r tŷ boreu dranoeth, teimlem 
nad oedd ond y gwagder mwyaf ar ei ol. Fel y dyád ydyw presennoldeb 
rhai i ni, ac f el y nof eu habsennoldeb. Gwyddom beth ydyw myned î 
bob rhan o'r tŷ a'r ardd ar ol i rai personau ymadael â ni, gan geisio yn 
ofer gaaglu gweddillion dylanwad y presennoldeb ag oedd wedi bod yn ein 
swyno. Yr oedd gweled rhyw greadur cyŵedin o ddyn neu ddynes hyd yn 
nod yn eistedd yn y gader Ue yr arferent hwy eistedd, yn fath o dramgwydd 
anhawdd ei faddeu. Nid oes ddadl, feddyüem, nad oes gallu neu ddy- 
lanwad Mesmeraidd gan rai personau. Y fynyd y deuant i mewn i ystafell 
neu leoedd cyhoeddus, nid oes yn ddichonadwy cadw y llygaid oddiamynt, 
ac y mae hyd yn nod yr olwg gyntaf amynt yn ein cynhyifu ni ar unwaith. 
Nid oes anunheuaeth nad oedd gan amryw o'r hen bregethwyr poblogaidd 
gynt yn Nghymm fesur helaeth o'r dylanwad hwn. Peth cwbl naturiol 
ydyw, ond nia medrwn ei esbonìo. Gwyddom yn ddigon da beth ydyw 
ei deimlo. 

Un person a dynodd ein sylw poenus y waith gyntaf y cyfarfuasom â'r 
lletŷwŷr, yn Dol-y-coed, wrth y bwrdd. Nid y gallu swyngyfareddol ag 
yr ydym wedi son am dano a barai i ni deimlo yr anhawsder o dynu ein 
Uygaid oddiamo. Sylwasom ei fod hefyd yn wrthddrych o ddyddordeb 
pruddaidd a phoenfawr i r boneddigesau, o ba rai yr oedd yn agos i ddwsin 
yn bresennol. Bradychai ei wyneb Uwyd, teneu, ynghyd â'i beswch cau, 
natur yr afìechyd oddiwrth yr hwn y dyoddefai. Yr oedd y darfodedig- 
aeth wedi ymaflyd ynddo, a chan mai meddyg ydoedd, gwyddai, fel Eeats 
gynt, lawer gormod ynghylch natur ei anhwyldeb i aUu bod yn dawel ei 
feddwl, eto ymdrechai fod yn siriol : a chan ei fod yn wr o ddysg ac o 
ymddygiad gwir foneddigaidd, ynghyd âg o dymher naturiol wresog a 
charedig, yr oedd yn ei aUu a'i ewyUys i wneyd pob peth ag oedd yn 
bosibl iddo er dedwyddu pawb o'i gwmpas. Cymro glân glöew o sir 
Gtterfyrddin ydoedd, ond wedi treuUo y rhan fwyaf o'i oes yn Lloegr. 
Nid ydoedd dros ddeudd^ neu bedair ar ddeg ar hugain mlwydd oed, ao 
yr oedd ganddo wraig a baban tri mis oed. MeddyUem am y rhai hyny 
bob tro y cly wem ef yn pesychu. Treuliasom lawer o n hamser yn ei gyf- 
eiUach, a chan ei fod wedi gweled Uawer ar y byd, ac yn ddyn gwybodus 



1^4 PTTHBFNOS TN LLANWHTTD. 

a siandiiflÿ profasom ef jn gydymaitb dyddaniu a dyddorol dros beB« 
Nis anghofiwn bytìi ei gared^;rwydd al f<H)eddìgrwyddL Ya ei ymyl) ar 
gîniaWy eisteddai gwraig weddw o H., ag oedd wedi colli ei gwr o r un 
defyd ag oedd wedi ymaflyd yn em cyfaill ; ac yr oedd gwylio gwedd yr 
un fwyn dyn^-galon hòno, wrth edryeh amo, yngweini i ni hyôydwch o'r 
pruddeiddmf . Bob tro ei clywai yn pesychiû, ymddangosai f el pe trywaA* 
esid eî chalon â phicelly a chasglai yn ddîarwybod iddi y deigryn yn nghil 
ei Uygaid tyner caredig, ac edrychai amo gyda ehymaint o dostuià a 
chydymdeimlady tra y bradychai yr olwg al^nnol (am fynyd), a siglad 
pruddaidd ei phen, fod adgofion ingawl wedi eu dihunoy a bod eì chalon wedi 
cael ei briwo o'r newydd^ wrth ganfod mor adgas iddi efieithiau yr un 
clefyd ag oedd wedi ei hamddifadu hi o brîod, a'i phlant o dad. 

Yr oedd yn dda genym am lawer ag oedd yn Uanwrtyd yr un pryd a^ 
ni, ond ni wnawn gynnyg eu darlunio. Dîgon iddynt hwy ydyw i bí 
ysgrifenu eu henwau mewn Uythyrenau breision ac amulëadwy ar dudalen 
ein oof, ac i ni roddi iddynt y Ue tyneraf *a gwresocaf a fedd ein calon* 
Yr oedd yn ein bwriad, wrth ddechreu y papyryn preseunol, anrhegu 
darUenwyr y " Traethodydd " â darluniau rhyw nifer fechan o írodorioft 
gwreiddiol a chyntefig cwm Llanwrtyd, ond nis gaUwn wneyd hyny y» 
bresennol. Maìe gweddw oedranus yn byw yn y cwm ag sydd yn oofio 
cly wed " yr hen WUUams o Bant-y-celyn " yn pregethu yn eglwy* Uan- 
wrtyd, pan ydoedd yn gurad yn yr eglwys hòno. Pan ofynasom iddi, pa 
fath bregethwr ydoedd, atebodd, " Dywedai lawer o sense weîtìiiau, a.Uawer 
o ddwH bryd araU." Bydded hysbys i'r darUenydd taw Metìiodist ydyw 
hi. Yn ei hymyl mae yn trigo hen wr tàl penllwyd a dreuUodd lawer 
noswaith gyfan i foUannu a neidio, yn amser y diwygiad nerthol a fu ar 
grefydd yn Nghymru, er ys oddeutu hanner càn mlynedd yn ol. 

Nis gaUwn ymattal rhag roddi hanes byr am un o blant anfifodus yr 
áwen, yr hwn a fagwyd ynmghwm Llanwrtyd. Nid aethom erioed heibio 
i*r ddôl islaw pentref Pont-rhyd-y-fferau, heb gofio mai yn rhodio yn 
chwarian a myfyrgar ar hyd-ddi y gwelsom ni y bardd ddiweddâf. 
Bachgen tlawd ydoedd, a theUiwr wrth ei alwedigaeth. Yr oedd yr olwg 
amo yn ddyddorol dros ben. Taloen uchel — ^Uygaid duon Uawn — ^trwyn 
cam prydferth — gwaUt du — croen tywyU-ddu — a fíurf dlws iV ryfeddu, 
GaUesid yn hawdd ei gymeryd am un o'r Italiaid. Ei wyneb oedd o 
arddangosiant mor amrywiol a swynol fel y gaUasem edrych arno gydag 
hyfrydwch am oriau. Ównaeth broffes o grefydd. Gyfodwyd ef i fod yn 
bregethwr. EnniUodd boblogrwydd. Yr oedd ei ddrychfeddyUau yn 
wychion anghyfíredin, tra yr oedd yr iaith yn mha un eu gwisgid yn wir 
farddonol a chyfoethog. Traddodai ei bregethau mewn duU ag a rwymai 
bob clust wrth ddrws ei enau. Bu am dymmor yn cadw ysgol yn un o 
gapeU y Parch. D, Davies, Pant-teg; a chyhoeddodd ef a Mr. Davies 
gasgUad bychan o emynau. GweUr y bardd yn nghyfansoddiadau brodor 
Llanwrtyd. Ennülodd wobr neu wobrau yn Eisteddfod Aberhonddu, a 
thalodd Daniel Ddu ^o y complimeuty ar yr achlysur, o ddy weyd y gaU- 
^ísai gyflwisoddi mwy o farddoniaeth mewn wythnos nag allasai Goronwy 
Owain gyfansoddi mewn mÌ3. Daeth i enwogrwydd. Profodd i foddlon- 
r wydd pawb ei f od wedi ei gy nnysgaethu â gaUuoedd ardderchog. Cymerwyd 
>ylw neiUduol o hono gan offeiriad haeUonus a chyfoethog yn nghymydog- 
ü^th Llanwrtyd, Ymadawodd âg Ymneülduaeth, ao aeth i Yatradmeurig» 



JAMES A REES AR '' YR BOLWTS O DBIFRIF.** 12Ô 

ar gost eî noddwr, er mwyn parotöi ei hun ar gyfer gwelni wrth allor yr 
Eglwys Sefydledìg. Bu yno am yspaid o amser. Dysgai a welaî, ac aeth 
ei gynnydd yn amlwg i'w athraw a'i gydfyfyrwyr. Yr oedd llwybr 
dyrchafiad yn agored o'i ílaen. Yr oedd ei obeithion a'i ddysgwyliadau 
yn uchel, ond yn ddisymwth goddiweddwyd ef gan brofedigaeth. Gadaw- 
odd Ystradmeurig, un prydnawn, heb ddyweyd gair wrth neb, ac yn nyâider 

y nos, cyrhaeddodd ardal Llanwrtyd, ac aeth i mewn ^gomedd eìn pin 

adrodd manylion ei gwymp. Myneged murìau un o gelloedd tywyll 
enst^ Trefaldwyn y rhelyw pruddaidd a thorcalonus. Dydd ei brawf a 
dda^th, ond gan nad ymddangosodd ei noddwr yn ei erbyn fel erlynydd, 
•gollyngwyd y carcharor yn rhydd. Trôdd ei wyneb tua Merthyr Tydfil. 
Ailymafiodd yn ei greffl. Cyfieithiodd "Äwre/í MeditaHûns*' i'r Gymraeg, 
a dbyfiawnodd ei dasg gyda medrusrwydd digymhar, a golygwn fod y 
«yfieithìad yn tra rhagori ar y gwaith gwreiddìol. Mae'r iaith yn ysplenydd 
a baiddonol. Clafyohodd y cyfieithydd. Dychwelodd i Lanwrtyd i — 
/arte ! Cymerai amo yn nechreu ei glefyd ammheu gwiriohedd Crìstum- 
«gaeth. Ychydig amser cyn marw, dymunodd weled y Parch. D. WìUiams, 
ó Lfmwrtyd, ei hen weînidog gynt ; ond yn lle gyru am dano ar unwaìth, 
gofynwyd iddo a fuasai dim yn well ganddo weled un o bobl y Bont ; ond 
cyn i bobl y Bont (Methodistiaid), i ba rai y perthynai ei dad, na phobl y 
Gelynos (Annibynwyr), gael amser i ymweled âg ef, yr oedd ei ysbryd 
wedi cymeryd ei daith i'r pellderau anfeidrol tudraw i'r llèn, Claddwyd 
ef yn mynwent Llanwrtyd, ac er cywilydd i'w berthynasau, nid oes cymaint 
a dwy droedfedd o gareg i nodi'r fan lle gorwedd gweddillion marwol yr 
athrylithlawn, ond syrthiedig ac annedwydd, Dafydd ap Gwilym Buallt! 



JAMES A REES AR "YR EGLWYS O DDIFRIF." 

[Tr Eglwys o Ddifrif. Gan y Parch. J. Angell James: gyda Bhag- 
draethmody gan y Parch. Henry Bees. Dinbych: cyhoeddedig gan 
Thomas (>ee.] 

Byddai yn drugaredd fawr i lawer o bobl gredu mai nîd tafod ond "Uaẅ 
y diwyd a gyfoetìboga. Yn mhob llafur y mae elw ; ond o eiriau gwefusau 
nîd oes dim ond tlodi.** Nid yw dymuniadau da a dwylaw yn mhlêth yn 
cynnyrchu dim gorchestion. Óyda phob celfyddyd, ac yn mhob anturîaeth, 
y dynion egnîol y w y rhai a welir yn ddynion Uwydcliannus. Ac felly y 
mae gyda chrefydd. Sicrhëir i ni am deymas nefoedd, mai nid siaradwyr, 
ond " treiswyr sydd yn ei chipio hî." Yr oedd y prophwydi, yr apostolion, 
a diwygwyr crefyddol pob oes, y rhai a droisant lawer i gyfiawnder, yn 
myned ymlaen gyda gwaith eu Harglwydd yn benderfynol, ac â*u holl 
egni : nid oeddynt yn gwneuthur cyfrif o ddîm, os gallent Iwyddo yn eu 
gorchwylîaeth bwysig. Yr ydym yn addef mai gras penarglwyddîaethol 
Duw sydd yn gwneyd yr efengyl yn efi^thiol i achub pechaduriaîd ; eithr 
nid yw efe yn rhoddi y cynnydd heb i Paul blanu ac i Apolos ddyfrhau. 
Ar lafur, ẅc'nid ar ddîogi, y rhydd y Goruchaf ei fendith. Nid yápr- 



126 JAMES A R££S AR 

eglwys Dduw o ddifrif am Iwyddiant os nad yw o ddifrif mewn Uafur. 
Mynych yr ymholir, Pa bryd y bydd y Milblyneddau yn dyfod i mewn ? 
Ai nid yw yr amser dedwydd wrth y drws ? Ond y gwirionedd heddyw 
am y tymmor bendigaid hwnw ydyw hyn : — ^nid yw yr eglwys Gristionr 
ogol eto yn addfed iddo. Pa fodd y mae swper neithior yr Oen heb 
ddyfod ? Wele, ei wraig ef sydd heb ei pharotöi ei hun. " Yr hÿn sÿdd 
eisieu — ar c/yfan sydd dsieu, danfendith Duw, tìiag at ddychwdyd y byd. at 
lesu Gristy yw — Gwemidogaeth JDdifrifol, ac Eglwys o Ddifrif," Felly y 
dywed Mr. James. yn niwedd y Uyfr sydd ger ein bron ; a'r anghenrheid- 
rwydd anhebgorol i'r eglwys fod o ddifrif a brofir yn gadam, ae a 
gymhwysir yn wresog trwy yr hoU lyfr, 

GYmaethom nodiad byr mewn rhifyn blaenorol i alw sylw ein darUenwyr 
at y Uyfr hwn ar ymddangosiad y rhifyn eyntaf o hono. Yn awr, dyma 
y lîyfr i gyd, y traethawd a'r rhagdraethawd, yn gyhoeddedig: ac yr ydym 
yn bamu nas gaUwn wneüthur gwasanaeth gweU i achos gwir grefydd na 
chynghori proffeswyr yn mysg pob dosbarth o eglwys Crist yn Nghymru i 
brynu y Uyfr hwn ar frys, ei ddarUen yn drwyadl ac yn ddyfal, ac ystyried 
ei gynnwysiad yn ddwys, gan fod yn flfyddlawn i roddi ei gyfarwyddiadau 
mewn gweithrediad. 

Mae Mr. James o Birmingham yn cael ei gydnabod fel un o'r pregethwyr 
mwyaf poblogaidd, ac un o weinidogion cymhwysaf y Testament Newydd, 
yn Lloegr. Llafuriodd yn ddiflin ac yn Uwyddiannus gyda'r weinidogaeth 
efengylaídd am yn agos i hanner canrif ; ac y mae ei barch a'i gymeradwy- 
aeth yn mynéd fwyfwy yn barhäus. Fel awdur crefyddol y mae yn dra 
enwog: ysgrifenodd Uaws o lyfrau rhagorol, y rhai a gawsant. ledaniad 
helaeth, ac a wnaethant les dirfawr. Os na chyfrifir Mr. James yn ddyn 
mawr iawn, y mae pawb yn addef ei fod yn ddyn da iawn. Os nad yw yn 
perchen darfelydd neu ddychymyg by wiog, mae yn hawdd gweled ei fod 
yn wr o synwyr cryf, ac o sylw eang a manwl, a chanddo iaith oleu a 
grymus a deniadol i draethu ei syniadau. Nid yw yn ymgeisio at feddyl- 
iau gorddwfn a gwreiddiol, ond tybygid mai ei hoU amcan ydyw, mynegu 
*'pethau buddiol" mewn duU buddiol. Yn mhob Uyfr ol eiddo, ni a 
welwn fod "ei galon yn berwi aUan beth da;" o herwydd calon ydyw 
sydd yn Uosgi mewn cariad at Dduw ac at ddynion. Y mae ei ddau lyfr 
(Uweddar, " Eamest Ministry " a'r " Church in Eamest/' yn Uyfrau gwir 
gyfaddas i'n hamserau, ac wedi bod eisoes yn dra bendithiol i alw gwein- 
idogion, ac aelodau eglwysig, o'u crwydriadau ysbrydol, atynt eu hunain, 
ac at eu Duw. Hyfryd yw genym weled yr hen wyUedydd CristionogoÌ 
ar y muriau, mor ddyfal ag erioed ; ei lygaid heb dy wyUu, ond yn ddiattreg 
yn canfod y perygl o ba gẃr bynag y delo, a'i anadl yn dal allan yn wych 
i udganu mewn udgorn, er rhybuddio y dinasÿddion. 

Mewn rhai rhanau o'r " Eglwys o Ddifrif," mae yr awdur yn cyfeirio yn 
benodol at yr Eglwysi CynnuUeidfaol neu Annibynol ; eithr nid yw y 
cyfeiriadau hyny yn feithion, ac nid oes ynddynt ddim sydd yn dramgwydd- 
us i enwadau eraül. Ond y mae materion y Uyfr, a'r corff o hono, yn 
gymhwys i G-ristionogion yn gyffredinol, pa enw bynag a roddir amynt 
gan ddynion. Yr oedd ar y Cymry gymaint o anghen a'r Saeson am y 
fath lyfr a hwn. Nis gaUwn ddychymygu am unpeth a aUai fod yn 
gymaint bendith i'n cenedl, ag i r eglwys yn Nghymm ateb yn Uawn i'r 
enw, "Eglwys o Ddifrif." Onid oes yn y Dywysogaeth Uawa mawr o 



O DDIFRIF." 127 

broffeswyr sydd yn dywedyd yn eu hymddygîad eu bod gyda'r byd o 
ddìÍTÌf, a chyda chrefydd o ddefod — ^fod y naül yn ddewîsiad ganddynt, 
a*r llaU yn orfodiad arnynt ? Gwnäeth y cyhoeddwr, gan hyny, weithred 
dda i'r wlad a'i magodd trwy ddwyn allan "Yr Eglwys o Ddifrif" yn 
Gymraeg. Grefyddwyr Cymru ! gwerthfawrogwch y llyfr hwn sydd wedi 
ei estyn atoch: darllenwch, darllenwch, ac ad-ddarllenwch ef, nes eich 
trwytho yn ei ysbryd ; ac yna gallwn ddysgwyl am addoliad Uawn o fy wyd, 
a phroffes lawn o weithredoedd. 

Am y cyfieithiad, yr ydym yn bamu ei fod cystal ag y gallesid dymuno; 
y mae yn eglur ac yn rhwydd ; heb eiriau isel ar un Uaw, na rhai anghyn- 
nefin ar y llaw arall. Hwyrach y gallasem nodi allan ryw ddwy neu dair 
o linellau lle y methwyd cyflëu meddwl yr awdur yn gywir yn y cyfieithiad 
hwn ; ond nid ydyw hyny ond peth y gellhr ei gyfarfod agos yn mhob 
cyfieithiad ; ac fe ŵyr y Cymry yn dda ddigon fod "gwehilion i'r gwenith." 
Cymerer yr hoU gyfieithiad drwyddo, ac ni phetruswn ddywedyd ei íòd yn 
un fiyddlawn a chanmoladwy ; ac felly yn tra rhagori ar y rhan fwyaf o'r 
eyfieithiadau sydd yn eu cynnyg eu hunain i*n cydwladwyr yn y dyddiau 
hyn. Tybygem mai cryn orchest yw iawn gyfieithu ysgrLfeniadau Mr, 
James, gan fod ei froddegau yn fynych yn lled hirion a chymhlethedig. 
Chllwn ddywedyd oddiar wybodaeth bersonol mai nid gan gwac na 
phrentis o gyfieithydd y trowyd yr "Eglwys o Ddifrif " i*r Gymraeg, ond 
gan ysgrifenydd athrylithgar a medrus, ac un profedig mewn. gweithred- 
oedd llênyddol. Mae eisieu i gýhoeddwyr ll^rau yn Nghymru fod yn 
fwy gofalus nag y maent, lawer o honynt, rhag cefnogi crach-gyfieithwyr, 
y rhai sydd yn anhyddysg hyd yn nod yn nghystrawen yr iaith Gymraeg, 
ao nad oes ynddynt ddim yn gymhwysder at y gwaith yr ymaflant ynddo 
oddigerth eu di^rwilydd-dra. Fe dybygid y gallai yr egwyddor o hunan-» 
les, heb son am ddim arall, ddysgu y wers hon i'n cyhoẃdwyr. 

Y mae y " Rhagdraethawd" yn ychwanegiad buddiol a gwerthfawr at y 
Dyfr gwreiddiol : mae yn gwasanaethu yn efíeithiol i gyfaddasu traethawd 
Mr. James i'r Cymry, a'r Cymry i'r traethawd. Bu ein cyfaill, Mr. Gee, 
yn fibdus iawn yn ei ddewisiad a'i gafíaeliad o'r Parch. Henry Rees at y 
gorchwyl o gyflwyno yr " Eglwys o Ddifrif " iV gydgenedl. Gŵyr pawb 
ag sydd yn gwybod rhywbeth am Mr. Rees, ei fod ef yn bregethwr o 
ddifi^, heb ddim flugiol yn ei fater nac yn ei ddull : y mae ei bregethau — 
a phwy ni ŵyr mai rhai digymhar ydynt? — ^yn dyífod o'r galon, ac yn 
amcanu am y galon ; ac fel hyn mae ei ddifrifoldeb ei hun yn ei wneyd 
yn addas i argymhell difrifoldeb ar eraül. Y mae efe hefyd yn un sydd 
yn llygadu yn graff ar "arwyddion yr amserau," yn eu cysylltiad â 
chrefydd yn gyfíredinol, ac â chrefydd yn mysg y Cymry yn neülduol. Y 
mae yn wir eiddigus dros lesiant goreu ei genedl, ac wedi ennill hawl yn 
mhob ystyr i orchymyn y gwrandawiad dyfalaf oddiwrth bob Cymro. Nis 
gallwn ddywedyd mwy am y Hhagdraethawd na'i fod yn deflwng o'i 
ysgrifenydd ; gellwch ganfod ei enaid ynddo ; a phe na byddai dim ond 
hyn o gynnyrch ei ysgnfell ar gael yn yr oesoedd a ddêl, fe welid ar un- 
waith, gan ein hôloeswyr, mai nid dyn o feddwl cyffredin oedd Henry 
Rees, ond mai " ty wysog a gẃp mawr yn Israel " ydoedd. Yr hyn sydd 
yn coroni cyfensoddiadau Mr. Rees ydy w, eu bod yn gyfuniad o nerth a 
harddwch. Cawn gan lawer un dlysni iaith, ond heb fater sylweddol, fel 
y ddelw gwyr, yr hon sydd yn edrych yn wech, ond na all ddal dim 



128 JÀMES A IIEES ÂR 

tlirwasgiad ; a gallwn gael gan arall wirioneddau gwerthfawr, ond mewû 
fiuíf ddidrefa, megys mynor pur heb ei gaboli ; eithr eawn ragoroldeb o 
ran defhydd a ffiíf gan Mr. Rees. Nid ydýw yn gadael ei athrylith i 
redeg yn ddilywodraeth, fel yr asyn'gwyllt yn yr anialwch ; ond mae ei 
feddyliau bywiol yn eael eu hameisio yn brydferth, a'u gyru wrth awenau^ 
fel y meirch yn ngherbydau Pharaoh. Yn ei bregethau, ac felly hefyd yn 
«i ysgrifeniadau, mae ei faterion a'i ymadroddion, ei bethau a'i eiriäu, yn 
ddigon coeth i'r archwaethau mwyaf diwylliedig, tra y maent ar yr im 
pryd yn ddigon syml ac eglur i*r cyrhaeddiadau iselaf. Yn wir, byddai yn 
fuddiol iawn i bregethwr ac ysgrifenwr ieuanc sylwi ar Gymraeg Mr. Bees, 
yn gystal ag ar eiddo ei frawd dawnus, y Parch. William Bees. Y mae 
yn dda hu/r, fel y dywed pobl sir Feirionydd, heb ynddi ddim gwael na 
rhodresgar. Yr ydym yn cyfrif y ddau frawd yn ddedwydd, nid yn 
unîg yn eu hamgyŵedion cynnwysfawr, a'u drychfeddyliau grymus, ond 
hefyd yn eu galluôgrwydd i ddwyn allan o drysorau ein hen iaith ddigy- 
ffelyb y fath eiriau mor briodol, mynegol, a dealladwy ag a ddeôiyddir 
ganddynt ar bob mater a gymerant mewn llaw. Ac felly yn y Ehagdnieth- 
awd sydd dan ein sylw, mae y pynciau pwysig a ddygir ger bron yn cael 
eu gwisgo â*r geirweddiad mwyaf priodol. 

Yr ydym ni, ynghyd â lliaws yn y Dy wysogaeth, yn mawr hyderu y 
cawn weled Afr. Rees yn djrfod allan yn fwy egnîoi nag erioed ar fees 
awduriaeth. Y mae efe wedi ei wneyd yn ddyn i'w genedl, ac nid i droi 
yn unig mewn cylchoedd llëol. A thrwy yr argraffẃasg efe a allai was- 
anaethu ei genedlaeth yn gyffredinol, ac ar unwaith. Nid ydym heb 
wybod am amledd a phwysigrwydd ei orohwylion gweinidogaethol, a bod 
rhyw Älwadau amo yn ddibaid ; ond pe byddai iddo fynu hamdden oddi- 
wrth bethau eraill i barotöi cyfrol i'r wasg yn awr a phryd arall, nid oes 
neb a all ddy weyd pa gymaint o ddaioni a wnelai drwy hyny. " Nid yw 
ysgrifenìadau duwinyddion,** ebai yr hen Baxter, " ddim amgen na phreg- 
ethiad yr efengyl i'r llygad, megys y mae y llais yn ei phregethu i'r glust. 
Mae gan bregethu lleisiol y flaenoriaeth mewn cynhyrfu y serchiadau : yn 
y ffordd yma mae y llaeth yn dyfod gynhesaf o*r fron. Ond y mae gan 
lyfrau fwy o fantais mewn pethau eraill. Gellwch gael pregethwr me(&us 
i'w ddarUen, pryd na byddo genych ond un gwael i'w wrandaw. Ghdl 
pregethwyr gael eu dystewi neu eu halltudio, ond bydd eu llyfrau genych 
wrth law ; a gellwch gadw llyfrau yn rhatach na chadw pregethwyr. Os 
caiff pregethau eu hanghofio, dyna hwy wedi eu colli ; ond gallwn ddarllen 
llyfr drosodd a throsodd nes iddo ymsefydlu yn ein cof ; ac os anghofiwn 
ef, gallwn droi ato drachefa pan y mynom. Ac fel hyn y mae Uyfrau da 
yn drugaredd fawr i*r byd." Mae y wasg yn ein hamser ni yn fil dwysach ac 
ëangach ei dylanwad nag yr ydoedd yn amser Baxter, ac yn debyg o fyned 
yn fwy felly yn barhäus ; ac ni ddylai swyddogion crefydd anghofio hyny. 

Gallasem, a dymunasem, ddywedyd ychwaneg yn y fan hon am Mr. Be^ 
ond mae yn ddigon tebyg y bydd rhy wrai yn barod i*n beio am ddywedyd 
cymaint. Cewch ddyweyd y daioni a fynoch am brophwydi meirw, ond 
gwyliwch atoeh rhag canmawl prophwydi byw. Ond yr ydym yn tybied 
ein bod ni, er y pryd y cychwynasom y " Traethodydd,'* wedi talu mwy 
na digon o warogaeth i'r gormod neisrwydd yma. Mae yn llawn bryd i 
ni bellach ddechreu gwneyd cyfiawnder â phersonau yn gystal ag â pheth- 
au, a thalu parch " yn wyneb haul a llygad goleuni " i berchenogion yr 



DDIFBIF.*' 129 

eneidìau mwyaf a goraf a fedd ein gwlad, y rhai ni dderfydd eu dylanwad 
pan y derfydd eu hoes. Trowch i gylchgyhoeddiadau y Saeson,' a chwi a 
gewch weled pob corach o lênorydd neu dduwinydd yn cael ei ddwyn i sylw ; 
a pham y rhaid i ni fod yn rhy yswil i gydnabod cewri Cymru ? Y mae 
genym ryw gynnîfer o ddynion mawr yn mysg ein holl enwadau crefydd- 
ol ; ac yr ydym yn meddwl y byddai yn orchwyl difyr ao adeiladol i ryw 
George Gilfillan gymeryd ei bin iV portrëadu. 

• Y mae Mr. Rees, unwaith a dwywaith, wedi cyhoeddi ei olygiadau ar 
" Weinidogaeth Ddifrifol," — ^nis dy wedwn ar hyn o bryd yn mha le ; — ae 
yn awr, wele ef, mewn cysylltiad â thraethawd Mr. James, yn mynegu ei 
feddwl am " Eglwys o Dditótf." Pe darllenid rhanau o lyfr Mr. James, ac 
o Bagdraethawd Mr. Bees, yn olynol mewn cyfarfodydd eglwysig, gan 
wneuthur sylwadau amynt, yr ydym yn credu y galhu hyny eflëithio yn 
dda ar broÔeswyr a phroffeswragedd ; ac y mae yn ddiammheu genym y 
gellîd gwneuthur Uawer peth gwfluelach mewn cynnadleddau Cyfaiŵdydd 
Mîsol a Chymanfaoedd Chwarterol neu Flyneddol, na darllen dethohranau 
o'r«Eglwysoí)di£rif," 

Cynnwysiad y Bennod Cyntaf ydyw, " Y Dybenion sydd i'w cyflawni 
trwy yr Eglwys tuag at y Byd." Ar y pwnc hwn y mae Mr. Rees yn 
gwneuthur y sylwadau tra phriodol a ganlyn : — 

"£r profi yr anghenrheidrwydd am gael yr eglwys o ddifrìf, mae yr awdur, yn y Ue 
cyntaf, yn daagos yr ameanion sydd gan yr Arglwydd i'w cyflawni trwyddi hi yn y 
Vyd. Yr ^lwys yw trysordŷ a chenad y gwirìonedd. Gosodwyd hi i fyny ar y ddaear 
i'r dyben o gadw gwirioneddan dwyfol yr efengyl, ac i'w gwneyd yn hyabys i'r hoU 
genedloedd. Kid oes nn greiydd yn osio bod yn grefydd y byd yn y dyddiau hyn 
ond Cristionogaeth. Mae pob cyfundraeth aralì o grefydd, nid yn unig & rhywbeth 
Ueol yn eu s^dliadau, cymhwys yn unig i wlad eu genedigaeth, ond y maent ynr 
methn byw hyd yn nod yn y gwledydd hyny, yn wyneb cyfnewidiadau, gan gyn^ydd 
g^bodaeth ac amaethiad yn mysg y trìgolion. Ond am Grìstionogaeth, mae ei sef- 
ydliadau yn gymhwys i bob gwlad. Hi a oresgynodd y byd ar ei mynediad allan yn 
y dechreuad ; ac y mae wedi goroesi cyíhewidiadau teymasoedd — cyd-deithio à phob 
gwybodaeth arall, ac yn wir en helpio ymlaen. £r bod ei hathrawiaeth goruwch, le, 
yn groes, i reswm cnawdol, eto y mae yn cýfateb i anghen pechadur, ac felly mae 
esiamplau yn mhob oes o bob math ar ddynion wedi eu dwyn i'w chydgofleidio, yr 
hyn sydd yn profi (ar wáhan oddiwrth yr addewidion am hyny) fod yn bosibl, îe, yn 
debyg i'r grefydd yma fyned yn grefydd yr hoU ddaear. 

" Wrth Bon er hyny am ddychweliad y byd at Grìstionogaeth, nid ydym yn dimad 
ond ychydig am y peth. Mae yr amcan yn anfeidrol : fe'i nodir fel peth hynod am 
Grìst ei hunan, na phalla efe, ac na ddigalona, hyd oni osodo farn ar y ddaear. Wed! 
deugain mlynedd a mwy o lafar cenadol, nid yw nifer y rhai cadwedìg ond megys dim 
eto, tra y mae trìgolion y ddaear o'r ochr arall, megys yr Aipht pan oedd ei Uwch yp. 
bryfed, ì*w canfod o dan hoU ffieidd-dra eu Uygredigaeth yn cwhwfiin ar ei hwyneb yn 
aneiríf. Mae yn llawii biyd, gan hyny, i'r eglwys gael ei gwneyd yn ddifrifol yn ei 
gwaith. Prin y cred rhai, fe wyddis, mai drwy egni cenadol y cyrhaeddir y &ih 
amcan o gwbl. Am y cymdeithaBau i'r perwyl hwn, ag sydd ar droed yn awr, mae 
Uawer, gystal ag awdur y gwaith hwn, yn dechreu ammheu nad yw y rhai'n, yn y 
wedd bresennol arnynt, pa fodd bynag, ddim yn debyg o fod o hir barhad. ì^iá yw 
yr eglwys eto yn ei hymdrechion oenadol ond megys bachgen. Pan ddelo yn wr, a^ i 
roi heibio ei phethau bachgenaidd, y mae yn bur debyg y bydd sefydUadau clogym- 
aidd, rhwysgfàwr, a chostus, yr oes hon, yn cael eu newid am rai mwy syml ac 
apostolaidd eu hysbryd a'u cyfaijisoddiad. Bydd Uai o ddyn, a mwy o Dduw ; Uai o 
rwysg yr esgynlawr, a mwy o ddefosiwn yr ystafeU; llai o gynhyiíu ac ndganu gyda 
chasgliadan, ac ar yr un amser mwy o waith yn cael ei wneyd, a mwy o ymaberthu 
gwirfoddol a dystaw ar ran Crìstionogìon i deymas Crìst, pa bryd bynag y delo yr 
eglwys o ddifrìf. Prysured Duw hyny yn ei amser. Ar yr un pryd, ein dyledswydd 
nî yw arfer y moddion sydd yn ein cyrhaedd, a gweddîo yn daer am i'r rhai'n nen 
eraiU gael eu gwneuthur yn efièithiol hyd oni byddo yr amcan gogoneddus wedi ei 



130 JAMES A RE£S AR 

gyrhaeddjd, a'r addewld wedi el chjflawni^ ' Y ddaear a fydd llawii o wybodaeth y 
Arglwydd, megya y mae y dyfroedd yn toi y mor.*" 

Cawn yn yr Ail Bennod, " Sylwadau ar yr Epistolau at Saîth Eglwys 
Asia — Dat, i. ii. üi. — ^i'r dyben i ddangos Natur Difrifoldeb mewn 
Crefydd." Mae y bennod hon yn treiddio i'r byw, at galon crefydd 
ysbrydoL Cyfyd yr awdur ryw wers neu wersi ymarferol oddiwrth bob 
un o'r Uythyrau at Eglwysi Asia ; a chymhwysa hyny yn gyfeiriol at ein 
heglwysi yn y dyddiau hyn. ün addysg sydd ganddo oddiwrth hanes ŷr 
eglwys yn Pergamus, ydyw, " mor anfoddhaol yn ngolwg lesu Gfîst yw 
cymundeb anmhur ;" ac wrth sylwi ar hyn efe a ddy wed, — 

" Y mae derbyn neu oddef dynion ansanctaidd yn aelodau yn ein heglwyai yn ddi- 
rywiad dirfawr ar eglwys Crist, yr hon a fwriadwyd i fod yn ' gynnulleidfa y ffydd- 
loniaid/ a chymundob y saint. Mor ddwys y ceryddodd yr apostol eglwys Oorinth 
gynt am gadw yn eu plith yr aelod godinebua ; ac mor awdurdodol y gorchymynodd 
efe ei droi ymaith. Gadael pechaduriaid nodedig yn nghyfùndeb yr eglwys yw y 
çydymffurfiad mwyaf dychrynllyd ft phechod a ellir ei gyflawni yn ein byd ni; canys 
felly dygir awdurdod eglwys Crist i amddiffjrn y troseddwr ac i lunio esgus dros ei M, 
Y mae gan rai personau gymaint o wrthwynêbrwydd iddîarddel aelod annheilwng, am 
iinrhyw drosedd, ag sydd gan un anafus ì roi ei aelod i'w thori ymaith oddiwrth ei 
gorft— ond rhaid gwneuthur hyny ; y mae dîogeliad bywyd y corff, yn gystal a*i gysnr, 
vn galw am hyny, Yn ngwyneb cwympiadau disymwth, ac am unwaith, a phan y 
byddo teimlad dwys yn ymddangos, a chyffes ddiffuant yn cael ei g'wneuthur, dylid 
arfer cryn dynerwch : ond pan y bo y pechod yn fawr a chyhoeddus, a'r gydwybod 
wedi caledu, byddai dangos trugaredd y pryd hyny yn deymfradwriaeth yn erbyn Crìst, 
trwy lochesu gelynion yn ei deyrnas ef, y rhai sydd mewn efiaith yn ceisio ei dym- 
chwelyd hi. Y mae yr eglwys yn gwmwl o dystion i'r anghenrheidrwydd am sancteidd- 
rwydd yn gyslal ag i'w ragoroldeb ; ag y mae pa beth bynag a dueddo i wanhau ac i 
wahanu y dystiolaeth hòno yn gwneuthur annhraethol ddrwg 1 foesoldeb Cristionogol,ac 
yn rhoi sarhàd dirfÌEiwr i'r Hwn a fu íarw 'i'n puro ni iddo ei hun, yn bobl briodol, awydd- 
üs i weithredoedd da.' Pa bryd bynag y byddo yr eglwys yn pallu dwyn tystiolaeth i 
sancteiddrwydd, y mae yn ymadaw à'r gwasanaeth a roddwyd iddi, ac nid yw mwyach 
jm dyst dros Grist. Os rhaid iddi ymollwng i'r naiU ochr neu i'r IJall, dylai fod i du 
llymder mewìi dysgyblaeth, yn hytrach na thynerwch ; o herwydd gwell ychwanegu * 
hyny at gosbedigaeth aelod fyddo wedi troseddu, nag i'r holl eglwys gael ei llychwino 
a'i hanafu fel tyst dros sancteiddrwydd." 

Eglwysî Cymru, yn mysg pob enwad ! gwrandewch ar y sylwadau hyna, 
a gweithredwch yn gyfatebol. Fe glybuwyd rhai — nid dynion goreu eu 
henwad, bid siwr — ^yn myntumio yn haerllug " gerllaw y pyrth, yn mhen y 
dref," mai hwynt-hwy yn unig oeddynt iawn a chyson ddUynwyr Crist a'i 
apostolion, a'r rhai hyny yn goddef trwy ŷ blyneddau yn eu cymundeb 
ddynion a elwid gan y byd yn ddîotwyr a meddwon. Och ! ai peth fel 
byna yw tebygoh'wydd i'r " Sanctaîdd hwnw !" Mae yn anmhosibl i'r cyf- 
ryw gynnuUeidfa fod yn " Eglwys o Ddifrif." 

Darllener yn benodol sylwadau Mr. James ar eglwys Laodicea, Ue y 
dengys fod " clauarineb yn yr eglwys Gristionogol yn agwedd adgas gan 
lesu Grist ; joi gyílwr y gellir bod ynddo heb adnabyddiaeth o hono, nac 
ammheuaeth am dano gan y sawl fyddo ynddo ; ac yn debyg o gael ei gen- 
edlu gan Iwyddiant bydol." Wrth eu tryddarllen, nis gaUwn beidio dy- 
chrynu rhag " Cristionogaeth lygredig," yr hon sydd " yn llawer mwy 
ffiaidd gan Dduw nag anffyddiaeth cyhoeddus." 

Mae y Drydedd Bennod yn golygu Difrifoldeb " yn benaf gyda golwg 
ar Grefydd Bersonol." Dengys beth ydyw crefydd bersonol, a noda y per- 
ygl o esgeuluso ei meithriniad oddiwrth amgylchiadau yr amserau hyn. Ai 
nid yw y sylwadau canlynol yn rhy gymhwys i ni yn Nghymru, megys 
iddynt hwy yn Lloegr ? 



**YR BGLWYS O DDIFRIF." 131 

" Tr ydjm yn by w mewn oes brysiir iawn, pan nad y w dynion yn cael ond ychydìg 
iawn o amser i weddîo yn y dirgel, i ddarllen yr ysgrytliyTau ac i f)íyrio. EfaUai na ìm 
erioed can Ueied o weddlo yn y dirgd gan hroffeswyr ag aydd yn awr, Ni esgeuluswyd 

Çystafell ddirgel erioed yn fwy gan y corff mawr a alwant eu iiunain yn Gristionogion. 
mae lle i ofhi mai rhyw ymadroddion byrion, brysiog, yn cael eu sibrwd heb y difr- 
ifwch a'r ystyriaeth a weddai, neu ryw ffìirf o weddi fèr a ddysgwyd ar dafod lefeiydd 
ftc a adroddir nos a boreu, yw yr holl weddîau dirgel y mae rhai yn eu hoffiymu i Dduw. 
Wrih fyned i'r dirgel i weddîo y meddylir-fod dyn yn neillduo rhyw le ac adeg bri- 
odol i gy£ufod ft Duw, ac yno yn iywallt yn rhydd ac yn helaeth i'w glustiau £f, holl 
ofálon, a thristwch, a dymnniadau, a phechodau calon Iwythog a chydwybod derfysglyd; 
ie, y mae yn cynnwys mwy, y mae yn arwyddo gweithred plentyn mabaidd yn myned 
i ymddyddan &1 Dad nefol, ac i gyflwyno ger ei fron, ei fawl a'i ddiolchgarwch, al 
garìad, ac i eirìol àg ef dros y rliai oll sydd yn cyfranogî yn ei weddlau. Y mae yn 
rhy amlwg mai ychydig iawn mewn cymhariaeth sydd o ymarfer à'r weddi ddirgel yn 
y dyddiau bydol a daearol hyn. Y mae Cristionogion yn byw gormod yn y cyhoedd, 
ì fòd yn fynych yn yr ystafell ddirgel. Ai nid yw hi felly '{ atebed y darllenydd. 
Beth a ddywed dy ystafell ddirgel a'th gydwybod di ? Beth yw y dystiolaeth a ddygir 
yn dy trhyn / O ! broffeswj'r I beth meddwch ; ai nid ydych chwi yn attal gweddi, 
M yn Uunio pob math o esgusion am ei hesgeuluso % Pa fath ysbrydolrwydd a thym- 
her n^olaidd a ellwch chwi ei ddysgwyl, sydd yn parhau i esgeuluso yr ystafell 
ddiigel r 

Nìs gallwn ymattal yma heb ddyfynu rhai llinellau allan o sylwadau 
Mr. Bees ar y mater hwn : — 

''Hae yn bosibl i eglwysi etifeddu athrawiaeth a thiefniadau da oddiwrth oes mwy 
ysbrydol na hwy eu hunain, a theimlo yn zelog drostynt, fel hynodrwydd eu sect a 
phetiiaa a dderbyniasant oddiwrth eu hynafiaid, îe, a myned rhagddynt hefyd gyda'u 
hoes eu hunain mewn anturiaethau newyddion, hyd oni byddo eu gweithredoedd di- 
weddaf yn fwy na'r rhai cyntaf, ac yn fwy o bosibl na'r eiddo eu tadau hefyd,— ac eto, 
er y cy&n, bod afiechyd wedi ymaflyd yn y cyfansoddiad, ac yn dirgel weithio oddi- 
mewn, ag sydd yn peiyglu yn füan ddarostwng yr holl wyneb teg a gwridog yma 
dan lesni angeu a llygredigaeth. Ah 1 pa le y mae y serchiadau nefol, y purdeb calon, 
a'r ansawdd rasol hono ar y meddwl ag eydd yn cadw yr enaid gyda Duw yn Nghrist 
a than farweiddiad i bob peth arall \ A ydych chwi yn dywedyd y dichon fodanmliar- 
iaeth ar y pethau hyn yn nghanol cymaint o egni crefyddol ? idym, ddarllenydd ! ac 
yn dyweyd mwy na hyny — y dichon hyd yn nod i'r egni yma ei hunan achlysuro yr 
anmhariaeth hwnw, a dwyn creíyddwyr yn ormod oddiwrth yr ymarferiadau mwyaf 
priodol i'w meithrin, megys myfyrdodau ysbrydol a gweddîau dirgel. Mae yn wir nad 
yw y naiU ran o ymarferìadau duwioldeb ddim o anghenrheidrwydd i ddrygu y llall. 
Ond mae yn bur bosibl, er hyny, fod cynhyrfiadau cymaint o gyfiarfodydd cyhoeddus, 
a'r holl ymdrafodaeth yn nghylchoedd cyffredin crefydd, a'r cyfan wrth eu bod mewn 
cygylltiad àg achosion da, yn ymddangos i'r meddwl fel zel dduwìol— wedi effeithio, 
mewn undeb àg eraiU o demtasiynau yr oes, i ddwyn Cristionogion yn ormodol oddi* 
wrth eu mater eu hunain, ac i esgeuluso yr achosion pwysig sydd i'w trin yn unig 
rhwng yr enaid a Duw. 

"Fe fu amser pan oedd Cristionogion yn esgeuluso eu dyleds'w^ddau cymdeithasol,* 
ac yn dianc o'r byd i'w celloedd, dan rìth, o leiaf, amaethu eu heneidiau eu hunain. 
Yn awr, mae y &ntol, meddyliem, wedi troi y ffordd arall. Ac os oedd yr Arglwydd 
yn eu galw hwy gynt o'u cuddfeydd dirgel at eu dyledswyddau cyhoeddus, hwyrach ei 
fod yn ein galw ninnau yn awr o'n cylchoedd cyhoeddus i edrych yn fwy gartref. Ei 
orchymyn mewn rhan, ysgatfydd, i*r eglwys yn ein dyddiau ni ydyw— ' Dos i'th ystafell; 
cau dy ddrysau amat, a gweddîa ar dy Dad yr hwn sydd yn y dirgel.' Heblaw edrych 
w y byd fel maes dy lafur, dos i'th dŷ ac at yr eiddot : edrych am ddarpar moddion 
gwybodacth i'th bhmt a'th gymydogion : cofia fod yr eglwysi, y weinidogaeth, a'r oes 
sydd yn codi, yn teilyngu dy sylw ; a gwylia rhag wrth gadw gwinllanoedd eraiU y 
byddi yn cwyno eto pan yn rhy ddiweddar, ' Fy ngwinllan fy hun ni's cedwais.' " 

Y Bedwaredd Bennod a drìnia Ddifrifoldeb " mewn Ymegnîadau Per- 
sonol ac Ymdrechiadau Uniongyrchol am lachawdwriaeth Eneidiau." A'r 
Bmnmed am DdiíHfwch " mewn Crefydd Deuluaidd." Ond nîs gallwn ond 
enwi y materion pwysig hyn. Pwnc y Chweched Bennod yw, " Diwyd- 



132 JAMES A R££S AR 

rwydd Crîstionogion fel Aelodau Eglwyaig." Yn mysg yr amrywìol ddyl- 
edswyddau eglwysig yr annogìr iddynt, yr oedd yn dda genym weled yr 
eglwysi yn eael eu gslw ì sefydlu a chefnogi ysgoUon dyddiol. 

" Y mae y crì am ' addtso * yn adseinio dros ein gwlad ; a chri ardderchog yw hefy d. 
Y mae y Uef i'w chlywed yn y cyfrin-gynghorfa a'r senedd, yn y ^lpud ac ar yr ar* 
eithfwrdd, yn y ddinas boblog, ac yn y pentref gwladaidd tawel. Y mae y wasg trwy 
bob duU a modd yn cadw y floedd i ^y, ac yn llenwi y whui àg adsain y gair nerthol 
hwnw ' ADDTSG r Y rhai olaf o bawb a ddylai Grìstionogìon fod i adael i'r llef hon 
ddystewi ; hwynt-hwy aydd i fod yn flaenaf i dywallt golenni a bywyd i'r Uiaws dirfawr 
o'a cyd-ddynion tywyll ac anwybodos, a phrofi yn amlwg fod eu crefydd hwy yn cas&a 
y tywyllwch. Rhaid i bob eglwya gael ei hyagol ddyddiol— ac ystyrìer hi ymhell ar 
ol ei hoes, ac yn ddifiygiol iawn yn ei hofierynaa i ddiwygio ac addysga, os na bydd 
dosbarth o drìgoUon y fim dan addysg ganddi, nìd yn nnig mewn moeaan, ond mewn 
gwybodaeth g^redinol. Os bydd un gynnuUeidfit yn esgenluso hyn, edrycher ami 
gyda syndod a gwarthraddiad, fel uu lutd yw yn deidl arwyddion yr amserau nac yn 
dywed llais Duw a'i gwlad yn galw ami i ddiwreiddio y troaeddau a'r meUdiihion sy'iL 
blaguro oddiwrth anwybodaeth a Uygredd, trwy rinweddan a bendithion addysg dila a 
gwerthfiiwr. Yn y cydymgais mawreddig sydd wedi cynhyrfu yr hoU enwaidaa cref- 
yddol am addysgu y bobl, ystyrìed pob eglwys ei bod yn fyr iawn o'r difrìfobrwydd a 
weddai fod ganddi, os na bydd iddi ran a chyfran yn y gorchwyl anrhydeddus hwn ! 
Ehaid i'r bobl gael eu dysgu !— hwy a ddylent gael eu dysgu ! — a châtU eu dysgu hefyd t 
— a'r unig ymryson yn ein plith ni fyddö, pwy a wna y gwaith hwn oreu a mwyaf 
efleithiol." 

Yn y " Ehagdraethawd," y mae y pwnc o addysgiant y genedl yn cael 
ei wasgu yn y modd dwysaf ar grefyddwyr Cymru. Mae yn ddrwg genym 
nas gaUwn gyfleu i'n darUenwyr holl sylwadau Mr. Bees ar y testun arbenig 
hwn. Dyma ran o honynt : — 

" Mae amgylchiadau yn debyg o n gorfodogî i ymaflyd yn ein gwaith, neu adael j 
maes i eraiU. Yr ydym yn byw mewn amseroedd difrìfol : fe elUd meddwl y byddai 
yn anmhosibl i un eglwys fyw ynddynt yn hir, ond yr eglwtb o ddifbif gyda'i dyled- 
Bwyddau. Mae dynion meddylgar o bob dosbarth yn troi eu sylw yn fwy at anaawdd 
y werìn, ac y mae yr alwad am ysgolion iddynt yn myned yn uwch o hyd. Dysgeid- 
iaeth ydyw y bach y mynai pob plaid ei osod yn nhrwyn y lefiathan didoriad yma, 
er cyrhaeddyd eu hamcanion trwyddo, a'i gymeiyd yn was tragywyddol iddynt ea 
hunain. Nid oes fiiwr o ddadl nad yw y dynion sydd yn edrych ar wybodaeth gyffi,*ed- 
inol fel yr unìg feddyginiaeth i archoUion cymdeithas yn gamsyniol ; mae eu tyb am 
dani yn Uawer rhy uchel. Ofer er hyny ydyw gwadu ei buddioldeb. Mae yn rhaid 
i'r gwaith gael ei wneyd ; a'r ffordd debycaf i wybodaeth gyfiredinol a g^bodaeth 
grefyddol gael eu cadw bob un yn eu Ue prìodol, a fyddai i grefyddwyr ymaflyd yn 
egnîol yn y gorchwyl. O ! na byddai yn bosibl i ddynion da, Eglwyswyr ac YmneiU- 
düwyr, yn lle ymdaeru pwy a gaiflf ei wneyd, tra y mae pawb ar yr un piyd yn ei 
esgeuluso, i ymuno &'u gilydd i'w gyflawni I 

Mae yr eglwys yn Lloegr, wrth bob arwydd, yn dechreu ei brwydr gyda choel- 
«grefydd a philoBophi anghristaidd. Tno y mae dynion, cyfoethog o bob gwybodaeth 
ond yr un uchaf, yn carìo dylanwad mawr ar laweroedd. Ond y mae Cymra eto yn 
meddiant Crìstionogion. A'r fíbrdd fwyaf efieithiol, gellid meddwl, i gadw y meddiaut 
hwnw ganddi, ac i'w chadamhau yn egwyddorìon y Bibl, yn gystal a dyrchafn a gwella 
ei mocBau, ydyw rhoddi gwell.addyBg i blant y genedl, a'i roddi hefyd tfwy ddynion 
yn adnabod yr efengyl. Mae llawer dros flyneddau eu mebyd yn gwbl ddiymgeledd 
o ran eu meddyliau. Oblegid, mae y bregeth uwchlaw eu gälaoedd ; ac y mae yr 
addysg deuluaidd ar lawr ; ac am yr Ysgol Sabbothol, a bwrw ei bod hi yn efleithioU 
a'r pluit yn mhob man yn ddeiliaid o honi, nid yw hi ddim yn cael ei chynnal ond 
am ddwy awr unwaith bob saith niwmod. Pwy a ddywed fod hyny yn ddigon i 
blentyn ? Mae yn ofynol i'w addysg ef fod yn Uin ar lin, a gorehymyn ar orchymyn : 
ei athraw mewn mantais i adnabod eì dymherau, ac i fiiirfio ei garacter trwy ei 
sefydlu mewn arferìon da a gwrthweithio Uygredigaeth ei feddwl fel y byddo yn 
ymddangos; yr hyn, tybygem, sydd yn ddigon i brofi y dylai plentyn fod o dan 
ddysgyblaelh ar hyd yr wythnos. eisieu hyn, mae Ilawer yn tyfu i fyny yn dra 
anwybodus a diddeall, ac yn para felly er bod yn sŵn gweinidogaeth yr efengyl dros 



"tr eglwys o ddifrif." 133 

«a hoes, £drfehwck amynt yn y gynnulleidíìi : tra mae j crafitis ft'i lygaid yn gloewi, 
a doethiBeb megys yn Uewyrcha ei wyneb, y maent hwy ft dylni yr estiys yn gorphwya 
ar en hwynebpryd Nid yw y dyn ddim wedi ei wneyd yn feddylgar erioed : mae 
yBtyr gyffiredin ymadroddion y Bibl o ganlyniad yn para yn ddyeithr i'w feddwl ; ao 
am hyny maent yn treiglo heibio i'w glnst o Sabboth i ätbboth yn gwbl ddíefihith, 
fel y áwtr dros asgeil yr aderyn. Mae yn wir fod argyhoeddiadau llymion yn codi 
ambell un o'r Byëdandod yma ; ac yn hyny^ mae Yfibryd yr Arglwydd yn rhoddi i'r 
pechadur, nid yn unig yr hyn a allasai rhieni ac athrawon estyn iddo— sef y ddawn o 
fod yn feddylgar^ond mwy, ac annhraethol fvry nag a ddichon dyn gyfranu." 

Gydwladwyr anwyl ! credwch yr hyn a ddywed Mr. Jamea a Mr. Hees: 
BHAiD i ohwi ymröi " o ddifrif " at addysgu y genedl sy'n codi. Melldith 
y Cymry yn mhob cenedlaeth ydoedd myned i ymryson â'u gilydd, yn lle 
cydgarîo eu hachosion âg un ysgwydd. Ac feÚy y maent i raddau mawr 
gyda phwnc yr ysgolion dyddiol. Pe gwnamthrj^ hwy a daerent lai. Ni 
piiŵthyn i ni yma ddywedyd dùn am y priodoldeb na'r anmhrìodoldeb o 
dderbyn cynnorthwy y Lly wodraeth at ein hysgolion ; mae eìn cyfeillion 
wedi cael darllen " y ddwy ochr i'r ddalen " mewn rhifynau blaenorol, ac 
y maenty yn ddios, yn alluog i famu droetynt eu hunain. Ond y mae yn 
rhaid i ni gael dywedyd fod y rhai syddyn sîarad ac yn ysgrifenu yn erbyn 
cymhorth y Llywodraeth, yn rhwym o roddi pob gîeuyn a feddant ar waîth 
i sefydlu " ffordd dra-rhagorol " i gynnal ysgolion dyddiol, neu ynte o 
syrthio yn gyfiawn i warth annìleadwy« Yr oedd yn berf&ith ddiflas gen- 
ym ddarllen banes Cymanfaoedd, lle yr ydoedd hyn -a hyn o Weìnidogion 
yn penderfynu nud niweidrwydd yw d^byn dim oddiwrth y Güoemment 
Grant at Addysg, ac yn gorphwys ar eu hanathema hwn, heb wneyd un 
penderfyniad tuag at hwyluso Addysg. Er mor drystfawr oedd clindardd- 
ach tanwydd eu zel, yr oedd yn darfod çyn berwi dim ar grochan eu 
çymwynasgarwch. Dadleuwn, ac na weithredwn am ychydig amser eto, 
ac ni a goUwn yr adeg, fel Ymneilldüwyr, am by th. 

Mae y ddyledswydd o gynnal gweinidogaeth yr efengyl, hefyd, yn cael 
ei gwasgu at gydwybod yr eglwys, gan Mr. James, mewn modd tra phwysig 
a chymhwy siadol. Os oedd y wers ganlynol yn anghenrheidiol i grefyddwyr 
^'^gr, y mze yn berthynol, yn wir, i aelodau eglwysig Cymru : — 

"Nid oes ond ychydig o bethau ag y maeyabryd haelìonus yr oes hon yn gwybod ac 
yn goâJu llai am danynt, na chynnaliaeth gysurus achy&ddas y weinidogaeth gartref ; 
ac ganlyniad, nid oes ond ychydig o rai mewn swyddau yn cael cynnaliaeth mor waeí 
a'r gwŷr hyny, ar y rliai, yn llaw Duw, y dibyna hoU achoa efengyleiddio y byd. 

i mae ysgrìfenyddion cymdeithasau, cenadon at y paganiaid, ac ysgolfeistrìaid, yn 
cael gwell tftl, a darparìadau helaethach yn cael eu gwneyd er eu cysur, na phregethwyr 
cfengyl ogoneddus y bendigedig Dduw. T pregethan a draddodir yw y pethau rhata{ 
bob petìi rhad yr oes radlawn hon. Eìto daeth bendithion annhraethadwy i ran Uiaws 
mawr trwy y pregethau hyn : mewn llawer amgylchiad, bu un o honynt yn aml yn 
foddion i ddychwelyd rhai at Dduw, a'u cyfoethogi ftg iachawdwrìaeth dragywyddol ; 
danynt y ci^odd líawer ymadael ft beichiau o o&lon ag oedd yn eu llethu i'r ddaear r 
eraiU a achubwyd o a&el temtasiynau a fuasent yn eu dinystrìo yn y byd hwn a'r hwn 
a ddaw ; a Uiaws mawr a waredwyd rhag ofn marwolaeth, ac a nei-thwyd i fyned i w 
ffordd dan ganu, le, hyd yn nod trwy'r dyffiryn tywyll ei hunan. Do, fe wnaed hyn oU 
yn fynych trwy un l^regeth ! Beth gan hyny a ddywedwn am holl bregethau blwyddyn 
neu oes ? Meddyliwch am hyn, a dywedwch a ydyw deg swUt neu bunt yn y flwyddyn 
yn ddigon o dftl i ddyn sydd yn dÌHk ei nerth a'i oes trwy fyfyrìo a Uafurio er gallu 
Çyíranu y &th fendithion a'r rhai hyn ? Ai nid y nesaf peth i wyrth yw bod dyn yn 
nerthol, yn fywiog, ac o ddifrìf yn ei weinidogaeth, a'i feddwl ar yr un pryd wedi ei 
lethu i'r llawr dan o£Bd am iara i'w deulu, gan ar yr un pryd ddarpar pethau gonest yn 
>^lwg pob dyn ? Orìstionogion ! y mae amoch eisieu i'ch gweinidog redeg yn 
^lyrddy gorchymynionaroddesDuwiddynt; am hyny, trwy eich haelioni, tynwch 
oddiamo y baich nas gpall eŵ prin gerdded na sefyU dano ! Tr ydych yn cwyno fod 
1850.J K 



134 NODIADAU AR LYFRAU. 

ei bregethan yn weinion a gwael ; ai nid eich bai chwi ydyw ei gadw mor wael yn ei 
gist ddillad a*i gwpwrdd, fel ag j bu gorfod iddo dreulio yr amser a dreuliasai yn ei 
fyfyrgell i ymdrecha cael bara i'w rai bach, yr hwn a ddylaaech chwi ei estyn iddo 1 
Ob mynwn gael eglwysi o ddifrìf, mi a wn yn dda ddigon fod yn rhaid i ni gael gwein- 
idogion o ddiMf ; ond hefyd, os rhaid i ni gael gweinidogion diwyd a diírifol, rhaid i 
ni gael eglwysi haelionns. Yr hyn sydd eÌBÌeu, yw cael darpariadaa gogyfer a'n gwein- 
idogion, heb fod mor helaeth ag i fod yn demtaaiwn i ddiogì moethus, ac eto yn ddigon 
i'w codi uwchlaw pryderwch." 

Ni thycia ddim i'n heglwysi na'n dîaconiaid gau eu Uygaid rhag gweled 
eu dyledswydd yn y mater hwn. Nid peth wedi ei adael at eu hewyllys 
hwy ydyw, ond y mae mor wirioneddol yn ordeiniad oddlwrth lesu Grist 
ag ydy w bedydd, neu swper yr Arglwydd. Ei orchymyn ef ydyw, ar i 
Grìstionogion gyfranu pob peth sydd anghenrheidiol er çynnillìaeth a 
chysur eu haddysgwyr crefyddoL " Oyfiraned yr hwn a ddysgwyd yn y 
gair, â'r hwn sydd yn ei ddysgu yn mhob peth da.'' Ac onid yw ansawdd 
bresennol pethau, o ran byd a chrefydd, yn Nghymru, yn dywedyd yn 
uwch-uwch yn eîn clustiau, maî ein rhwymedigaeth flaenaf gyda golwg ar 
ein casgliadau a'n çyíraniadau yw goffdu am y weinidogaeth gartrefol? 
Ofer i ni ddysgwyl cael gweinidogaeth deilwng i'r oes, os na roddwn gyn- 
naliaeth deilwng i'r weînidogaeth. 

Materion y Fennodau eralll ydynt, " Y Pethau sydd yn tueddu i nydiu 
Difrifwch mewn Crefydd — Cymhelliadau i Ddifrifwch — Esiamphiu ö 
Ddiírîfwch — ^Y Moddion sydd iV defhyddio er çyrhaedd gradd uwch o 
DdifHfwch — ^Diweddglo, yn cyfeirîo at Ansawdd yr Eglwys yn y Mil 
Blyneddau." Mae ein terfynau yn gwarafun i ni fyned ymhellach, ac am 
hyny rhaid i ni roddi i fyny yn swta heb ddywedyd dim ar faterion y 
buasaî yn ddymunol genym ymhelaethu amynt. A gawn ni gyfeìrio sylw 
neillduol ein darUenyddion at nodìadau Mr. Bees ar iawn drefniad yr 
Ysgol Sabbothol, ar ddarpar dynion i'r weinidogaeth, ar gyftífoldeb aelodau 
çyfoethog, ac ar y bai o ymbrîodi â'r digred ? Unwaith eto, dywedwn — 
DarUenwch yr hoU lyfr drwyddo ; ystyriwch yr hyn y mae yn ei ddywed- 
yd ; a'r Arglwydd a roddo i chwi ddeiBU da i weled eich dyledswyddau, a 
chalon awchus i V gwneuthur. 



NODIADAU AR LYFRAU. 
EISTEDDFOD ABERFFRAW.— YR AWDLAU AR Y GREADIGAETH. 

[Nl ddaeth yr un o'r rhai hyn eto i'n llaw, oddigerth Awdl Mr. Ambrose, 
Ond y mae Mr. Ebenezer Thomas, "Y Prif Feimiad," wedi bod mor 
hynaws a chaniatäu i ni gyhoeddi ei feîmiadaeth ef ar yr hoU Awdlau : 
ac nid ychydig yw ein Uawenydd fod genym y fath anrheg i'w chyflwyno 
i*n darUenwyr. — GoL.] 

Beyrmadaeth JEbenezer Thomas {Ehen Fardd) a/r y Ciffamoddiadcm a 
anfonwyd i Eitteddfod Aherffraw. 1849. 
Testün t gadeb, " Y Greadigaeth." 
DoSBARTHWYD y cyfansoddiadau cydymgeisiol yn ol eu teilyngdod beimiadol; y 
rhifnodau yn mnob dosbarth ellir eu hystyried i ryw radd fechah fel dangosydo- 
ion o deilynçdod eymhariaethol yr amrywiol gyfansoddiadau. 
Dosbarthl.— 1. "Addolwr." 2. " Gwalchmai ab Meilyr." 3. "Nicander." 
„ II.— 1. "Creadur." 2. " Archadeiladydd. 3. "Ab anian a'i Duw.* 
4. " Un ar ei daith yn nhir y de." 



NODIADAU AR LYFRAU. 135 

DosbartJi in.-.l. "Llawdden." 2. "CredadjTi." 3. "Thanasius." 
„ IV.— "Creadurbach." 

Ânnosbarthadwy, fel barddoniaeth weddol :— " Shabot." 

1. " Shahot" — ^Nodwyd yn " rhy ddiweddar." Y gwir enw heb ei gelu. Llawn 
o dôr mesur, ac ar y cyfan yn gyfansoddiad mor israddol ag i fod yn annheilwng 
unrhyw sylw beirniadol. Cynnwysa 102 o linellau. 

Dosbarth IV. — A gynnwysa un ymgeisydd— " Creadur bachJ* Ymestyna y 
caniad hwn i tua 210 o hnellau. Y mae o nodwcddiad isel, dîysbryd; y 
meddwl yn fôs, a'r ardrefniad yn anmherffaith. 

Dosbarth III. — 1. " Llawdden" Mae prydyddiaeth dda yn y caniad hwn. 
Cynnelir i fyn^ gynghanedd pur dda ; yr ymadroddiou ydynt dlysion a bywiog. 
Gwneir dosraniad trefnusol o'r Caniad i saith ddosbarth, yn cyfateb agos i'r saith 
niwmod c^mtaf. Geiriau llanw a ymlusgant i mewn weithiau, megys, 

" Ym mola mir, rŵydd cwmmwl mawreddog." &c. 

Dygwydda hefyd beth gramadegaeth anghywir, megys " Hwy graffai'n fanwl," 
&c. " Hwythau ddwyreai." Cyfynga ei hun yn ormodol at hanes noeth y gread- 
îgaeth, heb ei gwisgo â bywyd a thynerwch cig a gwaed barddonol, megys- 

2 **Credadÿn" — Rhagflaenir y caniad hwn âV hyn a eilw yr awdur, 
" Dangoseg,'* faith a dysgedig, yn arddangos Uawer o gydnabyddiaeth â natur, 
ac à naturiaethwyr, yn enwedig â mwngloddiau. Mae yn dechreu gyda'r ty^yll- 
wch tryblithiol — sylwa ar oleuni fel cyntafanedig y greadigaeth — ^neidia i*r 
pedwerydd dydd, pan osodwyd i fyny " oleuadau rhagluniaeth "-— yna cyfeiria at 
Âdda ac Rfa yn eu paradwys ddodrefnedig, ac ymwrendy ar gydgan ser y boreu : 
yna â ymlaen mewn dull ymresjTniadol, gan ddangos cryn lawer o annibyniaeth 
meddwl— 

" Heb chwim, oes dim mewn damwain ? 
Nac oee, medd rhai; — ^ẃyf o*r rhai'n." 

Mae y caniad yn hytrach yn rhy fyr (tua 280 o linellau) i wneyd cyfiawnder â'r 
amrywiol bethau y cyfeirir atynt yn y " ddangoseg ;" nid yw ond ychydig o 
helaethiad ax yr olaf, anghyfartal yn ei ranau. Mae nodiad Uafurfawr wedi ei 
rH'ngosod yn nghanol y caniad, ar " Asgwm clûn cawr " cloddianol. Tra yn 
chwüio lljŵ natur am ei bodau bywiol, mae yn ymdroi enyd gyda meUionos 
(animalcuhe) — yn cyfarch rhai o honynt yn ddigrifol. Greddfau gwr a gwraig 
ymagiod sydd ddesgrifiad ysmala. Wedi cyfeirio at y metteloedd gwerthfawr, 
aur, arian, haiam, &c., mae yn dyfod at agerdd. Deil allan nad yw hwn yn 
beth newydd, oblegid yr oedd daeargrynfäau a llosgfalau bob amser yn cael eu 
hadilysuro ganddo. 

*' Hen Etna a Hecla oedd^ 

A llawer un allaoedd, 

Yn dangos agerdd dynged, 

Cyn i Watt gwnna i wôd." 

Noda yr awdur aníryw feiau yn ei waith ei hun ; ond ymddengys yn obeithiol 
fod diwygiadau diweddar yn cyfreithloni rhai, a chyndyn betrusa ynghylch gwir 
feiusrwydd y lleill. 

" Ac yn afonydd heigiau gynnifer," 
sydd anghraifft o rai ol amryfuseddau cynghaneddol. £i ddull sydd ansefydlog 
a mympwyol. 

3. " ThanastusJ^ — Cyfansoddiad gweddol, o tua 368 o linellau. Tua'r dry- 
dydd ran o'r hwn nid yw fawr amgen nag ailadroddiad o hanes ysgrythyrol y 
gi^eadigaeth. Y drydedd ran arall, neu o gylch hyny, a drina am greadigaeth 
Adda ac Efa— -eu cyflëad yn Mharadwys — enwi yr anifeüiaid, a'r Sabboth. Mae 
ygweddill o'r caniad yn fwy perthynasol i'r testun. Awgryma nodyn ymyl- 
ddalenol o eiddo yr awdur, ynghyd âg ansawdd tufewnol y darn ei hunan, iddo 
gael ei gyfansoddi ar frys. Mae cynghaneddion cyffredin a sathredig yn rhy 
BoBog ynddo, megys, 

" Pob peth yn ddifêth dda." 

« blodau blỳdd." 



136 NODIADAÜ AR LYFRAI7. 

" Bftnd ethftwl bendithion/' 

" Afalftn feluB." 

" Llwyni llannerch." 

" Harddwch urddas." 

Prin y gwalianiaetha — " Wele Addaf gyntaf gwr," oddîwrth linell Dewi Wyn, sef, 
"Dacw Addaf gyntaf gŵr." Yr anghreifftiau uchod, ac efallai rhai eraill o 
gyffelyb natur, elfir eu canfod o fewn cylch lö Biuell olynol, a gwasanaethant fel 
csiampl a gymerwyd ar antur o ganol y pentwr. 

Dosbarth IL — Ýn y dosbarth nwn cyfarfyddwn â tbalentau o radd ucbel iawn, 
trysorfa ddirfawr o wybodaeth wyddorol a chyffiredinol, grym meddyliol mawr, 
a chasffliad gwerthfawr o hysbysrwydd difyrus a defnyd(Soi. Mae yn cynnwy» 
prydyddiaeth dlôs, yr hon, gan wasgaru, yn awr a phryd arall, wreichìion tanbaid 
o dân awenyddol, sydd yn bywioü yr holl ddosbarth à dysgleirdeb prydferth 
athrylith. 

1. " Creadwrr — Awdl o'r hyd anghyffredin o agos un cant ar bymtheg o lin- 
ellau, gyda Iliaws o nodiadau, yn cynnwys yr hysbysrwydd gwerthfawrocaf ar yx 
amrywiol destunau y eyffyrddîr â hwyiat yn y cyfansoddiad hirfaith. Byddai 
nodi allan hoU ri^onaetiiau dam mòr hir yn gofyn mwy o le ac amser nag a ellîr 
yma ganiatäu at hyny. Cymerir sylw neillduol o'rpum gair creadigol — " Bydd- 
ed,'' " Casgler," " Egined,*' " Heigied," " Dyged." Mae rhai Ilinellau Üysion i'r 
goleuni, ar ddiwedd y dydd cyntaf, Desgrifir yn dra phrydferth yr olygfa 
baradwysaidd, ynghyd à dedwyddwch ein rh'ieni cyntaf, &c. &c. Ond heb aynu 
dim oddiwrth ei thedyngdod cyflfredinol, nid y w ond teg dywedyd, nas geUur ei 
rhestru, gyda golwg ar &rddoniaeth bur^ ond yn unig fel cyfansoddiad aiiraddoL 
Mae yn lìawn o gynghaneddion sathredig, megys, 

" Borftu y gorddyfnderoedd ** 

" Gwir felus ft gorfoledd." 

" Hurddo hftrddwych " 

" Adwyth ftnhydyn " 

** chloddiaw choluddion" 

" Dolydd deiliog" 

" Ollwng ftUan " 

" — blodau blŷdd," &c. &c. 

Cynnw3'sa yr awdl gryn lawer o ansoddeiriau anmhennodol, yn ymddangos fel 
wedi eu bathu yn unig i hwyluso ffurfiad y cynghaneddion j megys, " orodwymp," 
"hygain," "Iwysgad," "dwlwedd," "dulwth," "gulwys,'^ "dufrad,'^ &c. 
Dygwydda ynddi hefyd rai cynghaneddion beius \ megys, 

" Eglur hygain ddîsgleîrgylch" 
• dyrchu" 



' Drwy drochion ■ 



" Edrychai y sarph dorohog," &c. 

Ymdröa yr awdur yn ormodol gyda manylion bychain, ac y mae ei amrywîol 
restrau o lysiau, milod, ser, a chyfseriadau, yn gwneyd i fyny yn hytrach ryw 
bentwr anghyfíaith ac anfarddonol o enwau dyrys. Ymdoangosai fod dwyn i 
mewn i'r awdl, y cwymp, y melldithiad, dydd y farn, a dyddymiad pob peth, yn 
anmherthynasol i'r testun. 

2. " ATchadeüadyddP — Mae yr awdl hon eto yn ymestyn i tua 1007 o linellau, 
ynghyd à ö2 o linellau yn ychwanegol, yn çwneyd i fyny Emyn Adda ac Efa yn 
Mharadwys. Y tuallan iddi sydd wedi ei wychu à chynlluniau destlus, ac âg 
addum-lythyrenau yn gymysg o amryw liwiau dillynaidd, y rhai a arddangosant 
ysgrifddawn a chywreinrwydd penigamp yr ysgrifenydd : y cyfan wedi ei rwymo 
yn fawreddus mewn câs morocco gwych, ac aur lythyrenog. Ond gan nad ellir 
cymeryd y Üysni allanol hwn, sydd mor glodfawr i chwaeth celfydd^ yr awdur, 
i mewn i'r cydymgais am ragoriaeth barddonol, rhaid i ni edrych i mewn i 
deilyngdod y cyfansoddiad noeth. Mae gan y bardd newydd-deb yn ei gynllun. 



NODIÂDAU AR LYFRAU. 137 

Âr ddecluea creadwriaeth pob dvdd, mae yn dwyn i mewn j geiriad ysgrytihyrol 
oV "Bjrdded" dwyfol, heb ei droî i brydyddiaeth, oddieitlur yn vr anghraifft 
gyntaf, i ddangos y gallai wneyd felly ; ac ar ddiwedd pob dydd dodir i mewn 
yn Çfffelyb ranau detholedig o'r Ysgrythyr Lân, fel yn cael eu cydganu gan 
angeuon, er clodfori yr amlygiadau beunyddiol o allu a mawrhydi creadigoL 
NÌB gellir, fe allai, dyweyd dim yií erb^ y cynllun hwn gyda golwg ar yr 
ardrefìiiad uchod ; hwyrach yr ystyria rhai ef yn wellâd. Mae yr awdl, ar lawer 
golwg, yn im dlos iawn, ac weithiau yn brydferth o farddonol — mae bywiog- 
rwydd yr awen yn amlwg drwyddi oll j eto, prin y gall ddyfod ymlaen o'r dos- 
barth aiLraddol o farddoniaeth, am y rhesymau canlynol a'r cyffelyb : — ^fel yr 
awdl fiaenorol mae ynddi ormod o gynghaneddion sathredig neu aü kno : megys, 

"Dolydd deiliawg,'^ "Blodau blydd," " Amynt addumo," " Felus orfoledd," 

"— au, gwau gwynt," "Frodir hyfrydawl," "Geinion gogonedd," " Miloedd 
gymmylau/' &c.' Anurddir ei geiriadaeth yn fawr ä Uiaws o hen eiriau an- 
nesüus, megys, " ardum," " beidiawg," " gwynaeth," " oglawg," " fad-ûch," 
"gwalaeth," " echur," « elaeth," &c. 
Mae ynddi hefyd amryw feiau cynghaneddol : megys, 

" osglai 'n prysur gasglu " 

" A gwiwddwys y gweddiai " 

" Yma gerais am ragorìon " 

" Menyw deg mwyn yw dy dôn." &c. 
Gellidymhellachnodi anmhriodoldeb ymddangosîadol mewnymadroddion,megys, 

" Áwr a ffôdd i'w oreu ffom " 

" Oddiar fochom y ddaear feichi(vwg ** 

" Er Ues gmẁ " . &c. 

Braidd nad eUid edrych ar y ddwy lineU ganlynol, a'u cyffelyb, fel yn cynnwys 
gonnod o ryddid gydag enw Duw: — 

[i Adda.1 
** Yn gain gawr gyda gwén ga, 
Duw anwyl I gan dywynnu." 
Heíyd y mae'r chwaeth yn ammhëus yn y UineUau dUynol, 

" Ysbryd Glân 

Jehofah yn cwhwfan." 

Mae rhyfeddu Uygaid duon Adda a Uygaid gleisùm Efa, a desgrifio Adda pan yn 
rhodio o am^lch, fel hyn, 

" Bhedai a neidiai'n nwydwyUt, 
Yn abl gawr mál ébclgwyUt," 

yn tramgwyddo yn hytrach nag yn boddio chwaeth cywir, a phrìn y mae yn cyf- 
ateb yn dda yn yr un awdl, i'r ddwy UneU brydferth ganlynol i*r luiul, 

" Oes blaned mor ysblenydd 
Yn awyr Duw a Nér y Dydd î" 
Nodwedd cyffiredînol y cyfansoddiad hwn yw anystwythdra ymadroddol, fel pe 
byddai mesur ac iaith yn croesi eu ffilydd, heb gryn ymdrech i wneyd iddynt 
gytono ynghyd. Heblaw hyny, yn mhen ychydig lineUau uwchlaw ôOO, gadewir 
y testun yn gwbl, a chymhwysir y gweddill i gyd, yn cynnwys tua 4ö0 o lineUau, 
at Adda ac Efa yn Mharadwys. 

3. " u4ô Anian(£il>uwr — Awdl o tua 78ô o HneUau, yn cynnwys barddoniaeth 
dda, a chynghanedd ragorol. Mae ji ysgrifenydd, wedi cyfarch yr awen, yn 
dechreu ei awdl gydag adeUwaith anianyddol dyn-— yr enaid dynol. Yn y fàn, 
y mae yn cwympo i mewn à daiganfyddiadau daeardraith çyda golwg ar dduU- 
weddiad cyn-Addafol (neu cyn-Foesennol) y ddaear— mUod cloddiannol — ^Uosg- 
falau, &c. Yna y mae yn troi at waith y chwe* diwmod. Wedi hyny, cychwyna 




^ I yn dyrch- 

a^ ei olygon Tr ne&edd ; ond fef un wedi f)Uno i raddau, ac fel yn cael ei 



138 NODIADAÜ AR LYFRAÜ. 

ddjrryBa gan amgylcbedd anfesiirol ;^ eangder didrafyn, v mae yn dìrwyn i íyny 
ei awdl gyda thua 46 llinell i symio i fyny y dosbarth wTDrenol o'î destun. Mae 
ifaod yr awen yn yr awdl bon yn eithafol o nirgrwn ; nid oes, fe allai, fawr lai na 
tbua 700 o linellau yn cael eu treulio i dramwy o'r parth pellaf oddiwrüi y testtin, 
gyda cbynffon oleu o rywbeth fel daearyddìaeth anianyddol, tra y mae yn 
prysuro trwy y parth agosaf ato gyda'r cynymder aruthrol o tua 46 Ifíndl, ar y 
gyíran fwysa mawreddog o'r holl destun. Ëuasai chwyidroad mwy cylchol yn 
ddymunol ; ond ar yr un pryd, y mae yr awdl yn ddyddorol ac addyso^iadoL 

4. *' ühareidaith yn nhir y dêJ* — ^Mae yr awdl hon tua ôdO o lìnellau o hyd, 
yn gyfansoddiad gweddol, gydag ond ychydìg o ddiffygîon mydryddol; y 
cyn^aneddion ydynt at eu güydd wedi eu cylymu yn dda, er y ceir amryw o rai 
lled sathredig yn wasgaredig trwy yr awdl : megys, 
** Yn ei gwyneb yn gwmu " 
" Yn Arglurydd a phen eurgHod'* 
" Oü tania mewn gutyütinéb** &c. 
Mae yndiii nîfer o eîriau cyfanaawdd o ffurfiad gwael, fel geiríau llanw at 
gyfleusdra y gynghanedd, megys, " mawr-rad," ** draglwys," " ga*lyn," " du- 
Iwyd," "bj-wlwyd," "bj-wdardd," " hûdd-hwyr," &c. 

Mae gan jt ysgrifenydd rai meddylddrychau tlysion ynghylch y coed yn estyn 
ar led eu cangenau fel yn aw>'ddus i gael eu cjTinysgaeÜiu â r dawn o laîs i 
foliannu eu Creawdwr, cyn iddjTit gael eu poblogi âg adar peroriaethol ; hefyd yr 
awyr yn hiraethu am gaei gweinyddu at gynnorthwyo anadliad anifeilaidd, &c. 

Ÿ mae agos hanner yr awdl hon ar y tymmorau, &c., yr hyn sydd gyfartaledd 
rhy fawr yn ddíau, pan ystyriom mai " Ý greadigaeth " oedd ei'brif a'i briodol 
destun ; a chwaith nid yw y Uanw barddonol yn rhedeg yn uchel ynddi. 

Dosharth I.— Mae y dosbarth hwn yn ddyddorol dros ben : yma gwelwn y 
ílynnonig Gastalaidd bur, a'i bwrlynuadau yn chwerthin mewn cyflawn gyo- 
chwareuaeth difyrus, a*i gôfer grisialaidd yn cyfranu bywyd a grym i'r holl 
ddosbarth : yma mae gorllanw Barddas ynlüfo mewn treigldonau cryfion, ac yma 
mewn gwahanol raddau o gynnarwch, yr ydym yn cael blodau tecaf barddon- 
iaeth yn eu prydferthwch cynhenid. Eto, nis gefiir Uai na sylwi am y 'idangos- 
iad allan " o r gwahanol ddamau, y medrusrwydd a'r chwaeth a amlygîr yn eu 
hamrywiol ardrefniadau a'u geiriadaeth, ynghyd â nodweddion eraill obwyshan- 
fodol, eu bod yn gyfryw ag i arddangos gwahanol raddau o berffeithrwydd yn 
y cyfansoddiadau. 

3. " Nicandery — Awdl dlos, o tua 736 o UneUau, yn eUfyddu yn ei chynUnn 
a'i chyfansoddiad symledd ardderchog anian : mynai yr awen ymddangos, fel pe 
buasai mewn cynfodoliaeth angelaidd, wedi dUyn ysgogiadau dîrgelaidd, a gweled 
damlygiadau olynol y grym creadigoL — ^Mae yr awdur yn myned ymlaen yn 
ofalus, yn nhrefn fanol ysgrythyrol y chwe diwmod, yr un modd ag amryw o'i 
gydymgeiswyr. Yn niwedd y dydd cyntaf, y mae yn çwneyd cryn sylw o'r cyt- 
tarawiad rhwng bod y dydd hwnw yr \m a'n I}yuí9td m ; ar yr aü ddydd, y mae 
yn rhoddi ei Amen gwresog gyda'r gaîr, 

" Poed fiìir&fen yn nennu." 
Ao ar unwaith dyma, 

-" A wyr o gylch dŵr ac âr 
Pais dew o gwmpas daear." 
Mae dadymsuddiad y mynyddoedd, bryniau, a ^astadeddau o'r dyfroedd yn 
cael ei ddesgrifio yn dra thlws, mewn diül naturiol a difyrus : wedi hyn, dygir 
i'n sylw yr haul a'r Ileuad yn rheoleiddio y tymmorau,ac yn achosi ad-ddychwel- 
iadau y gwyUau arbenig, megys y Pasc, y SulgwytL, a'r JSÍadoliff: disgyna y cerw 
bydwr heuíog i ymoeri yn y llanw gorUewinoI, pan y mae y Uoer wylaidd gyda 
gosgordd o sêr llachar ^-n gwneyd eu hymddangosiad, a'u Uuniau yn cael eu had> 
fewyrchu o'r dyfroedd islaw. Cynnygia y bardd yroimo à hwynt yn eu cydgan 
o foliant, ac amlyga obaith Crîstionogol am fod ei hunan ryw dJdydd wedi ei 
wisffo à gogoniant mwy ysplenydd, i^nheU, bell, uwchlaw eu rhodau dysglaer : 
yn nian y mae yn darganfod y morfií fel penrhyn pell, ac yn awr y mae oodiad 



NOPIADAU AR LTFRAU. 139 

haul yn rhoddi awen i'r ehedydd, a'r sêr yn ysbrydoli yr eos beroriaethol. Daw 
y chweched dydd i mewn gyda chwareuad telynau y nef, yntau brenin y goed- 
wig, " di fath yn ysgwyd ei fwng/' sydd yn awr yn dyfod i'r golwg : o'r diwedd, 
dyma deml aman wedi ei gorphen, a felfed Paradwys wedi ei danu hyd ei Uawr 
a^ hallorau, ei lampau nefol wedi eu goleu ; ond pa le y mae yr offeiriad ? Yn 
yr amser priodol, dyma atebiad jny ** Gwnawn ddyn," 
" Eneidiol briddyn ydyw 
lain o dir ar lim Duw 1" 

Gellîd nodi aüan rai beiau yn yr awdl hon, o gyfielyb natur i'r rhai a nodwyd 
eisoes mewn eraill. Ceidw yr ysgrifenydd at ei destun yn fwy manwl na rhai 
o'r cydymgeiswyr eraill. 

2. " Owalchmaiab Meüir" — ^Mae yr awdl hon tua 958 o linellau o hyd, yn 
oruchel a mawreddua yn ei dychymygiad — yn wreiddiol a pherffaith, braidd, yn 
ei chydgadwyniad cynghaneddol— mae ei rhaiadriad prydyddol yn angherddol 
ac arddymchwelog, fel yr eiddo Dewi Wyn. Syniadau uchel a arddercho&^ant 
yr awdl ; a chydnabyddiaeth cywir ac eang à gwyddor ac athroniaelh sydd yn 
gosod urddas ar yr holl gyfansoddiad. — Yr achosion a ymddangosant fel yn mil- 
wrio yn erbyn iddi gymeryd y flaenoriaeth yn y dosbarth hwn, ydynt, ryw naws 
dywyUni, yn mha un yr anhuddir hi weitmau, ynghyd à chwane^ad ati obync- 
iau anmherthynasol i'r prif destun. O'r math olaf, gellid enwi " Dirywiaeth 
Dyn," a'r " Greadigaeth Newydd ;" ac fel anghraifft o'r blaenaf, gallem ddyfynu 
y llinellau canlynol : — 

" Ban anwyd mebyn inî, I wylîed nwch ei wely ; — 

Ar y llawr yn ngwely 'r Uî, I'w grymns ddengar rwymyn, 

Adwaenid morwyn dyner, 8ai' y tarth fel gwregys tyn, 

Aeth i'w Bwydd o blith y sêr ; Mae 'i lanw gwyllt ymlaen ac ôl, 

8ef lloer y nen bob ennyd, Yn rhediad angemrheidiol^ 

Yn ol greddf i siglo 'i gryd, I rywiogaeth yr heigìan, 

Hofia 'r f raint a phery ný, A'i buro 'i hmi i barhau." 

Er y gall y meddylddrych yn y Ilinellau uchod fod yn wir fawreddus a thlws ; 
ac er y galluogir ni, efallai, trwy ardduU awsrymol yr ymadroddion i wneyd 
allan yr ystyr, eto, y mae rhywbeth o ansawdd ddammegol yn nghyfansoddiad 
a fiurf y brydyddiaeth ; mae rhyw dawch cyffelyb yn gorwedd ar ranau eraiU o'r 
awdL 

1. ** Addolior" — Mae hon yn awdl ysplenydd, yn cyrhaedd i tuag 81tì o lin- 
ellaiu Dechreua gydag ymsyniad crefyadol o fawrhydi annibynol, a gogoniant 
hanfodol y Duwdoi Gfolyfliad cynnwysfawr a chyffiredinol o'r bydysawdcread- 
igol, gyda Duw oU yn oU. Tuedda i fabwysiadu y ddamcaniaeth ynghylch pobl- 
o«ad yr amrywiol fydoedd wybrenol — ^mae yn troi ei sylw yn fwy neiUduoI i'r 
ddaear — ^yma difyrir ni â thlws odliad ar yr annhrefn tryblithol, ynghyd à Uet- 
tybiaeth am y tebygolrwydd ei fod yn efiteiith dialedd dwyfol tywalltedig ar àl 
(race) wrthryfelgar flaenorol — ^gwahaniad goleuni a thywyUwch — encüiad drwg 
ysbrydion i'r olaf— yr awyrgylch, a chymhwysiad manwl ei ranau eUenol — rhuthr 
cyffiredÌDoI y dyfroeâd i'r môr — sigl-ergyd ofhadwy yngweithio i fyny y mynydd- 
oedd, bryniau, &c. — cydymuniad ynysoedd i ffurfìo cymndiroedd — rhaiadrau yn 
hoUti y creigiau yn encihad brochwyUt a byrbwyU y dyfroedd — diaspad swnfawr 
yr adsain (echo) — y gair **egined'* yn cael ei roi allan — yr effaith uniongyrchol 
ar wyneb y ddaear, yn cael ei egluro trwy y desgrifiad mwyaf tryioew a phryd- 
ferth — brenin y dydd yn ei gerbyd mawredáus yn olwyno y ffurfafen — yn canfod 
ysplenyad yn ddarluniedig ar fynwes y dyinder — ^ymdreigliad 



ei ddelw ysplenydd yn ddarluniedig ar fynwes y dyfnder — ^ymdreigliad araf y 
brif-dôn orUewinoI i hebrwng yr arcndeym wybrenol iV ystafeU wely forawl — 
yna y Uoer-frenines yn gwneyd ei hymddangosiad pendefigawl, gyda gosgordd o 
sêr arianaidd yn arwain y cydgor awyrol. Yr anifeiliaid — y moml fel ynys fyw 
(mae barddonîaeth yn ngeiriau unigol yr ysgrifenydd hwn ; îe, mae yn gwlychu 
ei bin yn ngwUth Helicon, ac yn UineUu ei ymadroddion desgrifiadol yn ogleisiol 
gymhwys) : 

" Ymloewai 'r paen amliwiog, 
Ysgydwai 'i aden mewn rhwysg godid<ÿ." 



140 NODIADAU AR LYFRÂÜ. 



* Y droedweog ẃydd,' 
" Y twrci chwyc 



' Y golomen symudlìwiog/' 
" Yr hwyadeiì fèr-droediog." 

Môr-adar a ddesgrifir yn fywiog a tharawîadol yn eu greddfau a'u harferioiii yn 
gystal a'r adar eraiU, megys yr eryr : 



Yr estrys, 
Yr alarch, 

Y gwenolìaid, 
Yr adar peíorol, 

AcO! 

Y Uew yntau, 



" Balch oedd o'i blu chwyddog." 

" Addolai 'i hardd ddelw ei hun," 

" Pel arf dur yn gwanu 'p gwynt." 

" Ag eofndr» ysgafndroed, 
Yn chwareu rhwng cangau 'r coed.' 



-" Mal dwsmel 



A'r fuwch, 



Yn Uys yr awel oedd U^is yr eos." 

" Ysgydwai 'i fwng cysgodol— a rhodiai'n 
Greadur brenhinol." 



' Hithau 'r afr ar lethr hyfryd, 
Oedd lawen uwchben y byd ; 
Daliai ei thraed, diUthr oedd, 
Yn yfed gwynt y nefoedd." 

* Yn y gwair hir yn gorwedd, 
Yn mwynhau ei rhan mewn hedd, 
Gilgnoi heb gyffröi ei phryd, 
Yn dawel iawn a diwyd." 



Yna mae y bardd yn tlws ddjrchymyçu hoU natur fel telyn newydd ei thantio, 
heb un bod deallol i reoleiddio ysgoeiadau hunan-cliwareuol ei Uinynau — i wneyd 
i fyny am y diffyg hwn, dy^ir ymlaen y dyn — ei ddelw ddwyfol yn y fan yn 
cyffröi casineb ysbrydion maleisus — gwibdaith angelaidd i weled j boâ newydd — 
syndod sisialog yr ymwelwyr nefol. Maent yn ymdroi i gael golwg amo yn 
addoU — ^yn dycnweíyd i'r nef, ac Eden a'i rhyfeddodau yn brif destun y cydym- 
ddyddan anffelaidd. 

Wedi rhoddi awgrym am y tyinmorau, a rhai ymddangosiadau awyrol, yngbyd à 
sylw çrysur, ond Ûws, ar feini gwerthfawr a mwneion, terfynir yr awdl gyda 
mawl i'r Creawdwr boUalluog, yn nuU " Ti Dduw a fohm." 

Mae tynerwch cynhes yr ymadroddion, tlysni desgrifiadol yr iaith, Uyínder 
rhedegoç y gynghanedd, ynghyd â'r olyniaa destlus o ddelweddiad bywioç a 
ddangosir yn yr awdl hon, yn cyduno, yn fy mam ostyngedig, ond ^onest i, i 
roddi yr hawl i*w hawdur athryUthgar yr anrhydedd arbenig o eistedd yn 
Nghader Farddonol Aberffraw yn 1849. 

GaUai fod ychydig o gynghaneddion yn yr awdl hon heb eu plethu yn y ffurf 
mwyaf rhwymgaeth a otodir aUan mewn rlîíaiî o'r Rheolau Baradonol Cymreig ; 
ond nid oes dim gwastraff na Uanw, dim nad yw yn fi^aniatadwy, yn enwedig pan 
ystyriom ragorîaeth uwchraddol y meddwl barddonol tlws sydd yn rhedeg trwy 
y cyfansoddiad. 

Gwelir yn y prif gyfansoddiadau yn y dosbarth cyntaf rai oV gwendidau a 
nodwyd yn yr awdlau israddol yn yr aU a'r trydydd dosbarth, ond y mae eu cyf- 
artaledd yn llawer Uai yn y blaenaf na'r olaf, tra y mae y rhagoriaethau bardd- 
onol yn amlhau cymaint yn y blaenaf, ag i wneyd i fyny, mewn mesur mwy neu 
lai, yn ol ffwahanol deUyngdod y cyfansoddiadau, am unrhyw fàngoUiaaau a 
ganiatäwya i aros ynddynt 

DnrBTOB, ABOBAFFWTD QÁH THOMAS OH. 



Y TRAETHODYDD. 



JONES O LANGAN, A'I AMSERAU. 

Yb ydym wedi hen ryfeddu bellach na byddai ymhlith holl lyfrau Cymru, 
lyfr o'r enw " Hanes Bywyd y Pareh. Dayid Jones, o Langan.'^ Diiau 
y dylasai fod, ac y dylasai erbyn hyn fod wedi myned trwy ryw 
hanner dwsin o argraffiadau. Pa beth yw yr achos o'r diflfyg hwn ? 
Gallem briodoK y fíaith i'r aehos hwn, yr achos arall, neu yr achos acw ; 
ond ni byddai hyny amgen na gwastraŵi amser, a llafiir, a phapyr, ac inc 
i ddim dyben. Ond y mae dau beth yn ddigon amlwg ; yn gyntaf, Fod 
Mr. Jones yn deilwng o gofiant wedi ei argraffu mewn llythyrenau aur 
ar ddalenau arian, ac wedi ei gyf ansoddi gan yr athrylith penaf yn ngwlad 
Gwalia : ac yn ail, Nad oes gofìant iddo o un math i gael yn Gynuraeg, 
ond rhyw bedair tudalen mewn cyhoeddiad misol, anghyhoeddus o'r fath 
anghyhoeddusaf. Na feddyUed neb wrth yr hyn yr ydym yn ei ddy- 
wedyd, ein bod ni yn tybied y gallwn wneuthur perfíaith gyfiawnder â 
choffiidwriaeth Jones o Langan. Nid ydym yn dychymygu y gallwn ni 
ar hyn o bryd gyflenwi diffygion deugam mlynedd, a gosod ei goffadwr- 
iaeth ar yr un tir a phe buasai rhy w feddwl galluog wedi cymeryd at y 
gorchwyl yn mhen tair wythnos wedi ei gladdedigaeth. Nid oes genym 
fwy na mwy o hyder yn ein galluoedd ; ond gwyddom pe buasem wedi 
bod yn byw am ddeng mlynedd ar y gwastadedd rhwng mynydd Eglwys 
Fair a chastell Penllin, ar amser y cyrchu mawr i Langan— pe buasem wedi 
clywed yr hen dad parchedig yn adsain yr hen eglwys rai ugeiniau o 
weithiau — pe buasem wedi cydfarchogaeth âg ef a Thomas Dafydd, 
Thomas Siôn o'r Splot, Thomas Jones o'r Picad, a William Thomas o'r 
Prysg, o'r gymdeithasfa, a chlywed eu hymddyddanion ar y ffordd ; y 
buasû genym well mantais. Ond " fel y mae," gwnawn ein goreu i roddi 
mwy o wybodaeth am hanes a ch^maeriad Mr. Jones o flaen ein darllen- 
wyr, nag y mae y rhan fwyaf 'o honynt yn ei feddiannu eisoes, ac wrth 
hy^y gy^oíü colofn iV goffadwriaeth ef mewn man ag y bydd yn ddiogel 
rhag syrthio i ddyddymdra yn yr oes hon na'r nesaf . 

Yr oedd Mr. Jones yn un o'r dynion hyny ag y bydd dynolryw yn 
chwennych clywed am, a gweled, o bydd bosibl, le eu genedigaeth. 
Mawr yw y twrf a wneir ynghylch genedigaeth rhai pobl ; gellid meddwl 
wrth y Uawenychu, y gwledda, y sŵn, y saethu, a'r canu clych, fod sicr- 
wydd dîammheuol wedi.ei gael o rywle fod y gŵr newydd eni i fod yn 
adgenedlydd i'r dynol deulu — yn burwr y byd o bob gofid a gwae. 



142 JONES O LANGAN, A*I AMSEBAU. 

Anfynych, er hyny, y mae y rhai y llawenychir cymaint ar eu genedigaeth 
yn troi allan yn destunau llawenydd mawr yn eu by wyd ; pryd y mae 
ambell un arall a aned mewn cwbl ddystawrwydd, heb i fagnel na chloch 
na nemawT o ddynion, heblaw ei fam a'i hymddug, a'i dad yr hwn a'i cen- 
edlodd, ac ychydig gyfeillion, gael gwybod ei fod yn y byd, wedi gwneyd 
y fath rymusder ar y ddaear nes y mae dynion yn gofyn, O ba le y daeth 
hwn ? Pa le y ganed ef ? Pa bryd ? Dy wedwch y mis, y dydd, yr awr, 
os yw bosibl ? GeUid meddwl fod y byd yn haimer edifarhau na buasai 
wedi myned i'r bwthyn bach lle yr anadlodd gyntaf, iV roesawu ; ac felly 
fod amo awydd gwneyd iawn am y dystawrwydd swrth a gadwodd ar 
ddydd ei enedigaeth. 

Ganwyd Mr. Jones mewn amaethdŷ o'r enw AberceiHog, yn mhlwyf 
Uanllueni, sir Gaerfyrddin, ar wastadedd hyfryd glan yr afon Teifi, yn 
y flwyddyn 1735 ; ond pa fis, nis gwyddom. Ýmddengys na fu iddo ond 
un brawd ac un chwaer. Tebygol y w fod ei rieni yn meddu rhywfaint 
o dda y byd presennol, oblegid cawn eu bod yn bwnadu cyflwyno un o'u 
meibion i wasanaeth yr " Eglwys." Ond nid ar Dafydd y disgynodd y 
dewisìad, ond ar ei fìrawd hŷn nag ef ; hwnw oedd i fod yn ofleiríad : 
yr oedd Dafydd i fod yn ffiarmwr. Ond rhyw ddiwmod, cymerodd dam- 
wain le, a dyrysodd y trefniant. Syrthiodd Dafydd i ganol pair o laeth 
berwedig ; meddyliwyd y byddai fírw ; o'r braidd y dîangodd y gwan o 
saih marwohieth ; ond gwellhaodd yn raddol, er iddo fod am fl^rneddau 
yn aoalluog î symud braidd. Trosodd hyn y dewisiad eglwyayddol oddi- 
wrth y brawd hynaf ato ef : o hyny allan, Dafydd oedd i fod yn oflèiriad, 
a'r Uall yn fllirmwr, ac felly y bu. Arosodd creithiau y llosgiad ar ei geôi 
hyd ddydd ei farwolaeth. Arferai ddywedyd, " Y mae nodau achos fy 
ngalwedigaeth ar fy öghefb.'' Hyfiýd yw gweled fod rhywfaint o wyb- 
odaeth grefyddol yn y teulu hwn ; ni a obeithiwn fod gwir grefydd ei 
hunan yno. Pan oedd Dafydd wedi hen ymboeni o herwydd yr aîoflBwd 
o syrthio i'r pwr, ar un diwmod gwthiodd ei fam ef oddiwrthi mewn modd 
chwareugar, gan ddy wedyd, " Yr ?^ wedi blino dy fagu di, droan 
tlawd." Atebodd yntau yn dawel, "Pan yw fy nhad a'm mam yn fy 
ngwrthod, yr Arglwydd a'in derbyn." Ymaflodd ei fam ynddo, gwasgodd 
ef at ei mynwes, a dywedodd, " Am y gair yna, mi a'th fagaf tra fyddot/ 
Nid peth cyfli^n iawn yn Nghymru er ys mwy na ohan' mlynedd yn ol, 
oedd plentyn mor gyfarwydd â gair y by wyd. Rhaid fod y rhieni wedi 
cyfpanu rhy wfaint o addyag grefyddol i'w plant, onidé ni fuasai yn gwybod 
fod y fath adnod i'w chael. Bhaid fod ei feddwl yntau yn bur gyfly™> 
cyn y gallai ei chymhwyso mor briodol. Onid yw flyrdd rhagluniaeth yn 
flfyrdd rhyfeddol ? Edrychwch ar yr eiddil gwan yn cael ei godi o'r pair 
berwedig! Gwrandewch ei lais cwynfanus oer! Braidd na roesawid 
angeu, er mai efe yw brenin braw, i ryddhau yr un bychan o'i boenau 
angerddol ! Y mae agos yn bryd ymofyn am amwisg ! Pwy sydd i 
wneyd yr arch ? Pwy i dori y bedd ? Pa ddiwmod y bydd yr anghladd ? 
Aroswch ! y mae heb farw eto. Ond pwy allasai feddwl, wrth weled yr 
egwan yn chwareu rhwng dau fyd, y byddai iddo ef wneyd y fath gyŵo 
trwy y gwledydd ? Ai hwn sydd i wneyd anialwch Morganwg î flodeuo 
fel rhosyn ? Ai dyma y gẃr y ca. 

*'Llondain boblog, falch, derfyaglyd,. 
Glywedllaiaeibibellefr 



JONES O LANGAN, A'i AM.SERAU. 143 

Ac felly, 

" Wybod fod yn Nghymru 

Üa yn llawn o ddoniau 'r nef !" 

lë, dyn» y gŵr. fy Nuw ! y mae dy " flyrdd yn y môr, a'th Iwybrau 
yn y dyfroedd mawrion !" 

Am ddyddiau mebyd ac ieuenctid Mr. Jones, nîs gellir dywedyd dim. 
Y mae ei holl gyfoedion er ys hir amser wedi myned i orphwys i bridd- 
ellau y dyfiryn. Y mae enw y gŵr a gyfranodd elfenau cyntaf dysgeid- 
iaeth iddo yn anadnabyddus. Y cwbl a allwn ei ddyweyd ar y pen hwn 
y w, ddarfod iddo dderbyn hyny o addysg athrofaol a gafodd yn athrofa 
Caerfyrddin, a chael ei urddo i guradaeth Llanafan fawr, sir Frychôiniog, 
oddeutu y flwyddyn 1758. Ymddengys iddo ef, fel Uawer eraill, ymaflyd 
yn ngwaith y weinidogaeth, heb deìmlo erioed ei bwys annliraeihadwy. 
Nid oedd wedi derbyn gweinidogaeth y cymmod, nac ychwaith wedi der- 
byn y cymmod ei hunan, pan aeth i ddeclureu dy wedyd wrth eraill, " Cym- 
moder chwi à Duw." Dechreuodd ei weüiidogaeth yn y cnawd; ond 
trugaredd annhraethol iddo ef, a thrugaredd i gannoedd heblaw, ydoédd, 
na chafodd barhau felly. Achubwyd ef. Bu yntau yn offeryn i achub 
Uaweroedd. 

Nis gwyddom, ni ŵyr un dyn a welsom nî, pa hyd y bu Mr. Jones yn 
gwasanaethu yn Llanafan. Oddiyno symudodd i guradaeth yn Ngwyn- 
edd. Byr fu ei arosìad yno. Cawn ef yn mhlwyfi Trefethin a Caldicot, 
8ir Fynwy, yn y flwyddyn 1760. Yma y cafodd ei ddwyn i wybod y 
gwirionedd, ac y darfu y gwirionedd ei ryddhau. Yma y dechreuodd 
bregethu, nid am damaid o fara, ond er mwyn achubiaeth eneidiau coll- 
edìgf a gogoniant ei Arglwydd mawr. Y moddion a fendithiwyd er ei 
dröedigaeth, oedd darllen rhy w Ijrfr o waith yr enwog Flavel ; yr hwn yn 
ei fywyd a drodd lawer i gyfiawnder, ac wedi marw oedd yn llefaru eto, ac a 
lefarai mor efieithiol, nes bod yn ofíbrynol i wneyd gwas cyfiog person an- 
nuwiol Trefethin yn fugail fiyddlawn ar ddefaid yr lesu bendigedig. 
Ymddengys fod pob peth yn myned yn y blaen yn gysurus rhwng 'Mr, 
Jones a'i feistr, y person, hyd oni chymerodd y cyèiewidiad hwn le ; ond 
wedi iddo gael gras, a declu*eu byw a phregethu o ddiâif, nìd oedd dda- 
ioni mwyach. Yr oedd bod yn annuwiol yn gymhwysder anhebgorol i'r 
6wydd oruchel o gurad Trefethin yn y dyddiau hyny. Pan gollodd Jonea 
ei annuwioldeb, coUodd heddwch ei beriglor, a gorfu iddo fyned ymaith. 
Aeth oddiyno î blwyf yn agos i Gaerodor, enw yr hwn nis gallasom ei 
gael ; ond yr oedd yr un rhwystr ar ei fíbrdd ef yno. Yr oedd yn rhy 
dduwiol, yn rhy lafurus, yn rhy ddifrifol ; ni chafodd orphwys yn y fan 
hono. Cawû ef wedi hyny yn swydd Wüts, a thyma y man diweddaf y 
eawn ei hanes cyn iddo ymsefydlu yn y lle y daeth yn enwog ynddo — ^y 
Ue a enwogwyd ganddo, a'r lle a fydd mewn cysyUtiad â'i enw hyd foreu 
y fam, beth bynag am wed'yn — ^Llangan, neu felÿ geüw gwŷr Morganwg 
ef, Uangana. 

Wele ni wedi myned dros dair blynedd ar ddeg ar hugain o einioes Mr. 
Jones, dair gwaith yn fyrach, saith gwaith yn fasach, nag y dymunasem. 
Caras^ allu desgrifio dadblygiadau ei feddwl am y blyneddau hyn. Car- 
asem gydchwareu âg ef ar y weirglodd yna o fiaen Aberceiliog. Ehoddwn 
eîtí gaîr ei fod yn hogyn baioh mor ddiniwed ag a ddarfu erioed daflu pêl. 
Oarâsem gydymdrochí âg ef yn afon Teífì ar ddiwmod gwresog. Carasem 

L 2 



144 JONES O LANGAN, a'i AMSERAü. 

wylied eî ymdrechion a'i wersi cyntaf yn yr ysgol, a cÜywed eî floedd 
.fuddygoliaethus wedi concwerio y multiplication table: Carasem ei weled 
yn eistedd ar ei ystôl fechan, yn nghegin Aberceiliog, gan rwbio congl ar- 
ffedog ei fam rhwng ei ddwylaw bychain, a chan ediych yn ei llygaid, yn 
adrodd iddi fel yr oedd newydd wneyd yr un peth i gawr o air pumsill- 
afog ag a wnaethai Dafydd gynt i GoUah. Hoff fìiasai genym roddi bras- 
lun o rai o'i bregethau yn Trefethin. I pe gallasem daflu ein hunain yn 
ol bedwar ugain a deg o flyneddau, a'i wrandaw am bedair gwaith cyn 
iddo gael gras, pan oedd yn pregethu " yn ddoniol ond nid yn dduwiol,'' 
a'i wrandaw drachefn biun waith wedi iddo gael gras, a thaflu ein hunain 
i'r fan hon wedi hyny i roddi hanes y ddau bregethu o'th flaen di, ddar- 
llenydd mwyn ! Ond y mae mur mawr anmhosibbwydd rhyngom m a 
hyn oll — ^ni fyddwn fymryn gwell o guro ein pen yn ei erbyn ; ni syfl 
o^ le mwy na chraig Penllin. Caled yw gwingo yn erbyn y symbylau. 

Ymddengys i Mr. Jones ddyfod yn gydnabyddus âg larlles Himtingâjon, 
pan ydoedd yn Wilts, neu fe allai cyn myned o hono yno. Yr oedd llygaíd 
yr " etholedig arglwyddes *' hon ar fíyddloniaid y tir ; a phan welai hi ŵr 
cadam nerthol, hi a'i cymerai o dan ei nodded, ac a edrychai am faes cy^- 
addas iV ymadferthoedd. Yr oedd yr efengyl wedi dwyn larlles Çimr 
tingdon i gydnabyddiaeth â'r Arglwyddes Charlotte Edwin, perchenog 
etifeddiaethau heíaeth yn Morganwg ; a thrwy ddylanwady gyntaf, çyi- 
Iwynwyd bywiohaeth Llangan i Mr. Jones gan yr olaf. "Wele ef b^^aòh 
wedi ei ryddhau o tan orthrwm personiaid, bid a fyddo. Nibuasairliôddi 
tro dros ^tji Moses yn anmhriodol iddo y pryd hyn. , •• 

Gadawer i ni cyn myned ymhellach gjnneryd golwg ar agwedd ymaes 
a syrthiodd fel hyn i'w ofal. Sefydlwyd ef yn Llangan yn y flwydä^ 
1768. Gwel rhai cyfarwydd â hanesiaeth grefyddol Cymru fod y diwy^- 
iad Methodistaidd wedi dechreu rhyw dair blynedd ar ddeg ar hugain cyn 
hyny. ( Y mae yn deilwng o sylw mai yn y flwyddyn y ganed ef y toròdd 
y diwygiad hwn allan.) Yr oedd Daniel Rowlands wedi dechreu" támi 
ffaglau tân, a Llangeitho wedi myned yn Jerusalem yn hir cyn hyn. , xr 
oedd deg o weinidogion yr Eglwys Sefydledig, ac yn eu plith Salmydd 
Cymru, wedi dyfod allan i gynnorthwyo y diwygiad bump ar I^ugain, o 
flyneddau cyn hyn. Yr oedd cymdeithasfa gyffredinol gyntaf y Metí^qd- 
istiaid wedi ei chjmnal yn Watford, Uai nag ugain milltir o Langan, çyn 
bod D. Jones wedi llwyr wellhau o'r ymdrochiad yn y pair llaeth. Yp 
oedd tân y diwygiad wedi rhedeg trwy y rhan fwyaf o Ddeheudir Cymr^ 
çyn iddo ef gael ei alw yn offeiriad. Ond erbyn yr amser hwn, yr Ojedd 
llaweroedd wedi gadael eu cariad cyntaf ; llawer wedi gwadu y ffyẁl a 
myned ar ol chwedlau. Yr oedd dynion wedi gwneyd pethau rhyíadd 
gan rym teimladau. Teimlai pawb agos yr un fath, ac felly cydunent a 
chydweithient ; ond Uaesodd eu teimladau, ac aethant i edrych am grêi- 
oau. Dewisodd un y gredo hon am ei bod yn newydd, un arall y gredp 
acw am ei bod yn gywrain, ac aethant i gwympo i maes â'u güydd. tor- 
odd Antìnomiaeth, Neominîaeth, Sandémaniaeth, a Sabeliaeth allan yma 
ac acw trwy yr hoU gyfundeb. Yr oedd y cyntaf a'r olaf o'r rhai hyn 
wedi ymddangos yn ngh^maydogaeth Llangan, ac wedi peri blinder. 

Yr oedd capel wedi ei adeiladu mewn pentref o'r enw Aberthyn, o fewn 
i filltir i'r Bontfaen, a phedair milltir i Langan, yn y flwyddyn 1749 ; — 
pedaür ar bymtheg o flyneddau cyn dyfodiad Blr. Jones i'r gymydoga^lL 



JONES O LANGAN, a'i AMBERAU. 145 

Adeîladwyd y capel hwn yn benaf gan y Methodìstîaîd ; ond nîd gan- 

ddynt hwy eu hunain. Cynnorthwyid hwy gan Annibynwyr, y rhai, er 

bod Uawer o honynt yma a thraw ar hyd y wlad, nid oedd ganddynt un 

lle o addoliad eu hunain. Bu y Methodistiaid a'r Annibynwyr yn cyd- 

addoli yn y eapel hwii hyd y flwyddyn 1780, pryd y tynwyd ef i lawr ac 

yr adeiladwyd un arall yn ei le. Fel hyn y dywed yr hanes a ddanfon- 

odd cyfaill atom : " Dechreuwyd tynu hen gapel Aberthyn i lawr, Ebrill 

y 3ydd, 1780 ; gosodwyd sylfaen y capel newydd ar ddydd Sadwrn, yr 

Bfed o'r un mis ; ac agorwyd ef ar yr 20fed o Awst yn yr un flwyddyn." 

Ymddengys i*r ddwyblaid fyned yn y blaen, gan gydaddoH yn y capel 

newydd hyd y flwyddyn 1796. Khy brin y gellid galw eu hundeb yn 

" undeb efengylaidd ;" clywsom un a arferai wrandaw yno yr amserau 

hyny, yn dywedyd fod yno gryn hwyliau yn fynych, ond nad oeddynt lui 

amser yn myned i'r hwyl ar imwaith. Nis gallai pregethwr Methodist- 

aidd ar eî eithaf gael yr un " Amen " o enau yr Independiaid ; a phan y 

byddai y gweinidog Independaidd yn pregethu, yr oedd y Methodistiaid 

yn foneddigaidd dawel. Rhaid i ni gyfaddef fod hanes yr amserau hyny 

yn orchuddedig gan lawer o niwl ; ac y mae cryn anhawsdra ar hyn 

bryd iV chwalu. Cyn dyfodiad Mr. Jones i Langan, teimlid anghyfleus- 

dra o ddifíyg rhai i weinyddu "yr ordinhadau o fedydd a Swper yr Ar- 

glwydd yn rheolaidd. Ýr oedd bagad o offeiriaid wedi troi allan i gyn- 

northwyo y diwygiad, ond yr oedd y rhan fwyaf o honynt yn byw yn y 

'pellafoedd ; deuent weithiau ar daith trwy y wlad, ond nid mor fynych ag 

y dymunasai y cyfeillion gael y fraint o gymuno. Ymddengys nad oedd 

prinder neillduol am bregethwyr; ond cynghorwyr oeddynt druain, ac nid 

gweínidogîon. Pryd hyn penderfynwyd neillduo pedwar o'r cynghorwyr 

yn ol y drefìi Annibynol, i gynnorthwyo yr offeiriaid yn ngweinyddiad yr 

prdeiniadau. Neilldûwyd Mr. David Williams o Lys-y-fronydd, yn Aber- 

.ifehyn, un arall yn y Groeswen, un arall yn Watford, ac un arall yn sir 

Fynwy. Pregethai y gweînidogion hyn yn nghapelau y Methodistiaid ; 

ond gwmnidogim Independaidd oeddynt er y cyfan. Parhaodd Mr. Wìl- 

liams i weinidogaethu yn Aberthyn hyd ei farwolaeth. Teithiodd amryw- 

îol weithiau trwy y Gogledd â'r efengyl dragywyddol ganddo. Dyoddef- 

odd erlid tost lawer gwaith. Dywedir ei fod gyda fifyddlondeb mawr wedi 

" dysgu ffordd Duw yn fanylach " i Mr. Jones, pan ddaeth efe gyntaf i 

Langan ; ymdrechodd ymdrech deg, gorphenodd ei yrfa ar y 5ed o Fai, 

179â, wecU pregethu deg a deugain o flyneddau. Y mae yn awr wedi 

cael coron cyfiawnder. 

Yr oedd lefain drygionus yn gweithio yn Aberthyn yn hir cyn marwol- 
aeth Mr. Williams. Aethai rhai o'r aelodau yn Antinomiaid penrhyddion, 
tra y dangosai mwy o honynt duedd at Sabeliaeth. Ond wedi ei farwol- 
aeth ef, torodd yr ystorm allan. Daeth y Sabeliaid allan i gyhoeddi eu 
bamau, ac nid digon ganddynt hyny, ond ceisiasant fyned â'r capel. Yr 
oedd un Mr. Jones o'r Twyn i bregethu yn Aberthyn ar foreu Sabboth, 
ond pan ddaeth efe a'r gynnuUeidfa yno, cawsant y drws yn glöedig yn eu 
herbyn. Yr oedd yr agoriadau gan un o'r frawdoliaeth Sabelaidd, yn y 
Bontfaen. Anfonwyd i'w coisio, ond gwrthododd yntau eu rhoddi. Er- 
byn hyn, nid oedd ond un o ddau beth i'w wneyd ; naill ai pregethu yn 
yr awyr agored, neu fỳnu ffordd i mewn. Dewiswyd yr olaf. Cydunai 
Wîlliam Thomas o'r Prysg, Mr. Pritchard o Dol-y-gam, a Morgan Dafydd 



146 JONEä O LANGANy A*I AMSERAU. 

o Lantiiddyd, tri o ddynion cyíiîfol, a'r cyntaf yn flaenory i dori y drws a 
sefyll y canlyniadau. Felly y drws a dorwyd, ac i mewn y rbttthrodd y 
gynniüleidfa, gan waeddi, " Llwyddìant i'r gwir :" ac aeth Mr. Jones i'r 
pulpud i bregethu y gwir. Yr oedd ymhlith y bhûd Sabelaidd ŵr ieuano 
pur ddoniol, o'r enw Thomas Wìlliam, adnabyddus wedi hyny fel awdur 
casgliad o gyfansoddiadau barddonawl, yr hwn a alwyd ganddo ^^ Dyfroedd 
Bethesda." Nid bach fu yr helynt yn Aberthyn, pan dorwyd allan yn gy- 
hoeddus un ar bymtheg ar hugaîn o Sabeliaid ar un boreu Sabbotìi. 
Gweinyddid y ddysgyblaeth gan un Mr. Dayies o Langattwg, yr hwn y 
pryd hwnw oedd weinidog y Ue. " Fe ddywedodd Jenkìn Jeremiah — 
dyna fe o fy mlaen," meddai y gweinidog, " nad oedd lesu Grist yn Fab 
Duw cyn ei eni o Fair." " Yr wyf yn ei wadu yn dy wyneb," meddai 
Jenkîn mewn Uid dychrynUyd. Ar hyn, aeth yn derfysg gwyUt drwy y 
Ue. Dacw W. Gryflydd o'r Prysg yn codi ei ffon globen fawr ar y gaàery 
ac yn gwaeddi, " Tarewch ymenydd y gîgfran ddu." Y diwedd a fu, goiẁ 
ar y SabeUaid ymadael, ac adeiladasant gapel yn nes i'r môr : galwasant 
hwnw Bethesda ; a bu y Thomas WiUiam uchod yn fugaU arnynt am 
flyneddau lawer. Y mae yr hen dô wedi myned i ffordd yr hoU ddaear 
erbyn hyn, ac y mae yn dda genym ychwanegu fod y gweinidog parchiu, 
yr hwn sydd yn Bethesda yn awr, yn pregethu yr athrawiaeth sydd yn ol 
duwioldeb. 

Wedi bwrw ymaîth y SabeUaid, yr oedd dwy elfen yn aros yn Aberẃyn 
eto : y Fethodistaidd a'r Annibynol. Cydunent â'u gUydd i fwrw ymaith 
y blaid gyfeiUomus, ond methasant gyduno beth i wneyd nesaf . Yn mhefi 
rhyw gymaint o amser, cauwyd y drws yn erbyn yr Annibynwyr. l^- 
gythiasant ei dori, ond ni feiddiaâant. Buont yn siarad am ymgyfrôîtlŵ 
ond ms gwnaethant. Ymadawsant yn dawel, ac adeiladasant gapel idâyfit 
eu hunain mewn Ue araU. Pa un a oedd Annibynwyr y Groeswen a Wat* 
ford yn fwy glewion, neu Fethodistiaid y Ueoedd hyny yn fwy Uwfr, nêo 
hawl yr Annibynwyr i'r ddau le olaf hyn yn f wy cyfiawn nag i'r Aberthyn ; 
nis gwyddom. Ond gwyddom y canlyniad. Cadwodd yr Annibynwyr y 
Groeswen a Watford, a chadwodd y Methodistiaid feddiant ar Aberthyn. 
Cymaint a hyn, ac y mae hyn yn ddigon, feddyUem, am felusderau a man- 
teîsion cynnuUeidfaoedd cymysg. Yr oedd dynion Uygredig eu meddiel, 
heb fod y gwirionedd ganddynt, wedi dechreu cyndyn ddadleu yn hir cyn 
dyfodiad Mr. JoQes i'r wlad, er mai yn mhen bagad o flyneddau wedi 
hyny y torodd y rhyferthwy mawr at ba un y cyfeiriasom aUan : ònd 
cafodd efe fyw i weled y gwirionedd yn buddygoUaethu, a chyfeiUonrwyr 
a dadleuwyr, naîU ai wedi eu troi neu wedi eu dystewi. Ond î ddy- 
chwelyd. 

Nid oedd crefydd ond isel a gwael, ao nid oedd y rhai a'i ceîsient acai 
caent ond tra anaml, cyn dyfodiad Mx. Jones. A phan byddo crefydd ya 
isel bydd pechod yn uchel. Yr oedd y wlad yn gorwedd metm diygíow: 
Ffeîrîau, gwyhnabsantau, nosweithiau Uawen, y bel droed, y bel liw, *^ 
bando, oeddynt yn myned â hoU ieuenctyd y wlad tua'r tragywyddol wae. 
Yr oedd ymladdfeydd dynion, ac ynüaddfeydd ceiUogod, yn bethau beun- 
yddiol y dyddiau hyny. Y mae y goly^eydd arswydol a gwaedlyd a 
weUd bob amser, prydnawn y pummed ar hugain o Awst, ar fynydd cyf- 
agos i Langan, Ue y cynneUd ffair flyneddol, yn maeddu dychymyg, ac yn 
gyru desgrifiad i gardota. O ! hen feini mawríon mynydd EglwysfŴ P^ 



J0NE8 O LANGAN, A*I AMSERAU. 147 

gaUedi ond chryn tystiolaeth am y drygau y buoch yn ddìgon agos atynt 
i'w gwéìeáy y gweithredoedd ysgeler a gyflawnwyd rhymg eieh agenau^ pa 
sawl calon a grynai ! pa sawl wyneb a gasglai barddu ! Ond y mae eich 
Crëwr wedi gweled y cwbl. Ceir clywed pethau rhyfedd yn cael eu cy- 
hoeddi pan ddadguddio y ddaear ei gwaed, ac na chuddia mwy ei Uadded- 
igion. Ond y mae y darlun eto heb ei berfiSdithio. Y mae ein darllenydd 
yn gweled diffyg ynddo. Y mae yn dechreu gofyn, Onid oedd yr eglwys 
yno o'î âaen ef ? Onid oedd yno offeiriad ? Onid oedd eglwysi yn y 
plwy&iu cylchynol? Onid oedd offeiriaid yn y rhai hyny? Wele, ein 
cyííullr rhaid ateb dy ofyniadau er mor dew y maent yn disgyn. Yr oedd 
yr eglwys yuo yn hir o'i flaen ef. Yr oedd yno offeiriad hefyd, Ond O ! 
rhyfedd! Yr oedd hefyd offeiriaid yn y plwyfi cylchynol; ond Och! 
" Deîllion oeddynt y gwyliedyddion hyn — cwn mudion oeddynt heb fedru 
cjfarth/' Am offeiríad y plwyf nesaf i Langan y canodd Sianco Shon^ yr 
en^^ a gaidyn, yr hwn a ddadganwyd wrth yr ychain gannoedd o weith- 
ÌAU yn MorganWg, dyma 'fe — 

*' Y 'ffeiriaíd ffol ufferaol, 
Siwd achub hwn ei bobol ? 
Sy'n methu cadw dydd o saith, 
Heb ddilyn gwaith y diafol." 

Fe allai mai y goreu o offeiriaid y rhan hono o'r wlad yn yr amserau 
hyny oedd y Parch. J. Walters, person liandochan, yr hwn a breswyliai 
o fewn i bedair milltir i Langan. Ond yr oedd efe yn fwy enwog fel 
ieithydd nag fel efengylydd. Pregethai yn ffyddlawn yn eglwys ei blwyf, 
ond ymddengys fod ei weinidogaeth yn ddiffygiol o'r enaint efengylaidd 
hwnw sydd yn gwneuthur i fyny hanfod pregethu Crist. Crybwyllwyd 
mewn rhifyn blaenorol o'r " Traethodydd," sef yn hanes " William Howell,'* 
ddarfod llosgi Uawer o lyfrau ac ysgrifau perthynol iddo ef, wedi marwol- 
aeth ei fab Henry. Y mae yn ein meddiant " Ddwy Bregeth," o eiddo 
Mr. Walters, a achubwyd rhag y dinystr y pryd hwnw gan un o'rllosgwyr 
eu hunain. Y testun yw Ezec. xvüi. 31. " Y bregeth gyntaf yn cynnwys 
galwad ar bob pechadur i ddychwelyd at Dduw am faddeuant. A'r ail 
bregeth, trwy ysgrythyrau a thrwy resymau dîymwad yn profi na dderyw 
i Dduw trwy un arfaeth neu ordinhad gynamserawl luniaethu dynion yn 
anoehel i dcÖnystr a choUedigaeth tragywyddol." Ysgrifenwyd y bregeth 
olaf o bwrpas i chwalu duwinyddiaeth Geneva fel chwalu mwlwg ; ond er 
y bwgwth mawr, diiangodd hono heb gael anaf yn y byd yn yr ysgarmes. 
Öwnaeth yr offeiriad parchus anferthlun o ddyn gwellt, ac iddo freichiau 
liirion mawrion, a choesau byrion bychain, a thrwyn bachog cam, gymaint a 
ehryman Gwyddel, a galwodd ef John Calvin. Eisteddodd wed'yn yn eî 
gsder íreichiair i watwar ei greadur ei hun. Ceisiai ddangos i'r eilun dilun, 
y fath beth afresymol ac anysgrythyrol ydoedd y fath anghyfartalwch 
aelodau. " Edrych ar dy drwyn," meddai, " ai dyna y fath drwyn oedd 
gan Adda, tybed ? Ehag dy gy wilydd V' Wedi' myned ýíi y blaen fel hyn 
»es blino, rhoes y tipyn gweUt ar dân, gan dybied ei fod wedi cloffi Cal&i- 
ûeth am byth. Ond gallwn sicrhau ein darllenwyr fod y " pum pwnc'' yn 
oadl eu dal yn eu purdeb, hyd y dydd heddyw, yn y fangre lle y preswyliai 
7 pregethwr parchedig. 

^ Jenkin John, 



148 JONBB O liÀNOAN^ a'i AMBSRAU. 

Mor fawr y 4r^g«rodil a ddygpdd ddyB fel Mn. Jones î aoẃd oVi&ih ymal 

DyinaTaOt fel ''tir Zabulon a thir Naphthali, wrth ffî)rdd. y mèn.-tiihwai 
ir lorddonen, mor dywyll a Ualilea y oenedloedd^ Y* bobl oedd* yn^ eh^ 
tedd mewn tywyllwch a welsant oleuni mawr, lo i'r rhai a eisteddent yn 
mro a ehysgod angeu y cyfododd goleiinL" Clybuwyd rhyw sŵn d^ithE 
yn eglwys Llangaûa. Sŵn yr efei^gyl dragywyddri ydoedd. OJ yr.hcn. 
adeilad! Pa bryd y clybu dy furiau moelion y. feth beth o'é- blaeni 
Dechreuodd y bobl dyru at eu gilydd, gan ofyn, Pa betìi yw' hyaS. ìkh 
chreuodd y rhai y cy^rddasai yr Arglwydd â'n calcffiaa ymgasglu,:ýh»"ò 
holl gyrau y wlad. Buan yr aeth Llwogan yn aü ì Langeiiiio^ Yr hea 
eglwys, fel y dywed un o farwnadwyr Mr. Jones» • .1 . 

" A áiow'd yn dŷ «ariad f r brédyr <fr bton í ' . - ! i 

Gaw'd Uawer gwledd felu0 a hwyliia.yB &<».'' 1 1 1 1 1' » j 

Y mae yn anhawdd rhoddi i^ darilewwyr ddryehfeddwl yjyẃît árii ft»- 
ogrwydd y cynnullìadBU yno, yn enwedìg «ty Sabbôthatriliisol, pátíddááJ' 
y hrodyr at eu gilydd i wneyd coâtdwrîaeth am angeti ein GhẁredWr 
mawr. Clywsom un dyn yn dywedyd fod eî dad ac- yntaii' ' wedî 'ûýtàâ'^' 
bellder mawr yno ar un Sabboth pen 'miâ, i ymhoU am bsúM, ofídêt^^fe^ 
mywŵl ar golíU a|m f (Dd ^^dymon idd eu'gweléd yno o bôb pàA' oY'iíiaA** 
Dengys byn «r nnwaath maá yfany gellîd öyfarfid â'mWÿaÉf Ö'btíW'bfpí 
pwjtko-r wlad, yn.yramserau hyiiy, oèdd'Llángana.'' •' ^ . .1 .\! 

lYít awr y/mfee genym orehwyl ô'o blden. A pha fódd1V gýÄiwöt'^' 

"^ ;. ....;. ,. f> '-.•, í / .iJiîu-í"'!. 

' ' ■ ■ * îíía jfoed genym amgennag aweu yn avT. j-.. . ., ^ /,j;fn nrirú 

« ' " I • A doed yíJbr5*dolia»th yn helaeih i lawr.'* ,....{» ^fit /diiî 

TjTiEfd gyda nî, ddärÜenydd hoíf, nî a eîsteddwn yn^byd ar he^ym$^ìf^j 
yfefa ar gopá cribog mynydd Egíwysfaìr. Y mae yn foreu S^bbott hyí#l 
A'Weli di ar^dy law aswy, rhyngot a*r deheu-ddwyrain, Jien adeÚa^jwîí'l 
eddóg, braîdd yn gantyddadwy o herwydd y cyed a'^ baifigJiUẀ^^Í' 
Dỳna ga^tèll Penìlin. Edrych eto ar dy law ddeheu, ryw tedaŵ: wiJÄẄ. 
i'r goiíeWin, ,ti a weli dref fechan ar wastádedd'pur hyíryd. Dyna BlfirJ^ 
bont-ar'-Ogwr. Edrych yn awr rhag dv flaen. Yn unìon. rbypgfni .ft'r;i 
dèheu, ar waelod y gwasíad odditaíiom, ti a welí y pentref Ì|?ychan.aíinyl#»i; 
gWasgaredig yna ; a braidd rhyngom âg éf, ond yn hytraẁ yn f ^i'r «Wr, 
lléwîn, eglwys feehan ddigon gwael yr ol^g, heb .ifod iddi y^ .Wiilfiẁí 
dŷ^,'ond rhywbéth tèbyg i simnai, a thwU yn hono, a chloch^ y^,.^^m^/^^i 
hon 'na chlywem hyd y fan hon, tîncied ei heithaf. Öyna lẅi}B^fh i Í^Ẅ* 
y fany bydd Mr, Jonesyn pregethu ac yn cyfi^anu heddy w, ^i 43^nfi/Heilí)(íd 
yn'ei gỳfajfod dyrfa fawr. Aros enyd; tx geî ejigẃele^ yHf^tYTPSW^. 
Ust ! dacw' rai ò honynt yn dechreu dyfbd. Edrych ar ^^y ,gjŴT) ti ^,FẄ 
lonaîdyr heol serth acw sydd yn disgyn 9 gopa y íiUtir Ajuj:, <íuatí4?^ttW< 
lläwer ar feìrch, a mwy ar draed. PoW y Wìg, Llanfifa, Ty V crJöp^j^ tì^^' 
gölwyn ydynt, yn ymdywallt tua Llangan. Edrych eto rhyngom>/<ẀÄPrL, 
tell PenlHn, dacw dyrfa yn ymarHwys oddiar y crpesheolyd^ .t^^..d5Ŵ?^l 
Llangàn. Èdiych eto'ar dy ddeheulaw ; y mae yr heol fam wa§t^.yflf -^' 
Dyle y rôd, heîbio î Langrallo a Melin y mur hyd Dreoes, yn friíh o.f^oln 
ìon ; ffordd yna y daw pobl Penybont, Trelalas, Pü, Llangyn:^d,..Ẅg^'' 
ac Aberafon. Y mae rhai o" honynt yn d^od. o Gast^ed^,^ ^^^PÌtiP^' 
uwŵlaw, ac hvd yn nod o Langyfelaçh, y Çr()ppa,.j^' Ä.bertMiy.ji/OöŴ 
beHach, gad î ti ddiágyn Tr j^wastadejid— awn'rjiagópi i J^gfWY/ iẀẂ*' 



JOXE» O LANOAN, A'i AMSERAU. 149 

jitywf^^gynghtípm"^ yn anerch ygynnnlléidfa yn ysgubor y persondŷ am 
jBm o'r glo^. Ni bydd Mîr. Jones yn yr eglwys dan haiíner awr wedi deg, 
Daow'ŵr teneu trwynllym, Hygadgraff, yn sefyll ar yr ystôl. Y mae yr 
olwg amo «yn dy argyhoeddi ar unwaith nad ydyw wedi bod yn yr athrofa, 
aoiy maeei ddull o ymadroddi yn dangos nad yw erioed wedi astudio na 
gnîaDaadeg na rbehhioreg. Ond y mae rhyw nerth yn ei eiriau — y mae rhy w 
tnreidiiiolderyn ei ddryehfeddybau— y mae rhyw swyn yn ei lais yn dangos 
« idd yn arhywbeth tuhwnt i'r cyflredin. Dyna Edward Coslett, gôf wrth ei 
idwed^aeth, ond pregethwr wrth ei swydd, a'r pregethwr Methodistaidd 
gojéu^ýn sÌTjEynwy,- meddai efe eî hunan. Ei reswm dros ddywedyd hyny 
ydoedd, nad oedd yr un pregethwr Methodistaidd ar hyny o bryd yn sir 
Fynwy ond ei hunan. Óofynodd Mr. Jones iddo, wedi ei wrandaw yn 
pregethu mewn rhyw ifaaa,' pa le yr ydoedd wedi astudio y bregeth hono, 
" X4^ j^ ddí^rfti i o^wi astudio yr ,un erioed, syr," meddai yntau. " Ond 
piíillfe.Ned ?" ychwanegai Mr. Jonea. ^' Ehwng y tân a*r einion," oedd yr 
at^h* Bamai rhai dynion mai dyna paham yr oedd pregethau E. Coslett 
mof wrespg n^u mor ẃmííjirf, íel y dywedent. Ond wedi'r ewbl, nid yw 
^ j^onyA "cynghori ticcy»»" Mr.iJones Äydd i hregahu yn yr eglwys. 
Gaui, hyny, i'r eglwys â nL Dncw Mr# Jones yn esgyn y pulipud bycban. 
;^;(^ç^]i^,^p. ai^.fy^^iyd. Nidiytt,fynyoh y oẃ ojífte i weleà dy» moi* 
brydferth. Y mae yn rhy dàl i'w alw yn fychan ; yn rhy fyi i'w alw' yn 
dM-^fly/(}jfíŵŵ.ysg;tÌ^ goteu. eì wallt, llawneifoéh- 

gemau. Ý mae ei aeliau bwaog, ei lygaid mawrion duon dysglaer, ei 
drwyn mawr cam, a'i wefusâu serchog, yn d^gos eu bod yn preswylio yn 
ngh^rmydogaeth cyfo^th ,o synwyr cyfíredin, a byd o natur dda. Ond i^ple, 
y'Ẃé^jyii^'dfechreu dárBen ; ' ^* Pan ddychwejo yr annuwìol oddiwrth ei 
áÁtf^óíS^^*' &c. Yifaddengỳs' fpl, pe byddai mewn brys i ddybenu» 
LHfllra^y geîriau, y gweddîati,, ar Uîthiau ar ol eu gilydd dros ei wefusau 
fèrý* deífilE&f 'gwylît. Cyú ein bòd yn dysgwyl, dyna Amen y gwasanaeth 
gëáödèdig: ' Ÿn awr am y weddí ddifyfyr, y canu, a'r bregeth. Y soae y 
cytrtàf" 'yîa' dangos cydçabyddiaeth y gwedidîwr â'r hyn sydd o fewn y 
llétt. ' Oeffir bod yn sîcr ei fod wedi bod yn y nef neithiwyr, gan mor 
Mlẅdd y mae yn myned yno heddyw. Y mae y canu fel sŵn dyfroedd 
kẁŵ ,'' ** dyfroedd yn rhuthro dros greîgîau Lodôr." Nid oes amo ryw 
dréÜËl' arddeẁhpg ^ ond y mà^ yr ysbryd yn ardderchog, a'r hwyl yn hyfryd : 
3ài yt^ éíẀith. y mae yn annesgrifiadwy. Rhoddem rywbeth ajn gael cly wed 
cÉilil^À'r ŴÉh ẃnẃaîth éto. 

^bnd 'äyiiá.y 'canu yn dybenu, at bregeth yn dechreu. Y mae dystaw- 
rẅýdd íêÍ eiddo y bedd yn t^masu trwy yr adeilad gorlawn. Y mae pob 
àíjÌL'íéí pe'byddaî wédi anghofio fod un rhan yn perihyn i*w gyfansoddiad 
oridllỳgaíd^^à'dhlúst, a ehálon. . Y mae y pregethwr yn dechreu fel pe 
byddafi yií |)Ẃídetfynu rhoddî llawn wáith i'r tri, Y mae meddyliau ei 
gsàfátà. yn yildywáját yn fírydÜf gyson — ^mor gyflym, mor ddidrafferth, nea 
pẃi í'tî dybîed fod cârtrëfle eí feddwl yn nhaüod ei enau. ■ Y mae ei eh*- 
iau^yttddèthóledîg, eî lais yn soiliarus ; y bobl yn credu ei fod ynbregeth- 
wi^hfeb ei.ail. Y mae y pethau hyn yn fanteìsiol i gynnyrchu y teimlad 
awéM^ab» glyẁi yn yhidanu trwy y dyrfa. Ond nid hyn yw y cwbl: 
nid ''yhŵmae'cuddiád ei gryfder. Y mae bywyd yn mhob gair — ^y mae nerth- 
oéda yn mhob' brawddeg— y mae yn gwaeddî, ond y mae yr Ysbryd tragy- 
wýétòí wëdi-'dywedyd wrtho eisoespa beth i waeddi. — Y mae y pregethwr 



160 JONES O liANGAN^ AI AM6SBAV« 

yn ctedufod pob gẁ a âdywed yn mnrimtedd traffyusyàdẃ* Y maê y& 
teìmlo pwys annhraethol pob brawddeg a lithra dros ei welus : eu pwys 
aimliraetliol iddo ef ei hunan — eu pwys aniìluraetbol i bob enaìd byw ol 
flaen ! Dyn newydd ei gìpio o'r dwfiry newydd eî waredu rba^ boddi, 
newydd gael ei 08od yn y cweh — ^yn gwaeddi, Bâd ! bâd ! ar y soddedigian 
aydd o'i amgylch, yw efe. Wrth ddyweyd ei bregeth y mae yn dyweyídei 
gaiìon. Dywed am ddagrau, a chwys, a gwaed, a chroes, ae angeu m. 
Gwaredwr, â'i garíad anfeidrol yn berwi ei enaid. Sieryd am ad^odiad 
y meirw, a'r fam dragy wyddol ; a tfara yn sîarad, teîmla ei him ar derfynau 
y byd anweledig, ac y mae ei wrandafwyr yn teimlo yr un modd. Y niae 
y cbwys a'r dagrau fel yn rhedeg gyrla tros ei ruddîau glandeg, ae y mae 
cawod o ddi^rau yn gwlyehu Uawr yr hen eglwys. Ond dyna y bregefch 
yn dybenu. Rhyfedd mor fŷr ; ond hynod mor fehis. Dyna y pregethwí 
yn duitedd yn foddedîg mewn chwyst Dyna y gwrandawyr am y- waith 
gjmtaf oddiar pan ddechreuodd yn edrych ar eu gilydd, ao yn gw^ied 
a&mydd o dda^u. 

Ond nid yw y cwbl drosodd eto. Y mae y bwrdd wedi ei ledu ; y rm 
y dyrfa cyn ymadael yn bwriadu gwneyd cof am farwolaeth eu Hiaehawd" 
wr mawr. Aros i weled y dìwecLd. DarBena y gweimdég y gwaaanâéth 
arferol, ond nid yw yn gorphwys ar hyny. Ni welir uni aa^goel 'ei lod «n 
arbed ei gorff ; y mae nerthoedd yr aberth yn llenwi ei énaiá. Nld yic y 
gẃîau aiferol, " Corff eiii Harglwydd lesu Griat/^ &c.. ynyysnddai^ fel 
wedi pylu wrth eu hadrodd drosodd a throsodd — ^mwyhau j ma« eu nerth 
^-4yMiau y mae eu hargraff ar y pregethwr eii httBMi? pat fỳŵyohlir''eu 
dywed» Ymwthia trwy y dorf, ìreiddia hwynt â'i ddagrau, gwiyehhifTnt 
â'i ohíwyB, cyiàyrfa hwynt drwyddynt draw âl eiriáu melnsidn. Yn ww, 
dyna ddemyn o hymn— yn awr dyna bwnc a athrawiaatbi — yn lawriŵfM 
waeddolef annynwaredol am angeu'r groes-^yn awr y Bsäe ' t . 

** Jones fel angel yn Llangana 
Yn udganu'r udgom mawr." 

A thyna 

*' Dorf mewn twymn Berclaadau,^ 
Yn dyrchafu uwch y llawr. , ^ , 

Dy&a wreichion y bregeth wedi myned yn fflam angerddoL' i Biwdití 
bellaeh ymdarŵ trosot dy hun,. gyfaiU. Nis gallwn ddesgrifio ychw»peg» 
Y mae ein pwyntyl wedi syrthio ; y mae y dyrfa w«di myned^ i-r hwyL; yr 
ydym ninnau wedi myned i'r hwyl hefyd. Pwy ddÀehon beidîo ? BepdJg- 
edig! Bendigedig bythl , . /' , |. .. 

Ond wele, nid yn Llanganyif ydym ni yn y diwedŴ;.oiid yma^ yÄyŵa 
hon. Hannmr can' mlynedd yn rhy ddiweddar <\ weled y Be> hWÄi^ ij^' ^ 
ogoniant ; rhyw eilun anmhŵffaith o'r peth a welsom ni ar eìoìhyiẃlf ^' 
na chawaem weled y peth ei hunan. . O ddifíyg hyny, foi aBiii Ẃ,y ì^' 
ddarlun uchod mor debyg iddo a dim a elli daro wartho. am ei^ <> m^* 

Gwir yw y gall fod dynion mewn hwyliau yn yr oed&ton hebJWẀ^ 
o grefydd yn eu calonau. Nid yw yn beth anmhoaibl fod aínibeE W^ 3^ 
myned i hwyliau yn eglwy» Llaŵgan, ac yj^ ii^^ i hwyJiw pvr i^Wiw 
yn y Bontrfaen y dydd.Mawjth caölynojl. ** JJÌJbtt.gjweniŴ'hebiF <^^* 
Dieäfcwm f od ambell un hefyéyn ca<el ŵi garioiymaíth^gyda ffirwdŷÂ/íÿŵÌ ^ 
deimladau anghyfiredin^ ac eto heb wybodr.iHi/ deall y^m^^^ b^^hfẅi^ 



JON£S O LANGANy A'i AMSBRAU. 161 

tdsnlttî. ClywBom am un; yr hwn wedi bod yn gwrandaw Mr. Jenẁ yn 
pregethu am Grist yn bwrw allan y lleng oytlu^ulìaid, a ofynai i gymydog 
wrth íyned adref pa faint oedd lleng ; atebai hwnw eu bod yn rhywbeth 
garw o filoedd. " Wd, wel," meddai yntau, " mae yn rhaid eu bodyn llai 
na llygod bach." Ond attolwg, a ydym ni yn yr " oes oleu hon,*' yn ber- 
fiaîth iy dd oddiwrth gymeriadau o'r f ath yma ? A yw pob un sydd yn 
amlyga teimhid ar y Sabboth (yn y dull newydd boneddigaidd o'i amlygu) 
yn byw yn weddus i'r teimlad hwnw trwy yr wythnos ? A yw ein hoU 
mrandawyr, îe ein hoU broffeswyr ni, yn deaU pob pregeth y maent yn ei 
chamDawl, neu yn ei chondemnio? Os addefwn y gwir, rhaid i ni ateb y 
ddau ofyniad yn nacaol. Nìd sŵn oedd y ewbl yn Llangan. Yr oedd y 
gwirionedd yn cael ei draddodi yn eglurhad yr Ysbryd a nerth — ^yr 
ÂTglwydd yn dwyn tystiolaeth i air ei raa — ^praidd Crist yn cael eu porthi 
—âaweroedd o bechaduriaid yn cael eu troi at gyfiawnder — a pheohodau 
gwicthaf y wlad yn gostwng eu penau. 

Nì ddarfu i ni erioed weled dyddlyfr Mr. Jones. Nid ydym yn gwybod 
ei fod yn oadw un ; yr y dym yn tra thueddu i gredu nad oedd. Nis gaUwn 
ddüyni ei haike8 yn fanwl, manwl, fel y rhydd y papyrau haneB symudiadau 
d Mawrhydi. A phe gaUem, nis gwndem ; byddai y drafferth yn fwy 
m'r bttdd. Ond y mae rhai o amgylchiadau ei fywyd — ^y mae rhai 
angfareiffîiau o helaethrwydd ei lafur, yn teUyngu sylw arbenig ; ao at y 
ihd^]^ er mwyn peidio a bod yn afresymol faith, y eyfyngwn én. sylw- 
adau. 

Nld oedd Mr« Jones, fel ambeU filwr, yn cadw o fewn ei gasteU, heb saethu 
atiiiebioiid gieiynion a feiddi^t o fewn eyrhaedd ei fagnel. Cariodd ef y 
frwydí» î'ganol gwersyU y gelyoion. íäai allan yn nerth Duw byddin- 
oedd' IsNiel ; — bloeddiai i'r gad, ymladdaì, buddygoUaethai. Dywedaaom 
eisoes, fod gwyhnabsantau yn bethau arferol yn yr amserau hyny ; ae yn 
mhlith manau eraiU cynneUd un bob blwyddyn yn Llanbedr-ar-fynydd, Ue 
oddeutu pum mUltir i'r gogledd o Iŵngan, Hwn ydoedd prif " fabsant" 
y wlad. Yma yr ymgynnuUai cannoedd o ieuenctyd Morgan wg, i yfed^ 
meddwi, dawnsio, ymladd : a pha beth mwy ? Edrych JEph. v. 12. A 
gwaeth na'r cwbl, dydd yr Arglwydd ydoedd "dydd mawr" yr ẃyl feU- 
digedig hon. Penderfynodd Mr. Jones wneyd ymdrech er rhoddi pen ar 
y c;^ttüiad pechàdurus. Mae yn debyg ei fod wedi pregethu yn eî erbyn 
y& Lkíigan, ond nid digo^ hyny. Ar un Sabboth aeth i'r gwyhnabsaiit ei 
btitian — aeth yno i br^gethu ürîst. Bhoddodd ergyd marwol ar unwaitb 
iV'4yi bechadums;' a mwy na hyny, trôwyd y "mabsant" yn gymanfa: 
parhaodd i fyned yno i bregethu ar y Sabboth hwnw am ddmg ndynedd 
(ẅ^hjngéán! Paírhaodd Llttûbedr am yr hoU fyneddau hyiiy yû Ue oyn- 
n^JÜiól pobloedd ; md i'r gwyhuabsant mwy, ond i wrandaw yr ef engyl 
dŵgywyddol: ^*Efe a wthía dy elyn o'th flaen, ac a ddywed wrthyt, 
öyŴÄia elf." Gwthîodd Duw y gelyn o'i flaen ef y oynnyg cyntaf ; pen- 
derfÿnödd yntau ei ddyfetba ef. Pe gadawsai ef Är unwaiöi, buan y oyf- 
oda^ dtfu3nefngyda nerth adnewyddol ; OBd parhaodd Mr. Jone»i guro nes 
yd<jedd ẃedi ttwÿr farw— nes oedd y tô a arferent gyíchu i*r mabsaût wedi 
beûdddîò, ÿí, thô^ŵraU wödi oyft)di o rai na wyddetit m daiio. 

^ŴmaSthi wrtfe ddyŵwelyd adref wedi bod yn pregethu, tarawoddwrfch 
fiättìí oeifiíöfwyr, wedá'ymgytìnuU er mwyn y difyrwdi ereuláwn o ymladd 
oŴjpbd- Th)ddaiy!>t, eÿfaWhòdd hwyirt yn garedig, a dywedodd yn 



152 JONES O LANGAN, A*I AMSEÌeIAU. 

serchog, "Y mae genyf newyddîon da ryfeddol í c^^> ^R^ !?îÇ^'îi V?/^M" 
wc"h can fwj'^ned a gwrandaw; cewcb fyned yn yblaep. â*qii'gŵ?ji^ 
os byddwcli yn dewis." *\Vedi eu gorclìfygu gan eí siripld|QD..ŵ 
" CaífTy gŵr boneddíg wneyd fel y mynoí" ^iyn decbreúodd ddYwem 
wrthynt am eu beneidiau anfarwol, açi gariad y ,Gwared\^yr maẃr* aCr an^ 
ângeu y groes; a disgynodd nerth Duw gyda ei.ddyẁedy^. 'íar^ẃ^c[|'y 
fintaî fawr â syndod — ^goUyngasaint y ceilioffod i fy;içd llè y mynent 
ànghofî wyd y chwareu ; anghofiwyd pob peth otid y te^tun rif awii oddijarba un 
V llefarai y gŵr dyeithr. Wedi iddo d^ybenu dyweyd y *neẁydclÍ9n äiai^^mà 
oedd neb yn meddwl am fyned yn y blaen à r gwai.th y ^dáetlîai^l y^ŸAl^ 
blegid; aeth pob un i'w gartref yn dawel,. a Uawcr ub, 'mae ŷn 4çbyfi;o!^ 
wedi cael calon newydd^ ' . '' ,',, ,L ^' , ' I - 

fthy fechan ydoead eglwys LJangan^,, rhy feciian.ydóedd su*. Fòr^nwg 
{ gynnwys "sainei udgom ef.*' Toithíodd Ddehcu à Ooglédd*-^.'Taitfe 
iodd Gymru a Ùoegr, Yn awr y mae yn adsaîn oglwys îjjíán^aiC ^pMm- 
went a chwbl; yn y man y maë yn eithafi<fn y Opgledd ^p^ ymry'son,*á 
dynîon, y rhaî, y pryd hwnw, nid oçddynt i)íema>vr. gwetr n^ pb'a^amam{ 
ineẅn eiliad braidd, dyna fe yn nghapel Spa-fielàsy Llúndaîn,.yn^Kp€^çü 
gaîr y deymas, nçsy mae y Saeson yn gofyh, .'^' Beth yw hyn* í Ẅ<? ^jp^j 
fè ete yn neuadd mwr casteli St. Öonat's, hen artref y ëtraáimgs, ^ 
chwythu ya yr.'udgorn mawr. * Ac nid pregethu a theíthîò ydoedd'ei ,tou 
lafur. Sefydlddd ysgolion, adeiladodd gapélau, a theithiodd y ^wiäfirdd i 
gasglu arian atyntt Nìd aeth nemawr' <? weithiau î Loegr hebj ^OTed äi 
Sdeiseb gydag ef i geîsio arian. Ni jchroesòdd yr Hàfrén némá'yrr o weitlt- 
îau tua'i gartref, íieb swm d ariany Saesoù gỳdag çf'; nid iddo ei ^unai^ 
Qnd át ry w ysgol/ rhy w gapel, neu.iryw açhos.ç^efydclol neu cjdyhŴLroí.neu 

^yddl ' . . V* ! -Y'» .í-'---"/ 

in y flwyddyn 1^75, saith mlyhedd wédi ei ddyfodîaà i .ía,n^àn^ pfjra 
odd ddwy erw o dir yn Mhencoed^ tua tuair nûíltir Tr, ffagloda ó IjSiiigjàîu 
ÄdeUadwyd ynö gapel, yr hwn a ystyrîd yn un mawr ^ros ben 'yr *am'""" 
hwnw, âg ystabl rhagorol î geflfylau y preg0thwyr'o*r tu cefn ìddç^ a r 
helaeth í geffylau y gwrá,ndaẁyr. Rhí^nwyd y gẃeddill dr tír /ýp dd 
gaeau, neu berci, fel eu gelwir yn sîr Ábertèífi ; un í gael 'porfa } [ 

pregethwr yn yr haf, a'r llall i gael gwair jddo erbyn y ^auaf.\ *X ^, 

wyd tŷ gwir gysurus, fel y gallai y pregethwr ipi hunan, 'druan, gael"ue!i 
guddîo èi beri. Dyma Salem. Gwyddom lia bydd gan neb p^ OíçrBen-j 
ẅyr ag ydynt wedi bod yno unwaîth, yr ùn gwrthwynebîád î'fynêa 'yno 
etd. Nis gwyddom am un man â mwy o bob peth sydd yn tiieaaû.'L ^tì. 
i ddyn deimlo yn gysurus o gartref, na Salem y Methodístiaîd y^ Ẃ í!^" 
ganwg. Ond nîs gellid cael yr hoU bethau hyn heb arîan, a Uaw'èr ò^af lan.^ 
ond gadawer rhwng Jones a hyny. Gosododd bobl Llunidain ó 'daW 'díretjfc^ 
i Pethodîstiaid tlodion Morganwg. Ni adawodd lonyddwch' 'i'djdj'ni'nes 
oedd Salem yn ddîddyled. Yr oedd Mr. Jones yn bencampẁr yn ^ gçîir 
yddyd o gasglu, Efe oedd ben î gael arian át bob achos. 0^ ' Dyddai 
rhyw ddyri truan, yn sir Forganwg, neu un o'r sîroedd nesaf 'atî, w^,cae]i 
coUed ar dir neu ar fôr, trwy dân neu ddwfr, neu ry wbeth neu Doppem ;• 
cyfeîriai ei gamrau tua Thremains, preswylfod Jones o Langan. yjTroe^^ 
Mr. Jones yn rhy gyfrwys î gymerỳd eî dwyllogan bob crwydryn ;' ònanaÄ 
ẁelai w^ir wrthddrych elusen, dychlamai ei gal(MÌ dosturiòl : ac ünẃaitç ŷr| 
ymgymeraî ef âg 'aclios unrhy w ddyn, gallaí îiwnw béndèrfynù -lo^ 'p<>b 



JONES O LANOAN, a'i AMSERAU. l^ 

jie^h yn áÔA. , ,^r,oedd, Mr, Jones yn ŵr boneddig drwyddo dr^i^? on^ nid 
oed^ yn gyŵetlìo^ ; ýr oedd ei enaid ef yn by w uwchlaw cas'glu cyfoeth 
îdáo eí huna^,;,eto yt oedd yíi berchen ar y fath ddylanwad, fel y gí^llai 
berî í gyf^eth dynion eraìU redeg yma Jieu acw líe y cyfeiriai â'i fysi 
Teîmlai dynion nas gallent beidio a rhoddi ar ol gwrandaw ei anerchiad ef, 
bydded y^ achos y peth a fyddai. Y mae Uawer o chwedlau pur ddigrifol 
yn'cael eu hadrodd am dano yn ei gysylltiad â chasgliadau. Cymerer im 
neu ^dwy.yn esîampl. Pan yn casglu unwaith yn un o gapelî y brifddinas, 
dA'gẁjýddodd fod ynp Gymro yn gwrandaw. Gollyngai y pregethwr holl 
Örwd ëi byawdledd a'i arabedd ar draws y bobl, er mwyn eu cynhyrfu í 
toddi/-, •ÎTeîmlái y Cymro y.òwlwm o^dd rhyngddo â.1 arian yn dattod yi^ 
gyÄým* yh y man, heb allael ymattal yn hwy, gwaeddodd yn iaith ei fam^ 
" Jones, ^ones, çuiYfyl, ymatteli^ch, da ch^^i ; peidiwch a gwasgu yn dỳn- 
ftçH" ÉŴÒ, f>nîdê bydd raid i xm. rôdaì y cwbl a feddaf, ac . ni bydd genyf 
fẅlÎDig i*m c^o adref." Dy wedir iddo, dro aralí, ŷn yr un ddinas, ddefnT 
yaäio hanes Pedr yn hwrw eî fach fr môr, ac yn cael y pysgodyn â dg.rn o 
áfian yn eî eneu,. i bwrpas. Boíeu d]*â.noeth, cm*aì, gwas boneddîges gyí- 
oeili'oÿ wrtb ddrws eji Myi gan ad^el basged yno i Mr. Jones. í rbyn éi 
Ìlagory^ẃèlè bysgodyn, a Öythyr yn ei enau, yn cynnwys ysgrif am ddeg 
púnt'. Xr oedd Mr. Jones ^ gweled Uaw yr Arglwydd yn yr ameyíclL: 




wHn'ŵddy^gŷblîoẅ. , Cafodd Mr. Jonea ei ran o erlîdiau. . íarawod^ 




ymgasfflodd tprf .0 ddynipn drwg o'i . amgyích, dygasant y lljyfr j|anctsiiâd 
01 aiìẃýÍÄw' trjsty' dt'ató^ ac ẁedi poení cryn lawer amo yntau, dywédasapt 
ẃrtìioi y CBj'^üèd i^ŵ ffordd ond iddo addaw peidio, dyfod yno i bregetiiu 
tyÌll^mWy^ch. '^ " na,"* 'ebe yntau, ^ nis gallaf wneuthur .hyny ; nid oe^ 
yr W.addeiwíd ŷn j^erthýn í chwí na0 i'ch tad.'" Ond dyoddefodd erlidia^ 
wur bur wáfianoî. Yr oedd boneddwr yn byw yn ei blwyf, Vr hwn 
(fcdd yîi dra aiífoddlawn fòd çymaint o bóbl yn dyfod. ynghyd i íangan, 
ac yii **drýllio,yr- eglwÿs.** Çafodd Mr. Jones hwn yn elyn chyerw, 
Öwadôfia eiiYsr' y boneddwr hwnw, pnd ni chaiff le ar ein papýr. 
tìẁydabm pwy gafodd eî gyfoeth wedî éi farw, ond nisgwyddom pa le ý 
iiaq ẃëàî inyned ^rbýn heddyw. Mwy na thebyg hefyd yw fod^rhai o 
lonejdldigiòn y. plwỳfáu cymydogaethol yn cenfìgenu wrth boblogrwydd ýr. 
otfeînaa Methodístaídd. . Anfonwyd aẃwyni^au unwaith ac eiìwaith yn 
ei^ eiflfiíýn^ a,t yr , esgo}) ^ . eî fod yn pj-egethu heb yr un Ilyfr — ^fod pobl o 
tìŵmu , çràiu yn dyfpd i'w wran^aw i Lang 



Mŵmu , çràiU yn dyfpd i'w wran^aw i Langan^ ,a*i fod yn pregethu yn 
aftèolaià'd ýma a thra^ dros wyneb yr hoìl wlad. . Ni ddarfu ,i w arçlyydd- 



, ,^r- ÌslyL sylw i'r acl^wynîadau yma am gryn amser^ ond gorfodwyd ef 
(fT díwedcí Tw alw i gyfrii. " Mr. Jones,'* ebe fe, " mae yn ddrwg genyf 
Or|bd (jlyŵédýd wrthych fod achwyniadau i'ch erbyn we^di dyfod i*m clu^t- 
iftuj dy^edir wrthyf eích \)od yn pregethu mewn Jleoedd anghysegredig.^' 
"Stüuìdo, erioed^ fy\ áf-glwydíl/' meo[dai yntau : "pan yr rhoddes jMab 
MaÄf 'èí ẁoed ár ,y ddaear, darfu íddo gysegru pob modfedd o honí ; pni 
önasai nyny, yr, wy^ yn ofìii liíi wnai unrhyw gysegr^iad o eiddo eich ar- 
glwyddìaeth ddaiòm yn y byd.*' Ar ol rhyẃ gymaint o ymdidyddan oar- 



164 JONES O LANGATf^ a'i AMSBfiAU. 

iadu0, ymadawBaiìt ; ao aeth Mr. Jonds yn yì^tn âel ftifenroL iY-gẁip- 
ionedd jw, má oedd yr e^b da (Sbüte Bàmngloii) yn cfawemiyéii ei 
attal ; ond da íuMaì ganddo pe buîusai y lleÜl o fugeüiaM ei eegobadäi yn 
fwy tebyg iddo. Nid byohan oedd syndod rhai o'r erlidwyt, wrth weied 
Mr. Jones a'r esgob yn rhodìo yn mreichiau eu gilydd bt óíy^* cerydd." 
Ond symudwyd Dr. Barrîngton i esgoboeth Saîssẁury, a gosodiwyd Dr. 
Watson yn ei le ar esgobaeth Llandaf. Adnewyddwyd yr'achwynîadaw 
yn erbyn y pregethwr flyddlawn, a gwnaed pob ymdrech i lanw meddwl 
yr esgob newydd â rhagfarn ytt ei erbyn. Ŷmddengys iddo yntau Iwyr 
benderfynu gwneyd iddo ymgadw o fewn ei blwyf, neü ei ddysgybiu yn 
ol y gyfraith. Ond wedi iddo gael cyfle i:*w adnabôd yn wellyiiewidiodd 
eì íéddw]. Galwodd ef o'r neiUdu ar ddydd ymwelìad yẃ y Bonlfaeti^ a 
dy wedodd wrtho, fod yn thiiá iddo ymgadw © feWB ei blwyf ẅ, bun : 
nad oedd rhyddid ìddo ymyraeth ft phlwyfau dynàon eraiU, hes «î £i!>d wedi 
eael sail gadam i gredu fod pob enaid yn ei blwyf et hunan wedi éiaohub. 
Atebodd Mr. Jones yn ostyngedig^ ei fod yntdmlo rhwymedigacih àr&o 
i gydsynio â'r cymhelliaâau taerion a ddylifent ato o bhi^yfau lle y^ ei^ 
geiúusai yr oíFeiriaìd eu dyledawyddau ; a lle yr oedd y trigoMcm yú'inart 
o eÌ8ku gwybodaeth» <f Os félly,"ebe yr esgob, '•rhadd i má gyawwyà 
mesurau i'oh attaL'' "Gellwch wneyd hỳny) fÿ arglwyidd,"/ aŵebai. Mr. 
J(Mies, " ond nis gaUaf fi newid £y nihénderfyíaîad." Yr esgòb, yn synu 
wrth weled y fath wroMeb digyffrò, wedi ei gysylltu â'r feth ostyngeidd- 
twydd bon^digaîdd^ a ofynodd a oedd ganddo deulu. ' "Oes,' fy a^- 
glwydd,*' meddai yntau ; " y mae genyf wraig a thii o blant." *f Wel/ 
tíbe ei arglwyddiaeth, yr hwn erbyn hyn oedd ẅedi ei orchfygii, *i^edi 
newid ei wedd, ao wedi newid ei laÌB> "Mr. Jones baoh, ni»galla£ ifl^ 
modd yn y byd ŵddwl am eioh niweidio ; ond y mae ófieiriaid plwyfi» 
P ■ ' h ac Ff— • — yn wrthwynel)ol dros ben'i.«hwi; gwnswolvhyn spi^ 
nghais, peidiweh amyned fw plwyfau hwy.'* *' Oẃnaf^fy arghrydd !*' ẁe 
yntaü ; a chadwodd ei alr. \ . . , , , i 

Ond fe ôfynii*, " Paham yr aroeai Mr» Jonetì mewn caethiẁed é'r fatb'î 
Paham y oymerai ei rwymo fel hyn ârhefiynau esgòbaetbol rhag ẃyiiedí'r 
plWyf hwn neu y plwyf arall ? Fsàtam ẁa- ehyiherasaá fesur a» fiiíẃái yn 
taflu pob plwyf o led y pen o'î flaen ar unwaith ? I ba» beth yr/ aroaBÌ àfn 
ö-i feth ef mewn cysylltiad âg egiwyi} wladöl-i4-4g eglwys ytì núia/tẁy 
oeddiddo gynnifer o eiynion, gan barai ydyoddefaigymaint ẁeiŴ- 
ìgaeth? Wele gapel Bsdem, a<kilad èangaeh a llawer mwy cyôéiis"ii^ 
eglwys fechan Llangan, wedi ei godi ynyrymyli' Paham nald'feetliaiti 
hwnw, a gadadí esgoî^yddiaeth a'i holl rwymau am byth ? i Äethàáí^Ao^ 
wiad allan fel un gŵr gydag öf— bman y buasai yr eglwyé yni^M éjmt; 
buasad ei enw yntau ya Uawer uwẃ trwy Oymru a lAoegT' nag ý iBMÍeuÿn 
awTy er ucîbed yw ; gan hjmy, paham na buasai ar unwaith ymyŵineilldüö'» 
Welet, ein oyfeül, y mae dy ofyniadau, dy haeriadauy dy sylwaâotf, dy rẅ- 
ymau, a dy gasgliadau, yn disgyn am ein elustiaü fel cawod.geBllysg- 'î^^ 
wyt yn pcri i ni feddwl am Dafydd o'r Twyn, yt hwn', wrth glywed ŵ 
daád yn adrodd hanes taith Tomos o Bencym i Lundaìn ao ynei/öt'* 
ofyneâ' mewn syndod, ** Paham y treuliodd Tomos >gymaint o amfler laöwn 
myned adyfod? Pahain na buafiai yn teithio gyda y jfcáhjomy^'^^'^^^ 
Dafydd. "Bwytaodd Mrs. S. L . > ■ ■,. . ei. boreufa^d yn liAaiíàtmr^'^P 
oédd .ymai<^ go»twng l»id.'^ Nid 'Oísìd Dafydd; yn.ystyried ŵ «ŵ?^)' 



JQNk& O LANGAN, a'i AMSEBAU. 166 

îoà .gryn dnugmiii aaljiiedd c^ dyfod i fodolaeth wedi i Tooìos dnian 
ddjteiiu ei d^tíi. Oiid K^warea teg iddo ; yr oedd agerddloDgau ao 
agerddgerbydau wedi dyfod yn bethau^rfiredin, pan agorodd efe ei lygaid 
gyntaf ar y byd. ŵelli dithau, em cyfaìil, fod wedi syrthio i'r un cam- 
syniad a Dafydd o'r Twyn. Y mae llawer o bethau wedi dyfod yn bethau 
\yBunyddiol erbyn hyn sia f reuddwydiai neb am danynt yn nyddiau Jones 
LaûDgan. Gadawodd y ^' ddwy fil " h)ng eglwysyddol y llywodraeth ar 
ddydd gŵyl BarthdLomeus, am fod y brenin a'i gynghor yn mynu ei lly wio 
bi yn erbyn eu cydwybodau hwy. Gadawodd y Methodistiaid hi am fod 
y bara ar ei bwrdd hi yn llwyd ac yn afiachus. Nid ydym yn credu y 
gadáwBÌd hi gan yr hen ymneilldüwyr, pe caws^t ei llywio hi yn ol eu 
cydwybod. Ao nid ydym yin otedu y gadawsîd hi gan yr hen Fethodist- 
isadÿ pe oawäeint yi)ddi gyfiawnder o fwyd iachus i'w heneidiau newynog. 
Feth mwy- diweddar^ Iŵddyliem, yw siaBad am ei gada^l áblegid mai 
Uofnff.y U^odraeih ya», Ghryddom fod miloedd yn y Uongau ymneilldudl 
Bad elent ar ei bwrdd hi ar un ey&ifi am mai llong y ILywodraeth yw. 
Ond pur anaml hyd yn hyn yw y rhai sydd wedi ei gadael lü a dyfod atom 
fii oläegid y rheswm hwn yn un^< Anaml y w y rhai a'i gadawsent pe 
huasai pob peth yn gyffoi hyd at hyny. Yr oedd pobl yr hen amser yn 
eredu fod y gyfimâraeth yn dda, ond bod rhyw ddrygau wedi damweinio 
disgyn ami ; md oedd yn eu tyb hwy ond eisieu symud y rhai hyny, a 
ihyna bob peth yn ddfit. Ond erbyn hyn yr ydys wedi daiganfod fod y 
diygau hyny yn tyfu o'r gyfundraeth ei hunan, ac o ganlyuMd y parhânt 
hwy tra ý pery hithau. 

Heblaw hyn, yr oedd Mr. Jones yn eglwyswr o gydwybod. Glynodd 
wrth yr eglwys drwy bob tywydd, am ei fod yn credu mai hyny a ddyhusai 
ei waeuthur. Pwy all ci feio am hyn ? Yr oedd yn ystyried ei gdnJlg^- 
wyr, nid yü ymn«lldûwyr, ond yn eglwyswyr. Ac nid oedd efe yn uitíg 
yn ŷ golygìad hwn. Nid bach fu syndod rhaî ö'r Methodistiaid eu hun- 
ain pan ddechreuwyd eu galw yn Ddüsmters. Dangosodd holl ymdrech- 
iadaU'Mr. Jones mai ẃ b9if ddyt»en eedd achub eneidiau dynion. Er 
mlryn hyn y tdtfaiai, y pregethaî, ac yr adeüadai dai cyrddau, Tai 
cyrddau^ cofier> nid capelau mo honynt y pryd hwnw. Golygai yr addol- 
djBíi hyny yn lieoedd cyfleus i ddynion heb urddau eglwysig i bregethu 
ynddynt. Ond yr oedd yn ystyned y pregethwyr hyny, yr aelodau, a'r 
cynnuUeidfaoedd, y tai cyrddau, a'r cwbl, yn rhanau o'r " Eglwys." Dyma 
wraidä. «i wrthwynebiad i neillduad gweinidogion ymhlith y Methodist- 
iaid. .€h¥^elai yn y symudìad hwnw ÿmadawiad. Gwelai mai trwy hyny 
y byddai y Methodistiaid, yn lle bod yn rhan o'r Eglwys Wladol mwy, yn 
gorff newydd o Ymneüldüwyr. Gwdsai y byddai y llirfur a roddasid allan 
i helaetbu.yr Eglwys yn dybenu mewn cryfhau rhesi Ymneillduaeth. Yr 
oedd yn bamu yn gydw^íodol mai gweU i aoíbos gwir grefydd faasaî 
iddynt barhau ynglŷn wrth y* Eglwys. Nis gwyddom yn sicr pa beth 
fíiasai eitt bam ni y pryd hwnw, pe buasem yn gymhwys yn yr un amgylch- 
iûdau ag.ele. Ond fel yr ydym, rhaid i ni ddyweyd ein bod yn credu ei 
fod yn oamaynied. . Eithr yr ydym yn eydwybodol gredu mai ar ei ben yr 
oedd j boi, ac nid ar ei galon. Buasai Metfaodistiaeth wedi dybenu yn 
Nghymru erŷs tro bellach) pena chymerasid y Uwybr a gymerwyd, ac ni 
huasai yr Eglwys naws mwy poblogaidd nag y mae. 
. OimL er ei'fo^ ya^ghvyswr galoa ac e^wyddpr, pell oedd.o feddwl 



156 JONES O I^N04.N,.A*I. AV^ÄÎi^p. 

oeààyví Ááìgûith crmeì lygad,vao yn ddigoii <didiì]fceddbà<íwí^^ 
blaid eî'hŵi, ẁ6 y» ddigott dfr agfai^H ì gydÄöböd ŵ î;^^H!l^Wé<^ 
wedd níeẃn pleidijiü eraül. Ynigyròysgai â dynîon çU^ ÿéjH;]l;i)ri^ffÌ'i^^]^j^^^ 
yinnŵllduol ; ya^yfrydẁ yn .eu cjrfwfl^h, cyd\feithiifldftí âr.hFy /y»i§giîôt 
a phittgiethaá inawii ûapekn ymiietllduiol jBior rhj^d slo mẅ^oihwỳÚíâiiá^'M 
f^mŵLÌ yẁ y Uftit. Beneth «Han ifri tm a'r ^t«f, ' rimh' IẀ<i^ ẃ't^Sm^ 
'ò blaîd tíyindeithaâ Genadol LItnx(iain. ' Th aíl g^fàJŴ'd (^H^^'^wMM^' 
deithas hono, nodwyd amô ef î bregethu ar ei Jrhah yn un ó ^^^ç^im 
iiiW7«f y< bldfddinaft ar y Ideg o lM, 1796^ dan' ôsíìojeI >ì't i&njaÁiT^iÈÊÍ o 
genadau hédd ^alelett^ hMifòn allan i'Yáŷsóiödid'Môry Dé^ '»¥%áŴẂM9*- 
iad ö*t cjferfodpwysîg hẃnw ýû aẁî*.ger' éüh' ^^àn.'''l éy^^i^ y'^ 
gaidyii ynddp ár .bregeth Mr, JaaeaV /'Äx 4ds44 rŴwẁr^ %Wẁÿl 
«m . cy&ttf odydd cyhoeddus â |diregeth7vagoroi/^ciK/ yiPárohed% üi^ 
Jiŵies, o Latìgan'. Y mae ei ddall al yŵiŷd 'ef 'yh'¥hy'Ẁdhá^d^ 
Whenthui» i](nrhy w èaliiûolîaeth oddîwrthyiá" rii Vn tìtighẅhèîäio^* J^^ {]Çy: 
hooddwyd y bregeSi hon yn y gyfrol gyntaf o> <*Jlŵẁ(^ry,{S9??^«»j^ 
yr hon a osododd cyfaill oaiedig' yn ein dìwyìbbwui «GoaodwìstyittaÌfyiâaí 
càölynöl^ 



íàölynöl 01 honi ò ftôen ein darllenwyr: 'ByéáynthfỲr' gpäìióH^^îíêẄ^ 
rddeall ^^ei dduD ^H ysbryd." A cUchoü .ý sylWádaü rh^bjriýf à'.fejjî^jijl^ 
,wn^ydargraff,ddaionugk „ r, '/ , .if /ri.míi*i 

•f. 'i\> ; '., " ,. ■• ,■ . . •■ ,-1 . .1 . ..... !.". •I ,j . ■; 1' ilV r//ü a/ 

<f A'ir AíglwyW ft ddyw^ŵdd v!rth Gideoa, Bhy jUowg yw y.bol4^d4^d»itl4vii9ü 
r . . . ( , rẁÄi y HidiaBSÌÄÌcl y^-ŵi^ dwylÄW ;'i Ì?arti< 1îUv )2. > . > ./ u f» i ni\\ 

M ria «hofiò am^yîchiad ä gymerodd'le 

'ẁyd cjŵ^hôrwr (oblögid dyna fyádẅö 

eyiíghoi^r ^oûŵit a ayml-galöîi î bre^ŵti irieŵn' 'cyiẃdẃthäẃfíi fltii^, ŷti îfcíí 

'deb l]aẁef o ittinidò^ion hélaethach 'eü gw^bodáéŵ, i^ çùlẁÿ ei táltìítŵŵ «« 

'öalẁodd cyftóU ef óV neiUdn, a gofynodd iddb; ' Pa fòäd' Vf ýdyŵ* yn'të4jD&I6{^fi 



h éynnalleîd&Àẃrl/nîci^a^ëa^rÛad, ÌM^ẂBM 
l 'le yn ÍFghyní^i' rál 'blyneiddán» ýn: pl. ^PSäf 
îdẅö na yii galW'preèÍNtìẃi' ll^^jj^'ÿèfa^ 



Ibregetl^ü 

i'r holl bobl ỳina'fel i'ün' pechâdnr.' 'Yr ùn modd y dichon fy Ai^lẃýdâ jèjíáŵt' fy 
nghynnorthwyo innau i ddywe4yd ychydig bethau cydẃeddol ft'i èwyìíÿÄ ÿtí nẄyìi4Ív 
<î^ẁwTapharchedÌghäi.''\ ' ' ^' ■; /^;^;' 'i!^ .* 

Wedi cyffwrdd. yn fyr & 4ybeu y oyfarf(xii,hwnw, iaDwiji -fiyijideíàhiiŵ 
ceuadol, ynghyd âV bendithion gwérthfawr la ddiefllient aâdiii^nittfaýiit i 
drîgolîon tywyll-lepedd y dda^a*, y máe y píé^efthẅr^yn distfjrn'ẁiîdái^lél 

areidestiinŵ>,c4njyn:r^' ' " ..:,;;„;; ;' ; ,; ,;' -;■;: ,^ ;:,ì;;;.;ì^,^^;i;; 

"íÂo yn^awT^mae yn'ymddanfos el fod -wediidyfod'ì laiii y pt^cfyn g:ẁG^.iŵii 
«eíÿll yn y ŵnyniÄ, i wriífyd ymèrech tuag at ^hyrfa y gweTsyllíi/.feyçliwijẁíyn^îy 
Maen, o dan íbner htílottâhfý'gol y ghnes,' ao i osod icáéh cynllub gogoneddus Itnfligjat 
'laẃa. eneidian mewn gweithrediad, keb gymeiord «ieh digà(k>ni ^aa^'jí^fn^iddòéddi'O 
anhawsderau ac arinhsbygiaetliaii^^jdla&tlod ar eäoii ff^idd<;^0Bdgaii>liadri|ii;à9Hl«rBB 
JTL hyn, mai yr un peth gan eich Meifiir dwyfol yw dw^ yn^y blaenèi fwriaÿiíiáíyn y 
èyd trẁy fodoion gweiniaid á thrwy foddion ner tbòi. Ymae y gwirio$Ledd.iD»wr/}|wirt^ 
cael eî ddysgu gan y ihAn oV ysgrythÿr sydd ynawr Ûan lein syli^. ' ÝínMiegoiigíiÉi 
anghtaifit nodedig o hyn yn flëíÿdlìad crefydd yr lesu' yw y byd. Nid' • oe<jbl)^ ^Ŵélt' 
ynan a gymerodd Daw yn ei lawl'r dyben hwnw end-gwael ^^iddynt! ofr >bimaia.ii ^IT 
ôith wrtiigyferbyttiad sydd rhyngddynt, mewn imiyetyr,' àV cwinwi ityfttlon n^féû^'mi 
fy mron yn awr.) Nid rhai wedi eu magu yn ysgol A then oeddyrit, nid''^K{bl lâidoeftlinm 
gwlad Groüg : ond pysgodwyr tlodion ac anllythyrenog Oalilea ; ac eto gorchfygasant 
Uwer o genedloedd byd, a gwnaothant iddynt blygu i athrawìaeth. y groee. 



JONŴ a LANGAír, A*I AMSERAU, 157 

í'WoW«ideoii«ö*Ẁêti'ééytn'í^>^n'ŵM'«iẁtŵÖigán íair;^^^ A^^ẃyäô' àt'ýrfèy. 
nen»ddnáwtwigwaiedíÿtttíi»ÌBrasl>iittín onuesy iMidiâiiUîa/ ^' vhai.i>\ddweiíkéaií^Á 

iH'^iíi'éíWV6d' wWm4^^ gynî. • \í*b íilíai ẁa rhai i hpnoch yn bamu d fid ỳn 
dẁ«Ŵaéh'j4*^r^mfcftWtíìéiŵ%ód.''Ẅé* ^^ Mose» a DSàíj'dd t)aè&i''öfV 

4e%BÌ,lSHsBaÿfo<Uáour oYythgfẃtt T^^ttpdfltoíioftiedâl^tttt euith^ydftii^ ací^luaii^' ẃfeiti 
<^^pj[dwf^^i.f^}l ^ ŵ^ ;5; 4^ft$oi yn. g044ef MẂ) aro9^gJr)d% ^ w^it^>'0B4ifir 
^ftl?M^/!^*iw'i'î°*^ ^^^ '5'? ^®^ ea treu^ip y^ .ha|)u8 yn nghyiiid^ŵi^ j[r 
sreBOniinaia). Pfei nỳn, yr.oedd yr Afglwydd yn ei ddoethineb yn gwneyd yh yr.hêa 

mdMttttt. ^' ini 'i/ íH' . • ' ij "■ • >^ -/f' • i ;• • . 'îirîit'u» 

ljAbr4rgibii(7ild'áiedi][ohoâdift»J3i4l(lòtLÌ ^ìBàrl&ewf JBartD.i:yi* ^U/ Ymá6iJiii$y%íS\c 
^ÌMfŴ^^ Q^to^íffl^>!4d»o*iííí^iíorpílŴJied fLgf>Wei Dduir» ad ẁpi^;ii' ' 






' ,x^íiívy>/A>§l\ry4ldî *i4' (Qe$îg^nyf f^a .dy^io» naO' arÌÄn.la^fy^jnhwbi 

' A.njA 

f^'mm^Y:ým"ýr ^íiáetíèyh^mnetti-^' ^dÿwedodd yr Kìg\wyéá ^rtháéfl'ẀŴ 

7t%dds0fí£:j^vÜu.^'Dyna/gy9tal'BbýdditvoM - . i .f tv 

îj, ^flíir\tó4|fl»vlry«^jí<)h^gid»W gor»od (k'oì^|U99^'gKeçUi- 

4^uŴífîŴíi^^^yi9v.W^>^^^^^^^^ -^*' Ä r^SŴiíi*^^ arwyddion a(i.^rwyddion 
mrüd&efh'pi gaoíänmáu ei nydd wati, m a gawn eiií cadmdog wrth oen pyddm o daeng mil 
ar hugain o wyr. Wele, wele, y mae rhyw obaith yn dechreu ŵin^ôsŵi huri ÿií'àhẃ','ití'eíb 
tebyg yw fod Çji^e^^ir^iT^Míi ŷ^^p^nío '^y/ddin ^topc^cl^ ; fo aliai ei fod ef a'i g^'feillioii 
yn awr yn dymu'no cael ueng mu ar nugaín erailì. ' Ruasai hyny 'yn ddigon ; gwnai 
Ìyi^ÿ4r«í*^háejia4iyiiy^byddirfgẃae ih- eŵiliögod rhedya hyn, ni a'« hÿfiàltdfìefti^yn 
llwyr o*n gwlad.* -Obd *re»ẃch> daciry peni Gadf»iŵo^ yh gwdéyd ei ymddangosiad, 
"e^b ì.ftj'ÄÄywed j\a beih.%ià4j?^öd ^fe am y fy^dio fçohafiu * Rhy 'lii.oaog rÿifypti* 
"* * 1 ìl,4^ rç d4y?Kedad|l.ÿr.A^lwy/id fel>j?^ ÉdryGhwcbi jfy mrpdya:, fiçl(y,ii^ 
.^.^^ endpifỳíin djffjŵu %jdd,dymon, Çíinfyd^otuedd yn ymddangos wwŵ.unrfeirj»" 
^jiJ^^ i»iff y^P^iUfr- ef o'i ogoAÌant - Yf peJd llu y >lidiaí*jaid o gan' mil .o wyr yji 
Upspcficn,^^ ^iààoi Qi4eon; ^to rhaid gwneyd ei lu bychan ef yn lUi fytlv.p3:yw yjr 
.Aj:^twyda,yn mjned ÿngtylch y gf aith o waareduí Hhaid i debygoUacih dynojl jçoddi 
i ,:^ny y ÌÌywodis^th pan ŷmddangoao Arglwydd y Üuoedd ar y maea^ * .i\hy üo^ 
yw.jr ẃblaYddjgyẁ th;, i 9fiì i rpddi y. Midianiaid yn eu .dwylí^w/ (Jyiiier jr 
^íT&lfryad qfal am eiogpniant ei hun. .Y mae weithiau yn baiod i. achwji^ ohle^ad 
gor;jxQd 0. gymhorth, oód byth oWegid jhy ûuîh. öaUwn níi^od yn. rhy í«:e%,<oí^ 
Ju,,hyd4 éfe bý'Sh^n rhy Jiwryr. ẃ , ^. ' ' 

* Nl a wêlwu y llwybr a gymerwyd i teihau byddín Gideon. Yr ocdd rdiwriiod 
cyntijfy prawf yn amser dedwydd i bob llwfrddyn ofpus, a darfu iddynt'ei fwjnliau ýn 
'hyftyàlL''r>AJ4ärítt"ÎV ŵai lílonÿid Ŵog fwýnhau yi »11 mor'^jŵyd a bytty, Y^cytoer- 
'iadioyiitB^:^«ik dyft.ddQágys neTthimedéwl^.ao.ewyilysgafwoh ettaid, i wnebrd>irfaÿw- 
.l^tfàfeiJtgswMfmaGfth^ P^^-t^n^wy» bendecfyi^ad calon ddîyegogi wneyd rl:^wbeith 
dros yr l^rglwydd. ir oedd pob íit o'r lleipwy r hyn cystal a*dy weyd, *'Dyferyn baçh 
trwy gymhorth fy llaw, a ffwrdd & mi tua'r maes.' Ond am y lleiH, y rtiai a ymös- 
t}DBgâuDẃ/«r iia'giiniatt.iyfedÿ }*3nddeBgyäaad oedd Aimynt.hwy neraaair^ «o ofeì am 
IwtjNiéifinti y/dydd. fiechgya lumw^ih jBTufûoI i Meddyiiaf nad iCüeddyDt yii dytym 
etLpeiaiLfowc ynghyloh y Jdidiani .id : cael draeht dda i'w hyfeid, a.thipjn^ P orpî^w^* 
dM4;ir.iuyslädaii;i)Uneéig oedd en pvne hiry< Nid oedd eifiien y cyfjry.W'fai'^ \y 
gwáfnAacih; ÿ >ao >er oy«iir nid hyohan iddynt, «aWBant fymed toag adref 

'íeUy y bobl a gyaieRU»nt fwydyu eu dwylaw, a'u hudgyrat' Wrthhyíiyy»w 
ddcBgya ìddýnt fyned i'r frwydr hebarftiu,:0 leiaf nid oeddarîauynendwyiaw ; yn un 
Jlaw yr oeddT eu hwyd. yn j Uaw arall yr oedd yr udgyrn j gan hyny, y mae yn amlwg 
fod y fodfiygoliàeth a ennUlwyd y diwrnod hwnw yû gwbl pddiwíth yr Ajgi wydd, Fel 
hyn y nHier«iik.>Dttwfti yn arddaLac yn liendlthio ^oddion gweiniaid, er m^ym «in 
«aldnogi ni i fyneii jva y bla<an yniwrolyn oinierth ef, pan fyddpm *yp» gwnieiíthwr 
ifa|rwbèiihtgy:4äei ^oho9,ef. . .,.•.. 

""'*.* * , * ' ** * ', \ ' 

1850.] ' ' M 



158 JONES O LANGAN, a!i AMSERAü. 

Yr wjf yn gobeiihio y gweitbiayr Aiglwydd trwoçli chwi, p mjnoíl^fjj. yji^^ ^^f^^ 
fodd ag.y byddoch ya meUiu peidio a chanfod ei law nerthoT ^f yti ^gcM^ítj^r^ÿTÂfi- 
wyddo eich eamraa, yn y cynlliui sydd o'ch blaen. O t y fath gysor a ^^(^jíjpíff'^i^ 
eneidìau tlodion ! O 1 j íáth foddlonrwjrdd I T mae ymddibynu goriiiod ár .mlp^n 
tebygol yn dca naturiol i ddyn pyrthiedig. T faih esîamplau dychijypllỳ^ <i^,1Ẁf-.^ 
gawn yn Gk>Iîah a Senacherib ! Teimlai Saul yn somedig wrih ymd4aòkb$iàdf ÿ'lifíiic 
Dafydd ; ond nid hîr y bu y ìlanc heb derfynu y matfsr âg ôf, B^:d4^ í ^^.ffiẅ 
llwyùi Uongo'r íath lancian. ffwif a chwythant yn yr udgym;,pelalw^,f^JB9fPF 
am y piserau. Os deuwn i'r Testament Newydd, buan y gwelw» ap^hfaíŴ-^ÍJwẀ ,9 
ormod hyder mewn gallu dynol yn Pedr. * Pe gwadbi pawb. dí/ medofl^ i"ÎÖ* 
wadwn î di byth, byddaf farw gyda thî yn hytrach/ Chẁi & w^ddòch pa loá^à.j.^újf^. 
gwyddcdd ; a phan aed i drìn y matér rhyngddo ef al Aiglwydd iarugarog, gofyii|fy^. 
iddo, ' SimoB, mab Jonah, f^ wyt ti jn fy Hgham i ya fwy ^ia'r ẃí|l Iot ?' n^ 
ateb yn wylaidd, * ir wyf yn dy garu di ; ond mewn gwuioneaíj^ jO^p ^Jf^ . >wim' 
ian gyferbyn ag un cristion ond hyny, oblegid y"n awr yr wyt yn j^ẃit^Jpfẅ.^Ẁ 
ddím, heb dy gymhorth dwyfol àì/ T mae Uawejc o honom yn rhy d^bŷí^tl^fcÿ^ 
ddechreu gwledd, yn yr hon yr oedd gailu y darparwr i lewyrçhff.'jiFn figa^^ià^^,. 
'Owerthdau can' ceiniog,' meddû, 'o fiur» nid jw ddigon fel< yjSoUò^^Ô^Wl'j^ffi^ 
ychydig;' ac fel Andreafl, jr hwn j mae ei reswm cwiwdol y^ gpWAì^'f */?®ŵrí^ 
hyny rhwng cynnifer f Ond gadawer î'r djrfi» eistedd i lawr inéwn î^rad ' *"" 
gftnt lawn (Migon; a chewch chwithau gaoglu mvy yn y diwedd nag f^ ic^ 
fan yn y dechreu. , ,r , ^^, (p. 

T mae yr ymresymu cnawdol yraa yn ^ych yn poenlf. priatìpi]^ ^Ẃ^ r^rwS^ 
fy nghalon anghrediniol fy hua fy nhemtio boreu heddyw i %aoU)i^ff>gMff^ P^SììCffi 
fy nghynnorthwy presennol ; pnd meddyliaís ar yr un pryd., oa na aUwp j^j|^]q^|^j 
weddus, y buaswn yn debyg yn yr on sefyllfa a,bechgyii a dde&yddíant^Oii^f^ j^,/,^ 
eu ceseiliau, Vw helpu i noio, y rhai ob gadewir id^ynt ^tlu*o .yn- rhy isi^tf. Ìt'ÿfpÌÌ JJft. 

dymchwelyd y Uanc à'i sodlaa i fyny ; a thyna fe, yn Ilfi nofio^ : Ji^^ ^^ — i 

Qan hyny, goììyugaî fy hun i drugaredd y dòn, gan c 

hòno o eiddo ein Haiglwjdd bendigedîg, ' Wele yr 

ddiwedd y byd.' . ' í ^ i •) ' „r ■ ,x.v 

Anljawdd y w rhyfeddu a chanmawl gormod ar y biwdfiydeád duwiol àjd^ jy?*, 
Ilenwi eich calonau gydu*r gwaith daipnua hwn; ond çofiwch, rhaia Vr. gwÿtlti»jgae|,.4< 
goroni gan ^drychiad amyneddgar at Dduw, a dysgwýliad yn y llwch a^i èíf^p^ti j^J. 
Fel y symudo y cwmwl, felly yr ymddengys eich Ilwyddiant çl^withau, 'j'Ç.ìíji^'ì^cJi, 
rhagdrem {pro^ct) presennol yh debyg i gwmwl bychan Mí». . Tr ^\jÄj^}PfÌ 
edig obeithio y bydd iddo cyn hîr ymdanu dros Ŵhiti, a*r hoTI ynyaoŵt • ^a..i 
nyrchu y fath gnwd o eneidiau gwerthfawr i'r lesu, ag a IcIaWi eich gen^u à/c|^Wr 
a'ch tafod ft chanu.' , . , i l;. ^ „ , . 

Ond cofiwch, gwaith ffydd y rhaîd i hyn fod ; ffydd wêdi eí siài^o ar, jnr sMánify 

'Gofyn i mi, a rhoddaf y cenedloedd yn etifeddiaeth î tí, a tjieHynau ý ddaẅirxŴ.* 
f^Ai^^t ' ui.<«:^ í A»»«.î «*^i i».,AA -4 :xT, xTs Jii„il_ : ^!L1?j ..tC j 1^.-1, ikJ^'Zr 



feddiant.' Rhaid i cliwi gael ffydd at y gwaith. Ni ddylem gymeryd ein.dŷrchaju' m 
ormodol gan debygiaethau dynol, ac ni ddylem Iwfrhau ychì^th yn ^igwyúeb anoj)/^-. 
ygiaethau. Gwaith ffydd yw dyfetha y rhai hyn fel ylr yd^rm jri. mỳn^ Jŵ^ btap^ .'j^. 
phan ddelom at droed y mynydd, dylem edrych i fyny ,a dywedyd, ' rwy yŵ^i^'»^- 
mynydd mawr? o flaen Zorobabel y byddi yn wastadedd.* Nid oes berygl nìi 'ainŵ: 



ein bara beunyddiol * pan fyddo ei dŷ yn llawn o anghenrheidîiu a daíit«ît)Ù9o,^: 'm^ 
dyna'r dyn sydd yn enniU calon y Goruchaf, yr hwn a fedr wcddîo fel hy^ !ẁu^ 
byddo tamaid yn y tŷ erbyn y pryd nesaf. Pan fyddo eîaieu gwnevd gwaîtí 'n^üldûo^ 
fe edrych Duw allan iddo ei hun am offerynau neillduoí ; ni byddant, fQ.ÄUW*gfíiẅr. 
ateb i'n dysgwyliadau culion nî, ond byddant jn gymhwya î ddaiigos^i àliu n^jwr el. 
— acfegaiffy gwaithei wneuthur." :'.■;'' 

Wedi traethu yn phagorol ar fiydd, ac adrodd 'ìneym ínôdd •ftkpìŴT;a{ 
o*r gorcheation phyfeddol a gyflaẅnodd yn Nghanaan a Chŷinru,,y|ì yp 
amsepau gynt, ac mewn amserau diweddarach, ý mae y pregethwp 
wpth " dynu at y diwedd " yn troi i anerch y rhai oed^ynt ynywgyftiynp^o 
i'p gwaith cenadol. . i . . , , f. 




JONÎÍS O LANGAN, a'i AMSEHAÜ. ^ 159 

' **. Yíi ẁŵ ttùì 'tír 'iiey ddau wrth y rhài sydd wedl penderftnu cyflwjnò eu oU i'r 
^úigÿiaèn^áa kt^ yn gadael èu cyfeillion a*u perthynafiau 

íT oL.tóyií fflWëd 'ai^ i bellaioedd byd d'r genadwri fewr. . * ^ 

Ÿi^ûtalrrtlî; pe'bùasẃn yn un o'r "jrhaî y mae eu gwaìtii ar ý môr," buaswn yn 
amtiá^u 'rîííddl i chWÎ ddes^ifìad llawn o'r Hong a ddyl'ai gael eî defnyddio ; ond ni 
irtiàl' Ýmgá.í& ò*r faŵ namyn dadguddio íÿ anwybodaeth yn y gelfyddyd hon. Pe 



btuufirb ÿn 'ŵr ieuanò pedair ar hugain oed, buaswn yn be^n am gael fy nerbyn i'r 
cwmj^üi ^ÄpUîj. Ond yr wyf yn gostyngedig erfjrn ar y cadben da i fỳnu y rban 
wertnffeíwril ganlyn o't ysgiytbyr, wedi ei hargrami meẁn llythyrenau breision ar y 
ijdàja Snwýiítf álnìwg o'r prifhwyíbren, ' Nac o/na, canps yr ydwyjfi gỳda thi : na lijitfr' 
Ä^ cättyá mtifi yto éíy Dduw/ a rhaid i'r llongwyr ei darllen bob boreu cyn eu boreu- 

ÁM'ý (^beiL V mae.ei gymliwyödenm ymhell tuhwnt i*m deall i ; modd bynag, nl 
byí^ä idäó Ìtóîgjö Ẁrthyf, os erfyniaf àr fy Meistr mawr éi anrhegu ft störmcoat dda 
'^"^'^sí^eÌŴ ei föd yn dysgwyl crŷtì Jaẃer o ystormydd yn ystod eî 

^'mifif .^ aỳmunWn eî bod wedi ei g,wneyÄ i lÿny o'r defnyddiau a ganlyn :— 
^^'idffi&Wn'der Moseà, doethinéb ymron gymaint a'r eiddo Solomon, ysbryd 
^3tŴWfebel, néfoteldd-dẃi Eèaiâ, fel'y caffo ÿ eymdeithaa feunyddiol S'r 
i Hyda gò'ruweh ỳ ser ; 'hawddgarwch loan,' ^ostyngEÌddrwydd'^edr, wedi eî 
nithîó fti A^*,^ phendjerfyDiad Paiíî. Wedi ei wîsgo yn hon (er fe allal yr ymddengys 
yn Ŵá thebyg'i siaced Joseÿh), té féüá o' gylch' ÿ ddaèar, ft'r leau yn.ei galon, a*r 
efengyl jn ei law. 

*ÄÄy cenaŴau, ý maé gehyf aîr aiyrit hwy. ' Cadwer hwy yn ysgòl y prophwydi a'r 
a^bfitëllyoii dros yr holî fordaith, á bydded v Pedwei'y^d yn y flTwmes yn rasol sefyll ar 
eü'dôhéüláw, i'ẁ öy&rwyddö, i'w cjrnn^l, au cyeuro. Yn ei amser doeth a bendigedig 
e?/nu^.'1bvdded iddb j^niatâifüddyt^t gýrhácdd y firá cfdytnunant ; a phan ddechreu- 
oût áikrad am îesu a'i' groes yn , ÿ í)y'd jiewydd, 'Ô \ bÿdded i Ysbryd ÿ gwirionedd, yr 
hẁU à. àrddèlodd weinidogaeth ÿr apostolion ar ddydd y Pentecost, fendithio yn 



tiriòn ac amddiflyniad 



hdáeth cu IlaíUr hwytbau, er,dychWeUad miloedd lawer. 

îfis gátíaf ond o^wyno y Hon^ a'Ì chynnwysiád í ofaî 
Püot Noa» Cofiwçh, y mae Duw Israçl yr un yn awr a phany danfonodd ei rfdysg- 
ybli<m áí í "(iýncáf Ìt íoll if/d. Y üiae eì ras a'i allu yr un, ac fe fydd gyda chwi yn 
nJŴ^^toÌTû, ac fe'eh' dwg yn y dîwedd' í'r hafkn ddymunol. Bydded i heddwch a^ 
chyd^ôlrdia^, yn felus lÿwpdraethu>r ÿ 'Uÿwodraéthwyr gartref. Bydded i'r cyfìar-^ 
wỳdd)írýi:''gael eu çîjfarẂYd^o ^an Tsbrjd y Duw byw. . 

"Yíóeddyn dda g^nÿfglyAtcd ò énau duẃinydd dysgedig yn mîs Afedi diwcddaf 
fflẂ'ÿán'títíáíŴîetrftaétó, 0*/ diwcdd, wedî marw^ ac wedi ei gladdu. Ö'm calon, fy 
atìwỳi'fródỳr, yr wyf yii dýmuno lláwenydd i chwi o'r trohapus ; ond Och ! gyda galar 
yj i^yn hysbysa i chwi y. newydd go^dus— y mae ei ddryMolaetíi yn rhodio ya 
Nj^^íymrù, dlaẃd. Garw na bua^ch yn ei anfon i waered î'n plith mewn cnawd a 
gwaèd. yiía^llasem fod cyn hvn wedî d^I áfloný^dwr ein heddwch; ond fel y mae, 
riîd ìm genym obaith yn y byd ỳ býddwh yn abl i wneuthur hyny byth ; oblegid y 
mae ý dî,weddar M]^. Bdmund Jònès wedî dyweyd nad oes bosibl dal, cylymu, na 
chareharu tl^l^lolaethan. Deued hi nmom ni îel y.delo; gobeithio o'm calon na 
fj^d iddo groes) yr Hÿren i aÛonyddu Çrìstionogion d» yn Lloegr byth ond 



Ä 'Ŵáìd 1 Inl derfŷntl, gyda dymuuò deng mîl o fendithíon ar v gweinidogion a'r 
biòbed'dî^pn cysvlltiedig S'r ^nadaeth wîr gahmoladwý hon. A phe buasai fy Ilogell 
i;fá'ẃël-thàia.raaain daní^ buaèai î 'chwi lawn roesaw i wneyd ft ni fel y gwnaeth y 
dorth haìdd Ŷt ba'bell yn ngwersyti Midlap, ei throi wyneb i waerea, a'i siglo yn dda 
i'r diyii&rfâ gy fft-edinol . Yma nis gaìlaÌT lai' na sylwi, fod ein sefydliad yn un o'r pethau 
gẃi*ô\i"éHöea)^' i Ibrofi o bà ddefnydd y mae ein pobl fawrion ẅedi eu gwneyd. Gweith - 
iwŵ tì^yntyn'dda, 'fy njgbỳffeilíion teìlwDg, a rhodded yr Arglwydd i chwi gyfran 
hdaèlhL' b'ü duwiau aUr; oblegid gwelaf fod eich calonau gonest yn penderfynu eu 
dcfnyddio i'r dybenion goreu. Yn awr, i Dduw Dad, yr hwn a garodd bechaduriaid 
Woi\,iẄi|W í'í^^,yr.hwn abrynpdd.becbaduidaid Uodioo, ae i Dduw Ysbryd Glan, 
yr hwn sÿdd yn çÿmbwyso yr efengyl at gilonau pechaduriaid tlodion, y byddo clod- 
ydd Ẅdí^Wyd^^^ Ìníèn ac Amen." 

'GWÌl^'éÇfi'a^llèíiẁjT-; nad oëúA Mi'. Jonos eî hun wedi ysgrifenu y 
hregeth hon. Ysgrifenwyd hi gan ryw wrandäwr mewn llaw fêr, mae yn 

M 2 






160 JONE8 O LAXGAX, A*I AMSERAr. 

dèbjgoL^ fibwng ir jsgáfenyáá hwnwy a'n c\~fiê^6ûd'imüái^ i 
gwySà foá j dyfjTiion ucbod wedi coIU crvn dipyn q ddelk ÿ w 
GwyddiJm y djired rhai o n darEenwyr, a gafodd ý ^leser 04 gíjr'rèd'ŵ 
Biaidau beúi pur wahaool î'w gîlydd yw darllen y pîgion hyn a gẁàr^'"^ 
gúr o c»aa gŵr ei huDan ; eto, hy derwn y gwelîr ynia yn bur ^liur fyi < 
ellau eî gymeriad. Ond pe buasem wedi llwyddo î gael hyd^i Ûn*o íT 
etbaii goreo, air jn ngair, fd y darfu iddo ei thraddodî, rhy 'fcän^ 
aaai hyny jroddi deâgrifiad cyflawn o'r fath bregeyiwr ydoedcL; 'Sîc 
fioidd wedi ei dyíiei^ eto, i aigrafiíî^ nac arluni(S pejth^ miig^Jtierüii^ 
yraieithûu :•,;.• " 

Yr anaoddair a gysylltid yn gjẅedin â Mr. Jones fel pregŵhwr,; ýTÍ^! 
todóUdig. FeUy y dywed y banld crafius o Bant y cel^-n am kJ^o, ' JçÄ êi 
íarwDad penigmp i Daniel Bowlandä, yr hon a gyfansoddwyd ,^^ Jîjf'" 
beo WîUiamSy'' ychydig fiáoedd cyn éi farwglaeth. ^ . Maê, yn ^'^^^«ŵl^ 
Naihaniel, mab lËÜcwlaiìdB» gaa ddywedyd, ....,, 'j'.í- - 

-•' Bydd yii dflá ìr Äêaoàtäi^, » . < » riJ ,v7r 

AeMUBnU 'tlftÌDd jBwan, "ì:/«;ì: 

Ti 0ei help gvir eféog^lwr, 

Dafydd oaest o lAngaD, 
DSwdd y ceryg ftl ireidd-dra, ' 

A thnry rŷm eî ^agyl füya, ' 
Wtta i'r denr mwyaf laled • ' ^' . ' } -«i î !..>'t 

BlygwjrByBtwytbftaybrwjiI." •. • 1 :.... . |.!.»üi 

Y Parch. Jòhn Owen, yn eî "0<^d am y Parch.' Dähìd ll<yẁiäMb,^íi 
ysgrifena, *• Hynod dodde<iîg oedd gw»mdogaeth Jon'eÁ ô Langtfni *ŵẂ 
nîd oedd i'w gyinharu â Bowland»/* (Mrîfid Rowîandâ ytì'öfl^yŴÌŴ 
mewn dy&do' a grymtisder gan lîaws y Metho<listiakl. -Chryntf 'riéẁhílŵi 
ihuthro ar ei wran<Ìawyr oedd eî bregeth ef ; pêr awiel Vîi 'étt ìiUýtíi iŴfl 
pregeth Jones. Yn apostol Llangeitho, yr oedd y «tíef bV hëf Td'tìëf 
dyfroédd lawer, ac fel üef taran fawr i* ond yn áengylẅt ' lilafcijaiàaí;*^ 
ydoedd "fel flef telynorioh yn canu ar eû telynau.'' Sylŵ'Robfett J<ínSé^yir 
henadur synwyrgaU o Roslan, vn ** Nryeh yr Amseroedd'* àní'wrth<«äífŷiSi 
ein buchdraeth ydoedd, '*Mr. Ì)ávid Joties, o Langan, a fu ynià IM^ ìro 
yn hyfrj'd chwareu tannau telyn auraidd yr efengrì, öeá y byd<láî llá«ẁ'<t 
credadyn llwfr yn barod i lamu o lawenydd." Cfeffëîr un ártgllrdUR 
neîllduol am dano yn gwneyd **î'r derw caled blygu fel y 'bl'ẃÿn,*' '(ftä'Jr 
canai WíUiams) yn Llanbe<lr Dyffiyn Clwyd, ger&w BhuÛiyn. ' YV <)eî9d 
Mr. Jones yn pregethu allan ar y ÿord<l, a daeth haid o èrifidwyr ò' ẁfef 
Rhuthyn yno, gan feddwl aflonyddu y pregethwr, a rhwystro yr'öiéäÄ. 
Yn fiaenor amynt, yr oedd creadmr o gigjdd corffol ac ŷmlaádgar. Ttístiiti 

* Mae yn ymddaDgoa y byddai Mr. Jopes yn pregethii yn Ued ddifyfyr, nén ôY*44li 
lleiaf, heb lawer o lagbarotoadaa matiylaidd. Yr oedd ei galen raor gynhefl^ ẃ ^Ẅtfà, 
mor bttrod, al ddawa mor ihwydd, fel nad oedd ar ti br^etlL ciew diifm. wythiülho 
astwdáaoth. Alae aaiyw sydd eio jq fjm yn o<ifio am, dpuu» mewa Cyindçiiliiai 
Bala, yn pregethn yn odiâeth oddiar Luc xÌT. 17 : " Pob peth yn barod.'^ 
ddechrca pregetha, dy wedai, " Yr wyf er y» rhai wy thnofiaa Dèllach wedi bôd * 
hoeddiad trwy siroedd y Gogledd yma : ae wedî myued trwy fy holl brejgetluMi ; \xiS^ 
nis hwy oll, a daetbwm i'r ü«aoeia<ŵii helb yr nft tnttgcth. Chid obyn i mv IjMid 
wlad y dln, w«le, weÌB^ y mae ganyf bob ttam* QŵU dsaUm lk idiẁ lod^ŶY^ pob 
peth yn haród.' " Ac ymlaen ftg ef^ heb ball gair, 02^ gwendid joAì^r, ft'i ^i^ihraẁi^th 
ya defiiyna fel gwlaw, nes mwydo yn hyfryd yr holl gynnalleîdb. ' " 



JOì^^B^p I^NGAN, AI AMSERAU. 



161 



îíife^íSSÍ'Hry^P^^ y «Qirîaa hyny a ddywedodd swyddomon yr arch- 
,^î^^¥a^^ ý dẅi «.wá." YÝtìùáá 

«wW-ÿJì^ned4igai^^j di^Ìl sierchus, a geîtiâu mèlusîon y' 'pregethwr, yn 
/Fl^fl9ÌW'-5^ ^P.^éy"^ j^lèẁîo^ i;ẅràndaẃ, ác yn en difflh»vytho'î éHid; a 



▼T X aUUa TT ÿ €*V/ ¥** CU. \A1U1 YT- Y Vt>V 1 \?£ AXVt. j C» 

'allan áj* gariol y "bregéth, ^* Myn ' V tti 




tirerióeÄ'fel tkháu ẁẁáith ; ni welais.ddyn erio^dò'r bláfeli'yn 
^y m^^rpÌi möjr^^^^^^^ ' ' ' 

,^ 'i5i|»itf'ipi'liaérù,'^^^ aîl haerti^ fód Mr.'.Jones'yii ddyinnawi*.' Y ẃìàte 
rejf hmog^ írwy Öÿmru a Lloegr— y dyîaûwad íielaéth oedd ganddo 
%• y cy%kdëi) 'ítóetliòdîât^^^ ỳü Nghymfu, áY'p'alreh Ŵ^^lâŵẃiäiEŴ' a 

Lloegr, yú êptéìyá 
moT='ncfteI y safai 

.™.^^v.^,^.y^ ^*, , ^. .^v. ^*^ j.. yjy j« ^ ohrg ei htîtt. Yr 

en^à.jj^eaí ei addulẁ^^ 'lýhiÁì'Mí 

o'i gyfeîíÖon yn M6^gáttẁ^,'fed^ei ẅeiniä,ogaeth ýi lläi: gw'resog a' nefòl- 
aidd, pan ddychwelai adref o'i^ÿíriwèlkdaü'â'r'írîîtódîiiás, 'te fíhaŵ 
chwelai o Ogledd neu Orlle^Jn.CynirH. A^ituiiai rhai o honynt i " gynghori 
iipyn" amo ar y pen hwuîr 'dÄtî^üi yi»<iau ieu 'cynghorion yn addfwyn a 
gostyngedig. Nid rhyfedd -ÿft ý'byd ẁd ÿ gwfeiáẃyr diniweid yn myned 
idybio peth o*r fath. Yr oç^'d ŵyh'.yttigÿTí^y^ â "dynion mawr" yn 
y brifdcünas, ac yn cael qì .Ijí^itŴh * í d4yrŴŵ ganddynt; a bament hwy 
fod tuedd yn hyny i beri i dd^üioìi feddẃl yn ffaa^* am danynt eu hunain: 
meddylient mai effaith ŴHÿ^á gi?i ^feflEh 'O'f^ f«tìx ẁmynt hwy, o ganlynîad 
pec^^jpi^jf!^ pfr.fprt Jifif^^ ^aith îfdfy ;îiniQ yptau, Ç^ ]bjfddwẃ vedi 
îlíẂ yÄ.W?!^^ y .cJÇÇiçWau,. fe, fỳn rhai dynioa eich Wi wefîidwyh rhyŵ- 
fẂ^f^j(wi^^^^^ ŴL Uygaid yr byu 4dyTjredont.' Yr oedd Mí». 

:íPl^]Wí<ífŴW>g^4yW y gwled- 

1)î4Â<ŴÍ>/ẂRWM l^A dd^l.<3ŵr;atHaUjeí.gyfemio9lsy]nI.g^ ostyng- 

i#<te!^Ẅj ítẀ ft^gV)-. . Ẅ-.pot jiyiìiig^iiî ostyiigedîg^'araU^ yioedd yn 
f^hliMìíWjjì^^^i'^y^^^ "Tmfi^àwyi yji purp.ýr hen 

^mm jŴ/í I m^Ŵií //..jír, i.^yÇ. Jyn m äeímlo. o . .íy inéwrij 'mor gryf a^ 
.WWÍ!Wíîí¥Ì9(Ä^%r^'«ỳw^^^ i'íd^ŵud i ddyll^an, yr hon, er.eí chael 
Ŵ ẀFiry ?JíẀjilPí j;Ẁ^4,Ẁy.^ >WW'' g^Ŵf ^^f * <^l^Va^^ ar .w^^ta^ dT chefh. * 

Ŵsfp^fe>T^ẃ )^rçsç*isH wẃt pywŵ V^y^ 

A>»rtẂp^dn> ^^ml^^^' %.Wm:fi' .%^«í ẁanoétji y^ ÿ .gYtndeithas 
;iqítJ4üG^.^vn^,yifld4ç^?TO Gofynîyya éì feddwl ef 

Ŵoy>Ft«%/íŵ)Ryi WÍ^;i>>o Qte,yi^ta]iv.;^í W J|iai hunian yw'y peth^wyaf 
t^4(^hj^,4^y ^qlÇ9|e|if d^ ,7íri|^ y, gaj|àf ^pr , fy pgenau gári ei ystŴF. 
Ì^l^p^^ý^.^i^lì^^^ ^ pi^d^r,'dŵe--y ma.e:ÿn'ym(ìerfysgu, 

;S^^^m,.ÿixipf:^}^^ Ŵ^Ä.i mi ftae^u,^ ph^ege^hu cystal á 

fy mrawd.— Ewch yn y blaen, fy'anẅyr fródyr, curweh 'ỳf hën àdyn yn 
,^^'p^XfgeííiVí^fi^^ edrjfch a fj^d.iddo ostwng ei ben, a 

íiíliW A» ^mi'ỳú Tiftwàîth,, p^ ŷnimynedîi'tíriègeíUu'i Ö^ero^orì pí^ndbrfyn- 
^oddiátoehiiinmn gaiiti«f at'ieiioL^ .Oüoeäodd íyF. Hafcea hób yr hm gydr 

diajjr^^^^è;^^^ ^'^T Pâírchedig Mri Jones, 
Ẅ»gaẁífe'^?!^^Ŵv W' /A glían ,ei íbd/wedi dyẃŴ4 ÿ"^ mha lé, a plía 
hfry^t Wêyrf'heri>litnc a'iadWaû gail^f ^yda^ ^ yn dieluö yniy pulpud. 
!'fííryí^a:,]MB^/íJérieè^ ŷŵ'^^Ŵádiaimöl ar y .petb^a; cUrw y Saescm ẁiteiUc 
'^*^% ŴiíSbÿ^Ẁ^íW Of ddfẃç; èì gálòíi lá hun, a'i 'gÿriidèithas 



162 JONES O LANGAN, A*I AMSERAU. 

barhaus â'r Tad, a'i Pab ef lesa Gtnstf oeiAàìírgi^wfix m,nerthỳẃ.wwQS^ 
rwydd, al Iwyddiant mawr. Nid oodd y nerthŵedd «a ga^jBai jei .weŵîiir 
ogaeth Damyn firwyth dagrau a theimlad na welai ueb aad .y Qttw 
hollbresennol. " Fy anrhydeddwyr a anrhydöddaf A-" • :.i»ii 

Bu Mr. Jonee yn briod ddwywaith. NÌ9 gwyd^gipL^ya bi^dt y? ÿ^ 
briododd â'i wraig gyntaf. Nis gwyddom ychy^^itt i, : b* ^eidj^. y • pcsth- 
ynai hi ; ond gwyddom ei bod yu.wraig rínweddpl :a< 4p^ioî J9^.! >£i|: JP 
ymgeledd gymhwys iddo am lawer o flyi»eddau. în ei.prtíuqymd,çra«. a*i 
symudìadau, cyn dyfod i Langan, yn ei dywy44 afi 4raflferthiq»i,jrjio»«caf- 
odd gysuron fíl yn ng^ymdeitháa ei s^nwyl Sim' . 3v|. hi ;íarw. mf^Wf» Ua^ 
hyder ffydd ar y 5cd o Awst, 1792, yn driugai^ mlwyçid 0^(1 . i .. 

Ni chafodd briodi eilwaith- heb gyfarfod â somedig^thau. , . Yi^ y 
flwyddyn 1793, bu ar bwynt priodi âg un Miss Read, in^rctji i'scî e^wog 
feddyg Eead, o Bontymoel, yn agos i Bontypool, am' yr> twJ^y cmdd 
WilUams o Banty celyn mor hyfryd. Ymddengys ,íi)d 4jdd y[,ibrÌQ<|9s 
wedi ei benodi. Bu cymdeithaâfa yn. NgliaeriffìU ynghylẁ: .yr am^r biw; 
meddyliai yntau briodi dranoeth, a dyfodfidref o'r .gyn^Ld^it^iiçiâfi^ â.fJUp». 
Jones gyd^g ef. Ond er ei fawr syiidodtf.pan aethi ypoddyd^aiii â'çijòn^ 
eddiges, cafodd ei bod wedi Uwyr newíid ei me4dwl*-rm.fjiQai.brioiIÌ9rvw 
cyfrif yn y byd. Dywed rhai o*r brodyr s^ oeddynt f^ ei íod ".jR^îjwi- 
ddangos yn dra.isel ei ysbryd ar gmiaw.". iPíi. ryfedd ?( Ond jẃ^Ẁf^íŵà 
y tro gofidus ei rwystro i bregethu yn arddenchog yny gym<Ìeithas&.. Ja 
destun oedd Euth l 16 : "Dy bobl di fydd fy mhobl i, ÿth Ddai^ dî.fy 
Nuw innau." Dywed chwaer Miss Eead mai hon oedd'im p'r pr^g^au 
ihagoraf a glywodd ganddo ef erioed. Mewr^ Uythyr a ysg^i^odd. yn 
mhen ychydig fisoedd ar ol yr amgylchìad hwn at y foi^oddiges .ii^uaoa, 
dy wed, " Er eich bod wedi bod yn Orpah i mi, yr wyf yn gobeithio y g^Uhi- 
cgir chwi gan ddwyfol ras ji fod yn Buth i fy anwyl Arglwydd ; obl^dyr 
wyf yn. hyderu yn ostyî^edig, eich bod ^edi eich pripdi am byth,iâg<ŵfe/' 
Yn mhen rhyw gymaint o amser, prÌQdoddfoneddigesgrefyddola|eh(3^äfol 
a breswyliai yn Manorowen, yn agos i Aberg waun, sir Benfrigu / Manorpiwen 
fu ei breswylfod o hyny aÚan, ond parhaodd i ddyfod yn fiéol i T<aipgan 
hyd ei farwolaeth. 

Bu iddo dri o blant o'i wraig gyntaf, dau fab a merch. Yr oedd un o'i 
feibion yn ofleiriad parchus a diymeradwy. Am y llaU, ysgrifenai yn un 
o'i lythyrau, " Y mae Dan yn Mhenybont, ac hyd yn hyn yn aflwyddian- 
nus ;" ac yn Mhenybont, ac yn aflwy ddiannus, y bu hyd ei f edd. Priododd 
ei ferch un Mr. LeweUyn, tyddynwr cyfnfol, a mab iddi hi yw y tra 
Fharchedig Ddr. LeweUyn, Deon Tyddewi, a phri£athraw Goleg Dewi 
Sant. Boed bendith Duw ei daid ar ei ben ef byth. 

Ond dyddiau Mr. Jones a nesasant i farw ; a rhyfedd mor ddìgyffiro y 
gwynebai frenin y dychryniadau. *''Ni frysia yr hwn a gredo." Dengys 
yr ymddyddan canlynol rhwng eî gorff al enaid, yr hwn a ysgrìfenodd yn 
ymyl marw, pa beth oedd agwedd ei feddwl pan dynai i lỳn cysgod angeu. 
^'Enaid. Ffarwel, fy hen gydymaith, babeU bridd. Yr wyf yn myned 
adref i dŷ fy Nhad, i fod bob amser yn bresennol gyda'r Arglwydd, yr hwn 
a'm p wrcasodd â'i werthfawrocaf waed ! O y fath bleser ! Ni chaf mwyach 
íy mlino gan bechod a gofid> na chan faglau y gelyn dichellgar ! O y &th 
lawenydd fydd h wn ! Fe fydd yn Uawenydd annhraethadwy a gogoneddus." 
" CoRFF. Ffarwd, enaid b^digedig. Yr wyt ti yn myned i dragywyddol 



bYWEYl> y GWIB. 163 

lí&pfiMrwydd'l "O ölyrfa anwyl! Ni welodd Moses oddîar ben Pisga 
AÌte tebyg ÌdŴî.- Oiö fhẁid i mi aros ar ol, oblegid hyd yn hyn nid wyf 
oílft' cteádur ^wael a Hygredîgi Rhaîd î mî basio eto trwy Iwybr budr a 
chul ; ond caf ddyfod i fyny yn y man, a byddaf yn wahanol iawn i'r peth 
Wyf yn áiŵ ! Feliÿ y dywed fy mendigedîg Waredwr ; 1 Ccr, xv. 42 — 44. 
Ab O \ cawn gẃrdd iêto y pryd hwnw. Hapus gyfarfod ! Cwrdd heb 
ytnáäael mWy ! Bŷddaf pryd hyny yn gydymaith addas î tl î breswylio 
gyéa tei Aitè bythJ Byddaf yn dabemad dysgiaer a gogoneddus i ti bres- 
li^^ii6 ytiof oesau cKHf tràgywyddöldeb ; îe, byädaf yn nerthol, yn ysbrydol, 
ýti^gyflýmj ac yn abl cyduno â thî yn molîant fy Nuw byth bythoedd. O 
feddwl hyfryd^!' Y mae yn fy ngorchfygu yii Ìân.'' Yr oedd y gŵr hwn 
ÿtf'itiarw-'lnéwii íieddwch âg efe é. hunaû, oblegid fod heddwch hyfryd 
Ayiígddo À^r flef . . ■ • ^ 

• PÍ%etbôdd! ytí N^ymdJeithasfà LLingeitho ddechreu mîs Awst, 1810. 
El' dè^uti öèdiA' lùan vî. 55 : " tíanys fy nghhawd i sydd fwyd yn wîr, a^ẃi 
g*ŵifed'î «ÿdd'.ddîòd yn wir." Dywedir fod miloedd yn hyfryd fwynhan y 
wj^d am ýr hon y ilefarai. Dyma y tro diweddaf y eafodd gyfarfod â'i 
fpodyr así y ddaear ; y mae Ihwwer o honynt erbyn hyn wedi mynéd ato fr 
Üèftíedd. Wrtìí' ddychwelyd adrefy pregethai yn y Gapel newydd, sîr 
Btetiirô, oddiar E^y î. 18 : " Deuwch yr awr hon ac ymresymwn, medd yr 
Arglwydd, pe Üyddtó eîch pechodau fel ysgarlad, ânt cyn wyned a'r eira; 
pe cochent lél porphor, byddant fel gwlan." Hon oedd ei bregeŵ daf. 
Gafodd ddybenu eî weinidogaeth gan gyhoeddi cyfoeth maddeuol ras. 

C^àeddodd Manofrowen ddydd Gwener y lOfed o Awst. Teimlai fod 
èi ÿmadawîad gwliaw. Ymwelwyd âg ef ddydd Sadwrn gan y Pareh. T. 
Htories (yn awr o Abertawy). Yn ystod yr ymddyddan âg ef, tynodd 
*lla!n eî ìŵgell-lyfr, a darllenodd Esay xlv. 24 : " Diau yn yr Arglwydd, 
medd un, y mae i mî gyfiawnder a nerth." Yr oedd wedi ysgrifenu yr 
adhod felus hon ar ei lyfr oddiar y dydd lau blaenorol. ** Hon sydd genyf, 
ÄffWỳl''Hkrrîös^* ebe fe, ** ac y mae yn ddigon i fy nerthu i wynebu y byd 
arail wrtli fy modd.'' Yn y prydnawn, dywedwyd wrtho, fod y cyfeillîon 
wedi ei gŷîioèddi i bregethu yn Woodstoct dranoeth. " Y maent yn ëon 
iawn amaf," meddai yntau ; " ond nid yn fwy felly na'r groesaw ; os 
byddaf yma amcanaf fyned tuag yno.'' Nos Sadwrn, dywedai wrth un 
o'r morwynion, " Lettice fech, y mae yma loned y tŷ o weision lifrai y nef 
wedi dyfod i gyrchu fy enaid tuag adref. Os tarewi wrth raî o'u hesgyll 
hwy, paid a chymeryd ofh, da merch i."* Cyn toriad y wawr, boreu Sab- 
b(ỳtky 12fedo Awst, 1810, ynbymthegatluîugain mlwydd oed, bu farw, a 
dygwyd ef gan yr angelion i fynwes lesu. 



DYWEYD Y GWIR. 

Ofni yr ydym nad yw y testun byr, ond pwysig uchod, wedi cael y sylw 
a d^ynga gan ysgrijfenwyr a dysgawdwyr y bobl. Pan mae y prophwyd 
Zediaría yn anerch larael yn enw ei Dduw, dywed, " Fel hyn y dy wed ýr 



164 DY\^EVtí Y GWlft. 

Arglwydd, Dÿwedtóch ý ^r bób un torth èi ýỳniÿdäỳr''^ FaJíòrMéFMí^é^íf 
carchar yn Rhüfahi ÿli ysgrifenu llythyr af yr EphcÄÌ^,' dÿfÿha jítÜMòêà 
yr Arglwydd, gan eü hannog î ddÿíueyd'y gẅir'bdffún tiji^''è/jŵẃ^ẁŵí'"*" 

MaJB G.iN ÖDtjr LÁWÊR Ò BÊTHAtr 'î'Ẃ' ÈfÝ^EYD'/"'"*' í*»''^í''^-í íHi: ìíiv/. 

Dwrna eî 5n/ noditêddiàd, Hyn ÿn benáf á'i=^átótóköéBá«öa^ẂẀ|^ 
anîfeilîaîd. Maent hwy j-n detduoedd, ond liSà' méẃrant' gyẃldéSfJiasä'^í 
dynion. Mae y praidd yu ddiadellau,'a'r eolotìietlod yíi 'héîSÌaüJ* oÀá^^ìííô 
ydym yn deall fod gohebîaeth rhwng ÿ haailiáid àY'ÜalI.'^^ Mdf'Ì^W^tldhf 
Cynmi b^-th yn anfon aneri^i át ádarHloogr, iìúi àdá^ lÄéé^;*^ftìP^ 
anfon newyc^dion at adar Ffrainc a Oérmani, nai5 ladáí^ Fẁàîiié a'ÍGẀWÄMiî 
byth yn anfon newyddion at adar'Americá. 'Pah'y üülè'Wfetóii V^gV5ifedẂtg 
yn marw ar làn un o afbnydd De Affiriea, ẃetipa'B tóaëtý^íi)ÿyr»Ẅaiiy» 
trengu rhwng clogwyni yí Alpau, nîd' yw y newJ^dSòá' ^rtä'bjẀẀl^ 
cyrhaedd clustîau y llewod a'r erTt*od a^gèäwẂ^ ŷn faffeWarbriòá'^ tìgẃádÿ 
Prydam. Mae y march yn gyflÿmach na dyn, u>bèlŵẅ6Ŵ^ỳíí*yrýAŵ'iíSlí 
áyn; ond nî fedíant hwy sîarad'ác ymíreáŷniu fél èft£."']pè WtW^,^ 
anîfeiliaid joi'tra rhagori ár 'ddyn o'ran genéuau'i arŵ^fethîíî/ŴdfeiiŴi^^P 
aroglî, clustîau i gîywed, a llygaid î Weled ; òrid' maé rhýi*' ttwldẃŵtí^taìi^ 
fesuradwy rhwng eu tafodatt hwy'a dýfdd î fyny á tliáfoä"€yH. '«€ŴẀ^.ÿ' 
blaîdd â'i ddannedd lofruddio oen, rhwygo ^ bwyta ei gnawd, a llusÄf ^ŷ 
gwéddill i'w ffau; ond nis medr â'i 'dafod ddỳweyd ah>«díŵŵ*'ŵí^«Jrn. 
Gall tafod dyn, yn gystal a thwyllo, ddyẁeỳtl Aeswm, etdáýWeÿdýtí^igTŵ/ 
wrth bawb, ac yn mhob man. ' . - . > i /. . i. >i i . í)/;3v/yl. 

Mae gaàddo heth iw ddÿtoŵfd yn d deuíû, ' Ptìf' ferielîÄẁ!ŵ't^uitíaMd 
ydynt bwyd, diod, dillad, tân, gwely, îéchyd, a òhymÄëÌtftaái > M iMm- 
y chwe'pheth' olaf ddlin.heb y cyntaf, sef bwydi^^'úäýn'ti*hẅMk fýd«ií- 
meddiannydd y chwe'pheth cyntaf^ heb ÿr olaf, sef íjMẃfeffAító.' '**Mke'^ah'ÿ' 
gwr rywbeth fŵ ddyẅfeyd ẃrth ý wŵig, a'i 'wi^ig' i^ẁbèth 'îV^*dö^4ya' 
wrt!i y gŵr. ' Mae gan y rhîëni ryŵbetH i'w ddy^d'WrtH%'pŴ/iií¥ 
plant rywbeth i'w ddy weyd wrth éu rhîeni, ac ^tth éa^ääí^ .Mâë^^' 
y meistriaid rywbéth i'w ddyweỳd wrth eu gwefelón, k'r gWèisiöitìÌ ¥y^eŵ 
i'w ddyweyd wrth eii meîstriaîd, ac Wrth eu cydẃeMdògîòh. • ^3lfàë'lKíW^èf' 
iawn o gysuron ac adeiladaeth teuluoedd yn deOfiaw o*u hymddÿddahiofi.' 
Gallant ymddyddan wrth ẁeithio, ac ymaeganddyhli ade^u'îỳiÄddŷdë'áŵ 
wedi gorphen llafur y dydd. Mae un aelod o'rteultt yn CyMhti )^ÿ%íòd- 
aeth í'r líall, heb ei yspeilio ei hun, ac yn arllwys doetlünébîlŵtr eî fràẄdj 
heb waghaü ei un ei hnn. . . < i'/m .;j n / 

Mae gan ddyn beih i*w ddyweyd wrth eî gymydögvòn. CHfrynÄ ytnftidsíyí^ 
o eisieu cymydogion yn mharthau anghysbell AnlertlBa,.ä'îleòèdd'^*àflL' 
Y cysur penaf a ëllu- ddysgwyl oddiwrth gymydogîon yw cythdrfẃlas. 
Mae un heddyw yn mhen uchaf y cwm yn cly wed newydd, afcf 'ỳA' tì üéW 
rwng i'r llall, nes îddo adseinio hyd y pen isaf Mae yföÌŸ ẁn Ẁátl^^ÿft 
mhen iíaf y cwm yn cly wed newydd, ac yn ei hëbrwrig i'r Baü,' heÿ îcífe' 
adseinio hyd y pen uchaf. Mae un cyfaill wedi cael eynllùh ééWyiM î 
drin ei faes, esbonia ef i'w gymydog, gan ddadgan ei ragöriaefhaü'. "^Wèèd 
un arall mewn goíìd, ac arllwysa ei galon i bresẃylydd y tŷ nesáf; a dy#íéÖ 
hwnw am ryw falm i wella eî glwyfau. ' ' ' ■ \ J^ .l'ui 

Mae gan ddyn heth t'w ddyweyd torth ei gydgenedl:' Máe Äẁỳ ö'ftẃìíâfô 
gan genedl y Cymry a chenedloedd eraill i ddywoyd ' ei^'MfeíddÿHèíü* 'î'^r 
gilydd nag a fu. Ni wyddai De a Gogledd ond ychydîg' làwn aiU-'ëu 



swllí am glùdiad hwnyíç, ^ .Qi^^ y;çtiai«ír y,iíi^e,y ÌLytJiyfdûÊ.we^i.ei çjstíyng 
>ígŴŴg^íẀ.ff^^Miyí3^41?í)i^i;,/i?yi%mẃ Maíi gan y. G^gl^íM ei '^ A"»- 

Ŵr«W»<" aÎTf^Sf^jfii frAfW<r!Ẅ^ #*WÍ-' %^ g^ny.ÇíoglîeíÌd ei 'fJÍyst 
4^t9Í^d|í(^ a>i,,flei^i].;",Pqr^n,,Qqme^/', .Mi^qr gafi fyj.Gogl^dd ei 

*íiPi^bo4ÿ44/í ^!."WysÄŴd4>v ^î "i>OT(^K...ẅ,/ŵffgr^^^, M 

hÖäPíẀI>X' aîÌn^rfi^fî^RgF^Fth.î:;,;^^ Pe,eì,."J)diw);gi^, çi 

^SẀöçf^oẃ ífis^^ f.*J)y,wysydd^*>'i,/^,ÍU^l./, .Maq y,WÄ 

^9díf;fç}ìq4dài ìm'ẀYSM fi^ff ŵ'i, ÍŴ^4 iŴ«t,, g,^ agef díl, wedi ^^, .d^yn 
^;eii|]íi^epÿ44,.wy3^Ŵjyja,,wyn9b, . , TrQ^g},\?ryj4daíií ;^e^yddion x w, gìiydd 
\Ŵ-m9^^^iWÿfẄ^m^,^ Ẅ^PAyA^f : -Ŵe j.peth^u [Thŷíefid\a ^gymeì^i^t 
Ẁî5P>(W'»B^^flK^yíi.^iiihaf yi^,^4r^^yd,d^^ si^ fflinti.aç y »5kae yj),eth^^ 
^y#^í> 44ỳgwy,<jUìap.^ yi>„Mâi?.ry/íi'.fiaŵf. ^^ h^dr;9dd,.y^ M^fgjanwg ^yn 
íPÍMrí^ŴyŴgî'fitf'ÌaUrîf, J^íae..ppibafi..y?gi.cjîmeryd, lle (mwA.trpfydd.n^ 
Ẅ4iriŵ^Ẁ %^í)fl9S\yy^iaB.t 9 fçii^n,4,wy. Jfilltir, ddin^ fJA, W^ífí^t», atî, n^ 
i^jíjOTai pr>^Ti|ylwrj|T y I^^J^d^' fiii.bHn^n^iffi ŵm .4aí^y^t, . Ofoi hv^i J 

Ç%Ẁ44Ẁf^^Ẃ/írMíítíẂìv.yp dyiÄí^yẁ.ey.W^WÌ^ ü. ^^is* yr.Saísí.ypj 
dywéyd éi feddẁl iddynt hwytháu. Mae yt hyp, ^,^m)Çi: le yn, J)ubjin,. 

^Wi3tftíí4ifl*pj^^ Ẃ44y^®y4 y^ .Wm^ẁ w "^y^ yctydig 

<flâ^ Wl y^i;W}WíjyẄ4if./fyP^<Ì¥*^.P^ iŵyddir;iyrr^?^í^ 
^yr AîíftŵẄTíŴ y^v^í^W§g ynj?:iI^rifddijí^yídj3yf^^[honjhfid4ÿw^ 
yPífi^lj^!/4<iy?^Ẅ\yŵ í'fr)^gig» yA.rnMẂdiUc^ Çfcaipí? ^oa y%ỳ.. jîMa^ 
FyÌŴj^^dlyiw^jyíi, ia}Ẁ,JiJ9egr;ji^ ^i^dd P^rydẀ híŵQiy7i,,c^l.^9Ì 
à^^f^^^js^y<ìi^^fL^^ yin,1^^3^iíçdd-Ẅ Ey^rop çyp, pen,yr 

y^.;,^^#^fiir^^î^, ^'jp fAwŴ^W4 fi^W. W^ A; ^íì1í^>i,./(w jẁw;^d; 
ifa^ílöfp^ JÜçytl^, .^f íî^íei^n. ü^i.p^i pythŵp?, trQ,^lwy4dant,fe^, ^^çddyjiau, 
i'ff.igâjŴÍ-í.f.iííí .fcy<i4. flTenin^siPryí^ip^neu.fÀTgJ^^d^ l^ahŵer^t^n, ,j^ 
gjÇTf^Ìdçgf ji;afj[H)r,|4dí;[p^{yn. .lûr..y^,aj9Ío^,.gẃ,r^Ì Ẅh«w4F^ 3ffẀ.^ 
CW«%',yî3^^,feitf,îîreipi4pg^T,Tfrci. ,M^ .pydweiẅre!di^d,yr .^i:graf>vasg^, j, 
%%î4^14 jgçííiV?ŵ» ýT' ^/ej'íMî! .a^r ^à^atnc td^c^ph yedidwyîu jŷri h9ll |yd 
yn gymydogion i fyw yn sŵn eu gîlydd, ac i gyfeiU^icH^-. (^eÜir, a^nfpijL 
í^VJ<H'«I^Wrgy'"ited,.^,yii.r]hata!ch^ i> hrifddÌDŵs, .nag. y geUir ai)foA-«t y 
<îJW4ogl îa^.li>írpsifyji4i,yí, ^chr aícaíl i*r bi-yn.. 

JÌ^e\g€^ ddipi betíi iiw ddpoeÿçí wrth JPduw, Bu gan Bduw beth i'w 
ddyiWfyd- Frth ddynu .. Mae wedi ei ddyweyd yn y Bibl. Bywedodd y 
gwirjìiífiil;) gair, )>Ẁ iodç ŵ phob tip}Tî. A haws i'r " nef a'r ddaear fyned heibio 
oag yv i ufj.típyu o!r gyfraíth^ballu/* . Eyddai yipi haws gan Dduw ddUeu 
y i^fo^^ a, difodi y ddaear,, na rhoddi no4yn anghy wir uwch ben i wrth 
y^rifenu; «yfr^th .ei enau- Mae gan ddyn hefyd beth i'w ddyweyd wrth 
DdHwii , . Oymdeiẅasa. , &g ,^.ar. pi %^n ei; huí^,. a pban yn y gyfeiUach neill- 
duol, A i siarad â Duw mewn gweddi weithiau i'r ystafeU ddirgelaidd, 
^î^i^U,aÿyy,all(ír deuluaid4? a. pJtiryd^araH.Ŵ ^yfstìrfod gwfeddîo. , ^A'r 
Ẃŷbjí^^Ẅlî^ag nefp/edd/f da^î^rrẂwníígD^w. a.phecbí-dur^ yw y.ryfeddaf 
^'agPrwyd-ferÌQŵdv.. ., (... . »..-;. .'í ; ■ 



166 ©ywEYD Y/ewiB. 

MAB EIN QWI<AP YN EIN HOII6 YNaBOÌ»i¥€H<>(VX9\ARAClBtMlll\ ODTWtBYD 

Y QWiB. Os edtycbìjrtt .,..;•,. -wi. '■«>»; j i' n-.t't-.'ü / 

Ar amoiredd em mamadl > Dar]leBaáom>y4yddoVtlD9aèil^}miy'>^<SlìUi^ 
Magaziney* draethawd nerthol iawn, ganifrodoDò Eul)iir|m^ikf;'^' J^A« jáduZ*- 
teration of FoodJ* Frofai £iyi braiddyn aítmhänblpwrctoDi uoaoBhyiwr (liniìaeth 
yn y brifddinas.hjeb >ei fod t^íedi ei lygrü. öiarerthip yabibeèhdan íÿr/«inr 
peilUed heb nemawr Iwchyni o flawd ynddo 2 A gwèilthä'/jnofpiBtinoëdd;b 
alwyni o'r hyn a elwir Uaẃth, beb nemawr ddafìi o JiohO wedbíd}^^ oddif 
wrth y fttwch ! Ac y ma^ <y «han amlaf o'r de&^ddi»»; á» aiáerìr iigjpiiysga 
y pethau hyn yn niweicUol iie<^d! Mae yr hyniaijddywddysgiiíea- 
ydd y traethawd m lygriad te, eoffî/ Bugr^ ŵck &ct^yai. dKâgadi>i'3^id{yn 
' i ymgyfammodi.âg ef . ei hum. mt fwýty* daimaìd ibỳth heb. >ei jdâevbyn iýn 
uniongyrchol o .bw . rhagitcuiiaeth> <^os iddò; fyned iaiÂiilii'itibreswyUó 
ymhlith y eoed. Gwir nad oea yma ddytif^ afiLWÌreddy ond ÿìKmäT,¥s£f*yt 
hyn sydd gam p^aoh mewn; drygioid.. iNidgwir i gyd.a. déymdirjiiibwsii 
maânachdai, bob ochr ìHt cyfnewidfeînciau^ nac/ar ein'faeolydJl'ddüárhàodaB 
ein marchnadoedd. Mae genym ddosbarth o ddyidoà^Hçedi/yiáwerábiii 
anwiredd,*yn marehnata yn y icreadnr prydferth y dyẅ;ed i Job aíin /daoa^ 
" Dychryn ydyw ardderchogrwydd ei ffcoen, Ei ^raed a ^[ióddijäiib ÿn/ y 
dyffryn, oc efe a kwenycha yn ei gfryfdwr." Buom yii^ dycbymygiiífod 
y meirch yn plygu eu penau: mewn cywilydd wrthj gael ea iymysfiỳà, /Ibffr 
eu maânachwyr i'r farohnadle. Dywedant aniwiredd amiyühydíço bres^ 
gan wneyd y llw difrifolaf mai gwir yw. Nid,ofhant ddim ond y gy^'aôtìi. 
Mae y pethau hyn yn peri i ni lefain, O ! anwiredd ein maanaditl 

Amoiredd em üysoedd ham, £bai Solomon, ^^ Mi awelais :dán <häîil 1« 
cyfiawnder, yno yr oedd anwiredd.*' A'rhyn a ddyẃedai inab'Dflíyiddam 
ei ddyd<iiau ef elHr ei ddyweyd eto mi ein dyddku' ni; . //Gelwir y »ty«t 
ymlaen, rhoddir y Bibl yn ei Jaw^ a dian gusaim hwnw, gwná Iŵ y dÿẁed 
y "gwir, yr hoU wir,. a dim ond y gwir," aücbifrfHŵga^r.^f felly/ loymnoriàh- 
wy^ Duw ii.'' Ond «aml yr anghoiâr y ÌÌẀ> me^wn awyddi enníH'y 'ddádl. 
Maa dadleuwr eyflogedìg, a'r mwyaf doniol yn yJilysý yti äefyll<i iýiÊy^ 
Mae dolenau ei mg wen brydferth ỳn chwareu ar ei ysgwyiidiBfii > Asferiei 
holl fedr i ddangos fod y gwir fel hyn, pan y g^yr ei fod fel aralL Mae 
boneddwr arall o'r un swydd ao ymddangosiad yn cyfodi aic^i ol ; ac(âboll 
nerth ei hyawdledd yn ceisio profi fod y troseddwr ipor d<lifai a'r.pleBfyn 
sugno, pan, fe allai, y mae wedi cyfaddef wrtho ei euogrwydd !. . /. f 

Anwiredd ÿr a/rgraffwasg, Gan mai siarad yw unig alwû<lìgaeth' honÿ 
a'i bod yn cario ei thwyll mor bell, yn ei wasgaruitrwy gynnifer wliedydd^ 
ac yn ei <lrôsglwyddo i'r oesoedd a d<law, mae ei haQiwired<iau yn lliceooaclh 
ac yn fwy pwysig na'r eiddo neb arall. Weithiau, dywed aawdr. cligymyag^ 
bryd araU dywed im ochr y gwir, heb ddyweyd yr holl wir. . Mae y naill 
mor niwei<liol a'r Uall. Mae c^mysgu twyU â gwirìonedd. yn.debyg i 
gymysgu gwenwyn â'r ymborth danteithiol, er mwyn. denu y bŷd i^lylncu. 
Mae y wasg weitiiiau yn cael ei hudo yn d<iiarwybod i gamdystiolaethu^ ac 
felly yn <îael ei gwneyd yn offeryn <iiniwed i gario twyU ; bryd arall twylla 
o'i bodd am elw, er dial, neu er mwyn cynnal plaid. Mae rhai o newjẁd- 
iaduron Lloegr ac Amerìca yn d<Ëareb am eu twyU. Ni ellir oredu gair a 
ddyweclant. Onid y papyrau amlaf eu <ierbynwyr yn y brifd^iinas • yw j 
rhai a gyhoed<iir ar y Sabbothau, a wadant y Bibl, a.ammheiiaaitaD&rwolÝ 
deb yr enaid, a byd araU, ac a <iaerant ei fod £f yn gelwyddog ? 



DYWEYD Y GWiR. 167 

. ' AmŵnreddyriMlefyddaMÌan egfi^edin. Mae yn ddigoii anhawdd gwybod 
y gwirionedd am y dygwyddiad hynotaf yn ein hymyl ! Tybia Uuwdd fod 
gimddynt/hawl i ádwyn 'argraffiad newydd o bob hanes, gyda chwaneg^ 
o'ü heidâo euihunaâBii • Dywed un fel hyn> a thaera y Uall fel arall. Nid 
ýwmasihm "eŷmerbdsUÿ na chlwyfo teimladaxi, <má o fychan bwys yn ngolwg 
mwyafrifiò adroddwyr cbwedlau. Os drwg fydd y newydd, cymerant amynt 
deimlo «bos y eyhuddedi^» ac er hyny gwnant ef yn waeth nag a fyddai 
raid. Maent yn debyg i Piloti yr hwn ^^gan olchi ei ddwylaw, a wnaeth 
ágefgain.'' < Ardk]iwvnodteg^ynygwanwyn,oardalaadwaenomyndday 
oyèim^odd'Ugeiniian ^da eu gilydd i'r Amerîca. Aetììant i ben eu taith 
yni.llwyddiiumus ; ond y newydd cyntaf a gyrbaeddodd eu perthynasau 
a'u cyitiy'âogì(m oedd, fôd llestr wedi dyfod i Liverpool yn hysbysu fod y 
Uong weâii swido, a'r ymfudwyr oll wedi en ooUi ! Yn mhen ychydig wyth- 
nosàit^taedi sŵn- trw/r ardal fod Uytbyr yn y tŷ a'r tŷ yn sierhau eu bod 
w«dâ(cròe«> ond bod- y rhan liosocaf o honynt wedi marw o'r pla, a'r 
gẃeddiU iwedi dyryau eu synwyrau, ac yn y gwallgofdŷ! Ki ali anwir- 
eddaufei hjniL gael eu cyohwyn yn y ŵorüewii^ pefi, a c^wyddo fel pelen 
eira'wrèh ymâréiglo ar drawa y M^r Werydd i Brydain ; ond rhaid eu bod 
wedi eo libbio.yn bwrpasol gan ry w un yn y gymydogaeth. 

• Änwiredd ein petìiM tanctaidd, Onid oes Ue i gasglu fod cannoedd o 
anff)rcklwyr/yxi y deymafl yn gwneyd llŵ, er mwyn äw, eu bod yn credu 
y ^^deugain £rtbygl ond unf' Dywedant wrth ddynìon maî gwir bob 
gair ywL y llyfr bendigedig, tra y gẃyr Duw a'u cydwybodau hwythau 
nad ydyiít.yn eredu yr un siU o hono. Gellir cymhwyso at lawer, ymad- 
roddìion Pedr wrth- Ananìas, '< Pa ham y Uanwodd Satan dy galon i ddy- 
wedyd oelwydd wrth yr Ysbryd Glân? Ni ddywedaist gelwydd wrth 
difynion ond ^fn^h Dduw." Nid bob amser y dywedir y gwir yn yr ys- 
tafeU ddirgel, wrth yr aUor deuluaidd, yn y cyfarfod gweddi, y cjí^- 
adiauitcFefyddol, a!r ^ulfHidau! O ! anwiredd eìn pethau sanctaidd ! 

' Nid yw ÿ peoliod yma yn ead ei ddynodi â gwarth fd eraUÂ. Mae y 
Upârudd>*yil&idr, a'r godmebwr yn ymguddìo; ac- os eev ga^Eiel araynt> 
^ygaot eU'penau. GeUir weithíau wneyd i'r cablwr, y torwr Sabbothau, 
a'r meddw, wiido ; ond os medr yr anwireddus, drwy ei dwyU, enniU ei 
amean, ymfirostìa yn ei orehest. Bryd araU mae yn anhawdd iawn cael 
ga&id ar y troseddwr. Mae y naiU yn taflu yr anwiredd i'r UaU, a phawb 
yn ei wadu. Bu gan y dorf kw yn ei wneutÍLuriad, ac y mae pob un yn ei 
ddìarddd. Mae llunio anwireddau yn debyg i adeiladu tŵr Babel. Nid 
oes neb aU roddi ei fys ar yr euog, a dyweyd — ^Hwn a'i gwnaeth. Mae 
rhai yn cyiiUunio, eraiU yn eludo de&yddiau, eraiU yn tori y sylfaen, eraiU 
yn caboli y meîni, ac eraiU yn goruwchadeiladu. Mae yr hoU frawdol- 
iaeth yn y bai, ae md oes yr un o h<mynt yn euog. Os dysgwyUr anrhyd- 
eddỳ medr pawb ^ hòni, ac os oâiir gwartíi medr pawb ei wadu. 

MáiWR TW T NIWBD O BEIBIO DYWBTD Y 6WIB, NBÜ O DDYWBYD 
AÌCWIBIU9D. 

Mae yn dyrysu ctfmdeithas. Prif anrhydedd dyn yw ei fod yn medru 
dyweyd ei fẃdwl wrth eraiU ; ond os na ddywed y gwir mae ei ogoniant 
penaf yn dyfod yn warth. Ac nid oes dim yn fwy dirmygedig yn y Uaid 
na'r pethau prydferthaf yn eu Ue. GweU i gymydogaeth gyfan gael ei 
tharo â mudandod, na chael ei goUwng i ddyweyd anwü^edd. Pa beth sydd 
gasach na pfaetruso wrth bob newydd, heb wybod yn y byd a ydyw yn 



168 PYWBYp cy/«WtR. 

iadur,, îíis ^iwía^ia fcẃráMI ei.grtìdu ! .:. Glywietì /Ueçl^/Wî.ŵçl }^Ẁ¥^ruŵí^r^i 
hymladd yn yr Indl^MẀiIiO^gr^ wedil.i8pí#l, hébîgẃU i^èp^^^^ 
p»d Qlywẁ/yrvwythnos nesaf fod Huloôdd w^di . 0u )slaŵi,Vs->«ÇlywŴKVnais 
^Ä fod brejŵo» Äfcdagaaow wŵdl ẁ**r v» ((wy:WylV'W/^ÍŴwp!c^g5Ẁ* 
.o.bi4pudau,;.oQd,qlyw^dy.ttlí*»ee»£efc ẄiyÄ fyw!iMÎÍjd,o^ i^.iÇe^r 
4do^ra^u JhafiQ*, »,'thym y. gwir oddiYrcth ÿt^wwiir^^' ÇiW Ẃeí)y//te4[0Pi^ 
JjLa^H twy^,gwua,y gnŵiwÄeẀlfjai ddiwierẄ» : erTrdjl,bod,hŵb wyẄ fŴRwS? 
gwybod y owbl, ao.hôb TObod pabeth-^ydd Yfiriopŵd^. ,-.ífi d^dyTireíwẀ^i 
bod fel hyn, ond y waft /pgiíio lidy^eyd îy/gwiri .ẅb: Ẃ?îr<íîy?í»y/Ẁ -ifl? 
arwain i hym . • , .\;, ., -.vs,,> ,/- ., -:•/ ;,; í- o !-;•';•• ■'; •••>■•: //fr- í"'v -li.'ri» / 

rhai yn eu cario, ap ^er^iH ynr*^ ,dwbyimvi Cynghora.P^ ^TJj^^tÌieHfiî 
beidio a'u derbyn. "Gâd h^ibía'.l«ẂPŴg/ * gîwraxî)iwdd,iíẅ(y?ẅ 
Wrth.gario.newyddiop)drwy>^y gymy^Ogs^ẅ ýr ^niHa^ rtîfi,t!5H.3i)ŵi^.,^r. Os 
na bydd newyddion.i' w cael, cymèmnt '^u .òçnii iV .gwri^ntlmr,: ^. ,ŵft ,j^ 
fyddajttt wrth eu bodd, ac/yu.ddigoiii/ Orbwyaaji,i,:jcyffte^idia^^<^ 
chwainegant atyut >Ms^ j ŵí2^ r^ ^^áie^^yì^^ 

masnach yn fwy. dirmygedig .a /iji^eidiol iiaa^f.derbyriwipfí^tgwẄtbTW' 
e^ddo lladrad. ; Bu llarwer or jsôn.y blynjMÌdftu a;a<Mfbwt bpi)îÌAW ^agf^^p 
sef ppbl ,ddrwg y» myned !0; wgyichyn y po$.,i rp^dí <?i4do.i^^çyii^ý49g1- 
ion ar dân. Math o ffaglwyr yw y rhai a ddarlunir. iMQíeRoi,l<Ẁ4>1#ìaipî9Í 
yw y gwreichí<pn a ddygir, a moeeol .yW' yy ,hya A^c^gir^.. .Bhí?d(ìi|i»nt 
bç^dwfcbilíiJ^erY^j^^PgíieẄîar' dâ»TtJöae yni ü^sgi'.çîT yŵi(Ji^?,iji3L{Ç|djWT 
(^dí aojii^;gwyddom a ddiffödd(|. hyd rtdyflŵ. bwä«^ /.ŵíFW^ÍiftẀfìiSywr 
llawçr. aj;d9Ì.j[^ibBíiíìeHryí>iç«>.tto, Älî.iyíiib^^twj'i ftílR^^fí í)i?p yp ijfií^íî^ 
c^raîíth.j ^ir flie>vn,*«)je|ddíiryr we^l,,bUWW»tt%W^íl.^d4i â('MntT^,Ŵ 
Ẅy(|dipft, , w^ ,eu, l^ilduílio I w WŵddiẄ »^U/bíW. I .' )Qftdj ÿ ^a^flí?,^í ^ ft^fli 
a^idirpspdẀÍplTbyŵ^.-.r-:! ,(I'mi-/Ì].!. .•■Ìi.Iîí»/- n ÌH/f/J) y<!- ^nnd i^) 

y .(Ẁo^r ga4w/ii^;«y o'wŵi^?» WPî:WẂ^fW'í'*Ẁ<^b?^'^y*M';^^^ 
fyíiai ineba arfeT^i44yw!eyd.^\ffcç^(J, pffíNii. ,tívrig j^i, fÿí^JẂŷriSrfjî W. # 
wnelodwyll; ni thrig yn fy ngoí^g,)^ wfiftidi^)ÎV^j^}l^fiW/iV'ì^^ 
ofynai am gymeriad dyn neu ddynes ieuanc, un o'i ofyniadau cyntaf oedd, 
" A:y%nt.ya3^Nai:f<?Ä 4y wey4.xyf .gwir?" ^, Osvby4ẀẀ.<<íW?(^ 
^ichyfl^ai.,.hAj«rypÝ..ar.w ^k^n\ .0$t^ítau^ii.'<^biî#i?A'tŷÄ' ^rIot WtP-'^ 
Tíl^einidpgipn Qi,f(>4 wedi,4y,ve(yd.W*Ẅr(^(ìdtfiŵ^ ftç 9ftíf(Ç«4'iW 

yn.eu(?g,.^ÌrfyflẂi.ff9Ẃ. ^ý'^Wht^g^mr^'-H'^Sì.lí^-m^ ft/ŴẄ^Ẃ 
g^l^yd4."î ' Niîçbai ji^b.eirM ^iîa^tçi. r,'ÍÍÌ4 PẄfi^^rfryẂ^ílfí^ ÍPŵîPn?a« 
a44uneda^íy ,tr0MdW/,fíe4raì.i>Yyd4t?/er i449>igíẃ îaí>:í^l4ÌWKí4 Î^.Ẃîf 
yn ng.wa^ní^th,y bfrenw% . Ẅiŵ»^e4: ymaiẅ/feí y ggrFÌT>y Ẅî44 Ŷrí^ííŴiTî 
ŵyn, ;fel y ,^ypiudir,giyflnwyî^:(?,gyrb^ld .y,!piaíit,,w^^^ ^yffç^i^.^^ 
rbag iCj^ffwrííd âJlèni, y„gwejyf, .A. buasaì. yö/ d^?- i^i^l^^r IP^J^ÍwJä imì 
ddwyn yA.(löbyg.i,D^d|d^ í ) .... ,.,.' :f .. .,^, v.,.. |,.,^,,,v, 'if^ .-r, f>ÌH,;nfTíj. 

guddio yn nghysgod hwn, fel y gwnaeth Àdda ac Efá yii^}^}i|jb,3p?|çpafu,'jflî 
arídd., . Pan.àaddpdd Oaii^ ©iifyawd^ o(ẁiod4Myw?giid4iíp^yp\í^yÌ®i?^ 
wirj?d4î gwadodd, gai?, ofypj,/:" Aií.flẃlVâj4 fy WW4^y4^r5>ì^>oVÄẀBf3^ 

aí^ft4y y Uŵiẅ,, ẅ. Il9fti¥443i /yft í^^dd^} -ywŵ4Ẅ9>yî>>'flgte?gf)4vfew^ 



ÖYtfBYD Y tìWÍR. 169 

DyínáẀflJéB'd^fgjatfŵitóliya ^é^ỳmì lln6edd'ivrtU'ëtìicy(l4ẃliiM Váffdd 
èẀ4dyfat<hydẀíyti ^tíi »ŴtM'ii' ẁiẁ deÿar^dötítílád ỳw'öŵ^yiàh ÿfett^ 
•tfel!Ì>-áMýtîí#Jr^h*'1ii'yÄ'y''%Ö*ẀWẁ,'ne èh'ŵfŴ^i'í gOlWg, 

ííé^»ý'äád|tìddö^ẁiWmli;'Wftŵiddŵ«sy^^ ./ . / i.! 

•-■''íîi^teŵ'^iáMtyá&'feòÄ^ è^teníŵ;''- ^Hl^iYíííM'ygeilẃ 'gẁip 

'ÍŴWíW'%érll^d'5^u^ẅiÈí*'ëtt<yif^^ ^^Yfeiwèlèd'âÿ èmfiD^r^ 

dflrÿBÿwýd^tttíi ^^ijy Äa»í4í^*ŵíŵî** »Aî,/'' ÌDC. ' Ma^ û'fynyddẅö yn 

•tííyüëÔ WféH'éẃW^ÿf 'd(*'Äf ô^hòtìÿŵt//i iGdẃẁ» îŵy^ ÿH' Môfel- 

'íktíílík'ŵỳWfd<íau A'fẀẃ'ytì WyddŴ; 'mÿnÿddàû SwitÄèplatíd- yn AI{)átf, 
Ẅ ^ŵÿtt'àníénh' ëydd'ÿtt^Néhkídî¥ 'Amörtéa .yti' Andeà. "Aö'My iûíte 
y gair yn çalw pob peehod o dan yr enw anwiredd, Fel y llytibit enwaü 

ÿŵôff ẃèrfeÿdfd'yh ỳí áfób, yíííioli aììmMáyn ytRaím, a H0II aMydd 

"Dë'áìämia, W^i*-!kmmi); felly'triy'Bibl eawn fod ambi^^ddyTÍ llynbu 
eífWitf'|ẀliMäù'ý'l^d-olí yö'oiéẀ eiiuittv ' ' ' ' ' ^- "• 
-^^Mée^\Blkm'él^'ÿii^dklb^'ŷv^^^ Pan ỳbyddaî Duw ýn 
fflaiígeöẁ (íèhláB;''ŴBŵ 'ÿtiiŵeftíü"aT Idäd', 'dywedaî ei fbd' ýnt "gwtieutbur 
ŵyiíftó'étí'háüẃîiŵidàu^.' "Paö yẁ eätiiûawl läPael; dywëd, «Póbl ẁîddy- 
%'éaáht'íáwyÔáy'''''msáöddDöfydd átDduẅ él» tewyn'òael gwybodpwy 
bëdd3éî|yféillfóriî'h.'éöẅiöŵl,'«'ApglWydd, pwy 'a dt*ig'yil dy babeH- a 
pWÿ^'ä^blièáẃŷliá Í5Íẃfí%nydd'dy'ékbôt6ÌddPWyddt<'- Ebe yíitau, '**Yp 
liWŴ-äí»âyi*ted» wiP ýtí'ŵî gaiöti; tii-ddyi^diafodd ei'féddWl M 'Wâgridd,ac 
tó^fliẀl^d-5'dwJ4lo.'^'-'^-''i' • ••'"' / " •• ' ■■ • . " ..•.-.< 
' • ' ^'MÍí^ "éMiredd^ÿ 'dŷh ^ hun yn' êi attal îgtedü ^tíül, Mae dyu dpẃg yn 
dbriédól'SiŴdídẅI fdd4[J&ẃb'fel"yûtatì.= • Tybía ÿ- dirtvestWP sydd' ytl'áfi- 
IÇraaiaWtì'PW'HbŵtA^yiiîM'foẀi^^^ ' Mae ygŵp'feydd yn 
ifi^iSfei*'Fr'iAil^datf'l'adáPlfón''neû 'î ŵdfodd' eÿfatísoddîädau liobl éPaill, yh 
ẁfec(dwrnèfd!''o4rf'ii^b'^ẃ<Ẁddlöl'ýniyp'V2ŵfe hí)n; ä'phtìn' y'ẃëd lleiŵ' "fòd 
tfèẂýii'óẅÍBfet'j'Ŵ; íii"éhíedyfeölwyd!dióg'Ŵd'öëb ytiJ eîp'#îp,' hýd ÿh tibd Duw 
ei hun. -'Dy dafod a gydbletha ddichell. Eisteddadát á dy^edaiyt yu 
feẀỳŵ'^dyftẄm;'iẄMätóá*'éhlkb1'fab'dy Hỳn a Wiiaethöíít; à^ tûi a 
äfeẃtó«;<!ý^äiá^dMiíá?Ü'íytódd'ỳtl'^l'M îíid'yẁ yëelẃyẃdög 
ẁééR aMepẂèdtf €0 'yôrädpodŴon eíi hüti; ác felìỳ líiae ÿn' tiatUPÎol iddò 
bÄdîò^y chpel*d'DÜW;ÌÄ^hpddü yŵ NÿhPîst^" '« . - - . : " • . - 



kvì\\ ' 



♦ ' €kM%^^ỳ¥ŷffỳdi^yM^^ d^èyd umjoirédd výrîh BdUẃ, Ŵatfyp 

ÿttfÿtf âfiiìW èl^fòd ytì"ènniirphywbeth WPth ddyweyd Änwif édd yn y 
fôpŴttiad; ytì éPẀÄfaäöhdŷ, ae» tnewn llyíSbeídd baph.» Ond pa gÿsgöd elw 
^ûáíÀéMrú dyWéyd ^àẄtíPèdd Wrth- Dduw'yn ein cyflaWniadàu cpefyddol f 
"'Yr'hWíí iydá^ÿá' «ÂWiüô ycaloẁau a 4yp beth 'yWnieddWÍ yp Ysbpyd:" 
ÌSm^ öëá íẁödd'òéltì 'o^i Ẃydd'ef. • Maŵ yp hh sydd yn twyitó ÿma'yn débyg 
?bltótỳú'k^dyt|ìa'eî fód yti 'yttigüddio •dpẁy toddi' eî' law' ap ei lygaid. 
lÉfe'ttiiẂilŵdd itíàsîiaëh ytí dúr^^^; laíSLé' ahwipëdd' Uysòedd bam yti waeth, 
máá ái*#ẁédd y wasg yn waeth fyth, 'ond y inae anwipedd ein pethau 
sanctaîdd yn fil gwaeth na'p un o honynt. I ba le bynagyp aẃn i dwyilo, 
péiai^ẀíytieaiVgyfei!î«élì gpèfÿddol, at yt âJlop deüîtiaidd, ftac i'p ys- 

MmúmgMáá. . ' ' M , . ^ 

^^T>^íkiik^.fyM')ffám îmìy^'y gẅir, ' Adèg fydd hon i' bob gweith- 
iŵi'i4Ŵfod'Ŵ«lìŵJhés; Ä'dyòsg èî ítíaẁtell': Máéyh' iŵwdd genym ddy- 
eHytóy^'-ííiä<%d» fydd hWtiW 1 èdiyoh âp yp haûl yn duo, y lloep yn cochî, 



170 GWLAÖÖAÄWCH. 

y ser yn syrthio, y meirw yn eyfodi, t dda^ŵ yti liíŵgl, ẁV ítíẁ^ÿtf bŴjÄíÇ 
&e. Ond pethati amgylchîadol y dydd 'tydd Hyri: Ad^ f .ẀybẀf > fe+Ŵ 
am bob peth fÿdd y dydd hẃnw. Ca y rhäî a ^ŵdd" -^tó ŷẀ'ỳi* \iltíáW 
yno. Cyfeddefir yno yr hyn a wadẁyd yma. îîld òbá' neb ýh^hk>tR*kÀÁëî 
yr hyn ddarfii unwaith wadu, yn enwedig ger gwydd ' tyífà- fáẃ^i\ 'Oíid- 
rhaid gwneyd hyny ynò. Nid yn imig gwna ÿ l^amwr ddýẁéÿ^ÿ jJjMr, 
ond gwesgîr y twyllwr i addef y gwir. Y gẁir, 'â'i enaẁ M httó,' j^'ìẁríi 
unwaìtìi a gelwyd, fydd yn peri i'w wynèb lasü, a'i )ssúàxic' fiú^tAö. 

Wéle, dywedwn bob un gyda'r prydydd — ./ l < « »1 un 

I . , 1. .1 / :.Iì:1» f'i* ii 
" Am wîriottedd boed fr llafiir^ ^ . ^ • . ! // .i/ "Miílr... 

Am wiriònedd boed^ Hef, , ' ' ' ,; T 

NîdoeBmit>eth'iond^iriônedd'' ' '" •""•»'• • "'íil i'cjit// 
•- Saif oi&M&ei'frawaleiEf'^- .. í- .••>..,; j-i{'> J-,//'íj3;^ín:í//n, 
Owir wrUi fyw, Agwír wrthŵr*,,, . í < . i . ;. .w : n /\{ biih 
Syddj^diyspj^erÜifawrdrad; . .., ,, ; j^.j,, :, ,^.,,. 
Arglwydd ffrasol, o tn drugaredd, r ' / 

Rhowirioneddîn'igyd.- ,- ' ''- ' -' ' '...,[»/■,// /í.i 
. . .'. , .. ./ «i i /V'ì; ■ -niii/ / 

:.,./. 't íiiii; if*]: i/ t/'i; ii/ 

. . .' . «.' î 1/ //i.//il •. ,í<tíii /í) i î^^./J'Ì»; 

. ■ ; ... '. ^ '. .; ..' ..,..« - .;:.!. '» ..i.hi-y//: 

GWLADGAE'WCH;' '''-•- - -■•! ''■'J-^íü:'' 

. • . . • / '• M 11;/..; !.,.■,..! 

Ci.TW80Bi ddywedyd lawer gwaith, M y maegwaiietWr'mbM, g«ttf 1»eâátt<' 
t^ihioedd wfth eu plantÿO» byddent Ttt afwyddüÄ» mä' wybodaêítH •J^I»Ẁ 
beth yr ỳmboeni di,.fy machgen, gydarhyw betbím feVyttä?''pat«!tóẁíl ^' 
i ti ddyrysu dÿ ymenydd gyda ll^nau, W'dỳsgu'iiditfeoëdd^ni'ibydfdàitt^iiy' 
UÄ cymhorth i ti î drin tir, nac i fasn^u^ a ŴîeÄl jfy1ied'iViítieíûŵdÄÍ 'ýn' 
burion hebddynt." Dyma effian a gly wsoth hiwet ' gwtailh jm''N8hJöẂki 
Dradieâ», dy w«d llaẃei^ gŵríettatic ntido^s'gaüddoâ^lay^wybod&ŵb^^d 
yn unig dilyn rhyw oferedd, neu ýnte g«5glu «^riatt'. ' **Nid ywpettettl»ifél 
yna o ddim gwerth i mi; y maentyn burion i raisyàd ynMsa«l e« býwlól^. 
iaeth wTthynt; ond nid oes genyf fi ämseri'w dreulioapnyni^'&oni'byâdŵt 
o un dybcn i ini. Ni wnant ond tynu fy íylw oddiwAh bè^uitfẁy 
anghairheidid — ^pethau a ddaw â Aywbeth i iwôwn/'» &c^ ' Aeí'oŵ»'eh-''at' 
lawer o bobl ariaiiog i ofyn eu eymhorth at y^goMon áciatliroíífou^ hw^i fr 
atebant eu bod hwy wedi gwneyd hêb fawr o ddÿsg ea^hoiitàn^ «*i4 ^Jbtti; ' 
ac nad ydynt yn ei w«lod ýn rheswm igostio' i roddi dj^g* ìí dlodloö íFŵ 
codl yn uwch ria*u sefylliPaj mai dyná eu batrtt'hWy ar y peth.' 'O* íijhsredä?' 
wrthynt fod gwybodaoth yn dŵwttg i b<ẁ pethi'fto'yttJèyiiíhWy^o^&yôiéto 
i gyflawnì holl ddyledswyddàU' bÿwyd^yn' Well; "dýwèdawtí i&s"gllHatit<' 
weledhyny, ond mai yn unìg porthî balehder y maoyn'étt tỳb'hwy. íi!d& 
dywedir wrthynt hefyd am 'lyfraw; neül rai 'ẃ 'cyhoeddiíidan g^îí^Milwr ' 
sydd i'w oael yn bresennbl, .*' !"'meddyttt,' «'y'ttiae'feenymító elsb^f^íy''^ ' 
lyfrau nag ydym yn ddariien, ac rii iatebatít'imí dybeö-i'HÎ; hdbtoẁ'iiytty»y 
maent yn rhy ddrud o lawer-^eunaw, a daú swUt, e'|)hüm(dWlM;,<:aaË'i 
lyftau! Onid yw yn ẁaŵtraif ararîattî'' Bto^bÿddyr u» bott'Wíláltt;' 
pum swttt,*a saáth swttt am gadaèh gwddfy a phüm punt tim >ddi^«á^.^ íiä" 
adiweeh am gadAcii> llogeü ;^ pMau ^tg^h^l :fi^d'y'bi<eth}m'tl3|$»^ẃ{áââ«i 



GWLAPOABWCH. 171 

gç>^n^ì^fiif!úìiij^yííOi;(f^ .ap ÿjx çymerjwi ibjd, da. fceUetìii^cẁ beuoydd ; 
op^j ,inja^,yŴ3Ç<%f?yll*»ì* .^ foŴiou gwybodaeth.i addumoy medilwl — 
y jj^,'bpp^,,g'ir ^yiiM-ja caai eu hystyried yn orpaod q lawor. Ehaid i'r 
ó?ŵí,fo4yp,ddÄ i'w fwjrt^ l'w y^e^, nea.i'w wisgp, cyn y byddont yn 
gyŴŷradwygÿAi^jhwy.. . . .. . ., ... 

.,Q]ttd,4jpçy drugar^, ẁid y fath ywa yw ^wb sydd ym iíghymru y. 
dy4^a4 hyn chY^aith. Na, y mae yma lawer o fath aralli .Y maŵ yma lieni 
a^Jd^M ^. a^dyag dda i'w. plant, a dyflipn ieuainc yn Uosgi gan awy<dd 
am bób gwybodaeth, er eu bod yn meihu g^.bod pa le i droi eu gwynel^- 
au am dani yn aml, na pha fodd . i'w chaeL Ac y mae rhai dynion cyf- 
oethog yn wladgarwyr mwyaf .cyw|r. a hâôHonus ynhyn : rhai awyddus am 
wneyd Ues i ei^, yn gysíal.a'i ddcrhyn eu, hunain — ^rhai yn dangos 
gwladgarwch Cristionogol ; a gwyn.fyd pe gwélem Jawer yn ychwaneg o'r 
rhai hyn : pobl argyhoeddedí^'O ^ir wŵŵ faddysg, a pharod i gynnorth- 
wyo y wlad i'w chael. Dýma ehi testun presennol. Ac O ! na fedrem 
ddyweyd rhywbeth amo a 'gynhyríaí gydyíndeimlad dwfn ar y pwnc. 

Y mae llawer o sŵn am addysg ar bob llaw ; a'r argraff g^rffîredinol sydd 
yn awr yn gweithìo ei fíbrdd y w, fod yn rhaid cael ychwaneg o foddion 
addysg i Gymru, a hwnw yn llawer rhagorach o ran ei natur na dim fii o'r 
blaen : y mae pawb yn cytuno yn "hjn,' " T mae yn bryd i ddechreu 
gwdthio o ddiéîf beUadi, a mỳnu addysg ryw fibrdd neu gìlydd, Os na 
wna y bobl eu hunain ryw ymdrech rymus ar yr egwyddor wirfoddol, ein 
bam ydyw fod dosbarth Hi^s^gyi^eÄi .gwia^ ÿi iderbyn yn ddiolchgar ryw 
fifordd arall. Ond nis mynem er dim i ymdrechiadau gwirfoddol gael eu 
fa^bga* trwy .t4ìrh(jnr i^4I^Ì3^Iiaeth pẃliaimoljarajä ^ ol)]Bgidar yr «gwyddor 
wiirfoŵioJíí#wy.,üeu Iai,dÿl*ygí^^> y iroaei bywydi.aeenaid pob addyag 
y» ,y«iddíjbyqu^ya.y vdiwt^d. .Oa na welir.ŵ gwerthytlgymaint fel ag i 
wne^diyn^dreẅì&dáu.^rehefitoli.i'w j^bŷirhaedd^ aie os* ìm chedwír eithaf 
c>ŵiŵldeka4iVlig»yr,i>thraWi,a>.dyí(gybl, rhwng.ÿr ysgoüàn a'r. wlad, fe 
sy»ífciy.tewŴli]^*ŴÄÌryw.Ä^ . ■ . / 

f,Yr.ý43^ y& in?ddwl<€lUik bod>ynicanfod.gWftWr dydd. tuwy.gògoiiieddaíi' 
y|i;M[wyfddioii ŷí .amserajfrr^-yn yr awydd am dẃenu gwybŵdaeth yn fwy 
cyffîredinol,,a!m gcr&iOgi . oelfyddydy • helaethu masnach, • dileu pleidgarwchÿ 
a ^ebüel iséfydliadaíD rniwy :rl%yddy a.moithmi ^yniadau úyfM. mewn .ëangder 
a'r;b)iidrc(}ŵni .iNafydded i'r ysìbi|yd'hwn..ddiâanu heb wtabeuthur rhyw- 
bf l^h (leili^g^'r oos^ a^i cynjEiyrchodd*. Y ma^ oesŵedd ú aethant heîfaôo yn 
e^îampldudi^ nu^woi Haweü o betha^t aq er cywilydd i ni y geUir dywedyd 
fod.j^yd yia nodfaganîaid aiFJbaibyddioa wedi rhagioiri'amoin niewn Uawep 
y9tyrîoatb*.!':Nidy^ dÿtig.a, oh^yddydÿr-yil< ẃ, mwy na'r byd ei'hunÿ 
ddán» ynl heihau .ti^ ueiwydd lag .y. imeddylir yn. amlÿ feL y ' derigys gwaith 
heAíawllwyrvXJlM)f^ » Lladiti. Ara gelfy4dyd, y mae yn amlwÿ dddiwrth- 
heu, ; K>Iion> HiEiejCeiâiddý i fod. y^ddynt /bethau tfìUwng. c syliw, nid yn /oriig y 
'<4dina9 Jhf^ iawA odaitb trî diMilod,^ <^nd; teUwng o aylw Oroeg héfyd, 
fe^i^Mí Jaw^er ei gantilfoedd wedi hyny» Nid o0s dim Ayir agendor mawr 
rfayngddyntÂ^aith'iBhidiag eihun» A pbwy deithiwr a allodd sefyU 
eiJLoedi{edi:y^h:ar gyBgiodau hinion.y colofnau syddteto ynr adduriM» Athen, 
pau ÿ ma& yi^ haul yn uiachludo yu .myf^g Uewyrehiadauj iyner eu gogoiir* 
ìSí;fí^'fmfy^4 h(3b delndo loyiẃyrfiada^i athryUtì^y. bobl enwog a\i cyfod^ 
odd? • ŷ.wy aUjedfycb iajr..hen.fg^îyyrydd..y ColojsseîiBn, yn eu liiurdda« 
maj^bydal.%')»n9g;^4aii^dauyrit<gan.,aiẃaer, aoteu.daii '&nteU y nioey ac 



172 GWLADGARWCH. 

wrth oleu y lleuad, heb droi gyda theimladau dwfn o barchedigaeth at 
fawredd aruthrol y dynion ag y maent yn dwyn ar gof i ni eu hadfeiliad 
a'u cwymp? Felly bydded i ninnau weithredu fel ag i beri i oesoedd dy- 
fodol ryfeddu wrth edrych ar ry w arwyddion arosol o enwogrwydd ein 
gwlad a'n cenedl, Oblegid y mae chwyldroadau yn perthyn i amser — ^y 
mae terfyn i fod ar bob peth daearol — diwedd i bob enwau, ac urddas, a 
chyfoeth, a phob mawredd daearol — ond y mae rhy wbeth annherfynol yn 
perthyn i ddyn, a rhyw ddymuniad canmoladwy ynddo am anfarwoli ei oes 
trwy goMu yr hyn sydd anfarwol o*i fewn. 

Cofiwn hefyd nad oes gwir fawredd, gallu, na rhînwedd yn bod heb 
wrteithio cjomeddfau goreu y natur ddynol; ac y mae yn ddyledswydd 
ar ly wodraethau i gydnabod hyn, ac ar y bobl i edrych am ei ddwyn ymlaen. 
Yn mysg y dosbarth anwybodus, yn ddîau, y mae mwyaf o afìradlonìaid a 
drwgweithredwyr yn bod. Y mae meddwl haelfìydig a goleuedig yn 
debycach o gydiiabod bai a'i adael, na'r meddwl pwl, hurt, cyfyng, di- 
deimlad, yr hwn sydd yn ceisio gorphwysdra iddo ei hun mewn cyffelyb 
dywyllwch a gwendid. Y mae athîylith ac awen yn tueddu i fyny tua'r 
nefoedd, a chan ysgwyd pob sorod daearol oddiwrth ei hedyn, y mae yn 
ymddysgleirio fel y mae yn esgyn at flynnonell doethineb, gwirionedd, a 
goleuni. Y mae ein coelbren ni, trwy drugaredd, wedi syrthio mewn 
amser ag y mae mwy o gydnabod gallu moesol gwybodaeth nag a fu erioed, 
a mwy o'i choleddu oblegid ei dylanwad ymarferol, ac nid o herwydd oi 
gwerth fel meddîant personol yn unig. Y mae sefyllfa Prydain yn mysg 
cenedloedd y ddaear y fath ag sydd yn galw am ry w orchestion penodol i 
gynnal i fyny ei chymeriad. A pha beth y w gogoniant uchaf Prydain ond 
ei rhagoriaeth mewn gwareiddiad a moesau ? Clod Pericles oedd iddo ad- 
eiladu y Parthenon, a'i fod yn amddiflfynwr ac yn noddwr Phidìas ; ond yr 
oedd ei ymddygiad at Cimon, a llygredigaeth cyflredin ei fywyd, yn duo 
ei gymeriad. Ymffrost Augustus oedd iddo gael Rhufain yn briddfeini, a'i 
gadael yn farmor ; eto nid oedd ei glod ef ond rhy w orchudd i guddio ei 
weithredoedd bradwriaethus yn ei ieuenctìd. Balchder Lorenzo oedd iddo 
addumo Florence, cefhogi celfyddyd, ac adfywio llényddiaeth, bod yn gy- 
nghorwr i dywysogion, a bamu rhwng teymasoedd, bod yn gyfaill i 
Politian, Mirandola, a Michael Angelo ; ond nid adferodd i Florenee ei 
rhyddid a anrheithiasai, a chefìiogodd anfoes y bobl trwy ei esiamplau drwg 
ei hun. Os oedd teymasiad Louis xiv. yn urddas i lênyddiaeth Ffrmnc, ac 
yn gefnogaeth i bob dawn a chelfyddyd, er hyny yr oedd efe yn diraddio 
llênyddiaeth drwy y gweniaith oedd yn ei ofyn, ac yr oedd yn darostwng 
y celfyddydau drwy eu defnyddio i gofíâu y rhyfeloedd yr oedd ei uchel- 
gais ef wedi aehosi, ac athrylith eraiU wedi eu hennill. Ond y mae ein 
sefyllfa a'n hoes ni fel cenedl yn gofyn i ni wneyd nid yn unig cystal ag 
eraill a fu o'n blaen, ond yn llawer gwell, ac oddiar ragorach dyb^on. 
Dylem fod yn wladgarwyr, nid o falchder fel Pericles, nac o gŷfrwysdra fel 
Augustus a Lorenzo ; ond o uwch dybenion, ac mewn dull mwy anrhyd- 
eddus. Yr oedd yn weithred anrhydeddus yn ngolwg Napoleon i osod â*i 
law ei hun y goron a ennillasai ar ben ei briod ; ond byddai yn llawer mwy 
•anrhydeddus i ryw wladgarwr Cymreig goroni ei wlad â buddygoliaeth 
Üeddychol gwybodaeth ar anwybodaeth ac anfoes ; ac y mae buddygoliaeth- 
au moesoldeb yn fwy mawreddog a gogoneddus na buddygoliaethau Aus- 
terUtz a Waterioo. Mae yr amser yn dyfod pan y telir mil mwy o barch i 



OWLADGARWCH. 173 

goflSidwrîaeth amddìfiynwyr gwybodaetfa a rhyddid yn ein gwlad, nac i 
holl wroniaid milwrol y byd. Dyma y gwladgarwcfa penaf, os nid yr unig 
wladgarwcfa, a'r tebycaf o dynu benditfa y nefoedd amom, i roddi parhad 
i'w eSeitfaiau. 

Yn awr, betfa yw yr achos fod can lleied o'r Cymry mewn swyddau o 
urddas yn ein gwlad, ac yn rhagori yn y celfyddydau a'r gwyddorion ? 
Ai anghymhwysder naturiol ydyw, neu ddifiyg dysg a gwybodaetfa, neu 
ynte a oes rfayw faawlfraint gan y Saeson i deymasu amom a'n cadw fel 
ìsafíaid iddynt fawy yn mfaob petfa ? Tybiwn mai esgeulusdra y genedl ei 
hun ydyw i raddau mawr. A pfaawb sydd yn gwir gam eu gwlad, ac yn 
dymuno ei Uwyddiant, bydded iddynt ddyfod allan i gynnorthwyo yn 
effeitfaiol y sefydliadau sydd genym eisoes at roddi dysg i'r genedl, ac i 
ycfawanegu rfaifedi y cyfryw sefydüadau ar frys, fei y gollo y Cymro ddal 
i fyny gydymdrecfa anrhydeddus â'r Sais ac eraÚl, yn lle cilio o'u blaen yn 
mhob sefyllfa, masnach, a chelfyddyd. A oes neb eto o foneddigion gwir 
Gymroaidd ag sydd yn cam llwyddiant eu gwlad a'u cenedl a ddaw allan 
fel Thomas Phillips, noddwr y sefydliad yn Llanymddyfti, i sefydlu rhai 
cyffefyb yn amlach drwy y wlad ? A oes neb yn y Dywysogaetfa eto am 
wneyd iddynt eu faunain enw mewn gwaitfa mor dda, ac am anfarwoli eu 
cenedl heíyd trwy ei chynnysgaetfau â'r unig foddion sydd amynt eisieu yn 
bresennol i'w gosod ar ogyfuwch tir ag un genedl dan yr haul? Dîau nad 
oes difiyg ath^lith a thsdentau yn ein mysg ; a bod genym fÌEi.ntaìs ar eraill 
yn ansawdd ein haddysg grefyddol. Ai nid pan oedd crefydd fwyaf ei 
bywyd a'i grym yn Lloegr, yr ymddyrcfaafodd y wlad i annibyniaetfa 
meddwl, enwogrwydd Ilênyddol, rfayddid, a Ilwyddiant masnacfaol, mwynag 
un genedl fu o'i blaen ? Pafaam na byddai felly ar Gymm ? Onid oes 
rfayw anghysondeb yn rhywle? Beth yw ffiwytfa yr faoll gynfayrfiadau 
crefyddol a welsom yn Ngfaymra ? Onid oes eisieu gweled rhagor o gar- 
iad a gweithredoedd da yn ei ganlyi^ — rhagor o yrladgarwch Cristionogol yn 
cael ei ddangos tuag at y trìgolion ? Oni fu Cymm yn ddyledus am ei 
diwygìadau crefyddol mawrion, a'i Uyfrau crefyddol, i ddynion o ddysg, fel 
Charles o'r Bala, Wüüams o Bantycelyn, Rowlands o Langeìtfao, a'u cySel- 
yb ? Ac os ydy w yn ddyledus i wŷr o ddysg am gymaînt o'i breintiau, pa 
fodd na ddangosai ei chydnabyddiaetfa trwy ddwyn i fyny gyfryw ddynion 
dracfaefn, a daipam moddion addysg yn faelaetfa, i edrycfa a wel yr Arglwydd 
fod yn dda gocü y fatfa ddiwygwyr eta? Pa ymdrecfaiadau a wneir gan yr 
YmneiUdüwyr efo fayn ? A ydynt yn ystyried yr fayn sydd wedi ei wneyd 
yn ddigon ? Nac ydynt, gobeithio. _ A oes yn eu mysg ddim personau a 
all roddi eu cannoedd a'u miloedd at achosion addysg ? A adawant hwy i 
Eglwyswyr fyüed o'u blaen yn fayn ? Na wnant, gobeitfaio, rfaag cywilydd. 
Tybiwn fod digon o Iwydd a benditfa wedi bod ar eu llafiir eisoes gyda eu 
faathrofaau i'w cefhogi i fyned ymlaen yn fwy faaelionus. 

Yr fayn sydd amom ei fawr eisieu yn bresennol yw manteision addysg 
dymmorol, fel na byddo raid i ni roddi Ue i'r Saeson, na cfaywilyddìo 
arddd ein gwlad ; a defnyddio ei faadnoddau i'n mantais ein faunain. Yr 
oeddem ni, yr faaf diweddaf, yn myned o Lundain i sir Fôn, ac ar y 
ffordd o G-aer i Fangor, yr oeddem yn cael ein temtio i feddwl fod y Cymry 
i gyd wedi dîanc i rywle, a gadael eu gwlad i'r Saespn ; oblegid Saeson 
oedd o fayd yn Uywodraetfau o amgylcfa y ffordd faaiam yn mfaob man. Yn 
y cerbyd faefyd, yr oedd amry w bersonau yn dyfod o Lundain ar y pryd i 

1850.] N 



174 GWIiADGARWCH. 

osod eu honam mewn masnachau ar hyd ymyl y ffordd ; yr oedd dan o 
honynt yn myned i un o brif drefi sîr GiemaTÍbn i'r dyben hyny. 0» 
gofynid pwy oedd yn by w yn y palasau ar hyd ymyl y ffordd, Saeson, neu 
ryw estroniaid oeddynt bron i gyd. Pwy sydd yn meddiannu ac yn llyw- 
odraeihu ein gweithfaoedd yn y De a'r Gogledd ? Saeson, ac estroniaid. 
A dyma fel y bydd cenedloedd eraiU yn cael y blaen amom yn y cwbl, ac 
yn myned â'n gwlad i gyd o'n dwylaw yn fìian, oni chydymdrechwn â 
hwynt, ac oni feithrìnir mwy o ysbryd cyhoeddus, anturiaethuSy a chenedl- 
aethol yn ein mysg. 

Gwelir mai yr hyn y ceisiwn alw sylw ein darllenwyr ato ynbenaf y ẅo 
hwn, y w yr anghenrheidrwydd am gyfleusderaú addysg i ddynîon ieuaînc 
wedi tyf u i fyny, nid i blant yn unìg. Dynion ieuainc o'r canol a'r iseh-add yn 
enwecÚg. Dymay dosbarth sydd dan fwyaf o anfanteision, fe allai, yn ein 
gwlad. Y mae ambell i Gymro wedi dringo rhiwiau serth enwogrwydd a 
defnyddioldeb drwy ei lafur blin a'i ddyfais ei hun ; a mawr y w y parch 
gydd yn ddyledus iddynt. Ond gwyddom mai trwy gymhorth eu cyd- 
dd^nion y mae y rhan fwyaf yn gaîlu cyrhaedd dysg a defhyddioldeb. 
Nid ydym mewn un modd am leihau ymdrech personol, na gosod dysgeid- 
îaeth ar dir isel. Dymunem yn hytrach weled pawb ag a allo yn gorfod 
talu yn ddrud am dani — ^byddent yn debycach o'i gwerthfawrogi ; ac nis 
gellir dysgwyl cael athrawon da am gyflog isel. Ond ar yr un pryd, y 
mae yn hysbys fod ugeiniau o ddynion ieuainc talentog yn ein gwhid heb 
gymaint a modd ganddynt i gynnal eu hunain yn yr ysgol, chwaithach talu 
am eu dysg — dynion ieuainc parod i wneyd pob aberth, parod i ddyoddef 
hyd yn nod eisieu eu bara beunyddiol er mwyn cyrhaedd gwybodaetìi; rhai 
ydynt yn treulio eu nosweithiau mewn darllen a myfyrio, yn lle cysgu, 
ac yn gweíthio yn galetach y dydd i geisio arbed rhyw gymaint o arian i'w 
gwario dracliefn am addysg a Uyfrau. A oes neb a dosturia wrth y fath 
yma ? Onid o bUth y cyfryw rai y mae Uawer, os nid y rhan fwyaf, o 
enwogion y byd wedi cyfodi? Ond y mae Uawer wedi coUì eu hiechyd, 
tori eu calonau, a marw o herwydd y newyn eneidiol hwn. 

" Y mae'r gemau a'r perlau puraf, goreu 'u lUwiau is y Uo*r, 
Dan y tônau 'n gudd rhwng creig^au, yn nyfhderoedd mawr y môr ; 
Ac mae'r blodau teca'u Uiwiau, Ue nas gwellr byth mo'u gwawr, 
Ac yn taenu 'u peraroglau, Ue na sylwa neb mo'u sawr." 

Y mae genym ry wbeth yn rhagor, cyn terfynu, i osod ger bron ein dar- 
Uenwyr, teUwng o'u sylw, felanghraifÒtnodedîgogydymdrechiad, agwlad- 
garwch diâ^nt o blaid addysg i'r werin. Y mae yr hyn a ganlyn wedi ei 
gyfieithu o " Chambm* JommL" am Mehefin, 1849 : — 

" ATHROPA Y BOBL (Peop^e'* CóOege) YN SHEPPIELD. 

Mae y gair cóllege yn cael ei gysyUtn yn ein meddwl & rhyw adeiladau mawrion, 
addygg ddrud, a phob rhy w fanteigion cyfatebol. Ond rhaid i'r fath sefydUad a enwir 
uchod fod ar delerau tra gwahanol cyn y byddo yn cyfeteb i amgylchûulan y * bobl '— 
y dosbarth ag sydd hyd yma wedi methu cael tori eu syched am wybodaeth wrth y 
fiynnon ddrudfawr. A gwelwn pa fodd y mae y ' People^a CoUege* yn Sheffield yn 
ateb y dyben hwn. 

Mewn sefydliadau a elwir Mechanica' Institutes (y rhai a fwrìadwyd i'r dosbarthiadaa 
gweithiol) nid oes dim ond y cangenau elfenol o wybodaeth yn gyfiredin yn cael eu 
dysgu, megys darllen, ysgrifenu, rhifyddiaeth, &e. Y mae y gweithiwr, gan hyny, ar ol 
myned droa y pethau hyn, yn cael ei daflu yu ol ar ei adnoddan ei hun. Kid oes un 
sefydUad ar ei gyfer ef, Ue y gall dderbyn hyfforddiant yn y cangenau uwch o wybod- 



G-WLADOARWOH. 175 

aeth» yn cy&teb iV amgylchiadan ; ac ob ceisia fÿned ymfaellach ymlaeii yn llẅybr 
addysg o gwbl, rhaid iddo wneuthur hyny gartref, ac yn nghanol llawer o rwystrau ac 
an£inteÌ8Ìon. Oddeatu aaith mlynedd yn ol, darfa i foneddwr, yr hwn oedd ar y pryd 
yn weinidog gyda'r Annibynwyr yn Sheffieíd, gymeryd at ei ystyriaeth y diffyg hwn 
yn addysgiaeth y wlad ; acwedi darlith barotoawl, agorodd sefydliadau o'r fath i'r bobl, 
gan ei alw Peoplés College, yn mha nn, heblaw yr addygg a roddir yn gyflfiredin i 
grefftwyr, yr oedd dosbarthiadau i ddysgu gramadeg, mesuroniaeth {maÌhemoHcs), 
rheaymeg (logic), cyfansoddi (composition), areithyddiaeth, &c, heblaw Groeg a 
Lladin, ac ieitíioedd eraill diweddarach 

Yr oedd y sefydliad hwn mewn gwirionedd yn ysgol berthynol i*r gweinidog ei hnn ; 
ac aeth trwy amryw brofedigaethau ag sydd yn dygwyddi anturiaetfaau o'r fath : ac ýn 
y cyfemser yr oedd Mr. Bayley yn ei dwyn ymlaen ei hun yn bersonol, gyda chyn- 
northwy rhai o*r efrydwyr penaf fel is-athiawon. Ymddengys, mòdd bynag» Tn goheb- 
wr, Tr hwn yr ydym yn tldyledus am yr hanes yma, fod yn amlwg nad y w y dosbarth 
gweithiol ddim mor ddifater ag y meddylìr eu bod am y cangenau uchaf o wybodaeth, 
nac yn eu tybied yn anghyrhaeddadwy iddynt. Cafodd Mr. Bayley wedi hyn alwad i 
fyned i Lundain gan gynnulleidfa oedd mewn eisieu gweinidog ar y piyd, a gadäwyd 
yr athroüt i ymdaro drostì ei hun. 

Yn awr, dyma y rhan fwyaf dyddorawl o'r hanes. Ymgyŵrfu y prif-efi^dwyr à'u 
gilydd i ymgynghori pa beth i wneyd : yr oeddynt i gyd yn un&ydol a chryf eu bam 
fod yr athrofa yn hynod o gymhwys i roddi addysg i'r Isganol a'r iselradd o bobl* 
Mewn gair, penderfŷnwyd gan y dynion ymroddgar ac ymdrechgar hyn i ddwyn y 
gwaiih ynüaen eu hunain; a chefhogwyd hwynt mor zeIog gan y bobl, fel ag y der- 
byniwyd dros gant o enwau meibion a merched ieuainc ar unwaith : yr oedd hyn 
chwe* mis yn ol, ac y mae yn cynnyddu yn raddol, nes ydyw y nifer yn bresennol yn 
gant a phedwar ugain yn wythnosol. 

Yn awr, sylwed y darllenydd ar hyn, obleg^d yn hyn y gorwedd prif ddyddordeb y 
peth. Y mae yr athro& yn parhau o hyd i fod dan Iy wyddiaeth deuddeg o'r efrydwyr 
yn unig, y rhai a ddewiswyd yn bwyllgor i'r achos, ac y mae y personau hyn mor 
hunanymwadol yn en Uafur, fel y maent, nid yn unig yn rhoddi eu hamser a'u dawn 
am ddim at wasanaeth y sefydliad, ond hefyd yn talu yr un peth a'r efrydwyr eraîU, 
aef chwe' cheiniog yr wythnos, a swUt y chwarter. Hyn yw y cwbl o'r draul at gyn- 
nal yr athrofa— ni dderbyniwyd cymaint ag un swllt erioed fel rhodd ; ac heblaw y 
deuddeg hyn, ni bu yr un athraw arall ganddynt, ond yn unig un boneddwr ag sydd 
yn dysgu Ffrancaeg a'r Ellmynaég. 

Er mwyn cael drychfeddwl am y rhywogaeth o bobl ag sydd yn dwyn ymlaen y 
sefydliad hunangynnaliol a hunanlywodraetfaol hwn, dyma awgrym am eu gorchwylion 
beunyddiol, sef y cyfeisteddfod Uy wyddol ac athrawol :—onê master shoemajeer, one 
8ted refiner, two brushm^aìcers, one banìeer*8 derlç, one tailor, óne grinder, two fender- 
maker», one caater, one cooper, one ironmonger, Mae y rfaai fayn oU yn faûr-weitfawyr, 
oddigerth y crydd a'r ysgrifydd ariandyol. Y mae ein gofaebwr yn un o'r cyfeistedd- 
fod, Mr. Isaac Jack8on, gwrychellydd {hruahm^ilcer), ac y mae ef yn terfynu ei Iytfayr 
fel hyn : — • Fy unig amcan yn yr hysbyâad hwn y w rhoddi cyfleusdra i cfawi i arfer 
eich dylanwad i gymhell pobl ieuainc trefydd eraiU, i fyned a gwneyd yr un modd. 
Yr hyn a wnaed yn Sheffield a ellir ei wneutfaur mewn manau eraiU faefyd.' 

Y dull mwyaf effeìtfaiol i arferdylanwad mewn petfa fel fayn, yw yn unig ei wneyd 
yn gyfaoeddus. Yr ydym ni erioed wedi sefyU dros wir urddas ac annibyniaeth y 
dosbarth gweitfaiol : a thyma angfaraiflìb faynod o'r adnoddau sydd yn feddiannol gan- 
ddynt yn eu mysg eu faunain. Bu amser pan ag y buasid yn cyfrif y fatfa betfa ag 
athro& i'r bobl, fel yr hon a ddesgrifiwj^d uchod, yn freuddwyd ofer, a phenboetfani 
gwag ; ac felly y buasai mewn gwirionedd, tra byddai y fatfa grediniaeth yn ffynu. 
Ond er gwaethaf yr ymgeisiadau ffol a wnawd lawer gwaith i ddarbwyllo y llafurwyr 
nsd allánt wneyd dim o faonynt eu faunain, eu bod yn golledig heb ofal tadol cyfoeth 
ac awdurdod, ymddengys fod argyhoeddiad iachus yn cymeryd Ue yn eu meddyliau 
fod yn rhaid iddynt hwy eu hunain ymladd eu ffordd ymlaen, a gweitfaio allan eu 
tynged. Yr ydym yn gobeithio y taenir fayn ar led, ac y bydd i'n darllenwyr adsain 
y naiU i'r Ilall, ac iddynt eu faunain, eiriau ein gohebwr — * Yr hyn a wnaed yn Sheffield 
a ellir ei wneyd eto mewn manau eraill hefyd.'" 

Dyna y cwbl ag oedd yn " Chambers* JcywmoA*' ar y mater hwn. Ond 
y mae genym ni rywbeth yn ychwaneg i*w ddyweyd ar y pwnc erbyn hyn. 
Dywedodd y gdygwyr parcÿus mai y dnll mwyaf effeithiol iddynt hwy i 

N 2 



176 



DOLENAU Y GADWEN. 



arfer eu dylanwad oedd rhoddi oyhoeddusrwydd i'r han^ a gawjsaat p 
Sheffield. Y mae eu geirìau wedi eu gwîrìo, oblegîd dygwyado4>d, Tw 
cyhoeddiad clodwiw ddyfod i law gŵr boneddig gwladgarol yn îtali, .yr. 
hwn oedd wedi myned yno o dref Norwich, er mwyn ei iechyd ; ac wedi 
iddo ddarllen yr hanesyn uchod, cynhyrfwyd ei deimladau gwlad^ârol 
gymaînt fel yr anfonodd íìl o bunnau (lOOOp.) yn uniongyrchol i'r Parch^' 
R. S. Baîley, F.S.A., i Lundain, gyda dymuniad iddo sefydlu " JPŵ)pZeV 
Coflege " yn NorwîoH, ei dref enedigol ef, ar yr un cynllun a'r se^dliaa ýn 
Sheíheld, ond fod iddo gyflogi athrawon galluog amo. Y mae hynw^ífi 
ei wneyd, a'r " People's CoUege " yn Norwich yn bresennol mewn tía^ 
waith a llwyddiant. Dyma foneddwr gwir urddasol, A oes neb oV f»,^, 
yn Nghymru ag y gallwn ninnau anturio ei anerch yn ngeiriau "yip hwn 
oedd yn myned o amgylch gan wneuthur daioni/* a dywedyd, "2>(» 
dUhau a gwnayr tm mcdd Ÿ^ 



DOLENAÜ y GADWEN. 

Yn ein herthygl flaenorol, yr hon a ystyriem fel rhagymadrodd, ma 
gymerasom olwg gyfíredinol ar y gadwen ryfedd hon — yr olyniad ^posíoU 
aidd, Cymerasom gîpdrem arni, fel y mae wedi ei gosod wrth ei gÜyddr 
gan y dyn pechod, yn ddau gant a thriugain a phedaLr p ddolenau, helj 
gyfrif Pedr; canys methasom weled fod y gadwen hon yn bachu.yn j. 
" gareg " hòno o gwbl. Ond gan fod y Pabyddion, y Puseyaid, a'r ÚcÌhel-j 
€^lwyswyr, y rhai oll sy'n cydymddadleu dros olyniad apostolaíd4, yn 
haeru mai Pedr oedd esgob cyntaf Rhufain, byddai yn briodol ì ni ddecluíeu 
gydag ef, ar ei ben ei hun, cofier ; ac odid na wnawn allan î eithàf fecídd- 
lonrwydd nad y w efe i*w gyfrif yn \m o'i dolenau, ond yn nyçhymyg-^:;ŷn 
ymenyddiau dyrysedig yr hoU Babyddion a Hanner-Pabyddion ÌJoegr á 
Rhufain. 

Simon Pedr, aJûw Cephas, a anfonwyd gan yr apostolion eraìlì^ gjrdà 
loan, o Jerusalem i Samaria, i gynnorthwyo PhyÖp, yr hwn oedd yiío yn. 
pregethu Crist {Aet, vüi. 14). Yno y daetíi i adnabyddiaeth â, âc j ^ẃrthr' 
wynebodd Sìmon Magus, ac oddiyno efe a ddychwelodd i Jerusalein \adn,. 
2h)* Yna efe a aeth ar led i ymweled a chadamhau yr eglwysî ; aç yn eî 
ffordd, daeth i Lyda {jpen. ix. 32), lle yr iachaodd Eneas o'r parí^. 8^:5 
oddi yno i Joppa, Ue y cyfododd Tabitha o farw yn fy w, ac wed*yn à aẃ»- 
odd yno lawer o ddyddiau gyda Simon, barcer. Yno y cafodd y welédìff-^ 
aeth am y UenUîan, a'r creaduriaid glân ac aflan ynghyd {jpen. x). (Jddí- 
yno, trwy gyfarwyddiad neiUduol yr Ysbryd, efe a aeth at Comeliuá^ýr 
hwn, gyda'i deulu a'i gyfeilUon, a fedyddiwyd ganddo ; wedi hyný éfe a 
ddychwelodd i Jerusalem yr aU waith (pe». xi. 2). Yno, wröi gaéi Á 
hoU am ei waith yn myned at y cenedloedd, y mae yn rhoddi atebion 
boddhaol. Wedihyny, y mae yn cael ei gymeryd a'i garcharu gan Herod 
Agrippa, ond yn cael ei ryddhau gan angel (pm. xiL 3—17). Nld ydym 
yn cael dim o'i hanes mwy, hyd nes y cawn ef yn y cyBgiior yn Jfflrusalem 



DOLENAU Y GÀDWEN. 177 

(jpŵl..kv. T). Oddíyno efe a aéth i Antiochia, Ue y mae yn cael ei geryddu^ 
yn eî wyneb, gan Paul, am ei ansefydlogrwydd (pen. xvi. 30 ; GW. ii. 14), 
Iba le yr a«th ar ol hyny nîd yw yr ysgrythyr yn mynegu — ^yn uni|; y mae 
genym ddäu epistol o'i eîddo ; y eyntaf, fel y tybir, o Babilon ; a'p lul, yn 
yr hwn y mae yn crybwyll am epistolau Paul, fel y rhai y gelHd, o gam- 
ddeaU, wneyd camddefaydd o honynt ; ac nid ydym yn deall iddp adad 
ar ei ol ddim ychwaneg na'r ddau epistol hyn, yr hyn sydd yn gryn ddadl 
yn érbyn cydiad y gadwen ynddo ef . 

Dyna grynodeb byr o hanes Pedr, cybelled ag y mae Aetau yr Apostol- 
ion, &c., yn ein gwarantu îV gasglu. Yn awr, yr ydym yn gwneyd 
haeriad, sydd yn bwysig iawn i wŷr y gadwen — nafu Pedr erioed ÿn eígoh^, 
leiaf yn Bhufcdn — ^yr hyn a brofwn. Dywed Archesgob Cranmer, "Nid 
yw yn ííor i St. Pedr erîoed fod yn Rhufain."* "Y mae y dysgedig 
iawn Flaccius," meddai Powell,^ "yn tystio ei ammheuaeth, a fu Pedr 
erioed yn Bhufain ; a'r dysgedìg Zanchîus, a diwygwyr enwog eraiU, wedi 
dangos digon i wneyd i bob ymofynydd diragfam ammheu ar y pwnc." 
Dywed y Parch. T. H. Hom, ya '•&r ^ ht íìüdu ction to the Criticàl Study of 
the Seriptures"^ fod St. Paul wedi ymadael o Rufain yn gynnar yn y 
flwyddyn 63, pryd yr oedd yn amlwg nad oedd St. Pedr wedi cyrhaeddyd 
yno ; canys pe buasai y ddau waaanaethwr enwog hyn i Grist wedi cyfar- 
fbd â'u gUydd yn y ddinas hòno, buasai St. Paul yn crybwyll am dano yn 
rhai o'i epistolau a ysgrifenodd yno tua diwedd ei garchariad/'* Yr 
Éjpîstol at y Rhufeîniaîd a ysgrîfenwyd, fel y tybir, oddeutu y flwyddyn 
58, yr hon oedd y bedwerydd i'r Ymherawdwr Nero. Yn niwedd yr 
Epîstól hwn y mae yr apostol yn anerch Epenetus, Mair Andronicus, 
Juniá, Aplias, Urban, a nifer eraill, wrth eu henwau (pen, xvi. l^ — 15). 
Yíi awx, nis gallwn dybîo am fynyd, pe buasai Pedr yn Rhufain, y pryd 
hwnw, y buasai eî enw ef yn cael ei adael allan o'r rhestr ; ac eto, yn ol yr 
ysgrifenwyr Pabaîdd, nid yn unig yr oedd yn Rhufain y pryd hyny, ond 
yn esgob yr eglwys hefyd. Yn sicr, y mae yn anmhosibl Ùyncu y tamaid 
hwn o gegîn y Pab ; canys buasaî yn sarhad adael enw Pedr allan o restr 
morliosog o anerchiadau — ^myned heibio ìddo ef, a ehofio am eraill lawer 
îslaw iddo ! Nis gaHwn feddwl y buasai eî " anwỳl frawd Paul ^ yn euog 
o'r esgeulusdra iwn chwaith. 

Ond yn ychwanegol at y rheswm hwn, gallwn sylwi yn ngeîrìau Dr. A. 
Clarke, ^'íod holl rediad yr Epistol at y Rhufeiniaid yn gwneyd yn 
rhesymol meddwl nad oedd y Cristionogîon yno, hyd yn hyny, wedi cael y 
budd o bresennoldeb ao addysgiadau St. Pedr. Ysgrifenodd St. Paul 
hedwar neu bmnp o epistolau yn ystod eî ddwy flynedd o garchariad yn, 
Rhufain, yr hyn a dybîr a ddiweddodd yn ngwanwyn y flwyddyn 63, sef 
y rhai hyny at yr Ephesiaid, Philipiaid, Colosiaid, a Philemon, yn y rhai 
nîd yw gymauit a chrybwyll am St. Pedr, ac nid oes dim ohwaith yn cael 
eî ddy wèdyd ag y gellid casglu oddíwrtho iddo ef fod erioed yn Rhufain."* 
'Gellir ymresymu yn erbyn y gred i Pedr fod yn Esgob Rhufain, nid yn, 
unîg oddîwrth rediad yr Epistol at y Rhufeiuiaid, fel y sylwa Dr. Clarke, 

' ^ "BumeWa Hiatorg of the Beformcaion ;" llyfr ìi., O.C. 1534. 

^**Jpo8tolical J^uccession:'* tnà&LlOìi 
'Oyf. ü*iuéÄt490. 
.i^:-i ^Çyf. ü» t»did,60B,nod. ArgraÇad.<?yftt»â 
* " Rhagymadrodd 1 Bpistolau Sant Paul." 



178 DOLBNAU Y GABWBN. 

ond hefyd, ac yn enwedîg, oddiwrtb yr amddîfl^nûad a welodd jr apoètol 
jn aDghemiieidîol ei wneyd dn» ei waith yn pddio ymweled â Bhufean: — 
** 'Sì fynwn i chwi fod heb wybod, firodyr, i mi yn fjmych ar&ethu dyíod 
atoch, ond fe m lluddiwyd hyd yn hyn " (pen, L 13). Pe buasai Eglwys 
Rhufaîn wedi caei ei hamrhydeddu â Uafur a^ostol mor enwog a Ph^r, ni 
buasai anghenrhddrwydd Fr ysgrifenydd wneyd y íath amddîfiyniad, ae 
ni buaaai chwaith yn gyson â'r gostyngeiddrwydd hwnw oedd mor amlwg 
f w weled yn nghymeríad yr apostol. Ond ymddengys nad oedd Rhufaîn, 
hyd y pryd hwn, wedi caél ei hanrhydeddu â gweìnidogaeth neb o'r 
i^MstoIion ; a thra thebygol fod rhyw ddynion anffiifirìol i Grîstionogaeth 
wedi awgrymu fod y campwyr hyn yn yr achos Crìstionogol wedi cadw eu 
faunain heb ymweled â Bhufain, rhag oûi i'r efengyl, yr oeddynt bwy yn 
ei phregethu, fod yn analluog i ddal i'r ymchwìl mawr, a beînuadaeth lem 
y íath ddysgedigion ag oedd yn mhrìfddinas yr ymherodraeth. Arwein* 
ìodd hyn yr apostol i sicrhau yr eglwys, yn nechrea &. lythyr^ mai nìd o 
âdiffyg tuedd, eithr o ddi%g cyÛeusdra, yr oedd heb ymweled â hwynt 
o'r blaen ; ond nid allasai fod saîl i'r f ath awgiymiad a hwn, pe buasai 
Pedr wedi pregethu yr efengyl yn Rhufain; ac ni buasai anghenrheid- 
rwydd am ddim fel amddi£ÿniad gan Paul, ei fod heb ymweled â Rhnfain 
yngynt. 

Ond y mae yn eglur nad oedd Pedr yn Bhu&in yn ams^ merthyrdod 
Paul ynoÿ yr hyn, yn ol y prif draddodiad, a gymerodd le ar y 29ain o 
Fehefin, 66. Gan fod yr apostol yn deisyf ar ^nînothëus ddyfod ato cyn 
y gauaf (2 Tim. iv. 21), y mae yn debygol i'r epìstol hwn gael eiysgrîfenu 
yn mis Gorphenaf neu Awst, 65. Nad oedd Pedr wedi bod yn Bhuíain 
cyn hyn sydd amlwg oddiwrth gŵyn yr apostol — " Yn fy ateb cyntaf ni 
safodd neb gyda mi, ond pawb a'm gadawsant." Yn awr, ni ailasai yr 
apostol ddyweyd hyn os oedd Pedr yno ar y pryd, oddieithr i ni dybied i 
Pedr fod yn euog o Iwfrdra gwael a gwrthgiliad, tebyg i'r un y bu yn 
euog o hono pan y gwadodd ei Arglwydd. Os dywedir mai at " amddi%ii- 
iad cyntaf " Paul y mae hyn yn cyf eirio, pan y dygwy d ef ger bron Nero y 
waith gyntaf, yn y flwyddyn 62 neu 63, dengys nad oedd Pedr yn 
BhuÊûn y pryd hyny ; ac y mae y geìrìau canlynol yn profi nad oedd yno 
yn awr : — " Bydd ddiwýd i ddyfod ataf yn fuan ; canys Demas a'm gadaw- 
odd, gan garu y byd presennol, gan fyned i Theitöalonica ; Crescens i 
Galatia ; Tutus i Dahnatîa ; Luc yn unig syddgyda nd ;" 2 Tim. iv. 9 — 11. 
Nid allasai yr apostol ddyweyd, " Luc yn nmg sydd gyda mî," pe buasai 
Pedr, apostol yr enwaediad, yn Bhufain. Gan hyny, gaJlwn anturîo dy- 
weyd, heb oj&ii ein gwrthddywedyd, na fu Pedr yn Bhufain cyn mwthyr- 
dod Paul, tua'r flwyddyn 66. 

Yn ychwanegol at y tystiolaethau a roddwyd geajm yn y dechreu, yn 
erbyn y dybiaeth fod Pedr wedi bod erioed yn Esgob BhujBain, gallwn 
enwi Scaliger, Sahnasius, Frederick Spanheim, ac eraill. Amddi%nwyd 
yr un tu i'r ddadl yn gadam gan Cave, Esgob Pearson, Le Clerk, Basnage^ 
ac yn enwedig gan Lardner, yr hwn a ddangosodd yn eglur na fu Pedr 
erioed yn Esgob Bhufain. Y mae y dyb fod Pedr wedi bod yn esgob yn 
Bhufain, yn cael ei gwrthbrofi yn anatebadwy gan Dr. Barrow, yn eî 
" Draethawd ar Uwchafiaeth y Pab," yr hwn a gynnwys y gyfrol gyntaf 
o'i waith.^ 

* Gwel " Home's IntroducUon :" çyf. ii., tudÄl. 608., nôd. 



DOLENAU y GADWEN. 179 

Taera y Pabyddion y bu Pedr yn esgob yn Bhufain tua phedair ar 
ddeg neu bymtheg o âyneddau, pan yr ysgrifenodd Paul ei epistol at yr 
eglwys hòno ; ond yn]sicr, nis gellir credu hyn. Fod i epistol mor llawn, yn 
cyniíwys swm a sylwedd y grefydd Gristionogol, ao hefyd amddi%íiìad 
nad oedd ef ei hun wedi ymweled â'r ddinas hòno, yr hyn yn sicr a fuasai 
yn bell o'i le, os bu " apostol yr enwaediad " yn weinidog sefydlog iddynt 
gyhyd o amser; ac yn terfynu gyda nifer o anerchiadau at bersonau 
anghyhoedd — aelodau yr eglwys, yn wrywod a benywod — ^tra na ddarfu 
unwaUh gymaint ag emoi Pedr, yr esgob—^sydd, gallwn ddy weyd, heb yr 
ofh Ueiaf o gael ein gwrthddywedyd, yn anmhosibl, yn enwedig pan gy- 
merom î ystyriaeth arferiad y dyddiau hyny, pan y byddai bugeiliaid yr 
eglwysî yn cael eu parchu a'u hanrhydeddu yn ol eu teilyngdod gan bobl 
eu gofal. Y saith epistol at eglwysi Asia a anfonwyd at y saith angel neu 
brif fugeiliaid yr eglwysi hyny. Ac er i epistolau Bamabsus, Ignatius, 
Clement, a Pholycarp, gael eu hanfon at wahanol eglwysi, y mae cyfeiriad 
arbenigol a mynych yn cael ei wneyd yn mhob un o honynt at yr esgob. 
Dywed Ignatius, wrth ysgrifenu at y Smymiaid, " Gwelwch am eich bod 
yn dilyn eich esgob fel lesu örist, y Tad. Na fydded i neb wneyd un- 
rhyw beth perthynol i'r eglwys ar wahan oddiwrth yr esgob. Lle bynag 
y byddo yr esgob, yno bydded y bobl hefyd. Ond nid y w yn gyfreith- 
lawn bedyddio na gwneyd cariad-wledd heb yr esgob."i Pan gymerom y 
pethau hyn oU i ystyriaeth, gallwn, tybygem, ddywedyd yn hyderus, nad 
oedd yn bosibl fod Pedr yn Bhufain, yn enwedig yn esgob yno, pan 
ysgrifenwyd yr Epistol at y Ehufeinìaid. Ac y mae yr un sylwadau, agos 
gyda'r un grym hefyd, mewn cyfeiriad at yr Epistolau at Timothëus, a'r 
eiddo Paul at yr Ephesiaid, &c., y rhai a ysgrifenodd pan yn Bhufain. 

Na fu Pedr erioed yn Esgob Bhufain sydd eglur, ac y mae yn ddadleu- 
adwy a fd efe yn Bhufaìn o gwbl. Y mae Uawer o enwogion o bob tu. 
Braidd y tueddem ni, er hyny, i dybied y bu ; er na bu ond ychydig 
ams^ cyn ei farwolaeth, pan oedd yr eglwys wedi cael ei ôurfio e'rs llawer 
âyneddau, ac mewn sefyllfa flodeuog, pryd yr oedd yn rhaid iddo ei 
chael yn gyflẁwn yn ei swyddogion. Ac nis gallwn dybied am fynyd y 
biiasai yn diswyddo llywodraethwyr yr eglwys er mwyn cymeryd y 
llywodraeth amo ei hun. Dîammhau, fel brawd ar ymweüad, y derbyn- 
iasid ef yn llawen, a buasai ei dyb yn cael llawer o bwys yn nhreíhiadaeth 
amgylchiadau yr eglwys yn ystod yr amser byr y gallasai fod yn eu plith 
rhwng ei ddyfodiad yno a'i ferthyrdod. Y mae cydsyniaeth llais hynaf- 
iaeth yn tystio i Pedr ddyoddef merthyrdod yn Bhufain, ac nid oes sail 
ddìgonol i wadu byn. Mae yr hyn a fu agos yn grediniaeth gyffiredinol 
yn mhob man, gan agos bawb, o — a dyweyd y lleiaf — amser boreu iawn hyd 
yr amser presennol, ar y pwnc hwn, yn debyg iawn o fod yn wir. " Nid 
yw achos Protestaniaeth," meddai Mîhier, " mewn anghen am gymhorth 
ammheuaeth afresymoL Y mae hanes merthyrdod Pedr yno yn gorphwys 
ar sail ddigon cref ; sef, cydsyniad llais hynafiaeth."* Nid oes dim yn fwy 
cyffiredin, wrth geisio ysgoi un eithafedd^ na rhedeg i eithafoedd gwrth- 
wynebol. Y mae y Pabyddion, y Puseyaid, a'r ücheleglwyswyr, mewn 
trêfo o gynnal eu tyb hoff o olyniant aÿostolaidd — o gadwen ddidor o 

» « WaJcie'a EpütU ;" tudal. 116. 

" " Mün&i's ChuTck History :" cyf. i.. tudal, 60. 



180 DOLENAÜ Y GADWITN. 

esgobidn, yn gafaelyd yn Fedr, yn Rhufiiìii — ^wedi rfaoddi Ped» yn «ginllsr- 
esgobol yr eglwys hòno ftm bump ar hugain o flyneddâtty^» yrlmi^ilBol 
oes ganddynt gysgod o awdurdod ; ac y mae riiai PpotesUniftid «redi-eäîa. 
i'r eíthafedd amll : ond, fel y mae yn gyfi&edin, rhwng y ddaa eithàfedâ-y ' 
mae gwìrionedd f w gaeL Yr ydys yn gwadn, yn groes f r Pabyddicmy 
fod Pedr wedi bod yn esgob yr egiwys hteo; er y gaJlwn, ynddiberyglyi 
ganiatäu — gydag agos gydcfyniad gyfiì^âinol hynafiaetí»-^iddo ywäwéiáéí/ 
Bhufain ychydig amser eyn ei ẁrwolaethy ao yiio wHm y gwìmiieâd áfi 
waed. ' •'. / 

Y mae llywod-ddysg fydol eglwysîg yn dyfod i mewn f r apostoliâiölhi. 
Yr ydym yn casglu hyn, nid am fod <äsgymad y pabau yn yr Eghrys 
Orllewinol yn fwy sicr neu ^m fwy cywîr nag eraül, eithr yn íwy byncML 
'^ Os na ellir obhain yr olyniant trwy y pabau,'' meddai Ismc, ^^ ida^geiËr 
ei gwneyd allan o gwbl ; oblegìd nid oes olynìant rhec^dd o esgol^iottio'r 
apostolion hyd yr amser presennol mewn un eglwys arall/'i Ondym- 
ddengys Dr. Hook — cawr mawr y blaid ücheleglwysig neu Babaidd^£ì^yii. 
awyddus îawn î'w berswadio ei hun a'i ddarilenwyr, nad oddáwrth !^lwys 
Rhufaîn y mae Eglwys bresennol Uoegr yn dîs^yn, ond mai £gi»ys« 
Rhufain sy'n disgyn oddîwrthi hi. Meddìu efe, *^ E^wys Iẃegty yr^egiwys; 
hòno i'r hon yr ydym ni yn perthynu, yw yr hen eglwys gatholigy'yr<hon 
a blanwyd yn wreiddiol yn y wlad hon ; ond nid cynt na'r ddenddegiéd 
flwyddyn i Elizabeth, wrÓi wrandaw ar gynghorion y pab» y dárfti iddÿirt^. 
y catholiciaid, adael yr eglwys, a ffurfìo sect newydd, odcUwrth yr'hon y 
mae yr ymneüldüwÿr Pábaidd presennol wedi disgyn. Cofier pt wutádol 
mai y rabyddîon Saesoneg a ym^ahanodd odditorihÿm ni, ae nid nÿni 
oddiwrthynt hwy — ^nid nyni a ae^ allan oddìwrthynit hwy, eiihr hwy 
oddiwrthym ni. Hwy a adawsant Eglwys Loegr, oblegld y meddyüasáût 
ddarfod i eu hesgobion ddiwygio gormod — dyfod yn i%y BnetteetMiaiddi" 
Ond beth, gellîr gofyn, yw dyben y doe^ yn hyn oli ? WíŴj, i gadw ýn 
gh'r, pe gallasai, oddiwrth ^^ olyniant pabau," a i^rBwadio ei fauti a'iddiap- 
Uenwyr, mai y dîwygwyr, beth liynag, ydoedd sylfìienwyr Eglwys/Loi^; 
^'canys," meddai efe, '^ni wna dim <md anwyÌK)daeth ^ibtf siaFiid am 
danynt hwy fel sylfeenwyr — sefydlwyr neu bhiBWyrEglwyaLoegrodd(%^ 
esgobion^ a ordeiniwyd gan esgoHon eraìH, yn hollol fol y mae^yiiawp**^ 
y mae y rhestr wedi eì chadw yn oMus a rhaglunîaé^l oV dẃchreuad. 
Yr esgobion a'u hordeiniodd hwy a ordeiniwyd gan esgotẃon' «raülyiao 
felly yn ol i'r apostolîon, y rhaî a ordeîniasant yr esgobion oyniafyiaifawy^ 
thau wedi eu hordeinio gan Grist." Haerîad disaO hollol yw fiàai ^eÀ^poÌH 
ion a ordeîniwyd gan esgobîon eraâll" oedd y dymon hyny'ei'ibont^yn' 
oâ^erynau anrìiydeddus i blanu Cristionogaeth yn yr ynys him, 42^01^ 
dywed Dr. A. Clarkc, fod ^^hen geffíad wâi rhoi aehos i rai diy^gedigìqn 
£^edu, mai gan foneddiges Ghnstîonogol o'r enw Pomponia, gwraigiPlttiitíiiB,; 
un o faeslywyddion yr ymherodraeth Rufûnig, y ŵfgwyd yr ^fcDgyl- 
gyntaf i Brydain.". Y mae hyn, a dyweyd y lleiaf, yn eithaf tfiSyg^^/nea 
gallasai gael ei dwyn gan ryw eneîliwr tlawd erlidiedîg am nodiád ysda;,' 
canys y mae yn deilwng o sylw, fòd yr efengyl wedi lìediHMi'ynihòliae 
agos trwy hyny yn yr oes apostohddd. Yn gyson À hyny ysîirâBbëírnì o 

^'* JSMmaatical C^n».'* 

*"Sermon on'*Bear (he Cfhurch,*" • » 



DaLENAU Y. GADWEN. 181 

bevQE|rtittB ìV ŵleâigfteth o acèûa âtephan — '' I'r Qglwy3 oedd yn Jeruaalem 
giiärei ^gwasgani «ir led ao byd gwlŵdydd Judea a SamArìa; ond yt aposiol- 
io»^Âfr -áìù a was^wyd a.dmDawya9ant ga» bregethu y gah* ;" Act* viiî, 
l^jMáU X)fache&, dywedÿ» " A'r rhai a wa^arwyd o herwydd y blinder 
a.godaaai ynghyloh Stephau a dramwyasant hyd yn Fhenice^ a Cyprus, 
Bç\AjatôO€Ìẁii heb lefaru y gair wrth neb ond wrth yr luddewon yn unig. 
A liiâfr^a èonytit oedd wŷr o Cypru» ao o Cyrene, y rhai oedd wedi dyfod 
i iÀntíodbía, a^lefaraâant wrth y Òroegiaid, gan bregethu yr Arglwydd lesu. 
A llaw yr ATglwydd oedd gyda hwynt : a nifer mawr a gredodd, ac a 
dmddratyp Arglwydd:" Ast* xì. 19— -21. 

: Ofld dywed Br. Hook, fod rhestr dolenau y gadwen wedi eu eadw "yn 
ofalus/at rhaghmiaethol f ond gan na welodd yr athraw dysgedig yn dda 
dyD» dUao y gadwen, a'i daiigos i ni ddolen yn nolen, a chan na welodd 
yr umo^ji oroniclwyr, hen na diweddar, yn briodol ddyweyd eu bod hwy 
wedi ei gweled, rhaid i'r doctçr al bleidwyr oddef i ni ddy weyd na allwn 
gym^d ei aár noeth ef ar y fath bwnc, yn enwedig gan ei fod ef yn 
sylâieiìu oyŵeithlonrwydd ei weinidogaeth ef a'i frodyr ar eu bod yn 
ddolein^ yn y ipadwen. Dîau os y w y gadwen yn ddidor a difwlch gan- 
ddynt» y dylent ei dwyn allan, er boddlonrwydd, i anunheuwyr ; ac yr 
ydym yu tueddu i dybio pe gwyddent yn mha le i'w chael, y caem hi, fel 
ydaogosìd i ni eu bod hwy wedi eu hanfon gan Grist, a bod ganddynt 
hawl i w^thredu yn ei enw. Os na allant hwy, y Puseyaid a'r üchel- 
eglwyöwyr, et dwyn allan« o esgob i esgob, neu o archesgob i archesgob, 
yit^lwys. Loegr, rhaid i ni ei dilyn ar hyd olyniant y pabau yn Eglwys 
Bhii&iìi ; ac os hòao yw y gadwen y maent hwy yn cydio eu perthynas 
weînidogaethol â'r apostolion, y mae iddynt gyflawn roesaw o hòno, gydal 
ìŵìà rŵld^ ei ehm^i a!ì budreddì. A rhaid mai dyna y w ei llinell, oblegid 
y ihesyinair. canlyia(^. . 

. Yroŵddyr esgobion Brytanaidd wedi eu tori ymaith, neu ymgorflfori 
ynilinell yr eisge1»on Bhufeinig yn fuan wedi i'r Pab Gregory anfon Aws- 
tÌDÿ^y oÉynaieh, f r wlad hon. Canys pan na allai gael yr esgobion Brytan- 
aidd i'w gydaábod ef fel eu huwchradd, na chydsyiiio i gadw y Pasg fel yr 
oiBdd CrwtíonjDgîon Ehufain yn gwneyd> na mabwysiadu traddodiadau 
Pabaidd eraiU ag yr oeddynt hwy yn eu harferyd, " torodd ei ysbryd awd- 
utdodol aUan/' medd Milner, " a thystiodd gyda bygythion, os na dder- 
hynÌÄnt heddweh gan eu brodyr, y byddai raid iddynt ddysgwyl rhyfel 
oddiwrth w gelynion ; ac os na phregethent air y by wyd i'r Saeson, y 
dyoddefent&rwolaeth oddiar eu dwylaw." Yr un fath hefyd yw yr hanes 
addymB«de,{ yr hanesydd mynaehaidd, yr hwn a chwanega, "fod pethau 
^^^dygîwydd fel y rhagddywedodd Awstín." Pa can beUed yr oedd gan 
yprophwydei hun.law ynnghyflawniad eibrophwydoliaeth, y mae dadl 
ymhlith haûeswyr. Pa fodd bynag, yn fuan wed'yn ymosododd Ethelbert, 
hremn'N(^humber}and ar y Brytaniaid, gyda byddin gref, ac nid yn unig 
aiddystrywia^aint y milwyr, ond hefyd a labyddiaaant y mynachod dîarfau, 
y shai wedi tüeulio tri diwmod mewn ympryd ac addoliad, oeddynt wedi 
cyfaatfod mewn jnaes ychydig bellder oddiwrth y fyddin, i weddîo am 
Iwyddàaiẃ i'w cydwladwyr yn erbyn y gormeswyr. Lladdwyd oddeutu 
deuddeg cant o'rmynachod dîamddiflÿn hyn ; a chyflawnwyd prophwydol- 
îaeth Awstin fel yna. Nid y w haneswyr Brytanaidd yn petruso cyhuddo 
y prelad uchelfrydig hwnw, ddarfod iddo gymhell Ethelbert i ddwyn oddi- 



182 DOLBNAU Y OADWEN. 

an^loli yr ymoaodiad. Y laae Esgob Jewell, wrth amddìfiyn eî amddi- 
fiÿmad, yn dadleu y pwnc yn deg a llawn ; ac wedi dwyn amryw hen ya- 
grifenwyr ymla^ fel tystion, y mae yn terfynu trwy ddywedyd, " Ym- 
ddengys oddiyma dd^od i Awstin, nid yn unig gynneu y rhyfel creu- 
lawn hwn, ond ei fod hefyd yn fyw ac yn bresennoi yn y fyddin." Pwy 
bynag a fu yn achos o'r Uaddfa greulawn hon, y mae yn wiredd dîwad 
ddarfod i'r esgobion Brytanaidd a'r Eglwyswyr gael eu torì ymaith yn 
gyffîredinoly a'r ychydig a ddiangodd a orchfygwyd ac a lyncwyd ì'r gsui- 
wen Babaidd, fel y mae yn anmhosibl i'r Dr. Hook, na neb arall o urdda»- 
olion eglwysig Lloegr i olrhain eu hawdurdod oddiwrth yr apostoliony ond 
ar hyd cadwen y pabau.^ 

Draehefiiy yn y fuddygoliaeth Normanaidd, darfu i'r gorchfygwr, yr 
hwn oedd yn ofni ymddiried yn yr esgobion Saesoneg, ddiswyddo llawer o 
honynt, a Uenwi eu hesgobaethau âg eglwyswyr a ddaeth trosodd i Ffiraine 
gydag ef ; y rhai i bob bwrìad ac amcan oeddynt yn aelodau o'r cyfundeb 
Pabaidd, ac yn ddarostyngedig i awdurdod a Uywodraeth eglwysig y pab o 
Bufain. " I gyflawni hyn yn rhwyddach," meddai Henry, " efe a gytun- 
edd â'r pab i anfon cenadau i Loegr, i reoU amgylchiadau yr eglwys, yr 
hon a haerai efe oedd yn annhrefìius iawn. Darfu i ddau oruchwyiiwr y 
pab, loan a Fhedr, dau gardinaliald, a Hermauâide, Esgob Sîon, gyoDal 
ymgynghorfa o offeiriaid Saesonig, yn mhresennoldeb y brenin, yn Win- 
chester, yn nyddiau y Paâg, A.D. 1070, yn yr hon y cafodd Stigand, 
Archesgob Canterbury, Agelmere, Esgob Korwich, ac amryw o aelodau 
Seîsonig eu diswyddo ar Haws o wag esgusion. Mewn çynghorfa araU, n 
gynnaUwyd yn Windsor, yr un flwyddyn, ar y Sulgwyn, eafodd Agehric, 
Esgob Chichester, a rhai chwaneg o'r abadau Saesonig eu diswydda; ac ar-< 
ferwyd y fath greulondeb, fel y dychrynodd Ësgobion Lincoln & Durham 
gymaint fel y gadawsant eu hesgobaethau, gan ôbi i Scotland. • Erbyn 
hyn, trwy y diswyddo, a'r enciUo^ a marwolaethau Uawer o esgobion Saes- 
onig, yr oedd Uawer o brif ucheUwyddau yr eglwys yn wag, y rhai a gyf- 
lawnwyd gan berthynasau, cyfeiUion, a chydwladwyr Pabyddol y brenin 
tramor hwn — ^y gorchfygwr. Gwnaed Langfranc, abad Leon, a Thomas» 
canon Bayleux, yn Archesgobion Canterbury ac Yorlcy tra y rhoddwyd 
WalkeUn, Walkerine, Herefact, Stigand, Pedr, Herman, a Eemegius, oU yn 
Normaniaid, ar esgobaethau Winchester, Durham, Norwich, Chicheater« 
Litc^field, SaUsbury, a Lincoln."^ 

Yn sicr, gwaith ofer a fyddai eeisio cael olyniant, ond yn nghadwen y 
pabau ; canys dy wed Henry wrthym, ddarfod i'r archesgobion hyny "^iwä 
i Bufam y flwyddyn gyntaf ar ol eu hapwyntiad i'w hesgobaethau, i dder^ 
hun eu jffyn, crwca" neu mewn geiriau eraül, i gydnabod eu hymostyngiad 
i r pab, ae eu bod yn dal eu swyddau o tano ef. £r mor chwitliig y gaU 
fbd i deimlad yr ücheleglwyswyr, rhaid iddynt, naiU ai rhoddi i fyny eu 
hawl yn yr olynîant, neu foddloni i gydnabod fod y gadwen yn cael eì 
gwneyd i fyny o babau Ehufain, ar hyd. cannoedd lawer o flyneddau, am 
y rhai y dywed HoweU, ac yntau hefyd yn ofieiriad, fod Uawer o honynt 
yn " anghenfilod echryslonaf mewn natur," ac am y rhai y dy wed " Hom- 
iHaueinHeglwys," eu bod "ynmeddiannuysbrydoliaeth diafol yn hytrach 
nag ysl^doliaeth Duw." Mor wahanol yr oedd yr ysgrifenwyr uchodyn 

» " Milner's Church ffütorÿ :" cyf. iii., tudal. 61, 2. 
♦ ■ " Htnry'8 History :** cyf, üi., tudal. 180. 



DOLBNAU Y GADWBN. 183 

siarad am y pab á Phabyddìaeth i'r hyn y mae llÄwer o Eglwyswyr ein 
dyddiau ni. **Nid oedd y duwinyddion hyny oedd cyn y diwygiad/' 
meddai Dr. Hook, " yn ymlynu wrth gyfeiliomadau Bhufaînyn emg o beréHf 
canys yr oeddynt yn athrawiaethau ag yr ydym ni (er y diwygiad) wedî 
ymwrthod â hwy, oddiar gyfeiliomad mewn gweithred yn imîg. Tybiaa- 
ent hwy eu bod yn athrawiaethau dadguddiedig, a chan hyny darfu iddynt 
hwy, mewn ffydd, yn ostyngedig eu derbyn ; ninnau, o'r tu arall a ayer^ 
hasom nad oedd yr athrawiaethau hyn wedi eu dadguddio, a chan hyny,' 
trwy yr un ffydá, a'u gwrthodasom hwy ; felly y mae, mai yn ol yr un 
egwyddor y darfu i aelodau Eglwys Loegr weithredu, cyn ac wedi y diw- 
ygiad. Dywedent hwy, ac yr ydym ninnaU yn dyweyd yr un peth yn 
hollol, beth bynag sydd wedi eu dadguddio, na wnawn ni ammheu ond 
credu. Ond am y peth ynddo ei hun, pa un a ydyw yr athrawìaeth hon 
neu arall wedi ei dadguddio, yr oeddynt hwy yn llai gofalus na ni yn awr 
— ^ni, y rhai ydym, fe allai, yn eyfeiliomi o du gormod gocheüad."^ 
Gyda y íath gydymdeimlad serchiadol y mae y duwinydd Frotestanaidd 
hwn yn Uefaru am gyfeìlìornadau y Pabyddion. Y mae ÿn tueddu i 
feddwl ei fod ef ei hun yn cyfeüiorai agos gymaint a hwythau, canys os 
"oeddynt hwy yn llai gofalus na ni," fel ag i ganìatâu addolìad delwai^ 
trawsylweddiad, cymundeb âg un rhyw yn unig, eyffesu yn y glust, gwas- 
anaeth mewn iaith ddyeithrol, &c., hyny a fu oẂegid iddynt hwy feddwl 
íod yr holl " athrawiaethau hyn wedi eu dadguddio," ac yn ffînrfío rhan oV 
dadguddiad a roddodd Duw i ni. Ninnau, trwy ryw hap Itocus, a g&wsom 
" sicrwydd nad yw yr athrawiaethau hyn yn ddadguddiedig ; ac f elly yn ol 
yr im egwyddor ag oedd yn effeithio amynt hwy i'w derbyn, yr ydym 
ninnau yn eu gwrthod." Yr unig wahaniaeth, yn ol addefiad Dr. Hooky 
rhyngddo ef a'r Pabyddion yw, eu bod hwy yn " Uai gofaius nag yr ydym 
ni yn awr," yr hyn nad yw ond cyfeiliomad amgylchiadol mewn opiniwn. 
Tybîent hwy fod yr holl athrawiaethau uchod yn ddadguddiedig, ac am 
byny hwy a'u d^byniasant hwy ar ffyáá noeth— ẃwaín dduuriolion ds^ 
éd/khdl! G-welwn nad yw y gwahaniaeth rìiwng yr ücheleglwyswyr a'r 
Pabyddion yn wahaniaeth egwyddor, ond amgylchiad — ^yr un egwyddoryn 
Dywodraethu y ddwyblaid; ac y mae y Puseyaid mor barod i gymwyd riian 
o'r bai, os bu bai hefyd, ac ydynt i roddi y bai ar y Pabyddion, " canysỳ 
meddai efe, " yr ydym ni, fe allai, yn cyfeilicaiii o du gorofal ;" ac felly, os 
na bu y Pabyddion yn llawn mor ofalus ag y dyiasent fod, wrth addef yr 
athrawiaethau o drawsylweddîad, ac eraill, buom ninnau, fe allai, yn rhy 
ofalus. Os ydynt hwy wedi addef gormod, yr ydym ninnau yn addef rhy 
feeh ; os buont hwy yn rhy grediniol, buom ninnau ry ammheuol. A dyma 
yr athrawiaeth sy'n cael ei phregethu yn y capel breninol, gan gapelwr 
Pretestanaidd, yn nghlyw Brenines Brydain a'i theulu ! Dim rhyfedd, pan 
y mae y gwahaniaeth rhwng Protestaniaid a Phabyddion yn cael ei wasgu 
i ddim ond "cyfeiliomad amgylchiadol yn unig," fod y Pabyddion yn 
llawenychu yn hyn fel arwydd ffafriol i ddychweliad Eglwys hereticaidd 
Lloegr i fynwes ei mam*eglwys Rhufain, a bod iddi gael ei chefoogi i 
ddẃyn allan ei holl nerthoedd i ddwyn ei phlentyn crwydredig yn oL 

Yn awr, ni a ddamodwn beth o Homìliau Eglwys Loegr, y rhai, y dywed 
yr erthyglau, a ddarfu i'r Puseyaid a'r Ucheleglwyswyr roddi eu dwykw 

* Sermm : tudal. 6. 



184 DOLENAÜ Y GADWEN. 

wrthynt, yn tystîo eu bod yn eynnwys " athrawiaethau duwîol a ìàcbuso^ 
ac anghenrheidiol i'r anuerau hyn ;" a'r rhai y mae y gweinîdogion i'w 
darllen yn " fíyddlawn ac eglur yn yr eglwysi, fel y deallo y bobl.**^ 

Y mae yr Homilî ar Wrthryfdgarweh yn rhoddi darluniad ofiaadwy o r 
« cyfeîliomadau amgylchiadol" hyn, a gyflawnwyd gan y pabau — ^y rhai,. 
trwy " anwybodaeth o air Duw, trwy yr hyn y cadwasant bawb, yn neîü- 
duoi y bobl gyffredin, a'u gweithio i ddwyn oddiamgylch yr holl bethau 
hyn (gwrthryfel) ; gan wneyd iddynt gredu fod pob peth a ddywedent 
hwy yn wir, a phob peth a wnaent yn dda ac yn dduwiol ; a boa 'dal fd 
hwynt yn mhob peth, hyd yn nod yn erbyn tad, mam, tywysog, gwìad, a 
phawb, yn hollol rinweddol." " Ac yn yr anwybodaeth hon y cadwoàd 
esgöbion Rhufain bobl Dduw ; yn enwedig trwy gadw oddiwrthynt air 
Düw, a'î gadw tan orchudd tafodmith ddyeithr ; a rhag i'r bobl ddyfod i 
wybod gormod, ni chaent gymaint o air Duw a'r Deg Gorchymyn, yn 
llawn a pherffaith ; gan dynu oddiwrthynt yr ail orchymyn, ac felly yi 
bradychu eu hannuwioldeb a'u cysegr-ladrad,'' Trodd esgobion Rhjifew 
anwybodaeth y bobl iV mantais eu himain, oanys am gonffirnio arcliesgçb 
i dderbyn am ryw gerpyn, dim gwerth deuddeg ceiniog, gynnifer ahyny o 
goronau aur ; ac i esgobion eraâl i dderbyn arian lawer am eu hiäU^ jx 
hyn sydd yn sinumiaeth yn wir : â phethau fel hyn y mae esgobion Rhuf- 
ain wedi gorlifo Itali a Germani % afonydd o wa^ Cristíonogìony a dy- 
waUtwyd gan ddeiliaid anwybodus gwrthryfelgar" — "fel nad oes wlad o 
fewn cred, nad y w hi trwy y moddion hyn a'r c^elyb wedi ei lìiwiô ägwáied 
ei deôliaìd, y rhai a gynhyrfwyd gan esgobion Rhufaîn i wrthryfeî.^ 

Dyma sîamplau o " gyfeiliomadau amgylchiadol," i'r rhŵ y syrth* 
iodd y pabau; ao nis gallwn lai na synu wrth y gwahaniaeth aydd 
rhwng iaith yr Homiliau a'r eîddo Dr. Ho(àc, a'r Puseyaid, os nad yr Udtel- 
eglwyswyr hefyd ; a rhai o honynt yn hoffi cael eu galw yn " offéînaid 
^ngylaidd " bid sîwr ! Y maent yn hoUol groes î'w ^ydd — yn yr Hom- 
iliau, y mae cyfeiliomadau y Pabyddion yn cael eu dynoethi yn hyf — ^y 
pab yn cael ei alw yn "bechod, yn farwolaeth, ac yn ddiafol;" a ehyftál- 
ioitiadaa Eglwys Rhuf ain yn caet, nid eu hystyríed yn ^ gyfefliornadáu 
amgylchiadol,'^ neu o ddygwyddiad yn.unig, ond "heresiau danmîol;" a'r 
eglwys sydd yn eu dal hwynt yn " hen buten fudr, aâan;" yr hon nâd yw 
gan y Puseyaid oud fel dyn heb oldd ei wyneb, ac Eglwya Loegr yn gwa* 
fa&nîaetìiu oddiwrthi, fel y mae dyn wedi goichi ei wyneb yn gwsdianîltiethu 
oddiwrth ddyn heb oldu ei wyneb ; tra y mae yr Homiiiau yn eì gosod 
aJIan mor annhebyg i eglwys Crist " ag yw y buten aâanal a ffleiddiaf a 
wdwyd erioed," i wyryf bwr a difiycheulyd. 

Yn awr, gwelìr nad oes gan bobl y gadwen xm ffordd i olrhûn eî dot- 
enau, ond trwy olynìant y pabau. Fr dyben i ohrhain y paba% bydclal 
raid i ni hefyd olrhain arfaethau, cynghorau, a chymanfaoedd a gynnal- 
iwyd yn eu hamserau, ynghyd â'r MU a anfcmasant aHan yn aehlyotirol s 
ond digon a fydd iniyma gyffwrdd âfu hysgrifeniadau ne&MuoI, y gwyd^fys 
yn dda mai yr eiddynt hwy ydynt ; a chymeryd y rhyddid o âaSn rhyw 
nodau neu sylwadau eglurhaol a welom yn anghenrheidiol eu chwmnegu î 
waelod y ddalen. Gan i ni wadu, a hyderwn brofi, na bu Pe(k erioed yn 
esgob yn Rhufiùn, rhaid i ni gan hyny ddechren yn y ddol^ nesaf *toî 

' Erthygl xxxt. 



DOLENAU Y OADWEN. 186 

ac i'r 4yl>^i^ ì chwilîo a barnu defìiyddiau y gadwen, y mae yn anghen- 
rheìdiol ei chýmeryd yn ddosbarthiadau^ yn oî eu hansawdd, gan ei bod 
yn gẁabaniaethu yn fawr er gwaeth bob ryw nifer o ddolenau. 1. Es- 
gobion da — deuddeg ar hugaîn. 2. Archesgobion a Phatriarchiaid gweddol^ 
— ẁî ar ddeg ar hugaîn. 3. Nimrodiaid gormesol — deunaw ar hugain. 
4. Sodomîaîd moethus— -deugain. 5. Swyn^rfareddwyr Aiphtaidd— -4eu- 
gahu 6. Dìnystrwyr gwancus — ^un a deugaln. 7, Babìloniaid anfeddyg- 
inîaethol — ^un a deugaîn. Ond 

Yn gyntaf, Esgobion da, y rhaî a ddilynasant eu gilydd yn y dreûigan- 
lynol, am y tri chan' mlynedd cyntaf wedi yr apostolion ; 

1. Lînus, o.c. 68, brodor o Tuscany, yr hwn a enwid gan Paul yn niw- 
eàd ei ail Epîstol at Timothëus, pen, iv. 21, Dywedant hwy fod Pedr 
wedi penodi Clement i'w gader ; ond i hwnw yn wylaidd ei rhoddi i Linus, 
yn ol cyfarwyddiad Duw, fel na roddid siampl ddrwg i yr un pab i ddewis 
ei olynwr wedî hyny, 

2, Anacletus, o.c. 70, Atheniad, medd rhai, a ddüynodd Linus ; dywed 
eraill mai Cletus, Bhufeîniad ; a throant yr Anacletus hwn yn ddolen ar 
ol Clement. Dywed eraill o honynt, mai yr un yw y ddau ; ond fod y 
Cristionogîon Bhufeinig yn ei alw yn Cletus, a'r uroegiaid yn ei alw yn 
Anaoletus — ^nid oes dim sicrwydd yma.* Dyma y pryd y torodd allan yr 

^ Owetoom na ìm Pedr erioed yn Esgob Rhiiikiii, ac nas gallai ddarfod iddoymweled 
â'T ddinu h«no, hyd ychydig amaer cyn ei íarwolaeth. Pwy oedd Eagob Rhnfiiin ? 
Heiddiwn haem, nad oes néb ar y ddaear a aU ddyweyd : ac yr ydym yr nn gymaint 
ar goU i gael allan pwy oedd yr ail, y trydydd, na'r pedweiydd, nag yn nàm drefo yr 
oeci^^t yn dilyn eu gilydd. i mae y dolenau wedi dyirsu a chymysgu yny cychwrniad. 
"Ymddengysei fod wedi ei fwrìadol benodi gan anfeidrol ddoethineb/' meddaî Mihier, 
" äanefliaeUfc Bglwysîg," (" Ctmrch HUMry" vol i. p. 68) '* Vt hanesiaeth cyntaf am 
'Efftwfu fthìŵìtí fod yn anmherffaith ìawn, fel y dyryaid ymarddehrad baldi o awdnr- 
ded gyffinedinol, yr hwn a hawliwyd gan ei heagcÌNlon droa gynnifer o oesoedd. Os 
yw Ilinell neu ddwy yn yr efengylau, o berthynas i agoriadau Pedr, wedi oael eugwneyd 
yn aail y £ath ymarddelwad uchel yn ei olynwyr tybîadol i'r esgobaeth, pa faînt fuasent 
ys yaiflÿostio pe buaaai eî kftir yn RhuíìEdn mor gyhoeddos eglur ag y bu'r eiddo Paul 
maŵn Uawer d ^lwysi eraiU T 

Xn ol pqb tebygolrwydd» cafodd jt efengyl el phr^thu yn Rhn&tn, yn lorea iawn; 
yà dra thdbyg gân raî o'r "dyeithnaid o Rufeînwyr {AcL ii. 10), y rfìai oeddynt yn 
Jenisalém ar ddydd y Pentecost, pan y tywalltwyd yr Tsbryd Glan i lawr mor 
wyrẅìfàf€ét'f dygwyd ndloedd l wybodaelfa achubol o*r gwirionedd. Yn ol nob te- 
bygẁwydd, y» oédd riai tfr '* dyeithrìaid o Bẁfeiiwyr" yn gynnwysedlg ymhlHh ý 
rhâ a. v»aed yn gyûanogioa o ras Duw mewn gwiríonedid; y rhaj, pan ddychwẁflant 
adref, á dystîolaethaflant y pethau mawrion a ^ywsant ac a welsant yn Jemsalem, gaii 
gymheU yr iachawdwriaeth hono i eraill; yr hon y gwnaed hwy yn ddedwydd gyíSan- 
Ogioitiiö honi ; a-thfẃy- ftndith Baw aer dystiolaeth y "tystion hyn,*' dygid eraílli 
geiaio iachawdwrìaeth, a'u gwneyd yä gyfianogion o't ûo weri;hf]mr njáà, Y mae yn 
Biçr ^T ^cngy) lcdanu yn helaeth ia^ yn yjr cies apostolaìdd^ trwy oftiynDUaeth Orlst- 
iono^on anghyhoedd, y rhai a deithient ar &snach neu a waagarwydtri^ lymder yr . 
eŵmgaeth, gan ddwyn tystiolaeih i ras Duw pa le bynag yr äent. " Y mae yn fiaith 
hytìod,** Äeddai Mr. Goode, yn ei bregeth o llaen Oymdeîthaa Oenadol yr Eglwys, yn 
1 89^ I ^* yr hwn ey'n teilynga «n sÿlw ni yn y dyddian hyn o ymarddelwadaii 'wttresgar, 
fcd^kyd,yn npd y oenadan cyntaf ar led y byd (ar yr eriedi^Mth a gyfododd yn aoho» 



Siejpbìm) ^ gýfryw ÿn ol amgylchiadau yr achos, na allent fod yn med^ueommielwa 
arbetàgol i'r penr^ hwnw : ond a anfonwyd allan gan Bduw, heb na gtrahaniaeth na 
rhagoriáèllf rr feynaaaf, •• A'r rhai a wasgarwyd a dramwyasant gan bregethu y gaîr;' 
{Act. im»4)i at arddetodè ûnweuillafbr^ ' A llarw yr Arglwyád oedâ gyda hfwynt ; a 
ni% mawr i^.gredodd) ae a díôdd »t yr Arglwydd/ '' 

Pwỳ bynag a fîi yn offerynau anrhydeddnsi ddwyn yr efengyl i'r ddinasymherodrol, 
(Bhu&in) y mae yn sicr y cymerodd hyny le yn dra boreu ; canys yr oedd mewn çyflwr 



186 BOUSNAÜ T GADWBH. 

afl erledigaetli o àsn Domìtíaii, yr hwn a adioaocld i loan gafiì ei dafla i 
letdr o olew berwedigy a'r hwn, wedi ei waiedn ihag y niwed Ileîaf yn y 
tro^ a alltadìwyd i Ynya Patmos. 

Uodflnog yn 58, pan yagiifeaodd yr i^osiol ei lytliyr atí, ac yr oedd wedi ^n sylw 
<^yffiredi]iol ; caoyB "yr oedd ea flfydd yn gyhoeddns yn yr hoU fjá f Rhvf, i 18. er 
mul oes yr an tljpyn o brawf fod yr nn apoetol wedi ymwded & Rho&in» ond pr&wf i'r 
gwrihwyneb. Giin na allwn ûcrhaa pa fodd, a chan bwy, na pha biyd, y dygwyd yr 
efengyl i RoMn nen y flfdrfiwyd yr eglwys yno, nÌB gillwn yehwaiih gaei aUan i bwy yr 
ymddirìedwyd ei goíal gyntaf . Y mae tyBtioúeÌh y tadan ar hyn yn hoUol gymyBglyd. 
Pywed Ireneos ddarfod i LinoB gael ei wneyd yn esgob yn Rhafain, gan Paol a Hiedr, 
ac AracletaB ar ei ol ef, a Clement ar ei ol yntaa. Dywed Teriollian mû Clement oedd 
eegob cyntaf Bhafain, ar ol Pedr. TyBiia Eaflebîna, mai Lînns oedd E^b Rho&in, ar 
ol Paoi a Phedr : ac mai Pedr oedd esgob cyntaf Antáochia. Dracfaefìi, nud ËnodiaB 
oedd eiigob çyntaf Antiochia. Dy wed Jerome i Pedr eistedd yn ìüinẁin bnm' mlynedd 
ar hogaln, hyd y flwyddyn ddiweddaf i Nero. A ihrachefìi, mai Ignatîaa oedd trydydd 
eflgob Antiochia^ ar ol yr apoetol Pedr. llaeia DamasaSy esgob RhafiMn, i Pedr ddyfod 
i Buíáin yn nechrea toymasiad Nero, ac eistedd yno bóm mlynedd ar hngain. £r 
hyny, ni ihejrmasodd Nero ond pedair blynedd ar ddeg; ac efi^ yn ol tystíolaeth gyd- 
anol hynafiaeth, a roddodd Pedr i &rwolaeth. Dywed Origio», iddo ef ddarllen yn 
ngwaitìi rhyw ferthjr, mai Ignatiaa oedd ail e^b Antíodüaÿ ar ol Pedr. Tystia 
^iphai>eu« i'r ddau, Pedr a Phaal, fod yn esgobion Rho&in. 

" Y mae yr eflíamplan hyn yn profi, fod y tadan, pa mor eirwir bynag, a pha mor 
foddhaol bynag en tyBtiolaethan am beihan a gymeraaant le yn en g^wg en hnnain, 
er byny yn derbyn hanesion traddodiadol yn ddio&l iawn ; ac en bod yn credn llawer 
o'r pethau, a gymeraBant le cyn eu hamser hwy, heb wirionedd na phiawt" " DwigMs 
Tüology r voL r. p. 137. 

Dy wed Archeflgob Wake, awdurdod yr hwn a ddylai bwyao Uawer, gyda y rhai hyny 
a ddadlenant yn yBtyfnig dros yr olyniant personol, am Clement. " I bwy yr oedd ef 
yn ddilynwr, neu pa bryd y gelUd amsem ei ddyfodiad éf i*r gofid mawr, ET'n bwnc, 
tyblwyf, na cbydunir bytb arno gan ddyagedigion. Os gailaaai rhywim bisnderfynn y 
pwnc bwn tuhwnt i ddadl, buasai yn ddíos wedi eî wneyd gan y ihai o'n oenedl ein 
Lunaln, y rhal, gan iddynt chwiUo yn ddiweddaraf, gyda'r hoU ddi wyd r wyd d ag 
oedd boBÌbl iddo^ fel na bu neb cymhwysach i'w bendeifynn. Ond gan en bod yn 
çydanghytuno— wedi eu boU ymdrechiadan i benderfynn y mater— y mae yn dangoa 
y rhaid fod rhvw un o houynt yn camgymeryd ; felly diammhan gen^rf y cyflawn 
foddha y rhai oll a ystyrlasant y cymeriad nchel a gawisant yn gyfiawn, yn gystal am 
ddysg a bara, yn y fath hyn o ymchwilîadau, eu bod yn byncian anmhender^ol ; ac 
y gellir dywó^d nad oes gan y neb a wúa oraf amynt, ond oeifflo yn dda ar bwnc iby 
anhawdd i neb, mor beUed a hyn, ei benderfynn yn eglur." "Wakés JBpisUes o/ ihe 
Apo«Uoic FaÚerê :" Rhag. tudal. ^S. 

** Ffug gan mwyaf,'' meddai Howel, "yw deddf epistolan y pában, yn enwedig am y 
salth canrif gyntaf ; v canonan a*r cynghorau gau a thybiadol a wihiwyd ar y byd gan 
olygyddion, y w y príf arfau & pha rai y mae y cewri hyn yn amddìfiyn en bochafiaeth, 
a îlawer o atbrawiaetbau eraîU. Cafwyd allaa flugiaeth rhai o*r epistolan hyn gan Dr. 
James, yn el * Treatise ofthe Corruptions ofthe Scriptures, Councäs, FaäCars; &c./yr 
nn modd Cook, yn ei ' Oensua Scriptorum Veterum,' Acc:, a ganfh hiwer o dwyUdowioI 
ynddynt ; a chadarahaodd Dr. Comber, na theilyngant grediniaeih, trwy reflymau di- 
ymwad, can beUed a'r pum canrif eyntaî."—Pontificate, 

" Y mae rhai yn cvfrif Linus yn gyntaf," meddai Bingham, "yna Anacletns, yna 
Olement ; eraiU yn dechreu gyda Chlement, ac yn ei gyfirif ef yn gyntaf mewn tréfìi ar 
ol Pedr."-^«< ; Uyfr. i., pen. 9. 

Sylwa Eagob StiUingfleet, yn ei " Irenicum,'* tndal. 322, fod yr ** olyniant Pabaîdd 
mor gymygglyd a'r Tiber ei hun ; canys dyma TertulUan, Rafinus, a Ihiwer endll, yn 
rhoddi Clement yn nesaf at Pedr ; Ireneiís ac Busebins yn rhoddi Anadetns ol flaen 
ef ; Epiphanias ac Optatus. yn rhoi Anacletus a Cletus ; Augustinus a Dauoaasus, gyd 
ag eraiU, yn gwneyd fod Anacletns, Cletus a Linus— oU o*i flaen. Pa ffoidd a gawn 
i iyddhau ein hunain o'r dyrygwch hwn, fel ag i ddyfod i ryw sicrwydd ? Yn sîcr, os 
yw cadwen yr olyniant y n methu yma, Ue y mae amom fwyaf ei heisien, nîd oes genym 
nemawr achos i binio ein ffyáá wrthi— am sicrwydd nnihyw flfhrf neiUdnoI o Iywodr- 
aeth eglwysig yn nyddiau yr apostoUon, ag aellir ei gaaglu trwy gynnorthwyooftiodan 



DOLENAU Y OADWEN. 187 

3. dement, o.c. 92, yr hwn, meddanty ddylasai ddilyn Pedr, pe buasai 
ei bleidlais ef yn ei sicrhau ; ond yn awr, efe y w y drydedd ddolen. Myn- 
ant mai efe a ddosbarthodd Rhûfain yn blwyfau, ond nas bu yn alluog i 
gael lle diddos iddo ei hun rhag cael ei alltudio gan yr ymherawdwr Adrìan. 
Cydnebydd Faul ef fel ei gydlafurwr yn Phü, iy. 3. Diammhau iddo gy- 
meryd gwell gwaith amo ei hun na gwneyd offerenau, gwisgfeydd, a rhy w 
seremonîau felly, megys y mae Lambert Gunter wedi eu coblio ynghyd a'u 
tadogi amo o dan yr enw Clementiaid, y rhai ydynt ddeg llyfr o'r Addef- 
iadau, gyda chrynodeb o honynt, yn cynnwys pererindodau a gweithred- 
iadau Pedr ; wyth ychwaneg o gorfibriaethau yr apostolion ; heblaw deg 
canon a phedwar ugain, yn cael eu priodoli iddynt hefyd; a phump o 
epistolau arfaethol, o'r un rhyw. Er y pryd hyny, y mae ei Epistol at y 
Corinthiaid, am yr hwn y sieryd yr hynafiaid gymaint, wedi dyfod i'r 
goleu ; a'r hwn a roddwyd allan gyntaf, gyda Uawer o sylwadau <fysgedig 

j brìf eglwys. Rhaid i ni yn gyntaf glirio o'r ffordd bob gwall^ dyryswcb, pleidiaeth, 
a thywyllwch, cyn y geHir cael allan o honynt yr hyn yr ydys yn ei ymofyn." 

" Nid yw yr olyniant yn yr on o'r eglwysi a enwyd, megys Jerusalem, Antiochia^ 
Aleiandria, nac Ephesua," meddai yr un ysgrifenydd, "mor eglar ag y mae yn 
anghenrheidiol ;" ac wedi nodi y gwall, efe a sylwa— " C^aint a byna î ddangos mor 
beÜ y mae y prawfiadau egluraf o olyniant esgobion o'r amserau apostolaidd yn 
argyhoeddol i unrhyw ddyn o reswm " {"Irenicum :" tudal. 301). 

Byddai yn hawdd iawn lliosogî y prawfiadau hyn i unrhyw bellder, ond ni a arbed- 
wn amynedd ac amser ein darllenwyr^dim ond ychwanegu, ddarfod i Ësgob Pearson 
brofi iod Linus wedi marw o fiaen Pedr, a chan hyny, nad oedd yn bosibl iddo ei 
ddi]}ii ef. Djwed Cabassute, ysgrifenydd Pabaidd dysgedig hanes y cynghorau, fod 
" yn gwestiwn ammhëus iawn o berthynas i Linus, Cletus, a Clemens, pa un o honynt 
a ddUynodd Pedr." "Y mae yr un dyryswch," meddai Dr. Oomber, "am y pab 
nesafl T mae fiìiglyfr y pabau yn rhoddi Cletus ar ol Linus. ac yn rhoddi i ni amryw 
fuchdraethau am Cletus ac Ânacletus, yn eu gwneyd o wahanol genedlaethau, ac yn 
babau ar wahanol amserau, gan roddi Clement o'u blaen. Er hyny profa Esgob 
Pearson nad yw y rhai'n ond dau enw ar yr un dyn ; ond y mae nodau golygwyp 
Pabaidd y cynghorau yn ceisio cyfiawnhau y fiiiglyfr Pabyddol, trwy haeru yn hyf fod 
Ignatius (yr hwn oedd yn eydoesi âg Anacletus), Ireneus, Eusebius, St. Augustine, ac 
Optatus, oll yn camgymeryd, neu oll wedi eu camarwain gan eu hailysgrifenwjr, y 
rhai a adawsant Cletus allan. Ond cred pob darllenydd diragfam fod y camgymer^ 
iad yn y ffuglyfr Pabyddol yn hytrach, yr hwn nad yw ond pentwr o anghysonderau, 
ac yn y " Merthyrdraith," a'r " Llyfir Gweddi Pabaidd," y rhai sy*n eu dall-ddilyn, yn 
^ŴeŴgP^ y^ y ^^^ dádau enwog. Gall pob dyn weled ynfydrwydd Eglwys 
■ .uauiJ; yr hon sy'n cadw parch i ddau sant gwahanol, ar ddau ddydd gwahanol— un 
na bu erioed mewn bod yn wirioneddol; canys nid yw Cletus ond byrhad o'r enw 
Anacletus" {"Forgeries of Councüs ;" rhan i). 

T mae y tystiolaethau hyn yn eithaf digonol i brofi cywirdeb yr haeriad " nad oes 
Bicrwydd i'w gael ymaÿ" ac nad yw dolenau y gadwen yn werth dim — na ellir gwneyd 
cadwen o'r dolenau, Ile y maent mor gymysglyd a dyrys hyd yn nod yn y dechreu. 
I'r fath gyfyngder y mae gwŷr yr olyniant— Rhufiiin a Lloegr — yn cael eu gyru, am 
iywbeth i roddi iddynt ryw ffug-awdurdod dros weinidogion eraiU, pan y gafiielant 
mewn peth mor wael a phwdr ag yw olyniant apostolaidd,' neu gaýdwen ddidor yn 
cyrhaeddyd o'r apostolion. T mae yn methu hyd yn nod yn y dechreu— nid oes 
Çmaint a bach i'w sicrhau, na chymaint a dolen y gellìr dyweyd am dani ei bod yn 
ei Ile. " Maey dybiaeth mai y pab yw unig olynwr St. Pedr," meddai Esgob Jewel, 
** fel pe byddai yn dwyn yr Tsbryd Glan yn ei fynwes— ac felly na allai gyfeiliomi — 
yn ffcígìaeth wael, yn y gwynt. L eneidiau duwiol y mae gias Duw yn addawedig, ac 
i'r rhai a ofiiant Dduw, ae nid yn gysylltiedig ft chadeiriau a chadwyni." T diweddar 
ddysgedig ac enwog Dr. A. Clarke, wrth lefaru am olyniant ddidor, a sylwa, " Byddai 
yn weU i'r hwn a apelia at hyn am ei awdnrdod fel gweinidog Cristionogol, eistedd i 
lainr nes iddo ei gwneyd allan ; a bydd hyny tua'r calends Groegaidd nesáf "— hyny 
yw, ni ddaw byih i ben. 



188 DOLBNAU Y GADWBN. 

gan Mr. Patriok Toang, Rhydjchain, 16d3. Er maint teìlyngdod m&wr 
y dyn hwn, efe a gondemnìwyd i godi mannor yn chwarelau Môr Etuáney 
ac wedì hyny a foddwyd ^mo gydag angor am ei wddf. 

4. £varîstu9, Bethlemiiid, o.c. 110. Nid oedd yn arswydo cymeryd y 
Ue, os coeliwn Ciaconìus ; yr hwn, er hyny, gallwn dyhio a dreuliodd ei 
amser yn well nag ymddadleu ynghylch y fath bethau ag a roddìr amo. 
Dywedir iddo gael tori eî ben. 

5. Alexander> o.c. 113, Bhufeiniad o dan Aureüan : dywedir nud efe a 
ddygodd i mewn yr afrllad, a'r dwfr sanctaidd, er puro eneidiau dynion, a 
gyru ymalth ddiafliaid ; ar yr hyn y traddododd y tad Busdrakes ddarìith 
ddignfol iawn. 

6. Sixtus, o.c. IdOy yr hwn sydd yn dyfod yn ol eìn hanes awdor- 
dodol ni i'r chweched lle ; yr hwn a eüw y Groegiaid yn Chrystos, er eî 
fod yn Bhufeiniad. Dywedir îddo anfon un Peregrine, offeiriad, yn ol eì 
gais ei hun, i fod yn esgob ymhlith y Gauls. Dywedìr i Acwila a Phris- 
cilla, wedi cael eu halldudio o Bufain gan Claudius, Act. xvüi., aros ac oesi 
hyd amser y dyn hwn. Dywedir hefyd mai Acwila a gyfieithodd yr Hen 
Destament, yn nesaf ar ol y LXXn., ond prin y deil hyn brawf. Sistus, 
wedi marw yn f erthyr, a adawodd y gader i 

7. Thelesphorus, o.c. 139, mab i angorydd, (wedi ei genedlu mewn 
priodas, gobeithio) yr hwn a sefydlodd y Grawys, oddiwrth hen draddod- 
iadau côf ar ol yr apostolion. 

8. Hyginus, o.c. 160, yr Atheniad, mab i philosophydd, ei olynçrdd, a 
ddechreuodd wledd bedydd, ac a osododd Justin Ferthyr i wneyd ei am- 
ddiâyniad, tra yr oedd ef yn gwneyd cardinaliaid, fel y dywed Ciaoonius. 

9. Pius, o.c. 154, o Aguîllac, yr hwn a sefydlodd gaidw y Pasg ar ddydd 
yr Arglwydd, yr hwn y cafodd Humes, ei frawd, yr hwn, meddent, oêdd 
awdur llyfr o'r enw y " Gweinidog," ei gyfarwyddo gan angel i berswadio 
pawb iV wneyd. 

10. Anicetus, o.c. 165, y Syriad, wedî dyfod yn ei le, a ddygodd i 
mewn yr arferiad o eillio corynau yr offeiriaîd. Yn ei amser ef y cyfarfii 
Polycarp, Marcion yn Bhufain, ac a ddy wedodd yn ei wyneb mai efe yd- 
oedd cyntaf-anedig y diafol. 

11. Soter, o.c. 175, Campaniad. Dywedir am dano ei fod yn ddyn 
gonest iawn, ac îddo ordeinio fod i brìodasau gael eu gweinyddu ^^J^ y 
hoeddus, a thrwy gydsyniad y rhieni. 

12. Ebenthereus, o.c. 188, Groegwr, at yr hwn yr anfonodd eiu brenin 
Lucius, Helvanus, a Macluanus, i erfyn amoanfonrhaigweinidogionfiydd- 
lawn, er addysgu eî ddeiüaid ymhellach mewn Cristionogaeth. Yntau a 
anfonodd Fugacious a Damianus gyda llythyrau at y brenin, yn y rhai y 
dywed, y galìai efe, fel ficer Crist, benderfynu pob materìon crefyddol yn 
eî deymaa ef. At y pab hwn hefyd y dywedir i Trenens gael ei anfon 
oddiwrth eglwysi Ffrainc, i benderfynu rhy w bethau ammhëus, y rhai a 
daflwyd i mewn i'w plith gan hereticiaid, y rhai oeddynt y pryd hyny yn 
codi i fyny yn mhob man. 

13. Ÿictor, o.c. 195, Aflncaniad gwresog, yr hwn a gymerodd fwy o 
rwysg arno ei hun, gan fod tymhestl yr erledigaeth yn awr drosodd ; efe a 
esgymunodd yr esgobion dwyreiniol, am beidio cadw y Pasg yr un dydd 
ag ef. öwrthwynebwyd hyn gan Polycrates o Ephesus, ac Ireneus o 
Lyons, a'r holl esgobion dwyreiniol, mewn ymgynghorfa yn Palestína, yr 



DOLENAU Y QADWBN. 189 

Inniía dâodieuai dros draddodiad loan a Fbylìp, yr apostoUon, mâgys y 
gmuiumt hvy yn y Gorllewin dros yr hyn a gawsant oddiwrth Fedr a 
Fhaul. Fenderfynwyd yr yBfiryson hwn yn Nghynghorfa Niee, pryd yr 
«niûllodd yr Eglwys OrUewinol ei phwnc ; a galwyd y rhai na chadwent y 
Pasg ar y Sul yn Gwnicidecimatti. Wedi i Yictor — ^buddygoliaethwr — 
lòd felly yn ûiddygoliaethus, efe a adawodd y gader i 

14. Zephiriuus,. o.G. 203, Ehufeîniad. £fe a newidiodd gwpanau coed 
y oyniiin am rai o wydr, oUegid, fel yr hofif-dybiaá rhai, na wnai gwaed 
gw«rthfawr Crist ymfwydo iddynt) fel y gallai i*r coed. Efe a gerddai yn 
dDoednoeth» i debygoli i Crríst, ac a*i gwna^h ei hun, yn lly thyrenol, yn 
"eunuch er mwyn teyrnas nefoedd.'' Yr oedd yn gyniedrolwr raewn 
áuàk rhwngPcochis, penaéth y Caiapjta'î/giom, a Cius oedd yn amddiâyn 
y ^wiriwMddÿ ae a anathameiddiodd TertuUian, a phawb a saiai yn ei 
«rbyn. 

Id. CaUxtu8, 0.0. 221, o Bayenna^ a ddilynodd« ond ni feiddiodd fod 
mor hyf, obl^id yr erUdigaeth drom o dan Serrems. Er hyny, dy wedir 
g^ rai mai efe a benododd y pedair gŵyl a gedwir yn ein pUth hyd y 
dydd-hwn. O'r diwedd efe a ddyoddeíbdd ferthyrdod greulawn* 

16. ürban, o.c. 227, Rhufeiniad, a ganJynodd, am-yr hwp y dywed 
^^lilyfr y Fabau," iddo droi y Uestri sanctaidd yn rhai o.arian, yr hyn a 
eUid dybip yn orchwyl o gryn anhawsder yn yr amser babaraidd hwnw, o 
dan y bwystfil HeUogabalus. Cafodd Origen y driniaeth flin, trwy gyd- 
syniad y dyn hwn, o gael ei esgymuno gan Demetrius o Alcxandria ; ond 
À ei hun a ddyoddefodd ferthyrdod ; feUy hefyd, 

17. Fontianus, o.ç. 233, ei olynwr a'i gydwladwr, yr hwn a brofodd o'r 
un fath gwpan yn ynys Sardinia, Ue yr oedd wedi ei alltudio, gau adael ei 
lei 

18. Anterus, o.c. 238, Groegwr, yr hwn a ofalodd ar fod i weithredoedd 
a choffadwTÌaethau y merthyron gael eu cof-gadw gan gofiaduron gallupg ; 
a ehafodd ef ei hun ei ychwanegu at eu nifer trwy ormes Madminus. 

19. Fabian, o.c. 238, Rhufeiniad, a gymerodd ei le trwy etholiad an- 
ûysgwyliadwy wedi ei achlysuro trwy i golomen sefyll ar ei ben. Dy- 
wedir iddo fedyddio y ddau Fhylip, oedd ymherawdwyr, ac adferu Origçn 
i gjmundeb yr. eglwys. Efe a ddyoddefodd o dan Decius, yn y seithfed 
erledigaeth. 

20. Comelius, o.c. 254, Rhufeiniad, a gjrmerodd ei le, ond nid heb 
wrthwynebiad oddiwrth Novatus, offeiriad o Rufain, yr hwn a gyhuddodd 
CorneUus o heresi, oblegid derbyn o hono, ar eu hedifeirwch, y rhai a 
syrthiaBant i eUun^addoliaeth, yr hyn na oddefai y NoYatiaid. Farhaodd 
plaid.y Novatiaid yn hir i ddewis pab yn olynol o honynt eu hunain, hyd 
amser Celestinus, pryd y torwyd hwynt ymaith, Bu Uawer o lythyrau 
rhwng. y Comelius hwn a St. Cyprian, yn y rhai y raae Cyprian mewn 
modd cyfeiUgar yn oi olw yn frawd, 

21. liucius, o.c. 250, Rhufeiniad, a gymerodd y Ue yn ngwres yr erlid- 
igaeth, o'r hwn yr alltudiwyd ef, ond a ddychwelodd yn ol yn íuan : ar 
hyn y mae Cyprian yn ei groesawu mewn Uythyr caredigol. Bu yr un 
ymgyfeiUach rhwng Cyprian a'i olynwr 

22. Stephan, o.ç. 258, yr hwn yntau oedd Rufeiniad, yr hyn a ym- 
ddengys oddíwrth eu cydepistolau, er eu gwahaniaeth mewa barn o 
berthÿnas i ailfedyddio y rhai a fedyddiwyd gan hereticiaid. Tybiai 

1850.] o 



190 DOLENAU Y GADWEX. 

Cyprûuì hjnj yn brìodol, aaá ni odde&i Stephan j hth beth. Am hjn 
— Igan eî fod yn dwyn pethau jn ihj awdordodol — j o^ddwyd St^han 
gap Finiiilîan. £fe a ferthyrwyd gan Yal»îan, gan adael ei esgobaeth i 

23. 8ixttts n.y o.C. 261, Ath^ind, yr hwn a gefiiogwyd yn selog gan 
St. Lawrenee, nes iddo gael eî roetio ar gridill am eî benderfyniad. 
Obl^d Uymder yr erüdì^eth €»edd yn %nu y pryd hyny, daríu i unÿ 
Paul, fibi o Alexandrîa ; ae efe oedd y cyntif i ymgynny g ar fywy d meu- 
dwyol, ae ysgrifenwyd ei fywyd gan St . Jefome. Y mae llyfr o bedwar 
cant a d^ ar hugain o ymadroddion, yn y drydedd gyfrol o '^ Lyfrfe y 
Tadau," yn cael â briodoli i'r dyn hwn ; ond cafiryd allan mai gwaitiì 
8ixtus y Pythagoriad ydyw. Ei gydwladwr, 

24. IHonyâus, o.c. 261, al dilynodd ef. Yn amseT hwn y dyodd^odd 
Cyprian ferthyrdod ; a Phaul, o Samosata, a boenodd yr eglwys gyda'i 
Êüchdo^ al heresi, yr hwn y darfri i Di<mysius ei wrthwynebu hyd eithaf 
ei allu. Dywedir hefyd iddo ddychwélyd Trq^<mia, g^wraig yr Ymher- 
awdwr Dedus, a Cyrilla, eì merch, ynghyd â diwe' mil a deugaJn eraill, at 
Chistionogaeth. 

25. Felix, o.O. 273, Bhufeiniad, a ddaeüì ar d ol ef, ond ni chafodd 
yntau well amaer; er y dywed ihai iddo adeiladu ^wysi a phenodi 
aberthau ar allorau y merthyrcm. Cafodd ìmA merthyrdod ei hunan, ac 
felly hefyd ei olynwr, 

26. Euticfaianus, o.c. 275, y Tyseaniad, yr hwn y dywedir iddo gladdu 
tri chant a dau a deugain o ferthyrtm âl ddwylaw ei hun. Dywedìr hefyd 
iddo fendithio grawnwin a ffii, a ffirwythau ^aî]], ar yr aHor, a ddaddu 
merthyr<m mewn amwìsgoedd porphtH*. 

27. Gaius, o.c. 288, o Dahnatia. Yr oedd ef yn gâr i'r Ymh^rawdwr 
Dioclesian, ond ni fu dim gwell amo obl^d hyny, nal frawd Ghtbìmus 
chwùth, merch yr hwn, Susannah, a ddyhisai biìodi Ghderius, yr ymher- 
awdwr, yn ol penodiad Dioclesìan, ond hi a wrthododd yn b^derfynol, efr 
i hyny gostio iddi ei bywyd. 

28. MarceUinus, o. c. 298, y Bhufrâniad, a ddilynodd Gaius. Efe, 
rhag ofii, a offiymodd beraroghiu i Mars ; rfaai a ddywedant i Lds a Yesta 
hefyd, am yr hyn y cafodd ei holi gan ymgynghor& Seusane ; ond efe a 
ediÊurhaodd yn frian, ac a geryddodd y gorthrymwr yn &. wyneb, ac a fri 
farw yn ferthyr. Ei gydwladwr, agos o'r un ^w, 

29. Marceìius, o.c. 304, a ddilynodd, ac a safodd allan yn barhaus yn 
erbyn Masiminius, y gortìirymwr, am yr hyn y dyfimwyd ef i gadw 
bwystfilod mewn marchdy a wnawd o dŷ Lucina, gweddw, yr h^, o 
resyndod, a'i croesawodd. Oddiyno efe a ddysgodd trwy ei ys^ifeniadau 
y rhai nad aUasai trwy ei bregetìiau, nes iddo d<fybenu ei ddyddiau yn y 
lle drygsawrus hwnw. Efe a olynwyd gan 

30. Eusebius, o.c. 310, Groegwr, yn amser Maxentius : mor chwerw a 
neb o'r lleîU. Ni chydnabyddai Theodorus na MarceUus yr Eusebius hwn 
yn bab ; ond y mae Optatus, Augustíne, Eusebius, ac enûU, yn gwneyd. 
Dywed rhai mai yn ei amser ef y cafwyd hyd i groes Grìst yn Jerusalem, 
gan un Judas, luddew, yr hwn, ar hyny, a drôdd yn Gristion ; ond dywed 
eraiU mai Helen (Elen), mam Cystenyn, oedd yr un a gafodd afìtel ar y 
demyn gwertWawr hwnw. Wedi Uawer o drîstwch a dyoddefiadau efe a 
adawodd ei le i 

^31. MUtìades, o.c. 312, Affiicaniad, yr hwn hefyá a elwid Mîlchiades. 



BOLENAU Y GADWEN. 191 

Yn ei amser ef y eafodd Cwstenyn fuddygoliaeth fawr ar Maxentius, yr 
hwn a foddodd yn y Tiber, trwy gwympiad y bont. Tr pab hwn y 
rhoddodd Cwstenyn dŷ Plantius* Lateranus, wedi iddo gael ei ddifrîo gan 
Nero, a'r hwn sydd yn sefyll hyd y dydd hwn wrth yr enw Palas Lateran. 
Gwnaed ef hefyd yn famwr y ddadl nodedig Aârìcanaidd rhwng Cecilianus, 
Ësgob Carthage, a Majorinus, y Donatistiad, o berthynas i roddi y Biblau 
i fyny i'w Uosgi. Ond dywed eraill iddo ef ei hun farw yn ferthyr fel ei 
hoU âaenafìaid. 

32. Sylvester, o.c. 315, Bhufeiniad, yr hwn a gyrchwyd o fynydd 
Soracte (Ue yr ymguddiasai rhag erlidigaeth), i fod yn bab. Dywedir gan 
rai mai efe a fedyddiodd C wstMiyn, er y dywed Eusebius mai gan Eusebius 
Nicomedia y cafodd é. fedyddio, yr hwn yn ebrwydd a iachäwyd o 
wahanglwyf, ac a adeiladodd St. Pedr, yn Bhufain, gan gloddio y sail ei 
hunan, a dwyn ymaith ddeuddeg basgedaid yn llawn o ddaear ar ei 
ysgwyddau ymherodrol ei hun, mewn anrhydedd i r deuddeg apostol. 
Darfu iddo wed'yn, ar awgrymiad y pab hwn, adeiladu llawer o eglwysi 
eraül, y rhai a gysegrwyd mewn anrhydedd i seintiau a merthyron. Efe 
hefyd a fynodd gadw Dydd yr Arglwydd yn Ue y Sabboth luddewig. Y 
mae eigyfraniadau, a'î haelioni eraül, fel ag eu gwneir i fyny gan Ciaconius, 
yn aûghredadwy. Efe a benododd fod i Sylvester wisgo coron o aur, ond 
efe a ymfoddlonodd ar feitr Phrygiaidd. Yn ei amser ef y cynnaÚwyd 
ymgynghorfa fawr gyfíredinol gyntaf Nice yn erbyn Arius. Bu Sylvester 
farw mewn tangnefedd a henaint da ; ac ynddo ef y dybenodd y dam 
cyntaf o'r gadwen— y dam goreu — ^yr esgobion da.^ 

Am yr y^aid hwn — ^y rhifres hyn o ddolenau y gadwea — ^gaUwn ofyn, A 
ydyw olyniant sydd yn methu hyd yn nod yn y cychwyniad yn rhjrwanrhyd- 
edd i'r neb a'i hònant. Yr oedd dirgelwch yr anwiredd yn dechreu 
gweithio yn Victor, pan yr esgymunodd Eglwysi y Dwyrain am wahan- 
iaethu o berthynas i amser cadw y Pasg. Yr oedd gwaUgofrwydd ac 
ynfydrwydd rhai o honynt yn amlwg, a hyny yn ol eu hanesion hwynt eu 
hunain. Os cawsom cymaint o draíferth i gael gafael yn y dolenau- — a 
methu bod yn sicr eto — B> hyny yn yr amser goreu — agosaf i'r oes apostol- 
aidd — ^pa beth a phít fath ddolenau a fyddant erbyn y taflwn olwg ar 
ddolenau y dam nesaf, a'r nesaf wedi hyny ? Os oeddynt o fettel mor 
rydlyd y pryd hyny, fel mai prin y gallasem eu cydio ynghyd, a methu yn 
hoUol gael bach apostolaidd iV cydio, mor leied o anrhydedd yw i'n 
H^lwyswyr hòni eu perthynas â'r fath haid, na'u cydiad â'r fath gadwen 
lygredig ! Ni a adawn y tro hwn eto, fel y gaUo ein darUenwyr hwythau 
gael hamdden i dremio ar y dolenau cyntaf hyn o'r gadwen, a pharotoi eu 
meddyliau i gael golwg ar ddam gwaeth o lawer y tro nesaf. 



^M' PrideaibXf M^A., "IrUroductionfor Reading all sorts of Hiatories" 1672. 



o 2 



192 



BUTLER AR GREFYDD NATURIOL A 
DADGUDDIEDIG. 

Hydbrwn nad yw eîn darllenwyr wedi anghofio yn Uwyr sylwedd y ddwy 
erthygl a ymddangosasant yn barod^ ar y Uyfr ag y mae ei enw uweh ben 
yr yfígrif hon ; ac at yr hwn nid ydym yn teimlo ein hunain mewn anghen 
am un esgusawd dros alw eu sylw drachefn. Ni a dybiem na raid i ni 
betruso wrth ddy wedyd, fod y ddysgyblaeth iachusol a weinyddir i'r meddwl, 
o fyf^TÌo y Uyfr hwn yn drwya(Û, yn annibynol ar werthfawrogrwydd ei 
gynnwysîad, yn fwy na digon o dâl am unrhy w laftir, pa mor fawr bynag,-^ 
gymerir i V foistroli ; tra ar yr un pryd y mae ei resymau cedym ac an- 
orchfygol o werth anmhrisiadwy i'r cristion ymofyngar, trwy eu bod yn ei 
alluogi i beri i "bob anwiredd' anffyddol " gau ei safn,'' ac i roddi atebiad 
buddygoliaethus i*r gwrthddadleuon a ddygir ymlaen yn erbyn y grefydd 
hono, o'r hon y mae yn tynu ei hoU gysur yn y byd hwn, ac ar yr hon y 
mae yn seilio ei hoU obaith am fywyd a dedwyddwch yn yr hwn a ddaw. 

Yn yr erthygl flaenaf, neu yr un ragarweiniol, amcan yr hon ydoedd 
parotöi y meddwl i ddeall yr holl lyfr, eglurwyd natur yr ymresymiad 
oddiwrth gyfatebiaeth, ynghyd â'r Ue penodol y mae yn ei ddal ymhlith 
y prawfiadau o wirionedd y grefydd Gristionogol, fel yn îs-wasanaethgar 
i'r ppofìon uwch a mwy uniongyrchol hyny, pj* y rhai y mae ei gwîrionedd 
yn gorphwys. Yn yr ail, rhoddwyd crynodeb o gynnwysîad y ddwy ben- 
nod gyntaf yn y Uyfr ; yn y rhai y mae eîn hawdur yn defiiyddio eyfateb- 
iaeth i brofl nad oes dim yn afresymol, nac yn annhebygol yn yr athraw- 
iaeth o hanfodiad yr enaid mewn sefyUfa ddyfodol, ar ol ei ysgariad a'r 
eorff ; nac ychwaith yn yr athramaeth o weinyddiad gwobr a chosb yn y 
sefyUfa hono, yn ol ein hymddygiadau yn y fuchedd hon. Y mae y tebyg- 
olrwydd o wirionedd yr athrawiaeth olaf hon yn cael ei ddangos, trwy 
ddwyn ymlaen brofion uniongyrchol o oruchwyHaeth bresennol natur, fod 
dynolry w yn y fuchedd hon yn ddeiliaid yr hyn a eUir ei alw yn Uywodr- 
aeth naturiol Duw dros ei greaduriaid rhesymol ; yn yr hon y mae ef e wedi 
cysyUtu gwobr â'r naiU ddosbarth o weithredoedd, a chosb â'r UaU, ac wedi 
ein cynnysgaethu ninnau â gaUu i ragweled y cysyUtiad yma, yr hyn sydd 
yn gwneuthur ì fyny y syniad o ly wodraeth ; a'r hyn sydd yn peri ein bod 
dan ei ly wodraeth Ef yn awr, mewn ystyr mor fanwl a phriodol ag yr ydym 
dan ly wodraeth ein deddfwyr gwladol, ac yn yr un ystyr ag y mae plant 
yn ddarostyngedig i'w rhîenì, a gweision i'w meistriaid. Ac, wedi profi yn 
y bcnnod o'r blaen y tebygolrwydd y bydd yr enaid yn hanfodi mewn sef- 
yUfa ddyfodol, y mae yn dyfod a chylatebiaeth i mewn yma i ddangos, o 
ran dim & elUr ei brofi i'r gwrthwyneb, y gaU y Uy wodraeth hon o eiddo Duw 
dros ei greaduriaid rhesymol fod yn ymest}Ti i dragywyddoldeb — ^fod yn 
bosìbl y byddant yno yn sefyU mewn perthynas â Duw byth fel eu Llyw- 
odraethwr, ac yn ddeiUaid gweinyddiad uwch a pherffeithiach o wobrwyon 
a chosbau oddiwrtho ef yn y byd hwnw, yn ganlyniad eu hj-mddygîadau yn 
y byd hwn. Dyma gynnwysiad y ddwy bennod gyntaf o'r *^Analoÿÿ" 
Eîn hamcan ydyw myned ymlaen i roddi gerbron ein darUenwyr grynodeb 

* Gwcl " Tntóthodydd :" Uyfr iv, tudal. 91—100, • S61— 861. 



CREFYDD NATÜRIOL A DADGUDDIEDIG. 193 

mor fyr a chynnwysfawr, ac ar yr un pryd mor eglur ag y gallom, o'r ym- 
resymiad sydd yn gynnwysedig yn y pennodau dilynol; Ue y mae yr 
egwyddor o gyfatebiaeth yn eael ei ehymhwyso at athrawiaethau eraiU 
crefydd — a'r cwbl yn myned i brofì, nas gellir dwyn ymlaen yr un wrth- 
ddadl yn erbyn y gyfundrefn ddwyfol o grefydd a ddadguddir yn y Bibl, 
nad ydyw yn milwrio yn hollol gyda'r un grym yn erbyn trefniant presen- 
nol natur a rhagluniaeth, ac yn erbyn yr oU o orchwyliaethau Duw ag sydd 
yn dyfod o dan ein sylw ni yn y fuchedd hon, ac yn áwjD. perthynas â dyn 
fel deiliad amser. 

Pennod III. Mater y bennod hon ydyw Llywodrcteth Foesol Duw, 
Wrth lywodraeth foesol Duw y golygir, y Uywodraeth hono o'i eiddo ef dros 
ei greaduriaid rhesymol a chyfrtfol, yn yr hon y mae yn ymddwyn tuag 
atynt yn ol haeddiant eu gweithredoedd, trwy wobrwyo y da a chosbi y 
drwg. Profwyd yn ỳ bennod o'r blaen, fod dynohy w yn bresennol yn 
ddeüiaid llywodraeth benodol o eiddo Duw — llywodraeth mewn ystyr mor 
bendant a'r eiddo brenin ar ei ddeiüaid, rhîeni ar eu plant, neu feistriaid ar 
eu gweision ; yn gymaint a'i fod ef yn eu gwobrwyo ac yn eu cosbi am eu 
gweithredoedd. Ond y mae yn amlwg nad y w hyn, o hono ei hun, yn 
ddigonol i benderfynu dim gyda sicrwydd mewn perthynas i nodweddiad 
moesol y Lly wodraethwr, ' nac uniondeb ei lywodraeth. Y mae hyn yn 
profi fod Uywodraeth ; ond nid y w yn profi fod y Uy wodraeth hono yn un 
uniawn. Y mae yn profi fod "Duw ei hun yn famwr;" ond nid yw yn 
profi fod y Bamwr hwnw yn un cyfiawn. Oblegid y mae Uywodraeth 
foesol yn gynnwysedig nid yn unig mewn gwobrwyo a chosbi y deüiaid am 
eu gweîthredoedd — ^yr hyn a eUir ei wneyd gan y gormesdeyrn mwyaf 
anghyfiawn, ond mewn gwobrwyo y da a chosbi y drwg — ^mewn " talu i 
bob un yn ol ei weithred" oddiar ystyriaeth o ansawdd foesol y weithred 
hono, fel yn dda neu yn ddrwg. A pherfíeithrwydd Uywodraeth foesol 
ydyw, fod y gweinyddmd hwn yn cael ei wneyd gyda golwg ar ei hoU 
ddeiliaid, mewn cyfartoledd perffaith i haeddiant neu ddrwghaeddiant eu 
gweithredoedd. Yn awr, un o'r athrawiaethau a ddysgir i ni gan grefydd 
ydyw, fod dynohyw yn ddeiJiaid y gyfryw lywodraeth a hon — ^fod y 
"Brenin tragywyddol, anfarwol, ac anweledig'* yn un ag sy'n caru "cyf- 
iawnder, ac yn casâu anwiredd," ac y bydd efe yn sicr o wobrwyo y naiU, a 
chosbi y UaU ; ac er, yn nghanol yr annhrefn mawr sydd yn fíynu yn bresen- 
nol jrn y byd, fod rhagoriaeth rhinwedd i raddau dan lèn, eto y bydd y 
Uywodraeth hon o eiddo Duw yn ymaddfedu i berfíeithrwydd ar feusydd 
ëang tragywyddcddeb, wedi y symuder yr hoU " dramgwyddiadau " o'i 
deyraas ef — ^y bydd yno bawb yn derbyn o " fírwyth ei weithredoedd ei 
hun ;" y bydd y cyfryw ag sydd yn awr " yn hau i'r cnawd" yno yn "medi 
Uygredigaeth," a'r rhai sydd yn " hau i'r ysbryd" yno yn "medi bywyd 
tragywyddol" — ^y bydd sancteiddrwydd byth yn fuddygoUaethus, a phcchod 
wedi ei ddarostwng a'i wisgo â gwarth a dirmyg tragy wyddol. 

Ac amcan y bennod hon ydy w, ymhoU i ba raddau y mae cyfatebiaeth 
natur yn dwyn tystiolaeth i wirionedd yr athrawiaeth yma. Y mae ein 
hawdur yn y bennod yn gwneuthur ymchwiUad i weinyddiad gorucli- 
wyUaeth bresennol Duw tuag at y byd, ac i gwrs cjrfíredinol natur, i edrych 
a oes yma ddim awgrymiadauUedbendant adeaUadwy wedi eu rhoddi gan yr 
" Unig Benaeth, Brenin y breninoedd, ac Arglwydd yr arglwyddi " i dystio 
i'w greaduriaid pa un ai p blaid rhinwedd y mae efe, ai ynte drygioni. 



194 BUTLER AR GREFYDD 

Math o glust-ymwrandawiad ydyw â goruchwyliaeth Dtiw tuag at y byd 
yn nghyfansoddiad natur a <;hymdeithas, i edrych a oes yma, yn ngbanol 
trwst ac annhrefn y fuchedd gymysglyd ac anijaherffaith hon, ddim rhyw 
" laẁ dystaw main ", yn gly wadwy trwy y cwbl, yn dyfod allan o enau yr 
" Hwn sydd yn eistedd ar yr orseddfainc," yn dywedyd, mai " da fydd i'r 
eyfiawn," ond mai **gwae yr anwîr, drwg fydd iddo." Mewn gair, y 
cwestiwn i'w benderfynu ydyw, Ai nid ydym wedi ein cynnysgaethu â 
phrofion mwy neu lai eglur, yn y rhan hono o oruchwyliaeth Duw ag sydd 
yn dyfod o dan ein sylw ni yn y fuchedd hon, fod y cyfryw lywodraeth 
fbesol eisoes wedi ei sefydlu ? Y mae yn anghenrheidiol i'r darllenydd 
sylwi yma, fod ein hawdur yn addef nad yw y llywodraeth ddwyfol ag yr 
ydym ni yn cael ein hunain dani yn y fuchedd hon, o'i chymeryd wrthi ei 
hunan, yn berffeithrwydd llywodraeth foesol. Nid perôeithrwydd mewn 
graddau yw yr hyn a ddadleuir drosto, ond perffeithrwydd mewn natur. 
Nid y w ei bod hyd yn hyn yn anmherfiaith mewn graddau, mewn un modd 
yn peri nas gall fod yn cyfranogi o natur wir foesol. Y mae yn eîthaf 
posibi i ly wodraeth gyûa,wn fod yn dyfod i'r golwg yn bresennol i ryw 
raddau, a hyny i raddau digonol i roddi sail gref yn y meddwl i ddysgwyl 
y bydd iddi gael ei dwyn i orpheniad, a'i gweithio aUan i'r gradd hwnw o 
beräeithrwydd ag ein dysgir ni gan grefydd y bydd iddi gael, er nas gall 
hyn ddyfod i'r golwg, hyd nes y byddo i fwy o'r oruchwyliaeth ddwyfol 
gael ei hamlygu, nag sydd yn bosibl yn y fuchedd hon. Ac amcan y ben- 
nod hon ydy w, gwneuthur ymchwiliad i ba raddau y mae hyn yn bod : i ba 
raddau, yn annibynol ar y natur foesol ag y mae y Creawdwr wedi ein 
cynnysgaethu â hi, a'r sjiiiad naturiol sydd genym o hono ef fel llywodr- 
aethwr cyfiawn ei çreaduriaid, i ba rai y rhoddes efe y natur yma — ^i ba 
raddau, yn annibynol ar hyn, y mae egwyddorion ac egrn Uywodraeth 
foesol dros y byd yn ganfyddadwy yn awr, yn nghanol yr hoU gymysgedd 
a'r annhrefn sydd yn fíynu ynddo. Ac os ceir yn yr ymchwüiad hwn 
brofion o lywodraeth foesol eisoes wedi ei sefydlu gan y Goruchaf dros y 
byd, nis gall dim gyfiawnhau fibledd a gwrthuni yr ymddygiad o droi draw 
gydag anghrediniaeth a diystyrwch oddiwcth dystiolaeth y grefydd hono, 
yr hon sydd yn ein dysgu y bydd deddfau y llywodraeth hon yn teymasu 
yn fuddygoliaethus yn nhragy wyddoldeb ; ac y bydd yr hyn nad yw i'w 
weled yn awr ond yn yr ^inyn, wedi ymagor ac ymestyn iV lawn dŵf yn 
y byd hwnw ag y mae perffeithrwydd jl\ un o'i briodoUaethau. 

Y mae y boddÙonrwydd a'r tawelwch meddwl hwnw sydd yn ganlyniad 
naturiol bywyd rhhiweddol, ynghyd â'r anesmwythder a'r dychryn sydd 
yn canlyn gyrfa o ddrygioni, wedi cael ei ddwyn ymlaen yn fynych fel 
anghraifíl o lywodraeth foesol wedi ei sefydlu mewn natur — anghraifit o 
honi wedi ei chasglu oddiwrth brofiad, a chwrs bresennol pethau. Ond y 
mae Butler, yn ei arafwch a'i gynnüdeb arferol, yn gwrthod cymeryd y 
fantaìs oV ystyriaeth yma iV defnyddio fel rheswm dros wirionedd yr hyn 
a amcenir ei brofi ganddo. A hyny, medd efe, am ei fod yn orchwyl an- 
hawdd i bwyso a chlorianu pleser a phoen, y naill gyda'r llall, aV naill 
gogyfer â'r Uall, yn y fath fodd, fel ag i ddyfod i benderfyniad, gyda dim 
manybwydd, o'r graddau mwy o hyfrydwch sydd yn gysyUtiedig â rhin- 
wedd nag â drygioni. Ac yn wir, nid yw yn beth anmhosibl, yn nghanol 
annhrefn dirfawr y byd presennol, i amgylchiadau gymeryd lle, yn y rhai y 
byddy mwynhâd yn Uai o ochr rhinwedd nag o ochr drygioni, hyd ynnod 



NATURIOL A DADGUODIEOIG. 195 

gyda golwg ar y rhai hyny sydd wedi treulio eu hoes o'u hieuenctid i fyny yn 
ddiargyhoedd, ac yn f wy fyth gyda golwg ar y rhai hyny sydd wedi bod yn 
rhedeg am beth amser yn fifyrdd pechod, ac ar ol hyny wedi dychwelyd a 
<liwygio. Meddyliwn am un o'r dosbarth olaf hwn fel anghraîSl ; y mae 
yn ddyn sydd à'i dueddiadau halogedig wedi eu hennyn, ei allu naturiol 
o hunan-lywodraethiad wedi cael ei anmharu trwy arferìon llygredig, 
a'i chwantau afly wodraethus o'i amgylch fel cynnifer o fwystfilod rheibus 
yn rhuo am eu hysglyfaeth ; pwy all ddy weyd pa mor hir y gall y cyfryw 
un fody cyn dyfod i deimlo mwy o hyfrydwch a boddhad wrth fwynhau 
effeithiau daionus by wyd o rinwedd, nag o anhawsderau a chroesau a hunan- 
ymwadiad yn y gwaìth o groeshoelio ei chwantau ? Er hyn i gyd, y mae 
ein hawdur yn tystio ei fod ymhell oddiwrth addef ei fod yn beth am- 
mheûus pa un ai o ochr rhinwedd ai ynte drygioni y mae mwyaf o fwyn- 
had yn y byd hwn : ond hyd yn nod pe yr addefìd hyn, eto y mae de- 
chreaad> ao egwyddorìon, a hadau goruchwyliaeth gyfìawn i'w gweled 
mewn natur, y tuhwnt i bob dadl, ond i ni ymofyn yn fanwl am danynt. 
Ac i brofi y gosodiad hwn, y mae y gweddill o*r bennod yn cael ei ddefn- 
yddio. 

I. Gan fod profiad yn ein dysgu fod dynobyw yn bresennol yn ddeiliaid 
lly wodraeth benodol o eiddo Duw, yn yr ystyr a eglurwyd yn y bennod o'r 
blaen, y mae yn ddîau ei fod yn gwestiwn teilwng o ystyriaeth, ai nis gall 
y Uywodraeth hono fod yn un foesol ? Gan ei fod ef yn dadguddio eì hun 
i ni yn y cymerìad o ly wodraethwr, a oes genym sail i benderfynu nas gall 
efe fod yn lly wodraethwr cyfiawn ac uniawn ? Y mae fíeithiau sydd yn 
dyfod. o dan ein sylw bob dydd yn nghwrs bresennol pethau, yn sefydlu y 
gwìrìonedd hwn y tuhwnt i bob dadl, fod y Bod Goruchaf yn llywodr- 
aethu dynolryw yn awr trwy oruchwyliaeth gwobrwyon a chosbau, yn 
gyson â rhy w reolau sefydledig o weinyddiad ; a chan hyny, y mae yn 
rhesymol iawn i ni ymholi, Pa sail sydd dros dybied na bydd iddo ef 
yn y pen draw wobrwyo a chosbi ei greadurìaid yn ol y rheol benodol hon, 
sef fel yr ymddygont yn rhesymol neu yn afresymol, yn rhinweddol neu yn 
ddrygionus ? — oblegid y mae fod i ddedwyddwch neu drueni dyn gael ei 
benderfynu wrth y rheol hon, yn beth ag sydd yn syrthio i mewn 
yn Uawer mwy â'n syniadau naturìol ni am bethau, na bod i hyny gael ei 
benderfynu wrth unrhyw reol arall pa bynag. Y mae cyfansoddiad y 
meddwl y mae ein Creawdwr wedi ein cynnysgaethu ni âg ef, yn peri y 
byddai ei waith yn gwobrwyo ac yn cosbi gweithredoedd wrth unrhyw 
reol arall^ yn beth llawer mwy anhawdd rhoddi cyfrif am dano. Y mae yn 
ymddangos ynte, nas gall y dysgwyliad hwnw ag y mae crefydd yn ei godi 
yn y meddwl, y bydd i'r cyfiawn, ar y cyfan, fod yn ddedwydd, a'r dryg- 
ionus yn druenus, mewn un modd gael ei gyfrif yn ddychymyg ffbl a di- 
sail ; yn gymaint ag nad ydy w yn ddim mwy na dysgwyliad y bydd i drefn 
o lywodraeth, sydd eisoes wedi dechreu, gael ei charìo ymlaen, hyny yw, 
y drefn o wobrwyo a chosbi gweithredoedd , a'i chario ymlaen hefyd yn ol 
rheol benodol, ag sydd jm ymddangos yn anocheladwy i'n meddyliau ni yn 
fwy naturìol nag unrhyw reol arall, sef y rheol hono o gyfiawnder ag sydd 
yn " talu i bob un yn ol ei weithred," trwy wobrwyo y da a chosbi y 
drwg. ^ 

II. Y mae yn deilwng o sylw fod tawelwch, boddlonrwydd, a Uiaws o 
fanteision allanol, yn ganlyniadau naturiol yr ymarferiad o gallineb, a 



196 BUTLER AR GREFYDD 

phwyll, a gofal yn ein hymdriniaeth â'n hamgylehiadau tymmorol yn y byd 
hwn ; tra y mae ar y llaw arall liaws o anfanteision a gofidiau yn sier o 
ddeilliaw o afradlonedd, ac esgeulusdra, ac ymddygiadau ffol ac anystjnîoL 
Yn awr, y mae y pethau hyn yn brofion o uniondeb yr egwyddorion hyny 
ar y rhai y mae cyfansoddiad natur wedi ei sylfaenu : ac y mae fod y Gor- 
uchaf yn lly wodraethu y byd trwy ddeddfau cyffredinol a sefydlog fel hyn, 
ac wedi ein cynnysgaetbu ninnau â galluoedd i ddeall ac i edrych i mewn 
i'r cyfansoddiad hwn o'i eiddo ef, ac i ragweled canlyniadau da neu ddrwg 
ein hymddygiadau — y mae y pethau hyn yn awgrymiadau pendant fod 
rhy w fath o ly wodraeth foesol wedi ei sefydlu ; oblegid, gan fod cyfansodd- 
iad pethau y cyfryw a hyn, y mae yn caiüyn yn anghenrheidiol, fod call- 
ineb a ffolineb, y rhai ydynt yn cyfranogi o natur rhinwedd a drygioni, yn 
sicr o gael, megys y maent yn cael yn awr, y naill ei wobrwyo, a'r Uall ei 
gosbi. 

III. Yr ydym yn gweled fod gweithredoedd drygionus, yn ol trefn 
naturiol pethau yn y byd hwn, yn cael eu cosbi i raddau mawr fel yn niw- 
eidiol i gymdeithas, Ac heblaw y gosbedigaeth a weinyddir yn weithredol 
o'u plegid ar y cyfrif hwn, y mae ofti a dychryn yn meddia^mu y cyfry w 
ag sydd yn troseddu deddfau eu gwlad, rhag cael eu dal a'u dwyn i afael 
y gyfraith a droseddasant ; ac y mae yr ofti hwn ei hunan yn fynych jm 
gosbedigaeth nid bechan. Ac hefyd, y mae yr ofn a'r arswyd naturiol 
hwnw sydd yn foddion i attal dynion rhag cyflawni y cyfryw droseddau, 
yn dystiolaeth bendant o eiddo natur yn eu herbyn. Yr ydym yn gwybod 
fod rhyw ddrygau penodol, ag sydd yn fwy uniongyrchol na rhai eraill, yn 
milwrio yn erbyn by wyd cymdeithas, megys twyll, celwydd, anonestrwydd, 
creulondeb, a'r cyffelyb. Pe goddefid i dwyll ac anghyfiawnder, er esiampl, 
ffynu mewn cymdeithas, yr effaith anocheladwy fyddai dinystrio pob ym- 
ddiried rhwng pleidiau a'u gilydd, yr hyn sydd yn hanfodol i fasnach, a 
phob ymdrafodaeth o eiddo dynion y naill âV llall. *Yr un modd amanon- 
estrwydd : pe gadewid i'r drwg hwn ddianc yn ddigosb, ebrwydd y dar- 
fyddai am bob diogelwch mewn meddiannau ; a 'r canlyniad fyddai llwyr 
ddadymchweliad y cyfansoddiad gwladol. Y mae yn ymddangos ynte fod 
yn anhebgorol anghenrheidiol i fywyd a hanfod cymdeithas, fod i'r cyfiyw 
ddrygau ag sydd yn eu natur yn ddinystriol iddi, gael eu cosbi fel y cyf- 
ryw, ac o ganlyniad y mae y cyfryw gosbedigaeth mor naturiol .a chym- 
deithas eì hunan ; ac y mae yn anghraifflb o fath o ly wodraeth foesol eisoes 
wedi ei sefydlu mewn natur, ac yn cael ei rhoddi mewn gweithrediad 
parhaus. A chan mai goruchwyliaeth rhagluniaeth neu lywodraeth Duw 
ydyw cwrs naturiol pethau, er ei fod yn cael ei gario ymlaen trwy offeryn- 
oliaeth dynion, y mae y cyfan a ddy wedwyd yma yn y diwedd yn dyfod i 
hyn — ^fod dynolryw yn cael eu hunain yn bresennol wedi eu gosod ganddo 
ef yn y cyfryw amgylchiadau ag y maent yn gyfrifol am eu hymddygiadau; 
ac yn fynych yn cael eu cosbi, ac weithiau eu gwobrwyo, o dan ei ly wodr- 
aeth ef, i'r graddau ag y byddont yn foddion i niweidio, neu ynte i lesoli 
cymdeithas. 

Fe allai y gwrthddadleuir yma fod gweithredoedd da, a'r cyftyw ag ydynt 
yn Uesol i gymdeithas, yn fynych yn cael eu cosbi, megys mewn erlidig- 
aethau, ac amgylchiadau eraiU ; a bod gweithredoedd drwg, a'r cyfryw ag 
ydynt yn niweidiol i gymdeithas, weithîau yn cael eu gwobrwyo. I hyn y 
mae Butler yn ateb, yn y lle cyntaf, nad yw mewn un modd yn anghen- 



NATÜRIOL A DAOGCBDIEBIG. 197 

rheidìol, nac o ganlyniad yn naturíol, fod i weithredoedd drwg gael eu 
gwobrwyo a rhai da eu cosbi, yn yr un ystyr ag y mae yn anghenrheidiol, 
ae am hyny yn naturiol, fod i'r blaenaf gael eu cosbi, a'rolaf eu gwobrwyo. 
Ac yn nesaf, nad yw gweithredoedd da byth yn cael eu cosbi, oddiar yr 
ystyríaeth o'u bod yn Uesol i gymdeithas ; na rhai drwg byth yn cael eu 
gwobrwyo oddiar yr ystyríaeth o'u bod yn niweidiol i gymdeithas. Ac o 
ganlyniad, y mae y gwirionedd hwn yn aros yr un — ^fod Awdur natur wedi 
trefnu ar fod i weitlu«doedd drwg gael eu cosbi, oddiar yr ystyriaeth o'u 
bod yn niweidiol i gymdeithas, a*i fod wedi rhoddi djntiolry w dan fath o 
anghenrheidrwydd iV cosbi, mor wiríoneddol ag y mae efe wedi trefhu ac 
wedi ei wneuthur yn anghenrheidiol ar fod i'w bywyd naturíol gael ei gyn- 
nal trwy ymborthi. 

IV. Y rheswm nesaf a ddygir ymlaen gan ein hawdur dros wiríonedd y 
gosodiad a amcenir ei brofi ganddo, ydjrw, fod rhinwedd, yn nghwts natiudol 
pethau yn y byd hwn, yn cael ei wobrwyo/eî y cyfryw ; a drwg yn cael ei 
goshifd y cyfryw, Hyny yw, y mae rhinwedd yn cael ei wobrwyo, nid 
yn unig öddiar yr ýstyríaeth o'i fod yn llesol i g^rmdeithas, neu am fod un- 
rhy w fantaJs allaÂol yn deilliaw o hono, ond am eifod yn rhinwedd; a drwg yr 
un modd yn cael ei gosbi am eifad yn ddrwy, yn annibynol ar bob ystyr- 
iaeth o'r niwed a'r anfanteision a all fod yn gysylltiedig âg ef : ac y mae 
hyn eto yn anghraijffl, áeu yn esiampl, nid yn unig o lywodraeth, ond o 
ly wodraeth foesol, wedi ei dechreu a'i sefydlu ; moesol yn yr ystyr fanylaf, 
er nad yn y gradd hwnw o berffeithrwydd, ag y mae crefydd yn ein dysgu 
i'w ddysgwyl. Fe allai fod gofyniad tebyg i hyn, yn ymgynnyg yn y fan 
yma i sylw y darllenydd meddylgar : — " Os ydym igredu ei bod yn ddeddf 
sefydlog yn ngoruchwyliaeth bresennol y Goruchaf tuag at ddynolry w yn 
y byd hwn, fod rhinwedd yn cael ei wobrwyo, a drwg yn cael ei gosbi, pa 
fodd y mae yn dygwydd, mewn cynnifer o amgylchiadau, fod mwynhad yn 
gysyUtiedig â drygioni, a phoen â rhinwedd ? Pe meddyliem àm y medd- 
wyn, er esiampl : y mae yn rhaid ei fod ef yn derbyn mwynhad, a hyny i 
raddau helaeth, yn ei ymarferiad Uygredig â'r diodydd meddwol ; oblegid 
y mae yn aberthu lliaws o'i gysuron eraiU, mewn trefii i gyrhaedd y mwyn- 
had hwn. Dacw un araU yn ei drachwant at gyfoeth, yn defnyddio 
moddion twyllodrus ac anghyfiawn i ddwyn ymlaen ei fasnach ; y mae ei 
olud yn cynnyddu bob dydd, a chysuron bywyd yn amlhau o'i amgylch yn 
yr helaethrwydd mwyaf ; tra y mae ei gymydog mwy cydwybodol sydd yn 
bywyn ei ymyl, yn gorfodymladd â thlodiac anghen, ac anhawsderau aneinf, 
wrth ddilyn Uwybrau rhinwedd a gonestrwydd. Pa fodd y geUir rhoddi 
cyfrif am hyn, os nad ydyw rhinwedd yn cael ei gosbi, a drygioni yn cael ei 
wobrwyo ?" Ni a feddyliem fod yr anhawsder hwn yn cael ei symud mewn 
modd tra boddhaol, trwy wahaniaethiad manwl a phrydferth a wneir yma 
gan ein hawdur, rhwng y gweithredoedd eu hunain, a moesolrwydd y 
gweithredoedd hyny. Un peth yw y weithred, peth arall y w moesolrwydd 
y weithred hono — ei daioni neu ei drygioni. Y mae yr hyfpydwch a'r 
gofid jm yr anghreifitiau uchod, yn tarddu o'r gweithredoedd eu hunain ; 
ac nid oddiwrth eu hansawdd foesol, fel yn dda neu yn ddrwg. Y mae y 
pleser a fwynhëir gan y meddwyn yn mcŵidhad ei chwant, yn dyfod iddo 
oddiwrth y weithred noeth yn unig : y fynyd y mae yr ystyriaeth o natur 
foesol y weithred hono yn dyfod i gyifyrddiad â'i feddwl, y mae y melusder 
yn cael ei chwerwi, a'r mwynhad yn darfod. Ond yr ydym yn tybied nas 



198 BUTI^SR AB GRBFTDD 

gallwn wneyd dìm yn well yma, na rhoddi ger bron eindarllenwyr gyâeithìad 
Uythyrenol o'r demyn hwn ; fel y gall y cyíryw o honynt ag sydd yn an- 
adnabyddufl â'r llyfi*, weled anghndfit o ddull Butler yn y^rìfenu, ac 
hefyd fel y eaffont fantais deg i fiurfio barn drostynt eu hunain ar ei feddwl 
yn y lle hwn : — 

" ìlewn tiefii i weled hyn yn fwj eglur, rhaid i ni wahaniaetha rhwng gweithredoedd 
ea hanain, a'r ansawdd hwnw a briodolir iddynt, yr hwn a alwn yn rhinweddol nen yn 
ddrygionns. T mae boddhad unrhyw chwant naturìol ynddo ei hun, yn rhwym o gael 
ei ddilyn & hyfiydwch ; ac y mae chwanegiad cyfoeth a meddiannau, yn luha dduU 
bynag y gwneir ef, yn chwanegiad moddion neo ddefiiyddiaa mwynhad. T mae y 
weithred hono gan hyny, trwy yr hon y mae unrhyw chwant naturìol yn cael ei bodd- 
hau, yn cynnyrchu hyfrydwch neu &ntaÎ8, wedi ei dyosg oddiwrth bob ystyrìaeth o 
foesolrwydd y cyfryw weithred. O ganlyniad, y mae y pleser neu y íàntais yn yr am- 
gylchiad hwn yn deilliaw oddiwrth y weithred ei hunan ; nid oddiwrth foeaolrwydd, 
hyny yw rhinwedd neu ddrygioni y weithred, er iddi fe allai fod yn rhinweddol neu 
yn ddrygionus. Er esiampl, mae dyweyd fod y cyfryw weithred nea ymddygiad wedi 
cynnyrchu y cyfryw fwyniant neu fantais, neu ddwyn oddiamgylch y cyfryw anfiintais 
neu boen, yn beth hollol wahanol i ddyweyd, fod y cyfryw eifaith dda neu ddrwg yn 
ddyledus i rìnwedd neu ddrygioni y eyfryw weithred neu ymddygiad. Tn y naiil 
amgylcUad, gweithred wedi ei dyosg o bob ysto^riaeth foesol agynn^(^odd ei heffiûth.; 
yn yr amgyíchiad arall, oblegid fe ymddengys fod y cyfry w amgylchiadau, moesolrwydd 
y ẁeithred--y weithred o dan ystyrìaeth foesol, hyny yw, ei rhinwedd neu ei drygioni, 
a gynnyrchodd yr eflàith." 

T mae elTeithiau uniongyrchol rhinwedd a drygioni ar y meddwl a'r 
teimlad yn esiamplau o'r manteìsion ag y mae rhinwedd fel y cyûryw yn 
eu dwyn i'r rhinweddol, ac o'r anfanteision y mae drygioni fel y cyííyw yn eu 
hachosi i'r drygìonus. jT mae anesmwythder, terfysg, a dychiyn meddwl, yn 
ganlyniadau naturiol gweithredoedd drygìonus. Nis gellir gwadu nad oes yn 
y bywyd hwn, i raddau helaeth, *< drallod ac ing ar bob enaid dyn sydd yn 
gwneuthur drwg." Y mae y gofid tumewnol hwnw yn y fynwes sydd yn 
tarddu o deimlad o euogrwydd, yn rhyw anesmwythder ag sydd yn cyfodi 
yn naturiol oddiar waith y dyn yn eárjch ar ei ymddygiad fel peth allan 
o le, afresymol a beius — ^hyny y w, drygionus i raddau mwy neu lai ; ac y 
mae yn amlwg fod hwn yn deimlad hoUol wahanol i'r un sydd yn oyfodi 
oddiar yr ystyriaeth o foîd wedi derbyn colled neu niwed. Ar y llaw arall, 
y mae teimlad tumewnol o ddiogelwch a thangnefedd, a meddwl yn gallu 
archwaethu a mwynhau gwahanol gysuron bywyd, yn ganlyniadau naturìol 
diniweidrwydd a rliinwedd ; ac yn ychwanegol at hyn, y mae teimlad o 
hunanfoddhad, hyfrydwch, ac hyd yn nod lawenydd cidon yn dilyn yr ymar- 
feriad cywir o diriondeb, haelioni, a chymwynasgarwch. 

Heblaw hyny hefyd, y mae yn deilwng o ystyriaeth, fod pob dyn da a 
rhinweddol yn dueddol i gymeryd plaid dynion da a rhinweddol, fel y 
cyfry w, ac i osod eu gwyneb yn erbyn dynion drygionus, fel y cyfry w, a'u 
bod yn gwneyd f elly i raddau helaeth ; ac y mae lliaws o fanteision ac an- 
fantdsîon yn rhwym o ddeilliaw o'r fiafr a'r gwrthwynebiad hwn. Y mae 
gwcithredoedd rlunweddol hefyd yn fynych yn cad eu gwobrwyo â man- 
teision ac anrhydedd cyhoeddus ; megys graddau anghyffiredin o'r rhin- 
weddau o gyfiawnder, %ddlondeb, haelioni, gwladgarwch, a'r cyfíelyb ; ac 
y mae hyn yn cael ei wneyd oddiar yr ystyriaeth o'u bod yn rhinweddol. 
Ajo y mae yn dygwydd yn fynych, fod gwarthrudd, a lüaws o anfanteision 
allanol, ac weithiau hyd yn nod marwolaeth ei hunan, yn ganlyniadau 
cyhoeddus drygioni, fel y cyfryw. Er esiampl, y mae y teimlad sydd gan 



NATURIOL A DAOGUDDIEDIO. 199 

ddynolryw yn erbyn anghyfiawnder, gorthrymder, a thrais, yn ychwanegol 
at y teimlad neu yr ofn o drueni, wedi bod, yn ddiddadl, yn oflferynol i 
ddwyn oddiamgylch chwyldroadau, ag sydd heddyw yn sefyll allan gydag 
arbenigrwydd yn hanesÿddiaeth y byd. Oblegid, y mae yn amlwg, fod 
trawsineb a chamwri yn cael eu gwrthwynebu gan ddynion, oddiar yr 
ystyriaeth o'u bod yn eu natur yn feius ; ac y maent yn ymddîal o'u herwydd, 
os gallant, nid yn unig oddiar y syniadbu bod wedi derbyn niwed trwyddynt, 
ondeubod wedi derbyn cam. Ac ar y Uaw arall, y mae dynobyw yn gyfiredin 
yn dueddol i gydnabod ac i ad-dalu gweithredoedd o gymwynasgarwch a 
wneir iddynt, nid yn unig am eu bod wedi bod yn achlysur o ddaioni iddynt 
hwy eu hunaìn ; ond oddiar yr ystyriaeth fod y cyfiy w gymwyiíasau yn 
dangos dybenion tirion a charedig, a theilyngdod yn y neb a'u gwnaeth. 
Yr ydym yn gweled ynte, heblaw effeithiau uniongyrchol rhinwedd a 
drygioni ar feddyliau dynion eu hunain, fod cwrs y byd, ar y cyfan, yn troi 
i fesur mawr ar y bymeradwyaeth neu yr anghymeradwyaeüi o honynt, fel 
y cyfryw mewn eraül. Yn mhob oes o'r byd, ymhlith pob cenedl o ddynion, 
ac yn mhob gradd a aefyllfa, y mae rhinwedd a gweithredoedd da, fel y 
cyfryw, yn ennill pleidlais gyÔredinol dynoby w ; tra ar y llaw arall, y mae 
(hygioni, fel y cyfiyw, yr un mor gyffiredinol yn cyf arfod â gwrthwynebiad 
a chondemniad gan lais imedig pob gwlad, oes, a chenedl. Ac y mae y 
pethau hyn yn eglur ddangos fod dynohyw, yn bresennol, yn yr ystyr 
fanylaf, yn ddeiliaid llywodraeth foesol o eiddo Duw. Y mae fod y Cre- 
awdynr wedi ein cynnysgaethu â natur foesol, yn brawf teg ein bod o dan 
ei lywodraeth foesol ; ond y mae ei fod ef wedi ein gosod yn y cyfiyw sef- 
yllfa ag sydd yn rhoddi i'r natur hon, megys, le i weithredu, ac yn yr 
hon y mae yn anocheladwy yn gweithredu — ^hyny y w, trwy ddylanwadu 
dynohy w i ymddwyn yn y fath fodd, fel ag i ffafro a gwobrwyo rhinwedd, 
ac iwrthwynebu a chosbi drygioni ; y mae hjm yn brawf arall ac ychwanegol 
o'i lywodraeth foesol ef ; oblegid y mae yn anghraifR; o honi. Y mae y 
eyntaf yn brawf y bydd iddo ef yn y diwedd, mewn modd effeithiol, bleidio 
a gwobrwyo rhinwedd : y mae yr aü yn esiampl o'i waith yn ei bleidio ac 
yn ei wobrwyo yn awr i ry w fesur. 

Nid y w y darllenydd i gasglu oddiwrth y sylwadau blaenorol, fod ein 
hawdur yn golygu, nad ydy w yn ymddangos fcîì dedwyddwch a thrueni 
yn nghwrs naturiol pethau yn cael eu gweinyddu wrth reolau eraill, 
heblaw yr ystyriaeth o haeddiant neu ddrwghaeddiant personol. Gaüant 
weithiau gael eu gweinyddu mewn ffordd o ddysgyblaeth. Y mae yn 
bosibl i'r rhesymau doethaf a goreu fod dros i'r byd gael ei lywodraethu 
trwy ddeddfau cyffiredinol, y rhai ydynt yn peri nas gall y cyfryw wein- 
ydcüad cymysgedig lai na chymeryd lle ; ac hefyd dros fod i!n hapusrwydd 
a'n trueni gael ei roddi yn ngallu ein gilydd, i'r graddau ag yr ydym yn 
gweled eu bod. ^Ac megys ag y mae y pethau hyn yn peri fod rhmwedd 
yn y cyflìpedin yn cael ei wobrwyo, a drwg ei gosbi, fel y cyfiyw ; felly 
hefyd, y maent yn fynych yn petì — ^nid fod rhinwedd yn cael ei gosbi, a 
drwg ei wobrwyo fel y cyfryw, yr hyn sydd yn anmhosibl ; ond y maent 
yn peri fod llwyddiant yn dyfod i ran rhai dynion, er yn ddrygionus, a 
gorthrymder i rai eraill, er yn gyôawn ; a'r hyn sydd yn waeth fyth, y 
loaent yn peri fod rhai gweithredoeddyncad eugwobrtoÿo, er yn ddrygionus, 
a rhai eraiU yn eael eu coẅi, er yn rhinweddol : cofier mai er eu bod, acnid 
(m 6u bod, yn rhinweddol neu yn ddrygicmus. Ond nid yw hyn oll yn 



200 BUTLER AR GREFYDD 

alluog i foddi Uaîs natur yn ngoruchw^-Haeth rhagluniaeth, yr hwn sydd 
yn dwyn tystiolaeth eglur dros rinwedd, gyda golwg ar ei wahaniaeth 
oddiwrth, a'i ragorìaeth ar ddrygioni. Y mae crfaiiaoddifid ein meddwl 
y fath ag sydd ya ein harwain yn naturiol i bleidio y naül ae i wrthwynebu 
y Uail, oddiar yr ystyriaeth o'u gwahanol haeddiannau ; ac y mae hyn yn 
brawf diymwad mai felly y bwrìadodd natur îddi fod : onide buasai ''Duw 
y gwirionedd," mewn effîtith, wedi dywedyd celwydd wrthym jn nghyfan- 
soddiad em natur. Ac nid yw yr annhrefh hwnw sydd yn ÿ byd, trwy yr 
hwn y mae rhinwedd a drygioni yn cael ymddwyn tuag atynt yn groes i 
haeddiant y naîll a'r llall, ond yn cyfodi oddiar y gwrthdroad a*r cam- 
ddeíhyddìad o dueddiadau sydd wedi eu planu yn ein natur gan y Creawdwr 
i ddybenion doeth a da. Y mae yr oll o'r ystyriaethau hyn gan hyny yn 
dangos i ni, fod genym dystiolaeth benderfynol o eiddo yr Hwn sydd yn 
eistedd ar orsedd y greadigaeth, yn dy wedyd wrthym ar ba ochr y mae efe 
— tystiolaeth dros rinwedd, ac yn erbyn diŷgioni. Fr graddau ag y mae 
dyn gan hyny yn fiyddlawn i rinwedd, i gyfiawnder a gwirionedd, i uniondeb 
a daioni, yn mhob amgylchìad, i'r graddau hyny y mae efe yn sefyll o blaid 
y llywodrâeth ddwyfol, ac yn cydweithredu â hi. Ac y mae rhyw foddlon- 
rwydd dirgelaidd, a theimlad o ddiogelwch yn cyfodi yn naturiol o hyn i'r 
cyèyw ddyn, a gobaith hyderus, ac ar seiliau da, y bydd cyfiawnder 
rywbryd yn teymasu, ac anwiredd wedî ei Iwyr a'i draigwyddol orchfygu. 

V. Y mae y gobaith hwnyn cael ei gadamhau, gan yr ystyriaeth o duedd 
naturiol rhinwedd, yr hwn sydd yn gapfyddadwy yn awr mewn natur, er 
nad yw eto wedi dyfod i weithrediad cyson a pherâàith ; ac y mae hyn yn 
dangos fod rhywbeth gwir foesol yn nghyfansoddiad hanfodol natur. Y 
mae yn ol natur pethau duedd mewn rhinwedd a drygioni i gynnyrchu yr 
effeithiau-da a drwg a grybwyllwyd yn barod, i faddau mwy nag y maent 
yn awr yn weithredol yn eu cynnyrchu. Er esiampl, fe wobrwyid ac fe 
gosbid dynion da a drwg, fel y cyfryw, i raddau Uawer mwy nag y gwneir 
yn awr, oni b'ai fod cyfiawnder yn fynych yn cael ei ysgoi trwy ddichell 
a chyfirwysdra, a bod gwir gymeriad dynion yn fynych heb ei adnabod ; ac 
fel hyn, y mae y rhai a bleidiant rinwedd ac a wrthwynebant ddrygioni yn 
cael eu hattal rhag gwneuthur hyny yn fynych, trwy ryw achoaion dam- 
weiniol. Y mae fod rhinwedd a diygioni yn meddu y cyfryw duedd a hon, 
yn wir, nid yn unig gyda golwg ar bersonau, ond hefyd ar gymdeithas. 
Mewn cymdeithas, y mae ^dlu, trwy fod o dan ly wodraeth rhmwedd, yn 
cynnyddu yn naturiol, a chanddo duedd i orchfygu gallu gwrthwynebol 
heb fod o dan ei lywodraeth; megys ag y mae gallu, trwy fod o dan lyw- 
odraeth rheswm, yn cynnyddu, a chanddo duedd i allu gorchfygu gallu 
anifeilaidd. Y mae lliaws o greaduriaid direswm yn meddu ar nerth 
cyfartal, neu fwy, na'r eiddo dynion ; ac y mae yn bosiM fod swm yr oll o 
nerth y greadigaeth ddireswm yn fwy na'r eiddo dynohyw ; ond er hyn, 
y mae rheswm yn rhoddi i ni y fantais a'r oruchafiaeth amynt, fel ag y mae 
dyn jrn cael ei gyfrif yn arglwydd y greadigaeth. Ac nid oes neb yn ys- 
tyried y cyfryw oruchafiaeth fel peth damweiniol, ond fel peth ag y mae 
tuedd naturiol mewn rheswm i'w ennill. 

Ond fe allai nad ymddengys yn llawn mor eglur ar yr olwg gyntaf, fod 
rhinwedd yn meddu y cyfryw duedd a hon : gan hyny, ni a edrychwn pa 
fodd y mae yr achos yn sefyll gyda golwg ar reswm ; oblegid fe addefa 
pawb fod y cyfryw duedd i enmll y fantais a'r oruchafìaeth yn briodol i 



NATURIOL A DADGUDDIEDIG. 201 

reswm. Tybier, ynte, bod dau neu dri o ddynion yn ineddu ar y deall 
cryfaf a mwyaf coethedig, yn cael eu cyfarfod ar wastadedd noeth ac agc»red 
â deg cymaint o nifer o fwystfilod rheibus ; a wnai eu rheswm hwy sicrhau 
iddynt yr oruchafiaeth, yn y fath ymdrechfa anghyfartal ? Etyb pawb, 
na wnai. Y mae yn canlyn ynte, nad y w yn bosibl i allu, er bod yn 
gysylltiedig â rheswm, ac o dan ei lywodraeth, Iwyddo i orchfygu gallu 
gwrthwynebol, er nad y w ond un anifeilaidd, heb fod y naill yn dwyn rhyw 
gyfartalwch i'r Uall. Oallwn dybied am amgylchiadau eto, yn y rhai y 
gallai pethau eraill, heblaw anghyfartalwch mewn rhifedi, fod yn foddion i 
attal gallu rhesymol rhag gorchfygu un anifeilaidd. Gallai undeb a chyd- 
weithrediad yn mysg y creaduriaid direswm, a'r difíyg o hyny ymhlith y 
rhai rhes^onol, fod yn foddion i beri i'r blaenaf orchfygu, er i gyfe,rtalwch fod 
rhwng eu rhifedi. Oallai hefyd ryw gydgyfarfyddiad damweiniol o am- 
gylchiadau ffaf riol i'r blaenaf, sicrhau iddynt yr oruchafiaeth ar yr olaf ; er 
i undeb a chydweithrediad fod ymhlith y naill yn gystal a'r Uall. Y mae 
yn ymddangos ynte, y gall fod yn hanfodol anghenrheidiol i reswm gael 
amser digonol, ynghyd â lle priodol a chyfleusderau teg i weìthredu, cyn y 
gall ennill yr oruchafiaeth ar nerth anifeilaidd. Ond er hyn i gyd, nid oes 
dim yn fwy amlwg na bod tuedd i orchfygu fel hyn yn naturiol i allu dan 
lywodraeth rheswm, er y gall fod yn anghenrheidiol i ryw ammodau 
penodol gael eu cyflawni, mewn trefn i'r duedd hon allu dyfod i weith- 
redìad. 

Yn awr, y mae gan rinwedd y cyfíelyb duedd mewn cymdeithas, i ennill 
goruchafiaeth, ac i gasglu grym ychwanegol, yn mha ystyr bynag yr ystyriom 
y grym hwn fel moddion diogelwch ; pa un ai trwy wneuthur daioni cyíffred- 
inol yn amcan i bob aelod o'r gymdeithas, ai ynte trwy wneuthur pob im 
yn ddyfal ac yn wyliadwrus i ddefnyddio y moddion mwyaf effeithiol i 
gyrhaeddyd y daîoni hwn, ac i ddwyn pob un yn fíyddlawn i wneuthur ei 
ran ei hun iV ddiogelu, ai ynte trwy uno gwahanol aelodau y gymdeithas 
gyda'u gilydd, ac felly ychwanegu ei nerth, a hyny yn neillduol trwy 
oôerynoldeb gwirionedd a chyfiawnder. Y mae tuedd naturiol mewn 
rhinwedd i ddwyn oddiamgylch y daioni a'r diogelwch hwn mewn cym- 
deithas. Yn awr, a golygu fod y byd anweledig a goruchwyliaethau 
anweledig rhagluniaeth mewn unrhyw fodd yn gyfatebol i'r hyn sydd yn 
weledig ac yn ymddangos i ni — ^fod y ddwy ran, yr un sydd yn y golwg, 
a'r un sydd allan o'r golwg, yn cyfateb iV gilydd, a'r ddwy ynghyd yn 
gwneuthur i fyny un trefniant mawr a chyfunry w ; yna, y mae yn canlyn, fod 
yn rhaid fod gan allu o dan ly wodraeth rhinwedd y cyfíelyb duedd naturiol i 
ennill goruchafiaeth ar allu heb fod o dan ei lywodraeth yn mhob man drwy y 
greadigaeth, ag sydd gan reswm i orchfygu gallu anifeilaidd yn mhob man 
drwy y greadigaeth. Ond, er hyn i gyd, mewn trefn i rinwedd allu 
buddygoliaethu, ac iddo allu cynnyrchu yn weithredol yr hyn y mae 
ganddo duedd iV gynnyrchu, y mae yn rhaid i'r unrhyw bethau gyd- 
gyfarfod ag a ddangoswyd oedd yn anghenrheidiol iV cael mewn trefn i 
reswm allu gorchfygu. Y mae yn rhaid iryw gyfartalwch fod rhwng 
nerth naturiol y gallu hwnw sydd o dan ly wodjpaeth rhinwedd, a'r im sydd 
heb fod : y mae yn rhaid cael, mewn ystyr, faes teg o ymdrechfa — chwareu- 
fwrdd digon mawr ac eang, ynghyd â manteision a chyfleusderau priodol 
i'r hoU rai rhinweddol ymgysylltu â'u gilydd, i gydymdrechu yn erbyn 
gallu diddeddf, ac i gydfedi o ffipwythau Uafur. Fe allai yn wir fod genym 



202 BüTLER AR GBEFYDD 

sail i g^redu, nad ydyw yr anghyfartalwch rhwng y da a'r drwg mor fewr, 
hyd yn nod yma ar y dda^, fel nad oes gan y blaenaf ddigon o alla 
naturiol i orchfygu, i raddau mawr, pe byddai amgylchiadau yn caniatäu 
i'r gallu hwnw gael ei uno a'i gydgasglu. Oblegid, y mae Ilawer llaî o 
allu, o dan lywodraeth rhinwedd, yn ddigonol i orchfygu Ilawer mwy, heb 
fod o dan ei Iy wodraeth. Ond, pa fodd bynag, y mae yn anmhoaibl i 
ddynion da ar wyneb y.ddaear ymimo â*u gilydd ; ac un rhesẅm am byny 
ydyw, ymhlith pethau eraiU, am nas gallant ddyfod i wybodaeth sicr a 
digonol o nodweddiadau eu gilydd. Ac y mae cwrs adnabyddus pethau 
yn y fuchedd hon, yn enwedig byrdra einioes, yn rhwystro i rinwedd gael 
Uawn chwareu teg i weithredu ar lawer o gyfrifon eraill. Y mae y duedd 
naturiol o eiddo rhinwedd, ag y büwyd yn son am dani, er ei bod yn wir- 
ioneddol, eto yn cael ei hctttcâ rhag dyfod i weithrediad yn y fuchedd 
bresennol ; ond fe all yr hoU rwystrau hyn gael eu symud mewn sefylîfa 
ddyfodol. Y mae rhmwedd, ar y ddaear (i fenthyca ffugur duwinyddol), 
mewn ystâd filwriaethus ; ac y mae Uiaws o amgylchiadau anffaMoI yn 
peri ei fod yn aml yn cael ei orchfygu : ond gall y bydd yn ymdrechu 
gyda mwy o ârntais rywbryd ar ol hyn, ac y bydd iddo ennüi buddygol- 
iaeth Iwyr, a dyfod i fwynhad o'i wobryryon cyfreithlawn mewn rhyw 
sefyUfa ddyfodol. Er ei fod yma yn anadnabyddus i fesur mawr, ac yn 
cael ei esgeiduso, a'i ddirmygu, a'i orthrymu, eto gaU fod yn nhragywydd- 
oldeb feusydd digon eang a pharhaol, a chyfaddas yn mhob modd arall, i 
roddi iddo ddigon o le i wŵthredu, ac i beri i'w ganlyniadau naturiol 
ddyfod allan mewn gweithred a gwirionedd. Y mae crefydd a'r dadgudd- 
iad dwyfol yn ein sicrhau y cymer hyn le ; ac y mae y sylwadau a wnaeth- 
pwyd yn barod yn dangos fod cyfatebiaeth natur, gyda Uais eglur a phen- 
derfynol, yn dwyn ei dystiolaeth o blaid y gwirionedd yma. 

Yr ydym yn ofni ein bod er ysmeityn wedi gosod amynedd ein darUen- 
wyr dan dreth drom ; ac yn awr, cyn eu gadael, yr ydym yn gofyn eu 
'Caniatâd i osod ger eu bron dri neu bedwar o sylwadau byrion, mewn ffordd 
o gasgUad (chwedl riiywrai) " oddiwrth yr hyn a ddywedwyd," â'r rhai y 
ímae Butler yn diweddgloi y bennod hon; y rhai a ddygir ymlaen i 
ddangos pa fodd y mae ymresymiad y bennod yn gadarnhad i'r dysgwyliad 
ag y mae crefydd yn ei godi yn y meddwl, y bydd y Uy wodraeŵ foesol 
îhpn o eiddo Duw yn y fuchedd dragywyddd yn cael ei chario aUan i 
berffmthrwydd, ao yn gadamhad i'r profion cyŵedin ac adnabyddus a 
.ddefiiyddir dros wirionedd yr athrawiaeth hon. 

Yn gyntaf. Y mae y gwahanol brofion a ddygwyd ymlaen yn nghorff y 
bennod hon o oruchwyUaeth foesol wedi ei sefydlu yn y byd, yn dangos, 
nad yw Awdur natur yn ddifater gyda golwg ar rinwedd a drygi(mi, ac 
nad ydynt yn bethau diwahaniaeth yn ei olwg Ef. Y mae y cwbl ynghyd 
yn gwneyd i fyny dystiolaeth benderfynol ac anocheladwy o'i eiddo Ef, o 
blaid y naiU ac yn erbyn y IlaU. 

Yn aü. Y maent yn dangos na fydd cyflawniad a pherffeithiad yr orudi- 
wyUaeth hon yii y byd a ddaw, Ile bydd y Brenin Goruchaf yn " taiu i bob 
un yn ol ^i weithi^d," trwy wobrwyo rhinwedd a chosbi drygioni, yn beth 
gfwahanol yn ei natunr, ond yn unig yn ei raddau, ì*r hyn a brofir genym 
ni dan ei Iywodraeth bresennol yn y byd hwn. Ni bydd ond yr Jiyn sydd 
yn awr yn duedd wedi addfedu i weithrediad. Ni bydd ond gorph&ẁjd 



NATÜRIOL A «DADGUDDIEDIO. 203 

y llywodraeth foesol hòno, egioyddorion a dechreuad yr hon ydynt i'w can- 
fod yn awr y tuhwnt i bob dadl yn nghyfansoddiad a chwrs presennol 
natur. 

Yn drydydd. Y mae bod rhinwedd a drygioni yn cael eu gwobrwyo a'u 
cosbi yn awr, i ry w raddau, yn rhoddi sail gref i obeithio y gaUant gael eu 
gwobrwyo a'u oosbi i raddau mtoy rhagUaw. Y mae yn wìr nad y w hyn o 
hono ei hun yn sail ddigonol i gredu y hydd iddynt gael eu gwobrwyo a'u 
cosbi i raddau mwy, yn hytrach na Uai. — Ond, 

Yn olaf. Y ma« genym sail ddigonol i gredu hyn, pan yr ystyriom 
wahanol dueddiadau rhinwedd a drygioni. Oblegid, y mae y tueddiadau 
hyn yn hanfodol, ac wedi eu sylfaenu jm natur pethau ; tra nad y w'r attal- 
feydd a'r rhwystrau iddynt ddyfod i weithrediad, mewn un modd yn 
anghenrheidiol, ond yn unig yn ddamweiniol. 

ÂT y cyfan, ymddengys îod math o lyi¥odraeth foesol wedi ei sefydlu ; 
y mae rhinwedd a drygioni yn naturiol yn cael eu gwobrwyo a'u eosbi feí 
yn niweidiol i gymdeithas, ac hefyd yn uniongyrchol fel y maent yn rhin- 
wedd ac yn dd^gioni. Nid y w y syniad o drefniant moesol o lywodraeth 
gan hyny yn un ffugiol, ond yn un naturíol ; oblegid y mae yn ymgynnyg 
i'n meddyUau yn yr ystyrìaeth o gyfansoddiad a chwrs presennol natur, ac 
y mae y llywodraeth hon wedi dechreu dyfod i weithrediad eisoes, yn yr 
esiamplan a nodiryd yn bai:od. Ac y mae y pethau hyn i'w ystyried fd 
tystiolaeth o eiddo Awdur natur, dros rinwedd ac yn erbyn drygioni ; ac 
y maent yn gefiioga«th gref i'r dybiaeth y bydd iddynt gael eu gwobrwyo 
a'u cosbi ar ol hyn ; ac y maent hefyd yn rhoddi saü i obeithio ac i ofhi y 
bydd y wobr a'r gosb yn cael eu cario allan i raddau mwy a pherffeithiach 
nag y mftent yn awr. A'r effaith a ddylai y cyfan o'r ystyriaethau hyn ei 
chael amom, ydyw ein harwain ymlaen gyda " gwylder a pharohedig ofn" 
gyntedd nesaf aUan crefydd naturiol i gysegr crefydd ddadguddiedig — 
ein harwain gyda Uawenydd a diolchgarwch, oddiwrth y myfyrdod o'r 
dadguddiad a roddes Duw o hono ei hun mewn natur a rhagluniaeth at 
ddadguddiad uwch a pherffeithiach yr efengyl hòno, trwy yr hon y mae 
"hywyd ac anUygredigaeth wedi eu dwyn i oleuni" — ao i ofhi a chrynu 
wrth dystiolaethau y Uyŵ dwyfol hwnw, yr hwn sydd yn Üy wedyd wrthym, 
mai "yr Arglirydd cyfiawn a gâr gyfiawnder" — ^fod "digofaint Duw" 
eisoes " wedi ei ddadguddio o'r nef yn erbyn pob annuwioldeb ac anghyf- 
iawnder dynion " — ac yn y dydd hwnw, pan y bydd y Uen yn syrthio dros 
chwareufa y ddaear, pan y bydd hanes y byd yn cael ei symio i fyny, a'i 
hoU annhreâi dirfawr yn cael ei derfynu a'i uniawni — ^y bydd iddo Ef 
" ddyfod gyda myrddiwn o'i saint i wneuthur bam yn erbyn pawb, ac i 
Iwyr-argyhoeddi yr hoU ni annuwiol." ** Yr hwn sydd yn dyfod a ddaw, 
ac nid oeda." 



204 



DINASOEDD Y CYNOESOEDD. 

NDíIFEH. 
" Anrheithiwyd Ninifeh, pwy a gwyna iddi ?** — Nahum. 

[^Nineveh and ils Bemains, By Austen Henry Layard, Esq. 
D.C.L. 2vols. 8vo. Londoii: John Murray. 1849.] 

" Er ein bod o*n babandod yn gynnefin âg enwau Ninifeh ac Assyria, ac er 
eu bod yn gysylltiedig â'n hargraffiadau boreuaf, sydd yn ddeilliedig o'r 
ysgrythyrau sanctaidd," medd Mr. Layard, " er hyny, pan y gofynom i ni 
ein hunain beth yr ydym yn wirioneddol yn ei wybod am danynt, dyna y 
pryd yr ydym yn canfod ein hanwybodaeth o barth y cwbl a berthyna iV 
hanesiaeth, ac hyd yn nod i'w sefyÛfa ddaearyddol. Y mae yn wir," medd 
efe, " yn un o'r ffeithiau mwyaf hjniod mewn hanesyddiaeth, fod brudiau 
ymherodraeth mor nodedig am ei chadernid a'i gwarder wedi eu llwyr 
goUi, a bod sefyUfa dinas mor hyglod am ei mâintiolaeth a'i mawrwychedd 
wedi bod yn destun o ammheuaeth am oesoedd ; ac fe allai nad y w yn 
ddim llai hynod bod darganfyddiad damweiniol wedi ein tywys i obeithio 
y gellir adferu y brudiau hyn, a chael allan i foddlonrwydd sefyllfa y 
ddinas." Y mae yn wir bod crybwylliadau am Assyria iV eael yn y Bibl, 
ynghyd â phrophwydoliaethau pwysig am gwymp a dinystr Ninifeh, — y 
dystawTwydd a'r anghof tragywyddol yr oedd ei rhwysg a'i mawredd i 
ddisgyn iddynt : ond y brenin cyntaf a goffhëir ydyw Pul, yr hwn a 
deyrnasodd rhwng wyth a naw can' mlynedd cyn y cyfnod Cristionogol, 
ac oddeutu dwy ganrif cyn cwymp yr ymherodraeth ; o ganlyniad rhaid 
mai efe oedd agos yr olaf o'r olyniad maith o freninoedd, y rhai, fel yr 
addefir yn gyffi-edinol, a deymasasant dros y gyfran fwyaf o Asia. Sonir 
yn amlach am y breninoedd diweddaraf yn- y Bibl ; gan fod eu buddygol- 
iaethau ar yr luddewon, y rhai a ddygwyd yn gaeth ganddynt i Assyria, 
yn eu dwyn yn barhäus dan sylw. Y mae yn wir hefyd fod awdwyr 
paganaidd yn rhoddi hanesion am Ninus, a Semiramis, a Sardanapalus ; 
ond y mae y rhai hyny yn llawn o chwedleuau anhygoel am orchestion 
gorddynol yr ymhyfrydai hen ysgrifenwyr eu priodoli i*r gwroniaid y 
mynent eu hanrhydeddu. A gellir barnu ymhellach nad yw yr hanesion 
y maent yn eu rhoddi ond tra phrin, pan y cofir fod deg cenedlaeth ar 
hugain wedi myned heibio rhwng dyddiau Ninus a rhai Sardanapalus. 

Y crybwylliad cyntaf am Ninifeh yw yr un a geir yn Gen. x. 11, lle 
y dywedir i Assur fyned allan o wlad Sinar (neu fel y darllena rhai yn ol 
fel y mae ar ymyl y ddalen, i Nimrod fyned aUan i Assyria) ac adeiladu 
Nimfeh. Wedi hyn yr ydym yn colli golwg arni hyd amser Jonah (yr 
hwn oedd yn oesi rhwng 810 a 785 cyn Crist) pryd yr oedd wedi cyn- 
nyddu gymaint nes myned " yn ddinas fawr iawn o darth tri diwmod," a 
nifer ei thrigolion yn "fwy na deuddeng myrdd o ddynion, y rhai ni 
wyddent ragor rhwng eu Uaw ddeheu a'u llaw aswy." Os yw y farn 
gyfíìpedin yn gywir, fod yr ymadrodd olaf yma yn cyfeirio at y plant, yr 
oedd nifer ci thrigolion yn chwe* chan' mil, a chymeryd bod y plant, yn ol 



DINASOBDD Y CYN0E80EDD. 205 

y dull arferol o gyfrìf poblogaethau, yn eyfansoddi y bumiued ran o'r 
trigolion. Wrth ystyried maintiolaeth y lle y safai y ddlnas ami, ni ddylid 
dychymygu fod y tai ynddì wedi eu hadeiladu yn glòs wrth eu gilydd yn 
debyg i'r tai yn Llundain a dinasoedd eraill Ewrop. Ni fuasai y tir y mae 
Llundain yn sefyll amo yn cynnwys y drydedd ran o'r trigolion sydd 
ynddi yn awr pe buasai wedi ei hadeiladu yn debyg i'r dinasoedd dwyrein- 
iol; oblegid — 

" Y mae yr arferUd sydd yn bod yn y Dwyrain er yr amser boreuaf o gau y merched 
mewn ystafelloedd ar eu penau eu hunain ar wahan oddiwrth eu gilydd, yn gwneuthur 
bod tŷ ar ei ben ei hun i bob teulu, bron yn beth anhebgorol.^ Mae yn debygol ei fod 
bron yn beth mor anghyffredin yn amser y freniniaeth ABsyriaidd i gael mwy nag un 
tylwyth yn byw dan yr un tô, os na fyddent yn perthyn yn agoa iawn i'w gilydd, 
megys tad a mab, ag ydyw yn breseunol mewn dinas Dyrciaidd. Ymhellach, yr oedd 
geràdi a thir aredig yn ganedig o fewn murìau y ddinas. Yn ol Diodorus a Quintus 
Curiius, yr oedd (ügon o le tufewn i Babilon i godi ýd er cynnaliaelh yr holl drígol- 
lon mewn amser o warchae, heblaw gerddi a pherllanau. Oddiwrth ymadrodd Jonah, 
fod yno anifeiliaid lawer, fe ellir casglu fod yno borféydd iddyut heiyd. Mae Uawer o 
ddinasoedd y Dwyrain, megys Damascus ac Ispahan, wedi eu hadeiladu fel hyn ; y 
mae rhifedi eu trígolion yn dra anghydfarth à maint y lle a Bafánt arno, pe cyfrifid 
hwynt yn ol y rheolau a gymhwysir at ddinasoedd Ewropaidd. Y mae yn fwyaf 
tebygol fod Ninifeh a Babilon yn gyffelyb iddynt yn hyn." 

Adroddir hefyd ei bod wedi ei hamgylehu â muriau can' troedfedd o uch- 
der, mor lydan fel y gallai tri cherbyd basio eu gilydd ochr yn ochr, ac 
ymddifíynid hi gan bymtheg cant o dyrau, pob im o ba rai oeddynt yn 
ddau can' troedfedd o uchder. 

Er i'r Arglwydd arbed y ddinas fawr hon ar ei hedifeirwch a'i hymos- 
tyngiad trwy bregethiad Jonah, ni pharhaodd yn hir yn y cyflwr gobeith- 
îol hwn. " Ymadawodd ei mwynder fel cwmwl y boreu, ac fel y gwlith 
boreuol ;" oblegid yn fuan wedi hyny yr ydym yn cael y prophwyd Nahum 
yn cyhoeddi "baich Ninifeh," ac nid yn unig yn rhagfynegu ei ll^yr 
ddinystr a'i dymchweliad (yr hyn a gymerodd le yn mhen cant a hanner o 
flyneddau wedi hyny) ond hefyd yn darlunio yn yr iaith mwyaf mawreddus 
a chyfiroawl y dull y deuai hyn i ben. " Canys tra yr ymddyrysont fel 
drain, a thra y meddwont fel meddwon, ysir hwynt fel soíl wedi llawn 
wywo :" Nahum i. 10. Y Mediaid, o dan Arbaees, wedi derbyn hysbys- 
iad. gan nifer o fradgilwyr am yr esgeulusdod a'r meddwdod oedd yn 
ngwersyll y Ninifeaid, a ymosodasant amynt yn annysgwyliadwy yn y nos, 
ac a'u gorchfygasant ; ac wedi cymeryd meddiant o'u gwersyll, a ymlid- 
iasant cybelled a'r ddinas, hyny o fìíwyr a Iwyddasent i gyrhaedd yno. 
" Pyrth y dwŵ a ymddettyd, a'r palas a agorir :" Nahwm ii. 6. Dywed 
Diodorus am hen brophwydoliaeth oedd mewn bod " na chymerid byth mo 
Ninifeh, hyd oni throai yr afon yn elynes iddi ;" ac yn y drydedd flwydd- 
yn o'r gwarchae, dyfroedd yr afon, trwy eu bod wedi codi yn uchel mewn 
canlyniad i'r gwlawogydd parhäus, a orlifasant ran o'r ddinas, fel y dym- 
chwelwyd ugain ystad o ûiriau y ddinas. Yna y brenin (Sardanapalus), 

* Yr ydym yn deall oddiwrth Lyfr Esthcr, mai y cyfryw oedd yr arferiad ymhlithyr 
hen Bersiaid, er fod y gymdeithaa rhwng merched a dynion yn Uawer mwy helaeth 
nag wedi lledaniad Mahomedaniaeth. Yr oedd boneddigeâau hyd yn nod yn cael eu 
derbyn i wleddoedd cyhoeddus, a derbynient ddyeithriaid yn eu hystafelloedd eu 
hunain, tra yr arferent breswylio mcwn math o harem ar wahan oddiwrth anneddau y 
dynion. 

1«50.] P 



206 DINA80EDD Y CYNOESOEDD. 

yn dychymygu fod y brophwydoliaeth wedi ei chyfíawm, a bod ^rr afon 
wedi troi yn elynes i'r ddinasy a bentyrodd fygedorth [fuínerál píie) mawr 
yn &. balaSy ac wedi casglu ynghyd ei hoU olud, ei ordderchadcm, a'i 
eunuchiaid, efe a osododd y palas ar dân ; ac felly llosgwyd ef a hwythaUy 
y paLis a'r cwbl, gyda'u gUydd. Daeth y gelyn i mewn drwy yr adwyau 
a wnaethai yr afon, a chymeraaant y ddinas. FeUy, cyflawnwyd yn 
Uythyrenol eirìau yr Arglwydd trwy enau ei brophwyc^ " A Uifeiriwt yn 
myned drosodd y gwna efe dranc ar ei Ue hi :" Nahum i. 8. Y mae 
Nahum hefyd yn addaw ysglyfaeth fewr o arian ac aur ; a dywed Diodorus 
ddarfod i Arbaces gario ymaith lawer iawn o dalentau o aur ac arian i 
Ecbatana, dinas freninol y Mediaid. Bhagddywedai Nahum (L 8 ; a iii. 15), 
y dinystrid y ddinas trwy ddwfr a thân, ac ni a welwn yn yr hanes a rydd 
Diodorus mai feUy y bu. Parhaodd Ninifeh i fod yn bräddinas Assyria 
hyd y flwyddyn cyn Crist 625, pan y cymerwyd hi drachefh gan y Med- 
iaid o dan Cyaxeres. Dy wed Strabo iddi adfeilio yn fuan wedi dymchwel- 
ìad y freniniaeth Assyríaidd gan y Mediaid ; ac y mae yr hanes hwn yn 
cael ei gadamhau drwy y fiaith nad oes un crybwyUiad am dani yn harôs 
Alexander Fawr, er ei fod wedi bod yn agos iawn, os nad aeth dros y fen 
Ue y safai, cyn brwydr GuaganeUa, yr hon a ymladdwyd yn y gymydog- 
aeth hòno, pryd y trosglwyddwyd teymwìalen y dwyrain i ddwylaw y 
buddygoUaethwr hwnw. Dywed Ludan yn benodol, yn yr ail ganrîf o'r 
cyîûoà Crìstionogol, fod Ninifeh wedi cael ei distrywio mor Uwyr fel nad 
oedd dun oUon o honi i'w canfod, ac na wyddid yn mha fan y safÌEisaL Y 
mae agos i dair mU o flyneddau wedi myned heibio .er pan y dybûwyd 
." sŵn y ffi*ewyU, sŵn cynhwrf olwynion, a'r march yn prando, a'r cerbyd 
yn neidio, a'r marchog yn codi ei gleddyf gloew, a'i ddysglaer waewÔbn,'' 
yn heolydd Ninifeh. Y mae yn awr " yn wag, a gorwag, ac anrìieithiedig." 
" Y ddina hoew, oedd yn trigo yn ddiofal, a aelí yn anghyfannedd, ac yn 
orweddfa anifeilìaid -" ac hyd yn ddiweddar yr oedd hyny o adfeiÜon a 
adewsid o honi yn gladdedig o dan grugiau anelwig a bryniau ghisweUtog. 

Hir yr eiys Duw çyn taro, 
Llwyr y dial pan y delo." 

Er mwyn cael rhy w ddychymyg o'r fan, bydded i ni ddydiymygu ein 
bod yn Mosul, dinesig ar làn yr afon Tigris. Wedi croesi drosodd i'r ochr 
ddwyreiniol, gweUr yno bedwar o grugiau anferüiol, y rhai yn ol y farn 
gyflredin a fiurfìent bedair congl y muriau aUanoL Crugiau Kouymijik 
a Ehorsabad i'r gogledd, a Earamles a Nimrond i'r deheu, a nodant derfynau 
y ddìnas. Ffuiflant gogyfartah*ed (paraüdogrtjun) am ddeunaw miUtír o 
^7^ Sy^ glanau yr afon, a deng miUtìr o led i fyny tua m^aiyddoedd 
Assyria. Crug Kouyunjik sydd, yn ol mesunad Mr. Bidì, yn drì a deugain 
o droedfeddì o uchder, a mU chwe' chant ac unarddeg a phedwar ugain o 
droedfeddi o amgylchedd ; ei ochrau ydynt serth, ond y mae ei ben yn 
wastad. Bu Mr. Bich yn doddio peth yn y £ui hon> ond ni ddaeth o hyd 
i ddim oddigerth ychydig ddamau o lestri pridd, priddfeini â Uythyrenau 
cunfimrfìedig (cim^i/bnn) amynt, a pheth oUon o adeilad. Dywedai y trig- 
oUon wrtho f od amryw luniau cerfìedig o ddynion ac anifeîUaid wedi cad 
eu doddio allan oddiyma ychydig cyn ei ddyfodiad ef yno, y rhai a bar- 
asant gymaint o ryfeddod, fel y daeth hoU drigoUon Mosul aUan i V gweled. 
O'r diwedd, cyhoeddwyd mai eUunod yr anffyddwyr oeddynt ; gan hyny. 



DINASOEDP Y CYNOESOEDD. 207 

y Mahomedanìaîd^ fel dysgyblion ufudd a flÿddlawn, a'u dinystriasant mor 
llwyr fel na Iwyddodd Mr. Rich i gael gafael ar gymaint a thelchyn o 
honynt. Gosodwyd cymaînt ag a gasglasai Mr. Rich ei hun yn y British 
Mtiseumy ae yr oedd caes prin tair troedfedd ysgwar, yn cynnwys, hyd yn 
ddìweddar, yr holl olion a ellid eu cael, níd yn unig o'r ddinas fawr 
Nìnìfeh, eithr hefyd o Babìlon ei hunan ! 

Y mae hyn yn grynodeb o'r cwbl a wyddid gyda sicrwydd am Ninifeh 
a'î holion ; ae mor fawr yw y cyferbyniad rhwng darluniad yr hanesydd o'i 
gorwychder, a'r un a rydd y teithiwr o'i hagwedd bresennol ! Ond bellach 
y mae yn hwyr bryd i ni droi at Mr. Layard a'i lyfr dyddorawl. Yn 1838, . 
íe jmddangosodd yn y (^hoeddiadau Ffrancaìdd hanesion am y llwyddìant 
oedd yn coroni llafur M. Botta, y trafiioddwr {consufí Ffi'ancaídd yn Mosul, 
yr hwn oedd yn doddio i grug Rhorsabad ar draul llywodraeth ei wlad. 
Hyu a ennynodd awyddfryd Mr. Layard (yr hwn a fuasai yn ymweled â'r 
He o'r blaen) i gymeryd yr un gorchwyl mewn Uaw ; ac yn wir ni allesid 
cad neb cymhwysach i'r gorchwyl. . Gellir canfod yn hawdd wrth ddarllen 
ei waith dyddorawl, er fod ei ddull o ysgrifenu yn hynod o syml a di- 
addum, fod Mr. Layard yn ŵr dewr, zelog, ac ymroddgar. Gan nad 
oedd ýn perchen digon o foddion i garîo y gwaith ymlaen ei hunan, dy- 
wedodd Syr Stratford Oanning, y cenadwr Brytanaidd yn llŷs Caer- 
eystenyn, wrtho ei fod yn ewyllysgar i ddwyn y draul ei hun am yspaid; 
ac feüy i haelfrydedd y boneddig hwn y mae i ni ddiolch am y casgliad 
gwerthfawr o hynafíaethau Ninifeaidd sydd yn addumo museum ein 
teymas. Wedi cael Uythyrau at yr awdurdodau yn Mosul, ymadawodd 
ÄÉ". Layard o Gaercystenyn yn mis Hydref, 1845. Croesodd íynyddoedd 
Pontus a gwastad-diroedd ëang Usim Ilak mor gyflym ag y gallai brys- 
feirch ei garìo, disgynodd o'r iseldiroedd i ddyffryn y Tigris, ac wedi 
carlamu dros wastadeddau Aasyria cyrhaeddodd Mosul. Cyflwynodd ei 
lythyrau i'r llywodraethwr yno, yr hwn a ddarluniai fel y canlyn : — 

" Nid ymddanffosodd Mahommed Pasha yn un ond a gyfatebai iV dymher 
a'i ymddygiad. Yr oedd natur wedi gosod rhagrithio allan o'i gyrhaedd. Un 
llygad ac un glust oedd eanddo : yr oedd yn fyr a thew, wedi ei greithio âg ôl 
y firech wen, yn annillynaidd o ran agwedd, ac yn greg o ran Uais. Cyrhaeddasai 
yr anair am dano le ei lywodraeth o'i flaen ef ei hunan. Ar ei ffòrdd adnew- 
yddasai yr hen arferion a r gormesau daionus hyny yr oedd ysbryd diwygiadol 
yr oes wedi eu goddef i syröiio i adfeiliad. Mynai mewn modd arbenig gael y 
taledigaeth a âwîr disto parassai (yn Uythyrenol, dant arian), neu yr iawn 
mewn arian a godir oddiar bob pentref Ue y byddo gŵr mor urddasol yn cael ei 
letya, am dreuliad ei ddannedd wrth gnoi yr ymborth yr ymostynga i'w dderbyn 
gan y trîçolion. Ar ei fíbrdd i Mosid yr oedd wedi darbwyllo y prif Aghas, y 
rhaî a ffbisent o'r dref ar ei ddynesîad iddi, i ddychwelyd Tw cartrefleoedd ; ac 
wedi gwneuthur arddangosiad defodol o Iwon ac ardystîoii, efe a dorodd eu 
gyddfau er daneos gymaint a ellid ymddibynu ar ei air. Ar amser fy nyfodiad, 
y trigolîon oedaynt mewn cyflwr o ddychryn ac anobaith. Yr oedd hyd yn nod' 
ymddangosiad teithiwr damweiniol yn arwain i obaith a Uedaniad hysbysiadau 
ar hyd y dref, yn ddystaw, am ddiswyddiad y gormeswr. Gwyddai y gormeswr 
am hyn, a dyfeisiodd ffòrdd i brofi beth pedd teimladau y trigolion tuaç ato. 
Un prydnawn, cymerwyd ef yn ddisymmwth yn glaf, a chariwyd ef iV harem 
bron a marw. Boreu dranoetìi, yr oedd y palas yn nghauad, a'r gweinyddion a 
atebent yr ymholiadau a wneid trwy ystumiau anegmr na ellid rhoddi ond un 
esbonîad amynt. Ammheuon y Mosuíiaid a roddasant le yn raddol i lawenydd 
cyftedinol ; ond, ar ganol dydd, y llywodraethwr, yr hwn a roddasai ei ysbîwyr 

p 2 



208 OINASOEDD Y CTNOBSOBOD. 

ar hyd v dref, a ymddangosodd yn y farchnadfa yn ei lawn îechyd. Ofti cy- 
ffreainol a afaelodd yn y trígolìon. SyTthiodd ei ddi'aledd yn benaf ar y rhai 
oeddynt yn perchen eiddo, ac wedi gadlu dîanchyd yn hyn rhag ei reibusrwydd. 
Maeddwyd ac yspeiliwyd hwynt, dan yr esgus eu bod wedi Üedanu chwedlau 

Îrn niweidio ei awdurdod. Nid oedd y pentrefydd a'r Arabiaid wedi dyoddef 
lai na thri^üon y dref. Arferai y Pasha roddi ei addysgiad i'r rhai a anfonîd 
^ g^glu arian, mewn tri ^ùi, ** Ëwch, dînystrìwch, bwytëwch;"' ac nid oedd ei 
oruchwylwyr, yn y cyffiredm, yn fyr o weithredu yn ol ysbryd ei eiriau. Y llwyth- 
au \T oedd wedi ymosod amynt a'u hyspeilio, a ddialent ar y minteioedd a'r 
teithwyr, ac a ddiírodent y tiroedd diwylhedig yn y PaBhalaeth. Y pentrefydd 
oeddynt anghyfanedd, a'r ffyrdd yn anhygyrch a pheryglus iawn.'' 

Gellir canfod yn hawdd oddiwrth hyn, nad y gorchwyl hawddaf yn y 
byd ydoedd trin y fath adyn crenlawn a dî^wyddor a hwn. Yr oedd yn 
awyddus iawn i gael gwybod beth oedd neges ein teithiwr ; ond pa fodd 
bynagy ni Iwyddodd yn ei amcan am beth amser. Wedi cael ychydig 
arfìtu yn ddirgel, aeth Mr. Layard i Nimroud. Yr oedd gydag ef Mr. 
Bosay marsiandwr Saeson^ yn Mosul, a daa eraill, gweision. Cÿm«x)dd 
Awady penaeth y Jeneshìaid, i V wasanaeth, a diyflogodd chwech o Arab- 
iaid enull. Dechreuasant gloddio y cnig mwyaf, yr hwn oedd o fewn 
taith ugain mynyd i bentref Ai£i. Buont yn drâ llwyddiannus y diwmod 
eyntaf, obleg^d dîorchuddiasant ddeg o lecbau mawrion, y rhai a ffiufient 
nen ystafeU, i'r hon yr oedd myned£i yn y pen ogledd-orllewinoL Yr 
oedd aigrafSadaucunffurfiedig (euneyorm) ar ganol y üechau, y rhai oedd- 
ynt wedi cadw yn hynod o ffres a da. Wedi iddynt gloddio i ochr y 
crug, daethant o hyd i íûr ar yr hwn yr oedd cyffelyb argraffiadau ; ond 
yr oedd y Uechau hyn wedî bod mewn gwres mor danbaìd nes yr oeddynt 
wedi dam-hoUti, ac yn barod i s^rrthìo yn dipiaa. Dranoeth, aU-ymosod- 
wyd ar y gwaith, a diawsant bump o ddynion ychwan^ol, y rhai a ddaeth- 
ant yno i weithìo yn y rhagolwg o gael cyflog rheohiidd. Daethant o hyd 
ì addumiadau o iforî fig olion goreurad amynt» ac yr oedd Uun dyn mewn 
gwìsgoedd Uaesion ar un o honynt. Heblaw hyn, cawsant dramwyf ëydd 
i ystafeUoedd eraiUy ynghyd â ph^tyrau o olosged, y rhai a brofent fod yr 
add]ad wedi cael d ddinystrìo gan dân. 

** Awad, yr hwn a goteddai ei dybian eî hun o barth gwrthddrych íy ym- 
chwiliadau, a phrin y gaUai íoddloni ei feddwl eu bod wedi eu cjfynga at 
lechau yn unig, a gasglodd ynghyd yr hoU Mwàon o eurddalenau a alhd eu 
cael Tu y malurìon, ac wedi fy ngalw oV neiUdu mewn modd dirgel a chyfrìn- 
achol iawn, efe a*u tmodd hwmt aUan wedi eu sypio mewn dam o bapyr budr. 
• O Bey,* meddai, * ẄaUah ! Ỳ mae eich Urfirau yn eu Ue, ac j mae yr Ewrop- 
èaid yn rwybod tt hyn sydd ddiigeledig oddiwith y gwìr giedmiwr. Dyma yr 
aur ỳn ddigon siìcr, a rìîyi^^ Imdd i Dduw, nyni al cawn ef i gyd cyn pen 
nemâwr ddvddîau. Yn ûnig na ddrwedwch ddun am dano wrth yr Arabiaid 
yna, ohle^à asynod vdynt, ac ni aítant ddal en talbdau. Pe ddaw y peth i 
ÿustìau y Paslia,* iTroedd y Sheihh yn svn iawn, ac yr un>mor somedig 
hdyd, pan yn haelionus yr amrhegais ef* &V ÌìoU aor a gasgfasai, yn^hyd â'r 
cwÙ a ledrìd ddyfod o h'yd iddo ar ol hyn. Gadawodd fi gan fwrngial, 'Yui 
RablM«*' ac TmaditHÌdion cỲefyddol enül, àc yn methu dimad yn lân beth oedd 
gwilbddiTcÌi y gweithiedìadau ihyfeddcJ hyn.* 

Bunodd Mr. Layard eì bod yn Uawn biyd iddD yn awr i ddydiwelyd i 

* I/vyta arâa, Vyny yw. i !yn« aiiui ya aaghyfràiUawB. nen tiwy y^eiUo, sydd 
1 cificdìB VB T DwTiaia» 



DIMA60EDD Y CYNOESOEDD. 209 

MoBuly i ddy weyd wrth y Pasha am natur a gwrthddrych ei ymchwiliadau. 
Erbyn cyrhaedd yno, «Édbdd y dref yn Uawn cynhwrf o herwydd ystryw- 
îau y Fasha, y rhai a adroddaaom o'r blaen. Yr oedd y Cadi hefyd wedi 
taflu ei gareg i'r goelcerth trwy ledanu celwyddau am y con8vl Brytanaidd, 
f el yr oeddid am ddystrywio ei dŷ, a chyflawni ^mryw weithredoedd anf ad 
eraUL Wedi llongyfarch y Fçsha ar ei adferiad buan o'i afiechyd, yr hyn 
a dderbyniodd gyda threm liyllig o f oddhad, efe a gyfeiriodd at ymddyg- 
iad y Cadi a'r cynhwrf yr oedd yn ei achosi. 

"' A ydyw y dyhîryn yma,' meddai y Pasha, *yn tybied fod ganddo Shertff 
Pasha (y llywodraethwr nesaf o'i flaen ef) i ymdrin àg ef, fel fod yn rhaîd idao 
ef godi teiíysg yn y dref ? Pan oeddwn yn Siwas fe geisîodd 3^ Ulema yno 
gyffiröi y bobl o herwydd fy mod' wedi cyfyngu ar gladdfa. Ond mi a wnaethum 
lado fwyta baw ! Wallah ! jüli a gymerais bob beddfaen, ac a adeiledais furíau 
y castell â hwynt.' Ffugiai nad oedd yn gwybod am fy ngwaith yn cloddìo' yn 
Nìmroud ; eithr wedi hyny, yn tybied y gailai fy euog-bron o dwyll yn fy ateb- 
ion i'w ofyniadau ynghylch swm y trysorau a gawswn, efe a gymerodd o'i 
yBgrìf-sist ddam o bapyr mor fudr aV un a ddangosasai Awad i mi, yr yr hwn 
yr oedd gronynau anweledi^ o'r bron o aur-ddalenau. Dywedodd mai blaenor 
y fyddin yn Selamyiah a'i dygasai iddo, yr hwn oedd wedi bod yn gwylio fy 
ngorchwy lion yno. Awgrymais iddo y dylai osod goruchwyliwr i fod yn bresen- 
nol yn l^fimroud cyhyd ag y byddwn yn gweithio yno, i gymeryd gofal o*r hoU 
fetteloedd gwerthfawr a eílid eu cael. Addawodd ysgrifenu at y swyddog 
milwraidd ynghylch y mater, ond ni chynnygiodd yr un gwrthwynebiad i mi i 
fyned ymlaen â'm gwaith." 

Ar ol hyn dychwelodd Mr. Layard yn ol i Nimroud lle yr oedd ei 
ddynion yn parhau i weithio, a chyflogodd ychwaneg o weithwyr, nes yr 
oedd ganddo ddeg ar hugain o bobl yn cloddio yno. Gan fod yr Arabiaid 
yn parhau i yspeiHo yn y gymydogaeth, efe a symudodd o Naifa i Selamyiah, 
er y byddai ganddo dair milltir i'w teithio yn ol ac ymlaen bob dydd at 
ei waith. Teimlai yn somedig hyd yn hyn, gan ei fod yn methu dyfod o 
hyd i ddìm cerfíadaeth. Yr oedd yr Arabiaid wedi dyfod i'r un ysbryd 
ag yntau, ac yn gweithio â'u holl egni ; ond o'r diwedd, ar yr 28ain o 
Dachwedd, cyflawnwyd ei ddysgwyliadau, a daeth o hyd i fâsddelwadau 
(ÌHU-réliefs). Un llech a ddarluniai frwydr, gwelid milwyr yn saethau â 
bwäau, cerbydau rhyfel yn cael eu tynu gan feirch wedi eu trwsiadu yn 
addurnwych; un arall a ddarluniai ddinas gaerog yn eael ei gwarchae, 
gwelid milwyr ar y tyrau yn gollwng eu saethau, eraîll yn ergydio ceryg 
i lawr dros y muriau, tra yr oedd y gelynion yn ceisio dringo i mewn ar 
hyd ystolioú, rhai yn ceisio gosod y fan ar dân, ac eraill yn ymdrechu 
gwthio y ceryg allan o'r sylfeini. 

Yn hwyr y diwmod, pan yr oedd Mr. Layard yn myfyrio ar y pethau a 
welsai, daeth penaeth y müwyr ato, ac a'i hysbysodd ei fod wedi derbyn 
gorchymyn o Mosul î attal y gwaith. Aeth Mr. Layard dranoeth yno i 
ofyn yr achos hyn. Cymerodd y Fasha amo nad oedd efe erioed wedi 
rhoddi y fath orchymyn, ac addawodd ánfon llythyr at Daoud Agha, yn 
gorchymyn iddo gynnorthwyo yn y gwaith, yn hytrach na'i luddias. 
Dywedodd yr anfonai y Uythyr hwn ar ei ol ef, gan nad oedd yn chwen- 
nych ei gadw ef yno. Wedi dychwefyd yn ol, adroddodd wrth Daoud 
Agha am ei Iwyddîant yn ei neges ; ond oddeutu canol nos daeth y gẃr 
hwn ato i hysbysu fod dyn wedi dyfod yno gyda gorchymyn pendant 
oddiwrth y Fasha i beidio goddef Mr. Layard ar un cyfrif i fyned ymlaen 



210 DINASOEDD Y CYNOSSOBDD. 

â'i orchwyl. Hyu a barodd iddo fyned jn gjnnajr draaoeth ì MosbI i ym- 
o£yn yr achos o hyny. Pan ddaeth at y Pasha, 

««*Mi a ddeallais gyda dwyg ofid/ meddaî hwnw wrtho, *ar ol eich ymad- 
awiad ddöe, bod y cnig yr yẃch yn cloddio ynddo wedi cael ei arfer yn gladdfa 
gan y Mahomedaniaid, a'i fbd wedi ei orehuddîo â*u beddau ; yn awr, chwî a 
wyddoçh ei fod yn beth gwaharddedig yn ol y gyfraîth i aflonyddu beddrod ; ac 



y mae t Cadi a'r Muftá wedi bod gyda mi eisoes ynghylch y mater.' ^ Yn y lle 
cyntaf,' atebais innau, * gan fy mod yn llcd hysbys o*r erug, mi a allaf si(^haa 
nad oes dim beddau wedi eu haflonyddu ; yn ail, ar ol y wers ddoeth a grymus 
a roddasoch yn Siwas, ni fyddai beddfeini yn ddim yn y byd ar fy fiordd i. 
Rhynged bodd i Dduw, y mae y Cadi a'r Mufti wedi <ferbyn addysg oddiwrth y 
wers a roddasoch i Ulema drwg-foesawg y ddinas hôno.' * Yn Siwas,' meddaî 
yntau, gan ddeall fy mwriad yn union, *ýr oedd genyf Mahomedaniaid i'w trin, 
ac yr oedd tanssimat^ yno; ond yma nid oes genym ond Kurdiaid ac Arabiaid ; 
ac Wallah ! y maent yn anifeiliaid. Nid oes modd î mi adael i chwi fyned 
ymlaen ; chwi yw fy nghyfaill goreu a mwyaf mynwesol ; pe dygwyddaî rhyw 
beth i chwi, gymaint fjrddai y gofid a ddyoddefwn ! Mae eich bywyd yn werth- 
fawrocach na hen feini; heblaw hyny, fe fyddai y cyfirifoldeb ar fy mhen í.' 
Wrth gael fod y Pasha yn benderfynol i attal ^ ymchwiliadau, cymerais amaf 
fy mod yn cyds^Tiied à'i ateb ; a dymunais am i Óatca98 perthynol iddo ef gael 
ei anfon gydîa mi i Nimroud, gan fy mod yn dynmno gwneuthur darluniad o*r 
eerfiadau, a chopì'o yr argraffîadau á ddiíorchuddìasid eisoea. Cyd^yniodd â hyn, 
a gorchymynodd i swyddog fyned gyda mi." 

Wedi i Mr. Layard ddychwelyd yn ei ol, cyfaddefodd Daoud Agha 
wrtho, fod y Pasha wedi gorchymyn iddo ef ddwyn beddfeini yno o'r pen- 
trefydd cylchynol, a'i fod ef a'i filwyr wedi bod ddwy noswaith yn brysur 
wrth y gorchwyl, " Nyni a ddinystriasom fwy o wir feddrodau gwir gred- 
înwyr," meddai, " wrth wneuthur rhai fiFugiol, nag a allasech chwi eu di- 
fwyno rhwng Sab a Selamyiah. Yr ydym wedi lladd ein hunaiii a'n meîrch 
wrth gario y meini melldigedig hyny." Parhaodd Mr. Layard i gadw 
BÌfer fëchan o ddynion ar waith o hyd, a daethant o hyd i amry w luniau 
anferthol, ac argraffladau mewn llythyrenau mawrion ar gefìiau y Uechau 
y cerfìasid y lluniau hyn amynt. Nid oedd ganddo ddim ammheuae4h 
erbyn hyn, nad oedd ystafelloedd mawrion yn gladdedig dan y crugìau ; o 
garJyniad, efe a ysgrÛenodd at Syr Stratford Canoing, i ddeisyfu amo 
geisio gorchymyn oddiwrth y llywodraeth Dyrciaidd, yn gwahardd i neb 
ymyraeth âg ef yn ei ymchwiliadau. Aeth i Mosul ar y ISfed o Ragfyr, 
lle yr oedd yr holl drigolion mewn gorfoledd o herwydd diswyddiad ei hen 
gyfaill, y Pasha. Pan aethai çyfieithydd y Consúlate ato aj* ry w orchwyl, 
efe a'i cafodd yn eistedd mewn ystafell adfeiliedig, i'r hon. y disgynai y 
dwfr yn ddirwystr. •* Fel hyn y mae," meddai yr hen Pasha, " gyda chre- 
aduriaid Úuw. Döe, yr oedd yr holl gŵn hyn yn cusanu fy nhraed ; 
heddyw, y mae pawb a phob peth yn disgyn arnaf ; hyd ynnod y gwlaw !" 
O herwydd bod yr hin yn attal ychwaneg o gloddio am dymmor, aeth Mr.. 
Layard i Baghdad, i ymgynghorí â Mc^or Eawlinson ynghylch mudîad y 
cèrfìadau, ac amryw bynciau eraiU. Ar ei ddychweliad i ífosul,. yr oedd 
pob peth wedi cyfnewid yno: y rhai a fifoisent i'r mynyddoedda'r difiraetb- 
wch rhag gormes yr hen lywodraethwr, a ddychwehîsent yn ol; ac er fod 
y tymmor wedi cerdded ymhetl, yr oedd pobl y wlad yn brysur yn haU| 

1 T drafn ddiwygedig a ddygasrd i mewn i'r rhan fwyaf o daloitbìau Twrci, onil yr 
bon oedd heb gyrliaedd etei Mosul a Baghdad. 



DINA80EDD T CYNOESOEDD: ^ 211 

gim ea bod yn awr yn meddu gobaith oallu casglu eu cyuauaf mewn hedd- 
weh a llonyddwch. Ao, meddaî, 

" Nîd oedd y cyfnewidîad a gymerasû le yn nginyneb y wlad, yn ystod fy 
absennoldeb yn daim llaî hynodna'r un a gymerasaì le yn nghyflwr gwladychol 
y dalaeth. I mi yr oedd y ddau yn hyfryd a boddhaol. Yr oedd y gwlawog- 
ydd a ddiagynasent yn ddibaîd er diwmod fy ymadawiad i Baghdad, wedi prys- 
uro tyfiant y gwanwyn. Nid oedd y crug mwyach yn bentwr cras a diflfrwyth ; 
ei arwyneb a'i ochrau oeddynt yn orchuddiedig à gwyrddlesni. ben y pig- 
adaîl, yr oedd fy llygaîd yn gweled, ar y naill law, wastadedd llydan, yn caeì eî 
gylchynu gan y Tigris a'r Zab ; ac ar y llaw arall, gwelid gwlad isel, donawg, 
yn cael ei thermiu ean fynyddoedd crib-eiryawl £urdÌ8tan ; ond nid y difiaeth- 
wch gwag a dìnrwyth y gadawswn ef fis yn ol, ydoedd efe mwyach ; yr oedd y 
tirweçld wedi ei ddUladu à gwyrddlesni, pebyll duon yr Arabîaid a frithent was- 
tadedd Nimroud, a'u preidmau Uiosog a oorent ar y bryniau hirbell. * * * 
Yr aradr a agorasaî ei rhychau ar y crug, ac yr oead ŷd wedi ei hau uwch pal- 
asau breninoedd Assyria. , 

Gan fod Cadi Mosul yn parhau yn ei ymdrechiadau i gyffiröi y trigolion 
yn ei erbyn, deisyfodd Ismael Pasha ar Mr. Layard i beidio a chloddio dros 
ychydig nes yr elai y cyflä'o heibio^ yr hyn a wnaeth i raddau, trwy gadw 
dim ond ychydig o ddynion at y gwaith. Cymerodd fantais o'r seibiant 
yma i ennill cyfeillgarwch y Sheikh Abd-ur-rahman. Ymwelodd â'i wer- 
syll, ac anrhegodd ef â gwìsg sidan» sugr, coflSy &c. ac addawodd yntau 
na yspeiliai ac na flinai ef mwyach. WrÖi ddychwelyd o wersyll y Sheikh 
hwn un boreu, canfyddai .ddau Arab perthynol î'r llwyth yn carlamu nerth 
y camau. Pan ddaethant i fynu ato, safasant, a llefasant, 

" Brysiwch, O Bey, brysîwch at y cloddwyr, oblegid daethant o hyd i Nimrod 
ci hunan. WaUah, y mae yn rhyfeddol, ond y mae yn wir ! Yr ydym nî wedi 
ei weled à'n llygaid ein hunain. Nid oes yr un Duw ond Duw :' ao wedi i'r 
ddau uno yn yr ymadrodd crefyddol yma, carlamasant ymaîth, heb ddyweyd 
gaîr yn rhagor, tu a'u çwersylL Pan y cyrhaeddais yr adfeilion, disgynais i*r 
clawdd newydd ; a chefais y eweithwyr, y rhai a welsent fy nyfodiad eisoes, yn 
sefyll fferllaw pentwr o faseedj a mentyll. Tra y dynesai Awad, ac y gofynai 
am anäeg i ddathlu yr aehlysur, yr Anibiaid a dynasant ymaith y gysgodlen a 
godasent ar frys, ac a ddiguddiasant ben anferthol wedi ei gyflawn gemo allan 
o fynorglai y wlad. Yr oeddynt wedi dì'orchuddio rhan o'r ddelw, ond yr oedd 
y rhan arall o honi eto yn gladdedig yn y ddaear. Gwelais ar unwaith fod* yn 
rhaid bod j pen yn perthyn i lew neu darw asgellog, cyfielyb i rai £.horsabad 
a Persepolis. Yr oedd wedi cadw yn hynod o dda. Darluniad y wyneb ydoedd 
daw^, er hyny yn fawreddig, a chynlluniad y wyneb a ddangosai wybodaeth 
celfyddgar na alfesid eî ddysgwyl mewn ^waith mor hen. Yr oedd tri chorn iV 
cap, ac yn annhebyg i'r teirw nenddynol a gawsid hyd yn hyn yn Assyria, yr 
oedd yn grwn, ac heb yr un adaum ar ei dop. Nid oeddwn yn rhyfeddu bod 
yr Arabiaid wedi synu ac arswydo wrth weled y ddrychioiaeth hon. Nid oedd 
anffhen am ddychymyeu llawer i ddwyn y tybiau rhyfeddaf i'r meddwl. Y pen 
an^rthol hwn, wedi ei gàuu gan henaint, yn codi fel hyn o ganol y ddaear, a 
allasai yn iawn berthyn i un ot bodau arswydus hyny a ddarlunir yn nhraddod- 
iadau y wlad, fel yn ymddaneos i farwolion, yn esgyn yn arafaidd o annwn. Un 
o'r gweithwyr, wedi cael cipoiwg ar yr ançhenfll, a daflasai ei fasged i lawr, ac 
a redasai i Mosul, c^^ynted ag y gaÌlai ei draed ei garìo. Deallais hyn çyda 
thrìstwch, gan fy mod yn dysgwyly canlyniadau. Tra yr oeddwn yn arolygu 
symudiad y prìdd oedd yn parhau i lynu wrth y cerflad, ac yn rhoddi cyfar- 
wyddiadau am i'r gwaith fyned ymlaen, clywid sŵn marchogion, a chyda hyn, 
Abd-ur-rahman yn cael ei ddilyn gan hanner ei Iwyth a ymddangosasant ar fln 
y clawdd. Cygynted ag y cyrhaeddasai y ddaü Arab y pebyll, ac yr hysbysas- 



212 DIMASOBDD Y CTNOSSOSDD. 

ant am y rhyfeddodau a welsent, neidiaìiai pawb ar gefii ei gaaeg, a mardiogas- 
ant at y crug ì foddloni eu hunain ynghylch gwìredd yr adrod(£iadau anhygoel 
hyn« I^an welsant j pen, gwaeddasant, < Nid oes yr un Duw ond Duw, a Mo- 
hammed yw eî bropnwyd T Ni ellìd llwyddo i gael gan y Sheikh i ddisgyn íi 
clawdd am beth amser, er darbwyllo ei hun mai darn o faen oedd yr eílun a 
welai. ' Nid gwaith dwylaw dynion ydyw hyn,' meddai, ' am y rhai hyn y mae y 
Prophwyd, tangnefedd iddo ! wedi dyweyd eu bod yn uwch na'r gobalwydd 
{díUe-4ree) uchaf; dyma un o'r eilunod y darfu i Noah, tangnefedd iddo ! eu 
melldithio cyn y diluw.' Yn y £Eum yma, yr hon oedd effiûth chwiliad numyl- 
aidd, y cydsyniai yr edrychwyr." 

Mewn coffadwriaeth o'r achlysor, Uaddwyd defjûd, a darparwyd gwledd, 
o'r hon y eyfiranogodd yr holl Arabiaid oddiamgylehy a threulìasant y rhan 
fwyaf o'r nos mewn dawnsiau. Eìthr y newydd am hyn, fel y gallesid 
dysgwyl, a achosodd gynhwrf nid bychan ymhlith trígolion Mosol. Aeth 
y Cadi a'r Mnfd at y llywodraethwr ; ac ar ei ddymunìad, peidîwyd a 
chloddio mwy nes y tawelai y cyŵo. Yn y cyÊunser, ymwelodd Mr. 
Layard âg adfeilion hynod El Hathar. Ar ei ffordd yno, daeth i wersylly 
penaeth Arabaidd nodedig, Sofuk ; ac fe aUaî na fyddai yn annifyr gan em 
darllenwyr gael darluniad o dylwyth Arabaidd : 

'' Ar amser ein hymweliad, yr oedd 8ofuk yn ẃr i dair o wragedd, y rhai a 
ystyrid fel yn meddu hawl neillduol ar ei serch a'i nodded parhaus ; oblegid un 

wendidau Sofuk, naili ai oddiar ddymuniad i argraffu symadau o'i fawredd a'i 
pademid, neu oddíiar hoffder at y cyfiiod cyntaf mewn by wyd priodasol, ydoedd 

1 gymerjrd gwraig newydd bron bob mis ; ac ar ddiwedd yr amser hwnw i'w hys- 
garu, a'i plu'iodi ni i un o'i weinyddion. Yr oedd y dyn dedwydd fel hyn yn 
byw mewn mêlfis parhäus. (yr tair boneddiges a fiurnent ei harem yn awr, y 
benaf ^doedd Amsha, yr hon a ganmolid am ei harddwch a'i gwaedoliaeth, yn 
nghaniadau holl Arabiaid y diffaethwch. Merch ydoedd i Hassan, penaeth y 
Tai, llwyth a oh-heimaî ei díarddiad i'r gorhenedd pellaf. Cymerasai Sofok hi 
trwy drais oddiar ei thad, ond yr oedd bob amser wedi ymddwyn tuag ati gyd 
a'r parch mwyaf. O herwydd ei gradd a'i harddwch, ennillasai y titl o ' Fren- 
ines y diffaethwch.' Ei llun, yr hwn a ellid ei oLrhain yn hawdd trwy y crys 
teneu a wisgai, yr un íath a gwra^edd Arabaidd eraill, ydoedd ffurfiaidd a phryd- 
ferth. Yr oedd yn dàl o ran maintiolaeth ac yn deg o ran gwedd. Eî gwynẁ- 
pryd ydoedd reoÌaidd. Yr oedd yn harddach na chyffiredin ; a chan yr Arabiaid 
yr oeád yn berfiaith, oblegid yr oeddynt wedi treulio pob dyfais o fewn eu galln 
1 gwblhau yr hyn yr oedd natur wedi ei ddechreu. Ei gwefiisau oeddynt wedi 
eu Uiwio yn aduías — ^gwneid i aeliau ei llygaid syfarfod eu gilydd uwch ei 
thrwyn trwy eu lliwio âç indigo: ei gruddiau a'i thdcen a ysmotid â berthfanau 
(beauty epats) ; blew ei hamrantau oeddynt wedi eu duo à íoìU; aca^ei bronau 
a'i mynwes y gellid gweled lluniau blodau ac addumiadau dychymygol, y rhai 
oeddynt yn cael eu cario yn dafiodwaith a rhwydwaith dros ei holl gotÈ. ^^ 
oedd dustdlws anferthol o aur yn hongian oddlwrth bob clust, yrnaiagyr- 
haeddent hyd ei gwasg, ac a derfynent mewn taflenau o'r un metel, y rhai oedd- 
ynt wedi eu cerfio a'u haddumo à phedwar o feini gwerthfawr. Ei thrwyn hefyd 
a addumid â modrwy aur anferthol, wedi ei ^wychu â gemau o faintioli mor 
fawr fel ag i guddio ei genau, ac yr oedd yn rhaid eu symud pan y byddaiyftp; 
eddiges yn bwyta. Bhesi trymion o gíeiniau, damau o gwrel, a gem-feim 
gwerthfawr, a grogent oddiar ei gwddf ; modrw^^u arian a amgylchent yn Uac 
ei harddyndu a'i fierau, ae a drystient yn uchel pan rodiai. Täíid mantell ŵ?* 
brithesog dros ei chrys glas pan elai allan o'r babell, a rhwymid cadach cyŵedin 
am ei phen. Yn ei thyluaeth, hi a unai y cynneddífau breninesol a theuìuol) ac 
yr oedd y cwbl yn cael eu dwyn ymlaen gydag ystyriaeth ddyladwy at gynnil- 
deb. Yr oedd y llen fawr o frethyn o flew geifir, yr hon a fiurfiai y babell, yn 
cael ei ddal i fyny gan ddeuddeg neu bedwar ar ddeg o bolion, ac yr. oedd yu 



-J 



DINASOSBD Y C¥NO£SO£DD. 213 

hollol agored ar un ochr. Gan ei bod wedi ei cfawbl neîllduo i'r gwragedd, nid 
oedd dm terfynau ynddi, ffel sydd yn mhabell yr Arab cyffredin, yr hwn sydd 
yn gorfod neiílduo comel i dderbyn ei westeion. Bhwngy polion canol, yr oedd 
sachau o flew geifr wedi eu gosod yn glòs at eu gilydd, ac yn Uawn rtcé, ŷd, 
haidd, coffî, &c., à'u geneuau yn agored. Taenasid carpedau a chlustogau ar- 
nynt, ac ar y rhai hyn y çorweddai Amsha. Yr oedd oddeutu hanner cant o 
lawforwynion o'i hamgylch, yn eu crwcwd ar y llawr, i gyd naiU ai yn gwjrlio y 
peiriau llydain ; yn crasu bara ar y dalenau naiam oedd wedi eu poethi ar y 
marwor, neu yn ysgwyd y crwyn oedd yn llawn llaeth ac yn crogi oddiwrth dn 
pholyn, yr hwn a gorddent yn y dull yma, er mwyn cael ymenyn. Braint y 
wraig benaf ydyw darparu y cîniaw i westeion ei çŵr, yn ei phabell ei hun. Ý 
tânau oeddynt yn gynneu ar bob llaw, a anfonent i fyny gwmwl, yr hwn a grogai 
yn drymllyd o dan íèni y babell, ac a fuasai er ys talm wedi pylu pob Uygaid 
Uai dyselaër na rhai Amsha. Fel y byddai y merched yn galw am gyflenwadau, 
hi a godai gomel ei charped, dattodai eneuau ei sachau, a rhanai eu cynnwys- 
iad. Yr oedd pob peth yn myned drwy ei dwylaw hi. Er mwyn dangos ei 
hawdurdod a'i huchanaeth, hi a arUwysai fi&rwdlif o ddifri'ad ar ei Uawforwynion, 
y rhai y mae yn rhaid fy esgusodi rhag ceisio eu cyfieithu. ***** 
Ei phlant, tri o fechgyn bychain noethion, wedi duo ean yr haul a*r Uaid, a'u 
haddurno â chynffbn hir yn croffi o'u coryn, a ymdreiglent }ti y Uudw neu ar y 
glasweUt. Yr oedd Amsha, fel y dywedais, yn meddu rhan yn serchiadau, er 
nad oedd o babeU Sofiik — oblegid meddai pob tylwyth ei babeU ei hun — ^gyda 
dwy eraiU ; Atoniah, nid oedd hon fawr yn ol iddi o ran harddwch personol ; a 
Ferrah, yr hon o ran ei dechreuad oedd yn gaethforwyn o Yezîdih, ac heb feddu 
yr hawi leiaf i gael ei chyirîf yn hardd. Yr oedd Amsha, pa fodd bynag, yn dal 
ei Uywodraeth o hyd, ac ni allai y UeiU eistedd i lawr yn ei gŵydd heb ei chenad. 
Iddi hi yr ymddiriedid a^oriadau y fwyd-geU — a chaniatau bod ffan Sofuk fwyd- 
ffeU ac agoriadau — ac nid oedd yr un apeiiad oddiwrth ei hawaurdod ar bync- 
lau perthynol i deuluaeth." 

Bhaid i ni addef fod y dyfyniad hwn yn faith, yn rhy faith, fe aUai, ond 
gan ei fod yn rhoddi darluniad mor fywiog o arferion teuluaîdd plant y 
diffeithwch, ni aUem ymattal rhag ei osod o flaen y darUenwyr. Y mae 
yn ddiogel genym yr esgusoda y rhan decaf o'n darUenwyr ni am roddi iin 
dyfyniad peUach, sef o'r duU y bydd yr Arabiaid yn cymeryd iddynt eu 
hiinain wragedd, ac yna ni a awn ymlaen gyd â'n pwnc. 



«o 



* Ya Bej ' (O Arglwydd), meddai Dathan, un o Iwyth Sofuk, a anfonasîd i heb- 
rwng Mr. Layard, * nid yw yr Arab yn meddwl am ddim ond dau beth, rhyfela 
a charu ; am ryfela, O Bej, y mae pawb yn deaU hyny ; gan hyny, ni a ymddy- 
ddanwn am garu ;' a soniai mewn iaith wresog am lendid y gwyryfon Arabaidd, 
a'r gwobrwyon gwerthfawr a addawent i'r neb a hynodai ei hun wrth yspeiUo 
neu ymladi Yna, dywedodd wrthyf am eu duU yn cam, a*r modd y byddai 
carwr yn hysbysu ei gariad. Bydd serchiadau Arab yn cael eu rhoddi yn fuan 
ar ryw eneth a ddenai ei fìgrd wrth iddi basio, pan yn dwyn dwfr o'r fiynnonau, 
neu yn symud i borf ëydd newydd. Nid oes dim cyffelyb i sydynrwydd ei gar- 
iad, ond ei wresogrwydd yn unig. Bydd yn barod i farw drosti, ac y mae naiU 
ai yn ymroddi i gampau gorwyllt, neu i feddyUau pruddçlwyfus. Ni fydd y 
wyryf, neu wrthdàrych ei serch, yn gwybod am y teimladau a gyflfroisai. Ý 
carwr, gan hyny, a geisia wneuthur y peth yn hysbys ; ymddyddana âg un o'i 
pherthynasau, neu ryw aelod o'r Uwyth a fyddo yn cael derbyniad i Aarem y 
babeU lle byddo hi yn trigo ; ac wedi sicrhau ei gyfrinach trwy Iẃ, addefa ei 
gariad, ac erfynia ar ei gyfrinachwr i geisio cyfleusdra iddo gael ei chyfarfod. 
Os cydsynia hwn i siarad à'r ferch, el ati pan fyddo ar ei phen ei hun, ac wedi 
tynu i'fyny flodeuyn neu lasweUtyn, dywed wrthi, * Cymerwch eich Uẃ, yn enw 
JT Hwn a wnaeth y blodeuyn yma, na ddadguddiwch chwi byth wrth neb y peth 
yr wyf fi yn myned iV ddyweyd wrthych.' Os na fydd yn dueddol i dderbyn 



214 DINASOEDD Y CYNO£80£DD. 

aûerchiadau carwr» hi a wrthyd, ac a el piaith, ond ni ddadguddia byth wrüi 
neb yr hyn a gymerasai le ; neu os bydd i'r gwrthwynefi, hi a etyb, ' Yr wyf td 
tyngu wrth yr Hwn a wnaeth y ddalen a ninnau,' ac yna fe drema y dyn y m 
a r pryd y bydd i'r ddau gyfarfod. Anaml, ob byth, y bydd y llŵon a grmerìi 
dan \T amgylchìadau hyn yn cael eu tòri. * * * * Ni ddichoni'r drefìio 
briodi, a'r esgeulusdra a pha un yr ymddygir at y ffwragedd lai na bod yn niw- 
eidiol yn eu canlyniadau. Os bydd Arab yn ammheu ffyddlondeb ei imdg, ac 
yn cael profion eglur o hyny, geill ei lladd yn y fan ; ond yn y cyffredin, efe a 
ddewÌBa yn hytrach gelu ei warth oddiwrth y Uwyth, gan y dygai y cyhuddiad 
hwnw waradwydd amo ei hunan. Weithiau, bydd yn eî hysgaru, ji hyn aellir 
ei wneuthur, drwy adrodd deirgwaìth rjrw ffurf benodoL Ëydd ^an y wraig 
fwy o achos î ofhi ei pherthynasauy y rhai yn gyffiredin a'i rhodoant i farwolaeth, 
am ddwyn enw drwg, fel y dywedant, ar ei theulu." 

Dychwelodd Mr. Layard i Mosul, a phrysurodd i Nimroud, ac yn fuan 
daeth llywodraethwr newydd, o'r enw Tahyar Fasha, i'r dalaeth, yr hwn a 
ddarlunir fel hen ŵr boneddig eyfiawn a haelírydig, a thra hysbys yn 
llythyraeth a hanesiaeth ei wlad. Daeth llythyr hefyd oddiwrth Syr 
6tratford Cannìng, yn awdurdodi Mr. Layard i fyned ymlaen â'r gwaith. 
Bu hyn yn gefnogaeth nid byoban iddo, oblegid ni ehaf odd ei flino gymaint 
ar ol hyny. Wedi dewis nifer fechan o weithwyr cyfarwydd, declieuodd 
gloddio yn yr un man ag o'r blaen, a daeth o hyd i lawer o gerfìadau llewod 
a phenau dynion iddynt, darluniadÁu o'r brenin yn hela, dinas yn cael á 
gwarchae, &o. Yr oedd y Uiwiau amynt, yn enwedig y glaa a'r coch, 
mor ddpglaer a phan y gosodwyd hwynt gyntaf (JSsrec. zxìii. 14, 15) ond 
yr oeddynt yn gwywo yn fuan wedi eu dwyni'rawyr agored. Ondgan y 
bydd genym i roddi darluniad manylach o honynt yn fuan, nyni a'u gadawn 
yn bresennol. Tra yr oeddynt yn eu gwneuthur yn barod i'w symud 
ymaith, ymwelodd Tahyar Paâha, y llywodraethwr newydd, a goegordd o'i 
awyddo^on, â'r cloddiadau, a bu yno am ddau ddiwmod. 

"Wrth weled y cerfddelwadan, dadganodd ei syndod gymaint a'r Arabîaid, ac nid 
oedd ei dybiau ynghylch natar y gwrthddrychan a ddarlunid yn nemawr fwy rhesymol 
na rhai meibion y diffeithwch. Yr oedd y Uewod pen-ddynol anferthol yn peri cy- 
maint o arswyd ag yr oeddynt o ryfeddod i'w ddilynwyr. Adfleiniai yr ymÄdroad, 
' Nid oes yr un Duw ond Duw * ar bobllaw. ' Bilunod yr anffyddwyr yw y rhai 
hyn/ meddìiái un mwy gwybodus na'r UeiU. * Owelais lawer o rai cyflfelyb iddynt pan 
oeddwn yn ItaUa gyda Heschid Paacha, y cenadwr. Wallah, y maent ganddynt yn eu 
hoU eglwysydd, a bydd y Papas (offeiriaid) yn penlinio ac yn Uosgi canwyUau ou 
blaen.' * Na, fy oen,* meddai Twrc henach, a mwy profiadol, ' mi welais eilunod yr 
anffyddwyr yn eglwysydd Beyoglu, y maent wedi eu gwisgo mewn amryw liwiau, acer 
fod gan rai o honynt esgyU, nid oes gan ddim o honynt gorff a chynffon ci »\dym» 
waith y Jin, y rhai y darfu i Solomon sanctaidd, heddwch iddo ! eu meUdithio, a^ 
carcharn dan en ael.' ' Mi a welais rai tebyg iddynt yn siopau eich meddygon aeli 
eiUwyr,' meddwn innau, gan gyfeirio at y delwau adnabydduç, hanner merch *^5^ 
Uew, a weUr mor gyfiredin yn marchnadleoedd Caercystenyn. * Na ato Djiw,' meddai 
y Pasba, ' dyna yr arwyddluniau cysegredig y Uefara y gwir gredinwyr yn barchua am 
danynt, ac nid cywreinwaith yr anflÿddwyr.' ' Nid oes yr un anflPjrddiwr yn ^^» 
meddai y pciriannydd, yr hwn yr edrychid i fyny ato fel awdurdod ar y pynciau nyn, 
'yn Prangistan nac yn Ỳenghi Duma (America) a allai wneuthur dim yn debyg i ûwn 
acw; gwaith y Maius (doethion y Dwyrain) ydynt; ac y maent i gael eu hanfoû J 
Loegr, i flfurfio porth i balas y frenines.' * Duw a feUdithio yr anffyddwyr a'u iou 
weithredoedd,' meddai rhaglaw y Pasha ; 'y pethau a ddel o'u dwylaw sydd yn dyfoû 
oddiwrth Satan ; fe ryngodd bodd i'r HolUlluog iddynt fod yn fwy cywrain a g^"^^ 
na'r gwir gredinwyr yn y byd yma, fel y byddo eu cosbcdigaeth hwy a gwobr y ^ö**' 
lonìaid yn fwy yn y byd nesaf.' " 

Daeth yr hin mor boeth, ae ieehyd Mr. Layard mor wael, fel ag i wneutbur 



DINA60BDD Y CYN0E60EDD. 216 

yn anghenrheidiol îddo fyned î hînsawdd mwy tyinherus ; o ganlyniad, 
penderfynodd fyned i fynyddoedd y Tîyari, î ymweled â*r Oristîonogion 
Caldeaidd yno. Y mae ei hanes mor ddyddorawl fel yr ydym yn dra an- 
ewyllysgar i'w adael allan, ond gan y cymerai ormod o le yn bresennol, ni 
awn heibio iddo, gan fwriadu cygynted ac y cawn hamdden i ddychwelyd 
a rhoddi crynodeb o hanes am y Cristionogion hynod hyn, y rhai a ellir ea 
galw yn Brotestaniaîd Asia. Ar ei ddychweliad i Mosul, <^odd lythyrau 
o lioegr yn ei aros yno, yn hysbysu fod Syr Stratford Canning wedi tros- 
gl^ryddo y cwbl a gaffaî yíi y cloddiadau i'r llywodraeth Frytanaidd, a bod 
y llywodraeth wedi caniatâu swm o arian er dwyn ymlaen y cloddiadau 
ynNimroud, amanau eraill. Er nad oedd y swm ond bychan, eto pender- 
fynodd Mr. Layard ei ddefhyddio yn y ffordd oreu, a*i wneuthur i fyned 
can belled ag y gallai. Yr oedd anghen mawr amo am ddarluniedydd, 
trwy fod Uawer o'r cerfíadwaith yn rhy ddrylliog iV symud ; ond gorfu 
iddo gymeryd y gorchwyl hwn amo ei hun, heblaw arolygu yr holl weith- 
wyr, a phacio i fyny y rhai a ddalient eu symud. Wecü cyflogi nifer o'r 
Arabiaid, hanner cant o'r Nestoriaid Caldeaidd a'u teuLuoedd, naddwr 
marmor celfydd, saer, &c., efe a ymosododd ar y gwaith drachefh ; ac yn 
awr yr oedd ei Iwyddiant yn gymhesur â'i ymdrechiadau. Pan roddaâai i 
fyny ei waith oddeutu y Nadolig, wyth o ystafelloedd oeddynt wedi ea 
dlorehuddio ; ond erbyn diwedd mis Ebrill daethai o hyd i wyth ar hugain o 
ystafelloedd ëang, a'r cwbl o honynt yn llawn o gerfiadau. 

*• Yr oedd y bâsddelwadau yn rhaî o'r dyddordeb mwyaf. Darlunient ryfel- 
oedd y brenîn, a gorchfygiad cetiedl estronol. Gwelid y brenin a'i filwyr mewn 
rhyfel à'i elynion o dan gastell gelynol, Saif mewn cer byd, wedi ei ddilladu yn 
orwych, ac yn cael ei dynu, fel arferol, gan dri o feîrch wedi eu hamwisgo yn 
geinwych. Y mae yn gollwng saeth yn erbyn y gwarchauedigion, neu yn erbyn 
rhyfelwr, yr hwn sydd eisoes wedi ei archolli, ac yn syrthio allan o*i gerbyd, un 
o feirch pa un sydd wedi cwympo i lawr. Y mae gweinydd yn amddiffyn corff 
y brenîn â tharian, a cherbydwr yn dal yr awenau, ac yn gyru y meirch yn eu 
blaen. Gwelir rhyfelwr wedi syrthio o gerbyd y gelyn, ac y mae bron dan draed 
y meirch. Uwch y brenin, darlunîr ei nawdd-dduw, cyffelyb i'r rhai yn Persep- 
olis, ar lun dyn asgello^, mewn cylch, ac yn gwisgo caç comiog, tebyg i'r llewod 
a'r teirw, a pnenau dynion iddynt. Yn debyg i'r bremn, y mae yntau yn goU- 
wng saeth, ond bod ei phen yn daîr fforchog. Y tu ol i'r brenin y mae tri cner- 
byd, y cyntaf sydd yn eael ei dynu gan dri o feîrch, un o ba rai sydd yn prancio 
ac un arall yn cwympo — yn hwn mae y rhyfelwr wedi ei drywanu gan saeth, ac 
fel pe byddai yn erfyn am arbediad ei fywyd. Mae dau ryfelwr yn y cerbydau 
eraul, un yn gollwng saethau, a'r llall yn Uy wio y meirch, y rhai sydd ar garlam. 
Y mae baner yn mhob cerbyd — yr arwyddlun ar un ydyw bwäwr, â chap comiog 
ganddo, heb esgyll iddo, ac yn sefyll ar darwj ac ar y ddwy arall dau darw, gefn 
yn nghefn. Yn ngwaelod y fasddelwad gyntaf, y mae Uinellau tònog, i ddynodi 
afon neu ddwfr, ac y mae sypiau o goed yma ac acwary ddau. Mewn gwananol 
ranau darlunîr dynion yn ymladd â u gîly dd, neu yn Iladd y eelyniòn ; a thri o 
gyrff wedi eu tonynyglu uwch y prif lumau yn yr aü fàsdaelwad a arddangos- 
ant y lladdedigion. Ar ranau ucnaf y ddwy lech ddílynol, yr ydoedd y dychwel- 
iad ar ol y fuddygoliaeth. Yn mlaen yr orymdaith y mae amry w ryfelwyr yn 
cario penau dynion, ac yn eu taflu wrth draed y budaygoliaethwyr. Dau o ber- 
oriaethwyr a chwareuant ar offer tant, neu fath o delynau. Dilynir hwy gan y 
rhyfelwyr a welwyd yn y Ilechau blaenorol, yn ddîarfog yn awr, }ti dal eu llum- 
anau o*u blaen, ac uwch eu penau y mae ejrỳi yn ehedeg gyda phen dyn yn ei 
grafangau. Y brenin sydd o'r tu ol îddynt, yn carîo bwa mewn un Ilaw, a dwy 
saeth yn y Dall — y dull y darlunir ef mor aml ynddi yn y cofadeüau Assyriaidd, 



216 DINASOBOD Y CYNOESOBDD, 

a thebygol fod hyn yn dynodi ei fuddygoliaeth ar ei elynion. Uwch eigerbydy 
mae y duw arlywyddawl, yn dal bwa heíyd yn ei law. Yn lle yr ail ryfelwr, yr 
hwn a gariai y darian yn y rhyfel, cymerir ei le yn awr ean eunuch yn codi 
huanlen (parasol) uwch ben y brenin j mae y trydydd rhyfelwr yn parhaui ddal 
awenau y meirch, y rhai a dy wysir gan feirchweision yn sefyli wrth eu penau. 
Tu ol i gerbyd y brenin y mae marchogwr yn arwaìn march arall wedi ei daclu 
yn wych. 

Ar ol yr orymdaith vr ydym yn cael castell a phabell y brenîn buddygoliaethiu. 
Arddangosir Uawr-gynllun (ÿroundplan) y castell trwy gylch wedi ei ddosranu 
yn bedwar dosran cyfartal, a'i amgylchu gan dyrau a murganllawiau. Darlimir 
dynion yn mhob dosran yn eglur, jn coginio ac yn darparu ^ledd ; deil un 
ddafad, tra mae y llall yn ei thori i fyny ; ymddengys un arm yn pobi bara. 
Amrywiol gawgiau a líestri a safant ar ystolion, ac y maent oll yn hynod o 
ran harddwch eu lluniau. Cynnelir y babell gan dri o bolion neu golofnau ; ar 
ben un o honynt y mae y comyn ffawydd— .yr arwyddlun sydd i V gael mor aml 
mewn cerfiadwaith Assyriaidd, ar y Ûeill y mae darluniau o'r tbex neu a& y 
mynydd. Maent wedi eu llunio yn hynod o dda, a'u cerfío yn ofalus. Ý 
defnydd, sidan neu wlanen mae yn debygol, àV hwn y mae pen uchaf y babell 
wedi ei gorchuddio, sydd wedi ei addumo yn orwych, a'i ymylu âg ymylwc o 
gomynau fl&iwydd bob yn ail âg addum arall a çeir yn fynych yn mrwydwaithy 
gwisffoedd ac addumiadau yr ystafelloedd. O dan y nenlen y mae marchwas 
yn gíanhau march, tra mae eraíll yn rhwym, yn ymborthi wrth gafìi. Saif eunuch 
yn nrws y babell, i dderbyn pedwar carcharor, y rhai, â'u dwylaw wedi eu rhwymo 
y tu ol iddynt, a ddygir ato gan ryfelwr â helm bigfain ar ei ben. üwch ben y 
rhai hyn y mae dau lun hynod, o ffurf ddynol, à phenau Ilewod ^anáàpt 
Deil un fflangell, neu garaî yn ei law ddeheu, a gafaela â'r aswy yn ei ên isaf. 

Y mae dwylaw yr ail ar i fyny, ac yn mhleth. Gwisgant grysau yn disgyn hyd 
benau eu glîniau, ac y mae croen yn disgyn o'u pen, dros eu hysgwyd£iu, hyd 
eu fferau. Y mae dyn arall gyda hwynt wedi ei wisgo mewn crys cwta, ac yn 
codi ffon â*i ddwy law. Y peawar cerfddelwad nesaf a ddarluniant frwydr, yn yr 
hon y mae y brenin, y ddau ryfelwr â'u Uumanau, ac eunuch, mewn cerbydau; a 
phedwar rhyfelwr, ac eunuch yn eu plith, ar feirch. Mae y gelynion yn ymladd 
ar eu traed, ac yn goUwng eu saethau yn erbyn eu hymlidwyr. Eryroda gyhw- 
fanant uwch ben y buddygoliaethwyr, ac y mae un o honynt eisoes yn ymborthi 
ar gorff marw. Gwelir y duw asgellog yn y cylch eto uwch ben y brenm. Mae 
y basddelwadau hyn wedi eu cerfio yn nynod o dda, yn enwedig yr un a gyn- 
nwysa y marchogion. 

Ý gyfres nesaî o fâsddelwadau a gynnwysant dri darlun — castell yn cael ei 
warcnae, y brenin yn derbyn carcharoríon, a'r brenin a'i filwyr yn croesi afon. 

Y blaenaf a lanwai y dosbarth isaf o'r tair Uech. Y mae y rhan fwyaf o'r eastell 
yn nghanol y bâsddelwad. Y mae tri thẃr i*r castell, a gwelir amryw funau, y 
naill y tu ol Tr Uall. Y mae canllawiau onglog ar eu penau hwynt i gyd. » 
gwarchaewyr a ddygasant hyrddyr (ynglŷn wrth dẃr symudadwy, yr hwn a 
wnaed o helyç plethedig, mae yn debygol) i fyny at y mur allanoi, o'r hwn y 
mae Ilawer o femi wedi eu ffwriadu eisoes, ac yn syrthio i lawr. Y mae un o'r 
gwarchauedigion wedi Uwyddo i ddal yr hyrddyr wrth gadwen, ac y mae jjn 
ceisio ei çodi i fyny, neu ei symud o'i le j tra y mae dau o'r ymosodwyr yn ceiao 
ei ddal i lawr â bachau, wrth y rhai y maent yn crogi. Mae un arall yn taíiu tân 
(gwelir olion o'r paent coch eto ar y cerfiad) oddiuchod ar y peiriant, a'r gw^- 
chaewyr a geisiant ddiffodd y fflamau trwy dywallt dwfr amo allan o ddwy bib 
sydd yn y tẃr symudadwy. Dau ddyn mewn arfwisgoedd cyflawn a geisiant 
ddadsylfaenu y muriau â rhywbeth tebyg i waewffyn, ond bod eu penau yn bwl; 
tra yr ymddêngys fod dau eraiU wedi dyfod o hyd i ffordd ddirgel i'r castell. Y 
mae tn o'r gwarchauedigion yn syrthio i lawr o'r castell, ac ar un o'r tyrauymae 
dwy ddynes yn rhwygo eu gwallt, ac yn estyn eu dwylaw aUan yn y weithred o 
erfyn tmgaredd. Y mae y gelyn eisoes yn dringo i'r ymosodiad, ac y mae dring- 
ysgolion wedi eu gosod yn erbyn y muriau. Un ochr i'r castelli síuf y brenin, 



DINASOEDD Y CYNOESOEDD. 217 

yn goDwng saeth, ac yn cael ei amddifiyn gan darîan, yr hon a ddeìir gan ryfel> 
wr mewn cyflawn arfwisTOedd. Dau eunuch a weiilyddant iddo; un yn dal 
^lawlen, a'r llall ei gawdl saethau a*i berllysg (mace), Y mae rhyfelwr y tu ol 
iddo yn arwain ymaith ddwy wraig a phlentyn yn gaeth, ac yn gyru tri bustach, 
rhan o'r yspaiL Darlunîr y gwragedd yn tynu eu gfẃallt. Yr ochr arall i'r 
castell y mae dau yn penlinio, un yn gollwng y saeth, a'r llall yn ei amddiffp â 
tharîan. Y tu ol iddynt y mae y prifswyddog yn gollwng saeth, ac amddiäynir 
yntau hefyd gan darian milwr araü. Dilynir ef gan dri o filwyr eraill ; mae y 
cyntaf yn peminio, a dau o'r tu ol mewn cyflawn arwisgoedd yn eu sefyU, un yn 
camu ei fwa, a'r Uall yn codi tarian. Ymddangosant fä. pe baent wedi gadael eu 
cerbyd, yn yr hwn y mae y cerbydwr yn parhau i sefyll o hyd. Delir penau y 
meirch gan ddau farchwas, ac y mae aau ryfeiwr o'r tu ol i'r cerbyd, a phob un 
yn c&rio bwa a berllysg. Y tri bàsddelwadau dilynol a arddangosant y brenin 
* ♦ * Saif dau gerbyd arafi tu ol i gerbyd 



yn derbyn caethion. ♦ 

y brenin, a cherbydwr ar ei ben ei hun yn mhob un ;^y maent yn pasio äaa í\ir 
castell, ar yr hwn y mae merched yn ymddyddan yn llawen ; mae yn debygol eu 
bod yn edrych ar ^rr orymdaith, neu yn ymddyddan ynghylch yr ymgyrch. 

Y tri bâsddelwadau eraill — ^y mynediad trwy yr aíbn, ydynt yn hynod ddydd- 
orawl a chywrain. Yn y cyntaf darlunir cwch â cherbyd ynddo, yn yr hwn y mae 
y brenin. Dalia ddwy saeth mewn un llaw, a bwa yn y llall. Saif eunuch o 
flaen y cerbyd, yn ymddyddan à'r brenin, ac yn cyfeirio à'i law ddeheu at ry w 
wrdiddrych yn y pellder, fe allai mai at amddiflynfa y gelyn. Y mae eunuch 
arall tu ol i*r cerbyd, yn dal bwa a berllysg. Llusgir y Dâd gan ddau ddyn yn 
noethion, y rhaî sydd yn rhodio ar y tir sych ; ac y mae pedwar o ddynion yn 
rhwyfo y Dad. Y mae un rhwyf à phen llydan gwastad iddi, wedi ei dodi trwy 
raff, yr hon sydd wedì ei rhwymo wrth bin prafl', ac a ddefnyddir i ly wio ac i yru 
y bâd ymlaen ar yr un pryd. Y mae yn beth hynod, mai dyma y dull a arferir 
yn awr gan drigolion Mosul pan groesant y Tigris, hwyracn mewn llestri mwy 
anghelfydd na'r rhai a arferid ar yr afon dair mil o flyneddau yn ol. Cerbydwr, 
yn sefyU yn y Uestr, a ddeil gebystr pedwar o feirch, y rhai sydd yn nofio draws 
yr afon. Y mae dyn noeth yn cynnal ei hun ar groen wedi ei chwythu — duU o 
nofio sydd mewn bod eto yn Mesopotamia. Yn wir, gaUai y tri bâsddelwad, 
oddieithr y brenîn a*r cerbyd, ddartunio golygfa a eUir ei gweled bob dydd ar 
lanau y Tigris, yr hon yw yr afon, mae yn debygol, a ddarlunir yma. Darlunir 
y dwfr trwy y UineUau tònog sydd yn Uenwi wyneb y Uech. Ar y Uech nesaf, 
y mae dau gwch Uai ; yn y cyntaf, y mae gwely y brenin, a chostrel neu lestr 
mawr ; ac yn y UaU gerbyd gwa^ : rhwyfir y ddau gan ddynion yn eistedd wyneb 
yn wyneb, wrth eu rhwyfau. Y mae pump o ddynion (dau o ba rai sydd yn 
tywys meirch) yn nofio ar grwyn. Darlunir dau bysgodyn yn y dwfr. Ar y 
drydedd lech darlunir y cychwyniad — gweUr dynion yn gosod dau gerbyd yn y 
bsìd, yr hwn sydd ar ymadael oddiwrth y làn ; mae dau ryfelwr, un yn meddu 
cynnalydd, a'r llaU heb yr un, yn nofio drosodd ; a dau eraiU yn chwythil ac yn 
rhwymo î fyny grwyn i nofio amynt. Y tu ol iddynt, ar y tir sych, saif tri o 
ddynion, swyddogion, mae'n debygol, yn arolygu yr hyn sydd yn myned ymlaen ; 
un o honynt, yr hwn sydd eunuch, a ddeU ínangeU yn ei ddeheulaw, yr hon, fe 
allai, a ddefìiyddid fel yn nyddiau Xerxes, i gadw y mUwyr at eu dyledswydd, 
a'u hattal rhag dianc trosodd at y gefyn.'' 

Yr oedd iin o'r ystafeUoedd wedi ei gwaghau mewn rhan, er bod y mur- 
iau eto yn hanner guddìedig. Rhoddwyd nifer o'r Arabiaid ar waith i ar- 
loesi y Ùe, a chafwyd damau o'r rhyfelwisgoedd a ddarlunid ar y parwyd- 
ydd, ond yr oeddynt wedi rhydu gormod i ddal at eu gUydd. Casglwyd 
casgUadau o honynt, a dygwyd hwynt i Loegr. Syrthiasai pedair o'r Ueehau 
i'r Uawr o'u Ueoedd yn y mur, a chafwyd darnau o lestr alabaster, &c. 
danynt, ond yr oeddynt oU wedi myned yn chwilfriw. Yr oedd Uythyr- 
enau ar rai o'r Uestri tebyg i'r rhai a geir ar gofadeUadau BabUonia a 



218 DINASOEDD T CYNOESOSDD. 

Phcenîcia, a banuii Mr. Layard mai hwn oedd y dull arferol o ysgrìfenu, a 
bod y llythyrenau cunffiirfiedig wedi eu neillduo at argraffiadau cysegredig 
a choffadwriaethol. Yn nghanol y crug hwn y daeth Mr. Layard o hyd i un 
o*r pethau hynotaf a mwyaf dyddorawl a gafodd yn eî holl ymchwüiadau. 
Yr oedd wedi clẃüo ffos oddeutu hanner can' troedfedd o hyd, ac wedi 
bod yn gweithío yno am ddiwmodau heb ddyfod o hyd ond nesaf peth i 
ddim, ac felly yr oedd rhwng dau feddwl pa un a äi ymlaen â'r gwaith yn 
y fan hono ai peidio. Gan fod achos yn galw amo i fyned i Mosul, cyfar- 
wyddodd y gweithwyr beth i'w wneuthur tra y byddai efe yn absennol. 
Ond gyda ei fod wedi cychwyn, daeth Arab ar ei ol yn dymuno amo 
ddychwelyd. Wedi myned at y clawdd, cafodd fod y gweithwyr wedi 
dyîbd o hyd i gofgolofn oddeutu chwe' troedfedd a hanner o hyd, Yr oedd 
yn gorwedd ar ei hochr ddeg troedfedd dan y ddaear. 

" Disgynais (meddai) yn awyddus î'r ffos, a synais wrth ymddangosîad hynod 
a hynafiaeth amlwg y gofgolofn hon. Codasom hi i fyny, a thrwy gynnorthwy 
rhafiau, Uusgasom hî yn luan o'r adfeilion. Yr oedd ei phedair ochr wedi eu 
cerfio, ac yr oedd ami yn gwbl ugain o fäsgerfiadau bycham, ac uwchlaw iddyní^ 
danynt, ac yn eu canol, y mae arffraff o 210 o linellau. Yr oedd y cwbl yn y 
cadwraeth goreu, prin yr oedd Uythyren oV argraff yn ddiffygiol. Y darliuiiau 
ami oedd mor lym ac eglur a phe cerfiesid hwy yohydig ddyddiau yn ol. Bar- 
lunir y brenin ami ddwywaith, yn cael ei ddilyn gan ei swyddogîon, a charch- 
aror wrth ei draed. Ei benswyddog a'r eunuchiaid a ddygant i mewn ddynion 
yn tywys anifeihaid, a phethau eraill, yn deyrnged, ar eu hysgwyddau ac yn eu 
dwylaw. Yr anifeiliaia ydynt y cawrm, y rhinoceroSf y cameiBactqaidd, neu yr 
un a dau grwmach, teirw gwyllt, Uew, carw, a gwahanol rywiau o eppaod. 
Ymhlith y pethau sydd yn cael eu cano gan y rhai a ddygant deymged, gellir 
nodi ysgythr-ddannedd cawrfilod, gwargobrau {sJunolaíf llestrî o fetteloedd 
gwertnfawr, ffirwythau, a barau o fettel, neu goed gwerthmwr. Gellîr casglu yn 
naturîol, gan hyny, oddiwrth natur y bâsgeraadau, fod y golofii wedi ei cnodi i 
goffâu goresgyniaà India, neu ryw wlad yn y dwyrain o Assyria, ac ar gyffiníau 
y feisynys Indiaidd. Ymddengys fod y brenîn y coffeir ei weithredoedd amí o'r 
un enw a'r un a enwir ar y tarw canol." ^ 

Heblaw y golofn yma, caf wyd amryw bethau hynod eraiU yn yr uh ys- 
tafell, megys merchwibfil (sphinai), damau o briddfeini cerfiedig, llestri 
pridíi beddgistiau, &c., ond nid oedd modd gwneuthur fawr ddefhydd o 
honynt. Yr oedd yn andwg oddiwrth y tomenydd o olosged fod yr adeil- 
ad wedi cael ei ddinystrio trwy áên, yr hwn a losgasai y cerfiadau gymaint 
fel yr peddynt yn troi yn llwch ar y cyffyrddiad cyntaf. 

Yr ydym yn awr wedi dilyn yr awdur trwy y rhan fẁyaf o'r helynt, a 
chan y dysgwyliwn gael cyfle pellach i roddi hanes manylach am yr hynaf- 
iaethau, fel y maent yn dwyn cysylltiad Äg arferion gwladol a theuluaidd 
yr hen Assyriaid, ac â'r ysgrythyrau sanctaidd, rhaid i ni yn awr ganu yn 
iach i'w gyfeillach ddyddorawl, wedi crybwyll am ei drafferth' yn parotöiyr 
hynafiaethau i' w trosgl wy ddo i Loegr . Ei orch wyl cyntaf y doedd g wneuthur 
math o gludar iV dwyn i lawr at làn yr afon. Er nad oedd hon, fel J 
geUid dysgwyl, ondrhyw beiriant tra anghelfydd ac anhylaw, eto, yroedd 
yn destun o ryfeddod cyffredinol, ac yr oedd trigolion Mosul yn myned yn 
Uuoedd i edrych arni. 

" Pan ledanwyd y newydd ei bod ar fyned trwy y pyrth, ac î gael ei Ilusgo 
dros y bont, yr oedd hoU orchwylion y aref wedi sefyll.' Cofiaduronacysgrifen- 

^Mae y golola hon yn awr yn y BrÜUh Muteum. 




DINA.SOEDD Y CYNOESOEDD. 2:19 

ydd y palas wedi ^dael eu divafu, aV p;warchlu eu swyddau ; yr oedd y march- 
nadleoedd yn weigion, a hanner y tngolion a ymgynnuUasant ar làn yr afon i 
weled symudiadau y gertwyn. Dau fuai| a nifer o Gaideaid ac Arabîaid bloedd- 
gar yn eu cynnorthwyoi a wthiasant }t olwynion dros bont o gychod braenedig. 
Ymddangosai y dorf fel wedi eu llwyr foddloni yn yr olygfa. Bu y gertwyn yn 
destun o ymddyddan cyffredinol yn Mosul, nes y derbyniwyd teganau plantyno 
o Ewrop — cwn yn cyíarth, llam-ddelwau (puppets), y rhai a barasant gyffîro 
newydd, ac a lanwasant hyd yn nod y rhai mwyaf difriíbl o'r ofiîeiriaid à syndod 
at ddysgeidiaeth a doethineb yr anffyddwyr." 

Daeth lliaws o drigolion Naîfa a Nimroud î gynnortììwyo yn y gwaith o 
symud y teirw, ac wedi gwneuthur pob darpariadau anghenrheidiol, 

*' Disgynodd y tarw yn raddol, y Caldeaid yn eî attegu à chynnalbyst. Yr 
oedd yn fynyd o bryderwch mawr. Sẃn tabyrddau a phibau gwichsain y peror- 
iaethwyr feurdaidd a chwanegent y trwst a'r annhrefn a achosid gan ryfelfloedd 

Taflasent 
y gwynt, a 
gwragedd a 

ÿmdyrasaint'ar lethrau y cloddìau, a thrwy eu h^^sgrechiadau dibaid, a'u tahlehl 
clustdreiddiol, chwanegent at benboethni y dynion. Wedi cael y tarw unwaith 
mewn ysgogîad, nid oedd yn bosibl mwyach i gael gwrandawiad. Yr oedd fy 
mloeddiadau uchaf yn cael eu boddi yn y Ueisiau anghydsain hyn. Ni aljai y 
fflangellau o grwyn yr hippopotamus a ddefhyddiai y Cawasiaid, na'r priddfeini 
a'r täpiaii o ayweirch a pha rai y ceisiwn dynu sylw y rhai mwyaf trystfawr o*r 
fintai, wneuthur yr argraff leiaf. Ymaith yr aeth y tarw yn ddigon dísigl cyhyd 
a^ yr attegid ef gan y cynnalbyst, ond fel yr oedd yn dyK)d yn nes at y rholiau, 
ni eliid defhyddio y cynnalbyst mwjrach. r rhajffau a ymestynent fwyfwy, trwy 
eu bod wedi sychu gan y gwres ; gwichient, a thaflent Iwch i fyny wrth ymestyn. 
Taflwyd dwfr arnynt, ond yn ofer, oblegid torasant i ffyd ar unwaîth, pan yr oedd 
y cerfiadwaith o fewn pedair neu bum troedfedd i'r rholiau. Taflwyd y tarw i'r 
llawr ; y rhai a ddalient y rhaffau, wrth gael eu rhyddhau fel hyn yn ddisymwth, 
a ddilynasent eu esîampl, nes yr oeddynt yn rhoho y naill ar (íraws y llall yn y 
Uwch. Dystawrwydd a ddilynodd y bloeddiadau. fehuthrais i lawr i'r clodd- 
iau, yn dysgwyl cael y tarw yn ddrylliau. Byddai yn anhawdd darlunio fy modd- 
lonrwydü pan y cefais ei fod yn gorwedd yn union yn y fan y dymunaswn ei 
osod, ac heb dderbyn dim niwed ! Oyn gynted ac y gallodd yr Arabiaid sefyll 
ar eu traed, ac y gwelsant y canlyniaa o'r ddamwain, neidîasant allan o'r dodd- 
iau, a chan gîpîo gafael yn nwylaw y gwragedd oedd yn edrych amynt, fiurfias- 
ant gylch mawr, a chan oemadu eu rhyfelfloedd gyda nerth dauddyblyg, de- 
chreuasant ddawnsio fel pethau hanner gwallgof. i perorìaethwyr a feisient â'u 
holl egni, ond yr oedd eu perorìaeth yn cael ei foddi yn mloeddiadau y dawns- 
wyr. Cyfranoçodd hyd yn nod Abd-ur-rahman yn y cyffiro, a chan daflu ei 
fantell i un 0*1 weithwyr, mynodd flaenorì yn y ddawns. Òfer fuasai ceisio 
rhoddi attaliad ar y gweithrediadau hyn. Dewisais yn hytrach adael i*r dynion 
flino eu hunain, yr hyn yn fuan a fyddai y canlyniad, wrth ystyried maint yrym- 
drech a'r yni a ddangosid gyd ag aelod a gwddf, ac ni fu hyn yn hir cyn cymeryd 
Ue." 

Wrth ddychwelyd adref, yr oedd penboethnì Abd-ur-rahman wedi oeri 
ychydig, a rhoddi lle i ystyriaethau a myfyrdodau moesol. 

** * Bhyfeddol ! rhyfeddol ! Nid oes Duw ond Duw, a Mahomed yw ei brophwyd,' 
meddai, ar ol ^osteg faith, * yn enw y Goruchaf, dywedwch wrthyf, O Bey, beth 
yr ydych yn ei wneuthur â'r meini yna ? Gynnifer o godau wedi eu gwarìo ar 
y cyfiyw bethau ! A ydyw yn bosibl, fel y dywedwch, fod eich pobl chwi yn 
dysgu doethineb oddiwrth^^t, neu a ydynt,fely dywed ei barchedigaeth, y Cadi, 
i fyned i balas eich brenines, yr hon gyda'r Ueill o'r anflÿddwyr, a addolant yr 



220 dina80e:ìd y cynoesoedd. 

eilunod hyn ? Am ddoethìneb, ni ddysga y delwau hyn mohonoch i wneutfaur 
gwell cyllyll, neu weüeifiau, neu liain cotwm, ac yn ngwneuthurîad y pethau 
hyny y mae y Saeson yn dangos eu doethineb. Ond mawr yw Duw ! mawr yw 
Ihiw ! Dyma feini sydd we£ bod yn guddiedig byth er dyddiau Noah, tangnef* 
edd iddo ! Fe allai eu bod dan y ddaear cyn y diluw. Tr wyf fi wedi byw ar y 
tîroedd hyn am flyneddau. Fy nhad, a thad fy nhad a osodent eu pebyll yma 
o'm blaen i ; ond ni chlywsant erîoed am y delwau hyn. Am ddeuddeg cànt o 
flyneddau y mae 7 gwir gredinwyr (a moliant i Dduw, gyda hwy yn unîg y mae 
gwir ddoethineb) wedi bodyn preswylio yn y wlad hon, ac ni cmywodd yr un o 
honynt erioed son am balas tan y ddaear. Ac ni clywodd ychwaîth y rhai a 
aethant o'u blaen. Ond wele, dyma Ewropead, o daîth pellder llawer o ddydd- 
iau yn dyfod, ac yn cerdded i fyny yn unìon at y fan ; ac yn cymeryd fibn (ac ar 
yr un pryd yn egluro ei ddesgrifiad â blaen ei waewffòn), ac yn gwneuthur 
llînell yma a llinell acw. Yn y fan hon, meddai, y mae y paias ; acw, meddai, y 
mae y porth, ac jn dangos i m y pethau sydd wedi bod drwy ein bywydau dan 
ein traed, heb 1 ni wybod dim am danynt. Hhyfeddol! rhyfeddol! ai trwy 
lyfrau, ai trwy ddewimaeth, ai trwy eich prophwydi, yr ydych chwî yn dysgu y 
pethau hyn ? Llefarwch, O Bey, mynegwch i mì ddirgelwch doethineb.' " 

Ar ol llawer o boen a thrafferth, llwyddodd Mr. Layard i drosglwyddo 
ei gasgliadau o hynafiaethau nes eu eael i nofio i lawr y Tigrís, a chyr- 
haeddasant y wlad hon trwy Bombay. Pan yr oeddynt yn y Ue olaf, bu 
rhywrai mor anonest a dîegwyddor ag agor y cistîau, ac heblaw Uadrata 
llawer allan o honynt, rhoddasant y UeiU yn ol mewn modd mor esgeulus, 
fel yr oedd Uawer o'r eerfiadwaîth wedi myned yn ddryUiau erbyn iddynt 
gyrhaeddyd Lloegr, a ehafwyd Uawer o anhawsdra a thrafíerth yn eu asio 
a'u dodi yn ol wrth eu güydd. Ni allwn derfynu yn awr mewn geirìau 
mwy cymhwys na'r rhai y mae Mr. Layard yn eu defhyddio i ddarlimio ei 
feddwl^ pan yn syUu ar y delwau mawrion a fiurfíent byrth ystafeUoedd y 
palasau. 

" Arferwn syUu am oriau ar yr arwyddluniau aneglur hyn, a myfyrio ar eu 
hanesyddiaeth. Pa flurfiau ardderchocach a aUai wysio y bobl i demlau eu 
duwiau ? Pa gyffelybiaethau mwy goruchel a allesid ei benthyca o natur, gan 
ddynion a geisient (heb feddu goleuni crefydd ddadguddiedig) gorfibn eu dii- 
nadaeth am ddoethineb, gallu, a noU-bresennoldeb y Duw Goruchaf ? Ni allent 
hwy gael amgenach cysgod o synwyr a gwybodaeth na phen dyn ; o nerth, na 
chorff Uew; o hoU-bresennoldeb, nag adenydd aderyn. Nid oedd y Uewod 
asgeUog, penddynol hyn, ddim yn Uuniau ofer, yn tarddu yn unîg oddiar ddy- 
chymygion ; yr oedd eu hystyr yn ysgrifenedig amynt. Trwy y pyrth yr oedd- 

St yn eu gwylio, breninoedd, offeiriaid, a gwroniaîd a ddygasent aberthau iV 
llorau, ymhell cyn i ddoethîneb y dwyrain dreiddîo i Groeg, a ch)mnysgaethu 
ei mythology à chysgodau a gydnabyddid er's tahn gan yr afddolwyr Assyriaidd. 
G^ent fod yn gladdedig, a u hanfodiad yn anadnabyddus cyn syUaeniad y 
ddinas oesol. Am bum canrif ar hugain, yr oeddynt wedi bod yn guddiedig 
oddiwrth lyçad dyn, ac yn awr yr oeddynt unwaith drachefii yn sefyU aUan yn 
eu mawrhydi cyntefig . Ond mor wahanol yr olygfa oedd o*u hamgylcn ! Moeth- 
usdra a gwarder cenedl aUuog a roddasai le i druenusrwydd ac anwybodaeth 
ychydig o Iwythau hanner barbaraidd. Golud temlau, a chyfoeth dinasoedd 
mawrion a ddllynasid gan hen adfeilion a sypiau annelwig o bridd. Uwch y 
neuaddadau Ue y safent, fe yrasid yr aradr, a'r ŷd a gyhwfanai yno yn awr. Mae 
gan yr Aipht gofadeüadau mor hynod ac mor rhyfeddol, ond y maent hwy wedi 
sefyU allan trwy yr oesoedd i dystio aui ei gallu a'i henwogrwydd boreuol ; tra 
na ddaethai y rhai a safent yn bresennol o*m blaen allan ond hyd yn awr i 
dystio bod " Asur ,wedi bod yií gedrwydden yn Libanus, yn deg ei changau, a'i 
brig yn cysgodi, ac yn uchel ei huchder, a'i brigjTi rhwng y tewfrig. . . . Ym- 



GWEDDILLION DARDDONOL DEWI WYN. 



221 



ddyrchafasai ei huwchder gorawch hoU goed y maes, a'ì cheinciau a amlhasant, 
a'i changenau a ymestynasant o herwydd dyfroedd lawer, jpan fwriodd hi allan. 
HoU ehediaid y nefoedd a nvthent yn ei cheinciau hi, a holl fwystfìlod y maes a 
lydnent dan ei chungenau di ; îe, yr hoU genedloedd Uîosog a eisteddent dan 
ei chysgod hi :' ond yn awr, * Ninifeh sydd yn anghyfannedd, ac yn sych fel 
diffeithwch, a dîadellau a orweddant yn ei chanol hi, hoU anifeiliaid y cenedl- 
oedd ; y pelican a'r dyllüan a letyant ar gap y drws, eu Uais a gàn yn y ífenestri, 
ac angh 



l ; y pelican a'r dyllüan a letyant ar gap y < 
nghjTannedd-dra sydd yn ei gorsingau !' " 



GWEDDILLION BARDDONOL 
DEWI WYN. 

Trwy hynawsedd Ellis Owen, Ysw., o Cefnymeusydd, cawsom yr hyfryd- 
wch o gyfleu ger bron ein darllenwyr, amry w fisoedd yn ol, rai o weddiUion 
barddonol Dewi Wyn. I'r un boneddwr yr ydym yn ddyledus am yr 
emynau canlynol, o waith yr un Bardd ; heblaw amryw eraill, y rhai a 
fwriedir i ymddangos mewn rhifynau dyfodoL — GoL. 



EMTH AB RAOOROLDEB YR TSGRTTHTRAU. 



Mae gwaith y greadigaeth fawr 
Drwy'r ddaear lawr a'r nefoefld, 

Yn dadgan teg ogoniant Duw 
A'i allu gwiw ar gyhoedd. 

Ond nwch ei enw mawr bob modd 
Mawrhaodd air y cymmod ; 

Hwn sydd yn hollol eglurhau 
Prîodolaethau 'r Buwdod. 

Y Goron deg a gar ein Duw, 
A'i berlau yw r efengyl : 

A'r trysor Banctaidd yma sydd 
Mewn Uestrì prìdd pur eiddil. 

Mae gair yr îacliawdwriaeth rad 
Yn wir ddadguddiad dwyfol, 

Uwch law goleuni natur gaeth. 
Á'r hoU ddysgeidiaeth ddynol. 



Er fod gweddiUion dwyfol ddeddf 

Drwy gynneddf dyn drygionus, 
Yr haul a'r lloer a'r ser yn 11 u 

I'w ddyggu yn ddiesgus. 
Euogrwydd ac eflfeithiau 'r clwy' 

Yn cynneu drwy 'r gydwybod ; 
'Doea ond y gair yn dangos lawn, 

Ac aberth llawn dros bechod. 

Mae gweinidogaeth genau Dnw 
I ddynolryw 'n wir rëol ; 

Sy'n eglurhau 'r cyfammod rhad : 
Hen fwriad lor anfarwol. 

Ei ras a'i gariad mawr didrai, 
Ki natur a'i ddoethineb ; 

Dirgelwch ocdd mewn arfaeth dda 
Er dyddiau trag'wyddoldeb. 



EMTN AR T8BRTD0LIAETH TR TSGRTTBTRAU. 



Boed in' i gyd un fryd fawrhau 

'B ysgrìfenìadau odiaeth, 
A ddaeth trwy ysbrydoliaeth Duw ; 

Can's dilys yw'r dystiolaeth. 

Rhyw lythyr yw'r ysgrythyr gref 
A ddaeth o'r nef i'r ddaear ; 

At ddyniou flyddlon Duw 'n ddifíael ; 
Prophwydi Israel hawddgar. 

Angelion gynt o'r nef a fu 
'N gweinyddu yn ogoneddus ; 

Yn olaf daeth Anwylfab Duw • 
At ddynolryw'n ddaionus. 
1850.] 



Mae yr ysgrythyr yn sicrhau 
£i geiriau oU yn ysbryd ; 

I'r byd fe dystiodd Mab y Dyn 
Eu bod bob un yn fywyd. 

Efengyl sy'n cyfeirìo 'n Uon 

At feirwon ei lleferydd ; 
A thrwy ei hysbryd gwerthíawr hi 

Y crëir ni o'r newydd. 
Awdurdod hon a'i Uwydd nid Uai 

Ei heffaith a'i chysondeb, 
Cwblhad ei haddewidion clir 

Sy'n profi ei gwir ddwyfoldeb. 
R 



222 GWED1>ILLI0N BARDEON'OL DEWI WYN. 

Mae mesur dirmyg eglwys Duw Pebyddai'r greadigaeth gref 
Ar linell wiw 'r yagrythyr, Y byd a'r nef yn ysgwyd. 

Certh rym a rhwysg gcrthrymwyr hon Cawn fuddygoliaeth, helaeth hoen, 
A chamrau hinon aerwyr. jy^ ^^^ y^ 0^^ ^ laddwyd : 

Tra fo rhyfeloedd yma a thraw A chwymp pob gelyn 8y*n nesau, 
ìía chym'rwn fraw nag arswyd, Y Bwystfil a'r gau-brophwyd. 

KMTN A£ ABEBTH OKIST. 

Y brwnt euog bry' condemniol a du Daeth damniol farn Duw ar hoU ddynoliyw, 

Mewn camwedd trwy drosedd tra drwg, O'r camwedd yn Eden a wnaed : 

Rhyddhäwyd ffordd wiw if ddyfod at Dduw, Trwy haeddiant yr lawn, y deuodd y dawn, 
A'i gael heb ddigofaint na gwg. Sef bywyd tragwyddawl trwy'r gwaed. 

Can'8 ganwyd in' gu dda Frawd oddi fry ^i werthfawr làn oes, droa lawer drwy loes 

Mor bur o ran natur a r ^ e , ^ roddodd yn bridwerth ar bren ; 

A hwnw un prydnawn, i r ddeddf a rodd j^^^ ^mo yn ol yr arfaeth a'r rhol, 

T^ ^*Y?'r j o „ . j . ,1 Yn ddifeth daeth pob peth i ben. 

Dyoddefodd y llid yn ein Ue. 

Bodlondeb dily th, cyfiawnder oedd fytJi, ^ddiar ei fedd ef, gan angel o'r nef 

Cyflawnwydeieithafi'wẃydd; ,. ^^ ^Ä'TV^''^^'^ f "^^' tì^ 

Anrhydeddllawnrhoedi'rddeddfynddioed;^rP^a^wfibobrhyweidderbynganDduw: 

Gan gad w 'r troseddwr trwy'r 8wydd. ^yr d, euog trwmlwythog, ymlaen. 

Off]^mu'igorffrhad,i'rddeddf errhyddhad,Qwahoddiad o hedd, i bawb yn y bedd 
Yn ddiweddaberthau y byd; Yw galwad efengyl fy lon I 

I'n deddfle Oen Duw a waedodd yn wiw ! A'i moddion da *n awr gorllenwed y lUiwr, 
Gan lyncu'r cysgodau i gyd. Trwy'r nefoedd adseinied y son. 

Y OTFAHMOD TRAaTWTDDOL. — EMTN. 

Bhyfeddod a fawdd fy nheimlad ynhawdd, Tra'gwyddol Fab Duw, a brawd dynolryw; 

Wrth ganfod trefn hỳnod Tri 'n Un ; Gwnaeth gymmod a heddwch ei hua. 

Ardderchog ffordd ddoeth, Duw 'n achub 

dyn noeth, Drwy farw o'i fodd, gwir aberth a rodd, 

Trwy rym ei ddeheulaw ei hun. lawn cyflawn dros ddynion i Dduw ; 

T» 1 j . 11 1 jj 11 Gan hyny mewn hedd, er gwaethed ein 

Pan welwyd ni oll drwy gamwedd ar goU, írwedd 

'E wawnodd trugaredd yn gu ; ^^ ^^ cyfemmod cawn fyw. 

Cyn seiliad y byd, i n prynu mewn pryd, ^ ^ j ^ 

Rhyw lunio cyfammod a fu. Moliannu dilyth yn beraidd fydd byth, 

Ewyllys Duw lor, a'i ras megys môr, ^«^ haeddiant dyoddefaint Duw-ddyn : 

A'i gariad cynhyrfiol ei hun ; Cydbyncio diboen, i Dduw ac i'r Oen, 

Doethineb, daeth hon, a'r brif-ffordd ger Gan chwareu y tànau 'n gytûn. 

T Î?'^ ' jj X • j j Adgofia mawr gur, ei ddyndod dan ddur, 

J arllwys maddeuant i ddyn. ^^^^ wastad ddýddanwch i Dduw ; 

Cyfryngwr caed fry, oedd deg i'r ddau dŷ ; A sylfaen i'r saint, gwir brofiad o'u braint ; 
Ac ynddo 'r ddwy natur yn un ; Mai 'r Hwn a fu &rw sydd fyw. 

AENOOAETH I lEüENOTTD I FOLIAIWU DUW. 

Drigolion Sloh, gwiwlan saint, Doed holl amgyffrediadau dyn, 

Sy'n cadw'r broffes fawr ei braint ; • Ei nwydau a'i gynneddfau 'n un ; 

I n maethu 'ch plant yn ofn Duw nef, I gyd i ddwyn cynnorthwy 'n hyn, 

Yn ngwir athrawiaeth ei air ef. I'w lais i ganmol lesu gw^'n. 

Chwychwi yw deiliaid gwir Fab Duw, Daioni mawr fod Duw *n mhob man, 

Dan ei lywodraeth nefol wiw ; I wrando gweddi 'r enaid gwan ; 

O'ch gwirfodd oll gwnewch ufuddhau, Ond derfydd y ddyledswydd lân, 

I gario 'i sanctaidd groes a'i iau. Ond un drag'wyddol ydyw 'r g&n. 

Pob un o'ch dyledswyddau sydd Hyfforddi a chynghori ynghyd, 

I'ch gwir ddyddanu trwy 'ch hoU ddydd : Yn llwyr a berthyn oU i'r byd ; 

A'r uchaf a'r ddifyraf y w Ond mawl a diolchgarwch gwiw 

Molianu dwyfol enw Duw. Sydd megys teym^ a gais Duw. 



CADWEDIGAEl'H YR YSGRYTHYRAU. 



223 



Mae hardd addolìad y ^ir Dduw 
Yn fraint oruchaf dynolryw ; 
Ond mawl mewn gorfoleddawl flas 
Sydd i goroui moddion gras. 

Mae 'n hyfryd teithio 'r dwfr a'r tân, 
Wrth reol yr ysgrythyr lÂn ; 
Ond canu 'n Uon, sy n codi 'n Uef 
Mewn dymuniadau am y nef. 

Gall fod caledwch un yn cloi, 
Neu 'n gyru effeithiau 'r gair i ffoi : 



Dnw trugarha a dwg ni 'n rhydd, 
Gan ein bendithio ni bob dydd ; 
Dy wyneb a dy wyno heb wg, 
Ar enaid trÌBt trueiniaid drwg. 

Mal yr adwaener dy ffordd di 
Yn dirwyn ar ein daear ni, 
A'th iachawdwriaeth rasol ddrud 
Ymhlith holl bobloedd pell y byd. 

O Dduw ! molianned yn ddilyth, 
Dy anwyl bobl dy enw byth. 



Ond wrth egori pyrth y gíln, 

Bydd dagrau 'n gwlychu gruddiau glân. 

lenctyd Cymru, boed ein cais 

1 arfer ein melysber lais, 
I'r Hwn a'n carodd ni, rai cas, 
Fu 'n marw drosom o'i rad ras. 

parotöed Ysbryd Duw, 
Gynneddfau ein heneidiau 'n wiw ; 

1 ganu 'n Ilithrìg àg un Ilef, 
Nes bo'm mewn hiraeth am y nef. 

O'R LXyiI. SALM. 

Boed i'r cenedloedd lawenhau, 
Gan fod yn hyfryd i'th fwynhau ; 
Can's ti a ferni bobl y byd, 
Yn uniawn, gyfiawn oll i gyd. 

Dduw I molianned yn ddilyth, 
Dy anwyl bobl dy enw byth. 
Ac yna 'r ddaear hawddgar rhydd 
Ei ffrwyth ; dan fendith Duw hi fydd. 

Bendithìa ni & gwlith y nef, 
Teríynau'r ddaear ofnant Ef 



CADWEDIGAETH YR YSGRYTHYRAU. 

Trügabedd neillduol o eiddo Duw i'r byd, oedd rhoddi rheolau fíÿdd ac 
ymarweddiad mewn ysgrifen, ac nid eu hymddiried i gael eu trosglwyddo 
i waered trwy draddodiad o'r naill oes i'r un olynol. Mae yr olaf yn fwy 
darostyngedig i lygriad na'r blaenaf. Annigonolrwydd traddodiad i gadw 
crefydd yn ei phurdeb a brofwyd yn eglur yn hanes y cynoesoedd, ac yn 
enwedig yn hanes boreuol yr luddewon. Yn oesoedd cyntaf y byd yr 
ydoedd gaji draddodiad lawer o fanteision i'w gadwraeth ragor oesoedd 
diweddarach ; yr ydoedd dynion y pryd hyny yn dra hirhoedlog, yn cael 
gweled eu hiliogaeth yn llîosogi yn ddirfawr — ^yn genedlaethau cryfion : ac 
feUy yr ydoedd ganddynt yr awdurdod a bertliyn i'r hen o ddyddiau, a'r 
parch a berthyn i rîeni oddiwrth eu plant, i sicrhau cadwraeth yr hyn a 
draddodìd oddiwrthynt yn bur a dilwgr. Gallasai dau ddyn drosglwyddo 
gwirioneddau crefydd i waered o Adda i Abraham. Dyma gyfnod maith 
yn cael ei lenwi gan ddau ddyn ; ac eto yn ystod y cyfnod hwnw yr ydoedd 
traddodiad yr ychydig bethau yn mlia rai yr ydoedd crefydd yn gynnwys- 
edig, gwedi llygru i'r fath raddau, fel ag yr ydoedd yn anghenrheidiol eu 
diwygio trwy ddadguddiad o'r nefoedd i Abraham. 

Yr un modd hefyd am ddechreuad egwyddorion y grefydd luddewig, 
sef y ddeddf a roddwyd ar Sinai. Yr oedd amgylchiadau ei rhoddiad y 
rhai mwyaf rhyfeddol a dychrynadwy ag a fu erioed ; yr ydoedd y ddeddf 
ei hun mor fer, a'r amgylchiadau mor hynod, fel ag yr ydoedd yr hawddaf 
o bob peth i'w throsglwyddo trwy draddodiad. Yr ydoedd heîyd lawer o 
ddefodau a gwyliau gwedi eu gosod iddynt ymarfer â hwy, a'r rhai hyny 

R 2 



224 CADWEDIGAETH YR YSGRYTHYRAÜ. 

â thuedd uniongyrchol ynddynt i'w chadw mewn coffadwriaeth. Yr 
ydoedd y manteision mwyaf ag oedd yn ddichonadwy yn yr oruchwyliaeth 
hòno i sicrhau purdeb y traddodiad hwnw. Yr ydoedd prif gyflawniadau 
eu crefydd i gael eu gweinyddu mewn un lle penodol, a chan un llwyth 
neillduedig o'r genedl — trigolion un wlad fechan ac o'r un iaith hefyd 
oeddynt. Ond er fod yr hoU bethau hyn, a rhagor, yn cydgyfarfod yn 
fanteisiol i sicrhad cadwraeth egwyddorion y grefydd luddewig yn ddi- 
Iwgr yn eu traddodiad o un oes i'r Uall, eto ni welodd yr Arglwydd yn 
oreu eu hymddiried i hyny ; ond efe a ysgrifenodd â'i fŷs ei hun y deng 
air deddf, ac a orchymynodd i Moses ysgrifenu mewn llyfr yr holl ddeddf- 
au a'r bamedigaethau. Ac yn awr, y mae yr hyn oU a addefwn ac a 
broffeswn ni yn ddadguddiad o feddwl Duw i ddynion — ^yr oll a roddwyd 
ganddo yn rheol fíydd ac ymarweddiad iddynt — ^gwedi ei osod mewn ys- 
grifen, a hyny er ys agos i ddeunaw cant o flyneddau bellach. Ac y mae 
purdeb a gwirionedd ein crefydd yn ymddibynu cryn lawer, pa fodd 
bynag, ar gadwedigaeth a throsglwyddiad yr ysgrifeniadau hyn yn ddilwgr 
yn eu disgyniad i waered atom o oes i oes. Eu bod gwedi eu cadw a'u 
trosglwyddo felly, ydyw yr hyn yr amcenir ei ddangos yn y llinellau a 
ganlyn. 

Wrth gadwedigaeth yr ysgrythyrau y meddylir, nid yn unîg, nac yn 
benaf, gadwraeth yr oll a ysgrîfenwyd trwy ddwyfol ysbrydoliaeth rhag 
myned ar ddifancoll, ond hefyd awduriaeth dilys (genuineness) y llyfrau a 
ystyrir yn awdurdodedig neu ganonaidd genym, ac a gyfansoddant y gyfrol 
sanctaidd ; — sef ddarfod iddynt gael eu hysgrifenu gan y dynion y rhai y 
mae eu henwau wrthynt, a'u trosglwyddo i ni mewn cyflwr dilwgr — ^mewn 
cyfryw gyflwr ag i ateb y dybenion a chynnyrchu yr effeithiau a fwriedid 
iddynt yn eu rhoddiad cyntaf. Nid oes a wnelom ni yma â phrofi eu 
dwyfoldeb — cymerwn hyny yn ganiataol ; er, ar yr un pryd, y bydd rhai 
pethau a ddygir ymlaen genym yn myned ymhell y ffordd hòno. Gofynol 
a theg ydyw peidio gofyn mwy na llai, mewn ymchwiliad am brofion i 
awduriaeth a phurdeb ysgrifeniadau yr HenDestament a'r Newydd, na'r hyn 
a ofynir yn amgylchiad pob ysgrifeniadau hynafaidd eraill. Pwyser y ddau 
fath yn yr un glorian, profer hwy yn yr un ffwrnes, a dîos y w y daw yr 
ysgrythyrau allan yn drymach ac yn burach yn y canlyniad na'r un llyfi* 
arall ag sydd yn honi canrifoedd o hynafiaeth. 

Mae y Bibl, sef yr Hen Destament a'r Newydd, yn cynnwys chwech a 
thriugain o lyfrau gwahanol, y rhai a ysgrifenwyd mewn gwahanol oesoedd 
o fewn cylch cyfnod o fwy na phymtheg cant o flyneddau. Yr ydoedd 
pob un o'r llyfrau hyn, pan eu cyhoeddwyd gyntaf, yn gyfrol ar ei ben ei 
hun, neu o leiaf, yr ydoedd ysgnfeniadau pob awdur ar wahan oddiwrth y 
Ueill. A phe buasent gwedi eu gadael yn y flíurf neillduedig hòno hyd 
heddy w, gan gael eu trosglwyddo i waered i ni yn gynnifer a hyny o 
gyfrolau yn lle yn un, ni buasai eu hawdurdod a'u defnyddioldeb o 
herwydd hyny yn ddim llai. Nid yw eu casgliad ynghyd yn un gyfrol 
ond peth er mwyn cyfleusdra yn unig. Ac oddiar hyn fe ymddengys fod 
anghenrheidrwydd ar bob un o'r Uyfrau hyn am ei broflon priodol ei hun 
i gyfreithloni ei hawl i'r lle a feddianna yn y gyfrol sanctaidd, yn gystal ag 
y mae anghenẅieidrwydd am brofion cyflredinol dros awduriaeth a dilys- 
rwydd yr hoU Fibl fel un llyfr. Ond y mae yn canlyn oddiar hyn, ar yr 
un pryd, pe y gellid profi fod rhyw un neu nifer o'r llyfrau hyn yn fiìigiol 



CADWEDIGAETH YR YSGRYTHYRAU. 225 

ac annîlys, ni byddai hyny yn eífeithio y gradd lleiaf ar gymeriad y Uyfrau 
eraill a gynnwys y Bibl. Pob un a ddwg ei faich ei hun ar yr ochr yna 
i'r pwne. Pwy bynag a gymero arno y gorchwyl o geisio dadymchwelyd 
gonestrwydd yr ysgrythyrau yn y cyfanswm o honynt, rhaid iddo brofi, 
nid yn unig fod y llyfr hwn neu arall yn dwyllodrus, ond profi hyny am 
bob llyfr a gynnwysant ar ei ben ei hun. 

Yr hanes cyntaf a gawn am gadwraeth yr ysgrythyrau ydy w, ddarfod i 
Moses, gwedi iddo ysgrifenu geiriau y gyfraith hyd eu diwedd hwynt, sef 
pum Uyfr Moses, orchymyn iddi gael ei gosod ar ystlys yr aréh : " A phan 
ddarfu i Moses ysgrifenu geiriau y gyfraith hon ar lyfr, hyd eu diwedd 
hwynt, yna y gorchymynodd Moses i'r Lefiaid y rhai oedd yn dwyn arch 
cyfammod yr Arglwydd, gan ddywedyd, Cymerwch lyfr y gyfraith hon, a 
gosodwch ef ar ystlys arch cyfammod yr Arglwydd eich Duw, fel y byddo 
yno yn dyst i'th erbyn :" Deut xxxi. 24—26. Ac ymddengys i lyfr 
Josuah gael ei roddi yno at lyfrau Moses cyn hir ar ol hyn : " A Josuah a 
ysgrifenodd y geiriau hyn yn Uyfr cyfraith Duw ;" Jos, xxvi. 26. Canys 
yr ydoedd cynnwys y Uyfr hwn yn dwyn perthynas âg amgylchiadau 
cyhoeddus y genedl yn gystal ag ysgrifeniadau Moses. Megys ag yr oedd 
y naill yn cynnwys cyfreithiau a deddfau gwladol ac eglwysig, yr oedd y 
llall yn cynnwys rhaniad y wlad rhwng y llwythau. Yr ydoedd rhandu' 
pob llwyth a'u terfynau yn cael eu nodi allan yn fanwl ynddo, fel ag yr 
ydoedd yn gwasanaethu yn fath o drosglwydd weithred-dirol i'r genedl. 
Ac felly cafodd ei roddi i gadw mewn lle diogel yr un modd a'r gyfraith. 
Felly hefyd ni gawn Samuel yn gosod rhyw gyfran o'i ysgrifeniad- 
au yntau, sef cyfraith y deyrnas, i'w diogelu yn yr un modd: "Yna 
Samuel a draethodd gyfraith y deymas wrth y bobl, ac a'i hysgrifenodd 
mewn llyfr, ac a'i gosododd ger bron yr Arglwydd ;" 1 Scm, x. 25. Wrth 
ei waith yn ei osod ger bron yr Arglwydd yn dd'iammhau y meddyHr, ei 
osôd yn, neu wrth, yr arch, yn y lle sancteiddiolaf. A phan ysgrifenid y 
llyfrau eraiU, dîammhau y byddai y dynion sanctaidd a gynhyrfid gan yr 
Ysbryd Glan i'w hysgrifenu, yr un mor ofalus am roddi copîau o'r eiddynt 
hwythau i'w cadw yn y lle sanctaidd. Ac felly yn raddol fe ffurfiwyd 
llyfrgell helaeth yn y fan hòno, o'r hon y cymerwyd y Uyfrau a wnant i 
fyny gyfrol yr Hen Destament. Yn 2 Cron, v. 4—5, cawn hanes symud- 
iad yr arch a llestri y cysegr o babell y cyfarfod i'r deml ; ac y mae yn 
dra thebygol i lyfr y gyfraith hefyd, a'r llyfrau eraill, a allasent fod gwedi 
eu hysgrifenu a'u gosod yno yn flaenorol i hyn, gael eu dwyn i fyny 
yr un modd, a'u gosod yn y gafell sanctaidd yn y deml. Yr ydoedd 
Moses gwedi rhoddi Uyfr y gyfraith o tan ofal yr offeiriaid, meibion Lefi, a 
henm-iaid Israel, gan orchymyn iddynt am iddo gael ei ddarllen, yn mhen 
pob saith mlynedd, yn ngẃydd Israel, pan ddeuent i ymddangos ger bron 
yr Arglwydd yn y Ûe a ddewisai efe, ar ol eu myned dros yr lorddonen i 
feddiannu y wlad (Deut xxxi. 9 — 13). Ac un o'r cyfreithiau perthynol i 
ddyledswyddau brenin, pan osodid y cyfryw swyddôgaeth, oedd, "A phan 
eisteddo ar deyrngader ei freniniaeth, ysgrifened iddo gopi o'r gyfraith 
hon mewn llyfr, allan o'r hwn sydd ger bron yr offeiriaid y Lefiaid. A 
bydded gydag ef, a darllened arno hoU ddyddiau ei fywyd ; fel y dysgo 
ofni yr Arglwydd ei Dduw, i gadw hoU eiriau y gyfraith hon, a'r deddfau 
hyn, i'w gwneuthur hwynt ;" Deut. xviL 18 — 19. Yr hyn bethau ydynt yn 
profi fod copi o'r gyfraith, sef Uyfrau Moses, i gael ei gadw yn y cysegr ger 



226 CADWEDIGAETH YR YSGRYTHYRAU. 

bron yr ofieìríaid. A thra Datiirîol ydyw casglu fod ysgrìfeniadau y 
prophwydi eraill i fod yno hefyd, fel y erybwyllwyd yn barod am ysgrif- 
eniadau Josuah a Samuel. 

Bu agos î gynysgrif Uyfrau Moses fyned ar goU yn ystod teymasiad 
annuwiol Manasseh ac Amon ; ond yn nheyrnasìad y brenin duwiol Josiah, 
fe'i eafwyd gan Hileiah, yr archoffeiriad, ymhlith malurion y deml yn 
rhywle wrth gyweirio ei hagenau (2 Cron. xxxiv. 15). Ond nid yw yn 
rhesymol tybied nad oedd copîau eraill o'r gyfraith yn nwylaw y genedl, 
yn enwedig yn meddiant personau ag oedd yn ei pharchu ; oblegid nid y w 
yn debygol nad oedd llawer o'r cyfryw ddynion i'w cael y pryd hwnw yn 
gystal ag yn amser EÍias, pryd yr oedd yno fwy na saith mil o rai na 
phlygasant eu gliniau i Baal. Yr hyn a ymddengys oddiwrth yr hanes 
yw, nad oedd y brenin ieuanc ei hun wedi gweled y Uyfr o'r blaen, a'i fod 
yn anwybodus o'i gynnwysiad, hyd oni chafodd ei ddarllen y pryd hwn 
iddo ; ac nid rhyfedd fuasai hyny pe buasai y wlad yn llawn o gop'íau, 
oblegid un annuwiol iawn oedd Amon, ei dad. Ond tra yr ydoedd y copi 
yn y deml gwedi ei gamgyflëu gan ryw un dîofal yn ei gylch, neu ei 
gladdu ymhlith ei hadfeilion, mae genym sail i gredu fod llawer o gopîau 
eraiU o honi iV cael ar y pryd. Yn 2 Cron, xvii. ni gawn hanes ddarfod 
i Jehosaphat, yn y drydedd flwyddyn o'i deyrnasiad, anfon Lefìaid ac 
offeîríaid i ddysgu yn ninasoedd Judah : — " A hwy a ddysgasant yn Judah, 
a chyda hwynt yr oedd llyfr cyfraith yr Arglwydd ; felly yr amgylchasant 
hwy holl ddinasoedd Judah, ac y dysgasant y bobl." Yr ydoedd Uawer o 
honynt, ac nid y w yn debyg mai yn yr un ddinas y byddent oll yn dysgu, 
ond yn wasgaredig bob yn un neu ddau ar hyd y dinasoedd ; ac os felly, 
yr oedd yn rhaid fod ganddynt amryw gopîau o'r gyfraith, ac nid un 
rhyngddynt. Ac hefyd, mae eu bod yn myned â'r gyfraith ar hyd y wlad, 
i'w dysgu i'r bobl, yn amser diwygiad ac adferíad ar grefydd, yn lled 
awgrymu beth allasai fod yr adferiad yn amser llwyddiant a heddwch. 
Yr oedd hefyd yn y wlad ysgolion y prophwydi gwedi eu sefydlu, mae yn 
debyg, er dyddiau Samuel ; ac y mae yn dra thebyg fod gan y rhai hyny 
gopîau o'r gyfraith ac o ysgrifeniadau y prophwydi eraill ag oedd gwedi 
ysgrifenu ar y pryd. 

Cafodd cynysgrif Moses, a phob un arall ag oedd yn nghadw yn y deml, 
naiU ai eu dyfetha neu eu cymeryd ymaith i Babilon gyda'r pethau 
cysegredig eraill, mae yn debyg, pan y ílosgwyd hi gan Nebuchodonosor. 
Ond nid ydym i gredu, ar yr un pryd, ddarfod i bob copi ag oedd i'w gael 
o honynt fyned ar goU yn yr amgylchiad hwnw, a chael eu hadferu yn 
wyrthiol gan Ezra ar ol y dychweUad o Babilon. Er fod hyn gwedi bod 
yn cael ei gredu gan yr luddewon, a rhai o'r tadau Cristionogol, ym- 
ddengys nad y w namyn chwedl wrachîaidd, gwedi ei seilio, dybygid, ar yr 
hyn a ddywedir yn llyfr Esdras (2 Esd, xiv. 20 — 38), yr hyn ni chydsaif 
mewn un modd â ffeithiau ysgrythyrol. Oblegid ymddengys fod y gyf- 
raith, a rhai o'r prophwydi, gan Daniel, yn Babilon ; ac y mae yn cyfeirio 
at Jeremiah yn enwedigol : — " Yn y flwyddyn gyntaf o'i deymasiad ef, 
myfi Daniel a ddeallais wrth lyfrau rhifedi y blynyddoedd, am y rhai y 
daethai gair yr Arglwydd at Jeremi y prophwyd :" Dan, ix. 2. Mae yma 
yn cyfeirio at Jer. xxv. a xxix. Mae y crybwylliad byr yna yn un tra 
phwysig, yn gymaint a'i fod yn rhoddi ar ddeall i ni yn amlwg fod y 
prophwydi diweddaf yn meddiannu ac yn astudio ysgnfenìadau y rhai 



CADWEDIGAETH YR YSGRYTHYRAÜ. 227 

blaenorol ; ac felly yn profi fod ysgrifeniadau prophwydi un oes yn wrth- 
ddrychau gofal a sylw prophwydi yr oes ganlynol. Ae hefyd, fe elwir 
!Ezra, ar ei gychwyniad i fyny o Babilon, yn "ysgrifenydd cyflym yn 
nghyfraith Moses." Sonir hefyd, a hyny cyn ei fynediad i fyny, i*r offeir- 
iaid a'r Lefiaid, gwedi adeiladu yr ail deml, gael eu trefnu ì wasanaeth Duw 
yn ol ysgrifen Uyfr Moses (Ezra vi. 18). Ond pa fodd y gallent wneyd 
hyny oni b'ai fod ganddynt ysgrifen y ílyfr ar y pryd ? Yr ydoedd hyn 
yn agos i driugain mlynedd cyn mynediad Ezra i fyny i Jerusalem, fel y 
gellir canfod wrth gymharu Egra vi. 15. â'r vii. 1 — 8. Mae hyn yn profi 
yn amlwg nad aeth yr ysgrifeniadau sanctaidd ar goU yn y chwalfa a'r 
difrod hwnw fu ar y genedl a*r deml. Heblaw pum Uyfr Moses, a Llyfr 
Josuah, yr ydoedd Uyfrau Job, Barnwyr, Samuel, Euth, Sahnau Dafydd, 
y Croniclau ag oedd yn cynnwys hanes breninoedd Judah ac Israel, a'r 
holl brophwydi a brophwydasant yn flaenorol i'r caethgludiad, gwedi eu 
hysgrifenu a'u lledanu, mae yn debyg, hefyd i raddau mwy neu lai, yn 
nwylaw y genedl, cyn eu symud i Babilon. Ysgrifenwyd prophwydol- 
iaethau Ezeciel a Daniel, fel y bernir, yn ystod y caethiwed, a phrophwyd- 
oliaethau Haggai a Zechariah tua'r ail flwyddyn o deymasiad Darius 
Hystaspis, yn mhen dwy flynedd ar bymtheg ar ol i Cyrus roddi cenad i'r 
luddewon fyned i fyny iV gwlad. Llyfr Esther a ysgrifenwyd naill ai 
gan Ezra neu Mordecai, a llyfr Nehemiah ganddo ef ei hun. 

Cytuna y rhan fwyaf, yn luddewon a Christionogion, ag sydd yn hy- 
ddysg mewn hanesiaeth luddewig, mai Ezra a gasglodd ynghyd lyfrau yr 
Hen Destament, gan eu gosod yn y drefu y maent ynddi yn bresennol. 
Mae yn dra thebyg ei fod wrth y gorchwyl o ysgrifenu ac adolygu yr 
ysgrythyrau tra yr oedd yn Babilon. Canys fe ddywedir ei fod yn ysgrif- 
enydd cyflym yn nghyfraith Moses, pan yr ydoedd yno ; ac fe'i gelwir ef 
hefyd gan y brenin, yn ei lythyr, yn " Ezra yr offeiriad a'r ysgrifenydd ; 
sef ysgrifenydd geiriau a gorchymynion yr Arglwydd, a'i ddeddfau i 
Israel," ac yn " ysgrifenydd deddf Duw y nefoedd." Yr ydoedd yn cael 
ei adnabod gan y brenin fel un medrus yn nghyfraith yr Arglwydd — ^fel 
un yn y gwaith o'i hysgrifenu a'i hastudio, oblegid dywed yn yr un Uythyr 
fod " cyfraith ei Dduw yn ei law " — ^yn ei law, mae yn debyg, i'w hysgrif- 
enu a'i dwyn i Jerusaîem. Dywedir iddo gael awdurdod oddiwrth y 
brenin i chwilio y llyfrgelloedd breninol am ysgrifeniadau yr luddewon, y 
rhai a allasent fod gwedi cael eu dwyn i waered ymhlith yr yspail gyda'r 
gaethglud ; a bemir gan rai mai ei ddyben yn myned i Jerusalem oedd i 
ymofyn am ysgrifeniadau neu gopîau a allasai fod yn nwyhiw y rhai a 
aethant i fyny yn amser Cyrus. 

Yr hyn a wnaeth Ezra, fel y bernir yn gyffredin, mewn perthynas i'r 
ysgrythyrau oedd — 1. Casglodd ynghyd gymaint a allasai gael o gopiau, 
neu adysgrifau o'r llyfrau, ag oedd wedi eu hysgrifenu y pryd hwnw, a 
thrwy eu cymharu â'u gilydd, diwygiodd bob beiau a aUasai fod gwedi 
ymlusgo i mewn iddynt trwy ddîofalwch neu gamsyniadau yr adysgrifwyr. 
2. Ychwanegodd mewn amry w fanau yr hyn a ymddangosai yn anghen- 
rheidiol er gwneuthur y meddwl yn fwy cyflawn : megys y bennod olaf 
yn llyfr Deutoronomium, yr hon a rydd hanes am farwolaeth Moses, 
ynghyd âg amryw nodiadau eraill, ac sydd o ddyddiad diweddarach nag 
oes yr awdur ei hun. 3. Cyfnewidiodd hen enwau lleoedd ag oedd gwedi 
myned allan o arferiad, gan roddi rhai diweddarach a mwy cynnefin yn eu 



228 CADWEDIGAETH YR YSGRYTHYRAU. 

llc ; megys, Dan yn lle Lais, yr hyn oedd enw y Ue ar y cyntaf (cymliar- 
er Gen. xiv. 14, â Bam, xviii. 29). A Hebron hefyd yn lle Ciriath- 
Arba {Gen, xxüi. 2), a'r cyffelyb. 4. Ysgrìfenodd y cwbl mewn llythyr- 
enau Caldeaidd^ am eu bod y pryd hyny yn fẁy adnabyddus i'r luddewon 
naV Hebreaiddy pa rai, ynghyd â r iaith, a gollasent yn Babilon, yn ystod 
eu caethiwed. 5. Gosododd yr holl lyfrau yn eu trefn briodol. Âc yn 
ychwanegol at hyn, bemir gan lawer mai efe a ysgrifenodd ddau lyfr y 
Cronicl, os nad dau lyfr y Breninoedd hefyd, gan eu talfyru o gronichiu 
breninoedd Israel a Judah, y rhai oeddynt l^ŵau meithion iawn, gwedi eu 
hysgrifenu gan wahanol bersonau, ar y pryd ag y byddai yr amgylch- 
ìadau yn dygwydd. Beth bynag am hyny, mae awdur y llyfrau hyn yn 
cyfeirio yn fynych at lyfrau eraill, o ba rai, fel y gellid yn naturiol gasglu, 
y cafodd ef yr hanesion a'r ífeithiau a rydd ynddynt. 

Bama rhai nad oedd y casgliad hwn a wnaed gan Ezra, yn cynnwys yr 
holl lyfrau a wnant i fyny gyfrol yr Hen Destament, ac na chauwyd i fyny 
y canon hyd amserau Simon y Cyfiawn ; yr hyn ydoedd tua chan' mlynedd 
yn ddiweddarach nag Ezra ; ac mai efe a ychwanegodd ato lyfrau Ezra, y 
ddau Gronicl, Nehemiah, Esther, a Malachi. Priodolir y gwaith o orphen 
casglu ac adolygu llyfrau yr hen Destament i Simon y Cyfiawn, ac nid i 
Ezra, oddiar y dybiaeth mai ar ol amser Ezra yr ydoedd Malachi yn byw, 
ac yr ysgrifenodd ei brophwydoliaeth ; ac oddiar fod y llyfrau a nodwyd yn 
son am amgylchiadau diweddarach na'i amser ef. Yn 1 Cron, iii. 19 — ^24, fe 
ddygir achau meibion Zorobabel i lawr can belled ag amser Alecsander Fawr, 
fel y gellir casglu oddiwrth rifedi y cenedlaethau yno, yr hyn oedd fwy na 
chan' mlynedd yn ddiweddarach nag Ezra. Ac yn Néh, xii. 12, fe sonir am 
Jadua yr archoffeiriad fel gwedi bod, ac am Daríus y Persiad. Mae yn 
rhaid fod y nodìadau yna gwedi eu rhoddi i mewn gan ryw im ar ol 
amser Ezra. A chyda golwg ar Malachi, ymddengys yn dra thebygol ei 
fod ef yn prophwydo tuag amser lly wodraethiad Nehemia ; oblegid ni a'i 
cawn yn cyfeirio at yr un fath amgylchiadau yn hollol ag a gawn yn hanes 
Nehemiah. Cymharer y naill lyfr â'r llall, ac yn neillduol Néh, xiii. 23 — 28, 
â Mal. ii. 11 ; a Néh. xüi. 10, 11, â Mál, üi. 8. Dywed yr luddewon fod 
synagog fawr o chwech ugain o aelodau i'w chael yn amser Ezra, a bod 
llawer o'r rhai duwiolaf a dyagedicaf o'i haelodau yn cynnorthwyo Ezra yn 
y gorchwyl o gasglu ac adolygu yr ysgrythyrau, ac hefyd mai Simon y 
Cyfiawn oedd yr olaf o'r rhai a berthynent iddi. A'r hyn sydd yn fwyaf 
tebyg, fe allai, ydy w i'r ysgrythyrau fod yn wrthddrych sylw a gofal gwŷr 
y synagog hon ar ol dyddiau Ezra, hyd amser Simon y Cyfiawn ; ac na 
chyfododd yr un prophwyd ar ol Malachi. A phari ddarfu am brophwyd 
allan o Jerusalem, ac o blith y genedl, nid oedd dim a ysgrifenwyd gwedi 
hyny yn cael ei ystyried o gyfuwch awdurdod a*r ysgriféniadau blaenorol; 
ac felly nid oeddent yn wrthddrychau yr un fath ofaî a sylw. 

Yn awr, y peth nesaf i ymofyn yn ei gylch yw, A fu yr luddewon yn 
ffyddlawn a gofalus am eu cadwraeth o hyny alìan, trwy eu cadw yn ddi- 
Iwgr, heb roddi atynt, na thynu oddiwrthynt yr hyn ni ddylent ? Ai yr hyn 
oeddynt y pryd hwnw ydynt yn bresennbl? Ac i benderfynu hyn yn 
foddhaol, ríiaid dwyn ymlaen dystîolaethau ysgrifenwyr y Testament 
Newydd, yngystal ag ysgrifenwyr boreuol eraill. Wrth ymofyn profion o'r 
Testament Newydd o blaid yr Hen Destament, nidcymeryd Biblynimigi 
brofi Bibl ydy w hyiiy ; ond yn gymaint a bod y Bibl yn cynnwys amry w 



CADWEBIOAETH YR YSGRYTHYRAÜ. 229 

ly frau — ^yn waîth gwahanol awduron mewn gwahanol oesau — dyfod âg ys- 
grifenwyr a ehyfansoddiadau un oes i brofi rhai oes arall ag oedd wedi 
myned heibio, ydyw. Yr ydym wedi ymddwyn mewn rhan felly gydag 
ysgrifeniadau ac awduron llyfrau yr Hen Destament eu hunain, trwy 
ddwyn y naill ymlaen i roddi tystiolaeth yn aehos y llall o honynt. Mae 
hyn yn ganiataol gyda phob dosbarth o ysgrifeniadau eyŵeíÖn; ac nis 
gwyddom am yr un rheswm dros beidio ei ganiatâu gydag ysgrifeniadau a 
broffesant ddwyfol ysbrydoliaeth. 

Gwedi i*r ail deml gael ei gorphen, a chanon yr ysgrythyrau gael ei 
sefydlu a'i gau gan Ezra, ac eraill, gan fod yr arch ag oedd yn y deml 
gyntaf wedi myned ar goll yn ei dinystr hi, mae yn dra thebygol i arch 
gael ei gwneyd drachefn, i gadw copi o'r ysgrythyrau yn lle sancteiddiolaf 
y deml hòno. Ac er cadamhad i'r dybiaeth yna, mae Josephus, yr hwn ag 
oedd yn llygad-dyst o orfoledd buddygol Titus yn Ehufain ar ol dychwel- 
yd o ddinystr diweddaf Jerusalem, yn dywedyd hefyd fod llyfr y gyfraith 
yn cael ei ddwyn, ymhlith yspeiliau eraill y deml, yn yr orymdaith yno. 
Ac fe ddy wed hefyd na chafodd llyfr y gyfraith ei osod yn y deml a adeil- 
adwyd gan Yespasian i dduwies Heddweh, gyda'r llestri aur, a*r offerynau 
eraiU a ddygwyd o deml Jerusalem. Ac oddiar hyn, ynghyd â phethau 
eraill, y grediniaeth gyffredinol ymhlith dysgedigion ydyw, ddarfod i gopi 
o'r holl ysgrythyrau canonaidd, neu awdurdodol, gael ei osod yn nghysegr 
sancteiddiolaf y deml, fel y byddai hwnw i apelio ato, os byddai unrhyw 
achos am hyny, yn mhob dadl ynghylch darlleniadau ammheüus yn y copîau 
eyffredin. Ac fel hyn yr ydoedd y gwahaniaeth amlwg yn cael ei gadw 
rhwng y Uyfrau ysbrydoledîg a'r rhai apocryphaidd. Epiphanius, yr hwn 
oedd yn by w yn y pedwerydd canrif Cristionogol, ac yn enedigol o Pales- 
tina, a ddywed am lyfrau yr Apocrypha, " Er eu bod yn ddefiiyddiol a 
buddiol, nid oeddynt yn cael eu rliestru gyda*r ysgrythyrau, ac am hyny 
ni chawsant eu rhoddi yn arch y cyfammod." Damaseenus hefyd, yr hwn 
oedd yn by w yn yr wythfed ganrif, ac yn frodor o Damascus, a ddywed am 
yr ysgrifeniadau apocryphaidd, " Pa mor dda a phrydferth bynag oeddynt, 
nid oeddynt yn cael eu rhestru gyda'r ysgrifeniadau canonaidd, ac ni 
chawsant eu gosod yn yr arch." Yr ydoedd hyn yn gosod llinell amlwg o 
wahaniaeth rhwng ysgrifeniadau y prophwydi a phob rhai eraill, ac yn 
arwyddo y parch oedd gan yr luddewon i'w llyfrau ysbrydoledig, a'r gofal 
oedd ganddynt am danynt. Fe ymddengys yn dra thebyg mai oddiwrth 
yr amgylchiad yna, y daeth y llyfrau canonaidd i gael eu galw wrth yr 
enw Testament (endiatheetos), am eu bod yn cael ei^ gosod yn, neu wrth, 
arch y cyfammod ; a'r ysgrifeniadau eraiU eu galw wrth yr enw Apocrypha, 
am eu bod yn cael eu cauad allan o, neu oddiwrth yr arch {apo-cryptas), 
Tybir oddiar seiliau lled gryfion mai hyn oedd yr arferiad wedi, yn gystal 
a chyn y caethiwed Babilonaidd. Ac ymddengys yn gwblhad manwl a 
threfnus iawn o'r îymddiried ag oedd wedi ei roddi i'r luddewon fel 
gwarcheidwaid oraclau Duw, yr hyn, fel y dywed Paul, ydoedd un o'r 
rhagoriaethau'a berthynent i'r luddewon : " O herwydd darfod ymddiried 
iddynt hwy si^ ymadroddion Duw." 

Mae y dybiaeth hon yn cael ei chadamhau ymhellach hefyd oddiwrth yr 
hyn y w arferiad yr luddewon hyd y dydd heddyw yn eu synagogau, lle y 
mae ganddynt gopi o'r gyfraith yn nghadw mewn Ue cysegredig — mewn 
arch, neu gist fechan i'r perwyl hwuw. Mae yn dra thebyg hefyd fod y 



230 CADWEDIGAETH YR YSGBYTHYRAU. 

dull hwn yn cael ei arferyd ganddynt yn holl synagogau eu gwlad tra y 
buont ynddi, os nad mewn miloedd o'u teuluoedd hefyd, gan ddynion ag 
oeddynt mor zelog dros gyfraith eu gwlad ac arferion eu hynafiaîd. Yr 
ydoedd yr arferiad hwn yn sicrhau diogelwch, awduriaeth, a phurdeb ys- 
grythyrau yr Hen ÌDestament, me¥m modd digyffelyb yn hanesiaeth yr un 
genedl arall ar y ddaear gyda'u hysgrifeniadau cenedlaethol. Yr oeddynt 
hwy wedi eu neillduo oddiwrth genedloedd eraill y ddaear^ a hyny, ymhlith 
pethau erailly i'r dyben o gadw a throsglwyddo yr ysgrythyrau sanctaidd i 
genedlaethau diweddarach y byd, ar y rhai y daeth terfynau yr oesoedd. 

Nid y w o gymaint pwys yn mha flurf yr oedd y llyfrau hyn pan y cau- 
wyd i fyny y canon — ^pa un ai yn un gyfrol, ai ynte yn amry w o gyf- 
rolau, yr oeddynt ar y cyntaf. Mae yn dra thebyg eu bod yn dair cyfrol, 
o leiaf ; sef y Gyfraith, yn cynnwys pum llyfr Moses ; a'r Prophwydi, yn 
cynnwys yr holl lyfrau hanesyddol a phrophwydoliaethol, o Joshua i 
Malachi ; a'r Psalmau, neu yr ysgrifeniadau sanctaidd {Hagiographa)y yn 
cynnwys Llyfr y Salmau, y Diarebion, y Pregethwr, a*r Caniadau. Mste 
genym brofion Ued amlwg o'r dosbu*thiad triphlyg yna o honynt yn 
nyddiau ein Hiachawdwr, oblegid y mae efe yn cyfeirio at yr hoU ysgryth- 
yrau am dano ef fel yn gynnwysedig yn y Gyfraith, y Prophwydi, a'r Salmau 
\Imc xxiv. 44). Míae y Sahnau yn myned am yr oll o'r llyfrau sydd yn yr 
un dosbarth ag ef ; a hyny, fe allai, am ei fod y cyntaf mewn trefn, neu 
ynte am yr ystyrid ef yn fwy pwysig na'r lleill, o gymaint a'i fod yn fwy 
prophwydoliaethol na hwy. Ónd beth bynag am hyny, nid oes lle i am- 
mheu nad oedd yr oll o ysgrythyrau yr Hen Destament yn gwneyd i fyny 
y tri dosbarth yna, ac fe'u cydnabyddîr yn yr ysgrythyrau eu hunain. Am 
y cyntaf o honynt, ni gawn brofion o hono fel rhan neillduedig, ac ar ei 
phen ei hun o'r ysgrythyrau, hyd yn nod yn y rhanau eraill o'r Hen Des- 
tament; ac yn y Newydd ni a gawn brofion helaeth iawn o barthed iddilii 
a'r ddwy arall, megys yn y llefydd canlynol ; Math. v. 17 ; a ix. 13 ; a xxii. 
40 ; Imc XX. 42 ; a xxiv. 44. 

Ymddengys nad y rhanau deddfol yn unig o lyfrau Moses a feddylid 
wrth y gyfraith gan ysgrifenwyr y Testament Newydd, ond ei rhanau han- 
esyddol hefyd, canys cyfeirir atynt o dan yr enw deddf am fíeithiau hanes- 
yddol. Yn Galat, iv. 21 — 26, mae yr apostol yn dwyn i mewn hanes 
Agar a'i mab i argyhoeddi y rhai oedd yn ewyllysio ymgyfiawnhau yn y 
ddeddf, trwy eu galw i wrandaw pa beth a ddywedid wrthynt gan y ddeddf ei 
hun. Gellid casglu hefyd fod yr Hen Destament yn gyfangwbl yn cael ei 
gynnwys weithiau o tan yr enwad, y ddeddf, neu y g^raith. Ymddengys 
fod yr ymadrodd "Mi a ddywedais, Duwiau ydych" \loan x. 34), wedi ei 
gymeryd o'r Sahnau (lxxxii. 6), ac eto fe ddywed lesu Grist ei fod yn 
ysgrifenedig yn y gyfraith. Ac yn loan xii. 34, cawn y dyrfa yn dywed- 
yd eu bod wedi " cly wed o'r ddeddf," yr hyn oedd raid eu bod wedi ei 
glywed o'r Salmau {Sal, lxxxix. 36). Ac yn loan xv^ 25, mae Crist yn 
cymeryd geiriau o'r Sahnau (cix. 36) ac yn eu cyfrif yn ysgrifenedig yn 
y gyfraith. Fel yna, byddai yr enw a roddid ar y cyntaf i un ran benodol 
o'r ysgrythyrau, yn mhen amser yn cael ei gymhwyso at yr oll o honi. Yr 
un modd hefyd gellir cael llawer o ddyfyniadau yn y Testament Newydd 
yn cael eu cyfrif i'r gyfraith, y rhai nad ydynt i'w cael ond yn y prophwydi 
yn unig. Felly yr ydoedd yr holl ysgrythyrau yn myned weithiau tan yr 
enw " y gyfraith." 



CADWEDIGAETH YR YSGRYTHYRAU. 231 

Ond mynych iawn y ceir pum Uyfr Moses, yn neillduedig ac ar wahân 
oddiwrth yr ysgrythyrau eraill, yn cael eu nodi allan wrth yr Qím,ygyfraith, 
a Thjfr y ddeddf, Ceir ef felly yn aml yn yr Hen Destament. Cymerer yr 
ychydig anghreifíliau hyn allan o lawer a ellid gyfeirio atynt : — Jos. i. 7,8 ; 
1 Brm. ii. 3 ; 2 Bren, xiv. 6 ; 1 Crm. xvi. 37 — 40 ; Ezra üi. 2 ; Nehem. 
viii. 8, 14 ; Diar. ix. 11, 13. I'r un perwyl cymerer y rhai a ganlyn o'r 
Testament Newydd : — Marc xii. 19 — 26 ; Lìic ii. 23 ; loan i. 45 ; Act. xv, 
21 ; Ehuf X. 5 ; 1 Cor. ix. 9 ; Gal. iii. 10. Yr ydoedd Uyfrau Moses yn 
cael eu hadnabod fel yna wrth yr enwau uchod gan wahanol ysgrifenwyr o 
ddyddiau Joshua, ei olynydd uniongyrchol, i lawr hyd ddyddiau Crist a'i 
apostolion. 

Gallasem fod i raddau yn anmhenderfynol ynghylch cadwraeth bur a 
ehyflawn yr Hen Destament oni b'id fod yr oll a gyfrifid yn ysgrythyrau, 
ac a gynnwysid yn y dosbarthiad triphlyg uchod, wedi derbyn cadamhad 
yr Arglwydd lesu a'i apostolion. Yr ysgrifeniadau ysbrydoledig a wahan- 
iaethid gan yr luddewon oddiwrth bob rhai eraill, trwy osod rhy w neill- 
duolrwydd yn yr enw pan y sonient am danynt. Cysylltent naül ai bannod 
neu ansoddair â'r gair ysgrifeniadau, neu ysgrythyrau, i wahaniaethu eiddo 
y prophwydi oddiwrth bob ysgrifeniadau cyflredin. Yr ydoedd ysgrifen- 
iadau eraiU i'w cael ar ryw faterion neu gilydd, ond galwent y rhai ysbryd- 
oledig, ^^yr ysgrifeniadau," neu "yr ysgrythyrau," ac "yr ysgrifeniadau 
sanctaidd." Yr ydoedd y flurf yna ar yr enwau yn dynodi dosbarth pen- 
odol o ysgrifeniadau yn y fath fodd fel nad oedd perygl camsynied pa rai a 
feddylid wrthynt, dim mwy nag sydd i ninnau gamsynied pa lyfr a fedd- 
ylir wrth yr enw " Y Bibl " a'r " Ysgrythyrau." Yr oeddynt yn cael eu 
hadnabod felly gan yr luddewon ar wahân oddiwrth bob llyfrau eraill. 
Ac wrth yr enwau neillduol yna, yr oeddynt yn cael eu hadnabod gan yr 
Hrglwydd lesu a'r apostolion. Yr oeddynt hwy yn defnyddio yr enw, Yr 
ysgrythyr, neu yr ysgrythyrau, heb unrhy w eglurhad neu ddarnodiad arall 
o honynt ; nid oeddynt yn synied fod y perygl lleiaf iddynt gael eu cam- 
ddeall at ba ysgrifeniadau y cyfeirient. Yr ysgrifeniadau hyny a ddeallid 
gan yr luddewon yn gyflredinol wrth "yr ysgrythyrau ;" y rhaihyny hefyd 
a ddeallid gan Grist a'i apostolion wrth yr un enw. Ac yn awr mae y 
flaith fod yr Arglwydd lesu a'i apostolion yn cydnabod yr un pethau a'r 
luddewon yn ysgrythyrau, yn brawf diymwad, mor bell ag y mae prawf 
hanesyddol yn myned, fod yr Hen Destament wedi ei gadw yn ddilwgr a 
dilys hyd ,eu hamser hwy. 

Pan y byddai yr Arglwydd lesu yn dywedyd wrth yr luddewon, 
" Chwiliwch yr ysgrythyrau," " Oni ddarllenasoch chwi erioed yn yr ys- 
grythyrau ?" " Yr ydych yn cyfeiliorni am na wyddoch yr ysgrythyrau," 
" Pa fodd ynte y cyflawnid yr ysgrythyrau mai felly y gorfydd bod ?" " A'r 
ysgrythyr nis gellir ei thorí," ac ymadroddion cyfíelyb, nid ydoedd yn 
gweled dim anghenrheidrwydd rhoddi unrhy w eglurhad pa ysgrifeniadau 
a feddyUai, yr hyn yn ddîammhau a fuasai yn anghenrheidiol pe buasai efe 
yn golygu wrth " yr ysgrythyrau " ry w ysgrifeniadau amgen i'r rhai a olyg- 
ent hwy wrth yr un enw, a'r rhai ag oedd mewn arferíad cyflredin gan- 
ddynt. Yr un modd pan yr oedd Paul yn dyweyd am yr luddewon 
" ddarfod ymddiried iddynt am ymadroddion Duw," neu, am yr efengyl, ei 
bod wedi ei rhagaddaw " yn yr ysgrythyrau sanctaidd," ac, " yr hoU ys- 
grythyr sydd wedi eu rhoddi gan ysbrydoliaeth Duw ;" mae yn rhaid nad 



232 CADWBDIGABTR YR YSGRYTHYRAÜ* 

oedd yn golygu dim ond yr hyn a gyfrifent hwy yn ysgrythyrau ; canys 
pe buasai yn meddwl am ryw ysgrifeniadau gwahanol, dìau y buasai yn 
gwneyd hyny yn ddealladwy iddynt — annheg ynddo fuaâai peidio. Felly 
mae geným dystiolaeth Crist a'r apostolion yn profi mai yr hyn a gyfrifid 
gan luddewon yr oes hòno yn ysgrythyrau oedd y gwir ysgrythyrau. Mae 
yn debyg fod yr olaf o lyfrau yr Hen Destament wedi ei ysgnfenu er ys 
agos i bedwar eant a hanner o flyneddau eyn i'r cyntaf o lyfrau y Testa- 
ment Newydd gael ei ysgrifenu. 

Ac heblaw hyny, ni byddai yr Arglwydd lesu, un amser, yn ol o geryddu 
a beio yr luddewon am eu hanufudd-dod i'r ysgrythyrau, ac am eu cam- 
ddeongliad o honynt ; ond ni ddarfu iddo gymaint ag unwaith roddi yr 
awgrymiad lleiaf eu bod wedi bod yn anfiyddlawn a dîofal yn eu cadwr- 
aeth o honynt. Ni a'i cawn yn eu beio am wneuthur gorchymyn Duw yn 
ddirym trwy eu traddodiad eu hunain, ac yn dynoethi eu cam-esboniadau 
o'r ysgrythyrau, yr hyn sydd brawf eglur y buasai yr un mor barod i 
ddannod iddynt, pe buasent yn euog o wneuthur cam â hwynt trwy eu 
cyfnewid, rhoddi atynt, neu dynu oddiwrthynt yr hyn na ddylasent. Ond 
yn lle hyny mae ef a'r apostolion yn cyfeirio at yr ysgrythyrau oedd gan- 
ddynt hwy fel rheol ddifeth, a'r ysgrjrthyr nas gellid ei thori, ac yn ei 
defnyddio i'w ceryddu a'u hargyhoeddi. Ar sail y prophwydi, ysgrythyrau 
yr luddewon eu hunain, yr ydoedd yr apostolion yn adeiladu egwyddorion 
yr oruchwyliaeth newydd, ac ar y rhai hyn yr oeddynt yn sefyÛ i ddad- 
ymchwel yr hen oruchwyliaeth yn ngwyneb ymlyniad yr luddewon wrthi. 

Yn awr, dyma ni wedi ceisio dilyn ysgrythyrau yr Hen Destament o'u 
cychwyniad, a'u cael yn bur a chyflawn, feddyliem, yn nechreuad yr oruch- 
wyliaeth Grristionogol. Ond yr hyn sydd yn aros eto i'w benderf^mu 
ydyw, Pa lyfrau oedd yn cyfansoddi y gyfrol, neu y cyfrolauhyny a gynnwys- 
ent yr ysgrythyrau y pryd hwnw ? Meddyliem nad oes le i ammheu eu bod 
oll yn gynnwysedig yn y tri dosbarth a nodwyd, sef, y Gyfraith, y Pro- 
phwydi, a'r Salmau ; ond pa rai oeddynt y Uyfrau a gyfansoddent y rhai 
hyn ? Ai y rhai sydd genym ni yn bresennol, heb na mwy na llai, oeddynt? 
Ni ddarfu i lesu Orist na'i apostolion roddi i ni yr un llechres o'r Uyfrau a 
gyfansoddent yr ysgrythyrau hyny a berchid ac a fawrygid ganddynt hwy 
a'r luddewon fel gair Duw. Mae yn wir ddarfod iddynt ddyfynu amry w 
o honynt o dan enwau yr awduron ; a gallem brofi yn lled sicr hefyd ddar- 
fod iddynt naill ai dyfynu ymadroddion neu hanesion, a chyfeirio at yr oll 
o honynt, ond un Uyfr, mewn modd mwy neu lai uniongyrchol. ]Víaent 
wedi defnyddio rhai o honynt yn helaeth iawn, gan gyfeirio atynt mewn 
modd mor amlwg ag i ddwyn tystiolaeth mor benderfynol o'u plaid a phe 
buasent yn eu nodi allan wrth eu henwau priodol. Llyfr Esther ydyw yr 
unig un nad oes rliy w gyfeiriad ato yn y Testament Newydd. Ac heblaw 
hyn, ceir llawer iawn o gyfeiriadau yn y naiU o lyfrau yr Hen Destament 
at y llall hefyd ; mwy o lawer, mae yn debyg, nag a geir mewn nemawr o 
hen lyfrau eraill at eu gilydd. Ac y mae yn deg i hyny gael yr un lle a 
phwys fel prawf o awduraeth a dilysrwydd yn achos yr ysgrythyrau ag y 
mae yn gael yn achos llyfrau cyfíredin. Ni ddylid eu hamddifadu o'r fan- 
tais hòno oddiar eu bod wedi eu gosod o fewn cloriau yr un gyfrol, oblegid 
nid ydynt, er hyny, yn peidio a bod yu waith gwahanol awduron. Felly 
nî ddylai yr amgylchiad o'u bod wedi eu cyflcu yn yr un gyfrol yn bresen- 
nol, gael ei oddef i efíeithio dim ar rym y dystiolaeth a ddyganti y naiU 
yn mhlaid y llall. 



CADWtíDlGAETH YR YSGRYTHYBAU. 233 

Ond mewn trefn î ni gael gwybodaeth fanylach ar y pen hwn, rhaid i ni 
fyned i faes arall, amgen nag ysgrifeniadau yr apostolion, i ymofyn am 
dano. Mae Josephus, yr hanesydd luddewig, yn rhoddi mantais i ni ben- 
derfynu, yn lled ddifeth, pa lyfrau a gynnwysid yn yr ysgrythyrau Hebr- 
eaidd yn ei amser ef. Ae nis gallasent fod wedi eyfnewid dim pan oedd ef 
yn ysgrifenu, o'r peth oeddynt pan oedd yr apostolion yn ysgrifenu, oblegid 
yr oedd yn gydoeswr â rhai o honynt, os na fu yr apostol loan fy w ar ei ol 
ef. Mae yn wir nad ydy w ef yn enwi y Uyfrau, ond y mae yn rhoddi eu 
nifer, ae yn eu desgriíio yn y fath fodd fel nad oes berygl camsynied Uawer 
yn eu cylch. Yn ei lyfr yn erbyn Apion, efe a ddywed, " Nid oes genym 
ni lîaws aneirif o lyírau yn ein plith yn anghytuno â'u güydd, ac yn 
gwrthddywedyd y naiU y Ûall (fel sydd gan y Groegiaid), dim ond dau ar 
hugain o lyfrau, yn cynnwys hanes yr hoU amserau a aethant heibio, y rhai 
a wir gredir genym eu bod yn ddwyfol. Ac o'r rhai hyn, pump a berth- 
ynant i Moses, yn cynnwys ei gyfreithiau, a hanes dechreuad dynolry w, ac 
o hyny hyd ei farwolaeth ef. O farwolaeth Moses hyd deymasiad Artax- 
erxes mab Xerxes, brenin Persia, y prophwydi, olynwyr Moses, a ysgrifen- 
asant mewn tri ar ddeg o lyfrau. Y pedwar Uyfr arall a gynnwysant 
h^nnnau i Dduw, a rheolau ymarweddiad er gwasanaeth i ddynion." Yr 
ydym ni yn cyfrif pedwar ar bymtheg ar hugain o lyfrau yn bresennol yn 
yr Hen Destament ; ond y mae y rhai hyn oU yn gynnwysedig yn y dau ar 
hugain uchod. Bernir i Ezra, ac eraill, fu â llaw ganddynt mewn casglu 
ac adolygu yr ysgrythyrau, gyfleu yr oll o'r llyfrau o tan y rhifedi uchod. 
Pa rai a feddylid wrth bum llyfr Moses sydd amlwg. Y tri ar ddeg a ys- 
grifenwyd gan y prophwydi, a ddaeth ar ei ol ef, a gymerant i mewn, 
Josuah, Barnwyr yn un â Ruth, dau lyfr Samuel yn un, dau lyfr y 
Breninoedd yn uu, Esaiah, Jeremiah yn un â Galarnad, Ezeciel, Daniel, y 
deuddeg prophwydi lleiaf yn un, Job, Ezra a Nehemiah yn un, Esther a 
dau lyfr y Cronicl yn un. Y pedwar arall ydynt y Salmau, Diarebion, y 
Pregethwr, aV Caiiiadau. Yr hwn drefhiad sydd yn dwyn yr oll o honynt 
i mewn o tan ddau ar hugain o nifer. Ac felly yr ydoedd yr Hen Desta- 
ment yn cynnwys yr un faint o nifer, a'r un llyfrau y pryd hwnw ag sy'n 
bresennol, ond yn unig fod yr luddewon yn eu trefnu yn wahanol, i ateb, 
mae yn debyg, i rifedi llythyrenau eu hiaith. ' 

Fe ddywed Josephus, ymhellach, "fod eu hanesyddiaeth hwy wedi ei 
ysgrifenu o amser Artaxerxes i waered yn dra manwl, ond na chafodd ei 
ystyried o gyfuwch awdurdod a'r rhai blaenorol, oblegid nad oedd olyn- 
iaeth difwlch o brophwydi ar gael yn y cyfnod hwnw." Dywed hefyd, 
fod eu parch mor fawr i'r llyfrau a ysgrifenwyd yn flaenorol i hyny, •* fel 
nad oes neb," meddai, " yn ystod yr hoU oesoedd a aethant heibio wedi 
meiddio rhoddi dim atynt, tynu oddiwrthynt, na gwneuthur un math o 
gyfhewidiad ynddynt ; ond y mae yn beth hollol naturiol i bob luddew, a 
hyny o*i febyd, i edrych ar y llyfrau hyn fel yn cynnwys athrawiaethau 
dwyfol ; ac ymlynu wrthynt, aa hyd yn nod i farw drostynt yn ewyllysgar, 
os bydd achos am hyny," yr hyn hefyd, yn ol ei dystiolaeth ef, a wnaeth 
llawer o honynt yn hytrach na gwneuthur dim a daflai anmharch ar eu 
llyfrau cysegredig. Wrth eu hanesiaeth, ag oedd wedi ei ysgrifenu er 
amser Artaxerxes, mae yii debyg y golygai Josephus, lyfrau y Maccabeaid, 
o ba rai y cafodd ef lawer o'r hanesiaeth, ynghyd â llyfrau eraill a gyn- 
nwysir yn yr Apocrypha. Pe byddai lle yn caniatäu, galla»em ddwyn 
ymlaen lîaws mawr o dystiolaethau ar y pen hwn o lyfrau yr Apocrypha; 



234 CADWEDIGAETH YR YSGRYTHTRAU. 



i y Uyfimu h^m yn Uawn çyfeirìadan at lyfirau yr Hen Destament. T»- 
grífenwyd hwynt yn y cjûìod rhwng Artaxerxes, y Peraiad, sef yr hwn y 
flonir am dano yn Uyir £sther, a'r cyfiiod Crìstionogol. 

Heblaw hyn, ^m sunser Ptolemy Phibdelphas, brenìn yr Aîpht, tros ddaa 
cant a hanner cyn y eyfiiod Crìstionogol, <Âfodd ysgrytbyrau yr Hen Des- 
tament eu cyfieithu ì'r iaith Boeg, yr hwn gyfieîthiad a elwìd, y Deg a thii- 
ugain (Sepiuaffint), Ac mae hwnw wedi ei drosglw^'ddo î waered hyd ^mia, 
ar wahân oddiwrth y Bibl Hebraeg, ac yn cynnwys yr un llyfrau yn bollol 
ag sydd yn ein Bîblau ni, a'r un Hebra^. 

Mae genym hefyd dystiolaethau rhai o'rhendadauCrîstìonogol, addygwyd 
ì íyny ^m y grefydd baganaidd, y rhai, pan gofleidìasant Grrístìonogaeth, 
oeddynt fiûiwl iawn jn eu hymchwiliad mewn perthynas i ysgrythyrau yr 
Hen Destament ; ac y mae ffiŵyth ymch wiliad rlûii o honynt ar gael heddy w. 
Melito, Esgob Sardis, yr hwn oedd yn blodeuo tua chiuiol yr ail ganrîf, a 
dra&eliodd i Judea, o wir ddyben i foddhau ei hun ar y pen hwn ; ac y mae 
ei lechres ef o lyfrau yr Hen Destament gwedi ei chadw yn " EEanesîaeth 
Eglwysig Eusebius," oddiwrth yr hon y gwelir mai yr un llyírau yn hollol 
oedd ynddo y pryd hwnw ag sydd ynddo yn awr. Yr ydoedd Eusebius 
yn blodeuo tua diwedd y drydedd, a dechreu y bedwaredd ganríf. Ychydig 
yn ddiweddarach na Melito, tua dechreu y drydedd ganríf, yr ydoedd Orígen 
yn blodeuo ; a chawn lechres ganddo yntau o honynt, yr hon sydd yn cyt- 
uno yn berfiaith â'n Biblau ni ; oddieithr eî fod ef gwedi gadael allan y 
prophwydi lleiaf heb eu henwi, yr hyn na allasai fod yn ddim amgen na 
gwall aufwriadol o'i eiddo ef, neu ei ysgrìfenydd, am fod digon o brofion 
eraill oddiwrth ei ysgrifeuiadau ef ei hun, o'i fod yn ystyríed y llyfirau hyn 
yn rhan o'r ysgrytìiyrau sanctaidd. Ac heb eu rhoddi i mewn, nîs gellir 
gwneyd y rnfer a nodir ganddo ef ei hun yn y fan hòno yn gyflawn. Yr 
ydoedd yn hawdd eu gadael allan o'r rhestr yn anfwríadol, o gymaint a'u 
bod yn cael eu cymeryd yn un llyfi* y pryd hwnw. Ar ol ei amser ef, mae 
genym dystiolaethau Athanasius, CyTÌÎ, Augustìne, Jerome, Ruffîn, a chy- 
manfaoedd Laodicea a Carthage. Mae pob un o'r rhai hyn gwedi gadael 
llechres o lyfi^u yr Hen Destament, y rhai a dderbynid yn eu hamser hwy, 
a'r rhai hyny yn cyfateb yn berffîiith i'r hyn ydynt yn ein Biblau ni yn 
bresennoL 

Peth arall sydd yn brawf mor benderfynol ag un eto, fe allai, o fod ys- 
grythyrau yr Hen Destament jrr im yn bresennol ag oeddent yn yr oes 
apostolaidd y w, fod y llyfrau hyn gwedi ac yn cael eu derbyn a'u parchu gan 
yr luddewon a'r Cristionogion — dwy blaid ag sydd wedi bod hyd yma mor 
wrthwynebol i'w gilydd, fel nad oedd yn ddichonadwy, feddylid, gwneuthur 
yr un cyfiiewidiad o bwys ynddynt gan y naill blaîd^ heb i hyny gael ei 
ganfod a'i gondemnio gan y blaid arall. Ond nid y w hanes yr holl oesoedd, 
er dechreuad Cristionogaeth hyd yn awr, yn son dim am un ymgais o'r 
fath, gan un o'r ddwy blaid hyn. Ac yn awr, erbyn dwyn yr hoU bethau 
hyn at eu gilydd — ac y mae llawer yn ychwaneg i'w cael — ^meddyliem nad 
oes gan yr un llyfi* hynafaidd arall y fath brofion dros ei awduriaeth, ei 
burdeb, a'i ddilysrwydd, ag sydd gan ysgrythyrau yr Hen Destament. 



235 



AMDDIFFYNIAD YR EGLWYS SEFYDLEDIG. 

AUDI AL'TSRAH PABTBM. 

AT OLYGYDD Y " TRAETHODYDD." 

Str— Yr wyf yncydnabod eich hynawseddyn nghyhoeddiad y llythyr a anfonai» atoch 
o'r blaen^ ac yr wyf am wasgu ar eich natur dda i roddi lle i'r llythyr hwn drachefn, 
er ei fod yn groes o ran ei egwyddorion i'r " Traethodydd." 

Yr wyf yn gorfod edrych ar y rhifyn am Hydref diweddaf, ar y cyfan, yn uu 
rhagorol, yu enwedig yr ysgrif ar Addysgiaeth ; ac yr wyf yn gorfod rhyfeddu fod yr 
YmneiUdüwyr yn condemnio mesur mor dda er cyfranu addysg i blant tlodion. 
Credu yr ydwyf, nas gall y Cymry roi addysg briodol i'r werin heb gymhorth y llyw- 
odraeth. Y mae digon o ffeithiau er profi hyn. Y mae yr Ysgolion Brytanaidd yn 
diflanu y naill ar ol y llall, er yr holl foli fii arnynt. Y mae hyn yn profi naill ai fod 
yr athrawon yn analluog i'w gwaith, neu ynte fod yr egwyddor wirfoddol yn rhy wan 
i ateb y dyben. 

Y mae yr ysgrif, yn yr un rhifyn, ar yr egwyddor wir/oddol, ar y cyfan, yn ym- 
ddangos yn rhesymol, ond y mae eisieu edrych ar bob peiriant yn gweithio cyn cy- 
meryd trafferth i ganu ei glod. Addefaf yn rhwydd fod pethau mawrion wedi eu 
gwneyd trwy gyfraniadau a elwir yn wirfoddol ; ond fe ddichon mai llai o wirfoddol- 
rwydd nag a dybir sydd yn bod yn fynych. Hysbyswyd fi gan fasnachwr prìrchus, fod 
y íath daeru di-ildio yn fynych gan gasglyddion, fel y bydd ef yn rhoi er mwyn cael 
llonydd. Pa faint o wirfoddolrwydd sydd yn hyn ? Yr wyf yn deall fod y naiU blaid 
yn casglu oddiar y Uall at eu hachosion eu hunaln, ac na fynant eu gommedd : a ydyw 
hyn yn wirfoddol ? Yn wir, yr wyf fy hun wedi gorfod rhoddi er mwyn cael Uonydd ; 
îe, a rhoddi at daenu egwyddorion sydd mor anghymeradwy genyf fi ag yw egwyddor- 
ion ein Heglwys gan yr Ymneilldüwyr. Clywais fod gweiuidog poblogaidd yn ym- 
ffrostio yn gyhoeddus fod ei gasglyddion ef wedi tynu arìan o boced y person. Y 
llwybr a arferir ganddynt weithiau yw gweniaith : ac nis gwn pa fodd iV desgrifio yn 
well nag yn ngeirìau Aristophanes :— 

** OvTOç KaTayvovç rov yepoyroç tovç Tçoirovç, 
ò Bupo'O7ra0Xaywv, hiroTr'etrùjy tov dt(nroTriv 
TìKaXK% £dijjir£v, €Ko\aKev, cJí/Trara.^' 

Ond nid anfynych y maent yn troi yn lled chwerw, os na roddir gwrandawiad buan i'w 
cais. 

" Airei, rapaTTei, hü)podoK£i, \£yb)v ra^c, 
£1 fiTf IX avaTr£t(TeT% aTrodav£i(T6e TrfiJ£pov. 

ítfÀ£lÇ ^£ h^OfJi£V." 

Yr wyf yn edrych ar lawer o gasglyddîon yn sturdy heggars. Gwir na feddant 
awdurdod cyfraith, ond y mae ganddynt ddigywilydd-dra wedi ei berffeithio. Hyd 
oni newidier y dull, na sonier am yr egwyddor wirfoddol. Yr wyf yn deall fod rhai yn 
myned ymhell o'u hardaloedd i gasglu at godi capelau, meddant ; ac ni fynant nacàd : 
a chlywaÌB fwy nag unwaith mai nid hoUol onest y mae pawb o'r cyfryw yn ymddwyn. 
Kid yw y pethau hyn yn canmawl yr hyn a elwir yn egwyddor wirfoddol. Hys- 

byswyd fi yn ddiweddar i weinidog íyned o swydd D mor bell ag i'r Iwerddon 

i gasglu at ei gapel. Dymunol fyddai genyf weled ysgrif yn y "Traethodydd" gan 
awdur yr erthygl ar yr egwyddor wirfoddol, ar gyfreithlondeb a gogoniaut jr feth 
ymddygiad. fír pob ymdrech a dyfais yr YmneiUdüwyr i gasglu arìan, y mae'n 
ymddangos fod diflÿgion mawr yn eu trefn, pe byddai yn drefn hefyd ; ac er yr hoU 
erlid a dirmygu sydd ar ein heglwys, y mae yn amlwg i bob dyn díduedd ei bod 
yn rhagorì ar sefydliadau dinawdd yr Ymneilldüwyr. 

Dangoeais yn fy llythyr o'r blaen nad yw ein Heglwys yn waeth na'r YmneiUdüwyr, 
abod yr YmneUldüwyr yn euog eu hunain o'r pethau a gondemniant ynom ni. Ond 



236 AMDDIFFYx\IAD YR EGLWYS SEPYDLEDIG. 

yn awr, gyda'ch cenad, syr, mi ymhyfaf i ddywedyd fod ein Heglwys yn rhagori. Y 
mae pyrth uffern wedi ymosod arni yn mhob gwedd, eto y mae yn sefyll yn gadam. 
Ni8 gallwn lai na theimlo wrth ddarllen y " Traethodydd " diweddaf, pan y mae un 
yggrifenydd mewn gwawd yn ei galw yn " hen fam." Y gwir yw, y mae Cymru a 
Lloegr wedi ei chael yn " hen fam " dda a gofalus. Hi y w yr " hen fam " fu yn golofn 
a sylfaen y gwiríonedd am oesau. Pan wy'rodd Sosiniaeth a Sabelifieth yn yr athraw- 
iaeth, yr oedd hi yn cadw y gwirionedd am Berson Crist a'i aberth hollddigonol yn 
ddilwgr ; a phan y mae rhai yn awr yn mysg enwadau ymneillduol yn gwadu dwyfol 
gyfryngiad yn nygwyddiadau amser, y mae ein heglwys, yn ei gweddîau, yn cyd- 
nabod llywoidraeth yr HoIIalluog Dduw ar bob elfen, pla, a haiut. <jan hyuy, nid 
wyf yn rhyfeddu fod y rhii sydd yn gwibio o'r naill bwnc i'r llall yn casau sefydl- 
ogrwydd ein *'hen fam Eglwys." Y mae yr Eglwys wedi bod yn ofalus i sefydlu 
addysg grefyddol yn mhob plwyf ; y mae ganddi yn mhob ac i bob plwyf addoldy di- 
ddyled. Onid y w hyn yn drefniant mauteisiol ac ardderchog ì Y mae darpar hefyd 
tuag at gynnal addysgwr y bobl. ac nis gall neb gau ei safn, na'i newynu allan. Y 
mae wedi gofalu am ddyn dysgedig i tod yn athraw yn mhob plwyf, fel y mae y plwyf- 
olion yn gorfod edrych arno fel y blaenaf o ran dysg a gwybodaethyn eu plith, M 
feddyliodd ein Heglwys erìoed am roi dynion yn y weinidogaeth heb eu haddurno & 
dysgeidiaeth addas. i mae yn gofyn fod ei hoffeiriaid yn ddynion o ddygiad da i 
fyny, fel y gallont gymdeithasu ü phob graddau, ac fel y gallont fod yn arweinyddion 
cymhwys i'w plwyfolion yn mhob peth. Y mae y gweinidog plwyfol yn gymhwys o 
ran dysg a medr i ly wyddu yn holl gyfarfodydd y plwyf, ac y mae yn alluog i ysgrifenu 
uurhyw beth drostynt yn Saesoneg neu yn Lladin ; ac onid yw yn dra gwerthfawr fod 
ein Heglwys yn gofalu am sefydlu dyn o'r fath yn mhob plwyf ? Gofelir hefyd am 
fy wioliaeth iddo : y maeyn y plwyfydd dai cyfaddjs, ynghyd âg ychydig o dir, a chyflog 
penodedig; canys y mae ein Heglwys yn credu ymadroddion Duw trwy St. Paul, "fod 
y rhai syîd yn pregethu 'r efengyl i fyw wrth yr efengyl," ac, *' nad yw 'r hwn a alwyd 
i fod yn filwr i ymrwystro à negeseuau y bywyd hwn." 

Barn ein Heglwys yw fod yn anmhosibl i weinidog yr efengyl ymyraeth â'r byd heb 
ymrwystro i raddau. Yr wyf yn edrych ar y ddarpar hon yn brawf o deimlad Crist- 
ionogol a synwyr ein hynafirtid. Yr oeddynt hwy am roddi ufudd-dod cydwybodol i 
holl OBodi ìdau yr Arglwydd Crist, Pen a Bienin yr eglwys, ac yn penderiynu sefydlu 
crefydd ar dir mor gadam ag y gallent, gan ofalu am ryddhau eu hathrawon oddiwrth 
bob gofal, ond y goíal am eneidiau eu plwyfolion. Bai y gweinidog yw os na o&Ia 
aiu eneidiau ei bobl, ac nid gwall y sefydliad ; canys y mae yn anmhosibl i ddyn Duw 
gael ei osod mewn sefyllfa fwy manteisiol. Gall draddodi yr holl gynghor, gall argy- 
hoeddi yn llym, heb ofni cael ei gosbi yn ei amgylchiadau am ddywedyd y gwir ; gall 
fod bob amser gartref gyda ei braidd, gall roddi ei amser i alw yn eu tai, i ymweled â'r 
cleifion, ac i ymddyddan am grefydd, gall ymboeni yn y gair a'r athrawiaeth, gan nad 
yw dan orfod neu rwymau i ymyraeth ft. maes ncu fasnach, na theithio y gwíedydd er 
mwyn cael tamaid o fara. Y mae gan ein Heglwys sefydliadau er cyfranu addysg, ac 
y mae ganddi waith a chyflog i'r rhai a addysgir ; ac y mae hyn am yr oes, os na choll- 
ant eu lle trwy weithredoedd o annuwioldeb. Nid oes gan ungwr allu i'w rhwystro at 
eu gwaith, na chadw eu cyflog oddiarnyut ; onid y w hyn yn dda, îe yn dda iawn, mewn 
adeg mor ddìgrefydd, mewn oes mor anwadal, ac yn mysg dynion mor ariangar, y rhai 
y mae yn anhawdd cael dim o'u llaw ond yr hyn ellir ei godi trwy gyfraith ? 

Yr wyf yn tybied y bydd llawer o ddarllenwyr y " Traethodydd,'' sydd yn ceisio 
byw ar ewyllys da eu cynnulleidfaoedd, yn barod i addef gwirionedd fy sylwadau. 
Ysgrifenodd hen weinidog yn ddiweddar at bregethwr ieuanc, fel y canlyn, ac fe 
ddygwyddodd i'w Iythyr ddyfod i'm Uaw, eithr mi a gelaf yr enwau ar y pryd : — 
"Anwyl frawd.— Deliwch afael yn eich gorchwyl, ac os gelwir arnoch i roi gair o 
gynghor ar y Sabboth, gwnewch ; ond peidiwch a gollwng dim o'ch Uaw. Peidiwch ag 
ymddiried i addewid undyn, nac un gymdeithas; o herwydd nid yw tori addewid am 
gyflog i bregethwr yn cael ei ystyried yn bechod. Os bydd ef yn myned i ddyled a<: 
yn methu ei thalu, buan y torir ef o'i swydd ; ond nid oes na cherydd na ehyfraith i'w 
rhoddi ar y rhai sydd yn peidio talu eu haddewidiou iddo ef. Gan hyny, edrychwch 
arnoch eich hun, a'ch teulu. Gwae fi i mi wrando ar ddynion, a ga<lael fy ngfilwedig- 
aeth ar eu cais. Y maent wedi bod yn waeth wrtbyf nag y bu L»ban wrth Jacob. 
Mae fy nghalon wedi bod am ugeiniau o ddiwrnodau fel careg. Cymerwch hyn o gry- 
bwylliad oddiwrth un sydd wedi profi yr hyu a ddywed, ac oddiwrth un sydd yn dy- 
muno eich hapusrwydd." Yr wyf yn cadw y rhan fwyaf torcalonus o'r llythyr uchod ; 
ond os goroesaf ei ysgrifenydd mi a'i gwnaf yn gy hoeddus, ynghyd à sylwadau ar yr 



AMDDIFFYNIÁD YR EGLWYS SEFYLLEDIG. 237 

hoU amgylchiadau hynod a nodir ynddo — yr addewidion a wnaed i'r ysgrifenydd, a'r 
tori fu arnynt. Nid oedd dychymyg yn fy nghalon fod y fath annhrefn, ac anghyf- 
iawnder, a thwyll, a thori addewidion, gyda'r egwyddor y dadleuir cymaint drosti, nea 
daeth y Uythyr uchod i'm llaw. Nis gallaf ryfeddu fod diacouiaid a gweinidogìon 
Ymneillduol yn dwyn eu meibion i fyny i'r Ëglwys Sefydledig. 

Gwn y bydd rhai yn barod i ddywedyd, Onid yw yr egwyddor wirfoddol wedi codi 
capel neu ddau yn mhob cymydogaeth ì Yr wyf yn addef hyna, ac yn gwybod fod 
rhii o*r tai cyrddau yn wychion yr olwg arnynt. Ünd, ai ni faasai yn well fòd llai o'r 
hanner o houynt^ a bod gweinidogaeth addas a chyson yn y rbai hyny ? Nid y w ein 
Heglwys erìoed wedi codiaddoldý heb aefydln un i flaenorì yn yr addoliad, ago&lu am 
weinidog a chynnaliaeth iddo. Eithr yr ydych chwi yn rhuthro i godi capel, a 
chasglu cynnuUeidfa, heb ofalu dim am un i fod yn fugail ami. Y mae hwn yn an- 
uhrefii, nad oes ei fath yn hoU wledydd cred, am a wn i, ond yn Nghymru. Fan drodd 
yr Eglwys Rydd yn Scotland allan, ymroddodd i gaaglu trysor tuag at godi addoldai, 
a chael tai a chyflog i'r gweiuidogion. Ond y mae YmneilIdUwyr Cymru yn adeiladu, 
yn ailadeiladn, yn paentio, ac yn gwychu, ac eto yn dra chyflredin heb fugeiliaid yn 
rhwym i ofalu am y rhai aydd yn dyfod i'w corlanau. ITmddengyB i bob dyn sylwgar 
fod ganddynt fwy o ofal am y coed a'r ceryg, a elwir ganddynt yn dý i Dduw, uag sydd 
am yr eneidiau an&rwol sydd yn ymg^'nnull o fewn y murìau, ac onidê hwy a ofalent 
am ddynion cymhwys i'w porthi & gwybodaeth ac & dëalL Yr oedd rhai gwýr deallus 
mewn cyfeillach yn ddiweddar yn gwneyd gwawd o bobl oedd wedi codi capel hardd a 
choBtfawr iawn, ond yn analluog i gynnal moddion gras yn gyson. Dy wedai un, " Y 
maent yn methu rhoddi saith swllt yn yr wythuos at gynual y weiuidogaeth, ac y 
maent yn Ilawn cynddaredd at y pregethwyr am eu bod yn gwrthod rhoddi eu hamser 
f w gwasanaethu yn rhad.'' 

in wir, syr, chwi a ryfeddech pe byddech yn gwybod y sylw sydd ar weithrediadau 
yr YmneÚIdüwyr yn y cylch yr wyf fi yn troi ynddo. Nis gallaf lai na theimlo wrth 
glywed crefydd yn cael ei gwawdio. Ond eto, yr wyf yn hoUoI gredu fod Ilawer o wall- 
gofrwydd gyda chodi capeli, a'u haddumo, pan nad oes un ddarparìaeth at gynnal 
gweinidogaeth ynddynt Y mae'r pethau hyn, syr, yn peri i mi fawrhau ein sefydliad 
eglwysig gwladol. Oyda ni, y mae yn rhaid i'r praidd dalu am amser a gwasanaeth eu 
bugail, ac nid yw yn ddichonadwy iddyut ei dwyllo nai orthrymu. Mao trefn ein 
Heglwys yn fiìirfio cysylltiad agos rìiwng y gweiuidog a'i gynnuUeidfa. Maent hwy, yn 
ol y g3^&aith, i gyfranu iddo ef eu pethau cnawdol, ac y mae yutau i gyfanncddu gyda 
hwy, ac i fod bob amser yn eu mysg, i ymweled à'r cleifion, ac i bregethu yr efeugyl 
iddynt. Ac onid yw y cysyllliad hwn yn tueddu at fod yn fuddiol ? Y mae yn 
tueddu i'w cysylltu mewn cariad at eu gilydd. Ond yn aml gyda yr YmneiUdiiwyr, 
nid yw serch y gweinidog yn cael rhedeg allan ìtwj ymweled a phorthi ei bobl ; ac nid 
yw serch y bobl yn cael rhedeg allan trwy gyfranu at ei gynnaliaeth yntau. Fel hyn, 
nis gall y gynnuUeidfa na'r gweinidog deimlo rhwymedigaeth i'w gilydd, na chariad 
neiUduol at eu gilydd. Y maent yn gweled gwynebau eu gilydd, ond y mae yn an- 
mhosibl iddynt, yn ol eich dull chwi, deimlo yn serchog y naill at y Ilall. Y mae 
difiyg y cysylltiad hwn yn annhrefn dirfawr. Yn mha le y cewch hanes eglwj^s heb 
weinidog? Onid oedd Timotheus yn ei swydd fel esgob i osod henuriaid yn mhob 
dinaa ? Onid oedd gan bob un o Eglwysi Asia ei hangel f Onid oedd gan bob eglwya 
ei dysgawdwr a'i phorthwr yn yr oesoedd boreuol 1 Ac yr oedd yr holl ddiwygwyr 
yn cadw yn ofalus at y ffuif a sefydlodd Crist a'i apostolion. Eglwys heb weinidog 
sydd beth anysgiythyrol, ac yn beth nas gellir ei gael mewn hanesyddiaeth. Gwn fod 
rhai o honoch yn dewis galw eich gweinidogion yn esgobion, ond y mae Ilawer o 
honynt yn olygwyr heb fod ganddynt neb i olygu drostynt. Y maent yn cael eu galw 
yn fugeüiaid, ond bugeiliaid ydynt heb braidd. Meiddiaf ddy wedyd yn hyf, nad oes 
gan y nifer Uosocaf o'ch gweinidogion hawl gyfreithlawn i olygu dros yr un o'ch eglwysi, 
nac i ymyraeth â'u hachosion. Y mae eich b1aenor*aid, neu eich "arglwyddi ddiacon- 
iaid," yn uwch mewn hawl, wedi eu dewisgan yr aelodau; ond nid yw eich gweinidog- 
ion wèdi eu gosod yn rhëolaidd mewn cysylltiad ûg un gynnulleidfa. Nid oes gan y 
naiU ddim hawl ar y Ilall. GaU y gweinidog fyned ì'r lau a ddewisa, a gall y diacon- 
iaid wneyd âg yntau fel y dewisant. Pa fath annhrefn ! Nid wyf yn gwybod am 
ddynion ar y ddaear yn y fath sefyllfa a rhai o weinidogion yr YmneiUdüwyr yn 
Nghymru. Oelwir hwynt yn weision, ond y maent yn gwasanaethu heb wybod pa 
fìiüit a gftnt am eu gwaaanaeth. Y mae hyn yn cael ei adael at gydwybod un arall, yr 
hwn a all fod yn gybydd, neu yn ddyn dwl, heb wybod nema^r am draul dillad a 
Uyfrau a thŷ dyn cyhoeddus. Ac mi a glywais ei fod yn drosedd i bregethwr ofyn pa 
1850.] S 



238 AMDDIFFYNIAD YR EGLWYS 8EFYDLEDIG. 

fiûnt a gBÌff am ei lafar a'i amser, a'i fod yn wrthddiych gwg os achwyna ei fod ar ei 
goUed. 08 gwir hyn, mae ei gyflwr yn draennB. 

Y mae yn ymddangos i mi y byddai yn well i holl ddysgawdwyr crefydd dderbyn 
en cyflog o law y llywodraeth ; ac os byddai rhyw anfimteÌBÌon ynglŷn ft hyn, y byddai y 
manteiÂon yn fwy. Byddai hyny yn ddiogelwch rhag ymoaodìadan dynion dîwg ea 
hegwyddorion, nen ansefydlog ea meddylian, a byddai yn dawelwch mawr i'r meddwl, 
yn lle bod dan fidch o ofnau a gofalon. Y mae genyf fi brofiad fod gwaith y weinid- 
Ogaeth yn ddigon o bwya heb âich o ofalon bydoL Fe allû fod rfaai yn barod i ddy- 
wedyd fod y drefii a ganmolir genyf yn riioddi mantaÌB i ddynion drwg, os gaDant 
gael bywoliaeth, i fyw yn enw gweinidogion Crist, er fod en bywyd cyffìnedin yn profi 
nad ydynt o osodiad CríBt. Yr wyf yn addef fod drwg yn çymeryd mantais oddiwrth 
y pethan goren, ac oddiwrth y aefydliadan porafl Mae annnwioUon yn troi gras ein 
i>aw ni yn drythyUwch: ond ai priodol rhoi y bai ar ras ? ai gweU fyddai peidio preg- 
etha gns 1 ■ Nid iawn yw condemnio ein Heglwys, am fod rfaíû dynion diras wedi cy- 
meryd mantaÌB ar ei darpar rhagorol. Os oes rfaai annheUwng wedi cael cynnaliaeth 
ynddi, y mae miloedd o rai rhagorol y ddaear wedi cael modd trwy ei darp&riadao i 
ymroddi yn gwbl i waith eu üaiglwydd, ac i wasanaethn en cenedlaeth. Tr oeddynt 
yn gaUn rhoi en hoU amser a*u hoU feddwl i'r g^'^aitfa y galwyd fawy iddo. Onìd yw 
yflgrìfeniadau yr eagobion faybarcfa, HaU, Usfaer, Reynolds, Bntler, Beveridge, Leigh- 
ton, Hopkin8, Home, WiLson, ac eraill, a'r gweinidogion enwog; Sonth, Bomaiiie, 
Milner, Scott, Henrey, Newton, Robinaon^ Simeon, Richmond, Bridges, Bi<^erBteth, 
a llaweroedd gyda hwy^ o fri mawr gan yr YmneiUdüwyr ? a'n Heglwya a*a gosododd 
mewn aefyllfih fimteÌBÌoí i aUn ymroddi yn gwìA at efiydiau a Uafurwaith cyBegredig. 
Nid ocB dim yn fwy arteitfaiol i mi na gweled dynion o feddylian angfayfiînedin wrüi 
orehwyUon ag y gaUai dynion o'r meddylian Ueiaf eu cyflawni, neu weled dynion o 
dalentau ac ysbrydoedd ymroddgar yn cael en Uetfau gan ofidon a tfalodi ; ac y mae y 
ddau beth yma i'w gweled yn Nghymru y dyddiau hyn. Rhaid gan fayny fod yr 
egwyddor wirfoddol naill ai yn rfay ddaU i weled neu ynte yn rfay wan i weitfaiedn yn 
deUwng. Yr wyf yn clywed fod rfaai wedi cael dysgeidiaetfa uchel, ac yn meddu don- 
iau arddercfaog^ yn gorfod myned i*w meusydd pentrefol. Nid yw hyn yn canmawl 
yr egwyddor wiríòddol yn ddlau. Y mae yn rhaid fod diffyg yn yr egwyddor, nen 
ynte nad yw yn cael ei gweithio allan yn deg : ac yr wyf yn casglu fod yr ymddiried 
ynddi yn darfod ; canys y mae Ilawer o feibion y dynion hyny sydd yn ceisio byw ami 
yn LIo^ yn myned at y gyfnûtfa, neu yn dyfod i'r Eglwys. Dymuno yr wyf ary rhai 
sydd yn moU cymaint ami ystyried y petfaau hyn. 

Ond fe ddywedir fod dynion teilwng yn sicr o gael ^ynnaliaetfa, ac mai teg yw i 
eraill ddyoddef. Bitfar yr wyf yn gwybod digon am yr YmneiUdUwyr i wrtfabrofi yr 
faaerìad. Y mae y nifer fwyaf o'm perthynasan yn TmneiUdüwyr, ac yr wyf wedi dûr- 
Uen cofiaint amiy w o faonynt, ac y mae fy ngfaalon wedi teimlo lawer gwaith wrth 
weled y cyfyngderau yr aeth rfaai trwyddyiit wrtfa ymroddi yn gwbl at y gwaith o 
bregethu ; ac wrth weled eraill am chwe' diwmod yn gorfod trin y byd, ac ar y Sab- 
bol£ yn esgyn i'r pulpud i ddysgu y bobl, trwy geisio egluro y gair, faeb gael amser i 
ymboeni ynddo. Nid wyf yn gwadu na ddaríù i Dduw yn nechreu diwygiadau 
wneutfaur petfaau rfayfedd trwy ddynion o'r fath ; ond wedi i gynnalleidfiu>edd gael en 
Befydlu, onid rhyfyg yw dysgwyl benditfa heb gydymflnrfio ft hoU osodiadau y Oor- 
ncfaaf 1 Os gwnaeth Duw betluiu mawrion yn Nghymm trwy ddynion anllythyrenog 
a dynion yn gorfod dilyn eu galwedigaetfaau trwy yr wytfanos, y mae yn anmfariodol 
dyflgwyl iddo wneyd felly mwy, pan y mae y cynnulleidfiioedd wedi dyfod i amgylch- 
iaidau ag y gallant roddi dysg a chynnaliaeth i'w hatfarawon. Fe beidodd y manna ar 
ol i Israel fyned i Ganaan ; yr oedd yn rfaaid iddynt yno lafiirio fel dynion eraiU, nea 
fiirw newyn. Peidiodd y gwyrtfaiau ar ol i grefydd gael ei sefydlu gan yr apostoUon ; 
yr oedd yn rfaaid i ddysgawdwyr crefydd laíìirìo am wybodaetfa fel dynion eraill, nen 
syrtfaio yn ddifìidd i'w gwrandawyr ; ac yr wyf yn bamu fod yn iawn i'r Metfaodistiaid 
gredu fod oes y gwyrtfaiiftu wedi darfod amynt fawythau. Maent yn awr, yn wir, yn 
ymroddi i roddi dysg i'w pregethwyr ieuainc; ond, a oesganddyntrywdrefnerrhoddi 
gwasanaetfa a cfaynnaliaeifa iddynt ar ol eu dysgu ? Oellid meddwl eu bod yn ddigon 
dysgedig i lafurìo y ddaear, neu i bwyso sugr, a mesur Uleiniau, heb en hanfon i 
atfarofii. 

Goddefwcfa i un sydd yn eich caro er mwyn eich tadan a hunasant, pa raî oeddynt 
(dylech gofio) yn parchu yr Bglwys yn fiiwr, ac i nn Byáá yn sylwi ar eich holl ysgog- 
iadan— goddefwch, meddaf, i mi ddywedyd fy mam. Tr wyf yn credu y bydd yr 
athrofliaa yn fwy o goUed i chwi nag o ennUI, ob na ofelwch am y gwŷr ieuainc ar ol 



MODDION lACHAWDWRIAETH. 239 

iddjmt oiphen eu tymmor yn yr ysgol ; oblegid fe'n hanghymhwyair i fy w fel eich 
hen bregethwyr, ac fe fydd rhywrai yn Lloegr neu rywle yn galw am danynt, neu 
hwy ymroddant i fyned tros y môr. T mae yn anghenrheidiol eu bod yn rhywbeth 
heblaw dynion cyn yr aroeant yn eich plith. Fe ddywedir yn ddannodus fod yn an- 
mhosibl diwygio yr Eglwys Sefydledig ; ond y mae yn ymddangos i mi fod rhyw an- 
mhoBiblrwydd ar eich ffordd chwithau i ddiwygio. Yr wyf yn deall, oddiar glywed, 
fod rhyw ddosbarth o'ch pregethwyr yn wrthwynebol i ddiwygiad, a hyny oddiar eu 
bod yn arfer teithio, gydag ychydig, meddir, o bregetliau poblogaidd ; canys nid hwyr- 
ach y byddai yn waeth amynt os cytunech ft'r drefn rëolaidd. Ac mi a glywais fod 
rfaai yn eich plith yn dra grwgnachlyd, am fod ambell un yn cael ei aefydlu, a chyflog 
yn <»el ei benodi iddo. Yn hyn yr wyf yn gweled gwendid eich cyfìindebau; y 
maent yn agored i ddylanwad cenfigen, a phwy a all sefyll o'i blaen 1 pryd y mae ein 
cyfansoddiad ni yn diogelu dynion teilwng rhag ei rhuthriadau. Onid yw eich preg- 
ethwyr yn agored i gael eu cosbi yn eu hamgylchiadau os dygwydd iddynt anfoddloni 
rhywrai mawr yn eich plith î Clywais am bregethwr yn fy nghymydogaeth a ddy- 
gwyddodd fod yn onest wrth Mr. — , a'r canfyniad a fu i Mr. — allu dylanwadu er 
attal cynnaliaeth y truan, fel y gorfu iddo ef a'i deulu oddef Uawer iawn. Y mae'r 
pethau hyn a'r cyffefyb yn peri i mi edrych ar y drefn wirfoddol, fel ei gelwir, o gyn- 
nal crefydd yn wan, anniogel, a pherygluB i*r rhai sydd yn ymddibynu ami; Ún- 
iawn y dywedodd y Pareh J. A. James, o Birminghiun, a phwy yn fwy cymhwys i 
dystiolaethu am ^lwysi Ymneillduol ì " Beth," medd efe, " yw diacon mewn rhai o'n 
cynnuUeidfaoedd YmneiIIduol ? Noddwr y fywioliaeth, Bibl y gweinidog, a blaidd y 
praidd. Yn fynych y mae yr aelodau ymneillduedig," medd yr un gwr teilwng, 
"yn caru en gweinidog yn anwyl à'u gwefusau, ondyn ei gasäu mor drwyadl à'u 
Uogellau. Maent yn ymddwyn ato fel yr ymddygir at fwystfilod gwylltion» ac 
yn ei gadw yn ostyi^gedig trwy ei gadw yn dlawd." 

Wrth deidfynu fy llythyr, yr wyf, syr, yn dywedyd yn hyf, fod ein Heglwys yn rhagorì 
yn ei darparìaeth tuag at roddi addysg i*r werin a chynnaliaeth i'r addysgwr. Sláe 
yn go&Iu am weinidogaeth gyson i'r plwyfau tlotaf ; pan y mae Uawer o gynnulleidfii- 
oedd tlodion yn cael eu gadael yn dra amddifidd gan YmneiUdUwyr Cymru. Y mae 
yr Eglwys yn gofalu am weinidog dysgedig i'r plwyf tlawd, yn gystal ag i'r plwyf cyf- 
oethog ; ac y mae genym gronfa wladol er cynnorthwyo Ueoedd gwir dlodion. A all 
y rhai sydd yn ein collfamu ni yn barhaus ymfirostio mewn pethau fel hyn ? Onid 
yw eu cynnulleidfaoedd tlodion ar hyd y wIÌeuI ar lewygu, o herwydd na sdlant roddi 
cymhorth teilwng i bregethwyr doniol Y Ond yr ydym ni yn gofiilu am eneidiau y 
tlodion yn gystal ag eneidiau y cyfoethogìon. Y mae llawer iawn o bethau yn rhagor 
ar fy meddwl ag y byddai yn fuddiol i'r YmneiUdüwyr eu hystyried. Ond nid da 
gormod o ddim. 

Yr eiddoch, 

VINDEX. 



MODDION lACHAWDWRIAETH. 

"Am hyny flfydd »ydd trwy glywed, a chlywed trwy air Duw."— ÄAa/wnûiW x. 17. 

Mab pethau mawrion weithiau yn dyfod trwy bethau byehain. Yr ydym 
yn gweled hyny yn fynyeh mewn natur ; ac yn ei ganfod hefyd yn y 
byd oelfyddydol. Gwelwyd darganfyddiadau neu ddyfeisiau mawrion yn 
dyfod i'r anüwg oddiar achlysuron a thrysry foddion distadl iawn. Gweled 
afal yn syrthio i lawr oddiar gangen y pren a barodd i Syr Isaac Newton 
wneyd ymchwìlìad am yr achos o hyny — ^paham y syrthiai i lawr i'r ddaear 
mwy nag y dîangai ymaith i'r awyr ? — a'r canlyniad a fii, iddo gael allan y 
deddfau pwysig hyny mewn natur a elwir Deddfau Pwys a Thyniad. Yr 
ydym yn gweled pethau cyffelyb yn nhrefìi rhagluniaeth Duw tuag at y byd. 
Dyrchafiad Joseph yn lly wydd ar wlad yr Aipht> yr hyn a fü yn foddion i 

s2 



240 MODDION lACHAWDWRIAETH. 

gadw 3m fy w bobl lawer, a ddygwyd ymlaen trwy gadwen o amgylehìadau 
dLstadl iawn. Yr oedd fod ei dad yn gwneuthur iddo siaced fraith yn un 
ddolen yn y gadwen, ac felly yr amrywiol amgylehiadau erailL Y mae 
hyn i'w weled hefyd yn nhrefn iachawdwriaeth. Mae yma bethau mawr- 
ion yn cael eu dwyn ymlaen trwy foddìon distadl. Mae y pethau mwyaf 
yn dyfod trwy ffydd, a ffydd yn dyfod trwy gly wed. 

Mae ffyáá jm llanw Ue mawr mewn crefydd. Y mae iddi swyddogaeth 
o'r pwys mwyaf yn ein hiachawdwriaeth. Trwy ffydd y cyfiawnhëir dyn 
gyda Duw; a thrwy ffydd y mae dyfod i heddwch Duw; Bhuf, v. 1. 
Heddwch Duw ydyw y cwbl at sicrhau dedwyddwch tragywyddol dyn. 
Trwy %dd y mae cymdeithasu â Duw. Ffydd sydd yn gweled yr Anwel- 
edig. Ni ddichon fod cymundeb rhwng ein meddyliau â Duw ond trwy 
fiydd. Ffydd sydd yn uno yr enaid â Christ. Ùndeb ffydd ydyw yr 
undeb ysbrydol hwnw. Ffydd o du y pechadur, a'r Ysbryd o du Crist, a 
wna yr undeb i fyny. Mae y credadyn yn Nghrist trwy %dd, a Christ 
yn y credadyn trwy ei Ysbryd. Trwy ffydd yr ydym yn derbyn o gyf- 
lawnder Crist. Ffydd sydd yn cymhwyso gwaed Crist at y gydwyboli ; 
trwy ffydd y tynir rhinwedd o angeu y groes. Ffydd, medd John Bunyan, 
yw y tusw isop sydd yn taenellu gwaed Crist ar gydwybod pechadur. 
Ffydd ydy w effaith uniongyrchol argyhoeddiad yr Ysbryd : fiydd a gyfrifir, 
gan hyny, yn ffrwyth yr Ysbryd. Mae yr Ysbryd yn argyhoeddi o wir- 
ìonedd a phwys tystiolaethau y Bibl, a thrwy hyny mae y galon yn cael ei 
dwyn i deimlo cynnwysiad y gwirioneddau hyny. Argyhoedda o ddrwg 
pechod, nes dwyn yr enaid i alaru o'î herwydd ; ac argyhoedda o wirion- 
edd tystiolacth Duw am ei Fab, nes enniU y galon i ymddiried ynddo. 
Ffydd sydd yn diffoddi picellau tanllyd y fall. Mae yn darian i ddiogelu 
yr enaid rhag temtasiynau y gelyn. Mae ffydd yn adnabod ei ddicheUion 
ef ; anmhosibl yw iddo dwyllo ffydd : mae ffyáá yn gweled gwenwyn ei 
gynnygion, ac yn edrych i'w canlyniadau tragywyddol. Ffydd sydd yn 
gorctìfygu y byd yn ei ŵg ac yn ei wên. Mae fíydd yn galluogi yr enaid 
i ddibiisio y byd, i edrych amo yn fychan a dibwys, trwy ddwyn y meddwl 
i gydnabyddiaeth â byd uwch na hwn — â byd mwy — â byd ysbrydol a 
thragywyddol ei barhad — ^byd yr ymddengys y byd yma yn ei ymyl yn 
fychan, a'i holl helyntion ond fel chwareu plant. I feddwl yn cymdeithaau 
â byd tragy wyddol, nid ymddengys cyfoeth y byd hwn yn werth sychedu 
am dano, na'i barch yn werth rhedeg ar ei ol ; ac nid ymddengys ei drueni 
ychwaith yn werth gruddfan o'i blegid. I enaid yn edrych trwy fiydd i 
fyd arall, nid ymddengys dyoddefiadau yr amser presennol hwn yn werth 
eu cyffelybu i'r gogoniant a ddadguddir yno. Trwy ffydd y mae cael hawl 
i fy wyd tragy wyddol. " Y rhai sydd o fiydd, a fendithir gydag Abraham 
fiyddlawn," neu Abraham flfyddiog. Maent yn sefyll yn yr un hawl i'r 
addewid ag Abraham, yr hon addewid a wnaethpwyd, nid i-berson neillduol, 
neu i genedl, ond i garacter neu gymeriad moesol, sef i ffydd. Y mae 
pawb sydd o'r un ffydd ag Abraham, yn sefyll ar yr un hawl ag ef i addewid 
bywyd tragywyddol. " Yr hwn sydd yn credu i'r Mab, y mae ganddo 
fywyd tragywyddol." 

Ni a welwn, gan hyny, fod ffyáá yn llanw Ue mawr yn ein hìachawdwr- 
iaeth ; ond er hyny mae ffydd yn dyfod trwy foddion (Ûstadl iawn — "trwy 
glywed," neu wrandawiad pregethiad yr efengyl. Ac os daw fiydd trwy 
gly wed, daw pob peth arall trwy glywed. Nid y w fiydd byth yn dyfod i 



MODDION lACHAWDWRlAETH. 241 

mewn yn waglaw ; nid y w by th yn dyfod heb ei Christ yn ei deheulaw — 
heb iaehawdwriaeth ddigonol gyda hi, Nîd yw ffydd wedi ei bwriadu î 
ddiwallu eyflwr y pechadur wrthi ei hun ; nid ydy w yn gyfaddas i hyny ; 
swydd ffydd y w tynu i mewn bethau eraill, gwell na hi ei hun ; ei gwaith 
hi ydy w derbyn Crist yn lachawdwr, a defnyddio yr iachawdwriaeth sydd 
ynddo. Mae ffydd fel yr afonydd mawrion jm y prifddinaâoedd ; megys 
yr afon Thames yn Llundain. Nid yw yr afon yn gyfaddas i ddiwallu y 
ddinas wrthi ei hun : rhaid i'r dinasyddion gael llawer o bethau heblaw 
dwfr at eu cynnal. Ond y mae yr afon yn trosglwyddo i mewn bob peth 
sydd yn anghenrheidîol i ddiwallu y trigolion. Od oes dim gwell na'u 
^ydd yn y ddwy India, rhaid i'r hen afon Tafwys gael teimlo ei bwys, a'i 
gario i mewn i'r brifddinas. Felly y mae ffjrdd yn tynu i mewn bob peth 
sydd yn anghenrheidiol ar gyflwr y pechadur. Od oes un gras yn 
nghyfoeth y Duwdod, rhaid i ffydd gael ei gario i mewn i gyflwr y truan. 
Od oes un fendith yn nghyflawnder Crist, gyfaddas i anghen pechadur, 
myn %dd gael gafael arni, a'i chymhwyso at yr anghenrhaìd. Od oes dim 
rhmwedd yn ngwaed y groes, myn %dd ei gael a'i anfon at y gydwybod. 
Ei swydd hi ydyw cyflawni yn hollol anghen y tlawd jm nghyflawnder 
Duw ei hun. Er hjm oU, mae ffydd a'i holl ganlyniadau mawrion yn 
dyfod trwy glÿwed — trwy y moddion sydd yn ein cyrhaedd, ac yn aml yn 
ein dwylaw — ^trwy wrandaw yr efengyl. Mae rhyw fath o wrandaw na 
ddemnir neb byth a'i gwnelo — " gwrandaw fel y byddo by w yr enaid." 
Edrychwn yn ddifrifol am i'n gwrandawiad o'r efengyl ateb ei ddyben 
mawr. 

Mae amryw o bethau yn dyfod dan yr enw %dd yn y Bibl. Dawn i 
wneuthur gwyrthiau a elwir yn ffydd. "Pe b'ai genych %dd megys 
gronyn o hâd mwstard, chwi a ddywedech wrth y mynydd hwn, Symud 
oddiyma draw, ac efe a symudai ; ac ni bydd dim anmhosibl i chwi ;" 
M<xt. xvii. 20. " A phe b'ai genyf yr hoU %dd, fel y gallwn symudo 
mynyddoedd, ac heb genyf gariad, nid wyf fi ddìm ;" 1 Cor. xiii. 2. Éhodd- 
wyd yr enw fíydd ar y ddawn hòno, am fod yn rhaid i'r rhai oedd yn ei 
meddu weithredu rhywfath o ffydd yn ngallu Duw yn nghyflawniad y 
gwyrthiau hyny. Yn enw Duw, neu yn enw Crist, y byddent yn 
gwneuthur gwyrthiau. Nid y w y ffydd hon yn anghenrheidiol amom ni. 
Mae yn wir pe buasem yn ei meddu, a medru trwyddi fywhau y meirw, a 
iachäu clefydon wedi i'r holl feddygon fethu, y gwnaethem sôn mawr am 
danom ein hunain yn ein by wyd. Mae yn ddîau y buasem yn holl bapyrau 
newydd Ewrop cyn pen dau fis. Ond ni buásai y cyfryw ffydd yn werth 
dim tuag at farw. Mae genym hanes rhai yn dyfod ger bron y Bamwr, 
ac yn hòni eu bod wedi gwneuthur gwyrthiau lawer yn ei enw, ac yntau 
yn addef wrthynt nas adnabu efe mohonynt erioed. Ehodded yr Arglwydd 
i ni y peth mawr hwnw a baro iddo ef ein hadnabod y dydd hwnw. Mae 
y ffydd hon wedi coUi o'r byd yn ein dyddiau ni. Gorphenodd ei gwaith. 
Dyben y gwyrthiau ydoedd proô dwyfol anfoniad Moses ac eraill o'r dyn- 
ion sanctaidd a ysgnfenasant y dadguddiad o feddwl Duw i ni, ynghyd â 
dwyfol anfoniad y Messiah a'i apostolion. Y mae dynion sydd yn galw eu 
hunain yn Gristionogion, yn hòni yn y dyddiau hyn eu bod yn meddu y 
doniau gwyrthiol. Nid ydym yn arfer dywedyd na meddwl yn isel am y 
gwahanol bleidiau Cristionogol sydd yn nhywysogaeth Cymru ; mae yn 
hawdd i ni estyn deheulaw cymdeithas i'n gilydd, er ein bod yn gwahaniaethu 



242 MODDION lACHAWDWRIABTH. • 

yn ein bamau am ryw bethau dibwys, ond i ni gael fle i famu am eîn 
gilydd ein bod yn gydwybodol a gonest, ac yn adeiladu ein crefydd ar 
y sylfaen a osododd Duw. Ond am y rhai hyn sydd yn hòni iddynt eu 
hunain y ffydd wyrthiol, y mae yn anhawdd eu pasio heb eu dirmygu. 
Mae yn rhaid eu bod yn dwyllwyr bwriadol. Nid yw yn bosibl na wydd- 
ant nad oes ganddynt mo y doniau gwyrthiol. Pa fodd y maent yn alluog 
i ddy weyd eu bod yn meddu dawn wyrthiol, a hwythau heb wneyd gwyrth 
erioed? Pe buasem jm tybio ein bod yn meddu y fath ddawn, buasem 
yn gyntaf yn eilio i fynydd wi'thym ein hunain, ac yn gwneuthur gwyrthiau, 
cyn meiddio dywedyd ein bod yn gallu hyny. Nid dy weyd eu bod yn meddu 
dawn wyrthiol y byddai Crist a'i apostolion ; gwneuthur y wyrth y bydd- 
ent hwy, a gadael i'r wyrth ddy wedyd. Pe caem ninnau y wyrth gan y 
dynion hyn, ni a'i credem hi. Ond y mae yn rhaid fod eu honiadau yn 
gwrthwynobu eu cydwybodau. Gwelsom hanes am anflyddiwr yn teithio 
trwy Daleithiau Cyfunol America i ledanu ei gableddau. Dygwyddodd 
ei fod unwaith ar ei daith jm myned dros un o lynoedd yr America. Cy- 
fododd ystorm fawr ar y Uỳn. A phwy oedd un o'r rhai cyntaf i weddîo 
ar Dduw am waredigaeth ar y Uỳn, ond yr anffyddiwr. Wedi iddo gael y 
làn, safodd ar yr heol drachefn i gyhoeddi ei gableddau ; ond methodd ei 
dyrfa ei oddef, a Uuchiasant ato y baw a*r ceryg. Yr oeddynt yn ei 
wrandaw yn dawel nes y gwelsant ei fod yn siarad yn groes i'w gydwybod; 
canys wele y dyn, oedd newydd fod yn gweddîo ar yr Arglwydd i'w 
waredu pan ar y Uỳn, yn awr yn gwadu y Duw hwnw ar yr heol. Mae y 
dyn sydd yn gwneyd twyU bwriadol, trwy ddyweyd yn groes iV gydwy- 
bod ei hun, yn haeddu ei ddirmygu, yn gystal a thosturio wrth ei drueni. 

Ffydd araU a elwir gan dduwinyddion yw flfydd hanesiol : math o gyd- 
syniád â gwirioneddau y Bibl, ac er hyny yn gydsyniad noeth a difírwyth, 
heb gynnyrchu ymorphwysiad ar Grist am fywyd, nac ufudd-dod i'r gwir- 
ionedd yn yr ymarweddiad. Mae Uawer yn meddu y %dd hon yn eîn 
mysg ni yn Nghymru ; ac y mae yn weU bod yn meddu hon, na bod heb- 
ddi ; oblegid mae y flfydd hon yn rhoddî i'r gwirionedd radd o awdurdod 
ar y gydwybod, ac yn peri iddo gyffwrdd yn ysgafh â'r serchiadau, nes y 
mae y gair yn cael ei dderbyn trwy lawenydd, gyda hyfrydwch. Mae y 
pechadur yn sefyU mewn gweU gobaith am y ffydd achubol, trwy fod yn 
meddu y ffydd hanesiol. Mae yn fwy gobeithiol o fod yn cydsynio â'r 
Bibl, na phe buasai yn ei wadu. 

Ond y flfydd sydd dan ein sylw ni jm awr — y ffyáá sydd yn dyfod 
trwy gly wed, a chlywed trwy air Duw — ^y w ffyáá achubol, yr hon sydd yn 
effaith argyhoeddiad mwy trwyadl na r Uall, ac yn cynnyrchu ymorphwys- 
iad ar Grist mewn calon, ac ufudd-dod iV gwirionedd mewn buchedd. 
Am fod ufudd-dod yn hanfodol i ffydd achubol, y ceir flfydd yn fynych yn 
cael ei galw yn ufudd-dod i'r gwirionedd; Âct, v. 32; 1 Pedr i. 22; 
Rhuf, vi. 17. Eithr ein hamcan yn y traethawd hwn, ydyw sylwi ar 
ffyáá yn ei chysyUtiad â'r gair. GaUwn nodi dau gysyUtiad rhwng flíydd 
â*r gair. Mae y gair yn sylfaŵn ffydd, ac y mae hefyd yn foddion %dd. 

Mae y gair yn sail ffydd. Y gair sydd iV gredu er iachawdwrìaeth. 
Nid ydym yn meddwl wrth ddy weyd feUy, fod iachawdwriaeth wedi ei 
chysyUtu â chredu rhai pethau sydd yn y gair, megys credu rhanau hanesiol 
y gair. GaU un gredu gwirionedd yr hanesion ysgrythyrol, ac er hyny fod 
heb gredu i iachawdwriaeth. Bhaid credu athrawiaeth ein iachawdwriaeth, 



MODBION lACHAWDWRIAETH. 243 

neu yp hyn yn briodol a elwîr yr efengyL Yr athrawiaeth am gymer- 
îad Duw, trueni dyn, person a swydd y Cyfryngwr, &c. — rhaid eredu 
y gwirioneddau hyn, a'u credu am mai Duw a'u tystiolaethodd. Nid oes 
neb teilwng o'i gredu am bethau tragywyddol ond Duw, Gallwn gredu 
ein gilydd am bethau byehaln y ddaear. Pe dygwyddai i ni gael ein 
twyllo gan ein gilydd am y pethau hyny, ni bydd y twyll o ganlyniad 
mawr. Ni allai effeithio ar ein sefyllfa dragy wyddol, o leiaf i'r twylledig ; 
gallai hyny i r twyllwr, os yn fwriadol yn gwneyd y twyll. Ond mae yr 
achos sydd yn cael ei benderfynu yn y grediniaeth o ffordd iachawdwriaeth 
o'r fath bwys, fel y byddai yn rhyfyg ymddiried i neb am dano, ond i'r 
Hwn y mae yn anmhosibl iddo fod yn gelwyddog. Ffydd yn Nuw yw 
ffydd achubol. Credu i Dduw yw credu i iachawdwriaeth ; o herwydd 
nid yw gwir fíydd yn ymddiried yn neb arall. Nid yw yn ymddiried 
yn ngwybodaeth neb ond yr Hwn sydd berffaith-gwbl o wybodaeth, nac yn 
%d(flondeb neb ond yr Hwn sydd anghyfnewidîol. Nid yw gwir fiydd 
yn troi i'r oesoedd tywyll i ymofyn am y gwirionedd. Nid y w byth yn 
gofyn, Beth a ddywed y Tadau ? Beth a ddy wed Tertullian, neu Origen, 
neu Cyprian, neu Chrysostom, neu Augustine, neu Ambrose ? Na î nid y 
ffordd yna y mae gwir ffydd yn ymofyn am y seiliau i bwyso amynt yn 
angeu. Pa beth a ddywed yr Arglwydd ? yw holiad gwir ífydd. " At y 
gyfraith ac at y dystiolaeth ; oni ddy wedant yn ol y gair hwn, hyny sydd 
am nad oes oleuni ynddynt," pe byddent y Tadau. Mae achos diddiwedd 
dyn o'r fath bwys, fel y byddai yn rhyfyg cymeryd tystíolaeth creadur i 
hyderu ami. Mae gobaith by wyd tragy wyddol mor fawr, ac mor werth- 
fawr yn ei wrthddrych, fel y byddai tystiolaethau yr hoU greaduriaid yn 
rhy fychan o sicrwydd am dano. Byddwn yn arfer edrych am gademid 
yn y sail, a fyddo yn gyfatebol i bwys yr adeilad. Ni byddwn byth yn 
bamu yn ddoeth gosod adeilad pwysfawr iaym ar sail egwan. Wele, 
dilynwn y rheol hon gyda'n hachos tragywyddol, ac ni a wrthodwji dyst- 
iolaeth pawb yn sail i'n %dd, ond yr eiddo Ef, yr hwn sydd ei hun yn 
graig dragy wyddol, a'r hoU anghyfhewidioldeb yn preswylio ynddo. Am 
danom ein hunain, buom yn meddwl pe cawsem dystiolaeth mil o angelion 
glân am y ffordd i ddedwyddwch tragywyddol, ac heb genym ddim i 
grogi ein heinioes amo yn angeu ond cywirdeb angel — dim genym i'w 
deimlo rhyngom a neidio i warth tragywyddol, ond gair angel — ^jm dd'íau, 
byddai amom arswyd anturio i dragywyddoldeb feUy. Cyfnewidiol yw y 
creadur : arswydem y gallai ei anwybodaeth, er heb ynddo un ddichell, ein 
camarwain, ac i ninnau gael ein somi am y cwbl sydd werthfawr. Ond ni 
a fyddwn yn meddwl ein bod weithiau yn gweled y fath gademid yn 
nhystiolaeth Duw, fel yr anturiem i dragywyddoldeb, beth bynag ydyw, 
heb ofn — ^heb deìmlo dim, na meddwl fod dim i'n cynnal rhag suddo i 
dmeni bythol, ond gair ein Duw. Os cawn grogi ein henaid ar un adnod 
o'r Bibl, byddwn ddiogel byth. 

Perthynas arall rhwng fiydd a'r gair ydyw, fod y gair yn foddion fiydd. 
Mae ffydd yn dyfod " trwy glywed." Mae llawer o dystiolaethau eraill, 
er yn wirionedd, yn ddiJfygiol o brofion i argyhoeddi o'r gwirionedd. 
Ond nid yw felfy yma. Mae tystiolaeth yr efengyl wedi ei hamgylchynu 
â phrofion oddi allan, áò wedi ei chyfoethogi â phrofion oddifewn iddi ei 
hunan, i argyhoeddi pob meddwl diduedd. Y profion tufewnol yn unig 
sydd yn ateb dyben gyda y rhan fwyaf. Dyna y profion sydd wedi eu 



244 MODDION lACHAWDWRIAETH. 

cyfaddasu at amgyffi-edîon y rban liosocaf o ddynolry w, y rhaî sydd yn 
analluog, o herwydd anwybodaeth, î dderbyn y profíon allanol. Cyfaddas- 
rwydd y gair i chwilio y galon, ac i'w tnawelu, a'ì gyfatebiad perffaith i 
lais neu dyst tufewnol y fynwes, sydd yn effeithio argyhoeddiad gyda y 
rhan fwyaf. 

Bellach, o hyn hyd ddiwedd ein hysgrif, ni a sylwn yn fwy penodol ar 
y gair fel moddion ffydd. Y mae yn gymaint felly, a bod pawb sydd heb 
ffydd, yn bod felly oddiar ragfam at y gair, neu ddyeithrwch iddo trwy 
ddifaterwch, neu esgeuluso ei ddefhyddio yn y modd y cyfarwyddir yn y 
gair ei hun, neu ynte oddiar fod yn amddifaid o hono. Y mae genym 
lawer o ffeithiau am ddynion oedd yn anfiyddiaid penderfynol, eto trwy 
ymroddi 1 ddarllen y gair, wedi cael eu hjEirgyhoeddi, heb un moddion 
arall. 

Mae anghenrheidrwydd mawr yn y dyddiau hyn, gyfarwyddo y genedl 
pa fodd i gael fíydd. Y mae y pregethwyp presennol, a'u tadau o'u blaen, 
wedi traethu Uawer ar natur ffydd, a'i heffeithiau, a'i hawdur ; ond fe 
allai iddynt fod yn rhy brin yn dysgu eu gwrandawyr pa fodd iV chael. 
Mae gan y Parch. William Gumall bennod ar natur fl^dd, ac ar ei heffeith- 
iau, &c.; ond nid yw yn gadael y pwnc heb roddi pennod hefyd i ddangos 
pa fodd y mae i'r anghredadyn ymofyn am ffydd. Pa fudd i ni a fyddai 
cael sicrwydd fod mynydd o aur dilin draw yn Jupiter ? Gwell fyddai i ni 
gael hanes hanner wns yn rhywle ar y ddaear lle y gallem ei gael. Naill ai 
na ddywedwch wrthym am Geidwad, neu dywedwch wrthym hefyd ei fod 
mewn cyfle i ni ei gael ; dy wedwch ei fod yn sefyll wrth ein drws, ac yn 
curo, ac ni a fyddwn ddiolchgar am hanes felly. Pa fuddioldeb fyddai 
dangos iachawdwríaeth yn y lleuad i bechadur sydd ar y ddaear, yr hon na 
byddai yn bosibl iddo gael gafael ami? Gwyddom am ardaloedd yn 
Nghymru, Ue yr oedd y pregethwyr ymron i gyd wedi ymroddi i ddangos 
iV gwrandawyr pa fodd y syrthiodd dyn, a pha fath yw yr iachawdwríaeth 
sydd yn Nghrist, ond na byddent byth yn gweled y Gwaredwr jm ddigon 
agos at y pechadur fel ag i feiddio eu cymhell i droi ato a chredu ynddo. 
Os credu a fyddai y pwnc, egluro natur ffydd a fyddai y bregeth, ond heb 
roddi dim annogaoth na chyfarwyddyd i neb ymofyn am dani. Ni allent 
weled yn addas, yn gydunol â'u hegwyddorion, i gyhoeddi yn wyneb y 
dyrfa, " Edifarhewch, a chredwch yr efengyl." Ond wedi hyny, daeth y 
weinidogaeth yn fwy ymarferol ; rhoddid yn fynych annogaethau a chyfar- 
wyddiadau i ymofyn am grefydd ; a'r effaith a fu dychweliad lluoedd o 
bechaduríaid at yr Arglwydd. Edrychwn ar y llwyddiant a fu yn y 
blyneddau diweddaf ar yr ymdrechion o blaid dirwest, a chawn arddangos- 
iad o natur gyffelyb. Bu ein tadau yn ymdrechu i argyhoeddi y genedl 
o'r pechod o feddwdod. Byddai rhai o honynt yn taranu uwch ben y bai 
hwn, yn fwy nerthol ac effeithiol ar y pryd, fe allai, nag y gallodd neb yn 
y pedair blynedd ar ddeg diweddaf. Ond er hyny cynnyddu yr oedd 
meddwdod yn mysg y genedl dan yr hoU felldithion ofnadwy. Paham yr 
oedd y fath weinidogaeth danllyd yn aflwyddiannus? Yr ydym yn bamu 
mai o ddiffyg dysgu neu gyfarwyddo y gwrandawyr am y ffordd i ochel 
meddwdod. Yr oeddynt heb wybod y ffordd eu hunain. Nid ydym yn 
meddwl wrth ddywedyd felly, eu bod hwy yn yfed yn anghymedrol, ond 
nad oeddynt yn deall y ffordd ddiogel i feddwyn droi yn sobr. Yr oedd- 
ynt yn caniatäu mesurau bychain o'r dîodydd meddwol, eithr yn gwahardd 



MODDION lACHAWDWRIAETH. 245 

yn groch fesurau mawrion ; heb ddeall neu heb ystyried y eysylltiad sydd 
rhwng mesur bychan a mesur mawr. Peth nesaf i anmhosibb'wydd ydyw 
i ddyn wedi arfer meddwi, ymattal rhag cyraeryd gormodedd o'r dîodydd 
meddwol, os unwaith y caiff eu harchwaethu. Yr oeddynt hwy yn 
gwahardd meddwdod, ac yn cenadu yr hyn oedd yn ei sicrhau — ^yn con- 
demnio yr effaith, ac yn cyfiawnhau yr achos. Felly o ddifíyg dysgu y 
genedl i ochel meddwdod, yr oedd yr annogaethau grymus i sobrwydd yn 
syrthio i raddau mawr yn ddîeffaith. Mae graddau o'r un peth, fe allai, 
wedi achosi i weinidogaeth yr efengyl fod yn llai llwyddiannus nag y 
buasai heb y di%g a nodwyd ; sef, traethu Uawer ar natur gwir grefydd, 
ar gwymp dyn, ar drefh cyfiawnhad, &c., ac esgeuluso annog pechaduriaid 
i ymaflyd mewn crefydd ymarferol, a*u cyfarwyddo at foddion iachawdwr- 
iaeth, yr hyn sydd jm gorwedd mor amlwg yn y Bibl, ac i'w gyfarfod yn 
Dawer mynychach, nag eglurhau pynciau. 

Hwyrach fod dysgawdwyr crefyddol weithiau yn cario rhai gwirionedd- 
au yn rhy bell, fel ag i ymddangos yn erbyn y gwirionedd a ddygir dan 
sylw. Pan yn egluro graslonrwydd yr iachawdwriaeth mewn duU anochel- 
gar, dichon fod yr eglurhad yn tueddu i adael argraff o'r fath a ganlyn ar 
ry w feddwl halogedig fyddo yn gwrandaw, — " Gan fod yr iachawdwriaeth 
o ras, fel yr ydwyf yn cfywed, yr ydwyf yn casglu ac yn penderfynu na 
waeth i mi pa fodd i ymddwyn. Byddaf, yn ol y desgrifiad yna, mewn 
cystal gobaith am iachawdwriaeth yn y tafamdŷ ag yn yr addoldŷ; o 
herwydd o ras y mae, ac nid yw gras yn edrych ar ddaioni yn y gwrth- 
ddrych." Mae yn wir fod iachawdwriaeth o ras hollol ; ond mae mor wir 
a hyny mai gras sanctaidd ydyw gras Duw. Mae yn ras nad yw byth yn 
edrych yn ysgafti ar bechod — ^gras sydd yn gwgu ar bob anwiredd — a gras 
sydd yn rhedeg allan trwy foddìon. "Yn mhob man Ue y rhoddwyf 
goffadwriaeth o'm henw, y deuaf atat, ac y'th fendithiaf." Onid wyt 
ti, O Arglwydd, yn bendithio o ras? gan hyny ni waeth i ti pa le i 
fendithio. Oni all gras redeg i'r chwareudŷ, a bendithio yno? Na, medd 
Duw, fy nhrefn i ydy w, dyfod i fendithio lle y rhoddwyf goffadwriaeth o'm 
henw. 

Digonobwydd yr iachawdwriaeth sydd yn cael ei gario weithiau i eith- 
afion, fel ag i adael allan yn hollol foddion iachawdwriaeth. Pan y caiff y 
gwirionedd fod lesu Grist yn myned ar ol y gyfpgolledig hyd oni chaffo 
efe hi, ei adael yn anwyliadwrus ac yn hannerog, y mae y meddwl hwnw 
sydd yn arfer troi gras Duw i drythyllwch jm tynu casgliad felly — " Gan 
fod y Bugail da yn myned ar ol y goUedig nes ei chael, nid yw yn ddim 
gwahaniaeth gan hyny i mi fod yn y dafam mwy nag yn yr addoliad ; 
byddaf mewn cystal gobaith yn nhŷ y buten ag yn y chwareudŷ ; onid yw 
y Ceidwad yn medm y ffordd i'r manau hyny fel i'r cyfarfod gweddi ?" 
Mae yn wir fod y Ceidwad yn myned ar ol y golledig nes ei chael ; ond 
nid yn y dafam y mae yn arfer cymeryd gafael ynddi ; nid yn y puteindŷ 
y mae yn arfer cofleidio pechadur ; ond jm yr ymarferiad £g ordinhadau 
sanctaidd gras. Trwy glywed gair Duw y mae flfydd yn dyfod. Yn ei 
rodfeydd y mae y Brenin wedi ei rwymo. Mae iddo rodfeydd penodol, 
sef moddion gras ac ordinhadau yr efengyl; y mae iV gael yno yn 
wastadol; gan hyny, os mynem ei gyfarfod, ymofynwn am dano yn ei 
rodfeydd. 

Dyhtnwad yr Ysbryd hefyd sydd yn cael ei ddangos weithiau mewn 



246 MODDION lACHAWDWRIAETH. 

modd rhy íTaíriol i lygredìgaeth j galon. " Tÿwallt dy Ysbryd, Arglwydd," 

meddai un ar weddi ; '< ni wneir dim yma nes ì ti dywaJlt dy Ysbryd/' 

Gull fod y cyfryw írawd yn meddwl yn ddiniwed ; ond nid ydyw ei eiriau 

yn gywîr, na wneir dim heb y tywalltiad. Wrth y tywalltiad o'r Ysbryd, 

yr ydym yn deall dyhmwadau grymus — dylanwadau anarferol — dyhinwad- 

au yn cynnyrchu diwygìadau mawrion. Mae dyweyd na wneir dim heb y 

iywalltuid yn rhedeg i eithafion. Y mae preswylìad yr Ysbryd gyda ni 

pryd na byddo y tywalltiad. Mae " llaw yr Arglwydd yn gorph^rys yn y 

mynydd hwn." Pe yr attaliai Ysbryd Duw ei orchwyliaeth yn llwyr, 

collid gwir dduwioldeb o'n mysg. Nis gall y saint barhau 301 sanctaidd 

heb ddylanwad yr Ysbryd ar eu calonau. Onid yw y saint yn demlau i'r 

Ysbryd ölan ? onid ydynt yn breswylfod i Dduw trwy yr Ysbryd ? Ac 

y mae fíydd yn dyfod trwy gly wed i galonau Uawer ar yr amser tawel hwn. 

Y fath dduU o weddîo sydd yn tueddu i osod cynllun i'r Arglwydd weithio. 

Nid ydym ni heb ddymuno gweled eto bethau grymus ac anghyfifì'edin gyda'r 

efengyl ; ond nid oes gan neb sail i benu y dull a'r graddau i'r Arglwydd 

weithio. Erfyniwn amo achub pechaduriaid yn y dull a welo ef yn dda, 

Gwnaed pethau mawrion yn Ngogledd Cymru ar ol y tywalltiad mawr a 

fa er ys deg ar hugain o flyneddau yn ol. Mae ein heglwysi wedi dyblu 

yn eu nifer, a'u gwrandawyr wedi llîosogi yn gyfatebol ar ol hyny ; ac nid 

ydym yn deall fod duwioldeb ymarferol yn is yn awr na'r pryd hyny. 

Gwenith da, cryf, yw y gwenith gauaf, ac yn y cyfiredin mae yn oreu. 

Gwelsom htwer dan efieithiau grymus yn nyddiau y tywalltiad, ac yn fiian 

wedi hyny eu hoU f wynder yn ymadaw fel y gwUth boreuol ; a gwelsom 

lawer yn dyfod i arddel Crist, heb aUu hòni pethau mawr — ^mewn ofii a 

gwylder yn penderfynu myned ar ol lesu Grìst, er heb sicrwydd eu bod 

wedi eu gwir argyhoeddi — ac y mae^y rhai hyn heddyw yn golofnau yn 

nheml yr Arglwydd. Dichon fod eisieu i ni ystyried fod yr Arglwydd yn 

newid ei dduU yn gweithio at yr amseroedd, fel y mae yr amaethwr yn 

newid ei orchwyUaeth 301 ol y byddo amgylchiadau yn galw. Gyda 

chenedloedd anwybodus, dyeithr i grefydd, mae yn fynych wedi rhoddi 

dylanwadau nerthol ac anarferol i'w cyfíröi ; ond cenedl wedi hir ymarfer 

â moddion gras a drinir yn wahanol. Gweithia trwy ymrysoniadau dys- 

taw ei Ysbryd ar eu meddyUau trwy y gair, ac ni chânt ond hyny. Os 

gwrthodant hyny, efe a'u rhydd i fyny i'w trachwantau eu hunain. A'r 

golygiad hwn y cytuna y fíeithiau fod Duw wedi gadael gwledydd cyfaìn, 

megys Efndnc, Asia Leiaf, a gwledydd eraiU, Ue y bu crefydd bur yn 

blodeuo am amser maith. Cenedl wedi ei breintio yn uchel,.sydd mewn 

sefyUfa y rhaid iddi ufuddhau i gymheUiadau Ysbryd Duw trwy y gwir- 

ionedd neu eu difíbdd a'u pechu ymaith. Mae gwadu cymheUìadau Ysbryd 

Duw ar feddyUau dynion trwy y gair, neu eu dangos yn ddiddyben a 

dibwys, neu fod heb weled Uaw yr Arglwydd yn gweithio yn y fíbrdd hon, 

yn tueddu i gefnogi cyndynrwydd calonau Uawer o yrondawyr yr efengyl. 

Y golygiad fod yr Ysbryd yn cael ei dywallt fel y gwlaw ar y ddaear, ar 

bob Ue heb wahaniaeth, sydd yn dyfod yn erbyn y dystiolaeth fod fíydd 

yn dyfod trwy glywed gair Duw. Mae y gwlaw naturíol, yn wir, yn 

disgyn ar bob lle, heb adnabod na môr na mynydd, na chraig na dyflìyn ; 

mae yn disg^m Ue nad oes ei anghen fel ar y Ue y mae yr anghen mwyaf 

am dano. Ond nid feUy yn hoUol y mae y gwlaw graslawn. Nid yw 

byth yn dìagyn ond Ue mae ei anghen ; nid yw yn d^gyn ar bob Ue yn 



MODDION lACHAWDWRIAETH. 247 

ddiwahanîaeth. Yn y tywalltîad mawr a welsom, nid oedd y cawodydd 
flSrwythlawn y pryd hyny yn disgyn yn y dafam fel yn yr addoldy ; nid 
oedd y gwlaw maethlawn yn y dyddiau hyny yn disgyn ar y rhedegfëydd 
a'r dawns-gyfarfod fel ar y gymanfa efengylaidd. Na! ar fynydd Sîon 
yr oedd y gwlaw graslawn yn disgyn. Yr athrawiaeth oedd yn defnynu 
fel g^law ; fel gwlithlaw ar irwellt, ac fel cawodydd ar laswellt. Lle 
byddo enw yr Arglwydd yn eael ei gyhoeddi, y disgyn y cawodydd. 
" Hwynt hefyd ac amgylchoedd fy mryn a wnaf yn fendith," medd yr 
Arglwydd ; " a gwnaf i'r gwlaw ddisgyn yn ei amser ; cawodydd bendith 
a fydd. A rhydd pren y maes ei ffrwyth, a'r tir a rydd ei gynnyrch." 

Y golygiad fod yr Ysbryd yn gweithredu yn hoUol annibynol ar ddim 
o du y pechadur — ^nad all unrhyw agwedd ar y pechadur efifeithio dim tuag 
at ei gael na thuag at ei attal, sydd yn caelei gario yn rhy bell gyda llawer, 
fel ag i filwrio yn erbyn y gwirionedd ysgrythyrol am foddion iachawdwr- 
iaeth. Wrth glywed hyny mae y pechadur calon-galed yn tynu y fath 
gasgliad, — " Gan nad yw fy ffyrdd yn efièithio dim tui^ at benderfynu fy 
äefyllfa dragywyddol, mae i mi gystal gobaith am ddylanwad yr Ysbryd 
wrth ymarfer â gwlybyroedd meddwol ag wrth ymarfer â'r Bibl ac oedfaon 
crefyddol.'* Eithr mae yn amlwg oddiwrth yr ysgrythyrau fod rhyw 
agwedd ar bechaduriaid ag sydd yn tristau Ysbryd yr Arglwydd, ac yn ei 
ddiffbdd. Sonir am bechaduriaid yn gwrthwynebu yr Ysbryd Glân. Ao 
y mae Duw yn sicrhau mai o'i anfodd y mae efe yn rhoddi pechadurîaid ì 
fyny, ac yn gofyn pa beth oedd i wneuthur yn ychwaneg nag a wnaethai 
efe iddynt tuag at eu dychweliad, ac yn tystio mai eu pechodau a barodd 
iddo guddio ei wyneb oddiwrthynt, fel na chlywo eu Uefau. Mae rhyw 
agwedd neillduol yn mha un na cheir Ysbryd yr Arglwydd byth. Yr 
agwedd hòno ar y galon sydd yn cadw y pechadur draw oddiwrth foddion 
iachawdwriaeth, sydd yn ei gadw hefyd allan o gyrhaedd dylanwadau yr 
Ysbryd, oblegid nid yw yr Ysbryd yn gweithredu ond drwy y moddion. 

Anallu dyn sydd yn cael ei osod allan gan rai fel ag i sefyll yn anghyson 
â'r pwnc o fod y gair yn foddion ffydd. Darluniant bechadur yn an- 
alluog, fel y marw yn y bedd, yn mhob ystyr. Mae yn wir fod cyffelyb- 
rwydd rhwng y farwolaeth ysbrydol a'r farwolaeth naturiol ; ond y mae 
gwahaniaeth hefyd ; ac fe allai fod cymaint o anghenrheidrwydd i ni ddeall 
y gwahaniaeth a deall y cyffelybrwydd. Marwolaeth naturiol sydd yn 
hollol esgusodol ; nid ydyw Duw yn beio y corff" marw yn y bedd am fod 
yn farw : ond mae y farwolaeth ysbrydol yn cael ei beio ; nid esgusodol 
mohoni. Mae y marw naturiol yn hollol analluog i arfer unrhyw foddion 
tuag at ei fywhad o feîrw : os bywhëir ef, rhaid i hyny gael ei wneuthur 
trwy weithrediad digyfrwng gallu Duw. Ni all fod moddion a chymhwys- 
der naturiol ynddo i fy whau y marw. Ond am y marw ysbrydol, mae efe 
yn meddu gallu a chymhwysder i ymaflyd mewn moddion o ordeiniad Duw, 
ac a fendithir ganddo trwy ddylanwad ei Ysbryd i fywhau y marw. En- 
nill y galon i Dduw ydyw y bywhad ysbrydol, a gwneir hyny trwy air y 
gwirionedd. Ehaid i'r pechadur, er yn farw ysbrydol, ymafiyd yn modd- 
ion y bywhau. Gelwir yr esgym sychion i wrandaw gair yr Arglwydd 
cyn i'r anadl ddyfod a bywyd i mewn iddynt. Cafodd y prophwydo effaith 
amynt cyn i'r anadl ddyfod. Casglodd asgwm at ei asgwm ; gwisgwyd 
hwy â gîau ac â chroen. Pe buasai y farwolaeth ysbrydol yn ateb yn 
hollol i farwolaeth naturiol, ni buasai dyn yn ei gyfiwr natur yn gyfaddas 



248 MODDION lACHAWDWRIAETH. 

wrthddrych i'w berswadio» ei gymhell, a'i argyhoeddL Dywed y Dr. Owen, 
" Mae rhjrw bethau yn ofynol oddiwrthym ni mewn ffordd o ddyledswydd, 
y rhai ydynt o fewn eyleh eich galluoedd naturíol ; maent yn ofynol fel 
rhagbarotoad i'r adenedigaeth." Fel hyn y mae ymwneuthuriad allanol 
â moddion grafi: "ffydd sydd yn djrfod trwy glywed." Nid oes gan 
bechadur allu i gyfnewid ei galon o hono ei hun, ond y mae ganddo allu i 
ymaflyd yn y moddion a ordeiniodd Duw i'w chyûiewid ; ac y mae Ysbryd 
Duw yn arfer, ac i'w ddysgwyl i, weithredu bywyd trwy y moddion yn yr 
ymarferiad o honynt. Trwy esgeuluso y moddion y mae pechaduriaid yn 
esgeuluso iachawdwriaeth. Nis gellir na derbyn nac esgeuluso iachawdwr- 
iaeth ond trwy ddefnyddio neu esgeuluso y moddion. Yn y moddion y 
mae iachawdwriaeth wedi dyfod i'n hymyl — ^wedi dyfod i'r cyfle i ni ei 
derbyn neu ei gwrthod ; ac ymddygiad y pechadur at y moddion sydd yn 
penderfynu ei sefyllfa dragy wyddol. Yr hwn sydd yn gwrandaw geirìau 
Crist, ac jm eu gwneuthur, a gyffelybir i ŵr doeth a adeiladodd ei dŷ ar y 
graig ; a'r hwn sydd jm gwrandaw heb wneuthur sydd fel un yn adeiladu 
ar dywod. Mae yr Ajglwydd yn ei air jm dadleu yn fynych â phechad- 
uriaid ei fod wedi cynnyg gwaredigaeth i'w rhan trwy roddi y moddion ; 
Esay xlviii. 17, 18 ; Ezec, xxiv. 13 ; ac yn rhoddi ar ddeall fod y cwbl o'i 
du ef wedi ei wneyd yn hyny ; Esay v. 1 — 5 ; ac os byddai y moddion yn 
aneffeithiol i'w dychwelyd, nad oedd ganddo ddim ychwancg i'w wneuthur 
ond eu rhoddi i fyny a'u dyfetha ; Esay vi. 9 — 12. 

Edrychir gan rai ar weinidogaeth annogaethol neu ymarferol yn tueddu 
at droi dylanwadau yr Ysbryd o'r neilldu, neu argrafiu ar feddyliau y 
gwrandawyr nad oes anghenrheidrwydd am danynt. Nid ydyw annog 
pechaduriaid i edifarhau, credu, gweddîo, ac arddel Crist, yn ymddangos 
iddynt yn cydsefyU yn briodol â'r golygiad fod dylanwadau yr Ysbryd yn 
anghenrheidiol i gynnyrchu y pethau a nodwyd. Hyn hefyd sydd yn 
tarddu oddiar ddiffyg deaU, neu ddifiyg ystyried, fod y weinidogaeth yn 
foddion y mae Ysbryd Duw yn gweithredu trwyddi argyhoeddiad, edifeir- 
woh, a %dd. Yr ydym yn addef fod anghenrheidrwydd am egluro a 
chadamhau athrawiaethau mawrion yr efengyl ; ond dylent gael eu 
cymhwyso oU yn annogaethau i sancteiddrwydd. GeUir traethu ar egwydd- 
orion crefydd jm y fath fodd ag i osod y gwrandawyr i feimiadu y pynciau 
hyny, heb un tuedd na chymhwysder yn y cwbl i ddyfod â meddwl y 
pechadur at ei achos ei hun. Eglurhadaeth fanwl a phüosophaidd ar natur 
cariad at Grist a gynnyrcha ysbryd beimiadu y mater, a beimiadu y cyf- 
ansoddiad ar y mater, heb neb yn meddwl am ymarfer y cariad, na dim 
tuedd yn yr hoU draethu i greu awydd yn enaid pechadur i weddîo am i'r 
carìad gael ei dywaUt yn ei galon. Pa beth a duedda yn fwyaf i gyn- 
nyrchu edifeirwch ? ai traethu yn fanwl ar natur edifeirwch ? Byddai yr 
apostoUon yn cymeryd yn ganiataol fod eu gwrandawyr yn deaU ei natur : 
Uefam y byddent hwy yn ngwyneb y dyrfa, " Edifarhewch, canys nesaodd 
teymas nefoedd." Ni byddent yn treuUo amser i egluro natur %dd, ond 
cymerent yn gauiataol fod y gwrandawyr yn dirnad beth oedd natur credu, 
a dywedent wrthynt yn hyf, " Credwch yr efengyl." Ai traethu aranaUu 
dyn i gredu ac i edifarhau, neu ar yr anghenrheidrwydd am ddylanwadau 
yr Ysbryd i'w cynnyrchu, yw y moddion cymhwysaf i enniU pechaduriaid 
i gredu ac edifarhau? Ni byddíd Crist a'i apostoUon byth yn gwneuthur 
sylw ar hyny cyn annog pechaduriaid i gredu : byddent hwy yn 
eu hannog i grêdu ac edifarhau fel pe gaUasent hyny yn y fan, 



MODDION lACHAWDWRIAETH. 249 

gan gyhoeddi y pwys mawr o hyny fel cymhelliad digonol. "Cred 
yn yr Arglwydd lesu örist, a chadwedig fyddi." "Yr hwn nîd yw 
yn credu i'r Mab a ddamniwyd eisoes." Bu gweinidogaeth Pedr ar ddydd 
y Pentecost yn foddion i ddychwelyd miloedd i edifeirwch a flÿdd i'r gwir- 
ionedd. Ond ar ba beth y traethai efe y pryd hyny ? Ai dyweyd a wnaeth 
y dylent edifarhau, ac er hyny nas gallent, a bod mawr berygl iV hedifeir- 
wch fod yn un deddfol, &c. ? Na : pe cymerasai y fath gynllun, buasent 
heb edifarhau eto, mae yn debygol. Traethu a wnaeth Pedr mai dawn yr 
Ysbryd oedd y wyrth yr oeddynt yn ei gweled, yr hyn oedd wedi ei rag- 
fynegu gan y prophwyd Joel, ac yna mynegai iddynt mai yr lesu oedd y 
Crist, neu y Messiah addawedig trwy y prophwydi, a'u bod hwythau wedi 
ei groeshoelio, a bod yr lesu a groeshoeliasant hwy iV gael iddynt gan 
Dduw yn Arglwydd ac yn Grist ; ac ar glywed hyny hwy a ddwysbigwyd 
yn eu calonau. Gellir traethu ar drueni dyn heb ddim tuedd yn y cwbl 
iV argyhoeddi o fai. Egluro bai mawr ei wrandawyr a wnaeth Pedr, a 
hwy a ddwysbigwyd. Cyhoeddi cyfaddasrwydd Crist yn Waredwr, a'i 
barodrwydd i dderbyn y penaf o bechaduriaid, a duedda i ennill calon y 
pechadur i ymddiried ynddo. Y weinîdogaeth sydd ar un Uaw yn agor 
drws Uydan o flaen pechadur yn ymofyn am iachawdwriaeth, ac ar y llaw 
arall yn taranu melldithion cyiäaYmder Duw mewn ysbryd dwysdeimladol 
uwch ben y pechadur rhyfygus, hono y w y weinidogaeth Iwyddiannus. 

Rhai a ddesgrifiant ffyáá yn egwyddor o ras wedi ei phlanu yn y galon 
trwy weithrediad jr Ysbryd yn annibynol ar foddion ? Pa fodd y gall fod 
yn y galon dueddiad at Grist yn annibynol ar adnabyddiaeth o'r dadgudd- 
iad o hono ? Nid y w yr Ysbryd yn gweithredu ond trwy y gwirionedd ; 
mae yn goleuo y deall trwy ei athrawiaeth, ac yn ennill yr ewyllys trwy 
ei annogaethau. Y gair yw yr egwyddor a blenir yn y galon trwy yr 
Ysbryd ; Mat, xiii. 23. Ỳ gair yw yr hâd sydd yn fírwytho ; Icí^o i. 21. 
Y gaîr sydd yn cael ei impio yn y galon ; 1 Pedr i. 23. Y gair yw yr 
hâd sanctaìdd sydd yn aros yn y credadyn ; 1 loan ii. 14, 15; a iü. 9. 
Mae yr efengyl yn cael ei nodi yn fynych fel tystiolaeth ; tystiolaeth maî 
yr lesu yw y Crist, ac ddarfod i Dduw roddi i ni fy wyd tragywyddol ynddo 
ef. Dyben uniongyrchol pob tystiolaeth ydyw peri credmiaeth i wirion- 
edd yr hyn a dystiolaethir. Yn foddion crediniaeth y bwriedir pob tyst- 
iolaeth ; a hyn yw dyben tystiolaeth yr efengyl gyda phawb sydd yn ei 
darllen neu yn ei chly wed. loan " a ddaeth yn dystiolaeth, fel y tystiol- 
aethai am y Goleuni, fel y credai pawb trwyddo ef ;" loan i. 7. " Yr hwn 
a'i gwelodd, a dystiolaethodd — fel y credoch chwi ;" loan xix. 35. Dyma 
oedd dyben gwyrthiau Crist ; cadarnhau y dystiolaeth i argyhoeddi y byd 
i gredu ei gwirionedd ; loan x. 36 — 38. Dyben ysgrifenu y gair oedd i 
fod yn foddion i enniU crediniaeth dynion. " Y pethau hyn a ysgrifenwyd 
fel y credoch chwi." " Yr hoU ysgrythyr sydd wedi ei rhoddi gan ysbryd- 
oliaeth Duw, ac sydd fuddiol i athrawiaethu, i argyhoeddi." Argyhoeddi 
yw cynnyrchu crediniaeth i'r gwirionedd yn y meddwl. " Hyn yw gwaith 
I^uw, gredu o honoch." Hyn yw y cwbl y mae Duw yn ei ofyn yn awr 
oddiwrthym. Credu a'i flrwythau y w yr oU o grefydd. Os gofynir cariad, 
%dd a weithia trwy gariad. Os gofynir gobaith, ** flÿdd yn wir yw sail 
y pethau yr ydys yn eu gobeithio." Os gofynir ufudd-dod, oddiar ffydd 
y tardd hyny ; ac am hyny y gelwir ufudd-dod efengylaidd yn " ufudd-dod 
fiydd." Ac y mae y ffydd hon yn dyfod trwy air.Duw. 

Mae flydd yn dyfod trwy y gair yn y darUeniad o hono. " Bydded 



260 MODDION lACnAWDWRIAETH. 

Uyfr j gyíraith hon ger dy fron yn wastad, a darllen yiiddo holl ddyddîau 
dy fywyd." Pa effaith sydd iV ddysgwyl oddiwrth hyny ? " Eel y 
dysgech ofni yr Arglwydd," yr hyn sydd yr un peth a ffydd. " Chwiliwch 
yr ysgrythyrau; canys ynddynt hwy yr ydych chwi yn meddwl cael 
bywyd tragy wyddol ;" ac nid oes fywyd tragywyddol heb ffydd. Darllen 
yn Uyfr y prophwyd Ësaiah yr oedd yr eunuch, a hyny a fu yn foddion ei 
ddychweliad. DarUen hen Fibl a fu yn foddion i argyhoeddi Martin 
Luther. Nid oedd gweinidogaeth gyhoeddus bur i'w chael ar y ddaear y 
pryd hyny, medd rhai ; ond, trwy i Luther ddarUen y Bibl, argyhoeddwyd 
ef o'i drueni fel pechadur, a dadguddiwyd i'w feddwl addasrwydd yr 
iachawdwriaeth yn Nghrist ; a gwelodd dwyU a Uygredigaethau Pabyddiaeth 
yn yr un goleu ; a dyna ddechreuad y Diwygiad Protestanaidd, effeithia^i 
yr hwn sydd yn fyw heddyw trwy Ewrop a thros y byd. DarUenasom 
hanes am ẃr boneddig oedd yn byw ar gyfandìr Ewrop, er ys dau can' 
mlynedd yn ol, yr hwn oedd yn meddu Bibl ac yn ei gredu. Yr oedd 
c^rfreithiau Pabaidd wedi eu cyhoeddi iwahardd y Bibl, ac i roddi i farw- 
olaeth bawb y ceid Bibl yn ei feddiant, a phawb a'i darUenai. Ond y gŵr 
boneddig a nodwyd a gadwodd ei Fibl, er ei fod yn gwybod ei fod trwy 
hyny yn peryglu ei fy wyd. Arferai ei ddarUen yn ei deulu bob dydd ; a 
bu hyny yn foddion i'w hoU blant gael y ffydd yn Nghrist. Ẅedi i'r 
phmt dyfu i fyny a myned yn benau-teuluoedd, byddai raid i'r Bibl fyned 
ar ei daith yn ddîorphwys ac yn rheolaidd trwy eu teuluoedd bob un, i 
gael ei ddarUen yn mhob teulu bob dydd. Bu hyn yn foddion i'r hoU 
wyrion gael eu dychwelyd i'r ffydd, ac yr oeddynt hwy yn nifer mawr. 
Wedi i'r wyrion drachefn fyned yn benau-teuluoedd, byddai raid i'r hen 
Fibl fyned ar ei daith trwy deuluoedd yr ŵyrion yr un modd. Gadawodd 
y Bibí y ffydd ar ei ol yn nghalonau yr orwyrion ; fel, yn mhen dau cant o 
flyneddau, yr oedd y Protestaniaid wedi dyfod yn ddigon Uiosog yn y 
gymydogaeth hòno i droi yr offeiriad Pabaîdd o'r plii^, ac î alw un 
Protestanaidd yn ei le ; canys yr oedd y gyfraith erbyn hyn wedi dyfod i 
ganiatäu hyny. Mae darUen Uyfrau eraiU yn planu egwyddorion y U^rfrau 
hyny yn meddyUau dynion ; ac y maent trwy ymarfer Uawer â hwy yn cyf- 
ranogi o'u hysbryd. Edrychwch ar y gwr ieuanc yn dechreu darUen Uyfrau 
anfiyddol. Trwy fynych ddarUen ynddynt, un o fil na bydd ef cyn hir wedi 
yfed eu hysbryd gwenwynig, pa un sydd yn wir ddinystriol i bob rhinwedd. 
Yr hwn sydd yn darUen Uawer ar y newyddiaduron, gan ymroddi i hyny, 
buan y daw i'r golwg fod y cyfry w un yn teimlo pwys mawr yn mhob 
ysgogiad seneddol, ac yn teimlo yn ddwys dros rai opiniwnau gwladol. 
Mae ei bapyr newydd, trwy ei fynych ddarUen, yn sicr o'i lusgo o ran ei 
ysbryd i mewn i fasnach y byd, ac i mewn i'r dadleuon seneddol, nes y 
teimla y pethau hyny yn dra phwysig. DarUenwn ninnau Liwer ar y Bibl; 
fe fydd yn sicr o'n Uusgo aUan o'r byd yma o ran ein meddwl a'n hysbryd; 
ysguba ni ymaith i fyd araU, nes y byddo raid i ni deimlo pwys yn y pethau 
a berthynant i'n heddwch tragy wyddol. Trwy ddarUen a myfyrio yn y 
gair dwyfol y dygir ein meddyliau i agor masnach â byd ysbrydol, â'r byd 
Ue mae pobpeth yn fawr ac yn bwysig. Y cyffyrddiad Ueiaf â'r gair sydd 
wedi rhoddi meddwl Uawer pechadur ar ryyr gyfeiriad enniUfawr. Mae y 
meddwl yn elfen gjrflym ; rhed ymheU mewn amser byr ; fe red i'r byd 
tragywyddol ond iddo gael ei osod ar y cyfeirìad hwn. Mae trydaniaeth 
yn rhedeg gyda'r cyflymder mwyaf, ond rhaid iddo gael-y gadwen i 



MODDION lACHAWDWRIAírrH. 251 

lywodraethu ei gyfeîriad. Cadwen yw y gair i roddi cyfeiriad i'r meddwl 
at Dduw — at y farn — at nef ac uffem — at Gtrìst ; gofalwn am ddyfod yn 
fynych i gyffyrddiad âg ef. Cyfarwyddwn ein meddwl at wrthddrychau 
ardderchog y gwirionedd, y rhai a osodant brydferthweh ac ardderchog- 
rwydd ar yr hwn a gynnalio gymundeb â hwy. Trwy fíydd i'r gwirìoneddy 
newidir ni i'r unrhy w ddelw, o ogoniant i ogoniant, megys gan Ysbryd yr 
Arglwydd. Gŵr duwiol a duwinydd mawr oedd yn byw yn Lloegr yn 
ddiweddar, a ddy wedai wrth ei gyfeillion, yn agos i angeu, fod ganddo 
gynghor o bwys mawr iV adael iddynt ar ei ol — cynghor oedd wedi ateb 
yn dda iddo ef ei hun dros ei oes grefyddol — cynghor na fethai Iwyddo i 
ddwyn ei galon i deimlo pethau yr efengyl pan y byddai yn fwyaf di- 
deimlad. " Pan y byddwn," medd efe, " yn teimlo fy nghalon yn galed a 
marwaidd, arferwn yn gyntaf syrthio i weddi ger bron yr Arglwydd am 
fendith ar ei air ; yna, gydag ystyriaeth o fawredd, awdurdod, a phwys 
mater y Bibl, agorwn ef gyda gwylder, a darllenwn ryw gyfran. Mi a 
ddarllenwn gyda dysgwyliad wrth yr Arglwydd ; darllenwn gan wrandaw 
beth a ddy wedai yr Arglwydd wrthyf fi fy hun ; ac ni welais y moddìon 
distadl hwn yn aflwyddiannus i ddwyn fy nghalon i deimlo yn briodol.'* 
Nid yw cydwybod yn ymostwng i un awdurdod arall ond awdurdod y 
Bibl. Gaîlem adrodd ein bod ein hunain o ran ein meddwl wodi bod, yn 
ngwyneb profedigaethau chwerwon, yn y fath derfysg a chynhWrf afreolus, 
fel y môr yn dygjrfor, fel nas gallem gael un rhëol amo. £r i ni droi i 
ddeûrllen gwaith awdwyr da a duwiol, i sylwi ar gyfran a fwriadesid gan yr 
ysgrifenwyr i dawelu enaid terfysglyd mewn profedigaeth, ni byddai i 
byny ddim awdurdod amom. Ond pan yr edrychem i'r Bibl, ac y gwran- 
dawem ar eì leferydd ef, Uefarai fel un âg awdurdod amom ; ceryddai y 
gwynt a'r môr nes peri tawelwch mawr ; adwaenai y dymhestl ei lais. 

Mae fíydd yn dyfod trwy y gair yn yr ymddyddanion am dano. Ym- 
ddyddanion ysgrythyrol, trwy ddwyn y meddwl ar y gair, sydd wedi bod 
yn foddion iachawdwriaeth i filoedd. Mae ymddyddanion ysgrythyrol 
rhwng y rhîeni a'r plant yn foddion o ordeiniad Duw, a hyn a fendithiwyd 
ganddo er iachawdwriaeth miliynau. " Ni chelwn rhag eu meibion, gan 
fynegu i'r oes a ddel foliant yr Arglwydd, a'ì nerth, a'i ryfeddodau y rhai a 
wnaeth efe. Canys efe a sìcrhaodd dystiolaeth yn Jacob, ac a osododd 
gyfraith yn Israel, y rhai a orchymynodd efe i'n tadau eu dysgu i'w plant ; 
fel y gwybyddai yr oes a ddel, sef y plant a enid ; a phan gyfodent, y 
mynegent hwy i'w plant hwythau." Pa ddyben sydd i hyn oU ? pa fudd 
neu effaith sydd i'w ddysgwyl ? Y fwyaf o'r holl fendithion. " Fel y gòs- 
odent eu gobaith ar Dduw, heb anghoôo gweithredoedd Duw, eithr cadw 
ei orchymynion ef ; ac nà byddent fel eu tadau, yn genedlaeth gyndyn a 
gwrthryfelgar, yn genedlaeth na osododd ei chalon yn uniawn, ac nad yw 
ei hysbryd %ddlawn gyda Duw;" Scdm lxxvüi. 4 — 8. Dyna y %dd 
achubol a'i flrwythau; a'r moddiono honi ydyw mynegu cyfndth yr Arglwydd 
gan y rhîeni ì'r plant. Trwy ymddyddanion crefyddol, dybygid, y der- 
hyniodd Timotheus fíydd. Yr oedd y flfydd ddifl^nt wedi trigo yn 
nghalon ei nain a'i fam ; a thebygol ydy w mai trwy ymddyddanion cref- 
yddol rhwng y nain a'r ŵyr, a rhwùg y fam a'r mab, y llithrodd y flydd i 
la^ i galon Timotheus. Mae yTnddyd,danion crefyddol " yn dda i adeil- 
adu yn fÌLddioI, ac yn peri gras i'r gwrandawyr." Y fam ar yr aelwyd yn 
sdrodd hanes Joseph, a hanes Dafydd yn Uadd y cawr, a hanes genedigaeth. 



284 DANIEL BOWLA.NDSy a'i AMSSRAU. 

yr hwn yr oedd loan Fedyddiwr a loan y dysgybl anwyl wedi cydgyfarfod. 
Yr oedd gweinìdogaeth y ddau mewn nerth : yr oeddynt ill dau hefyd yn 
gewri mewn meddwl a gras. Nid oedd gan Harrìs ddigon o deinüadau 
tyner y ddynoliaeth i beri i ni ei garu : y teimlad ger ei fron fyddai parch- 
edîg ofn. Ond yr oedd Bowlands yn enniU parch eìn deall a sereh em 
calon ar unwaith. Yr oedd y naill yn ymresymydd a'r llall yn fardd. 
Pregethai y ddau ddychrynfeydd Duw ; ond g\¥nai Rowlands hyn yn fwy 
toddiadol na Harrìs. Efe hefyd oedd Mercurius y diwygiad. Yr oedd 
mawredd Harris yn fwy cysylltedig â'r amseroedd na mawredd Bowlands. 
Gwnaeth yr amserau hyny lawer dyn bychan yn fawr. Yr oedd enaid 
pawb wedi ei gynhyrfu : ac nid y w yr hyn a wna enaid pan mewn agwedd 
felly, mwy na'r hyn a wna y corff pan mewn agwedd gyffelyb, iV gy- 
meryd fel prawf o*i wir allu. Sylwa Dr. Johnson am Dr. Dodd, nad 
cymhwys ydyw cymeryd y llythyr a ysgrifenodd at y brenin o'r carchar, 
pan wedi eî gondemnio i farw, yn brawf o'i aJlu meddyliol, oblegid fod y 
dyn y pryd hwnw yn fwy nag ef ei hun : felly yr oedd cynhwrf yr oes 
hono yn gwneuthur dynion yn fwy na hwynt eu hunain. Y mae tystiol- 
aeth Harris am dano ei hun yn rhoddi Ue i ni gasglu mai nid ychydig oedd 
dylanwad yr amgylchiadau cynhyrfus i'w wneuthur yr hyn ydoedd. 
Nid oedd ei bregethau ond cynnyrchion moment y traddodiad: dywed 
eu bod yn cael eu rhoddi iddo heb y rhagfyfyriad Ueiaf. D'iau fod 
Rowlands yn pregethu yn fynych felly: eto ei arfer oedd darparu 
yn ofalus at y pulpud : a mawr fyddai ei boen os na byddai ganddo fodd i 
ymddangos ger bron y bobl. Cofiai mai addaw cadw yn y ffyrdd y mae 
yr Arglwydd, ac felly nis bwriai ei hun i lawr o ben pinacl rhyfyg ; ond 
fel y prophwyd gynt, äi at yr Arglwydd i ofyn " Beth a waeddaf 2" cyn 
myned at y bobl i waeddi. Nid ydoedd ei bregethau oblegid hyn yn 
dyfod yn Uai uniongyrchol oddiwrth Dduw ; ond tebycach ydoedd eu bod 
bob amser yn dân sanctaidd, gan eu bod wedi eu cymeryd yn ofalus oddiar 
allor y cysegr. Gwir yw fod tân Duw yn y dyddiau hyny yn disgyn ar 
thuserau rhai eraill nad oedd yn gwneuthur hyn ; ond y mae yn ofnus fod 
tân dyeithr yn amlach yn eu thuserau hwynt nag yn thuser Rowlands. 
Teimiai yntau fel Harris mai o Dduw yr oedd ei ddigonedd; gwyddai mai 
yno yr oedd cuddiad ei gryfder : os na byddai arwyddion o bresennoldeb 
yr Arglwydd yn ei ordinhadau, nidbychan fyddai ei drallod. Pregethodd 
ei fab, unwaith, yn Bristol, pryd yr oedd yntau yn un o'r gwrandäwyr : ni 
chafodd y rhwyddineb arferol : daeth Rowlandâ i'w lety dan ddywedyd, 
" Marw ! marw !" " Pwy sydd wedi marw ?" meddai ei letywraig ;" yr 
ateb oedd, " Y mae pawb yn farw." Nis gallai bregethu ei hun, os na 
byddai Ysbryd Duw, fel awyr iach yn Uanw y lle. Pan oedd offeiriad a 
bregethai o'i ílaen mewn cymanfa, wedi cael oedfa galed, galwodd Rowlan<ls 
ar bregethwr oedd yn hynod mewn gweddi, i ofyn am yr anadl nefol i 
buro yr awyrgylch foesol, cyn iddo ef ddechreu ; yr hyn a wnaeth yn y 
geiriau hyn, " Arglwydd lesu, er mwyn dy waed a'th ing, gwrandaw fi. 
Y mae dy weLsion wedi bod yma yn ceisio nithio y prydnawn ddoe, a'r boreu 
heddyw hefyd ; ond yn ofer, Arglwydd, nid oes yr un anadliad o'r gwynt 
nefol wedi chwythu ar y cyfarfod hwn. Gwynt, Arglwydd ! Gwynt, Ar- 
glwydd grasol! — ^y mae y gwynt yn awr, fel bob amser, yn dy law dL 
Amen." Gafodd pawb braiiẃ cyn ymadael o'r lle fod y weddi wedi 
ei gwrandaw. Ond er fod Harris a Rowlands, fel Paul a Bamabas, yn 



DANIEL ROWLANDS, A*I AMSEHAU. 285 

gydweithwyr ; eto fel hwy thau bu raid iddynt ymadael. Yr oedd dadl 
rhyngddynt er ys peth amser ; ac yn 1751, daeth y ddadl i benderfyniad yn 
Nghymanfa Llanidloes. Safodd Eowlands ar yr adwy, a barnodd yn gywir : 
ond y mae y nos a ddilynodd yr ymraniad hwn, sef un mlynedd ar ddeg 
heb ddiwygiad, yn brawf fod pob ochr wedi colli eu lle. Er fod y naill 
blaid yn gywirach yn eu bàm na'r Uall, fe allai nad oedd ond yohydig o 
wahaniaeth rhyngddynt o ran tymher eu hysbryd. Awgryma Williams yn 
ei "Farwnad" i Harris, fod rhywbeth a fynai blaenoriaeth y corff â'r ymryson. 

" Pfarwel, Harris, darfu heddyw 
A chwennychu bod yn ben." 

Ond paham y soniwn ni am eu beiau ? y maent eiU dau heddyw yn ddi- 
feius ger bron Mab y Dyn. 

Nid oedd Bowlands yn fwy fel pregethwr nag ydoedd fel Trefniedy&d. 
Nid ydyw Methodistiaeth eto yn ddim ond y pren bychan a blanwyd gan 
Bowlands wedi tyfu i'w nerth. Bu Uawer cyfnewidiad er ei ddydd ef ; 
ond nid oeddynt ond y cyfnewidiadau sydd yn cymeryd lle mewn plentyn 
wrth dyfu yn ddyn ; a'n barn ostyngedig ydy w nad oes arnom eisieu 
cyfhewidiadau mor fawr fel ag i dori y cysylltiad rhwng Methodistiaeth yr 
oes hon a Methodistiaeth yr oes ddiweddaf. Y mae pob peth a ystyriwn yn 
waUau yn gyfryw a ellir eu symud heb ddinystrio y cyfansoddiad 
gwreiddiol. Wedi i'r dysgyblion amlhau, sefydlodd ef a Harris, y mae yn 
debyg yn ddiarwybod i'w gilydd, y cymdeithasau neiUduol, yn y flwyddyn 
1736 neu 1737 ; y " Seiat brofiad," fel ei gelwid : a gobeithio yr ydym na 
wawria y dydd ar Gymru, na bydd gan ei chrefyddwyr hi brofìad iV 
adrodd, a "seiat" i wneuthur hyny. Yn. 1740, sefydlodd Harris a 
Bowlands y gymdeithasfa. CynnaÌiwyd y gyntaf yn sir Forganwg, yn yr 
hon yr oedd Whitfield yn gymedrolwr ; a phenderfynwyd yno mai eíe, os 
byddai yn bresennol, a fyddai yn gymedrolwr ynddynt oU, a Bowlands yn 
ei absennoldeb, a Harris oedd i fod yn ysgrifenydd. Nid oes gwybodaeth 
fod Whitfield ond yn y gyntaf. Bu Bowlands yn gymedrolwr am hanner 
can' mljmedd ; a phrawf dîymwad o fawredd ei synwyr a'i ras ydoedd, iddo 
eistedd yn benaf mor hir ymhüth ei frodyr, beb i neb chwennychu ei le. 
Nid gwas wedi myned i deymasu ydoedd, onìdê buasai y ddaear yn cael ei 
chynhyrfu lawer gwaith yn ystod yr amser maith yna. Medrai y gelfyddyd 
liapus o beri i bawb deimlo y deymwialen heb ei gweled. Dîau mai 
nid iawn ydyw i'r un gwr fod bob amser yn ben mewn eglwys henadur- 
iaethol, lle y proffesir cydraddoldeb rhwng y gweinidogion ; ac os ceisir 
gosod hyn yn rheol mewn eglwys felly, bydd yn sicr o achosi gwrthryfel. 
Mewn eglwys eagobawl y mae yn wahanol: yno proffesir gwahaniaeth 
swyddol ; felly ni theimlir gwrthdara^iad pan ymddygir yn gyson â'r 
broffes : ond os proffesir cydraddoldeb, ac ymddwyn yn wahanol i hyn, 
bydd gwrthryfel yn sicr o ddilyn. Eisteddodd Calfin yn gymedrolwr 
llenaduriaeth Geneva tra y bu by w ; ond cynghorai ei gydweinidogion ar 
ei wely angeu i beidio gadael i neb ddilyn ei esiampl; eto yr oedd eu 
gwaith hwy yn ei oddef, ac yn ei ethol hefyd, i wneuthur peth oedd yn 
anghyson â'r cyfansoddiad, yn brawf o fawredd y dyn. Felly yr ydoedd 
am Bowlands, er, fe allai, nad oedd ef ddim wedi ffurfio yr un cynllun yn 
ei feddwl am drefn eglwysig, ac nad ystyrial y cynghorwyr yn gydradd âg 
ef ei hun ; ond yr oedd dros ugain o offeiriaid yn fynych yn y gym- 

1850.] ^ X 



286 DANIEL ROWLANOS, A*I AMSBRAU- 

deithaBÛt j riiai oeddynt gydradd fig ef o nm swydd : gin hyny, y noe 
iddo gael blaenoríaeth mor hir yn brawf d fod yn mhob ystyr yn deîlìnig 
o honi. Yn 1747, sefydlodd y cy&rfod miaol, yr hwn oedd i ateb yr un 
dyben i'r sir ag yr ydoedd y gymdeithaa& i'r hoU siroedd. Eel 
hyn^ yn ddîarwybod iddo ei hun, sefydlodd yr eagobaethwr hwn eglwys 
henaduriaethol. 

Wedi i Bowlands lafurio yn y modd hwn am wyth mlynedd ar hogam 
fel gweinidog o Eglwys Loegr, tröwyd ef allan o honi, obl^d ei fod yn 
euog o'r peehod dirfawr hwnw o geisio aehub eneidiaa y toaUan iV mur- 
iau hL Pan ddarllenwn waith Eglwyswyr yn dywedyd, mai yr unig fÌBd a 
ellir ei roddi yn erbyn Griffith Jones, Llanddowrory ydoedd ei waith yn 
pregethu y tuallan i'w eglwys ei hun yn yr awyr agored ; — pan y darllen- 
wn i WiUiams, Pant y cel^m., Bowlands, Peter Williams» a Charles, o'r Bala, 
gael eu bwrw allan o'r Eglwys am bethau eyfielyb — ^y mae yn gofyn pob 
gronyn o gariad sydd genym i'n hattal i ofyn, Eglwys i bwy ydyw honî 
ai eglwys i'r H wn a bregethai lle bynag y eyfarfyddai â dynion, ar y mŵ 
neu ar y mynydd ? Olynwyr pwy ydyw ei gweinidogion hi î Ai olyn- 
wyr Paul, a Phedr, a Philip, y rhai a bregethent yr lesu mewn diffeithwch 
i eunuch, yn nghanol delwau i'r Atheniaid, ac yn nhŷ anghysegredig 
Comelius i'r müwyr? Ai mwy gwerthfawr muriau unrhyw adeilad nag 
eneidiau anfarwol ? Esgeuluser yr eneidiau, nid oes neb a feia am hyn ; 
ond os pregethir yr lesu mewn lle anghysegredig, fe bechir pechod nad oes 
aberth drosto. Fel y dy wedodd un o'r tadau Methodistaidd wrth im oedd 
wedi bod yn euog o bechu yn erbyn yr awdurdodau hyn, " Pe buasit yn 
pechu yn erbyn yr Arglwydd, fe faddeuasid i ti ; ond gan nud yn erbyn y 

p d, ni faddeuir i ti nac yn y byd hwn na'r hwn a ddaw." A lled 

ddigrifo], wedi ei droi allan, ydyw cfywed Eglwyswyr y dyddiau hyn yn ei 
arddelwi, gan roddi yn esgus dros waith yr esgob yn ei dori aUan gyfadd- 
efiad ei olynwr ei fod wedi camgymeryd. Ond y cwestiwn ydyw, a ym- 
ddygodd y neb a'i toroild allan yn groes i reolau ei Eglwys ? Dywedwn 
yn ddîofn, naddo, ond iddo gadw llythyren y gyfraîth. A'r pwnc i'r dos- 
barth hwn ei ystyried ydyw, A ydyw Eglwys sydd â'i chyfreithiau mor 
groes i gyfraith Crist yn un y dylent hwy aros ynddi? 

Y maent yn ofalus iawn i ddwyn ymlaen dystiolaeth Bowlands wrth ei 
fab o blaid yr Eglwys, sef ei annog i beidio ei gadael, oblegìd foddiwygiad 
mawr i gymeryd lle ynddi. I beidìo sôn fod y ddau beth yn anghyson, 
paham yr ânt i'r boen o geisio rhoddi esgus cloff dros yr esgob pan y mae 
çyfaddefíad Rowlands yn cyfiawnhau yr esgob. Ond nid yw y dystíol- 
aeth hon yn profi dûn ond profi mor araf y mae goleuni yn dyfod i mewn 
i'r meddwl dynol, ac nad ydyw gciriau mwy nag ymddygìadau diwygwyr 
i'w cymeryd yn dystiolaeth ar dtlim heb ystyried yn gyntaf beth oedd 
gwaîth cu hoes. Y maent oll yn deehreu drwy alw pechaduriaid at Dduw — 
cael defnyddìau eglwys heb feddwl lüm am fiurf eglwysig. Nid oedd un 
meddwl yn mynwes Luther yn y dechreu am ymadael ftg Eglwys Rhu&in; 
yn hy trach ei diwygio hi ydoedd ei amcan, heb feddwl fod y gwallau mawr 
oedd ynddi yn rhanau hanfodol o honi, ac nid yn bethau damweinioL 
Ond ar ol ei fwrw allan, gwelodd yn raddol mai hi ei hun ydoedd y 
gwallau hyny, a bod yn anmhosibl symud y naill heb symud y llall. 
Bu agos i Melancthon werthu y diwygìad er mwyn cadw undeb âg 
Eglwys Bhufain. Nid ydym yn gwybod i'r un o'r Eglwyswyr a sefydlas- 
ant Fethodistiaeth ddyfod* o'r Eglwys oddiar argyhoeddiad meddwl fod 



DANIEL ROWLANDS, a'i AMSERAU. 287 

oysylltîad y cyíryw â'r wlad yn anysgrythyrol ; ond daethant allan am na 
ohaniatëid iddynt fod mewn cysylltiad â hi, ac hefyd ddefnyddio pob adeg 
a gaent i rybuddio pechaduriaid i fifoi rhag y llid a fydd : pe goddefasid 
iddynt wneuthur hyny nì buasent yn meddwl am ymadael, mwy nag y 
buasai Luther yn meddwl am ymadael âg Ëglwys Rhufain pe goddefaâid 
iddo yntau bregethu mai trwy flydd y cyfiawnhëir dyn gyda Duw. Ond 
yr oedd ymadawiad âg Eglwys Rhufain yn nhuedd yr athrawiaeth yna, er 
nad oedd Luther yn canfod hyny yn y dechreu ; felly ni ddarfu i'r pab wrth 
ei esgymuno ef a'i ganlynwyr ond prysuro peth a fuasai yn cymeryd Ue o 
hono ei hun mewn amser. A phe buasai yr esgob heb dori Rowlands allan, 
fe aUai y gallasai efe farw yn ei mynwes hi ; ond yr oedd ymadawiad â hi 
yn natur yr ysgogiad a gychwynwyd gan Rowlands. Yr oedd yn rhaîd i 
Fethodistiaeth ymadael â hi yn hwyr neu yn hwyrach : a da oedd iddynt 
wneuthur y pryd y gwnaethant. Ac os na welodd ef fod y gwallau sydd 
yn Eglwys Loegr yn hanfodol iV chyfansoddìad hi, fel y gwelodd Luther 
am waUau Eglwys Rhufaìn, yr achos o hyn oedd, nad ydy w y gwaUau hyn 
mor fawrion, ac feUy mor amlwg, yn y naül ag ydynt yn y lÍBdl. Yr oedd 
anghydffurfwyr yn nyddìau y Purìtaniaid, fel y mae yn awr ; ond yr oedd y 
rheswm a roddent hwy dros eu hanghydffurfiaeth yn dra gwahanol i'r hwn 
a roddir dros anghydfiurfiaeth y dyddiau hyn. Nid cysyUtiad jr Eglwys 
â'r wladwriaeth a barai i'r Purìtaniaìd ei gadael, ond y pethau a ystyrient 
hwy yn Babaidd a berthynent i ddefodau ei gwasanaeth hi. Y mae anghyd- 
flftirfwyr y dyddiau hyn yn ymneiUduo oblegid anysgrythyroldeb cysyUtiad 
eglwys â gwlad. Eto y maent yn blant yn mhob ystyr i'r anghydfiurf- 
wyr cyntaf ; a phe buasai y rhai cyntaf yn fyw buasent hwythau yn anghyd* 
fl\irfwyr heddyw am yr un rheswm a'u plant. Os oeddynt yn casâu y 
firwd am ei bod yn chwerw, buasent ond cael amser i'w holrhain i'w %n- 
non, yn casâu hòno hefyd oblegid yr un peth. Os gadawodd Rowlands yr 
Eglwys er ys can' mlynedd yn ol, am nad aUasai gael pregethu Crìst a 
pherthyn iddi, buasai yr un Rowlands yn ei gadael yn y dyddiau hyn 
oddiar weled mai ei chysylltiad hi â'r Uy wodraeth oedd y fíynnon oedd yn 
ehwerwi ei hoU fiìydiau. Ymddygodd Rowlands, fel y Purìtaniaid, i fyny 
at oleuni ei oes. Nid oedd goleuni wedi ei roddi y pryd hwnw ond ar y 
drwg oedd yn yr Eglwys ; y mae goleuni yn awr wedi ei roddi ar yr achos 
o hono, a dîau y buasai yr un egwyddor ag a'i cymheUodd ef i ymddwyn i 
lyny at oleuni gwanaidd yr oes hono yn ei gymheU i ymddwyn i fyny at 
oleuni cryfach yr oes hon. Am hyny, cymered Eglwyswyr eirìau Rowlands, 
os mynant, yn ddadl i brofi y dylai y Methodistiaid ddychwelyd i'r Eglwys. 
Cânt hwythau gymeryd gweithredoedd Rowlands yn ddadl dros eu hym- 
neOlduaeth. ' 

Rhag i neb feddwl einbod, wrth ddy wedyd y pethau hyn, yn angharedig ac 
yn anniolchgar i Eglwys Loegr, nid ydym yn anghofio mai i'w gweinidogion 
a'i haelodau hi yr ydym yn ddyledus am y Bibl i'n hiaith. Yr oedd SaUsbury, 
Morgan, a Parry, yn perthyn iddi hi. Nid ydym yn anghofio mai un o'i 
hofieîrìaid hi a ysgrifenodd " Lyfr y Ficer," yr hwn oedd loan Fedyddiwr 
y dyddiau gynt. Gwyddom mai un o'i gweinidogion hi oedd Grìfiith Jones, 
yr hwn a fraenarodd Gymru i dderbyn yr had da. Gwyddom mai un o'i hael- 
odau hi a fu yn offeryn i argyhoeddi peraidd ganiedydd Cymru. Gwyddom 
mai oddiar fŵa un o'i hoffeiriaid hi yr aeth y saeth i galon Rowlands. Add- 
ŵm yr hoU bethau hyn fel yr addefwn mai i fynachod Eglwys Rhufaiuyr 

X 2 



288 DANIEL ROWULNDSy a'i AM8EBAU. 

ydjm yn ddyledus am gadw gwybodaeth, ac yn ^wedìg am gadw y Bibl 
yn j byd tiwy yr oesoedd tywyll, Ond nid yw hyn yn ddigon o reswm dro9 
i ni gymeradwyo yr eglwys hono : felly nid yw yr hoU gymwynasau hyn a 
wnawd i Gymni gan wdnidogìon Eglwys Loegr ddim yn ddigon o reswm 
dros i ni gymeradwyo ei phob peth hi ; ac yn wir, y mae y pethau yn fynych 
yn hytraeh yn myned yn erbyn yr Egiwys, oblegid ei hsûier hi yn yr oes 
hono oedd troi o'i chymundeb y rhai a wnaethant y pethau ar gyfrif pa rai 
y mae hi yn y dyddiau hyn yn gofyn &n parch a'n cariad. 

Treuliodd Bowlands saith mlyncdd ar hugain yn llafiurus yn ngwinllan ei 
Arglwydd ar ol d ymadawiad â'r Eglwys. Ar ol un mlynedd ar ddeg o 
guddiad wyneb yr Arglwydd, y flwyddyn cyn ei ymadawiad bu un o'r 
diwygiadau mwyaf nerthol a welodd Cymru erioed. Yr oedd yr Arglwydd 
yn parotöi ei was drwy hyn erbyn dydd ei brawf. Wedi gwasanaethu 
ei genedlaeth yn %dd]awn yn ol ewyllys Duw, bu farw yr 16eg o fis Medi, 
yn y flwyddyn 1790. Ond bu fiuw yn ei waith ar ddydd SadYrm, cyn 
Sabboth pen mis, pan oedd y miloedd wedi ymgynnuU gan ddysgwyl iddo 
bregethu iddynt yn ol ei arfer ; ond, ar awr y bregeth, gadawodd y gwaith 
i ^ed at ei wobr ; ac feDy, yn lle traddGdi pregeth newydd, fe seliodd 
holl bregethau ei oes â'i angeu. Tystiai wrth fi&rw mai y Crist a bregeth- 
odd yn ei fywyd oedd ei obÁith yn angeu. " Yr wyf yn marw," nìeddai, 
^ yn bechadur tlawd, gan ymorphwys yn Uwyr a hoUol ar Achubwr croes- 
hoeUedig am fy nghymeradwyaeth gyda Duw." Yr ydoedd wedi gweled 
saith o ddiwygiadau grymus yn ei oes, y rhai a gymerent le bob saith 
mlynedd (oddieithr yr un a enwyd eisoes), ac feUy yn y flwyddyn deg a 
deugain — ^blwyddyn y JubiU — derbyniwyd ef i'r wlad nad rhaid iddi 
wrth ddiwygiad, am fod yno bawb yn berffîdth. 

Y mae yr hen batrìarch yn ei fedd, ond nid cyfiawnder âg ef a fyddai i 
ni derfynu heb ddywedyd un gair am ymgais sydd mor anfoneddigaidd ag 
ydyw yn anghristionogol, a wnawd, gan ryw un dîenw, yn y •< Quarterly 
EevieWy*' mis Medi diweddaf, i dynu yr hen sant odcÚiu' y pinaci y mae 
Cymru yn unfrydol wedi ei osod amo. Yr oedd y MethocUstiaìd wedi 
oronido Uawer am Rowlands, ond ymddengys fod un ffidth, a hòno yn un 
o'r pwys mwyaf — ^yn un a effeithia ar bob un araU — ^heb ei darganfod hyd 
y flwyddyn ddiweddaf. A hon ydyw, fod Rowlands yn anhapus yn ei 
berthynas briodasol, ac oblegid hyny ei fod yn yfed, yr hyn a eUw ei gy- 
huddwr yn ^le^ consolaHony cysur (âyf, o ryw bydew gwaharddedig ; ac i 
ddyíroedd hwn, medd efe, yr oedd nerth ac awdurdod ei bregethau iV 
brìodoU. A pha beth dybygech chwi oedd hwnw ? Dim yn amgen na 
phydew ífíaidd Bachus. Mewn geiriau eglur, yr oedd Bowhmds yn 
feddwyn. Yn mhydew Bachus yr oedd yn cael dyddanwch cryf i'w ysbryd 
yn wyneb profedigaethau teuluol — ^yn yr un fan yr oedd yn cael y nerth 
hwnw i sìarad fel dyn ac awdurdod ganddo hyd nes yr oedd y cynnuUeid- 
faoedd yn delwi ger ei fron. Ni ddywedwn mai Uefaru oddiar brofiad 
personol y mae y cyhuddwr hwn, ac mai yn nyfroedd Baehus y mae ef ei 
hun yn boddi y cof am yr anghydfod a aU fod yn dygwydd weithiau ar ei 
aelwyd; — ^ni ddywedwn, pan y bydd ef yn dylanwadu ar ei gynnuU- 
eidfa (oblegid nid ydy w heb dalent), mai wedi ei ysbrydoU gan Bachus y 
bydd y pryd hyny. Ond os hyn sydd yn rhoddinerth mewn pregethu, onid 
dyeithr ydyw na byddaî diwygiadau yn cymeryd Ue yn anüach o fewn i 
furìau Eglwys Loegr ? Ond a ydym ni i gredu hyn am Rowlands ? — dyn 



DANIEL ROWLANDS, A*I AMSERAU. 289 

yr oedd Arglwyddes Huntîngdon yn ei ystyried yn gymaînt o gristion ag 
ydoedd o bregethwr — dyn yr oedd tTohu Evans o'r Bala, na fedrai 
dderbyn wyneb neb, yn methu cael ìaith i ddangos ei gymeradwyaeth o 
hono-— dyn yr oedd Williams o Bant-y-celyn, yr hwn oedd ar y blaen fel 
cristion proôadol ei oes, yn ei ystyried yn fraint cael eistedd wrth ei draed 
— dyn yr oedd Charles o'r Bala, nad o&àá gan neb frycheuyn ar ei gymer- 
lad, yn ei alw yn dad yn yr Arglwydd, ac yn gweled ei wyneb fel pe 
gwelsai wyneb Duw, — a ydyw yn debyg y buasai y dynion mawr a'r 
dynion da hyn yn rhoddi y parch hwn i feddwyn? Ac oni wyddai y 
cyhuddwr fod y Methodistiaid wedi tori eu cysylltiad â Nathaniel 
Bowlands oblegid ei feddwdod ? Ai tebyg ydyw y buasai y dynion a ddî- 
arddelodd y mab am y bai yn goddef y tad ynddo, ac nid yn unig yn ei 
oddef, ond yn ei gadw yn nghysegr sancteiddiolaf eu meddwl ? Ac oni 
ddarllenodd ef yn hanes Bowlands am yr ofieiriad hwnw a siaradai lawer 
fm grefydd, gan fyw yn anghyson â hi — ^pan yn sôn wrth Bowlands am ryw 
gymydogaeth dy well i'r hon yr oedd yn eglur fod amo ef eisieu cael ei 
anfon i bregethu, dywedodd Bowlands yn ei ddull llym wrtho, " Syr, 
yr wyf yn cofio amser pan oedd ein derbyniad a'n croesaw yn lled wael. 
Teithiem ar ein merlod dros y mynyddoedd i bregethu yr efengyl, heb 
ddim i'w fwyta ond bara a chaws o'n Uogellau, na dim i'w yfed ond dwfr 
o'r fiynnon. Os caem ychydig laeth enwyn mewn rhy w fwthyn, ystyrid 
hyny yn beth mawr. Ond, yn awr, syr, y mae ganddynt eu tea a'u 
ẁandy ; ac yr ydwyf wedi camgymeryd yn fawr os nad ydych chwi 
wedi cael gormod o'r hrandy. Ymaith, Satan, ymaith oddiwrthyf !" gan 
arwýddo yr un peth â'i law ag a ddywedai â'i dafod. Os oedd Bowlands 
yn euog o'r un bai ei hun, rhaid ei fod yn rhagrithiwr wedi ei berfíeithio, 
gan y medrai geryddu fel hyn. Yn nghymydogaeth Llangeitho yr oedd 
yr ofieiriad hwnw yn byw. Os oedd Bowlands yn euog o'r bai, rhaid ei 
fod yn wybyddus yno. Ai tebyg ydy w y buasai yr euog yn derbyn y 
cerydd, a'r ceryddwr ei hun yn euog o'r un peth ? Ond i selio yr oU, nid 
rhaid i Bowlands, mwy na'r apostol Paul, wrth dystiolaeth neb dynion. 
Ei lythyr canmoliaeth ydyw y Cymry. Beth bynag sydd wedi peri i'w 
gyhuddwr anghredu mai apostol (fel y dy wed) ydoedd, y mae yn Nghymru 
fyrddiynau o brofion fod arwyddion apostol wedi eu gweithredu ganddo. 
Yr oedd rhagfam ddall yr Eglwys luddewig yn ei hattal i weled Messîaeth 
lesu Grìst, a gall yr un peth attal rhai yn y dyddiau hyn i ganfod arwydd- 
ion apostol mewn un nad ydoedd yn ol i'r apostolion penaf. Ymresymiad 
y dyn a anesid yn ddall â'r luddewon, dros Fessîaeth lesu Grist ydoedd, 
nad ydy w Duw yn gwrandaw pechaduriaid. Y mae yr un nerth ynddo mewn 
perthynas i Bowlands. Y mae Duw Dad wedi ei selio drwy wneuthur 
gweithredoedd mor nerthol drwyddo : ac nid ydy w Duw yn gwrandaw 
pechadurìaid. Nià ail Bowlands ddim bod yn gristion cyffi-edin, nac 
ychwaith yn bechadur bychan. Y mae naill ai yn gristion mawr ai yn 
bechadur mawr : os pechadur, y mae yn rhaid priodoli y pethau rhyfedd a 
gyfiawnwyd drwyddo fel y priodolai yr luddewon wyrthiau Mab Duw i'r 
diafol ; ond os ydyw y cyhuddwr yn meddwl gwneuthur hyn, byddai yn 
dda iddo gofio mai y peohod yn erbyn yr Ysbryd Glan ydyw priodoli 
gwaith Ysbryd Duw i'r ysbryd drwg, rhag iddo, wrth wneuthur hyny, ei 
gyfiawni. Os ydyw yn priodoli y gweithredoedd nerthol i Ysbryd Duw, 
yna rhaid fod Biowlands yn gristion mawr, oblegid nad yw Duw yn 
gwrandaw pechaduriaid. 



290 DT80EIDIABTH, FEL 

Y Diae aiDfleroedd Bowlandfl wedi m jned heîlMO, ac oes anll wedi oodi ; 
ond mà ydym yn creda j liwyr ddarostyngîr Cymm heb i n^hoedd j 
hyd a ddaw ddîflgyn eto jn gyffelyb fel y g^wnaethant yn y dyddiaa gynt» 
Ond ni oddef eîn terfynau ì ni ymhelaetha dìm ar hyn. Ni a drdwn 
ymaîth dan ddywedyd wrth mtt Ihiw, y caiff lcmydd i gysga yn dawel yn 
ei fedd, ac y gofiüwn na chaîff neby hyd y gallwn nì, ei anmharchu. 
Bendìgodîg yw dy weddiUion, apostol Cymru ! Ni a fendithiwn Dduw 
am yr hyn a wnaeth trwyddot ; ni a ddìlynwn ol dy draedy ac a erfymwn 
am i ddeuparth o'th ysbryd ddtsgyn ar weinidogion C^rmru. Hiraetìiwn 
am weled un o'th ddyddbui pryd yr oedd yr Ysbryd Glan yn syrthio ar 
bawb oedd yn clywed y gair. Y mae yr had a heuaìst ti yn Nghymru yn 
parhau i dyíu : ac er fod y gweiai<m a dwaist ti i'r winUan wedi myned 
adref^ y mae plant y gweision hyny yn paihau eto ; a hydem yr ydym y 
pery eu phmt hwythau i fod yn had a fendithiodd yr Arglwydd ddyddiau 
y ddaear. 



DYSGEIDIAETH, FEL CYMHWYSDER I'R 
WEINIDOGAETH. 

Mae yn debyg mai nid Uawer a gdr yn Nghymm y dyddìau hyn yn ddigon 
hyf i sefyll yn gyhoeddus o bLdd yr hen ddywediadPabaidd,mai «masimaeth 
duwioldeb yw anwybodaeth." Ond er ei bod wedi myned yn ormod o'r 
dydd i'r hen goel-grefydd yma ddyfod allan yn amlwg, y mae lle i feddwl 
ei bod eto yn llechu yn ddirgelaidd mewn llîaws o hen güfachau ty wyll. 
Os yw gwybodaeth i raddau wedi gorehfygu y wlad, nid yw y trigotíoii 
wedi ymgymmodi yn Ilwyr â'r gorchfygwyr. Arferir Uawer iawn o wrth- 
wynebiad goddefol (passire resistanee), ac nid oes dim prînder ar awgrym- 
iadau anfcàdog. Cewch glywed rhaì yn Ued-hònì mewn eonglau naid oes 
dim yn iawn er pan ddaeth yr ysgolion yma i'r wlad. Y mae pob peth 
jn myned o chwith. Nid yw yr haul yn goleuo, na'r ddaear yn rhoddi ei 
ffi-wyth, fel o'r blaen. Ac y mae y bai i gyd ar yr ysgolion. Ond yn 
benaf mewn cysylltiad ft gweinidogaeth yr rfengyl y mae y rhag&m yma 
yn gweithredu. Prln y canìatëir gan rai eto y dylai gweinidog yr efengyl 
fod yn f wy dysgedig na dyn arall ; ac y mae llawer sydd yn addef hyn 
mewn geiriau yn mhell oddiwrth deimlo a gweithredu yn gyfatebol i'w 
bwysfawTogrwydd. 

Y mae hen reswm "pysgodwyr mor Ghililea" heb ddarfod o'r byd efco. 
Os pregethwyr annysgedig a ddewisodd Crist ar y cyntaf, pa anghen am 
ddysgeidîaeth yn yr oes hon ? Mae y bobl sydd yn ymresymu fel hyn yn 
gofalu am adael dysgybl Gamaliel ailan o restr yr apostolion. Os yw yr 
apostolion yn rheol i ni, yr un mor gywir fyddai dadleu y dylai pob 
pregethwr fod mor ddysgedig a'r apostol Paul. Ond yr ydym yn eithaf 
boddlawn i gyfarfod â hwynt ar eu tir eu hunain. Gadewch Paul allan, 
os mynwch chwi ; a chyfyngwch y ddadl at y UeiU yn unig. Nid awn 
ychwaith î ymdroi oddiamgylch y doniau gwyrthîol : eithr cymerwn yn 



CYMHWYSDBR I*B WEINIDOOAETH. 291 

ganìataol y dylai pregethwyr yr oes hon fod yn debyg î apostolion cyntaf 
Grist yn eu sefyllfa ^^re<ün yn unig, heb un olwg ar eu cymhwysderau 
goruwchnaturiol. Yn awr, gadewch i ni edrych pa fodd yr ydym yn 
sefyll. Nid ydym yn gwadu nad oeddynt, mewn cymhariaeth i'r Eabin- 
iaid luddewigy yn "wŷr anllythyrenog ac annysgedig." Er hyny, mae 
yn eglur fod yr apostolion, amry w o honynt o leiaf, os nad pawb, yn deaU 
tair o ieithoedd, laith gyfiredin yr luddewon yn y dyddiau hyny oedd yr 
Aramaeg, yr hon oedd, nid yn gangen, ond yn iaith wahanol oddiwrth yr 
Hebraeg, er fod perthynas lled agos rhyngddynt. Dyma y iaith a elwir y 
Syriaeg yn 2 Bren. xviiL 26. Ac yr ydym yn cael oddiwrth yr hanes 
yn y Ue hwnw, fod cymaint o wahaniaeth rhwng y ddwy, fel yr oedd y 
bobl gyffredìn, er eu bod yn gwybod y naill, yn analluog i ddeall y llall. 
Ond wedi y caethiwed, y Syriaeg, neu yr Aramaeg, oedd tafodiaith arfer- 
edig y genedl. Heblaw yr iaith hon, mae yn ddîau fod y rhan fwyaf o'r 
apostolion yn gyfarwydd âg ysgrifeniadau Moses a'r prophwydi yn yr 
Hebraeg. Fel prawf, gallem grybwyll nad ydynt bob amser yn dilyn 
cyfieithiad y Deg a thriugain yn y dyfyniadau a roddir ganddynt allan o'r 
Hen Destament. Prawf arall yw y darlleniadau cyhoeddus a chyson 
yn y synagogau, yr hon arferiad sydd yn para yn mysg yr luddewon o'r 
amser hwnw hyd heddy w. Ac yn ychwanegol at hyn oll, yr oeddynt yn 
alluog i ysgrifenu yn ramadegol a deallus yn iaith y Groegiaid. Dyma y 
cynllun y mae gwrthwynebwyr dysgeidiaeth yn dadlu drosto. Byddai 
yn dda genym wybod pa fodd y maent erbyn hyn yn ei hoffi. Yn ol eu 
rheol hwy eu hunain, ni ddylai neb gael dechreu pregethu heb fod yn 
gyfarwydd mewn tair o ieithoedd. Yr oedd y Groeg i'r luddewon, yn yr 
oes hono, yr un peth ag yw Saesneg i'r Cymry yn y dyddiau hyn. Felly 
yn ol y rhai sydd yn dadleu dros y cynllun hwn, er i ni adael Paul allan 
o'r rhestr, ao er i ni beidio son dìm am y fantais oedd ganddynt trwy eu 
bod yn meddiannu doniau gwyrthiol, ni ddylai un Cymro gael ei dderbyn 
fel pregethwr heb ei fod yn medru ysgrifenu yn gywir, ac ymddyddan yn 
rhwydd, yn yr iaith Saesneg. Ac nid hyn yn unig, ond heblaw Cymraeg 
a Saesneg, mae yn rhaid iddo feddu gwybodaeth fanwl o ryw iaith arall. 
Pa un yw hono i fod, gadawn iddynt hwy benderfynu. Os bydd neb yn 
teimlo ein bod yn cymeryd golwg rhy arwynebol ar y pwnc, dylent gofio 
mai nid ein rheswm ni ydyw hwn, ond eiddo y rhai sydd yn gwrthwynebu 
dysgeidiaeth. Ehaid cyfarfod â phawb ar ryw dir cyffredin cyn y gellir 
dechreu ymresymu. Ond ofer y w son wrth y rhai hyn am les dysg, fel y 
mae yn ëangu y meddwl ac yn ooethi yr archwaeth ; ofer y w agor o'u 
blaen y mwngloddiau o gyfoeth, a'r bydoedd o brydferthwch, sydd yn 
ysgrifeuiadau y Groegiaid a'r Rhufeiniaid yn yr hen oesoedd, a Uawer o'r 
Saeson mewn oesoedd diweddarach. Fel atebiad anffaeledig i'r cwbl, 
dywedant yn ebrwydd nad oedd yr apostolion yn ddynion dysgedig. 
Purion ; dyma ni o'r diwedd wedi cyfarfod â hwynt ar y tir a ddewiswyd 
ganddynt hwy eu hunain :.a thybied yr ydym yr addefant o hyn allan nad 
oes ganddynt fymryn o hawl mewn troedfedd o hono, ac mai eu doethineb 
yw rhoddi i fyny bobesgus o feddiant sydd ganddynt ynddo, heb ychwaneg 
o wrthwynebiad. 

Y mae gwrthwynebwyr dyBgeidiaeth drachefh yn dadleu fod yr Arglwydd 
wedi Uwyddo llawer o ddynion annysgedig yn Nghymru. Bamant fod y 
rheswm hwn yn aníTaeledig. Gallem ddwyn ar gof iddynt mai dynion 



292 DYSGBIDIAETH, FEI« 

dysgedig oedd Dr. Morgan, ac Edmund Prys, a Rcer Prichard, a Grìffith 
Jones o Landdowror ; ac mai dynion dysgedig oedd Harris, a Rowlandâ, a 
Willìams o Bant-y-celyn, a Dr. Lewis, a Charles o'r Bala. Ond byddai 
hyn i gyd yn ddîefiaith; oblegtd y mae rhai pobl na fednmt, neu na 
fynant, edrych ond yn unochrog. Pe dy wedech wrthynt am lu o enwog- 
ion, y rhai y bendithiodd Duw eu dysgeidiaeth i fod yn Ues annhraetfaol i 
Gymru, y mae ganddynt un ateb wrth law i gyfarfod â'r cwbl : ** Dynion 
annysgedig oedd Christmas Evans a John £lias." Yn awr, os rhaid 
iddynt sylwi yn unig ar un ochr, yr ydym yn barod i ymresymu â hwynt 
ar y tîr hwn eto ; a beiddiwn ddy wedyd yn hyf mai nid dyn annysgedig 
oedd Chrîstmas £vans, ac mai nid dyn annysgedig oedd John £lias. 
Dichon na fu y gwŷr hyn am yspaid maith mewn ysgoHon : ond yr oedd- 
ynt er hyny trwy lafur dibeid wedi cyrhaedd graddau helaeth o ddysg. 
Buasai yn fantais fawr iddynt yn ddîau pe cawsent dreulio y rhan foreuaf 
o'u hoes mewn ysgolion. Buasai eu gwybodaeth fel hyny yn fwy manwl 
a chy wir, a buascnt yn ei chyrhaedd yn llawer haws a chyfiymach. Mewn 
ofíalth, buasont yn byw rai blyneddau yn hwy, oblegid bua^ient yn dysgu 
yn fuan ao yn rhwydd yr hyn a gostiodd iddynt fwy na chymaint arall o 
amscr a llaf ur. Addofir yn rhwydd gan gyfeiUion, yn gystal a gelynion 
dysgüidiaoth, nad oes un swyn mewn ysgolion i roddi addysg i ddyn ieuanc 
yn annibynol ar oi ymdrech ef ei hun. Yr oU a broffesant ei wneuthur yw 
oyimorthwyo, Dyn dilafur nis gall ddysgu mewn ysgol ; a dyn llafurus 
sydil sicr o ddysgu mown amser pe b'ai heb un ysgol. Ond y mae yr olaf 
yn rhwym o foicliio ei hun â llawer o lafur a fuasai yn afreidiol pe cawsai 
woll mantoision. Y mae weithiau yn ymboeni am ddiwmodau uwchben 
anhawsdor y buasai athraw yn ei esbonio mewn ychydig fynydau. Bryd 
arall y mao yn Uawenhau yn y dyb eî fod wedi cael allan ryw ddargan- 
fyddiad nowydil, am ei fod yn newydd iddo ef, er ei fod yn hysbys i 
eraiU or ys cannoedd o flyneddau. Bryd arall y mae yn taflu y cwbl 
heibio mown digalondid, ac yn ^eulîo misoedd o'i amser gwerthfawrocaf 
yn Uwfr a dîfÿwyd. Trwy lafur fel hyn yr aeth Christmas Evans a John 
Elias yn ddynion dj^gedig. Mor bell oddiwrth feddwl fod dysgeidiaeth 
yn afroìdiol fol cymhwyjíder i weinidogaeth yr efengyl, yr oeddynt hwy 
yn gwoloíl cynittîitt o wertli ynddi fel y llafurìasant am danì trwy anfanteis- 
lon mwy na cliyttVodîn, Gellid dywedyd yr un peth am weinidog poblog- 
aîdd arall sydd vn awr yn fyw, enw yr hwn a ddefnyddir yn fynych, ond 
yn groes iawn i w duodd ef ei hun, fel esgusawd dros anwybodaeth. M 
£u eriood fwy camsynìftd. Yr yáym yn addef nad yw ei wybodaeth ieith- 
yddol yn dra holaeth ; o leiaf, dyna y w ei dystiolaeth ef ei hun : ond nid 
yw hyn namyn un gangen o ddysgddìaeth. Mewn cangenau eraill, 
gwyddom ei fod er ei holl anfanteision yn ysgoläig trwyadl. Ac er, fe 
aUaì, nad y w yn doaU ond y nesaf i ddim o r iaìth Saesneg, y mae, trwy 
hoü rhai eraiU, a hyny ar bob adeg g\^eus, wedi dyfod yn fwy cyfarwydd 
nag y meddyìid yn nghffmììc^ y Uyfrau goreu a fedd y Sa^n. Mewn 
gair, nid hawdd fyddai cael neb addasach i brofi dynìon ieuaînc mewn 
ftmryw gangenau o wybodaeth gyŵedinol, ynghyd â ^^BMer's Asuàogy^ 
neu Jonathan Edwards **ar yrEwyUys." Rhaìd iddo faddeu i ni am 
ddywedyd oymaint a hyn, gan ei fòd ef yn anfwnadol wedi acUysuro 
Hawer îawn o ddrwg yn Nghymni, trwy fbd « enw yn cad ö ddefiiyddio 
gaa boW Begur a difiVwyth ì gyfiawnhau anwybodaeth. Nîs gwyddom a 



CYMHWYSDBR I'R WEINIDOOAETH. 293 

oes rhy w anghreîíilîau eraill ai peìdio. Ond os oes, ni phetruswn ddy weyd, 
un ai fod yr anghreifltiau, fel y rhai uehod, yn anghywir, neu ynte nad 
y w y dynion hyny yn haeddiannol o le uchel yn mysg cymwynaswyr y 
Cymry. 

Ond er ein bod yn credu na chyrhaeddodd neb enwogrwydd parhaus 
fel gweinidogion yr efengyl, heb fod yn meddu graddau helaeth o wybod- 
aeth gyffiredinol, nid ydym yn dadleu na fu llawer dyn annysgedig ac 
anwybodus yn ddefnydt'dol mewn cylchoedd bychain. Ac y mae hyn yn 
peri i ni arafu wrth feddwl am gynnyg dysgeidiaeth fel ammod hanfodol 
cyn y caiff neb ganiatâd i ddechreu pregethu. Y prif gymhwysderau yw 
rhagoriaeth mewn duwioldeb a synwyr cyŵedin. Ni wna dysg ddim heb 
y rhai hyn ; ond gwnant hwy, ac y maent eisoes wedi gwneyd llawer, heb 
ddysg. Er hyny, fe allai, mai nid gormod fyddai dyweyd am hen 
bregethwyr Cymru, na fu cymaint ag un o honynt yn ddefnyddiol, nad 
oedd yn awyddus ac yn llafurus, hyd eithaf ei àllu, i gyrhaedd gwybodaeth. 
Yr oedd gan y tlotaf o honynt lyfrgelloedd cyflawnach na degau o 
bregethwyr yr oes hon : ac nid siarad am eu llyfrau yr oeddynt, ond eu 
darllen nes eu deall, ŵ'u darllen eilwaith nes eu cofìo. Pe buasent byw yn 
y dyddiau hyn, mae yn rhesymol meddwl y buasent mor Uafurus a neb î 
chwiUo am ddysgeidiaeth. Os oeddynt yn defnyddio pob mantais oedd 
yn gyrhaeddadwy iddynt yn yr oes hono, gallwn gasglu y buasent gydaV 
parodrwydd mwyaf yn defhyddio pob manteision ychwanegol sydd i'w 
cael yn yr oes hon. Erbyn hyn y mae amgylchiadau wedi newid ; y mae 
yr anghenrheidrwydd am wybodaeth yn llawer mwy, ac y mae y cyfleus- 
derau i gyrhaedd gyrybodaeth wedi llîosogi yn gyfatebol. Y mae amryw 
ysgolion i ddysgu Saesneg yn mhob sir ; a phe dygwyddai fod dyn ieuanc 
yn analluog i fyned i'r ysgol, y mae amrywiaeth o lyfrau rhadlawn ar 
elfenau'y gwyddorion a'r celfyddydau iV cael yn yr iaith Gymraeg. Nid 
oes mwyach yr un esgus dros anyrybodaeth : ac os gwehr ymgeisydd am y 
weinidogaeth yn anwybodus mewn daearyddiaeth, hanesiaeth, seryddiaeth, 
anianyddiaeth, a gwybodaethau cyffredin eraill, y mae hyny yn brawf 
digonol ei fod yn amddifad o ysbryd darllen, ac mae lle cryf i ofni nad oes 
ganddo un dyben uwch yn ei ymgais am bregethu na mantais i fyw yn 
segur. Mae yn hen bryd anghefnogi dynion o'r fath hyn. Dylid sefyll 
yn wrol, a siarad yn eglur ar y mater. Nid yw ond oferedd eu danfon i'r 
ysgolion ar ol iddynt ddechreu pregethu, gan ddysgwyl y gwneir y diflfyg 
i fyny mewn rhyw Iwybr gwyrtluol. ' Os dilafur oeddynt cyn dechreu, 
dilafur a diflrwyth a fyddant wedi hyny mewn ysgol a choleg, ac felly y 
maent yn debyg o aros am weddill eu hoes. Cyn iddynt ddechreu y mae 
eu profi, nid yn gymaint er mwyn gwybod pa faint y maent eisoes wedi eî 
ddysgu, ond i gael allan a oes ynddynt ysbryd Uafurio. Os yw yn rhy 
anhawdd penderfynu ar un gnuld penodol o wybodaeth gyflredinol fel 
ammod i'r weinidogaeth, mae yn ddîammheuol fod tuedd lafwrus yn anheh- 
gorol anghenrheidiol, Dyma ammod a ddylai gael ei osod o flaen pob 
ymgeisydd, a dylai yr eglwysi fynu dynion addas i'w brofi yn ddîarbed 
nes cael boddlonrwydd ar hyn o bwnc. 

Y mae un wybodaeth, pa fodd bynag, y dylaî pob im heb wahaniaeth 
fod wedi cyrhaedd graddau helaeth o honi cyn dechreu pregethu. Ar y 
mater hwn, nid y duedd i gasglu yn unig yw yr ammod, ond pa faint a 
gasglwyd eisoes — ^nid y llafur yn unig, ond y llwyddiant hefyd. Yr hyn 



«94 DTSGBIDIA£THy FKL CYMHWY6DBB i'b WBINIDOGAETH. 

yr ydym yn cyfeirio ato, yw gwybodaeth o'r Bibl. Dylai yr ymchwilìad 
ar y pen hwn fod yn fanwl ac yn faith. Mae galw dyn i ddysgu crefydd 
i mdll, ac yntau ei hun yn anneallua yn llyfr Duw, yn anghysondeb 
gwarthus. Wrth sôn am wybodaeth o*r Bibl, yr yáym yn meddwl yr hoU 
Fibly ac nìd rhan o hono. G«llid dysgwyl i bob un sydd yn edrych 
ymlaen at waith y weinidogaeth fod yn berffaith gyfarwydd yn naearydd* 
ìaeth y Bibl, a hanesyddìaeth y Bibl, ynghyd â hanes y Caldëaid, y Per- 
ûaid, y Groegiaid, y Rhufeiniaid, a'r cenedloedd eraill y sonir am danynt 
yJi yr ysgrythyrau, ac yn enwedig hanes yr Arglwydd lesu Grist. Dylid 
ei holi yn yr Hen Destament a'r Newydd, yn nghyfreithiau Moses a 
phregethau Crist, yn ysgrifenìadau y prophwydi a'r apostolion, ac yn hanes 
yr ysgrifenwyr. Os dywedir nas gellir cael amser i hyn oll, yr ydym yn 
ateb, mai nid gwaith i'w orphen mewn un cyíarfod, iiac mewn un dydd, 
yw profi dyn sydd yn meddwl am fod yn weinidog yr efengyl. Na 
feddylier ein bod yn erbyn chwilio i mewn i ddaliadau athrawiaethol yr 
ymgeisydd. Yr ydym yn addef fod hyn oV pwys mwyaf ; ac yr ydym 
yn golygu fod hyn yn gynnwysedig yn yr hyn a ddywedwyd uchod. Ond 
nid ydym mewn un modd yn gallu amgyffired fod gan neb hawl i gau aUan 
ranau eraiU o'r Bibl. Os yw yr " hoU ysgrythyr wedl ei rhoddi gan 
ysbrydoUaeth Duw," onid yw y rhanau hûiesyddol o'r Bibl yn deUwng o 
sylw yn gystal a'r rhanau athrawìaethol ? Nid ydym yn foddlawn i didiu 
(üystyrwch ar "un iod nac un tipyn" o air Duw. Yn Ue pleidio y naiU 
ran yn fwy na*r UaU, yr ydym yn dadleu y dylai yr ymchwiUad fod mor 
gynnwysfawr nes rhoddi boddlonrwydd Uwyr o barth gwybodaeth yr 
ymgeisydd yn yr hoU Fibl : ac nid ydym, wrth hyny, yn gofyn dim ond 
yr hyn y dichon pob dyn yn Nghymru ei gyrhaedd trwy ddiwydrwydd, 
ond nid heb ddiwydrwydd. 

Gyda gradd o wylder yr ydym yn cyflwyno yr ystyrìaeihau hyn i sylw 
^lwysi Cymru. Ni fuasai dun yn peri i ni lefaru ond teimlad o bwysfawr- 
ogrwydd y pwnc. Y mae yn ymddangos i ni nas geUir ei esgeuluso yn 
hwy heb ddinystrio efieithioldeb, a defnyddioldeb, ac urddas y weinidog- 
aetib. lë, ni phetruswn ddywedyd fod arhoUad o'r fath a nodwyd yn 
anghenrheidiol fel moddion i rwystro dynion i ymaflyd yn y gwaith o breg- 
cthtt oddìar ddybenion gau. Nid yw hyn yn cael ei ddiogelu mewn un 
gradd trwy eu gorfodi i fyw ar gyflogau bychain ; oblegìd yr oU a wneir 
wrth leihau y gýfliOg y w symud y brofedigaeth o ddosbarth uwch i ddos- 
barth is, a themtio y rhai mwyaf anwybodus yn Ue y rhai mwyaf doniol. 
Os dymunir boddlonrwydd am gywmieb yr ymgeisydd, edrycher a oes 
ynddo ddigon o aUuoedd a phenderfyniad meddwl, ac ysbryd Uafür, i enniU 
y chwaneg, pe dewisai, mewn rhyw Iwybr araU. Mae y mater hwn hefyd yn 
dwyn perthynas hanfodol â sefyUfa grefyddol yr hoU Dywysogaeth. Pe 
rhoddid ar ddëaU i ieuenctyd ein gwhid, nad oes un o honynt i feddwl am 
biegethu heb fyned dan arhoUad trwyadl yn ysgrythyrau yr Hen Desta- 
ment a'r Newydd, buan y gweUd golwg newydd ar Gymru. Efieithiai 
y cyffirawd ar yr YsgoUon Sabbothol, ac ar addysg deuluaidd. Onid yw 
yn bryd i ni ymaflyd yn y gorchwyl, a hyny yn egniol ? Os oes hoU i 
íbd cyn derbyn i'r weinidogaeth, y mae eisieu gofalu am iddo fod yn rhyw- 
beth mwy na fiurf. Gyda'r gwaith hwn, fel pob gwaith araU, dylem fod 
o ddiMf. 



296 



DINASOEDD Y CYNOESOEDD. 

NINEFEH. 

" Anrheithiwyd Ninifeh, pwy a gwyna iddif**— Nahum. 

[2Vînevf/i cmd its Remains. By Aüsten Henby Layard, Esq. 
D.C.L. 2 vols. 8vo. London: John Marray. 1849.] 

Yn ein rhìfyn dîweddaf ni a gymerasom fras olwg ar antur a llafur Mr. 
Liayard, o'i ddyfodiad i Mosul hyd ei gychwyniad yn ol i Loegr ; ac os 
mwynhaodd ein darllenwyr hanner y dyddordeb wrth ddarllen ei hanes ag 
a gawsom ni wrth ei ddwyn ger eu bron, bamwn ein hunain wedi ein cyf- 
lawn wobrwyo am ein trafferth. Ni bu tymmor arosiad Mr. Layard yn 
Liloegr yn faith, ond dychwelodd yn ol i faes ei lafur mor gynted ag y 
gallai ; a derbynir hanesion o dro i dro oddiwrtho ef a'i gymdeithion. Y 
mae yn ddrwg genym gael fod yr un achos ag o'r blaen, sef diflfyg arian, yn 
parhau i'w luddias yn ei ^rmchwiliadau ; ac fe fydd yn warth oesol i ni fel 
gwladwriaeth fod y fath grintachrwydd yn cael ei arfer tuag ato. Yr hyn 
a ganlyn yw yr hanes awdurdodedig diweddaraf a dderbyniwyd oddiyno. 
Ysgrifenwyd ef gan y Cadben S. Erskine Rolland, yr hwn sydd yn awr yn 
cymiorthwyo Mr. Layard yn ei ymchwiliadau. 

" Treuliais y deuddydd neu dri cyntaf yn Mosul, yn chwilio y cloddiadau yn 
Kouyunjik, lle y mae llechau o'r newydd yn cael eu dwyn iV ffoleu bob dyod. 
Dargantyddwyd dau darw newydd anferthol, a dwy ddelw ddynol o faintioli cawr- 
aidd tra yr oeddwn i yno, wrth fynedfa pyrth y ddinas ; a dadguddiwyd hefyd y 
palmant wrth y porth, wedî ei farcio gan ol olwynion cerbydau. Gadewais fy 
Bgwraig dan ofal Mrs. Hassam, ac aethum gyda Mr. Layard daith diwmod i 
bentrefydd Baarshe^ah, Bamyaneh, ac i grug Khor8abad. Cymerasom filswn 
gyda ni, a daliasom saîth o ewigod CTych^ym (antelcpes). Wedi ein dychwehad, 
aeth fy ngwraig a minnau a'n gweinidogion ar glwydfadau, ac a nofiasom i lawr 
y Tigris mewn saith awr i'r penlref bychan hwn, Nimroud, y fan y cloddiwyd 
ynddo gyntaf, gan anfon ein cyfreidiau a'n meirch ar hyd y tir. Yr ydym er y 
pryd hwnw wedi bod yn byw yn ei dŷ ef yma ; er nad yw mewn gwirionedd yn 
ddim amgen na bwthyn o glai, ond y mae wedi dodi nenestri gwydr, byrddau, 
&c., a'i wneuthur mor gysurus ag y gallaî. 

Y mae Layard wedî gosod mintai o weithwyr o dan fy arolygiaeth, ac wedi 
caniatäu i mi gloddio Ue y mynaf. Yr wyf yn cloddio pydewau ar bob llaw, ac 
Bid wyf heb obaith o ddyfod o hyd i ystafelloedd tanddaearol, y rhai y mae yn 
ddilys genyf a raid fod yma. Mewn un man, yn llawer is na'r cofadeiladau a 
gafẃyd eto, y mae bwa o briddfeini, rhwnç dau fur o briddfeini, wedi cael eu 
cD'orcnuddio ; y mae hwn yn ddyrus-beth i ni oll. Darganfyddiad mawr arall 
ydyw mur anferthol o'r gwaith maen mwyaf ffurfiol, o fewn y peeadail (pyramid) 
o briddfeini. Y mae y gweithwyr yn ymdrechu torî mynedfa iddo, ond o 
anghenrhaid ni allant fyned ymlaen oud yn araf iawn, ddim dros ddwy droed- 
fedd neu dair yn y dydd. Ond y mae y darganfyddiad mwyaf a wnaed er pan 
ddechreuwyd gyntaf i droi y pridd yma heb gael ei adrodd eto. Eithr mi a nys- 
bysaf am dano yn ei dro. Rhaid i chwi gofio fy mod wedi dechreu fy llythyr ar 
ddydd Nadohg, a'm bod yn parhau i ysgrifenu fel y byddaf yn cael hamdden i 
hyny. 

Jonator 3ydd, 1860.— -Aryr 28ain o Raçfyr, fe gychwynodd Layard a minnau, a'n 
gweÌBÌon gyda nì, ynghyd à dau neu dri o benaethiaid Arabaidd, i ymweled à 



296 DINA80EDD Y CYNOBSOBDD. 

Tai, ar yr ochr arall i'r afon Zab. Nyni oedd yr Ewropeaid cyntaf a ymwelsant 
ä'r wlad hono. Teirawr o garlamu aii dygodd nî o Nimroud i lanau yr afon, yr 
hon sydd mor dren a dofh a'r Tigris, ac a^os mor lydan hefyd; ond gan ei bod 
yn ymranu yma yn bedair cainc, fe ellir ei rhydio. Gyda gryn anhawsdra nyni 
a nofiasom ein meirch drwyddi, gan wlychu ein hunain yn fawr. Y mae genym 
dri gwrthddrych mewn goíwg yn ein hymweliad yma — yn gyntaf, i ymweled à 
chrug Abou bheeta, yr hwn a ymddengys fel yn cynnwys dinas gladdedig ; yn 
ail, 1 ffurfio cyfeillgarẁch rhwng dau benaeth cydymdynol; ac yn drydydd i 
wneuthur cyromod rbyngddynthwythau a*ugelynion anghymmodlawn, y Jebours; 
yr hyn a hyrwydda lcSur dyfodol Layard yn fawr. £in hymwelíad cyntaf 
ydoedd i wersyll yr Hawar, yr hwn a ystyrir gan yr holl Arabiaid, hyd yn nod 
gan rai diffaethwch mawr Ámrica, fel yr uchaf ei waedoliaeth a'r mwyaf urddasol 
yn eu plith. Mae yn debygol mai efe yw y gwr â'r âch hynaf yn y byd, a chyf- 
rifa ei achyddiaeth ^m llawer pellach nag amser Abraham. Ceinogir ef yn eî 
hawliau i'r benaduriacth gan y rhai mwyaf urddasol o*r ilwyth, tra y mae ei gyd- 
ymgeisiwr, Teras, yn cael ei gefao^i gan y Tyrciaid, a'r rhan fwyaf o'r Tai. Ei 
frawd, y dyn harddaf a welais i enoed, a ddaeth allan i'n cyfarfod gyda chant o' 
wyr meirch, y rhan fwyaf o ba rai a ddaethant i'n gwersyll y diwmod o'r blaen, 
i'n hyspeilio. Carlamasant fel pethau rwallgof o amgylch y gwastadedd, yn 
ysgwyd ac yn chwymellu eu gwaewffyn hirion, ac yn gwaeddi eu rhyfelfioedd, 
ac a'n gossorddasant ni gyda rhwysg mawri wersylly Sheikh. yr hwn a safai i*n 
derbyn. Ni welais ddyn mor luniaidd erîoed ; y mae yn un hynod o hardd, er ei 
fod yn hen ac yn dyoddef llawer gan afiechyd. Ý mae yn gawraidd o ran 
maintiolaeth — yn ehwe' troedfedd a phedair modfedd o leiâf, a chan sythed a 
phinwydden. Yr oedd eî babell yn un helaeth iawn, yn Uwyth tri o gamelod; â 
phebyil y çwragedd ar y naiU law iddi, ac un y meirch ar y llall, i gyd o dan 
yr un gorchudd. Gosodwyd matiau a chlustogau ar lawr y babell, ar y rhai yr 
eisteddodd Hawar, Layard, a minnau, ei írawd, ei ewythr, a phendefigion y 
Uwyth yr un modd, tra y safai y lleill mewn hanner cylch wrth y drws. 
Heboff hela hardd a safai ar ei glwyd yn y canoL Cyfranogasom o goffi wedi 
ei berlysieuo, triniasom y gorchwyl y daethom yn ei gylch, a chiniawasom yn y 
babell ar gig defaid, pumphins, a4laeth sur, wedi eu mwydferwi ynghyd. Ẅedi 
i ni gyfranogi o hono, y gweddill o'r Uwyth a fwytasant ; eisteddai nifer benodol 
o ddynion i Tawr gyda'u gilydd, codai pob un pan fyddai wedi cael ei ddiwallu ; 
a math o oruchwyhwr y wledd a enwai y neb fyddai i'w ddilyn. Nid oedd dim 
ffwdan ac anweddeidd-dra. Wedi ciniaw, adroddodd pawb ei weddiau. Anfon- 
asom ein pebyll o'n blaen, ond yr oeddynt wedi gwlychu yn fawr ar y ffordd, a 
gosodasom hwy i fyny yn glos wrth un'j Sheikh. Dranoeth, fe newidiodd y 
gwersyll ei sefyllfa. Anaml y gwelais sefyllfa mwy ardebaidd. Pabell y Sheikh 
a dynwyd i lawr yn gyntaf, a'r orymdaith hirfaith o gamelod llwythog, march- 
ogion, asynod, a gwartheg, a gyrhaeddent can belled ag y gallai y llygaid gan- 
fod. Yr oeddwn yn cyfrif fod yno oddeutu dwy fil o ddynion, gyda'u camelod, 
eu meirch, a'u gwartheg. Ymwelsom à Teris, y Sheikh gwrthwynebol, gan gy- 
meryd gyda ni frawd yr Hawar : derbyniwyd ni yn groesawus, er nad gyda'r un 
moesgarwch urddasol. 

Tra yr oeddym ni ymaith, yr oedd y gweithwyr wedi agor ffos lydan, yn ol 
cyfarwyddyd Layard, er mwjTi dangos i'm ^wraig ryw lech benodol a gladdasai, 
ac wrth wneuthur hyny, dì'orchuddiasant dri chrochan copr anferthol o faintioli, 
a dysglau mawrion o fettel. Layard a symudodd y pridd yn ofalus o un crochan 
oedd wedi ei lenwi o hono, a chafodd hyd i amrywiaeth o addumiadau o ifori, 
pen bwyell o haiarn, a pheth afrifed o nwyddau eraill, nas gallaf eu henwi yn 
awr, gan fy mod wedi addaw cadw cyfrinach. Layard a symudodd ymaith gyn- 
nifer ag a allai o honynt, ac a orchuddiodd y Ueill â phridd. Dyma y dargan- 
fyddiad mwyaf pwysig o lawer o'r un a wnaed eto. Y mae wedi eu gosod hwynt 
dan fy ngofal i, a rhoddodd gyfarwyddiad y gweithwyr i mi, gan fod yn rhaid 
iddo fyned i Mosul i wneuthur darpariad er symudiad y ddau lew anferthol, yr 
harddaf a gafwyd eto, y rhai, yr wyf yn coeuo, a fyddant ar eu ffordd i Loegr 



DINA80EOD Y CYN0E80BDD. 297 

yn mhen mis neu ddau. Wedi hyny, nyni a groeswn y Zab, à'n pebyll gyda nî, 
ac a dreuliwn ein hamser weithiau yn hela, a phryd arall yn cloddio. 




gwahanol bobl y mae a wnelo à hwynt. Yn y lle cyntaf, nid oes ganddo ddim 
ond ei amcan iV hyfforddi yn ei ymchwiliadau ; y mae mewn gwirionedd ac yn 
Uythyrenol yn ymbalfalu yn y tywyllwch, a dichon i bob math o drysorau 
claddedig fod o fewn ei gyrhaedd, tra mewn canlyniad i'r swm bychan lawn o 
arían a roddwyd iddo, y mae yn analluog i wneuthur dim yn debyg i iawn ym- 
chwiliad, ac yn gorfod cloddio ffosydd bron fel ar antur. 

lon. 6ed. — Baoe, nyni a symudasom dros ddeg ar hugain o addurn-gawgiau 
(vase9), meiliau, a dysglau, wedi eu boglynu a'u cerfío yn y modd mwyaf hardd, 
rhai tarianau a chleddyfau, o ba rai nid oes ond y carnau yn aros, gan fod y 
Uafnau heiym wedi rhydu ymaith, ac addumgawg marmor bychan. Y mae y 
cwpanau, y dysglau, a'r adduraiadau o ryw gymysgcd^ anadnabyddus o fettel- 
bedd, ond y maent i gyd wedi eu crestenu gymaint gan gopr dadansoddedig a 
chrisialedig, ac mor ^euol fel nas gellir eu trin yn ein dwylaw heb fawr berygl ; 
ac y mae Mr. Layard yn eu hanfon adref yn y cyflwr y cafodd hwynt. 

Treuliais wyth awr ddoe yn eu crafu hwynt à'm dwylaw allan o r clai, am fod 
y gorchwyl yn beth rhy dyner a manwl i oddef hyd yn nod i gyllell gael ei har- 
fer. Bu iy newraig yn brysur ar y gwaith drwy y nos yn eu pacio hwynt i fyny. 
Gallwn lawennau fod y genedl Frytanaidd yn awr yn meddu casghad heb ei 
gyffelyb o'r cyfryw bethau, ac y mae eu gwerth yn annhraethadwy. Y mae 
yr addumiadau a*r cerfiadau ar yr addumgawsiau yn dynodi cyflwr uchel iawn 
o warder. Nid y Ueiaf cywrain o*r darpanfyddiadau ydyw amry w gannoedd o 
fotymau mother-o-pearl hollol gyffelyb i'n botymau crysau ni." 

Heblaw jt- hanes hwn a roddasom, yr ydym yn eael erybwylliadau 
mynych, o bryd i bryd, yn y newyddiaduron am Iwyddiant Mr. Layard a'î 
gymdeìthion yn eu hymchwiliadau am olion y ddinas fawr Ninifeh. Yn ol 
yr hanesìon diweddaraf y maent wedi dyfod o hyd i orsedd y brenin. Nid 
oes dim ol tân ami, ac y mae wedi ei gwneuthur gan mwyaf o ifori, âg 
addumiadau o aur. Y mae ami olion o gylchleni brethyn, ac y mae yr 
edaf aur â'r hwn yr oeddynt wedi eu gwnîo a*u brodio yn aros eto. Y 
mae llong wedi eu hanfon o Bombay i geisio llwyth o'r cerfíadau a'r olion 
eraill sydd wedi eu casglu, ac y mae yn awr ar ei thaith.i Loegr. 

Yn y cyfamser ni a ymdrechwn ddangos fel y mae y darganfyddiadau a 
wnaethpwyd eisoes, nid yn unig yn profi cyflawniad Uythyrenol o bro- 
phwydoliaetBau Ezeciel a Nahum o barth dymchweliad Ninifeh, ond fel y 
maent hefyd yn tueddu i eglurhau rhaî ymadroddion a ymddangosent hyd 
yn hyn yn dywyll yn y prophwydoliaethau hyny. Cynnorthwyîr ni yn 
fawr yn y gorchwyl hwn gan y cyfeiriadau aml y mae Mr. Layard ei hunan 
yn ei wneuthur at yr ysgrythyr ; a dengys ei fod' " yn foneddigeiddiach " 
na'r rhan fwyáf o deithwyr diweddar ; a gellir dy wedyd am dano ef fel y dy- 
wedodd St. Paul am Timotheus gynt, fod y flÿdd ddifífuant ynddo, yr hon 
a drigodd yn gyntaf yn eidaid, y Dr. Layard, ac yn cì dad, a dîammhau 
genym ei bod ynddo yntau hefyd.* 

<* Y mae y geiriau sydd yn Ezeciel yn darlunio y tufewn i'r nalasau Assyr- 
iaidd, yn cyfateb mor hollol, ac yn esbonio gymaint ár gofadeiladau Nimroud a 

' Y mae Mr. Layard yn hanu o deulu Protestaiiaidd pendefigaidd yn Ffrainc, yr hwn a 
ffôdd i Loegr yr amBer y dirymwyd Edict NanCes, Ei dad, yr hwn oedd fab,i'r Parchedìg 
Dr. Layard, Deon Brìstol, a lanwai swydd wladol uchel yn Ceylon, a bu yn ddiwyd a 
ffyddlawn ìawn wrth y gwaith o ddosbarthu yr ysgrythyrau ymhlith y cenedioedd pagan- 
aidd yno. 



298 DINA80EDD Y CYN0E80EDD. 

Xhonabad, fel y maent yn teilyngu sylw neiUduol yn y fan hon. Y mae y pro- 




lynol : — * Gwelodd wŷr wedi eu llunio ar y pared, delwtfö y Caldeaid wedi eu 
liunio â fermilion, wedi eu gwregysu à gwregys am eu llwynau, yn rhagori mewn 
lliwiauam [wisgoedd] eu penau, mewn golwg yn dy wysogion oll, o dduil meibion 
Babilon yn Caldea, tir eu genedigaeth' {Èzec, xxiii. 14, lô). Fe gofir fod 
Ezeciel yn prophwydo ar làn yr afon Chebar, pa un ydoedd ai yr afon a elwir 
Chabour gan yr Arabiaid (Chaboras y Groegiaid), yr hon sydd yn rhedeg trwy 
wastadeddau Mesopotamia, ac yn dìsgyn i'r Euphrates, ger Karkemìsh (Circesium) 
neu un arall o'r un enw sydd yn codi yn mynyddoedd Kurdistan, ac yn uno â'r 
Tigris uwch Mosul, dîammhau ei bod yn nghymydogaeth Ninifeh. Yn yr ad- 
nodau a ddyfjmwyd, y mae y prophwycf yn cyfeirio at gyfnod o flaen dinystr olaf 
y brifddinas Assyriaidd, amgylchiad y mae yn eithaf tebygol ei fod ef ynllygad- 
dyst o hono, gan mai y. dyddiad a briodolir yn gyflFredinol i'w brophwydol- 
iaethau ydyw ô93 cyn Crist, dim ond tair blynedd ar ddeg ar ol y goresgyniad 
Medo-Caldeaidd. Prin y dichon fod ammheuaeth nad oedd wedi gweled y 
gwrthddrychau y mae yn eu darlunio — y lluniau wedi eu cerfio ar y pared a'u 
paentio. Y mae cyffredinoldeb lliw coch a welir yn adfeilion Khor8abad, a nhen- 
wisgoedd cywrain a thra addurnedig breninoedd Khorsabad a KouyunjÌK, yn 
cael cyfeirio atynt yn amiwg. Y mae y dystiolaeth a roddir yn y modd yma o 
hanfodiad y cofadeiladau hyn cyn dinystr Ninifeh, wrth ei gymeryd mewn cy- 
sylltiad â darluniad y prophwyd ar ol hyny o gyflawn gwymp a dinystr y ddinas 
(pen. xxxi), yn brawf dîjTnwad, pe byddai yn olynoi, fod yr adeiladau hyn mewn 
bod cyn goresgyniad y Persiaid. 

Wrth sôn mewn lle arall am y cerf-ddelwau a ddaeth o hyd iddynt, y 
mae Mr. Layard yn gwneuthur y sylwadau canlynol : — 

" Ar gofadeiladau boreuaf yr Assyriaid, un o'r cysgod-ddelwau mwyaf cysegr- 
edig ydyw y llun dynoi à phen eryr neu fultur idao. Nid yn unig y mae i*w 
gael mewn maintioíi cawraidd ar y muriau, neu yn gwylied pyrth yr ystafelloedd, 
ond y mae yn cael ei ddarlunio yn barhaus ymhlith y lluniau ar y gwisgoedd 
brodiog. í an y dygir ef i fewn yn y modd yma, ceir ef yn gyff'redin yn ym- 
dynu âg anifeiliaid mythic eraill, megys y llew neu y tarw pen-ddynol, ac ym- 
ddengys ei fod bob amser yn y darluniaaau hyn fel y buddygoliaethwr. Gellîr 
casglu oddiwrth hyn ei fod yn gysgodiun o'r Öuw Goruchaf, neu o un o'i briod- 
oliaethau. Y mae darn o*r oraclau Zoroastriaidd, a gadwyd gan Eusebius, yn 
dadgan maî * Duw yw efe, yr hwn y mae iddo ben hebog, Efe yw y cyntaf, an- 
nifâadwy, anghenedîediç, anrhanedig, heb ei gyffelyb, cyfranwr pob daioni, an- 
llygredig, y goreu o*r daionus, y doethaf o'r doethion ; efe yw tad uniondeb a 
chyfiawnder, hunanddysgol, anianyddol a pherffaith, a doeth, ac unig luniwr 
athroniaeth gysegredig.' Gellir unoli y Uun hwn hefyd à*r duw Nisroch,^ yn 
nheml pa un y liaddwyd Senacherib gan ei feibion ; oblegid y mae y gair Nisr 
yn arwyddocau eryr, yn yr holl ieithoedd Semitaidd. Weithiau y mae pen yr 
aderyn hwn wedi ei osod wrth gorff llew. * * ♦ * Y mae yllewod 
a'r teirw penddynol asgellog, y ffurfiau mawreddus hyny a wyliant byrth y 
temlau Assyriaidd, yn nesaf yn teilyngu sylw. Nid yn unig y maent i*w cael 
fel cerfiadau ar eu penau eu hunain, ond yn ^yffelyb i'r lluniau â phenau eryrod, 
y maent yn cael eu dwyn i mewn yn barhaus i r llunîau brodiedig ar y gwisgoedd. 
Y mae yn haeddu sylw, pa bryd bynag y darlunir hwy, pa un ai yn ymdrechu â 
dyn, neu gyd â'r Uun â phen eryr iddo, ymddangosant fel yn cael eu gorchfygu» 
Yn aml gwelir llun dyn yn eu crogi hwy yn yr awyr gerfydd eu traed ol, neu yn eu 

* 3 Bren. xix. 37. Josephus a eilw y ddelwhon Araecus ; Esay, Aêaraíe ; y Deg 
a Thriugain, Mco^o/oà^. 



DINA80EDD Y CYNOESOEDD. 299 

taro hwy â gordd. Yr wyf eisoes wedi anturio crybwyll y meddylddrych yr oedd 
y ffurfiau hynod hyn wedi eu bwriadu ei ddwyn i r meddwl — unant y galluoedd 
deaUol a naturiaethol mwyaf ; ond y mae yn sicr fod eu sefyllfai gyda chyfeiriad at 
arwyddluniau cysgodol eraiUiyn dynodi israddoldeb yn yr archiwysiaeth (hierarchy) 
nefolaidd. Er fod andro-spnynx yr Aiphtìaid yn gysgod o*r brenin, prin y gallwn 
feddwl ei fod felly ymhlith yr Assyriaid ; oblegid yn y cerfìad yr ydym yn cael 
fod hyd yn nod y llun à phen eryr, gorchfygwr y Uew a*r tarw penddynol, yn 
gweini ir brenin. * * * * Y mae yn ddìammlìeuol fod 

rhyw ystyr dirgeledig yn perthyn i*r holl luniau hyn. Yr oeddynt yn arwyddol 
yn arddangos naill ai uriodoliaethau y Buwdod, neu ryw arddangosiad neillduol 

Ín natur. Ëîthr ni aUaf, yn bresennol, ddyweyd beth oedd arwyddocàd yr un o 
onynt ; ac ni allaf benderfynu dim ynghylch y Uuniau dynol asgellog sydd iV 
cael mor aml ar adeiladau Assyriaidd. * * * Ni ddichon fr tebygobrwydd 
rhwng y lluniau arwyddocaol a ddarluniais, â rhai a welodd Ezeciel yn ei wel- 
edigaetn, lai na tharo i feddwl y darllenydd. Gan fod y prophwyd wedi gweled 
y palasau Assyrìaidd, gyda'u delwau tywyll, a'u haddurniadau gorwych, y mae 
yn dra thebygol ddarfod iddo, pan }ii ceisio cysgodi rhai priodoliaethau dwyfol 
neiUduol, ac i ddarlunio y gogoniant dwyfoi, ddewis ffurfíau ag oeddynt nid yn 
unig yn hysbys iddo ef, ond hefyd i'r bobl a anerchai — caethion fel ei hunan yn 
nswlad Assyria. Yr oedd y rhai oedd heb eu Uygru hyd yn nod gan y ffurfiau 
allanolo eilun-addolìaetíi, yn ceisio am gyffelybiaethau i osod allany meddylddrych 
am y Duw Goruchaf. Gwelodd Ezeciel yn ei weledigaeth gyffelybrwydd i bedwar 
peth byw, a chanddyntbedwar wyneb,pedair aden, a dwylaw dyn tan eu hadenydd 
areu pedwar ystlys. Eu hwynebau oedayntrai dyn, llew,ych,ac eryr. Yn eu hymyl 
yr oedd olwyn, ymddangosiad >t hon oedd " fel pe buasai olwyn yn nghanol 
olwyn." Fe welir mai y Uuniau a ddewiswyd gan Ezeciel i eglurhau ei ddes^ 
grifiad — y dyn, y llew, y tarw, a*r eryr — ydynt yn union y rhai a geir yn barhaus 
ar y cofadeîladau Assyriaidd fel cysgodluniau crefyddol. GeiU yr " olwyn yn 
nghanol olwyn," a grybwyllir mewn cysylltiad â*r ffugyrau cysgodol, fod yn cyf- 
eîrio at y cylch asgellog, neu yr olwyn, yn darlunio yn Nimroud y Duw Gor- 
uchaf. ¥ mae y cyferbyniadau hyn yn rhy nodedig i beidio a haeddu sylw ; ac 
y maent yn sicr yn tywys i'r casgliad fod y cysgodluniau a ddewiswyd gan y 
prophwyd wedi eu deilUo oddiwrth y cerfíadau Assyriaidd." 

Cyn gadael y cerfddelwau hynod hyn, nis gaUwn ymattal rhag rhoddi 
ger bron ein darUenwyr un dyfyniad aUan o waith yr hybarch a'r dysg- 
edig Faber, yn ei hanes am ddechreuad eüun-addoUaeth. Y mae ei sylw- 
adau yn rhai hynod iawn, yn enwedig pan y eofir eu bod wedi eu hysgrif- 
enu flyneddau lawer cyn bod. sôn am y darganfyddiadau rhyfeddol yn 
Nimroud. Amcan Mr. Faber ydyw profi nad oedd eUun-addoliaeth ar ol 
y dUuw yn dctÌHi amgen na Uygriad o'r gwir addoliad patriarchaidd eyn- 
ddüuwiaidd, a bod yr eUun-addoliad yma yn cyfeirîo at y cerubiaid yn 
Mharadwys. Ymddengys i ni fod y darganfyddiadau hyn yn myned 
ymheU iawn tuag at gadamhau ei dybiaeth. Gan adael allan osodiadau 
cyntaf ei ymresymiad, nyni a osodwn i lawr yma gymaint ag sydd yn 
dwyn perthynaâ â'n pwne : — 

"Fel hyn, ar y naiU law, rhaîd fod Noah a'i deulu yn eithaf hysbys o ffurf y 
cerubiaid, ac hefyd o'u harferiad yn ngwasanaeth crefyddol yr eglwys cyu'- 
ddUuwiaidd ; ac ar y llaw araU, naill ai yn ystod by wyd y patriarch hwnw, neu 
yn yr oes nesaf ar ol eî farwolaeth, rhaid fod y gyfundrefn hòno o eilun-addol- 
uieth sydd wedi ymdaenu gyda chymaint o unffurfiaeth dros wyneb yr hoU ddaear, 
wedi dechreu yu yr oes olddylifol, oddeutu cyfnod adeiladaeth BabeL Y mae 
y wybodaelh, gan hyny, o*r arwyddluniau cerubiaidd wedi cael ei dwyn i lawr 
"TL oesrestrol hyd godiad cudd-dduwiaeth {mythology) paganaidd ar ol y düuw. 

n awr, yr oedd y cerubiaid yn cael eu harfer yn addoliaa y gwir Dduw ; ac yr 



?- 



300 DINASOEDO Y CYNOESOEDD. 

oeddynt yn uno, mewn un arwydd cyfansawdd, ffurfiau dyn, tarw, llew, ac eryr. 
O ganlyniad, pan gododd eilun-addoliaeth i fyny ymhlith pobl ag oedd yn rhaid 
eu bod yn hysbys o ffurf y cerub, y peth mwyaf tebygol yw, yr arferent yn 
addoliad eu heilun-dduwiau, yr un arwyddluniau ag oeddid wedi cael eu 
gwneuthur yn hybarch trwy eu cyseeriad er's maith amser i addoliad Duw. Y 
mae y ffaith yn perffaith cydweddu â^r dybiaeth yma. Yn mhob rhan o*r byd y 
mae y tarw, y Uew, yr eryr, a dyn, wedi cael eu cyfrif yn arwyddluniau cysegr- 
edig. Rhaid fod yr hybarchedd unffurfiol hwn wedi deillio o un dechreuad 
cyflíredinol ; ni ellir caei }t un tarddiad cyffredinol hwnw ond yn yr amser pan 
yr oedd holl ddynoh^w yn ff urfio dim ond un gymdeithas ; ni ellir gosod hant'od- 
lad yr un gymdeithas hòno vn ddiweddarach nag amser adeiladaeth y tẃr; o 
ganlyniad, ni ellir priodoliaddoliadcyntafyr arwyddluniau hyny i oes adiwedd- 
arach nag un Nimroud ; ond rhaid fod ffurf y cerubiaid arwyddol yn dra adna- 
byddus yn yr oes hòno, oes a hynodwyd trwy ddechreuad y gyfundrefn mytJu>- 
lofftcal, yr hon a gariwyd wedi y gwasgariad i bob talaeth o'r byd. Gan hyny, 
gan fod gwir batriarchiaeth a dechreuad eilun-addoliaeth yn cyfarfod fel hyn 
yn gydamserol — ^gan fod yn amlwg fod yr olaf yn Uygriad o*r blaenaf — gan mai 
y tri dull anifel ag oedd yn ffurf cyfansawdd y cerub ydynt yn union y tri 
sydd yn gyffredinol wedi cael eu parchu gan y cenedloedd o'r amseroedd cynaraf 
— ni welaf fi pa fodd y gallwn ni yn rhesymol ochel y casgliad, pa fodd bynag 
yr oedd y paganiaid jn cymhwyso yr arwyddluniau o'r tarw, y líew, a'r eryr, eu 
bod wedi cael eu benthyca yn y lle cyntaf, oddiwrth yr anifeiliaid hyn fel yr 
oeddynt wedi eu cydgysylltu à'u gilydd yn ffurf y cerubiaid." 

Yn awr, nyni a adawn j prophwydi eraill, ac a gyfeiriwn eîn sylw yn 
unig at brophwydoliaethau Nahum. Yr oedd Nahum yn brophwyd 
peröiynol i'r deg llwyth ; a ganwyd ef, yn ol barn Jerome ac eraill, yn 
Elkesi, yn Galilea. Geilw ei hun yn Nahum yr Eicosiad. Y mae pentref 
o'r enw Elcosh yn aros eto, yr hwn sydd o fewn taith teirawr i Mosul, ac 
a gyfanneddir gan Nestoriaid. " Cynnwys," médd Mr. Layard, " yn ol 
traddodiad tra chyffredinol, feddrod Nahum y prophwyd. Perchîr y lle 
yn fawr gan y Mahometaniaid a'r Crîstionogion, ond yn neillduol gan yr 
luddewon, y rhai a gadwant yr adeilad mewn cyweiriad, ac a ymgasglant 
yma yn niferoedd mawr ar rai tymmorau penodol o*r flwyddyn." An- 
rhydeddir ef yn neillduol gan yr luddewon, am mai efe a anfonwyd i 
gyhoeddi cwymp dinas ardderchog Ninifeh. Dechreua ei brophwydoHaeth 
trwy ddadgan triniaethau yr Arglwydd tuag at ei elynion a thuag at ei 
gyfeillion hefyd. Ac yn y bedwaredd adnod ar ddeg, y mae yn myned 
ymlaen i fanylu ar ddinystr " dinas y gwaed." 

" Gwnaf dy fedd" (adn, xiv). Gellir dyẁedyd yn wii* fod hoU rwysg 
a mawredd Assyria wedi eu claddu er's talm; eithr oni ellir cael ystyr 
dwysach i'r ymadrodd pan y dygir i*r meddwl y crugiau mawrion sydd 
wedi bod iV gweled yn awr er's pum canrif ar hugain ar y gwastadedd 
lle gynt y safai y ddinas ? Onid ydynt yn debyg i feddau mewn mynwent? 
— ^yn " feddau " ymherodraeth Assur ? 

Dy wedir hefyd yn yr un adnod, " Toraf o dŷ dy dduwiau y gerfíedig 
a'r dawdd ddelw." Yn awr, er y gellir golygu y geiriau hyn fel rhag- 
fynegiad cyffredinol am ddinystr eilun-addoliaeth Assyria yr un pryd a'r 
deymas — ^y teflid gwarth a dirmyg ar y duwiau hyny na allent amddiflyn 
na gwared eu haddolwyr ; eto y mae ychwaneg o bwys a grym yn cael eu 
rhoddì iddynt, pan y canfyddir fod y brenin, yn ol bam Mr. Layard, yn 
preswylio mewn teml, ac hyd yn nod yn cael ei addpli megys duw ; a bod 
y deml neu y paias breninol yn llawn o gerfddelwau. " Y mae yn debygol/' 



DINASOEDD Y CYNOBSOEDD. 301 

meddai, " fel y sylẅais o*r blaen, fod preswylfod y brenin ajr yr un pryd 
yn demly a thybid ei fod yntau ei hun, naill ai wedi ei gynnysgaethu â 
phrîodoliaethau dwyfol, neu yn cael ei olygu fel cysgod o'r prif dduw a 
ddangosìr drwy y cerfiadau. Y mae y lluniau asgellog, hyd yn nod yr un 
â'r pen eryr, yn gweini iddo ef. Ymddengys ei holl weithrediadau, pa un 
ai mewn rhyfel neu heddwch, fel yn gysylltiedig â'r grefydd wladol, a 
chredid eu bod oll o dan nodded ac arolygìaeth y duwdod. Pan ddarlunìr 
ef mewn rhyfel, y mae y llun asgellog yn y cylch yn hofian uwch ei ben, 
yn annelu ei fwa uwch ei ben, neu yn cydfuddygoliaethu âg ef. Y mae 
ei ymdrechiadau â'r llew, neu anifeiliaid arswydus eraill, nid yn unig yn 
dangos eî wroldeb a'î fedr, ond ar yr un pryd yn cysgodi ei nerth a*i 
ddoethineb goruchel." 

Ar ol hyn, y mae y prophwyd yn rhoddi darlunìad mawreddus o warch- 
aead y ddinas, ynghyd â desgrifiad o'r milwyr. "Tarian ei wŷr grymus a 
liwiwyd yn goch, ei wŷr o ryfel a wisgwyd âg ysgarlad; y cerbydau 
fyddant gyda lampau tanllyd y dydd y byddo ei arlwy, a'r fíynnidwydd a 
ysgydwir yn aruthrol." Sylwasom o'r blaen {tttdaH. 214) ar gyfíredinol- 
rwydd y lliw coch ar y cerfddelwadau, a dywed Mr. Layard ei fod yn 
rhagori ar un yr Aipht. Byddai tarianau y milwyr yn cael eu gwneuthur 
o grwyn teirw wedi eu lliwio yn goch, a gwisgid y milwyr mewn dillad o 
ysgarlad dysglaer. " Y cerbydau fyddaiit gyda lampau tanllyd." Mae 
yn debygol fod y geiriau hyn yn cyfeirio at y pladuriau o ddur gloew a 
roddìd yn echyl cerbydau rhyfel, y rhai a fyddent yn debyg i dân pan 
fyddai y cerbydau yn cael eu gyru yn ffi-om, ac " yn cynddeiriogi yn yr 
heolydd." Er fod cerbydau rhyfel yn bethau oeddynt yn perthyn i bob 
cenedl; eto, y mae yn amlwg fod gan Ajssyria ryw ymffi-ost neillduol 
ynddynt ; oblegid nid oes braidd yr un basddelwad na welir amledd o 
gerbydau wedi eu Uunio ami. ** Y ffynnidwydd a ysgydwir yn aruthrol." 
Nid yw yr ymadrodd yma, fe allai, ddim mor amlwg ar y cyntaf, ond 
trawsenwad yw am waewfíÿn y müwyr yn y cerbydau. A chan fod y 
cẁn ffawydd i'w weled yn aml yn nwykw y lluniau ar y cerfíadau, ac yn 
addum ar yr adeiladau 301 y bâsddelwadau, y mae yn debygol fod gan y 
prophwyd gyfeiriad neillduol at y pren hwn, fel yr un yr arferai yr Assyr- 
iaid i wneuthur eu gwaewfíyn o hono. 

Wrtìi edrych ar y dinystr a r anghyfannedd-dra oedd i ddyfod ar warthaf 
y ddinas ddîofrydedig, y mae y prophwyd yn gofyn, " Pa le y mae trigfa 
y llewod, a phorfa y cenawon llewod ? Ue y rhodiai y Uew, yr hen lew, ac 
nid oedd a'ì tarfai ! Y Uew a ysglyfaethodd ddigon i'w genawon, ac a 
dagodd i'w lewesau, ac a lanwodd âg ysglyfaeth ei ffau, a'i loches âg 
yspail." Y mae priodolrwydd a grym neillduol yn y geiriau hyn, fel y 
maent yn cael eu rhoddi yn ofyniad i brifddinas Assyria. Fe glybüwyd 
sŵn y Uew yn nghoedwigoedd a mynyddoedd y tir hwnw, yn gwneuthur 
iddynt grynu gan ei ruadau ; ac fel hyn yr oedd wedi dyfod i fod yn hoff 
addumlun gan y Ninifeaid. Heblaw y delwau â phenau Uewod iddynt, y 
mae y bâsddelwadau yn cynnwys darluniadau o heUad Uewod yn eu holl 
rwysg cyffiroawl. Y mae eu dodrefh hefyd wedi eu haddumo à Uuniau y 
Uew ; mae Uun Uew ar wain eu cleddyfau, a cherfir coesau eu troedfeinc- 
ìau ar lun palf Uew. Cafwyd un ar bymtheg o ddelwau Uewod bychain o 
bres yn im o'r ystafeUoedd, a thybiai Mr. Layard eu bod yn cael eu 
defayddio fel pwysau yn eu clorianau. Yn gwybod eu hoffder at y Uun 

1850.] Y 



302 DINA80BDD T CTN0S80EDD. 

hwDy ac fel yr ymflfrofitieiìt ea bod ea hmuûn fel llewod ymhliih y oenedl- 
oeddf tueddwyd Nahum i gymeryd cymharûeth oddiwrth eu hoff addum- 
hsDf paa y galwodd ea dioas yn *' drigÊi y Hewod." T mae yr Arglwydd 
yn diwanega ymhellach, yn y diydedd adnod ar dd^, ** Ẅele fi yn dy 
erbyny medd Aiglwydd y Uuoedd ; a mi a losgaf &. dierbydau yn y mwg, 
a'r cleddyf a ddiía dy lewod ieoainc ; a thoraf ymaîtìi o'r ddaear dy ysglyf- 
aeth, ac ni chlywir mwy lais dy genadau." Y mae yr ymadrodd okûf yma yn 
eadw i íyny y gyfièlybìaeth — er cymaîntfa cryfdwr llew Nìnifeh, a'r maint 
fyddai ei arswyd ar y cenedloedd o amgylch, ni chlywir mwyach lais eì 
ruad. Y mae ei phechod wedi ei goddiweddyd ; am h^-ny, ^^ Gwae ddinas 
y gwaed'' — ^y ddinas oedd yn barhaus yn llarpìo eî gelynion — '^ a'r 
ysglyfaeth heb ymado." Fe fu pobl etholecüg Duw unwaith yn ysglyfaeth 
iddi— y d^ llwyth a ddygwyd yn gaeth — ond yn awr y mae yr Arglwydd 
yn dìal eu g^aed* ac yn talu y pwyth î'w gelynion. 

Wedi crybwyll yn y modd yma am bechodau Ninìfeh, y mae y prophwyd 
yn myned drache^ i ddarlunio ei gwarchae al dinystr. ** Sŵn y fOÍewyll, 
a swn cynhwrf olwynion, a'r march yn prando, a'r oerbyd yn neidìo. Y 
marchog sydd yn codi ei gleddyf gloew, a'i ddysglaer waewffon " (pen, üi., 
adn, 2, 3). Llawer gwaith y bu heolydd y ddmas hòno yn adseìnio gan 
brandad y meirch yn ymbarotoi i'r fi-wydr, a thrwst olwynion y cerbydau 
rhyfel yn ymbrysuro aülan i'r gwastadedd i gyfarfod y gelynion. Yn wir, 
y mae y dyfyniad a roddir yn nechreu yr erthygl bresennol, yn dyweyd 
fod ôl olwynion y cerbydau i'w gweled eto ! Ac y mae y bâsddelwadau 
ar y parwydydd fel pe baent yn dwyn y cwbl ger gwydd ein llygaid eto. 
Wrth edrych ar y rhai hyn, yr ydym fel pe byddem yn gweled y cerbyd- 
wr yn defìiyddio y ffirewyU, a braidd na aüem ddychymygu ein bod yn 
dywed trwst olwynion y cerbydau. Dengys y bâsddelwadau awydd-ŵyd 
y meìrch fel y maent yn cael eu gyru ymlaen ; ac nid oes dim i'w canfod 
yn andach ar y rhai hyn na'r march a'r marchogwr. Ac yr oedd Oaldea 
erioed yn nodedig am ei meirch a'i marchogion. Dywed Ezedel am d 
''dugiaid a'i thywysogion," eu bod "o wýr ieuaînc dymunol i gyd, yn 
farchogion yn marchogaeth'mdrch." At y meirch a'r marchogion hyn y 
cyíemsi Hosea (pen. xìy. 3) : ^^ Ni all Assur ein hachub ni ; ni farchogwn 
ar feirch ;" ac am danynt hwy yr ysgrífenodd Habaeuc (pm. L 8), " A'i 
feirch sydd fuanaeh na'r llewpardiaid.'' Yn y darluniadau, fel y gellir 
canfod yn y desgrífiad o honynt yn y rhìfyn o'r blaen, y mae y mìarchog- 
ion yn gyffiredin bob yn ddau, un yn tynu yn ei fwa, a'r Uall yn dal awen- 
au y meirch ; ac y mae Mr. Layard yn rhoddi canmoliaeth mawr i luniau 
y meirch. Dywed eu bod wedi eu tynu i'r byw, ac o'r fath ragoraf. Y 
mae y boen a r drafferth,'* meddai, " a gymerwyd gyd â'r marchwisgoedd, 
yn dangos hoffder yr Assyriaid at feirchy a rhydd y cerfiadaa edamplau 
hynod o'r addumiadau cywraîn â pha nd yr arferent eu gwychu." 

Ond er yr holl rwysg a'r mawredd yma, ac er cymaiat oedd eu hym- 
ffi*ost yn eu meirch, a'u hyder yn eu cerbydau, y mae y prophwyd yn 
hysbysu y deuai dydd o gelanedd arnynt, dydd y byddai eu Uaddedigìon 
mor aml fel y trìpient wrth eu cyrff hwynt; ae yn yr hwn ni aDai eu 
meirch eu hachub, na'u cerbydau eu gwaredu. Yr oeddynt i gael eu gosod 
yn ddirmyg i'r holl genedloedd, ac ni byddai a dosturíai wrthynt. " Wele, 
fi i'th erbyn, medd Arglwydd y lluoedd, a dadguddiaf dy odre ar dy 
wyneb, a gwnáf i genedloedd weled dy noethnì^ ao i déyraâsoedd dy 



DINA0OEDD Y CTNOESOEDD. 303 

warth. A thaâaf fflaidd bethau arnat, a gwnaf di yn wael, a gosodaf di yn 
ddryeh" (jpen. üi. ô, 6). Beth yw y cloddiadau diweddar, ond "dad- 
guddiad eî godre?" ao onid yw cenedloedd yn gweled ei noethni? 
Addumir museuma Prydain a Ffrainc â gweddillion o balasau Ninifeh. 
Yn y modd yma, y mae y teirw asgellog, a'r duwiau pen eryrol yn cael eu 
dangos i bawb, bychain a mawrion, a ddewisant fyned i edrych amynt, yn 
nwy brifddinasoedd y cenedloedd mwyaf urddasol jrmhlith teymasoedd y 
byd, Onid yw gwarth Ninifeh wedi .cael ei wneuthur yn hysbys i bawb? 
ac onid yw yn wirioíiedd i*r llythyren ei bod wedi cael "ei gosod yn 
ddrychr 

Crybwylla y prophwyd hefyd amryw weithiau, y byddai i dân gael ei 
ddefìiyddio yn ninystr y ddinas. " Tân a ysodd dy fkrm " — " yna y tân 
a'th ddifa.'' Y mae Mr. Layard yn barhaus yn sôn am efieithiau tân ar y 
Hechau a'r defnyddiau yno.* Yr oedd llawer o'r cerâadwaith a'r llechau 
yn tori yn deilchion pan y ceisid eu symud ymaith, drwy eu bod wedi eu 
calchlosgì gan wres. Dy wed ar un achlysur, " Yr oedd yn amlwg yn awr 
bod adeiladau mawrion yn y crug, ac er bod rhai wedi cael eu dystrywio 
gan dân, eto yr oedd erajll wedi dîanc rhag y cydlosgiad." Cwyna yn un 
o'i lythyrau diweddaf, fod llawer o'r cerfiadau wedi cael eu niweidio 
gymaüit gan dán, fel mai prìn y goddefent eu symud. Credir hefyd fod 
y trígolion wedi llosgi lìawer o honynt er's canrifoedd, er mwyn eu 
gwneuthur yn galch ! 

A dyma gyflwr Ninifeh ! y ddinas y bu ei '^ rhai coronog fel locustiaid, 
a'i thy wysogion fel oeiliogod rhedyn mawr !" Prophwydasai Zephaniah 
hefyd am Ninifeh, *< Efe a wna Ninifeh yn anghyfannedd, yn sych fel y 
diffeîthwch." A pheth a ddywed Mr. Layard? "Crwydrai y llygad 
dros ddifieithdir crâs a diflfrwyth, ar draws yr hwn yn achlysurol yr 
ysgubai y corwynt, gan lusgo gyd âg ef gwmwl o Iwch." Fel y mae y 
brophwydoliaeth wedì cael ei chyflawni i'r llythyTen ! Pa olygfa a allasai 
fod yn fwy Uwm — pa ddinas yn fwy ^^ gwag, a gorwag, ac anrheithiedig " 
na Ninifeh^ fel y dûrlunir hi gan ein teitibiwr mewn Ue arall ? — *^ Yr oedd y 
jaeÌDalt wiih y müoedd ymhlith yr adfeilion; tra ar droau y byddai y 
ddylluan yn anfon allan ei hoernad alarus. Ein tân a daflai fflam welw 
ar y crug mawr, yn g¥naeuthur iddo ymddangos yn debyg i fynydd rhyng- 
om a'r awyr, yn dadgan adfeiliad dyn yn gystal a natur." 

Ac yn awr, onid oes llaìs eglur i'w gly wed yn y pethau hyn ? Onid yw 
yr Arglwydd fel yn oeryddu yr anflyddwyr a'r "gwatwarwyr sydd yn 
rhodio yn ol eu chwantau eu hunain, ac yn dywedyd, Pa le y mae addewid 
ei ddyfodiad £f ?" Onid yw fel yn galw i fyny grugiau gwastadedd 
Nimroud, fel cynnifer o dystion i lefara o blaid ei %ddlondeb i'w air ? 
Ao onid yw ar yr un pryd yn nerthu fiydd y rhai sydd yn credu yn 
ngwirìonedd ei addewidion ? Oblegid os jw y cwbl a lìlgddywedwyd am 
Ninìfeh wedi cael eu oyflawni yn fÿddlawn, yn wirioneddol, ac yn llythyr- 
enol, a baUa un gaîr a ddaeth allan o'i enau £f ? Mor sicr a bod Ninifeh 
wedi dyfod yn " wag, a gorwag, ac anrheithiedig," am mai yr Arglwydd 
a'i llefarodd; mor sicr a hyny y bydd **i'r anialwch a'r anghyfanneddle 
lawenychu o'u plegid, ao y bydd i'r diffeithwch hefyd orfoleddu a blodeuo 
fel rhosyn." « Yn wir, yr wyf yn dyfod ar frys. Amen. Yn wir, tyred 
Arglwydd lesu." 

^ Owel ein rhifyn dìweddaf, tudal, 208. 
Y 2 



304 



AFLESOLDEB YR EISTEDDFODAU PRESENNOL, AR 

ANGHENRHEIDRWYDD AM FODDION MWY 

EFFEITHIOL I GOETHI lAITH A LLEN- 

ORIAETH CYMRU. 

Yn ol pob hanesion sy genym ar gof a chadw am ddefodau yr hen öymry 
gynt, yr oedd eu holl lenorìaeth yn gyfyngedig o fewn cyffînìau yr hyn a 
elwid Barddas; a barna rhai fod y dysgawdwyr yn dri dosbarth, Der- 
wyddon, Beirdd, ac Ofyddion. Dywedir hefyd mai gorchwyl arbenìgol y 
derwydd oedd dysgu crefydd i'r bobl ; mai gwaith penodol y bardd oedd 
gweini mewn llys barn, cofrestru achau tywysogion a goreugwyr y genedl, 
canu mawl y rhyf elwy r, y pendefigion, a'r du wiau ; ac mai parthddysgeidiaeth 
neiUduol yr ofydd oedd meddyginiaeth, dewiniaeth, a cherddoriaeth. Y 
sawl a wahaniaethant y swyddi fel hyn, a dybiant mai urdd derwyddoedd 
y barchedicaf ac uchaf yn y írawdoliaeth, yna bardd, ac yn olaf ofydd : 
ond dadleua eraîll, ar gadamach seiliau, fe allai, fod bardd a derwydd yn 
yr hen amserau yn eiriau cyfystyr, a'u swyddi yn gyfunrhyw, ac nad 
oedd ofyddion yn amgen na dysgyblion ac ymgeiswyr am urddau, tebyg i 
efrydwyr mewn colegau yn yr oes hon. Hyn sy ddilys, fod y derwyddon 
oll yn feirdd, os nad oedd y beirdd cyflawn urddedig oÚ yn dderwyddon. 
Tybir y cadamhëir y syniad yna yn y dyfyniad canlynol, " Derwydd yw 
baxdd wrth bwyll, ansawdd, a gorfod ; ac ei swydd yw athrawiaethu/' — 
Barddcu. Gan hyny, ystyrir derwydd a bardd, yn y traethodyn hwn yn 
gydraf, gyfystyr ; ac ymddengys mai fel hyn y golygai Caisar hwynt. 

. Dy wedir fod y derwyddon a beirdd yn dra enwog mewn duwinyddiaeth, 
athroniaeth, meddyginiaeth, a chelfyddydau eraill; neu yn ngeiriau Oaisary 
eu bod " yn dadlu llawer, ac yn dysgu yr ieuenctyd mewn amryw bethau 
perthynol i'r ser a'u mudiadau, maintiolaeth y ddaear, efieithiau anianyddol, 
ac ynghylch gallu îwî awdurdx)d y duwiau anfarwol. 

O herwydd uchelfri derwyddon Ynys Prydain mewn dysgeidiaeth, an- 
fonid gwŷr ieuainc o Ffrainc, a manau eraill, yma i efrydio ; ac mor amryw- 
iol, manwl, a dyrys oedd y gwyddianau a ddysgid iddynt, fel y byddent 
am yspaid hirfaith yn myned drwy yr holl gylchddysg ; a dy wedir mai 
ucheled oedd dysg derwyddon yr ynys hon yn nghyfrif y byd yr ámser 
hwnw, fel, pan gyfodai dadleuon o bwys, hyd yn nod yn mysg dysgedig- 
ion Athen, mai yma yr anfonid am benderfyniad ; ac â hyn y cytuna geîr- 
iau Caisar, " Yma y cyrcha pawb sydd â dadleuon rhyngddynt, ac a ymoa- 
tyngent i'w pendérfyniadau. Meddylir i'r sefydliad (derwyddol) gael ei 
ddechreuad yn Brydain, ac yn awr, y sawl a ddymunant gael gwybodaeth 
fanylach ynddo a deithiant yno am ddysg." 

" Mae un penaeth ar yr holl dderwyddon," medd Caisar, " yr hwn sydd 
yn meddu awdurdod arbenigol yn eu plith. Pan fyddo y penaeth hwn 
îarw, os bydd i ry w un ragori ar y lleill, dewisir ef yn ei le ; ond os bydd 
amryw ymgeiswyr, ymdrechir am y flaenoriaeth trwy gyfrwng arfau/' Y 
penaeth hwn a elwid gany Cymry, Archdderwydd, ac weithiau Dryw; a 
phreswyliai yn gyflredin, medd hanesion, yn Ynys Môn, mewn Ue a elwîr 



AFLESOLDEB YR EI8TEODFOOAU PRESENNOL. 305 

ar ei enw hyd heddyw, Trér chyw; a chyfanneddai derwyddon, beirdd, ac 
ofyddion g^Uaw ìddoy mewn Ueoedd a elymr wrth eu henwau, Bod dnêdanf 
Tre'r beirddy a Bodoŵyr. 

Yr oedd y beirdd a derwyddon yn traddodi eu holl ddysg a'u hathraw- 
iaeth ar bob pwnc, fel y cesglir, mewn mydr; a chadainhëir hyn gan 
Caisar : — " Dysgir hwy (dysgyblion) i adrodd nifer llîosog o bennillion, fel 
y bydd rhaî yn aros dan eu dysgyblaeth am ugain mlynedd ; ac ystyriant 
fod gosod y pethau hyn mewn ysgrìfen yn anghyfreithlawn." O herwydd 
yr yspaid hirfaith o amser sy wedi treiglo er's oes y gwir dderwyddon, ac 
oblegid eu gofal eiddigus hwythau dros ddirgelu eu cyfrìnion rhag y ẁerin, 
prin y geliir dysgwyl i nemawr o'u daliadau ddisgyn yn ddilwgr hyd atom 
ni; ond bemir, medd Camhuanawc, "fod yr hen gyfansoddiadau yn y 
mesur a elwir Englyn Milwr, yn dangos y duU yn mha un y corflfolent 
y derwyddon eu haddysgiadau cyffiredinol ; ac ysgatfydd y dichon ambeU 
ban neu ymadrodd fod mor hen a'r oesoedd derwyddol." Dyma ychydig 
anghreìfitiau o'r hen Englyn Müwr, o waith rhai o'r beirdd hynaf sydd ar 
gael ; a gwelir bod y penmU, yn gyffiredin, yn cynnwys sylwedd y wers yn 
y ban olaf : — 

"Diaspad wererif yar yan kaer, 
Hyd ar Duw i dodir, 
Ownawd gwedi traha trane hir. 

A glyweisti a gant Ayaon, 
Fab TaUessin gerd goyyon/ 
Ni chel gnid gystud ealon. 

TstafeU Oynddylan ys ty well heno, 

Heb d&n, heb ganwyll, 

Namyn Duw, pwy a'm dyry pwyll ? 

Eiry mynydd, rhudd rhedyn, 
Gorchwiban gwynt uwch ewyn ; 
Goreu canwyll pwyll i ddyn." 

Oblegid mai ar ganiad, yn debyg i hynyna, y trosglwyddai y beirdd a 
derwyddon eu hoU athrawiaeth ar bob pwnc, fel y sylwyd eisoes, i'w dysg- 
ybUon ac i'r werin, gellir casglu yn deg oddiwrth hyny o'u hanes sydd 
ar glawr, ddarfod i'w holynwyr, er's oesoedd, yn dra chamsyniol hefyd, 
dybied mai barddoniaeth oedd prif ddysgeidiaeth y derwyddon : mewn 
geiriau eraUl, bod ein hynafiaid yn talu mwy o sylw o lawer i blisgyn dysg 
nag i'r cnewuUyn, i'r wisg nag i'r corff sylweddol. Er bod y fath dyb yn 
sarhad noeth ar gymeriad y derwyddon dysgedig, ac yn hynod o ddìsaU 
hefyd, eto, ymddengys mai yr amcandyb plentynaidd yma ydy w prif saU yr 
hoU eisteddfodau biunidol y ceir hanes am danynt. Bhy w faldordd diwerth 
a diddiwedd ynghylch "dosbarth cerdd dafod," "y mesurau," "y naw 
gorchan," " y cynghaneddion," " y corfanau," a chant a mU o bUsgach di- 
sylwedd eraiU, mewn cymhariaeth i w»r wybodaeth, a geir yn hanes yr 
Eisteddfodau, er's amser Cader Farddonol CaerUeon ar Ẅysg, yn y 
chweched ganrif, hyd Eisteddfod Freiniol Aberffraw, yn y bedwaredd 
ganrif ar bymtheg. Mae gwirionedd ein haeriad i'w weled yn eglur 
oddiwrth yr hanes cyflawn a roddwyd am yr hen eisteddfodau yn y 
" Traethodydd " am lonawr diweddaf, ẁiẃrf. 46 ; ac â hyn y cydsaif y dy- 
fyniad cyfieithiedig canlynol o waith y Dr. Pughe ; — ^* Gwedi cwympo o 
Farddas braidd i Iwyr ddifanooU, prydyddiaetíí ydyw yr unig nodwedd a 



306 AFLB80LDEB YR 

gadwydy wrth yr hyn yr adnabyddìr yr hen fú/ràà gan werin yr oes bre- 
sennol ; am hyny nid ystyriant hwy ef mewn un golygiad ond fel prÿdydd 
yn unig/' Buasai yn bur fifodus i lenoriaeth Cymru y dydd heddyw, pe 
nas adnabyddasai neb ond y werin Ghjrmreig ^^yr hen fardd ond fel pryd- 
ydd yn unig ;" ond y gwir ydyw, ysywaeth, nad y w gwŷr yr eisteddfodau, 
o oes î oes, y rhai a ^iant gael eu hystyried yn " noddwyr y öymraeg," 
yn ** dderwyddon, b^rdd, ac ofyddion,*' yn adnabod yr " ä«» fcnrdd^" un 
mymryn gwell nag y mae'r werin yn ei adnabod ; mae ffîrwyth eu gweiih- 
redoedd yn profi nad ydynt hwythau yn edrych amo " ond fel prydyddyn 
unig/' Mae y gwirionedd amlwg yma yn drychineb o*r mwyirf ar lenor- 
ìaeth ein gwhid, ac yn warth dihafal i ni fel cenedl — mae yn llawer 
teilyngach o'r enw " Oufiafan y Beírddỳ* na'r eiddo dychymygol y bardd 
Gray, dan Edward y ^ntaf, yn nghastell Caerathrwy.* 

Mae yn eithaf amlwg nad oedd mydr y derwyddon a chynoeswyr oenedl 
y Cymry, mwy na'r eiddo rhyw genedloedd eraill, yn cynnwys dim 
cynghanedd, yr hyn, pondigrybwyll ! a eîlw'r Cymry er's oesoedd bellach, 
hairddoniaeth. Pa gynghai^d sy mewn pethau fel hyn, a ganai yr hen 
Gymry gynt? 

" Seithenin aaw dl allan, ag ediych 
Yirdre yaranres mor maes Gaitneu rhytoes. 

Cynddylan calon milgi 

Pan ddÌBgynai Tn mhymhehi cftd, 

Celanedd a laddai.*' 

Cyffelyb i hyna oedd eynŷhmedd y beirdd Cymreig am oesoedd lawer. 
Ffaith anhyblyg ydyw, nad oedd barddoniaeth ar y dechreu yn gwahan- 
îaethu braidd ddim oddiwrth ryddiaith, ond o ran mydr yn unig ; a dilys 
nad ystyriai y derwyddon a'r cynfeirdd mo'r cyfryw yn ddim amgen na 
gwigg i ddilladu eu duwinyddiaeth, seryddìaeth, athroniaeth, meddygin- 
iaeth, cyfreithiau, cronichiu a hanesion, &c. Ac onid ydyw yn sarhad o'r 
mwyaf amom ni fel cenedl, ein bod wedi treulìo oesau meithion o'n ham- 
seri a gwario miloedd ar filoedd o'n harian yn yr eisteddfodydd, y eym- 
deithasau Cymreigyddol, &c., i bwytho ac i glytìo hen wisg dysgeidiaeth 
ein tadau, ac i chwareu efo hi, " fel plant mewn pistyll," heb fod genym 
braidd ddim o'r corff sylweddol mewn gafael — ^nemawr ddim llenoriaeth 
cenedlaethol, gwerth gan estroniaid dysg^g dreulio atnser i ddysgu ein 
hiaith er ei mwyn ? Dyksem ystyried mewn pryd nad oedd gosod ^Jlan 
y gwyddorau a'r celfyddydau mewn mydr, ond dull a arferid.pm^ pedd 
gwybodaeth yn ei babandod — ^pan oedd yr un dyn yn adeiLidu y.bwẅyn 
y cyfanneddai ynddo, yn saemîo yr aradr a'r 6g â'r sawl y trinai.ei dir, yn 
gwneyd ei fwa a'i saetii, ac yn rhuthro i'r frwydr, pan fyddai achos am 
hyny, yn erbyn ei elyn. Dylid cofio hefyd nad y Cymry yn unig oeddyob 
arfer gwisgo eu dysg mewn mydr pan mewn cyflwr hanner gwareiddie<%, 
eithr mai dyma dduU cyntefig y nifer liosocaf o genedloedd y ddaear ; ond 
fe alhd mai y Cymiy yn unig a fiiont yn ddìgon fibl i droi holl nerth. eu 
hathrylith i blethu gehriau — ^i ^' ateb cydseiniaid a newid llafarìaid," gan 
esgeuluso i raddau gwarthus wybodaethau eraill sy'n dyrchafu oenedl yn 
ngolwg dysgedigion y byd. Mae yn amlwg wrth hanesion yr hoU genedl- 
pedd, fel y cynnyddent mewn gwybodaeth a dysg, y rhoddent heibio eu 
dull babanaidd o draddodi eu holl wybodaethau mewn mydr» gan ddewis 

^ Beanmaris. 



EIBTEDDFODAU PRESENNOL. 307 

rìiyddiaiüì fel duU manylach a chywìrach i drosglwyddo eu duwinyddiaeth, 
eu gwladychddysg, a'u oelfyddydau eraìll i'w holoeswyr, a neìllduo bardd- 
oniaeth fel celfyddyd ar ei phen ei hun ; a thrychineb mawr i ienoriaeth 
Gymreìg oedd, na fuasai ein cenedl ninnau yn gwneuthur yr un modd, yn 
lle treulio eu holl amser a'u talentau i chwareu efo'r plisgyn disylwedd a 
elwir cÿnffhanedd. 

Dywed Caisar yr ymgy£arfyddaî y derwyddon « ar amser nodedig o'r 
âwyddyn mewn lle cysegredig argyi&niau y Oamwtes, ardal a saif, fel y 
tybÌTy yn nghanol gwlad GÂl." £r mai cyfeirìad sydd yma, yn ddîau, at 
dderwyddon y Cyfandir, eto, o herwydd maî gan dderwyddon Prydain yr 
oedd holl dderwyddon Ewrop yn cael eu cyfarwyddo, os nad eu Uywodr- 
aethuy fel yr awgryma Caîsar ei hun, a chan y bemir y byddai archdder- 
wydd Tre'r dryw, neu genadon oddiwrtho, yn gynnrychiol yn yr holl 
bnf gymanfaoedd derwyddol yn mhob man, gellir casglu yn deg fod yr un 
defodau yn arferedig ganddynt yn mhob gwlad a theymaÄ. Cynnalient eu 
cymanfaoedd, yn ol pob tebygrwydd, yn flyneddol, tan yr awyr agored, ar 
eu gorseddau ceryg, yn y cromlechau a'r maengylchoedd, sef y temlau 
derwyddol ; a thybir bod ganddynt gymanfa fawr arbenîg, unwaith bob 
tair blynedd, lle y rhoddid dedfryd derfynol ar bob pwnc dadleuol, gan nad 
oedd un llys uwch i apelio ato. Hwyrach mai syrth o'r cyfarfodydd uchel- 
freiniog hyn yw yr eisteddfodau a'r gorseddau barddol diles a lithrasant o 
oes ì oes hyd atom ni. 

Bellach, mae'n llawn bryd i ni ymofyn a ydyw yr Ëisteddfodau presen- 
nol yn efleithiol i goethi iaith a Uenoriaeth Cymru ? Mae yn eithaf amlwg 
mai yr hyn sy n anhebgorol anghenrheidiol er ateb y dyben yma ydyw 
UyfrcBẅ Cymraeg ar y gwyddorau a'r celfyddydau, ar leithyddiaeth, ar 
Athroniaeth natiu*ioI a moesol, ar Bifyddiaeth a Mesuroniaeth, ar Serydd- 
iaeth, ar Fordwyaeth, ar Hanesyddiaeth hen a diweddar, ar Faânachaeth 
a Chyíhewidiadíiaeth, ar Fwnai a Bancìau, ar Drefhidîaeth deuluol a 
gwladol, ar Wladychddysg, ar Lyfryddìaeth, ar Ddaearyddiaeth a Daeareg, 
ar Anìanaeth, Milodiaeth, ac Adaryddiaeth, ar Amaethyddiaeth a Gardd- 
wrìaeth, ar Goginiaeth a DiUadaeth, ar AUofyddiaeth a Goberwaith, ar 
Feddyginiaeth a Llysieuaeth, yn fyr, ar bob gwybodaeth fiiddiol ac ymarfer- 
ol a dueddo i wneyd un yn ddefnyddiol fel dyn a dinesydd. " Bhywbeth," 
fel y dywedwyd wrthym yn ddiweddar mewn Uythyr, " o werth i'r Cymry 
yn gyflredìnol — f r genedl, sy'n eiâeu ; ac nid rhy wbeth i f oddhau y sawl 
sy ganddynt ddigon o ddysg i ddeaU, a dìgon o arían i brynu Uyfrau mewn 
ieithoedd eraiU." 

Tn awr, a ydyw yr Ëisteddfodau yn diwaUu'r Cymry â Uyfrau Cymraeg 
buddiol ao ymaif erol i'r genedl Gymreig ? Hwynt-hwy ddìwaUu y gene(U 
ft Uyfrau Cymraeg ! Pa lyâuu Cymraeg gwerth eu darUen a'u myfyrio 
gan y Cymry a gyhoeddwyd erioed gan Eìsteddfod ? Ni cheir dìm cymaint 
ag un o'r íath nodwedd, hyd y coflr, yn mysg eu hoU gynnyrchion. Mae 
yn wir i'w twyU a'u pleidgarwch achlysuro, fwy nag tmwaith, i'r Cymry 
gael cynnyrchion Ued wych ; ond gŵyr pawb nad i'r Ëîsteddfodau y mae 
diolch am y rhai hyny. Y gwir yw mai rhai o brif nodweddion yr Eis- 
teddfodau ydyw — gwario mwy ddeng waith o arìan am denti, a chiniawau, 
a ehwrw, a chanu, a dawnaio, a ffiriüon anfiiddiol a fifol, rhy liosog i'w 
henwi, nag a roddant am lenorìaeth o fath yn y byd; rhoddi testunau 
allan, a pheri cynnyrchu cyfansoddiadau heb fod o ddim budd ymarferol i'r 



308 AFLBBOLDBB YR 

geuedl, a pheidìo talu un ddimai at argrafiu j cyfryw, yr hyn, fe allai, yw 
eu bai lleiaf, gan na fydd eu cynnyrchion, yn gyffi*edin, yn werth eu díur- 
llen ; gwyro bam, ac arfer pob twyll llenorol, ** yn ngwyneb haul a llygad 
goleuni," gan roddi y gwobrau i ethdedigion y pwyllgorau a'r beimiaid am 
gyfansoddiadau y bydd hyd yn nod amynt hwy eu hunain gywilydd eu 
gweled yn ngwyneb y rhai a wrthodant ! rhoi mwy na hanner eu gwobrau, 
yn fynychy am draethodach a chanüon Seisnig, a dwyn yndaen eu gorch- 
wylion braidd oll yn Saesneg ; cyhoeddi eu gloddestau — ^llawer addasach 
enw amynt nag eiâteddfodydd — dros bedryûm byd, a gwahodd beirdd a 
Uenorion tlodion a Uafurus "Cymra benbiJadr" iddynt, a'u gyra adref 
wed'yn yn wagfol, gwaglogell, a somedig ; a gwneydhyn i gyd, a mil mwy, 
ÿn enw Uenoriaeth Gymreh, gan lefain, " Oes y byd i'r Èith Gymraeg V' 
Ar fyr, maent yn gwirio ìt Uythyren, yr hyn a ganodd hen Fardd Nant- 
glyn i un o'r gloddestau hyn : — 

" Wfil rhag deddf Owent eÌBteddfod— o hel beirdd 
I hnUo bwrdd parod ; 
Bhoi hafen gn^reren y gôd, 
Sis geihin i Sais gaäiod. 

Rhoi'r môr iaeh wiwber a ehweg— a'r arian 
Am werym Saesneg ; 
Prin gwnaeih Honddu daln'n deg> 
barth anian Biython^. 

T braader tèg chwêg a chwym— a yrodd 
I iro crach febgym ; 
Beirdd Cymru 'n ol cann y cym, 
Cul rwysg yn cael yr esgyra." 

Byddai profi yr holl wirioneddau hyn, ac ugeiniau eraill a ellid nodi, am 
afiesoldeb a chamdwyaethau Eisteddfodydd, yn Uawer rhy faith ar hyn o 
bryd ; ond gŵyr pob un sy'n arfer darllen eu hanes, er " Eisteddfod Fawr 
Caerfyrddin," yn 1450, hyd "Eisteddfod Freiniawl Aberfl&ŵw," 1849, eu 
bod yn wirioneddau ansyfiadwy am danynt oll, braidd yn ddîeithrad. 
Ehoddwn ychydig anghreifflâau o ymddygìadau rhai o'r eisteddfodau hy- 
notaf a gynnaliwyd, allan o ugeiniau y ceir eu hanes yn y gwahanol 
fisolion, &c. 

Dechreuwn ar Eisteddfod Fawr Caerfyrddin, 1460, neu 1451. Nis 
gwyddom ar y ddaear, yn awr, pa faint o arian a wastraffwyd yn hon ; 
ond gwyddys iddi barhau iri ditornod ar ddeg, o leiaf ; ac mai'r príf 
orchwyl a wnaed ynddi oedd cyfyngu awen Cymra o fewn ^'hualau 
Dafydd ap Edmwnd," a thrẁy hyny wneyd rhwygiad rhwng beirdd De a 
Gwyned^ a barhaodd dros dri chant a hanner o flyneddau, sef hyd y 
flwyddyn 1819 ; ond y gwir yw na waeth i'r Cymry mo'r llawer pa mor 
fyrion na pha mor hirion fyddo " hualau cerdd dafod ;" canys nid yw yr 
holl gynnyrch barddonol sydd ar gael, a gyfanaoddwyd yn ol "rheolau 
braìnt a defawd," er's amser Gwyddon Ganhebon hyd Awdl Nicander, pe 
yn un bwmel efo'u gilydd, yn ddim i'w cymhara, o ran budd ymarferol i'r 
genedl yn gyffipedinol, â Salmau Emwnt Prys, a Hymnau WiHiams Pant-y- 
celyn. Pa.fodd bynag, mae ychydig bethau yn " Ystatud leuan Uawdden" 
teilwng o sylw pob dyn. Dyma dderayn a allai fod o fudd ymarferol 
arbenig i <<Feìrdd a Chrachfeirdd," yn neillduol, ar ddyddiau eu Heiateddfod 
Farddol:— 



BI8TEDDFODAU PBB8ENN0L. 309 

** Hefyd, gorchymmyn i bawb nag ymwnelout âg arferoedd rhodiaid neu 
grwydrìaîdy ao nad elont i Dafamomy a chomelau cuddiedig dîorfibrdd, i 
ddiotay nag i chwareu cardiau, neu ddìsiau, neu unrhyw chwareu anghyf- 
reithlawn arall, am arian, naÿ am dda yn y byd ; ac o gwnant, pawb yn 
swyddog amynt, a dwyn a fo 301 eu pyrsau, a'i roi yngoleuad yr eglwys. 
Hefyd, na ddygont ac na chanlynont na sìnau na rhigymau gwaradwyddus, 
nag un cyfryw â hyny ; na gwatwar, na dynwared, na chablu, na dychym- 
myg celwydd, na'i ddywedyd ar ol arall ; nag yspîaw, na dwyn athrawd, 
a lchwedlau argyweddus, diui boen ffîn a charchar, a cholli pob da wrth 
gerdd. Hefyd, na wnelont gynhen, na ffrayau, na thwyll, na lladrad, na 
mum, nag un anllywodraeth arall, cynllwyn ac ymganlyn â Uadron, a 
dirieidwyr, ac eraill annosparthus ar gamp ac ymddwyn, dan boen ffîn. a 
charchar ; canys gwŷr wrth gerdd a ddylaint ddwyn arferion daionus a 
molianus, ac ymadroddion hawddgar, heddychlawn, a charedig, ac ufudd a 
gwasanaethgar ; ac i bawb o gyweiriaid y brenin a*i swyddogion, ymddwyn 
yn ddosparthus, a'u cynnal, a'u cadamhau ymhob ffyddlondeb dyledus, a 
dodi drych da i bawb, fal y gwedda i wŷr wrth drefii celfyddyd, a gwyb- 
odau llesawl doethineb. * * * Hefyd, nad elai (gŵr wröi gerdd) ar 
ŵyl na gwyhnabsant o'r tŷ y delai iddo gyntaf tra parhai y wlêdd yno, 
heb genad gŵr y tŷ, neu wahoddiad gan arall, dan boen colli ei radd a'i 
glera, a'i roi wrtíi oleuad yr eglwys ; ac os brwysga (meddwa) 301 y wlêdd, 
colli ei radd. Hefyd, os gwna leteìaeth, neu unrhyw anysberwyd arall, 
am wraîg neu forwyn, lle y dêl, neu ymganlyn â phuteiniaid, a benywod 
fmlly wo^aethus, dwyn ffîn a charchar, a cholli ei glera hyd yn mhen 
sai^h mlynedd." 

Mae yn resynus meddwl fel y mae yr Eisteddfodau presennol wedi e«- 
geuluso pob peth, braidd, oedd deilwng, gwladgarol, ac ymarferol yn 
nghynnulliadau barddol eu hynafiaid, fel nad oes ganddynt erbyn hyn 
nemor ddim o*u gweddillion ond yr us a*r cibau. Pe buasai cyfreithiau 
moliannus Ystatud Llawdden mewn grym yn ystod yr Eisteddfodau diw- 
eddar, y fath nifer o'r beirdd a'r crachfeirch a fuasent yn myned adref o 
honynt wedi bod " dan ffîn a charchar," â'u pyrsau yn weigion ar ol i 
" bawb fod yn swyddog amynt ;" canys arfenad cyŵedin " gwŷr wrth 
gerdd," yn ystod yr eisteddfodau y dyddiau hjm, yw myned i " dafamau 
a chomelau cuddiedig, dîorffordd, i ddîota a brwysga, ac ymddwyn yn an- 
llywodraethus." Yn wir, mewn tafamau y mae y nifer amlaf o'r " Cym- 
reigyddion "(?) yn cynnal eu cyfarfodydd ; a'r tiäamau, fel y gŵyr pawb, 
sy'n cael 

" Y brasder tôg, chwêg, a chwym " 

sydd ar Eîsteddfodau yr oesau hyn ; ac o ran dim budd sydd yn deilliaw 
oddiwrthynt i'r genedl Gymreig, mae yn llawn bryd ysgrifenu Ichabod 
uwch eu penau mewn Uythyrenau penigol ; ac i'r holl Gymry ddywedyd, 
" Pa ran sydd i ni mewn Eisteddfodau ? nid oes i ni etifeddiaeth yn meib- 
îon Dafydd ap Edmwnt. O Gymry ! ewch i'ch pebyll." Ond, y pwnc 
dan sylw, ydyw, Beth a gynnyrchodd " Eisteddfod Fawr Caerfyrddin," yn 
amser Grufÿdd ab Nicolas, er coethi laUh a Llenoriaeth Cymru P Mae yr 
ateb yn fyr ac amlwg — ^dim. 

Yr Eisteddfod nesù&f y dywedir ychydig am dani, ydyw, yr un " a gynnal- 
iwyd yn Nghaerfyrddin, yr 8fed, 9fed, a'r lOfed o Orphenaf, 1819.'^ Yn 



310 AFI^ESOLDEB YR 

ol adroddìad awdurdodol yr Ëisteddfod, ^' swm yr arian a gafwyd i gynnal 
y Gymdeithas/' oedd, P.340 6#.; ond dywedir yn "Seren öomer/' 
Oorph. 28ain, 1819, td. 235, fod swm " y cwbl oU," yn P.472 13#. 6«. 
Yn awr, mae yn bryd gofyn, Pa firwyth a gafodd y genedl ar y swm go- 
lygus yma ? Nid ydym yn gwybod i un ddimai o honynt gael ei rhoi at 
ddwyn traul argrafiu dim oll a ddanfonwyd i'r Eisteddfod ; a chymaint ag 
oedd yn fuddugol yn yr Ëisteddfod hono sydd ar gael yn " Awen Dyíed " 
— llyfryn pur ddrud — ydyw "Awdl ar farwolaeth y godidog Flaenawr 
milwrol, Syr Thomas Picton, gan Gwallter Mechain ;" ac un englyn o 
waith yr un awdur, " ar y Delyn Newydd-dant ;** ac " Awdl ar Farwol- 
aeth y Frenhines Siarlot, gan Guttyn Peris." JDyma yr holl gynnyrch 
buddugol (?) a gafodd y Cymry, fel flrwyth y P.472 13*. 6c. a wariwyd 
yn Eisteddfod Caerfyrddin, yn 1819 ! Mae yr awdlau yn dangos i'r awd- 
wyr gymeryd gofal neillduol i osod y cydseiniaid, &c. yn gyson â rheolau 
Dafydd ap Edmwnt ; a bod y beirdd a'u cyfansoddasant yn meddu cryn 
ath^lith ; ac y maent yn eithaf, o'r fath ag ydynt, ar a wyddom ni, i ddi- 
fyru y sawl sydd ganddynt ddigon o amser segur iV dreulio efo y fath 
bethau ; ond o ran dim lles ymarferol a ddeillìa i'r genedl yn gyffiredinol 
oddiwrthynt, ni fuasai waeth eu claddu gyda 'r Campdraethiadau a ddyg- 
wyd ymlaen i*r eisteddfod hono, na'u cyhoeddi fel y gwnaethpwyd. Dîau 
i'r Cymry fel oenedl gael llawer mwy o les oddiwrth aml draethodyn grôt 
a dimai, nag a gawsant oddiwrth y ddwy awdl a'r englyn crybwylledig, a 
gostiasant db*os hedwar cant a hanner o hmnau ! 

Heblaw hyn oll, dechreuodd "ewin fforchog" eamfeimiadaeth ymddangos 
yn bur amlwg mor foreu ag yn yr eisteddfod hon ; canys yn Ue rhoi y wobr 
i R. ab Gwilym Ddu o Eiílon, yr hwn a'i pîoedd, am yr englyn newydd- 
bleth ac awenyddol yma, 

" Peirìant i gerddor parawd— areithfa 
Yr wythfyfl a*r ddwy&wd ; 
Teiy eithaf tri wythawd, 
Eurllaes gorff yn arllwys gwawd," 

rhoddwyd y tegan i'r Parch. Walter Davìes, Periglor Manafon, am yr 
englyn anawenyddol hwn : 

" Plethiadan tannau tynion-— y Delyn 
I'r dilesg feddylion, 
Odlau saint yw adlais hon, 
Llais yn fìBiwl llys nefolion ;" 

am yr hwn y gofyna R. ab Gwilym Ddu, " Onid cynghanedd sathredig, a 
meddyliau cyfiredin ac arwynebol, ac nid pur briodol î'r testun sydd 
yma ?" " Pa fodd, attolwg," eb efe ymhellach, " y cydsynîodd (lolo Mor- 
ganwg) i famu gwófmjoy newydd am hen Unéll wedi ei mynych sathru çyn 
geni Gwallter nac lolo ? sef, ^ Plethiadau tannau tynion ; gellir dyfynu ei 
sŵn a'i sylwedd o agos bob hen rigymlen." O herwydd y gamfeimiadaeth 
adgas yma, canodd Pedr Fardd fel hyn : 

" Englyn i'r Delyn wiiai 'r Du, 
A gorchest oedd ei gyrchu. 
Eu rhwb amo rho 'i beimiûd 
Yn Nghaerfyrddin, blin fìi 'r blaid. 
O annoeth fodd yn * wyth fawd ' 
Wrth ethol yr aeth * wythawd/ 



EIBTEDBFOBAU PBE8BNN0L. 311 

Gwylltio! ar barch Owallter bert, 
A throi heibio waith Bobert. 
Ond beirdd clau, cynllnnian llon 
YwDafyddiaDuBifion." 

• « * * 

"Bwmydjnt i*r beimiadon ; 
CofuB, arswydos yw *r son.** 

Fel hyn, aeth Eisteddfod Caerfÿrddin, am y flwyddyn 1819, heilMO yn 
warthruddedig o herwydd eî phleidgarwch ; ac heb wneyd dim at goethi 
iaith a Uenoriaeth Cymru. 

Awn heibio i lîaws o fân eîsteddfodau a gjmnaliwyd ar ol lion, at " The 
BoyaH Denbigh Eisteddfod, held in Septemher, 1828." Mae cyfHf trysor- 
ydd yr eisteddfod yma yn dangos i P.1354 15^. llc. o arian gael eu 
casglu atî. Dyma ddigon o arian i goethi cryn lawer ar îaith a Uenoriaeth 
Cymru, pes iawn ddeftiyddiasid hwynt ; ond nid yr hyn a allasid wneyd 
ydyw ein pwnc, ond yr hyn a wnaed : ac nis gall un Cymro gwladgarol 
edrych ar hyny heb wrido ac eiddigeddu ; canys o'r holl swm o dros dri 
chant ar ddeg a hanner o bunnau a warîwyd yn Ninbych dan rith dyrchafu 
llenoriaeth Gymreîg, nî chafwyd ond un traethodyn bychan " Ar Anghen- 
rbeidrwydd Cyfraith i gynnal Moesau Da," a ddichon fod o ddim budd i*r 
genedl yn gyŵedinol ; ac o ran dim a wnaeth yr eisteddfod, ni fuasai 
hwnw na dim arall a ddanfonwyd iddi, byth yn cael gwisg argraffyddol 
am dano. Edr. " The Gwyneddigion JPreface" p. v. A chyn y gall neb 
feddiannu y traethodyn telediw crybwylledig, rhaid talu tua chwe swUt am 
y Uyfr a'i cynnwysa — " The Gwyneddigion " — cynnwysiad yr hwn, oddi- 
eithr y traethawd a nodwyd, nid yw yn werth chwe Ôyrling i'r Cymry fel 
cenedl ! Mae y barddoniaeth a ddanfonwyd i'r Eisteddfod hon yn ddigon 
tlos a lled gywreinbleth ; ond y mae llawer peth tlws heb fod yn fuddiol ; 
ac am rywbeth o fudd i genedl y Cymry yr ydym nî yn ymofyn. 

Y nesaf a gaiff sylw byr genym, ydyw, " The Boyal Eisteddfod, héld at 
BeaumariSy on Tuesday 2Sth, Wednesday 29th, Thursday SOth, and Friday 
Slst, Äugust, 1832." Swm y casgliadau at yr Eisteddfod wastraflus yma 
oeddynt P.1104 16#. 4c.; ond er maint y swm, aeth y haUs, y concerts, 
a'r holl wagedd pydfynedol â'r Eisteddfod mor ddrudion, feí yr oedd y 
pwyllgor neu rywrai mewn dyled erbyn diwedd y pedwerydd dydd, o naw 
punt a phedwar ugain a chwe swllt a grôt ! Ni roddodd yr Eisteddfod 
ryfedd hon, mwy na'i chwiorydd, im ffyrling at gyhoeddi y cynnyrchion 
buddugol nac anfuddugol ; ac o'i rhan hi, ni fìiasai y Cymry byth yn gweled 
un linell a ddanfonwyd iddi, pe buasaî hyny vn rhy w golled iddynt : a 
phan gyhoeddodd gwladgarwr o Limdain y cyiansoddiadau buddugol, &c. 
yr oedd y llyfr yn llawer drutach na'r cyffredm o'i faint — dim llai na saith 
swllt a chwe cheiniog ; ac er hyny, dywedir mai rhy brin y dîangodd y 
Cymro haelfrydig heb fod yn golledwr, gan mor ddiwerth oedd y Uyfr yn 
ngolwg y wlad ! Rhoddodd pwyllgor yr Eisteddfod hon ddau destun 
aUan, y gaUasai traethodau iawn amynt, yn iaith y wlad, fod o ddifyrwch 
a buddioldeb neUlduol i'r genedl ; sef Ynys Mon, ac Amaethyddiaeth. 

* Dewi Wyn o Eifion, tlws teilwng yr hwn, am ei awdl ysblenydd ar Eluaengarwch, 
a roddwyd 

" I'r Dryw bach drwy bleidiAch blin I'* 

Bef i E. Hnghes, Pereon Bod&rri, yn Eisteddfod Dinbych, Hydref 6ed, 1819. 



312 AFLGSOLDEB YR 

Tsgrifenwyd traethawd pur ddyddorol ar y testun olafy yn Gymraeg lân, 

gan ; a " rhoddwyd camnolìaeth iddo mor felus a'r mel, ac mor lìthrîg 

ag olew ; ond rhoddwyd y tlws a'r wobr i fab y prif ddoethawr ; agwnaed 

pob ymdrech gan awdurdodau yr Eisteddfod i luddias yr i gyhoeddi 

ei draethawd. Dadleuent yn hyf, weithiau, mai eiddynt hwy ydoedd — 
erfynient yn daer bryd arall am ei gael, oblegid diehon y caent arían o 
waddol rhy w Eisteddfod, i gyhoeddi rywbryd rhyw ddamau o hono. A 
gorfu i'r awdur ysgrifenu bedaîr gwaith at yr awdurdodau am dano — ac 
nid ceiniog oedd y llythyrdoll y pryd hyny — a galw ar ol hyny draw draw 
yn nhŷ yr ysgrifenydd i ddadlu am ei gael ; ac o'r diwedd, wedi hir ddys- 
gwyl, daeth gyda y post, a chryn draul ar ei ol, a chafodd ei argraSu. 
Yn mhen hir oes ar ol hyny, drwy lawer o gymheÚiad, ac wedi i*r awdur 
gael pob hamdden i'w adolygu, y medrwyd cael traethawd y wobr i wyneb 
y goleuni : ac yn wir nid rhyw gampus iawn ydyw yn y diwedd." Am y 
traethawd gwobrwyol hwn, dy wedodd aelod pwyllgor Eisteddfod wrthym 
yn ddiweddar, nad ydyw yn werth dwy geiniog ; ahwyrach mai o herwydd 
hyn y cynnygia Eisteddfod Freiniol Rhuddlan wobr o ddeg punt ar hugain 
am draethawd eto ar Amaethyddiaeth. Am y traethodau ar Tnys Mon, a 
ddanfonwyd i'r Eisteddfod hon, yn Saesoneg y maent ; ac am hyn nis dichon 
iddynt fod o ddim budd i genedl y Cymry ; a phe buasent yn Gymraeg, 
gŵyr pob llenor a'u gwelodd, y buasai cyfieithiad da o'r " Mana AnHffua " 
yn llawer mwy dyddorol na'r goreu o honynt. Dyma ranau o fiyrdd Eîs- 
teddfod fostfawr Caerathrwy ; a bamed y wlad pa les a wnaeth er coethi 
iaith a Uenoriaeth Cymru. Am y Farddoniaeth, mae yn gyfiçlyb i gyn- 
nyrchion yr EistedcÛbdau yn gyfiredin — ^yn cynnwys digon o glec, a chryn 
swrn ddelfrydau barddonol ; ac y mae yn eithaî i ddifyru dynion sydd 
yn meddu amser, chwaeth, a medr i ddarllen y fath gymhenbleth, ac 
heb dueddiad ynddynt i ddarllen a myfyrio pethau mwy pwysig ac adeil- 
adol. 

Am un Eisteddfod eto y soniwn yn bresennol, sef yr un or-rwysgfawr "a 
gynnelid yn Nghastell Caerdydd, ar yr 20fed, 21ain, a'r 22ain o Awst, 
1834, dan lywyddiaeth yr Anrhydeddus Ardalydd Bute, yr hwn, ar ol i 
ddefodau arferedig y cyfryw achlysur gael eu cyfiawni gan Mr. Taliesin 
Williams, (üias ab lolo, a gyfarchai y gwyddfodolion Ifiosawg a destlus- 
wedd âg araeth ragorawl i'r perwyl, (yr hon ni oddef ein terfynau i ni eî 
hadrodd,) gan ddiweddu gyda'r arwydd-wers — 

" Oea y byd i'r laith Gymraeg." 

Swm yr arian a gasglwyd at hon, oedd P.2512 16*. Oc. Mae adrodd- 
iad syml o'r dull gwarthus y gwariwyd y swm aruthrol yma, a godwyd yn 
enw llenoriaeth Gymreig, yn fwy grymus na dim arall a ellir ddychymygu. 
Tr hoU wobrau a roddwyd oeddynt tua P.200. O'r swm yma, rhoddwyd 
tua P.81 am draethodach a ehanüon Seisnig. Rhoddwyd P.523 13*. 5e. 
at glafdai, ao nid at lenoriaeth öymreig ; a gwariwyd yr hoU weddül, o 
fwy na dau gant ar bymtheg o bunnau am fwydydd a diodydd, am ganu a 
dawnsio, &c.; ond ni roddwyd un geiniog, hyd y gwyddom, at gyhoeddi y 
cyfansoddiadau o'r fath ag oeddynt. Mjbẅ yr ychyíUg linau a'r fiugyrau 
uchod yn Uefaru cyfrolau yn erbyn duU gwarthus yr eisteddfodau o wario 
y mUoedd punnau arian a gyfodir oddiar y wlad dan lefain, mewn rhith, 
" Oes y byd i*r laith Gymraeg." Tr oedd rhai testunau digon dyddorol 



EISTEDDFODÁÜ PRESENNOL. 313 

gan yr Eisteddfod hon ; megys, 1. Derwyddon Ynys Piydain. 2. Am- 
rywiadau yr laith Gymraeg. 3. Amaethyddiaeth a Garddwrìaeth boreuol 
Cymru. 4. Y manteision cynnyrchedig oddiwrth gadwraeth yr laith Gym- 
raeg ; a Nodweddau Cenedl y Cymry. Ond, ysgrifenwyd yr olaf yn Saes- 
neg ; nid oedd ymgeiswyr am yr ail a'r trydydd ; ac am yr ** Awdl ar 
Dderwyddon Ynys Prydain," a gafodd dlws y gader, gwerth 5p., a gwobr 
o 15p., nid oes ynddi na chynghanedd, nac iaith, na delfrydau, gwerth i 
neb dreulio mynyd byth o amser uwch ei phen, oddieithr er gweled o 
herwydd pa fath sothach y gwaria'r eisteddfodydd filoedd o bunnau o arian 
a ddylent gael eu rhoddi yn ol pob cyfiawnder a thegwch, heb son am 
wladgarwch, at goethi iaìth a llenorîaeth Cymru. Heblaw hyn oll, os 
gwir i'r pwyllgor roddi ugcẃn punt î hen Fardd Nantglyn (cofia da am 
dano) am beidìo canu eu cnul, bu'r Eisteddfod ragrithiol wastrafius hon 
yn foddion, nid yn unig i beidìo cynnyrchu dim ei hunan er Ues y Cymry, 
ond i attal rhagddynt firwyth awen firaethlem vr awenydd godìdog 
hwnw. Wfit i ddeddf Caerdydd Eisteddfod! 

Yr amser a balki i ni son am Eisteddfodau Caerwys, Gwrecsam, Gwydd- 
grug, Caerynarfon, Aberhonddu, Llynlleifiad, Llundain, Abergefhi,^ &c., 
hyd Eisteddfod Freiniol Aberŵaw, anghlod yr hon sy'n hysbys bellach dros 
bedryfan byd. Maent oU yn dwyn yr un ddelw — oll yn gwneyd yr un 
faint o les i genedl y Cymry a'u gilydd, sef y w hyny — dim yn y byd ; yn 
wir, ofnir eu bod yn waeth na diles — eu bod yn llygru'r genedl. 

Maeyn resynus — ^yn wirioneddol resynus,meddwl bodcynnifero filoedd ar 
filoedd o bunnau wedi eu gwarîo mbr ddiles ac ofer — digon o arian i roddi 
Dyfrau mawrion a champus, ar bob cangen o wybodaeth fuddiol, mewn Cym- 
raeg lân loew, yn nghyrhaedd pob bachgen o Gymro yn yr holl Dywysogaeth 
— digon o arian wedi eu gwastrafiu, yn enw Cymraeg, ag a ddyrchafasent 
ein llenoriaeth yn gydradd, yn ol ein nifer, â'r eiddo Albaniaid a Saeson ; 
ac i wneyd ein hiaith yn werth i hoU lenorion y byd ci dysgu er mwyn ei 
thrysorau. Mae'n resyn ein bod yn gwario y fath symiau mawrion, yn yr 
eisteddfodau, i âdim ond er gweini tipyn o árporf, am ddiwmod neu ddau 
bob blwyddyn neu amlach, i egtron genedl ! Ai tybed, mewn dìfHf, fod 
rhyw yiifydrwydd cynnwynol yn dreftadaeth dragywyddol i ni fel cenedl? 
— ^bod geiriau yr' apostol Paul gynt, wrth ein hynafiaid, yn gymhwys atom 
byth a hefyd? sef — "O! y Galatiaid ynfyd, pwy a'ch llygadAlynodd 
chwi, fel naîd ufuddhäech i'r gwirionedd f* 

Gydwladwyr hofiusol, ein llawenydd a*n coron, — ^mae y byd oU o'n 
hamgylch yn myned yn ei fiaen yn gyfiym ; mae pob cenedl wareiddiedig 
dan haul yn ymddyrehafìi mewn gwybodaeth a dysg — ^yn ymloewi yn y 
gwyddorau a'r celfyddydau — ^yn efieithio diwygiadau grymus a moliannus 
yn mhob dim er ymgoethi ac ymwellhau ; tra yr ydym ni, cenedl y Cymry, 
a ymfirostiwn bod ein talentau mor fawrion, a'n hathrylith mor gyrhaedd- 
bell a'r eiddo un genedl dan y nef, yn chwareu fel plantos efo "chynghanedd- 
ion a mesurau " — ^plisg a chibau dysgeidiaeth ein hynafiaid — ac yn gwa- 
strafifu miloedd o bunnau yn fiyneddol er eu mwyn yn ein heisteddfodau 
diles a llygredig. Gadewch i ni ymddefOröi, ac ymddattod o "hualau" ein 
hynafiaid ; — bydded i holl wir lenorion y Dywÿsogaeth ymuno â*u brodyr, 
a phenderfynu, fel un gwr, fỳnu diwy^ad yn yr eisteddfodau, costied a 

^ AbeigaTenny. 



314 AFLB80LDEB YB 

gostioy neu droi oefiì amyût ar unwûth ao am byth — peidio eu portM âg 
un linell o fiGrwytii yr awen Gymreìg : nid awen i gleeian cydseiniaid a newid 
llafarìaid a feddylir, cofier, ond awen i gynnyrchu cy&nsoddiadau teilwng 
ar y gwyddorau a'r celfyddydau — awen i ddyrchafu y genedl mewn gwir 
wybodaeth — awen i godi ein hiaith a'n Uenoríaeth i sylw y byd llenyddol. 
Peidiwn a bod mòr ffol a thaâu ein gemau cenedlaethol i gael eu troi a'u 
trafod, eu Uurgunio^ eu sathru, a'u gwrthod gan ryw grach arütoçrats Ueu- 
orol, nad ydynt yn maUo dim ynom ni na'n hiaithy nac yn meddu na 
doniau na gwybodaeth i brisio a bamu ein Uenyddiaeth. 

Bydded i hoU lenorìon gwladgarol Cymru ymuno yn un gymdeithas 
rymus a gweithredgar, a fyddo yn efieithioliroi gwyneb newydd ar lenor- 
iaeth ein gwlad — cymdeithas y byddo ei haelodau yn aUuog i gynnyrchu 
gweithion ar y gwyddorau a*r celíyddydau y byddo yn werth i Saeson, 
Albaniaid, a Ffrancod, ddysgu yr iaith Gymraeg er eu mwyn — cymdeithas 
a fyddo yn effeithiol i godi trysorfa helaeth er cynnorthwyo awdwyr rhy- 
glyddol i gyhoeddi eu cyfansoddiadau yn rhad, ac i gael gwobr deUwng 
am eu Uafur hefyd ; a chymdeithas y byddo nodwedd Uenyddol ei haelod- 
au yn rhy werthfawr yn eu golwg hwy a'r wlad, i'w aberthu yn anystyriol 
ar aUorau twyU Uechwraiddy pleidgarwch sectarol, a rhagfam bersonol. 
Os rhaid i'r Ebteddfodau a'r Cymreigyddion (?) presennol gael myned 
ymlaen yn eu hynfydrwydd, heb geisio ymddiwygio nac amcanu at ddim 
ond cadw twrw, er cael arian boneddigion gwladgarol i V gwarìo am 
oferedd, dan rìth-floeddio, o flwyddyn bwygüydd — " Oes y byd i'r laith 
Gymraeg ! Oes y byd i*r laith Gymraeg ! Oes y byd i'r laith Gymraegü!" 
a hwythau yn gwneyd dim at estyn ei hoes, ond yn hytrach yn prysuro ei 
thranc, gadawed pob Uenor eu heisteddfodau iddynt hwy yn anghyfan* 
nedd, ac ymuned â'i hoU frodyr Uenyddol i flurûo cymdeithas a roddo 
brawf i'r byd fod ei haelodau yn ddynion o awen, a dysg, ac o wybodaeth 
a gwladgarwch, ac nid creadurìaid dyUon yn cadw sŵn, fel deiUaid yr 
Eisteddfodau, heb gynnyrchu dim er coethi yr iaith a dyrchaf u'r genedl. 

Ffurfier y gymdeithas dan sylw yn ddîoed, a galwer hi — " Cymdeithas 
Llenorìon Cymra," <* Eisteddfod Llenorìon Cymru," neu ryw enw araU a 
ddangoso ei natur a'i hamcan. Dewiser rhyw fancer cyírifol a rhyw 
foneddwr gwladgarol araU yn drysoryddion iddi. Etholer dau ysgrìfen- 
ydd hefyd i'r gymdeithas ; un i gadw cyfrif o'r trysor, a'r UaU yn ysgrìfen- 
ydd gohebol. Dylai yr olaf fod yn Uenor o ddysg a chwaeth gywir. 
Bydded i bob Uenor yn Nghymm, a phob gwir hoffwr Uenorìaeth ei wlad, 
ddyfod yn aelod o'r gymdeithas, a chyfranu yn haeUonus, yn ol ei sefyUfa, 
iV thrysorfa. Anfoned pob un a ddymuno fod yn aelod, ei enw, ei gyf- 
roddiad, a phob gohebiaeth a ddygo berthynas â'r sefydÚad, ac â Uenor- 
iaeth Gymreig, i'r ysgrìfenydd gohebol. Anfoner cylchlythyr yn dangos 
natur a dyben y gymdeithsus, i hoU foneddìgion a goreugwyr y genedl, ac 
at bawb o'r fath yn y Deyrnas Gyfunol, y tybier eu bod yn achleswyr Uen- 
oriaeth Gymreig, i erfyn eu nawdd a'u çyfroddion. 

Gwyddys mai yn enw Uenorìaeth Gymreig y mae yr Eisteddfodau yn 
gaUu codi y fath symiau mawrìon ; a chredir yn ddîysgog nad ary bonedd- 
igion sy'n cyfranu yr arian y mae y bai yn gorphwys, eu bod yn cael eu 
gwastraflu a'u camddefnyd<Uo yn yr Eisteddfodau, ond mai wrth ddrysau 
pwyUgorau eîsteddfodol yn unig y mae hoU wastraff, a hoU anflfrwythlon- 
der ac aneffeithioldeb yr Eisteddfodau, er ooethi iaith a Uenoriaeth Cymm, 



BISTEDDFODAU PRE8ENN0L. 316 

yn sefyll. MaeV boneddìgion yn cyfranu eu haiian er dyrchaûi iaith a 
chenedl y Cymry, ac ni wyddant hwy fod neb addasach i drefau yr arían^ 
er lles y genedl, na'r rhai sy'n cynhyrfii am eisteddfodau, ac yn cymeryd y 
ílaenoriaeth yn eu pwyllgorau ; pan^ mewn gwirionedd, mai yn y tafamau 
y mae aml eisteddfod íreiniol (?) wedi cael ei chynllunioy a hyny gan 
ddynionaeh hanner Uawnion o ddiod feddwol, y sawl na fyddant yn gwybod 
nac yn malio mwy am l^orìaeth Gymreig> na pha gyfanscMÌdìadau a 
dueddant i lesoli y genedl, na'r gwydrau cwrw a fyddant wrth eu mìn ; le, 
gellir obhain rhai eisteddfodau breiniol, pur ddiweddar^ i ryw dafamwr 
cyfrwys a chraffolwgy mewn pentrefi distadly anghysbell, a dîorfibrdd) 
nad oedd dim oU yn eu golwg ond cael tipyn o adfywiad ar y fasnach 
feddwol oedd ar ogwydd yn y fath leoedd ; a gwelwyd y cyfry w lynfas- 
nachwyr annysgedig ac anwybodus, cyn hyn, yn bnf arweinwyr pwyll- 
gorau eisteddfodol ! Gan hyny, pa ryfedd fod y fath eìsteddfodau mor 
anfuddiol, anghymreigiol, ac unochrog, ac yn wir mor llygredig ? Dangoser 
pethau fel hyn yn deg, ynghydâ'r afresymoldeb o honynt, i*r boneddigion; 
a dangoser iddynt hefyd mai yn nwylaw Uenoriony bîd sîwr, y sawl a 
wyddajnt beth yw anghen Uenyddol y Cymry, ac a fedrant ei gyfarfod â chyn- 
nyrchîon prîodol, y mae llenoriaeth y genedl i fod — dangoser y pethau hyn 
a'r cyffelyb i'r boneddîgion, a dîau y ceîr nawdd parotaf ac eiddgaraf pob 
gwladgarwr o honynt i Gymdeithas, neu Eisteddfod Llenorion Cymru. 

Gwedi penderfynu cael sefydliad gwir lenyddol o*r fath, byddai yn 
fuddiol i gynnifer o lenorion Cymru, ag a allont, gydymgyfarfod mor fiian 
ag y byddo dichonadwy mewn rhyw dref a famo y cyfiredin o honynt yn 
fwyaf cyflëus, er ffurfio cynlluniau a rheolau i ddwyn amcanion y gym- 
deithas i weithrediad, i benderfynu ar ba gangenau o wybodaeth y mae y 
Cymry yn sefyll mewn mwyaf o anghen traothodau ; pa Iwybr a fyddai yn 
fwyaf effeithiol i roi y cyfry w lyfrau yn nwylaw pob Cymro ; — ^i ystyried a 
allai y gymdeithas yn ebrwydd gymeryd cynnyrchion teilwng ei gwahanol 
aelodau dan ei nawdd ei hunan yn hollol, ynte mewn rhan ; — ^i benodi 
argraffv^r iddi ei hun, ao i drefnu Uyfrwerthwyr yn mhob sir yn Nghymm — 
0II9 bid siwr, yn aelodau o'r gymdeithas ; — i ystyried yn mha leoedd, a 
pha mor fynych y byddai yn anghenrheidiol i gynnifer o'r aelodau ag a 
allont gydymgyfarfod ; — ^i gytuno a fyddai gan yr hoU aélodau bleidlais 
yn nghymeradwyad y cyfansoddiadau a gymerai y gymdeithas dan ei 
nawdd, ynte a ymddirifdid hyny i hwyllgor etholedig gan yr holl aelodau ; 
ÄT fyr, i gydymgynghori er gwneyd pob peth a dueddo i gyfoethogi a choethi 
iaith a Uenoriaeth Cymru. 

Tybir bod yr anghenrheidrwydd am y fath gymdeithas yn Nghymra, a'r 
buddredion a ddeilliant trwyddi i'r genedl Gymreig ac i*w llenorion, yn rhy 
amlwg i ofyn unrhyw eglurhad. Yn awr, lenorion Cymreig awengar, cyfod- 
wch, ac yinaílwch yn eich gorchwyl, fel gwŷr ; ymohebwch â'ch gUydd drwy 
Gymm benbahidr ynghylch y gymdeìthas tan sylw, a pherffeithiwch y 
çynllun, neu fíurfiwch un gwell, a rhoddwch ef mewn gweithrediad yn 
ddJîano<L Peidiwch a dysgwyl wrth eich gilydd yn unig, gan sefyll eich 
hunan ar hyd y dydd yn segur, i edrych ar y naül y llall : ystyriwch mai 
eich gwaith chwi, bob un, ydy w ooethi iaith a llenoriaeth Cymra, a bod y 
genedl yn dysgwyl wrthych ; gan hyny, gweithiwch allan eich gallu llen- 
orol tra bo galwad am dano, a dîau y c^eich llafur ei dderbyn yn ol ei 
deüyngdod, ac y bydd eîdì enwau yn barchus gan êeh cydwhidwyr '< tra 
môr tra Brython." 



316 



CYFNEWIDWYR HYMNAU. 

Yb oedd blaenor y canu mewn un man yn America, ryw amser yn ol, 
yn ddyn oedd yn meddu bam uehel iawn am ei alluoedd ei hun. Nid fel 
hyn y mae pawb o flaenoriaid y canu ; ond pa fodd bynag^ dyma oedd 
ansawdd meddwl y brawd hwn. Yr oedd efe a'i gyfeillion un tro yn bwr- 
iadu dwyn allan dôn newydd ar y geiriau hyny o eiddo Watts, 

** Ond boed fy nghalon i mewn hwyl, 
Fel telyn Dafydd ar yr ẃyl." 

Mawrion a phwysig oedd y darparîadau ar gyfer yr amgylehiad. Yr 
oeddynt wedi penderfynu llanw pawb a ga'i y fraint o wrandaw â syndod, 
a gwneuthur iddynt eu hunain enwau oesol. Ond yr oedd crybwylËad am 
y delyn 301 ngeîriau Watts yn taraw blaenor y canu fel yn rhy henaidd, ac 
anghydweddol â sefyllfa bresennol y gelfyddyd gerddorawl. Ar ol hir 
fyfyrdod, llwyddodd o'r diwedd i ddîwygio y pennill er perffaith foddlon- 
rwydd iddo ei hun a'i gydgerddorion ; ac aeth i gynnyg y gwelliant i'r hen 
weinidog, yr h wn oedd ŵr call a chrafíus. " Y mae genyf fi," meddai, " wrth- 
wynebiad dîysgog yn erbyn y geiriau yn y wedd sydd amynt. Mae yn 
amlwg nad oedd Watts yn deaU dim am offerynau cerdd." " Pa fodd y 
dymunech chwi eu bod?" gofynai y gweînidog. "Wel, syr," atebai y 
cantor, " mae yn ymddangos i mi y byddent yn llawer godidocach fel y 
canlyn : — 

Ond boed fy nghalon i *r pryd hyn, 

Pel Dafydd gynt â'i violin** 

Teimlai y gweinidog ryw gynhyrfiadau tufewnol cryfion i chwerthin yn 
ngwyneb y cantor ; ond ymattaliodd. Yna mor fuan ag y medrodd gael 
ei hun yn alluog i siarad, dy wedodd ei fod ef yn tueddu i feddwl fod yn 
ddichonadwy gwneuthur y gwelliant hwn drachefìi yn fwy dîwygiedig ; a 
gofynodd oni fyddai yn well darllen y geiriau fel hyn : — 

" Ond aed fy nghalon, diddle^ diddle, 
Fel Dafydd bach yn cann*r>jcUe." 

Ni fuasai yr hanesyn hwn yn werth ei adrodd, oni b'ai ei fod yn 
anghraifil o'r cyíhewidiadau a wneir yn gyfiredin gan rai a dybiant eu 
hunain yn ddoethach na'r beirdd mwyaf awenyddol; ond anfynych y 
dangosant ddim ond eu hanfedrusrwydd eu hunaîn. Feth peryglus iawn yw 
ceisio d̥^gio cynnyrchion athrylith. Nid yw gwybodaeth a dysgeid- 
iaeth yn addasu dyn at y gorchwyl hwn. Ni fu neb yn Mrydain yn fwy 
dysgedig na Bentley. Yr oedd hefyd yn meddu cryfder synwyr a chyf- 
lymder meddwl tiüiwnt i gyffiredin. Yr oedd bron yn anffîieledig yn ei 
fedrusrwydd i wahaniaethu rhwng y gwir a'r gau yn ysgrifenìadau yr hen 
awdwyr. Pan gyfodai llu o wrüiwynebwyr i'w erbyn, nid oeddynt ond 
fel gwybed o'i amgylch. Ac etOy nid oedd y dyn mawr hwn yn ddim 
amgen na burguniwr pan aeth i geisio diwygio barddoniaeth Milton. Ni 
fu gwell bardd yn yr oes hon na Wordsworth ; ac ni fu gwell beìmiad 
mewn unrhyw oes na Jeffi^y. £r hyny, yr oedd y beìmìad yn gwawdio 



CYFNEWIDWYR HYMNÁU. 317 

y bardd ; a bu y ddau farw yn ddiweddar heb ddeall eu gìlydd. Cyn y 
gellìr deall barddoniaethy rhaid i ni ddyfod mewn tymher ddysgyblaiddy 
ostyngedigy i yfed o ysbryd y bardd. Ëhaid i tii gymeryd ein codì ganddo 
uwchlaw rheolau fiurfiol, i edrych ar y gwrthddrychau o'r un Ue ag yntau, 
a than ddylanwad yr un teìmlad. Y mae bardd, mewn awr o gynhyrfiad 
hapusy yn alluog i gyflawni gorchwyl na fedr yr holl fyd eî ddiwygio, na 
gwneyd ei gyffelyb. 

Na feddyÛer ein bod am gyhoeddi cosbedigaeth drom o herwydd rhy w 
gyfhewidiadau bychain, diniwed ; megys, byrhau ambell linell er mwyn eî 
chael i ateb i'r mesur ; neu roddi gair Cymraeg dealladwy yn lle gair Seîs- 
nigaidd. Clywsom yn ddiweddar am hen gristion didwyll yn cwyno yn 
enbyd fod y wir athrawiaeth bron myned o'r golwg. " Y mae pregethwyr 
y dyddiau hyn," meddai, " yn son llawer iawn am weithredu ffydd. Y 
maent am i ni weithredu'r cwbl : ond gair yr hen bobl oedd actio flÿdd." 
Nid ydym ni yn Uawn mor eiddigeddus a hyn yn erbyn pob math o gyf- 
newidiadau. Ond os eir i gynnyg newid, dylid bod yn gynnil a gochelgar 
dros ben. Fel y dywed Wordsworth am ddail y coed : — 

" Yn dyner cwrdd, mae ysbryd yn y dail." 

Ac ar bob cyfrif na feddylier am newid yr ystyr. Na thyner oddiwrth, ac 
na chwaneger at, yr un o feddylddrychau y bardd. Pa hawl sy genym i 
newid gwaìth y prydyddion mwy nag awdwyr eraill ? Neu pa hawl sydd 
gan neb i gyhoeddi ei feddyliau ei hun yn gymysg â meddyliau Williams 
Pantycelyn, heb un hysbysiad pa le mae y naîll yn diweddu a'r Uall yn 
dechreu ? Pan welwn gymysgwaith fel hyn, byddwn yn teimlo tuedd i 
ddy wedyd wrth yr awdur fel y dywedodd hen bregethwr didderbynwyneb 
wrth ryw wreigan, yr hon nid oedd mor lanwaith ag y buasai dymunol, 
** Pan ddelwyf fi yma y tro nesaf, wraig dda, a fyddwch chwi gystal a 
rhoddi yr ymenyn ar un ddysgl, a'r blew ar ddysgl araU ?" Pe cyhoeddai 
rhywun draethawd o waith Dr. Chahners neu Dr. Harris, yn gymysg bUth- 
dni-phUth â'i waith ei hun, edrychid ar y weithred fel digywilydd-dra 
erchyU ; ond y mae pawb yn ystyried barddoniaeth grefyddol fel yspaU i*w 
ddefnyddio yn y dull a*r modd y gwelont hwy yn dda. Y mae rhy w achos 
i hyn, fel i bob effaith araU. Beth aU yr achos hwnw fod nîs gwyddom ; 
ond yn unig fod y cyfansoddiadau hyn yn cael eu bwriadu i wasanaeth 
crefyddol, a bod dynion yn dueddol i feddwl fod rhywfath o ddyben cref- 
yddol yn ddigon o fanteU i guddio pob anghyfiawnder. 

Pe buasai y cyfnewidiadau hyn yn ddiwygiadau mewn gwirionedd, 
buasai rhyw reswm i'w roddi drostynt. Ond er i ni weled ugeinîau o 
emynau wedi myned dan y driniaeth hon, gaUwn dystio yn ddibetrus fod 
naw o bob deg, a mwy na hyny, wedi eu newid er gwaeth ac nider gweU. 
Bydd y meddwl newydd bron bob amser yn waelach na'r un gwreiddiol, 
ac weithiau bydd yn hoUol ddisynwyr. Heb fyned i chwiUo am anghreifíl- 
iau i'r Uyfrau hyny yn y rhai y gorfodir yr hen WiUiams i ganu yn groes 
i'r hyn oedd yn arfer gredu pan yn y byd, neu Ue y mae ei feddyUau ar- 
dderchog ef wedi eu cuddio yn y fath fodd fel, pe codai oddiwrth y meirw, 
y byddai yn rhy anhawdd iddo adnabod ei waith ei hun, ni a gymerwn rai 
o'r cyfneẁidiadau sydd fwyaf hysbys i ddarUenwyr y " Traethodydd," a'r 
rhai a gyfrifir gan lawer fel diwygiadau diammheuol. Dyma hen benniU 
anwyl o waith WilHams : — 

1850.] z 



318 CYFNEWIDWYR HYMNAU. 

" Mae dy air yn abl f arwain 

Trwy'r «niÍEJwch mawr ymlaen^ 
Mae e'n golofn oleu eglur, 

Weîthiau o niwl ac weithiau o d&n : 
Mae'n ddi-ble^ ynddo 'fe 
Fwy na'r ddacÁr, fwy na'r ne'." 

Nid ydym am ddadleu yn erbyn " Dy aîr sydd ddigon i fy arwain" yn y 
llineU gyntaf, er mwyn gochelyd y gair Seisnigaidd ábí. Nid y w hyn nac 
yma nac acw. Ond yr ydym yn gwrthdystio â'n holl galon yn erbyn y 
cyfhewidiad a wnaed yn Ngogledd Cymm ar y llinellau olaf. Digon 
hawdd i bawb ddeall mai ystyr y gair " ddi-ble," y w dîwrthddadl, peth 
heb un píea yn ei erbyn. A dyma linell ysblenydd, 

" Fwy na'r ddaear, fwy na'r ne'." 
Nid rhyfedd fod hen bobl y Doheudir yn myned i'r awel wrth ganu y íath 
linell a hon. Ai tybed fod y öogleddwyr yn bamu fod y bardd yn y 
fan yma yn codi gormod ar y gair ? Oni ddy wed yr ysgrythyr fod Duw 
wedi mawrhau ei air uwchlaw ei enw oU ? Ac onid y w Crist, cynnwys 
mawr y gair, yn f wy na'r nef i gyd ? Ond beth bynag a achosodd y cyf- 
newidiad, fel y canlyn y cenir yn gyffredin yn Ngogledd Cymru : — 

" Dy air sydd ddigon l fy arwain 

Trwy'r anìalwch maith ymlaen ; 
Mae yn goloíh olen eglnr, 

Weithiau 'n niwl ac weithiau 'n dftn ; 
Llusem yw, oleu wiw, 
Oleua'n deg hoU deuln Duw." 

Pan ddefnyddir dwy gyffelybiaeth î ddangos yr un gwrthddrych, dylai yr 
olaf gryfhau y ílaenaf, ac ychwanegu at gynnwysiad y meddylddrych : ond 
yma, ar ol arwain y meddwl at y golofn fawreddus yn yr anialwch, dybenir 
y penniU gyda Uusem deuluaidd. Cymharîaeth addas ac ysgrythyrol yw 
Uusern ; ond yn y cysyUtiad y mae yr anmhriodoldeb. Dywedir fod y gair 
yn " golofn oleu eglur ;*' ac nid hyny yn unig, ond hefyd yn " Uusem oleu 
wiw." Dyma un o'r anghreifíliau goreu a welsom erioed o'r baühos, neu 
the art of iinlcmg. Ar ol eîn codi i entrych awyr, î syUu ar ogoniant y 
golofn oedd yn arwain yr IsraeUaid, goUyngir ni i lawr bendramwnwgl i 
edrych ar lusem. Nid oes genym ond gobeithio yr esgusodir ni, os ydym 
yn analluog i weled goleuni y Uusem, a ninnau newydd ddyfod o lewyrch 
tanbeidiol y golofn. 

Mewn pennîU araU o waith WiUiams raae y UineUau a ganlyn : — 

" O Uefara addfwyn lesu, 
Mae dy eiriau fel y gwin ; 
OU yn dwyn i mewn dangnefedd, 
Ag sydd anfeidrol rin." 

Yr ydym yn methu dychymygu pa wrthwynebiad a aUai fod gan neb i'r 
lUneUau prydferth hyn. Y maent oU yn gysyUtiedig â*u güydd, ac yn 
ymddibynu ar eu gilydd, fel na eUir tynu allan yr un gair, na'i symud o'i 
le, heb nìweidio y cwbl. Ar ol son fod geiriau lesu fel y gwin, dywedir 
eu bod oU yn dwyn i mewn i'r enaîd dangnefedd, yr hwn dangnefedd sydd 
o anfeidrol rin. Ond gweUr hwynt yn fynych wedi eu murnioyn y wedd 
ganlynol : — 

*' llefara addfwyn ìesu, 
Mae dy eiriau fel y gwin ; 



CYFNEWIDWYB HYMNAU. 319 

011 o mewn yn dwyn tangnefedd, 
Ag sydd o anfeidrol rin." 

Yma mae y cysylltiad wedi ei ddattod, a'r hoU feddyliau yn chwalu oddi- 
wrth eu gilydd. Dy wedir fod yr oll o rywbeth o mewn yn dwyn tangnef- 
edd. Ond yr oll o ba beth ? Rhaid maî y meddwl ydy w, os oes yma 
feddwl hefyd, fod yr oll o'r enaid yn dwyn tangnefedd. Ond dwyn tang- 
nefedd i bwy ? Mae yn debyg mai dwyn tangnefedd iddo ei hun. Ond 
pa gysylltîad sydd rhwng hyn a'r lünellau blaenorol? Nid yn unig y 
maent yn anghysylltiadol ; ond y maent yn gwrthdaraw yn erbyn eu gîlydd. 
Gwneir erfyniad am i lesu lefaru ; ac fel rheswm dros hyny, dy wedir fod 
ei eirîau fel y gwin. Ond yn nesaf, yr ydym yn cael fod oll o mewn yn 
dangnefeddus eisoes. Os felly, pa raid i lesu lefimi? Onid yw yn amlwg, 
ddarllenydd, fod yr hen Williams yn gwybod beth oedd ganddo mewn llaw, 
yn well na'i ddiwygwyr ? Yn y Casgliad diweddaf gan y Parch. Boger 
Edwards, mae yn dda genym weled y geiriau hyn wedi eu hadferu i'w 
ffurf gyntefig. 

Mae pawb yn gydnábyddus â'r hen bennill hwnw, " Mi gana' am waed 
yr Oen ;" ac y maent yn cofio ei fod yn diweddu fel y canlyn : — 

" Ond dyma*m sail i am y wlad, 
Y carìad bery byth." 

Ond cly wsom y llinellau olaf yn cael eu hadrodd gan rai fel hyn : — 



"% 



nnig sail i am lanhad 
Vr cariad bery byth." 



Nid ydym yn ystyrîed fod y cyfhewidiad hwn yn gamwedd pwysig : er 
hyny, nis gallwn lai na meddwl mai "gwell yw yr hen." Tebyg mai y 
dyben wrŵ roddi y gair " glanhad " yn lle " gwlad " yw ei gael i ateb yn 
well i'r crybwylliad blaenorol am "galon ddu," a'r " meddyg da." Ond a 
oes dim lle i feddwl fod yma raddau bychain o tawtdhgy^ neu ddywedyd 
yr un peth drosodd dracheûi ? Oblegid mae y prydydd wedi adrodd o'r 
blaen nad oes ganddo yn ngwyneb calon ddu ond lesu'r meddyg da. Ond 
y mae y ddwy linell olaf yn ychwanegu at y meddylddrych, ao yn taflu 
goleu newydd dros y cwbl. Y maent yn dangos fod y pennill yn ìaith 
teithiwr blinedig. Ar ol canu am waed yr Oen, a lesu y meddyg da, y 
mae yn cael ei anadl, ac yn gallu edryeh yn ol ar daith yr anialwch, ac 
ymlaen tua gwlad yr addewid. Wrth edrycji ýn ol y mae yn galaru 
oblegid ei galon ddu, a'i throion chwerwon chwith; ond wrth edrych 
ymlaen, mae er hyny yn gobeithio cyrha«dd y wlad ; a'i saü am hyny yw'r 
cariad a bery byth. 

Cymerwn olwg yn nesaf ar yx hen benniU hwnw — 

" B wy'n gweled bob dydd, 

Mai gwerth&wr yw flÿdd, 
Pan elwy i borth angen fy angor a fydd : 

Mwy gwerth&wr im* yw 

Na chyfoeth Periw ; 
Mor ddiogel i'm cynnal ddydd d!al ein Duw." 

Beth allasai fod gan neb yn erbyn y pennîU hwn ? Mae yn eglur y dylid 
ystyried y geiriau " Mor ddiogel," nid fel cymhariaeth, ond fel amlygîad o 
ryfeddod neu law^enydd. A oes rhy wbeth anysgryth^nrol mewn dywedyd 

z 2 



320 CYFNEWIDWYR HYMNAU. 

fod %dd yn çynnal yr enaid ? Ond fel y canlyn y cenir yn gyffredin yn 
y Gogledd: — 

" Ei gwrthddrych s'm cynnftl ddydd dîal eln Dnw.*' 
Nid yn unig y mae y cyfiiewidiad hwn yn aíreidiol; ond y mae yn tori y 
llinyn sydd yn rhedeg trwy yr holl linellau, ag sydd yn eu cydio wrth eu 
gilydd. Y mae yn taflu meddwl yr addolydd o'i le ; ac yn cael yr ün 
effaith amo a phe dywedid wrtho ar ganol canu, " Mae yn wir fod flydd 
yn angor, ond gwyiia rhag tybied mai fíydd a'th gynnal." Ac fel hyn y 
mae ysbryd addoli yn cael ei gollî, a beimiadaeth gecrus yn dyfod yn ei le. 
Yn nghaâgliad Mr. Morris Dayies mae y llinellau hyn fel y dylent fod. 
Dyma benniU arall nad oes achos na modd ei weÛa : — 

" Boed djoddefiadau pur y groes 
I laesu 'm cur a'm gwse ; 
Gruddfanau dyfnion angeu loes, 
I'm rhoddi i lawenhau." 

Ond fel y canlyn y cly wir y ddwy linell gyntaf yn gyffredin ; — 

"Boed dyoddefiadsu pur y groes» 
Fel olew i'm iachao." 

Cymhellir ni i ofyn yn gyntaf, Pa raid oedd i geisio newid y pennill hwn ? 
Paham na chawsai lonydd i fy w mewn heddwch ? Beth allasai gynhyrfîi 
neb i dori un o'i aelodau ymaith mor ddidrugaredd ? Mae yn wir nad y w 
** gwae " a " lawenhau " ddim yn odliad perffaith ; ond arferir rhai cyffelyb 
gan y beirdd manylaf, oddieithr pan rwymant eu hunain â Uyffetheiriau y 
mesurau caethion. Fe aUai mai nid gwrthwynebiad i*r hen benniU a bar- 
odd iddynt ei newid, yn gymaint ag ysfa afly wodraethus i wneyd prawf o'u 
medrusrwydd eu hunain. Os oedd y IHneU wreiddiol yn dda, nis gaUent 
hwy gredu na fedrent hwy gyfansoddi ei gwell. Ond gadewch i ni edrych 
a yw y Uinell newydd yn weU mewn gwirionedd. öweUr fod y bardd 
wedi bwriadu cyferbyniad bywiog rhwng y Uinell gyntaf a'r aU, ac yn yr 
un modd rhwng y drydedd a'r bedwaredd. Sylwedd ei weddi ydyw, ar 
fod dyoddefíadau y groes yn Ilaesu ei ddyoddefíadau ef, a gruddfanau angeu 
loes yn symud ei ruddfanau ef. Er maint yw y cur a'r gwae y mae efe ei 
hun ynddynt, y mae yn gwybod y Uaesid y cwbl yn y fan pe cai olwg 
ffyd(Uog ar y cur a'r gwae yr aeth Crist trwyddynt. Ond y mae y cyfer- 
byniad hwn wedi diflanu o'r golwg yn y cyfnewidiad ; ac y.mae yn ym- 
ddangos i ni fod hyn yn goU dirfawr. Düynir y duU newydd yn y casgl- 
iad a wnaed gan y Methodistiaid yn y Deheudir. 

Yn nghasgUad y Deheudir nid oes llawer o gyfhewidiadau yn cyffwrdd 
âg ystyr yr hen emynau ; ac yn y rhai hyny gan mwyaf nid yw y gwahan- 
iaeth yn fawr. Ond i'r graddau y mae yr ystyr we(U ei newid, mor beU a 
hyny mae yr emynau yn y cyflredîn wedi eu gwaethygu ganddynt hwythau. 
Heblaw yr un a nodwyd uchod, cymerer yr anghraMt a ganlyn : — 

*' Plana *r egwyddorion hyny 
Yn fy enaid bob yr un, 
Ag sydd megys peraroglau 
Yn dy natur di dy hun ; 

Blodau hyfryd, 
Fo'n dyegleirio da'r a ne*." 

Yn Ue "dysgleirîo" y maent hwy yn darUen "aroglu." GWl hwn ym- 
ddangos ar yr olwg gyntaf yn wir weUiant ; ond erbyn crafiu, mae yn 



CYFNEWIDWYR HYMNAU. 32 1 

amlwg fod y meddylddrych gwreîddiol yn gryfaoh ac yn fwy barddonol; 
Ar ganol ysgrifenu y pwt hwn o draethawd yn mîs hyfrydawl Mai, nîd 
rhaid i ni ond myned allan i'r meusydd i gael profìon digonol fod y blodau 
yn taenu dysglẃréUò dros yr hoU greadigaeth. Yr oedd yr hen Wüliams 
yn meddu llygad i weled anian, a glewder hefyd i gydfyned âg anian. 

Gwelir ein bod wedi dewìs y casgliadau yn y rhai y gwnaed lleiaf o gyf- 
newidiadau. Buasai yn hawdd iawn i ni gael lliaws o anghreifìtiau gwaeth 
mewn casgliadau eraUl ; ond buasaî ein gwaith yn ceisio profi gwrthuni y 
rhai hyny yn ddirmyg ar synwyr ein darUenyddion. Ein dyben oedd 
dangos nas geUir newid cymaint a'r mÿmfyn Ueiaf o feddwl bardd heb fod 
mewn perygl o wneyd mwy o ddrwg nag o dda. O ganlynîad cymerasom 
yr anghreiffî^iau oedd yn fwyaf tebyg i ddiwygiadau. Dyledus hefyd y w 
hysbysu yn y modd mwyaf eglur nad ydym mewn un gradd yn beio 
awdwyr y CasgUadau diweddaf a gyhoeddwyd yn y öogledd. Yr oedd yr 
hafog wedi ei wneyd ar yr hen Hymnau cyn eu geni hwy. Yr oedd y wlad 
wedi cynnefino â'r hen benniUion yn eu hagwedd ddiry wìedig ; a'r unig gyf-- 
newìdiad a wnaethant hwy oedd eu hadferu mor agos i'w duU cyntefìg ag 
y medrent famu fod yn ddoeth ac yn ddichonadwy. öwnawd gwelUant 
dirfawr gan Mr. Morris Davies i ddechreu : ac aeth Mr. Boger Edwards 
ymlaen drachefn yn yr un cyfeiriad. Y mae ein cyfeiUion yn Liverpool, 
yn eu CasgUad hwy, wedi dychwelyd ar unwaith at yr argraffiadau cyntefig, 
ac wedi ysgubo ymaith bob rhith o gyfnewîdiad. Os y w y rheol a osod- 
asant hwy iddynt eu hunain yn rhy gaeth, mae yn rhaid addef eu bod yn 
cyfeiUomi i'r ochr fwyaf diberygl. O'n rhan ein hunain, fel y dy wedasom 
yn barod, nid ydym yn teimlo awydd cryf i goUfamu pob amcan i wneyd 
yr iaith yn burach a destlusach. Nid y w yr hen argraffiadau cyntaf a gy- 
hoeddwyd yn y Deheudir yn hoUol unfiurf, fel y gweUr wrth gymharu yr 
anghreifiliau canlynol o ddau o honynt : — 

" Rho i mi weld mae ti yw'm Hedd, Rho i ml werd mai ti yw*m hedd, 

A Uwyr ddifymi ar dy Wedd ; A Uwyr ddifyrru ar dy wedd ; 

A chym'ryd Gair dy Ensu gid, A chym'ryd d'eiriau gwerthfewr drud, 

Yn nnig blcsBer yn y Byd. Yn unig bleaer yn y byd. 

€kid i mi gael dy Ysbryd cun, Gad i mi gael dy Ysbryd pur 

Yr hwn sydd ynnot ti dy Hun ; Yn gyfeili yn yr anial dir ; 

Fel byddo dy holl gyfralih lym, Fel byddo dy hoU gyfraith lym, 

Yn felus ac yn hyfiyd im*. Yn felua ac yn hyfryd im', 

'Does le mi wela i rannu Mryd Does le, mi wela, i rannu mryd, 

Un amser rhyngot ti a'r byd Un amser rhyngot ti a'r byd ; 

Cariadau eraill 'thalent <ldim, Cariadau eraiU aeth yn ddim, 

Dy hun cai fod yu briod im*. Dy hun cai fod yn briod im'. 

Datguddia i*r annuwiol ry w, cod fi o*r pydewau i'r lan, 

Na fedda i gyfaiU ond fy Nuw ; A gwna fi'n gadHm pan bwy'n wan ; 

O c'od fi o'r Pydewau i'r lan, A dangos i'r annuwiol ryw, 

A gwna fi'n gadam pan bwy'n wan. Na fedda i gyfaiU ond fy Nuw." 

Cymerwyd y golofh gyntaf o hen argraffiad a gyhoeddwyd gan WiUiams 
ei hun ; a'r aU o'r argraffiad cyflawn o'r hoU Hymnau, a gyhoeddwyd gan 
éi fab, y Parch. John WiUiams, yn y flwyddyn 1811. Yn yr argraffiad 
olaf hwn y mae ychydig waUau wedi dîanc mewn rhai manau ; er hyny, 
diammhau mai hwn a ddylai fod yn safon i ni, gan fod Mr. John. WìUìams 
yn ofalus i roddi yr hoU Hymnau fel y gadawsid hwy gan ei dad. Ac nis 



322 ADRODDIAD DIRPRWYWYR lECHYD 

gwyddom pa fodd i derfynu ein sylwadau yn well na thrwy ddyfynu ei eiríau 
ef yn y rhagymadrodd. *^ Ar ddeisyfiad amry wiol o gyfeillion crefyddol, ac 
ar ddymuniad Ajssosiaasiwn y Methodistiaid Calfinaiddy cynnulledig yn y De- 
heudu*, mi a anturìais gymeryd y gorchwyl mewn Uaw o osod allan mewn 
argraffiad newydd, yr holl Hymnau o waithfy nhad^ y diweddar Barchedig 
W. Williamsy o Bantycelyn^ y rhai a gyfansoddodd efe yn y iaith Gymraeg. 
T mae Uawer o honynt o bryd i bryd) er mwyn masnach neu elw, mae'n 
debygol, wedi eu mabwysiadu gan erailly a llawer hefyd wedi eu priodolì 
ganddynt i'r dyben o gluro, neu guddìo eu cymmysgedd eu hunaîn. T 
mae cymmaint o honynt> gan rai Calfiniaid ac Arminiaid (pa rai na wyddent 
ddim am nattur Barddoniaeth), wedi eu cyfhewid, eu anharddu, eu cylch- 
droi, a'u dirdynu, fel ag nas gall yr oes nesaf ddeall pa un yw gwaith 
priodol yr awdwr, neu y cyn-ysgrifen. Ac am eu bod wedi eu hanfiurfio 
a'u hanferthu o ran Prydyddiaethy gan amryw hurtun penglogaidd ac an* 
neallus yn mhlìth y Calfinistiaid, ac wedì eu gŵyrdroi i gyhoeddi athraw- 
iaeth Uwyr groes gan rai Arminiaid, mi a benderfynais i brintio'r holl 
Hymnau a gyfánsoddodd yr awdwr, fel ag y cyhoeddodd efe hwynt eî hun, 
mewn amrywiol ddulli ac ar amrywiol amserau ; dan obeithio a thaer ymbil 
ar i'r Arglwydd i'w bendithio eto i filoedd, fel y gwnaeth yn mlaen llaw." 



ADRODDIAD DIRPRWYWTR lECHTD AR 
GLADDFETDD. 

[Eeport on a Gmercii Scheme for Eaetrcmwrál Sepulture. Presented to 
both Houses of Parliament by Command of Her Majesty. 1850.] 

Dywed Thomas Carlyle, mai oes gweithrediad, ac nid oes barddoniaeth, 
yw ein hoes ni ; ac y mae yr Adroddiad sydd ger eîn bron yn peri i ni ad- 
gofio ei sylw. Mae y Gladdfa wedi bod yn destun Uawer o farddoniaeth 
o bryd i bryd ; darllenasom lawer " Myfyrdod mewn Mynwent ;" ac, yn 
wir, y mae trigle y marw yn ysgol dda i'r byw. Eithr nid barddoniacth 
yw yr Adroddìad hwn ar Gladdfeyddy ond fieithiau sobr am niweidiau 
claddu mewn trefì, ynghyd â chynllun am gladdfeydd maesdrefoly yn gyn- 
taf i Lundaîn, ac wedi hyny i'r trefi yn gyflredinol. Llawarwyddir yr 
Adroddiad gan larll Carlisle, Arglwydd Ashley, Mr. Chadwìck, a Dr. 
Southwood Smith, Prîf Ddirprwywyr lechyd iOénercd Board of He(MC), 
ac y mae wedi eî ddyddio, Chwefror 15eg, 1850. Maent yn profi fod yr 
arferiad o gladdu mewn trefi yn efieithio yn ddrwg, yn laf, ar iechyd y 
bobl, ac yn 2il, ar y gweddeidd-dra a'r difnfwch sydd yn ofynol i gladd- 
edigaeth. 

Am y tri chan' mlynedd cyntaf yn mysg y prif Grìstionogion, ni chan- 
iatëid claddu oddi fewn dinasoedd; nac mewn eglwysi, meddir, am rai 
oesoedd ar ol hyny. Ond fel y daeth tywyllwch ofergoeledd i ymledu, 
aed i edrych ar y lleoedd a gyfrifid yn feddau y merthyron fel daear sanct- 
aidd, Tr oedd raid adeiladu eglwys ar fedd y merthyr, ac yno y cleddid 



AR GLADDFEYDD. 323 

eraill a eiinillasent iddynt eu hunain enw am eu sancteiddrwydd. Erbyn 
^y^^y y^ oedd yn barehedìgaeth nid bychan i un gael eî gladdu yn ymyl yr 
esgym cysegredig. A chan fod arian, bob amser, yn ateb i bob peth, aeth 
yr ofieiriadon i werthu yr anrhydedd hwn i'r uchaf ei geiniog. Bob yn 
dipyn, gorlanwyd gwaelodion yr eglwysi, ac felly y dechreuwyd meddwl 
am fynwentydd. Amgylchid teiau y meirwon yn fuan gan anneddau 
prysur dynion by w ; ac yn y modd yma, trwy fod poblogaeth a marwoldeb 
yn cynnyddu, yr oedd gweddillion marwedig cenedlaeth ar ol cenedlaeth 
yn cael eu hystorio ar eu gilydd oddifewn i derfynau cyfyng y fynwent. 
Yn nhrefí mawrion ein teymas, Ue mae y trigolion mor aml, y mae cladd- 
edigaethau yn y mynwentau sydd wrth yr eglwysi yn wreiddiau ffrwyth- 
lawn i glefydau a marwolaethau, fel y profir tuhwnt i bob dadl yn yr 
Adroddiad hwn. 

Bernir mai anniogel i*r byw ydyw claddu mwy na 136 o g^rrff mewn un 
erw o dir ; ond yn amryw o fynwentau Llundain, cleddir dros ddwy fil, 
ac mewn rhai, dros dair mil o gyrff mewn un erw {aoré), Nid rhy- 
fedd, gan hyny, fod cymaint ag 16,000 o bersonau wedi cael eu Dadd y 
llynedd, gan yr haint, yn y brifddinas yn unig. Pan ofynwyd i'r meddyg 
enwog, Mr. Aston Key, ychydig cyn ei farwolaeth, pa fodd yr ymaflodd y 
geri dinystriol yhddo, efe a atebodd, " Y fynwent acw a wnaeth hyn," gan 
gyfeirio at yr hon oedd yn ei gymydogaeth. Dr. Milroy a ddywedai am 
fynwent St. Clement Danes, Heol Portugal : — " Dydd Mawrth diweddaf, 
yr 28aîn o Awst, yr oedd yr ager ffiaidd yH ddychrynllyd o annyoddefol, 
pan yr oedd bedd ddofn wedi ei chloddio tua chanol y fynwent. Yr oedd 
esgym lawCT wedi eu dadgladdu ; Mr. Smith a gafodd allan trwy archwil- 
iad dyfal o honynt, fod gweddillion deg, o leîaf, o wahanol ysgerbydau 
wedi cael eu taflu i fyny. Yr oedd un neu ddau o'r penglogau yn ym- 
ddangos fel rhai a gladdesid yn Ued ddiweddar mewn cymhariaeth. Yr 
oedd y drygsawr ar yr achlysur hwn mor fawr, fel yr oedd hyd yn nod 
rhingyll (beadlé) y plwyf yn cyfaddef eî fod yn ddrwg iawn. Nis gallasid 
agor yr un ffenestr oedd yn gwynebu y fynwent, er cymaint oedd gwres y 
dydd. Bu raid i rai o'r trigiannwyr adael eu tai ara amser ; yr oedd per- 
sonau oedd yn myned ar hyd heol PortugaJ yn dal eu flfroenau ; gwarchad- 
wr oedd yn sefyll wrth ddrws Ysbytty Coleg y Brenin, a syrthiodd i gyf- 
ogiad ; ac un o feddygon y sefydliad hwnw, yr hwn a nesaodd at y bedd 
agored, a orchfygwyd gan bensyndod, ac a gwympasai i lawr pe na chyn- 
niÉíliesid ef gan foneddwr arall." Rhoddir hanesion mor, îe a mwy, erchyll 
yn yr Adroddiad hwn, am amryw gladdfeydd yn y brifddìnas, yn gystal 
ag am gladdfeydd yn Liverpool, Manchester, a Sheffield, a rhai lleoedd yn 
Scotland. Ac nid yw Cymru yn dîanc yn ddîsylw yn yr Adroddiad, fel y 
cawn ddangos yn ebrwydd. 

Y drefn a gynnygir er gwellîant yw penodî Dirprwywyr (Commissioners 
cyflogedig fyth a hefyd), i ddwyn y cyfnewidiadau anghenrheidiol i weith- 
rediad; a dechreuir gyda Llundain. Dygir cyfraith i mewn i rwystro 
claddu yn yr eglwysi, ac o fewn terfynau y brifddînas, " oddigerth mewn 
amgylchiadau neiUduol dan drwydded," — ^i ddarpar claddfeydd cyhoeddus 
mewn pellder cyfaddas o*r brifddinas, Ue bydd darn o'r tir yn gysegredig, 
ac amo eglwys, a'r dara araH yn anghysegredig, gyda chapel — dim ond un 
corff i gael ei gladdu mewn un bedd. Y mae amry w bethau eraill yn gjm- 
nwysedig yn yr Act hon nad oes eisieu eu crybwyll yma. Yr ydym yn 



324 ADRODDIAD DIRPRWYWYR lECHYD 

deall fod ysgrif ar Hyn wedi cael ei dwyn i mewn eisoes i Dy y Cyŵedîn ; 
nîs gwyddom eto beth fydd ei thynged ; bydd grym y lly wodraeth, pa 
fodd bynag, o'i phlaid. Nis gallwn ki na chanfod fod pleidgarwch i offeîr- 
iaid yr Eglwys Sefydledig yn cael ei arddangos ynddi. Trefnir fod iawn 
yn cael ei dalu i'r gweinidogion eglwysyddol am eu colled o arian claddu, 
ac y mae hwnw i bara, nid am oes y gweinidogion presennol, ond iV hol- 
ynwyr byth ; ac felly treihir y bobl yn hyn yma eto i dalu at gynnaliaeth 
barhäus y gwyr eglwysig. Mae y Dirprwywyr yn cydnabod iddynt gael 
cynnorthwy amryw offeiriaid yn eu hymchwÖiadau a'u cynllimiau ; ac yr 
ydym yn eu credu. Mawr yw y cyÔro a wneir yn awr gan y dosbarth 
Puseyaidd o Eglwys Loegr ynghylch athrawiaethau gwahanîaethol eu 
Heglwys; haerant fod penderfyniad Cyfeisteddfod Bamol y Cyfrin-gy- 
nghor yn achos Gorham ac Esgob Exeter, yn gadael ei phrif athrawiaethau 
yn anmhenodol a phenagored : ond mae yn amlwg i bawb, fod yr hen athr- 
awiaeth o " edrych ar ol y gyflog " yn aros ganddynt yn ei Ue, yn syl- 
faenol ac yn ddüwgr. 

Bellach, awn at yr hyn a ddywedir am öymru, Dywedir feî y can- 
lyn: — 

"Am ansawdd claddfeydd yn Nghymru, cybelled ag y chwiHwyd iddynt, 
ffellir ffurfío rhyw amgyffired oddiwrth y dethohranau cùuuynol o Adroddiadau 
Xlr. Bowie : — 

** Mynwent Castellnedd, Sie Forganwg. — ^Wedi eî Uanw i ormodedd ; y 
ddaear o liw du, yn seimlyd (greasy) i'r cyffyrddiad, yn arwyddo pydredd, ac yn 
arogli yn echrydus. Mae y Cymry yn hoff o fỳnu edrych drachefn a thrachefii 
ar gyrft eu perthynasau trancedig yn yr amrywiol radaau o*u dad^fansoddiad. 
Maent yn myned i'r fath ormodedd gyda hyn, fel y gwnant weithiau gloddio i 
fyny gyrff a gladdesid yn ddiweddar, ac y gosodant yr eirch wrth ochr y bedd 
hya nes y gallant ddodi islaw iddynt eirch y rhai a gladdwyd yn ddiweddarach 
fyth. Mae yr arogl ar y cyfryw achlysuron yn arswydus, fel y profais fy hun 
yn fynych ; ond nid oedd y rhai a fyddent o'm hamgylch yn ymddangos yn 
aeimladol o hono : yn wir, ychydig o frodorion y Dy wysogaeth ag y cjŵrfydd- 
ais i à hwynt oedd yn rhoddî yr un prawf o'u bod yn fedíBannol ar y teimlad o 
arogliad. Fel rheol gyffredinol, mae hyd yn nod personau o ddygiad i fyny 
mewn sefyllfa o hollol anwybodaeth am ddylanwad niweidiol goferoedd oddi- 
wrth gladdfeydd. Yma mî a gefais y periglor yn zelog dros ddiẁygiadau er 
iechyd gwladol ; ond nis gallaswn eî berswadio fod un perygl i'w ofni oddiwrth 
gyûwT gorlawn ei fynwent. Yr oedd yn ymddangos nad oedd ganddo un gred- 
iniaeth yn y ffaith y gallai nwyon peryglus dreiddio trwy y ddaear sy'n gor- 
ohuddio coiff, a d'íanc allan ar y wyneb. Y foment y ceisiais eî gael i ymrestru 
yn yr achos o attaliad gorlanwad ychwanegol yn y fynwent, oerodd ei wrepog^- 
rwydd dros welliadau er iechyd. Y syniad y gallai corff ar ol ei gladdu niw- 
eidio y byw — ^nid ymddengys fod hyn erioed wedi cael Ue yn ei feddwl. 

"Mynwent Cadocston, gerllaw Castellnedd. — ^Ni wn i pa fodd yn amgen 
i ddesgrifio cyflwr y fynwent hon na thrwy ddyweyd ei bod yn wirioneddol a 
thrwyadl flBaidd. Mae yr arogl oddiwrthi yn annyoddefol. Ỳr oeddwn yn ei 
ganfod yn mhob un o'r tai cymydogol yr ymwelais â hwynt ; ac yn mhob un o'r 
teîau hyn yr oedd y cholera neu waedhf Uym wedi bod. Un prydnawn, yr oedd 
y drygsawr hwn wedi llenwi fy ngwddf fel i'm gwneyd agos yîa glaf ; ac ar yr 
un prydnawn, fel yr wyf yn credu, cafodd meddyg a*i foneddiges, yn unig wrth 
basio y fynwent, eu taraw â theîmlad o oerder, Ûesmeiriad, ac afiechyd, ac erbyn 
cyrhaedd adref, yn mhen yr awr, yr oeddynt yn glaf iawn. Eto, er hyn oll, er 
gwaethaf y marwolaethau lliosogagymerasantle yn y gymydogaeth, ergwaethaf 
nr ngwrthdystiadau difrifol, ac er gwaethaf gorchymyn fewrdd Cyfiredinol yr 
lechyd, mae claddedîgaethau yn myned ymlaen yn ddirwystr^yn y gladdfa hon, 



AR GLADDFEYDP. 325 

ac y mae yr awdurdod gwladol hyd yma wedi methu rhoi terfyn ar hyny. Dy- 
wedodd y curad wrthyf, fod fy ymdrechîadau i gau y fynwent wedi gosod fy 
mywyd nr hun mewn perygl ; ac yr oedd tàn-ddrylSau, ar awr hwyrol o'r nos, yn 
cael eu tanio yn fynych yn agos i'm preswylfa ; ond efe ar yr un amser a ddad- 
^uddiodd i mi wir achos y gwrthwynebrwydd, trwy sylwi y byddai i'r cladded- 
igaethau, os na ddeuent i Cadocston, fyned i Gastellnedd, yr hyn a fyddai yn 
golled i'r ficer, yr hwn oedd wedi myned i'r Cyfandir, a gadael y gofai amo ef, 
pan y torodd y cholera allan. 

" Hen Fynwent Merthyr-ttdpil. — Mae hon yn dal lle oddeutu 60 troed- 
fedd o hyd a 30 o led, wedi ei chylchynu gan deiau ; yn sefyll ar yr ochr or- 
Uewinol i'r Heol Fawr, yn agos i ganolbarth y dref ; wedi ei Uwyr lanw â chyrff, 
ean iddi fod am lawer o flyneddau y brif, os nad yr unig gladdfa. Mae gwedd- 
illion dynol, damau o eirch, &c., yma yn cael eu gwasgar o amgylch yn afradus, 
neu eu crugio yn bentyrau ar eu gilydd. Fy argyhoeddiad ydyw, fod y fynwent 
hon yn gweitliredu yn niweidiol i lechyd y rhai sydd yn byw yn ei cnymydog- 
aeth, ac y mae yn sicr mai dyma un o r manau Ueol yr oedd y cholera yn dra 
íFymig. 

"Mynwbnt Bethesda, Merthyr-tydfil.— Claddfa fechan yn perthyn i 
gynnuUeidfa o Annibynwyr Cyrareig. Galwyd fy sylw at y gladdfa hon oddi- 
wrth fod amryw yn cael eu tarâw a'u Uadd gan y cnolera mewn wyth o gabanau 
a elwir Betheada'Sguare, oU mewn ystàd erchyU o fudreddi. Mae y fynwent yn 
sefyU uwchlaw Ilyfel yr ysgwàr yma, ac y mae ei hunan wedi ei huwchbenu, yn 
enwedig ar y tueddau deheuol a dwyreiniol, gan bentwr mawr o ysgarthion a 
deíhyddiau braenUyd eraiIL Y mae fiynnon yn yr ysgwâr yma, neu dwll yn 
hytrach, yn cynnwys dwfr bndr, yr hwn o anghenrheidrwydd sydd yn dyfod, 
mewn rhan, or fynwent ; ac yr oedd y bobl druain a ddaeth'dan fy sylw yn defn- 
yddio yn awyddus y dwfìr hwn pan y gaUesid ei gael. Mewn Ue y mae cymaint 
o achosion afiechyd yn unedig, mae yn anhawdd sicrhau am ddylanwad penodol 
un achos neillduol ; ond fy marn i yayw^ fod ansawdd y fynwent yn cyfranu yn 
helaeth at afiachusrwydd anghyffredin y fangre hon. Nid yw Uycheden byth 
ymron yn absennol oddiyma : dywedodd meddyç plwyfol wrthyf fod ychydig 
amser yn ol gynnifer a dau ar bymtheg yn glaf o lucheden adwythig mewn un 
ty yn ymyl y fynwent, ac yr oedd y cholera yn ffynu yma fe allai gyda mwy o 
gynddeiriogrwydd nag yn un parth araU. 

"Mynwent y Tabernacl, sydd hefydynburllawn; ymae wedieichylchynu 
à theiau. Yr oedd y cholera yn ffynu yn nelaeth yn v gymydogaeth hon. Ym- 
ddengys fod pump o leoedd claddu ar lan yr afon Taf, y'goferîon o ba rai sydd 
yn cynnorthwyo i wenwyno y ffrwd, yr hon sydd eisoes wedi ei duo gan garthion 
a budreddi wrth fyned trwy y gweithìeydd heiym. Nid oes yr un o gladdfeydd 
Merthyr na ddylid ei chau î fyny, neu ei gosoa dan reolaeth. 

" Y mae mynwent ar gôpa tir dyrchafedig, yn mhen heolan gyfyng, ddrwg eì 
chyflwr, ar yr ochr chwith i'r ffordd yn Dowlais, nid ymheU oddiwrth drigfa Syr 
John Guest Mae y fynwent, yr hon sydd wedi ei gorlenwi à gweddiUion dynol, 
yn cael ei hoUoI amgylchynu gan dai, yn mhob un o ba rai y bu y cholera. Mi 
íwyddais i gael cau y fynwent hon : ond yn ystod absennoldeb amserol goruch- 
wyliwr Syr John Guest, a*r eiddof fy hun, agorwyd hi drachefn i gladdu ynddi, 
ac y mae claddedigaethau eto yn myned ymlaen ynddi, mewn beiddîad i bob 
awdurdod. 

" Am fynwentau Abertawe, er eu bod yn Uawer rhy lawnion, a rhai o honynt 
yn sawru yn dra ffiaidd, nid ydynt cynddrwg mewn un ystyr a mynwentau 
Cadocston, Merthyr, neu Ddowlais. Abertawe, y dref lanaf a welais i eto yn 
Nghymru, a ddyoddefodd leiaf oddiwrth y cholera. Mi aUaf ddywedyd hyn yn 
chwanegol, fel nrwyth fy ymchwiliad yn Nghymru, mai Ue bynag yr oedd Uuch- 
eden neu y geri yn heintus, fy mod yn cael yr afíechyd yn ymsefydlu gerllaw 
mynwent. 

Dyna yr oU a ddywedir yn yr Adroddiad hwn am y Dywysogaeth. 



326 ADRODDIAD DIRPRWYWYR lECHYD AR GLADDFEYDD. 

Ni wyddom ni nemor yn bresennol am y Ueoedd a nodir yma ; ond gall- 
em feddwl fod y mynwentau crybwylledig, yn nghanol y gweithfcydd 
heiym mawrìon, lle mae cymaint o bobl iseb*add yn trigo, yn eithriadau 
oddiwrth gladdfeydd Cymru yn gyŵedinol. Ac am waeledd a budreddi 
y teiau yn y cyfi^w leoedd, fel y cyfeîrir gan yr Ymwelydd Seisonig, tra 
yr ydym yn awyddus i'r eithaf am argymhell glanweithdía ar bob dosbarth 
o'n cydwladwyr, nis gallwn lai na dywedyd fod llawer, os nid y rhan fwyaf 
o'r bai, yn gorphwys ar berchenogion y gweithfeydd a'r teiau. Mae y 
gweithwyr tlodion yn aberthu goleu dydd^ ac awyr iachus, ac yn disgyn 
i'r dyfnder tanddaearol, ac yno yn peryglu eu bywydau, er mwyn cyfoeth- 
ogi eu meistriaid ; a*r peth Ueiaf a aUent hwythau wneuthur yw gofalu 
am anneddau clyd a chyflëus i'r gweithwyr, yn Ue eu gosod mewn 
hofelau bychain, truenus, a gwneyd iddynt dalu ardrethion uchel am 
leoedd nas gaU iechyd, glanweithdra, na gweddeidd-dra gyfanneddu 
ynddynt. 

Mae yn debyg fod ein darUenwyr wedi sylwi ar yr hyn a ddywedir 
mewn cysyUtiad â'r adroddiad am fynwent CasteUnedd, am y Cymry fel 
cenedl ; sef eu bod yn arfer edrych drachefn a thrachefh i mewn i eirch 
eu perthynasau claddedig, i weled eu cyrff yn eu gwahanol raddau o ddad- 
gyfansoddiad. Dyma wybodaeth newydd i ni ; a newydd, yn ddîau, i hoU 
Gymru. Camdystiolaeth noeth ydyw. Cymerodd Mr. Bowie ei dwyUo 
ei hun, neu y mae y gwr am dwyUo eraiU. Gwyddom yn Ued dda am 
Ogledd Cymru, ac ni a ymholasom â chyfeiUion cyfarwydd o'r Deheudir, a 
rhai o honynt o Sir Forganwg ; ac y mae pawb sydd wedi cly wed yr hyn 
a ddywed yr Ymwelydd yma, yn cyd-dystio, Nid oes dim o'r fath beth yn 
ein gwlad ni. Beth bynag a welodd efe wrth archwiUo mynwentau a 
chymdeithasu â thorwyr beddau, ni ẃyr y Cymry fel cenedl ddim am yr 
hyn a ddynoda efe fel eu hoff arfer. A oedd efe yn cenfígenu wrth yr 
enw hynod a enniUodd y Commissioners a fu trwy ein gwlad o*i fiaen, am 
warthruddo y Cymry yn gyffredinol, ac feUy yn awyddus am gyrhaeddyd 
yr unrhyw anrhydedd a hwythau ? Ai tybied yr ydoedd ei fod yn gweini 
boddineb i'r rhai a'u hanfonasant wrth ddywedyd yn Jlippant na chyfar- 
fyddodd ond âg ychydig o frodorion y Dy wysogaeth yn dangos eu bod yn 
meddu ar y teimlad o arogUad ? Tybygem fod y Bowie hwn, fel Uawer 
ysgoegyn swyddol o*i flaen, wedi ymchwyddo o herwydd ei dipyn dir- 
prwyaeth, a myned i feddwl ei fod yn berchen deaU anfesurol uwchlaw 
amgyflrediad pob Cymro, ac feUy y ^lasai anturio ein sarhau yn rhydd ac 
yn rhwydd. Ei orch wyl oedd hysbysu ansawdd y mynwentau, ac nis geUir 
ei feio am hyny ; ond dyma sydd yn ddigrif — ei fod, pan yn byr-ymweled 
âg un gyrau eithaf y Dywysogaeth, yn myned i goUfamu y Cymry yn 
^ffredmol, a hyny oddiar chwedl neu ddychymyg eithaf disaU, a'r coU- 
ramiad hwnw, erbyn hyn, ẃedi ei hysbysu i'r hoU fyd ! A oes dim modd 
i'n Uywodraethwyr gael dynion o synwyr cyfíredin iV hanfon ar ddir- 
prwyaeth i öymru ? 

Wedi myned o'i ffordd i'n cemodio fel cenedl, mae yr Ymwelwr Dir- 
prwyol yna yn disgyn ar berson CasteUnedd, ac ar ficer a churad Cadoct- 
son, ac yn awgrymu mai eu hariangarwch hwy yw yr achos o annhrefh 
drygsawrus eu mynwentau. Wele, boed rhyngddynt hwy âg ef yn hyn ; 
hyderwn y gaUant brofi yn amgen, ac y ceir aUan hefyd, ond chwiUo, nad 
oedd ergydion y " tân-ddryUiau," yr hyn oedd yn peri i Mr. Bowie ofni 



DOLENAÜ Y GADWEN. 327 

cael ei ferthyru o herwydd ei aîdd dros ddiwygîad mynwentol, ddim ond 
trwst hogiau dyhir yn chwareu gyda eraeÌBers, 

Mae yr hyn a fynegir am lawer o fynwentau y brìfddinasy ac am y tai 
o'u cwmpasy yn fwy erchyll na dim a adrodda Mr. Bowie am yr eiddo 
Merthyr a'r cyffiniau ; ond nid oes yno, bid siwr, ddim gogan yn cael ei 
daflu o'r herwydd ar y Saeson fel cenedl. Yn wir, dim ond darllen yr 
adroddiadau a geir tudal. 52y Ô3, 94, 106, a Ueoedd eraill o'r Report sydd 
ger ein bron, ac fe welir fod y werin yn Nghymru gan' mlynedd mewn 
gweddeidd-dra oflaenyr unrhyw ddosbarth yn mysg y Saeson. Addefwn fod 
yn perthyn i'r Cymry lawer o waeleddau y dylent ddiwygio oddiwrthynt, ac 
o'u blaen lawer o rìnweddau y dylent ymestyn atynt ; ac un o n gorchwyl- 
ion yw nodi iddynt y naill a'r llalL Ond nid oes eisieu cyfranu addysg 
ar díraul cyfiawnder. Dyweder yr holl wir ; ond na ddy weder dim md y 
gwir. 



DOLENAÜ Y GADWEN. 

Yn ein herthygl ddiweddaf, cafodd ein darllenwyr olwg ar y darn cyntaf 
o'r gadwen hon — ^y dam cyntaf, a'r goreu o lawer — y rhai " da," ond nid 
da iatm, a'r rhai a seliasant eu crefydd â'u gwaed. Y mae dam arall yn 
awr yn dyfod i'n golwg o archesgobion a phatriarchîaid, y rhai y cawsom 
gryn draflerth i'w pasio fel rhai gweddol ; ac eto nid ydynt yn âdrwg iawn, 
** fel na elhr eu bwyta rhag eu dryced." Y mae y damau hyn o ddolenau 
yn dair ar ddeg ar hugain, ac yn cyrhaedd dros agos i drì chant o flyn- 
eddau. 

1. Marcus, o.c. 336, Rhufeiniad, yr hwn a fynodd i Gredo Nicene gael 
eî ganu, ac a roddodd y gochl i Esgob Hostia, a'r hon a fu orfod i esgobion 
eraull dalu yn ddrud am dani, pan fynent ei chael.* Yr oedd y gochl hon i 
fod o wlan, nid sidan, nac unrhy w ystwff arall, i arwyddo croen y ddafad 

1 Y mae Howel yn ei " Ficir oflhe PontífictUe,** tudal 870, yn rhoddi yr hanes can- 
lynol am dani :— " Y mae y gochl o sylw neillduol, neu aiwyddlun o uehafiaeth y pab ; 
canys trwy ei rhinwedd hi yr hòna yr holl batrìarchiaid a'r esgobion dinaâol en bod 
yn dal perthynas ft Rhufain, ac hebddi nid ydynt i gysegru, llywyddn cymanfa, na 
gweinyddu y dyledswyddau pabaidd. T mae hanes byr am lys Rhufain, ynghyd â'i 
Bwyddogaethau a'i swyddogion, wedi ei ysgrìfenu yn Italaeg, a'i gyfieithu i'r Saesneg 
gan Mr. H. Cogan, a'i argrafiu gan Henry Herrìngman, o.c, 1654, yn yr hwn y rhoddir 
hanes traddodiadol am y gochl \tudal. 1 41). Dywe^lir yno fod arferìad y gnchl yn hen 
iawn, wedi cael ei dechreuad gan y Pab Linus, canlyniedydd uniongyrchol St. Pedr, 
a'i rhoddi gan Dduw i esgobion Bhu&in fel rhagorfraint o allu neillduol a phenodol. 
' T mae y gofal o wneyd a chadw y cochlau/ meddai yr un awdur, * yn perthyn i'r is- 
ddiaconiaîd apoBtoUûdd, y rhai a'u gwnant o wlan gwyn a phur, yn y dull hwn :— Y 
mae mynachesau mynachdy St. Anne yn offiymu bob blwyddyn ddau oen gwyn ar 
allor yr eglwys hono, ar ddydd gẃyl St. Anne, o wlan y rhai y gwneir y cochlau, ac 
yn ei roddi i'r is-ddiaconiaid, y rhíù a'i cludant i eglTHTS Sant Pedr, a chan ganoniaid 
hono y rhöir hwynt ar gyrfl^ yr apoBtolîon, St. Paul a St. Pedr, o dan yr allor fawr, ac 
wedi eu gwylîo am un noswaith, yn ol y ddetod, cymerìr hwynt oddiyno, ac fe'u 
rhöir yn ol i'r ÌB-ddiaconiaid. Y mae eu llunîad yn gyfrgrwn neu gylchog, fel ag i 
gylchynu yr ysgwyddau, a llabed yn crogi i lawr y tu blaen a'r tu ol, ac ar bob ysgwydd. 



328 DOLENAÜ Y GADWEN. 

goUedigy yr hon a ddysgodd ein laehawdwr {Imc xv. 4) i'r bugail da ei 
dwyn adref o'r auialweh ar ei ysgwyddau ei hun. Ei gydwladwr 

2. Julìus, o.c. 336, a gafodd hwy amser i wneyd mwy. Yn ei aniser ef 
y daeth Athanasîus i Bufain, ac y cpoesäwyd ef yn dirion ganddo ; lle, er 
rhoddi boddhad o l>erthynas i athrawiaeth y Drindod, y gwnaeth y credo 

Pan y rhöir y gochl i ryw un, adroddir fiiirf, o ba un y mae y geiiiau hyn yn rhan : — 
* Er anrhydedd yr HoUalluog Dduw, a'r fendigedig Forwyn Fair, a*r apostolion sanct- 
aidd, Pedr a Phaul, a hefyd ein tad sanctaidd, y pab, a'r eglwys sanctaidd, yr ydym ni 
yn rhoddi y gochl hon, yr hon a gymerwyd oddiargorffy bendigedig Pedr, yn yr hon 
y mae cyflawnder y swydd babyddol, ynghyd à'r cyfenwau o archesgób,* " &c. 

Dyna yr hanes a roddir gan y Rhufeiniad hwn. Y mae Howel yn gwrthddadlu ac 
yn gwrthbrofi yr hynafiaeth uchod ag y mae efe yn ei briodoli i'rarferiad. Credir, pa 
fodd bynag, fod ein hawdur yn ei cliyrchu lawn ddigon pell ; a dywed Platina, yn 
hanea bywyd Marc,— " ö»n ymroddi i ofalu am grefydd, efe a oẃeiniodd y gallai 
Eagob Hosta, gwaith yr hwn yw cysegru Esgob Rhuiain, ddefnyddio y gocU." — 
" Miccufs Li/e o/ the Popes ;" tudal. 378. Iddynt dalu yn ddrud am dani sydd 
amlwg iawn; "Canys," meddai Howel, {" Fontijicate : tudal. 873) "y mae y rhai 
gydd yn ei derbyn yn arfer cyttuno â'r is-ddiaconiaid, y rhai a dderbyniant gan yr 
esgobion hyn a hyn y cant, weithiau fwy ac weithiau lai, yn ol y gwerth a threthiadyr 
egíwya" Felly, yn ol eu cynllun hwy, na all yr un esgob gysegru, llywyddu cymanfa, 
neu gyflawni unrhyw weithred esgobawl, cyn iddynt gymeryd eu cochl (a'r hon naellir 
ei chael heb y pris), nid oes ganddynt deiU i'w hurddasau, ac o ganlyniad, ndd fod 
yn euog o Simoniaeth. Teimlwyd hyn yn dreth fawr ar logellau yr ofièiriaid, ac yn 
orthrwm ar gydwybodau y rhai yr oedd eu barn wedi ei huniawni ; canys yn ystod pab- 
iaeth Leo iii, yn yr wythfed ganrìf, *' protestiodd esgobion ac ofieirìaid Lloegr yn 
erbyn yr anghenrheidrwydd o fod i'w hesgob dinasol hẃy dreulio ei lafur i deithio i 
Ruiain er mwyn cael y gochl, na'i arian i'w phrynu, pan y mae rhai o gofrestrau bore 
yr egl wys yn profi na dderbyniodd rhai archesgobion mo'ni o gwbl, ac na phrynodd 
neb hi wrth bris. Dedwydd amser, meddent, yn yr hwn na wnaeth yr esgobaeth 
apostolaidd ei hun yn agored i'r gwarth a dafiodd St. Pedr ar Simon, ' Bydded dy 
arian gyda thi i ddystryw.' "— " BlunCe History o/the Re/ormaJtion ;" tudal öl. 

Gofynid i bob archesgob wrth dderbyn y gochl dyngu ufudd-dod i'r pab, yn yr ym- 
adroddion canlynol :— ** Myfi N., Esgob L., o'r awr hon allan, a fyddaf flyddlawn ac 
ufudd i fendigedig St. Pedr, ac i eglwys eanctaidd ac apostolaidd Rhufain, ac i'm 
harglwydd N., y pab. Ni byddaf mewn un cynghorfa, na rhoi cynnorthwy, trwy fy 
nghydsyniad na'm gweithred, i'r hyn y niweidier yr un o honynt, nac i'r hyn y galler 
siarad yn ddrwg am danynt. Y cynghor a roddant hwy i mi, naiU ai ganddynt ea 
hunain. neu trwy genadau, nea trwy eu llythyrau, yn awg^ymiadol neu benodol, ni 
fynegaf i neb er eu rhwystro. Mi a fyddaf gynnorthwywr i gadw a chynnal pabaeth 
Ëhu&in, a hawliau St. Pedr (fel y cadwer fy urdd innau), yn erbyn pawb. Pelly cyn- 
northwyed Duw a'r efengylau sanctaidd hyn fi."— " Fox*8 Acts and Monuments oj the 
Church ;" llyfr ii., tudal. 259, argrafliad 1684. 

" Darfu i Archesgobion Canterbury a York, o amser Augustine a Paulinus, i lawr 
hyd deyrnasiad Harri tiii. (yspaid o agos naw can' mlynedd), oddieithr wyth o arches- 
gobion York, rhwng Paulinus ac E^bert, dderbyn cochl o Rufain, am y rhai y talasent 
brìs afresymol. Y gochl hon, yr hon oedd yn wisg o wlan oen rhagorol, ac wedi ei 
haddurno yn gy wrain, a wisgid gan Archesgob Canterbury pan y byddai yn gweinyddu. 
Y hi eto yw cwnsallt {arms) bonedd archesgobaeth Canterbury. Bwriadwyd hi i fod 
yn arwydd o awdurdod archesgobawl ; ond mewn gwirìonedd arwydd o gaethwasaeth 
i esgobaeth Fhu/ain n fu." — **Johnson*8 Ölergym^n's Vade Mecum:" llyfr i., tudal. 
41, pedwerydd argrafllad. Dywed Blunt, yn ei " History oj tlie ReJormaJtion" dd^od 
i Cranmer dynu yn ol rhag derbyn esgobaeth Canterbury, ar gyfrif y rhwystr cyd- 
wybod a goleddai, o berthynas i Iw ufudd-dod i'r pab, yr hyn a ofynid oddiwrth arch- 
esgob ar ei ddyrchafiad. Hyd yn hyn yr oedd uchafiaeth y pab wedi ei gydnabod, ac 
er fod y peth wedi ei ddwyn tan sylw ddwy flynedd o'r blaen, a hyd yn nod y tdü o 
ben goruchaf yr eglwys, ac ofieiriad Lloegr, wedi ei roddi i Harrì, trwy ymgynghorfa 
dan yr Archesgob Warham, yn 1 530, gwnaed ef yn hwyrfrydig, ac ni orphenwyd yn 
ebrwydd. Yma gwelir fod Cranmer mewn dyryswch. Er hyny, efe a gymerodd y 
11 w dan brotestiaeth cyhoeddus blaenorol, wedi eì gyfnewid fel y canlyn :— Nad 



OOLENAU Y GADWEN. 329 

sydd yn y Litani, ac a gymeradwywyd gan Julius a*i offeiriaid, a'i roddi 
ymhlith y cofìrestrau ; oddiyno fe'i cymerwyd ac a'i cyhoeddwyd, i'w dder- 
byn gan yr eglwys yn gyŵedinol. Trwy ei ofal ef yr ordeiniwyd fod i 
gofrestwyr gael eu hapwyntio i gofrestru amgylchiadau hynotaf yr eglwys. 
Ond achwyna Platina eu bod mor anllythyrenog yn ei amser ef fel mai 
prin y medrent ysgrifenu eu henwau eu hunain yn Lladin ;i wedi eu codi 
i'r lleoedd hyny oddiwrth grefft^TÌaethau cyflredin. — Oiaconius, 

3. Liberius, o.c. 352, Rhufeiniad, yr hwn a'i dilynodd ef, oedd mor 
gyson, fel mai naill ai trwy ofn neu awyddfryd y rhoes ei láw wrth 

oedd efe yn addef, awdurdod y pab, ddim pellach nag y cytunai t phenderfyuol air 
Duw ; ac y byddai yn gyfreiÜilawn iddo ef lefaru yn ei erbyn unrhyw bryd, a gwrth- 
wynebu ei gyfeiiiomadau, pan y byddai achos. Bu y gonestrwydd o hyn yn destun 
dadl mynych ; a rhaid addef ei fod yn arddangos rhyw arwyddion o feddwl wedi prin 
ddianc rhag cyfrwysedd yr athrawiaethau pabaidd.*' Ond gosodwyd ef mewn am- 
gylchiadau cyfyng ; ac os na ellir cyfiawnhau ei ymddj^giad yn Uawn, gellir dy weyd 
llawer iawn i'w esguaodi. Gofynid iddo, yn wir, " i dyngu ffyddlondeb i ddau feistr, 
ac nid mewn dau beth gwahanol ; i'r pab, y byddai ffyddlawn iddo, o awr ei gysegriad 
a derbyniad ei gochl ;~i'r brenin, y byddai iddo ymadael yn hoílol ft phob cyfam- 
modau, addunedau, swyddau, a thiroedd, yr oedd yn eu meddiannu, neu a feddiannai 
eto, megys oddiwrth y pab, trwy rinwedd ei swydd esgobawl, pa le, ac yn mha fodd 
bynag y gallai y cyfryw fod yn attalfa i ewyllys, urddas, awdurdod, ac elw ei fawrhydi ; 
ac y byddai yn gywir a ffyddlawn iddo ef a'i etifeddion, a byw a marw gydag ef yn 
erbyn pawb. Yr oedd yn greulondeb i ddyn gael ei dsíflu ar flaenau unrhyw un o'r 
eym hyn, ac ni ddylesid dirgymhell neb iddo ; ac er y gall fod yn beth esmwyth i 
edrychydd o draw fyfyrio yn philosophaidd ar loesau y dyoddefydd, bydd i ryw gyd- 
ymdeimlad gael ei ' ddangos gan bob calon resynol, os dygwydd iddo ddynoethi ei 
wendid wrth geisio ymryddhau oddiwrth y cyrn." Dyna esiampl o'r anhawsderau & 
pha rai yr oedd gan flaenoriaid y diwygiad i ymryson, a'r rhai a gyfodasant allan o'r 
llw o ufìidd-dod i allu tramor, o'r hwn ymostyngiaeth a chaethwasaeth yr oedd y gocTU 
yn arwydd gwdedig. Y fath yw yr anhawsderau i'r hwn y dygwyd hwy gan yr hyn 
a eilw Dr. Hook yn " gyfeilioraadau amgylchiadol " ei frodyr Éhufeiuig, i'r hwn y 
syrthiasant hwy trwy eu bod yn " Uai gofelus nag ydym ni yn awr pa athrawiaeth 
sydd wedi ei dadguddio ;" ac oddiwrth y caethwasaeth hwn y gwaredodd y Diwygiad 
yr eglwys brotestanaidd— caethwasaeth anfeidrol waeth na'r un y gwaredwyd yr Israel- 
iaid oddiwrtho gan Moses, ac a ddygwyd oddiamgylch gan amlygiadau agos mor 
hynod o'r gallu a'r daioni dwyfol ; ac eto, yn Ue sefyll yn y rhyddid hwn, y mae ein 
Huchel-eglwyswyr fel pe baent ýn hiraethu am Rufain, gan ei galw yn "gartref 
sanctaidd," &c., fel yr oedd yr Israeliaid am yr Aipht, ac yn gymaint am yr uchaf- 
iaeth a'r awdurdod a hònir ac a arferir gan *' y Mam ffieidd-dra," ag yr oeddynt hwy 
am wynwyn, garlleg, a chrochanau cig yr Aipht. 

Y rhai a ddymunant hysbysiaeth pellach ar bwnc y gochl, a allent ei gael yn " Fon- 
tificate" Howel : tudal. 870—376. Gallent hefyd ^ferfod â rhai sylwadau ar y pwnc 
ddechreuad tebygol yr arferiad o roddi y gochl, a rhai pethau eraill cywrain o berth- 
ynas iddi, yn Esboniad Dr. A. Clarke ar 1 Bren., tua diwedd y xix pennod. 

* Y mae cywirdeb y sylw hwn yn amlwg iawn, canys y mae y dyryswch a'r gwrth- 
ddywediadau sydd agos trwy eu hoU gofrestrau yn amlwg; y mae genym ddigon o 
brawfiadau o hyn yn " Llyfr y Pabau," "yr hwn sy'n traethu am fywydau esgobion 
Rhufain, ac a dybir gan rai iddo gael ei ysgrifenu gan y Pab Damasus, er nad yw yr 
esbonydd yn dywedyd mai gwaith y Pab Damasus ydyw, ond ei fod wedi ei glytio î 
fyny o waith dau awdur gwahanol {Labbe : tudal. 68 ; Binniua : tudal. 19). Pa goel 
oddiwrth ddyeithriaid a all Uyfr, yr hwn y mae ei awdurdod yn eael ei ammheu g&n ei 
amddiffynwyr, ei gael, barned y neb a fyno. Eto y mae y Uyfr hwn, er ei waeled, yn 
pasio gan y pabyddion fel un gwirioneddol, a'r rhai, yn eu hesboniadau, a'u hystyriant 
fel gwir hanes. Dyma y fiynnon o ba un y tarddodd yr holl ffug-epistolau, ffug- 
arfaethau, a'r dychymygion gwarthus, o ba rai y ceisiodd agos hoU dduwinyddion^ yr 
eglwys hono brofi eu hathrawiaethau a'u hymarferion, gan ddisgyn o fabandod Crist- 
ionogrwydd i'r dyddiau hyn, mewn olyniant eglur a didor, fel ag yr oedd cred ac arfer- 
ion y tadau boreuaf. 



330 DOLENAU Y OADWBN. 

Ariaeth, a chondemnio Athanasiufl. Hyrddiwyd Ffelis i'w l^ yr hwn a 
brofodd yn fuddugoliaethwr ; ond adgofiodd Lîberhis â him drâchefìi, ac 
odfcddiannodd ei