(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Y Traethodydd"

This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project 
to make the world's books discoverable online. 

It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject 
to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books 
are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover. 

Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the 
publisher to a library and finally to you. 

Usage guidelines 

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the 
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to 
prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying. 

We also ask that you: 

+ Make non-commercial use ofthefiles We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrainfrom automated guerying Do not send automated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine 
translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attribution The Google "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any specific use of 
any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner 
anywhere in the world. Copyright infringement liability can be quite severe. 

About Google Book Search 

Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers 
discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web 



at |http : //books . google . com/ 



ý**^ 



Ç^ />mw yoTJUjw fft. 8#t Ou>^^cunie>itK^ 










TRAETHODTDD. 



AM î FLWYDDYN 1858. 



LLYFR IV. O GYFRES NEWYDD, A LLYFR XIV. 
O'R DECHREUAD. 



TREFPYNNON: 
ARGRAFPWYD A CHYHOEDDWYD GAN P. M. EVANS. 

HDOOGLYni. 



y ••' — ^- 



V 



OYNNWYSIAD. 





AdgoflonMebyd 


Tadal. 
... 85 




Affîoa a Dr. liyingstone 


180, 347, 421 




Arferion Llygredig y Cÿmry 


... 362 


^ 


OasteUaMynaohlogölýnNôdd 


... 164 




Dewiniaeth 


... 371 




Dirgelwch Duwioldeb 


... 324 




Dryoh y Dyfodiant i Gristion 


... 164 




öalargân 


... 74 




Geoige Heyooofc a'i Amserau 


... 397 




Oiym Ymarferìad 


... 90 




Gwir Werth Addysg 


5 




Gwŷr leuaino Llanllenorion 


76, 414 




JabezBanting 


... 335 




Tiii^ni^iiin a'i Henafiaethau 


... 276 




Lloffion Henafiaethol 


... 247 




UyftgeUoedd 


.... 476 




Llythyrau Greyson 


... 39 




Marwolaeth Baban y Fam Weddw 


... 332 




My^on ar Ddynion ac ar Ddoniau 


... 103 




^ Mynachaeth 


. >^261,\iÌ87 




Natura'rBibl 


... 202 




Nerth líystiolaeth yn ei ehysyUtiad ft Gwirionedd 


y Bibl 50 




NODIADAÜ LUBEmDOL 


124, 253, 501 



IV CYNNWYSIAD. 

Tudal. 

Oliyer Cromwell 442 

Orìau gyda Baoon 177 

Saeson yn Esgobion yn N^ymru .;. ' ...*... ... 107 

Tpöflÿnnon 221 

TrEM ▲B FtD AO ËGLWTS 115,380 

YChwil-lys 21,133 

Y OTfiunmod Oweithredoedd, a'r Pechod Gwreiddiol ... 306 

Y Cjmry a'r laith Saesoneg ... 385 

YGenadaeth , ^94 

>\ Y Meistr a'r Gweithiwr ., 6J 



Y TRAETHODYDD. 



GWIR WERTH ADDYSG. 

Y MAE yn debyg y gall y Traethodtdd gymeryd yn ganîatäol fod pob 
un o'i ddarllenwyr^ dros ryw gyfran o'i oes, wedi mw^aihâu mwy neu lai 
o'r hyn a elwir yn addysg. Ond odid nad ellir cymeryd y ffaith ei fod yn 
nn o'i ddarllenwyr, fel praw^f boddhâol o hyn, Ond a ystyriaist ti, ddar* 
Henydd hoff, pa beth oedd dyben mawr dy addysgiad, ac ymha beth yr 
oedd ei wir werth yn gynnwysedìg ? Os do, da y gwnaethost ; os naddo, 
eistedd i lawr ychydig fynydau, a bydded i ti a minnau gael ymddyddan 
difrifol a chyfeillgar ynghylch hyn ; ac ymdrecha feddi£iunu dy amynedd 
tra y byddwyf yn amcanu gwasgu at dy ystyriaeth y fath wiríoneddau â 
hyn, — ^mai dyben mawr addysg, yn ei berthynas â thydi, ydy w dy wneuth- 
ur yn ddyn, ac yn gyfryw ddyn ag ÿ mae Duw yp ymhyfrydu ynddo ; ei 
fod yn estyn nid dros gyfran o*th oes, ond yn rhedeg yn gyfochrog â'th 
dragywyddol barhâd ; îe, mai yr un, o'u holrhain i'w gwraidd, y w bywyd 
dyn a'i addysgiad. O herwydd pa beth yw bywyd dynol ? Ai tyfiant 
corfforol, ychwanegiad at ronynau y cnawd, cylchrediad y gwaed, cnöad a 
threuliad bwyd, anadliad a chwsg ? Na ato Duw ! canys yna, ni byddai 
dyn ond anifail. Bywyd dyn ydyw dadblygiad graddol ei alluoedd, tyf- 
iant a bywiogrwydd ei holl fôd, a chynnydd yr enaid. Nid bywyd mo 
hono ond i'r graddau ag y mae yn addysgiad, neu ddadblygiad yt enaid. 

Yr enaid, meddaf ; o herwydd/orf enaid a gymeraf yn awr yn ganiatäol, 
fel fy modolaeth a'm unoliaeth personol fy hun ; ac nid cynt yr ammheu- 
wn y blaenaf na'r olaf. Gwirionedd ydy w, nid iV brofi drwy ffm*fiau cyf- 
reswm, ond i'w déimlo yn ngwres ^onwybodolrwydd ; a thruenus yn wir yw 
cyflwr yr hwn na ddeffröwyd erioed i deimlad o hono. Pa beth yw yr 
enaid hwn, pa berthynas sydd rhyngddo â phethau eraiU mewn natur, pa 
gysylltiad sydd rhyngddo â gì'au, ymenydd, neu waed, pa mor agos berth- 
ynas ydyw i'r cylla neu i'r cyllnodd, gadawaf i eraill benderfynu ; ond o 
fodolaeth y reality hwnw, ag sỳdd yn rhoddi gwerth a sylweddolrwydd i 
bob péth arall — i ser, a moroedd, a mynyddoedd, heb son am gahanic 
hatteries, a pheiríanau bwyd-dreuliol — nac ammheued neb. O bob peth 
sylweddol, hwn yw y mwyaf— yr ardderchocaf ; yn rhinwedd hwn y mae 
gẃ yn wir, a dyn yn ddyn, ac fel dyn yn gallu llefain — 

*' Fy ysbryd a gaethgluda 'r bydoedd fìy, 
A gwasga 'u cyfoeth allan." 

Yr enaid hwn, gan hyny, yr hwn sydd o herwydd fy mod i, neu yn 
hytrach p herwydd yr hwn yr wyf fi, yw ffaith sylfaenol íy modolaeth— 

1858.— 1, B 



6 GWIR WERTH ADDTS6. 

íTyiinonell fy mywyd. Y mynyd cyntaf y daethum yn ymwybodol o hono, 
yw y mynyd y ganwyd fi i fy wyd. Hyd hyny, nid oeddwn ond emhryo ; 
er hyny, yr yàyryí yn ddyn. Pa heth bynag yw, neu y gall dyn fod, enaid 
yw hyny. Fa beth yw ei hanfod> ni pherthyn i mî ymholi ; o herwydd 
onid enaid yw y gwir Sphinx, yx hoo y mae mynegiad ei dammeg yn ddin- 
ystr ì*w bodolaeth ? O herwydd pe gallem ddyweyd pa beth y w enaid, ei 
ddarostwng i ddeddfau, olrhaìn ei weithrediadau> a gosod i lawr ei derfyn- 
au> pa beth a ddeuai o'r enaid hwnw, ^rr hwn, o herwydd ei fod yn anghyn- 
nwysadwy, yn anob*heinadwy, ac yn anamgyfiredadwy, a'm s^mai â'i ddir- 
gelwch, tra ar yr uu pryd, y gwnai i mi deimlo cymaint uwchlaw yr hyn ag 
yr oedd ef ei hun yn ei gynnwys ac yn ei derfynu ? Na fydded i mi ofyn, 
gan hyny, pa beth ydyw ? Dìgon i mi wybod mai hwn sydd yn rhoddi 
gwerth ar ddyn, a gwerth ar bob peth arall i ddynj yn rhwymo yr oll 
wrthyf û, ac yn fy nghysyUtu i &'r Ânfeídrol. 

Eaŵd^meddaif^ ydy v mesur gwerth dyn ; wrth yr hyn y golygaf nid, bid piçr, 
ei werth marchnadol, fel anifail neu aradr, ond eì werth ysbrYdol, fel cyfrwng 
dadguddiad yr Anfeidrol. Enaid, meddaf eto, sydd yn rhodcU gwerth ar 
bob peth aràll ; nid, mae yn wir, y gwerth sydd yn tynu Uygad y trethwr, 
ar ba un y mae yn sylfaenu ei raddüai ardrethol ; ond y gwerth sydd yn 
tjrwynu ar lygad y deall, ac yn cy foethogi y galon ; y gwerth ag y mae yr 
enaîd yn ei roddi ar bob peth, trwy ei gylchynu â'i gogonìant ei hun, an- 
adltt iddo ei fywyd ei hun, a'i gyfnewid i*w ddelw ei hun. Holl ogoniwt a 
mawredd natur, i'r enaid yn briodol y perthyn. Prydferthwch gwirionedd 

Îw mai adlewyrchiad Ysbryd ydyw; a pha faint bynag o werth sydd yn y 
laenaf, ac o gynnwys yn yr olaf, cymaint a hyny o werth a chynnwys 
sydd yu' enaid dyn. 

Cymaint a |;werth yr enaid yw pwysigrwydd ei ddadblygiad. Pa beth 
bynag o werth sydd yn mywyd dyn, sydd yn mywyd yr enaid ; o herwy dd 
bywyd yr cnaid yw bywyd áyn. Dadblygiaa ac amlygiad cynnyddol y 
by wyd ysbrydol mewnol hwn sydd yn cyfansoddi hanfod a sylwedd, dechreu 
a diwedd addysg. Fel pob bywyd, y mae ei £ÿnnonell a'i ganolbwynt o 
fewn, o'r hwn le y mae yn myned allan. Dyma fel y treigla Ilif by wyd 
bob amser, oddifewn — allan ; nid oddiallan — i fewn. Gwir fod y gorch- 
wyliaethau a'r dylanwadau sydd yn cynnal ac yn addfedu bywyd oddiallan, 
fel y defni gwlaw a'r haulwen syàá yn llifo ar y blodeuyn. Ond nid yn y 
defuyn grisialaidd sydd yn curo amo, na'r pelydryn serchiadol sydd yn 
chware á*i ddail, y mae bywyd y blodeuyn, ond o fewn ; yn yr enaid hwnw 
sydd yn ymlawenychu ynddo ei hun, tra yn ymgilio yn wylaîdd rhag car- 
wriaeth anfwyn y naill, neu yn yfed serch o gusanau tyner y Uall. Pelly 
gyda dyn ; y mae ei gynnydd a'i fyw^d ^m tarddu oddifewn iddo. Y mae 
ei gjrnnydd yn gynnwysedig yn ymddadblygiad ei alluoedd ei hun. Gellir 
dyweyd fod yr oll o'i ddyfodol, y cyfan o*r hyn a fydd ar ol hyn, yn gyn- 
nwysedig ynddo yn awr, gyda mwy o briodoldeb nag y dywedir fod y dderw- 
en ddyfodol wedi ei rhwymo ì fyny yn mesen y dydd heddyw. O her- 
wyddrhaid i'r fesen, neu yn hytrach egwyddor bywyd o*i mewn, sugno 
llawer oddiallan iddi eì hun, cyn y gall ddyfod yn dderwen ; ond yr enaid 
nis gall gynnyddu ynddo ei hun. Nid unrhyw ychwanegiad at eì faint neu 
ei gynnwys gwreiddìol yw ei gynnydd, ond ei ymweithiad graddol i oleuni 
ymwybodolrwydd. Y magoriad yr enaid ydyw helaethiad cylch gwybod- 
aetb, fel y blaguryn yn agor deilen ar ol deilen, nes dyfod yn rhofiyn 



GWIR WERTH ADDYS6. 7 

gwridog llawn. Gelwir y " meîdror' felly, o herwydd ei fod yn " fesorad- 
^y" gän« Ac yn gynnwysedig yu yr enaid. Pçiodol, gan byny^ y dywedai 
Flato> *• Pyn ydyw mesur y grëadigaeth." 

Os ydy w hyn mewn un gradd yn anhawdd ei amgyffred neu ei gredu^ yr 
achos yw ein bod yn byw yn ormodol o'r tu allan i ni ein hunain ; ac 
mewn canlyniad wedi arfer ein hunain i edrych ar ddyn fel rhan o natur^ 
yn Ue edrych ar natur fel rhan o ddyn^ fel cysgod allanol o ysbryd. Y mae 
natur, fel y cyfryw, hyny yw, fel cyfundrem fawr o ddealltwriaeth, cyson- 
deb a harddwch, yn bodoii yn a thrwy yr enaid. Heb ddyn, byddai natur^ 
yn anmhosiblrwydd. Dywedwch, os mynwch, y gallai y crynswth, y syl- 
wedd, pa beth bynag yw, y mae y meddwl yn ei wisgo â'r ffurfiau, lliwiau, 
perthynasau, a'r cysonderau hyn, hanfodi yn aunibynol ar y meddwl ; beth 
er hyny ? Nid natur fyddai hyny, o herwydd y mae natur yn rhagdybied 
deddf, dyben, cysondeb, undeb ; a pha fodd y gall y pethau hyn hanfodi 
yn annibynol ar feddwl yn canfod ac yn gweithredu ? " Pérffeithrwydd 
uchaf athroniaeth naturiol," medd Colerìdge, " fyddai perffaith ysbrydol- 
iaeth holl ddeddfau natur, nes eu dyfod yn ddeddfau ymwybyddìaeth (tn- 
tuition) a deall. Rhaid i ymddangosiadau (y aylweddol) ddiflanu yn hollol^ 
a rhaid i ddeddfau {yffurfiol) yn unig aros. O hyn y daw fod yn natur ei 
hun, fel ag y mae egwyddor deddf yn dangos ei hun, y plisgyn yn syrthio 
ym&ith, yr ymddangosiadau eu hunain yn dyfod yn fwy ysbrydol, ac o'r diw- 
edd yn darfod yn hollol yn ein hymwybodolrwydd. Nid ydyw ymddan-^ 
gosiadau optical ond mesureg goleuni, ac y mae materolrwydd y goleuni 
hwn ei hun eisoes wedi dyfod yn beth ammheus. Yn ymddangosiadau 
attynîad {magnetim) y mae pob ôl o fater yn colli ; ac o ymddangosiadau 
dysgyrchiad, yx hyn y mae llawer o'r Newtoniald imwyaf enwog wedi ei 
gyhoöddi yn anamgyffredadwy, ond ar y dybiaeth ei fod yn ddylanwad ys- 
brydol uniongyrchol, nid oes dim yn aros ond êi ddeddf ; gweithrediad yr 
hon, ar gynllun ëang, sydd yn cyfansoddi symudiadau y bodau nefol. Bydd 
egwyddor athroniaeth naturiol yna wedi ei pherffeithio, pan y profir fod 
holl natur yr un o ran hanfod a'r hyn sydd yn ei ffurf uchaf o nerth yn 
bodoli mewn dyn, fel dealltwriaeth a hunanymwyddiaeth ; pan y bydd y 
nefoedd a'r ddaear yn dadgan nid yn uuig allu eu Gwneuthurwr, ond go- 
gom'ant a phresennoldeb eu Duw, fel yr ymddangosodd i'r prophwyd mawr, 
yn ngweledigaöth y mynydd, yn ngodre ei ddwyfoldeb. "f 

Sylwer eto pa fodd, trwy ysbrydoli natur fel hyn, y mae undeb uwch yn 
parhâus ddangos ei hun ; fel y mae nid yn unig ymddangosiadau yn ym- 
golli mewn deddfau, ond fel y mae y deddfau hyn drachefn yn ymgolli 
mewn deddfau eraill uwch, fel 'ag y mae Uawer o ry wiau yn ymgolli mewn 
un genus, a'r genus hwnw eilwaith yn gynnwysedig mewn un uwch ; a pha 
fodd drwy ymddyrchafu fel hyn o uchel i uwch, ac p uwch i uwch fyth, y 
mae dyu yn rhwym o gyrhaedd o'r diwedd y ddeddf gyffredinol hono ag 
sydd yn cynnwys yr holl grëadigaeth ynddi ei hun, yr hon ddeddf, pa beth 
a all fod ond gweithrediad ysbryd ? O herwydd pa beth yw pob deddf ond 
gweithrediad ysbrydol, gwaith ysbryd yn cyfuno, yn cysoni, yn cysylltu 

* I ochel camgTmerìad, fe allai y dylid egluro mai wrth natur yn yr ysgrif hon y gol- 
ygir y byd allanol, neu wrthddrychol (objectm), ag aydd yn hanfodi y tu aJian i'r meddwl, 
ao o herwydd hyny, yn wrthddryoh çwelthrediai&u y meddwl ; a*i fod yn oyímwys pob 
poth meidrol ag s^dd yn allanol i ymwybyddiaeth yr enaid, ac nid i synwyrau y corjff yn unig» 

f Biographia Ûteraria, chap, xii., UeTy caiflf y darllenydd grynodeb byr ond oyflawn o 
egwyddorion sylfaenol athroniaeth. 

B 2 



8 GWIB WBRTH ADDT86. 

ynghyd P Y mae deddf yn ei natui jm ysbrydol, pa betb bynag }rw natur 
yr hyn y mae yn amlygu ei hon ynddo. Y mae deddfaa dysgyrchiad, 
symudìaa^ a chrísialìad, ynddynt ea hunain mor wiríoneddol ysbrydol â 
deddfau y meddwl, er mai mewn careg^ neu bluen, neu rew, y maent yn 
dangos ea hanain. Gan mai gweîthred ysbrydol ynte ydyw deddf, a chan 
mai un cyfangorff o ddeddfau ydyw natur^ oU fel cynifer o freìchiau, a 
mânfysedd ymwahanol yn cael eu huno ynghyd mewn un ddeddf fawr 
ysbrydol, pa beth ydyw natur ond ysbryd ueu feddwl yn gweithredu mewn 
amser a lle ? Tynwch ymaith y meddwl, ac ni fyddai na deddf, nac amser, 
na lle, yn bodoli ; o herwydd fiurfiau ydy w y rhai hyn, o dan ba rai y mae 
y medawl yn amgyífred bodolaeth. Niá oe», ac nis gall fod ganddynt un 
safle ond yn y meddwl ; a hwnw, daliwch sylw, yn feddwl meidrol, o her- 
wydd i'r Meddwl Anfeìdrol y mae deddf yn ymgoUi mewn bodolaeth ; 
amser yn'dyfod yn dra^ywyddoldeb, a lle yn anfeìdroldeb. 

Trwy dy enaid di, ddarllenydd, o ganlyniad, y rhoddir bod i'r oU a weli, a 
gly wi, ac a deimli. Y nefoedd a*r ddaear, y ser a'r môr, y coed a'r blodau, 
goleuni a gwres, fifeithiau dy enaid di ydynt wedi eu traws-symud, a'u traws- 
osod megys o'r tu allan ì ti dy hun. Ond odid nad wyt ryw dro wedi 
gweled gweithrediad yr hyn a elwir y "tnagic lantem" Yr wyt yn cofio 
dy fod yn cael dy gau mewn ystafell dywyll, a bod oíTeryn yn cael ei ddwyn 
i mewn yn gynnwysedig o ganwyll, gwydrau, a darlun, wedi eu cyfosod yn 
y fath fodd ag i dafiu adlewyrcîuad mwyedig o'r darlun ar y pared tywyll, 
neu ar len estynedig. Tybia yn awr fod y darlun bach hwnw yn cael ei 
gynnysgaethu â bywyd ac ymwybodolrwydd^ a'i fod yn alluog i weled ei 
ddelw adlewyrchedig ei hun, i ganfod ei ysgogiadau, ac i feddwl ac ymsynio 
yn ei gylch ; fe allai y bydd hyn yn rhy w gynnorthwy bychan i ti ddeall y 
herthynas rhwng Duw, dyn, a natur.* " Goleuni yw Duw/* Y meddwl 
ydyw y darlun. Amser a Ue jrw yr edafedd cymhlethedig sydd yn gwneyd i 
fyny y llen ar ba un y darlunir y grëadigaeth.f Y goleuni anfeidrol yn Uifo 
trwy dy enaid di : dy enaid dy hun wedi ei brojectio y. tu allan i ti dy hun, 
ac yn gweithredu mewn amser a Ue yn Uewyrch y Duwdod : dyna y w y byd 
aUanoI. ** Beth yw Uiwiau yr enfys ? Beth y w tegwch y lili ? Beth yw 
pob dymunoldeb daearol ? Y mae y cwbl yn cael eu cynnyrchu gan oleuni 
y byd tragywyddol, yr hwn sydd yn tywynu trwy feddwl dyn, ac yn gwisgo 
yr hoU grëadigaetìi â phrydferthwch."| Yr ysgogiadau mawríon, y 
symudiadau aruthrol, ag yr wyt ti yn eu canfod ar y Uen, ysgogiadau a 
symudiadau dy ysbryd ydynt Yr heuliau, y bydoedd, y cyfundraethau 
mawríon, a weli di yn cylchdroi yn y rhodau, gwiríoneddau dy fod di ydynt, 
wedi eu gosod i droi yna. Y cymylau, duon sydd yn crogi uwchben, y 
meUt boUtenawg sydd yn gwibio trwyddynt, a'r ^' taranau dreigiau draw'' 
sydd yn carlamu drostynt — cysgodau y tymhestl-elfenau sydd o'th fewn 
ydynt. Y dysgleirdeb tanbaid sydd yn goleuo gwyneb y grëadigaeth, y 

* Gtooheled y darllenydd gario y ç^ymharìaeth yn ddim pellaoh nag fel help i ffbrfio rhyw 
feddwl jmghylch y berthynas a nodir. 

f '* Theae (Space and Time) as epun and woren for us from before birth itaelf, to olothe 
our celestial MB for dwelling here and yet to blind it, lie all-embraoing as the uniyenal 
canyas, or warp and woof whereby all minor illusions in this Phantasm Eiistence weaye 
and paint themselyes."— Carlyle, ** gj^r ReBartus." Gwneir y dyfjmiad hwn ao ^^> 
yn arbenigol er mwyn y cyfryw o'n o^MUion llônyddol ag sydd mor dra hoff o gy&rfod ft 
meddyliau gwŷr mawr yn nghy&nsodoiadau eu hefelychwyr byohain. 

t '^Athroniaeth Coleridge/'^ TBAaraoDTDD, Uyfr H, tu dal. 884 ; neu, Y TBAUrHOD* 
7DD TK AMHtlCA, Bhif. 1, &c, tu dal. 111. 



6WIR WERTH ADPTSG. 9 

gogoniant nefol sydd yn cysgu arno> yr harddwch dwyfol sydd yn ymledu 
drosto — gogoniant a harddwch ysbryd ydyw. 

Y mae yn canlyn oddìwrth hyn nad ydyw dyn wrth ddyfod i ymgydna- 
byddiaeth á'r grëadigaeth drwy ei deddfau (o her«frydd trwy ei dedd&u yn 
unig y mae dyfod i ymgydnabyddìaeth â hi), yn dyfod i feddìant o ddim 
ag oedd yn flaenorel o'r tu allan iddo ei hun. O ganlyniad^ nid oes modd 
ychwanega at yr enaid^ neu roddi ynddo yr hyn nad oedd ynddo o'r blaen. 
Dyben addysg, o ganlyniad, ydy w, nid cyfranu iddo, ond tynu allan o hono 
(yr hyn yw ystyr priodol y gair Saesoneg educate) ; eì wneuthur yn ym- 
wybodol o'r fleithiau, y deddfau, a'r gwirìoneddau sydd yn gorwedd yn 
guddiedig yn ei ddyfnderoedd ei hun. Nid rhywbeth ydyw gwybodaeth 
i'w dywallt i'r meddwl fel dwfr i lestr gwag ; ond hedyn o fy wyd i w wresogi, 
a'i fywiocâu, a'i dynu allan. Nid ymhlith y aer y cafodd Newton afael ar 
ddeddfau attyniad ; ond yn ei enaid ei hun, yn ei ystafeil wrth oleuui hwyr 
ei lamp. Y mae yr un deddfau yn dy enaid di, fy nghyfaill, ood i ti droi 
dy Jygaid i mewn i syllu arnynt. Nid yn y byd 'allanol y darganfyddodd 
EucUd briodoleddau V cylch {circle). Nid oes cylch perfiaith yn bod ond 
yn yr enaid, a'r enaid sydd yn dyweyd y cyfan am dano. Dacw athronydd 
yn Paris yn olrhain deddfau ei enaid fel y maent yn cael ei harddangos 
yn symudiadau y ser. Nid yw ei lygad corfibrol y» alluog i ganfod y tu 
hwnt i bedwar mur yr ystafell y mae yn eistedd ynddì ; ì'e, y mae yn am- 
mheus a ydyw yn gweled dim ond y papyr gwỳn a'r ffugyrau brithion o'i 
flaen. Y mae bron gorphen ei broblem. Y mae ei lygaid yn fflachio, ei 
dalcen yn gwrido, a'i law yn crynu gan y cyffro sydd yn ei feddiannu. 
Dacw fe yn taro y ffugr olaf i lawr, ac yn neidio i fyny, gan waeddi Eureka ! 
Eureka! "Mi a'i cefais!" Pa beth ? Btd ! lë, trwy ddilyn deddfau 
ei enaid, y mae wedi cael allan fod byd arall yn rhwym o hanfodi ; ac nid 
hyny yn unig, ond ei faint, ei bellder, a'i sefyllfa ; o herwydd y mae yn 
ysgrifenu at gyfaill o seryddwr, gan ddyweyd " Tro dy ysp'íenddrych i'r 
cẁr a'r cẃr o'r nefoedd, yr amser a'r amser, a thi a gei weled byd newydd," 
Y mae y seryddwr yn gwneyd, ac yn ei weled ! 

Pob darganfyddiad, gan hyny, ag y mae meddwl dyn yn ei wneuthur, 
darganfyddiad ydyw o'r hyn oedd o'r blaen yn guddiedig yn y meddwl ei 
hun. Pob byd newydd a ychwanegir at ei grëad, gwirionedd ysbrydol 
ydyw. Felly wrth gynnyddu mewn gwybodaeth, cynnyddu y mae mewn 
ym^dnabyddiaeth âg ysbryd yn ngweithrediadau ac ymddangosiadau ei 
ddeddfau hanfodol. 

Gallwn ymhellach weled yr anghenrheidrwydd o hyu, pan ystyriom nad 
oes ond yr ysbiydol a all foddloni ysbryd. Nis gall mater, fel crynswth 
marw, ei foddloni, mwy nag y gall cibau a phlisgion y ddaear foddhâu un 
blant y nef ag sydd wedì arfer ymborthi erioed ar ei manna a'i nectar. 
Fel y nefolanedig Psyche yn crwydro y'ddaear am ei chariad nefol, felly 
yr ymchwilia yr enaid am wirionedd a harddwch ysbrydol. Ar y cyntaf, 
y mae yn wir dan ddylanwad math o syndod, gyda theimladau gordyner, a 
chalon agored i'r cariad cyntaf sydd yn ymgynnyg iddi ; y mae yn rhoddi 
ei hanan i fyny yn gaethes i ymddangosiadau daearol, ac yn 

'* Anghoflo 'r harddwch welodd gynt» 
A'r Uys breninol o ba ^y^aeth.* 

* '^EftrthfiUiherlftpwiebpleMuresofberown; 



10 GWÍR WERTH ADDYSG, 

Y máe yr hudoles fawr, Synyryr, yn ei denu i'w chastell swynedig, yn 
arledu ei gwleddoedd danteithíol o'i blaen, yn ei meddwi â phleserau dy- 
eîthr, a chyda'i hudol gerddi twyllodrus yn ei swyno i gysgu. Ond cyn hir 
torir y gyraredd, chwelir y breuddwyd, diflana'r castell a'i swynion, ac y mae 
hithau yn deflro ac yn cael ei hun yn unig ynghanol anialwch. Yna y 
dychwel ati weledigaethau o harddwch ysbrydol, y mae prydferthion anfarw- 
ol ei chartref fry yn ymlithro i'w chof, ac y mae hiraeth diderfyn 301 ei 
meddiannu i ail fwynhâù yr hyn y mae wedi ei golli. Yna y mae yn ŷm- 
godi, ac yn crwydro anialwch y byd mewn ymchwiHad am yr harddwch ys- 
brydol, y beroriaeth angelaidd, a'r pleserau nefol, pa rai yn unig, o hyn 
allan, a'i boddlonant. Yna^ y mae ei Thad nefol yn tosturio wrth ei hunig- 
edd a'i hanghen, ac yn perì i haul ei ogoniant gyfodi i oleuo y grëadigaeth^ 
a lluchio ei belydrau íel mantell dros bob peth, nes y mae yr enaid yn 
Ilawenhâu ac yn gorfoleddu — fel aderyn ar ol tymhestl^ pan y bydd yr haul 
yn tori allan o'r tu cefn i'r cwmwl du, ac yn bedyddio y byd â'i oleuni. Y 
mae yn gallu dywedyd yn ngeiriau y bardd : — 

" ìSi deimlaÌB Wy ddf od odawr yn fy nçhyffiroi 
A'i londer otyf mewn deroh feddyliai sydd, 
Tmwybodobwydd uchel o ryw beth 
Mwy dwfìa yn dywalltedig drwy bob peth, 
Sydd yn cartrefa 'n ngoleu maohhid nanli 
▲'r weîlgî gron, a'r awyr fywlawn fry, 
Ac yn y wybren laa, a meddwl dyn : 
Tsgogiadÿ ysbryd sydd yn gweithio 'n mlaen 
BoD peth meddyliol, meddyliedig sydd, 
A thrwy bob peth yn treiglo." 

Y mae ysbryd gan hyny yn hunan-ddychweliadol. Y mae yn ceisio ei 
hun drwy bob pe&. Nis gall natur fel y mae yn feidrol ei foddloni. Y 
mae yn ceLdo ei hun yn natur, gan ymwthio drwyddi at yr Ysbryd an- 
feidrol sydd o'r tu cefn. Yn y grëadigaeth, rhaid iddo gael nid casgliad 
mawr bethau, ond un cyÜEmwaith byw ; nid pentwr o unau (units), fei 
pentwr geryg ar fin y fibrdd, ond adeilad ysbrydol fel hen Gathedral 
ardderchog, yn cenedlu parch ac addoliad, a'i holl feini wedi symud i'w Ile 
dan ddylanwad cerddoriaeth Amphionaidd deddf ddwyfol harddwch. Beth 
oedd 

« Llnniau amgyffredadwy yr hen Feirdd, 
A dynolderaa teg crefyddau hen, 
Tr Harddwoh, Nerth, a'r l£awredd ag oedd yn 
Mynyohu 'r glynoedd a'r mynyddoedd pîn, 
Neu 'r goedwig wrth y ffirwd, neu 'r ffynnon glir, 
Neu 'r ogof, neu dyfnderoedd dwfr," 

ond cynifer dystion o'r reddf annilëadwy hon P Ác er fod y '* rhai hyn 
wedi diflanu, ac nad ydynt fyw mwyach yn ffydd rheswm," y mae'r hen 
reddf er byny yn fyw, ac yn cynhyrfu dyn i ysbrydoli'r cyfan, ac i chwilio 

TeamÌDgB she hath in her own natural kmd, 
And, eyen with something of a mother's mind, 

And no unworthy aim, 

The homely Nurse doth all she can 
To make her Foster-child, her Immate Man, 

Forget the glories he hath known, 
And th«t imperìal polaoe whenoe he oame."— Woboswobth. 



6WIE WBBl'H ADDTSG. H 

jmhob pelh am arwyddlun (symbol) o wirìonedd^ ffurf gorfforol i ryw 
feddẃl ysbrjdol, pely dryn o oleoni o'r hsnl nefol. Os nad yw mwyach yn 
poblogì'r goedwig a'r ûfon â bodau Dwyfol, yr achos yw, am fod fforest a 
firwd en hunain yn llawn o wirìoneddau ysbrydol o ddwfn a chyfoethog 
ystyr. Os nad yw mwyach yn rhoddi ei dduw ei hun i*r awyr, y môr, y 
tân, a'r dyfnder, hyny sydd, am ei fod yn gweled pob un yn llawn o*r 
Presennoldeb ysbrydol hwnw sydd yn bywhâu pob peth. ös yw y diiw- 
iau wedi ffoi o blith y ser, nid yw y ser yn Uái dwyfol o ddyfod yn henliau, 
yn gyfundraethau, ac yn gyfnndraethaa o gyfundràethau, yn troi o amgylch 
gorsedd y Oornchaf* 

Yma, gan hyny, y gorwedd natur ä dirgelwch cynnydd ysbrydol dyn. 
Y mae dadblygiad ei enaid yn ánhebgorol er dadblygiad ei ddynoliaeth — 
yn un o anghenrheidiau ei fod, heb yr hyn uis gall barháo yn ddyn, oher- 
wydd rhaid naiH ai i'r ysbrydoliad (spiritualisation) hwn fyned ymlaen 
ynddo ei hnn, ac ymhob peth arall yn ei berthynas ág ef, neü ^rr hyn sydd 
yn wrthwyneb iddo. Rhaid iddo fyned naiU sà yn fwy ysbrydol liea yû 
fwy cnawdol. Rhaid iddo naill ai gwneyd y grëadigaeth yn eiddo iddo ei hun, 
neu, gael ei gymeryd yn eiddo gan fyd y synwyrau, a dyfod yn rhan o 
hono. 

Yma hefyd gwelwn werth addysg fel dadblygiad galluoedd dyn. Y 
mae athroniaeth addysg yr un ag athroniaeth bywyd, yn gymaint a bod y 
naill fel y Ilall yn dibynu ar berthynasau gwîrìoueddol dyn â'r byd oddi* 
allan ; yt hwn fyd, fel y sylwyd eisoes, sydd yn derbyn ei bwysigrwydd 
oddiwrüi yr enaid, ac oddiwrth ei anhebgorolwydd i wybodaeth yr eaftid, 
o'r deddfau a'r ffeiüiiaa sydd ynddo ei hunan. O herwydd wele ddirgelwch ; 
sef fod ysbryd, er yn egwyddor, yn ffynnon, ac jm wrtbddrych gwybodaeth, 
er hyny yn aaalluog i'w adnabod ei hun ynddo ei hún. Y mae yn crëu 
delw allanol o hono ei hun, er mwyn adnabod ei hun ynddo. Fel hyn y 
mae y naill yn anhebgorol i'r llall ; ac fel ag y byddai elfenau y byd natur* 
iol yn hollol ddiwerth ar wah&n oddiẁrth yr egwyddor o fywyd ag y maent 
wedi en cymhwyso a'u bwrìadu i'w gynnal, — tra ar y Uaw arall, nas gallasai 
y bywyd hwnw bara am fynyd awr heb gael ei gynnal gan yr elfenau hyny 
— felly byddai y grëadigaeth yn hoUoI farw a diwerth heb yr enaid, yr hwn 
sydd yn rhoddi iddi gysondeb, bywyd, a harddwch, — tra y byddâi yr enaid 
yr un mor farw oni bai fod presennoldeb y grëadigaeth yn dylanwadu amo, 
fel y Gwanwyn ar y ddaear iá-rwymedig, yn perì iddi ymagor mewn blodau 
a pherarogl ; ac os yw y gwirìonedd cyntaf yn bwysig fel prawf o werth yr 
enaid, nid yw yr olaf yn Ilai feUy fel prawf o werth natur — ^fel cynnwysydd 
yr hyn ag y mae yr enaid drwy eî wybod yn ymagor ac yn dyfod yr hyn a 
ddylai fod. O herwydd ni bydd i'r hedyn ysbrydol o fewn dyfu i fyny a 
blagnro yn ngarddDuw, os gadewn ef yn y cysgodau sydd yn amgylchynu 
ei ddyfodiad i'r byd, mẁy nag y bydd i'r hedyn naturìol wedì ei adael ar 
y graig noeth, meẁn ogof oer, dyfu i fyny yn hardd o Inn ac yn dlws o 
Uw. Yn hytrach bydded i'r hen ddaearfam ei fynwesu â gwres ei chalon, 
bydded i'r haul-dad ei fendithio â'i wên b^rwhäoli bydded i'r awelon- 
ehwiorydd berorìaethu yn Uawen tra yn dawnsio o amgylch ei gryd, a 
bydded i'r wybrenau wlawio eu dylanwadan bendithlawn arno ; ac fe dyf, 
ac a él yn bren mawr, a daw adar y nefoedd i nythu a chanu ỳn ei 
gangenau. 

Gan DMâ peth perthynol i'r meddwl fel meddwl ydyw gwybodaeúi, y 



12 GWIR OWBRTH ADDTSO. 

mae yn canlyn fod pob perchen meddwl yn feddiannol ar hoU elfenau 
gwybodaeth. Yr hyn sydd yn wyhodadwy i ddyn, y mae 301 wyhodadwy 
i ti, ddarllenydd. Yr hyn a ellir ei ddeall a'i amgyffired gan un, gellir ei 
ddeall a'i amgyfired gan bawb. Y deddfau a ddarganfyddodd Pythagoras^ 
Euclid, a Kepler, y maent yn hanfodi yn dragywyddol yn dy ddeall di. 
Syniadau uchel, nefoldreiddiolylbydamgylchol Plato, Shakspeare, a Milton 
— fel y nerthoedd tanddaearol ag sydd yn glöedig yn ystafelloedd y ddaear, 
yn anweledìg ond i lygad yr Anfeidrol, nes o'r diwedd y maent yn ysgwyd 
i lawr furiau eu carchar, ac yn crynu y ddaear â*u camrau — felly y mae y 
rhai hyn yn ymweithio yn ddirgel mewn rhyw gongl o'th enaid, gan ddys- 
gwyl amser eu rhyddhâd. Llawer bachgen oddirhwng dwy gom yr aradr, 
na feddyliodd neb fod ei feddwl yn cyrhaedd ddim pellach na blaen y 
swch oedd yn agor y dywarchen o'i flaen, a welwyd pan oedd un o feibion 
athrylith yn dadblygurhyw feddylddrych gogoneddus o'i flaen, â*i enaidyn 
tanio, a'i lygaid yn dysgleirio fel bardd yn edrych ar weledigaeth bryd- 
ferthwch. O dan y trwch gnawdolrwydd oedd wedì caenenu dros ei 
deimladau^ o dan yr hunlle o ddylni oedd yn gwasgu ac yn llewygu ei ddyn 
oddimewn, yr oedd enaid byw. Y galon ddifywyd ag oedd yn ymddangos 
mor farw â'r dywarchen o dan ei draed, — ^yr oedd cysylltiad rhyngddi â 
chalon fawr y grëadigaeth, ac yn alluog i gydguro â hi mewn undeb a phob 
peth sydd yn oruchel a hardd. Y meddylddrych gogoneddus hwnw— yr • 
oedd yn cysgu yn dawel yn nghìlfachau ei enaid, ynghanol miloedd erâiU 
o rai cyfielyb, hyd nes y daeth Athrylith heibio, gan gyfiwrdd âg ef â'ì 
dewinfibn, nes y Uamodd i fyny fel ysbryd o brydferthwch. Fe ddaw yr 
amser pan yr adgyfodir yr holl ysbrydoedd meirw hyn, ac y gwel y dyn fyd 
newydd o'i fewn na freuddwydiodd am dano erioed. Yr enaid ag sydd yn 
Uawenhâu yn ngoleuni byrbarhäol y fellten sydd yn ymsaethu drwy y 
tywyllwch, fe ymlawenhâ hwnw yn ngoleuni yr hafddydd tragywyddol yn 
y man. 

Yn llyfr y meddwl y mae y gwirioneddau tragywyddol wedi eu har- 
grafiu ; ond yn natur y mae y llythyrenau â pha rai y maent wedi eu har- 
grafiu. Cymylau, ser, coed, blodau, moroedd, mynyddoedd, anifeiliaid^ 
dynion, fiurfiau, lliwiau, seiniau, dyma y Uythyrenau, ac yn y rhai hyn y 
mae darllen y meddwl. Nid y naill heb y llall. Y mae y byd oddi- 
fewn, o syllu arno ynddo ei hun, yn gaddug o dy wyllwch ; ty wyllwch, fe 
allai, o herwydd "gormod goleuni," ond er hyny/ tywyllwch i ddyn. Y 
mae y byd allanol ar wahân oddiwrth ysbryd yn dryblith o bob peth crëedig, 
wedi eu hyrddio ynghyd mewn cymysgedd dibendraw, ac fel gronynau Uwch 
mewn corwynt yn cael eu hysgubo ymlaen, heb reol, trefn, na deddf yn ein 
golwg ni, Ond pan y mae ysbryd yn ymddangos, y mae yr annhrefn yn 
gostegu, tryblith yn dyfod yn drefn, anghydseiniau yn ymdoddi mewn 
cynghaneddion, hwrlibwrli yr elfenau yn dyfod yn ddawns brydferth y tym- 
morau, y bydoedd yn jhedeg wrth bwys a mesur, Ilwybr yr eryr drwy y 
cymylau bythsymudol yn dyfod yn Uinell arianaidd o oleuni, a'r *' ddeilen 
weddw olaf " yn syrthio i'r bedd y mae llaw HoUalIuog wedi ei ddarparu 
iddi. Megys ag yn y nos y mae golygféydd prydferthaf natur yn ym- 
ddangos feí y ddaear yn y dechreuad " yn aflunaidd a gwag," pob gwrth- 
ddrych yn ymwthio o'n blaen fel drychiolaeth, ac ysbryd.y.tywyllwch yn 
lledu ei esgyll duon dros bob peth, yn nghysgod gwywol pa rai y mae pob 
blodeuyn tlws a gwelltyn ìrlas fel yn ymgilio mewn diflandod> nes o'r diw- 



GWIR WBüra ÂBPYSa. 13 

^d y mae'r haul yn dyfod gan chwalu cysgodau marwolaetb^ ailfywhftu y 
blodau, a dadguddio y prydferthwch oedd yno o'r blaen,— fond yn anweledîg, 
I feddwl yr anwarddyn y mae tudalen o Lyfr y Dadguddiad mor ddiystyr 
â*r marciau sydd yn cael eu hysgrifenu ar y tywod ; i'r meddwl deallgar y 
mae yn ddrych sydd yn adlewyrchu gogoniant y Jerusalem nefol. Felly 
i'r difeddwl y mae y byd allanol yn gyfrol o arwyddluniau diystyr ; ond i'r 
meddwU ac yn enwedig y meddwl addolgar,*y mae yndyfod yn ddad- 
guddiad o'r oysondeb, y trefn, a'r harddwch anfeidrol sydd yn bodoli yn 
Nuw. 

I ysbryd; gan hyny, y dadguddir natur, ond o anghenrheidrwydd i ysbryd 
yn gweithredu ac yn meddwl. Y mae natur yn wybyddus i ni yn unig 
mor bell ag y mae yn cael ei huno âg ymwybodolrwyaíd yr enaid. O hyn 
y tardd yr anghenrheidrwydd am weithred feddyliol yn efieithio yr undeb 
hwnw, yn dwyn natur i mewn i'r ymwybyddiaeth. Yr enw a roddìr ar y 
weithred hon ydyw — meddwL Y weithred o feddwl, gan hyny, ydyw-— 
cael meddwl yn natur ; mewn geîriau eraill, cael deddf a chysondeb yno, a 
gwneyd gweithrediadau natur yn un â deddfau ysbryd, a thrwy hyny medd- 
jannu natur fel eiddo yr ysbryd, Cyn y gallaf wybod dim rhaid i mi ei 
wneyd yn eiddo i mi fy hun. Er enghraifft, yr wyf yn cymeryd i fyny 
lyfr i'w ddarllen. Os ar ol ei ddarllen y byddaf yn alluog i adrodd ei 
gynnwys air am air o'r dechreu i*r diwedd, a wyf o herwydd hyny i dybio fy 
mod yn ei wybod ? Nac wyf mewn un modd. Rhaid i mi ei drawsblanu 
i fy euaid, ei ailgynnyrchu o'n^ mewn, cael ynof fy hun yr holl gyflyrau, yr 
holl feddyliau, yr hoU deimladau a ddesgrifia. Gynifer sydd wedi rhedeg 
dros areithiau Hamlet, i'e, wedi sefyll ar y chwareufwrdd yn esgidiau 
Hamlet, heb erioed ei adnabod, — ^heb erioed wneyd ei enaid yn enaid 
iddynt eu hunain, — ^heb erioed gael ynddynt eu hunain y dyfnder hwnw o 
drueni o ba un yr oedd Tywysog Denmark wedi ei ddarostwng, pan nad 
oedd y fiPuríafen ag oedd yn'ymddangos i'w lygad barddol yn ^' do godidog 
wedi ei dryfritho ft thânau euraidd, iV galon ond cydgasgliad fiiaidd a 
heintus o darth !" Gwybod unrhyw beth, fy nghyfaiU, yw rhoddi dy law 
amo ger gŵydd y grëadigaeth, a'i hawlio yn wrol fel yr eiddot dy hun. 
Taro amo sel dy enaid ydyw. Gwybod y gwir, ydyw ei sylweddolì ynot 
dy hun — ei wneuthur yn ganolbwynt dy deimladau, — ^yn wraidd dy ysgog- 
iadau, yn fy wyd dy weithrediadau. Gwybod egwyddor ydy w ei gwneuthur 
yn egwyddor dy feddwl di. Gwybod deddf ydy w ei chael fel un o anghen- 
rheidiau dy fod ; yx hon y mae ^i bodolaeth yn anhebgorol i gyfanrwydd 
(integrity) dy reswm. Gwybod natur yw gwybod pob peth yn ei ddeddf ; 
a chael pob deddf yn yr enaid. 

Y mae yn canlyn fod y weithred o feddwl yn anhebgorol er cyrhaedd 
gwybodaeth o wirionedd ysbrydol, mai hi ydyw ofiferyn dadblygiad yr en- 
aid ; ac o ganl^miad fod meddwl^ a thrwy feddwl gwyhod, yn ddyledswydd 
arbenig ar bob dyn. Y mae dyn yn fawr yn ol graddaú dadblygiad ei 
enaid ; y maè helaethrwydd y dadblygiad hwn yn cyfateb i'r hyn y mae 
wedi ei feddwl ; dangoseg o'r hyn y mae dyn wedi ei feddwl ydyw ei 
wybodaeth, o ganlyniad y mae dyn yn fawr yn ol graddau ei wybodaeth. 
Sylwa, {y nghyfaill, nid wyf yn dyweyd gwybodaeth o'r gwyddorau, y celf- 
yddydau, ieithoedd, rhifnodau, a fifeithiau ; o herwydd gwn yn dda fod aml 
un ag sydd wedi rhedeg drwy hoU gylch gwybodaeth brif athrof äol, ac wedi 
gorlenwi celioedd ei gof ft gwersi, gosodiadau á fifeithiau, heb fod er y cwbl 



14 C^WÍR W£RTH ADDYSG. 

yn ddim «mgdn na llyfr yn fhodio, wedi ei rwymoi fe ẃìtá, fel y dy wedwyd 
am uo^ mewn croen llo ! Nid yr hyn y'mae dyn wedi ei ddarllen, nid yr 
hyn y mae wedi ei dywallt i gwd y cò(, nid nifer y fifeîthiaa y mae yn gyf- 
arwydd â hwynt, ydyw mesar ei wybodaeth ; ond yr hyn y mae wedi ei 
feddwl, yr hyn y mae wedi eì ganfod a'i ddarllen o'r hyd ysbrydol o*i fewn 
~ac y mae llawer an wedi darllen mwy o hyn yn y mynyddoedd oesol, ag 
sydd fel cynifer o golofnaa wedi ea codi gan y gallu Dwyfol i gynnal i fyny 
y fiPurfafen a '' ledodd ei law ; " yn y môr mawr llydan sydd yn ymestjm o'n 
blaen fel tragywyddoldeb, neu yr Uynoedd gloewon ag sydd fel dafnaa wedi 
eu taenluchio ganddo pan yn ymgynhyrfu gan " nerthoedd y byd a ddaw; " 
yn y llwyn deiliog, côr yr " eurog engyl ar gangau/* neu'r blodau gwychion 
ag sy fel garlantau angelion wedi syrthio i liniau yr hen ddaear ; yn y ser 
sydd fel ''eneìdiau o oleuni/' yn edrych i lawr mor ddifrifol, mor ddystaw, 
ac eto morserchoglawn pan y mae 

'* Nos dawel yn d^tewi, — oaddug 
Yn cuddio 'p Erypî,- 
Yp haul yn ngwely 'p helî, 
A'rlloerTnarianu'plUr 

ac uwchlaw y cwbl yn yr hen Fibl llwyd, sydd yn cyfansoddi, íe aUai} 
holl lyfrgell y bwthyn, ac er hyny yn dysgu mwy na'r cyfan ynghyd ; a 
thrwy y pethau hyn wedi dyfod i wybod, i deimlo, ac i amgyfired mwy am 
Dduw, dyn, tragywyddoldeb, amser, daioni, enaid, a dedwyddwch, syniad- 
au a fieithiau mawrion eo dynoliaeth, nag eraill a allant enwi y ser^ rbifo 
y llysiau, ac adrodd hanes y byd er dyddiau Adda hyd yn awr. Y '* Gali- 
leaid anlíythyrenog ac annysgedig" hyny, onid oeddynt yn fwy na'r holl 
Babbiniaid titlawg, dysgedig, ac anrhydeddus aelodau y Sanhedrim? 
Mohammed ddiddysg, onid oedd yn fwy na doethion y Dwyrain P Gwir ; 
ond onid oeddynt yn gwybod mwy ? Onid oedd y pysgotwyr tlodion 
hyny wedi gweled ac wedi bod yn ymddyddan â'r Cjwìrìonedd Dwyfol ei 
hun, wedi ei wisgo mewn dynoliaeth, yr hwn oedd yn guddiedig oddiwrth 
y gwir barchedig Rabbi dyfnddysg yn ngwybodaeth y Talmud, a gwir an- 
rhydeddus aelod y Sanhedrìm, yn nghlôg ei urddas Seneddol? A'r 
'* breuddwydiwr " Arabaidd hẁnw gyda'i gipolygon, er mor anmherâaith ar 
** enaid pethau^" a'r gweledigaethau nefol a ddysgynent iV ogof fynyddig» 
ai ychydig ai ynte llawer a wyddai ? Yma, fy nghyfaill, yr ydym mewn 
perygl o syrthio i gyfeiliornad pwysig, ag sydd y dydd heddyw yn cyn- 
nyrchu eâeithiau tra uiweidiol mewn barn ac ymarferìad, sef mai gwrth- 
ddrych y deall yn unig yw gwirìonedd ; nad yw yn golygu dim mwy na 
chysylltiad athronyddol ffeithiau; mai trefniad daearegol creigiau, neu 
ddosbarthiad iiysieuol planigion, neu raddiaeth milodol (zoolof%cal) 
anifeiliaid ydyw» i gael ei gyfiwyno i'r IIygad,--ei gymeryd i mewn gan y 
deall, — a'i ddal gan y côf ; nad ydyw gwybod o gaulyniad yn ddim rhagor 
nag amgyfired a chofio» ac mai talfyriad o Eirlyfr Noah Webster, neu o'r 
Gwyddionadur Cymreig, ydyw dyn. Golygiad tra hannerog, ìe^ hollol 
ddamiol o'r gwirìonedd ; ac fel pob golygiad o'r fath, gau hollol ! Dan- 
goswyd o'r blaen fod gwybodaeth yn cynnwys uniad natur âg eaaid ; hyny 
ydyw^ nid rhan o natur a rhan o'r enaid^ ond yr oll o natur a'r oll o enaid. 
Girneyd yr holl enaid yn ymwybyddol o bob gwìrìonedd ydyw. Ac yn y 
gwirìonedd y mae nid yn unig wybodaeth wyddorol^ perúiynasau atfaron- 



GWIR WERTH ADDTSG. 15 

yddol, a cbysondeb rbesymegol; ond befyd cysondeb moesol, Irefa ys- 
brydol a barddwcb, yr byn nìd yw amgen na gwirionedd yn eì berfieitb- 
rwydd puraf ; a gwybod ydyw dyfod i gydymdeimlo â byn oU, nid yn imìg 
deall a cbofîo^ ond teimlo, cara^ ac addoli !^ Nid yw y deall ond gallu yr 
enaid, na*i ddiwylliad 'ond rban o addysg yr enaid. Y mae ei swyddogaetb yn 
ngbynnydd ysbrydol dyn rywbetb yn debyg i eiddo y Uaw yn ei gynnydd 
corfibroL sef dwyn dyn i ymgydnabyddiaetb âg a meddiant o'r byn sydd 
o'r tu allan ìddo ei bunan. Gwir fod y deall yn gystal a'r llaw yn cyfran- 
ogi o'r cynnydd cyfiredinol i'r byn y maent yn wasanaetbgar ; ond byddaì 
yr un mor rbesymol baerd maì dyben ymarieriad corfiòrol ydyw cynnydd 
y llaw, y dylai dyn weitbio a llafurio er mwyn cael Uaw cawr^ a dyweyd y 
dylai feddwl a Uafurìo am wybodaetb er mwyn cynnyrcbu deaU cawnddd. 
Ar addysg y deall y mae addysg yr enaid yn ymddibynu ; oberwydd drwy 
y deaU yr ëangir cylcb pertbynasau yr enaid, a pbo ëangaf y byddo bwn, 
mwyaf oU fydd i'w amgyfired, i'w deìmlo, a'i garu. Y mae pob gwirionedd 
a dderbynir gan y deaU yn wledd i'r enaid. Fel y wraig yn y ddammeg^ 
y mae deall yn galw yngbyd ei cbwiorydd a'ì cbymydogesau^ ac yn dyweyd 
wrtbynt^ '* Cydlawenbëwcb â mi^ canys cefais berl." Ac y mae yr boU 
enaid yn y fan yn c^mnal jubUi. Y mae'r Cof yn Uawen, o berwydd fod 
ganddi drysor newydd i'w gadw ac i ymloni ynddi fel y cybydd yn eì olud; 
Rbeswm, oberwydd íod dolen newydd wedi ei bycbwanegu at gadwen eur- 
aìdd bodolaetb ; Dycbymyg, o berwydd ei bod wedi dyfod i feddiant o èm 
newydd ag y gall iyw ddiwmod ei gerfio a'i gaboH yn syniad barddonol 
barddacb na'r Kob-i-noor ; y Sercb, o berwydd fel y dy wed y bardd--* 

**Á thing of beauty ÌBaJoyfor ever /* 

a'r EwyUys, ymbob belaetbiad ar gylch v gwybyddus, ac ^rmbob ëangiad 
ar yr enaid, fod ganddi safle Uetacb a cbadamacb i weitbredu arno. Y mae 
y dyn nid yn gynneddf fwy, ond yn ddyn mwy. Enaid yn gwefed, ac yn 
teimlo, ac yn caru, ac yn meddiannu, ac yn defnyddio, ac yn gweitbredu, 
ydyw enaid yn gwyboa. 

O byn aUan, ynte, deaUer yn eglur mai gwirionedd ydyw — ^bôd yn cael 
ei gofleidio gan yr boH enaid ; ac mai gwybodaetb ydyw — gwaitb yr enaid 
yn cofleidio yr oU o Fôd. Nid oes cynneddf mewn dyn nad oes ganddi ei 
rbandir yn natur, na gwirìonedd yn natur nad oes cynneddf i'w dderbyn 
mewn dyn. Y maö ucbelderau a dyfnderau yn uatur yn cyfateb i boH 
gyrbaeddiadau yr enaid ; fiurfiau deaUol i ateb i bob amgyfirediad ; bardd- 
lunìau ì ateb i bob gradd o deimladrwydd, a cbyfoetb o gariad i fenditbio 
pob dymuniad. Y mae perfieitbrwydd dyn, gan byny, yn cyfateb i ber- 
ffeitbrwydd eî ymgydnabyddiaetb a'i gydymdeimlad â bôd cyfiredinol, fel 
mewn trefn i fod yn ddyn, y mae yn anbebgorol angbenrbeidiol iddo ei 

♦ Yd unol a'r uohod nid yw yr ysgrîfenydd yn petruso dadgan ei aigyhoeddîad o'r 
anghenrheidrwdd i ad^ysfip mewn trefìi i fod yn berffoith, fod nid yn unig yn ddeaUol, ond 
hfl^d yn foesol a ehrefyddoL Nid dìgon goleuo y pen, rhaid addysgu y ffalon hefyd. 
Galonau Uygredig mewn cysylltìad À dealltwriaethau oryfion sydd yn oyfansoddi prif ddy- 
hirod cymdeithas. Anathronyddol hollol, heb son am anghnstionogol, ydyw cau allan o 
gyloh gwybodaetb, y wybodaeth sydd er iaohawdwriaeth yr enaid. Nîd yw ẁ oadlyn oddi- 
wrth hyn y dylid dwyn pynciau athrawiaethol a chyfimdraethau orefjŵdoì i'n hyagoUon. 
O dmc^uredd y mae egwyddorìon mawrion oreÿdd yn annibvnol ar bpb fiUrf, a gellir eu 
cyfianu mewn dull a ennîUa gydsyniad cyflfremnol, oherwydd eu symieniad ar egwydd- 
orion tragywyddol y gwìrìonedd. 



16 OWIR WBRTH ABDTSO. 

gydnabod^ ac yn ddifrifol^ ae yn fwyfwy difrifol ymdrechn i'w ddyrchafa ei 
hun drwy ëan^ ei wybodaeth, hyd nes mewn perffaith wybodaeth, cari&d^ 
ac addolgarwchy y bydd ei enaid wedi cyrhaedd perfifaith ddadblygiad. 

Yma, o*r diwedd^ yr ydym yn dyfod o hyd i ddyben mawr addysg, yr 
hyn yw gwnenthur dyn yn ddyn — dwyn allan a dadblygu holl ragoríaethau 
— ^holl gynnwysderau — a hoU ëangderau ei natur ; ac y mae tybio ei fod yn 
ddìm llai na hyn, nid yn unig yn dyb anghyflawn, ond hollol a gwreiddiol 
anghywir, O herwydd y mae y dyben hwn mor ddwyfol, mor oruchel, ac 
mor anfeidrol uwchlaw unrhyw les tymmorol all ddeUlio trwyddo, fel ag y 
mae ei iselu at hyny yn ddirmyg ar y gwirionedd. Gwneyd addysg yn 
rh^rwbeth israddol, yn fath o brentisiaeth i fasnach a ohrefft — ^beth yd^rw 
ond darostwng yr ysbrydol i'r cnawdol — rhoddi y dwyfol islaw yr anifeiliaid 
— gwneyd enaid yn gaethwas i'r corff ? Prísio gwybodaeth yn unig fel un 
o elfenau llwyddiant, gwerthfawrogi y gwir yn unig fel cyfrwng cyfuewid, 
nid yw ond un ymhlith gwahanol ffurfiau eilunaddoliaeth y dyddiau dîw- 
eddaf byn, ag sydd yn ymdaflu o flaen Uoiau aur. Yr anferthaf hefyd o 
gelwyddau ymarferol ydy w ; o herwydd pa beth ydy w ond dyweyd y caiff 
y nerthoedd ysbrydol a'r galluoedd dwyfol sydd mewn dyn fod yn gaeth- 
ion i'n synwyrau cnawdol ; y caiff y meddyliau hyny sydd yû " crwydro 
drwy dragywyddoldebj" fod yn Ileteiod gwarthus i'n blysiau corfforol; y caiff 
y syniadau, ar ba rai y mae yr Anfeidrol wedi argraffu ei ddelw, ffurfio rhau 
o'n cylcharían, a bod yn gyfnewidiadwy am bynau cotwm P Beth ydyw« 
mewn gair, ond dyweyd fod dyn yn anifail, enaid yn ffug, bywyd yn 
freuddwyd, a thragywyddoldeb yn gelwydd P Nis gall dim fod yn fwy gal* 
arus i'r meddwl difrífol, ua phrofi yn gryfach nad ydym eto, gyda'n holl 
ymfirost yn nghylch c^mnydd a diwylliad, ond megys un cam o gyfiwr o 
farbareidd-dra ac anifeileidd-dra, na gweled addysg, diwylliad ysbrydol dyn^ 
yn cael ei gamwyro fel hyn i'r dybenion mwyaf annheilwng ; ei weled ya 
cael ei brísio a'i werthfawrogi yn gymhwys fel nerth march, neu nerth ager, 
o herwydd ei gymhwysder i wneyd arían ; cael fod }t holl fyd o'r bron yn 
ystyried addysg dyn ar ben pan y gall gyfríf Uôg, cadw Ilyirau a mesur ei 
ffarm, tra y mae y grëadigaeth gyfan o wirionedd heb erioed wawrio ar ei 
lygad gan gyuneu fflam cariad ac addoliad yn ei galon ! " Yr wyf fi yn 
gwybod digon i fy nghrefit/' ebai un. Da iawn, fy nghyfaill ; ond a wyddost 
ti pa beth y w dy grefil P A wyddost ti mai crefit y crefftiau> y grefft ag 
sydd yn cynnwys pob crefil ynddi ei hun, y flaeuaf a'r benaf o'th hoU ddy- 
ledswyddau^ yw bod yn ddyn, ac a wyddost ti yr oll sydd yn anghenrheid- 
iol i hyn ? A ddadblygwyd dy holl enaid ? A ddygwyd pob gwirionedd 
o'i fewn i oleuni y dydd ? a yw pob hedyn a gynnwysa wedi dwyn fiírwyth 
perffaith P Cred, íy nghyfaill, mai y cyntaf o'r hoU wirioneddau ag y mae 
Uwyddiant dy enaid yn dibynu amynt, yw fod pob gwybodaeth i'w cheisio 
er ei mwyn ei huu ; fod y gwirionedd i'w geisio^ nid am y gall fod yn 
ddefnyddiol i dy grefil, ond am ei fod yn hanfodol i dy ddynoliaeth ; fod 
yn rhaid i dy enaid gael gwirionedd neu drengu ; ei fod mor anhebgorol 
iddo â goleuni i'r Uygad, neu awyr i'r ysgyfaint; fod yn rhaid i dy enaid 
gael gwirionedd am yr un rheswm ag y mae yn rhaid i'th gorff gael ymborth 
ac awyr, o herwy dd hebddo nis gelli fy w, — nis gelU fod yn ddyn. Ni wadaf nas 
geUi fod y debyg i ddyn : geUi wisgo fel dyn, bwy ta fel dyn, cerdded fel dyn, 
edrych fel dyn; ond pa le y bydd dy ddyndod ? I'th ddiUedydd gelU fod 
yn ddyn, o herwydd yr wyt yn hysbysiad rhâd rhodianol o'i ffasiynau new- 



GWIR WERTH ADDTSO. lî' 

yddaf ; i ày bobydd gelli fod jn ddys, o berwydd yr wyt yn difii ei dorthau ; 
i dorf gegagored y ffylìaid gelli ymddangos yn ddyn^ o berwydd yr wyt o 
bosibl yn carìo côd drom ; ond i dy Dduw — Duw y Gwirionedd Tragy- 
wyddol, yn fflamiad llygad llosgadwy yr Hwn y mae pob celwydd 301 ym- 
grebachu ac yn myned yn ddìm — a wy t yn rbywbetb beblaw ffugiwr a dyn- 
waredwr dynoliaetìi ? Ow ! gynifer o ertbyliaid sydd yn y byd yma, beb 
erioed eu geni i fywyd, beb eríoed ddecbreu byw ! cyrff yn rbocUo, oddi- 
mewn yn waeth na gwag ! Yr ydym yn cofnodi enwau a rbif y rbai y 
djwedwn ni eu bod yn marw, byny yayw, yn rboddi o'r neiUdu y wisg 
iarwol sydd am eu bysbrydoedd ; ond betb am y rbai sydd yn meìrw o'r 
farwolaetb ysbiydol yma yr bon sydd yn ganmil mwy torcalonus a tbru- 
enus ? Pwy a wyla ac a alara ar ol y rhai hyn ? 

Yr ydym yn cly wed llawer y dyddiau hyn am ddeínyddioldeb ; deíhydd- 
ioldeb y peth hwii a'r peth arall. Cui bono F I beth y mae dda ? Beth 
yw ei werth ? Y rhai hyn a'r cyffelyb yw maenprofion mawr y dyddiau 
hyn. Nid yw dyn eì hun yn dianc rhag tynghed pob peth marchnadol ; 
o herwydd y mae yntau, y fath yyr brasgamìadau dynoliaeth yn yr oes bon, 
yn cael ei restru gyda'r byn ellir ei brynu a'i werthu. Dygir yntau i'r 
farchnad, ac am dano yntau y gofynir, pa ddefnydd a ellir ei wneyd o bono ? 
Llîosog a gwahanol y w atebîon dysgyblion diweddar Socrates a Bacon, tra 
y saíÌGmt yn y ÜBurcbnadía a'u breichiau ymhleth, gan byfiio eu Havana*8 ; 
ac aneiríf yw y defnydd a wneir bono. Anferthol yw'r pentwr bwyeiÚ 
sydd wrth faen llifo un ; anithrol yw y mynyddoedd o brídd at ba rai y mae 
un arall yn cael ei arwain gyda ei gaib a'i ferfa ; a thu hwnt i bob rhifydd- 
îaeth yw rhifedi y moch ag y mae rhyw Epiciurus garedig yn ei besgi ar ei 
gyfer; herwydd, bid hysbys i ti, O fy nghyfaill, mai hogi y bwyeiU yna, 
a cheibio y baw yna, a llyncu y moch yna, oll ond y blew, dyma ddyben- 
ion ardderchog ein bodolaeth ! Y mae natur befyd yn destun chwilfryd- 
edd neiUduol gyda'n Hathronwyr mygdarthol ; dros ei gwyneb yr anadUr 
cymylau eu hysbrydoUaeth, tra ymhiith ei chlogwyni a'i mynyddoedd yr 
adseinia y gofynìad diddiwedd, I ba beth y mae dda ? Diríf ydyw ei 
deíhyddioldeb hithau. Y mae digon o haìam ynddi i bedoU asynod y 
grëadigaeth, a digon o lô i rostio yr ** anifeiliaid ar fil o fynyddoedd ; " y 
mae yn perí i ddigon o dybaco dyfu i gyfansoddi nefoedd hoU genedlaeth- 
au dyfodol y ffylìaid, a digon o garth i grogi pob cnaf hyd ddiwedd y byd. 
Ardderchog yn ddiau yw y defnydd eUir wneyd boni ! Fel pe byddai 
teml fawr y Duwdod, ag y mae ẁedi ei ddewis i fod yn breswylfod eì fawr- 
edd a'i ogoniant, wedi y cwbl yn ddim amgen na chistle, neu ydlan i'w 
grëadur ! Fel pe byddai y biyniau tragywyddol ag sydd fel aUorau yn y 
deml, yn.arogldarthu hwyr a boreu tua'r orsedd fawr uwchben, yn ddim 
ond chwarelau ceryg a Uech ! Fel pe byddai yr Eden hardd sydd yn 
gwenu mor siríol o'n hamgylch yn fuddìol i ddim ond i godi cloron a maip ! 
Fel pe byddai y coedwigoedd pin ag sydd yn gorwedd ar y ddaear, fel 
cysgodan gwyrddìon bryniau y nef, wedi eu taflu yma yn unig i borthi ein 
meUnau llifio ! Fel pe byddai y Uygaìd gleision mawríon, drwy ba rai y 
mae y ddaear yn boffi edrych i fyny tua'r nef, yn ddim ond dyfrffosydd i 
gludo nwyddau ! Fel pe byddai yr wybr ogoneddus, sydd fel Uygad y 
Caríad Tragywyddol yn edrych i lawr i galon dyn, yn ddim amgen na 
gwynt^rr neu gom mŵg ! Defnydd yn wir ! Pa hawl sydd genym ni i 
houi y fatb ddefnydd a hyn, a dim ond hyn i babeU yr Ydwyf Mawr, a 



18 GWm WEBTH ADDYSO. 

chodî ein bjrihod marclumdd ymhob coogl o honi, gan ei thioi yn ogof 
Dadron ? A dybenion natni — ^beth a allwn ni obeiúiio ei wybod am y rhai 
hjn î Onîd digon i ni wybod ei bod, yn ei holl ogoniant, nmwredd^ hardd- 
wch, diogelwch, Bed^ nchder, a dyfiáder, i ni ei hadnabod^ ei theimlo^ ei 
cham, a'i meddiannu ? A dybenion dyn — ^i ba beth y dyiysît dy ben^ fy 
nghyfaill anwyl, yn nghylch defhyddioldeb dy hunan bach, yr hyn ond 
odid sydd eithaf distaS yn y diwedd P Beth y w i ti pa diyben y mae dy 
fywyd unigoi di yn ei ateb yn nghanol rhyferthwy y Bywyd Cyfiredinol ? 
rn fodd y deui byth o hyd i bsdiam a pha fodd dy fodolaeth ? Drwy ba 
reol rhifyddegol y dysgwyli weithio allan y broblem ddiddiwedd hon ? Paid 
a syfirdanu dy hun ac eraill yn ei chylch, a thro dy hun at ddyben mawr 
eglnr dy fywyd. '' Y dirgeledigaethau sydd eiddo'r Arglwydd;" un peth 
sydd amlwg, dy fod wedi dy fwriadn yn ddyn. Bydd dLthau yn ddyn> a 
bydd sicr na fydd dybenion a deínydd dy fodolaeth yn ol o ddyn. Os wrth 
fod yn ddyn y cei fod yn anghenrheidiol i ti ddifa moch, codi maip, gwneyd 
pedolau, cymynu coedwigoedd, £deneiddio anîaldiroedd, dofi r fellten^ 
haiamrwymo cyfandiroedd, a phriodi'r Dwyrain âV Gorllewin, gwna hyny 3 
ond na freuddwydia am foment mai er mwyn hyn yr wyt yn bodoli, ond i 
ddyben ardderchocach, hyd yn nod na hyn« nid Uai nag i fod yr oU ag y gall y 
natur ddynol fod ; yr hyn y bwriadodd y Jehofa Tragywyddol i ti fod pan y 
y dywedodd, "Gwnawn ddyn ar ein dblw ein hun." Hyn a geìff fod yn 
nod dy fy wyd, bod yn ddyn. Syrthîo'n fyr o hyn y w syrthio yn fyr o bobpeth ; 
bod yn fetluant truenus,yn rhiái, yn rhan, yn atf-iod; 'ie tydi, er mor sylwedd- 
ol a gwirioneddol yr wyt yn ymddangos, ac yn tybio dy fod, a thi yn unig o'r 
0II a wnaeth Duw. O herwydd y mae pawb eraill grëaduriaid Duw yn 
dyfod yr hyn y bwriadwyd iddynt fod. Y mae dy loiau yn dyfod yn 
wartheg gwirìoneddol; yn eu bywyd rhoddant ddigonedd o laelîi corddadwy, 
ac wedi marw y maent yn gwneyd beef anwadadwy. Y mae dy ẃyn yn 
dyfod yn dde&id bob un, yn dwyn cnwd tew blynyddol o wlân, ac yn 
eu henaint yn troi yn gìgfollt o'r fath dyneraf. Dy foch hefyd — ^beth am 
danynt hwy ? Diau nad ysbrydion o foch mo honyn1>— Tn fdluog nid yn 
unig fel pob moch i weled y gwynt, ond pe byddai raid i farchogaeth y 
gwynt— ond moch cwmpasog, blonegog, Ilydanochrog, dilygad, diwddf, di* 
goes. Ond beth am danat ti, eu porthwr ? Prin y byddai yn werth dy 
gneifio di ; Iled anhawdd, yr wyf yn coelio, gwneyd Uedr o dy groen di ; a 
phorc ammheus iawn, yr wyf yn ofni, a wnelai dy gnawd diy hyd yn nod 
mewn Bologna Sausage ! Beth gan hyny a elli di fod? Bwriadwyd i ti 
fod yn ddyn; dyn yn unig a elli di fod. Peidio bod yn ddyn yw bod yn 
— ddim! 

Y mae yn bryd deall a chredu yn awr ac am byth, fod gwybodaeth i 
bawb— fod yr oU o wybodaeth i bob un ; o herwydd fod gwirionedd yn 
perthyn i ddyn fel dyn, pwy bynag, pa le bynag, a pha beth bynag a fyddo. 
Etiíeddiaeth pob dyn ydyw byd ysbrydol y gwirionedd. Nid ydyw deddfau 
y nefoedd yn caniatáu monopoly ynddo. Nid etifeddiaeth dosbarth, na 
gradd, na phersonau penodol mo hono, ond eiddo pawb, îe, dy eiddo di, 
apostol y gaib a'r rhaw. *' O ! " medd apostol y gaib, ond odid, ** Galiaf 
fi wneyd yn eithaf heb eich dysgeidiaeth a'ch gwybodoeth chwi. Pa 
help fydd eich gwybodaeth i mi at geibio? Fe fyddai torth o fara a 
Uercyn gaws yn fwy werth na thunnell o'ch Uyfrau i mi at drin y 
gaib ; ac o'm rhan i, yr wyf yn meddwl fy mod i a íy nghaib wedi gwneyd 



6WIR WERTH ADDYSG. 19 

llawn cymaînt o'm bol ar y byd ypia a chwi, pobl y Uyiraa yma; er bod 
llyfirau yn burion yn eu Ue aiD w» i." Gwir^ O apostol ! mawr yw y gaib, 
a maw; yw y rhaw, a mwy, pe credit, ydwyt ti, apoatol y gaib a'r rhaw; ac 
úniawn v bernaist mú dyfnach y dìsgynai y gaib i'r clai, a tbrypaach y 
rh^wìad bridd a defli trwy fwyta bara a chaws, na thrwy fwyta llyfrau. Ond 
attolwg, ardderchocaf apostol ! ai dwy law i gydio yn y gaib, a dwy 
ysgwydd i drin y gaib, a cheg a chylla i fwyta bara a chaws, ú byn sydd yn 
gwneuthur i íyny dy holl gynneddfau P Hyn, a dîm ond hyn P Ai bara 
à chaws wedi bod dan oruchwyliaeth y cylla yw swm a sylwedd dy hoU 
ddynoliaeth P Hyn, a dim ond byn P Rhagorol yn ddiau yw bara, ac 
enwog yYf oaws ; ond onid oes rhy w gongl fach o'th fewn, 

Lle y b^ddai i'p newyn bara 
Er i Ferwyn fod yn toa, 
A.C na fyddit danudd hawB 
Br i'r Wyddfa fod yn gaws î 

Dal at y bâra, ac ymbyfryda yn y caws ; ond tâl ychydig o sylw i'r rhaa 
Jhono ag sydd yn rhywbetìi amgen na bara a chaws, uas gall bara a chaws 
ei digoni; fe allai y cei allan ryw dro mai dyma'r rhan ardderchocaí o 
honot.. Anrhydeddus yn ddiau yw y gaib, ac ardderchog yw y rhaw, a 
bawdd y gelli fod mor falch o honynt ag un teyrn o'i deyrnwialen ; ond 
ystyria fod ynot ti, 'íe, ynot ti, apostol y gaib a'r rhaw, gynneddfau all 
hwylío y gwynt a llywio y fellten, a'th wneyd yn apostol nerth a goleuni ; 
'íe, a ddichon gloddìo i mewn i fynyddoedd tragywyddoldeb, a'th wneyd yn 
apostol gwirionedd a dwyfoldeb. 

Er mwyn dyn y gwnaed y grëadigaeth, ac nid dyn er mwyn y grëadig- 
aeih. Y mae hi yma, yna, acw, o'i ol, o'i flaen, o'i amgylch, er mwyn i 
ddyn ei gwneyd yn eiddo iddo ei hun. Y mae wedi ei lledu o'i flaen 
mewn harddwch anghymharol er mwyn iddo yfed ei phrydferthion i'w 
enaid, nes y lli&nt hefyd aUan o hono. Y mae ei chynghaneddion 
swynol yn nofio o'i amgylch er mwyn i dànau ei enaid gael eu cyweirio i'r 
un beroriaeth. Y gwirionedd ag sydd uwchlaw pob peth arall yn yr oes 
hon yn galw am ein crediniaeth ydyw, mai ^m yr enaid yn unig y mae 
gwerth aufeidrol; ac o ganlyuiad, mai er mwyn yr enaid y mae pob peth 
meidrol yn hanfodi. Daear, gyda'i harddwch annhraethadwy, a nef gyda'i 
gogoniant annherfynol — wedi eu bwriadu i gyfoethogi calon, ac i fendithio 
enaid dyn, y maent. Dy ddyledswydd, o ganlyniad, fy nghyíaill, tuag at 
Dduw a thuag atat dy hunan, ydyw dwyn dy galon i undeb â gwirionedd 
a harddwçh bodolaeth. Trosedd yn erbyn Duw ydyw esgeuluso arfer dy 
gynneddfau yn y modd ae i'r dybenion a drefnodd efe. Onid oes genyt 
lygaid P ac onid yw hyn yn profi fod rhywbeth i'w weled, a bod dy lygaid 
di i edrych atno ! Ydy w ; a thra y mae awyr las, a chymylau aml-Iiwiog 
yn grogedig uweh ben, coed gwyrddleision, maesydd meillionog, blodau na 
wisgwyd Solomon yn ei holl ogoniant fel nn o honynt, a'r '* dwyfol wyneb- 
pryd dynol " o'th amgylch, oU fel gweledigaethau dwyfol i ddyrchafu dy 
galon at yr Harddwch Tragywyddol— pechod a fyddai i ti gau dy lygaid a 
melldithio dy hunan â dallineb. Onid oes genyt glust P ac onid yw hyn 
yn profi fod rhywbeth i'w glywed, a bod dy glust dithau i wrando arno P 
Ydy w ; a thra y mae cerddoriaeth natur yn swnio yn dy gly wedigaeth, tra 
y mae y môr yn dwfn ruo wrtho ei hun, yr afonydd yn dystaw sìbrwd eu cân 
wrth y dolydd, yr awelon yn araf suo y dail i gysgu, a'r côr adeiniog yn 



20 GWIR WEBTH ADDYSŴ. 

"Düÿra â'u llfifiHi lloii 
W^raiiiBliiir],1iioKeîlkm;'' - 

a tiB 7 mae Uais cariad a sercb yn dyfera o wefosan y rhai sydd lioff genyt 
— cam á daioni y nefoedd fyddai i ti gan dy glostìan, a dedfrydu dy hnnan 
i fyddardod. Ac onid oes genyt feddwl ? ac onid yw byn yn profi fod 
rbywbeth i'r meddwl hwn ymwneyd âg ef P Dian; y mae Byd o wirionedd 
''na welodd llygad, na chlywodd dnsty ac na ddaeth i galon àjn " freudd- 
wydio am ei gyffdyb— byd nad ydyw haiddwch yr enfys pan^ fel ael y 
Gomchaf, y mae yn gwenu ar yr ystorm ddiâanol--dysgleiràeb y ser pan, 
fel llygaid angelion^ yr yspient o'r tn cefìi i groglen barthedig y nef ar fyd 
yn cysgn — ^neu ogoniant y Gorllewin pan y mae 

IBHanliUwrrrheUU 
'lí ymwyio i yinoerif — 

ond adlew^rrcbiad gwanaidd o hono, fel adlewyrchiad yr haul yn y gwlithyn 
ciynedig ; — byd ag sydd nid yn unig yn haurdd ond yu harddw<£ ; — býd 
nad ydy w cerddoriaelb mil leisiog natur ond adsain egwan o bono^ fel ad- 
sain rhnad y môr yn ystafelloedd y gragen. O fy mrawd, pa beth yw dyn, 
er mwyn yr hwn y mae hyn oll yn bodoli P Ai un o anifeilîaid gweithgar 
y maes, a'i ran yn y bywyd hwn, yr hwn y mae ei anadl yn syrthio i'r 
ddaear P Ai olwyn mewn peiriant, tiöell nyddu mewn /actory, nen faeii 
mewn melin P Na ato Duw ! Ond yr hyn y geilw Shakspeare ef^ 
" harddwch y byd ;" yr hyn y geilw Novdis e^ " Messì'as natur," ei Hen- 
einiog, yn yr hwn y cyflawnir ei haddewidion cyfoethocaf ; yr hyn y 
galwai loan Aur-enau ef '* y gwir Shechinah/' trwy yr hwn y tywyna go- 
goniant yr Anfeidrol ; yr hyn y geilw y GaÌT Dwyfol ef " delw yr Elohim," 
yr hyn sydd yn cynnwys yr oU o'r IleiU, a mwy nag y gaU tafod dyn ei 
draeâiu byth. 

Gan mai y cyfiyw ydyw dyn i fod, a chan mai gwneuthur áyn yn gyf- 
ry w ydyw ei addysgu, yn helaethaf a gwir ystyr y gair, bydded i'r gwir- 
ionedd yn awr apelio at bob un gyda'r nerth a'r awdurdod ag y mae ei 
dragỳwyddol bwysigrwydd yn ei deilyngu ; tra y mae gwirionedd i'w wybod, 
haiddwch i'w deimlo, neu ddaioni i'w wneyd yn eiddo i ni, y mae ein dyn- 
oUaeth yn anghyflawn, a'n haddysg yn anmherffaith. Pa bryd y gellir 
dyweyd mewn gwìrionedd am danom ein bod " wedi gorphen ein hysgol," 
Duw yn unig a ẃyr. Nid yn y byd hwn, bid a fyno. Yn y lle cyntaf, y 
mae aarganfyddiadau oesoedd o lafur meddyliol i'w gwneyd yn eiddo i ni. 
O'n blaen y gorwedd y gwirioneddau a gynauafwyd gan bob meddwl 
ymhob oes, o bob cẁr o'r grëadigaetb, i'w meddiannu genym ni. A thu 
draw i hynyna oU y gorwedd y tiriogaeth ëang, ëang, gwirionedd anoresgyn- 
edig, Ue nad ydyw ysbryd dyn eto wedi bod ; o herwydd nid ydyw aden- 
ydd ysbryd eto ond wedi yn brin gyffwrdd âg ymylon bodolaetb. Y mae 
dÌTgefion dirif yn y nefoedd a'r adaear yn dy^wyl am y dewin, wrth 
wregys yr hwn y crog y galluoedd a'u hegyr. Ý mae gan y ser gyfrinion 
yn nghadw heb eu sibrwd wrth un glust ; y mae gan y dy&der drysorau 
afrifed yn ei harffed heb eu harUwys o flaen un llygad. Yn ngheUoedd 
tywyll y tyngedesau y mae rhôl ar rhôl o ddeddfau y grëadigaeth, mor 
dragywyddol â'r creigiau, mor gyfiredinol â bywyd, na ddarllenodd un 
Kepler, Newton, na La Place. Ý mae lluniau byw o brydferthwch nad 
ymddangosani i un Ilygad, yn ymdyru o'n hamgylch. Y maent yn Uenwi 



T CHWIL-LTS. tl 

yr olygfii pan yr ediychwn ar y maes blodeuog, neu y ll^joi deiliog. Y 
maent yn llithro ar belydrau y ser, yn gwylio uwch ein gobenydd, ac yn 
hoíran o amgylch ein breuddwydion ; a phe tynid y llèn, ni a*u ^elem 
nes i*n calonau orlifo â chariad^ a'n heneidiau âg awen, 301 ein hysbrydoli 
i'w hanfarwoli ar y canms, i'w cerfio yn y graig farmor, nen i'w gwisgo 
mewn geiriau tanllyd byw. Os ydyw Beetboven a Mozart wedi marw, y 
mae y saith blaned eto yn "rhedeg hyd eu rhodau," ac yn gwau cynghan- 
eddion mor felus^ dyeithr, ac annaearol ag erioed. 

[Y mae amryw o'n darllenwyr, o bosibl, wedi clywed am '' Y TaABTHODTDD TS AiiEB- 
lOA," ofl nad wedi ei weled ; eef argraffiad hardd oV Tbaethodtdd a cnrhoeddir yn 
New York yn rhifynan trimiaol, dan olygiady Paroh. W. Boberts, gynt o Runcom. At 
yr jËgrìfBa a gyhoeddwyd ffenym ni, chwanegir " Adran Americanaidd,*' yn cynnwys 
traewodau a chjrfimBoddianAU prydyddol gan bersonau o*n oydgenedl sydd vn awr yn 



hrfr ymy Taleithiau Cyíunol. Ac un o'r traethodau hyny yw y traethawd biaenorol ar 
wir Werth Addyag. Yr awdwr yw Mr. Llewelyn loan £yan8, B. A., mab y Paroh. 
E. T. Eyans, Baoine ; ŵyr o du ei dad i Mr. Eyans, Maes-y-ooed, Caerwys, ao o du d 
fimi i'r diweddar Baroh. B. Boberts, Tan-y-clawdd, BMwabon. Yr oedd y C^rmro 
ieoano talentoff hwn yn ddiweddar yn im o gynnrychiolwyr dinas Bacine, yn Neddf- 
wneuthnrfa Tfúaeth wisconsin ; ao yn awr y mae efe yn un o brif golegau America yn 
▼mbarotôi fr swydd gysegredig o weinidog yr efengyL Dichon y bydd ambell ddar* 
Ilenydd yn bamu foâ rlud o syniadau y traethawd, yn gystal a'i ddullwedd, yn rhy 
** Amerioanaidd ;" ond darllened ef eUwaith cyn ei gollBurnu, ao efe a gaiff allan, ond 
odid, fod tuedd y traethawd yn dda, a'i ffy&nsoddiad yn gampus. Tra ^ gwelir ynddo 
wresogrwydd ysgrifenydd ieuanc yn ymhd ei bwno hyd yr eithaf, mae ei gyfhniad o'r 
athionyda a'r bitfdd yn g^euthur yr ysgrif yn un dra phrydferúi.] 



y CHWIL-LYS. 

PENNOD I. 
▲H BTDDn) OTDWTBOD HSWN OBEFTDD. 

Y MiE y pwnc o ryddid crefyddol yn faes ëang a phwysig, ac y mae dysg 
a dawn wedi caei eu dyhysbydda a'u gwastraâfu wrth eì drafod. Myn rhai 
mai rhyddid i wneyd fel y gwelont hwy yn dda yw rhyddid crefyddol ; ac 
os meiddia neb gredu, dywedyd, neu wneyd yn groes iddynt hwy, nid ar- 
bedir unrhyw foddion i ddarostwng a dystewi y cyfryw. Os yw cydwybod 
yn feddiant personol rhwng êi pherchenog â Duw, Crëawdwr a Barnwr 
pawb^ y mae yn amlwg na ddylid arferyd trais a gormes at neb ar gyfrif 
gwahaniaeth bam a golygiad mewn pethau crefyddol; canys y mae yn 
eglur mai i Dduw y mae pob un yn atebol am ei gr'efydd^ neu am yr am- 
ddifadrwydd honi ; ac y mae y dybiaeth fod gan rai dynion, neu ryw 
enwad crefyddol, hawl ddiffael i ddirgymhell a gwasgu pawb i*r un farn â 
hwy^ yn egwyddor Iygredig, ac yn drylawn o*r canlyniadau mwyaf ofnadwy. 

Y mae yn groes i ddeddf rheswm, a rheol yr Ysgrythyr, 

Y mae gwahaniaeth mawr rhwng dyn fel goruchwyhwr moesol yn gyf- 
rifol yn uniongyrchül i Dduw, â'r hyn ydyw fel deiliad yn y cyfundeb 
gwladol. Yn ei gysylltiad â chrefydd, y mae yn atebol i Dduw yn unig 
am ei olygiadap : os dygwydd iddo fod yn aelod neu yn swyddog eglwysig, 



22 Y CHWIL-LYS. 

bydd yn atebol i'r weîmdogaeth ac i'r egiwys am ŵ fachedd a'ì farn ; ond 
pe troseddai ar çithrawiaeth a dysgyblaeth yr enwad y perthyna efe iddo, y 
cwbl ag a all yr awdurdod eglwysig ei wneyd fyddm ei ddiarddel o bob 
cysylltiad swyddogol nea eglwysig. Ám olygiadau hereticaidd, nid all 
dysgyblaeth fyned ymhellach na diarddeliad y troseddwr^ Byddai dìlyh 
y dyn beì'as âg ysbryd dial^ a'i ddarostwng i ddirwyaeth a chosbau eraill o 
natur bersonol a theuluaidd^ yn greulondeb annaturiol^ anaddas i'w enwi 
ymhlìth y rhai a brofiesant heddwch, maddengarwch^ ac ewyllys da tuag 
at ddynion. Mewn awyr o'r fath, dirywia gwir ryddid crefyddol i ben- 
rhyddid ^mîg a chreulawn. Saif dynion ar dir gwahanol iawu fel deîliaid 
o Iywodraeth wladol i'r hyn ydynt fel goruchwylwyr moesol yn eu perth- 
ynas â chrefydd. Fel gwithddrychau lly wodraeth^ y mae pob un dan yr 
un awdurdod wladol yn rhwym i ddeddfau ei wlad, ac y mae y gwir wlad- 
garwr yn aml yn ymostwng i ddeddfau anghyfiawn a gorthrymus er mwyn 
heddwch y wlad^ hyd'nes y ceffir ffordd reolaidd i'w diddymu, a gosod rhai 
gwell yn eu Ue. Fel aelod o'r cyfundeb gwladol, y mae pob un yn rhwym 
o aberthu yr hyn a elwir ŷn " rhyddid natariol" i gryn raddau ; canys Ile y 
mae rhyddid naturiol yn teyrnasu mewn rhwysg, nid all fod yno ddiogel- 
wch personol nac amgylchiadol, eithr rhaid i fywyd, cymeriad, ac eiddo, fod 
yn agored yn wastadol i anwadalwch, cybydd-dod, a drygionî, pob un ; á dar- 
ostyngai hyny y cyíryw wlad i annhrefn, tlodi, a barbariaeth. Y mae 
genym hawl i amddifiyn ein heiddo yn erbyn ymosodiadau Iladron a llofrudd- 
ion ; ac ìfelly wrtb roddi i fyny y drygau y teimla y dyn gwyllt yn rhydd 
i'w cyflawni, yr ydym yn ennillwyr fel deiliaid rhydd o gymdeithas ddynol. 

Pa mor belled y dylai dyn gael rhyddid crefyddol sydd ofyniad o bwys 
i ddynion pob gwlad. Dywed y Pagan y dylai gael cario allau'ei gyíun- 
draeth grefyddol, hyd yn nôd dan lywodraeth Brotestanaidd, fel y gwelo 
yn dda. Dy wed y Mahometaniad y dylai yntau gael bob cyfleusdra i arddan- 
gos holl orchymynion a defodau y gau brophwyd, pa mor groes bynag y 
gallent fod i weddeidd-dra cyfiredin, i heddwch y wlad, neu i grefydd y 
Testament Newydd. Haera y Pabydd yn fuddugol mai ei grefydd e/ 
yw yr unig un wir, ac y dylai gael ei chofleidio ymhob gwlad ; ac os na 
dderb^mir hi yn wirfoddol a thawel, ínai rhaid yw defnyddio moddion gor- 
fodol y gyfrailh wladol, y cleddyf, y chwil-lys, a'i holl arteithiau ofnádwy 
ac uffernol. Os gwna yr hyn a eilw dynion yn rhyddid crefyddol ormesu 
ar iawnderau addefedig eraill, peryglu cymdeithas, hau hadau cynhen 
mewn teuluoedd, gwneyd dynion yn agored i ddirwyaeth, carchariad, poen- 
au yr arteithglwyd, angeu araf a dychrynllyd, — i wawd, poen, àc ing, tra 
yn fyw, ac i warth a melldith wedi marw, — mor bell ag y gall dyniou warth- 
rnddo a melldithio corff marw, — dylai cyfraith y tir, holl deimíadau gwlad- 
garol, a dylanwad Cristionogol cenedl, gael eu rhoddi yn wrthglawdd mawr 
i attal a dinystrìo y fath gamarferiad o'r hawl sydd gan bob dyn i ymddwyn 
yn ol ei gydwybod mewn pethau ag ydynt wir ysbrydol gyda chrefydd. 

Cymerwn enghraìfit Y mae yn wirionedd tra hysbys na oddefir un fiuri 
o grefydd Brotestanaidd yn nhaleithiau y Pab, oddieìthr fod gan Ëglwys 
Loegr hen ysgubor i addoli tu allan i furìau dinas Rhufain, a bod gan yr 
Amerìcaniaid le tu fewn i'r ddinas. Y mae yn bwnc y dyddiau hyn hefyd 
nad yw Pabyddion ein gwlad ni yn foddlawn i'r rhyddid crefyddol sydd gan- 
ddynt yn bresennoLeithr eu bod am ddyfod â'ucyfundraeth i'n plith yn ei holi 
ranau. Y maent am sefydlu glwysly wiaeth, ac am gario Ilẁon eu holl swydd- 



Y CHWIL-LYS. 23 

ogîoii eglwysig i weithrediad yn njmchweliad Protestamaeth^ dinystr neu 
ymostjoigiad y rhai a welant hwy yn dda eu' galw yn hereticiaid; ac y maent 
am yspeilio rhyddid pawh a wahaniaethant mewn ham oddiwrthynt hwy^ i'r 
dyhen i gael Uawn feddiant o'u rhyddid hwy ! Ni chaniatâ Pahyddion y 
Cyfandir wir ryddid i ddyeithriaid ua hrodorion yno ; ond y maent hwy 
a Phahyddion ein gwlad ni am gael penthyddid i'n hyspeilio o freintiau 
trî chaiit o fiynyddoedd, ac o hawliau cyfoesol â dynoliaeth. Os dygir 
rhyw arf i'r maes yn yr ymdreeh mawr o blaid achos Mab Duw yn y byd, 
yn groes i allu y gẃirìonedd^ darbwylliad, rheswm^ ac argyhoeddiad^ '^ o'r 
drwg y mae." Y mae yn anghyfiawnder â dynion^ ac yn gâs yn ngolwg 
Duw. '^ Yr lesu a atebodd, Fy mreniniaeth i nid y w o'r byd hwn. Pe o'r hyd 
hwn y hyddai fy mreniniaeth i^ fy ngweision i ymdrechent^ fel na'm rhoddid 
i'r luddewon : ond yr awr hon nid yw fy mreniniaeth i oddiyma." Trwy eg- 
wyddorìon^ ac nid trwy arfau^ y mae crefydd Crist i gael ei lledann yn y hyd. 

Rhaid fod rhyddid cydwybod mewn pethau crefyddol yn un o'r pethau 
anwylaf a feddwn^ ac er mwyn yr hwn, y mae Uawer o dan ddwylaw dy- 
hirìaid Paganaidd a Phabaidd wedi coUi eu bywydau yn hytrach na 
pheryglu eu hiachawdwrìaeth, gwadu Crìst^ a thynu dirmyg ar wir grefydd. 

Y mae Pabyddiaeth o'r dechreuad yn grefydd erlidgar^ ac wedi ymgodi 
o derfysg, ac yn cael ei fiurfio o'r elfenau mwyaf erchyll a luniwyd erìoed 
gan ddynion yn byw mewn cymdeithas, a'r cyfan yn cael ei wneyd dan 
gochl crefydd Crìst, a ffuantiaa o zel a sancteiddrwydd. Oddieithr i bawh 
droî yn Bahyddion, nid all y grefydd hon lai na bod yn erlidgar ; a phe^ 
hae yn bosibl i holl drigolion y byd ddyfod yn broselytiaid i'r cyfeiliomad 
mawr hwn, nipheidiai ei hysbryd afionydd, terfysglyd, a dialgar ; canys cawn 
fod ymraniadau fiÿmig yn terfynu weithiau mewn gwenwyniad a Ilofradd- 
iaeth^ yn fiTjmu ymys^ ei hamry wiol urddau, megys y Ffrancisciaid^ y Dom-* 
iniciaid, &e. Ped arosai dim ond un dyn ar y ddaear yn groes yn ei fam 
i Babyddiaeth^ hyddai hwnw yn wrthddrych gelyniaeth dioírydwyr penhoeth 
a gwyllt y grefydd hono; ac os nad yw yn debyg y daw yr holl fyd byth 
i gydweled â dilynwyr y Pab, a bod dynion yn credu ac yn cyhoeddi y 
gwirìonedd fel y mae yn yr lesu yn cyfodi weithiau yn eu plith hwy eu 
hnnain^ — y mae yn eglur na pheidia gweithrediadau creulawn y bwystfil 
tra y cafifo ysglyfaeth i'w rwygo, a thamaid i'w larpio. Gan fod y Grefydd 
Babaidd wedi ei sylfaenu ar egwyddorìon afresymol, annyoddefol, ac erlid- 
gar, rhaid fod ei hanian yn *' ddaearol, anianol, cy threulig." 

Sonia Ilawer fod Pahyddiaeth wedi mwyneiddio yn ei natur a'i gweithred^ 
Jadau, ac nad ydyw yn ein dyddiau ni y peth a fu er ys caurìfoedd yn ol, 
pan loddestai y Hì'aws ar y fiagodau a ddyfethent y merthyron crìstionogol* 
ac y perìd i wledydd cyfan bly gu i daranfollt Ilys y Pab. Ond rhaid Ilwyr-^ 
ddinystrìo hon cyn ei gwneyd yn fwyn ac yn bur ; y fath ag a fyddai yn 
fendith i'r hyd. 

PENNüD II. 

SAirC nOlCNia A DEOHRBUAn T CHWIL-LT8. 

Gan fod Fray Domingo, neu fel y gelwir ef yn awr, Dominic, yn meddU 
vr anrhydedd, neu jm hytrach y gwarth, o fod yn sylfaenwr y Chwil-Iys> 
byddai yn gymhorth i'r darllenydd fod yn gydnabyddus â'r prif hethau 
yn ei fywyd. 

Hyd tua y fl. 1184, addefld Esgobin Eglwys Rhufain fel amddiflTynwyr 

o 2 



24* T CÎHWÍL-tTS. 

y ffýdá, ac ymddiríedìd iddynt hwy y gwaith o wneyd ^rmchwiliad am her^ 
eticiaid ; ond cafwyd fod anghen am offerynaa chwanegol i*r gwaith o ddi* 
wreîddio gwir dJilynwyr yr Oen. Yr oedd eisieu dynion a ymroddent yn 
llawn i fod yn weision ufudd a galluog i gyflawni poh math o dwyll^ creu- 
londeh, a Ilofruddiaeth. Fe allai fod yr esgohion yn aml^ oddiar henaint, 
neu fath o diríondeh, yn analluog i ddyoddef yn ddihaid ruddfanau heretic* 
îaid yn marw, neu i drochi eu dwylaw hoh dydd mewn gwaed dynol. Yn 
wir ýr oedd yn anghenrheidiol cael dynion mewn eyflawn nerth^ o ddrygioni 
sefydlog, ac o yshryd anturîaethus, i ymosod ar anhawsderau a pheryglon y 
swydd fod yn Chwil-Iyswyr. Yr oedd eisieu rhywheth mwy na hod 
gallu gan lys esgohol i chwiUo am hereticiaid a'u condemnio ; ac nid oedd 
awdurdod yr ynad yn ddigonol i gyfarfod â phoh achos o ŵyríad mewn 
ham a hywyd oddiwrth Eglwys Rhufain. Yr oedd anghen am blant y fall 
i waith Ilofruddiog a gwaedlyd. Cafwyd hwynt. 

Yn ngwyneb yr amgylchiadau hyn, cymerodd y Pab Innocent III. y 
peth iV law ei hun, a phenderfynodd beidio gadael y gwaith o ddal a chosbi 
gwadwyr fiydd Rhufain yn nwylaw yr esgobion. Anfonodd gan hyny 
ddau ddirprwywr i Ddeheudir Ffrainc, i ddangos ei allu Ilawn yn yr esgob- 
aethau hyny lle ^rr oedd yr Álbigensiaid a*r Waldensiaid yn Ilì'osog ; ac i 
erchi ar i bob esgob, ofíeiríad, a Ilëygwr gynnorthwyo yn y gorchwyí ofn- 
adwy o chwilio am hereticiaid, eu poenydio, a'u merthyru. Ar berygl 
dinystr yn y byd hwn, a*r hwn a ddaw, y gwrthodid cynnorthwyo a chyd- 
weithredu. Y ddau genad oeddynt fynachod o'r enw Rainer a Guy. Y 
pryd hwn yr oedd croesgâd yn ymgynddeiríogi yn erbyn hereticiaid, a 
gwnaeth Simon de Montfort wlad Toulouse yn anialwch trwy ddifrod. 

Ar hyn cynnullodd Innocent Gynghor yn eglwys Lateran, yn Rhufaìn, 
Ile y traddododd ddwy bregeth danliyd. Yr oedd am gynhyifu pawb a 
berthynent i'w eglwys i ymosod ar anfiyddwyr y Wlad Sanctaidd, ac her- 
eticiaid pob parth. Daeth FouIques« Ésgob Toulouse, i'r Cynghor, gan 
ddwyn dyn ieuanc gwylltfrydig gydag ef, Hispaenwr, o'r enw Domingo 
de Guzman, neu Dominic. Breuddwydiasai ei fam, Juana, yr esgorai ar 
gi yn cludo pentewyn i roddi y byd ar dân. Yr oedd ei mab yn cyfateb 
i'r breuddwyd. Ganwyd Dominic yn Calahorra, yn y flwyddyn 1170, ac 
anfonwyd et yn fore i ysgol ragorol yn Yalencia, Ile yr efrydiodd dduwinydd- 
iaeth am bedair blynedd, gan ddilyn bywyd hunanymwadol a myfyrgar. 
Yn y flwyddyn 1206, gwnaeth Esgob Osma ef yn bresbyter ac yn ganon yn 
ei eglwys gadeiriol. Yn fuan wedi hyny gwnaethpwyd ef yn is-beríglor 
yr eglwys hono. Yr oedd yn awr yn dra defosiynol, efrydgar, a zeIog dros 
y fiydd, ac yn bregethwr mawr. Yn 1206, cymerodd yr esgob ef gydag 
ef i Ddeheudir Ffrainc, Ile y cyfarfuasant â'r uegeswr Pabaidd ac eraill, yn 
llafurío gyda Ilwyddiant bychan i ddychwelyd yr Albigensiaid. Dywed- 
odd Esgob Osma wrthynt nad oeddent yn cymeryd y ifordd iawn, ac y dyl* 
asent fyned allan yn ddiaddum, ac heb gôd uac ysgrepan, fel yr Apostol- 
ion. Gosododd ef a Dominic siampl iddynt, yr hon a ddilynasant gyda 
gwell Uwyddiant. Wedi ymweled â Rhufain, cafodd yr esgob ganiatâd gan 
y Pab i bregethu yn Ffrainc am ddwy flynedd. Cymerodd Dominic iV 
gynnorthwyo yn y gwaith. Ar ol dychweliad yr esgob i'r Hispaen, parhäodd 
Dominìc i bregethu i hereticiaid, weithiau gyda chynnorthwywyr, bryd arall 
heb nemawr neb ond ei hunan. Yn 1208, Ilofruddiwyd cenad Pabaidd, a 
dechreuwyd codi croesgftd dros yr eglwys. Parhái Dominicyn eì zel a'i 



T CHiriL-LYa. Mr 

wToláéb, yn pregetha ac yn cardota eì &ra o ddrws i ddrws. Yn raddol^ 
tynodd o'i amgylch amryw bersonau o'r un ysbryd ag ef ei hun. Yn y 
fl. 1215, bu yn Nghynghor Cyfiredinol Lateran, a chafodd ganiatâd i sef- 
ydlu urdd newydd o fynachod, gan fabwysìadu rhai or rheolau a gymerad- 
wyid yn barod. Sefydlodd fynachlogydd, Ue y trigai mynachod pregeth- 
wrol, — ^mynachod a feddent awdurdod i fyned oddiamgylch fel pregethwyr 
teithiol, i grochfloeddio yn erbyn yr hoU hereticiaid, ac i ddwyn ymlaen 
amcanion bradwrus a gwaedlyd y Babaeth. 

Aeth Fray Dominic rhagddo i sefydlu ei frawdoliaeth ; cafodd eglwys a 
chelloedd yn Toulouse, ac ar esgyniad y Pab newydd i'r orsedd a'r gadair, 
yn y flwyddyn ddilynol, gofynodd iddo am reithsgrif newydd, yr hon a roddai 
iddo lawn awdurdod. Rhoddwyd ei ddymuniad iddo gan Honorius III., yi 
hwn a ystyriai yr amcan yn deilwng o gefnogaeth, ac yn anhebgorol anghen- 
rheidiol i oruchafiaeth yr Eglwys Babaidd. 

Pan oedd Dominic wrth draed y Fab, adroddodd freuddwyd a welsai, 
ymha un y dangosid Crist, pan yn gweddì'o mewn eglwys un noswaith, á 
thair picell yn ei law yn barod i'w hyrddio yn erbyn pechaduriaid ; — un i 
ddinystrio y balch, arall i ladd y cybyddlyd, a'r Uall i ladd y glwth. Ad- 
roddodd bethau pellach a welsai am y Fam Sanctaidd a'i Mab, a bod gan 
y Mab ddau was, un o ba rai oedd Dominic ei hun, a'r llall oedd St. 
Ffrancis. Credodd y Pab hyn oll, neu o leiaf cymerodd amo wneyd felly; 
a rhoddwyd dwy Babysgrif iddo ; un yn mynegi ei fod ef a'i frodyr yn 
orchestwyr y ffydd, ac yn wir oleuni y byd ; a'r Uall yn eu galluogi i berch- 
enogi eiddo, a chyflawni eu swyddau bwrìado]. Cymerodd hyn le yn mis 
Medi, 1217. 

Y pryd hwn yr oedd gan Dominic swydd debyg i esgob, ond heb orsedd. 
Hyd yn hyn ni feddai fintai o hudgyfrinwyr, ac ni sefydlesid eto unrhyw 
lys awdurdodedig, o llaen pa un y gellid gwysio y drwgdybiedig. Ond ni 
chollodd efe amser i wneyd yr hoU barotöadau anghenrheidiol i gario ei 
fwriad a'i genadaeth i gy fiawn weithrediad. I'r perwyl hwn galwodd ar y 
gallu gwladol, a'r Tywysogion Pabaidd, i ddyfod i'r maes i'w gynnorthwyo 
yn y gwaith o chwUio allan am heresi, ac o ddal heretìciaid. Sefydlodd 
" gartrefiu Crist," i ymladd yn erbyn hereticiaid. Cynnorthwyai y rhai 
hyn y Dominiciaid yn eu gwaith ysgeler; a chan yr yr ystyrid hwy yn rhan 
o'r teulu ofnadwy, galwyd hwy yn hudgyfrinwyr. Cefnogwyd hwy gan y 
Pab Honorius tua'r fl. 1224. Erbyn hyn, cyhoeddodd yr ymherawdwr 
Frederíc H. ddeddf yn Padua, yn cyhoeddi awdurdod y chwil-lyswyr a 
apwyntiesid gan yr Esgobaeth Apostolaidd ymhob rhan o'i dirìogaethau. 

Er i Dominic farw yn y fl. 1221, yr oedd ei ddysgyblion yn ddifiin yn 
y gwaìth o weithio allan ei egwyddorion a'i gynlluniau. Yn 1229 y cyn- 
naliwyd y Cynghor hwnw yn Toulouse, ymha un, am y tro cyntaf, y gwa- 
harddwyd i'r Uëygwyr ddarllen Ysgrythyrau yr Hen Destament a r New- 
wydd. Ymdaenasai cêlgenadon y Chwil-lys erbyn hyn i wahanol barthau 
Ewrop, a rhedai gobeithion y diofrydwyr Pabaidd yn dra uchel. Ni 
amcanent at ddim llai na diddymiant yr hoU weddillion o wir grefydd oedd 
ar y ddaear. 

Seintiwyd Dominic yn fuan ar ol ei farwolaeth; a daeth yn g^rmer- 
iad mor ddilynwiw a chlodfawr yn yr Eglwys Babaidd, fel ag yr ysgrifenwyd 
cyfirolau cyfain mewn dull o fuchdraethau ac o ganmoliaeüi iddo« Y mae 
y Dominiciaid hyd heddyw yn un o brif urddau yr eglwys lygredig hon. 



96 T CHWIL-LTS. 

PBNNOD III. 

SE7TDLIAD A aWEHaBJCDUDAÜ T GHWHrLTS TN TOüLOÜSl. 

Wedi rhoddi cychwjDÌad priodol ì*t Dominiciaid a'u hadgyirìnwjr^ aeth 
Cynghor Toolouse^ a gryowyllwyd uchod, rhagddo dan lywyddiaeth 
Remanus, Cardinal St. Anglo, ymhellach fyth ; canys penderfynodd sefydlu 
llys o chwil-lyswyr ymhoh dinas^yn gynnwysedig o un offeiriada thri llëygwr. 
Ýn y â. 1233» cyfnewidiodd Gregory lA. heth ar y rheolau hlaenorol, a 
rhoddodd y gallu chwil-lysol yn Ffrainc i feddiant mynachod pregethol 
y Dominiciaid ; a thrwy Bahysgrif, rhyddhäodd yr esgohion oddiwrth y 
goTchwyl o chwilio am hereticiaidj a'u condemnio. Ar hyn sefydlodd 
Esgob Toumay fel negeswr Pabaidd, Pedr Cellani a WiUiam Amauld yn 
brif chwil-lyswyr yn Toulouse ; ac yn ddioed ar ol hyn, gwnaeth chwil- 
lyswyr cyffelyb yn yr hoU ddinasoedd lle yr oedd mynachdai gan y Dom- 
iniciaid« O'r cyfood hwn yr ydym i ddyddio dechreuad ffiirfiol Uys 
dychrynllyd y Chwil-lys, yr hwn yn y canrif yma, ac yn y canrifoedd dil- 
ynol, a ddarostyngodd y fath luoedd o bobl a wahaniaethent oddiwrth 
Eglwys RhufaÌD, naill ai trwy eu goríodi i fyned yn ol i'r eglwys hono, 
neu trwy eu trosglwyddo i'r awdurdodan gwladol i gael eu Uosgi. 

Cafwyd ysgrifen yn llyfrgelloedd y Chwil-lys yn Toulouse, ac ar ei 
cblawr yn gerfiedig, " Llyfr y Dyfamau ; " sef y dyfaraau a gyhoeddwyd 
ar y cyhuddedig gan y Chwil-lys yno. Yr oedd seliau swydd yr ysgrifen- 
wyr wrth y gwahanol gyhuddiadau a gynnwysai y gyfrol. Dywed Dr. 
Rule am lyfr Limborch, yr hwn a gynnwys enghreifftiau o'r ysgrif uchod, 
" Yr wyf wedi chwilio yn ofalus y dystiolaeth dra hynod hon o weithred* 
iadau cyntaf y Chwil-lys ; " ac yna ä rhagddo i adrodd yn íanwl y prif 
foddau a arferid i gyhoeddi dyfaraau hereticiaid, fel y gaiwai y Pabyddion 
bob un efengylaidd ei ffydd. Traddodid gwawd-bregethau i'r euogion, neu 
y rhai y gwneid iddynt fod yn euog, a chai pób dosbarth o droseddwyr 
crefyddol glywed gwahanol ddyfaraau yu cael eu dadgan. Anfonid rhai i 
garchar i ddwyn penyd ar fara a dwfr; gyrid eraìll yno am eu hoesi fod yn 
ddarostyngedig i holiadau trabâus mewn daeardai ffîaidd, ac i hoU boenau 
yr arteithglwyd, i ymdrecbu gwasgu cyfaddefiadau o honyDt a arweinient î 
gyhuddo eraill ; a dygid llawer yn fuan i gael eù llosgi yn gyhoeddus, er 
mawr ddifyrwch a gwawd y gwyddfodolion, 

Aeth yr hen Chwil-lys, fel ei gelwir, ymlaen yn Toulouse, i ymafiyd 
mewn personau a ddrwgdybid. Bwriwyd hwy i'r carchar, traddodwyd gwawd- 
bregethau iddynt, a gionaethpwyd hwy yn euog, a throsglwyddyd hwy i'r 
galíu gwladol i gael eu llosgi yn fyw. Bu offeiriad o'r enw John PhiIIi- 
bert, achos yr hwn a gasglwyd o " Lyfr y Dyfiarnau," yn wrthddrych dig- 
ofaint y Chwil-Iyswyr. Gwasanaethai yn eglwys St. Ijawrence yn Bur- 
gundy, a dewiswyd ef yn un o ddau i chwilio am Waldensiaid fiMig. 
Aeth i Gascony; ond yn Ile gweithio yno fel un o weision y Chwil-lys, 
cafodd ei gyfeillach â'r cristionogion cywir hyny y fath effaìth arao^ fel y 
cydymdeìmlodd â hwy o'i galon; coleddodd lawer o'u golygiadau, gweddì'ai 
yn eu cyfarfodydd, a mynychai eu cynnuUeidfaoedd. Bu hyn wrth reswm 
yn foddion i dynu gwg y Chwil-lyswyr a'r ei ben; canys nid allai y fath 
enciliad mewn rhan ddianc rhag eu gwyliadwriaeth. Parhâi Phillibert i 
weini wrth yr allor wedi iddo beidio credu athrawìaeth yr offeren. Pan 
ofynodd Guy, yr hwn oedd fynach, a phrif swyddog yví erbyn heresi yn 



T CHWXL-£T8. 27 

BuTgmdy, i Phìllibert^ ar iddo ar ei Iẁ ymwrthod ág athtawiaethau y 
Waldensiaid^ efe a wrthododd wneyd hyny ; ac ar hyn daliwyd ef. Hol- 
wyd ef yn nüialas yr esgob gan Guy, yn ngwydd amry w dystion, a llwydd- 
wyd i*w symud i fesur oddiwrth ei sicrwydd yn Nghrist. jfna yr oedd raid 
cael Uŵ ganddo y gwnai wrthwynebu a dal y bobl dda a gwrol y buasai yn 
ea mysg, ac yna rhyddhäwyd ef. Parhäodd yn anmhenderfynol am bed- 
air ar ddeg o flynyddoedd; weithiau cyflawnai ei swydd fel ofièiriad, a 
hryd atall ymwehd â'i írodyr yn ngharchar, gan gludo bwyd a dillad iddynt 
ar berygl ei fywyd. Yn 1311, daliwyd ef drachefn, a chyhoeddwyd ef yn 
heretic oedd yn haeddu marw ; nid oedd drugaredd i neb a lithrai eilwaith 
oddiwrth y ffydd Babaidd a dadganwyd gwawdaraeth o ddiraddiad swydd- 
ogol amo. Yma nid anmhriodol fyddai rhoddi desgrifiad byr o'r ddefod o 
ddiraddio swyddog eglwysig neu weinidog, cyn ei ddienyddio. Cymer hyn 
le cyn i'r gallu eglwysig draddodi y dyoddefydd i'r gaUu gwladol. Wedi 
gwisgo y merthyr à gwisgoedd yr hoU urddau, cymerent lestri y cymun o'i 
law, i'w amddiiadu o allu i wasanaethu yr ailor. Dyosgent ef o'i wisgoedd 
ofieirìadol, i ddangos ei fod wedi coUi arwisg diniweidrwydd, a swydd y 
weinidogaeth. Cymerent o'i law y Pedair Efengyl, i'w amddìfadu o allu 
yn eghrys Dduw. Cymerent wisg diacon oddiamdano, i ddangos fod y 
swydd hono wedi ei thynu oddiwrtho. Cymerent y penwisg sydd yn 
arwydd o isddiaconiaeth. Gorfodent y merthy r i roddi i i^ny yr Ëpistolau^ 
i ddangos fod yr hawl i'w darUen yn yr eglwys wedi ei gymeryd oddi- 
wrtho. AmddifÌBUiid ef o'r ofieryn â pha un y goleuai yr eglwyswas y can- 
wyllau, fel y ddangosir nad oes ganddo awdurdod i'w goleuo. Cymerid 
dwfirlestrì oddiamo, i ddynodi fod ei awdurdod i gymysgu dwfr a gwin 
sacramentûdd wedi darfod. Wrth gymeryd Uyfr y swyngyfareddau oddi- 
Bino, y dangosid ei fod yn cael i amddiíaau o*r awdurdod a rydd yr eglwys 
i'w gweinidogion i fwrw aUan gythreuiiaid ; a chymerid Uyfr y Darllenydd 
oddiamo, i ddynodi nad aUai ddarUen yn y gynnuileidfa. Yna, yn enw y 
Drindod Sanctaidd, cyhoeddai un o'r prif swyddogion fod y merthyr 1 gael 
ei ddyosg a'i ddiraddio o bob rhagorfraint, bywioliaeth» anrhydedd, ac urdd 
eglwysig. Eto, dymunai a chrefai plant y fall na fyddai i'r diofrydig fod 
mewn perygl angeu, na dyoddef torìad un o'i aelodau ! FeUy yn raddol^ 
o gam i gam, yr amddifadid ofieiriad, á feddai urddas mwy na dynol yn 
ngolwg Eglwys Rufain, i ystâd y dyn gwaelaf na feddai swydd. 

Gafiielwyd yn Phülibert gan y dienyddwyr, Uusgwyd ef o'r eglwys gadeîr- 
iol, a thaflwyd ef i'r tân, fel cymerìad anaddas i breswylio y ddaear. Llosgai 
y ChwU-lyswyr gyrfi* hereticiaid o drugaredd at eu heneidiau, fel y gaUai yr 
ysbryd fod yn gadwedig ! 

Cyhoeddwyd dyfamau dychrynUyd yn erbyn dynion y cawsid eu bod 
wedi marw mewn heresi, ac yr oeddynt i cael eu dadgladdu, eu bwrw allan 
o'r claddfeydd sanctaidd, a'u Uosgî. Buom yn darUen am raî math o wyUt- 
filod yn cloddìo beddau y meirw i ddyfod o hyd i'r cyrfi* i ymborthi arnynt ; 
ond yn awr yr ydym yn cael dynion yn gwneyd rhan bwystfilod ar 
gyrff eu cydgrëaduríaid, yn unig am iddynt ymadael â'r fuchedd hon mewn 
rrthodiad à'r srefydd Babaidd, neu am eu bod yn perthyn i ryw enwad 



ymwrthodiad à'r grefydd Babaidd, neu am eu bod vn perthyn i ryw c 

araU o grefyddwyr. Y mae dadghiddiai a Uosgiad esgyra Wiclifie wedi 
ìddynt íbd ddeugain mlynedd yn nhawelwch y dyfiryn^ yn ddiau yn dra 
hysbys i'n darllenwyr. 
Ni wnai hyn foddloni gwanc y chwil-lysw>r, ond äeut rhagddynt mewn 



28 T CHiriL-LTS. 

awdurdod cyâredinol, gan eistedd yo feimiaid ar lyfrau, a Uosgent y rhai 
a dybient hwy eu bod yn y mesur Ueiaf wedi eu llygru á heresi. Tach^ 
wedd 28, 1319, trwy gais o gorchymyn Barnard Guy, dygwyd llonaid dwy 
bedrolfen o lyfrau Hebreig, o feddiant Inddewon yn Tonlouse, i w llosgi 
yn gyhoeddns. Ffurfiẃyd gorymdaith iV cymeryd trwy heolydd y ddinas^ 
a bloeddiai crîwr mai copíau o'r Talmud oedd y llyírau, ac y cynnwysent 
gableddau yn erbyn Crístionogaeth, a'u bod wedi cael eu chidlio gan ddyn- 
ion dysgedig, a'u bod i gael eu llosgi. Feìly y cawsant eu difa gan dân. 
Yn 1230 a 1231, bu dau losgiad difrifol ar ]yfrau yn París, wrth orchymyn 
Gregory IX. ac Innocent IV. Arferai y Paganiaid losgi llyfran a dybid eu 
bod yn sanctaidd, a dilynai y Pabyddion hwy yn hyn fel mewn llawer o beth- 
au eraill, y rhai ydynt yn ogyd-annuwiol, gwarthus, a chableddus. Cynnull- 
eidfa y Ddangoseg yn Rhufain sydd yn benaf yn dwyn ymlaen y gwaith o 
ddyfetha llyfrau Protestanaidd yn awr ; ond y mae yn amlwg fod holl 
elfenau " dirgelwch yr anwiredd" hwn ar waith yn Ffrainc yn y pedwerydd 
canrif ar ddeg, pan gafodd y chwil-lys ei wneyd yn beiríant ofnadwy ì 
ysgubo pob peth da o*i flaen, Uadd y saint, a difibdd gwybodaeth ddwyfoL 
Yr oedd dynion a gyhuddid o ddrwgfuchedd a swyngyfaredd,'yn nodaa 
i saethau gwenwynig a marwol y chwil-lys, a helient lawer o ddynion tru- 
enus nad oeddynt yn ym^rraeth dim â chrefydd y naill fibrdd na'r llalL Y 
mae yn anhawdd dychymygu beth a gynhyrfai lofruddion a dyhiríaid i 
amcanu cosbi neb am droseddau llawer llai na'r rhai a gyflawnent hwy eu 
hunain. 

PENNOD IV. 

SEDD7AU AO ABFSBIADAU Y CHWIL-LYS. 

Am tua dau canríf, chwanegai Pab ar ol Pab ddeddfau a grym y chwil^ys» 
a chafodd cynllun o gy frwysder a chreulondeb ei berfieithio; ond äi y 
gwaith o ddiwreiddio heresi yiùlaen yn ddiorphwys mor belied ag y cai y 
diofrydwyr eu ffordd yn rhydd gan yr awdurdodau gwladoL Cafodd dyn- 
ion mor hynod o greulawn a gwaedlyd fod deddfau a rheolau wedi ei haw- 
durdodi gan y Pab a thywysogion gwladol, yn gymhorth i gyflawni eu 
hamcanion^ yn hytrach na gadael i bob un a weithiai yn y gorchwyl hwn 
íyned rhagddo ar antur yn ol ei feddwl ei hun. 

1. Am Heresi a'r dull o*i chwilio allan. 

Y mae gwadu un o erthyglau Eglwys Rhufain, neu un o'i thraddodiadau, 
yn cynnwys heresi yn nhyb y chwil-lyswyr a'r awdurdodau eglwysig. Y mae 
ymwrthod â'r grefydd Babaidd, credu y gall dynion fod yn gadwedig allan 
o'i chylch hi, neu hyd yn nod dybiaeth fod unrhyw beth perthynol i'r 
eglwys hono yn afresymol, yn drosedd a gosbir yn llymdost, ac yn aml 
gynt â marwolaeth ddirdynol. Yr oedd dwy weithred a dynent y cosbau 
llymaf, sef anghymeradwyo unrhyw beth a wneid gan chwil-lyswr, neu 
angbredu unrhyw beth a ddywedai efe. Gellid dosbarthu heresi i lawer o 
fânraniadau, a gallesid dal dyu ar dybiaeth o un o honynt. Yr oedd dad- 
gan gosodiad tramgwyddus yn heresi; ac yr oedd nacâu cyhuddo eraiU a 
wnaent y cyfry w beth, dirmygu arddefodau yr eglwys, anaddumo eilunod, 
darllen Ilyfrau a gondemniesid gan y chwil-Iys, rhoddi benthyg y fath 
lyírau i eraiU i'w darilen, gwyro oddiwrth arferiad Eglwys Rhufain, treulio 
blwyddyn heb ddirgel gyffesu, bwyta cig ar ddyddiau ympryd, esgeuluso 



T CHWIL-LT9. 29 

gwasanaeth yr offeren, gwrando pregeth a draddocUd gan heretic, peidîo 
yinddangos pan y g^ysid on gan y chwil-lŷs, cysga yn nhý neu ffurfio 
cyfeiUach â heretîc» neu ei anrhegu, neu ymweled ág ef yn nghaichar ;— yr 
oìedd y pethau hyn oU yn droseddau, ac yn ffurfio sylfiien drwgdyhiaeth« ac 
ymosodid ar neb y clywid ei fod yn euog o un o'r pethau uchod. 

Y mae pob Pabydd da yn rhwym, o dan berygl esgymnndodj o roddi 
hysbysiaeUi ddioed am ei gyfeillion agosaf ac anwylaf, os bama eu bod yn 
hereticiaid, neu yn gogwyddo at fod. Gelwir pawb a roddant y cymhorth 
Ueîaf i Brotestaniaid yn bleidwyr heresi. Y mae cynnorthwyo fiíoad un, neu 
beidio rhoddi gwybodaeth o fioedigaeth y cyfryw^ yn drosedd ; y mae eu 
celu^ eu pleidio» eu cyngbori, neu roddi arian i hereticiaidy yn gwneyd dyn- 
ion yn agored i ŵg y chwil-lýs ; yn gystal a'r neb a ymwelo â heretiCy a 
ysgrifsno ato, neu a roddo ymborth iddo ; a'r sawl a guddio, neu a losgo 
lyfrau neu ysgrifau a aJlent arwain i euogiad un. Y mae y chwil-lys yn 
cymeryd gBifael yn y cyíryw a gyhuddid o fod yn swynwyr, rheibwyr, 
cablwyr^ dewiniaid, brudwyr, a thyngwyr cyffredin; ac o'r rbîai a ddarllen«» 
enty neu a feddent y Bibl yn iaith y bobl^ Talmud yr luddewon, nen 
Alcoran y Mahometaniaid. 

2. Swyddogion y Chwil-lys, 

I'r dyben i weithio allan fwriadau y chwil-lys, yr oedd yn ofynol cael 
llawer o swyddogion a gweision i chwilìo am hereticiaid, eu dal, eu carch- 
aru^ eu holi, eu condemnio, eu poenydio, a'u dìenyddio. Ni raid am* 
mheu y ceir dîgon o ddwylaw at bob math o ffîeiddHraith a barbarìaetb^ os 
bydd coelgrefydd ac ystyriaeäi o elw a dyrchafiad yn dylanwadu. Yr oedd 
yspail fawr o olud yn dyfod yn aml i'w rhanu rhwng y swyddogion satan- 
aidd hyn. Weithiau dèlid luddewon cyfoethog ac eraill, er mwyn eu har- 
ían, a*u meddiannau yn unig. Byddai dodrefn, aur, arian, tai, tiroedd^ 
Uongau, nwyddau^ &c.^ yn syrthio i ddwylaw swyddogion y chwil-lys. 
Nid rhyfedd, gan hyny, fod goruchwylwyr gan y chwil-lys mewn gwahanol 
wledydd, ac mewn lliaws o fiinau yn yr un wlad. Perthynai y swyddog- 
ogion canlynol i'r chwil-lys yn Yspaen, Portugal, yr Eidal, &c. : — tri o 
chwil-lyswyr neu famwyr, un cyfreithiwr cyllidol (proctorfiscal), dau gof- 
ìadur, un ynad, un cenad, un derbyniwr, un carchargeidwad, un goruch- 
wyliwr meddiannau atafaeledig, amryw dretbwyr, cynghorwyr, dienyddwyr, 
physygwyr, Uawfeddygon, porthorion, ystrvw-wyr (familiars), ac ymwel- 
wyr, y rhai oll a dyngid i gadw y cyfan yn udirgel. Yr oedd gallu annher- 
fynol gan y chwil-lyswyr cyffredinol ; ac wedi dyfod unwaith i grafangau y 
bwystfilod hyn, yr oedd bron yn wyrth os diangai eu hysglyíaeth oddiar- 
nynt. 

3. T dulliau o erlyn y cyhuddedig* 

Yr oedd pedwar dull o dreio ac euogi y rhai a gyhuddid o heresi. 
1. Elai y chwil-lyswyr jrmlaen ar sail adroddiad cyfiredin o enau i enau 
am nn. 2. Trwy wybodaeth oddiwrth unrhyw berson a ewyllysiai gyhuddo 
un arall. 3. Ar hysbysiaeth cèlgenadon, y rhai a gedwid at wasanaeth y 
Uys, ac a elwid yn ystry w-wyr, Ac yn 4. Ar addefiad y carcharor ei hun. 

Ni fyddai y chwil-lyswyr yn anghofio nac yn maddeu ; nid allai meith-^ 
der amser ddiffodd eu hysbryd dialgar ; ac ni wnai yr addefiadau mwyaf 
gostyngedig, na'r anrhegion drutaf, brynu maddeuant Os rhoddid cy- 



dûi T CHWIL-2.T8. 

huddttd pfindant» gorchyniyiiai y ébwMywwyt y díeayddiwf i wneyd ei 
waith^ yr hwo a gymeiai niter penodol o ystrjrw-wyr i- w gjmnorthwyo yn 
y dîenyddiad. Khaid oedd i dad, mah« hrawd, chwaerj gŵr» neu wraig» ymoa- 
tWAg yn dawel ; ni feiddìai neb wrthwynebu^ neu hyd yn nôd enarad^ gan y 
gwnai hyny en darostwng hwy i'r un gosb a'r dyoddefydd truenus. Mi 
chaniatëid unrhy w seibiant» ond gyrìd y carcharor yn ddioed ymaith. Wrth 
draethtt ar y pwnc hwn, dywed un awdwr yn rymus a gwresog : — '* Y íatb 
olwg erchyil o ddicheU a chrenlondeb ! Y íath gymundeb a raid i hwnw 
fi>dy ba un yr alltudir diolchgarwch^ cariad^ a chyd-oddefiad, gyda golwg 
ar wendidau dynol ! Beth raid i'r Uys hwnw fod^ yr hwn, nid yn unig a 
orfodai rìeni i ddUëu o'u meddyliau eu côf am eu piant, i ddifibdd yr hoU 
serchûidau awchlym hjrny o dynerwch a serch a gynhyrfir iddynt gan reddf» 
ond hyd 301 nôd i garìo eu creulondeb mor bell ag i fod yn gyhuddwyr 
iddynt, ac o ganlyniad i fod yn achos o'r cosbau mwyaf ofnadwy a roir 
amynt ! Pa ddiychfeddyUau a ddylem fihrfio i ni ein hunain o lys^ yr hwn 
a orfodai bhintj nid yn unig i attal pob teimhd tyner o ddiolchgarwâi, car- 
iad> a pharch dyledus i'r rhai a roddasant enedigaeth iddynt, ond a'u gor* 
fodenty a hyny dan berygl y cosbau Uymaf, i ddirgel wyUed eu rhieni^ ac i 
ddynoethi i haid o chwü-lyswyr didmgaredd^ y troseddau, y cyfeiUomadau^ 
ac hyd yn nôd y lUthriadau bychain i ba rai yr oeddynt yn agored trwy 
wendid dynol ! Mewn gair^ rhaid mai Uys o natur uffemol ydoedd« yr 
hwn na oddefai i berthynasau, pan yn ngharchar ei ddaear-daì dychiynUyd» 
gysuro eu gilydd, neu gyflawni y dyledswyddau hyny a ddysgir gan 
grefydd, Y fiith annhrefn a therfysg a raid fod y iath ymddygiad yn eu 
hachosi mewn teulu tra serchog ! Gwna gair, yn ddiniwed ynddo ei hun» 
fe aUai, mewn zèl annoeth weithiau y mae yn wh« neu ofn gwag, roddi an- 
esmwythder dirfawr i deuiu ; gwna IwyrdcUnystrio eu heddwch, ac fe aUai 
berì i un nen ychwaneg o'r teuiu fod yn ebyrth annedwydd i'r Uys mwyaf 
barbaraidd. Ỳ fiith ymrafaeUon a raid ymdori mewn ty Ue y mae y gŵr 
a'r wraig mewn ymryson^ neu y plant yn benrhydd a drygionus ! A wna 
y fath blant betruso aberthu eu tad^ yr hwn a ymdredia eu hattal mewn 
drygioni trwy ei gynghorion, trwy argyhoeddion^ neu trwy geryddon tadol ! 
Oni wnânt yn hytrach, wedi yspeilio y tŷ i gynnal eu haíndlonrwydd a'n 
rhysedd, yn dra pharod draddooi eu rhiaint annedwydd i hoU ddychiyn- 
féydd Uys a sefydlwy d ar yr anghy fiawnder duaf ! Y mae gan ŵr afieolus, 
neu wraig benrydd, gyfieusdra hawdd, yn cael eu cynnorthwyo gan y rhe- 
ohm crybwyUedig, i gael gwared im a rwystra ei ddrygiooi trwy ei dra- 
ddodi i lymderau y àwü-lys." 

Byddai yr ystryw-wyr yn aml yn myned i ymaflyd yn en hysglyfiieth 
yn nyfnder y nos, pan byddai pawb yn cysgu ; curíd wrth y drws, neu 
gwthid ef i mewn, neu ceid rhy w fifordd fwy tawel i dori i'r anneddau ; 
cludid personau oddiyno gyda phob dystawrwydd^ ac weithiau cjrmerìd un 
o denlu heb fod neb o'r UeiU yn y teulu yn gwybod. Wedi cael y cyhudd- 
adig trwy y drws, gwthid ef i gerbyd p^ynol i'r Swyddfa Sanctaidd, ac 
eisteddai ihwng dau o'r ystiyw-wyr^ y rhai a arfogid àg arfiiu tàsi, ac a 
chleddyC a buan y gosodid y dyn yn ngbarchar hyU y chwU-lys. Yr 
oèdd pob gwrthwynebiad iddyut yn gwbl ofer, canys pe Uaddesid y dyhìiod 
hyn, bnasai yn hawdd cael eraiU i orphen y gwaith. Ar hanner nos y dal- 
iwyd Dr. AchiUi^ yn 1848^ yn Bhufain, ya ei dŷ ei hun, a chymerwyd ef 
yn diliseTemoni i un o geUoedd carchar mawr y diwU-Iys yno. 



Y CHWIL-LYS. 31 

Nìd yw y eyhuddedìg hyth yn cael gwybod eì drosedd» a phwy ydyw ei 
gyhaddwyr, ond cedwir ef i ddýÊdu a dychymygu yn yr ansicrwydd mwyaf. 

Wedi cludo heretíc i'r carchar, dechreua y ceidwaid ei chwilio am lyirau 
a phapyrau a allent arwain iV euogi^ neu am ofierynau a allent fod yn 
foddion hunanladdìad, neu ddiangiad ; ac af yr esgus hwn yspeiliant y carch- 
aror truan hyd yn nôd o'i ddiUad. Wedi ei chwilio a*i yspeilio, tefiir ef i 
ge]] ddiogel. Corsen wan fyddai diniweidrwydd ar y fath aclilysnr ; nid 
oedd dim yn fwy hawdd na dinystrio person diniwed. 

4. Hunan'amddifyniad y cyhuddedig. 

Yn nhŷ y chwil-lys, fel y mae hyd heddyw yn Rhufain^ byddai neuadd 
helaeth^ a gwahanol eisteddleoedd ynddi, i gynnal treialon heretíciaid. 
Dygid y gorchwylion oll ymlaen gyda'r geledigaeth fwyaf ; ni oddefid neb 
i fod yn bresennol ond y swyddogion priodol. Weìthiau, elai un o*r ceidw- 
aid at heretíc a fyddai yn ngharcliar, i ofyn iddo a ewyllysiai gael gwüan- 
dawìad neu dreìal^ a dywedai fod y Tadau Sanctaidd am ddangos pob tyn- 
erwch ato. Bryd arall^ un o*r ystryw-wyr a äi at y cardiaror, a llefarai 
wrtho yn hynod o dirîon, gan ddangos cydymdeimlad dwfn ato^ ac ymhoni 
ei fod yn gyd-ddyoddefydd, ac felly ymwenieithiai i serch a hyd^ liawn 
heretíc difeddwl drwg a chrynedig, fel ag i gael ganddo adrodd ei holl 
hanes ; a gwneid defnydd da o'r pethau hyn fel cynifer o dystíolaethau yn 
eì erhyn ef pan ddelai y prawf. 

Y mae yn wir y rhoddid cynhghorwr i*r carcharor ar ei dreial, ond twyll 
oedd hyn oll i'w hudo i gyMdef imrhy w beth am dano ei hun, ac am eraii]« 
ac i wisgo ymddangosiad o gyfíawnden Gweniaith yn^awr a dychryn yn y 
man» oedd gwaáth olynol a pharhäus swyddcigion y chwil-lys tuag at eu 
carcharorìon. 

Os na chy£Bulde&i y carcharor mewn un modd i'r ceidwad^'cedwid ef yn y 
carchar ar ychydig o fara a dwfr, i orchfygu ei gyndynrwydd; ac os myn- 
egai ei ddiniweidrwydd, poenid ef hyd angeu, oni wnai yn y cyfamser ei 
addef ei hun yn euog. Yn y diwedd, byddai raid i bawb gyfiesu eu bod 
yn Babyddion, ueu nad oeddynt Os addefent nad oeddynt^ erlynid hwy 
fel heretícìaid; ac os addefent eu bod yn Babyddion» dygid ll'iaws o gy- 
huddiadau yn eu herbyn^ i ba rai yr oeddynt yn rhwym o ateb yn ddioed^ 
gan nas goddefid iddynt hyd yn nôd dremu eu hatebion. Ni fethai 
swyddogien y chwil-lys byth wneyd gwrthddrychau eu llid yn euog; os nad 
ymeuogaì y cyhuddedig, cyhoed<Úd ef yn gyndyn, a gwasanaethai ei gyn- 
dyarwydd i'w arwain i ddiwedd oíhadwy. 

Dichell arall a arferìd gan y chwìl-lyswyr gyda'u carcharorion, oedd 
rfaoddi rhés o gyhuddiadau ar bapyr iddynt, a rhai o honynt y mwyaf ar- 
swydus a allasai dynion mewn cnawd eu cyfiawni. Ar waith y cyhuddedig- 
ion yjì myned dros y /ath l>ethau liaerllug^ (^firöid hwy gan Ud fod y fath 
ddynion i*w cael ag a'u cyhuddent o'r cyíryw droseddau; yna dywedid 
wrthynt am nodi allan yn o&lus y rhai erchyllaf, nad oeddynt hwy yn euog 
o honynt: gwneid hyny; ac wedi i'r chwil-Iys edrych drostynt, haerent 
fod y carcharorìon yn addef y cyhuddiadau lleiaf ; a gwasanaethai y rhaì 
hyny i ddyfod i bam poenydiant ac angeu yn eu herbyn. 

ò, Ydulliau boenydio a arferid gan y ChwiUlye. 

Defnyddiai y chwil-lys dri duU neillduol i boenydio hereticiaid^— dwfir. 



32 T CHWU-I.TS. 

«rtflíllig^wjd, a tfaâo. Yr oodd ülhjnyntiao Ujga nea ddyfeúia ei 
dyman. Cjmenni yr «og^Reiffiîaii (tilyiiol a j^pnfmiiyd gpn mi a ddj-i 
oddefi>dd j poeojdìaiit trîphl jg. 

(1). Yr arieithiad eyuiaf. 

Ar waith j caieharor jn gwrtfaod cjflawni caisdijgioniis j chwil-ljswjr, 
trwj addef jr faoll droseddau a ddjgid jn ei mbjn, cjmerwjd ef jn 
ddioed i'r jstafell boen jdio, jr faon jstafell a wigesìd â maúi o gyn&s dew^ 
jr fawn a gaddiai bob agen, ac a farweiddiai bob swn, fel na bjddai i'r car* 
charoríon eraill g^jwed doleíain, jsgrechfejdd, a gmddûman j djoddefwjr. 
Yr oedd djcfaijn j carcfaaror jn ddirfawr ar ei waitfa jm mjned i mewn i*r 
De nflemol fawn ; pan jn ddisjmwtfa jr amgjlcfaid ef gan cfawecfa o dd jfaiiod» 
j ihai, ar ol darjMum jr offerjnaa poenjdio, al djo^nt ef jn noetfal jmjn 
fajd at m islodiaa, ac al gosodent ar ei geín ar ûufa o safle, wedi ei gyfodi 
jcfajdig droedíeddi oddiwrtfa j llawr. Decfarenent trwj roddi mâtfa o 
gebjstr faaìam am á. wdd^ a modrwj ar bob troed, j ihai a'i sîcrbäent wrth 
j safle. Wedi estjn d aelodau fel hyn, cjljment ddwj rafl'am bob biaicfa, 
a dwj'am bob morddwjd; ac wedi gosod j rfaaffiiu tan adeîlgiwjd trwj 
d jllaa i'r perwjl, tjnëid fawj oll ar jr nn eiUad gan bedwar o ddjnion, ar 
waitfa arwjdd jn cael ei roddL Yr oedd j poenao a ddîljnent jn ddioed 
jn annjoddefol; toiai j rfaafian, j rfaû oeddjnt feinion, gaawd j djodd- 
efjdd fajd jr asgwm, gan beri i'r gwaed flìjdio mewn wjtfa o âman. Fel 
ag j parfaaî i beidio gwnejd nnrhjw addefiad o'r hjm a ofynai j chwil- 
Ijswjr, tjnid j rhaffiia jn j doll hwn am bedair gwaith jn oljnoL 

Yr oeidd jno phjsjgwr a Uawfoddjg, j rfaai a deimlent ei arlesiaa jn 
íjnjcfa^ mewn treín i fama pa fidnt a allasai j djoddefydd ddal; a Ueifaëid 
ei boenjdiaa am jchjdig o amser nes j cai gjfle digonol i jmadfywio fel 
ag i ddyoddef pob artaith peUach. Yn jstod eitfaafoK9dd jr ing yma, tra 
yr oedd y corff t^ner yn cael agos ei ddamio yn cfawìlfiriw, tia yr oedd pob 
chwysdwU yn teimlo arteithiaa Uymaf angea, a'r enaid ingawî ymion yn 
baroíd i doii o'r corfl' a gadael ei babeU draenas, dangosai gweision y chinl« 
Iys y fath ddideimladrwydd fel yr edrychent amo yn ddigyflro; ac yn 
dawel cyngborent y crëadar tmenas a goiphwyllog i gyfiiddef ei eaog-' 
rwydd cyfnfedig, mewn canl^miad ì'r byn, feî y dy wedent hwy wrtho, y cai 
fiiddeaant a goUyngdod. Yr oedd hyn oU» modd bjmag, yn anefleithiol 
gyda'r carcharor dan sylw^ meddwl yr hwn a gryfhëid gan gydwybodol- 
rwydd o'i ddiniweidrwydd a chysur dwyfol crefydd. 

Tra yr oedd fel hyn yn dyoddef, yr oedd y physygwr a'r Uawfeddyg mor 
fiurbaraidd a mynegi, os byddai fitrw dan yr artaith» y byddai yn eaog, trwy 
ei gyndynrwydd, o hananladdiad. Yn fyr^ y tro diweddaf y týnhäwyd y 
rhaìfiaa, aeth mor hynod o wan trwy attaliad cylchrediad ei waed» a'r poenaa 
a ddyoddefai, fel y Uewygodd ; ac ar hyny goUyngwyd ef, a chladwyd ef 
yn ol i'r daeardỳ. 

(2). Yr ail arteithiad. 

Wedi i'r adynod hyn weled nad oedd yr artaith a roddwyd, fel y des- 
grifiwyd, yn foddion i wasgu addefiad o'r carcharor, buont mor farbaraidd a'i 
boenydio yn yr nn modd ymhen y chwech wy thnos, ac yn Uymach, os òedd 
modd, na chynt Dall yr aU weinyddiad oedd fel y canlyn : — Gwasgent ei 
freîchiaa o'i da cefn, nes y troisid cledrau ei ddwylaw aJhm, pan, trwy gyf- 



T OHWlL-LT$. 33 

rwng r&aff a sicrbäai ei fteiehiau jtìghjd wrth ei arddymau/a'r rhai a droid 
flan beirìanty tynent hwy yn raddol yn nes át eu gilydd, á hyny yn y fath 
u>dd ag i ddwyn ceín y dwylaw yn gyfochrog â*u gilydd. Trwy y fath 
groesdröad annaturîol, dadgymalwyd ei ddwy ysgwydd^ a ffirydiodd cryn 
lawer o waed aUan o'i enau. Mynychwyd yr artaith hon dair gwaîth ; ar 
ol yr hjm y cymerwyd ef iV daeardŷ, a thraddodwyd ef i*r physygwr a'r 
llawfeddyg» v rhai wrth osod yr esgym a ddadgymalwyd yn eu Ue, a 
achosasant iddo boen annhraethol. 

(3). Y trydydd arteithiadn 

Tua deufis ar ol yr ail arteithiad» pan yr oedd y carcharor wedi gwella 
ychydig, cafodd eì gymeryd i'r ystafeU boenydio, ac yno cosbwyd ef mewn 
duU arall. Sicrbâi y dienyddwyr gadwyn haiam ddwywaith am ei gorff^ 
y rhai gan groesi ei ddwyfron, oedd yn terfynu wrth ei arddymau. Yna 
gosodent ef â'i gefn yn erbyn astellan drwcbus» wrth ddeup^n pa un yr 
oedd cbwerfan (pulley), trwy yr hwn y rbedai rhaff a gylymasid wrth ben 
y gadwyn wrtb yr arddyraau. Yna y dienyddiwr, gan estyn pen draw y rhaflf 
hon trwy gyfrwng tröydd a osodasid ychydig tu cefn iddo, a wasgai ac á 
friwìai ei ddwyfron yn ol y gniddau y dygid ynghyd benau y gadwyn, 
Arteithient ef yn y duU yma i'r fath raddau fel ag y dadgymalwyd ei 
arddyrnau, yn gystal a'i ysgwyddau. Yn faan, modd bynag» gosodwyd hwy 
yn eu Ue gan y Uawfeddyg ; ond y barbariaid heb fod eto yn foddlawn, a 
barasant iddo gael ei boeni yn yr un modd yr ail waith ar yr uu tro ; yr 
hyn a ddyoddefodd y truan, pa fodd bynag^ gyda phenderfyniad a sefydl- 
ogrwydd. Anfonwyd ef drachefn i'r daeardŷ, gyda Uawfeddyg i drin ei 
glwy&u, ac i osod yn eu Ue yr esg^rm a ddadgymalwyd ; ac 3010 yr aros* 
odd yn garcharor» nes y daeUi dydcl yr Auío da /e, pan yn ffodus ìddo ef 
y cafodd ei ryddhäu. 

PENNOD V. 

DÜLLUU nUILL O A^^nOTHIO. 

Gosodai y chwil-Iyswyr bob peth dan deyra|;ed i boenydio y rhai a alwent 
hwy yn hereticiaid. Weitbiau defnyddient ddw/r feì offeryn cosb. Gor- 
fodid y dyoddefydd i dderbyn ì'w gorff lawer o ddwfr; ac wedi gorlenwi y 
dyn â'r elfen hon, byddai yn ddirboenus iddo ei bun. Hongid ef wedi 
hyny gerfydd ei geseiHau, a pbwysan dirfawr wrth ei draed, tra y chwyddai 
gan y gorlawnder o ddwfr, a pharai ei sefyUfa boenau dirdynol iddo. Tybìai 
yn awr fod ei hoU aelodau yu cael eu dadgymalu gan y pwysau wrth ei 
draed; bryd araU dychymygai fod cant o gyUill yn trywanu ei gefn; 
achosid poenau yn asgwrn y cefìi gan y dwfr a chwyddai ei gorff tra yn 
crogi rhwug y ehwerfan a'r Uawr. Weithiau, gosodid y dyoddefydd ar 
fainc geuol ar ol ei orfodi i yfed dwfr i ormodedd. Tua chanol y fainc^ ar ei 
tbraws, yr oedd y pen megys yn dal y cefn ; ond parai hyn boen arteithiol 
i'r neb a fyddai yn wrthddrych y cyfryw gosb. 

Un o'r poenau mwyaf ofnadwy oedd rhwbio y traed âg Irad^ nen ryw 
frasder aralì, a'u gosod yn agos i dân araf^ ond digon cryf i ennyn y bra»- 
der, a gadewid i wadnau y traed losgi nes y cyffesai y person. Parhëid pob 
un o'r arteithiau hyn cyhyd ag y gwelai pbysygwr y chwü-lys yn addas,— 
cyhyd ag y gallai y dyn eu dyoddef heb gael ei ladd ganddynt. Gallai y 
dyn gyffesu yn awr os mynaii ond gosodid ef drachefìi dan yr un arteith^ 



34 T CHWIL-LY8. 

ian ; yn çrntaf, i weled ei anwan wrth gyffeM ; ae yna» iddo gylttiddo rbai 
o'i gydg^ìnwyr. Diommhea yr esgosodir ni yn ihwydd gtti ein darllen* 
wyr rhag myned Tndiellach ar pen hwn, yn enwedìg gan y bydd ndd i ni 
eto rodcU iddynt lawer enghraiflt o ddyoddefiadan dynion o bob gradd a 
ayrthiasant i bawenan dieflig y ^ Uys ofnadwy." 

PENNOD VL 

T OHWni-LTB TV ÈWRàlMO» 

Wedi i*r chwil-Iys fodoli à gweithredn am toa phedwar can* mlynedd 
vn Toulouse^ a manau eraill yn y wlad hon^ dangoswyd gwrthwynebiad 
iddo yn ei hen fiurf gan Harrí H.; ond caniatäwyd gallu i'r chwiI-lyswyT 
fyned oddiamgylch y wlad mewu dull arall i gyfiawni yr un amcanìon. V 
brwydrau parhâus rhwng y wlad hon a Rhufain, — rhwng brenin ac ofieîr- 
iaid Ffrainc yn erbyn ymboniadau trahâus y Pabau a'u negeswyr^ a weith- 
redent fel attalfa i rwysg yr hen chwil-lys, 

Er hyny arosai yr un ysbryd o elyniaeth at ganlynwyr Críst yn y wlad^ 
a meddylìr fod y chwil-Iys wrth wraidd y llofruddiaeth fradwrol ac ofnadwy 
a fu ar y Protestaniaid yn París a'r ardaloedd yn y flwyddyn 1572| a elwir 
yn gyfiredin yn " lladdfa dydd St. Bartbolomeus." Lladdwyd tna 60^000 
mewn trí diwmod. Yr oedd cynghor dwfn wedi ei lunio gan Babyddion i 
efieithio hyn oll. 

Dinystriwyd gallu y chwil-lys yn Ffrainc yn y flwyddyn 1682, trwy 
ddadleuon a gymerasant le rhwng Negeswr y Pab Innocent X. a Louîs 
XIV., pryd y cyfododd senedd Ffrainc mewn Ilid yn erbyn cynnulleidfa a 
llys Rbuudn. Felly nî fuwyd yn alluog i garío bwríadau ystrywgar Pab- 
yddiaeth allan trwy gyfrwng y chwil-lys drachefn ymysg y'Ffrancod. Er 
î'r wlad gael ei Ilanw âg ofergoelion y grefydd hono, eto ni phlygodd i'r 
Pab fel pen gwladol eríoed, ac y mae wedi rhoddi Uawer hèr iddo fel pen- 
aeth ysbrydol hefyd. 

PENNOD m 

8EFTDLIAD T OUWiL-LTS TK HIBPAlH. 

Mendoza, Cardinal Hispaen, a fu y príf ofieryn i sefydlu y ''llys ofnadwy" 
yn y wlad hon. Yr oedd gwaith yr luddewon, y Mooríaid, a'r Crístion- 
ogîon, yn ymgysylltu à'u gilydd mewn rhydd ymddyddan, masnach, &c., 
yn beth tra blin i bleidwyr y JPab; a decbreuwyd gwella y drwg hŵn trwy 
wneyd chwiliadan manwl am hereticiaid yn SeiriIIe. Y rhai a gafwyd yn 
euog a gosbwyd yn Ilym. Os bemid fod eu troseddau yn fawr, yna wedi 
eu carcham am Inr amser, a'u poenydio, llosgid hwy. Troseddwyr llai a 
gaent en gwarthruddo, hwy a'n teuluoedd ; amddifadid eraill o'u heiddo, a 
chosbid rhai dros eu bywyd. Owisgai Uawer o honyut y " sach fendigaid," 
— math o gochl a wisgid gan yr hereticiaid mwyaf haerllug. Yr oedd 
ystryw-wyr ymhob tref a phentref i gasglu hysbysiaeth o berthynas i encü- 
iaeth oddiwrih yr nnig wir eglwy s, ac i wy lied pob symndiad. Fray Tomas 
de Torquemada, o nrdd Bt. Dominic, oedd y chwil-Iyswr blaenaf yn 
nheymas Castile. Yr oedd efe yn ddyn o ddysg a dylanwad mawr, ac yn 
fiaír Ferdinand ac Isabella> y rhai a eisteddent ar yr orsedd y pryd hwnw. 
'Ymhen pedair blynedd wedi ^nr apwyntiad çyntaf, )anestynai gallu 
Torqneittada i Arragoné Yn 1623, preswyliai chwil-lysw^rr yn y trefydd 



T CHWIL-LTS. 3Ô 

eanlynol: — TY^Iedo^ Cuenea, Mtireia, VaUadolid, (jTanâda, Llerdna, Sant- 
ÌBgo, Logrona, Sevflle» a CordoTa; ác o don Ijwodraethan Arvago&> 
Yalencia, Zaragoza, a Barcelona. 

Arferìd pob dichell i rwydo j diniwed^ ac i líosogi hereticiaid. Cyn- 
nyÿwyd gwobr i bwy bynag a ymddangosai o hono ei hun o flaen y llys i 
ymgyhuddo ; a bu yr hudolìaeth yn foddion i ddeuu miloedd i grafangau y 
llewod dynol hyn. Gyda gobaiüi o faddeuant, dywedir i 17,000 o bob 
gradd ac oed gael eu llosgi» ac i nifer mwy ffoi i'r gwledydd cymydogaethol. 

Trwy Babysgrìf o eiddo Gregory IX., dyddiedig Medi 26, 1232, 
gwnaethpwyd y mynachod Dominicaidd yn chwil-lyswyr yn nheymas 
Amgon; ac o'r amser hwnw gwnaethpwyd chwiliadau am ddirywiaeth 
hereticoidd yn mhedair teymas Arragon, Navarre, Castile, a Portugal. Yr 
oedd Granada yi) meddiant y Mooriaid. Yr oedd y rhan fwyaf o'r boblog- 
aeth yn Hispaen yn gjrnnwysedìg o luddewon, nen ddynion a ddychwel- 
asid yn ddiweddar oddiwrth luddewaeth at Eglwys Rhu&in. EnniUasai 
miloedd o luddewon giyn gyfoeth a dylanwad yn y wlad trwy eu diwyd« 
rwydd, a chyfodasant i undeb priodasol â rhai o'r teuluoedd parchusaf, er 
gwaethaf senedd ac ofieirîaid. Yr oedd Uawer o'r Pabyddion yn ddwfn yn 
nyled yr luddewon; ac i'r dyben o ymryddhâu o afael eu gofynwyr, darfu i'r 
offeiriaid, o ^an esgus o 7.el dros grefydd, eu dwyn o âaen yr ynadon, a 
chynhyrfu y werin yn eu herbyn. Dywed un awdwr fed dros gan* mil o 
luddewon wedi cael eu Uaddyn yr heolydd, trwy gynddaredd y terfysglu, 
yn y âwyddyn 1391. Darfu i dros âlìwn o luddewon gyfhewid eu henwau 
yn y pedẅarydd canrif ar ddeg. Byddai Uawer o bregethwyr mynachaidd 
yr amser hwn vn taranu yn erbyn yr luddewon, a gosodwyd yr holl genedl 
wrthodedig o dán wyliadwriaeth fanylaf y chwil-lys. Gwyliai goruchwyl- 
wŷr y "Uys ofnadwy" dros luddewon, Mahometaniaid, a Moriscoaid yn 
tieheubarth Hispaen. 

Yn 1477, trwy awgrymiad Barberi, chwil-lyswr Ynys Sicíly, sefydlwyd 
llys unol yn Hispaen fel y moddion goreu a mwyaf effeithiol i ddiwreiddio 
heresi o'r tir. Gweithredasai y chwil-lys yn dda yn Sicily ar y dull hwnw. 
Cymerẃyd y peth i f^rny yn ddioed gan y Dominiciaid a holì urddasplion 
ỳr ofieiríaid pregethwrol, ac anfonwyd deisebau i'r orsedd yn crefu am 
awdurdod i lunio y chwil-lys yn ol duU Sicily. Cymerwyd y fantais i 
wneyd apeliad at gybydd-dod y brenin, à duwiòldeb y freHiues. Addaẁaî 
yr apelwyr y cái y brenin gyllidáu dirfawr oddiwrth wer thiant meddiannau 
faeretìciaid ; a Ilánwyd' dusâau y frenines âg'enghreifitíau 'o lofrüddia^thau 
a drygau eraill a gyflawnwyd, meddái y gẁenieithwyr, gan It^dewon. 
Cafwyd caniatâd yr orsedd, ac anfonwyd át y Pab i gadarnhâu y cais. 

Aeth Cardinal Mendoza rhagddo i gyhoeddi cyfraith yn SeviIIe, yn 
1478; yr hon a gynnwysai safon o bethau i'w credu ac i'w cyflawnî, wedi 
eu eyhoeddi trwy awdurdod, ac i gael eu hargymhell gan yr holl swyddog- 
íon eglwysig. Gwelodd yr offeiriaid fod yn anmhosibl dychwelyd yr 
luddewon trwy reswm a dárbwylliad, a chawsant Babysgrif arall ì gario eu 
hamcanion ymhellach. I ragflaenu ymryson rhwng y brenin a'r Pab, 
penderfynwyd fod rhai o bob oehr i feddu awdurdod yn y gwaith uflérnol o 
erlidigaeth, poenydiant, a llofruddiaeth. Bu drwgdybiaeth ymddangosiadol 
o leiaf, rhwng y Tywysogion Pabaidd a'r personau a benodasai y Pab, am 
fod y blaenaf yn tybied mai hawliau yr eglwys fyddai o flaen pob peth gan 
yr oflTeirìaîd, ac yr aberthid llesiánty goron ì dwyll a hnnangodiacloffeir- 



36 T CHWIL-LT«. 

iadoL Ond meddylir maî dichell oedd hyn, a ffurfiwyd gan y Prif 
Gyoglior yn erbyn hereticîaîd. Y mynach Tomas de Torqaemada oedd 
y prü" chml-lyswr, a dy wedir ei fod yn gymhwys i'r perwyl ymhob ystyr, 
— yr oedd yn hyf, diegwyddor, dichellgar, barbuaidd, a gwaedlyd. O fewn 
tirìogaeth gweithrediad y Prif Gynghor, yr oedd pedwar o islysoedd, fel 
y byddai amgylchiadan yn gofyn. x r oedd gan y prif chwil-lyswr allii 
pendant a hollol dros bob un o ddeiliaid Ferdinand. Yr oedd penderfymi 
yr hoU brif íaterion yn nerthyn i chwil-lys Madrid. 

Yn 1478, cynnullwyd glwys-senedd yn Serille, lle yr eîsteddai y llys 
breninol y pryd hwnw. Yn ddìoed cyfarfyddodd senedd Toledo, a phasiwyd 
amryw ddeddíau gormesol yn erbyn yr Inddewon, yn gwahardd i bawb o 
honynt weithredu fel physygw^rr, Uawfeddygon, gwestjrwyr, eiliwjrr, neii 
gyfieirwyr, ymhlith y Pabyddion. Aeth y chwil-Iyswyr i Seville mewn . 
rhwysg ar geffylau, gyda gosgoi:dd o ddynion y rhaí a ddygasid i'r gwaith 
trwy orchymyn breninol ; ond yno gwrthodai yr awdurdodan gwladol eu 
cynnorthwyo, ac felly djrryswyd y chwil-lyswjrr. Cafwyd fod gwrth- 
ddrychau eu cenadaeth wedi fibi o'r ddinas i ardaloedd cymydogaethol. Ar 
hyn anfonodd Ferdinand orchymyn newydd yn 1481, i wasgu ufudd-dod a 
chydweithrediad dioed ar ran yr ynadon. Bu cynhwrf dirfawr trwy yr holl 
ddinas, a rhoddwyd gorchymyn i'r holl bendefigioo yn nhaleithiau pa rai 
y gallai rhai o'r fioedigion fod yn Ilechu, i'w haníbn yn ol i Serille o fewn 
pythefnos. Yr oedd pawb na wnai hyn i gael eu gwarthnodi fel pleidwyr 
heresi, eu difreintio o'u teitlau, a'u hamddiíadn o'n meddiannau. Yn fuan 
gwelwyd Iluoedd o fiöedigion yn cael eu gyru fel drwgweithredw^rr^i Serille. 
Gorlenwyd mynachdai a charcharau gan garcharorion, a gorfu i gastell 
Triana, ar lào yr afon Gaadalquirir, gael ei droi yn garchar. 

Buddngoliaethodd y chwil-lyswyr ar y dinasyddion a*r ynadon, a chy- 
hoeddasant fod y chwil-lys wedi ei sefydlu yn y Ile. Cyhoeddwyd ail 
ddeddf ganddynt» yn yr hon y cynnygid tmgaredd a maddeuant ì bwy 
bynag ag a ddeuai mewn edifeirwch am ei heresi, a chai.fod yn rhydd oddi- 
wrth ddirwyaeth, carchar, a phob cosb arall, ar yr ammod iddo ddychwelyd 
fel plentyn afradlawn i fynwes yr Eglwys Babaidd. Rhedodd llawer i 
fynachdŷ St. Paul, mewn gobaith y caent drugaredd. Ond ni wnai y 
chwil-lyswyr eu rhyddhâu nes y dywedent eu henwau, eu galwedigaethau, 
a'u hannedd, ac y rhoddent ddesgrifiad o bawb o fewn cylch eu gwybod- 
aeth, a wrthgiliasent^ neu a ogwyddasent at h^my. Yr oedd y drydedd 
daranfollt i gael ei hanelu yn erbyn yr luddewon, a gorchymynwyd i bawb 
roddi hysbysiaeth a'u cyhuddent o fewn chwe' diwmod, o dan berygl 
cosbau aoarferol. Yr oedd gwrthddrychau yx ymosodiad o'r cosbau hyn 
wedi eu nodi allan yn barod, a gwelwyd y gwyswyr yn torì i dai, ac yn 
llusgo eu hysglyfaeth ymaith mewn cynddaredd buddugol. Unrhyw 
luddew y ceid ei fod wedi glynu wrth ddefodau ei genedl, hyd yn nôd yn 
y pethau mwyaf dibwys, a euogid o heresi, ac a syrthiai i balfau marwol y 
chwil-lys. Cyhoeddwyd un ar bymtheg ar hugain o erthyglau i gyfar^ 
wyddo pob dyo pa fodd i rwydo a dinystrio ei gymydog. 

Yn y fiwyddyn 1481, llosgwyd o ddau i dri chant o bersonan, a 
chondemniwyd triugaìn a naw i garchariad parhâus. Cymerodd hyn oll le 
yn nìnas Se?iIIe yn uoig : ac yn nhiriogaethau yr archesgobaeth hono, ac 
yn esgobaeth CadiZ| Ilosgwyd yn bersonol, medd un awdwr, ddwy fil àm 
Juddewaeth, tra y darostyngwyd dwy fil ar bymtheg i benyd. Ond a 



T GHWIL-LTS. 37 

ddarfa i holl greulonderau y cliwil-lyswyr gael en cofbodi a'u trosglwyddo 
i lawr ì'd dyddiau ni ? Fe allai uad y w yr hanesion gwasgaredig a hannerog 
ag sydd yn awr ar gael yn cynnwys y ûlfed ran o weithrediadau gwaedlyd 
y chwil-lys, yn enwedig os ystyriwn mor aml yr oedd rhyfeloedd a thywalll 
gwaed yn yr amseroedd hyny yn unig ar gyfrif golygìadau crefyddol. 

Yr oedd y nifer a losgid mor fawr, fel y parodd llywydd Seville i esgyn- 
lawr ceryg mawr gàel ei adeiladu tu allan i*r ddinas^ yr hwn a harhâodd 
yno nes i'r Fírancod gymeryd y lle : gelwid ef guemadero, neu " losgfan." 
Wrth hedair congl yr esgynlawr, yr oedd pedair o ddelwau ceuol dirfawr o 
geryg calch, ymha rai y gosodent yr anedifeiriol yn fyw^ fel y dyfethid 
hwy gan dânau araf. Bu y coshau ofnadwy hyn yn foddion i wasgaru Ilu- 
oedd i Ffrainc, Portugal, ac Afirica. Yr pedd ymfudiaeth orfodol yn heth 
cyfiredin yn yr ''amseroedd enhyd" hyn. Gwnaed achwyniadau lawer 
wrth y hrenin yr amser hwn yn erhyn y chwil-Iyswyr ; ond ennillodd 
cyfrwysder y Pab y dydd, a chafodd y hrenin fod yn y golled. Wedi hyn, 
gwelwyd y ddwyblaid yn ymuno yn y gwaith o gosbi a lladd y saint ac o 
feddwi ar eu gwaed. 

Nid oedd dim a dröai Torquemada oddiwrth ei amcan, a phrysurodd i 
chwanegu Arragon at ei awdurdodaeth. Yn nechre y âwyddyn 1484« 
sefydlwyd y Uys gwaedlyd yn ninas Tarazona^ a chrëwyd dau o uchel- 
swyddogion eglwysig yn chwil-lyswyr i'r lle hwnw. Aeth gorchymyn 
breninol allan i'r holl awdurdodau gwladol yn y ddinas a'i hardaloedd^ i 
gynnorthwyo y Swyddfa Sanctaidd yn ei holl symudiadau, ac mewn modd 
rhwysgfawr, cymerodd y prif swyddogion dinasol Iẁ ar y Pedair Efengyl, 
y cadwent orchymyn y orenin. Y mae haneswyr yn galw y chwil-Iys hwn 
yn Hispaen yn newydd, mewn cyferbyniad i'r hen un yn Toulouse. Wedi 
sefydliad y chwil-lys yn y ddinas uchod, taâwyd yr hoU brìf deuluoedd yn 
y wlad i ddychryn, a darfu i lîaws o ddynion o urddas a swyddau uchel yn 
y wladwríaeth anfon dirprwyaeth i Rufain yn ardystio yn erbyn y chwil- 
lys newydd ; ac anfouwyd apeliad i Iys yr Unbenaethiaid Pabaidd. Ond 
ni fu hyn o un llesâd ; a chyffröwyd y chwil-Iyswyr mor fawr, nes y nod- 
wyd yr holl ddirprwywyr uchod i saethau marwol Ilid a brad, ac ni choU- 
wyd dim amser i ddwyn y bwriadau mwyaf gwaedlyd i ben. Yn haf 148ô, 
cynnaliwyd dau gyfarfod barn arbenig i*r chwil-lys yn Zaragoza, a llosg- 
wyd llawer yn fyw. Er fod y werin yn gynddeiriog yn erbyn y creu- 
londerau hyn, nid oeddynt yn alluog i'w gwrthwynèbu yn effeithiol, gan 
fod y milwyr a'r gallu gwladol wedi eu sicrhâu ymlaen-llaw gan ddioíryd- 
wyr ysgeler Pabyddiaeth. 

Yn 1485, llofruddiwyd Pedro Arbues, un o chwil-lyswyr Zaragoza, er 
ei fod wedi ymarfogi â chochl ddur dan ei ddillad, ac â helm ddur dan ei 
het. Lladdwyd ef gan ddau ddyn yn yr eglwys gadeiriol yn ystod y bore- 
wedd'íau ; tarawodd un ef ar ei fraich chwith, a'r llall ar ei wegil, ac efe a fu 
farw heb yngan gair. Tröwyd y llofruddiaeth hwn yn esgus i*r chwil-lys- 
wyr attal drygau. Dycbrynwyd y frenines Isabella o herwydd bradladdiad 
ei chyfaddefwr. Cyfododd y frenines wyddfa er anrhydedd i Pedro, a 
seintiwyd ef yn fuan wedi hyny. Daeth ei feddrod mor hynod fel y cyf- 
lawnwyd gwyrtbiau vno ! Yn 1664, rhestrwyd ef ymhlith y merthyron 
bendigedig, a throsglwyddwyd ei Iwch i gapel gerìlaw yno, a^ gyfodasid o 
ddefnyddiau y beddadail. Y mae yn gyflawn bryd bellach i*r darllenydd 
gael desgrifiad o'r Autos da fe, neu weithredoedd o ffydd, fel y gelwid y gor* 



38 Y CHWIL-LYS. 

ymdeithìau gwawdas a dycbrynllyd a gedwid ar ddyddiaa arbenig, pan 
fyddai nifer o hereticiaid i gael en Uosgi 

PBNNOD ym. 
Atm DA jn, mu wsishbed o nnrDD yn madbid, ts 1682. 

Blaenorîd swyddogion y chwil-lys gan ddynion yn chwytha mewn 
tidgym^ yn curo tab^rrddau^ gyda'u banerau yn chwyfian, a chyhoeddent ar 
y 30ain o Faì, mai ar y 30ain o Fehefin y rhoddid dyfamau y carcharor- 
ion mewn gweithrediad. Nid oedd golygfa o'r fath wedi ei gweled er ys 
amryw fiynyddau yn Madrid, am ba reswm y dysgwylid hi gydag awydd 
mawr gan y trigolion fel dydd o ŵyl a buddugoliaeth o'r mwyaf. 

Pan ddaeth y dydd apwyntiedig, ymgynnullodd torf ddirfawr o bobl, 
wedi ymwisgo mor orwych ag y goddefai eu hamgylcbiadau. Yn y petryal 
mawr^ cyfodwyd esgyngiwyd uchel ; ac yno y dygwyd carcharorion gwryw- 
aidd a benywaidd, o saith o'r gloch yn y bore hyd yr hwyr. Anfonai hoU 
chwil-lyswyr y deyrnas eú carcharoríon i Madrid. Gorchymynwyd i ugain 
o'r carcharorion hyn gael eu llosgi, gydag un Mahometan encilìedig ; dy- 
famwyd deg a deugain o luddewon ac Inddewesau, y rhai ni charcharesid 
erioed o'r blaen, i gaethiwed maith, ac i wisgo penwisg melyn, yn gymaint 
a'u bod yn edifarhâu am en troseddau ; dyfamwyd deg arail a gyhuddesid 
am ddwywreigiaeth^ dewiniaeth, a throseddau eraill, i gael eu fflangeUa» 
a^u hanfon i'r cosbfadau. Gwisgai y rhai diweddaf hyn gapiau papyr mawr- 
ion, gydag arysgrifeniadau amynt, a chebystr am eu gyddfau, a goleuen yn 
eu dwylaw. 

Ar yr achlysur arbenig hwn, yr oedd hoU lys Hispaen 301 bresennol. 
Anrhydeddesid o'r blaen rai o freninoedd y wlad hon â golygfeydd erchyU 
o'r fath, ar ddydd eu genedigaeth, eu priodas, neu eu coroniad. Gosodwyd 
y prif chwil-lyswr mewn math o lysgadair, ymhell uwchlaw cadair y 
brenin. Cyfiawnai y pendefigion yma ran gweision y sirydd yn Mhryd* 
ain, gan fiurfío gosgordd y carcharoríon, ar eu gwaith yn cael eu harwain i 
gael eu Uosgi. DaHent hwy hefyd wedi iddynt gael eu rhwymo â thenynau 
cryfion ; arweinid y UeiU o'r carcharoríon gan ystry w-wyr y chwil-lys. 

YmhUth y rhai ag oeddynt i ddyoddef, yr oedd luddewes ieuanc o bryd- 
ferthwch mawr, yr hon nad oedd ond dwy ar bymtheg oed. Gan ei bod 
yr un ochr i'r esgynlawr ag yr eisteddai y frenines, apelìodd ati mewn 
gobaith o gael maddeuant, gan ddywedyd^ ^'Frenines enwog! oni fydd 
eich presennoldeb breninol o ryw wasanaeth i mi yn íy sefyUfa resynus ? 
Cymerwch drugaredd ar fy ieuenctyd; ac O ! ystyríwch îy mod yn myiied 
i gael fy rhoddi i (arwolaeth am brofiesu crefydd a goleddais o'm mebyd!" 
Ymddangosai ei Mawrhydi fel yn teimlo yn ddwys wrth ei chlywed ; ond 
trôdd ei Uygaid o'r neiUdu^ yn gymaint ag nas meiddiai ddywedyd gair 
blaid y person a gyhoeddesid yn heretic gan y chwil-lys. 

Dechreuai gwasanaeth yr offeren yn awr, yn nghanol yr hyn y daeth yr 
ofiTeiriad oddiwrth yr aUor, yr hon oedd yn agos i'r esgynglwyd, ac eisteddai 
mewn cadair a barotoisid i'r perwyl. Yna disgynai y prif chwü-lyswr o'r 
ogylchfa (amphitheatre), wedi ei wisgo yn ei wisg offelriadol, a meitr ar 
ei ben. Wedi ymostwng at yr allor, dynesai at ganllaw y brenin, ac 
esgynai hi, gyda rhai o'r swyddogion, yn cludo croes a'r efengylau, gyda 
llyfr yn cynnwys y Uŵ trwy ba un y mae breninoedd Hispaen yn ymrwymo 



LLTTHTRAU GRBTSON. 39 

i amddiâÿn y ffydd Babaidd, i ddiwreiddio beretîcîaidy ac i gynnorthwyo 
â*a boll allu erlynìadaa a deddfan y cbwil-lys. Ar ddynesiad y cbwil- 
lyswr, ac ar ei waitb yn rboddi y llyfr bwn i'r brenin, cyfodai ei Fawrbydi 
yn bennoetb, a tbyngai y cyâawnai y Uŵ, yr bwn a ddarllenid iddo gan un 
o'r cyngborwyr. Wedi byn safai y brenin nes y dycbwelai y cbwil-îyswyr 
i'w ]e, pryd yr esgynai cofiadur y swyddfa sanctaidd i fatb o balpud, a 
rboddai y cyfielyb Iŵ i'r cyngborwyr a*r boll gynnulleidfa. Decbreuwyd 
gwasanaetb yr ofieren tua banner dydd, ac ni tberfynodd byd naw yn yr 
bwyr.Acboswyd meitbder y gwasanaetb trwy ddadganiad dyfamau y gwa^ 
banol garcbarorion, y rbai a ddarllenwyd un ac un yn ucbel. Yna aed at 
y gwaitb o losgi un ar bugain o ddynion a menywod, gwroldeb pa rai oedd 
yn bynod, yn ngwyneb dyoddef angeu mor ddycbrynllyd. Gwtbiai rbai ^ 
eu penau a'u traed i'r £9amau gyda mawrfrydedd anorcbfygol ; ac ymos- 
tyngai pawb o bonynt i'w tyngbed gyda'r fatb benderfyniad meddwl, fel ag 
y gofidiaì llawer o'r edrychwyr synedig am nad oedd y fatb eneidiau gwr* 
onaîdd wedi cael gwell goleuni a gwybodaetb. Yr oedd eisteddle y breuin 
mor agos i'r carcbarorion, fel y cly wai yn amlwg eu gruddfanau marwol ; 
ond nis gallai fod yn absennol o'r olygfa ercbyll bon, am yr ystyrid bi yn 
un grefyddol, ac am y rbwymai ei Iŵ coronol ef i roddi ei noddaetb a'i 
bresennoldeb i boll weitbredoedd y Ilys ercbyll. 

Cymerid gofal neillduol i bentyru pob gwartb a dirmyg ary carcbarorion 
a adewsid i'w Ilosgi, sef y rbai a barbäent yn ddiysgog yn eu profies o 
Grìstìonogaetb bur y Testament Newydd, ac a gyfifesent gyfifes dda ger 
bron llawer o dystion. Rboddid cynnyg ar gynnyg iddynt wadu eu fiÿdd^ 
a dycbwelyd i'r wir eglwys cyn marw ; a rboddid addewid gysurlawn o lìn« 
dagiad a llosgiad eu cyrff wedi byuy, yn by tracb na cbael eu Ilosgi yn fy w 
wrtb dânau araf y '' Ilosgfan " yn ngbanol gwawd a banllefau y lluoedd 
gorwyllt a ffiaidd a ymdyrent î arddefodau yr Autos dafe. Y cynnygiad 
ofer olaf i wadu a ddilynid gan gosb y safnglo (gag), sef llanw y genau yn 
dýn â dam o bren, yr hwn oedd dra pboenus, wedi hanner Ilenwi y genau yn 
gyntaf â gwlan. Yr oedd y gosb hon yn rhoddi attalfa ar hereticiaid rbag 
Biarad pan yn ymyl dyoddef, fel na byddai i neb o'r gwyddfodolion dosturîo 
wrthynt> na chael eu Ilygru mewn un modd â'u batbrawiaethau. 

Pàrbäodd y chwil-lys yn Madrid nes ei ddinystrio gan Napoleon y L 
yn necbre y canrif hwn. 



LLYTHYRAU GREYSON. 

[Seliections s'boh thb Cobbebpondence of R E. H. Qrbtsok. Esq. Edited bÿ 
ihe ÁíOhor of « The Edipee of Faith^' 2 Vols., Longman.] 

GwTR pawb sydd yn gydnabyddus â Ilènyddiaetb ddiweddar yr iaitb Saes* 
oneg mai Henry Rogers ydyw awdwr yr ** Eclipse ofFaith ;" ac y mae yn 
ddigon amlwg fod ganddo fwy a wnelai â gobebiaetb Mr. Greyaon» na 

D 2 



40 LLTTHTRAU GRETSOIT. 

chyhoeddi y lljrthjran hjn. Nîs gall R. E. H. Greyaon fod yn neb am- 
gen na Henry Rogers ei hnn. Y mae enw Rogers jn sefyll jn nchel 
ymysg ysgrífenwyr Seisonig yr oes bresennol — ^yn nwch, ni a feddyliemy na 
neb araU ymysg yr ŸmneiUdnwyr. Daeth i sylw amiyw flynyddoedd yn 
ol trwy ei fy wgnLÌSiad i John Howe, ac yn enwedigol trwy ei " Draethawd. 
ar Athrylith ac Ysgrìíeniadan Jonathan Edwards.** Y mae y tnethawd 
hwn jrn nn o'r rhagdraethiadan mwyaf gorchestol a welsom erîoed. Ac jrr 
oedd galln y^rífenn adolygiad cyflawn, a beiniiadaeth fanwl ar y foth 
ddyn^ a'r íaUi ysgrífeniadan^ yn orchest &wr mewn Uènyddiaeth. Dengys 
Rogers ei fod yn deaU cyfnndbieth Edwards i giyn beráeithrwydd — ei fod 
yn feddiannol ar feddwl athronaidd a rhesymiadol al cymhwysai i fod yn 
feimiad ar dywysog y rhesymwyr^ — a'i fod hefyd jn feddiannol ar galon a 
allai ddeall, a chydymdeimlo â chalon sanctaidd Jonathan Ëdwards^ fel y 
mae ei gweithrediadan yn dyfod i r golwg yn ei ysgrífemadan mwyaf 
profiadol, yn gystal ag am ddeall i dafln ei linyn mesor dros athiylitfa a 
threiddgarwch meddwl y dnwinydd Amerícanaidd. Y mae ei sylwadag 
ar y^^eniadan profiadol ac ymarferol E^wards jn llawn mor feistrol- 
gar â*i feimiadaeth ar ei gynnyrchion athronyddol a dnwinyddol. Ni 
a welwn syniad ysbrydol y crístíon jn elfenan ei "Serchiadan Cref- 
yddol," yn gystal â manylder yr athronydd gyda'r ^ Tniethawd ar Ryddid 
yr Ëwyllys." Y mae mwy nag nn o'n Uênoríon enwocaf yn Lloegr wedi 
dadansoddi çymeríad ac athrylith John Bnnyan ; ac y maent, nn ac oU, yn 
taln y warogaeth fwyaf serchns i'w dalentan. Cyfii&nt ef y brenddwydiwr 
gaUnocaf a firenddwydiodd yn oesan y byd. Efe a bian y goron am alegor* 
eiddio ; tynai y darlnnian mwyaf natnríol a phrydferth — a gwnai hyny yn 
íwy diymdrech na neb arall. Cyfansoddodd ei '' Daith y Pererín/' mewn 
nn peâi, y Uyfir tebycaf i'r Bibl o bob Uyfiran, — sef, am ei fod yn cynnwys 
ansâddan sydd yn ei wneyd jn boblogaidd gan bob dosbarth o ddarUenwyr. 
Y mae yn ddigon bâs i'r meddwl arwjrnebol ac anghoeth, ac yn ddigon 
nchel i gadwyno y meddylian nchaf. Fel hyn, y mae rhai o bríf lênydd^ 
wyr y ganríf bresennol wedi gwneuthnr a tdlent i anrhydeddn talentan ac 
aÜiryUth Bnnyan ; ond, pan aethant i elfenn a dadansoddi ei deimladan 
crefyddol — ei ammhenon, ei ofnan, ei gyni dygn, ei anobaith, al orfoledd, 
dangosasant mai doethineb mawr iddynt hwy a fnasai ei adael yn Uonydd. 
Dylasent ddybenn en hadolygiadan gydag athryUth Bnnyan y brenddwyd- 
iwr, a gadael i rywrai enuU ediych i mewn ì'w deimladan angherddol 
ynghylch ei achos rhyngddo â Dnw, a bam, a thragywyddoldeb. '' Yr 
hwn sydd ysbrydol sydd yn baran pob petb, ond eíe nis bemir gan neb." 
FeUy, yr ydym yn bamu y. gaUasai Uawer, heblaw Rogers, feimiadn dnw- 
inyddiaeth ac athroniaeth Ëdwards; ond y mae efe, nid yn unig wedi 
gwneyd hyny yn feistrolgar, ond hefyd we£ dangos nad oedd yn " bostío 
hyd at betìiau tu hwnt i'w fesur," wrth groesi i'r byd ysbiydol — i fyd profiad 
y crístíon, â'r hwn yr oedd Jonathan Ëdwards yn nn o'r rhai mwyaf cyf- 
arwydd. 

Y mae Rogers yn dra adnabyddns hefyd fel un o bríf ysgrííenwyr yr 
" Edinburgh Remew ; " ac nid gormod a fyddai dyweyd mai eî gynnyrch- 
ion ef ydyw y rhai goreu ar y cyfan a ymddangosasant ynddo er ei gych- 
wyniad. Nid ydynt yn darUen jm rhwyddach na thraethodau Jefirey, nac 
yn fwy difyras, dyddorol, a dawnus, nag eiddo Macaulay ; ond rhaîd addef 
eu bod yn diymach o fater — j maent yn fwy Uwy thog o nwyddau gwerth- 



I^LTTBTRAÜ ORBTSOK. 41 

fawr, — ^yr yàym yn teimlo fod yr ysgrifenydd yn fwy o gawr— y mae mwy 
o bwys yn ei siarad — nag yn lleferydd y lleiU. Y mae ysgrífeniadau Syd- 
ney Sinithy o ran digrifwch ac arabedd, yn rhagorol ; ond tra nad yw 
erthyglau Rogers ond ail iddynt hwy yn y pethau hyny, y maent yn llawn 
o ansoddau eraill nad oedd Sydoey Smith yn feddiannol arnynt. Arabedd 
oedd ei brif ragoriaeth ef ; nid yw oud rhagoriaetb israddol gan Rogers. Y 
mae ganddo ef ymborth iachus i*w roddi ger ein bron, heblaw dsol digrif- 
wch ac arabedd. O ran dyfnder — cymhwysder i weinyddu addysg — cyfoeth 
o'r syniadau, y cymhariaethau, a'r geiriau grymusaf — tuedd i adeiladu y 
deall a*r galon — ^parch dwfn i wirionedd — ymlyniad wrth hen athrawiaeth 
yr eglwy»-— deheurwydd i ddwyn yr anffyddiwr huDandybus i ddyryswch, 
a'r fíbl i*r gwaradwydd a deilynga, — o rau treiddgarwch i drîn y dyrus 
a*r dwfn, a dawn hapus i drin materion ysgafnach, y mae Henry Rogers, 
yn ein tyb ni, heb neb o feimiaid y Saeson yn rhagori amo, os, yn wir, yn 
deilwng o'i gy mharu âg ef. Y mae ei draethodau ar Leiboitz, Descartes, 
Plato, Rheswm a Ffydd, yn dystîon iV gydnabyddiaeth ëang âg athron- 
iaeth yr oesoedd ; ac y mae ei erthyglau ar Thomas Fuller, &c., yn dangos 
ei fod yn rhywbeth heblaw athronydd. 

Y llyfr y dodasom ei enw uwchben yr ysgrif hon ydyw yr olaf o*i gyn* 
nyrchion. Y mae yn cynnwys Uythyrau ar yr un pynciau ag yr ymdrin- 
iwyd arnynt yn âaenorol yn yr " Eclipse o/Faith.** Ond heblaw hyny, y 
mae cylch gohebiaeth Mr. Greyson yn cymeryd i fewn líaws o beüiaa 
eraill. Y mae wedi meddwl rhy wfaint — ^meddwl yn ddwys a dwfn weith- 
iau — meddwl yn ddigrifol brydiau eraill, ar bob peth ymron. Nid oes 
nemawr o unoliaeth yn y llyfr, — ac, yn wir, pwy sydd mor afresymol a 
dysgwyl am unoliaeth mewn Uythyrau ? Y mae nifer mawr o bynciau y 
dydd yn cael eu trîn yn fedrus a difyrus ynddynt. Cawn sylwadau " Ar y 
rhesymau dros Anfarwoldeb" — ^ac am " ddefnyddio gwydrau ;" ar " Eg- 
wyddorion Cymdeithas Heddwch" — ac ar Weddîo ; ar " l'iosogrwydd byd- 
oedd*' — ac ar " farfau.'* Cawn gy fres o lythyrau at y Deist, a chyfres at 
y Penboethyn Mesmeraidd ; meddyliau ar " ymfudiad,** a meddylìau ar 
yr *' lawn ; " ar "goginiaeth," ac ar " bregethu ; " ar " ddirgelion rhaglun- 
iaeth," ac ar " godiyn foreu;*' ar "brofion Cristionogaeth,** acary "gwalU 
gofddyn a*r diafol," a Uíaws mawr o*r cyfryw bethau. 

Yr ydym yn deall fod y llyfr hwn wedi anfoddloni anffyddwyr ein 
teyraas yn fawr. Y mae yn nodwedd neillduol ar gyfeiHorawyr yr oes 
hon eu bod yn rhyfeddol o groen deneu. Tra y maent hwy ^n gwneyd 
cymaint a allant i ddwyn crefydd yr Arglwydd lesu i ddirmyg, ac i ddwyn 
y cyfiredin i chwerthin am ben y trueiniaid sydd yn ddigon ehud i roddi eu 
cred iddi, a'u hymddiried arni, — eto, pan daw rhywun digon galluog i droi 
y chwerthin yn eu herbyn hwy, y maent yn ebrwydd yn codi eu cri yn 
erbyn anfoneddigeiddrwydd ac anghariadoldeb y fath ymddygiad. Dy- 
wedant fod Rogers yn " gwbl amddifad o'r teimlad ystyriol a ddylid 'ei 
goledd tuag at dueddiadau anffyddol yr oes; a bod hyny yn cyfodi, naill ai 
oddiar anallu, neu annhueddrwydd i amgyffred gwir athroniaeth ammheu- 
aeth. Yr anhawsderau hyny, y rhai y dylid ymwneyd â hwynt ar y tir 
ëangaf, y mae ef (medd yr ammheuwyr) yn ymosod araynt oddiar y syn- 
iadau culaf a ellir ffurfìo am danynt ; a'r teimladau sydd yn gofyn am drin- 
iaeth dyner allednais, y maentyn cael eu clwyfo gan ddull gwatwarus, duU 
sydd nid yn nnig yn annheg, ond yn gwbl greulawn." 



43 LtTTHTRáü ORETSON. 

Y mae yn flin gan ammheüwyr ein teyrnas syniadaa rhyw ddosbartb o 
ba rai sydd yn cael eu hamddifiyn^ ni a feddyliem, gan y National RevieWf 
am fod Mr. Greyson, ac awdwr yr "Eclipse of Faith,*' heb roddi dìgon o 
sylw, a thalu dij^on o barch, i'r rhinweddau llìosog sydd yn gorwedd o dan 
ammheuon yr anfiÿddiwr. "Cymerìr yn ganiatäol/' medd un ysgrifenydd, 
''nad ydyw ammheuaeth o barth pynciau crefyddol mewn llawer o achosion 
yn ddim amgen na bod yn onest. Byddai cymeryd arnom gredu, fel y mae y 
llì'aws yn creduj yn chwareu y cnaf. Byddai y dyn yn ddyn anfoesol pe yr 
ymddangosai yn ddim amgen nag ammheuwr. Y mae ei anfiyddiaeth, gan 
hyny, yn dyfod yn rhan o'i ddysgyblaeth foesol. Y mae yn llwybr trwy yr 
hwn y gall fyned at rywbeth gwelL Y mae yn ammod cysylltiedig â 
^dd, yn mhrofîad rhai meddyliau, fod iddynt, am amser, golli eu gafael 
mewn sicrwydd. Yn yr yrfa hon, y mae uniondeb crefyddol yn cael ei 
brofi ; ac y mae y ffydd sydd yu canlyn yn dyfod yn fwy pur, ac yn fwy o 
fater arg^faoeddiad. Nid pechaduriaid mawr y byd yn unig sydd yn myned 
i ddaeargelloedd castelli ammfaeuaeth — y mae y dynion goreu i'w gweled 
yno yn fynych. Gwasanaeth ammheuaeth yn aml ydyw y llawforwyn 
ordeiniedis i wasanaeth ffydd; a gwae y dyn, yr hwn, yn lle cynnorthwyo 

Í' cyfryw leddyliau trwy y prawf hwn, nad oes ganddo ddim gwell i*w trîn 
g ef na digrifwch a gwawd."* 

Mae yn sicr fod yn perthyn i ammheuaeth ei hathroniaeth. Y mae gwa- 
hanol ddosbeirth ymysg ammheuwyr, nid yn unig gyda golwg ar nifer yr 
atfarawiaethau y petrusant o barth eu gwirionedd, neu wahanol raddau eu 
hammheuaeth, ond hefyd gyda golwg ar yr ammheuaeth ei hun. Nid yn 
unig y mae gan yr ysbryd hwn amrywiol yrfaoedd i ymbalfalu ara ei ffordd 
trwyddynt, ond y mae mathau gwahanol o hono. Gall fiino dynion sanct- 
aidd, dynion ag y mae gwirionedd yr efengyl yn fwy cu yn eu golwg na 
bywyd ei hun : gall ymweled yn achlyaurol â'u meddyliau hwy, ac ymsef- 

Îrdlu am adeg fel cwmwl tywyll ar eu heneidiau, gan eu hamddifadu o 
ewyrch bywiocäol y gwirionedd ag y mae eu bywyd a'u hyfrydwch yn 
gorwedd ynddo. Y mae gan y saint uchaf eu myuydau o ofnau, petrusder, 
ac ammfaeuon : y mae " y rhai sydd yn ofni yr Arglwydd " weithiau " yn 
rhodio mewn tywyllwcfa heb lewyrch iddynt." Bu Cristion a Gobeithiol 
am dro yn Nghastell y Cawr Anobaith. A phe buasai Rogers yn ym- 
wneyd â'r dosbarth yma yn ei ysgrifeniadau, ni fuasai yn ddiffygiol o 
' ddangos y cydymdeimlad dwysaf á hwynt, ac ni fuasai yn defnyddio ei 
watwareg lem wrth ymdrin â'u hammheuon. Edrychasai arnynt fel eneid- 
iau diffygiol, clwyfedig, ond er hyny cywir; ac yr ydym yn credu y 
tywalltasai olew i'w clwyfau fel y Samaritan trugarog. Buasai yn llefaru 
gyda ** mwyneidd-dra doethineb." Ond nid â rhai yn cael eu blino gan 
ammheuon y mae a wnelo ef; ond â rfaai sydd yn gyfeillion iddynt — y 
rhaì sydd yn eu coledd ac yn eu temtio. Nid ei genadwriaeth efyáyw 
dynion "wedi syrthio ymysg lladron;" ymlid y lladron eu 
' ' ^ -id 



[lunain, a'u dal, ydyw ei amcan. Nid yw pob ammheuaeth i'w gamgy- 
meryd am ysbryd anffyddol yr oes. Nis gellir galw rhai dynion sydd yn 
ammheu yn ammheuwyr, oblegid nid hyny ydy w agwedd a thuedd wastadol 
eu meddwl. Oddiallan, ar ryw gyfrif, y mae yr ammheuon yn dyfod ; a 
theimlir hwy yn anoddefadwy ^gan eu calonau tyner fel picellau tanllyd. 

* BrÜiêh <}u$/rUrly, January 1, 1858, 



LLTTHTBAU ftRETSON. 43 

Gnfândid ffyià ydyw yr aclios fòd amiiiheaon yn gonnesu arnynt, ac nld 
dify^ cwbl honi. Ffydd ydyw eu bywyd hwy — ^yn awyr hon y maent 
yn byw, symud, a bod : fiyddloniaìd ydyw en gwir gymeriad, er fod am- 
mheuon weithiau fel torf o saethau> wedi eu hannelu gan y fall, yn ym- 
fyddino yn eu herbyn, ac yn dyhysbyddn eu nerth a'u cysuron ysbrydol. Y 
mae anfiyddiaeth yn anghydweddol â hanfodiad fiydd yn y meddwl ; os 
coleddir y cyntaf, y mae y Ihill yn marw. Ond nid yw fod y meddwl yn 
cael ei âino gan ammheuon yn un prawf fod y dyn yn aroddifad o íTydd. 
Y mae yn awgrymu fod fiy dd yn eiddil ; ond yn hytrach na phrofí fod y 
dyn yn amddifad o fiydd, y mae yn awgrymu y gwrthw^meb. Os ydyw 
ammheuon yn ei flino, y mae hyny yn dangos fod rhyw elfen o'i fewn sydd 
yn anghydnaws ä hwy. Y mae ammheuaeth a fiydd yn ymryson â'u gilydd 
yn yr un enaid yn fynych. *' Yr wyf yn credu, O Arglwydd ; cymhorth 
íy anghrediniaeth." Heblaw hyny, y mae porth tywyll ammheuaeth 
rhwng Ilawer o ddynion a theml fiydd. Y mae ammfaeuon yn y meddwl 
am wirionedd peth yn rhagdybied fod y peth fawnw wedi ennill sylw y 
meddwl ; ac y mae iriaws o ammheuon gwir gristionogion yn cyfodi i 
fesiur oddiar argyhoeddiad o fawredd fi'eithiau Cristionogaeth, ac i fesur 
oddiar wendid fiydd yn yr awdurdod sydd yn eu llefaru. Y mae miloedd 
o wrandaw^rr efengyl yn Nghymru na themtiwyd mo houynt eríoed i am* 
mheu yr Ymgnawdoliad, Cyfryngdod Mab Duw, cyfiawnhád yr annuwiol;, — 
ond nid yw difiyg ammheuon o barth iddynt i*w bríodoli i'w gwaith yn eu 
credo, ond i'w hanystyriaeth, yr hyn sydd yn un fiìirf ar angbrediniaetb. 
Pe byddai ganddynt ddimadaeth am fawredd y gwiríoneddau hyn, dicbon 
y darfyddaì eu cydsyniad oeraidd mewn ammhenaethj a gallai eu ham* 
mheuaeth roddi lle i wir fiydd. 

Na feddylied neb ein bod, wrth ddyweyd hyn» yn amcanu dwyn unrhyw 
esgusodiad dros un math o ammheuon. Y mae hyny yn anmhosibl; 
oblegid y mae ysbryd anfiyddol yr ammheuwr profiesedig, a'r ammheuon 
sydd yn blino y crístion, fel eu gilydd — ^yn eu natur — yn wlhwyneb i 
ffyái ac ymostyngiad dibetms i awdurdod Duw. Y mae y graddau uchaf 
fiydd yn angbydweddol â hanfodiad ammheuaeth. Fel y mae '^perfiaith 
garíad yn bwrw allan ofn," felly y mae fiydd wedi ei pherfieithio yn bwrw 
allan anömheuon. " Nid ammheuodd efe addewid Duw trwy anghredin-* 
iaeth,"— dyna nerth ffydd ** tad pawb a gredant." Yr oedd awdurdod yr 
hwn oedd yn llefam wrtho yn llywodraethu mor faollol ar ei holl enaid, fel na 
feiddiai rheswm yngan gair o barth anmhosiblrwydd neu annhebygolrwydd 
y peth. Eto, er fod ammheuaeth yn wrthwyneb i fiydd, y mae yn amlwg 
y gail ragflaenu fiydd. Ac y mae yr un mor wrthwyneb i anghrediniae^ 
ag ydyw i fiydd. Y mae yn gorwedd rhwng y ddau, — ^yr anialwch rhwng 
yr Aipht a Chanaan ydyw; a mynych y mae Uawer gwir Israeliad yn 
crwydro yn ddigysur yn anialwch ammheuaeth, cyn myned i mewn i 
Ganaan ffyii. Ac fel yr oedd y " deugain mlynedd hyn " yn sefyllfa o 
ddysgyblaeth i'r Israeliaid gogyfer â gwlad yr addewid, felly hefyd y roae 
yr ammheuon yr ydym yn son am danynt yn ddysgyblaeth i ffydd. *' Yr 
îiwn nid ammheuodd eríoed," medd Cowper, *' ni chredodd erioed." Ac y 
mae hyn yn gyfatebol i'r gyrfäoedd ysbrydol eraill y mae y crístion yn 
myned trwyddynt. Y roae marwolaeth rhyngddo a bywyd : y mae marw- 
olaeth yn ammod bywyd. Y mae adfywiad pecfaod yn rhwym o ragflaenu 
marw i bechod ; ac y mae marw i bechod yn ammod " by w i Dduw." Mae 



44 LLTTHTRAU 6BIT80N. 

yn rbaid manr gyda Chmt, mewn trefii i dderbyn '^bywyd lesa." Awr yr 
anobaitb dnaf ar gyflwr pecbador ydy w yr awr y mae y " gobaitb da trwy 
iia " yn cael ei enL A'r nn modd, y mae ocbelion fiydd yn gyrbaeddadwy 
ar hyd glŷn yr ammbenon. Y mae rbai, mae yn wir, yn cyrbaedd yr 
ncbelderan beb fyned trwy y nentydd; fe ddygwyd Abrabam ei bunan^ 
megys, ar adenydd, nwcblaw iddynt. Y mae y dynion byny sydd o ran eu 
nator a'a tneddfiryd yn byderus a gobeitbioU dynion sydd beb arfer ym- 
gyngbori ä cbig a gwaed— dynion sydd wedi cynnefino eu bunain i ymostwng 
— dynion sydd yn fwy gweitbgar nag ydynt o íyfyrgar — ^y rbai y mae y 
galon, ac nid y deall, yn eistedd wrtb ìyw llestr JpT enaid, — j maent bwy, 
y rbai y mae ganddynt *' adenydd eryrod," yn gallu cyrbaedd ucbelderau 
ffyàà heb orfod ymlwybro yn arafaidd a Uuddedig trwy gorsydd anobaitb, 
a lleoedd lleidiog ammbeuaetb. Nid oedd ammbeuon yn llesteirío Pedr 
weitbgar a byderos, ac ni flinent y gwragedd a ganlynent yr lesu ; ond am 
Tbomas, yr hwn ni cbredai ddim beb olwg a pbraw^ yr oedd yn llawer 
mwy agored na'r lleill i gael ei flino ganddynt. Y gwabaniaetb, fel yr 
awgrymasom eisoes, rbwng ammbeuaetb y cristion ac ammbeuaeth yr an- 
ffyádam, ydyw eu faymddygiadau bwy tuag ato. Mae y naill yn gwneyd 
ei oreu» trwy ras Duw^ i ymysgwyd oddwrtbo ; mae y naiU yn ei boffi a'i 
goledd. Ydyn ei bun sydd, i fesur mawr, i benderfynu i ba bwynt yr 
arweinir ef ganddo. Gall fod yn wawr y dydd, a gall fod yn wyll y nos. 
Gall arwain i diríogaetb ddif äol anffyddiaetb ; a gall arwain i diríogaetb 
flfydd — tir Beulab^ ar yr bwn nid yw yr haul bytb yn machludo. Pan y 
mae ammbeuon yn cael eu llocbi^ a thrwy hyny yn cymeryd gafael ddyfn- 
ach yn y meddwl, y pryd byny y maent yn cynnyddu i anflyddiaetb, ac yn 
wrtbodiad o " dystiolaetb Duw, yr bon a dystiolaethodd efe am ei Fab." 
A phan wedi c^nrbaedd i'r orsaf hon, nid oes yr un esgusodiad i*w roddi 
drostynt. Y mae yr ammbeuwr yn agored i hoU fy gythion gair Duw ar y 
rhai nid ydynt yn ufuddhâu i efengyl ein Harglwydd lesu Grist. 

Y mae auflyddwyr ein gwlad, fel yr awgrymasom eisoes, yn tuchan yn 
drwm dan y dríniaeth y dygodd Rogers hwynt dani yn yr " Eclipse," a*r 
llythyrau dan sylw, — ^yn enwedigol am nad yw yn talu iddynt y parch a 
dybiant hwy sydd yn ddyledus iddynt. Y mae, meddant hwy, heb gymer- 
yd arno wybod eu bod yn dal U'íaws o wiríoneddau pwysìg, y rhai a gol- 
eddir hefyd gan gristionogion uniongred; ac y mae yn gwbl ddali i*r 
rhinweddau prydferth sydd yn addurno cymeríad llawer o ddynion sydd 
wedi ymadael o ran eu barn â Christionogaeth hanesiol. Ymddengys i ni 
fod y cyhuddiad hwn yn ei erbyn yn wiríonedd. Nid yw yn talu un 
gwarogaetb iddynt ar gyfríf eu hymlyniad wrth rai gwiríoueddau; oblegid 
yn eu cyfundraeth hwy, nid ydynt ond hanner gwirioneddau. Ar wahân 
oddiwrth fieithiau Crístionogaeth ni byddent yn wiríoneddau o gwbl. Y 
flfeithiau ydyw sylfeini yr egwyddoríon ; ac nid yw dal yr egwyddorion, neu 
yn hytrach, cadw yr hen dermau a aríerwyd gan yr eglwys oV dechreuad 
i fynegi yr egwyddoríon, yn ddim amgen na'r twyll a'r anonestrwydd 
mwyaf. Y cyfeiliornadau mwyaf digywilydd a pheryglus, a'r cyfeiliom- 
wyr mwyaf dichellgar o bawb, ydy w y rhai sydd yn cadw geiríau Paul ac 
loan — geiríau ysbrydoliaetb ei hunan, — ac yn cysylltu â'r geiriau hyny 
syniadau cwbl wahanol i'r syniadau y mae Crístionogion pob oes yn eu 
deall wrthynt Nid yw Robertson, er esiampl, yn petruso arfer y gair 
"cyfiawnder cyfrífedig;" oud y mae yn rhy anhawdd i ni ddeall beth y 



LLTTHTRAU 6RBTS0N. 4ö 

mae yn ei feddwl wrth hyny. Na thybier ein bod with ddyweyd hyn yo 
rhestru yr ysgrìfenydd athrylithgar hwn ymysg anflyddwyr ein teymas. 
Pell ydym oddiwrth h^my. Ond dengys y duedd sydd mewn rhai sydd yn 
ymado oddiwrth y ífydd i gadw ei chorfií heb ei henaid, i arfer ei harwydd* 
ion heb ystyr yr arwyddion. Proffesant fod yr athrawiaethau ganddynt : 
soniant am ymgnawdoliad ac aberth y Gwaredwr, pan nad oes ganddynt 
mewn gwiiionedd ond Uun a delw yr athrawiaethan hyny. Mae yn wir eu 
bod yn dal gwirìoneddau crefydd natur^ lawer o honynt; a chlywsom yn 
ddiweddar fod Newman ei hun yn dechreu dychwelyd at rai o'r gwiríon- 
eddau ag y mae Paganiaid yn eu credu. Y mae wedi deall fod enaid dyn 
yn anfarwol. Ond ni fyddai yn anhawdd profi^ fe allai, fod anffyddwyr 
Lloegr yn ddyledus am yr ychydig erthyglau sydd yn nghyffes eu ffýáà ì 
Gristionogaeth^ ffeithian by wydol yr hon y maent yn wadu. Ac os parhânt 
i wrthod efengyl Duw^ nid yw yn anohebyg yr ä pynciau eu credo yn Hai 
eu nifer^ ac y dìfianant rywbryd yn ddim raewn anffyddiaeth cyffredinol. 
Oblegìd ar wahân oddiwrth Grìstionogaeth, pa brawf digonol sydd genym 
o blaid gwirìoneddau sylfaenol crefydd P O ba le y mae gwrthodwyr 
Crìstionogaeth wedi cael eu cyfundraeth hwy, ond oddiwrth Grístionog- 
aeth ei hun P Llestri teml Dduw yn Babilon ydyw y gweddillion o 
grefydd sydd ganddynt. Dywedant hwy eu bod yn dal eu gafael yn 
dýn yn y gwiríonedd yma a'r athrawiaeth arall ; ond ymha le y cawsant 
hwy P Ni ddaeth doelhion y ddaear i feddiant o honynt cyn gwawríad 
Crístionogaeth. Nid ydynt heddy w mewn un wlad ond yn y gwledydd y 
dygwyd hwynt iddynt gan Grístionogaeth. ^^ Y mae holl hanes y byd/' 
medd un awdwr^ '^ yn dangos fod crediniaeth yn Rhagluniaeth Dadol Duw^ 
fod Llywodraethwr moesol yn rheoli y • byd^ fod Duw yn ewyllysio daioni 
moesol ei grëaduríaid yn unig, ei fod yn maddeu i*r edifeiriol, — crediniaeth 
yn athrawiaeth foesol anfarwoldeb fel rhywbeth gwahanol i hanfodiad dy- 
fodol yn unig, — yn dibynu ar ffydd yn awdurdod Ddwyfol Cristionogaeth." 
Gall fod eithríadau anamí i hyn; ond pe y deuai cymdeithas yn Mrydaìn i 
gredu fod Crístionogaeth yn ffug, buan yr äi pob crediniaeth grefyddol yn 
ddim. 

Dymunem wasgu ar feddyliau ein darllenwyr, yn enwedig y dosbarth 
ieuanc^ fod pwys mawr yn yr hyn a gredant. Credu yn ddifri/ol ydyw y 
pwnc gan lawer. Difrífwch yn y farn a*r argyhoeddiad ydyw eilun aml 
un. Yn ddiweddar, clywsom un yu canmawl rhyw bregethwr Saesoneg. 
Addefai ei fod ef yn ei weled yu anghy wir, ac yn dra anwybodus am gyf- 
undraeth yr efengyl; '*ond, beth waeth?" meddai, "yr oedd yn ddifrífol ; 
a difrífwch ydyw y pwnc mawr." Wel, y mae difrifwch yn bwnc mawr; 
ond y mae " gwybod y gwiríonedd " yn bwnc mwy. Ni ddyiid diystyru 
dyn fyddo yn camgredu, os ydyw yn onest ; ond nis gall fod yn onest yn 
hir os glyna wrth yr hyn nid yw wir. Y mae calon ac ymarweddiad dyn 
yn rhwym o gymeryd eu dylanwadu gan yr hyn a gredir yn ddiammheu 
ganddo. Ni wna ei ddifrifwch ef berí i argraff y cyfeilornus fod yn gyffelyb 
i argraff y gwir. " Yn lle bod crediniaeth dyn yn beth dibwys, hyn yn 
fwy na dim arall sydd yn rhoddi cyfeiríad i fywyd dyn. I wellâu sefyllfa cen- 
edl, y cam cyntaf ydyw dwyu ei chrediniaethau — am Dduw a dyn, a llesion 
cymdeithas, i gydffurfiad â'r gwiríonedd. Pa beth sydd yn gwneyd trígol- 
ion Yspaen, neu Twrci, neu Hindwstan, yr hyn ydynt, ond eu ffordd o 
feddwl, a'r arferíon a'r cyfreithiau sydd yn cyfodi oddiar hyny ? Y c^rf- 



46 LLYTHTRAU GRBTSON. 

newîdiad a weîthiwyd trwy y Diwygiad, gwreiddîasant hwy yn y cyfnewid» 
iad a gymerodd le mewn nifer o opiniynau crefyddol. Pe y meddyliem 
fod ymddial yn rhinwedd, coleddem y nwyd hono. Os creda dyn nad oes 
nn Duw yn bod, na sefyllfa ddyfodol, ac nad oes dim hapusrwydd uwch 
nag anwesu y blysiau, y mae yn debyg y byddai yn ddyn gwahanol i'r hyn 
a fuasaiy pe y credasai fod gwir Iwyddiant dyn yn dibynu ar iawn amaeth- 
iad egwyddoríon moesol a serchiadau ysbrydol. Y mae dyweyd nad 
yw o un pwys pa beth yw bam grefyddol dyn, os caniatëir ei fod yn onest^ 
— ^nad yw, gyda golwg ar yr hyn sydd yn ymdrin am y cysylltiadau pwys- 
icaf y mae dyn yn sefyll ynddynt, ac am Dduw a*r dyfodol, swyddogaetb 
neillduol y rhai ydyw addysgu dyn pa fodd i fyw^ nad yw, meddaf, o un 
pwys pa beth y mae un yn ei gredu, — ^yn wrthuni braidd tu hwnt i ddir* 
nadaeth." 

A ydyw yn bosibl i ddyn fod yn wir rínweddol, heb gredu gwiríoneddau 
hanfodol Cristionogaeth P Ymddengys hyny i ni yn gwbl anmhosibl. 
'* Yr hwn nid yw yn credu, a*i gwnaeth efyn gelwyddog;" a pha fifurf ar 
lygredigaeth fwy beiddgar na hon ? " O bechod, am nad yw yn credu 
ynof ^'* Onid anghrediniaeth, felly, ydyw pechod y pechodau — tad pob 
pechod arall ? " Hyn yw gwaith Duw, credu o honoch yn yr hwn a an- 
fonodd efe." Dyma y gwaith mawr sydd gan bechadur i'w wneuthur tuag 
at Dduw; dyma genadwri fawr yr Anfeidrol ato; dyma y ddyledswydd 
gyntaf y gelwir amo iV chyâawni, yr hqn nis gellir cyflawni un ddyled- 
swydd arall yn iawn heb hyn ; dyma ddrws y dyledswyddau ; y gwaith 
sydd yn cynnwys pob cyflawniad rhinweddol arall, ac yn eu sicrhâu. Ac 
*' heb flfydd, anmhosibl yw rhyngu ei fodd ef." Felly y mae yn ofer ym- 
ofyn am wir rínwedd ar wahân oddiwrth wir flfydd yn nhystiolaethau Duw. 
Ëto y mae yn sicr fod cymeríadau rhinweddol yn nghyfríf y byd ymysg y 
rhai sydd yn ammheuwyr proflfesedig ; ond dichon eubod yn ddyledus am y 
rhan oreu o'u cymeríad i'r grefydd a wedir ganddynt. Y maent wedi byw 
eu hoes yn yr awyr gymdeithasol a burwyd gan Grístionogaeth. Cawsant 
eu Hesâu gan ei sefydliadau. Attaliwyd hwy i ddrwg gan ei rhwystrau* 
Cydsynient â*i gwirioneddau yn eu mebyd pan oedd eu harferíon yn cael 
eu flfnrfio. Nid y w y cyfryw aromheuwyr, fel y sylwa un, yn enghreiflftiau 
príodol o ganlyniadau gwrthgredaeth, ond yn hytrach o nerth crediniaeth i 
ddylanwadu ar ddyn, ar ol i'r grediniaeth ei hun ddiflanu, fel y mae gol- 
euni yn aros am enyd yn yr wybren, ar ol i*r haul suddo islaw y gorweL 
Meddylier am genedlaeth yn cael ei dwyn i fyny mewu anflfyddiaeth—- 
meddylier am blant yn cael eu tueddu, pan ar liniau eu maman, i edrych 
ar hanes y Gwaredwr fel ystori oferwag, — meddylier fod egwyddoríon an- 
flfyddiaeth yn cael eu malu yn dameidiau bychain iddynt pan yn dechreu 
flfurfio eu harferíon ; yn y rhai hyn y ceid esiamplau pa ddrwg a all gwrth- 
gredaeth ei wneuthur i foesau cymdeithas. Y Nefoedd a ẁyr pa nifer o'r 
cenedlaethau hyn a fyddai yn ddigon i ddilëu pob ymddangosîad o rínwedd 
o gymdeithas, ac iV dwyn i*r cyflwr isaf y bu dynoliaeth ynddo er de- 
chreu y byí^! 

Mae yn ymddangos i ni fod ammheuwyr y dyddiau hyn yn hynod ddi- 
flíygiol elfen gyntaf cymeríad da. fsid ydynt yn onesL Y mae yn 
anhawdd gwybod am un dosbarth o gyfeiliorawyr er dechreu y byd, wedì 
eu perflfeithio mewn dichellion ac ystryw fel hwy. Byddai yn annhraethol 
well genym ymddiried ein plant dimwed i ddwylaw Ueng o Jesuitiaid 



LLTTHTBAU ORBTSON. 47 

Bswyaf Jesoitaidd Eglwys Rhnfaîn, a Phoseyaid mwyaf gwallgof Eglwys 
Loegr, nag i ddwylaw un o'r tylwyth hyn. Y mae yn anmhosibl meddwl 
y gall y diafol wneyd y meddwl dynol mor berfiaith ddall fel ag i gredu 
fel y profiesant hwy gredu. Siaradant am " cumbrous character*' y prof- 
ion Cristionogaeth, ac am anhawsderau hanesyddol llyfrau y Testament 
Newydd a'r Hen; — ysgubant y goruwchnaturiol yn llwyr ymaith o'r hanes; 
gogrynant yr efengylau, a chadwant yr hyn nid yw yn wrthwyneb iV 
mympwy a*a chwaeth hwy. Y mae Rogers yn dymodio y gwybedyddion 
hyn yn erwin, yn ei lythyr " Âl wr honeddig a fynai fod yn gristion— 
eto a wrthodai holl íTeithiau ac athrawiaethau neillduol Cristionogaeth." 
Y mae y Ilythyr yn Ilawer rhy faith iV roddi yn gyfan ger bron ein dar- 
llenwyr. Cymerer y dyfyniad canlynol :— 

'' Y mae yn ymddangos i mi mor oleu á*r dydd, os y oyfryw gyfandraeih a'r eiddo 
chwi ydyw eiddo y Testament Newydd — nas gall ei yBgrífenwyr fod, mewn un ystyr, 
wedi dyfod oddiwrth Ddaw i*w mynegi i nL Os ydyw Duw yn yr Tagrythyrau wedi 
hysbysa gwiríonedd crefyddol trwy gyfryngiad dyn, nis gallwn dybied llai na'i fod 
wedi defìiyddio dynion a allasent arfer iaith ddynol yn y fath fodd ag i drosglwyddo 
i'rmwyafnf o ddarllenwyr gonest» yr hyn a feddylient nwy eu hunain; ac os yr hyn 
a elwch ehwi yn Grístìonogaeth gyffredin, ond cyfeiliomiis, ydyw yr hyn a feddylient 
hwy, nis gall fod yr un ammheuaeth ei fod wedi gwneyd hyny ; oblegid y mae ar- 
dduU yr Ysgrythyrau, yr hon sydd yn rhyfeddol o eglur a syml, wedi trosglwyddo yr 
yatyr hwn i'r mwyafríf mawr o ddarllenwyr srmhob oes. Y mae y dysgedig a'r an- 
wybodas fel eu gilydd wedi meddwl yn gyffredinol fod ffeithiau gwyrthiol a goruwch- 
nataríoly ac athrawiaethau y ' dduwinyddiaeth gyffredin ' yn cael ei mynegi yn 
wUuriol gan iaith y Testament Newydd. Yr wyf yn addef fod esbonwyr yn gwa- 
haniaethu Uawer o barth duUiau Uywodraeth cglwysig, ac amryw bynciau israddol 
«raül ; a hefyd o barth €Uhrimiaeth athrawiaethau nad ydynt israddol; ond yr wyf yn 
honi, — ^yn y mwyafríf mawr o enghreiffláau, fod y ffeithiau a'r athrawiaethau ag yr 
ydych chwi yn eu hanhoffi yn neiUduol, wedi cael eu hystyríed y pethau a fwríadai 
yr apostoUon eu traddodi i ni. Os na wnaethant hyny, j mae yr Ysgrythyr wedi 
meihu yn ei amcan ; y mae y rhai a'u hysgrifenodd wedi camarwain, nid goleuo, y 
byd ; ac edrychwn ar hyn yn brawf digonol na ddaethant oddiwrth Dduw. 

'<FeUy byddai derbyn unrhyw gyfundraeth fel yr eiddoch chwi, yn ein dwyn dan 
íéimiadaeth lawer mwy ' annyoddefol ' nag nn feimiadaeth a arferír gan < Grístion- 
ogaeth gyffredin.' Ar ol i mi eu harfer, a ohymhara y canlyniadau à'r Uyfrau o ba ral 
y cymeraÌB y fath drafferth i'w chaagln o honynt, nis gaUaf weithio fy hun i gredu fod 
y rhai a ysgrifenasant y Uyfrau hanner mor aUuog i fyn^ eu meddyliau ag ydyw naw 
rhan o bob dcg o ddynolry w yn gyffiredin ; tra nad yw ond gradd fechan islaw cabl- 
edd i ni feddwl fod dynion a gamarweiniasant y byd yn y fath fodd wedi cael eu 
defnyddio i draddodi cyfundraeth o ddadguddiad dwyfol— yr hon, wedi y cwbl, oedd 
i ddadguddio Tr byd y gwrthwyneb yn hoUol i*w gwir ystyr ! Ha ; — ^y mae 'baich' y 
eyfryw dybiaeth yn wiríoneddol anhawdd i'w dwyn. GaUwn gymmodi yn haws ft 
Deistiaeth, er mor anfoddhftol ao eiddU ydyw ei hathrawiaethau, na, tra yn creda 
ychydig fwv, rhwymo o amgylch fy ngwddf iau dadguddiad, yr hon a eliir ei ddeall yn 
unig trwy dybied nad oedd ei hawdwyr yn deaU ffurfiau iaiÚi gyffiredin, trwy gamarfar 
yr hon y twyllasant y cyffiredinolrwydd o'r darUenwyr gonest a ffyddlawn, ymhob 
oes a gwlad, gan berí iddynt gasglu syniadau hoUol groes i'r hyn a feddylient hwy yn 
eu hoU ymadroddion mwyaf pwysig !" VoL II, page 266, &o. 

Rhoddwn y dyfyniad canlynol o'i Iythyr at y Parch. Charles EIIis, B.D., 
'* Ar Anfarwoldeb ** — i ddangos ymhellach y modd y mae Mr. Greyson yn 
lleíaru am y pynciau mwyaf pwysig : — 

** Kid yw yr hoU resymau a ddygir ymlaen yn gyffiredin i brofi yr athrawiaeth hon, 
liyth yn fy nwyn i deimlo mwy na bod y oasgUad yn debygol; ao yr wyf yn credo y 
byddai i ymohwiliad teg i benderfyniadau anmherffaith y rhai goreu o'r athronwyr Pag- 
anaidd (y aafon gywiraf y gaUwn apeUo ati,— oblegid ynddynt hwy nis gaUwn ammheut 
M gyda^r ẁ»ì Swêàáaae, «a bod yn ddyladiu i ddMÌgiiddiad) éàutgtm yn ^lur i bob 



48 LLTTHTBAü GRE780W. 

darllenydd goneat na cbyrbaeddacutnt erioed at ddim uwch na maih o obaith petnu- 
gar. Nid oes dim ond aadguddiad a all sicrhâtk i ni hanfodiad sefyllfa ddyfodol : yr 
efengyl yn unig a ddygodd 'fywyd ac anllygredigaeth i oleuni' aUan o niwl athron* 
iaeth ac ansicrwydd yr oruchwyliaeth luddewig. 

*< A ganiatëwch chwi i mi ddy weyd mai un o'r profion cryfaf o sefyllfa ddyfodol 
ydyw y prawf hwnw nas gellir gwneyd llawer o ddefnydd o hono gyda gwrthwyneb- 
ydd cadam i'r athrawiaeth; — ^yn debyg fel gyda dyn a ddywed ei fod heb syniad am 
dda a drwg (er i chwi feddwl ei fod yn dyweyd celwydd) — gydag ef y mae ymresym- 
îad moeaol yn anmhosibl. Tr hyn yr wyf yn cyfeirio ato ydyw y teinUad sydd yn 
gyffredin yn cryfhàu, fel y mae dynion yn heneiddio, fod sefyllfa ddyfodol yn bod. 
T mae gan y ^pnwf yma hoU nodweddau rhesynúad oddiwrth gydiÿniad. Y maa 
wedi cael ei addef gan y cyffredin o ddynolryw, ac yn enwedigol gan y meddyliaa 
uchaf ac ëangaf ; y mae wedi bod yn obaith a chysur y da, ac yn ddychryn i'r rhai 
mwyaf drygionus. barth y cyntaf, sonia Plato fod 'ganddynt ryw gyndybiaeth am 
anfarwoldeb ; ' ao o barth i'r drygionus, — y mae hoU hanesiaeth, diarebion, ffugiaethy 
drychfarddiaeth (drama), yn llawn o'u cyndybiaethau hwy. 

" Dy wedais nad y w yn bwnc sydd yn hawdd ei ddwyn adref at feddwl y gwrth« 
ddy wedwr haerllug, yr hwn gyda gwynebpryd diysgog a fedr ddy weyd ei fod ef yn 
anymwybyddus o'r cyfry w deimlad ; ond nid y w hyn o nemawr bwys ; yn gyntaf, 
oblegid nad oes ond ychydig o'r cyfryw wrthddywedwyr, ac nis gall fod ond ychydig 
o honynt, os gallwn ymddirìed i lais hanesiaeth sydd bron yn unfi^doL Tn ail, am 
y gallwn fod yn Ued sicr eu bod yn teîmlo hyn yn nyfnder eu heneicUau; ac os nad 
ydynt yn awr, yn meddwdod eu calonau, y deuant i de^o yn eu hen ddyddian, ao 
ar eu gwely angeu. Nid oes nemawr ddim yn Plato yn fwy prydferth na dull natur- 
iol CephaluB, yn ei hen ddyddiau, wrth lefaru ar y pwnc hwn. Tr wyf yn edrych ar 
ei eiriau yn adsain o'r teimlad cyffredin — ^yn dyst i gyfansoddiad dynoliaeth^ Pan 
ofynodd Socrates iddo ai nid oedd ei foddlonrwydd yn nghanol eiddilwch hen ddydd- 
iau, a'i ryddid oddiwrth yr anniddigrwydd sydd yn perthyn iddynt» yn debyg o gael 
ei briodoli gan lawer i'w gyfoeth — 'oblegid y mae gan y cyfoethog lawer o gysuron/ 
— atebodd Cephalus * fod rhy wbeth yn ddiammheu yn hyny, ond nid cymaint ag a 
dybir yn gyffredin ; * a phan ofynwyd iddo ymhellach pa beth a feddyliai ef oedd prif 
ddefnydd cyfoeth, atebodd ei fod yn meddwl ei fod yn beth ag y mae y nifer mwyaf 
o ddynion yn meddwl ych^dig iawn am dano, se^ eu bod yn gyfleus tuag at wneuth- 
nr ad-daliad am y oamwn a wnacth dyn mewn amser a aeth heibio; oblegid, 'gelli 
fod yn sicr, Socrates,' meddai, * pan feddylia dyn ei fod yn myned i farw, y mae yn 
cael ei lanw âg ofnau ynghylch pethau na ddychymygodd am danynt o'r blaen. T 
mae yr ystoreuon hyny am sefyllfa ddyfodol, y rhai sydd yn dyweyd wrthym y rhaid 
i'r dyn a f u yn anghyfiawn yma gael ei gosbi yn y sefyllfa ddyfodol, yn tueddu — er 
iddo fod wedi chwerthin llawer am eu penau^i aflonyddu ei enaid yn yr adeg hono; 
ac y mae y dyn, naill ai oddiar wendidau hen ddyddiau, neu trwy fod mewn cym« 
undeb agosach ft'r anweledig, yn edrych ar y dyfodol yn fwy dyfal, ac o ganlyniad yn 
caeleilanwâgammheuonacofnau, ac yn ystyried yn ddifrifol a ddarfu iddo mewn rhyw- 
beth wneuthur cam âg arall ; ac y mae yr hwn sydd yn oael allan lawer o ddrwg yn ei 
fy wyd, yn debyg i blant yn crychneidio yn eu cwsg, yn Uawn dychryn.' Tn sicr, os oedd 




dwys o sefyllfa ddyfodol, yr hyn sydd yn dueddol i amgylchu meddwl y dyn fol y 
mae yn neeẃu at fin y bedd, yn ffaitb lawn o ystyr ; ac y mae un yn barod i ddyweyd, 
'feuì xr nA.f.iir <i(]vnol vii BÌarad' ▼nildî Pa hnA v fAÎmlo^ hwn tm, ffag ffallem 

i ni, os jájm 
, . 'mygu, ydyw 

gweithredu yn unol ft hl Gallem ddy weyd wrth y dyn sydd yn ammheu neu yn gwadu 
sefyllfa ddyfodol, yn debyg fel y dy wedem wrth AtheÌBt. Gellid dy weyd wrth y diw- 
eddaf, Wel, a thybied nad oes un Duw, eto, os ydym i ymddiried mewn oasgliadau 
oddiwrth ffeithiau cyffredinol dynoliaeth, myn dynolryw gredu fod Duw; feliy, os 
ydych yn ddoeth, chwi a roddwch heibio ddadleu yn erbyn hyn : oblegid ni wnewch 
ddim ònd colli eioh gwynt Os nad oes Duw, y mae yn ymddangos fod dyn ry wfodd 
wedi ei ffnrfiio yn y fath fodd fel nas gall lai na dyfod at y oasgliad gwrthwynebol. 
Oellid dyweyd yr un peth wrth y damoanwyr aDturiaethus hyny sydd yn siorhfttt 
wrthym fod pob syniad am wahaniaeth moe8ol-~am dda a drwg— yn ffüg. Os gidlwn 
ymddiried i athroiiia«th inducíim o gwbl, gyda golwg ur yr hyn a dolmla ao a fedd- 



LÌTTHTRAU GRBTSON. 49 

ylia dynion rhagllaw, oddiwrth yr hyn a deimlasant ao a íeddyliaBani yn gyffirodinol 
ei0oe8, b^ddaî yn well i'r cyfryw athronwyr ' arbed eu hanadl î oeri eu oawl/ Mewn 
gair, gellid dyweyd yr un peth mewn atebiad i unrhy w ddamcaniaeth arall sydd yn 
hollol groes 1 ddarbwylliadau — pa un bynag ai gwir ai cyfeiliomus, os ydynt yn syl- 
faenedig yn nghyfansoddiad ein natur, yr hyn, pe bae dynion yn ddoeth, a ddygai 
lawer daéU hirwyntog i derfyniad ebrwydd. Pa un bynag ai at wirionedd neu gyífeil- 
iornad y oyrhaeddant» nid oes gan ddynion ddim arall i athroniaethu oddiwrtho heb- 
law cyfansoddiad eu meddyliau, a byddai llawn cystal i chwi 'gyfarth y llenad' ag 
ydyw ceisio cyfnewid yr argyhoeddiadau sydd wedi eu sylfaenu arno. Tn olaf, 
oddiar y teimlad sydd ymron yn gyffiredinol yn cyfeirìo at sefyllfa ddyfodol, yr ydwyf 
yn ymresymu fod dynìon wedi eu cyfansoddi i deimlo felly ; ac felly y mae o leiaf yn 
goU amser i ymresymu yn ei erbyn ; ac yna gyda golwg ar y ffaUh a oes sefÿllfa ddy- 
fodol, nid wyf yn credu fod y Duw a'n ffurfiodd felly yn gdwyddwr ; ac feUy yr wyf 
yn credu fod sefyllfa ddyfodol. Ond, os oes amoch eìsieu prawf eglur, nid wyf yn 
gwybod am un ffordd ond profi gwiríonedd Oristionogaeth, ac arwain natur, sydd yn 
obeithiol, ond hefyd yn betrusgar, at ysgol Dadguddiad." 

Fel enghreififtíaa o*i arabedd a'i ddigrifwch, cymerer y rbai canlynol :— 

£üitnod India, 

"Yr wyf wedi olywed, ond prin y gaUaf gredu, fod nifer anferth o*oh duwiau [ysgrif- 
ena at Oadben Eyans, yn India] yn cael eu gwneyd yn ein Uaw-weithfëydd Oristion- 
ogol; a bod * OMortmefiUs' helaeth o'r anferthion dwyfol hyn yn cael eu parotôi yn 
rheolaidd at drosgludiad. Y fath esboniad ar eilunaddoliaeth 1 Duwiau yn oael eu 
gwneuthur gan yr Anfiÿddiwr, a'u gwerthu i'r Defosiynol— i gael eu haddoU ! On4 
nii mi feddyliwn, ydyw y gwaethiùf o'r ddau. Yr ydym yn anfon ein cenadon 1 
ddychwelyd y Paganiaid oddiwrth eu hofergoeUon, ac yna (i'r dyben, mi a aUwn dyb- 
ied, o dorì digon o waith i'n cenadon) yr ydym yn gweithio duwdodau iddynt o'r 
cynUuniau mwyaf cjrmeradwy, ac o'r defnyddiau goreu. Os oes 'fimu* yn march- 
nata yn y duU yma, ac yn cario ymlaen fasnach ennUlgar mewn duwiau, ewyUysiwn 
yn fawr gael trem ar rai o'r rhestrebau (imooice»), Pa mor ddigrìf y darllenent ! 
Dycìiymygwch am rai o'u manylion,— neu meddyUwoh am hysbysiadau yn rhedeg fel 
hyn : ' At y defosiynol ; bargen dda 1 OasgUad amrywiol o ddu wiau o amryw fathau 
a maintioU, — ^y ht i gael ei gwerthu yn rhadlawn.' — 'Brahma ysplenydd, o'r pres 
goreu; yn cael ei gwarantu i sefyU pob math o dywydd.' — Yishnoo, wedi oracto 
ychydíg ar ei ben, a bwlch yn ei drwyn ; gostyngiad cyfatebol yn y pris.' — * Seeya, 
wedi ei eurUwio; bargen ryfeddoL' — 'Nifer mawr o dduwiau wedi eu niweidio, ond 
yn oael eu gwarantu i fod yn Uawn cystal at eu haddoU ; am brìs pur isel. D. S. Y 
mae yr hysbysiad uchod yn haeddu sylw pwy bynag sydd ar fedr ffurfio ei dduw- 
fasnachdŷ, ac y mae y duwiau yn dra chymhwys fel rhoddion i Deml neu Bantheon/ 
— 'Oan fod y Meistrì Muck, a Ohwm., goruchwylwyr Uaw-weithfa duwiau enwog; 
ar fin rhoddi eu masnach heibio, y maent yn galw sylw eu prynwyr defosiynol at eu 
hystorfa ddihafal o dduwiau, yn awr yn gwerthu aUan am brìsiau pur isel.' — Fe aUai 
y byddai yn ddoeth i'r gofaint sydd yn gweithio y duwiau roddi aUan restr, a hysbysu 
fel hyn: ' Y mae y MeistrìSmith a Ohwm., duw-wneuthurwyr, trwy ganiat&d neUlduol 
i dduwiau yr IncUa, yn galw sylw y dosbarth goleuedig o'r cyfandir crefyddol hwnw 
at eu rhestr o'r duwiau newyddion, o'r patrymau a'r gwneuthurìad goreu, am y pris- 
iau isel a benodir. Y mae y Meistrì S. a Ohwm. yn sicrhftu y ceir eu duwiau yn 
Uawn cystal a'r rhai o wneuthurìad brodorol, ao yn Uawn mor astud i weddîau eu 
haddolwyr. Oyfarfyddir unrhyw foneddwr neu foneddìges sydd yn ewyUysio parotôi 
eu tŷ à nifer brìodol o honynt ar y telerau mwyaf rhesymoL Oaniatëir i'r duw- 
brynwyr cyfanwerthol doUant fditcount) da.' " 

Dynion da dwl 

^ '' Yr ydwyf bnddd a meddwl y dyUd gosod treth ar bob dyn da dwl a feiddia agor 
ei enau mewn ffordd o weinyddu addysg foesol, wrth ystyrìed y niwed y mae yn ei 
wneuthur i wirìonedd a daioni ; dyUd gwarafun iddo bregethu i'w gydgrëaduriaid, 
oddieithr trwy yr hyn sydd yn anfeidrol fwy perswadiol nag un math o hyawdledd — 
sef gweitluredoedd da ac esiampl ddeniadol, Y mae yn drwm meddwl am yr hafog 
a'r dinystr ag y mae siaradwr dwl yn ei wneyd yn fuan mewn c]pnuUeidfa lawr. Y 
mae prec^n rhai perBOBÌaid da yn debyg iawn i ddarUen y Miot Áctf neu yn dwyn 



ÔO NERTH T-rStlOlÁETH YS EI OHYSTLLTIAD 

ar gof ddull deheuig ynadon &t Peienborgh, y rliai a oeraBant ml ao eiddîgedd y 
werÌB derfysglyd yn yr hinsawdd dyner (?) hono, trwy daflu dwfr amynt gyda'r tftn- 
heiriant» Nis galìaf ddirnad pa les a all y pregethwr traan vma [rhy w hen frawd y 
cyfeiriodd ato o'r blaen] wneyd, oddieitbr fod ein heglwysyad a'n oapelydd yn eael 
eu gorlenwi nes mygu y bobl : felly gellid gosod un neu ddan tebyg iddo ef i deithio 
ar hyd a lled y wlad, a dwyn y oynnulleidfáoedd hyn yn fwy hawdd i'w dyoddef. 
Byddai nifer fechan o'r oyfryw bregethwyr. fodd bynag, yn ddigon at y pwrpos yma : 
gellid rheoleiddio effeithia ua hyd y bregetn gyda'r gwresfesurydd. Ond byddai cryn 
ofal yn anghenrheiliol gyda'r peiriant; oblegid gaUai meithder gormodol beri i'r gyn- 
nuUeidfa ddiflanu yn hoUol. Tr wyf yn barnu y dylid gwneyd cyfraith i attal pob 
brwdfrydedd-ddiffoddydd [nis gallwn helpu y gair, oblegid y gaìr Saesoneg ydyw 
*enthiuia&m extmguiUher*'\ i chwareu am fwy nag awr, rhag iddo ddifodi y gynnulleicua. 
Pe felly, gallai un ddarllen hysbysiad fel hyn : * Tr oedd cynnulleidm y pregethwr 

bywiog hwnw, y Parch. 1 mor anferth o fawr ar y Sabbath wytbnos i'r diwedda^ 

fel y ^elwyd yn anghenrheidiol anfon am y mwyaf ' distinguWied* o'r holl *extin' 
guiihtng preacher»,* i wrthweithio effeithiau ei areithyddiaeth ar y Sabbath diweddafl 
Yr oedd areithyddiaeth y brawd hwn mor effeithiol, fel y syrthiodd y gwresfesurydd 
ddeg o raddau yn yr oriel mewn ugain mynyd, a daeth awyr yr e^wys cyn rhoddi y 
fenddth apostolaidd yn ddymunol o oeraidd ao iachus.' " 

Khaid i ni bellach roddi pen ar yr ysgrif hon. Oni wnai llyfr o'r un 
natur lawer o les i Gymru ? Onid oes rby w ail Mr. Grey son o fewn y Dy- 
wysogaeth ? Fe allai fod gormod o ysgafnder mewn rhai rhanau o hono ; 
ar yr un pryd, yr unig feddyginiaeth i lawer o betbau ydyw chwerthin am 
eu penau. 



NERTH TYSTIOLAETH YN EI CHYSYLLTIAD A 
GWIIIIONEDD Y BIBL, 

NiD oes dim amlycach yn hanes y byd, nac odid ddim, ysywaeth, ag sydd 
wedi arwain i ganlyniadau mwy galarus, na'r gwahaniaeth mawr sydd yn 
%nu yn ngolygiadau dynìon ar yr amrywiol destynau sydd yn tynu eu 
sylw. Y mae y gwahaniaeth hwn i*w ganfod yn fynych hyd yn nòd gyda 
golwg ar y peüiau hyny ag y gallesid dysgwyl braidd unfrydedd hollol 
amynt Ond y mae yn amlycach ac yn arbenig ì'w ganfod yn ei gysyllt* 
iad â'r testynau hyny ag y mae dimadaeth o'r gwirionedd yn eu cylch yn 
dihynu yn unig ar brofion o natur foesol. Yn wir ar y pethau hyny, yn 
ol cyfansoddiad meddwl dyn ac ansawdd naturîol ei galon, nis gallesid 
dysgwyl dim amgen. Ac y mae hyn, dybygid, dan angenrheidrwydd o 
barhâu, i ryw fesur, tra y byddom yn y fuchedd bresennol. Ofer i ni 
ddysgwyl jnr un cyd-welediad mewn dynion ar y pethau hyny ag a geir 
ar wirìoneddau athronyddol a'r gwyddonau pur. Nis gall y plentyn Ileiaf 
yn yr ysgol fethu dyfod i'r penderfyniad fod dau dri yn chwech, ac nis gall 
y rhifyddwr mwyaf ddyfod i un penderfyniad gwahanol, Cyduna pawb 
i weithio allan unrhyw gwestiwn mewn cyd-gymhariaeth rhifyddegol, a 
thynant oU yr un casgliad. Y mae egwyddorion mesureg, fel y gosodir 
hwynt allan gan Euclid ac eraiU, yn hunanbrofedig ac anwadadwy, ac uis 



A GWIRIONEDD T BIBL. 51 

gall seb a'ii deollo beidio cydsynio ä hwynt. Ac felly am bob cwestiwn 
cysylitiedig â'r gwyddonau hyny ag y mae y seiliau y gorphwysaut arnynt 
yn elfenaa cyntefîg, hunanbrofedig^ yn y meddwl dynol. Ond pan y 
trown at y testynau hyny ag y gall teimladau y galon ddylanwadu ar 
y penderfyniad a ffurfier genym yn eu cylch^ yr ydym ar dir cwbl wahanol. 
Y mae y prawf yma yn wahanol yn ei natur ; ac felly, yn ol y defnydd neu 
y camddefnydd a wneler o hono^ yn caniatâu golygiadau neu benderfyn- 
iadaa gwahanol. Os eir i olrhain cymeriad y brenin Solomon^ er ua byddo 
ond yr un elfenau allanol ger bron yn sail i'r case^liad, nid yw hyny mewn 
un modd yn sicrhâu y bydd y casglîad yr un, Os ymofynir pa un ai dyn 
cywir ai anghywir ei ddybenìon oedd OIiver Cromwell^ y mae y cwestiwn 
ar unwaith yn caniatâu Ue i syniadau gwahanol dynion ar bynciau gwlad- 
lywyddol, milwrol, masnachol, a chrefyddol, ddyfod i mewn i ddylanwadu 
ar eu penderfyniad, fel na cheìr odid ddau o bob cant a foddlonant roddi 
ateb unfiurf iddo. A'r un modd am wirioneddau mawr Cristionogaetb. 
Os dywedir am ryw Berson hynod a ymddangosodd yn ein byd oddeutu 
deunaw cant o flynyddau yn ol, ei fod yn anfonedig oddiwrth Dduw, 
ac mai ei neges ydoedd gwellbâu y natur ddynol a'i derchafu o'r trueni y 
mae wedi syrthio iddo, — ei fod wedi byw bywyd uniawn a sanctaidd yn 
gynllun períTaith o nodweddiad i'r dyn Uygredig, — ei fod wedi marw 
drosto, ac wedi adgyfodi yn fyw drachefn, ac esgyn i'r nefoedd, wedi cyf- 
lawni iachawdwriaeth i fyd colledig, — ^nid oes dim yn yr oU o'r gwirion- 
eddau hyn^ nac yn y profion drostynt, ag sydd yn gorfodi dyn i'w credu ; 
y mae rhy w gymaint o le i'r meddwl a ddymuna hyny wrthdroi y fieithiau 
lijm oll, a'u gwadu yn hollol. Ac y mae y petrusiad hwn mewn perthynas 
i dderbyn gwirioneddau moesol yn rhwym o fod ymysg dynion tra y 
parhäo cyfansoddiad y meddwl fel y mae yn bresennol, a thra y byddo 
natur y prawf drostynt yn foewL 

Y mae crefydd yn ei holl gysylltiadau yn ddibynol ar brawf moesol am 
ei chadamhâd. Nid ydyw y prawf o'i gwirionedd yn codi oddiar ei natur 
hi ei hunan, fel y mae prawf mewn mesuroniaeth yn codi oddiar natur 
y wyddoniaeth ei hunan. Yn yr amgylchiad olaf y mae y dyn yn cael ei 
arwain yn anwrthwynebol i'r casgliad priodol, ac nis gall wyro oddiwrtho 
pe dymunai hyny. Ond yn yr amgylchiad blaenaf y mae y dyn wedi ei 
adael i ryddid ei ewyllys i ddefnyddio y prawf yn y dull y myno. Gan 
mai cyfundraeth o wirioneddau moesól ydyw crefydd, nis gall ganiatâu 
unrhyw brawf amgenna phrawf moesol — prawf sydd yn gydweddol â'r 
ystyriaeth o ryddid naturiol dyn fel crëadur, ac o'i gy firifoldeb i Dduw ; ac er 
y dichon i'r prawf fod mor gryf ac eglur â phrawf damlygiadol, eto y mae 
y posiblrwydd wedi ei adael i'r dyn i'w ddewis neu ei wrthod — ^y mae digou 
o eglurdeb a goleuni ynglyn â'r prawf i'r sawl a ewyllysio weled, a digon 
o dywyllwch i'r neb na fyno weled. 

Nid yw y gwrthwynebedd sydd mewn dynion i bethau crefydd yn codi 
yiL gymaint oddiar absennuldeb neu wendid profion, ag oddiar natur y prof- 
ion a gwrthnawsedd y galon ddynoi i grefydd. Y mae bodolaeth Duw, er 
enghraifiíl, yn wirionedd mor safadwy a bod tri a thrí yn chwech, ond nis gellir 
rhoddi damlygiad o hono, fel y gellir rhoddi o'r gwiríonedd olaf ; ac o gan- 
lyniad, nid ydym yn dyfod i'r casgliad o'r naill wirionedd yr un mor an- 
ocheladwy ag yr ydym yn dyfod i'r casgliad o'r gwiríonedd arall. Y mae 
y gwirionedd o fodolaeth Duw yn dibynu ar yr ewyllyw yn benaf am eî 



52 NERTH TTStlOLAETH TN XI CHTSTLLTIAD 

gadarnbâd yn meddwl y dyn ; ond gan nad betb bynag ydyw ei ewyllys 
gydo golwg ar fod dau dri yn cbwecb, nis gall beidio dyfod i'r casgliad bwn. 
Dengys byn i ni y gwabaníaetb sydd rbŵng y prawf damlygiadol, nea 
brawf nas gelHr ei wado^ â pbrawf moesol, neu brawf sydd yn golygu dyn 
yn bercben ewyllys, ac yn fôd cyfrífôl. 

Yn awr, ar brofion o'r cymeriad a enwyd olaf y mae crefydd yr Ar- 
glwydd lesa wedi ei sefydlu ; a byddai dy weyd nad ydyw Cristionogaetb yn 
wir, am nas gellir ei dangos felly trwy ryw egwyddor o fesuroniaetb, yr un 
petb a dyweyd, nad yw yn wir am nad ydyw yn meddu y profion hyny 
o'i gwirionedd a amddifadai y dyn o'r gallu a'r rbyddid i*w gwrtbod. Ër 
fod Cristionogaetb ei bunan y testyn mwyaf pwysig yn ngolwg y nef a'r 
ddaear, nid ydyw yn cario gyda bi unrbyw brofion arutbrol ag sydd yn 
gorfodi oddiwrtb ddyn dderbyniad dibetrus acuniongyrcbol; ondy mae yn 
syml a diaddurn, ac yn agored i ymcbwiliad ac olrbeiniad, fel y profion ag 
sydd yn gyfiìredin yn dilyn unrby w wirioneddau neu fieitbiau moesol. Ond 
nid ydyw yr ystyriaetb bon ycbwaitb yn tynu dim oddiar y mawredd a r 
gogoniant a bertbyn iddynt fel profion safadwy ac anwrtbwynebol. Nis 
gall dyn, er cymaint ydyw llygredd ei galon, eu gorcbfygu na'u gwrtbwyn- 
ebu; yr unig betb y mae yn alluog i wneutbur ydyw eu bosgoi, gan nad oes 
dim ynddynt i*w orfodi i gredu. Y mae Cristionogaetb yn dyweyd wrtbo 
ei fod yn droseddwr damniol yn erbyn ei Grëawdwr, ond fod Person Dwy fol 
wedi disgyn o rywle uwcbddaearol i*r byd i gyfryngu rbyngddo â*i Farnwr, 
a'i fod trwy ei fywyd a'i farwolaetb wedi cyflwyno iawn er gollyngdod i*r 
sawl a ymostyngo i'w dderbyn, rbag y gosbedigaetb ddyledus iddo. Ond 
nid ydyw y prawf dros y fieitbiau byn mewn un modd yn un anocbeladwy. 
Yn yr un Uwybr ag y mae y dyn yn dyfod i wybod y petbau byn, y mae 
yn clywed llawer o betbau ag y mae ei brofiad wedi cael allan ar ol byny ea 
bod yn angby wir ; ac os ydy w yn bosibl i adroddiadau am betbau fod yn 
angbywir mewn un amgylcbiad, y mae yn bosibl iddynt fetbu mewn am- 
gylcbiad arall ; ac yna, ysywaetb, y mae aml un yn tafiu y cyfan beibio fel 
cbwedloniaetb bollol ddisail. 

Ond er byny, nid ydyw Cristionogaetb wedi ei gwneutbur i orpbwys ar 
unrbyw brawf mwy uniongyrcbol na'r prawf bwn, sef Tystiolaeth. Ac nid 
oes un prawf yn ymddangos yn fwy priodol i natur y sefydliad, yn fwy 
cymbwys i natur y dyn, na mwy cydweddol â r deddfau byny sydd yn gosod 
boll olwynion anturiaetbau y gymdeitbas ddynol ar gylch. Y mae dyn yn 
ibwym i weitbredu yn barbâus oddiar dystiolaetb yn acbosion cyfiredin 
bywyd. Y mae ei feddwl wedi dyfod i'r fatb gydnabjrddiaetb â tbyst- 
iolaetb, fel nad yw yn petruso gweitbredu oddiarni yn yr amgylcbiadau 
pwysicaf iddo yn y byd. Nid yw yn aros i'w cbwilio yn ei holl gysylltiadau, 
ymba le y decbreuodd, a betb oedd anican ei Iledaniad ; ond y mae rby w- 
beth yn ei gwedd sydd yn cyfateb i ryw reddf ynddo yntau, ag sydd yn 
cadarnbâu ei feddwl ei bod yn wir, ac yn peri iddo ei cbredu. Yn gyflfelyb 
y mae gyda golwg ar dystiolaetb yn ei chysylltiad â cbrefydd. I'r dyn 
bwnw sydd wedi teimlo fod ei natur yn Ilygredig, a'i sefyllfa yn ddrwg ger 
bron ei Grëawdwr, y mae rbywbetb yn y dysliolaetb yn cyfateb i ryw bar- 
odrwydd yn ei feddwl iV derbyn, ac y mae yn gogwyddo ami mewn flfydd, 
fel yr eiddew yn gogwyddo i'r ddaear, pan wedi ei adael i'w nertb ei 
bun. 

Ond nid ydyw fod tystiolaetb yn ymwneyd yn fwy â'r gweitbrediad 



▲ 6WIRI0MBDD T BIBL. 53 

meddwl bwnw a elwir ffýád yn gwanychu dim arni fel prawf moesol. Nid 
addefiad o beth jrn wyneb gwendid nea absennoldeb prawf ydyw fiydd. Pe 
felly, nì byddai amgen na chwidr y dychymyg^ ac ni byddai i grefydd dyn 
nnrhyw sylwedd nen waelod. Y mae gweithrediad y meddwl mewn addef- 
iad o beth yn derbyn ei gymeriad oddiwrth natar y prawf. Nid oes eisieu 
gweithred y meddwl a elwir fiydd i ganfod a chredu unrhyw osodiadau y 
mae y dyn yn alluog i ddyfod i sicrwydd o honynt trwy synwyriadaeth ac 
adfyfyrdod. Nid oes betrusder yn ein meddwl fod y papyr hwn vn ein llaw, 
neu fod y bwrdd hwn o'n blaen^ gan ein^bod yn eu gweled ac yn eu 
teimlo ; ac y mae hyny yn ddigon o brofion i ni o*u bodolaeth, oddieithr i 
ni wadu ein natar ein hunain. O'r ochr arall, ffydd ydyw addefiad y meddwl 
o unrhywpiaeriad nas gall ei ganfod trwy gasgliad ei reswm, ar sail cymeriad 
y sawl fyddo yn haeru. Ar jr un pryd nid ydym i ddeall fod ffydd a 
rheswm, yn eu cysylltiad â chrefydd yr efengyl, yn groes iV gilydd. Y 
maent i*w gwahaniaethu, ond nid i'w gwahanu. Y mae y gwirìoneddau a 
gyfiw^mir mewn dadguddiad i sylw fiy dd yn berffaith gyson â rheswm^ er eu 
bod uwch canfyddiad y rheswm ei hunan ; ac y mae galluoedd y rheswm 
wrth eu hiawn ddefuyddio yn cadamhâu ymhob modd fod y dadguddiad a 
drosglwyddir mewn tystiolaeth o Ddwyfol darddiad. 

Prif wrthddadi ammheuwyr yn erbyn gwirionedd y Bibl ydyw, fod yr hyn 
a dystiolaethir yn groes i reswm a phrofiad beunyddiol. Ond prin y gallwn 
feddwl fod y dnll hwn o wadu tystiolaeth yn un teg a boddhäol, o herwydd 
j mae profíad beunyddiol yn eiu dysgu fod pob dyn yn meddu egwyddor 
o eirwiredd ynddo ag sydd yn ei arwain i lefaru y gwirionedd, os na bydd 
yn cael ei lywodraethu gan ryw egwyddor gyfeiliomus. Yr ydym yn 
teimlo yr egwyddor hon ynom ein hunain, ac yr ydym yn rhwym^yn oí y 
cyfatebiaeth sydd rhwng ein meddwl ein hunain â meddwl ein cyd-ddynion, 
o gredu eu tystiolaeth^ oddieithr i ni gael allan fod ganddynt ryw ddyben 
gau wrth dystiolaethu. Y mae yr ystyriaeth hon yn eiu harwain at y 
teilyngdod a berthyn i dystiolaeth ynddi ei hunan^ a*r hawl sydd ganddi i 
grediniaeth yn annibynol ar ei chysylltiadau^ neu yr hyn y mae hi yn 
ei dystiolaethu. Y mae y prawf i sefyll ar ei deilyngdod ei hunan, yn 
annibynol ar y ffeithiau a drosglwyddir i'n sylw. Y mae ynddo yr un 
nerth pan yn tystiolaethu pethau rhyfedd a phethau hawdd i'w credu, ac ar 
y tir hwn y dylid ei chwilio. Nid ydy w yn deg gwadu tystiolaeth am ei 
bod yn dywedyd fod dyn wedi adgyîodi o feirw, mwy na'i gwadu pan 
yn dyweyd fod rhyw ddyn wedi marw. Os oes un tebygolrwydd yn bod 
nad ydy w tystiolaeth yn wir am ei bod yn adrodd pethau a gymerasant le 
sydd yn ymddangos yu groes i ddeddfau natur a phrofiad beunyddiol^ y 
mae tebygolrwydd arall cyferbyniol i hwn a ddylai gael ein hystyriaeth,— 
sef nad y w yn y mddangos fod nifer o bersonau anadnabyddus i'w gilydd> 
mewn gwahanol fanau, ac i wahanol ddybenion, yn adrodd yr un pethau, 
bron yr un fath, ac i'r cyfan fod yn eudeb a thwyll. Y mae y tebygol- 
rwydd mor gryf y naiU ochr a'r Uall, gan fod yr un anghyfnewidioldeb yn 
y deddfau moesol sydd yn llywodraethu y byd âg sydd yn y deddfau natur- 
iol ; ac annhegwch o'r mwyaf ydy w cymeryd casgliad ag sydd yn briodol 
oddiwrth y naiU heb gymeryd y llall hefyd i ystyriaeth. 

Y mae yn wir mai un o'r egwyddorion sydd yn dylanwadu y meddwl 
wrth dderbyn neu wrthod ffeithiau, ydyw chwilio eu cydgordiad neu eu 
hanghydgordiad â ffeithiau blaenorol adnabyddus i ni. Ond y mae cam- 



64 NBRTH TÿSTtOLAtira tlf S£ OEnrSTLLTIAD 

âdefhydd eghir jfii cáel ei wiieiitlmi* ytt anl e'r egwyddot hoẃ» jn» enwedig 
pan ẁ i oMudn y praẅf dros wifkmedd y Bìht. x d neiboddi yr ëMigder 
7 mfto yt egwjddor boii jm alluog o gyrfaaedd, y mae dya yii eî cliyfynga 
î iyw gylŵ penodoJ o wybodaetb a pbrofiad. Y maent yn byn yn debyg 
ùmn i frenin Siam, gyda golwg ar betb arall« fel yr adroddîr i ni gan Locke. 
Pan fynegwyd îddo gan ymdeitbydd fod dẁr yn Hottand, ar ry w gyfnodau 
neiUdno}, yn myned i'r fath sefyHfa o galedrwydd y gallai yr Élephani 
mawr ál gamrau trymion gerdded arbyd-ddo, yr atebiad a gafwyd ganddo 
ydoedd» ** Yr wyf wedi credn llawer o bethan rbyfedd a adroddaást wrtbyf, 
gan fy mod yn credn dÿ fod vn ddyn geirwîr ; ond yn awr yr wyf yìi «gy* 
hoeddredig yn fy meddwl nad ydwyt yn dywedyd y gwir." Ẁid oedd eî 
ftrofiad ef wedi dysgn y ffaith hon iddo^ ac am byny nis gaHai ei chredu; 
önd nîd oedd ei brofiad ef yn ddigonol i benderfynu gwirionedd y dystio^ 
aetb, Yr oedd y dwfr yir rhewi yn Holland er hyny. Y mae IJawer un 
hefyd yn ein dvadian ni nas gafi gredu fod y ddaear yn troi ar ei hechel> 
gan fòd ei bronad beunyddiol yn dysgu idda ef fod jl^estr ei ystafell yn 
edrych ì\ un cyfeiriad bob amser. Os ydyw profiad dyn eî hunan yn 
ddigon i bendferfynu cywirdeb tptiolaetb, ofer ydyw dyweyd wrth yr hen 
ẁr sy dd yn by w wrth droed y Wyddfa, neu y Poel Famau, am fynyddoedd 

Sbwrw oNi crombil ar adegau ffirydlif o dân nes peri goddaîth a cbyflosg- 
o&aäwy, f0l mynyddoedd Vesuvius ac Etna, gan yr edrycbaî ef i ben 
ei fynydd cartrefol ei bunan am gadambád i'r dysdolaeüi. Ond nid oedd 
gwaith brenin Siam yn gwadu fod y dwfi: yn rhewi, ac nid ydjrw anghredw 
miaeth y dyn yn ngbylch tröad y ddaear ar ei becbel^ neu ammbeuaeth un 
arall yn Bghylcb rbediad y Uifwy o*r mynyddoedd tanllyd, yn gwanychu 
dim ar iym tystíolaeth y rbai fyrddont yn adrodd y petbau byn. Níd ydy w 
profîad dyn yn ddìgon i'w gyíarwyddo ^da golwg ar ífeitbiau seiHedig ar 
natur ; ofer vnte fyddai dysgwyl iddo fod felly gyda golwg ar fieitbiait y 
mae eu honiadau yn oruwclmatudol. Yr byn y daeth dyn ei hunan i 
gyfifyrddiad ág ef ydyw ei brofiad, ac y mae y wybodaeth a dderbyn tu 
Swnt i hyny yn rhwym o fod trwy dystìolaetb. 

Ond y mae mwy yn yt egwyddor hon sydd yn lljrwodraethu y dyn, gyda 
golwg ar dderbjm neu wrtbod fieitbiau, nag y mae ammbeuwyr yn ddewis 
addef ; ac os dilynwn hi i*r pellder y gall fyned| cawn weled ei bod yn fwy 
ffafiîoi i dystioiaetb nag ìt gwrtbwyneb. Nid ydyw i*w cbyfyngu i ryw 
nifer penodol o ffeitbiau a gymerasant le, ac yn gofyn bod i bob petb a 
ddygwydd rbagUaw gydffurfio yn bollol â bwynt cyn y gellir credu ei wir- 
ionedd ; ond y mae hefyd yn rboddi seiliau i gasglu oddiwrtb yr hyn a 
gymerodd le^ yr hyn a allasai, a'r byn a all eto gymeiyd lle, — neu^ mewn 
geiriau eraill, y mae yr egwyddor hon yn cyfranogi o'r pawf o debygol^ 
twvdd, ac yn asor maes belaeth hyd yn nôd ar dir profiad beunyddiol, i 
wy Dod beih sydd yn ymddangos yn wir neu yn âu mewn tystíolaeth. Pe 
dywedasid wrth yr benafiaid am yr hyn a gyflawnir trwy nertìi ager yn ein 
d^ddiaû ni — y galluogid llongau anfertbol drwyddo, heb hẅyliau, i nofio yt 
eigion yn erbyn y gwyntoedd a-r llanw, gyda cbyflymdra arutbrol, ac y 
gsuluogid dyn i deîtihio y tir sycb yn y cyflymdra o ddeugain neu dringaìn 
milldir yr awr— buasai y werinosyn ediycb amo fel ynfytyn, gan nad oedd 
dim yn eu gwybodaeth a'u profiad hwy yn caniatáu iddynt gredu ei dystiol- 
aetb ; ond pe dy wedasid yr un peth, gyda rhyw ddysgrifiad o'r peirìant 
a'r dull y gweitbiai, wrth Ärchimedes, nibuasai yn teimlo ond ycbydig neu 



A GWIEIOHBI)» T BIBl. 65 

ddim anhawflder ì gredu yt haeríad: Pe buasd htetáa Sîan^ yit gynyhod 
Thywbetk am brioddíeddau gwres ae oetoi, ef na wefeai rew, gallasaî jmres*' 
ymn fod rbai cjrrff celyd pan yn mhresennoldeb gwres yn dyfod yn hylif, 
a'u bod eilwaith 301 absennoldeb gwres ynmyned i*w ffurf gyntefig; ac felly 
gallasai yn hawdd, oddiwrth debygolrwydd y ffaith, gredu tystiolaeth yr 
ymdeithydd, hyd yn nôd pe na buasai ganddo y fath barch i'w eirwîiredd. . 
Yn awr, ni a edrychwn pa fodd y cydsaif yr egwyddor hon o debygol- 
rwydd yn y prawf dystiolaeth, á gwirionedd y Bibl, Nid ydym yn 
meddwl fod gwirìoneddau y Bibl, fel ffeithiau, yn bethau y gaHasaî dyn ea 
canfod ei hunan, ond yn hytrach i'r gwrthwyneb ; eithr yr hyn a olygwn 
ydy w fod dyn yn alluog, neu o'r hyn Ileiaf mewn mantaís, i gysylltu y 
fieithiau wedi iddynt gael eu dadguddio, â rhywbeth 'adDabyddus iddo o'r 
blaen, er cadarnhâd i'r dystiolaeth am danynt. I gymeryd yt un enghraiât 
eto, canìatäwn pe buasai Brenin Siam yn meddu llygad athronydd, er na 
ddaethai y fiaith fod dŵr yn rhewi eríoed dan ei sylw, buasai ar unwaith yn 
canfod cysylltiad rhyngddi á rhyw egwyddoríon adnabyddus iddo, ac yna 
buasai yn hawdd ganddo dderbyn y dystiolaeth. Yn gyfielyb y mae gyda 
golwg ar dystiolaeth yn ei chysylltiad â gwiríoneddau y Bibl. Y maent 
yn gyfundraeth o wiríoneddau newyddion, na ddadguddiwyd erioed î Iygad 
dyn o'r blaen ; ond eto, y maent yn dyfod i ryw fath gyffyrddiad agos á 
theimladau sydd eisoes yn y natur ddynol, fel nas gall y dyn, yn gyson âg 
ef ei hun» beidio credu yn eu bodolaeth. Os gwâd ef y dystiolaeth, y 
mae yn rhaid iddo ar yr un pryd wadu ei deimladau ei hunan; acy mae hyn 
yn fwy nag y gall ei wneuthur. Y mae ei deimladau yn caaamhâu y 
dystiolaeth, ac y mae y dystiolaeth eilwaith yn cadamhâu yn meddwl y dya 
wiríonedd ei sefyllfa ei hunan. A'r prawf agosaf hwn o wìrionedd tystiol* 
aeth ydy w y prawf cryfaf lawer. Yr oedd y gwyrthiau a'r gweithredoedd 
a gyâawnodd yr Arglwydd lesu pan ar y ddaear, yn annigonol i'r luddewon 
i'w darbwyllo i gredu ei dystiolaeth ; ond byddai ambell i un o'r dyrfa yn 
teimlo awdurdod y dystiolaeth ar ei feddwl, nes perí iddo guro ei ddwyfron, 
fel y publican, a Ilefain, ",0 Dduw, bydd drugarog wrthyf bechadur." Y 
mae yt un cysylltiad rhwng tystiolaeth crefydd â chalon dyn^ ag sydd rhwng 
tystiolaeth y meddyg deallus ág anhwyldeb y claL Y mae y meddyg yn 
sefyll uwch ben y claf, ac yn dyweyd wrtho ei sefyllfa. " Yr ẃyt yn teimlo 
y boen yn y fan yma, a'r diffyg yn y fan arall," meddai y meddyg. " Yd* 
wyf," meddai y truan claf— ''yr ydych yn gallu dyweyd wrthyf yn well nag 
y medrwn ddesgrífio fy hunan." Ac y mae medrusrwydd y meddyg yn 
ennill serch ac ymddiried mwyaf y claf ynddo. Yn debyg i hynyma y 
mae tystiolaeth crefydd yn dyfod i gyffyrddiad â meddwl y dyn. " Yr wyt 
yn bechadur," meddai tystiolaeth ; ac y mae y dyn yntau yn teimlo gwir- 
ionedd hyny. **Y mae dy bechod wedi esgor ar farwolaeth a damedigaeth 
dy enaid," meddai y dystiolaeth. "Dyna y teimlad ag sydd yn Ilethu fy 
natur, ac yn fy nghadw yn barhâus yn nghaethiwed ofn," ydyw yr atebiad 
o'r galon ddynol. "Nis gelli dy waredu dy hun o'r trueni hwn, ychwaith»" 
"Na, yr wyf wedi ymdrechu digon, ond methu." Yna y mae cyfaddas- 
rwydd y drefn gadwedigaeth trwy ffydd yn ymagor o flaen y meddwl, a 
Pherson yr Arglwydd lesu yn ymddangos yn unig wrthddrych ymddiríed 
dyn. Y mae Efe yn gosod ei hunan yn gymwynaswr i'r byd truenus. 
"Deuwch ataf fi bawb a'r y sydd yn flinderog ac yn llwy thog, a mî a esmwythi 
âf amocli." '* Yr hwn a ddêl ataf û, nis bwriaf éf allan ddim." Y mae ŷ 

E 2 



56 MBRTH TTSTIOLÁBTH TN BI 0HT8TLLTIAD 

dyn sjrdd íẃ hyn wedi teimlo yn briodol ei sefjll£i, yn taflu ei hunan mewn 
ffydd ar y dystiolaeth uchod, ac yn foan y mae yn dyfod i ddysgu, 

^ Ka ehollir neh, pwy bynag to, 
A gredo i'r Gwaredwr. 

Y mae y berthynas hon sydd rhwng tystiolaeth crefydd a chalon dyn yn 
benaf yn brawf o'i gwirionedd i feddwl dyn ei hnnan; ond y mae ynddo 
hefyd ryw gymaint o elfenau prawf cyffredinol. Y mae halogrwydd y 
natur ddynol yn osodiad a gydnabyddîr yn gyffredinol ymysg dynion. Ac 
y mae y gosodiad hwn yn sefyll yn annibynol ar ddadguddiad Dwyfol, er ei 
fod yn rhan o\ dadguddiad. I bob meddwl ystyriol a chraffus» beth bynag 
ydyw ei ymddygiad at y dystiolaeth Ddwyfol am hyn, ymddengys y gwir- 
lonedd hwn iddo yn eglur. Càn belled ag y mae dimadaeth dynion goreu 
y byd wedi cyrhaedd am burdeb rhinwedd a daioni, nid ydyw hanesiaeth 
yn cofihâu un^ yn yr hwn y mae un rhinwedd wedi ymddangos yn 
bur. Y mae ffaeleddau a cholliadau dyn yn ffurfio y rhan fwyaf o lawer 
o'i fywgraffyddiaeth ; ac y mae y casgliad hwn o lygredigaeth áyn, a dynir 
mor naturiol o fywyd y dyn ei hunan, yn cadamhâu yn y modd mwyaf, 
wirionedd y dystiolaeth am hyn. *' Pechasant oll, ac aethant yn ol am 
ogoniant Duw." Y mae yn wir fod rhywrai, ag sydd yn gwadu pob peth 
o'r bron, yn gwadn y gwìrionedd hwn. Buasai damcaniaeth Theodore 
Parher yn un led dda ar y cyfan, pan y dywed fod yr un cysylltiad rhwng 
Duw a dyn ag sydd ihwng y Uygad a'r goleuni — y glust a'r swn — ^yr ym- 
borth a'r archwaeth — a bod dyn, o ganlyniad^ yn alluog i gyrhaedd y per- 
ffeithrwydd y bwriadwyd ef iddo, yn annibynol ar ddadguddiad ; — buasai 
hyn oU yn ifed gywir, a golygu y dyn yn ei sefyllfa o berffeithrwydd. Ofer 
ydyw cymharu dyn á'r anifail, a dyweyd fod pob anifail 301 alluog o hono ei 
hunan i gyrhaedd y perfieithrwydd a berthyn iddo; o herwydd y mae 
anfeidrol wahaniaeth rhwng sefyllfa yi anifail a'i dynghed brìodol, a sefyllfa 
dyn a'i dynghed bríodol yntau ; tra y mae yr anifail yn aros fel y crëwyd 
ef, y mae gagendor ofnadwy wedi ei hagor rhwng sefyllfa bresennol dyn 
a'r perffeithrwydd y bwriadwyd ef iddo. Y mae wedi colli pob tuedd i ym- 
hynydu yn ei Grëawdwr fel unig ffynnon ei ddedwyddwch, ac heb un ddir- 
nadaeth am drefn i'w adferu i'w heddwch. Nid oes dim mewn natur yn 
alluog i roddi un cyfarwyddyd iddo am ymwared o'r trueni hwn, ac nid yw 
dysgeidiaeth yr hen athronwyr Paganaidd wedi Uwyddo i dafiu dim goleuni 
ar ei sefyllfii; gan hyny, y mae pob ystyriaeth gyfireithlawu 301 ein tueddu i 
dderbyn y dystiolaeth ddadguddiedig am drefu adferiad y byd, gan nad 
oes dim annhebygol, pan ystyriom y profion grymns eraill sydd genym, er 
ei bechadurusrwydd, ddaioni Duw tuag ato, yn yr arddangosiad helaeth 
ach a newydd hwn o'i ofal am dano. 

Os caniatäwn y gosodiad cyntaf hwn, y mae natur wyrthiol Cristionog- 
aeth yn dyfod yn beth eithaf hawdd i'w gredu, gan ei fod yn ymddangos yn 
beth hollol debygol y byddai i'r fath genadwri neiUduol a grymus gael ei 
dilyn á gweithredoedd neiUduoI a rhyfeddol, ac â dygwyddiadau gwyrth- 
ìol, er mwyn ei sefydlu gỳdag awdurdod Dwyíol. 

Nid ydyw fod gwyrtbiau vn droseddiadau ar ddeddfau natur, yn gwanychu 
àim ar nerth y prawf sydd drostynt ; herwydd nis gall natur fod yn 
saion i'r hyn sydd goruwch natnr. Y mae ein crediniaeth o'r hyn a gy- 
merodd le mewú cysylltiad â sefydliad crefydd yr Arglwydd lesu, i gael ei 



A OWIRIONBDD T BIBl. #7 

ffurfio nid yn ol yr ystyriaeth o fodolaeth dedd&u oator, ond yn ol yr 
ystyriaeth o fodolaetü Dnw, awdwr y dedd&u l^y. Pan yr ydym yn 
son am ddedd&a natar, nid ydym yn meddwl ychwaneg na rhyw gyíres o 
ganlyniadauy wedi eu penderfynu ganddo Ef^ neu y trefìiiant wrth yr hwn 
yr ydym yn canfod ei fod Ef yn arfer gweithredu ; ac nid ydym i feddwl ea 
bod yn ei rwymo Ef i weithredu wrthynt bob amser. Arweîniai y dyb hon 
i annuwiaeth, ac i brìodoli pob peth i effaith tynghedfen. Ond os ydym 
yn credu yn modolaeth y Bôd Goruchaf, rhaid i ni hefyd gredu ei hawl i 
gyfryngu rhwng y deddfau a osododd^ i'r dyben o gyrhaedd rhy w amcanion 
nwch. Gan hyny, nid ydyw gwadu gwirionedd gwyrthiau ar sail tystiol- 
iaeth am eu bod yn groes i ddeddfau natur, ond yr un peth a'u gwadu am 
mai gwyrthiau ydynt; o herwydd yr hyn y maent yn ei broffesu ydyw, ea 
bod goruwch y deddfau hyny. 

Byddai y dyn ag sydd yn carìo yr wrthddadl hon yn erbyn cyflawniad 
gwyrthiau ar sail tystìolaeth^ yr un mor agored i'w gwadu pe gwefai hwynt 
yn cael eu cyflawni o flaen ei lygaid; o herwydd nid jrw yr wrthddadl yn eu 
herbyn yn gymaint fel mater o ffaitfa^ ag â'r posiblrwydd i'r ffaith gymeryd 
Ile. Gan nad beth b^mag ydyw teilyngdod a grym y dystiòlaeth sydd yn 
mynegu y ffaith iddc^ nis gall ei chredu^ am ei bod yn ymddangos iddo ef 
yn groes i ddeddíau natur. Yr un modd hefyd, i fod yn gyson ág ef ei 
hun, pe gwelai ddyn yn adgyfodi o feirw, nis gallai gredu yn ei synwyrau 
ei hunan am y ffaith^ gan fod ei reswm yn dyweyd wrtho fod hyny yn 
anmhosibl, ac felly y mae yn rhwym o ddibrisio ei sylw a'i brofiad ei hunan 
yn gymaint ag y mae yn dibrisio tystiolaeth. 

Ond y mae rhyw elfenau mewn gwir dystiolaeth ag sydd yn ei gwneath- 
ur y prawf mwyaf diymwad o wirionedd ffeithiau ; ac ni raid i ni nodi 1 ba 
raddan y mae cymdeithas yn gweithredu oddiar y teilyngdod a berthyn 
iddi ei hunan, 301 annibynol ar natur y ffeithiau a drosglwyddir ganddi I'r 
dyben i chwilio gwirionedd tystiolaeth, y mae yn anghenrheidiol ystyríed 
pedwar o bethau^ — 1. Galluoedd a manteision y sawl fyddo yn tystiol- 
aethu. 2. Eu rhifedi. 3. Eu hamcanion. 4. Tystiolaethau gwrth- 
wynebol. Os bydd tystiolaeth yn dal y profion hyn, y mae hi yn deilwng 
o ymddiríed pob dyn, ac mor anghyfnewidiol ag unrhyw ddeddfau mewn 
natnr. Yn awr^ ni a ediychwn yn fyr pa fodd y cydsaif tystiolaeth 
erefydd á'r profion hyn. 

1. Cyn y gall unrhyw dystiolaeth fod yn dderbyniol, y mae yn 
anghenrheidiol i'r rhai fyddont yn tystiolaethu feddu gdluoedd a manteis- 
ion i famu a gwybod y ffeitbiau a drosglwyddant. x mae yn ofynol eu 
bod yn bresennol pan y cymerodd y ffeitbiau le^ a'u bod y íath nas gellid 
ammheu am danynt, eu bod yn alluog i faruu natur y ffeithiau, ac i wahan- 
iaethu rhyngddynt pa un ai gwir ai gau fyddont Yn awr^ y mae y per- 
sonau ag sydd yn sefyll fel tystiolaethwjnr crefydd yn meddn y cymhwys- 
derau hyn yn yr helaethder mwyaf. Fel dynion^ yr oeddynt yn medda 
deall cryf, cynneddfau bywiog, a theimladau aruchel, fel ág yr oeddynt yn 
sefyll ymbell uwchlaw ofergoeledd yr oes yr oeddynt yn byw ynddi. ra 
beth bynag a ellìr ddwyn yn erbyn eu tystiolaeUì, nis gellir codi dim yn 
eu herbyn a daflai sarbâd ar eu synwyr cyflredin, neu deimladaa hawddgar. 
Os ydyw gwaith Uênyddol uurhjrw ddyn yn ddangoseg o'i nodweddiad 
meddyliol, y mae yr Efengylau a'r Epistolan yn ddangosion o'r byn ydoedd 
en hysgrifenwyr fel dynion. 



§% ITERTH TY^TltìLál&WH VK B2 CHYSTLLTIAt) 

O ran nianteision hofjd» yr oedd jot yn meddu pob cymbwy/sdfmu i fp4 
yn dystiou o'r hyn y maent yn ei lefaru. Dewisodd yr Ar^wydd (e^ jnr 
AposloUon i fbd yn dystion iddo hyd eitbaf y ddaear, o'r byn oU a wnafíth 
pan yn y byd, ac o'i «dgyfodiad oddiwrlh y mŵw. ^' Chwi a fyddweh ya 
dystion i mi yn Jerufialem» ac yn Samarìa» ac hyd eithaf y ddaeajr." Yr 
oeddynt yn gwrando ei ymddyddanion a'i bregethau, yn syUu ar y ^wyrtfa^ 
ÌAU a wnaet^ ac yn Uygad-dystíon o'r gweithredoedd mawrion byny a gyf. 
lawnoddya^effeithiantar gyâwr dynoliyw ymhob oes. Yr im Pedr ydyw hwnw 
oedd yn cynnorthwyo Marc i ysgrifenu ei e&ngyl, â'r Pedr oedd yn rhodio 
gyda'r lesu «r y môr, ac a aeth gydag ef i fynydd y gweddaewidiad, y 
pfoâesai ei ffyàà yiídâo, ac y dadleuai mor gadarn ei gariad tuag ato« yr 
eisteddai yn y UýB yn ymdwymno pan oedd ei Wajredwr «o âaen Caiaphas!, 
ag y daeá morwynig ato yn y fan hono, ac a ddywedodd, '* A thithaa 
oeddid gydag lesu y Galilead." Yr loan hwnw a bwysai ar fynwes yr 
lesi^ f on wrando ar y geìríau bendigedig a ddyf<»^t dros ei wefusau sanet- 
aidd, ac a íu yn dyst o*i ing oûiadwy yn yr ardd, ac ^m edrych amo yn 
hongiedig rhwng y Uadron ar y groes, pan y gorchymynai yr Arglwydd 
lesu ei fam iV ofaJ, ydy w yr loan a ysgrifenodd yr efengyl sydd genym 
ar ei enw, yn yr hon y dywed, '* Y pethau hyn a ysgrifenwyd^ fel y eredoeh 
chwì maî yr lesu yw Crist, Mab Duw ; a chan gredu, y caffoeh fywyd yn 
ei enw áj' Nid oedd yn bosibl i neb fod yn fwy hysbys o'r gwẃhred* 
oedd a gyflawnaá yr Arglwydd leau, na'i ddysgybUon ei hunan; ac nis 
geUir cpdi un wrthddadl yn ^wbyn eu tystiolaeth oddiar y tir hwn. 

2. Peth araU i'w ystyried wrth ohwiHo i wirionedd tyetiolaeth, ydyw 
nifer y tystiolaethwyr. Y mae o'r pwysìgrwydd mwyaf i roddi gtym mewn 
^fitiplaeth, fod rhy w nifer yn cyd-dystiolaethu, heb fod dim ymgyn^^riad 
Uaenoi^l yn eu jsayeg. Y mae y fath rym yn y prawf yma» M, pe byddai 
pojb un o'r tystiolaethwyr ysi unigol y &th nas geUid rboddí ytnddiried 
ynddynt» nis geUid yn gyfion wrthod tystìolaeth yr oU o honynt 
gyda'u gUydd. Y ddeddf a roddwyd i Israel gan y Jehofii ydoedd^ 
^' Wrth dyetîolaeth dau j^eu drì o dystion, y rhoddir i farwolaetb yr hwa a 
f^ddo marw : na rodder ef i farwolaeth wrtb dystiolaeth un tyst." Yr oedd 
4yn yn eael eî ddysgu i weithredu yn y pethau mwyaf pwysîg, fel yn y 
pethan mwyaf dilmye, oddiar dystiçlaath^ f(^ oddiar aigyheeddiad trwy eî 
synw^rrau corfforol ; ond fel y mae yn bosibl i'r Uygad i^u y glust gamar- 
Yfaàn dyn ar achlyauron penodoj^ leUy gall tystíolaeth un fod yn dwyUod- 
russ eithr y mae tystiolaeth dau neu drí mewn perthynas i ffaith yn beth 
i^as gaU fod yn gyfeiUomus. Çh cymhwyswn y prawf hwn eto at dystiol- 
aeth yn ei cfaysyUtìad /l gwiríonedd crefydd, ni a welwn m. bod yn cael éi 
cbadornhâu yn y modd mwyaf grymus, Yr oedd rhifedi yr apostoUon a 
dysgybUoo yr Arglwydd Iesu« yn ddigon i gadamhâu yr ystyríaeth nas 
gftUasent gyfeiUorni gyda golwg ar ddilysrwydd y gweithredoedd y tystiol- 
^ethant am danynt. Ac y mae yn deUwng o'n hystyríaeth» fod eu tystiol- 
eeth yn ymwneyd & ffeithiau amlwg^ y rhai oeddynt yn dyfod i gyffytddiad 
&'u synwyriaethau. Pe un dyn fuasai yn tystiolaethu fod y dali yn cael ei 
olwg» a'r marw yn cael éi fywj^d^ gallasem gasglu mai rhyw ledrith oedd ar 
ei synwyriaethan ; ond pan y mae cynifer yn adrodd y ffeithiau hyn i ni, nis 
gaUwn yn rhesymol ammheu eu tystiolaeth, yn enwedìg oddiar yr ystyr- 
iaèth a enwyd. Ond nid o flaen rhyw ychydig o ddUynwyr yr Arglwydd 
lesu y cymerodd y ffeithiau y mae Cristionogaeth yn seüiedig amynt le. 



A «WIRIONBPD Y BlBl.. 69 

j rtei^r podd ffa&ddynt iuitttia i V ícbwîlio. iNid ^Mẃ Af i#dẁink a Mẃ 
iMftì ía^o^aid y >ddau 4iy$gyU isr y fodd i ISmìẅifh^mi y Aerẃitb 
aa'r |>um «an^ bv€idyr «grFi^dd Üraljîha, ya itn^, faowit^yaítoi o adgyibd* 
iad yv Ai^lwydd lesu» oud acaül* hŵfy^ y ^^ y bnaaai .y& 4äR jgmddywt 
dyaẁlaetfau i'r ■gwHhwyiìẁ- 

d. Yatyrìwn hefyd meaolon y tyttíola^diwyr. Baẅ t>yiiag ^yddo 
gwybodaeth» a fttanteásioi^ a ẅifedi y tystîolaethwyr* o» na diaw« M lod eu 
dybenioii jn gywir» eu bod ya faoHol ddidwyU a bŵnanyâiwadid, y ma 
geoym le i ainmfaeu «ywirdeb «a lyatiolaetfa. Ood pa ddyii, fu gyfm i 
rfaeswm ac ymcfawiliad i lyfraa y Teatame&t Newydd» a all daflu yr awgiymi- 
îad lleiaf o angfaywirdeb a tiuryll yn yr apositoIioB ? Niá «eddynt yn 
ddynion ag oedd yn ^ decfareuad wedí arddangos undiyw uàhelftydoM 
a2i§^y oiedrol, a tbuedd am enwogi au faHnaîn, eitbr rfaai ys däyn «a gâwaè» 
igaetfaau yn onest mewn dystawrwydd a neilldiiedd» nes iddyntdeindodylan» 
wad 7 goTcfaymyn Dwyfol a ddeibyBÌasant gan yr Hwn a ymddangoBOttd ya 
y byd y dyddîau fayny, yn eu galw ar ei ol i fod yn dyatíon o'r gweìAfw^ 
oedd a wnaetfaai ynddo. Ac o dan ddylanwad y gorcfaymyn bwn, gadìnr* 
awsanft eu galwedigaetfaau^ eu oartrefleoedd, a'upertfaynaaiw^ ac a'iidflynas- 
ant £f. Yr oedd yr Acglwydd lesu yn ddyeitbr iddyiiJt y aryd èyny> £A 
ag i emîH jo'r luddewniL Nid oeddynt yn deall ei jgenaanri; ae ar eí 
ddilyn am betfa amaer, yr oeddynt yn camgymeryd ei sieges yki y ibyd yn 
barhána. Yr oeddysit ya gwybôd ei íod yn nn mawr> a'i fod yn Fáb Duw 
-<^ oeddynt yn gwäed eî wyrtfaìau a'i weitfaredoedd oÊaadwT ; «d 
íBiTfieBt ea golygiadau eu faunain am natur ei neges yn y byd. Tybient 
Bud breDÌn daeiárol íyddid, fayd nes eu goleno a'u hargyfaoeddi tV gwrth<^ 
w^meb. Oiid nid yn ngrym y dybiaetfa bon yr oeddynt yn «i ddilynç eîthr 
wedi iddynt gael eu goleoo am natar ei nagea yn y byd, neu o'r fayn Ueia^ 
wedi i'r dybiÈieẀ mai breián daearol fyddai golli o*u loeddylîaa^ ^i chiüia«*> 
ant yn el, eithr diiynasant ef fel y dîimygedácaf a'r diystytaf o'r gwŷr* Ya 
oeddynt 301 foddlawn i fod gydag ef pan oedd faeb aôan ì dalu y dxeith> aa 
heb 4e i roddi ei ben i lawr. Nid y w yn ymddangoi yn y gradd iieiaf ibd 
ganddynt nn fimtaia berseool mown gelwg yn y swydd yr oeddynt yli gyf- 
lawni fel tyttion o'r pethau a lefarant Fel luddewoa ymwadasaftt &'n 
crefydd hofi» a gosodasant eu hunain yn agored i iawer o ddinayg a jihar^ 
yf^on ioddiar iaw eu b»>dyr, fel y bnont mewn gwirîeiiedd. CarGharwycl 
hwyn^— -dygwyd hwynt o daen eu cyngboriaid^gonihymyawy^ iddjmt 
beic^o a pbregethu mwy ; ac er fod y cosbedígaetbau mwyaf erchyi] y^ m 
haroa mewn caalyniad i wneutfaur hyn» er hyny, paitesant i gyfaoedd^ ae i 
dystíolaetbtt mai yr tesu a adgyfod<àd o feîrw yw y Crist Nid oèdd ditoi 
a'n faattaliai fawy i gyhoeddi i'r byd y peŵau a welseBt ad a ^yweenl; ae 
yn hytracfa na -dìadw y ffeithiau o'edd ganddynt i% mytiegu» ^aM oedd 
ganddyBt e^^thio yn ferthvron iddynt^ a eelio eu tystîolaölii à'u gw^ ea 
hunain. ]Pa eudeb neu ^wyll a allasai fyned ö ían y trhiiaelfaau hyä t 
Byddai yn fiarbâd ar synwyr eyŵedin i nl ddyweyd y buasai Árn ya cfìì*- 
aal éya e danynt, end argyfaoeddiad dwffa yn y meddwl fod yr hyn ady«t» 
ioleetfaai yn wir. 

4. Ynyt>tawf<)dyÄtîòlaetfafaefyd,ymaeiniy«yẄdty«tí^ 

* r nálwŷt. 



60 NEBTH TTSTIOLAETH TN EI CHTSTLLTIAD, &C. 

wyneboL Os bydd un dystíolaeth yn cael ei gwrihwynebu â thystíolaeth 
arall« nis gallwn ei derbyn^ hyd nes y cawn, o leiaC ymchwiliad pellach i'r 
ddwy. Y mae yn deilwng o'n sylw fod tystíolaeth crefydd, heblaw ei bod 
yn cael ei chadamhâu â'r pethau a enwyd yn barod, yn rhydd hefyd oddi- 
wrth gyhuddiadau unrhyw dystíolaeth wrthwynebol. Y mae yn ffaith 
hynod mewnhanesiaeth^ nad oes un dystiolaeth wedi ymddangos yn yr amser 
y cymerodd gwyrthiau a gweithredoedd yr Arglwydd lesu a'i Apostolion 
le, i brofi na chymerasant le. Yr oedd gwrthwynebiad dynion i grefydd 
y pryd hyny, fel y mae eto, o ran hyny, i fesur mawr, yn gynnwysedig, nid 
yn ngwadiad y ffeithiau, ond mewn dibrisdod o houynt, ac yn eu priodol- 
iad i ryw allu neu ddylanwad arall, megys dewiniaeth a swyngyfaredd. 
• Wedi i ni fel hyn ystyried y prawf o dystiolaeth, yr ydym yn meddwl 
ein bod yn gyfiawn yn gwneuthur y casgliad, fod y dynion na chredant 
unrhyw ffeithiau oddiar y seiliau a berthyn i'r prawf hwn, yn agored i beidio 
a chredu y pethau mwyaf amlwg a ddaw dan eu sylw, ac yn hawdd iawn 
y gellid cymhwyso atynt eiriau ein Harglwydd, '^Oni wrandawant ar 
AÍoses a'r prophwydi, ni chredent chwaith pe cyfodai un oddiwrth y 
meirw." 

- Ond nid prawf mewn arddansoddiaeth yn unig ydyw tystíolaeth. Y 
mae yn perthyn iddi ryw gysegredìgp*wydd mwy o lawer. Dyma ydyw y 
cysegr sancteiddiolaG Ile mae Duw wedi addaw cyfarfod á'r pechadur, sef 
yn ei dystíolaeth am ei Fab. Y mae y dyn yn gyffredin yn edrych am 
rywbeth mwy amlwg — ^mwy tangihle ; ond nid oes dim mwy felly iddo i'w 
gael. Gallasai Duw, y mae yn wir, beri fod elfenau tröedígaeth dyn yn y 
gwynt, neu beri i'w natur gael ei chyfnewid gan belydrauyr haul; ond nid 
gallu anianyddol felly yw goruchwyliaeth yr efeiigyl. Y mae ei gweìnidog- 
aeth hi yn un foesol, ac yn ^rmwneyd â dyn fel y cyfryw, trwy dystíolaeth. 
Ac nid yw yn ymddangos fod un Ilwybr arall yn dwyn mwy o ogoniant i 
Dduw, nac ^m gosod mwy o fawredd ar ddyn. Pe na buasai tystiolaeth, ni 
buasai eisieu ffydd, ac ni buasai y dyn yn derbyn yr hyfrydwch sydd yn 
deillio o ymarferìad grasusau yr efengyl. 

. Nid yw y cristíon bob amser yn rhoddi y Ile a'r ystyriaeth ddyladwy i 
dystiolaeth. Y mae y dystiolaeth sydd yn y gair yn beth y mae meddwl 
y cristion i weithredu yn barhâus amo ; ac oddiwrth yr ymarferiad hwn y 
mae i dderbyn ei faeth a'i gynnaliaeth ysbrydol. Mae y cristion yn aml, fe 
allai, yn mwythfoddio mewn rhyw deimladau felly — ^y dymunasai, pe cawsai 
y fraint o ddilyn yr Arglwydd lesu hyd wledydd Judea — gweled ei weith- 
redoedd, a chlywed ei bregethau, ei gynghorion, a'i ymddyddanion, a byw 
yn barhâus yn ei gymdeithas, ac fel hyn y mae yn anghofio yn ormodol 
fbd yr Arglwydd yn bresennol yn ei dystíolaeth; yr hyn a ddywedodd ac 
a addawpdd, y mae y tu cefn iddo i beri i hyny gymeryd Ue. Efe a ddy- 
wedodd, "Byw wyf fi, a byw fyddwch chwithau hefyd." Ni chredai 
Thomas ar dystíolaeth ei frod yr adgyfodi eu Harglwydd. " Oni châf," 
meddai, ''weledyn ei ddwylaw ol yr hoelion, a dodi fy mys yn ôl yr hoel- 
ion, a dodi fy Uaw yn ei ystlys ef, ni chredaf ^'" Y mae yn ddiau fod y 
teimlad a feddiannai Thomas yn un teilwng pan y dy wedai hyn, a'i fod yn 
cyfranogi o awydd gweled ei Arglwydd, fel yr awydd sydd weithiau yn 
meddiannu y crístion yn awr. Ond nid oes ganddo ond cymeryd i ystyr- 
iaeth yr atebiad a gafodd Thomas, — ^*' Am i ti fy ngweled, Thomas, y cred- 
aist : bendigedig yw y rhai ni welsant, ac^a grêdasant." 



«1 



Y MEISTR A'R GWEITHIWR. 

Un o arwireddaa syml y Bibl ydyw, ^' Y ddaear a roddes efe i feibion dyn- 
ÌOD." Rhoddodd Rhagluniaetb hi yn waddol i*w thrigolion ; ac y mae y 
byd yn ddigon i'w breswylwyr oll, pe gweithredid mewn iawnder a threfn. 
Mae gan yr hen ddaear ddigon o fodd i gynnal ei phlant oll, a'u cynnal yn 
foneddigion bob un ; oblegid boneddwyr y galwn ni bawb sydd yn cael 
digon o fwyd, a digon o ddiUad, a digon o waith ; ac y mae gan yr hen 
ddaear ddigon o fodd i roddi hyny i bob pen byw sydd ami. Cyfarfu ei 
Fawrhydi, y diweddar Sior III., â bachgenyn unwaith wrth balasdŷ, a gofyn- 
odd iddo, "Beth wyt ti yn ei enniU yma?" "Dim ond y 'mwyd a nillad," 
ebe y bachgen. " Wel yn wir," ebe yr hen frenin yn ei ddull syml, " yr 
wyt ti yn cael cymaint a minnau." Ac meddai awdurdod uwch na gorsedd 
Lloegr> '' O bydd genym ymborth a dillad, ymfoddlonwn ar hyny." 
. Mae meddiant gwlad yn wreiddiol yn perth^m i'r cyntaf a'i perchenoga ; 
ac nid oes hawl gan unrhyw allu cryfach i ymosod arnynt, a'u hyspeilio o 
honi. Nis gallwn weled fod hawl gan deymas wareiddiedig i ymosod yn dreis- 
iol ar genedl anwar, a'u hyspeilio trwy orthrech o'u meddiant cyfreithlawn. 
Gwyddom fod ein teymas ni, fel holl wledydd cryfion Ewrop, yn ddwfn iawn 
yn y camwedd yma. Mae meddiant gwlad yn perthyn yn gyfiawn i'r 
çyntaf a'i perchenoga; ond nî ddylai dim, ac nis gall dim, ond diwydrwydd 
ac ymroddìad, ddiogelu y meddiant hwnw. Dacw dri dyn yn cael eu bwrw 
i ryw ynys heb erioed gael ei pherchenogi gan un crëadur rhesymol. Yn 
briodol gellir dyweyd fod Rhagluniaeth yn gwneyd anrheg o*r ynys iddynt 
bwy ; o leiaf, gymaint o honi ag a berchenogîr ganddynt cyn i neb arall ei 
darganfod^ Y mae y tri yn cychwyn ar yr egwyddor o hawl gyfartal ; ond 
edrychwch araynt yn gweithio. Y mae un yn gymerÌÂd diog, segur, 
difi&wy th ; casbeth ganddo ydyw gweithio ; nid oes ynddo galon at ddim 
ond gorwedd a chysgu. Mae yr ail yn feddiannol ar goríf cry f, galluog at 
waith, ac awyddua i'w gyfiawni ; ond y mae yn ddiffygiol mewn galluoedd 
meddyliol i ragfeddwl a rhaglunio. At weithio y gwnaed ef. Mae y 
trydydd yn weithgar, llafurus, a diddiogi; yn Ilawn Ilygaid i weled ei waith, 
ac ŷn Ilawn bywiogrwydd i'w gyfiawni. Mae yn gwmpasog ei feddwl i 
dynu allan ei gynlluniau, ac yn anturiaethol i'w dwyn i ymarferiad. Nid 
oes eisieu na dewin na brudiwr i ragweled beth fydd y canlyniad. Bydd y 
eyntaf yn Ilencyn pwdr yn ymddibynu ar lafur y ddau olaf. Bydd corff 
cryf yr ail yn was i feddwl galluog y trydydd. A bydd y trydydd yn fuan 
yn arglwydd ar y wlad a'i thrigolion. Dyna gymdeithas ar raddfa fechan. 
Mae yna feistr a gweithiwr, a'r segurwr yn lumher dros ben. A pha le y 
gwelwyd cymdeithas erioed hebddynt ? a thra y byddo y natur ddynol yr 
hyn ydyw/nis gellir dysgwyl yn amgen; a gwaJIgofrwydd yw pob cynnyg- 
iad i ddarostwng cymdeithas yn gydradd. Mae yn wir y gellir Iliniaru Ilawer 
ar wasgfeuon cymdeithas, a Ueddfu Uawer ar dlodi y bobl, trwy fiurfiad cyf- 
reithiau uniawn, a'u gweinyddu yn deg, a dyrchafü y werin mewn gwyb- 



63 7 MBI6TR a'H 6WBITHIWB. 

odaetJi, rhinwedd» a moesoldeb. Ond nÌB gellîr, trwy imrhyw ddy&b bytb^ 
ddifodi amiywiaetb sefyllfäoedd cymdeitbas; oblegid nad ydynt oll ond 
dadb]ygìad o wabaniaeUi yn ngalluoedd meddyliol, tneddfryd natnrio], a 
giym corfibrol dyniou* 

Ac onid yw yr un amrywiaetb i'w ganfod trwy boll weitbredoedd Duw ? 
Ydy w ! oddiwitb yr isop a dyf allan o'r pared, byd at y dderwen dewírìg 
sydd yn estyn ei breicbiau mawrion allan i ymladd â'r ystorm : o'r foel 
gwynfanus byd at y mynydd críbog a ymddyrcba i'r wyben, gan wneyd y 
ewmwl yn obenyáá i bwyso ei ben amo: o'r firwd fecàia m gcoesîr gan yt 
ŵy B dìniwaîd, byd yr afonydd mawrìon dolenog a nofir gan long y narsiand^ 
wr, ac a ddyérbâ y dyffiynoedd ëang ar en glànaa «m áloedd o filldiroedd. 
Yn og^Töiidariaid y giëadigaeth gwelir yr un amiywìaetb: o*r britbyll 
dbirym ei esgyll ya yr afon^ byd at y môrfiircb a gynbyria dAnait y Wet^ 
ydd fel crocbím berwedig: o'r dryw bacb a lecba ogylob mnriau y tf, byd 
at yr eryr ciyf '^a wsa einytb yn ucbel, ac a eiys ar ysgytbredd y grug:* 
e'r een bach a cfawery ar y llethr gyda*i lam, beibio yr ych comiog^ hyi at 
y march camol ag y mae dycbiya yn arddercho^prwydd ei âraÌNi e^ m 
gloddia y dyffiryn á1 draed, a lawenyeha yn ei gryCier, a ddiya^m ddyn* 
oethiad y eleddyf, a weiyia ar ddysgleirdeb y waëwlfoa a'r darían, « Iwae 
y ddaear gan greuloadeb a cbynddaredd, ac yablitii adgjm rb^rfeÁ m ddy- 
wed, Hai Ha ! Ya ogbyfansoddiad cjrff dynîon eto, gw^ yr oo «m- 
rywiaeth. Rbai ^rn goradiod gwaoaiddy edlychaidd, colion ea bwyoébao» 
a meinîon ea hesgjrm ; tra y mae eraäl yn gawri Aoaeaîdd pelíbg, gewyaoj^ 
a'u baelodaa fel cedrwydd^ a'u hesgym fel pibdlaa pres. Ae oid ya «nig 
yo ogbyrff dynîoa^ ond gwabanîaetbant lawn cynudnt yn eu meddylìaia. 
Gwnaetb rhai ercbestion meddyliol dan yr amgylcbiadaa mwyaf anfanteîe- 
ìol, pao yr oòdd meddyliau eraìll ^m cysga yn oghaaol y cjrfleasdenMi 
mwyaf maateisiol i gynnydd ac ymëangiad. 

Ý mae yr amiy wîaetb yma a welir ymbob doftotb adoabyddoÿ i nì yn 
Uywodmeth Daw« yo myoed ymbell iawn toag at brofi na olygodd yr At'» 
glwydd ddynion i fod yn gydradd ya ea bamgylcbiadau tjrmmorol ; ond 
fiid awchafiaetb ae isafiaeth» meistriaìd a gw^sion, o ao£^enrheidrwydd 
oaturiol. Wrth ddyweyd byn yr ydym ymbeU o Ifeddwl mai itefniad 
Rhaglaoiaetb ydyw yr hoil amrywiaetb a welir mewo cjmideilbi». Gwydd- 
om fod canooeda, trwy ormes, ac anonestrwydd> a cbriMdeîliaeth^ wedi ym- 
ddyrehafii igyfoetfa a dylanwad; a tnüoedd trwy ddîogî, nea wastraäT ae 
aíradlaoedd, wedi daiostwng eu bunain i'r dodi. mwyaf ; a byddai yrt gabledd 
ar Baglaniaetb dadogi dyrebafiad y naill na darostyngiad y Ilall urni bi. Un 
petb ydyw goddefiad Rbagluniaetb^ ond petb arall, pur wabanol» ydyw 
ordeiniad Rbagluniaetb. Ar yr an pryd, golygwn na feddyliodd y Lly wydd 
doetb am i ddynion fod yn gydradd yn eu bamgylcbiadaa bydol^ ac y 
byddai cynnyg sefydlu cyfandraetb gydraddol yO prafydrwydd b<dloI; 
dymcbwelid bi ar unwaitb. Pe gellid el sefydlu, nis gelHd ei {ẁarbáu. 
Rfaaid i bob diwygiwr gwladwriaetbol^ gan hyny, edrych ar gymdeitbae fel 
y mae, ei gwella ya ei sefyllfa bresennol^ ac nid oeisio ei tbafia yo ol i'w 
sefyllfii wreiddiol. Ond y mae yn ofnadwy fod cymdeithas mewn eefy)I& 
wareiddiedîg yn íwy anfanteisiol i'r diwyd a'r llafarus enniil bjnpfoliaeth 
nag a -fyddid mewn sefyllfa anwaraidd. Ond er hyn oll, nid dymchwel trefii 
brewBool cymdeitbas ydyw y ihríA î'w gwella. Rbald eael àdgeaedltad 
gwladwriaetbol trwy ryw foddion b^aw ebwaliad eyffi'ecHnol. 



fitoMBeaig. M^erhjwfayUfaiachyiiibeaeglnry eictfyfiuuodd^ ''Y 
pen pll «y4d glwjíÌM, ii> hoU gfdon yjn flesg." Abe cyibeth « «wyddaii^ 
orddau ac enwaii, dylanwad ac «awdojdod, w«tdi ea rhoddi i ddjrmon faeb 
ganddynt faawl amyn]^ aa 'pbymhwyader iddynt. Yn un^ dygwyddasant 
gael eu geni mewn pidaaaa ; croesawyd «u dyfi>diad fr byd á lifawrf aa«g* 
oelan^ a chyneuad ^îoelcerihi ; yr oedd etiíeddiaefthau ëang jrn barod yn eu 
^-egwyl ; ni phro&aant roddi gwadn au troed ar y ddaear gan Ibethaa a 
ihyaerwcfa; bwyt&nl; y brasaC ac yfant y melusaf ; gwleddant ar eu moetb- 
a3i9 a gorweddant ur eu glytbau; gyrant yn ddibrís yn eu COTbydau; ap 
edrychant ar y gweithiwr caled yn annbmlwng o gael ei osod gyda chẁn ea 
deSnd. Gwjîddoai am ambe)! ^piâf a elwir yo £bneddwr, ag sydd yn Ùawer 
D^wy gefalys aw ^ gẁn bela nag am eî weiüiwyr tlodion. Nid rhyledd ibd 
y gweiäiiwr weitbiau, dan ry w bang o gynddaredd» yn gwaeddi am raaa en 
betifeddiaeibiH^ wrth weled y rbai sydd yn gweitbîo gâetaf yn aael y byd 

Yn «icr y mae y gweithiwr.yn fynycb yn cael oam ; y mae y dosbarthiadaa 
pwefaraddol iddo yn onneaol amo. Mae y Uy wodraeth yn ei drethu, a'i fiiistr 
yu ei wasgu. Mae ei fwyd al ddiod, ei Ua a'i wUÌa^ dan deymged i'r 
GrOfOB* Mae y tretboedd yn fwy na dyUa pris ei aBghenrheìdiau ; a 
threthîr aa dosbartfa i gyanal dosbarth araJL Owueir ! trethir y diwyd i 
gynnal y dic^^y sobr i gynnal y meddww-*y cynnU i gynnal yr afiadoa--** 
y tlawd i gyunal y cyfi»ethog-^'r werìn i gynnal y bendefigaeth. Y mae 
y Uywodraeth wedi ei bwriádu i amddiffyn y gwan rhag gormes y cryf ; 
ond yn Ue hyny, y maa i fesur mawr yn att^u y cryf i omiesu y gwan» 
Anghyfiawnder gwladol ydyw fod un dosbarth o'r boblogaetb yn c«^ ea 
UeAtt á bftichiaa trymien i gynnal dosbarthiadau eraiU ; ac y mae yn grpes 
i erdeiniad Duw '' fod rhai dyoion yn dyfod i'r byd á fibvyni yn eu penao» 
a chyírwyau ar eu cefiaau^ ac i ychydig bersonau eu marchogaeth i angeu." 
Dylai .y Uywodraeth fifiurfio a gweinyddu ei hoU gyfireitbiau faeb wneyd 
dim trwy gydbartiaeth. 

Osd er yr boU anbawaderau, ac o daa yr beU anfanteision, yifm cyflwr y 
4osbarẁ gweitbiol yn gweUa. Maent yn ymgodi yn ea hamgylẃîadaa 
bydol, a diwygiad mawr yn eu moesau aUanoL Hwycaebj ag edrych aií 
iyw ddosbartfaiadau, na weUr ond ychydig^ os gwelir dim« gwelUani: yn eu 
sefyUfa; ond a efaymeryd go]wg gwmpasog ar sefyUfa y werín^ ceir eu 
bed mewn Bawer gwell amgylcbiadau nag y gwdwyd hwynt Y 
maent yn byw ya weU, yn gwìsgo yn harddach, ac yn cadw eu tai ya 
drefnuaacfa. 

Mae Uíosogrwydd y Cymdeitfaasau Adeilada sydd yn eia gwlad» a'r nifi» 
fiiwr o'r bobl gyfiíredin sydd ynddjnt, yn siurad yn uchel yn fiUSr sefyUfii 
ireUiadol y gweitfawyr. Mae sefydUadau o'r fath agos ymbob cymydogaetfa 
boblogaidid trwy ein gwlad ; a gwyddom 9m ardal^d lle y mae canneedd 
weitfawyr, trwy y eymdeitbasau ym^ yn by w yn ea iai ea bu&ain ; ac y 
mae yr olwg lanwedd, grjmo, drefnus, a welir amynty yn daagos yn eglnr 
fod eyâwr y gweitfaiwr wedi gwella yn fieiwr yn ^rr ugain mlynedd diwecMaû 
Nád yw hyn wedi cymeryd lie yn gymaint am íoà y gweîthiwr ya cael ai 
dalu yn weU, ond am fod y gwersi pwysig o ddiwyAtwydd, cynBÌldeb, a 
sobrwydd, yn oael ea dysgu» heb y rbsá y aae yn anariiosîbl iddywt fw^ 
godi» betb byaag fydde «a faeDnili. 



64 T MBISTR A'R 6WBITHIWR. 

Mae jt Adnoddion Cynnilo {Satnngs Banhs) hefyd, yn dangos fod y 
wlad mewn sefyllfa o welliant. Mae y sefydliadaa hyn wedi eu bwriadu 
yn uniongyrchol ar gyfer y dyn Üawd. Derbyniant yr arian i mewn fel y 
eaniatäo ei amgylchiadau iddo eu rhoddi, o swllt i fyny hyd ddeg punt ar 
hugain yn yr un flwyddyn. Mae cangenau o'r arìandai yma agos ymhob 
ardal boblog, a'r bobl yn eu gwerthfawrogi, trwy roddi eu harìan ynddynt 
yn lle eu gwarìo ar oferedd. Yr ydym newydd dderbyn i law adroddiad Ar- 
iandy Cynnilion Liyerpool, am y flwyddyn a derfynaiTachwedd ^Ofed^ 1857« 
lie y cawn, er na bu y flwyddyn ddiweddaf yn un o'r blynyddoedd mwyaf 
Uwyddiannus^ eto, ddarfod iddynt agor 7,369 o gyfrìfon newyddion, ac ail 
agor 1,024 o hen gyfnfon, yn gwneyd cyfanswm y gwystlwyr yn 24,811, 
— ^ychwanegiad o 1,528 ar y flwyddyn flaenorol, wedi tynn allan y 6,977 o 
hen gyfrìfon a gauwyd. Swm yr arìan a roddwyd i mewn yn ystod y 
flwyddyn oedd £220,640 9s. 1 c. Y cyfanswm dyledus i'r gwystlwyr, yn 
cynnwys llôg, oedd £703,406 Is. ; ac yr oedd hyny yn ychwanegiad ar y 
flwyddyn flaenorol o £14,654 12s. 9c. Ac yr oedd yr arìan hyn oll wedi 
eu cynnilo gan bobl dlodion, o'u llafur caled, mewn symiau o bunt hyd 
ddau cant o bunnau. Yn Ariandy Aberdâr, am y flwyddjrn a derfjrnai 
Tachwedd 20fed, 1857, derbyniwyd gan y gwystlwyr £2,312 6s. 4c. Tal- 
wyd allan £1804 2s. 3c. Dydd Llun, Chwefror laf, 1858, derbyniwyd 
yno £105 Os. lOc, pan na thalwyd allan ond £13. Mae hyn yn dyweyd 
llawer dros gynnildeb a sobrwydd, a dyrchafiad y Ile poblogaidd hwn yn 
nghanol yr adeg gyfyng a chaled y maent wedi bod ynddi, a gallasem 
ddwyn enghreiffliau cyfielyb o lawer o fanau eraill. Ni bydd dim yn ein 
boddhâu yn fwy na gweled plant bychain — meibion a merched ieuaino — 
gwragedd gweiöiwyr, â'u Ilyfirau yn eu dwylaw, yn prysuro i roddi en mân 
symiau i mewn, fel y byddo ganddynt rywbeth erbyn dydd blin.. Mae yn 
siarad yn uchel iawn dros y gwelliant sydd yn cymeryd Ile yn amgylchiad- 
àu tymmorol y dosbarth gweithiol. 

Mae y gweithwyr yn gyfiredin yn byw yn well nag yr arferent Nid ar 
antur yr ydym yn siarad, ond y mae genym wrth law fieithiau sydd yn 
dangos hyny. Os edrychir ar gyfrìfiadau swyddol y Uywodraeth o*r dem- 
ydd cymharol wnaed o siwgr, tè, coffi, caws, ymenjrn, &c., mewn gwahanol 
flynyddau, ceir fod gwelliant mawr. Mae yn wir fod cynnydd y boblogaeth 
yn cyfrìf mewn rhan am hyn ; ond y mae y defnydd ychwanegol a wnaed 
lawer yn fwy na chyfartaledd i gynnydd y boblogaeth. Mae y difa 
ychwanegol a wneir ar anghenrheidiau bjrwya, yn profi fod y gweithiwr 
mewn sefyUfa o weUiant. Mewn gwrthwynebiad i byn, hwyrach y dadleuir 
na chafodd y gweithiwr ond ychydig o'r ychwanegiad. Ar hyny, wrth 
reswm, nis geUir cael cyfrif cywir. Ond, ag ymresymu oddiar debygol- 
^ydd, gallwn ddy fod i'r casgliad mai bwynt-hwy a giüfodd fwyaf. Yr <^d 
y dosbarthiadau canolradd ac uwchradd yn mynu eu digonedd o'r blaen. 
Y gweithiwr sydd yn gorfod dyoddef gyntaf o herwydd prinder a drudan- 
iaeth ; o ganlyniad, pan fyddo ychwanegiad, geUir yn rhesymol gasglu ei fod 
yn myned i*r rhai oedd o'r blaen yn dyoddef prìnder. Mae y cyfrífiadau 
a geir o rai manau yn profi fod Ilai o dlodion yn y gweithdai nag a welwyd, 
ac y mae hyny yn dangos fod cyflwr y bobl weithgar yn gwella. Yn yi 
adroddiadau a gafwyd am weithdai Dorset, WUts, a Susses, a rhai manau 
eraiU, yspaid o amser yn ol, cawn fod y dwylaw mor brín yn y tý nad oedd 
yno neb i wneyd y gwaith;*a dywedai y Leicestershire Mercury yn ddiwedd- 



T MBIStR A*R OWEITHIWR. 66 

ar fod meistr y gweithdŷ yn gorfod cyflogi golcbwraig am dri diwmod o'r 
wjthnos. Mae yr ynadon a'r bamwyr yn dwyn gwaghâd eìn carchardai 
ymlaen fel prawf o welliant moesol y wlad ; gallwn ninnau, gyda Uawn cy« 
maint o briodoldeb, ddangos gwelliant amgylchiadol y bobl oddiwrth wag- 
hâd y gweitbdai. Nid dydd ac nid nos ydyw ar sefyllûi y gweithiwr; bu 
yn waeth^ ond bydd yn well. 

Mae sefyllfa y dosbarth gweithiol yn tynu sylw neillduol yn y dyddiau 
hyn. Yn y cynnadleddau pwysig a gynnaliwyd yn Birmingham ychydìg 
amser yn ol, dan lywyddiaeth Arglwydd Brougham, yr oedd golwg union* ' 
gyrchol ar ddyrchafîad cymdeithasol y werin ; ac yr oedd gweled cynifer o 
wŷr urddasol^ o'r fath safîad uchel yn y deyrnas, yn teimlo y fath ddyddor- 
deb^ ac yn cymeryd arweiniad cangenau yn dal y fath gysylltiad â dyrchaJf- 
iad y gweithiwr, yn ein golwg ni^ yn un o'r argoelion mwyaf gobeithiol. Ac 
fel y daw meistri a gweision i ddeall yn well y deddfau sydd yn rheoli 
gwaith a masnach, a bod Ilwyddiant y ddwy blaid wedi eu cysylltu ynghyd, 
derfydd y teimlad câs sydd yn awr i raddau gormodol yn bodoli rhyng- 
ddynt 

Yr ydym yn teimlo rywfoddd fod gormod o bellder rhwng y meistr a'r 
gweithiwr ; mae gagendor ddidramwy rhyngddynt. Ymddyga'y meistr fel 
pe byddai ei fantais ef yn nhlodi ei weithwyr^ ac ymddyga y gweithiwr fel 
pe byddai ei fantais yntau mewn niweidio ei feistr. Gwna y meistr ei oreu 
ì wasgu y gweithiwr ; a gwna y gweithiwr eì oreu i dwyllo ei feistr. Myn 
y meistr dynu oddiwrth y gweithiwr gymaint ag a allo am gan Ileied 
o arian ag y byddo modd; a myn y gweithiwr gymaint o arian ag a allo 
gaely am gàn lleied o waith ag a allo wneyd. Mae y pleidiau heb ddeall 
fod llwyddiant y naill yn llwyddiant y Ilall ; ac mai wrth wasanaethu eu 
gilydd y gwasanaethant eu hunain^ ac mai wrth ddrygu y naill y drygir y 
Uall. Mae y meistr yn siarad Ilawer am ei hawliau^ ac am ddyledswyddau y 
gweithiwr; ac y mae y gweithiwr yn athrawiaethu llawn cymaint ar ddyled- 
swyddau y meistr, gan ddadleu ei hawliau ef ei hun. Mae y naill fel y 
Uall yn dueddol i anghofio eu dyledswyddau wrth siarad ani eu hawliau. 
Ond pe gallem, codem i fyny golofn uchel^ ac ysgrifenem arni mewn 
Uythyrenau eglur, — ^Hawliau a Dyledswtddaü t Meistr a'r Gwrith- 

IWR. 

Gellir crynhöi hawliau y pleidiau i ychydig eiriau. Mae hawl gan y 
gweitlllwr i waith ; mae hawl gan y meistr i benderfynu pa faint a rydd am 
wneyd ei waith. Mae hawl gan y gweithiwr i'w gyâog mewn arian wedi 
iddo eu hennill ; mae hàwl gan y meistr i werthu ei nwyddau Ue y cafib 
fwyaf am danynt. Mae hawl gan y gweithiwr i sefyll allan os tybia nad 
yw yn cael ei wir werth am ei lafur ; mae hawl gan y meistr i ymofyn eraill 
i wneyd y gwaith yn ei le. Dyna dair egvvyddor yn goblygu ynddynt 
hawliau y pleidìau. 

Y mae gan y gweithiwr hawl i waith. Y mae y ddaear wedi ei rhoddi i 
ddyn i'w llafurio ac i'w chadw. Mae ei meusydd i'w gwrteithio a'u hachlesu 
fel y ihoddont ''hâd i'r hauwr a bara i'r bwytäwr;" ei mynyddoedd i 
gloddio i'w crombiloedd^ a dwyn i'r golwg eu trysorau cuddiedig ; ei haur 
a'i pherlau^ a'i meini gwerthfawr oU, i fod mewn cylchrediad i ddwyn ym- 
laen ei marsiand'íaeth. Mae yn annheg fod tirfeddianwyr, a pherchenogion 
gweithfëyddy yn gadael eu cyfoeth i groni, ac felly o anghenrheidrwydd 
gyfyngu ar y werin. Mae cyíoeth wedi ei fwriadu i fod mewn cylchrediad. 



66 T MEI8TR A R OWErTHlWR. 

I^ Ie9 a wúa heb hyny f I^ yw cMgln gwrtaltfii js domen vdd o im Uies 
heb ei wasgafa ar wjneb y nlaes. Ond er fbd gan y gvre?tbmT bawl gyfl 
ÌBnm i waîm gan y ìbai sydd yn pertbenogî y ddaear o'i gylcb, eto y ne% 
sydd i dala sydd î arosod y pria. Nwydd raewn mafebnad ydyw Ifafar 
y gweiüìiwr, ac y maer yn rbaîd iddo wertba ei fedrasrwydd am bris y íarcfa- 
nad. Gall ofyn ycbwaneg^ gall ddadleu eì fod yn wertb ycbwaneg ; ond 
os gweitbia rbaid'idla wneyd am y prîs fyddo. Mae cyflogan yn cael eu 
ibeoli gan waband ddeddiiin; Mae priseedd gwabanol orebwyfíon 
byn gwabaniaetbn; gwyddom fod rbai gorcbwyfíon, a ebelfyddydaa 
yn fwy ennìllgar o kwer nag eraül; ac y mae rbyw betbau yn cyfrif am 
byny.. 

Mae yr byfrydwdi a'r esmwytbdra sydd yn y naHl Wíûtìi, a'r perygf aY 
angbyfieusdra s^rdd yn y Ilall jm cyfrìf am byn. Nîd yw cyÂog yr màwr, 
neu y gweitbiwr tîr, yn gymaint a'r glöwr, y mŵnwr, neu y morwr. Ac y 
mae yn bawdd rboddi rbeswm am byny. Mae y pleser a'r byfrydwcb sydd 
yn y cyntaf yn rban o'r tâl am ei wneyd, tra o'r ocbr arall y mae y perygl- 
on mawrìon sydd gyda'r rbai oiaf yn gyfryw y rbaid fod tâl ycbwanegol am 
danynt cyn yr ä neb iddynt. 

Mae y rbw^rddineb a'r rfaadlonrwydd i ddysgu y naill waítb, a^r draul a'r 
anbawsdìer i ddysgu y Hall, ^m cyfríf am y gwabaniaetb. Ennilla y saer 

Ëna'r Uafurwr, ennìUa yr orìorydd fwy na'r saer ; níd am fod y gwaith yn 
»tacb, ond am fod yr{anbawsaer fw ddysgu yn fwy. Mae còst fawr i 
yn un i fyny yn feddyg nea yn gyfreitbiwr, ò ganlyniad mae ad-dafíad 
ycbwanegol yn ddigon rbesymof rbagor yr un sydd mewn gorcbwyl nad 
aetb oiid ycbydig draul i'w ddwyn i f^my. 

Mae sefyáogrwydd y naill orcfawyl, ac ansefydlogrwydd y Hall, yn 
gwneyd gwahaniaetb yn y cyâogau a delir. Mae y dyn sydd yn enniU 
tri swUt yn y dydd drwy y flwyddyn yn well allan na'r dyn a ennilla bump 
neu saitb swllt gyda gorchwyl ansefydlog. Gall mai tri diwrnod o'r wyth- 
nos a weitbia yr olaf ^ychaf, ac yn aml yn y gauaf gall fod am wytbnosau 
yn segur. Mae cyflog Hai yn rheolaidd yn well. 

Mae yr ymddiried a'r cyfrifoldeb sydd yngiyn á rbai gorchwylíon yn 
peri eu bod yn cael eu talu yn well. Nid y w yr aiDlygwr yn gweitfaio mor 
galed á'r rhai sydd dano, ac eto teUr ef yn. well. Mae cyfrifoldeb mawr 
amo, ac os ydy w yn deilwng o ymddiried mawr, y mae î'r perche^og yn 
werth arian mawr. TeHr rheolydd yr ariandŷ ^m welL nag y teHr ysgrif- 
enyddion ; er mai bwy sydd yn gweithio galetaf, amo ef y mae y cyf- 
rìfoldeb, a tbelir ef yn ol hyny. 

Mae y tebygolrwydd o Iwyddiant neu aflwyddiant sydd mewn gorchwylîon 
hefyd yn gwahaniaethu eu tâl. Mae rìiai galwedigaetbau y mae agos bawb 
sydd ynddynt yn gwneyd bywioÜaeth weddol, pan y mae eraiU â rhai yn 
yn Ilwyddo yn fawr ynddynt, ac eraiU yn methu yn lân. Gwelîr gan hyny 
mai nid ar galedrwydd y gwaith, ond ar wtrth v Uafur, y dibyna cyflogau. 
GelHr cyfrif yn deg am y gwahaniaeth syda yn nghyflogau gwahanol 
alwedigaethau yn ol un o'r egwyddorion a osodwyd i lawr. A bw^nrach 
erbyn taflu pob peth i ystyriaetb, fod mwy o gyfiutalwch rhwng y gwahan'* 
ol alwedigaethau nag a dybir ar yr olwg gyntaf. 

Ond nid yn unig y mae cyflogau gwahanol alwedigaethau yn gw»han- 
iaethu, ond y mae cyflogau yr un galwedigaetbau yn fwy neu lai ar wahanol 
amserau. Ac y mae hyny yií cael ei reoli yn hoUoI gan amgylcbiadau. Y 



T HSISTR A'R aWBITHIWR. 67 

gMftl|fpmtih^f(rftfir«Tl&jpokpethai«Uÿ jnẁrfiìmjmìMjnoìyt 

«Bhawid^r iV gari. Ni >>yddid pwys o fti» ya ddhn mwf ei W0iih im 

Íhwys o l«e6, oni bai fiid Uai o hcno^ a'r diaftrth a'r ffôst i'w gael jm íWj« 
rid 7 wmtri^ gaa hyiiy, o'u hewyllys en hanain aydd yn gottwng nae jn 
oodi cyfiogan, oRd y nae hyny ys eael ei yeolî gan brinder a Ihiwnder; a'i 
cwM a all y meistr ydyw dd sylw xn«iwl ar y fciehnad, ae ar osod y pria 
yn ol hyny* Lliosogrwydd djmion a pbrnider gwaith sydd yn gostwiig 
çyflogaa ; a chyflawnder o waiäi a phrÌHder gweithwyr sydd yn codi qrf- 
k>gaa. Gwerth cymharol ydyw gweith pob awydd maenachol, yn amrywio 
yn ol amg^chiadau. Yr nn fiifnt ydy w pwys o jmBoyn pan werthir e# am 
naw ceiniog ft phan werthir ef am bymtheg ceiniog ; ond nid jrr mi werth 
ydyw. Yr nn faint oedd sachaid o âawd pan werthìd hi am ddeg swllt af 
llagain a phan ei gweithid am dair pnnt; ond nid yr un wertb ydyw. Maé 
nwyddau masnachol yn eodi ac yn gostwng yn eu gwertè yn ol y galẃ 
fyddo am danynt» a'r yst^ i ateb y galw hwnw. Felly hefyd v mae dyii 
o'r nn gdla corfibrol, yn gwahaniaetha yn ei wertb. Y dyn oedd yn werth 
deg swllt ar hugain âwyddyn yn ol^ gali nad yw yn werth punt jm awr; a 
dichon ymben blw}'ddyn eto y bydd y farchnad wedi codi c^rmamt, y bydd 
yn ddwywuth gwerth y peth yw yn bresennol. Yr ydym gaa hyny yn 
gweled yn eglur, mai aid y gweithiwr ^dd i arosod prìs gwaith. 6aH ofyn 
y prìs a fyno ; ond gdl y meistr wneyd ei ddewis, ei roddi neu beidio ; efe a 
ŵyr pa fiunt a all fforddio ei dalu. Mae y dyn sydd yn myned i'r ferchnad 
i wertbu ei gig, ei gaws, ei ymenyn^ a'i anifeiliaid, at ei iyddid i ofya y prìs 
a fyno ; ond y mae y piyawr hefyd at eî ryddid fw roddi iddo aeu beicHo; 
ae nid yw yn debyg y rhoddir iddo ei bris os bydd yn nwch na phris y 
farchnaa. Os myn basio ei n^ddau, rhaid gadael iddynt fyned am y pris 
fyddo yn cerdded. Felly befyd y mae y gweithiwr yn myned i'r fitrehaad i 
gynnyg ei hun am y geiniog uchaf a allo gael^ ac ynfyd yw y dya a weithia 
am lai na hyny. Ond gall y meistr ddyweyd wrŵo^ " Ýr ydych yn gofyn 
gormod; mae y farchnad wedi gostwng; ychydig o alw sydd am y nwyddau» 
ac nis gallaf roddi ond hyn a hyn.** Yn awr beth a wneir ? Mae y 
gweithiwr yn gof^m mwy nag a olyga y metstr a allo roddi; mae y meistr 
yn cynnyg Il^ nag a íama y gweithiwr a ddylai gael. *' Ni weithiaf am 
lai," ebe y gweithiwr. *'M roddaf finnau fwy," ebe y meistr. Dyna y 
fiirchnad rhyngddynt hwy â'u gilydd yn darfod. Mae y gweithiwr yn troî 
allan i chwüio am rywun arall a rydd eì bris iddo. Mae y meistr yntau yn 
chwiHo am y neb a wna y gwaith am y pris a allo roddi. Âc y mae hyny 
yn berfiaith deg. Os metba y gweithiwr a chael neb i roddi ei bris iddo, 
rhaid iddo ymostwng i weithio am y pris a gynnygiwyd; ac os metha y 
meistr a chael neb i weithio ar ei bris ef, rhaid iddo ymostwng a rhodoi 
ychwaneg; a dengys y canlyniadau ar y diwedd, pa un ai y meistr neu y 
eweithiwr oedd yn deall sefyllfa masnach oreu ar y dechreu. Byddai gop- 
fodi y gweithiwr i weithio am bris y meistr yn anghyfiawnder; a byddai yn 
llawn cymaint o anghyfiawnder gorfodi y meistr i roddi ei bris i'r gweith* 
îwr. Masnach deg ydyw i bob un wneyd oreu y gallo drosto ei hun. Pwy 

2dd ft hawl i orfodi y gweîthiwr ? Onid eie a biau ei gorífa'i ddwylaw P 
5 os yw yn gweled nad yw yr hyn a gynnygir iddo yn ateb ei werth, y 
mae ganddo hawl i attal ei lafur. Âc y mae yr un hawl gan gant o ddyn- 
ion, os byddant yn cydolygul 
I)ymunem fod yn ofalus rhag i neb o*n darllenwyr dderbyn camargraff* 



08 T MEISTR A R GWEITHIWR. 

Am yt hawl ac nîd am briodoldeh y fiitli gyDgfareiriad, yr ydym yn djrweyd. 
Os bama dosbarth o ddynion mewn gwaith fod gostyngiad annheg ar en 
cyflogau, y mae ganddynt hawl i sefyU allan; er nad oes ond ychydig ìawn 
o enghreifltíau ddarfod i'r gweithwyr erìoed fod yn ennillwyr trwy hyny. 
Nid yw y strike8, fel y gelwir hwy, mewn 19 o bob 20, os nad mewn 99 o 
bob 100 o amgyjchia^a, yn ddim ond cynnyrch breaddwydion ymenydd- 
iau wedi ea berwì ogylch pentanaa y tafamau ; rhy w ychydig bersonau an* 
hywaith a diygionns yn arwain, a'r Il'iaws yn eu diniweidrwydd yn rhoddi 
flbrdd er mwyn tawelwcL Un o brìf gamgymerìadau y gweithwyr yd^rw 
cymeryd eu harwaìn gan ddynion cynhyrfns ac aflonydd a gymerant amynt 
deîmlo dros eu sefyllfe, ac a haerant eu bod yn gyfeillion iddynt; cyflröant 
hwynt ì anesmwythder trwy euhareithiau fflamllyd; cymerant araynt wybod 
y cwbl am helyution masnach ; a gwenwynant eu meddyliau yn erbyn y 
meistrì. Dyma flaenorìaid y sefyll allan bob amser; dynion terfysglyd» 
aflonydd, ac anhjnpfaith, heb ganddynt amgylchiadau i'w pe^glu, na chy- 
merìadau i'w coUi. Gresyn fod dynion sobr, diniwed, dan feichiau gofalon, 
yn cymeryd eu harwain gan giwed o'r iath ! Mae y fath ddifì:od ofìiadwy yn 
cymeryd lle trwy y *' sefyll iJlan," fel y byddai yn werth gwneyd unrhy w 
aberth braidd er mwyn ei ochel. Mae y crefflwyr yn cael eu llethu — ^mas- 
nachwyr gonest yn torì — teuluoedd cysums yn cael eu gwasgara— ^y sobr 
a'r diwyd yn suddo i ddyled — y diog a'r segur yn cael achlysor i droi allan 
yn grwydriaid, ac i ymosod ar feddiannau y diniwed— teimlad eiddigus yn 
cael eu cynhyrfu rhwng cymydogion caredig — ^meistrì a gweision yn ym- 
bellhâu y naill oddiwrth y liall, a'u drwgdybiaeth o'u gilydd yn ychwanegu. 
Mae yn anmhosibl i neb ond y rhai a ddygwyddodd fod yn y gweith- 
íaoedd Ue y cymerasant le» ddychymygu y fath alanastra a achlysurant 
Bara ofiiadwy ! fflangell ddychryiülyd ! trychineb brawychus ! ydy w dau 
fis o strike mewn gwaith poblog. Yr ydym yn ddìfloesgni yn eu con- 
demnio yn yr iaith grefaf. Yr ydym mor hyf yn dyweyd yn erbyn y fath 
ddull o weithredu, am ein bod yn gwybod mai y gweithwyr eu hunain sydd 
yn dyoddef y goUed fwyaf. Mae genym lawer iawn o enghreifitiau o hyn. 
Y n niwedd 1836 a dechreu 1837, bu sefyll allan ymysg nyddwyr Preston, 
pan y taflwyd 8,ô00 o bobl allan o waith. Parhäodd hyn drì mis, a chollodd 
y gweithwyr saith mil a deugain abunnau yn yr amser. Trôdd ugain o ferched 
ienainc yn buteiniaid er ennill eu bara, ac alltudiwyd dwy o honynt am ladrad. 
Bu trì pherson, o leiaf, farw o newyn ; a gwerthwydy rhan fwyaf o ddodrefn 
a gwìsgoedd y gwahanol deuluoedd. Yr oedd gan dríugain o'r gweithwyr 
£1,600 yn yr arìandŷ cynnilo, codwyd £900 o honynt yn y trì mis siom- 
edig, a suddodd y rhan fwyaf o'r gweithwyr i ddyled. Bu ymrysonfa yn 
Glasgow, pan y collodd y gweithwyr bum can' mil o bunnan. Oblegid y 
sefyll allan ymysg y gweithwyr y collodd Dublin y gwaith o adeiladu 
llongau, am yr hyn y telid pum can' mil yn flynyddol. Yn y sefyll allan 
a fu yn Preston yn 1853, costiodd i'r meistrì ymhob doll rhwng £160,000 
a 170,000; ac i'r gweithwyr (1,800 mewn rhifedi), £320,000. Mae yn 
anhawdd cyfrìf y golled a dderbyniodd y masnachwyr; yr oedd o leiaf 
yn £30,000. Ât hyn rhaid ychwanegu eto y gwahanol ddosbarthiadau a 
ymddibynai ar y pleidìau yma ; o leiaf, gellir eu cyfrìf yn £lô,000, fel nad 
oedd y golled arìauol yn ddim Ilai na £550,000 ! ! 

Ac nid yw colledion uniongyrchol ond rhan fecban iawn o'r trueni cy- 
aylltiedig a'r drwg hwn. Yn Dowlais flynyddoedd yn ol, bu sefyll allan am 



Y MBISTR A'R GWEITHIWR. 69 

fìsoedd ; ac er nad oes genym wrth law ystadegaetb o'r coUedion, gwyddom 
fod pob dosbarth yno wedi gorfod teìmlo yn alaethus trwy yr amgylchiad. 
Yn ddiweddar^ terfynodd ymrysonfa y glowyr yn Aberdâí, wedi bod allan 
saith wy thnosy ac yn y diwedd yn gorfod rhoddi i fyny i delerau y meistri ; 
mae ynp deulaoedd wedi eu hysigo yn y saith wytimos yna y bydd saith 
mlynedd yn rhy fyr ì*w hunioni. Nid oes dim ymhellach oddìwrth ein 
meddwl na chyfiawnhâu y meistrìaid; ond wedi y cwbl y mae yr a&el 
grefafganddynt fynychaf; y maent mewn sefyll&y mae yn anhawdd i'r 
gweithwyr fod yn Uwyddiannus yn eu hymosodiad yn eu herbyn. Gan 
hyny, er ein bod yn credu fod gan y gweithiwr hawl i sefyll allan, yr ydym 
y n hoUol argyhoeddedig na bydd defìiyddio yr hawl hono yn un fantaîs ; ac 
mai gwell fyddai iddjmt fabwysiadu egwyddor yr ymadrodd hwnw, ''Pob 
peth sydd gyfreithlawn i mi, ond nid yw pob peth yn Uesâu." Rhaid i 
bob dyn mewn cymdeithas nid 301 unig ymofyn pa beth y mae ganddo 
hawl amo^ ond hef^d pa beth sydd yn briodol iddo. Ond os myn y gweith- 
iwr arfer ei hawl, dylai gofio fod gan eraiU eu hawHau. Os gall y meistr 
gael eraiU a wna ei waith am y pris a gynnygio^ mae ganddo hawl iV cy- 
meryd, ac nid oes hawl gan y dyn sydd yn gwthod gweithio i ymyraeth â'r 
dyn sydd yn dewis. Pwy a aU attal dyn gonesti enniU ei fywioHaeth mewn 
fiTordd onest ? GorfaeUaeth ydyw fod y gweithwyr yn bwgwth eraiU am 
weîthio, oblegid eu bod hwy yn dewis peidio ; a'r un orfaeUaeth yn y meistri 
yw gommedd gwaith i ddyn am ei fod wedi gwrthod gweithio gyda meîstr 
araU. Mae y drygau hyn oU yn cyfodi oddiwrth y cynghreiriau a fifurfir ; 
pa un bynag y byddont ai ymysg gweithwyr ai jonysg y meistriaid, 
maent yn gadwynau am draed rhyddfasnachaeth. Ymwared annhraethol 
i fasnach a Uafur fyddai, pe torid i fyny mewn un dydd undebau y gweith- , 
wyr a chynghreiriau y meìstri. 0*r fiíynnonau hyn y tardd gormes gorfeistr- 
olaeth a gorfaeUaeth y naiU^ ac aflonyddwch^ anniddigrwydd^ ac anes- 
mwy thder y UeiU. Nid teg ydyw fod y gweithwyr yn gwrthod gweithio» os 
goUyngir i'r gwaith ddynion heb fod ynghylch eu hundeb hwy. Mewn 
Uawer o bethau yn ol eu gallu y mae y gweithwyr yn Uawn mor ormesol 
â'r meistrL 

Ond gaU fod rhywnn meddylgar sydd wedi ein dilyn hyd yma, yn aw* 
yddus er ys meityn i ofyn y cwestiynau, Pwy sydd i benderfynu pan y 
byddo y meistr a'r gweithiwr wedi methu ? Pa amddiffyn sydd gan y gwan 
rhag gormes y cryf P Ai ni ddylid sefydlu rhy w lys i apelio iddo pan nad 
allont hwy gyttuno ? Ymbwylla, gyfaill hoflf, a chynnygiwn gyfarfod dy 
gwestíjniau, nid trwy gyfeiriad neillduol atynt bob yn un ac un, ond trwy 
osod i lawr rai o'r egwyddorion cyfiredinol sydd yn rheoli masnach a chelf*^ 
yddyd. 

Hunan les ydyw egwyddor ysgogol masnach. Amcana pob un at ei 
fantais ei hun. Pa foneddwr erìoed a roddodd ei filoedd allan mewn 
anturiaethau masnachol yn unig er Ilesâu eraill ? Pa fasnachwr erîoed a 
gododd faelfa mewn cymydogaeth yn unig o deimlad drostynt, am fod y 
masnachwyr eraill yn gorfaelu ac yn gormesu ? Pa weithiwr erioed a wel-^ 
wyd yn codi yn fore, yn gweithio yn galed, heb ddim ganddo mewn golwg 
ond Uesâd ei feistr ? Na, y mae ymweliadau y fath orddyngarwyr yn an* 
amlach ar y ddaear nag eiddo angelion yn weledig i ddynion. Dywedir 
weithiao, ^' Dylem fod yn ddiolchgar iawn i*r gwŷr mawr am roddi eu harian 
allan; gaUasent eu caaw heb eu gwasgaru ; ond pe gwnaethent hyny^ beth 



70 T MEISTR A*R OWBITHIWR. 

ddaethai o'r Üodion P" Na ddylem^ na ddylem ! rbodder y diolch i ryw 
awdnrdod awcli sydd yn trefnu y byd a'i boll amgylcbiadaa* Eu mantais 
eu bimain sydd tùtím golwg ganddynt bwy ; ac oni bae byny ni welsîd ond 
ycbydig o'u barian. Ae yn wir, pe clywem foneddwr» neu fasnacbwr, neu 
weitbiwr, yn bòni ei fod yn gwneyd y cwbl er mwyn eraill, ammbeuem ei 
ddidwylledd yn y fan. iTmgodi uwcblaw egwyddoríon ysgogol masnaeh 
fyddaí byny. Mae yn wir fod pob un i ofalu rbag satbru nx bawliau eraîll, 
na gwneyd cam â'i gymydogion ; ond, a cbadw byny mewn golwg, y rheol 
ddiogelaf i fasnacb yn gyffiredinol ydyw — ^i bob un ofalu betb sydd oreu 
iddo ef yn bersonol. Mae y gweitbiwr i edrycb allan am y çyâog goreu 
a allo gaely a'r meistr am y neb a wnelo ei waith yn oreu a rbataf. Mae 
y gweitbiwr yn acbwyn ar y meistr weitbiau am na byddai mor barod i 
godi ei gyflog pan y mae masnacb yn bywiogi ag oedd i ostwng ei gyâog 
pan oedd masnach yn arafu. Ond ar y gẁeìthiwr y mae cadw ei Iygaid yn 
agored i edrycb ar hjrny. Ac y mae yr engbreifftian yn Uawer amlacb o'r 
meistrî yn cynnyg codiad beb ei ofyn mewn amser o fywiogrwydd^ nag 
sydd o'r gweithwyr yn cynnyg gostyngiad mewn adeg o éirweMd-dra. Ac 
y mae Uawn cjnnaint o resymoldeb i ddysgwyl i'r gweitbwyr gynnyg gos- 
tyngiad ar amser drwg, ag sydd i'r meistrî gynnyg codîad ar amser da. 
Bhaid i bob plaid edrych allan am ei mantais ei bun ; a rbyngddynt, fe 
fàntolir y gallu o'r ddau du. 

Moê pob un wrth ameanu at ei lesâd personol, yn effeithio llesâd 
ẅfffredinoL Mae yr unigol a'r H'iaws wedi eu cysylltu â'u gilydd yn y 
lath fodd fel nas gaJI dyn niweidío eraill beb niweidio ei hnn» na Uesau ei 
bnn beb lesâu eraill. Wrtb amcanu at fantais bersonol, efieitbir daioni 
cymdeithásol. Mae y masnacbwyr yn prynu nwyddau o'r defnydd a'r Iliw 
a famont yn fwyaf cymeradwy gan y prynwyr. Maent ar eu goreu yn 
ceisio deall chwaeth eu cwsmerîaìd. Nid gwaetb ganddynt pa un ai Ilin, 
ai gwlan^ ai cotwm fyddo y defnydd ; pa un ai gwyn ai dn^ ai cocb ai glas 
fyddo y Uiw, yn unig am y pasio yn gymeradwy gan y cwsmeriaid. Mae 
y masnachwr yna yn garedig iawn yn my fyrîo anghen ei gwsmerîaid mor dda. 
Ha ! nid ei garedigrwydd, ond ei gallineb ydyw ; myfyrîo ei fantsis ei hun 
y mae ; er fod eraill yn manteisio trwy hyny. Maent yn myned ymbell i 
brynu eu nwyddau mor isel ag y medront, er mwyn gallu eu gwerthu yn 
isel wedi byny. Nid mantais y prynwyr sydd ganddynt hwy mewn golwg ; 
ond nis gallant fanteisio eu. bunain heb fod byny yn fantaîs i eraill. Mae 
cydymryson mawr rhwng masnacbwyr â'u gilydd — pob un yn gwerthn am 
yr isaf, a'r wlad yn medi y cynnyrch rbyngddynt. Nîs gál dim sydd yn 
wir welliant mewn celfyddyd, a masnacb, a gwladyddiaeth, efleitbio er niwed 
i'r H'iaws ; a'r pethau hyny a ymddangosant ar yr olwg gyntaf yn gwasan- 
aethn y naill ddosbartb, ac yn drygu dosbartbiadau eraill, a welir yn y 
pen draw yn cydwasanaetbu pob dosbartb yn ddiwahaniaetb. Mae gwrth- 
wynebiad mawr gan y gweithwyr mewn manau i ddygiad peirîannan i'r 
gweitbíaoedd. Safwyd allan yn eu herbyn mewn partbau o Loegr. Yn 
Asbton, safodd y seiri allan am gyflog ; ond yn ol eu cy faddefíad hwy eu 
bunain, nid byny oedd y prîf achos. Yn y papyrau a gyhoeddwyd gan- 
ddynt, dywedent fod 102 o beirîannau ar waith, a bod pob peiriantyn gwneyd 
gẁaith bron wytb o ddynion ; a bod 812 o seirì yn llai yn angbenrheidiol 
oblegid hy ny. Ond y mae y cynny dd ychẅanegorsydd wedi bod mewn Ilafur 
yn dangos nad allesid byth gael digon o ddynioii i wneyd y gwaith. Daeth î 



T MBISTR a'r GWEITHIWR. 71 

fewn i'r Deyrnas Gyfiuiol yn y flwyddyn J8Ô0, ddwy filiwn, pedwar ttgain a 
áeg o filoedd, naw cant a pbedwar ar ddeg o Iwy thi o goed, pan na ddaeth yn 
1842, ond pnm cant a saith ar faugain o filoedd, tri cfaant a saith ar hugain. 
Ac oni buasai dygiad peiriannau i mewn, buasai yn anmhosibl cael digon o 
ddwylaw i wneyd y gwaith. Camsynîad ydyw tybied fod dygiad peirian- 
nau yn wir[niwed i'r gwdthiwr. Mae cyflogau wedi ychwanegu yn y 
lleoedd fayny y maent yn fwyaf arferedig. Yn Lancashir^, a'r West 
lUding o Yorhshire, y mae peiriannau mewn mwyaf o ymarferiad o un parth 
o*r deymas ; yno hefyd y mae cyflogau y gweithwyr yn uwch'nag mewn 
iin parth araJI. Gosoded dynion eu galluoedd ar waith i ddyfeisio pa fodd 
y gwneir mwyaf o waith am leiaf o arian, a bydd fayny yn sicr o aroi yn 
fantais i'r llíaws yn y dìwedd. Ac nîd yw gwelliant celfyddyd mewn un 
modd yn gwneyd fod dynion ac anifeiliaid yn llai angbenrheidio]. Mewn 
cwm poblogaidd yn Morganwg, Ue y mae toraeth o fŵnau, arferîd#gynt 
gymeryd y glô tua y porthladd agosaf yn býnau ceflTylau ; un dyn ar ol 
riiyw bedwar neu bump o geflTylau, yn eu gyru ar hyd heolydd culion* 
Ymhen amser, gwnaed yno fibrdd dda, a chymerîd tunnell o lô mewn trol 
ar ol un ceflyl. Aeth yr hen dyddynwyr i ddecfareu cwyno nad oedd fawr 
gwerth magu ceflryhin, gan fod un yn tynu tunnell ar ei ol. Ymhen amset 
dracheín» soniwyd am agor camlas trwy y cwm, a dy wedid ar ol ei gael yn 
barod y cymerai un cefiyl bedair tnnnell ar faugaîn ar ei ol ! Gwarchod 
pawb ! dyma hi ar ben, ni bydd llôg ar ddyn na phrîs ar anifail. Ond, at- 
oswch ! dyma reilflTordd yn cael ei hagor ; a'r " cefiyl tân " ar hyd*ddi yn 
tynu ar ei ol bum cant o dunnelli dan chwibianu. A pba beth|yw y can-^ 
lyniad ? A oes dim gẃaith i ddynion P A oes dim gwerth ar anifeiliaid ? 
Y fiaith ydyw, na bu y galw am ddynion erioed yn fwy yno, na'r pris ar 
anifeiliaid erîoed yn uwch. Mae darganfyddiadau celfyddyd yn gosod 
gwerth ychwanegol ar laíur dwylaw, ac yn gwneyd dYuion ac anifeiliaid yn 
fwy anghenrhei£ol. Mae pob celfyddydwr^ masnachwr, a boneddwr, wrth 
wneyd yr fayn a fama oreu ar ei les ei faun^ yn ddiarwybod iddo ei hun yn 
gwneya hefyd yr hyn fydd yn fwyaf llesol i gymdeithas ; cyhyd, cofier, 
7 gweithredo heb sathm ar iawnderau eraiD. Eto — 

Mae llesâd y Uiaws yn cael ei gyrhaedd yn fwy effeithiol trwy i bob 
un ofatu am ei fantais bersonoly na phe gosodasid lles eraill yn itòd» 
Mae rhaglunîaeth wedi cyd*wau amgylchiadau cymdeithas yn y faúi fodd^ 
fel y mae pob un wrth wneyd y goreu drosto ei hun, yn gwneyd 'daioni î 
eraill yn effeithiolach nag y gallesid yr uu fibrdd arall. Nid oes un pwyll- 
gor a all reoli amgylcbiadau cymdeithas. Dyrysai ymenyddiau y dynion 
callaf pe cynnygient ei wneyd ; canys tra y gofelid am un dosbartìb, esgeu- 
lusid y dosbarthiadau erailL Ond gan fod ymhob un ryw reddf i oíala 
am daiio ei hun, cynnyrchir lles y Hì'aws yn rhwydd a didrafierth. Rhaid 
i gymdeithas, gan hyny, drefnu ei hun yn ol yr amgylchiadaH y byddo 
ynddynt, heb ymostwng i benderfyniadau unrhyw gynghor. Ynfydrwydd 
hollol ydyw y drychfeddwl Siartaidd o sefydlu senedd llafur, i reoleiadio 
cyfiogau. Pa reoleiddio a wnai — pe seíydlid hi ? Nis gallai orfodi y 
meistr i roddi prîs ond yn ol y farchnad, na gorfodi y gweithiwr i weithìo 
am hi nag a allai gael. Byddai raid i'r senedd yma drefou cyfiogan wrth 
iyw reol ; ac nid oes un reol deg, gyfiawn, ond myned yn ol prîs y 
ftfchnad ; ac yna, disgynid i'r un man ag y mae yn awr. Unig amddiâ^ 
y gWMthiwr ydyw fod yn rhaid i'r meistr wrtho. Pe gallai wneyd hebddoi 

F 2 



72 T MEISTR A R OWEITHIWR. 

nid y w yn debyg y talai gy flog iddo. Ac os tybia y gweithwyr fod y meistri 
yn ormesol arnynt, y peth effeithiolaf a allent wneyd i ddwyn y meistrì i'w 
lle, fyddai hwylio droso^jl yn fynteioedd i Amerìca neu Awstralîa, lle y 
ceir digon o waith, a thâl daam ei wneyd. Mae gwledydd ëang yn y byd 
Ue na sangodd troed áyn arnynt; ac yn hytrach nag ymryson a dadlea yn 
ddiddiwedd â'u meistrì, byddai yn llawer gwell i'r gweithwyr gyfrwyo y 
wèilgi, ac ymfudo iddynt. Mae prìnder dynion, fel pobpeth arall, yn codi 
eu gweíth. Yr unig beth a allant ofyn oddiwrth unrhy w allu allanol ydyw, 
ar i'r llywodraeth fiurfio a gweinyddu cyfreithiau fyddo yn noddi pawb o'r 
deiliaid yn ddiwahaniaeth, — cael ein ^'llywodraethwyr yn heddychol, a*n 
trethwyr yn gyfiawn." Ac i'r meistrì a'r gweithwyr gofio y rheol euraidd, 
"Pa beth bynag a ewyllysioch eu gwneutbur o ddynion i chwi, felly 
gwnewch chwithau iddynt hwy." 

Bellach, brysiwn rhagom i ddyweyd ychydig eiríau ar ddyledswyddau y 
pleidiau. Mae gagendor yn awr rhyngddyut Rhaid iddynt ddyfod yn nês 
at eu gilydd, ac i'r naill roddi parch priodol i'r llall. Nid oes dim gwa- 
haniaeth naturìol rhwng y ddau. Mae y gweithiwr yn ddyn ; nid yw y 
meistryn ddim ond dyn. Y gwahaniaeth rhyngddyut a wnaed gan amgylch- 
iadau. Ond pan y byddo achos o ddadl rhyngddynt, mae yn iawn i'r meistrí 
roddi sylw a gwrandawiad i'w cenadwrí, ac ymddyddan â hwy yn garedig 
fel rhai yn teimlo dyddordeb yn eu hamgylchiadau. Ond yn lle hyny, y 
mae y meistrí yn rhy fynych yn ymddwyn yn drahâus atynt, gan eu dibrísio 
hwy a'u neges. Ac yn aml iawn y mae rhyw fân stiwardiaid yn gasach 
na'u meistri. Rhaid dynesu i bresennoldeb rhyw grechyn o stiward fel pe 
dynesech ger bron un o ormeswyr y Cyfandir. A phaham y sonir am 
greulondeb y caethfeistri yn America at eu caethion ? mae eu cynddrwg 
mewn llawer gwaith yn Nghymru, ond fod y gadwyn yn ferach. Èdrychir 
ar y tlawd yn ei garpiau yn ddiddysg a diystyr ; ei fy wyd yn cael ei hynodi 
gan flinder ac anesmwythder ; cylchynir ef gan elfenau sydd yn pruddhâu 
ei feddwl, yn gormesu ei ysbryd, ac yn cadwyno ei weithrediadau ; gan 
beri iddo edrych amo ei hun fel crëadur israddol, heb un annogaeth i hunan- 
welliant, ond gweithio ymlaen ar flbrdd arw ei fodoliaeth yn fwy fel anifail 
nag fel crëadur cyfrífol. Onid felly yn rhy fynych yr edrych y meistr 
amo ? Ond y mae yn ddyn. Ac y mae ei wasanaeth yn bwysig i'r wlad- 
wríaeth. Y brif olwyn yn mheiriant cymdeithas ydy w y gweithiwr ; hebddo 
safai y cwbl. Mewn cymydogaeth adnabyddus i ni y mae arwydd uwch- 
ben drws tafamdŷ, a elwir " The /our alU,*' Mae y brenin yno yn ei 
rwysg breninol, ac odditano y mae, " 1 govern all" Yn ei ymyl y 
mae yr esgob yno yn ei feìtr a chyda ei lewys llydain, ac odditano, " I pray 
for alU' Mae y milwr yno yn ei arfogaeth rhyfel, ac odditano ef, *' IJight 
ýor all" Ac y mae yr hen fiTarmwr yno yn ei wisg syml, ac odditano 
yntau, *' Ipayfor alL" Buasem yn hoffi ycbwanegu un arall — y gweith- 
iwr, ac ysgnfenu odditano ef, " I worhfor all" Ac os na bydd y cymyd- 
ogion yn teimlo yn foddlawn i'w newid i "Jive alls" nid oes genym ddim 
gwrthwynebiad i droi allan yr hawddaf ei hebgor o'r pedwar sydd (bamed y 
darllenydd pa un yw hwnw), i gael Ile i osod y gweithiwr i mewn. Efe 
ydyw y golofn fawr mewn cymdeithas. Ni ddylid dirmygu y dwylaw 
cyrniog ; rhaid i lawer llaw fod yn gyrnig i gadw un yn gànaidd. Dylai 
ifafur y gweithiwr gael ei brisio fel elfen hanfodol llwyddiant ^gwIadoL 
Ymhob argymeriad amaethyddol, celfyddydol, neu fŵnol, Uafur y gweithiwr 



7 MEISTR a'r GWEITHIWR. 73 

sydd i gael ei y styried gyntaf. Dyna dyddyn i*w osod ; mae yr argymer- 
wr yn myned at y perchenog i gy ttuno am dano ; dylai y gweithiwr sy dd i*w 
llafurio gael ei gynnrychioli yno, ohlegid y peth cyntaf i'w ystyried ydyw 
gwerth y Uafur iV wrteithio ; cofier fod yr hwn sydd yn troi yr olwyn i 
gael ei ddigolledu yn gyntaf. Mae yr argymerwr hefyd i gael Ilôg ei arian 
a gwohr ei lafur ; a'r gweddill, wedi talu y ddau yna, ddylai fod yr ardreth. 
Ac os na bydd gweddill, ni ddylai fod ardreth. Os ydyw y tyddyn mor 
wael, fel mai yr eithaf a wna ydyw talu am ei lafurío, ni ddylai fod ardreth 
amo. Ac y mae cannoedd o íân dyddynod yn Nghymru, am y rhai y 
gellir dyweyd mai digon prín y talent, a'u cael am ddim ; ond erbyn fod 
ardrethi uchel amynt, mae naill ai y tyddynwr, neu y rhai sydd dano, yn 
gorfod goddef caledi mawr i allu talu am danynt. Gwelsom ddynion cryf^ 
ion, iachus, yn gorfod gweithio am saith geiniog y dydd a'u bwyd. Ac eto 
yr oedd yn well ganddynt wasgu yno mewn tlodi na throi allan i*r byd i 
geisio gwella eu hunain. Nid ydym yn beio tîrfeddiannwyr am osod eu 
tiroedd i'r neb a gynnygio fwyaf iddynt am danynt, nac yn beio y meistri 
am roddi y fath gyflogau isel i'w gweisîon, os ydynt yn foddlawn iddynt ; 
ond yr ydym yn eu beio o eisieu rhoddi idd^mt y parch, a dangos tuag 
atynt y^ caredigrwydd hwnw, y mae ganddynt ar dir cydraddolîaeth natur- 
ioí hawl ynddo. Rhaid i lafur y gweithiwr gael ei brísio, ei deimladau eu 
parchu, a'i ddynoliaeth ei chydnabod. 

Ond wedi y cwbl a ellir ddywedyd am ddyledswyddau y meistrí at y 
gweithwyr, credwn yn y diwedd fod dyrchafiad y dosbarth gweithiol ar eu 
dwylaw eu hunain. Mae yr arferíon yr ymlynant wrthynt yn gadwynau 
am èu traed nas gallant ymgodi heb ymryddhâu o honynt. Gwyddom fod 
anhàwsderau allanol. Nid ydym yn cau ein Uygaid rhagddynt, ac ni 
fynem ar un cyfríf eu hesgusodi ^ ond nid cyfreithiau pleidiol — nid gor- 
mesweithfáol — nidcamdrefnfasnachol — ydyw yr attalféydd mwyaf iddyrch- 
afiad y dosbarth gweithiol ; ond eu harferíon personol. Heb ymroddiad 
a diwydrwydd gyda eu gorchwylioii bydol — heb gynnildeb a gofal am yr 
arían a ennillant — ^heb drefnusrwydd a darbodaeth yn eu hamgylchiadau — 
heb bwyll a bam yn fifurfiad cysylltiadau bywyd — ^heb sobrwydd a gochel- 
garwch yn eu harferíon personol— ac beb wrteithiad ac addysg briodol i'r 
meddwl, — y mae yn anmhosibl ymgodi beth bynag fyddo yr amgylchiadaù 
allanol ; ond trwy weithio allan yr egwyddoríon yna, gellir ymgodi dan yr 
amgylchiadau allanol mwyaf anflíafriol. Mae miloedd wedi gwneyd, a mil- 
oedd yn gwneyd. 

" Yn ddiweddaf, firodyr, pa bethau bynag sydd wir, pa bethau by nag sydd 
onest, pa bethau bynag sydd gyfiawn, pa bêthau bynag sydd bur, pa beth- 
au bynag sydd hawddgar, pa bethau bynag sydd ganmoladwy, od oes dim 
rhinwedd, ac od oes dim clod, meddyliwch am y pethau hyn." 



74 



GALARGAN. 

Gerllaw i ywen werdd y llan 

Mae f anwyl un ; 
Yn gorwedd yn yr oerllyd fan, 

Mewn marwol hûn : 
Fy ngbalon sy gan alar trwm, 
Yn suddo ynof megys plwm, 
O bob Uawenydd wyf yn llwm — 

Dyosgwyd fi : 
Ocbenaìd ar ocbenaìd sydd 
Yn esgyn o fy mynwes brudd, 
A'm dagrau 'n treiglo nos a dydd 

0*1 herwydd bi ! 

Hiraetbu am y Gwanwyn gwyrdd 

Bum lawer gwaitb, 
Hiraetbu am ei flodau fyrdd 

A'u gwisgoedd braitb ; 
Hiraethu am Fai i lenwi 'r Uawr 
A pberaroglau gwych eu gwawr, 
Gan roi i'r awel beraidd sawr 

Pan ar ei bynt : 
Hiraetbu am ganiadau mwyn 

gangau 'r coed a brig y llwyn, 
Hiraetíiu am y siriol swyn 

Y byddwn gynt 

Ond bytbol, byibol, mwy na ddoed 

Y Gwanwyn bardd^ 

1 wisgo dail am gangau 'r coed, 

A brìtbo 'r ardd : 
Na ddeued Mai mewn gwisgoedd gwiw, 
I droedio 'r ddol na dringo 'r rbiw; . 
Na tbardded blodyn llon ei liw, 

Mewn unrbyw fan ; 
Na clywer ond galarus gwyh 
Oddiar delynau gwìg a llwyn, 
O herwyda mae f anwylyd fwyn 

Yn Uwcb y Llan ! 

O anian ! gwisga mwy byd lawr 

Alarwisg ddu ; 
O boed dy wedd bob mynyd awr 

Yn drist a thru : 



6ALáR6AN. 76 



cyd-dywalUwn ddagrau 'n Ui, — 
Y fun mor fawr a garwn i 

Oedd áy ogonìant penaf dì, 

A'th goron gun : 
Ar bared llwyd fy meddwl prudd 
Ei harlun hardd yn bongian sydd ; 
Yn angbof genyf byth ni bydd 

Fy anwyl un, 

Glân fel y lili ydoedd grudd 

Fy anwyl un ; 
A Ilon ei threm fel gwawr y dydd ; 

O f anwyl un ! 
Gwyleidd-dra pur, addfwynder drud, 
Pwyll, a challineb dwfn ynghyd, 
A gydlewyrchent yn ei phryd 

Fel haul prydnawn ; 
Teg golofn rìsial oedd, wrth fyw 
Drwy *i hoes, yn nghanol eglwys Dduw, 
Ac ami Haul cyfiawnder gwiw 

Lewyrchai 'n Ihtwn. 

Ond och ! ond och ! ni welaf mwy 

Fy anwyl un, 
Er dyfal dremio aan fy nghlwy' 

Yn Uesg fy Uun ; 
Hêd fy ngruddfanau gyda 'r gwynt 
Tra syllaf ar lle byddai gynt; 
Mynega 'i lle, Hi aeth i hynt 

Na ddaw yn ol 1 
Ah ! nid yw taemi 'r fron ddi hedd, 
A dwfn och*neidiau 'r trìst ei wedd, 
Yn nghlustiau ceidwad dorau 'r bedd, 

Ond dadwrdd £foI. 

Ffarwel am byth gysuron byd — 

Ffarwel i chwi ! 
Yn alltud yn y fynwent fud ; 

Oadawsoch fi ! 
O'm cylch mae pawb yn Uawn o nwyf — 
Ond mi, truenus adyn wyf, 
Yn ocheneidio dan fy nghlwyf, 

Yn fawr fy ngloes : 
Fy meddwl hèd o dwrw dyn 

1 gangau 'r ^rwen hen ei llun, 
I bruddfyfyrio wrtho 'i hun 

Ar drallod oes. 

Oddiar fy nghlyw byth, byth, nîdaeth 
Llais cloch y Llan ; 



76 OWTB IBUAINC LLANLLBNOBION. 

na ! ei chlul sy fel y saeth 

I'm calon wan : 

Y mae ei chlnl yn dwyn fy hedd, 

Y mae ei chlnl yn gwywo 'm gwedd^ 
A'i chlal a glywir uwch fy medd, 

Yn fuan iawn ; 
I'r sawl a'i cais hoed mwyniant byd, 
Ei uchel fri i'r balch ei firyd^ 

1 minnau 'r gwan.dihoen^ fy hyd 

0*r fynwent lawn ! 

Wyf wedi blino *n Uwyr o dan 

Fy niríawr bwn ; 
I'w roi i lawr nid oes uu man 

Ond bedd^ mi wn ; 
CroesaWy croesaw^ anwyl ddydd, 
Croesaw, croesaw, y wen brudd ; 
Croesaw^ croesaw^ feddrod cudd, 

A'th felushun; 
Nid wy 'n dymuno mwyach fjrw, 
Ond fy nymuniad unig yw, 
Cael " marw a'm pwys ar ras fy Nuw ' 

Fel f anwyl un. 



GWYR lEÜAINC LLANLLENORION. 

Y BBNNOD GYNTAF. 

Yb oedd yn arferiad gan feirdd yr oesoedd gynt, ac y mae yn un o brìf 
ffoleddau beirdd yr oes bresennol, wrth ddechreu eu cyfansoddiadau, alw 
yr awen i'w cjmnorthwyo. Yr ydym bron ag edifarhâu hefyd am restru yr 
arferiad ymysg fibleddan ein beirdd, o herwydd nid ydyw yn ddim amgen 
na phrawf o'u gostyngeiddrwydd, a'u teimlad o'u hamddifadrwydd o'r awen ; 
gan mai ynfyd ydyw i ddyn alw am yr hyn sydd eisoes yn ei feddiant. 
Yr oedd Byron am gydfiurfio â'r arferiad^ pan ddywedai, — 

** Haü mnse^ etoeten. We left Don Joan deepmg." 

Y mae arferiad gyfielyb o ran cyfiredinolrwydd wedi dyfod i gyfansoddiad- 
au o'r fath ag ydyw ÿr hanes a fwrìadwn roddi am wýr ìeuainc Llanllenor- 
ion, sef dechren trwy ddywedyd, ''Yr oedd yn biydnawn hyfiyd yn 



GWTR IBC7AI«C LLANLLENORION. 77 

Mehefin, &c«/'nea ''Mewn dyffiyn tlws ar lànau, &C.'' Ond, gan nad 
ydym ni ar fayn o bryd yn'meddwl ymgystadlen â fiaghaneswjrr, gadawn 
heibio y dull arferedig ac ystrýdebedig ganddynt trwy adael allan lawer o 
fanylion perthynol i'r ìle ac i'r amser y dygwyddodd yr h^m a gynnwysa 
jT hanes hwn. Ein rheswm dros adael allan y ddau ydyw, — pe 
rhoddem yr amser, dysgwylîd i ni hefyd ddarlunio y lle i fanylrwydd,. yr 
hyn nis gallem ei wneuthur heb fod yn dra phersonol; o herẁydd wedi 
cael allan y lle, yn fuan y ceid allan y personau ; ac y mae genym cyn 
ffarwelio a'r darllenydd rai dadguddiadau i'w gwneuthur na fydaent, pe 
cyhoeddid hwy^ o un anrhydedd i rai sydd hedflyw yn nhir anghof, nac o 
un cysur i'r rhai a adawsant ar eu holan. Felly, yr oll a ddywedwn am y 
lle ydyw^ mai tref ganolig o ran maint ydyw Llanllenorion, a bod yr oU a 
adroddir yn yr hanes hwn wedi cymeryd lle o fewn y ganrif hon. Yn wir, 
gaUem dayfod yn nês at y presennol ; nid yw yr hynaf o'r cymeriadau a 
ddygir aUan fel arwyr yn yr hanes hwn nemawr dros ddeugain oed. 

Gm nad ydjnn yn bwrìadu gorphen yr hanes hwn yn ein rhifyn presen- 
nol, ond y cawn (os Duw a'i myn), bedwar tymmory flwyddyn hon i 
draethu hanes ''Gwŷr ieuainc Iilanllenorion/'— eu haniad— eu dygiad i 
íyny— eu perthynas lênyddol â'u gilydd yn nyddiau ieuenctyd — eu gwas- 
ganad i wahanol leoedd^ sefyUfaoedd, gwledydd, ac yn wir, rai o honynt i 
fyd gwábanol, ni wnawn y tro cyntaf hwn nemawr ond eu faenwi, a dywedyd 
rhyw ychydig bethau mewn perthynas i'w gwahanol sefyllfaoedd, a'u çy- 
meriadau. 

Cyn i ni fyned ymheUach, rhaid i ni gael dywedyd fod yn LlanUenor- 
ion un enwad crefyddol yn sefyll uwchlaw pob enwad arall mewn Uiosog- 
rwydd a dylanwad. Tr oedd y pedwar enwad sydd yn gyffiredin ymfaob 
tref yn Nghymru yn meddu ìbu hymlynwyr brwdírydig yn y dref, a mjrnych 
iawn yn ngweithoai y dref y clywid profion o zêl y naill enwad a'r llall 
. dros eu gwahanol opiniynau a'u gwahanol weinidogion, yn y dadleuon brwd 
a gymerent le ar wahanol amserau, yn enwedig ar fore dydd Llun, pan y 
byddai pob un wedi bod yn ei gapel ei hun, yn gwrandáw ei ^ fam" ei hun 
yn cael ei hamddiflÿn gan ei weinidog ei hnn ; a chan nad oedd Uawer o 
hwyl gweithio amynt fore Llun, byddent jn gyffiredin yn cysegm *y rhan 
foreuol o'r dydd hwnw, fel attodiad i'r Sabboth, i ddadlen pjrnciau crefydd- 
ol. Yr oedd '' etholedigaeth/' a "marw dros bawb," "pechod gwreidd- 
iol," a " chwymp oddiwrth ras," "Ffwleriaeth," a ** phwnc y bedydd," yn 
dyfod dan sylw duwinyddion carpiog LlanUenorion ; ac yn wir, chwareu 
têg iddynt, buasai rhai o honynt yn wrthwynebwyr i'w hofni, hyd yn n6d 
gan ddynion dysgedig, ar rai o'r pynciau yna. Y mae ^m wir y byddent 
weithiau yn dangos mwy p deimlad nag o ddoethineb yn eu dadleuon ; ác 
nid ydym yn ammheu nad oedd cael y gair olaf yn y ddadl yn fwy peth ar 
feddyliau Uawer o honynt, na chael allan y gwirìonedd ar y pwnc. Yr 
ydym yn cofio un yn dadleu mor zeIog ar fedydd dwfr, fel y tynodd waed 
o firoenau ei wrthwynebydd i brofi ei bwnc, ac hi feiddiodd hwnw mwyach 
ymgystadleu mewn dadl â dyn a ddygai y fath resymau nerthol a tharaw- 
iadol dros ei athrawiaeth, yr hyn a ystyriwn yn rhagochelìad doeth iawn ; 
oblegid nid yn fynych y gwelir ynyr oes hon ddynion yn foddlawn i goUi 
gwaed yn achos eu hopiniynau. Pa fodd bynag, er yr holl wahanol famau 
hyn, ac er yr holl zel a amlygid o'u plaid gan eu gwahanol arddelwyr, 
yr oeddun blaid grefyddol yn dyrchafu ei phen uwchlaw y UeUl i gyd. Vr 



78 GWTa IBÜAIMC ELANLLBNORION. 

i^t em hfA yn mri bya ydyw» fiid yr Ml '' «ỳ' îemânc*' % ddygwn i 
mewn fel m barwjn jm perlàyn i'r blaid liono; ni ddaüent gjsylltiad cyf. 
eiUgar âg ieuenctyd luiriiyw blaid arall ; nid oedd dim ** cyfeillacb rbwn^ 
yr Ittddewon a*r Samariaìd" yn LlanUeoorion. Ond y mae llawer o gyf- 
newidiad wedi cymeiyd Ue jn Nghymrn er yr amsw bwnw« pan oeddid ya 
dadlen yn ddidor ar Arminìaetb a Cbalfiniaeth, yr ben si^iùm a'r ^iftUm 
newydd, taeneUiâd a tbrocbiad. Yr ydya we£ dyagn cyttniio i wabui- 
iaethu mewn bam, ac i ddjrwedyd fel nn ben Gymro ar ddiwedd dadl frwd^ 
yr bon sydd eto beb ei pbenderfynn, ** Wel, Wcbgen i, meddwl di fel yna, 
mi feddyUa innan fel hyn^ia gftd i ni íbd yn firinduLU." 

Yr oedd gwỳr ieuainc LlanUenorion bron i gyd yn blant i rieni cref- 
yddol, ac yi oedd eu rbieni hefyd yn giefyddwyr o'r iawn ryw. Yr oedd 
rhaí o honynt yn Uant i rai a deimlasant nerüioedd argyhoeddiadau Ya- 
bryd Duw^ y rhai a deimlid yn nyddiau boreuol John £liaS| Micbael 
ItobertSy WiUiams o'r Weni» Chrìstmas ËYans» ac eraiU ; ac yr oedd rbai 
o bonynt hefyd yn ẁyTÌon i rai o ddycbweled^lion dyddiau Daniel Bow- 
lands, a Howel Hams, ac a iuont yn myned i Langeitbo ar y Sabbotb 
cymundeb i wrando hyawdledd eneiniedìg Rowhuidsf, ac i gofio am angeu 
y groes. O hen seintiau anwyl ! y mae ein calon yn cynbesu wrtb gofio 
am danoch ! Rhai feUy ydoedd rbieni a theidiau a neiaiau rhai o fechgyn 
LlanUenorion. Ond y mae Ihiwer o honynt yn hùnoj '' a chyfòdodd oes 
arall ar eu hol hwvnt/' am lawer o ba rai y geUir ychwanegu^ ^'y rhai 
nid adwaenent yr Arglwydd^ na'i weithredoedd nerthol ef jn Israel;*' tra 
y mae eraUl fel Timotbëus* yr bwn a feddai y " ffydd ddifiuant, yr bon 
oedd yn â íam Ennice, ac yn ei nain Löis." 

Gan fod eín harwyr^ trwy eu rbienit yn dal y fiith gysyUtiad allanol â 
cbrefydd, a bod eu rhieni yn gwisgo y fiith gymeriad rhagorol^— -naturie} 
ydyw dysgwyl eu bod bwyúiau wedi cael boU fanteision crefydd deuluaidd, 
yngbyd ft cbyfieusderau cyhoeddus i ddyfod i wybodaeth o grefydd, Ac 
feUy y bu* Addysgwyd y rban fwyaf o honjrnt mewn ysgol ddyddiol» yr 
hon a gedwid gan bregetbwr ymroddedig, yr bwn^ gyda dysgii darUen^ ys- 
grifeni:^ grammadeg^ rhifyddíaeth, ^c.^ iddynt, a arferai bob moddion i 
wneuthur argiaffiadau crefyddol ar eu meddyliau. Yr oedd yr eglwys i ha 
un y pertbynai ou rhieni hefyd yn dra gofalus am danynt Pan oeddynt yn 
blant bychaio» neiUduid noson o bob wythnos i'w hegwyddori, yr hyn a 
ddygid ymken gan un o weinidogion, pregethwyr, blaenoriaid, neu un o 
aelodauhynaf amwyaf profiadol jrreglwys. Pan ddaethant yn fechgyn, 
ymddyddenîd ft bwy yn fynych ar nos Sabbothau, yn y cyfiirfodydd eg- 
Iwysig^ pan fyddai yr hoU eglwys yn bresennol. Gwylid a hugeüid hwy, 
nid yn unig gan eu rhieni^ ond hefyd gan swyddogion ac aelodau yr eglwys 
bonoy gan ddysgwyl mai hwy fyddai yn codi mewn amser dyfodol i lenwi 
y byíchau a wneid gan angeu yn y ddeadeU hono o braidd Crist. 

Oddeutu deugain mlynedd yn ol^ bu cyfiiod newydd ar Gymru. Yr 
oedd y cyffiDÖad mawr a ddeffirödd y wlad o'r cysgadrwydd ofnadwy bwnw 
i ba un yr oedd wedi ymoUwng ar ol y diwygìad Protestanaidd, ac ymha 
nn yr oedd wodi gorwedd am amser maith heb ei haflonyddu — yr oedd y 
cyffiroad mawr hwnw, meddwn, a gynhyrfodd boU Gymru benbahdr» ac i'r 
bwn y mae Cymru ^m ddyledus am ei chapeU, ei HysgoUon SabbothoJ» ac 
yn wir, yr agwedd breaennol sydd amî,— yr oedd hwnw wedi myaed beibio, 
ac yt oedd nertboedd ysgydwol y diwygiad hwnw wedi Uonyddu. Yr 



6WTR IBUAINC LLANLLBNOBION. 79 

oedd cenedl yn cyfodi a hgwyà dan esgyll YiimeilldaaeÚi,--^^ ddygi^d i 
tjny yn holl ianteiaion yr Ysgolion SabboUiol a gweinidogaeth oleneíUg ac 
efengylaidd ; ac nia gaUeaid dysgwyl ea bod hwy» hyd yn nôd y rhai aiU 
anedig o honynt wedi myned trwy yr un cynhyrfiadan 4'a rhieni» ac fe ajlai, 
fod yn rhaid djrwedyd mai ychjrdig o honynt a feddent yr nn yábrydol- 
rwydd crefyddol ag a nodweddìa ea tadaa a'a teidiaa. Crefydd oedd pob 
peth oedd gan yr hen bobl ; y Bibl ydoedd^ nid yn onig ea prif, ond bron 
en hanig lyfr ; y capel oedd ea honig gjrnnallfim, ac edrychenl gyda gradd 
o ddrwgdybiaeth ar anrhyw lyfr a gyhoeddid, oa na fyddai yn dwyn amo 
ryw enw Poritanaidd a gymeradwyid ac a grybwyllid yn fynych gan ea 
hoff bregethwyr, ac edrychent gyda gradd o ofn ar anrhyw gynnalliad heb- 
law i addoli Daw. Yn awr, nis gelUd dysgwyl fod ea planty hyd ya nôd y 
rhai g(Nrea o honynt, yn hoUol yr on iath â'r hen bobl yn hyn. Wedi y 
wawr a lewyrchodd ar grefydd yn Nghymra, ni ba gwawr ar ei Uênyddiaeth 
yn hir beb wneuthar ei hymudangoaiad ; ac yr oedd yn nataríol i'r olaf 
effeithio rhywfaint ar yr oes a íagwyd o dan ei Uewyrch. Oíer ydoedd 
dysgwyl ì'r rhai y gwelodd eu Uygaid lewyrch " Seren Gomer," ac i'r rhai 
fa yn rhodio dan belydrau '^ Goleoad Cymro/' ac i'r rhai a fu yn cjfran- 
ogi o gyfoeth y '* Dryaorfa," ac yn eistedd wrth draed y ** Dysgedydd/' 
fod yn gwbl yr un íaUi ft'r rhai a ddygwyd i fyny yn Nghymru yn yr oea 
flaenorol^ pryd yr oedd ymddangosiad Uyfr newydd yn caä edrych amo fel 
comed, gan mor anfynych y dygwyddai y iath beth. 

Bu cyfiröad mawr iawn yn y cyfiood y cyfeiriwyd ato dros ''goledd vr iaith 
Gymreig," dros ^' ddefion ein cenedl" yt hwn a esgorodd ar ^' Gymoeithas- 
au " dirif o "Gymreigyddion ; " daeth y " Beirdd " i fii ac anrhydedd ; ac 
yn ngwyUau y se^r&adau gwladgarol a thrystfawr hyn, dymid byrddau, 
a tharenid â'r traed ar lorìau ystafeUoedd tafiumaa^ tra y Uyncid buihu o 
''gwrw da^" fel y djrwedent, a'r cwbl i gyd am eu bod yn dymuno ^'Oes v 
byd i'r laìth Gymraeg." Bu yr hoU bethau hyn yn foddion i droi medd- 
yUau Uì'aws mawr o ieaenctyd Cymru at lênyddiaeth. Wrth ymuno â 
Chymdeithasau Cymreigyddol» a chymdeithasa â beìrdd Ueithion, diau y 
dinystriwyd Uawer o honynlr— gymeriadau ac amgylchiadau, gy rfif ac meid- 
iau; ac yn gweled hyn, aeth yr l^en dduwioUon, yn eu gofal, i edrych yn 
gUwgus ar y cyfrjrw sefydUadau, ac i wahaidd i'w plant fyued iddynt. Gall 
Uawer un edrych yn ddirmygus amynt am hyny, a'u galw yn bethau culion 
a rhagfamUyd; ond yn ein byw nis gallwn ni wneuÂur hyny, a dyweder 
a fyner» hen bobl dda oedd^mty a'u daioni a barai iddynt edrych ar y cyn- 
nulliadau ciybwyUedig gyda y fath ddrwgdybiaeth ; a phrif eljnaion a ni- 
wôdwyr v sefydJuidau hyny oedd y rhai hyny a'u dianrhydeddent trwy ea 
camymdaygiadau eu hunain. Chwareu teg i'r hen bobl, os oeddyot yn 
camgymeryd mewn Uawer o bethau, byddent yn camgymeryd ar yr ochr 
ddiogelaf. Yr oedd hyd yn nôd eu beiau yn gynnwysedig mewn gormod- 
edd o ryir rinweddan. 

Toa yr amser yr oedd ein harwyr yn dyfod o ddyddiau maboed i ddydd- 
îaa ieuenctyd, yr oedd y Cymdeithasau Cymreigyddol mewn bri mawr; 
çnd yr oeddynt ra decbrea coUi eu cymeradwyaeth gyda djrnion crefyddol ; 
a phan y daeth í>irwést fel Uifeiriant dros v wlad» ysgubodd ymaith fiawa 
o'r cymdeithasaa hvn, heb ddileu yr ysbryd Uényddol a nodweddai Gymru 
lenane, (Efetychtad, ni a addefwn i ú, ddarUenydd, o Ytmnŷ Enÿland.) 
Yna ymAirfiai yr ieoenetyd yn wahanol gymdeithasau daa enwaa «railL 



80 GWn IBVAIVC IXAVI.LBVOKIOSr. 

A0Ú1 yr env " Cjnideithaa Gjnneîgydclìoii/ ac ^* £ísteddfi>d ** a]kn o ûi 
bron 3m hoDol ; a gelind j sefjdliadaa newyddîon hjn with jr enwan, 
«'Cjmdeíthas Lènjddol»" '«Cjmdeithas j Gwŷr lenaìnc^'* a phiiododd 
ihai jt hen .enw 'â D^west, gan alw en hnnain jn '' G jmreigjddìoii 
Dinrestol,** ^Cjmrodoríon Dirwestol," ac o'r sefjdliadan hjn j mae rhai 
jnaroshjd jdjddhwn^aihai wedidiflann. Y mae amledd j sef jdliadan 
h jn, pa äídd hjnag» jn nn o hríf nodweddion jr oes hon jn N^jmm ; j 
mae jn hjfrjd gweled cjmoedd bjchain ihwng mjnjddan Cjmm, ac 
agenan hjchain jm ei chre^gian, jn galla jmffirostio o'n cjmdeithasan llèn- 
jddol, a'n c^r&rfod jdd cjstfälenol, Ile j gwelir Hîaws, îe o'r dosharth gwâth- 
iol, jm cael annogaethan a chjmhelJiadau mewn gwobran i ddiwjUio ea 
meddjlian, ac i gjnnjichn cjfimsoddiadan, j rhai jn fynjch a haiant i lai 
o nddan nwch mewn cjmdeithaa sjnn^ a gofyn uwchben tiaethawd, nen 
awdl, nea bijddest, nea dòn ambeU ûichgen Uawd^ '' Pa fodd j medr hwn 
ddjsgeidiaeth, ac jntaa heb ddjsga ?" Gjnt jr oedd darllenwjr Cjmro 
jn hollol gjdnabjddns âg enwau a ffagenwaa pob jsgrífenjdd jn Nghjmm ; 
ac os djgwjddai rhjwnn newjdd wnenthor ei jmddangosiad ^m un o'r cj- 
hoeddiádaa, mawr fjddai jr hoE a'r djfido pwj fjddai j gŵr gobeithiol. 
Ond jn awr j mae cenedlaeth *'Ieuan,- "Dewi," "Gomer,- "Ueweljn," 
** lago," &c, &C., 3m heigio drwj^mm oH, o Aberdaion i Aberdâr, ac nid 
oes odid o gwm na glŷn tiwj hoU W jllt Walia, nad oes jmo ijw dd jn ìeoanc 
jm llawenjchu mewn ffagenw, ac jn anrhegn ei gjdwladwjr âg ambell ddam 
llènjddol, nn ai jn fiîirf tiaethawd, neu ar lun engljn. Pe bnasai John Jones, 
Glanjgois, jnfjw jn awT,gallasai ddjwed jd gjda mwj o bwjsUis nageríoed, 

^O! fiônt o gyfiiewid yn awriTdd yn K|^ymnL'' 

Ni bu gwŷr ieuainc Llanllenoríon jn ol o ddiljn jr oes jn j peth hwn, 
ac jmaflasant ^m j cjfleusdra o jmddattodìad hen Gjmdeithàs Gjmreig- 
jddion i ffurfio jn gjmdeithas newjdd ; amcan proffesedig jr hon jdoedd 
diwjllio medd jUau, ac arfer talentau jn j modd tebjcaf o ateb j djbenion 
goreo. Cawn jn awr fwrw golwg ar rai o'r bechgjn a gjfansoddent j 
gjmideîthas hon. 

Y çjntaf a' ddaw dan ein sjlw jdjw Walter Wjn. Mab jdoedd efe i 
ríeni crefjddol, j rhai a welsent jn ml^mjddoedd boreuaf Walter ddjddiau 
Ilwjddiannus iawn mewn masnach. Yr oeddjnt wedi dechreu eu bjd dan 
jT amgjlchiadau mwjaf gobeitbiol ; a phan wnaetb Walter bach ei jm- 
ddangosiad jn j fuchedd hon, gallesid edrjch amo fel un ag jr oedd rhag- 
oljgon da o'i flaen. Ond jr oedd un diff^g jn j teulu hwn. Yr oedd jn 
anhawdd iawn djwedjd jmha le jr oedd j diflÿg hwnw ; ond profai canljn- 
iadan jn ddiwrthddadl ei fod jn rhjwle. Yr oedd ganddjnt ryw ffordd 
anweledig o fjmed trwj eu harían. Pa fodd jr oeddjnt jn mjned oedd 
jn aros jn ddirgelwch. Nid oedd Mr. Wjn jn arfer jfed; ac os eid iV 
tŷ, nid oedd dim arwjddion gwastraff i'w canfod ar un amser. Nid oedd- 
jnt jn gwisgo uwchlaw eu sefylUa jchwaith. Ond er j cwbl, pa fiiint bjnag 
o arían a ddeuai i mewn, jr oedd rbjw anghen jn eu Ujncu jn ddioed, a 
pha fodd bjnag j bjddai masnach jn mjned jmlaen, prinder arían a 
Qrddai jn nhŷ rhieni Walter Wjn. Ýr oedd rhaî o'u cjmjdogion jn taflu 
«'coeg eirian Ued gas" eu bod jn bwjta jn rhj dda; pan ddelai jchjdig 
arian i mewn, nad oedd jno ddim ond rhostio a berwi, sleisio, a fino, jn 
mjned jmlaen ar bob pijd bwjd ; a phwj bjnag o'u cjmjdogion a dd j- 



6WTR IBUAINC LLANLLENOBION. 81 

gwyddent ddyfod i mewn i'r tý ar yr adegauhyny^ y gwahoddid bwy gan y 
garedìg Mrs. Wyn i ^franogì o'r arlwy. Nis gwyddom pa &int o wirìon- 
edd sydd yn hyn ; ond hyn a wyddom, nid oedd dim arian a saíái o flaen 
y teulu. Yr oedd rhyw äuedd yndd^mt i wario mewn rhyw fibrdd neu gil<- 
ydd yr hyn a ddelai i'w dwylaw^ oblegid nis gallasent gadw arian mwy na 
phe buasent yn farwor tanllyd yn eu llosgi yn annyoddeíol/ ac fel pe buasai 
yn esmwythder mawr cael ymwared oddiwrthynt Y mae tegwch â'r teula 
yn galw am i ni ddywedyd eu bod yn rhai mwyn, tirìou, a charêdig iawn i 
bawb a ddelent ar eu gofyn am unrhyw gymwynas. Nid oedd neb a dorai 
dafell mor dew, nac a roddai yii fwy rhwydd i'r cardotyn na Mrs. Wyn. 
Yr oedd rhy w garedigrwydd beius yn treiddio drwy yr holl deulu o'r ddau 
du. Nid oedd dim ynddynt ond " Uaeth tiriondeb dynol," heb ddim sumi 
i'w wrthweithio. Y mae rhai teuluoedd mor sarug a digymwynas i bawb a 
phe byddai eu gwaed i gyd yn finegr, ond yr oedd teulu Wyn o Lanllenor* 
ion yn rhy amddiíad o'r elfen hono. Y canlyniad o hyn oU fu i'r teuln 
caredig hwn fyned i ddyiyswch yn en hamgylchiadau; ac nid oedd dim 
ymwared i'w gael ond trwy dori. (Tori t fyny a ddywedir yn rhai o Siroedd 
Gwynedd.) Gall dyn mewn masnach wneuúiur hyny wedi methu ymhob 
peth arall. Wedi methu cael modd i ddwyn ei fasnach ymlaen — wedi 
methu talu i'w ofynwyr — ^pan yn nghanol y benbleth, mewn " ing á chyfyng- 
gynghor," dyma wawr yn Uewyrchu ar ei feddwl yn y gair bach nwn— 
tori. Y mae rhai pobl na fedrant yn eu byw gael ymwared o'u gofidîau 
yn y fibrdd yma. Mae eu gofidiau yn pwyso amynt o flwyddyn i flwyddjrn, 
bron a'u Uethu ; ond y mae eu trallodau o'r fath natur fel nas gáUant dori, 
ac y maent yn barod i leíain yn fynych, O gwyn fyd y bobl sydd yn gaUu 
tori! 

Ond i ddychwelyd at Mr. a Mrs. Wyn : torasant hwy mor anrhydeddus ag 
ydoedd modd o dan yr amgylchiadau. Nid oedd ganddynt dnmnoeth ar 
ol yr arwerthiad ddim wedi ei adael ; cafodd y cwbl fyned. Ac vr oedd rhy w 
barchusrwydd yn perthyn iddynt drwy y cwbl. Er iddynt wefed cyfnewid« 
iadau mawrion, a theimlo cüddannedd peUaf y fuchedd hon^ eto ymhen blyn* 
yddau ar ol hyny> pan nad oedd Mr. Wy n ond John Wyn^ a Mrs. Wyn ond 
Anne Wyn, er nad oedd ganddynt er eu cynnal hwy a'u rhai bach.ond yr 
hyn a enniUai y " deng ewin," cyferchid hwy gan eu hen weithwyr a'u hen 
wasanaethyddion fel " Meistr " a " Meistres " pa bryd bynag y cyfarfydd- 
ent â hwy. Yr oedd un peth arall teüwng o sylw ac efelychiad ynddynt— < 
ymdrechasant er eu tlodi i gadw Walter yn yr ysgo1> flynyddau yn hŵy 
nag y cedwid plant gweithwyr yn gyfiredin, ac yr oedd yntau yn fachgen 
o'r £&th ymddangosiad dyddorol^ ac o'r fath feddwl by wiog, ac o'r fath dy« 
mher serchus^ fel y buasai yn resyn ei dynu allan o'r ysgol yn gynt Pan 
oddeutu un ar bymtheg oed, o herwydd na fedrai ei rieni ei gadw yn hŵy 
yn yr ysgol heb wneuthur cam â'r plant eraiU> rhoddasant ef i ddysgu celf* 
yddyd. Tua yr amser yma y fiurfiwyd cymdeithas gwŷr ieuainc Llan- 
Uenorion^ ac yr oedd Walter yn un o'r rhai mwyaf brwdírydig jm ei 
chychwyniad ; ac ar ol hyny bu yn un o'i phrif addumiadau. Yr oedd dau 
neu dri o bethau yn Walter a ddenai sylw bob edrychydd. Yr oedd yn 
dra phrydweddol; yr oedd dealltwnaeth yn pelydra yn ei wynebpryd; ac 
yr oedd deuparth o serchogrwydd ei rieni wedi disgyn i'w ran yntau. Yr 
ydym wedi aros yn fwy gyda Walter nag y bwriadwn aros gydag un o'r 
JleiII» oblegid fod yn dda nodedîg genym am dano hyd y dydd hwn. , 



82 GWTB IKUAIlffO LLAMLLBirORION. 

Y neiaf a ddaẁ dan eiii sylw ydyw Goronwy WîUîamsy yr hwn oedd 
fob i rieni mewn amgylchiadatt tra llwyddiannns. Tr oedd ei fiun ef a 
mam Walter yn gyfeülesau mjrnwesol er eu dyddiau ysgol ; ac er i Mrs. 
Wyn ddisgyn mewn amgylchiadau bydol, tra na wnaeth Mrs. Williams ond 
esgyn» eto parhäodd y gyfeîllach. Yr oedd holl elfenau gwir fenyw yn Mrs. 
WiUiams. Hyd yn nôd pan ydoedd éí phríod yn Faer y dref, elai hi i ^on- 
weled á Mrs. Wyn er tloted ei hannedd; eisteddai oriau yn nghwmni hen gyf- 
eìlles ei hieuenctydi ac ymddyddanai â hi yn y fath fodd fel ag i beri iddi 
beidio teimlo dim o'r gwahaniaeth ag oedd rhwng eu sefyllfaoedd. Pan wnelai 
Mrs. Wílliams gymwynas i Mrs. Wyn, er ei chynnorthwyo i ^rmdrechu drwy 
anhawsderau byẁyd^ gwnai hyny bob amser yn y fath fodd ag i beidio clwyfo 
ei theimladau, canys ni bydcUd yn ei roddi yn fihrf elusra. Yr oedd tlodi a 
gofid Mrs. Wyn, mae yn wir, wedi ei dysgn i gymmodi â phethau garwaf 
y byd hwn ; ond y fath ydbedd boneddigrwydd Mrs. Wüliams fel nas gallai 
oddef cynnyg yr ymddangosiad lleiaf o sariiâd i un a hoffid mor fawr, ac un 
y gwyddaî fod ganddi deimladau coethedig un a fagesid yn dyner ac yn 
anwyli ac a gawsai ddysgeidiaeth dda. Un o fil ydoedd Mrs. Williams. 
Yr oedd undeb cyfielyb rhwng Walter a Goronwy. £r yr holl wahaniaeth 
gwisg ac atngylchiadau oedd rhyngddynty gwelid hwy gyda'u gilydd bion 
yn wastadol; ac yr oedd eu tymherau a'u dulliau yn gyffiredinol mor gyfaddas 
i'wgüydd àg ydyw Uaw a maneg. Rhoddai Goronwy fenthyg unrhyw Ijrfir 
i Walter yr hwn oedd yn analluog i brynu y rhaì a ddymunai, tra yr oedd 
Gh>ronwy yn cael yr un a fynai. Er y buasai yn well gan ei dad ei weled 
yn tioi ei feddwl jrn fwy at fasnach nag at lênyddiaeth, eto yr oedd Mrs. 
WiUiams yn hoffi rhoddi pob meithríuiad i brif duedd ei hofius fachgen 
Goronwy, ac nid oedd ei serch hi at Walter fel mab ei hen gyfeilles ac 
fel cyfaìll ei mab ei hun, heblaw ei fod ef yn un hawddgar iawn eì hnnan 
~yn syrthio nemawr yn fyr o garíad mam. 

Un arall o wŷr ieuainc Llanllenoríon ydoedd Aneurín Edwards. Mab 
i amaethwr ydoedd Aneurín^ rhieni yr hwn oeddynt mewn amgylchiadau 
o'r &th ag a ddymunai Agur^ heb ganddynt na chyfoeth na thlodi^ ond 
" digonedd o &ra." Er nád oedd Anenrín mor fynwesol gyda'r ddau flaenaf 
ag ydoedd y ddáu hyny â'u gilydd^ eto yr oeddynt ar delerau mor dda fel 
y gellid ystyried y trí yn gyfeillion arbenig. xr adegau ar ba rai y cyf- 
eillachent fwyaf ydoedd ar ol yr oedfäon hwyrol, pryd y byddai Walter a 
Goronwy yn myned i ddanfon Aneurín ran o'r ôbrdd adref. Yr oedd un 
peth neillduol mewn cysylltiad â hyn : yr oedd gan Aneurín chwaer biyd- 
ferth iawû, ac yr oedd ei meddwl yn deilwng o'i hymddangosiad, ac yr oedd 
Walter yn rhyfeddu ynddo ei hun beth a^allasai fod yr achos fod Goronwy 
bob tro y byddai Miss Edwards gyda'i brawd, yn estjm yr hebryngiad hyd 
at ddrws y tỳ. Mewn^digrifwch, crybwyllodd y peth wrth Goronwy, yr 
hwn a wrídodd hyd at fôn eì wallt, ac ni wnaeth yr un peth dradiefn. Yr 
oedd Aneurín yn fachgen gobeithiol, wedi cael addysg gyffiredin dda^ ac yn 
dra ymofyngar am wybodaeth, yn enwedig gwybodaeth dduwinyddol. 

Y nesaf ar lyfr cymdeithas y gwỳr ieuainc hyn ydoedd Tudur Owen. 
Bachgen o'r dosbeirUi gweithiol ydoedd ef, a phinacl ei uchelgais ydoedd 
bod yn fardd. Yr ydym yn cofio Tudur yn ^onboeni yn ngair ac altoaw- 
iaeth Robert Dariòs o't Nantglyn i astudio Rheohiu Barddoniaeth ; ac nid 
ydoedd Archimedes ar ol ei ddarganfyddiad gailofyddo] yn íwy cynhyt&eA* 
ig nag ydoedd Tudur pan ddaeth atom i ddyweyd ei fod o'r diwedd wedi 



6WTK IBUAINC LLANLLENOBIOH. 89 

llwyddo i wneaUiiir englyn nnodl «nion. Nid oedd paladr ac csgjrll yr 
englyn hwnw wedi bod awr mewn undeb â'u gfljdd mîd oedd Tudur wedi 
ei awrodd wrth gryn ddwsin o'i gydoabod ; ac nid oedd yn ddigon ganddo ei 
wnenthur'yn hyB%s yn v dref, ond cerddodd filldir a hanner o ffordd i'r Biyn 
henlog i ddangos eyntaranedig ei awen i Aneurín Edwards; ac yr ydym yn 
credu hyd y dydd hwn mai prin y rhoddodd gwsg i'w lygaid a hnn i'w am- 
lantau y coson hono ; y gwir yw yr oedd mewn twymyn barddonol. 

Bachgen arall yn y gymdeithas ydoedd Erasmus Richards» mab i 
fasnadiydd bychan. Prif bwnc y cyíÌEdil hwn ydoedd areithio. Pe 
cerddid gydag ef ar y £fordd, torai Erasmns allan i areithio. Wrth 
ei OTchwyl, rhyw araeŵ a fyddai yn berwi ei ymenydd, ac yn ysgogi 
ei dafod yn barhâus; a byddai ar brydiau yn ngwres ei hyawdledd 
yn angbofio ymha le yr ydoedd, oblegìd llefai ft'i geg heb arbed, a 
dyrchafai ei laiii fel udgom^ nes tynu sylw y rhai oeddynt o'i am- 
gylch, yr hyn, pan welai Erasmns^ a borai ìddo gywilyddio yn fawr. Un 
tro^ yr ydym yn ei gofio yn eithaf da, casglodd Erasmus amiyw o honom i 
wrandaw araeth oedd ganddo. Tr amser penodedig ydoedd fin nos, a'r lle 
ydoedd maes oddeutn chwarter milldir o'r dref. x mgynnullodd oddeutu 
dwsin ; a safai Erasmus ar ben y clawdd^ tra y gwrandawai y Ueiü yn astud 
wrth ei draed. Bu un neu ddau mor anfoesgar a ehwerthin; ònd ni efieilh- 
iodd hyny ddim ar yr areîthydd. Pa fodd bynag, pan yn nghanol gwres 
ei hyawdliedd^ wele y darganfyddiad yn cael ei wneuthur gan un o'r gwnin- 
dawyr fod yno ryw ddynion yr ochr arall i'r clawdd yn gwrandaw. Trôdd 
Erasmus yn o\, ac erbyn hyny yr oedd wyneb yn wyneb á'i dad ; ac yr oedd 
amiỳw eraill yn gwrandaw Erasmns y tro hwnw nad oedd efe yn eu canfod. 
Mor fuan i^ y gwelodd hyny, ymaith äg ef nerth y camrau, gan adael ei 
gynnulleidfa i synu at ddiflaniad ei hareìthydd. 

Cymeríad andl teilwng o sylw yn y gymdeithas ydoedd 01iver Rowland^ a 
phríf hynodrwyddy cy&ülhwnydoeddeiddadleugarwch. Bethbynagfyddai 
testun yr ymddy ddan, byddai Olìrer yn clustfeinio am ry w le i godi gwräddadl . 
Llawer canwaìth, pan fyddai un yn siarad, y cfywsom ef yn torí allan, ac yn 
dy wedyd gyda golwg ddoctoraidd ac awdurdodol iawn^ '' Profa dy bwnc." 
In id oedd 01ìver o herwydd hyn yn gydymaith dyddan bob amser ; oblegid 
nid yn fynych y mae dyn yn hoffi bod mewn brwydr geiriau. Ond mewn 
brwydr yn unig y gwelid 01iver yn mwynhâu heddwch. Yr oedd bob am- 
ser yn ymddangos allan o*i elfen os na byddai rhyw ddadl ar droed. Ofnid 
wrth sylfaenu y gymdeithas y buasai 01iver yn perí ciyn flinder iddi ; a 
buasai yn llawer gwell gan lawer o'r aelodau K>d hebddo ; eithr ni buasai 
modd byw yn agos ato heb ei dderbyn^ ac felly gollyngwyd ef i mewn, gan 
benderfynu arfer pob mòddion i'w gadw i lawr hyd y gellid. 

Nis gallwn beidio enwi ein hen gyfaill Enos Tomos, yr hwn hefyd a 
berthynai i'r frawdoliaeth. Yr oedd yn unig fab i ríeni tlodion^ ond 

Kchus ; ac yt.oedd ei dad a'i fam yn meddwl yn annhraethol fiiwr o Enos. 
f hyírydwch Enos oedd ysgrífenu testunan a phenau pregethau. Ys^' 
grífenai hwy yn y capel^ a phan elai adref^ cop'iai hwy drachefn. Byddai 
ambell dro allan o'i hwyl yn dyfod o'r oedfa, oblegid nad oedd gan y preg* 
ethwr '^ benau." Yr oedd un hen bregethwr ag oedd yn dra uchel yn S»& 
Enos; hen ŵr duwiolydoedd, heb lawer o ddoniau, ond yr oedd ei bregeth 
bob amser wrth fodd Énos, ain fod ynddi nifer benodol o benau a chasgl- 
hdau, a'i fod yu cymeryd pwyll i'w traethu ; ac felly yr oedd Enos yn 



84 OWTB IBÜAIMC XLANLIBNORIOK. 



î 



caèl amser i ysgrìfenu. Byddai gan yr hen ẁr da yr un nifer o benau 
hefyd ar bob pregeth, sef txì, ac yn dra chyffredin yr un penau oeddynt, 
la beth bynag fyddai y testun^ sef, " I. Y gwrthddrych a nodir. II. Y 
jdyledswydd a grybwyllir. III. Y íraint a gysylltir." Yr un nifer hefyd 
fyddai y casgliadau : a'r un rhai hefyd ar bob achlysur^ — sef, " 1. Gviel- 
wn fawr ddrwg pechod. 2. Trugaredd Duw. 3. Holwn ein hunaìn." 
Fel yna y gwelsom hwy yn lìyù Enos Tomos ; ac yr oedd y penau a'r 
casgliadau yna yn gwueyd y tro ^m eithaf naturìol ar nîfer mawr o destun- 
au. Yr oedd pregethau yr hen ŵr yn ^rmddangos y rhai mwyaf ciyno o'r 
hoU rai a addument dudalenau Uyfr Enos Tomos. 

Aaron Parry ydyw yr enw nesaf sydd gen^rm ar lawr ; ac nid oedd Aaron 
yntau heb ei hynodrwydd. Y nôd y cyfeirìai ato ydoedd cael ymddangos 
mewn argraffyn rhai o gyhoeddiadau Cymru. Yr oedd ei fysedd yn ysu 
yn barháus am ysgrìfenu rhywbeth ; ond byddai yn methu yn lán a gwy« 
bod pa beth i'w ysgrìfenu. Gwelai draethawd ar ol traethawd yn ymddan- 
gos yn y cylchgronau, ac yr oedd yn ddig wrtho ei hun bob tro na buasai 
wedi meddwl am yr un pwnc â'r ysgrìfenydd o'i flaen« a theimlai yn y ben- 
bleth fwyaf a fu erìoed am gael gafael ar ryw bwnc arall. 0*r diwedd, 
anturiodd anfon cyfieithiad o ddemyn bach digon diniwed a difai i un o'r 
cyhoeddiadau ; a phan y daeth pen y mis^ bu Aaron gryn ddwsin o weith- 
iau yn nhŷ y dosbarthwr^ yn holi a oedd y rhifyn am y mìs wedi dyfod. 
Ond ry wfodd, fel pe buasai Rhaglunîaeth am brofi ei amynedd^ bu y rhifyn 
hwnw wy thnos ar ol ei amser cyn cyrhaedd Llanllenorìon ; ac ni threuliodd 
Aaron wythnos fwy annedwydd erìoed. Ond o'r diwedd fe ddaeth; ac 

?[nhlith y derbyniadau eraiUy cydnabyddai y Golygydd yr eiddo^ ^'A. 
arry, LlanUenorìon/' a chwanegai^ " ymddengys yn ein nesaf ;" ac erìoed 
ni thywynasai goleuni mor ddysglaer o amgylch Aaron o'r blaen. Ed- 
iychai ar yr amlen drachefn a thrachefn ; drannoeth» yr oedd rhaid cael 
golwg arao ; a thrennydd drachefn, fel pe buasai yn anghredu ei olygon ei 
hun. Y gwir ydyw^ y foment y gwelodd ei enw mewn argrafif, ystyriai 
Aarpn Parry ei hun wedi ei ganoneìddio am byth. Yr oedd yn fachgeu 
eithaf diniwed a charedig ; a pharai ei yrfiai ysgrìfenyddol gryn lawer o 
ddif^rrwch i'w gyfeìlUon. 

Yr oedd bachgen o'r enw Cadwaladr Yaughan hefyd yn un o houjrnt 
Hynodrwydd y brawd hwn ydoedd ei ymofyngarwch am wybod hanes 
pawb a phobpeth ; pwy oedd i ddyfod i'r Gymanfa» pwy a bregethodd yn 
Nghymdeitbasffa y Ue a'r Ue, pwy a ddysgwyHd i bregethu ymhen wyth- 
nosau i ddyfod. Nid gormod fyddai dywedyd mai nefoedd Cadwaladr 
druan ydoedd bod yn berfifaith hysbys o bob peth aUanol cysyUtiedig â 
chrefydd. Yr oedd yn adwaen ceflíyl pob pregethwr yn y Sîr, a Uawer o 
Siroedd eraiU hefyd. Ac ar y pynciau hyny oU yr oedd Cadwaladr yn 
oracl ymysg ei gyfoedion. 

Y ddau gymeriad mwyaf annymunol ymysg y gwŷr ieuainc hyn oeddynt, 
Arthur Morris Hughes a Michael Morgan. Yr oedd y cyntaf yn fath o ys- 
goegyn (fop) mursenaidd a ystyriai ei hun yn annrhaethol ùwchlaw ei hoU 
gyfoedion^ o herwydd ei fod wedi bod yn Lloegr am ychydig yn yr ysgol. 
Tafiai ddirmyg a sarhâd ar boU ymdrechion ei gy foedion i ddyfod rhagddynt, 
ac ni wnai unrhýw ymdrech ei hun ychwaith. Y UaU, Michael MorgaD, 
ydoedd grëadur cyfrwysddrwg a wnai ei oreu i euniU ymddirìed, ac i dynu 
cyfrinach aUan, ac yna gwnai ddefnydd o hyny i geisio fifaglu y gymdeith« 



ADOOFION HSBTJO. 86 

as. Yr oedd ei dad yn union yr un fath. Wedi i aelodau y gymdeithas 
adnabod y ddau^ gwnaethant y lle yn rhy boeth iddynt ; cydunodd pawb 
i'w hanfon i Coventry^ sef peidio yngan gair wrthynt; ac er y buasai pob 
un honynt yn elyn tra phoenus i aelod unigol o*r gymdeithas> ac y buas- 
ent yn meiddio gwneuthur eu goreu i'w ddifríoj eto yr-oedd yr holl gym- 
deithas yn unedig yn onnod gan hyd yn nôd y ddau yna i wneuthur ymosod- 
ìad arnì. 

Yr oedd un arall yn y gymdeithas, neu o leiaf yn y lle yr arfend y gym- 
deithas ymgynnuU, ar bob cyfle, sef £van Meredydd. ' Nid oedd ynddo un 
duedd at efì'ydiaeth; ni ddywedodd air erioed yn y gymdeithas; ni wnaeth 
na drwg na da mewn un*^modd i neb o'i haeloaau ; ac eto rywsut pe buasai 
Eyan yn absennol, buasai rhywun yn holi am dano. Buom yn synu lawer 
gwaith pa beth oedd yn ei dueddu i ddyfod i blith ei gyfoedion Uênyddol, 
oblegid nid ymddangosai ei fod yn teimlo unrhyw ddyddordeb mewn uu'- 
rhyw beth a drìnid ; ac eto yr oedd Ëvan ymhlith rhai o duedd lênyddol 
braidd bob amser pan y caffai gyfle. Ei briC ac yn wir ei unìg ragoriaeth 
féí aelod» ydoedd ei fod yn talu ei dansgrifiad mor rheolaidd ag un, a*i fod 
yn un da iawn am ofalu am y drws. 



ADGOFION MEBYD. 

[Oaii i'r llythTr oanlynol ddyfod i'n Uaw mewn modd hollol gyfreithlawny a bod y 
teimladau a r syniadau a OBodir allan ynddo, nid yn unig yn rhai tra naturiol i'r 
amgylohiadau, ond yn grfryw ag a allant dueddu er Uob cyffredinol y rhai a'i dar- 
Uenoy ao nad oes ynddo adim rhy neillduol i'w wneuthur yn gyhoeddus» yr ydym 
yn hydera na bydd yn un blinder i'w yogrifenydd ei weled yn aigraffedig.] 

lonawr, 1858. 
Pt Anwtl Otpaill^ 

Yb wyf yn deall mai fy nhro i sydd i ysgrifenu^ a'ch bod wedi cael dys- 
gwyl yn hŵy nag y aylasech am fy lly thyr. fiyddaf bob amser yn arfer 
hysbysu fy lüieimlaaau ar y pryd wrth ysgrifenu atoch^ ac y mae hyny yn 
gryn lawer o esmw^thâd i fy nghalon yn aml. fiwriadwyf wneyd hyny y 
tro hwn hefyd. lc mae genyf destun newydd a chyffröus^ ac os dywedaf 
y cwbl o'r syniadau a'r teimladau y mae wedi gynnyrchu ynof, yr wyf yn 
ofni y bydd fy llythyr yn faith ac annyben. 

Telais ymweliad yr wy thnos ddiweddaf á'r bwthyn y'm ganwyd ynááo, 
wedi bod am dair blynedd ar hugain o'i olwg, a chefais loes dost i'm calon 
pan welais ei fod wedi myned yn anghyfannedd. Yr oedd ei wodd wedi 
newid yn fowr ; eto, yr oedd amo lawer nôd pur adnabyddus i mi, a chasgl- 
iad o adgofion yn gysylltiedig â phob peth perthynol iddo. Dacw hen fur 
agenpg talcen y tŷ — y mae mor adnabyddus i mi á*r un wyneb yn yr ardal 



êd Al>GOFXÒK MBBTB. 

yr wyf yn b)rw, Mor dda yr ydwyf y n cofio ffurf y ceryg jsydd ynddo^ a'r 
twU Ue byddai y ** Parla glas bach " yn gwneyd ei ny th, a Ue bnm â'r ys- 
gol lawer gwaith yn dringo i dynn ei ŵyau gwynion bychain. Yr oeddwn 
yn ceisio bamu pa un ai'myfí ai y bwthyn oedd wedi cyfnewid íwyaû Vr 
oedd y coed afalau ac drin a blanodd fy nhad fa aros yno, ac yn para yn 
ârwythlawn, tra mae y dwylaw a*n planodd wedi malnrio yn y bedd. ITr 
oedd yr hen foncyff draenen wèn yn nghlawdd yr " ardd fach " wedi dal 
agos yn ddigyfnewid. Cefais lawer pigiad gan ei ddrain wrth dynu y 
gooseberries o'r Uwyn sydd yn ei ymyí. Y mae yr hen fwthyn al am- 
gylchoedd wedi heneiddio Uawn cymaint â'r rhai fu yn byw ynddo^ am a wn 
i. Gallwn i feddwl fod y twmpathau, y perthi, a*r coedydd^ yn ymddangos 
lawer yn hynach nag oeddynt pan welais hwynt o'r blaeu. Y mae y nant 
jsydd yn rhedeg heibio i dalcen y tŷ mor íywiog a gwisgi ag erioed. Y 
mae hi yn rhedeg heb orphwya na bUno^ a byth yn ieuanc. Pa le, tybed, 
y mae yr ** adar baoh '* oeddent yn canu ac yn ymbyncio yn y Uwyni yna, 
pan oeddwn i yn chwareu mor Uon â hwythau ar y twyn uwchlaw iddynt, 
á'r rhai y bum yn rhwygo fy niUad a'm cnawd yn y drain wrth chwilio 
am eu nythau P Y mae cenedlaethau o honynt hwy, mae yn debỳg, wedi 
myned, ac eraUl wedi dyfod yn eu Ue. 

Y mae yn anmhosîbl i mi ddesgrifío fy nheimladau pan aethum i mewn 
i'r hen dŷ gwag ac unìg, ac edrych o gwmpas ar ei welydd moeUon. Un 
o'r pethau cyntaf a dynodd fy sylw oedd hen gareg yr aelwyd a'r hoUt 
trwy ei chanol^ o gylch yr hon yr eisteddai fy nhad a mam^ a'r plant oU, — 
Ue yr adroddwyd Uawer 'stori — yr wylwyd Uawer deigryn — ac y dygwydd- 
odd Uawer tro nad anghofír mo honynt ar y ddaear. Dyna y gomel Ue 
safai gwely fy rhieni^ wrth erchwyn yr hwn y deHais fy mam gan- 
noedd o weithiau yn gweddîo. Fan acw yr oedd y gwely y gorweddwn 
innau ynddo, Ue y cysgais y nosweitbiau mwyaf diofal erioed, ac a gysgaf 
by th. Ar yr hen lofiì; rwyUog yma, yr oedd gwely y bechgyn hynafy ac yr 
oeddynt i ddringo i fyny iddi dros ysgol o wneutburíad cartref. íë, dyma y 
fan y dechreuais fyw — y cychwynodd ffrwd ddiderfyn fy mywyd. \ mae 
eisoes wedi crwydro ac ymddolenu cryn lawer ; ond i ba le y mae yn tynu P 
GaUaf ddilyn y ffrwd yn ol iV tharddiad rywsut, ond pwy all farcîo ei 
Uwybr ymlaen P Beth fydd ei hanes fil o âynyddoedd i heddyw P Y mae 
adgof o lawer golygfa a ddygwyddodd ar yr aelwyd yma yn ymríthio yn fy 
mryd. Pyma y ían y bum yn gwrando cannoedd o ystoríau ofergoelus 
am ysbrydion, drychiolaethau, a chanwyUau cyrff, nes y byddai braw yn 
ymgrípio yn iasautrwy fy nghnawd ; gymaint nes yr ymwasgwn ymlaen i'r 
cylch bychan wrth y tân, rhag i ry w ysbryd ymaflyd ynof o*r tu çefn, a'm 
cipió ymaìth. Y mae ugain mlynedd o amser wedi profi yn rhy fyr i 
oleunî gwybodaeth a rhaswm ddUëu yr argraffiadau hyny. Ar yr hen 
fwrdd bychan a safai fan yma, y cefais y blas goreu ar fwyd, ac y mwyn- 
hêais y gwleddoedd goreu erioed, er mai ystwff gweddol arw oedd ynddynt^ 
ac wedi eu cogiuio gan fy mam. lë, Uawer noswaith y buy galonynllawn 
hyd yr ymyl o ddedwyddwch, tra y cylchynem y ford, o flaen tân glô 
mawr, a boncyff anferth wrth ei gefn, a ninnau yn gwledda ar •' dwmplins," 
neuhwyadena *'photch pytatws," neu bastai pen mochyn. Cymaint o 
ddedwyddwch y bywyd plentynaidd sydd mewn bwyta ! 

Yn eistedd ar y Uawr fan yma, a'm cefn yn erbyn yr hen bentan hwn,yr 
•eddwn pan deimlais yr argraffiadau or/pfyddol dwyaaf erioed. Nid oeddwp 



IDŴOYION ICBBYD. 87 

ond o bump i chwech oed. Yr oedd íy mam yn eistedd ar ganol yr ael- 
wyd, ar hen gadair dderw ìsel; a'r plant, saith o nifer» rhai ar bob llaw 
iddi, 3^1 gwneyd i fyny y cylch o flaen y tân. Ar y llawr yr eisteddwn i, 
ac yn nesaf i'r pentan. Yr oedd y Testament Newydd yn agored ar ei 
glin^ wedi bod yn darllen pennod o hono. Yr oedd fy nhad yn y dafam. 
Yr oedd yn noswaith dywyll, ystormllyd, a'r gwlaw yn curo yn drwm ar y 
ffenestr. Nid wyf yn cofio y bennod a ddarllenodd fy mara ; ond ar ol darllen y 
bennod, cyn myned ar ei gliniau i wedd'ío, dy wedai wrthym am lesu Grís^ 
am Bethlehem, am ardd Gethsemane, am Galfaría^ am y nefoedd, am uffem, 
ac am y byd tragywyddol ; ac yr oedd ei dagrau yn cwympo yn ddiarwy- 
bod iddi ar y Testament agored oedd ar ei glin. Yr oeddem ninnau, y 
plant, yn gwrando yn ddystaw^ gan syllu ar ei gwyneb, a chydymdeimlo á*i 
dagran. Mor glir a pherfiaith y mae yr holl olyga yn ymríthio o flaen fy 
Uygaid y funud hon ! Ac fel y mae y teimladau a ferwodd fy mynwes 
fechan y noswaith hono, yn ymgynhyrfu vnof yn awr, fel y maent wedi 
gwneyd ganwaìth er y pryd hwnw. Pan ádywedai fy mam fod '' yn rhaid 
i ni fod byth, byth, btth, yn y nefoedd neu nffem/* gan adrodd pennill 
Deifiu gan hen Ficer Llanymddyfrí, — 

" Y gair byth sy 'n tori 'nghalon, 

Y gair byth sy 'n cnoi 'ngholaddi<m, 

Y gair byth sy 'n peri imi 
Fn^ta mreichiaa a gwallgofi/' 

tarawodd y syniad fi fel mellten, fel nas gellais wrando un gair arali» 
na'r weddi ar ol hyny. Nid ufiem a'i phoenau oedd yn perí i mi wylo^ 
ond " bod byth," — hyny oedd yn pwyso yn arswydus ar fy nghalon. Ac 
yr oeddwn yn teimlo y buasai y meddwl am '* fod by th " yn ddigon i 
droi y nefoedd ei hun yn ufiem i mi. Ymhen ychydig fynydau, methais 
a dal yn hŵy — torais allan i leíain yn uchel. Dychrynodd yr hoU deulu 
wrth fy lleisiau a*m hwylofain. Ceisiwn ddyweyd wrthynt oreu y gallwn 
beth oedd arnaf, ond digon anhawdd y gallent ddeall yr achos o*m trallod. 
Mynai fy mam mai ofn " myned i'r tân" oedd amaf» a cheisiai fy nhawela 
trwy fy ngwasgu yn ei mynwes^ a dywedyd nad oddefai lesu Gríst byth i 
mi, oedd yn fachgen da^ gael myned yno. Ond yr oedd y teimlad o fod 
byth mor annyoddefol i mì, fel nad oeddwn yn prisio nemawr pa un ai yn y 
nefoedd ai yn uffem y byddwn. Ac yn wir, yr wyf wedi cael cannoedd o 
ffitíau wedi hyny gan yr un syniad. Aethum i'r gwely dan wylo, defifroai 
fy mreuddwydion fi eilwaith^ ac felly perais gryn ofíd i fy mam. Ar ol 
hyn, byddai yn ofalus rhag sôn tm/od byth yn íy nghlyw. Ond sôn neu 
beidio^ gwir a ddywedodd, — ^yr wyf yn ei deimlo ; ac mi roddwn fyd yn 
gyfan, weithiau^ am allu ysgwyd yr ymwybyddiaeth ymaith. Yr wyf yö 
cofio gyda y fath nerth yr adnewyddwyd y teimladau yma> ymhen amryw 
flynyddaUf pan ddarllenáis y waith gyntaf linellau awdwr pruddglwyfus ỳ 
''Night Thoûght$;*--^ 

''lp&mortal ! Ages past^ yet nothing gone ! 
Hom withoat ere t a raee withoüt a goal; 
UDflhortened by progreasion infinite 1 
Faturìty for erer fatare 1 lâfe 
BeginnÌDg stilli where computation ends f 
'TiB the deocriptìon of a Deity ! 
'Tis tha deaoription of ihe meaaest Blaye. 
o 2 



88 ÁBOOFION MBBTD. 



Immortal ! wh»t oan 8trike the aeiiBe bo Btrong^ 
As thÌB the Boul f It thunders to the thonght ; 
BeaBon amAseB." 

Ond*y mae }m rhaid i ni adael y cyfeiriad*yna, neu roi beibio ysgrifenu. 
Yr wyf bron metbu credu weitbiau mai yr bwn sydd â'i ysgrifell yn ei law 
fan yma, ac yn plygu uwcbben y ddesc» a'i rudd mor welw, oedd y plentyn 

seithmlwydd bwnw oedd yn cbwareu ac yn prancio ar ben waun P , 

yn droednoetby ac yn bennoetb, mor boew ac iacb â'r brìtbyll, yn cbwareu 
pob campau plentynaidd» yn dringo y coéd, yn cbwilio y pertbi am wìalen» 
a " bando/' yn tynu brwyn o'r gwreiddiau^ ac yn pletbu " cap comicyll" â 
hwynt, ac beb ofal am ddim, ond cbwareu^ bwyta, a cbysgu. Nid oedd 
amgylcbiadau teuluaidd, na belyntion cyfundebau na tbeymasoedd^ yn 
blino dim arnaf. Nid oeddwn yn meddwl fod *' cystal gŵr " a fy nbad i'w 
gael yn y byd, nac yn meddwl fod y byd yn fawr mwy nag y gallwn i 

weled oadiar ben twyn y D ; ac yr oeddwn yn meddwl mai y mynydd- 

oedd oëdd yn y golwg oddiar ddrws *' ein tŷ ni " oedd yn dal cronglwyd las 
y nefoedd i fyny. Ac yn wir, iel y dy wedodd Hood, — 

''lt waa a childÌBh ignorance; 
But now 'tJB little joy, 
To know Tm farther off £rom heayen 
Than when I waa a boy." 

Yr oeddwn mor ddedwydd y pryd bwnw ag angel bycban (oddieitbr fod y 
•'bod bytb" byny ar brydiau yn fy mlino), beb gyfoetb nac addysg, na 
rbagolygiad yn y byd. Nid oedd genyf ddim yn fy mboced, wedi i mi 
gael poced, ona rbyw fân gortynau, a cbyllell geiniog, a dwy neu dair 
lûaTblen; a cbyda byny o feddiant teimlwn fy mod mor gyfoetbog ag 
Ìuddew. Petbau go ddyeitbr i ni oedd moetbau, felyr awgiymais ; oud os 
caem ambell dafell o fara cân, ac os byddai ycbydig o ddwsinau o currants 
yn y dortb, a cbael tê prydnawn Sabbatb^ yr oedd yn fyd brenin amom. 
Nid oeddwn yn meddwl dim byd am enniU arian — ^gwneyd fy âbrtun yn y 
byd — ^na cbael clod na gwobr am ysgrifenu na cbanu ; ond os gallwn fleindio 
nytb aderyn bacb a banner dwsin o wyau ynddo, teimlwn mor falcb a pbe 
cawn beddyw faicb ysgwydd o aur Australia. 

A ydycb cbwi ddim yn credu mai dyna y pryd yr oeddwn i yn fwyaf o 
ŵr boneddig ? Ai nid y plentyn sydd yn cael ei godi felly yn y bwtbyn 
gwledig, ar fwyd garw, ond iacbus,— digon o ddillad i'w guddio a'i gynbesu 
— ^yn . cbwareu ar byd y twyni gwyrddlas, yn crwydro ar byd glànau y 
nentydd trystiog, a thrwy y coedydd a'r cilfacbau, yn cymuno mor gyfeill- 
gor â natur, a'i galon facb ddiniwed yn bobio gan sercbogrwydd a mwyn- 
bâd yn ei fynwes, — ai nid bwn yw y mwyaf annibynol o bawb P Gall ef 
fyw yn bapus beb filoedd o beôiau y teimlai y cyfoetbog a'r moetbus yn 
cbwitb bebddynt. Ac y mae bywyd ac iecbyd yn dygymmod yn well â'r fath 
íywioliaetb. Ëdrycbwcb ar ei focb gocb, ac ar ei Iygad bywiog; " y mae y 
gwrìd glân a fedda yn fyw addum anian." Do, bum innau y cyfryw un, 
ond nid yw y bobolaetb bwnw ond fel breuddwyd i mi beddyw. Gymaint 
o syniadau a tbeimladau sydd wedi bod yn cbwareu eu rban yn fy ngbalonj 
ac wedi myned i'w fibrdd ! Gymaint o amgylcbiadau ydwyf wedi myned 
trwyddynt, a'r dylanwad y maent wedi ei adael yn ffurfíad fy ngbymer- 
iad ! Jobn Foster, onide, oedd yn dyweyd, y buasai yn olygfa bynod pe 



« ADGOFION MBBTB. 89 

buasai yn bosibl i ddyn ddycbwelyd trwy ^rr amgylcbiadau y daetb; i'w febyd 
eilwaîtb, a rboi yn ol i bob amgylcbiad yr byn a dderbyniodd oddiwrtbo ; 
ac edrycb ar y darnau o'r dyn a fuasent wedi eu gadael ar byd ymyl ei 
Iwybr dycbweledig. Ac os yw y bywyd yma i gario ei bun ymlaen yn 
ddiddiwedd, ac i dderbyn argramadau parbâus oddiwrtb yr amgylcbiadau 
newyddion^ betb a fydd yn y diwedd — pe byddai diwedd befyd ? Dyma 
û eto wedi fy arwain ar draws y '* bod bytb " brawycbus yma. 

le, djrma y bwtbyn lle y preswyliai gŵr a gwraig a saitb o blant er ys 
pum' mlynedd ar bugain yn ol ; ond pa le y maent beddy w ? 

''lfae rliai mewn bedd yn buno, 
A'rUeiUarledybyd, 
Nad oes un glocb a ddichon 
En galwbeddyw yngbyd." 

Y mae fy nwy cbwaer ddiniwed wedi canu yn iacb i'r blaned bon a'i blin- 
derau, a cborff y naill yn gorwedd yn mynwes y llall yn mynwent yr Y . 

Y mae fy nbad yntau wedi eu canlyn i fyd dyeitbr yr ysbrydoedd, a'i gorfl^ 
yr bwn a fu unwaitb mor boew a cbadarn, yn malurio yn naear newydd 
America. Gobeitbio, ac nid beb sail, o drugaredd, eu bod wedi cydgyfar- 
fod "mewn byd gweU, heb boen na tbrallod." Y mae fy anwyl fam 
weddw ac oedranus, a tbri brawd i mi, yn preswyUo yn ünol Daleitbiau 
America, a brawd araU yn ngbilfacbau creigiau euraidd CaUfomia; a minnau 
wedi fy ngadael yn unig ac amddifad, â'r môr mawr Uydan rbyngof â'r oU 
o'r teulu sydd yn fyw, a glỳn tywyU cysgod angeu rbyngof â'r rbai sydd 
wedi marw. Y mae y plant mân fu'n cbwareu mor ddifeddwl ar byd yr 
ben lawr yma, beddyw oU yn benau teuluoedd, a'r bon a'u bymddug yn 
crymu gan benaint, a mwy na tbriugain a deg o flynyddoedd, a'r rhei'ny yn 
drwmlwythog gan ofidiau, yn pwyso ami. O fy mam ! Y mae fy nyled 
iddi yn anfeidroL Byddai yn dda genyf allu dechreu fy oes eto i gael byw 
yn fwy ffyddlawn iddi. O fôr! paham y gorweddi fel gagendor brawycbus 
rhyngof â bi ? Na cbawn, yn fy Uais fy bun, gydnabod fy rbwymedigaetb- 
au iddil na chawn gyffesu fy edifeirwcb am bob gair croes ac anufudd; 
na chawn ei barwain i'r capel, ac o bono, yn fy mraicb, yn rbyw dâl am y 
miloedd troion y cariodd fi yn ei mbynwes, pan oedd fy nghoes yn rby fèr 
i gerdded ; na chawn roi cusan ar. y rudd welw, wywedig, rycbiwyd gan 
ddagrau yn fy acbos; na chawn weddîo eto unwaith, Ue y clywai, dros yr 
bon a dreisiodd y nefoedd am iacbawdwriaeth i fy enaid ; na chawn gyf- 
leusdra i'w helpu i ddwyn ei baicb yn niwedd oes o'r Uafur caletaf ! waith 
yn wir, 

<<Er mwyn i'm hawddgar fam heb groes, 

Ddiweddu oes yn ddyddan, 
Wrth iddi blygu bob yn bwyth 

Dan ddirfawr Iwyth o oedran ; 
Bhag Buddo i'r bedd dan ofal bwn 

Cymeraf bwn fy bunan." 

Ond y mae yn rbaid i mi dynu at y terfyn ; a dylaswn gofio yn gynt, fe 
allai, nad eUwcb cbwi ddim teimlo yr un swyn yn yr ben fwtbyn yma a'i 
amgylcboedd, ag wyf fi yn deimlo— cymaint o swyn ag y carwn aUu ei an- 
farwoli fel y mae beddyw, a dyfod o'r nefoedd i dalu aml ymweliad âg ef. 
Ond d^na— yr ydydb cbwithau wedi bod yn blentyn— y mae gyda 



90 ẄRTM TMABFBBIAD, • 

chwithaii adgofion mebyd ; ac fe úìtà j geilw íy llytfayr hwn fîaws o honynt 
i'r wyneb ja eich mynwee. A byddai yn dda genyf gael ychydig o hanes 
eich dyddiau borenol yn eich llythyr nesaf, er mwyn cymham ein hamgylcli- 
ìadau a'n teimladaa plentynaidd. Gẃn fod llawer o debygohrwydd rhyngom 
heddyw ; ond a y w yr amgylchiadan y daethom trwyddynt yn rhoi eÿfrif 
am hyn? 



GRYM yMARFERIAD. 

Y MAB yn hen ddywediad fod dyn yn ''grëadur amgylchiadau;" a dlan 
fod yn hyny gryn lawer o wirionedd. Gŵyr pob dyn yn brofiadol fod gan 
yr amgylchiadau sydd yn ei gyfarfod ddylanwad mawr amo, ac na bnasai efe 
ddim yr hyn ydy w hebddynt. H wy a barasant iddo weitbredu fel y gwnaeth 
ar hyd ei íy wyd : pe buasent hwy yn wabanol, yn wabanol hefyd y buaaai 
yntau yn ymddwyn yn eu hwyneb. Ond nid y w hyny mewn un modd yn 
diddymu ei gyírifoldeb — yn lleibâu dim ar ei hawliau a'i ddyledswyddan 
fel rhyddweithredydd — eithr yn hytraeh eu mwyhâu. A pba fodd y gall 
fod yn amgen P Nid cyfyngu ar ei weithrediadau y mae amgylchiadau» 
ond rhoi cyfleusdra iddo weitbredu. Fe'i gorfodir, mae yn wìr» i ymddwyn 
ry wfodd — i weithredu rywsut — ond efe ei hunan sydd i benderfynu pa fodd ; 
ac ar hyn y mae y pwys — byny sydd yn gwneyd y canlyniad yn arswyd- 
lawn neu yn gysurus — a hyny a seìia ei dynghed yn y dyfodol. 

Ond nid ýw efe yn fwy o *' grëadur amgylchiadau/' nag ydyw o grëadur 
ymarferiadau. Pa faint bynag a ellir ddywedyd am ddyn yn y gofygiad 
cyntaf, gellir dywedyd Uawer mwy am daoo yn yr ail olygiad, a chyda 
Uawer mwy o briodoldeb. Y mae yn wir fod " ysbiyd mewn dyn." Y 
mae ganddo ef enaid o'i fewn — ysbryd anfarwol a thragywyddol. Am y 
rhan hono o'r dyn^ nis gwyddom ni nemawr yn awr. Y mae genym dyst- 
iolaeth bendant y Dadguddiad Dwyfol fod y rhywbeth rhyfedd hwnw o'n 
mewn ; ac y mae ynom ryw ymdeimlad — ry w ymsyniad — ry w ymddyheu- 
ad am anfarwoldeb ac anfeidroldeb, ag sydd yn peri i ni gredu y rhaid ein 
bod yn feddiannol ar y fatb beth — rhywbeth nad oes dim llai na thragyw- 
yddoldeb yn ddigon o dymmor iddo fyw ynddo^ na dim llai na'r Duw an- 
feidrol fawr yn ddigon iddo ymhyfrydu ac ymserchu amo. Oes, y mae 
enaid mewn dyn ! Ond ynglŷn â hyn, rhaid cofio fod gan ddyn feddwl, a 

filluoedd i ddirnad, cynnwys, olrbain, ac ymsynied am bethau o'i amgylch. 
a un a ydyw y galluoedd dealUwriaethoI hyn yn anwahanol gy sy 11 tiedig, neu 
yn rhan o, yr elfen ysbrydol arall a grybwyllwyd, ynte yn beth gwabanol— 
yn beth y mae yn bosiU iddo fodoli ar wahân — yn beth ag y mae dyn yn ei 
feddiannu mewn cydgyfranogaetb âphob crëadur arall ag sydd yn preswylio 
y ddaear, sydd yn bwnc na feiddiwn ei benderfynu. Diau fod gau anifeil- 



OBTM TMARFERUD. §\ 

iaid E'lMrjrstôlod y ddaear ryw fatb o feddwU Y mae ehediaid y nefoedd 
jn derpara eu nythod, ac yn gofalu yu dyner am en cywion ; ac y mae yr 
ỳch yn adnabod preseb ei berchenog. Y mae âÿddlondeb rhai o'r crëadur* 
iaid a alwn yn ddireswm, yn gymaint, fel y byddai yn gywilydd wyneb i 
lawer a ymhònantberchenogaeth mewn rheswm, pe cymherid hwy i ì'iaws o 
honynt. Ymae rhai o honynt hefyd wedi rhoddì prawf ar adegau o ry wbetb 
mor debyg i reswm^ fel y mae yn anhawdd gwybod pa fodd i*w gwahaniaethu 
oddiwrtho — yn anhawdd penderfynu ymha le i osod y llinell derfynol 
rhwng rheswm a greddf. Ond y mae yn sicr fod crëaduriaid uwch na dyn 
hefyd yn arfer meddwl. Y mae yr hyn a wyddom ni am drigolion gwlad 
y goieuni yn dangos yn ddìgon eglur eu bod hwy yn meddu galluoedd 
meddyliol o radd uwch a mwy arbenig uag y gall dyuion ymffrostìo yn^ 
dd^mt. Eithr pa beth y dyw meddwl ? Ai yr un y dyw o ran natur ynddynt 
hwy ag ydy w yn yr anifail ? Ai mewn graddau yn unig y mae greddf yn 
gwahaniaetbu oddiwrth reswm ? Ai dadleniad perffeithiach ydyw yr olaf 
o'r un galluoedd ag sydd yn cyfansoddi y blaenaf ? Ai dolen ydyw dyn 
yn y gadwen feddyliol hono ag sydd yn uno y dosbarthiadau iselaf ac uchaf 
yiì nghrëadigaeth Duw ? Y mae hon yn wybodaeth rhy ryfedd i ni, ao 
nid cywilydd genym gydnabod nas gwyddom oddiwrthi. 

Ond y mae y áaìth yn aros yr un. Y mae gan ddyn feddwl. Ac wrth 
edrych ar ei amcanion a'i weithrediadau, y mae yn Uawer hawddach genym 
Bi dylMO ei fod mewn agosach cyfathrach â'r angel nag â'r anifail. Nid 
068 dim yn rhy uohel i*w attal i geisio ehedeg i*w ben^ na dim yn rhy isel 
nad amcána dreìddio i*w waelodion. Os ar y ddaear y bwria efe ei olygon^ 
efe a ymwthia i*w cheudod^ ac a chwilia ac a chwala ei pherfeddion» gan 
ddadlenu ei hoU ddirgeloedd a âaen einllygaid^ Nid erys efe nes gosod 
ei holl gyfansoddiad yn noeth ac yü agored ger eiu bron. Ëfe a ymsudda 
i waelodion y môr, ac a elrheinia ei gelloedd tywyllaf ; ac efe a ddwg oddi- 
yno wybodaeth lawer gydag ef. Efe a dafl ei linyn mesur o'i hamgylch 
ogylchÿ ac efe a'i mesnra hi ; neu efe a bwysa ei Uwch hi yn ei glorìanau. 
Neu, os dyrchafa efe ei lygaid i'r uchelder, a chanfod yr haul, y Uoer^ a'r 
sêr, nid ymfoddlona eíe ar edrych ar eu gogoniant ysplenydd, er eu bod yn 
tanio ei enaid> ac yn ei hanner ynfydu gyda- u gwychder, ond efe a chwiUa 
i raewn i'w hanes hwythau. Nid digon ganddo sefyU oddiyma draw i synu 
ac addoU yn ei olwg ar y fath ogoniant, eithr efe a wregysa ei Iwynau, ac 
a gymer ei daith tuag atynt ! ao wedi cyrhaedd i'w tirìogaeth, efe a dde- 
cbreua eu hoU a'u cwestlyno nes cael aUan eu dirgeUon. Daw yn ol dra* 
chefn i adrodd i'w gyd-drígoUon ar y ddaear yr hyn a welodd efe ymysg 
11q y nef. Cawn wybod eu peUder oddiwrthym, a'u maintioU aruthrol i'r 
manylder Ueiaf. Ni chânt symud fodfedd o'u hunman heb iddo ef sylwi 
ar yr ysgogiad, a chofìiodi yn fanwl bob *' ysmiciad" ä gogwyddiad o'u 
heiddo. Efe a ymgydnabydda fel hyn á'u hoU hanes ; ac er cyflensdra a 
mantais iddo ei hun, y mae wedi dyfeisio a Uunio ofierynau pwrpasol, trwy 
gymhorth pa rai y mae yn gaUu ymdaflu megys i'w canol mewn amrantiad. 
Nid oes unpeth, ymron, o fewn hoU diríogaeth anian yn cael dianc heb eu 
sylw manylaf. SyUa gyda chymaint o ddyddordeb ar y müyn dystadlaf 
ag a wna ar y cawrfii. Chwilia i natur ansoddau a threfniad cyrfi*y crëad- 
adoríaid mwyaf disylw ^da chymaint o chwilfrydedd âg eiddo y lefiathan 
a'r behemoüì cadam. Y mae yn gystal ganddo olrhain y llndysyn yn 
myfted drwy ei wahanol gyfnewidiadau nes ei weled ar hurddydd haf yn 



92 ORTM TMARFBRIAD. 

chwaie yn yr awyr ar ei adenydd gwemìaìd, gan ymhyfirydu yn mhelydr 
yr haul» ag ydy w ganddo wylied yr eiyr, o*i ddeorìad yn yr ẁy, nes y gwelir 
ef yn ei hoU nerth a'i ogoniant yn ymsaethu drwy yr awyr yn frenin ar 
holl ehediaid y nef. Pa heth sydd nad yw dyn wedi tioi eî feddwl i sylla 
anio ? Y mae wedi gosod yr holl grëadigaeth o dan dreth iddo ei hunan. 
Ac nid digon ydyw ganddo hyny. Nid y w y hyd materawl neu ddefìi- 
yddawl yn ddigon ëang iddo, eithr efe grëa fydysawd iddo ei hunan. Pan 
wedi hlino yn teithio ac yn chwilio y grëadigaeth weledig^ efe a gana ei 
lygaid, ac a hletha ei fireichiau ynghyd, a chyn pen ychydig fynydau bydd 
wedi galw i fodolaeth yn ei ddychymyg grëadigaeth arall mor ardderchog 
ac ysplenydd nas gallasai neb ond Duw^ neu ryw un mewn agos gyfathiach 
âg eí, wneuthuT y íath beth, nes ein temtir o'r bron ambell dro i waeddi — 
" Yn ddiau» duwiau yn rhith dynion sydd yn preswylio y ddaear." Y mae 
yn wir fod Uawer o'r crëadigaethau h^m o'i eiddo yn bethau Ued salw o ran 
eu parhâd. Y maent yn ymgilio yn ol i'w diddymder dechreuol bron cyn 
gynted ag y gelwir hwynt i fod. Nid yw gwlith y bore yn cael ei wasgimi 
yn ughynt o dan belydrau tanbaid yr haul nag y mae llawer o grëadigaeth- 
au dychymyg dyn yn dychwelyd i'r dim. Fe'u '' maluiir hwynt yn gynt na 
gwy fyn." Ond nid hyna ydyw tynghed yr oU o honynt ychwaitíi. Na, y 
mae genym ar gof a chadw filoedd o honynt ag sydd yn wrthddrychau 
syndod ac edmygedd pob dyn a'u gwelodd. Cymerodd eu hawdwyr, neu 
ry w rai eraill drostynt, ysgrìfbin yn eu dwylaw— emlineliasant y cynllnn — 
llenwasant ef i fyny — ^perffeithiasanty gwaith — saif miloedd yn syn i sylJu 
ar yr olygfa — ^ac fe "ä y nef a'r ddaear heibio" cyn y gwelir y di- 
wrnod ag y dywedir am danynt, " Darfu ;" oblegid nid rhithiau gweigion 
disylwedd ydynt; y maent wedi eu bywiocâu âg ysbryd y peth byw hwnw 
ag sydd yn eu trawsgyfnewid yn sylweddau p|ir yn meddyliau pawb a'u 
gwelant Ac nid yw y cylch ëang yna yn ddigon i foddloni meddwl dyn. 
Nis gall eib aros gyda phethau gweledig — nis gall gyfyngu ei hunan at 
ddim a ellir ei wneyd neu ei alw i fod mewn amser. Y mae yn rhaid iddo ef 
gael ymoUwng dros lànau yr ynys fechan a adnabyddir wrth yr enw hwnw» 
ac ymha un y cafodd efe ei ddw^-n i fod, i gefnfôr tragywyddoldeb. Ëfe 
a ymboena i chwilio a dyfalu pa beth sydd yno. Yn ngoleuni yr ychydìg 
wybodaeth a welwyd yn dda ei dadguddio i ddyn vn y fuchedd hon am 
yr hyn sydd o'r tu fewn i'r Uen, efe a ymsudda i'r dyfnderoedd at borth y 
carchar diobaith, ac a ddyry ei glust wrth y ddôr, i wrando ar yr ocheneid- 
iau a'r ysgrechiadau, a thrwst y rhincian dannedd, sydd oddimewn. Efe a 
ysbîa er cael golwg ar y "maglau, tân a brwmstan, a'r poethwynt ystorm- 
us," ag sydd yn rhan o drueni annwn. Efe a wêl y cymylau duon yn 
ymddyrchafu oddiar enau y pydew ag sydd yn cau allan am byth bythoedd 
bob pelydiyn o oleuni gobaith rhag tywynu ar y carcharorion. Edrycha 
amynt vn yfed gwaddod cwpan eu digofaint. Pa ryfedd, ar ol y fath olygfa, 
os teimla awydd i ymgodi uwchlaw y ser — ^i gael mynedfa at borth y nef— 
y drigfan ddedwydd a ddarparodd Duw i'r rhai a'i carant ef ? Yno efe a 
wêl ddinas ysplenydd wedi " ei hadeiladu o aur pur." Y mae ei gwychder 
mor ragorol nes yr ymddangosa i'r llygaid fel " gwydr gloew." Y mae ei 
heol wedi ei gwneuthur o'r un defnyddiau, a'i murìau •' wedi eu harddu â 
phob rhyw faen gwerthfawr." " Nid rhaid wrth oleuni yr haul na'r Ueuad 
i oleuo ynddi; canys gogoniant Duw a'i goleuodd hi, a'i goleuni hi ydyw 
yr Oen." Efe a glyw ynddi sain cân a moliant gan dyrfa yn cadw gŵyl 



GRYM TMARFERIAD. 93 

diBgywyddol. Ac nid rhyfedd, canys y mae Daw ei himan gyda hwynt, 
ac wedi *' sychu ymaith boh deigr oddiwrth eu llygaìd ;*' a marwolaeth ni 
bydd mwyach^ na thrístwch, na llefain, na phoen ; " canys y mae cystudd a 
gidar wedi ffoi ymaith, a hwythau wedi goddiweddyd hyfirydwch a Uawen- 
ydd yn oes oesoedd. Y mae y golygfëydd a wela yno yn annhraethadwy 
o ogoneddus; ond nid uwchlaw i*w ffydd allu eu sylweddoli, a'i obaith 
hiraethu am eu mwynhâu. Ac nid erys ei feddwl ar ol cyrhaedd y pell- 
derau jma. Nid yw efe eto wedi cyfarfod â digon i lenwi ei holl ddymun- 
iadau. Mae efe eto yn dyheu am ychwaneg fel hydd sychedig am afonydd 
dyiroedd. Ac ymha le y gall efe gael hyny ond yn yr Anfeidrol ei hunan ? 
Y mae yno ddigon o le iddo ymhyfrydu ac ymlonyddu am oesoedd diderfyn 
yn yr olwg ar ei hanfod dragywydd a'i berffeithiau gogoneddus. Nid oes 
dim, gan hyny, a'i digona, nes iddo ymwthio i'r sanctaidd sancteiddiohif, a 
chael gweled megys yr Anweledig ei hunan* 

Wele ni, yn awr, wedi olrhain rhanau o*r ffyrád ag yr hoffa y meddwl 
dynol deithio ac ymbleseru ar hyd-ddynt Êr na chymerasom ond prín 
gipolwg bychan amynt, y mae yn ddigon, ni a hyderwn, er dangos pa mor 
ardderchog ydyw— y fath allu sydd ganddo-^pan y byddo wedì cael ei 
ddadlenu yn iawn. Gallesid meddwl, wrth edrych amo yn gwneuthur y 
ÙLth ordiestion, mai mewn cyflawn faintioli yr ydoedd pan ddechreuodd 
weithredu gyntaf — na bu efe eríoed ddim llai na gwanach nag ydyw yn awr. 
Ond ni bu eríoed gamgymeriad mwy. Nid oes eisieu ond y sylw mwyaf 
arwynebol er canfod fod y gwahaniaeth mwyaf sydd yn bosibl rhwng gallu- 
oedd meddyliol gwáhanol bersonau, hyd yn nod yn eu cyflawn faintiolL 
Fan yn íabanod, y mae yn ammhëus a ellir dyweyd fod ganddynt/a^^ti^^ o 
gwbl. Y mae yn wir fod ganddynt alluoedd cymhwys i feddwl— eu bod 
wedi eu cynnysgaethu â chynneddfau cy&ddas i synied ac amgyffired — ond 
y maent eto heb eu dadlenu — ^heb gael eu gosod ar weithrediad~heb gyn- 
nyrchu dim ffrwyth. Rhaid i'r galluoedd fod yn gweithio cyn y gallwn 
yn bríodol ddyweyd fod dyn yn meddwl. Ond pa fodd y mae rhai dynion 
wedi dyfod i'r &th enwogrwydd — eu meddyliau wedi gosod y fath arbenie- 
rwydd amynt nes eu dwyn i sylw yr hoU fyd P Ai dadleniad sydyn a gafodd 
eumeddyliau? Ai mewn un dydd y daethant yr hyn ydynt ? Aimynedi'w 
gorweddfan a wnaethant un noson, a'u meddyliau yn weiniaid a diymadferth, 
heb eríoed gael ea defiröi o'u cwsg crëadigol, ac agor eu llygaid bore dran- 
noeth gan gaffael eu hunain yn wrthddrychau syndod pawb o'u cwmpas o 
herwydd nerth, dyfnder, a gwreiddiolder eu drychfeddyliau ? Ai fel yna 
y mae dynion yn dyfod yn feddylwyr mawr ? Na, pe yr arosai perchenog 
y meddwl cryfaf a gdluocaf ar y ddaear heddyw nes iddo ymddadlenu o 
hono ei hunan, cyn ei roddi ar waith, mor ddyddim a fuàsai efe mewn 
cymharíaeth i'r hyn yàyw. 

' Yn ddiau, crëadur ymarferiad ydyw dyn. Ni a welwn y fath ddylanwad 
sydd gan hyn yn fíurfiad a chryfhâd ei feddwl — y fath iym sydd gan ym- 
arferíad yn nygiad allan ei adnoddau, ac yn ei alluogi i gyflawni yr holl 
orchestion a grybwyllwyd sydd o fewn cyrhaedd y meddwl dynol i'w cwbl- 
hân. Ac nis oes dim yn fwy eglur nad peth graddol iawn yw caffaeliad 
gwybodaeth. Y mae pob un sydd wedi cyrhaedd rhyw ychydig, pa mor 
fychan bynag ydyw, yn gwybod yn dda mai nid heb gryn ymdrech a llafur 
y daeth efe yn fiädìajinol ar yr hyn sydd ganddo. Ai yn rhifyddwr enwog 
y mae y dyn wedi troi aUan ? Ëfe a fu yn anwybodus unwaiUi o egwydd- 



94 6A7M TMABF£RIAI>. 

orioii 8^Bil$f y wybodaoúi hòno. Fe welvifyd y dyu as^ ayáài ŷm dmyû^ 
galltt gweitbio y probhmM mwyaf dynis gyda bawäer» ryw dro yn dyoga 
ûyMÍ ìm, dau, a thri. Ond trwy ddyfal ymarferîad« efe a orohfygodd yr 
aDhawaderaa oedd ar ei ffordd, nea o*r diwedd y mae yn cael ei gydnabod 
fel yr awdurdod uobaf ar bob owestiwn /iysylltiedig â cby frífiaeth* Y mae 
yr un egwyddor yn gymhwys i'w defnyddio gyda golwg ar bob gwybodaeth 
uaU. Nid yn Seryddwr* yn Ddaearyddwr, nac yn Ddaearegwr^ y ganwyd 
neb i'r byd. Nid oedd y galluocaf mewn unrhyw wyddor-y gẁyr dyn am 
dani, yn gwybod dim mwy yn eî chyleh ar un tymmor o'i fywyd nag a 
ŵyr y mwyaf anwybodus a ellir ei gyfarfod. Yn raddol iawn y daeth efe 
i- synied diin ya ei chylch, Treuliodd âynyddoedd lawer mewn cyson ym« 
lurferiad â'r gangen hòno o wybodaeth cyn iddo ddechreu enwogi ei hunan 
ynddl. Ond nid aeth ei lafur yd ofer ; eithr efe a welodd firwytfa lawer yn 
dyíbd iddo mewn canlyniad i'w ymdrechiadau. 

Eto^ ar ol iddo gyrhaedd y safle uchel a wnaeth efe mewn gwybodaeth 
--<ar ol iddo ddodrefnu y meddwl â ffrwyth ymchwiliad a Uafur blynyddau 
-^y mae yr un anghenrhddrwydd yn aros iddo ddal ymlaen heb ddiffygio. 
Ni wÂl dyn un adeg byth ar ei hanfodiad ag y gaU efe datedd i lawr, a 
]ẁl6thu ei ddwylaw ynghyd» a dywedyd wvth ei feddwl y gall efe ymdawelu 
ac ymfoddloni«^nad yw ymdrech a llafur yn anghenrheidiol iddo mwy— a 
gorahymyn iddo o byny dlan fy w ar yr hyn a ennülodd iddo ei hun, oblegid 
fod ganddo '* dda lawer wedi ei roddi i gadw dros lawer o flynyddoedd." 
Na, ni ddaw yr adeg yna byth i gyfarfod ft dyn. Y mae Ilafur ^m anheb- 
gorol i fywyd ei feddwl. Éyddai mor hawdd ei gadw rhag gweithio ag a 
fyddai cadw dwfr rbag rhedeg. Y mae o dan anghenrheidrwydd i wneyd 
rhywbeth — ni oddefa ei gyfansoddiad iddo fod yn Uonydd. Oni roddir 
iddo destunau newyddion — oni chaniateir iddo faesydd tormthiog i f^med 
iddynt na bu efe yn sangu amynt o'r blaen, efe a ymdeiâ yn ol ar ei hen 
adnoddau-^fe a ä dros yr hyn a ddysgodd mewn adeg flaenorol — geüw 
y pethau hyny i'w gof> a myfyrîa arnynt» ac efe a ddwg hyd yn nâd oddì- 
yno rywbeth newydd i'r amlwg^rywbeth nad oedd wedi eiganfod o'r blaen, 
yr hwn a agora fyd newydd o fyfyrdodau iddo. Y mae dyn fel hyn o dan 
anghenrheidrwydd o ymarfer ei feddwl gyda rhywbeth na'i güydd yn ddi- 
baid. 

Ao hyd yn nôd wedi i ddyn gyrhaedd i enwogrwydd mewn gwybodaeth, 
rhaid iddo wrth lafur ac ^rmarferiad, onide fe ä yn ei ol, ac a gyU yr enwog^ 
rwydd a ennillodd. Dangosasom eisoes nas gall y meddwl M yn ddiwaith 
->y rhaid iddo gael rhywbeth yn barhâus i'w wneyd. Ac oni pharhâ dyn 
i ddilyn ymlaen gyda y wybodaeth ymha un y rhagorodd efe^ y mae rhy w« 
beth arall yn rhwym o ddwyn ei fryd. Po fwyaf o'i sylw a gaiff pethau 
eraiU, Ileiaf oU a gaiff ei hofi bwnc. Bydd byny, o anghenrheidrwydd, yn 
ei anghymhwyso i fyned yralaen yn ei eírydiau gydag ef. Os esgeulusa 
dyn unrhyw wybodaeth a g^Tbaeddodd, am ychydig amser» ac i un araU 
fyned a'i fryd> y mae yn amlwg na fydd ei feddwl mewn agwedd mor gyf- 
addas i ymgymeryd â hi yn Uwyddiannus eUwaitb. Bydd Ilawer o'r hyn 
yr ymdraffertbodd i'w ddysgu a'i ddeaU wedi cUio o'i feddwt— o'r hyn Ileiaf 
ni bydd mor fywiog yn ei gof ag y bu. Y mae hyny yn rhwym o beri 
aabwylusdcd mawr iddo. Bydd yn rhaid iddo> yn enwedîg os bydd y 
gangen o wybodaeth y Uafnria ynddi yn un ddyrys ac anhawdd» fyned dros 
lawet o*r un tir drachefn ag y ba yn ymboeni ynddo o'r blacíi. Y mae 



OftTM TMlRFfCRIAP. 95 

hyny jn Awym q fod yn nîweiâiol» gan yr älliiwer o1 mân ytt <ẁ. Oad 
lieblaw hyny, nid yw dyn braidd byth yn rbagori ond mewn Ayw nn peth. 
Mewn nn guigen o ddys^eidiaeth yn unig y mae y mwyaf atfaiylitbgar yn 
galla ymgodi yn uwŵ o'i ysgwyddau i fyny na'i gydoeswyr yn gyffiredinol. 
Nid y w yr un person by th mor enwog feí Ser)'ddwr ag ydy w fel Daearegwr, 
na'r hwn a ennUlodd enwogrwydd fel Daearegwr byth yn hynod am ei wy« 
bedaeth SeryddoL Anaml y ceir yr Athronydd dyfndaysg a'r Bardd 
hedegog yn ymgyfarfod yn yr nn dyn ; nea, os bydd efe yn lled gy&rtal 
yn ei chwaedì at y naill ag at y lUll, nid oes nemawr o berygl y rhagoia 
eíe yn yr un o honynt Gall dyn ag. a fyddo wedi darllen, diwìlio, a 
myfyrio yn lled helaeth i wahanoì gangenau gwybodaetb, gael ei barcha 
fd dyn dyagedig» ac fel awdwr rbagorol ; gall fod yn ddefbyddiol yn ei oes 
a'i genedlaeth ; ond nid yw efe yn debyg o gyfimaoddi dim yn y fibrdd 
bòno ag a ddyga nôd anfarwoldeb amo. Tuag at wBeuthur rhyw waitfa 
mewn oes ag a erys yn fyw ag i áynn sylw mewn oesau dyfodol, y mae yn 
gofyn hoU ymadferthoedd yr enaid tuag at ei gyflawni Bhaid i'r meddwl 
fod wedi ymgysegru yn Uwyr ac yn hoUol i'w gwbUiâu. Rhaid iddo 
wneuthur i bob peth arall a ddyga ei sylw dalu gwuogaeth i bwn» ac ym< 
ostwng yn ufudd i wasanaethu iddo. Llafur ac ymarferìad parhâus o eiddo 
y meddwl gydag un peth yn arbenig, yn unig a alluoga ddyn i gyrfaaedd 
enwogrwydd mawr, A'r un modd y gaUuogir ef i ddal ei enẁ i fyny hefyd. 
Os erys efe heb fyned yn ei flaen mewn Uafor gyda y peth bwnw, y mae 
yn anmhosibl iddo gadw y cymeríad a enniUodd. Oni welwyd llawer gẁr 
ieuanc wedi dangos athryHth nodedîg atddysgu ieithoedd tra yn yr athrofa 
~wedi euniU iddo ei huaan enw uchel ymhUth ei hoU gydfyfyrwyr-«a 
derbyn clod a chymeradwyaeth arbenig gan yr athrawon ? Yr oedd efe 
wedi ymadael yn y mwynhâd gjmainc o uiddas ac enwogrwydd ag a ail- 
aeai y sefydliad y perüiynai efe iddo roddi amo. Yr oedd dysgwyUad 
nchel wedi cael ei gyfodi yn meddyliau ei hoU gydnabyddion ar ei ran. 
Gobeithient bethau mawr am dano yn y dyfodoL Ond ymhen ychydig efe 
a flinodd ar ei efrydiaeth ieìthyddol — trödd ei sylw penaf at ryw gangen 
arall, a hòno o bosibl yn un ddigon defnyddiol, a digon anghenrbeidìol am 
i rywun o aUuoedd cryfion ymgymeryd â hì. Ond fe fu y oam hwnw yn 
un tra niweidiol iddo ef. Y mae yn wir ei fod wedi meistroU y wyddor neu 
y wybodaeth y trödd ei feddwl ati, ac y cydnabyddid ef yn gyffredin fel un 
tm medrus, ond nid aUodd eríoed wneyd dim nodedig gyda hi; ac ni chlyw- 
yá' bytfa mwy son am dano fel campwr arbenig yn v gangen yr oedd efe ya 
dra enwog ynddi ar y cyntaf. Ý mae amry wiol esiamplau o amgylch- 
iadau cyffelyb yn ymrithio yn awr o flaen ein meddwl— o wýr ieuaino a 
gyrbaeddasant i sylw nodedig, mewn amry wiol o gangeaau dysgeidiaeth ; a'r 
rbai^ yn ol pob tebygolrwydd, a fuasent yn cyrhaedd i enwogrwydd nodedig 
iawn» pe dilynasent yralaen yn y oyfeiríad y cycbwynasenu Ond wedi 
enniU clod ac edmygedd cyffredinol ar y pryd, hwy a aethant i dybio eu 
bod wedi gwneyd iddynt eu hunain enw am eu hoes — eu bod wedi Uafurío 
digon— y gaUeut yn bawdd ddal i fyny yn y sefyUfa barcbos a chymerad- 
wyol yn ngolwg eu cydwladwyr, ag yr oeddynt ynddi— heb ymboeni ac 
ymdrafferthu ychwaneg. Ac feUy y gwnaethant am gryn amsen Ond nid 
íelly y parhäodd gyda hwy. Pan wèl dynion nad yw y rbai a f^nant fod 
yn arweinwyr amynt yn cynnyddu dim eu hunain, y mae eu ffydd jmddynl 
ya dechrea gwanhftu ; ac fei y bydd gwybodaeth y cyfftedìn yn cynnydìdu. 



96 GRTM 7MABFBRIAD. 

y inae y parch a fa ganddynt tuag at y dosbarth a nodwyd, nid yn nnig yn 
lleihâu^ ond o'r diwedd yn troi yn ddiystyrwch. Ac fel hyn, y mae diBTyg 
ymarferìad a Uafur yn eu difeddiannu o'r enwogrwydd a gyrhaeddasant. 

Ond nid hyna ychwaith yw y cwbl. Y mae gwybodaeth yn ddibaid yn 
myned rhagddi. Y mae rhyw rai yn wastadol yn ymgysegru yn hoUol a 
chyfangwbl i bob cangen o honi. Y mae Uawer yn cynniweirioj ac y mae 
gwybodaeth yn amlháu. Y mae dyn a gyrhaeddodd radd uchel o ddysg- 
eidiaeth, ac a ymfoddlonodd ar hyny, gan dybied ei fod iredi cyrhaedd 
dìgon^ yn lled debyg cyn hir iawn o ganfod ei fod wedi camgymeryd jrn 
fawr. Os ydyw ef wedi eistedd i lawr i orphwyso, nid ydy w gwybodaeth 
eto wedi cyrhaedd perffeithrwydd. Y mae rhyw ddadguddiadau newyddion 
yn cymeryd lle jrn feunyddiol ymhob cangen. Y mae ychydîg â^myddau 
yn gwneuthur chwyldröad hoUol yn ystâd dysgeidiaeth. Yr hyn a gyfrifid 
ychydig yn ol yn nôd uchel iawn i ymgyrhaedd eto, y mae hwnw erbyn 
hyn wâi dyfod yn Ued agos i ffon isaf yr ysgol» neu ynte wedi ei daflu o'r 
neilldu fel peth hollol ddiwerth a chyfeiliornus. Ac èrbyn hyn^ y mae yr 
hwn a dybiodd ei fod wedi gwybod a deall y cyfan — ei fod wedi meistroli 
pob gwybodaeth — ac yna a orphwysodd, gan feddwl byw ar gnwd y cynauaf 
a gasglodd, yn cael ei hun wedi ei adael ymhell, beU, yn ol. Fel hyn, y 
mae ymarferíad parhâus a diball yn hoUol anghenrheidiol i ddyn, ac yn 
meddu dylanwad grymus ar gyfansoddiad a diwylliad ei feddwl. 

Rbaid cofio, dracheín, fod gan dd^m garff yn gystal a meddwl, a hwnw 
yn meddu ei alluoedd a'i gylch príodol o weithrediadau yn ogystal a'r llall; 
ac y mae gan ymarferíad ddylanwad grymus ar y rhai hyn eto. Y mae yn 
wir nad yw corff dyn mor ardderchog ag ydyw ei feddwl ; ond y mae yn 
anmhosibl edrych hyd yn nòd amo ef heb deimlo fod urddasolrŵydd nid 
bychan yn perthyn iddo. Y mae geiríau y Salmydd yn ddigon cyfaddas 
i'w cymhwyso ato — " Ofnadwy a rhyfedd y'm gwnaed." Er mai pabell 
ydyw, yr hon a breswylir gan y meddwl— gan yr ysbryd— eto y mae cy- 
maint o wychder yn perthynu iddi ag sydd yn ei gwneyd yn drígfii 
gymhwys iddo. Nid oes ynddi ddim a all daflu un anírí ar ei phreswyl- 
ydd. Yn hytrach, y mae yn arddangos y fath gyfiddasder nes ^rr argy- 
hoeddír ni ar unwaith ei bod wedi ei darparu a'i bwríadu gan ei Hadeiladydd 
mawr yn breswylfod iddo. Ni buasai modd iddi fod yn fwy cyfleus a chy- 
mhwys at ei wasanaetb — ^i'w alluogi i weithredu yn rhydd a dilyffethair, ac 
yn gyson ä'i urddas goruchel. Ac nid oes genym ni yr un dychymyg pa 
fodd y gall y meddwl weithredu ar wahân oddiwrth y corff. Y mae eu 
perthynas mor agos — ^yn ymddangos i ni mor anhebgorol — fel nad oes 
genym un syniad pa fodd y gallwn feddwl ond drwy gymhorth ein galluoedd 
corfforol. Yn wìr, y mae ein hoU brofiad yn y byd hwn yn barod i dyst- 
iolaethu nas gallwn. Pa fodd y bydd amom yn y seÿUfa ddyfodol — y 
cyflwr hwnw ag y byddwn yn fuan iawn wedi myned iddo— hyd y dydd y 
bydd udgoro Duw yn cael ei udganu, a'r rhai a gysgant yn Uwch y ddaear 
yn deffröi, a'r enaid a'r corff pur ac anllygredìg yn ymuno eilwaith heb eu 
hysgaru mwy,— nis gwyddom ; y mae y dirgelwch hwnw heb ei ddadguddio. 
Ond yu y byd hwn, y mae ein cynneddfau corfforol yií boUol anghenrheid- 
iol cyn y gall ein meddwl weithredu. Nis gaU weled dim l\eb gymhorth 
Uygaid y corff— clywed dim heb glustiau y corff^rogU dim beb flSroenau 
y corff— archwaethu dim heb dafod y corff— na theimlo dim heb gîau y 
corff. Pa un a oes rbyw ddosbarth o feddylríthiau yn briodol wreiddiol i'r 



C^RTM TUABFBBIAJ). Ö7 

meddwl— 'nas gallasai eu derbyn drwy gymborth unrbyw gyfryngau allanol, 
— aì nad oes, nid yw yn un rban o'n bamcan presennol i ymboli. Ni a 
wyddom yn dda, pa fodd bynag, nas gall dderb^m un syniad am ddim o'r 
tu allan iddo ei bun — am agwedd gwrtbddrycbau allanol — ond drwy gyn- 
nortbwy y corff, na gweitbredu mewn un modd ond drwy ei oflfeiynoliaeth. 
Y mae y corff, a gweitbrediadau y cynneddfau corfforol^ gan byny^ o'r pwys 
mwyaf i'r meddwl. Ac eto^ mor ddibyuol ydyw y rbai byn ar ymarferiad ! 

Ar byn y dibyna tyfiant, a chryfder, a bywyd^ ei gorff. Y mae gwaban- 
iaetb mawr rbwng y gŵr canol oed â'r plentyn yn ei fabandod. Y mae y 
cyntaf yn ei gyflawn faintioli a'i gryfder^ tra y mae y llall yn eíddilyn gwan 
bycbau. Ac felly y parbasai efe bytb, oni buasai iddo ymarfer eì aelodau. 
Pe byddai angbenrbeidrẁydd am egluro byn, ni raid ond cyfeirìo at aelod 
bogyn a auafodd ei droed. Trwy ryw anbap efe a analluogwyd i'w roddi 
ar y Ilawr, ac i ymarfer ei goes, mewn cerdded^ rbedegj a neidìo, fel yr 
arferodd efe ei goes arall. Efe a dyfodd i fyny ; ac wele y mae ei boll 
aelodau yn gyfhyd a cbyfnerth^ onid yr aelod anafus — yr hwn a gadwyd 
drwy y blynyddau mewn cyfiwr diymarferiad — y mae hwnw byth yn 
parhâu yn fyr ac eiddil. Yr un fath a fuasai eì gorff oll pe cadwesid ef 
mewn cyflwr o lonyddwch didòr, os buasai efe byw. Ac nid ycbydig o 
bwys sydd i'w roddi ar yr " os" hwna. Y tebygrwydd ydy w, mai wedi marw 
y buasai ymhell cyn cyrhaedd oedran gwr ; oblegid y mae ymarferiad yn 
anghenrheidiol tuag at f^rwyd y corff. Y mae yn rhaid i'r corff gael eî 
ymysgwyd a'i gynbyrfu yn ddiball er galluogi ei ranau tumewnol i gyf- 
lawni eu gorchwylion yn Ilwyddiannus— «r cynnorthwyo cylchrediad a 
pburedd y gwaed--ac i'w alluogi i weithio allan yr elfenau afiacbus sydd 
yn ymgasglu ac yn ymgiynhöi yn ei g^&nsoddiad. Nid oes braidd ddim 
yn fwy anhebgorol nag ymarferiad, oddieithr ymborth ei hunan, er ei gadw 
yn " fyw ac yn iach." 

Y mae ymarferiad yn angbenrbeidiol hefyd er galluogi ei wahanol ael- 
odau i gyflawni eu dyledswyddau. Mor egwan a diymadferth ydyw y 
haban. Nid oes braidd un crëadur a enir ar y ddaear yn fwy wrth drugar- 



edd eraill nag ydyw ef. Nid oes ganddo yr amcan lleiaf at ddim^ nac i 
wneuthur dim. x mae yn rhaid ymboeni a Ilafurio i'w ddysgu» cyn y daw 
yn alluog i gyflawni y gwasanaeth lleiaf iddo ei bunan. Y mae ganddo 



jygaid, y mae yn wir ; ond mor araf y mae yn dyfod i'w defnyddio trwy 
sylwi ar yr byn sydd yn cymeryd Ile o'i amgylch. Y mae ganddo glust- 
iau; ond mor Ueied o effaith y mae trwst a thwrf yn ei gael amo ar y 
cjmtaf. A chynifer o fisoedd a dreiglant dros ei ben cyn y bydd yn meddu 
yr amcan Ileiaf i arogli neu archwaetbu yr byn a rod£r o'i flaen. Ond 
trwy ymarferiad — ^trẁy fynych gyflawniad o'r un peth yn feunyddiol — ^y 
mae ei sylw o'r diwedd yn cael ei ddenu — y mae ei glustiau o'r diwedd yn 
ymagor, ac yn dysgu gwabaniaethu rhwng dystawrwydd a tberfysg — a'i 
flíroenau a'i enau yn dyfod yn alluog ì gyflawni eu dyledswyddau bwytbau. 
Mor ddiamcau ydyw i wneuthur defnydd o'i ddwylaw a'i draed. Nis gall 
fantoli ei bunan i sefyll mwy nag y saif ffon ar ei phen. Ac mor araf y 
mae yn dysgn gwneuthur byny, ac yn enwedig i gerdded a rbedeg. Ond 
y mae ymarferiad yn ei alluogi o'r diwedd i gyflawni yr byn ag oedd yn 
anmhosìblrwydd ar y dechreu^ gyda'r cyflymder mwyaf ag sydd yn ddicb- 
onadwy iddo. Mor hylaw y mae ei dafod a'i ddannedd yn gwasanaethtt er 
parotôi ei ymborth yn gyfiiddas i gael ei dderbyn gan y cylla. Mor fanwl 



9S «RTM THARFK&IÀD. 

y mae yn dyfod i ffaifio barn am faintioli a phellder gwahanol wrthddvycha«« 
yn unig drwy Cfdrych amynt Ac y mae wedi cyrhaedd hyn oll drwy ym- 
arferiad. 

Ymaiferiad hefyd sydd yn ei allaogi i roddi y wybodaeih a gyrhaedda ei 
fidddwl mewn gweithredìad er ei gysur a*i ddedwyddwch yn y byd. Wrth 
edrych ar y dyn yn darllen gyàà y fath fedrusrwydd a chyâymder — 301 
cipio y geiríau ar amrantiad oddiar y llyfr — ^yn rhoddi ei sain brìodol i bob 
Uy thyren yn ddiarwybod^ ac heb yn waethaf iddo ei hun — ^yn pwyslebio 

Syda y fath bríodoldeb nes dadlenu meddwl yr awdwr, fel pe buasai efe ei 
un yn ei fynegi^— ac edrych ar y plentyn» efo ei lyfr com yn ei law, mor 
annybeny ac aflêr, ac anhylaw y mae efe yn ceisio swnio llythyrenau a 
geiríau^— y mae yn anmhosibl peidio synu at y gwahaniaeth. Neu^ ed- 
rycher ar y llanc yn ysgrífenu. Mor deg ac mor fedras y ffurfia efe eî 
lythyrenau a*i eiríau, ac mor gyílym y Uunia efe hwynt ar y papyr wrth y 
miloedd — ^heb yr orchest na'r drafferth leiaf. Nis gall yr ysgrifenydd lai 
na rhyfeddu wrth deimlo mor ddiboen y mae ei bin yn ymliŵro ar hyd y 
papyr sydd o*i flaen, ac yn trosi ei feddwl i eraiU mor gywir ac mor gyflym, 
— pan yr edrycha yn ol amo ei hun, yn hogyn chwech oed yn yr ysgol, pryd 
y rhoddwyd iddo orchymyn y waiüi gyntaf i ddyfod a'i gopi yno drannoeth 
— gynifer o dudalenau a ddyfethodd efe yn dysga Uunio strakês ; a phan 
y caniatäodd ei athraw iddo ddechreu gwneyd curve9, y fath feddwl oedd 
ganddo o hono ei hun ei fod o'r diwedd yn dechreu troi allan yn ysgrífen- 
ydd. Ond fe dreiglodd blynyddau lawer dros ei ben cyn y cyrhaeddodd i'w 
fedrusrwydd a'i gyflymder presennol ; ae ni wnaethai hyny by th heb ddygn 
a dyfal ymarferíad. Yr un modd y mae y cerddor yn dysgu chwareu ar ei 
oflerynau* ac y mae y celfyddydwr yn dysgu eigelfyddyd. Mor anhylaw 
ac afrosgo ydy w symudiadau bysedd y cyntaf pan yn dechreu ymarfer ar 
ei offerynaUy a'r fath seiniau anhynod ag aflafar a wneir ganddo,— K>nd 
aylwer ar yr un person ymhen rhai blynyddau ar ol hyny, pan y mae ei fedr- 
osrwydd a'i ragoroldeb yn hudo miloedd i'w weled a'i gly wed»— pwy fuasai 
yn dychymy^u fod yn bosibl i'r fath wahaniaeth gymeryd Ile ; ond fe'i he- 
ffeithiwyd gaii ymarferíad. Neu« edrycher ar y celfyddydwr. Byddai 
tynu cymharíaeth rhwng yr un person pan yn ymaflyd yn ei waith y diwr* 
Bod cyutaf y dechreuodd dymmor ei egwyddor-rwymiad, ft r diwrnod y 
daeth yr amser hwnw i ben, yn nesu at fod yn wrthuni. Byddai yn 
gywilydd braidd gan y person ei hunan adgofio yr hyn a fu, gan mor ddi* 
fedr a dilan ydoedd gyda'i waith. Prín yr oedd ganddo amcan pa fodd i 
ymaflyd yn ei arfau gweithio y pryd hwnw. Pe dangosid siamplau o'i 
waith ar y naill adeg a'r llall ochr yn ochr^ byddai yn ddigon i berí am- 
mheuaeth yn meddyliau yr edrychwyr o ddilysedd yr enghreifftiau ; ond 
eto, byddai yr olygfa yn un lawn o addysg. Anmhosibl fyddai taro wrth 
un enghraifft ragorach o rym ymarferíad. Hyn yn unig sydd yn perí y 
gwahaniaeth. Hyn sydd yn galluogi y Ilygaid, y dwylaw, ar traed^ i gyd- 
weithredu mor gywir a chyson, er ei alluogi i gyflawni ei waith yn dde- 
heuig a phrydferüi. Ymarferíad sydd yn galluogi y gôf i weithio yr haiam, 
a*i blygu» a'i ystumio i bob ffurf yn ol ei ddewisiad. Trwyddi hi y mae y 
eaer yn medru Ilunio y pren garw ceinciog^ a'r adeiladydd y maen hyil a^ 
lunaidd, yn gymhwys at y dyben fyddo ganddynt mewn golwg. Edrycher 
ar yr argraflydd wrth ei waidi yn casglu ac yn cysodi y Uy thyrenau. Mor 
gyflym ae mor reoiaidd y mae eì law yn ymsymud, ac yn cipio lly thyien i 



0Eni TlUWnilIAB. 99 

fyny bob ysgogiaá a wnt, gan ei tbrosi itiewn eiliad yn ei Ue jNnodol ; ac 
08 dygwydd íod y naill ly thyren wedi myned ar grwydr 1 dirîogaeth y llall, 
y mae y celfyddwr medrus bron yn sicr o'i dal*ganfod wrth " aynwyr y 
íawd/' o herwydd y mae drwy gynnefindra yn dy fod i ddeall i raddau hel- 
aeth y gwahaniaeth rhwng y naiU a'r Uall oblegid eu trwch. Ỳ mae hon 
jm aibenig yn gelfyddyd ymarferiad. Nid oes na gwybodaeth na dyqg^ er 
ea bod hwy yn &nteiaiol, ac i raddau yn anghenrheidiol, a wna ddyn yn 
argrafiydd ; y mae yn rhaid wrth flynyddoedd o ymarferiad cyn y bydd 
yn alluog i enuill ei fanu Ond i ba beth y nodwn wahanol gelfyddydau 
íel hyn ? Ac os awn ymlaen, ymha le y terfynwn ? Y mae yn sicr fod 
y naill gelfyddyd yn gofyn mwy o gywreinrwydd er ei meistroli na chelf- 
yddyd arall, eithr ni chyrhaeddir medrosrwydd mewn cymaint ag uu^ pa 
mor ayml bynag y byddo, ond drwy ymarferiad. Drwyddi hi y gallaogir 
rhai i ddarparu bwyd yn briodol i'r cylla — gwisgoedd yn drefuus am y cefit» 
— esgidiau yn gysurus am y traed — a gorchudd cyfaddas am y pen. Heb 
ymarferiad ni fyddai genym dŷ diddos cysurus i drigo ynddo. JByddem 
yn amddiíad o bob mwyniant daearol sydd genym. Pe ein hamddifedid 
o'r fendith hon, byddem yn fwy truenus na bwystfilod y goedwig* îe, elai 
ein hywyá ei hunan yn faich trwm amom. 

Y mae jrmarferíad yn dylanwadu yn rymus ar dymberau dynion. Y 
çiae yn h^ sylw cyfiredin erbyn hyn, nad oès dim unâurfiaeth i'w gael yn 
ngweithredoedd Duw — eu bod oll yn cael eu nodweddu âg amrywiaeth di* 
derfýn-f-nad oes cymaint â deilen yn hoU goedwigoedd y byd» na glaswelltyo 
yn tyfu ar hyd y ddaear, yn gwbl yr un fath. Ac nìd yw yn ddim amgen na'r 
hyn a fuasem yn ei ddysgwyl. Nid gwastraif ar ddoethineb a gallu ydyw 
cynnyrchiad yr amry wiaeth yma. Gallasaì hyny fod yn wtr, rnewn rhan, 
am ddyn, pe buasai yn aUuog i wneyd rhywbeth yn gyíTelyb. Ond am 
Dduwy y mae yn anmhosibl iddo Ef wneuüiur gormod. Y mae ei allu £f 
yn annherfynol, a'i ddoethineb yn ddiball; ac y mae yn rhaid iddo £f ben- 
tyru yr amlygiadau o hyny yn afradus, i olwg dyn, cyn y gaU gael Ue i ar- 
ddangos y trysorau anhysbyddadwy sydd ynddo. Pa ibdd bynag» os ydy w 
hyn yn wlríonedd, nid ydyw tymherau dynion yn eithríad ymblith ei weith- 
redoedd £f. Y mae y rhai hyn mor amry wiaethol ag ydyw wynebau dynion. 
Y mae tymher un yn fywiog a sydyn, ac eiddo y Uali yn siríol a hawddgar; 
eiddo y naiU yn araf a phwyUog» ac eiddo y Uall yn drwm a phruddaidd. 
Ac y maent fel hyn wrth uaturiaeth. Y mae eu hansawdd yn gwbl wa- 
hanol. Byddai dysgwyl i'r naiU weithredu a theimlo yn gymhwys yr un 
fath á*r Uall yn ynfydrwydd. Pe byddai y peth yn bosibl, efifaìth dynwarediad, 
nid natur, a fyddai hyny. Nis geUir gosod un safon — un cynUnn — wrth 
ba un y dylem fiurfio ein tymherau. Ac nid oes anghen am yr uu — y 
maent wedi eu gwneyd yn amrywiaethd, M y maent, gan Law iawr An- 
fifaeledig. Y mae prydferthwch, cyfaddasder, a daioni yn ymddangos i ni 
yn y trefniad hwn. Hyn i raddau helaeth sydd yn rhoddi gwerth àr gym- 
deithasy — yu ein gaUuogi i fwynhàu ac ymblesem y naiU yn nghwmni y 
IhiU. £r hyny, y mae gan ymarferiad ddylanwad grymus er cadw» trefnu, 
a Uywodraethu y tymherauj a'o gwneyd yn gysurus i ni ac eraiU o'n ham- 
gylch. Trwy ymarieríad y mae tymher fywiog a sydyn, naill ai yn ymoUwng 
yn wyUt ac afiywodraethus, nes myned yn boenus a phàryglos i bawb nes- 
áu at ei pherchenog, neu ynte yn cael ei chadw o fewn terfynau rhesymol. 
Trwy ymarferiad y mae y dymher siríol a hawddgarj naiU ai yn .yim4)wiig 



100 GRtM ŸlfAEFBRIAD. 

i bob yggafiider a gwegi, ac yn hudo ei meddiannydd i redeg i bob oferedd 
a âblineb, neu yn cael ei rheoli yn y íath fodd nes y mae yn cyírana ded- 
wyddwch, cvsur, a dyddanwch iddo ei hun a phawb o'i amgylch. Ac yn 
gyfielyb gyda y tymherau pwyllog a phruddaidd, — ^ymollynga y naill, trwy 
ymarferiad, i gyndjmrwydd adgas^ a'r llall i sarugrwydd annyoddefol, — neu 
ynte fe'u cedwìr i droi mewn c^feiriad gwahanol. Yn wir, y mae modd, 
drwy ymarferiad, liniaru a rheoH y tymherau mwyaf aflywodraethus; ac 
o'r tu arall, gall rhai a gyfríâd unwaith yn lled hynaws eu tymherau, drwy 
roi y firwyn iddynt^ ac arfer ymollwng yn wyneb pob esgus o gynhyrfiad, 
fyned o'r diwedd yn nodedig am eu gwyUtineb a'u sarugrwydd. 

Y mae gan ymarferíad ddylanwad mawr ar chwantau dynion. Y mae 
gormod o duedd ynom^ambell dro^ i siarad am chwantan fel pethau ag y dylid 
ymhob modd eu gochelyd — ^pethau nad yw yn gyfreithlawn i ddyn o gwbl 
eu Uochesu, ac yn enwedig cjd^rmfiurfío â hwy. Y-mae hwn yn olygiad 
annheg ar y mater. Nid yn y chwantau^ fel y cyfryw, y mae y niwed; ond 
yn y gwrthddrychau a chwennychir genym, os bydd y rhai hyny yn gyíryw 
ag a fyddo yn tueddu i ddarostwng neu halogi dyn. Y mae yr un mor bosibl 
mynwesu chwantau sydd yn oddefol a chymeradwy, ag ydyw Uochesu rhai 
anghymeradwy a halogedig. Dichon, ar yr un pryd, fod arferiad cÿffrec^ 
in yn cyfreithloni'cysylltu y drychfeddwl a nodwyd ynglỳn â'r gair ; oblegid 
felly y mae y werín yn arfer meddwl a synied am dano. Ond y mae 
gan ymarferiad ddylanwad mawr yn rheoleiddiad chwantau dynion, ac 
yn nghrëad ambeU fath o flysiau neu chwantau. Yr yd^rm weithiau 
yn gweled ymarferíad yn gallu cyíhewid archwaeth dyn yn Uwyr — ^yn 
gweled pethau ag oedd yn ffîeidd-dra anorchfygol ar y cyntaf yn dyfod yn 
%nnoneU mwyiäâd. Nid oedd dim yn fwy croes i'r teimlad ar y dechre 
na chnoi neu chwiffîo myglys; ond y mae ymarferiad yn gwneyd hyny 301 
hyfrydwch a phleser nad oes modd ei draethu. Y mae ymarferíad âg yfed 
diodydd gwirfol a meddwol yn crën chwant anniwaUadwy am danynt Nid 
oes dìm na wna y dyn sydd wedi ymarfer dîgon â hwy, er eu cael. Efe 
a'i hymddifada ei hun o bob cysuron. Sería ei deimladau yn y fath fodd 
fel y gail edrych ar y rhai anwylaf ganddo ar y ddaear yn dyoddef newyn 
a noetìmi, a phob adfydau^ ond iddo ef gael porthi ei chwantau aflywodr- 




arfer rheoli ei flysiau a'i chwantau y mae y Uall yn teimlo ei hun yn gysurus 
wrth wrthod pethau ag y mae eraUI braidd yn wallgof am dan^mt, pan y 
gwel fod ynddjmt duedd i'w niweidio mewn unrhyw fodd; ac feUy yn cael 
ei alluogi i drysorí iddo ei hun foddion i foddhâu ei chwantau mewn pethaa 
ag sýdd yn deüwng hono ei hun fel crëadur cyfrífol am ei hoU ^rmddyg- 
ìadau. 

Ond y mae ymarferíad hefyd yn carío dylanwad grymus ar egwyddoríon 
moesol y galon. Nid ydym yn teimlo fod un galwad am i ni ymyraeth 
â Duwinyddiaeth yn y fan hon, — ^i ymholi pa un a ydyw dyn wrth natur yn 
bechadur — ^yn wreiddiol Iygredig — neu nad yw ? a pha un a ydyw yn 
anghenrheidiol am waith arbenigol o eiddo Ysbryd y gras ar ei galon er 
ei dröedigaeth, ai nad yw? Ond ni a giliwn o'r neiUdu heb gyflfwrdd 
â'rpynciau yna, ac edrychwn yn hoUoI ar flfeithiau, — fel y mae dyn yn 
byw— -feUy yr edrychwn ni amo, ac wrth hyny y bamwn ansawdd ei galon. 



ÖHTM ŶMAHÍ'ERIAD. lÖl 

Âc yma^ y mae yn rhaid i uì gydnabod nas gwdsom eiioed yr uii 
dyn perfiaith dda, na'r un ychwaith yn berâaith ddrygionus. Y mae rhyw 
bethau canmoladwy i'w gweled yn nghymeriad y mwyaf annuwiol^ a rhyw 
wendidau i'w gochel iV gweled yn my wyd y mwyaf duwiol. Ni chlywsom 
ni ond am un cymeriad perifaith ar y ddaear^ ac yr oedd hwnw yn Dduw 
mewn' cnawd. Ond y mae hyn yn ddiammheuol, — y mae ymarferiad yn 
gwneyd yr annuwiol yn annuwiolach, ac y mae hefyd yn gwueyd y duwiol 
yn ddnwiolach. Gan nad pa mor annuwiol y gall dyn fynedi nid ar 
unwaith y mae yn myned feily. Nis gall gyrhaedd rhyw arbenigrwydd 
mawr mewn drygioni mewn un dydd. Y mae hadau llygredigaeth, y mae 
yn wir, yn blanedig yn ei galon, ac y maent yno yn cael dyfnder daear, a 
bono o uatur gyfaddas a chydweddol â'u hanian ; ond nid yn uuion y maent 
yn tyfu ac yn ymddangos yn brenau mawrion. Y mae yn cyrbaedd y nôd 
hwnw yn raddol, bob yn ychydig. Y mae yn ymddangos ar y dechreu yn 
flagur gwan ; ond y mae yn parhâus gynnyddu ac ymledu, nes y gwelir ef 
o'r diwedd yn ddigon uchel i dynu s^lw cyflredinoí ato. Y mae hẁna yn 
ddangosiad digon naturiol o'r duU y cynnydda dyn mewn drygioni. Rhyw 
bechodau bychain, mewn cymharíaeth^ a gyâawna efe ar y cyntaf. Digon 
prín y gellir dyweyd ar lawer adeg pa un a ydynt yn bechodau ai peidio. 
Ond y mae yn myned hyfach, hyfach — ^yn ymoUwng yn bellach^ bellach i 
lygredigaeth, nes y canfyddir ef o'r diwedd 301 adyn digon caled i sathru 
deddfau Duw a dyn gyda pherflaith ddibrísdod o dan ei draed. Ni bu daa 
ddyn yn preswylio ymhlith dynion o'r braidd mor orlawn mewn drygioni 
a chreulondeb ag ydoedd Caligula a Nero; ond nid ar unwaith y c^haedd- 
asant i'r arbenigrwydd annymunol sydd yn gysylltiedig â'u henwáú. Ar 
ddecbreuad ei deyrnasiad, fe ddangosodd Caligula gryn arwyddion o dirion- 
deb a thynerwch. Gallesid dysgwyl y buaaai yn troi allan yn deym lled 
ddjrmunol. Efe a ryddhäodd luoedd o garcharoríon y llywodraeth—- 
helaethodd derfynau awdurdod yr ynadon, a.chyfyngodd gryn lawer ar ei 
awdurdod ei hun, ragor yr hyn a fwynheid gan ei ragflaenoríaid. Yr oedd 
efe yn ymgodi yn gyflym i barch ac edmygedd ei ddeiliaid. Ond bob yn 
ychydig» efe a ddaeth yn un o'r dynion creulonaf a sangodd ddaear. £fe a 
ymwelai â'r carcharau, ac a orchymynai i'r hoU garcharoríon, pa un 
bynag a fyddent yn euog neu beidio, gael eu dwyn allan, a'u bwrw i ganol 
bwystfílod gwylltion. Ác ambell dro> pan na fyddai wedi ei foddhâu yn 
ddigon gan echryslonrwydd yr olygfa, a'i syched am waed wedi cael ei dori, 
gorchymynai i'r milwyr ruthro ar nifer o'r edrychwyr, ac wedi tynu ymaith 
eu tafodau, fel na phoenent ef â'u hymbiliau, fe'u teflid i fysg y lleiU. 
"Nid oeJd na hen nac ieuanc, na gelyn na chyfaill, yn ddiogel, fel na chy- 
merai hyfrydwch yri eu poeni a'u Uadd." Ac nid oedd Nero ychwaith yn 
fwy dideimlad ac ysgeler na dynion eraill ar y cyntaf. Efe a ddechreuodd 
ei yrfa drwy gyflawni mân-greulonderau, megys aflonyddu ar y dinasyddion 
ar hyd yr heolydd yn y nos, ac yspeilio eu tai. Ond wrth ymarfer â chreu- 
londeb, cafodd flas amo; ac ni orphwysodd nes gwiieuthur ei enw yn ddiareb 
ac yn rheg ymysg dynion. Yn gyffelyb y mae pob anfad-ddjm yn myned 
ymlaen yn ei yrfa. Trwy ymarferiad y galluogir ef i wisgo ymaith yr 
ychydig ddaioni oedd yn ei galon, nes yr ä ò'r diwedd yn ddim amgen na 
chythiaul ymgnawdoledig. 

Ond y mae ymarferiad yn gwneyd y duwiol hefyd yn dduwiolach. Er 
y dicbon fod ei fywyd yn gadwedig drwy ymorphwysiad ei enaid ar Wared- 



10$ ORTM TMARFERIAB. 

wr croeshoeliedîg yí efengyl, eto nid yw efe ar y cyntaf ond " un bach yn 
Nghrist" Plentyn bychan, egwan ydyw. Ac fel y cyfryw yr ymddygir 
ato. Y mae i gael ei borthi, ar y dechreu, fel " un bychan newydd eni ar 
ddidwyll laetb y gair." Ond yn raddol y mae yn dyfod ymlaen — yn " cyn- 
nyddu drwyddo ef/' nea y galluogir ef o'r diwedd i ymborthi ar y " bwyd 
cryf " a ddarparwyd i'r "rhai cryfion." Er y siaredir am dano yn yr ym- 
edrodd hyn a'u cyffelyb fel goddefydd, eto mewn gwirionedd gweithredydd 
ydyw ef. O herwydd gwendid ein deall y lleferir wrthym yn aml megys 
wrth blant bychain. Y mae y cristion i lafurio am wybodaeth o eiríau 
Duw ; a thrwy fynych ymarferiad â hwy— trwy fynych fyfyrio a throi dal- 
enau y Grair, y mae yn dyfod i ddeall ewyllys ei Dad yn Iled íedrus. Yn 
wir, bywyd o ymarferíad parhâua ydyw bywyd y duwiol i fod. Y mae 
temtasiynau lawer iddo i*w cyfarfod, ac nid oea modd iddo allu eu gwrth- 
aefyll» ond drwy " wìsgo am dano hoU arfogaeth Duw.'' Mor anfedrus a 
ihrwsgl y mae efe yn cyflwyno ei ddymuniadau a'i erfyniadau ger bron 
'* gor^d y nefol rad," ar y dechreu ; ond y mae efe drwy ymarferiad yn 
ennill ''hyder" yn barhftus. '* Ocheneidìau" gweiniaid oeddynt ar y cyntaf ; 
ond y mae ymarferiad yn ei alluogi o'r <üwedd i '^ymddyddan megys 
wyneb yn wyneb, fel y llefarai gŵr wrth ei gyfaül." Nid ar unwaîŵ y 
oyrhaedda efe i ênwogrwydd mewn gras nac yn nghysuron yr efengyl ; 
ond trwy ^'barhâu yn gwneuthur daionî," a thrwy ''ddyfal-barhftu mewn 
gweddi," a thrwy " aros yn ofn yr Arglwydd ar hyd y dydd," y mae efe yn 
cael ei alluogi i ymgodi yn lled uchel yn y breintiau goruchel a nodwyd, 
sydd yn perthyn yn unig i deulu Duw. 

Yn ddiau, y mae grym mewn ymarferiad. Y mae dyn yn fwy o dan 
ddylanwad yr egwyddor yma nag un arall. Nid oes dim yn fwy o fendith, 
nac yn fwy o felldith. Drwy ymarferíad, galluogir ef naill ai i esgyn i'r 
xie4 neu ì ddisgyn i ufiem. Y mae effaiúi ei ymarferíadau yn y byd hwn 
i lynii wrtbo byth. Bydded i'r gwrthddrychau y mae a wnelom â hwy yma 
fod ya gyfiyw ag na raid i ni gywilyddio eu harddel yn y dydd y dad- 
guddir dirgeloedd dynion. Y mae o'r pwys mwyaf gosod yr oes sy ^m 
codi ar y âbrdd iawn — eu cyfarwyddo i rodio Uwybrau uniondeb — eu 
" hyfibrddi ymhen eu flbrdd." Fel y cyfarwyddir hwy, felly, y mae yn 
fwy na thebyg, y rhodiant ar hyd eu bywyd. Tröer eu meddyliau i ymarfer 
â phob peth ag sydd ft thuedd ynddo i ogoneddu Duw, ac i lesftu dynion ; 
oblegid dyna yw gorchwylion mawr dyn yn y bywyd hwn. Cftnt yma 
dügoa i ymarfer âg ef, am amser; ac wedi gorphen eu dydd, cftnt dder- 
byniad croesawgar i'r breswylfa lonydd,— cftnt glywed y gwahoddiad 
cysuru8>«-i»5<Da, was da a flyddlawn, tyred i mewn i lawenydd dy Arglwydd.' 



109 



MYFYRION AR DDYNION AC AR DDONIAÜ. 

I. 
Ná ddysgwyliwch i blant dynion weled gwirionedd cyn iddo gael ei ddan# 
gOB ìddynty cany^ y mae y rhan íẁyaf yn methu ei weled ar olẁ^ ddangos. 

n. 
Gadewch i bobl eraill, os mynwch» brynu i chwi fuwch neu geíFyl ; ond 
am brynu llyfr^ neu ddewis gwraìg> na adewch ì neb famu drosoch. 

III. 

Mae y meddwl galluog, nid yn unig yn amlygu ei ddawn ei hun, ond, yn 
deffro doniau mewn eraiU ; mae dawn yn enyn dawn, fel mae y naill gan- 
wyll yn cael ei goleuo wrth oleu y ganwyll arall. 

IV. 

Beth yw eoethder chwaeth ? Tebyg ydyw i*r synwyr hwnw yn y wen- 
ynen sydd yn canfod ac yn dethol y mêl o bob blodeuyn^ ac yn gadael 
heibio y pethau difaeth. 



tile mae un dyn yn barnu oddiar reswm, cewch ugain o ddynion i famd 
âaiU ai oddiar nwyd neu ynte o herwydd fod y llîaws yn bamu felly. 

VI. 

Mae yn anhawdd iawn gan lawer dyn ddywedyd Msgwn, rhag ofniddo 
ei iselu ei hun yn ngolwg eraill ; ond cymeryd arno wybod yr hyn nad yw 
sydd yn ei iselu mewn gwiríonedd. 

VII. 

Diffyg mawr Ilawer o siaradwyr dawnus yw, nid methu myned yn ett 
blaenau, ond methu gwybod pa le i aros ar ol cychwyn. 

vin. 

Mae yn berygl i lefarwr cyhoeddus fyned i ymddiried ar ei ddawn siarad 
ac i anghofio meddwl. Byddai gan lawer nttfwy o synwyr i*w ddy^edyd, 
pe byddai ganddo îai o eiríau. 

IX. 
Gall dyn wrth ddarllen llawer fyned yn wybodus, ond nid heb feddwl 
llawer y gall fyned yn ddoeth. 

H 2 



104 IITFnilON áR 1)1)YKI0K AC AR DPONIAIT. 

X. 

O» gali *'un o'n gohebwyr" gyfansoddi traethawd mewn deuddydd, 
dylaî drachefn gymeryd un diwmod cyfan i'w ddiwygio a*i gwtogi cyn ei 
anfon ymaith at " Mr. Golygydd." 

XI. 

Mae y meddwl drwgdybus, neu y meddwl ofergoelus, )m gyflBredîn jm ün 
rhy wan i*w reaymu allan o*i ddrwgdyb neu ei ofergoeledd. 

XII. 

t'el nad yw llygad y corff wedi eî gyfaddasu i edrych yn uniongýrchol 
Är ddysgleirder yr haul, felly nid yw Ilygad y meddwl yn ddigon cryf, yn 
y byd hwn, i ddal Ilewyrch llawn y gwirionedd. 

XIII. 

Mae d^m cyhoeddus yn debyg i lechdöwr ; mae yn araf yn dríngo i ben 
yr ysgol, ond yn dyfod yn dra chyflym i lawr. 

XIV. 

Bydded pregethwr a swyddog eglwysig mor ddiargyhoedd agy byddont, 
os ä rhywun i feio ar ý naill neu y Uall, bydd hwnw yn sicr o gael plaid i 
gydsynio âg ef. 

XV. 

Mae y difeddwl yn gwneyd pleser yn waith, ond y syuwyrol yn gwneyd 
gwaith yn bleser. 

XVI. 

Gwell lawer yw i chwi gael dyn o gymeriad isel yn elyn, nag i chwi 
ei gymeryd yn gyfaill. 

XVII. 

Mae yr ieuanc yn fynych yn anghofío y gall efe fyned yn hen, ac y mae 
yr hen mor fynych yn anghofío iddo yntau ìfod unwaith yn ieuanc. 

XVIII. 

Mae rhai dynion fel y samplers a wneir gan enethod, yn deg a phryd- 
ferth ar un ochr, ond yn anghryno a gerwin ar yr ochr arall. 

XIX. 

Y crëadur sydd wedi disgyn i bwll isaf tlodì a gwarth trwy ei ymarfer- 
iad â gwlyb^rröedd meddwol, nid yw efe heb fod o ryw defnydd i'r byd ; 
canys y mae yn gwasanaethu fel mynegpost i ddangos y ffordd i ddinystr. 

XX. 

Cymhellir ambell ddyn î wneuthur cymwynas am fod hyny yn rhoi 
gradd o iselhftd ar y nèb fydd yn derbyn, a mawrhâd, wrth gwrs, amö ef 
•i hun. 



MTFTRIOM AR DDTNÍON AC AR DDOMIAU. J05 



< XXI. 



. Adwaenom rai dynion nad ydynt byth yn canmawl pobl 'eraiB end fel 
arweiniad i mewn i achwyn arnynt, nac yn achwyn arnynt eu huiuun pnd 
fel rhagymadrodd i'w canmawl eu hunain. 

XXII. 

Nid oes dim yn nôd sicrach o feddwl bychan na cheisio dynẃaredpethaa 
allanol dyn o feddwl mawr; ac» ysywaeth ! nid oes dim yn fwy cyffiredin. 

XXIII. 

Gwelwyd rhai dynion, er eu bod trwy siarad am bob peth^ ac ymyraeth 
â phob peth^ wedi eu gwneyd eu hunain yn rhad iawn, yn sýnu yn &wr am 
fod pobl yn rhoi càn Ueied o bris amynt. 

XXIT. 

Yr achos fod rhagoriaethau ymddangosiadol yn pasio mor dda yn y 
byd ydyw, fod rhagoriaethau gwirioneddol mor anfynych yn agos i'w 
cymharu wrthynt. 

XXV. 

' Mae dyn yn dueddol i addef ei feiau yn y rhif lì'osog^ ac i'w gwadu yn y 
rhif unigol. 

XXTI. 

Y peth cyntaf gan lawer o ddynion yw yr ochr a gymerant; ail beth 
gandaynt yw y rhesymau sydd i'w rhoddi dros yr ochr hono. 

XXVII. 

Anaml iawn y mae dynion yn dygwydd siarad yn wael am danynt eu 
hunain ond mewn Ue y bydd pob tebygrwydd y cánt eu gwrthddyweyd. 

XXTIII. 

Mae y siaradwr didaw yn dangos Uai o synwyr na physgodyn coços^ gan 
nad yw hwnw by th yn agor ei enau ond pan mae y Uanw yn dyfod i mewn. 

XXIX. 

Dylai merch sydd yn hoff o siarad Ilawer gael dyn mûd a byddar yn ẁr 
iddi, gan y cai felly yr holl siarad iddi ei hun, heb neb i'w rfawystro. 

xxz. 

Meddygon, meddir, yw y rhaî salwaf i famu am en hanhwylderau eu 
hunain ; ac felly awdwyr, pa un ai mewn rhyddiaeth ai barddoniaetb, y w y 
rhai angbymhwy saf i fod yn feimiaid ar eu gwaith eu hunain. 

XXXI. 

Nid oes neb yn fwy diallu i fyw yn gysums na hen lanc yn ei dý ei 
hun heb chwaer ofalus i edrych ar ei ôl. 



106 MTPTRION AR DDTNION AC AR DDONIAU. 

XZXII« 

Dyn inffodas ac anbapoB yw hwnw y mae ynddo ys(a aflonydd am wybo^ 
hdyntoedd pobl eraiU. 

XXXIII. 

Arian wedi eu bìr gadw, pan unwaith y cânt awyr a rbyddid, a ebedant 
ymaith i bob cyfeiríacL 

XXXIT. 

Nid oes un dyn yn annibynol, a siarad yn fanylaidd. Gall y ciydd, os 
dewisa, orfodi y pendefig i gerdded yn nbraed ei bosanau. 



Y mae teulu yn debyg ì awrlais, lle mae gan bob olwyn ryw swydd i'w 
cbyflawni, a Ue mae y Ueiaf^ pan beb fod yn ei lle, yn anbwyluso y cwbl, 

XXXTI. 

Dylai dyn ddewis gwraig wrtb ei glustiau yn llawer mwy nag wrth ei 
lygaid, 

XXKTII. 

Dyn yw yr unig anifail sydd yn arfer yfed heb fod yn sychedig. 

XXXTIII. 

Yr un egwyddor lygredig ag sydd yn arwain ihai dynîon penrbydd i 
ddywedyd, '' Nid oes un Duw," sydd yn peri i rai eraiU sydd eto beb gyr« 
haedd cymaint o addfedrwydd mewn anouwioldeb^ ddywedyd yn erbyn yr 
athrawiaeth am fanybrwydd rhagluniaeth Duw. 

XXXIX. 

Nid yw y rhan íwyaf o'r hyn a elwir yn feddyliau gwreiddiol mewn 
awdwr neu bregethwr yn ddim amgen^ o ran sylwedd, na syniadau a aeth- 
ant trwy ymenyddiau myrdd o bobl o'r blaen, ond eu bod heb eu tiaetbu 
moi gryno a grymus, os traeihwyd hwy o gwbl. 

XIi. 

Yr areitbiwr dfeìthiol yw hwnw sydd á'i feddwl wedi ei lyncu i fyny yn 
ei bwnc^ ac nid yn manylu yn drafiertbus ynghylch dull y traddodiad. 

XI*I. 

Mae Ilawer o^ dynion goreu a fu yn y byd erioed wedi by w a marw 
i|iewn anenwogrwydd, ac nid yw eu henwau ar gael ond yn llyfr cofiadwr- 
iaeth Dm. Ond darllenir bwnw ar gyhoedd yr holl fydoedd eto ; ac yoa 
cânt enw ymbob man ac am byth. 



107 



SAESON YN ESGOBION YN NGHYMRÜ, 

lOn ihe lnea![)0dienoyf Folfy, and 8in of a "Babrartan Epjboopais'' in a Chritt-^ 
ian Prineipality^ being a Frotetí againtt the Jüeaal^ Uncanonieal^ and 27n> 
chriêtian íntrusion into ihe Fpiscopal Seee in Waíee, of Fretatee unable to 
discharge the Neceêsary Duties of meir Office. By Zoejsì Williamb^ AM^ 
Oxon.f ÁrGhdeacon of Uardigan, London: Hughes and Butler]. 

" Cas gŵr ni charo j wlad a*i maco," medd un o hen ddiarebion y Cymrj. 
Pa le bynag y gwelir y casddyn hwnw, amlwg ydyw fod hybarch Arch- 
ddiacon Ceredigion yn eithaf pell oddiwrth y fath un. Y mae Mr. Wil» 
liams yn cael ei restru yn gyfiawn ymysg y rhai penaf o ysgoleigion a 
heuafiaethwyr ein teymas; a chafodd ddeniadau a themtasiynau ddigon i 
wadu Cymru a Cbymraeg. Ond y mae efe yn para yn fiyddlawn i geisio 
daioni i wlad ei dadau, ac yu gwneyd ei oreu i gywire prophwydoliaeth 
Taliesin am ei genedl dros byth, " Eu hiaith a gadwant.'* Trwy ei ysgrif* 
eniadau dysgedig, yn enwedig ei *' Gomer," a'i *' Essays on Farious Sub" 
jects,'* y mae efe wedi dadlenu urddas a rhagorìaethau y Gymraeg i 
lênogion y Saeson a chenedloedd eraill, gan brofi yn anwadadwy ei bod yn 
deilwng o bob anrhydedd ac anllygredigaeth. Gwelir weithiau ieithyddwyr 
mawrìon ac ysgoleigion enwog yn aros gyda phenddysg diddyben ac anym- 
arferadwy, yn eu difyru eu hunain ac heb lesau neb a u hefrydiau clasurol ; 
eithr nid gyda y cyfiyw ddosbarth yr erys yr Archddiacon Williams ; canys 
y mae ei ben, ei galon» a'i law yn gysegredig i wasanaethu ei genedlaeth. 
Jîid yw ei gydnabyddiaeth â " blynyddoedd yr hen oesau" yn ei rwystro i 
gymeryd syí w ar amgylchiadau a rheidiau yr oes hon ; ac, *' o bob sain ac 
o bawb sydd," at yr Omeraeg a'r bobl sydd yn ei siarad, y mae ei feddwl^ 
dybygid, yn rhedeg fynychaf ac yn aros hwyaf. Mae y Ilyfiryn sydd yn 
awr ger ein bron ^n arddangos Cymro diledryw^ gonest ei galon, cràff ei 
olwg» a grymus ei lafar, un a ddywed ei feddwl yn ol fel y mae yn gweled 
ac yn teimlo, heb ofni wyneb dyn. Gwelir ei fod fel Eglwyswr, fel yr oedd 
yn naturìol dysgwyl, yn caru yr Eglwys y mae yn swyddwr arddunedig 
ynddi, tra y mae fel gwir Frythoniad yn caru hen iaith y Brython, 
'^' caugeniaith gysefin (fely dywed) o*r ìaith Indo-Ewropëaidd fawreadus;** 
a chan fod uchelwyr yn ceisio attegu eu Heglwys yn y Dyivysogaeth ar 
draul y Gymraeg, mae yn cŵyno yn chwerw wrth weled yr Eglwys Sef- 
ydledig yn ei dyfetha ei hun yn Nghymru. 

Mae teitl y llyfr, fel y canfyddir uchod, agos yn ymresymiad cyfiawn 
ynddo ei hun ; ac yn dangos fod yr awdwr yn myned at ei bwnc o ddifrif, 
Ni a roddwn i'n darllenwyr frâs olwg ar gynnwysiad y gwaith, heb chwan- 
egu ond ychydig sylwadau o'r eiddom ein hunain. Cynnwysa bump o Iyth- 
yrau, y pedwar cyntaf o ba rai a gyhoeddwyd yn y Carnarvon Herald^ 
gyda yr enw *^ Brawdol/' oll ar y testun, " Esgobion Seisonig mewn Es- 
gobaethau Cymreig." Yn nechreu y Uythyr cyntaf, mae yr awdwr parch- 
edig yn ymosod ar ei bwnc rhag blaen^ heb un matb o ragymadrodd/ gan 
ddyweyd, " Mae yn Ilawn bryd i*r cwestiwn gael ei benderfynu gan y 



108 SAESON TN ES60BI0N TN NGHYMRU. 

cyffiredin, pa un a ydyw y penodiad i Esgobaetban Cymru o glerigwyr 
Seisonig, hollol anghymhwys i gyflawni ei dyledswyddau llëol trwy arfer- 
ìon blaenorol o anwybodaeth a rhagfamau dyfnreddfol^ i beidio neu i bar- 
hâu er gwarthrudd i synwyr cyffrediu a sarhâd i'r Dywysogaeth." Y prif 
reswm^ medd efe, a ddygir ymlaen, ymysg pobl fawr Llundain dros y cyf- 
ryw benodiad chwithig ac anghyson ydyw y dymunoldeb o oruchafiaeth y 
Saesoneg ar y Gymraeg^ fel na byddo dim rhwystr ar fibrdd yr undeb 
agosaf rhwng Cymru a Saeson. Fe fyddai hyny yù beth dîgon cysurus, 
addefa ein hawdwr, pe gellid ei gwblhâu trwy fodd ac ewyllys da y naill 
genedl a'r llall. Oud nis gellir gwneyd h^my. Mae y Cymro yn etifeddu 
bddiwrth linell hir o henafiaid seiniau Ileisiol a hynodion cydseiniol penodol 
sydd yn ei luddias rhag efelychu yn Ilwyddiannus ddywed-ddull iaith es- 
tronol iV glustiau. Nid oes dim ond amser yn unig, gyda chyfundeb o 
amgylchiadau ffafrìol eraill^ a all symud yr attalglawdd naturiol hwn^ a 
gwneuthur dwy genedl fuont yn ysgaredig mor hir, i fod o un wefus a 
thafod. Daeth Llywodraeth Lloegr, yn enwedig ar ol dyfodiad Teulu 
Hanoyer i'r orsedd, yn rhy ddiamynedd i aros wrth waith amser^ a medd- 
yliasant mai un peth mawr a dueddai at daflu heibio y Gymraeg a fyddai 
bod yr holl urddasolion eglwysig yn Nghymru yn Saeson pur. Yr oedd 
corff'mawr y pendefígion a'r prif foneddwyr yn y Dywysogaeth yn bleîdiol 
i hynyma» gan eu bod hwy wedi dyfod yn dra Seisnigaidd eu hunain. Ond 
yr oeddynt yn methu cael Hì'aws y bobl i ymgymeryd â'r ysgogiad hwn ; 
ac oddiytná y mae fod Ilai o gyfundeb, cydfeddwl^ a chydweithrediad rhwng 
y bobl â'r gwŷr mawrion yn Nghymru, nag sydd rhwng y cyfryw ddos- 
bartfaiadau yn Lloegr. Canlyniad y gyfnndrefn hon oedd iselhâd y corff o 
offeiriaid yn Nghymru, y rhai, yn enwedig tua chanol a diwedd y ganrif 
ddiweddaC nid anrhydeddid gan y mawrion, ac ni pherchid gan y bobl. 
Nid oedd gweinidogaeth y clerigwyr a osodid arnynt gan eu harolygwyr 
estronol, yn gwneyd y tro gan y Cymry ; ac oddiyma y cychwynodd yr 
ysgogiad/ sydd wedi dybenu mewn gwneuthur pum rhan o chwech o*r bobl- 
ogaeth sydd yn siarad Cymraeg yn YmneiIIduwyr. 

Felly, fel pwnc o ddyfais wladol, gwelir fod trawsymwthiad esgobion o 
Saeson i esgobaethau Cymreig, yn hollol fethiant, os y nòd ydoedd prysuro 
yr amser i'r Cymro ymwrthod â'i iaith a'i lênyddiaeth frodorol, a dyfod yn 
Sais undafodog. Cyn sefydliad y Diwygiad ÌProtestanaidd yn y wlad hon, 
nid oedd o nemor bwys pa un a ydoedd esgob Pabaidd yn gydnabyddus 
ft îaith siaradedig y bobl yr oedd yn dal arolygiad ysbrydol arnynt, ai 
peidîo, — ^gan fod y sacramentau yn cael eu gweinyddu, ac addoliad yn cael 
ei gadw, yn yr hen Ladin barchus, yr hon, fel y credid yn gyffredin, yr 
oedd y seintiau yn dewis cael eu cyfarch ynddi, ac oedd yn arswyd arbenìg 
i'r ysbrydion drwg. Ond erbyn y dyddiau hyn, y mae synwyr cyffredin 
yn mynu gwrandawiad, hyd yn nôd yn y gwledydd Pabaidd mwyaf rhag- 
íamllyd, fel y byddai yn bur anhawdd cael esgob yn eglwys Rhufain heb 
fedru yn hyawdl gyfarch pobl eî esgobaeth yn eu hiaith gynnwynol eu hun- 
ain. Nid yw yn debyg y gallai Ymherawdwr Awstria, pe felly y byddai 
eî duedd, Iwyddo i gael gan y Pab gydsynio i osod offeiriad o d'afodiaith 
Âllmaenaidd yn esgob yn un parth o Italy. 

Yr oedd yr awdwr rywbryd yn ddiweddar yn ymddyddan â chyfreithîwr 
eglwysyddol o enwogrwydd ar y mater hwn, pan yr oedd hwnw yn synu, ac 
yn gofyn pa fodd nad ydoedd gweîthrediad niweidiol y gyfundrefn ^an sylw — 



SàESON tn esgobion yn nghtmru. 109 

pe yn drifn o gwbl — ^yn fwy adnabyddus, ac yn cael ei wasgu ar sylw y 
Uywodraetb. Yr oedd yr ateb i'r perwyl canlynol : — 

*' Y mae y olerigwyr gweithiol yn Nghymra, o lierwydd tlodi y bywioliaethaui yn 
ddibynol yn gyffredln ar eu hesgob, gan yr hwn yn unig y mae yr awdurdod o ben- 
derfynu pa un a gaiff y rheolau am breswyliad olerigwr yn ei blwyf eu gosod mewn 
grym neu ynte eu Uaoio er mwyn oyfieuadray a pha un a gaiff dau wasanaeth ar y 
Sabbath eu hestyn 1 bob plwyf, neu randiroedd mawrìon eu eyfyngu at un gwasanaethy 
gyda llawer o bynciau eraìll ynghylch amlblwyfogaeth, &c. Ar bob achlysur o*r fath 
y mae llawer yn dibynu ar y wedd ffafriol neu anfiafrìol yr edrychir ar y person gan 
yresgob. Cafodd y wlad gipolwg ar sefyllfa wirioneddol y cyf^yw bethau mewn 
esgobaeth Gymreig oddiwrth ysgrifau anfwyn esgob presennol Bangor, pan y tybiodd 
fod derìgwr anffodus wedi gwrthdystio yn erbyn yr hyn a famai yr esgob yn ymar- 
ferìad iachusol o arolygiaeth esgobol gyda y cyfryw achosion. 

'' Yn yr ail le, nìd y w ein mawrìon, a siarad yn gyffredinol, o herwydd rhesymau 
na byddai yu ddymunol eu crybwyll, yn bleidiol i feitìiriniad iaith a llênyddiaeth y 
Cymry, a byddent yn bur barod i'w trosglwyddo i Iwyr ebargofiant. Maent fel dos- 
barth yn hoUol anwybodus o'r naill a'r llall, ac yn edrych yn eiddigus ar bob pregeth- 
wr Cymreig poblogaidd fel un yn dilyn yn gíos yn nghamrau y clerìgwyr hyawdl 
hyny a adfywiasant y marwor o grefydd yn Nghymru oedd ar ddiffodd, pan yr oedd 
yr eglwys wedi suddo i segurdod a ffurfioldeb, a'r hen ymneillduwyr uniongred, yn 
enwedig y Presbyterìaid anghydffurfiol, wedi adfeilio i Ariaeth a Sosiniaeth. 

" Yn y trydydd lle, y mae corff mawr y bobl yn Nghymru wedi yniadael âg eglwys 
y olerìgwyr, yr eagobion, a'r gwŷr mawrion, ac wedi dyfod yn gorff ymneiUduol 
gweithgar. Mae yn dda gan eu harweinwyr weled sefyllfa bresennol pethau, ac ni 
wnftnt hwy byth ein cynnorthwyo i symud yr ymarferiadau gwyrgam sydd yn clofiOi 
ac anurddo yr Eglwys Sefydledig a'i gweinidogaeth slafaidd. ma» pob penodiad o 
esgob anaUuog i ddal cymdeithas â phobl ei esgobaeth, o herwydd anwybodaeth o'u 
hiaìth, neu arferìon sefydlog blaenorol, yn oael edryoh amo gan yr hoU YmneiUduwyr 
fel elfen newydd o nerth iddynt hwy, ac o wendid i'r eglwys. Y oanlyniad oyffiredin- 
ol, o herwydd ofnau y clerìgwyr, dideimladrwydd y gwŷr mawrìon, y difÿg o fewii 
yr eglwys o unrhyw ymarferiadau iachusol o hawUau y Ueygion, ao ymfoddloniad 
gelynol a dy&tawrwydd bwriadol YmneiUduwyr o bob enwad, ydy w, nad oes obaith 
am unrhy w wrthdystiad o Oymru at y Uy wodraeth, na deiseb i'r Senedd ar yr aohos.'* 

Yr oedd y cyfreitbiwr eglwysyddol yn sylwi dracbefn y dylid gwasgu ar 
gydwybodau y Saesou o esgobion yn Nghymru, y pecbadurusrwydd o ym- 
gymeryd â gofal pwysig y gwyddent bwy eu bunain nad oeddynt yn 
gymhwys iddo. Oud yr oedd yr awdwr mewn atebiad yn dywedyd tod 
tynerwcb cydwybod yn amrywio yn ol gwabanol gyfansoddiadau ac ardy- 
mberau ; ac nid oedd yn ymddangos fod Dr. Sbort, esgob Llanelwy^ a'i 
frodyr esgubol yn Ngbymru, yn meddu yr un fatb gydwybod â'r eiddo Dr, 
Cbalmers, yr hwn a ymadawodd âg Eglwys Scotland, er ei le ucbel ynddi, 
a'r elw oedd yn dyfod iddo oddiwrtbi, yn hytracb na gadael i gyfraîtb na 
dim halogì ei gydwybod. Mae penodi Saeson yn esgobion yn Ngbymru yn 
beth angbristionogol, a gwrtbwyneb i ddysgyblaeth sylfaenol Eglwys Loegr; 
ond pe profìd byny mewn ìlys gwladol» nid yw yn debyg yr ymwrtbodai 
yr un oY esgobion â ffynuonell eu helw. Y mae y cyíiryw benodiad, yn 
wir, yn afresymol i*r eitbaf : 

"Pe byddai i ryw Brifweînidog dyfodol, oddiar fympwy y foment, benodi olerìgwr 
Protestanaidd Ffrengig, yn ŵr cyfrìfol, oddeutu deng mlwydd a deugain oed, heb 
fedru siarad gair o Saesoneg, ao yn hoUol anwybodus o arferìon a rhagfarnau y Saeson, 
i esgobaeth Llandain, geUid dwyn ymlaen yr un rhesymau teg yr olwg o blaid y pen- 
odiad ag a ddygìr ymlaen yo gyffredin o blaid Esgobion o Saeson mewn Esgobaethau 
Cymraeg. GelUd dywedyd fod yr iaith Ffrengig yn iaith y Llys a'r bendefigaeth, fod 
y rhai oU a gawsant addysgiad da yn gallu ei siarad a'i darUen yn rhwydd, a bod hyâ 
yn nôd plant y dosbarthiadau canolradd yn ei dysgu yn brysur. Nid yw y bobl sydd 
yn ei gwrthwynebu ao yn «nwybodus o honi ona gwerìnoa— -neu YnmeiUdawyr difoes 



110 SÁBSON TN ESŴOBION TN NGHTMRU. 

■▼dd yii ctaâtt jt eglwys m ya hoffi jpregetiìwyr o f ath Spoi^iL Hel^w Jbgroyi caie 
yr hollgenadon gwladol tramor a dyeitbnaid urddasol a ddaethant drosodd o wledydÀ 
eraill yn feistriaid yn y Ffrengaeg, a da fyddai ganddynt hwy wrandaw ar yr eegob 
yn ett cyfarah yn hyawdl yn yr iaith hono, ào, Ond beth • ddyw«dai John Bull 
wrth y f ath TetijmBa. ì A f oddlonai efe amynt^ ao a dderbyniaî efe y Protestent 
Ffrengig, uniongred ymhob pwno ond difiygiol yn y Saeeoneg? Ni a wyddom na 
wnai ; efe a ohwarddai am ben y fatìi dwyllreaymau, ac a anf onai y Ffranowr yn faaa 
at ei bobl ei httn. Ond gallai y prelad dyeithr hanner oant oed wneyd yr hyn a 
tjdáBÌ yn fwy tramgwyddus fyth na siarad iaith Ffrengig bur. Efe a allai, nuU ai 
oddiar ystyriaethau oydwyboaol neu oddiar awydd i wneyd ei hun yn boblogaidd, 
ymostwng yn yr oedran pell hwnw i ddyagu Saesoneg^ ao i gyfanaoddi a thnädodi 
pregethau yn yr iaith hono. Os felly, byddai yn oymhell miloedd i fawiygu ei 
ieithwedd a'i gynaniad, ac i ddywedyd yn faldodos ei fod yn siarad Saesoneg fel 
brodor, ìe yn well na'r rhan fwyaf o'r Saeson eu hunain. Eithr, ai féUy y byddal ? 
Oni fyddai pob Sais yn meddu ar glust yn teimlo yn wrthwyneb i dônaa, aoeniadsti, a 
diBÿgion oydseinioi hollol estronol ae anseisonig ? Oadawaf y pwnc i £arn benMiiol 
pob dyn sydd yn alluog i benderfynu y oyfiyw fater." 

Yn yr ail lythyr, mae yr Ârchddìacon yn profí nad yw yn bosibl i Sais 
gyflawnì dyledswyddau pwysig swydd esgob yn Nghymru. Mae cyfraiih 
Lloegr a ffdrflywodraeth yr eglwys, wedi arddodi ar yr esgob, a'r esgob yn 
unig, y swyddogaethau o ordeiniad, neu dderbyniad i urddau sanctaidd 
weinidogîpn ienainc yr efëngyl — o sefydliad, neu dderbyniad gweinidogioa 
ordeiniedig i blwyfoliaethau neu guradiaethau — ac o gonffirmasiwn, neu 
dderbyniad i lawn gymundeb yr eglwys ''y sawl a fedyddiwyd ac a ddaethant 
î oedran pwyll." Yr esgob yn uuig sydd i benderfynu a ydyw y neb a 
gyflwynir i blwyf neillduol yn gymhwys i weinidogaethu i'r bobl yno fel 
ag i iidlu gosod allan yn efleithiol iddynt foddion gras a gobaith gogoniant 
Ac os na bydd yr esgob yn abl i benderfynu ynghylch cymhwysder neu 
anghymhwysder y cyfryw un o herwydd '* g^all iaith/* y mae efe yn dal 
swydd nad oes ynddo addasrwydd iddi. Mae dau o esgobion presennol 
Cymru, y rhai y tybir eu bod yn medru rhy wfaint o Gymraeg, wedi dangos 
yn ymarferol yr anaddasrwydd hwn. Darfu i dadog neu noddwr penodol yn 
Sir Forganwg gyflwyno Sais î fywioliaeth eglwysig, yr hwn nad oedd yn 
cymeryd amo ei fod yn gydnabyddus â'r iaith a siaredid fwyaf yno. 
Gwrthododd yr esgob gadamfaäu y penodiad. Yna y tadog a gyflwjmodd 
un arall, yr hwn, beth bynag oedd ei angh^rmhwysderau o ran pethau 
eraill, na ihybid yn ddifiygiol yn ei wybodaeth o'r Gymraeg ; ond pan 
gafodd ei hoH gan gaplan Cymreig yr esgob, yr oedd yn methu ateb ; ac 
yntau gan hyny a wrthodwyd. Y noddwr ar hyn a apeliodd at yr arch- 
esgob, yr hwn a wrandawodd ar yr apeliad, ac a anfonodd y person cyf- 
Iwynedig i Lanbedr, i gael ei ad-holi gan benaeth y coleg. Bu yr aìl arhd- 
iaa hwn yn llwyddìannus ; ac yr oedd yr ymgeisydd yn gadael Llanbedr 
gyd&g ysgrifendyst o lawnodiad Dr. Llewelyn yn sicrhâu ei fod yn berflaith 
gydnabyddus âV iaith Gymraeg ! Y canlynìad a fu i'r Esgob OHphant, 
wedi clywed oddiwrth yr archesgob, sefydlu yn y fywioliaeth y person 
hwnw yr oedd ei gaplan ei hun wedi ei gyhoeddi yn anghymhwys i'w dal. 
Patran arall a gyflwyuodd i blwyf yn Sir Benfro ei frawd ei hun, yr hwn 
na feraid yn gyífredin yn un cyfarwydd yn y Gymraeg. I benderfynu y 
pwnc hwn, penododd Esgob Tyddewi dri chlerígwr, tra adnabyddus am eu 
medr a'u cywirdeb, i arholi y brawd hwnw, y rhai a gydbenderfynasaut «r 
ei anghyínhwysder ieitfayddol ; a'r esgob a dderbyniodd eu bara ac a weith* 
redodd arni. Y cyflwynedig a'i noddwr hwythau a apeliasant at yr arch- 
esgob, yt hwn a anfonodd y gŵr plwyfgyflwynedig i Fangor i gael ei holî 



»AESON TN SS60BI0N TN N6HTMRU. 111 

gan y fieer yno, a hwnw a roes iddo y eêrtijieaie anghéiirheidiol; a'resgd» 
yn y diwedd a'i sefydlodd yn ei blwyf. Càn belled ag yr ydys yn gwybod, 
darfu i Dr. 01ivant ymostwng mewn dystawrwydd. Ond Dr. Thirlwall a 
«nfonodd wrthdystiad difywyd at yr archesgob, yr hwn a gyhoeddwyd yn 
y Titnes, a dyna ben ar y drafodaeth. Yr oedd rhyw ychydig o glerígwyr 
meddylgar yn barod i feddwl fod rhai achosion dirgel yn attal by wiogrwydd 
yr ysgogiadaa hyn. Anhawdd oedd ganddynt gredu y buasai yn hawdd gan 
Bríflywydd Coleg St. Dewi groesi y penderfyniad y daethai Cymro llawer 
gwell nag efe ei hun iddo, pe buasai hyny yn debyg o fod yn anfoddbäol 
i'w hen gyfaill a'i gydathraw gynt, Esgob Llandâf ; a thybid fod yn rhaid 
i ryw reswm hanfodi yn rhywle am ddystawrwydd Dr. Thírlwall yn Nhý yr « 
Ârglwyddi ar bwnc oedd yn cyôwrdd â'i awdurdod ysbrydol fel esgob> tra 
y btt mor hael ar eirían ac ysgrífeniadau i brofí ei hawl i gysegru nea beidio 
cysegru mynwent newydd yn ol ei ewyllys ei hun. Ond pa nn bynag a 
ydoedd yr ammheuou am ddifiuantrwydd y ddau brelad yn yr hyn a nodwyd 
yn ddisail nen beidio, y maent hwy yn eu hymddygiad yn hyn wedi cyffesu yn 
' gyhoeddoB eu hanalluogrwydd i gyfíawui un o'u dyledswyddau pwysicaf îel 
arolygwyr ysbrydol y dosbarthiadau a ymddiríedwyd i'w gofal. 

Dyna y ddefod o gonffirmasiwn, hefyd, yr hon nad oes neb ond yr eagob 
yn unig i'w chyflawni. Llawer sydd wedi clywed, mewn eglwysi yn Ngog- 
ledd a Deherìdir Cymru, yr esgob yn brygawthan (gair yr Archddiacon ei 
hon yff jabbering) mewn iaith ddyeithr i bobl ieuainc a ddygwyd o'i flaen 
i'w conffinnio yn y ffyáà mewn anghydâíurfiad â*r XXiy Ërthygl, yr hon 
sydd yn gofyn " am lefaru yn y gynnulleidfa y cyfryw dafodiaith ag a 
ddeallor bobl/' gan ddywedyd, ''Peth llwyr wrthwyneb i Air Duw, ac i 
arfer y bríf eglwys gynt, y w, gwedd'ío yn gyhoedd yn yr eglwys, neu min* 
istrío'r sacramentaa mewn tafodiaith ni bo'r bobl yn ei deall." 

Mae y rhelyw o'r ail lythyr yn neillduedig i amgylchiad Dr. Short, esgob 
Llanelwy, ymddygiad yr hwu, yn ei waith yn derbjm yr esgobaeth hono, 
sydd, meddir, yn fwy tramgwyddus na'r eiddo y Saeson eraill a ddaetìiant 
yn esgobion i Gymru, gan y gwyddai efe am y penderfyniad a wnaed gan 
í)ỳ y CyfFredin yn y Senedd Ddìwygiedig gyntaf, a'r hwn, er na chadam* 
häwyd mohono gan Dŷ yr Arglwyddi, sydd yn profi beth y w bam ddiduedd 
blaenion boneddwyr eiu teymas ar y mater dan sylw, sef—- nad oedd neb i 
gael eu^penodi i esgobaethau Cymreig heb fod yn drwyadl gydnabyddus 
â'r Gymraeg. Gwyddai hefyd, oddiwrth y papyrau blyneddol a gyhoeddid 
gan gymdeithas o glerígwyr Cymreig yn byw yn swydd Gaerefrog, beth 
oedd syniadau ofieiriaid o Gymry ar yr achos. Ond yn ngwyneb y pethau 
hyn, yr oedd efe yn ddigon hyf, yn Sais heb fedru dim Cymraeg, i ddy- 
weyd ei fod yn credu fod ei alwad i esgobaeth Llanelwy yn beth oedd ''yn 
ol ewyllys ein Harglwydd lesu Gríst," ac felly efe a symudodd oddiwrth 
" beth da" yn Manaw, at beth gwell yn hyfryd Ddyfiiyn Clwydj ''heb ofyn 
dim er mwyn cydwybod." 

Profir yn y trydydd llythyr nad oedd sylfaenwyr Eglwys Loegr, y rhaî 
a roddasant i Gymru y Bibl a'r Llyfr Gweddi Gyflredin yn ei hiaith ei 
hun, eríoed yn golygu i ddynion anwybodus hyd yn nôd o elfenau yr iaith 
hoBO gael eu hanfon at y Cymry, fel y rhai cymhwysaf i esbonio a chadw 
yn en purdeb y darlleniadau byny. Gynt yr oedd esgobion Llandâf, Tỳ«* 
ddewi^ Llanelwy, Bangor, a Henfibrdd yn gallu siarad Cymraeg, a phe- 
nodwyd hwy a'u holynwyr gan y goron i ofalu am gadwiaeth bur y cyfieith« 



112 SAB80N TN E860BI0N TN NGHTMRCT. 

iad awdnrdodedìg o'r Ysgrjthyrau a gwasanaetli yr eglwys yn hea ìaìth y 
Cymry ; ond er ys cant a hanner o âynyddoedd bellach, nid oes nn o'r rhai 
y mae y fiith siars yn orphwysedig amynt yn deall yr iaith. Yn yr argraff- 
iadau cyntaf o*r Llyfr Gweddi Gyfiredin, ceir y dreín am' ordeinio a chy« 
segru esgobion yn gyfieitbedig i'r Gymraeg, gydag hysbysiad yn cyfreith* 
loni unrhyw esgob i weithredu yn Ue yr archesgob, pan o herwydd unrhyw 
reswm digonol nas gallasai efe ei hunan weithredu^ megys, er esiampU pan 
nad allai efe gyflawni gwasanaeth y cysegriad o herwydd mai yn Gymraeg 
yr oedd yn ganonaidd a phriodol ei aiferyd yn gysylltiedig â chysegru 
esgob i Gymru. Buasai yr hen bobl dda a duwiol a syl&enasant yr 
eglwys mor barod i ddychymygu am fudan yn esgob ag am Sais i gael 
esgobaeth yn Nghymru. Ond daeth ysbryd arall, ac un o'r drwg, i ddy* 
lanwadu ar lywodraethwyr Ëglwys Loegr ; daeth credo pabaidd yr olyn- 
iaeth apostolaidd i fn, a Uygriadau eraiil a godasant eu penau, ac yn y 
cyfamser andwywyd yr eglwys yn Nghymru trwy benodi Saeson yn ben- 
aethiaid arni ; ac felly hyd y dydd hwn penodir yn esgobion yn Nghymru 
ddynion difiygiol o'r wybodaeth sydd yn anghenrheidiol at gy flawniadeffeith- 
iol o ddyledswyddau eu swyddogaeth. Nis gallasai Dr. Short gymeryd 
meddiant o'i esgobaeth bresennol heb ddywedyd yn gyhoeddus eì fod yn 
cródu iddo gael ei alw gan yr Ysbryd Glân^ ac yn ol ewyllys lesu Grìst, i 
fod yn esgob Llanelwy ; ac eto y mae efe er ys deng mlyoedd beUach yn 
profi trwy y parhâd o'i anghymhwysder ieithyddol mai nid yr Ysbryd Glán 
a'i galwodd i Lanelwy, onidê fe fuasai yn rhoddi iddo y donìau anghenrheid^ 
iol i gyflawni dyledswyddau cyfiredin ei swydd. 

Mae y pedwerydd Uythyr yn cyflëu rhesymau ysgrythyrol anwrthwyn* 
ol yn erbyn yr esgobyddiaeth estronol ac anghyfiaith, wedi eu c^rmeryd 
allan yn benaf o Iythyrau Paul at y Rhufeiniaid a'r Corìnthiaid, a'u cy« 
mhwyso at y rhai a elwir yn Wir Barchedig Dadau y r Ëglwys yn Nghjrmru. 
Mae yr awdwr yn myned yn achlysurol am arfogaeth i leoedd eraill ; ae 
weithiau yn defnyddio y watwareg lymaf, mewn modd hanner cellweirus 
chwi a dybygech^ i anfou ei ymresymiadau adref. Mor darawiadol a chyr* 
haeddgar y w y sylwadau canlynol : — 

*' Pan yr oedd y gorfchrjrmwr Sennacherib yn anfon Babeaceh fel ei genadwr at 
Hezeoiah a phres^lwyr Jerusalem, efe a ddewisodd ẃr a allai eu cyfarch yn yr Heh* 
raeg yn gystal ft'r Syriaeg. Ao 'efe a waeddodd ft Uef uchel yn iaith yr luddewon, 
Gwrandewch eiriau y brenin mawr/ Eithr nis gaU y gŵr hwn [Dr. Short], er ei 
awdurdodi yn enw y Tad, y Mab, a'r Tsbryd Ol&n, i fod yn esgob Llanelwy, c^arch 
ond yn unig gwŷr mawr y tir mewn iaith ddealladwy ; nid oes ganddo air i'w ddy« 
weyd wrth y bobL Nìb gall efe alw amynt hwy i wrando geiriau y Brenin Mawr, 
Arglwydd y Bywyd, yr hwn a ddaeth i lawr o'r nefoedd i bregethu yr efengyl i'c 
Üodion." 

'<Hyd yn nòd os oedd gweinidogion y goron a benodaaant y Saeson yn eGfgobion 
Cymru, yn gweithredu oddiar yr egwyddor mai buddiol oedd dwyn yinlaen undeb 
iaith, a symud y gwahaniaeth tûíodau oddifewn terfynau yr Ynysoedd Piydeinig^ ni 
ddarfu iddynt ddefiiyddio y moddion mwyaf tebygol i sicrhftu yr amcan hwnw. 'Pe 
buasent yn rhoddi siars ddirgel i'r gwŷr a enwyd ganddynt yn esgobion i esgeuluso 
ysbryd j oommisiwn mawr a roddwyd gan Orìst i'w apostolion, ' Fìregethwch yr 
efengyl i bob crëadur/ gan alw amynt yn Ue hyny ' i ddysgu yr iaith Saesoneg i genedl 
y Cymry/ nis gallasent ymddwyn yn y modd mw^af onnhebyg i wrthweithio eu 
namcanion eu hunain na thrwy benodi cyfryw esgobion i'r esgobaethau yn Nghymm. 
Hae OlÌTer Ooldsmith yn adrodd i ni chwédl ddifyr am Geoige Primrose ieuanc yn 
mordeithio o Loegr i HoUand gyda y bwcìad o ddyoga ISaeooneg i Itot a phobl i^nain» 



SAESOK YN ESGOBION ỲN NGHYMRTf. 113 

jr Ismellyn^ ao fel y dyryswyd ef yn hoUol gan y darganfyddiad ymarferol fod gwy- 
bodaeth o ìaith yr lisellmyn, o'r hon yr oedd efe yn gwbl anwybodus, jn anghenrheid- 
iol anhebgorol cyn y gallai ddwvn ^r amcan mewn golwg i ben yn Uwyddiannus. Fel 
hyn yn gwbl jr oedd gyda phreladiaid SeÌBonig yn Nçhymru ; yr oedd eu hanwybod- 
aeth o iaîth siaredig y wlad^ yn gwneyd eu holl ymgeisiau i Se^K>mgeiddio y bobl yn 
ofer a diffirwyth." 

Mae y llythyr diweddaf yn dwyn ger bron weithrediad ymarferol neu 
ffirwytliau anocheladwy y drefn wyrgam a gollfemir trwy yr holl lyfryn. 
Ymysg pethau eraill, dangosir fod yr esgohion yn anghefnogi ac yn gwgu 
ar y clerigwyr oedd yn enwog fel Uênorion Cymreig, neu fel pregethwyr 
hyawdl yn eu hîaith eu hunain, a chyfeirir mewn modd medrus a phender- 
fynol at hanes Evan Evans, neu leuan Brydydd Hir, ac at yr eiddo y 
byth-gofíadwy Daniel Rowlands o Langeitho. Buasai yn dda genym allu 
cyflëu cyfieithiad o'r holl lythyr hwn ger bron ein cyfeillion, ond rhaid i ni 
foddloni ar y dyfyniadau a roddwyd. Ceisiasom ddilyn ein hawdwr 301 ei ym- 
resymiadau, ac yn ei ymadroddion ei hun yn benaf, er fod yn y llythyrau la- 
wer o sylwadau ac egluriadau campus yn chwanegol nad ydym ni wedi cyff- 
wrdd â hwy. Nid oes genym gan hyny, ond annog ein hoU ddarllenwyr sydd 
yn teimlo dyddordeb ŷn y pwnc dan sylw, i geisio y llyfr iddynt eu hunain. 

O'n rhan ein hunain, vr ydym yn teimlo na pherthyn i Ymneillduwyr 
Cymru, fel y cyfryw, drafferthu nemor, os dim, i lefaru a gweitÜredu 
yngbylch y priodoldeb neu yr anmhriodoldeb esgobion Seisonig yn 
Nghymra ; er hyny, fel yr ysgrifenai y Parch. William Rees, Liverpool, 
amser yn ol, " fel Cymry, ystyriwn fod anfon Saeson i íwyta breision ac 
yfed melusion esgobaethau y Dywysogaeth, 301 sarhâd amom fel cenedl, 
yn gystal âg yn sarhâd ar synwyr cyffredin, (a phe buasem yn credu yn 
y swydd, dywedasem yn sarhâd arni hithau,) ac yn gellwair âg eneidiau 
dyuion," Nid ydym yn meddwl fod yr hybarch Archddiacon, er ei hoU 
graffder, yn iawn ddeall Ymneillduaeth yn Nghymru. Awgryma efe, mewn 
dyfyniad a roddwyd eisoes, fod yr YmneiUduẁyr Cymreig yn mawr lawen- 
hâu yn ngwaradwydd ac aflwyddiant yr Eglwys Sefydledig yn y Dywys- 
ogaeth, ac felly yn dymuno i drefn anghyfíawn y breladiaeth Seisonig bar- 
hâu fel y mae yn bresennol ; a d^rwed yn rhywle fod nifer o honynt yn ofnî 
pe ceid esgobion ''dysgedig, duwiol," a Chymreìg, y gallai hyny dynu 
ymaith oddiwrth achos Ymneillduaeth lawer o grìstionogîon ffyddlawn sydd 
a'u dymuniad am buro ac nid am ddinystrio eglwys eu henafiaid. Y mae 
y syniadan hyn, ni a wyddom, ymhell o fod yn gywir. Mae yr enwadau 
Ymneillduol yn gwybod y gwahanîaeth rhwng Eglwys Loegr fel y mae yn 
gyfundeb cysylltiedig â'r wladwriaeth âV hyn ydyw fel ffurf o esgobydd- 
ìaeth eglwysig ; a thra yn wrthwŷnebol iddi fel Eglwys Wladol gan ei bod 
yn y cymeriad hwnw yn gormesu ar eu hiawnderau gwladol a chrefyddol 
hwy eu hunain, y maent yn synio fod mor rhydd iddi ymgadw at y drefn 
esgobyddol âg ydyw i'r Henadurìaethwyr a'r Annibynwyr ddal at yr eiddynt 
hwythau. Dymunent i'r " eglwys" fel cyfundeb crefyddol yn Nghymru 
bob chwareu teg a llwyddiant— esgobion yn medru iaith y bobl, a phreg- 
ethwyr plwyfol yn medru y ffordd i'w calonau. Nid oeddynt, yn wir, yn 
gweled yn addas ymyraeth â llywodraethiad eglwys nad oedd a wnelent â 
hi. Digrif fyddai gweled " pobl yr eglwys" yn beio ar y duU y dygir 
ymlaen Gymdeithasfáoedd y Methodistiaid a Chymanfáoedd yr Annibyn- 
wyr a*r Bedyddwyr, ac yn cynnyg gwelliadäu amynt ; ac mor ddigrif fuasai 
gweled y Methodistiaid, a*r enwadau eraill, yn ymboeni i ddiwygio arolyg* 



114 SAESON TN E6G0BI0N TN NŴHTMRU. 

iaetb yt Eglwys Sefydledig yn eu gwlad. Ond ni waTaâmftBt, yt yéym 
yn sicr, i Eglwyswyr wneuthur pob daioni, 'íe, os gallant^ fwrw allm gyth- 
reuliaid ; ond dywedant wrtbynt yn siriol, "Duẃ yn rbwydd," er nad ydynt 
yn rbodio gyda bwy. Mae yr Arcbddiacon Williams yn dyweyd befyd fod 
" arweinwyr y boblogaetb YmneiUduo]^ gan wybod yn dda âÿnnoneli ea 
nertb, wedi agos beri i'w dilynwyr gredu nas gallant dderbyn un adeilad- 
aetb ysbrydol oddigertb trwy offerynoldeb eu biaitb g^mnwynol." Nîd oea 
sail ná tbegwcb yn pertbyn i'r dystiolaetb bona. Betb a feddylia ein 
bawdwr am waitb'yr "arweinwyr" byn yn sefydlu colegau i*w pregetbwyr 
ieuaìncy ac yn llafurio yn wresog dros ysgolion dyddiol yn eu cymydog- 
aetbau, Ue y dysgir Saesoneg yn gyntaf a pbenaf oU P Maent befyd wedi 
ac yn planu eglwysi Seisonig mewn llîaws o drefì Cymru^ yn gystal âg 
mewn ardaloedd ar gyffîniau Lloegr. Fel byn, er caru y óymraeg, nid 
ydynt 301 rby ddallbleidiol i feitbrin y Saesonaeg^ a cbefnogi moddion cref- 
yddol ynddi. 

Gyda yr eitbriadau byn, y mae Mr. WiIIiams yn Ilefaru mewn modd 
parchus a cbariadlawn am Ymneilldaetb Cymru. Addefa yn ddifloesgni 
fod pump rban o cbwecb o genedl y Cymry yn Ymneillduwyr; dywed fod eu 
cylcbgyboeddiadau Cymreig bwy yu llawer mwy efleitbiol a Ilwyddiannus 
na y rbai a gyboeddir dan nodaed esgobol^ a'r rbai, mewn cymbariaetb i'r 
lleill, sydd yn *' brinion ac yn ddylion." Cawn ef hefyd yn dywedyd, — 

" Y mae yn brawf hynod nid yn unîg o dmagredd fawr Duw, ond o wir ysbiyd eref- 
yddol y bobl henafol hyn, ea bod yn lle myned yn an£ÿddwyr dibris a gwatwarllyd, 
wedi ymneilldao o'r eglwys ao ynäfurfio yn gyfdndebau gwahanedig. Tn rhaglan- 
iaethol, yr oedd yr TBgrythyrau yn eu hiaith eu hunain yn eu dwylaw cyn bod y mes* 
urau i wneuthur y cyfìeithiad hwnw yn aneffeithiol wedi dyfod i addfedrwydd, a'u 
harweinwyr, heb un awdurdod ganddynt ond gair Duw ei hun, a geisiasant gyda 
llwyddiant nid bychan wneuthur eu gwrandäwyr yn gristionogion TsgrythyroL" 

Dyna dystiolaetb arddercbog i Ymneillduaetb Cymni oddiwrtb un o 
urddasolion £glwys Loegr. 

Nis gallwn gydfamu â'r awdwr dysgedig mai Seisonigeiddrwydd y dyn- 
sawd oedd yn esgob Tyddewi ar y pryd, gan yr bwn y tröwyd Rowlands 
allan o'r Eglwys, a acbosodd neu a acblysurodd y cyflröad Metbodistaidd a 
sylfaeniad cyfundeb y Metbodistiaid yn Ngbymru. Yr oedd y diwygiad 
wedi decbreu er ys blynyddoedd cyn hyny, a cbynnulleidfäoedd lawer wedi 
eu fiíurâo, a cbapelau wedi eu badeiladu. Ac nid ydym yn meddwl y 
buasai aml glerigwr Cymreig, pe yn esgob yn y dyddiau byny, yn ym- 
ddwyn yn Ilawer rbagorach na'r Sais gwir barcbedig. Pe buasai y Parch. 
Tbeopbilus Evans, awdwr dawnus "Drycb y Prif Oesoedd," yn esgob Ty- 
ddewi, nid ydym yn tybied y cawsai y personiaid Metbodistaidd well fiafr 
oddiar ei law ef ; canys yr oedd efe yn ysgrifeau yn oganus am danynt ac 
yn dangos pob drwg^-deimlad tuag atynt. Nis gwyddom lawer am yr 
Eglwys Sefydledig yn Nebeubartb Cymru ; ond yn Ngwynedd yr ydym 
yn deall mai mân berigloriaid a cburadiaid, " Cymry o waed cocb cyfan," 
y w rbai o wrtbwynebwyr mwyaf crefydd efengylaidd yn y dyddiau byn. Pe 
dygwyddai i glerigwr baelfrydig fyned i wrandaw pregetb gan weinidog 
yimieillduol enwog, neu weddì'o mewn addoldŷ ymneillduol ar ddiwedd 
Cyfarfod Dirwestol, neu ddangos rbyw gyfatbracb arall â'r " sismaticiaid," 
oeir rbyw frawd-ofíbiriad, a bwnw yn Gymro, i anfon yr banes yn brysur at 
yx esgob, wedi ei orliwio gan ragfam yr ysgrifenydd. Betb pe ca^ai y 



TRBM AR PTD ÁO BŴIiWTS. 1 lô 

oyhyw ymyrwr fyned yn Arglwydd 'Ësgob ? yr ydym yn oredu y gwnai 
lawer mwy o ddrwg iV eglwys nag a wneir gan yr estronìaid sydd yn dyfod 
o'r ta hwnt i Hafren a Dyfrdwy i gadeiriau St. Dewi a St. Centigern. Pa 
£)dd bynag^ cyfiawnder noeth yw yr hyn y mae yr Archddiacon yn dadleu 
am dano yn y lly thyrau sydd ger ein bron ; a hyderwn y bydd ei ysgrifell 
rymus yn foddion i ddangos i'n llywiawdwyr gamwri yr arferiad presennol, 
ac i berì iddynt '* sicr amcanu dilyn buchedd newydd " mewn trefniadau 
esgobol yn Nghymru rhagUaw. 



Yn y misoedd a'r wythnosau diweddaf, Ffrainc sydd wedi bod ^m brìf 
destun sylw ac ymddyddanion ae ysgrìfeniadau y byd gwleidiadol. '^ Anes^ 
mwyth/* meddir yn Shak8peare> " y gorwedd y pen sydd yn gwisgo coron/* 
Y mae hyny yn ymddibynu i fesur mawr ar pa goron a fydd, ae ar pafúái 
y mae y sawl sydd yn ei gwisgo wedi dyfod o hyd i*r anrhydedd hwnw. 
Nid oes gan yr hon sydd yn gwisgo coron Prydain un rheswm i fod yn 
anesmwyth. Gall hi gysgu^ ac^ o ran dim a wyddom ni, y mae hi yn cysgu 
mor ddíofal â*r mwyaf esmwyth arnynt ymhlith ei deiliaid. Dichon i'r 
bobl blitb pa rai yr arferìr dewis swyddogion wneyd mil o ystrywiau er 
mwyn disodii eu gllydd. Dichon iddynt wneyd cynhwrf a chodi bawb ar 
6u traed er mwyn cael cyfle i ruthro i'r eisteddleoedd gweigion, fel plant 
yn ohwareu *' Sut yr ydych yn hoffi eich cymydogion." Diehon i " wein- 
yddiaeth yr hoU dalentau '* gael ei dilyn gan weinyddiaeth nad oes ynddi 
ood ycbydig dalentau^ a hono gael ei dilyn gan un arall heb fod ynddi dal- 
ent ond un ; ond trwy y cwbl y mae Victorìa yn trigo yn ddiofaì ; y mae ei 
choren hi mor ddiogel â'i bywyd, a'i bywyd mor ddiogel â r eiddo unrhyw 
ferch arall o fewn ei hymherodraeth. Ond y mae gwahaniaeth annhraeth- 
adwy rhwng Lloegr a Ffrainc^ a gwahaniaeth mwy na hyny rhwng ein 
hardderchocaf Frenines Yictorìa â'r anturìaethwr Louis Napoleon. Gwlad 
anesmwyth yw Fírainc. Pobl gynhyrfus, anwadal, fyth a hefyd yn ceisio 
rhyw newyddbeth, yw y Ffrancod. Nid oes yno^ er ys oesoedd bellach, 
ben wedi bod yn gwisgo coron heb fod mewn perygl o'i cholH^ nac ys-* 
gwyddau breninol yn gwisgo pen heb fod bob amser yn agored i'r un an- 
Sawd. Ond y mae Louis Napoleon mewn mwy na cbyüredin o berygl, 
oblegid y mae wedi cyrhaedd y fan ar ba un y mae yn sefyll^ trwy fwy na 
chyffiredin o ddicheU, a chelwydd, a gorthrymder, a gwaed ; ac yn ceisio 
cadw y safle hono trwy fwy na chyfiredin o'r un pethau. Pell am byth 
oddtWrtbym a fyddo— ni a allwn ddywedyd mwy na hyn, pell am byth 
oddiwrthym a fydd — cyfiawnhâu nac esgusodi i fesur yn y byd, jrmosodtad 



116 THEM AR 7TD AC EGLtTỲS. 

Dofruddiog a Uecbwraidd y pedwerydd ar ddeg o lonawr. Y mae hwnw yn 
cysylltu gwarth tragywyddol wrth enw pob un a gymerodd un math o ran 
ynddo. Gwell fil o weìthiau i enw Felice Orsini pe buasai wedi syrthio yn 
ysglyfaeth i gynddaredd gorthrymwyr ei wlad yn ngharchar Mantua, nen 
w^ tori ei wddf yn lle ysigo ei droed pan syrthiodd i'r ffos wrth ddianc 
o*i gaethiwed yno. Buasai felly yn marw o farwolaeth gwladgarwr, syrth- 
iasai yn aberth i iawnderau ei wlad^ a buasai ei goffadwriaeth yn barchus 
am oesoedd i ddyfod. Ond syrthiodd y goron oddiam ei ben, a syrthiodd 
yn aberth i'r amcan mwyaf llechwraidd, yr hwn nis gall un dyn, yr hwn y 
mae ei fam yn werth rhywbeth, lai na'i ffieìddio. O hyn allan, hyd oni 
phydro ei enw a myned i ebargofiant, ac nid hir y bydd cyn y cymero hyny 
le, fe'i hadweinir fel Orsini y Ilofrudd. Ond nid yw drygioni yr amcan yn 
dyrchafu cymeriad nac yn cyfiawnhâu mesurau y dyn y bwriadwyd ef i'w 
erbyn. Pe byddai un cythraul yn ceisio lladd y Ilall, ni wnai hyny yr olaf 
yn angel y goleuni. Y mae Louis Napoleon trwy ei luoedd o filwyr, a 
thrwy luoedd agos mor U'iosog o police ac yspíwyr, trwy nerth braich, a 
thrwy ddichellion dirífedi, yn gofÌEüu na chaiff neb nac ysgrífenu na dywedyd 
un gair yn agored yn ei erbyn ef nac yn erbyn ei fesurau. Nid oes un 
dyn mewn un man yn Ffrainc yn ddiogel am un foment rhag ei yspíwyr 
cyfiogedig ef. Y maent yn ymgymysgu â phob cynnulleidfa, ac yn 
gweithio eu hunain i bob cymdeithas. Os dywed rhywun, yn ddîfeddwl, 
un gair a ellir ei esbonio fel anghymeradwyaeth o fesurau y gorthrymwr, y 
mae yn fwy tebyg na pheidio y bydd iddo cyn pen wy thnos gael ei hun yn 
Marseilles ar ei ffordd i Algería. Y mae wedi cymeryd o ddwylaw y bobl 
trwy drais yr arfau hyny â pha xú y gallant ymdrechu yn deg ac yn an« 
rhydeddus am eu hiawnderau ; gan hy ny nis gellir dvsgwyl na bydd rhyw« 
lai yn defnyddio moddion eraill, ac nid y w yn rhyfedd chwaith ei fod yntau 
yn ofni y bydd iddo ryw ddydd syrthio trwy law lofruddiog. 

Er i Orsini a'i gydfradwyr fethu yn eu hamcan, esgorodd eu cynnygìad 
ar ganlyniadau na feddyliodd neb am danynt ar y pryd; canlyniadau o'r pwys 
mwyaf, nid yn unig i Ffrainc, ond hefyd i lawer o wledydd eraill Ewrop. 
Y canlyniad i Ffrainc yw tynhâu cadwynau gorthrwm, gwneyd sefyllfa 
pawb yn fwy annedwydd, a phrínhâu y ddogn fechan o ryddìd oedd wedi ei 
adael i drìgolîon y wlad annedwydd hono. Dywedodd un yn ddiweddar i 
belenau Orsini fethu Uadd yr Ymherawdwr, ond iddynt ddinystrío yr 
ymherodraeth; ac nid yw yn annhebyg y bydd i'r mesurau gorthrymus ag 
y mae yr ymosodiad hwnw yn cael ei roddi yn esgus drostynt, derfynu yn 
hyny o'r diwedd. Ond fel y dywedasom, y mae y canlyniadau wedi ym- 
estyn at wledydd eraill. Y mae y fföaduriaid Italaidd yn ymnoddi gan 
mwyaf yn Mhrydain Fawr, Sardinia, Switzerland, a Belgium. Italiaid 
oeddynt yr holl rai a gymerasant ran yn yr ymosodiad ; yn Lloegr y ffutf- 
iwyd y cynllun, ac yn Lloegr y gwnaed y parotöadau i'w osod mewn 
gweithrediad. Y canlyniad gan hyny a fu cyfodi ystorm fawr yn Ffrainc 
yn erbyn Lloegr. Yn yr anerchiad cyntaf i'r Ymherawdwr a draddodwyd 
gan un o bríf swyddogion ei ly wodraeth, rhoddwyd arbenigrwydd mawr i'r 
Saith fod y cynllun wedi ei ffurfio yn Lloegr, a chymerwyd gofal i hysbysa 
ei fawrhydi mai ei bríf elynion oedd y dynion hyny a gysgodid o dan ei 
haden hi. Yna wele anerchiadau yn ymarllwy s o bob rhan o'r y mherodraeth ; 
amry w o honynt yn Ilawn o gableiriau, ac nid ychydig o honynt yn cynnwys 
bygythiadau, yn erbyn Lloegr. Cyboeddwyd y rhai hyn yn y Maniteur, a 



TAEU ÂR TYJ> AC £GLWrs. llf 

galldnd meddwl wrth eu darllen fod hoU Ffrainc wedi digio— fod ei holl 
luoedd yn awyddns i ddyfod drosodd ar unwaith i ddial ar Brydain am osod 
càn Ueied o werth ar fy wyd eu hoff ymherawdwr. Ond nid oedd.y cwbl 
namyn ystranc — ^un o ddyfeisiau ystrŷwgar Napoleon. Gosododd ei weis- 
ion i fwgwth Lloegr ; ac ar ol iddynt wneyd cy maint a fynai o hyny, cymerai 
amo fod yn ddrwg iawn ganddo eu bod wedi gwneuthur dim o'r fath. Ar 
yr un pryd, dymunai alw sylw Lloegr at y teimlad oedd wedi ei amlygu yn 
Ffraìnc. Nid efe ei hun oedd mewn perygl, ond heddwch y ddwy wlad. 
Buasai efe ei hun yu foddlawn i adael i beUiau aros fel yr oeddynt, ond gall- 
ent weled na byddai Ffrainc yn foddlawn oddieithr i Loegr wneyd rhywbeth 
tuag at attal fiöadurìaid rhag dyfeisio eu cynlluniau drygionus o fewn ei 
therfynau. Hynyna ydoedd sylwedd yr hyn a anfonwyd yma gan y gwein- 
idog tramor, WalewskL 

Yr oedd Napoleon ei hun wedi bod yma yn fioadur. Camddefnyddiodd 
y noddfa a roddwyd iddo gan Brydain. Nid yw yr ymnoddwyr Italaidd na 
Ffrancaidd wedi gwneyd dim na ddarfu iddo yntau geisio ei wneyd pan yn 
fföadur ei hunan. Ond efe sydd ar yr orsedd yn Ffrainc yn awr, ac, yn ol 
chwedl y íTarmwr a'r twme — y mae hyny yn newid y pwnc. ün petíi oedd 
ei fod ef yn bradfẃriadu, yn casglu dyniou, yn cyâogi agerlong, ac yn cyf- 
lawni Uofruddiaeth wrth geisio dymchwelyd gorsedd Louis Philìppe— -peth 
arall hollol wahanol yw fod Orsini a'î gyfeiUion yn bradfwriadu, ac yn cyf> 
lawni llofruddiaeth wrth geisio dymchwelyd ei orsedd ef. Cymerai amo 
mai ei amcan ydoedd darostwng y teimlad hwnw ag ydoedd yn cyfodi yn 
Ffrainc yn erbyn Lloegr. Ond twyll oedd hyny ; ac nid oedd y teimlad yn y 
diwedd ond rhith. Nid oedd y dymhestl ond rh^rwbeth a gyfodasid ganddo 
ef ei hun a*i weision cyâogedig. Ei amcan ydoedd cael gan Loegr ym- 
ostwng iddo ef ; ei darbwyllo i wneyd rhywbeth^rhyw gySiewidiad yn ei 
chyfreithiau, nid oedd gwahaniaeth ganddo pa càn lleied — wrth ei arch 
ef. Bnasai hyny yn ddyrchafiad iddo yn ngolwg ei ddeiliaid, ac yn ngolwg 
holl Ewrop; a buasai hyny yn ddarostyngiad i'r wlad a hyrddiodd ei ewythr 

uchder ei fawredd a'i ogoniant Tybìai y gallai fel hyn âg un ergyd 
gwleidiadol ddileu gwarth Waterloo, ac enwogi ei hun am byth fel dyrchaf- 
ydd Fírainc. 

Nis gwyddom pa beth a feddiannodd ein hen wron Palmerston. Y mae 
yn anhawdd cyfríf am yr hyn a wnaeth. Dygodd ysffrìf i'r Senedd yn 
cynnyg cyfnewidiad yn y gyfraith gyda golwg ar fibadurìaid tramoraidd. 
Ẃd oedd y cyfnewidiad ynddo ei hun yn beth o nemawr bwys.. Ar unrhyw 
amser arall nid y w yn annhebyg y buasai yn pasio yn ddirwystr. Ond nn 
peth yw bod gwlad yn gwneyd cyfnewidiad yn ei chyfreithiau o honi ei 
hun ; peth arall yw gwneyd hyny wrth arch estron. Rhwng dygiad yr 
ysgrìf uchod i*r Senedd a'i hailddarlleniad, ymdaenodd a chryfhäodd y 
teìmlad yn ei herbyn; a'r canlyniad a fu, — ^gwrthodwyd y rheithsgrif a 
dymchwelwyd y Weinyddiaeth Balmerstonaidd. Mynai rhai y buasai y 
canlyniad yn arswydol. Haerent fod Napoleon wedi myned mor bell fel 
nas gallai yn gyson â'i anrhydedd ei hun, ac anrhydedd ei wlad, dynu yn 

01 mwy ; ond tynu 301 ol a wnaeth ; ac felly terfynodd yr ystorm. Cwymp- 
odd Palmerston; cwympodd herwydd dangos diffyg o'r peth hwnw 
am ba un yr oedd yn fwyaf enwog. * Syrthiodd y weinyddiaeth "ryddfiyd- 
ig," a chymerwyd ei Ile gan weinyddiaeth Dorìaidd. Ond dîJiwyd i fyny 
anrbydedd Prydain, a dangoswyd i'r byd nad oedd y " teimîad '* ÿn Ffndnc 



118 ¥ÌtBM AB FTD AC BGtWTS. 

ond fiug, wedi ei giëa er mwyii gwasanaetliu ei ddylMmmi ei htoí gan hùẁ 
Napoleon. Anfonwyd cenadaethan i wledydd eiaiU o'ÿ nn natnr á'r nn a 
anfonwyd yma ; eithr yn aflwyddiannaa. Ÿ mae Switserland a Sardima 
wedi dUyn esiampl Prydaîni a'r gorthrymwr felly wrth ymgyrhaedd at 
bethan tn hwnt i'w alln, wedi danTOs ei wendid. 

Y mae Pirdain yn aros yn llonydd. Nid oes un pwne pwysig yn 
cynhyrfu y wlad. ÿTewidiodd Yietoria ei gweinidogion, a phrín y parodd 
lyny fwy o gynhwrf na phe boasai Ârglwydd Mostyn nen Mr. Talbot yn 
newid eu gweimdogion hw^rthan. Nid oes neb yn dysgwyl y bydd i luU 
Derby a'i deulu wneyd Ilawer o ddaioni ; ac nid oes neb yn ofni y gwnftnt 
lawer o ddrwg. Hwy a gadwant eu swyddau cyhyd ag y gallonty a phan y 
methant wneyd hyny, hwy a'u rhoddant i fyny. Nid oes yr nn egwyddòr 
&wr ag y maent wedi myned o dan rwymau i'w hamddifiyn, nac nn mesur 
mawr ag y maent yn debyg o beryglu en swyddogaeth er mwyn ei basio. 

Y maent i fesur mwy na chyfiredin yn weision i Dŷ y Cyfiredin. Os dy- 
wed y Tŷ, " Cerddwch," hwy a änt ; os dywed, "Deuwch," hwy a ddenant ; 
ac os dywed» " Gwnewch hyn," hwy a'i gwnânt Yr oedd Palmerston wedi 
addaw dwyn ymlaen fesur diwygiadol yn eisteddiad presennol y Senedd. 

Y maent hwythau wedi addaw dwyn un ymlaen yr eisteddiad nesaf ; ac 
nid oes ammheuaetih na bydd iddynt gyflawnì eu haddewid os cánt fyw 
cyhyd. Ond ansicr yw eu heinioes ; tarth ydyw ; bydd yn fuan wedi 
diflanu. 

. Y mae pethau yn gweltâu yn yr India, a'r gwrthryfelwyr yn cad en 
trechu ymhob man. Y mae Luckn.ow bellach wedi ei chymeryd ; ond ofn- 
wn yr ä Ilawer o amser heibio cyn y ceir pen ar yr ymrafael. Gwir fod 
Uaweroedd o wrthryfelwyr wedi eu Iladd ; ac nad oes, fe allaì, eibyn byn, 

Ír un fyddin fawr o honynt gyda eu gìlydd. Ond y mae India yn ëang a 
wy thau yn U'íosog» — ^yn finteîoedd gwasffaredig — ^yn Iladd, Ilosgi, a lladnita 
yma $ thraw ar hyd a Iled y wlad ; gwnânt lawer o boen ac o drafferth eto 
cyn y celr pen ar eu symudîadau. Ni bu i'r fath ddrwg orddiwes Prydnáii 
er ys blynyddóedd meithion bellacb. Y mae yn rhyfeddod i'r byd ei bod 
wedi myned trwyddo fel y mae. Yn wir yr oedd iliai o gyhoeddiadatt 
Jesuitaidd y Cy fandir wedi gwaeddi eisoes, *' Syrthiodd, syrthiodd BabUon 
frwr." Oöd wele '*Babilon fawr," os Babilon ydoedd, yn parhâu i sefyll, 
ac yu debyg o sefyll, am dro eto. Nid yw y dymhestl amthrol a 
fuasai yn ddinystr i unrhyw wlad aralt yn Ewrop ŵedi efleithio cymaint ami 
ag y gallesid ofni. Ar yr un pryd, yr oedd yn dywydd bltn. Y mae wedi 
colli Ilawer o'i hoff feibion— ^annoedd o'i hanwyl ferched wedi syrthto yn 
ebyrth i greulonderau yr angbenfilod mwyaf ysgeler. Ond gobeiẁio yr 
ydym y bydd î'r drwg, er cymaint yw, gael ei oruwchreoli er daioni. Sicr 
yw y bydd cyfnewîdiadau o bwys yn y dull o lywodraethn India; acyr 
ydym yn hyderu y bydd y rbaî hyny yn fanteisiol i ledaniad Cristionog- 
aeth ymysg ei miliynau coelgrefyddol hi. 

Nid y w pob peth yn dda yn Unol Daleithiau America. Ofhwn ei bod 
yn hy tracb yn fyd blin ar Mr. Buchanan yn ei gader Iy wyddol. Oaethwas- 
anaeth yw yr asgwm ymryson. Y pwnc mewn dadl yw a fydd i Kansaa 
gael ei derbyn i'r Undeb fel talaeth gaeth neu rydd. Y mae y ddadl ya 
awr yn myned yn y blaen yn y cynghor, ac ofni yr ydym mai o du caeói- 
iwed y try y glpnaiiu Ond pa fodd bynag y try pethau yn y Senedd 
Americaidd, tebyg yw na bydd î iyny derfynu y mater. Y ntae gwaed 



a^REM ÂR FYD AC £GLWT«. Ud 

eisoes wedi dechreu llifo yn Kansas; ac er bod y ddwy blaid yn awr yn 
gorphwys tra yn dysgwyl am benderfyniad y Cyngbor, nid yw yn debyg 
y bydd i'r blaid a faeddir yno ildio y maes ; ac yn wir y inae* lle i ofni fod 
ymrysonfa wrth y drws a leda ymhellach na therfynau Kansas, ac a berygla 
yr Undeb ei hun. Y mae y Mormonîaid hefyd yn peri auesmwythder i*r 
llywodraeth. Mynant hwy gael eu fibrdd eu hunain. Gwrthodant ufudd- 
hâu i*r cyfreithiau, a dymunant fod yn wlad annìbynol. Y mae byddin o 
wỳr wedi ei hanfon i'w goresgyn^ ac y maent hwy thau ar ol siarad, meddir, 
am ffoi, yn awr yn parotôi i ymladd. Y maent mor bell o*r Taleithiau^ a'r 
fibrddatynt mer anghysbell — gallumilwraidd America mor fychan>ahwyüiau 
mor llawn o benboethni, fel y mae yn beth pur debyg nas gellir eu daros* 
twng heb lawer o drafierth. 

Ond nid tywyllwch yw y cwbl sydd yn America. Y mae yno ryw 
lewyrch trwy y cymylau duon. Y mae adfywiad crefyddol nerthol wedi 
tori allan yno, ac yn ymdaenu trwy y taleithiau. Dechreuodd mewn dwys^ 
der anarferol ymysg crìstìonogion ar amser y cyfyngder aríanol diweddar. 
Cy&rfuwyd mewn amrywiol fanau i ymostwng ger bron yr Arglwydd, ac i 
ddeisyfu ei drugaredd. Aeth y wasgfa arìanol heibìoi ond y mae y cyfar- 
fodydd gweddì'au yn amlhâu, a mwyfwy o bobl yn dyfod iddynt Cynnelir 
hwy bellach ar hyd y dydd, a phob dydd o'r wy thnosi mewn Ilawer o leoedd 
addoliad yn New York, ac amryw eraill o ddinasoedd a threfi yr Undeb. 
Y mae yr adfywiad yn Iledu ymysg yr holl enwadau uniongred, a dywedir 
na bu yr un mor rymus oddiar ddyddiau Jonathan Edwards. Y mae mil- 
oedd lawer wedi ymuno â'r eglwysi.* Yr adfywiad yw testun yr ymddyddan 
rhwng pawb yn yr agergerbydau, yn y marchnadoedd^ ac ymhob man ; ac 
y mae y newyddiaduron dyddiol ac wythnosol, gan mwyaC yn son am dano 
gyda pharch, ac yn adrodd ei hanes fel y mae yn ymdaenu o fan. i fan. 
Gobeithiwn ei fod o'r iawn iyw. Bhai pur gynhyrfus y w ein perthynasaü 
y tu draw i'r Werydd. Nid ydynt bylh heb r^rwbeth i'w alw yn bwnc y 
dydd» ac y maent un ac pll yn rhedeg ar ol hwnw. Ond os bys Düw yw 
hyn — os yw Efe wedi gweled yn dda dywallt o'i Ysbryd amynt — fe fydd 
y ffrwyth yn ogoneddus. Nis gallwn mewn modd yn y byd gredu fod y 
peth hwn o Dduw os bydd iddo adael prìf bechod Amerìca— ^caethwasan* 
aeth— heb ei afionyddu. Os câ y caethfeddiannwyr yn y Dehau, a'r rhai 
i^dd^ er mwyn budr elw, yn cydymdeimlo ac yn cydweithredu â hwy yn y 
Gogleddy brofí rhyddid yr efengyl yn eu heneidiau eu hunain — ^rhesymol 
y w dysgwyl y bydd i hyny esgor ar ganlyniadau daìonus i'r caethion gorth- 
iymedig. Nid oes dim dàl ar ocheneidiau ac ystumiau y perchenog caethion 
yn yr eglwys, tra fyddo efe yn perì i'w gyd-rddynion ochain o dan ei fflan- 
gell gartref. ''Onid dymayr ympiyd a ddewisaisP dattod rhwymau anwìr- 
odd, tynu ymaith feichiau trymion, a gollwng y gorthrymedig yn rhyddion, 
a thorì o honoch bob iau ? " Os peth fel hyn fydd canlyniad yr adfyw- 
ìad yn Amerìca, bydd yn fendith annrhaethol iddi — fe'i gwaredir rhag y 
pethau sydd yn awr yn bwgwth bod yn ddinystr iddi o'r diwedd, a bydd yn 
fendith annhraethol i'r byd. Yr Arglwydd yr hwn sydd yn llywpdraethu 
yn mreniniaeth dynion, yr hwn y mae calouau pawb yn ei law, a chyda yr 
hwn y mae pob peth yn bosibl, a baro iddi fod felly ! 

Pe debygid nad ydy w Lloegr wedi ei gadaelheb ry w fesur o fy wiogrwydd 
crefyddol. Teimlid ac ysgrìfenid ychydig amser yn ol fod y pulpud wedi 
coUi ei ddylanwad. Byddem ni yn Nghymru yn gwybod gwell, ond jm 

I 2 



téO tRBl* AR TYD AC EÜLWTS. 

Lloegr nid oedd pregethu yr efengyl yn t^mn nemawr o sylw eitbafion 
cymdeithas ar bob llaw. Byddai Uawer o'r bobl ganolradd yn gwrando yr 
efengyl ac yn ei gwerthfawrogi ; ond yr oedd y mawrion a*r dysgedig, ac o 
ganlyniad flawer o'r rhai nad oeddynt y naill na'r llall, ond yn cymeryd 
amynt fod yn bob un o*r ddau — uwchlaw cyrhaedd y weinidogaeth ; a'r bobl 
dlodion iawn islaw ei chyrhaedd hi. Ond bellach y mae pethau wedi newid. 
Y mae pregetho ẃedi tynu sylw dynion mwyaf ac uchaf y deyrnas, a 
llawer o honynt hwy bellach wedì cael cyfleusderau i glywed gair y by wyd 
yn cael ei bregethu gyda difrifoldeb a symledd — tra y mae ymdrechion i 
ddwyn y dosbarthiadau iselaf o dan ddylanwad moddion gras yn parhâu i 
fyned ar gynnydd trwy yr hoU deymas. Gallwn ddywedyd yn üdibetrus 
na bu Lloegr yn cael ei chynhyrfu gymaint gan bregethu er ys Uawer o 
flynyddoedd ag y mae yn y misoedd diweddaf hyn. Ac y mae y swn a'r 
cynhwrf hwn yn adfywio gobeîthion oeddynt ar farw yn y dystawrwydd 
cyíTredinol a deymasai yn yr amser a aeth heibio. 

Ni chawsom gyfle i grybwyll o'r blaen am briodas ein Tywysoges Fren- 
inol â'i üchelder Breninol y Tywysog Frederick WiUiam. Y mae y gŵr 
îeuanc hwn yn fab i Dywysog Prwssìa, ac etifedd coron y wlad hono, a nai 
i'r brenin presennol. Gan fod y ddau írawd bellach yn myned i fyny 
mewn dyddiau^ nis gall yr amser fod ymheli pan y gelwir amo ef i esgyn 
yr orsedd, ac y bydd merch Yictoria yn írenines Prwssia. Y mae yn wir 
na ddaeth Prwssia i fyny â'r dysgwyliadau yn amser y rhyfel â Rwssia^ ond 
y mae y rhan fwyaf o honom erbyn hyn wedi maddeu iddi am h}ny, a rhai 
wedi dyíod i gredu mai trugaredd ydoedd na ddaeth allan i gymeryd rhan 
weithredol yn yr ymdrech; oblegid pan elo pawb i ymladd^nidoesneb i wneyd 
heddwch. Bydded hyny fel y byddo, y mae yn destun Uawenydd a diolch- 
garwch fod cyfathraoh o'r fath yna wedi ei fiurfio rhwng y ddwy wlad Bro- 
testanaidd fwyaf yn Ewrop. Tra y mae Rhufain yn defnyddio pob ystryw- 
iau i ledu ei dylanwad — tra y mae Awstria a mân íreniniaethau a thywysog- 
aethau yr Eidal yn defnyddio eu hoU allu i geíhogi a chynnorthwyo yr 
ystrywiau hyny — a thra y mae Louis Napoleon yn gormesu fwyfwy ar 
iyddid ein brodyr Protestanaidd yn Ffraìnc^ ac yn gwneyd pob peth a 
gymero le yn esgus dros ddwyn ymaith eu rhyddid crefyddol hwy^ — yr 
ydym yn Ilawenhâu yn yr undeb sydd yn debyg o fod yn gademid i achos 
rrotestaniaeth. Nis gall dwy wlad fel Prwssia a Phrydain Fawr gyd- 
weithredu o blaid y gwirionedd a rhyddid crefyddol, heb beri i'w dylanwad 
gael ei deimlo, ac heb gynnyrchu efíeithiau daionus ar Gyfandir Éwrop a 
thros y byd. 

Nis dylem adael Rwssia allan o'n trem bresennol. Ar ol terfyniad y 
rhyfel diweddar yn y Crimea^ nid oedd nemawr sôn am Rwssia yn ein 
newyddiaduron, gan fel yr ydoedd megys wedi encilio iddi ei hun ; ac yn wir 
yr oedd gan yr ymherodraeth Rwssiaidd ddigon o le i lafurio yn ei thir- 
iogaethau Híosog a helaeth heb achos iddi drafierthu i ymyraeth â Uywodr- 
aethau gwledydd a theymasoedd Ewrop. Ymddengys yn awr ei bod wedì 
ymarferyd ei gofal tufewnol i bwrpas da. A ddìchon dim da ddyfod o 
Rwssia unbenaethol a gormesol P Dichon : y mae hi yn y dyddiau hyn yn 
rhoi gwers dda ar ryddid i'r byd, ac yn enwedig i Daleithiau Cyfunol 
America. Mae yr ymherawdwr, AIexander II. wedi penderfynu rhydd- 
bâu yr holl gaeüiion^y Mr/í— yn ei ymherodraeth ëang. Er ys trî 
chan* mlyncdd bellach, y mae y dreíh gaethwasaidd wedi ei chydgymysgu 



TBBM AB FTD AO B6LWTS. 121 

â chyfansoddiad ac arferìadaa gwladol Rwssia. Mae yno tua pbum* 
miliwn ar hugaio o gaethion, y rhai, er y mwynhäent fwy o ryddid na 
chaethion Negröaidd Amerîca, eto a brynid ac a werthid gyda yr etif« 
eddiaeth ar ba nn y byddent yn trigo^ ac oeddynt yn hoUol wrth orchymyn 
eu perchenog arglwyddiaethol. Trwy ba foddion y daeth yr ymherawdwr 
presennol i gofio ac ystyried mai rhai o'r un natur ddynol âg yntau yyf y 
miliynau hyn, nis gwyddom ; ond y mae efe wedi penderfynu y cânt rhag- 
Uaw eu trin fel dynion^ ac nid fel auìfeiliaid. Efe a ryddhäodd yr holl 
gaethion oedd yn eiddo personol iddo ef ei hun, ac nid yw am orphwys 
gydag act y gwaredred ardderchog hwn> hyd nes y byddo pob caeth o fewn 
ei ymheroäraeth yn ddyn rhydd. Mae newyddjadur wedi ei sefydlu yn 
St. Petersburg er mwyn egluro a hyrwyddo y rhyddfreîniad daionus, ac y 
mae cyfeisteddfodau awdurdodol wedi eu penodi vn holl bartbau Rwssia 
tuag at ei roddi mewn gweithrediad. Mae y medcliannwyr galluog o un i 
un yn dyfod ymlaen i gyd£íurfio âg ewyllys a threfniad y Czar, gan oU- 
wng y rhai gorthrymedig yn rhyddion, a thori yr iau gaeüiiwos; a golygir 
yn awr y hyáá y rhyddhâd dirfawr wedi ei gwbl orphen o hyn ì ddwy neu 
dair blynedd. Dyma ddiwygiad mewn gwirionedd wedi cymeryd Ue yn 
Rwssia^ ac wedi dechre o'r cẁr, neu yn hy trach o*r canolbarUi, iawn, Gan 
iddo gychwyn o'r orseddfainc, ofer i neb o r deìliaid feddwl am ei attal na'i 
droi yn ol. Hyderwn y bydd hyn yn arweiniad ì mewn i ryddid crefyddol 
a gwelliadau cymdeithasol eraiU yn ymherodraeth &wr Muscovy. Ac y 
mae yn ddiammheu yr efieithia i wneuthur argrafif foesol dda ar wledydd a 
chenedloedd lawer. Tra y mae ymherawdwr y Ffrancod vn eu dal ac yn 
eu gyru hwynt fel caethion wrth ei ewyllys^ gan ysgwyd y wialen haiam 
uwch eu pen^ a rhoddi iddynt eisoes ambell ddyrood â hi; a phan nad oea 
ond gorfodaeth filwraidd yn cael ei harfer tuag at ei deiliaid gan lîaws o 
freniniaethau a thywysogaethau cyfandir Ewrop, wele benaeth yr ymher- 
odraeth a gyfrifid hyd yn hyn fel asgwrn cefn gorthrymder yn estyn ym« 
wared a rhyddid i*r dosbarth mawr o'i bobl na feiddient ddyweyd o'r blaen 
mai hwy oedd biau eu heneidiau eu hunain. Ac a ydyw ymherodraeth 
Unbenaethol Rwssia wedi myned yn rhyddach na gwerinlywodraeth vr 
Unol Daleithiau ; a Christionogaeth Iygredig yr Eglwys Roeg-Rwssiaidd 
yn amgenach am gynnyrchu daioni cymdeithasol ná phroffes efeogylaidd 
America ! Anrhydedd i'r naiU^ a chy wilydd i'r Uall ! 

O dir Rwssia nid yw y fifordd ymhell i Twrci; ac yno, o dan yr iau 
Fahometanaidd, annedwyddwch a therfysg a geir yn oruchaf. £r cymaint 
o attegu a fu gan Loegr a Ffrainc ar freniniaeth y Twrc, nid oes dim yn 
tycio iddi ; gogwyddo a syrthio y mae yn barhâus. Mae y ** gẁr claC" ya 
dywedai y diweddar Nicolas o Rwssia, yn Ue gwellhâu^ yn dal i waethygn, 
er pob cyfieriau meddygol a weinyddir iddo; canys y mae elfenau tranced- 
igaeth^ fe dybygid yn Ued sicr, yn gweithio o*i fewn. Y mae trigolion 
Bosnia, Montenegro, a Ueoedd eraill^ wedi codi mewn gwrthryfel yn erby;i 
Uy wodraeth y Porte ; ac aflwyddiannus hyd yn hyn a f u y milwyr Tyrc- 
aidd a ddanfonwyd i'w darostwng. Mae papyrau Aws^ia yn dywedyd fod 
agos yr holl Iwythau o Gristionogion sydd dan iau Twrci yn Ewrop, ac 
nid ychydig yw eu rhifedi« yn amlygu mewn ffyrdd cyhoeddus eu hanfodd- 
lonrwydd i lywodraeth bresennol y Twrc, ac yn ddigon tebyg o ddyfod 
allan mewn un gwrtbryfel cyffredinol yn ei herbyn. Y mae Pashas neu 
raglawiaid y taleithiau yn rhy gyffredin yn ddyniop uchelfr^di^, ü^ahâùÇf 



12d TRBH AR FTD ÁC EGLITTS. 

rhagíanillyd^ aríangar^ myinpwyol, a gelynol at Gristíônogaetíif fel nad oes 
gefno^eth i Grrìstíonogîon ddysgwjl cyfiawnder a daîoni oddiar en Ilaw. 
Ghrir yw fod y Sultan wedi cyfaoeddi yr Hattí Hnmayoom, yr act sydd yn 
canîatân rhyddid crefyddol o fewn ei hoU diriogaeUian i Gristíonogion yn 
gystal á Mafaometaniaid yn ddiwahaniaeth ; a mawr fel y canmoHd ef yn 
Idoegr a Ueoedd eraill am ei iyddfrydigrwydd, ac fel y mynegid yn glod* 
foms am hyn fel ffirwyth da y rhyfel diweddar yn y Dwyrain. Ond mae 
yn ymddangos mai rhyddid mewn enw ac nid mewn gwirìonedd yw yr hya 
a ganiateîr yn y rhan fwyaf o'r taleithiau. Pan fydd y Cristíonogìon yn 
dyfod i gwyno at yr awdurdodan, ni wna y Pashas ond en diystyrn^ nea 
addaw cymeryd eu faacfawyniou rywfaryd o dan ystjniaetfa ; ac os deuir atynt 
eilwaitfa i ymholî am y canlyniad, faydd yr acfaos erfayn fayny, fe ddywed y 
rfaaglaw^ wedi cael eî anfon at y Sultan i Constantínople ; ac ofer fydd dys- 
gwyl clywed ycfawaneg na derfayn ymwared mwyacfa. Pa ryfedd gan hyny 
os faydd y rfaan Grìstîonogol o Twrci yn Ewrop yn cydgyfodi o*r diwedd 
yn erfayn eu gortfarymwyr Mafaometanaidd^ yn enwedìg pan gofier fod y 
Crìstionogîon yno yn Ilawer lliosocacfa, yn fwy eu gwyfaodaetfa, ac yn weü 
eu medr, ymfaofa modd, na'r Mafaometaniaid ? Fe ddywedir wrifaym ei fod 
yn syniad tra cfayfiredinol ymysg personau o farn a pfarofiad yn y Dwyrain, 
nas gall Mafaoinetaniaetfa fyw yn faìr eto fel y gallu Ilywodraetfaol yn 
ngwledydd Twrci^ er na ddysgwylir iddi drengu faefa wingô yn egnîol ac 
3'mladd yn fiyniig am ei faywyd. Ac nid yw yn teilyngu un cynnorthwy 
i'w cfaadw ar ei tfaraed. Prydeîniwr crafi'us^ yn ysgrìfenu o Damascns i'r 
Times ycfaydig wytfanosau yn ol, a ddywed, "Yn ymfaerodraetfa Twrci, 
trìnir Cristíonogaeth fel pe fayddai yn fai a tfarosedd ; ac y mae gwrtfadyst- 
iadau swyddwyr Seisonig naìll ai yn cael eu derfayn gyda dystawrwydd 
gwawdus, neu ynte' eu cyfarfod gydag addewidion gau. Ai am fayn y dy- 
oddefodd eîn cydwladwyr faoll ddycfarynfëydd y rfayfelgyrcfa Rwssiaidd ? 
Ai i ddal i fyny Lywodraetfa sydd yn sarfaâu ein crefydd sanctaidd, ac yn 
satfarn ar ryddid gwladol^ y darfu i ugain mil o feifaion glewaf Lloegr golli 
eu gwaed yn y Crìmea ? A oddefi?^n ni i r Tÿrciaid cfawerthin am ein 
penau, tra yr ydym yn ymladd eu rhyfeloedd ac yn cynnal i fyny eu flfurf- 
Iy wodraetfa fraenllyd ? Mewn gwirìonedd, mae yn faen faryd i ni roddi 
diwedd ar y fatfa anniolcfagarwcfa ac angfaysonedd. Mae anrfaydedd ein 
gwlad yn cael ei wartfaruddo. Os rfaaid i Twrci gael cfawareu y gormeswr 
a'r erlidiwr, na fydded i ni yn rfainweddol eî faelpio yn y fatfa orcfawyl trwy 
ei faamddiû^n yn erfayn deiliaid gwrtfaryfelgar a gelynîon tramor. Gadawn 
fai yn llonydd i falurio yn cfawilfriw fél y mae yn faaeddu." 

Gallwn gryfawyll yma y teimlir coUed fawr gan y cenadon Protestanaidd 
yn Twrci ar ol y cynurycfaiolwr Brytanaidd enwog, Arglwydd Stratford.de 
Bedclifie, Syr S. Canning wrtfa ei enw gynt, yr fawn ar ol faîr fiynyddoedd 
o arosiad yn Constantinople fel cenadwr Prydaîn yn llys y Sultan^ sydd 
ŵedi dychwel adref i Loegr. Yr oedd ganddo ef y dylanwad mwyaf ar 
awdurdodau gorucfael Twrci, a cfaeid'ef faob amser yn defnyddio y dylanwad 
fawnw er noddi Crìstionogion a cfaáel cfawareu teg i Grìstionogaetfa. 
Trwyddo ef yn faenaf y caed y gyfraítfa er rfayddîd crefyddol, yr faon y cyf- 
éirìasom atí eisò^s, ac a elwir yn Hattí Hûmáyoom. Br nW yw y llyw- 
yddion Mafaométápàiddyn y táléitfaiàp yn ymddangós yh eẁyllÿsgaT, ond 
yn anfynycfa, i'w rfaoddi mewii gryrh/y mìae hl wedi íhbddi yn Uaw y 
eonsuh Protestánaidd ddigon o állu i 'amadiisrýn hawliaurfayddid cydwyfadd 



TREM LK Vn  BOLWTS. 123 

y rhaî oll a apeüant am ea cyimoTÜiwy. Dymiuiem i'r hen bendefig 
anihydeddns, Aiglwydd Stratfoìd, yn hŵyr ei oes, (wynhân pob cysnr a 
dedwyddwch; a hyderwn y bydd eì olynwr yn Uys Twrcî yn arddangos 
cyíran helaeúi o'i ddoethineb al wroldeb, ac o'i £ÿdd]ondeb i ddal i íyny 
anrhydedd ei wlad ac iawnderao ei grefydd. 

Gan ddychwel i Loegr, yr ydym yn cael fod yr holl Gymdeithasan 
Cenadol, yn Ëglwysyddol ac Ymneillduo]. yn cyfeìrio en sylw mwyaf 
diírifol at yr amcan mawr o efengyleiddio yr Incüa, gan anfon cenadan 
cfawanegol, a defiiyddîo mesnran newyddion tnag at ddwyn hynj ymlaen. . 
jlfae cadwraeth y Sahbath hefyd yn wfaâa i ibd yn bwnc arbenig dan sylw 
pobl oren Uoegr, ac yn enwedig yn Llundain. Yno gwneir ymdrechìadaa 
àjùl a riieolaidd gan elynion gwir grefydd i halogi dydd yr Ârglwydd 
trwy agoiyd Ueoedd o ddifyrwdi cyhoecMns, Ond y mae yn dda genytn 
woled eyfeiltioii y gwirionedd yn gwylio hoU ysgogiadau y fyddin wrüiwyn* 
eboly ac'yn sefyll yn gadam yn erbyn en hymosocUiidaa. Aeth cyfiurwydd* 
wyr Palas Grísíai Sydenham mor beU ag i basio rfaeol oedd yn caniatâa 
agor y Ue hwnw i'r çjríranfeddìannwyr ar y Sabbalh ; a phe llwyddasent yn 
y eais hwnw, bnan yr agorasid yr arddangosía fawr hono o iyfeddodaa 
celfyddyd, ar yr nn dydd^ i bawb a ddenent gyda swUt yn en dwylaw. Ond 
ihwystrwyd yr halogîad amcanedig gan firaich gref y gyfraith, am fod 
y cyfiryw agoriad yn groes i siarter wieiddol y cydfedcUant Traddodwyd 
yn ddiweddar bregethau gan hoU glerigwjnr Uundain, o bob tu i'r afon 
Tafwys, jn erbyn masnachu ar y Sabbatb, a hyny ar annogiad neillduol 
Esgobion Llundain a Winchester. Trwm yw edrych ar y mìloedd maa* 
nachdai sydd yn agored, a'r ystondinÿiau sydd 301 sefyll yn oohrau yr 
heolydd» a chlywed bloeddiadau y gwerthwyr cerddedol, yn y brifddinas ar 
ddydd Duw, heb sôn am balasau y ddiod feddwol sydd yn denn tyrf äoedd 
iddynt fel defaid i'r Iladdfa. Y mae pob achos, yn ddiau, am i garedigion 
y Sabbath ymdrech o'i blaid. 

Yn Ngbymrnj ''ein hanwyl wlad ein hunain,'* y mae crefydd efengyU 
aidd yn ymddangos fel yn ymddeffiroi^ a phobl yr Arglwydd megys ar en 
dysgwylfa yn edrych am adfywiad eglwysig. Mae darUen am v cyffiröadaa 
a*r adfywiadau crefyddol yn Amerìca wedi cynhyrfu cynnuUeidnioedd» hyd 
yn nòd yn nghilfachau mynyddoedd Cymry — y fath yw ëaugder dylanwad 
y wasg newyddiadurol a chylchgyhoeddiadol !-— nes yr aethant i weddío 
a dysgwyl ddifnf am ddiwygiad grymus yn eu mysg hwythau^ ac y maent 
jn dechreu cael profion ymarferol, meddir wrthym« fod eu gweddì'au wedi 
eu gwrandaw gan Ben Mawr yr Eglwys. Amser jyf hwn ynddiau i Sì'on 
wisgo ei nerth mewn ysbryd gweddi a Ilafor; ac felly tra yn clywed am 
Iwyddìant yr efengyl mewn gwledydd eraUÍ, Uefwn gyda hybordi fardd 
•«Cywydd y Drindod;'— 

<< Aiglwydd lôr i'th glodfori, 
Çymm at hyn, oymer i ti !" 



124 



jJoMata Cltt^M 



Wbth ddechrea ar ein ''Nodìadau" yn y eyûjù hwn, y mae yn angben- 
ilieidíol i ni ddywedyd, nad ydym, wrth ddadgan ein cymeradwyad 
cyffiredinol o nnriiyw lyér, nen wrth ei ganmawl fei nn da ar y cy&n, yn 
ém rhwymo ein honain i amddiflÿn pob brawddeg nen syniad a gafier yn- 
ddo. Pan nas gallwn lai na dywedyd fod tnedd llawer llyfr yn dda, nen 
fedmsrwydd yr awdwr yn ddiymwad, nen y wybodaeth a gehr ynddo am 
hanes nen anaawdd y pwnc dan sylw yn weräi&wr, os nad agos yn anghyr- 
haeddadwy yn nnlle arall^ dichon ar yr nn pryd na byddwn yn cydolyga 
â'r ysgrìfenydd am bob gosodiad a roddir i lawr ganddo. Am esboowyr, 
er anghraifii» gall nn fod yn rhagori fel beimiad ieithyddol, y llall fel ol- 
rheiniwr dwyreiniol nen fel hanesydd cyffi-edinol, ac un arali fel dawinydd 
efengylaidd, ac felly yn y blaen ; ac os byddwn ninnaa yn canmawl awdwr 
yn unig am y naill, na ddyweder ein bod trwy hyny yn ei hollol gymerad- 
wyo yn y lleill. Ÿr ydym yn cofio fod WiIJiams, Pan^celyn« yn dy wedyd 
yn ngenaa un o'r cymeriadaa yn J%eomemphu8, — 

''Er pured Eglwys Seotland, nid purdeb yw hii gyd; 
Ni phiniif ddim o'm credo wrth lawes neb o'r byd : " 

ac yr ydym yn creda fod y rhan fwyaf o ddarllenwyr ein Nodiadau yn 
synio yn gyffelyb, ac yn hydera eu bod yn " rhai o herwydd cynoefinòra 
y mae gandd^mt synwyr wedi ymarfer i ddosbarthu drwg a da." Ond yr 
ydym yn deall fod rhyw nifer fechan o deulu y gwrthddadleuwyr yn 
chwannog i achwyn amom fel Adolygwyr Llêoyddol, o achos eu bod wedi 
cael allan, am ry w Iyfrau a ganmolid ^enym oddiar ystyriaethau penodol, 
"nad purdeb i gyd" oedd y cyfaosoddiadau hyny. Ac fe ddywedir 
wrthym am raî o'r cyfeillion gweiniaid, ond diddichell^ ''sydd yn ymarfer â 
llaeth/' eü bod yn tramgwyddo wrthym am i ni sìarad yn Ued uchel am 
rai Uyfrau nad oedd " British Standard" Dr. Campbell yn dy wedyd mor 
dda am danynt. Yr ydym o'r blaen wedi mynegu eìn barn am y gŵr 
trystfawr hwnw, lle y gallesid gweled nad oeddem yn gallu meithrin y dyb 
oreu am ei gysondeb a'i sefydlogrwydd mewn uniongrededd ; nis gellir 
dysgwyl i ni, gan hyny, ymofidio yn ddirfawr am yr anffawd o'n bod yn 
mesur personau a phethau wrth brawfireol amgen i "standard" y Dr. 
Campbell. Ond digon ar hynyna. Ni a awn ymlaen i nodi rhai llyfrau 
a ddaethant allan yn ddiweddar, ac ydynt, '' ar y cyfrìf hwn neu arall/' yn 
deilwng o sylw. 

JÎ Commentary on the Gospel of S. Matthew, by the Rev* Harvey 
Oodmn, Mj1„ Cambridge, sydd waith gwir ragorol. Mae yr awdwr vn 
adnabyddus fel un o athrawon goreu y deyrnas yn nghelfyddyd Rhif a 
Metor ; y mae efe hefyd wedi cyhoeddi cymaint â chwecb, os ydym yn 
iawn gofio, o gyfirolaa o bregethau dan yr enw Parish Sermons, ynghyda 



NODIADAU LLENTDDOL. 195 

dwy g^frol o'r Uuhêan Lectures. Ac y mae yn dda genym weled ei fod 
yn debyg o enniU iddo ei hun gymaint dôd fel duwìnydd ag a roddid iddo 

Si gyfifredinol fel gwyddon ac äsoddwr. Maeyr esboniad bwn ar Efengyl 
attbew ar gvnllun gwabanol i'r esboniadau a gyboeddasid yn ddiweddar 
gan awdwyr galluog o'r £glwys Wladol. Ni weür ^mddo eiriau o un iaith 
estronol, yn farw nac yn fyw ; canys y mae wedi ei ysgrifenu yn y fatb 
fodd ag y gall Sais uniaitb wneutbur defnydd ymarferol o bob Uinell o 
bono. Ér byny mae yn bur amlwg fod yr awdwr wedi astndio y testun 
gwreiddiol yn fanwl, a cbwilio befyd esboniadau yr ysgrífenwyr dysgedig 
mewn amrywiol ieitboedd arno. Mae yn edrycb ar y testun yn ei amryw* 
iol bertbynasau> ac yn gosod allan yr ystyr sydd i bob brawddeg yn y 
cysyiltiad y mae yn gorwedd yn naturiol ynddo» gan dynu yn gyson 
addysgiadau ymarferol da a cbymbwys. Ni pbetruswn ei arganmawl iV 
pregeüiwr, ac i'r atbraw Ysgol Sabbotbol« fel cynnorthwy hwylus a budd- 
iol ; a gellid edrých amo fel cynllun o esboniad a fyddai yn gyfaddas a 
phoblogaidd yn Nghymru. 

Llyfr arall a ddaeth allan yn ddiweddar yn rbestr Beimiadaeth neu yn 
bytrach Eglurìadaeth Ysgrytbyrol^ ydyw, The Prophecies relating "to 
Nineveh.and the Assyrians ; tramlated from the Hebrew ; with Histor" 
ical Introduction, and Kotes exhihiting the principal results oý the 
Principal Discoveries; by George Vance Smith, B,Jl, Longman, London. 
Mae y llyfr hwn yn esboniad ar yr holl ranau hyny o'r prophwydoliaethau 
sydd yn cyfeirio at Ninifeb a'r Assyríaid, ac felly yn cymeryd i mewn 
ranau o Esaiah ac Ezeciel, a llyfrau Nahum> Jonah> a Zephaniah. Mae 
yn amcanu at fanyldeb mawr^ gan roddi cyfieithiad newydd o'r Ueoedd dan 
sylwj ac esboniad ar y rhanau a gyfieithir ganddo; ac y mae yn defnyddio, 
fel y gallesid dysgwyl, ddarganfyddiadau diweddar Rich^ Botta, Rawlin- 
son, a Layard. Mae darganfyddiadau hynod a thrwyadl yr ymcbwilwyr 
byn wedi gorfodi hyd yn nôd yr esbonwyr o duedd anfiỳddol i newid eu 
ton gyda golwg ar Ninefeh. Ychydig fiynyddau yu o\, yr oedd y tylwy th 
ëofn hyny wedi myned i wadu yn ddigywilydd yr banes ysgrythyrol am 
Ninefeb^ gan na bu y fatb le, meddynt^ yn bôd eríoed. Gofynent yn hyf, 
' Os bu y fath " ddinas fawr iawn o daith trí diwrnod/' i ba le yr aeth yr 
boll olion o honi ? Pe safasai ar ei thraed rywbryd, diau y daethid cyn 
byn ar draws rhyw relic o honi.' Ond, erbyn beddyw, y mae pob cyf- 
ryw wrthddadleuon wedi fibi ymaith am byth. Mae cynnydd gwybodaeth 
yn wastad yn wasanaethgar, ac nìd yn niwed, i'r Hen Lyfr; mae holl 
ddarganfyddiadau rhyfedd ein hoes yn cadambâu ei wiríonedd ; fel y profir 
yn dda yn y Uyfr ger ein bron. Undodiad, mae yn amlwg, yw yr awdwr 
o ran ei syniadau crefyddol ; ac y mae ei olygiadau neillduol yn dyfod i'r 
golwg rai prydiau yn yr esboniad hwn mewn manau nas gallesid dysgwyl 
dim am danynt. Ond y mae efe ymhell iawn oddiwrth ddilyn Martineau, 
ac Undodiaid diweddar eraiU, yn eu syniadau isei ac anmharchus am y 
Bibl ; ac, ar y cyfan, y gwaith hwn yw yr eglurhâd goreu a ymddangosodd 
byd yn hyn ar gyflawniad y propbwydoliaetibau yn eu cysylltiad ág Assyr- 
ìa á Ninefeh. 

The Song of Songs, translated from the Original Hebrew ; with a 
Commentary, Historieal and Critical; by Christian Ginsburg, sydd waitb 



13S NODIADAU LLENTDDOL. 

dtffraddtr à oewyddbe A •aíboiiûidol. Mae yr aŵdwr yu dadku droa jẁryà* 
oliaetli Llyfr y Caaiadany ac mewD canlynìad dros eî hawl i le yn y caaoii 
dwyfol; eìthr y mae yn gwrthod yn gwbl y deongliadan efenffylaidd oyffredîii 
a roddir ar ystyr y Gán ddi^ymhar hon, ae yn cynnyg cyfaodrefo newydd 
esboniad amL Ond beth bynag a ddywedir am athrawìaeth yr awdwr, y 
mae ei gydnabyddiaeth à'r iaith Hebraeg» ac â'r esbonwyr Inddewig a 
Chriationogol, yn dywedyd íbd ganddo iyw gymaint o arddelwad i ofyü 
gwrandawiad ar ystyr y geiriau. Mae ei ragdraethawd yn dra gwerthíawr, 
3m enwedig y rbîan sydd yn sylwi ar wahanol esboniadau blaenorol ar y 
Uyfr; ac y mae y cyfíeithiad a roddir yma yn natariol a rhwydd, a'r nod« 
iadau yn dangos cydnabyddiaeth fanylaádd á'r gwrthddrychaa dwyreiniol y 
cyfeirir atynt yn y Gftn Sançtaidd hon. 

The Dêiert ofSmai: JSToteí ofa Sprimÿ'Joumey /rom Cairo to Beth^ 
êida; by Horatiue Bonar^ D.D., KeUo: ynghyda*r The Land o/Promise; 
^otes o/ a Spring'Journey from Beersheba to Sidon, gan yr un teitíiiwr 

Sarchedigj dau lyfr a ddaethant allan^ un yn y flwyddyn ddiweddaf a*r 
all yn y flwyddyn hon, sydd yn cyflëu i ni hanes deniadol ac addysgìadol 
iawo am daìth ddiweddar yr awdwr i wledydd ysgrythyrol y Dwyrain. 
Llawer a chynnyddol yw yr adroddiadau cyhoeddedig am Deithiaa i Wlad 
Canaan a'r gwledydd cymydogaethol ; ond y mae rhywbeth mwy na'r ''còf 
am boh diweddaf/* dybygem, yn perì i ni synied fod adroddiad Dr. Bonar, 
ar rai cyfrífon, yn rhagori ar eiddo ei holi ragflaenoriaid. Gallwn weled 
agos ymhob tu dalen ei fod yn hynod gyfarwydd yn yr Ysgrythyrau^ ac 
yn eoleddu parch mabaidd at bob gair a ddaeth o enau Duw ; ac y mae efe 
yn ddedwydd iawn yn ei waith yn egluro testunau Ysgrythyrol oddiwrth 
leoedd^ pethau^ a dygwyddiadau dwyreiniol. Y mae hefyd ryw fywyd a 
theimlad yn ei holl ddesgrifiadau sydd yn bywiogi dychymyg a chynhyrfu 
calon y darllenydd. Tra y mae yn cyfeirio yn barchus at Sinai Mr. 
Stanley a Biblieal Researehes Dr. Robinson, y mae yn unioni amryw o 
amryfuseddau y syrthiasant hwy ìddynt^ ac yn rhoddi hanes am rai lleoedd 
a golygféydd dyddorol nad ymwelwyd â hwy ond yn anfynych gan deith- 
wyr blaenorol. Mae y ddau lyfr yn taflu goleunî mawr ar lyfrau hanes- 
yddol yr Hen Destament, ac yn wir ar Lyfr Job ac ar amryw o lyiraa y 
Prophwydi, ac yn enwedig ar Hanes Crist yn yr Efengylau. 

On the Right Use ofthe Early Fathers : Ttoo Series of Lectures ẁ- 
livered in the üniversity o/ Cambridge ; by the Rev. J, j. Blunt, B.D., 
late Margaret Professor o/ Divinity in the üniversity ; a Ilyfr arall ar 
destun cyflelyb o waith yr un awdwr, A History o/ the Cristian Church 
during the First Three Centuries, a ymddangosasant 301 ddiweddar. Y 
mae enw Mr. filunt yn adnabyddns fel awdwr medrus yr Undesigned 
Coinàidences in the Writings both of the Old and New Testamemt an 
argument 0/ their veracity, Yn mlynyddau diweddaf ei oes» yr oedd efe 
wedi ei benodiyn Margaret Pro/essor yn Mhrifysgol Caergrawnt; ao mae 
y llyfraa ger ein bron yn cynnwys detholiad ddarlithiaa a draddodwyd 
ganddo yn y cymeriad hwnw. Yr oedd efe yn ddyn pur efengylaidd, ond 
yr oedd Ilawer iawn o Ucheleglwysyddiaeth yn perthyn iddo j ac y mae hyny 
yn dra amlwg yii ỳ cýfroláu hỳn; Tr'oédd efe yn edtych ar Gri'stionòg- 
aeth Foreuol. eddiar ìsafle esgoby^diaetb»- oe felly yn d^ieddol ìfiẁoìúo hoil 



NODIADAU LLENTPDOL. 137 

ffeithìaa hanes yr Eglwys Gryntefig yn bleidiol i fiorfljrwoclnetli OBgoliyddol. 
Y mae y taedd bwn i'w wàed yn nodedig yn ei ddarlithiao ar y Tadaa 
Cyntaf ; mae yn amddifiyn yr bea dadaa yn wresog mewn Uawer o amgylcb» 
iadan na boasai efe fel beirniad» dybygid, bytb yn gwneyd oni bae ei rod yn 
ddarostyngedìg i cbwiw yr esgobyddiaeth. Y mae efe yma yn cymeryd yr 
ocbr wrthwynebol i Daillé a Barbeyrac, Yr oeddynt bwy, wrtb ddadlea 
yn erbyn Pabyddiaetb, yn tuedda^ fe ddicbon, i gondemnio y Tadan yn 
ormodol oddiar fod Eglwys Rbafiiin yn seilio cjrmaint o'i cbrefydd amynt; 
er y rbaid addef fod DaiÛé wedi bod yn dra llwyddiannns i ddangos nid yn 
unig angbysonedd y Tadan â'a gilydd^ ond befyd â hwy en hanain, fel y 
gwelid mai cwbl anniogel oedd ea cymeiyd yn sylfaen ffyáá, Ond y mae 
Mr. Blant yn rboddi y IIiw gorea ar hoU hanes a syniadaa y Tadaa 
Boreaol ; ac y mae yn ceisio profi fod ea tystiolaetbau yn ffiifiriol i Eglwys 
Loegr> yn neilldaol ar y pynciau byny lle y mae hi yn gwahaniaethn oddi- 
wrth Eglwys Rbafain. Mae y darlithian yn ddwy restr. Yn y rhestr 
gyntaf, y mae an ar ddeg o ddartithian, yn y rhai yr atebir dadleaon yn 
erbyn y Tadaa ; ac yn yr ail restr y mae pymtbeg o ddarlitbian, yn dangos 
y manteision a geir o astudio gweithoedd y Tadaa^ fel y maent yn ddefii- 
yddiol gyda golwg ar wirionedd Cristionogaeth — ar natur a chyfausoddiad 
yr Eglwys Grîstionogol — ar benderfyniad canon y Testament Newydd~ 
ar ddilysiant ei destun — ac ar ei ddeongliad athrawiaethol. Mae yn profi 
yn gryf nad oedd y Tadau yn Sosinaìdd eu golygiadau ; ac y mae yn ceiâo 
profi — ^nid mor gryf feddyliem ni — nad oeddynt ychwaitb yn meithrin y 
ayniadau a elwir yn Galfinaidd. Nid oedd yr awdwr^ fe welir, yn Galfin 
ei hun mwy nag yn Sosin. Pa fodd bynag> mae y darlithiau hyn am y 
Tadau yn dangos ymchwiliad dwys a medr mawr; ac y mae yn rhaid eu 
hefirydu hwy 301 gystal â gwaith Daillé taag at ein gaUaogi i famu beth ýw 
y gwir a'r holl wir am hen Dadau yr Eglwys. 

Llyfir cydrywiol^ i iyw fesur, yn ei amcan» ond Ilawer mwy amrywiol yn 
ei gynnwys ydyw, Enays on Yarious Subjeets, PhUological, Philosophieal, 
Ethnological, and Arehaological, eonnecttd unth the Prê»historieal 
Reeords 0/ the eivilized Nations of Ancunt Europe, especially of thai 
Raee which Jirst occumed Great Britain ; hy John Williams, A.M., 
Oxon.^ Archdeacon o/ Cardigan, ife. Mae eiu cydwladwr bybarch a 
dysgedig wedi casglu ynghyd, yn y gyfìrol bon» ddetholiad o'i draethodaa 
ar rai oV testynau mwyaf dyrys mewn cysyUtiad â Hynafiaethau Ewrop. 
Mae rbai o bonynt wedi eu hargraffu a'u cyboeddi o'r blaen^ naiU ai ar wahftn 
neu mewn cysylltiad â hanes gweitbrediadau rbai o sefydliadau dysgedicaf 
ein teymas; ond y mae y rhan fwyaf o honynt wedi eu cyhoeddi yn awr am 
y tro cyntaf; ac y mae y cwbl yn gyfryw ag sydd yn arddangosyr ieithydd 
dysgedìg, yr bynafieithydd cywrain, y cristion pendeHynoI, gelyn mawr 
pob atbroniaeth fynai ddirymií awdurdod y dadguddiad Dwytol^ ac yn y 
cwbl y Cymro aiddgar tros ei wlad» ei iaith, a'i genedl. Mae rhai o'r traetb- 
odau yn ein bryd ni yn dra rbagoroìi ftc y mae yr oU yn gyfirjrw ag sydd 
yn teilyngu eu darllen 301 fanwl/a'u bastudio yn dda, gan bwy bynag a 
íynai dori trwy niwl y tywyUwch sydd yn gorwedd ar yr hen amseroedd^ 
cyn cof a hanes, i gymaint ò oreani ag ft dbiifámynt trwy bob oUon o'r 
eiddynt sydd eto ar goU, trwy bob cyfeiriadaû áchlysarol atynt yn yr heit 
awdwyr sydd heb fyned ar ddifáncoU> aeyn^nwedigol crwy gymhiÉiaeth y 



128 KODIAPAU LLENTDDOL. 

gwahanol ieithoedd a fa gynt neu y sydd eto yn gyfryngau cymundeb 
rhwng dynion â'u gilydd. Yr ydym yn deall mái ychydig nifer o'r gyfrol 
sydd wedi eu hargraflíu, feliy byddai yn ddoeth i'r rhai a ddymunai ei chael 
î anfon am dani yn ddioed. Y mae y pris braidd yn uchel^ ond yr oedd 
y draul i'w chael allan o bosibl yn gofyn hyny. 

Ychydig fisoedd cyn ymddangosiad y gyfrol flaenorol, cyhoeddasai yr 
Ârchddiacon^ Discoursês and Èssays on ihe Unity of God's Will, as 
revealed in Scripture, and the' necessity laid upon all Christian Com» 
munities of achnowledging such Will as the only Rule of Life ; with 
special reference to God's dealings with the people of Christianized 
Èritain. Y mae rhai o'i pregethau a'r traethodau> yn y gyfrol hon hefyd, 
wedi eu cyhoeddì o'r blaen ar wahân ; ond y mae y nifer fwyaf o lawer o 
honynt wedi ea cyhoeddi yn awr am y tro cyntaf. Y mae yr awdwr yma 
yn ymddangos fel y gwyliedydd gofalus, a'r rhybuddiwr gonest ; yn gweled 
y drwg yn dyfod, ac yn gwneyd ei oreu er ceisio ei droi draw. Y mae yn 
hawdd gweled ei fod yn teimlo yn ddwys y perj'gl mawr y mae y dejnrnas 
hon ynddo oddiwrth annuwiaeth cyfiredin meddyliau ei thrigolionj a'r 
gwadìad ymarferol o Iywodraeth y Goruchaf ar y byd ac amgylchiadau 
dynion ynddo. Mae yn y gyfrol aml sylw â'r hwn nas gallwn yn hollol 
gydweled ; ond y mae y pwys mawr a roddir gan yr awdwr ar y lly wodraeth 
Ddwyfol; y Ile uchel, teilwng, a roddir ganddo i'r gair Dwyfol; ei ddynoeth- 
iad o bob peth dan enw philosophy fynai gyfyngu dyn i'r amserol, a'r elfenol, 
a'r daearol ; ei, gondemniad diamwys o*r heresi sydd yn flynu yn ormodol 
yn y cylch eglwysig y perthyna ìddo am iachawdwríaeth trwy yr eglwys al 
sacramentau, ar wahân oddiwrth flydd yn ei Phen ; a'r difrìfwch a arddengys 
pan yn cymhell at riuweddau cyffîredin by wyd ; — ^yn gyfry w ag sydd yn 
peri i ni obeithio y gall y cyhoeddiad o honi wneuthur lles mawr, yn 
enwedig am fod yn debyg y cyrhaedda, mewn cysylltiad â'i enw ef, i lawer 
cylch» na buasai, pe heb hyny, pa faint bynag ei theilyngdod ynddi ei 
hunan, yn gallu dyfod i mewn iddo. Yr ydym yn gobeithio y câ yr awdwr 
hir oes i wasanaethu ei wlad a'i genedl. 

Gyda pharodrwydd mawr y cyfeiriwn sylw ein cyfeillion at y ddwy 
gyfrol ganlynol : — Sermons on Special Occasions, by the late John Harris, 
JD,D. First and Second Series. Soniasom mewn cyfrol flaenorol am 
ragoriaethau awdurol y diweddar Dr. Harris; ond nid ydym yn meddwl 
fod dim mor rhagorol â'r pregetbau hyn yn ei holl ysgrifeniadau eraiU. 
Er nas gallwn famu fod yr awdwr yn perthyn i'r dosbarth uchaf o feddyl- 
wyr, yr oedd efe wedi casglu gwybodaeth gy ffredinol, ac wedi ystorio ei 
feddwl â chynnyrchion goreu yr oesoedd, ac yn meddu gallu mawr i roi 
allan y meddwl hwnw mewn dull annibynol, os nad gwreiddiol. Pregethwr 
mawr oedd Harris; cawsom y fraint o'i glywed rai gweithiau, ac nis gallem 
lai na'i gyfrif yn un o benaethiaid yr areithfa yn Lloegr. Er mai darllen 
ei bregetbau y byddai, nid oedd neb am warafun iddo ef, mwy nag i Dr. 
Chalmers, ddarllen yn y pulpud, canys er nad oedd efe mor rymus â 
Chalmers, mynych y bu yn darllen ei bregeth mor effeithiol nes y byddai 
torf gyfan o. wrandawyr yn ymdoddi hyd wylo. Mae y ddwy gyfrol hon 
yn cynnwys ei brif bregethau, ynghyd a'r ddiweddaraf a bregethodd. Ceir 
ynddynt bethau calon dyn, dyfnion bethau Duw, gyda'r gwiriouedd megys 



yODIÁDAU LlBlfYDDOt. 1S9 

y mae yn yr lesn jn ganolbwynt y cyfiui. Nid oedd yr ysgolaig a*r 

athronydd byth yn cnddio y crìstíon yn Dr. Harrìs; yr oedd enaid yr 

' ' Yr 



yn cartrefu yn ei enaîd ed Ŷr oedd ei golli ef yn wir golled 
i acbos yr efen^yl, yn enwedig yn y cysylltíad eglwysîg yr oedd efe yn troi 
ynddo, a'r sefylifa ucbel yn ubrìf goleg ei enwad a lenwid ganddo. Rbyw- 
betb dirgeledìg yn wir yn ngorchwyliaetb Rbagluniaetb ydoedd cymeiyd 
jrmaitb y fatb ddyn yn ngbanol ei ddyddian, pan yr oedd wedi ei gy faddiusn 
i ddefnyddioideb mawr mewn cylch nad oes ond ycbydig yn gymbwys 
iddo ! 

Y mae genym befyd ar ein bwrdd Sermans hy the Rev, J. C, M. 
Bellew, mewn dwy gyfrol led fawr, gyda Five Occasùmal SermoHS, together 
with a JDiscourse delivered on the Day of National Humiliation, Oct. 7, 
1857^ gan yr nn awdwr. Cyfrifir Mr. Bellew yn un o bregetbwyr mwyaf 
poblogaidd Llundain yn y dyddiau byn, o leiaf mewn cysylltiad âg Eglwys 
lioegr ; ac y mae y pregetbau yn tystio, gellid meddwl yn Iled sicr, fod ei 
boblogrwydd yn gyfiawn iddo. Er nas gelHr dywedyd ei fod yn feddyliwr 
gorddwfn fel Robertson» eto rbaid addef wrth ddarìlen yr holl bregetbau 
byn mai nid dyn cyfiredin mo bono ; mae yn arddangos crebwyll bywiog a 
byawdledd cynbyrfîol, eitbr y mae weithiau yn cymeryd ei gario yn 
ormodol gan ei ddychymyg firwytblawn, yn eì egluriadau a*i gyfielybiaetb- 
* an, beb fod yn ddigon coetb ei chwaetb. Gwelir ei fod wedi astudio y 
natnr ddynoi yn Iled fanwl ; ac y mae ei deitbiau yn nhir sanctaidd 
Palestína, ac yn y gwledydd cIasnrol> Groeg a Rbufain> wedi rboddi iddo 
lawer o ddefnyddiau cyfleus i egluro ei fateríon. Y mae efe befyd, ar y 
cyfan^ yn bregethwr tra efengylaidd> ac yn ei hoU bregethau yn cyfeirìo y 
gwirìonedd yn ymarferol at y gydwybod a'r fucbedd. 

The World of Mind ; an Elementary Book, by Isaac Taylor, y w y 
Ilyfr nesaf sydd o flaen ein llygaid. Gŵyr pawb a ẁyr rywbeth am 
leuyddiaeth am enw Isaac Taylor^ yr hwn a gyínfir ymysg prìf gedym 
awdurol yr oes, Tra y mae rhai o'i ysgrìfeniadau yn rboddi i feddylwyr 
mawrion loned eu breichiau o drysorau deall, y mae mewn rbai eraill o'i 
gyfansoddiadau yn amyneddus yn arwain yr ysgolaig ieuanc ymlaen ya 
Owybrau athroniaetb a dadguddiad. Er ys amryw o flynyddoedd bellach^ 
cyhoeddodd Iyfryn bychan rbagorol o'r enw ** Elements of Thought,** yr 
hwn sydd yn eglurhâu y prìf dermau a arferir mewn cysylltíad âg Athron- 
iaetb y Meddwl, ac yu agorìad cryno i'r wybodaeth bwysig hono. Unig 
&i y llyfryn hwnw yw ei fyrdra ; ond mae y bai hwnw yn cael ei feddyg- 
iniaetbu yn y *' World of Mind** Mae yma yn trìn yr un pethau ag yn 
Uyfr yr '' Elements," ond ei fod yn Ilawer helaethach a chyflawnach. 01- 
rheinir meddwl ymhob man càn belled ag y mae yn adnabyddus i ni, à 
d^modir yn fedrus y pwynt o wahanìad rhwng y dosbarthiadau uwoh ac ts 
o feddyliau — ^rhwng meddwl yn y dyn ag yn y crëadurìaid sydd islaw iddo. 
Llyfr gwyddorolf fel y gwelir ydyw, wedi ei fwríadu i ddenu yr efrydydd 
i deitbio cyfandiroedd mawríou a rbyfedd "byd y meddwl," ac i'w'gyn- 
sorthwyo i fasnachu yn Ilwyddiannus gyda eu hamryfal gynnyrchion. 
Nid swp o esgym sychion mo hono, fel y ceir Ilyfrau elfenol neu arweiniol 
yn rhy gyfiredin, ond y mae newyddiant ac irder ei egluríadau yn ei wneyd 
yn ddifyr a chwaethus i'r darllenydd atbrongar. Cynghorem ieuenctyd 



Ì3Ò tfODIABAir LIJtlfTPl>Ot. 

Cjvm i Mtiidio jn cUJygn lyfr o &lh hwn; bydd yn ymBriiariad iadiiiaol 

fWBOddjlÌMI. 

Dyma eto lyfr gwyddorol ar wyddîant arall aydd yn arwaîn i fyd gwa- 
ÌMnol i ''fyd y meddwr — i fyd gweledig a theimladwy: Tkê Charaeier 
mmd Logieal Method of Politieal Eeomomj: beinj a eowrtê of Leetaret 
ddivered tn HUary term, 1857; 6y John E. Caimes, AJÜ., Whately 
Pro/eesor of PoUtieal Eeonomy, in the üniverity of Dublin. Ymadrodd 
mynegiadol, a byddysg iawn beUacb, ymysg y Saeson yw Political Econ- 
omy: ond nid oes gan y Cymry, hyd y gwyddom ni^ yr nn enw penodol 
ar y wyddor a olygìr witho. Pe dywêdem lawn-drefnyddiaeth Gwladwr- 
iaethol, fel y gwelsom rywnn wedí ceisio cyfieitba yr ymadrodd, pwy a 
fyddu fymryn nès i ddeaU y mater ? Meddylid yn natariol mai at Ddi- 
wygiad Seneddol, nen rywbeth o'r fath, yr oedd y cyfryw jnaudrodd yn 
eyUiúo. Nîd oes genym ninnaa ar hyn o bryd nnrhyw ddaa air Cymraeg 
i'w cyflw3nH> fel cyfieilhiad dealladwy o'r geirian Politie^A Eeonomy ; 
rhaid i ni &nyla, gan hyny, a dywedyd mai y wybodaeth sydd yn olrhun 
egwyddorìon a deddfan trafìndiaeth, a hyny mewn çysyütíad â meddwl 
dyn yn gystal ag â Uywodraeth y Daw mawr ar y byd, yw yr hjm a dygîr 
wrth yr ymadrodd crybwylledig. Grallem feddwl fod y Uyír bwn o «wdor- 
iaech Mr. Caimes vn rhoddi i ni yr arweiniad symlaf a mwyaf dealladwy a 
welsom erioed i'r deddfim sydd yn rheoleiddio masnach a dbyfoeth. Mae 
efe yn ddUynwr Uwyddiannns i Adam Smith, MalthnSy Ricardo, a Miü, ac 
yn ea hamddi^m yn alloog yn erbyn ymosodiadan diweddar Madeod, yr 
jbwn a fynai aU wneyd yr hoU gyfundreíh o newydd. Nis gaUwn yma 
ffned i mewn i'r ddadl^ na dyweyd ychwan^ am y Uyfr hwn na'i íater; 
da fyddai genym weled traethawd jn Gymraeg yn tiin deddbn trafiiidiaeth 
mewn modd helaeth, ^lnr, ac ymarferol. 

The PnrsnitofEnowledgeunderDigiculties; hy George L. Craik. Ä 
Jtew Edition, remud and enlarged; in Two Folnmes. Daeth y gwaith 
hwn allan gjmtaf jhì 1830» fel nn o gyhoeddiadaa y Gymdeithas, a sefydl- 
wyd gan Arglwydd Broag^am ac eiaiU, er Taenn Gwybodaetb Faddiol. 
6an nad oedd enw yr awdwr wrtho, priodoUd yr awdoriaeth y pryd hyny 
i Arglwydd Broagham ; ac aeth Syr James Madántosb mor bell ag i 
ddy wedyd nas gallasai neb arall fod wedi ei wnenthar. Mae yr argraffiad 
hwn wedi ei gyboeddi mewn gwedd well, gydag amiyw o ycbwanegiadaa 
gwerthfiiwr. Yr oedd yn hyfryd genym weled hen adeiladydd athiylithgar 
Pont-y^ridd, WilUam Edwards, yn cael Ue gwycb yn nghymdeithas enwan 
anrbydeddnsaf y byd yn y cdfan a'r gwybodaa. Nìs gwyddom am on Uyfr 
cymhwysach i galonogi ein cyfeUlion ienainc sydd yn Uaínrio dan anfim- 
témon, i fyned rhagddynt jm egníol yn yr ym<íwü am wybodaeth. Cânt 
weled yma rai tebyg iddynt hwy en honain wedi Uwyddo, er gwaethaf 
anhawBderao, i gyflawni y gorchestion enwocaf. 

JÍ Grammar of the Welsh Language, based on the most jípproped Sys- 
tems, with Copious Examples ýrom some of the most correet Welsh 
Writers; by the Rev. Thomas Rowland^ Eector ofSt. Thomas\ Penmant 
Melangell^ Montgomeryshire. Second Edition, enlarged. Galwyd sylw 
yn y Traethodtdd at ymddangosìad cyntaf y Uyfr hwn, gan loddi mawr 



HODIIBÁU LlfiNTDDOt. l3t 

gyiBmd«jmedi îddo. Mae yn dda genym weled «i fod ivedi cyfbiedd ail 
argraffiad. Yr ydjm jm ei ystyried ynihob modd yn un o'r rhai geree, ob 
nid y gorea oll, o Ramadegan Cymm. Yr unîg on ydyw sydd vn olrhain 
teiUu y Gymraeg i ddim manylrwydd, ae mewn modd athronyddol. Ond 
y mae genym air i'w ddyweyd eto nad yw yn llawn mor gyearos ei draetha 
na'i wrandaw. Dywed y wynebddalen fod yr awdwr wedi dwyn i mewn yn 
ehelaeth anghreifilîan oddiwrth nd o ysgrifenwyr Cymreig ey wiraf^ ac y 
mae efe wedi casglo llíawe o Irawddegaa awdurol jn riamplaa i gadamhâa 
ei nodiadan ; ond methasom weled enw nn ysgrifenydd o fysg yr enwadau 
Ymneilidnol yn ea plith hwynt oll. Pob parch i Nieander a D. Sìhm 
Eyans» at y riiai y cyfeirir yn fynych gan yr awdwr ; ond ai ni fn ac ai nid 
oes ysgrifenwyr ^nnysg Ymneilldawyr Cymro sydd, a dywedyd y lleiaf, yn 
awdurdodau mor gymhwys â hwythau mewn llênoriaeth Gymreig ? Mae 
jm syn genym weled nn a agorodd ei lygaid gyntaf^ yn llythyrenol ac yn 
allegol, ymhlith ^* pobl y capeli," wedi myned yn gymaint o uwcheglwyswr, 
nes nad yw yn edrych ar neb tu allan i'r Ëglwysy mae efe yn gweini ynddi 
fel " rector St, Thomas', Pennant MelangelU" megya ein hy&bysir yn 
ilawn llythyr, yn werth en cydnabod yn ysgrifenwyr cywir yn y Gymraeg. 
Y mftn-bersoniaid a ymlnsgasant i'r Ëglwya Wladol wedi eu dwyn i fyny 
yn aelodan gyda yr Ÿmneilldawyr, Jiwynt-hwy yn Ngogledd Cymrui gydag 
ycbydig iawn o eithriadau, yw y rhai mwyaf haerllug yn erbyn YmnelIIdu- 
wyr ac YmneiUduaeth ; mae y golwg trahâas a wneir gan y cyfryw ddyn- 
aodion ar yr hen aelwyd eu magwyd ami yn beth a deimlir yn cura annyodd- 
efol gan y rhoi â'u hadwaeneut yn y dyddiau o'r blaen. 

Mae y rhai aydd yn hoffi olrhain tarddiad a pherthynasau y Gymraeg 
a'i chwaerìeithoedd, yn ricr o groesawn gyda ririoldeb, ÍTie Eastem Origin 
of the Celtie Natians, proved by a comparison oý iheir dialeets with the 
Sanskritf Greeh, Latin, and Teutonic Languages : forming a supplement 
to Rêsearehes into the Physical History of Manhind; hg James Cowles 
Prichard, M.D., F.R.S., &c. Edited ^ R. G. Latham, M.A., M.D., 
F.R.S., &c. Mae enw Dr. Prìcbard yn sefyll ymhlith y rhai uchaf ei 
ymcbwüiadau i banes naturìol dynolry w a pberthynas gwahanol genedloedd 
y ddaear â'u gilydd. Cydnabyddir yn gyffiredinol ei holl ysgrìfeniadau ar 
hyn ymysg y rhai rhagoraf. Maent yn arddangos ymröad anorchfygol i 
gasgfu ynghyd y fieitbiau anghenrheidiol er defnydd ymchwiliad ; cralfder 
nodedig i ganfod eu priodoiiaethau cyffiredin, a'u nodweddion gwahan- 
iaetbol ; annìbyniaetb mawr ar ragfaraau blaenorol ; yr ymddarostyngìad 
llwyraf i arweiniad y gwirìonedd ; a medrusrwydd anghyffiredin i gyflwyno 
ffirwyth y cyfan yn eglur a dealladwy i'w ddarllenwyr. Cyhoeddwyd y 
Uyfir sydd yn awr ger ein bron ganddo yn y flwyddyn 1831» fel math o 
adgyflenwad ì'w waitb mawr ar Hanes Anianyddol Dynolryw. Yn y gwaitb 
bwnw y mae yn olrhain perthynas gwahanol genedloedd y ddaear â'u gil- 
ydd trwy gymharu ffiirf y penglog, cyfansoddiad y corff a i aelodau, Iliw y 
CToen, y gwabanol glefydau y mae dynioa mewn gwahanol wledydd yn 
ddarostyngedig iddynt, galluoedd naturìol y meddwl, tueddiadau moesoí a 
chrefyddol, aríerìon cymdeithasol» ac« mewn rhan, yr amrywiol ieitboedd a 
leferìr ganddynt. Y mae yn estyn yr olrheiniad, gyda manyldra mawr, 
yn yr amry wiol betbau byn« oddieitbr y diweddaf, hyd at agos holl genedl- 
oedd adoabyddus y ddaear. Ychydig, mewn cymhariaetb, yn ei brif waith. 



132 NODIADÁU LLENTDDOL. 

a wneir o dâeinjdd ginddo o'r ieithoedd a leferir ganddj^t er petiderfynti 
ea perthynas. Y mae y Uyfr hwn wedi ei amcana ganddo er cyflenwi i 
ryw fesnr y diffyg bwnw. Ond uid ydyw yn cymeryd i mewn yn hwn, 
ond rhan fechan oY maes oedd yn agored iddo yn y cyfeiríad hwnw. Y 
mae yn cyfyngn ei hanan i'r prawf o darddiad dwyreiniol y gwahanol dy- 
Iwythau Celtaidd trwy gymhara eu hieithoedd â'r tealn mawr Indo- 
Ewropëaidd. Er profi y herthynas, y mae yn tynu cymharíaeth fanwi 
rhyngddynt o ran eu geiríau cysefin a'a cyfansoddiad nea ea fiurf ieithad- 
nrol. Ac y mae yn aohawdd meddwl am brawf o'r fath yn cael ei weitbío 
allan yn fwy llwyddiannus. Y mae hoU ragoriaethau Dr. Príchard yn ei 
gyfansoddiadau eraill i'w canfod yn arbenig yma. Anhawdd cael cynllan 
gwell o'r modd y dylai y fath ymchwiliadau gael eu dwyn ymlaen^ a, 
thybygem ni, fod braidd yn anmhosibl i'r darllenydd ar ddiwedd y ddadl 
beidio bod o*r un meddwl â*r awdwr. Mae yr argraffiad presennol wedi ei 
ddwyn allan dan olygiad y Dr. Latham, yr hwn sydd wedi ychwanegu at y 
gwaith gwreiddiol mewn nodiadau a phennodau adgyflenwol fwy na maint 
y llyfr ar y cyntaf. Mae cymeriad Dr. Latham, mewn ymchwiliadau o'r 
fath, mor uchel, íel nad oes eisieu canmoliaeth i'r llyfr. .Boasai yn an- 
hawdd cael un cymhwysach i gyfienwi yr hy n a allasai fod yn ddifiygiôl yn y 
gwaith gwreiddiol» ac i gyfieu ynddo firwyth ymchwiliadau y pum mlynedd 
ar hugain diweddaf i'r prawf sydd i'w gael o berthynas dynolryw â'u gilydd 
yn y gwahanol ieithoedd a leferir ganddynt. 



P. M. SVAKS, ABGBAlTtDD, JtíMFYISÍJSÌGái 



Y TRAETHODYDD. 



Y CHWIL-LYS. 

PfiNNOD IX. 

T OUWIL-LTB TN YALLADOLn)^ HIBFAEN. 

Ar yr 2lain o Fai^ 1666, yn nhref Yalladolid^ Ue y cynnelid eynghor y 
chwil-lys yn gyfiredin^ dygodd y chwil-lyswyr y carcharorion allan, uchel 
ac isel> wyth ar hugain mewn oifer. Dygwyd arch pendefiges» gyda dar- 
lun o honi ami^ yr hon a fuasai farw er ys talm^ fel y derbyniai hi ei 
dyfam yno. Fel y gallai y bobl wrando ar gyhoeddiad y dyfiirniad^ cyf- 
odwyd tair esgynglwyd fawr. Ar y gyntaf, eisteddai y Dywysoges Jaue, 
chwaer y brenìn Philip, prif ly wyddes ei diriogaethau ; y Tywysog Siarls, 
mab y brenin ; a thywysogion a phendefigion eraill yn Hispaen. Ar yr aií 
eisteddai Archesgob SeTille, tywysog cynnulleidfa y chwil-lyswyr, gyda 
cbynghor y chwil-lys^ esgobion y wlad^ a chynghor y brenin. Ar dl i'r 
tywysogion a'r bamwyr ysbrydol, ynghyd â'u gweinyddwyr ar yr achlysur 
arbenig hwn, eistedd mewn treíÌQ, arweiniwyd y carcharorìon i'w lle hwy- 
thau, wedi ymwisgo â'u sachau bendigaid {san benitos), y rhai oeddynt o 
liw melyn, ac yn gorchuddio eu holl gorfi^, wedi eu brìtho â chroesau coch- 
ion. Cludent oleuen losgedig yn eu dwylaw, a dygid croesbren wedi ei or- 
chuddio â Uian o'u blaen, fel arwydd o alar. Yr oedd gan y rhai oeddynt i 
dderbyn bam angeu gapan papyr ar eu penau, y rhai a elwid coaca gan yr 
Hispaeniaid. Gosodwyd hwy yn eu Ue, un ar ol un, y naill uwchlaw y 
llall, gan ddechreu gyda'r hwn a ystyrìd y gwaethaf. Y cyntaf a safodd oedd 
Dr. Cacalles, mynach o urdd St. Awstin, dyn o wybodaeth helaeth mewn 
duwinyddiaeth, ac a fuasai yn bregethwr i Siarl V., ymherawdwr yr Almaen. 
Dilynwyd hyn trwy wawd-bregeth gan fynach Dominicaidd, yr hon a 
barhâodd tuag awr ; wedi hyny aeth y rhaglywydd cyfiredinol a*r archesgob 
i'r esgynglwyd Ue yr eisteddai y tywysogion a'r pendefigion, i weinyddu 
y llŵ pwysig iddynt ar lun croesbren a gerfiesid ar glawr llyfr gwasanaeth 
yr ofieren. Rhoddwn fiurf y Uẁ am unwaith ger bron y darllenydd : — 

<<Bydd i'ch Hawrhydi, &o., dyngu y bydd i ohwi bleidio ▼ ohwil-lys saiiotaidd, ao 
heíyd roddi eioh oydsyniad iddo ; ao nid yn nnig na fydd i ohwi mewn unrhyẅ fibrdd 
ei rwystro, na'i gyhuddo, ond y gwnewoh bob amser roddi eioh oymhorth hyd eithaf 
eioh galln, i weled pawb yn oael eu dienyddio a wyrant oddiwrth S^glwys Rofain, ao 
a ymunant &'r heretioiaid Lutheraidd, heb dderbyn wyneb unrhyw berson neu ber- 
Bonau, o ba urddas» gradd, amgylohiad, neu Bofjrllfa y gallont fod. Bydd i'ch 
Uawrhydi dyngu y gwnewoh orfodi pawb o'oh deiliaid i ymostwng i S^glwys Ruâûn, a 
pharohu ei holl ddefodau a'i gorohymynion, ao hefvd i roddi eioh oymhorth yo 
erbyn pawb a goleddont heresi y Lutheriaid, neu a'i pleidiont mewn un modd/' 

18Ô8.— 2. K 



134 T CHWIL-LT8. 

Wedi i'r hoU dywysogion a'r pendefigion gjoneryd eu llŵon yn ol ea 
graddau, codai yr archesgob ei law, a rhoddai ei fendith iddynt Wedi i'r 
coegrodres hwn derfynu, galwyd y careharorion druain allan, a dechreu- 
odd y rhaglywydd gyda Dr. Oacalles. Y mae enwau y troseddwyr a*u 
dy&rnau fel y canlyn^ yn wy th ar hugain o nifer :•— 

1. O flaen trethwr mawr y Pab« galwyd yn gyntaf Dr. Awstin' Cacalla, 
niynach o urdd St Awstín, offeirìad yn nhref ValladoIid« a phregethwr 
iywbryd i'r Ymherawdwr SiarU V.^ a dyfarnwyd ef i gael ei ddiraddio a'ì 
losgi^ a'i holl eiddo i gael ei attafaelu i ddwyn traul gweinyddiad cyfiawnder, 
ac i gyfoethogi y swyddogion. 

2. Francis de Bivers, brawd i Dr. Cacalla» yntau hefyd yn offeiriad yn 
Yalladolid, yr hwn a ddyfarnwyd jrr un fath â'r Do<»tor. Ac i'r dyben i*w 
rwystro i ynganu gair o ddifrì'ad yn erbyn y chwil-lys sanctaidd, fel y 
gwnaetbai cyn hyny, allan o*r carchar ac i mewn ynddo^ gyda hyfder mawr, 
ac herwydd fod llawer o hobl ddewisedig yn y lle^ — safnglöwyd ef. 

3. Mrs. Blanch de Bivers, chwaer y carcharorìon uchod^ yr hon a gafodd 
yr un diwedd ft'i brodyr. 

4. John de BÌFors^ brawd y rhai uchod, yr hwn a famwyd yn heretic, 
ac a gondemniwyd i garcharìad parhâus, ac i wisgo y sach fendigaid dros 
ei fywyd, yr hyn a ystyrìd yn warthrudd dwfn. 

6« Ìírs. Constance de Birers, pummed chwaer y rhai uchod, a gweddw 
Ferdinando Ortis, yr hon a fuasai byw beth amser yn Valladolidy a gon« 
demniwyd i gael ei llosgi gyda'i brodyr. 

6« Arch a chorff marw Mrs. Leonore de BÌTers, mam yr hoU ddyodd» 
efwyr uchod. 

Ÿr oedd y chweehed daranfoUt o gondemniad yn erbyn yr arcb a gyn* 
nwysai weddillion marwol y foneddiges hen, ac yn erbyn corff y wraig 
heiyà, yv hon a foasai farw dalm o amser cyn hyny. Ar ei harch gosod* 
wyd ei darlun, ^rr hwn heiyd a gondemniwyd gyda'i chorff» i gael ei losgi 
fÛ heretic. Nid oes un crybwylliad fod y darlun hwn yn edbyn athraw- 
iaethau neu draddodiadau Eglwys Rhufain. Credai y foneddiges dda hon 
yn ei by wyd efengyl Crist, a dangosodd hyny trwy ymarweddiad sanctaidd; 
a derbyniai y saint i'w thỳ i bregethu yr efengyl. Dygwyd ei chorff a'i 
darlun o flaen v trethwr^ a chondemniwyd hwy i gael eu Uosgi fel heretîc* 
iaid Lutheraìdd, ac fod i'w heiddo gael ei gymeryd er elw yr awdurdodan 
gwladol, ei thŷ i gael ei Iwyr ddinystrìo^ a chofadail fawr i gael d goaod 
ar y fàn, ar ba un yr oedd achos y llosgiant i gael ei gerfio. 

7» Mr. Alfonse Peres, offeîrìad o Yalence. Yr c^d efe i gael ei ddî- 
raddio yn gyntaf, ac yna i'w losgi fel heretíc, a'i hoU eiddo i gael ei ffor^ 
ffedu. Wedi i'r saith uchod gael eu dyfamu^ parodd Esgob Valencey ya ei 
esffobwisg» i Dr. Cacalla, Francis ei frawd, ac Alfonse, gael eu gwisgo â 
dillad offeiriadol ; ac yna diraddiwyd hwy gyda'r hoU arddeíbdau a gry- 
bwyllwyd mewn rhan flaenorol o'r gwaith hwn. Tystíai y Doctor mai y 
wir ffydd oedd yr hon a broffesai, a thros yr hon yr oedd ar ddyoddef 
merthyrdod ; ond dystawyd ef yn y fan gan dwrf ei elyniou. 

8. Pedr Sarmiento, marchog o urdd Alcantara, o Valence» a mab i larll 
de Poza. ^ Cyhoeddwyd ef yn heretíc, a dyfaniwyd ef i ddwyn y néd a'r 
wisg o ddirmyg dros ei fywyd, i garcharìad parhäus, i amddifadiad o'i eiddo 
a'i urddat, ac i beidio byth wisgo aur, arìan, perlau, neu wisg werth* 
fkwr. 



Y CHWIL-LYS. 13Ô 

9. Mrs. MencÌA, gwraig y Pedr dy wededig ; condeinniwyd hi i*r uu gosb 
a*i gwr. 

10. Don Lovis de Roxa8 oedd y nesaf^ mab ac etifedd yr larll de Poza. 
Cyhoeddwyd ef yn heretic; ond gwnaethpwyd deisyBadan taeríon ar ei 
ran, a cbondemniwyd ef yn unig i wisgo ei sach fendigaid i'r llysdŷ^ ac i 
fibrâfediad o'i eiddo. 

11. Mrs. Ann Henngues, merch larll Âscanses, a mam yr larll de 
Poza, y pryd hwnw yn wraig i Arglwydd Alpbonsns de Fonesco. Cy* 
boeddwyd hi yn heretic, a dyfarnwyd hi i'r un gosb a*i hẃyr. 

12. Christopher del Campo, yr hwn a gyhoeddwyd yn heretic^ ac a ddy* 
fiunwyd i'w losgi» a'i eiddo i gael eu fibrffedu. 

13. Pasiwy^ dyfam gyfielyb ar Christopher de PadiUa, dinaswr o 
Samora. 

14. Antonio de Huezuello, gwyiyf mewn duwinyddiaeth, yn preswylio 
yn Toro ; yr hwn a gyhoeddwyd yn heretic^ a'i eiddo yn fforfiediedig, a 
chondemniwyd ef i'w losgi. Safnglöwyd ef, fel na chai gyfle i wneyd 
addefiad o'i fiydd o flaen y bobl. 

lô. Derbyuiodd Catheríne de Roman ddyfarn gyflfelyb. 

16. Cafodd Frances Errem» o Pegnaranda, yr un fath ddyfamîad. 

17. Derbyniodd Catheríne Ortega^ o Yalladolid» merch Hemando Ba2ò> 
trethwr, a gweddw Cadben Lovis, yr hon a ystyríd yn ysgolíeistres i'r Ueillj 
ddyfamiad i'w llosgi, a'i heiddo ei fibrfiedu. 

18 a 19. Isabel Strada, a«Tane Yales^ues, y ddwy o Padrosa. Condemn* 
iwyd hwy i gael eu Uosgi, a'u heiddo i'w attafaelu. 

20. Condemniwyd gweithiwr am letya cynnuUeidfáoedd yn ei dŷ, a 
gwylied gyda hwynt, i golli ei fywyd a'i eiddo er mwyn yr efengyl. 

21. Y nesaf oedd luddew o Portugal, o'r enw Goncalo Yaes^ o Lisbon« 
yr hwn a fedyddiesid/ond a ddychwelasai wedi hyny at luddewaeth. Dy« 
íarawyd ef i'w losgi, a'i eiddo i'w gymeryd. 

22. Jane de Silva, gwraig i John de Bivers, brawd Dr. Cacalla. Dyfam* 
wyd hi i wisgo mantell penyd dros ei bywyd, a'i heiddo yn fibrfiediedig. 

23. Leonare de Lisueres^ gwraig Huesuello, a gafodd yr un ddyfarn* 
iad. 

24. Marina de Lajavedra, gwraig Cisuoras de Sareglio, a aeth dan yr un 
condemniad. 

20. Daniel Quadra a dderbyniodd gyfielyb íarn. 

26. Mrs. Mary de Royas, chwaer yr larll de Royas. O herwydd eibod 
yn fynaches, ac o deulu urddasol, ni chondemniwyd hi ond i wisgo mantell 
gwarth i'r llysdŷ^ ac i fibrfiediad o'i heiddo. 

27. Anthony Dominic, yr hwn a ddyfamwyd i dair blynedd o benyd 
mewn carchar am ei heresi, i wisgo mantell gwarth, ac i fibrfiediad o*i 
eiddo* 

28. Yr olaf a ddygwyd allan oedd Anthony Basor, yr hwn, am ei fod 
yn Frydeiniwr, a ddyfarnwyd yn unig i ddwyn ei fanteil i'r llysdỳ am ei 
drosedd, ac yna a daflwyd i fynachgell am un fiwyddyn, i gael ei addysgu 
yn egwyddoríon y grefydd Babaidd. 

Wedi i'r dyfamau hyn gael eu cyhoeddi, trosglwyddwyd y rhai a adewsid 
i'w llosgi, gydag arch y foneddiges, i ddwylaw y gallu gwladol, yr ynadon 
a'r dienyddwyr; y rhai a erchwyd i gyfiawni eu swyddau. Ga&elwyd 
ynddynt oU yn ddioed ; gosodwyd hwv ar gefnau asynod, a'41 hwynebau at 

k2 



136 T CHWIL-LYS. 

gynfibnaa yr anifeiliaid, ac arweiniwyd hwy dan oM Oa mawr o filwyr i'r 
dienjddle a elwid Del Campo^ tu allan i borth y dreü 

Pan ddaeth y carcharorion yno^ yr oedd pedwar ar ddeg o ystanciau 
wedi eu gosod o fewn yr on pellder y naill oddiwrth y Uall, wrth bob un o 
ba rai yr oedd nn i gael ei rwymo. Yn ol arferiad Hispaen, yr oeddynt 
oll i gael en llindagn, ac yn& ea Uosgi yn nlw, oddieithr Anthony Haez- 
ueUo^ yr hwn a ardystiai yn erbyn ysbrydolrwydd swydd y Pab. Safìiglöwyd 
e{, a Uosgwyd ef jm fy w. Dangosodd y bobl hyn wroldeb mawr o blaid 
goir Duw, a chrefydd bur ; yr oeddynt fel ŵyn yn cael eu harwain i'r 
lladd&; cysurent y naiU y UaU yn y modd mwyaf tyner, ac yna cyd- 
ferthyrwyd hwy yn nghanol swn cymysgedig cerddoriaeth^ twrf, a bloedd- 
ìadau. 

PENNOD X. 

AU/FUniABIH TB niDSEWON a'b MOOBIAID O GBANADA, HISFAKEr, GAN T CHWIL-LTB. 

Wedi i'r chwil-lys gyfarfod â chryn wrthwynebiadau yn nheymas Arra- 
gon, sefydlwyd ef yn drwyadl yno yn y fl. 1491, ac yr oedd yn hôni dylan- 
wad digyfielyb dros lywodraeth Hispaen ; a bu yn foddion, i raddau mawr, 
i flurfio nodweddiad dyfodol y genedL Gorchfygasai y tywysogion Pabaidd 
y Mooriaid ymhob parth o'r Hispaen, ond Granada. Ond ymosodwyd o 
ddifrif ar y ddinas hono. Aeth prif ddynion y ddinas allan iV gwersyU 
breninol i grefu am ammodau heddwch, a gwnaethpwyd addewidion teg 
iddynt. Ymhlith pethau eraiU, yr oedd y Mooriaid i gael parth o wlad a 
adnabyddid tan yr enw Alpujarra, i gael ei meddiannu ganddynt fel tir y 
goron, ar ammodau isel. Yr oedd pawb a ewyllysient i ymadael â'r ddinas, 
gyda'u hoU eiddo, oddieithr arfau tân, a chelfi rhyfel. Hhoddwyd deugain 
niwrnod i fiiirfio erthyglau yr ymostyngiad, ac ymddangosai y blaid Babaidd 
fel pe buasai yn ddifiuant am gadw yr ammodau. MeddyUasai y Moor- 
iaid y byddent yn bobl ryddion, ac y caent feddiannu y parth a osodesid 
iddynt, yn yr hwn yr oedd deuddeg o drefydd, a thrin eu tiroedd yn ddi- 
warthrudd. Ond gwelwyd yn fuan mai hudoUaeth a dicheU oedd y cy fan ; 
ac ar ddydd appwyntiedig, lonawr 2, 1492, gosododd y Cardinal Mendoza, 
archesgob Toledo, ei hun wrth beu byddin gref, a rhai magnelau, ac aeth 
yn erbyn Granada, i gymeryd meddiant o'r Albambra, y brif amddiâÿnfii* 
Ymostyngodd brenin y Moorìaid i'r fyddin Babaidd, ac aeth atynt yn ddi- 
arfog, gan roddi ei hun i fyny i'w orchfygwyr. Cymerwyd Granada; 
gorchfygwyd y paganiaid, ac yr oedd y capel yn dadseinio gan ganiad y 
Fawl £myn, mewn fibrdd o ddiolchgarwch am y Uwyddiant. HoUol 
ddinystrìwyd Uywodraeth y Moorìaid yn Hispaen, wedi iddi barhâu am 
wyth cant o fiynyddoedd. O'r pryd hwn, cymerodd Ferdinand y teitl o 
frenin Hispaen. Yn nghorfi* y fi. 1492, alltudiwyd yr hoU Fooriaid ond 
cynifer ag a droisant yn Babyddion. 

Ar yr luddewon y disgynodd yr ergyd drymaf yn gyntaf. Yr oedd 
dial ar y bobl hyn mewn goiwg er ys tro. Yr luddewon oedd y rhai a 
ddarparent ymborth i'r fyddin ; a chodasent i'r fath bwys yn y wlad fel ag 
yr ymddengys nad allesid yn yr amser a nodwyd g^rmeryd Granada o gwbl, 
oni buasai i'r bobl hyn agor eu trysorau i gynnorthwyo cyUidion isel ac 
annhrefnus y deymas. 

Yr oedd Torquemada yn dilyn y Uys fel cyfiesydd breninol, a chyf- 



T CHWIL-LTS. 137 

arfyddodd zèl y chwil-lyswr âg anonestrwydd y brenin yn gymbwys ac 
amserol. Lluniodd rhai o'r mynacbod chwedl yn fuan fod rhyw luddew 
wedi yspeilio aírlladen y cymun^ gyda bwriad i ladd plentyn bedyddiedig, 
a'i gwneuthur yn does gyda'i waed cynhes^ er mwyn gwenwyno y chwil- 
lyswyr. Cafwyd briwsion o afrlladen, meddid, rhwng dail Llyfr Gweddi 
Gyfiredin Hebrëig mewn Synagog. Gwelsai rhyw un oleuni dysglaer yn 
deiUio o'r sylwedd dwyfol ; a chan ddychymygu fod hyny yn dynodi ddar- 
fod cyflawni cysegryspeiliad, hysbyswyd y peth i'r offeiiiaid. Credwyd y 
cyfan, ac euogfarnwyd yr holl Inddewon yn ddioed. Cyhoeddodd Tor- 
quemada fam y dylìd glanhâu tir Hispaen oddiwrth eppil mor ffiaidd ; ac 
mewn Uai na thri mis wedi meddiannu Granada, alltudiwyd yr hoU bobl 
hyn ond y cyfryw a ewyUysient ymwrthod â'u fiydd eu hunain. Cawsant 
bedwar mis i werthu eu meddiannau» ac i fibi o'r deyrnas ; ond nid oedd 
un luddew nac luddewes i gymeryd aur, arian^ na dim o'r fath gyda 
hwynt. Ymdaenodd cwmwl caddugol dros yr hoU genedl yn Hispaen yn 
y man ; ac yr oedd y galar a'r wylofain yn gymaint a phan gyhoeddodd 
Ahasferus ddeddf ddychrynUyd yn erbyn eu hynafiaid yn Persia a Media. 
Aeth Rabbi Aberbauel, yr hwn a dybid ei fod o Iwyth Judah^ ac a fwyn- 
hasai ymddirìed amryw o freninoedd olynol^ — at Ferdinand ac IsabeUa ; 
ymostyngai, wylai^ crefai drugaredd ar ran ei genedl, a chynnygiai chwe' 
chan mU o goronau aur yn iawn. Petrusai y brenin pa beth a wnai, — pa 
un ai derbyn yr arian ar law, neu gymeryd ei antur o gael rhan o yspail a 
syrthiai iddo trwy gynUun arall o ymosodiad. Ond diddymwyd ei betrus- 
àeT mewn eiUad gan y chwil-lyswr. Rhuthrodd Torauemada i'r ystafeU 
Ue yr oedd y brenin a'r freuines yn eistedd^ gan ddal croesbren^ ac yn 
crochlefain: — ^"'Gwerthodd Judas Fab Duw unwaith am ddeg dam ar 
hugain o arían. Y mae eich Uchelderau yn myned i'w werthu am ddenff 
mü ar hngain. Dyma fe ; dyma fe genych ; gwerthwch ef os mynwch. 
Ac yna, taflodd y penboethyn erchyU y croesbren ar y bwrdd o'u blaen^ 
ac encüiodd mewn digter. Dystawyd y Rabbi^ ac ofer oedd ei eiríolaeth 
dros ei genedl. Rhaid ystyríed alltuÂaeth yr luddewou fel gweithred o 
eiddo y chwil-lys. Anfonodd y prif chwil-lyswr bregethwyr trwy y wlad i 
ddychwelyd yr luddewon, a chyhoeddwyd deddf yn cynnyg bedydd a 
chymmod iddynt; ond ychydig a ymostyngodd i hyny. 

Gwaharddodd Torquemada y crístionogion^ fel y gelwid y Pabyddion^ i 
ddal unrhyw gymdeithas â'r luddewon ar ol EbriU^ na rhoddi iddynt ym<^ 
borth, Uety^ nac un peth anghenrheidiol. Gwerthid eiddo yr luddewon 
am y peth nesaf i ddim ; gwerthid tai a meddiannau hyfryd am deganau. 
Gwerthid tŷ am asyn^ a rhoddid ymaîth winUan am ychydig frethyn neu 
Uan. Er fod gwaharddiad i'r luddewon gymeryd aur ac arían ymaith^ 
cludasant lawer yn eu cyfrwyau^ ac yn ofier eu hanifeUiaid Uwythedig. 
Llyncodd rhai gynifer a deg duciad* ar hugain i ochelyd y chwUiad 
manwl a wneid yn y trefydd a'r porthladdoedd cyffiniol gan swyddogion 
appwyntiedig. Dygai yr luddewon cyfoethog draul y rhai tlawd, gan 
arferyd yr elusen mwyaf tuag at eu gilydd^ fel na ddarfu ond ychydigiawn» 
hyd yn nôd o'r mwyaf rheidus^ ddyfod yn ddychweledigion Pabaidd. 
Yn yr wythnos gyntaf o Gorphenaf^ cymerasant eu caith i ymadael â'u 
gwlad enedigol, fychan a mawr^ hen ac ieuanc; rhai ar draed, neu ai^ 

* T mae ducat yn werth 4s. 6o.| os yn arian ; ao yn werth 90. 60.1 os yn aor. 



138 Y CHWIL-LYS. 

geffylau, neu ar asynod, a rbai mewn troliau ; a chyfeiriai pob mintai tua'r 
portbladd bwriadol. Dyoddefasant drallodau mawrion, ac anfibdau annes- 
grífiadwy ar y fibrdd ; syrtbiai rbai, codai eraill ; trengai rbai, genid eraill ; 
yr oedd rbai yn Ilewygu^ eraill yn cael eu dal gan afiecbyd^ fel ag yr oedd 
yr boll Babyddion a'u gwelent yn teimlo drostynt^ ac ymdrecbent eu dar- 
Dwyllo i gymeryd eu bedyddio. Dycbwelodd ycbydig o berwydd gresyn- 
dod eu cyfiwr. Calonogai y Rabbiniaid bwy ar eu taitb, a gwnaent i'r 
bobl ieuainc a'r menywod ganu^ a cbwareu pibau a cbôr-dabyrddau^ i fyw- 
hâu a sirioli eu bysbrydoedd. Gadawyd eu boll synagogau beb eu prynu, 
i gael eu troi, yn ddidâl» yn gapeli Pabaidd. 

Ymfudodd pymtbeg cant o deuluoedd cyfoetbog mewn llongau i ddecb- 
reu. Darparwyd llongau yn Cartbagena, Yalencia» Barcelona, Cadiz, 
Gibraltar^ a pbortbladdoedd eraill^ i'w cludo i Affríca, i'r Eidal, ac i'r 
gwledydd dwyreiniol ; a cbludasant gyda bwy dafodiaitb o'r Hispaenaeg^ 
yr bon byd beddyw a arferír gan Iwytbau o luddewon tramor fel cvf- 
rwng cyweitbas cyfiíredin. Trengodd llawer trwy longddrylliad, afiecb- 
yd, creulondeb, a tbân; a llawer trwy newyn, blinder, neu lofrnddiaetb 
mewn gwledydd annbirion. Gwertbwyd Ilawer yn gaetbion^ a tbaflwyd 
Uawer dros fwrdd llongau gan gadbeniaid creulawn. Gwertbodd rbieni en 
plant am arían i gael ymbortb. Ar fwrdd un llong oedd yn llawn o'r 
alltndion, torodd afíecbyd beintus allan ; glaniodd y cadben bwy oll ar ynys 
angbyfanneddol, lle y crwydrent i geisio cymbortb. Adroddid cbwedlau 
torcalonns gan y rbai a ddiangasent. Trengodd mam ar y fibrdd yn clado 
dau facbgen, ac yn cydgerdded gyda'i gŵr. Wedi gorcbfygu y tad gan 
flinder, syrtbiodd mewn llewyg ; ac ar ei ymadfywiad ato ei bun^ cafodd 
fod y ddau blentyn wedi marw o newyn. Cuddiodd bwy â tby wod. *' Fy 
Nuw," dolefai efe, **ymddengys fod fy adfydau wedi fy ngyru i adael dy 
gyfraith di ; ond yr wyf yn luddew, ac arosaf yn luddew by tb." Y llong- 
BU gorlwytbog a fuont yn foddion i ddwyn afiecbyd i bortbladd Naples, He 
yr ymafiodd yn y trígolion» ac ysgubwyd ymaitb tuag ugain mil o bonynt. 
Fan gyrbaeddodd dosbartb newynog arall Genoa, cawsant íod y ddinas 
hono yn dyoddef cddiwrth newyn, a cbyfarfyddwyd â bwy ar eu glaniad 
gan orymdaitb o ofieiríaid, a'r blaenaf yn cario croeslun yn un Ilaw, a tborth 
yn y Uall, i arwyddo y cai pwy bynag a addolai y ddelw, a neb ond y rbai 
hyny, gyfranogi o'r oara. Cyfrífir y galanasdra a gyfiawnodd Torque- 
biada, y prif cbwiMyswr, fel y canlyn : — Llosgwyd wrih yr ystanc, 10,220; 
Ilosgwyd mewn digriflun, am fod y personau wedi marw yn ngbarcbar, neu 
wedi íToi o'r wlad, 6,860 ; a cbosbwyd â gwartbnod, attafaeliad, carcbaríad 
parbâus, neu amddifadrwydd o iawnderau gwladol, 97,321. Cyfanríf 
114,401. 

Gan nifer ei elynion, ac enogrwydd ei gydwybod, nid rhyfedd fod 
Torquemada yn ystod ei flynyddoedd olaf yn cael ei flino gan ddychryn; a'i 
fod, i'w amddififyn ei bun rhag bradladdiad, yn teitbio bob amser gydag 
amddifiynlu o ddeg a deugain o ystryw-wŷr y chwil-lys, fel meircblu, a dan 
gant cbwaneg o filwyr traed. 

Don Diego Deza, olynydd Torqttemada, a gwbl ddiwreîddiodd y Moor- 
iaid ar ol ymgyrchiadau a barhâusant am uifer mawr o flynyddoedd. Ym- 
osodai y chwU-Iys ar bob cenedl yn Hispaen nad ymostyngai i fod yn 
gaethweision y Pab, — luddewon, Mooríaid, Moríscoaid, a Mabometaniaid, 
ac yn ènwedigy dosbatth adgashwnw ò ddynìon yn eu golwg— P^otestaniaid. 



T CHiriL-LTS. 139 

PBîrlroí)Xî. • 

OUU&ONOIBAU T im THÍ VlSàB SSntäa, EBOàMìí, 

Nid yw yr hyn a ganlyn ond detlioliad o blith iríaws o ^ Weithredoedd 
o Ffydd/' mewn gwahanol ddinasoedd yn y wlad hon. Cymerodd y weith- 
red waedlyd le yn ninas Seville, yn Rhagfyr 22aìn, 1Ô60, pan losgwyd 

Sedwar ar ddeg o hersonau, a thrì digríflun, ac y condemniwyd pedwar ar 
deg ar hngain i henyd. Y cyntaf o*r digrìfluniau oedd eiddo Dr. Juan 
Gil, prìf ganon eglwys gadeirìol Se^ille. Ërlidesid ef am ophiiynau Luther- 
aidd, a charcharesid ef yn ngfaastell Trìana. Âr ol ei gosb^ adnewyddodd 
ei gyfeillach â'r diwygwyr^ a chymerodd daith i Va11adoHd i*w gweled ; ond 
bu fiirw yn fuan» a chladdwyd ef yn Seville. Ymhlith pethan eraiU a 
gafwyd allan yn ystod eu chiiiliadau i'w achos^ gwnaethant ef yn euog o 
gymdeithasu ä pliersonau a ymdrechent hwy eu diwreiddio. Cychwynasant 
wys yn erbyn ei gorff^ a pharasant iddo gael ei gyfodi o'r bedd, a'i losgi 
gyda'i ddigriflun. Attafaelwyd ei eiddo, a mynegwyd fod ei enwyn warth* 
nod. 

Digrìflun arall oedd yn arddangos Dr. Constantino Ponce dó la Fuente, 
prìf ganon eglwys gadeirìol Senlle, ac olynydd Gil, yn gystal a chydefrydiwr 
âg ef. Yr oedd Fuente yn glodfawr am ei ddysg a'i hyawdledd, a dygodd 
fayny ef dan noddaeth yr Amherawdwr, yr hwn a'i gwnaeth yn gapelwr ac 
yn bregethwf mygedol; ac am lawer o flynyddoedd^ perthynai i'r llys 
Amherodrol yn yr Almaen. Byddai torf ëydd lìíosog yn dyfod i'w wrandaw 
yn egiwys gadeirìol Serìlle ; ac yr oedd ei glod fel athraw^ duwinydd» ac 
ysgolaig Groeg a Hebreig, wedi rhoddi i'w enw barch cyflredinol. Ond yr 
oedd ei bregethau yn cynnwys rhai o osodiadau Luther, ac yr oedd hyny 
yn ddigon i fod yn sylfaen cyhuddiad. Taflwyd ef i garchar truenus ; ym- 
ddygwyd ato mor farnaraidd fel nad oedd yn cael anghenrheidiau bywyd; 
ac yr oedd y ddaeargell ymha un y cauwyd ef mor fechan fel nad allai braidd 
ymdroi. 1 no ymaflwyd ynddo gan waedlif, yr hyn a osododd derfyn 
buan ar ei fywyd. 

Dyoddefodd Fray Fernando yn yr un modd^ a'r un amser, ac arddan* 
goswyd yntau trwy ddigriflun. Dynodai digriflun arall absennoldeb Dr, 
Jnan Perez di Pineda, yr hwn a ddiangasû rhag crafangau ei eilidwyr trwy 
flföedigaeth brydlawn. 

Ymhlith y pedwar ar ddeg a losgwyd, yr oedd Juan Hemandez, His- 
paenwr, diacon, tebygol, o'r eglwys Lutheraidd yu yr Almaen. Wedi ym- 
wisgo fel gyrwr mul^ teithiai rhwng Ffraino ac Hispaen, gan guddio llyfrau 
ymhlith y nwyddau a gludai ; a cban deithio y wlad nid yn unig i Castile^ 
ond mor bell ag Andalusia, a gwerthodd brìf weiúiiau y Diwygwyr { 
bersonau o ddysg ac nrddas mewn amryw o brif ddinasoedd Hispaen. Níd 
Uai hynod oedd ei ddysg^ ei fedrusrwydd mewn dadl, a'i dduwioldèb, na*r 
diwydrwydd a'r dewrder trwy yr hyn y gallodd gadw ö grafangau y chwil- 
lyswyr am amryw flynyddau. Wedi ei ddal yn awr, cymerwyd traflbrth 
fawr i'w wyrdröi yn ystod ei garcharìady ond yn gwbl ofet. Treiẃyd 
rhinwedd yr arteìthglwyd er ei orfodi i ddadguddiò y cymdeîthion al 
'cynnorthwyent yn ei genadaeth, ond ni fradychodd efe neb. Safti^^Öwyd ef 
cyn iddo gaël ei rwymo. Pan wrth yr ysianc, daeth dau ofielrìad a wydd- 
ent athrawiaeth yr efengyl, i'w ddarbwyllo i gyflbsu; ond efe a'u ceryddodd 
bwy yn Ilym am eu rhagrìth ; tynòdd fiagoden ó göed sych yü agos i'ẁ 



140 T CBWIL-LTS. 

beo, fel y dyfeüiid ef yn g^mt; ac yr oedd aefydlogrwydd ei ffyàà yn Uenwi 
yr edtydiwyr â sjmdod. 

Llosgwyd befyd fynaches o'r'enw Francisca de Chares» o urdd St 
Ffrands. Arlerasai iaith eglor iawn ar ol ei charcliarìad, gan ddywedyd 
wrth y chwìl-lyswyr eu bod hwy yn genedlaeth gwiberod. Cyhoeddwyd 
bi jn gynáyn, a Uosgwyd hi yn fyw. Nìcholas Borton, dinasydd o Lundain^ 
oedd yr aberth nesa£ Masnachai gydag Hispaen mewn Uong o'i eiddo ei 
hun ; a thua dwy flynedd cyn dyoddef, efe a ddaliwyd yn Cadus, gan un o 
ddyhirod y chwü-lys. £i drosedd, meddant hwy, oedd siarad yn erbyn 
erefyád y wlad yn Cadiz a rhywle araU. Yr oedd efe yn perdien Uong 
ragorol, ac y mae yn ddigon tebyg mai blys ei long oedd ar y chwil-lyswyr. 
Wedi bod yn ngharchar am bythefhos yn Cadiz« symudwyd ef i Sevillp, a 
thaflwyd ef i garchar dirgel y Triana. Bu 3010 am ddwy flynedd o leiaf ; 
a dygwyd ef i'r Uosgfam yn ngwìsg heretic cyndyn^ a dam o bren wedi ei 
sicrhâu wrth ei dafod, nes y crogai ei dafod aUan ol enau fel tafod ci 
Uuddiedig, fel nad aUai gyffesu ei fiydd i'r bobl. Llosgwyd ef yn fy w, ac, 
wrth gwrs, cymerodd y chwil-lys feddiant o'r Uoug a'i Uwyth. 

Er mwyn adferu y llong a'i Uwyth^ darfu i fasnachwr o Fristol, yr hwn a 
feddai ran yn y Uong, anfon John Frampton, ei gyíreithiwr, i fỳnu ad-dal- 
iad. TreuUodd Frampton bedwar mîs yn SevìUe mewn fiurfiau cyíreithiol 
dileSy pan y bamwyd nad oedd ganddo allu digonol i geisio ad-daUad^ ac 
aeth i Loegr i gyrchu comisiwn helaethach. Wedi cael hyn, glàniodd yr 
ail waith yn Cadìz^ pan y darfu i weision y chwü-lys ei ddid, ei roddi ar 
fd, a'i glymu â chadwen, yr hon a ddaethai dair gwaith am gorfi*yr anifail. 
Cludwyd ef gan ddau ystrywwr arfog i garchar yn SeviUe, a chyhoeddwyd 
ef yn heretic, fel y byddai i'r gyfraith yngbylch y Uong gael ei hattal, a 
sicrhäwyd meddiant y Uong a'i Uwyth ì'r chwü-lyswyr. Arteithiwyd ef ; 
ac ymhen pedwar mis ar ddeg, dygwyd ef aUan mewn sach fendigaid. 
Gwnaethpwyd iddo ddyoddef pob anfri^ a gorfodwyd ef i drígo yn Hispaen ; 
ond trwy fiafir Rhagluniaeth^ adferwyd ef i Loegr^ Ue y dadguddìodd y cwbl. 
Yr oedd efe wedi cael £760 yn arian ; ac yr oedd hoU elw y chwil-lys 
trwy yr ^uto dafe hon tua £50,000. Gwelodd Frampton un WUliam 
Brook, morwr o Southampton, a Barthelemi Fabríanue, Ffrancwr, yn cael 
eu Uosgi ar yr un aelwyd gyda Burton. Llosgwyd saith eraiU, enwau pa rai 
sydd yu anhysbys. 

PBNNOD XII. 

▲OHWTNIADAÜ TN BBBYN T CflWIL-LTS. 

Nid aUai y chwil-lyswyr a'u cydweithwyr ddal i fyny yn wastad barcb y 
Uys gyda'r bobl. Gwanychasai eu dylanwad mor fawr yn Ffrainc^ fel y 
darfu i swyddogion y ''Uys ofnadwy " gyds^mio i lunio a chyfiawnî brad- 
wríaeth ddychrynUyd dydd St. Bartholomeus^ er mwyn ddyfetha hoU 
Brotestaniaid y wlad âg un ergyd. Yn 157 1« caniatäodd y Pab Pius V. 
ddeddf i estŷn gaUu y cbwil-lys i'r moroedd hefyd ; ac yr oedd y ddeddf 
aníad hon mewn grym ymhob man Ue yr oedd yr Hispaeniaid yn gallu 
estyn eu dylanwad. Yn awr chwiUd^pob Uong, pob bwndel» a phob congl> 
rhag ofn fod yno Fiblau neu lyírau hereticaidd. Yr oedd masnachwyr 
yn cymeryd rhan fawr yn y gwaith o gynnorthwyo y cudd-gyfiinwyr. 
Ymben amser bUnodd y masnachwyr ar y fath waith, a throsglwyddwyd y 



Y CHWIL-LTS. 141 

swydd i Dolldŷ Moiawl. Darfa i ryw ddiofrjdwyr, yn cael ea noddi gan 
Phìllip o'r Hiq)aen» lunio urdd filwraidd newydd o dan y prif chwü-lyswr, 
dan yr enw St. Mair o*r Cleddyf Gwŷn. Yr oedd cleddyf St. lago yn gocb, 
i arwyddo gwaed. Derbyniwyd y liengaa yn llawen mewn amryw daleitb- 
iau ; ond ni fuont o lawer o wasanaetb i*r Eglwys Babaidd, am yr ofnai 
Pbillip a*i lys y gallent gyfodi yn erbyn y Uywodraetb^ a dymcbwelyd ei 
orsedd. Bu byn yn ergyd i'r cbwil-lys. 

Yn nbeymasiad Pbìllip m. o Hispaen, yr oedd yr acbwyniadau yn Uì'osog 
yn erbyn gormes a tbralui y cbwiHyswyr. Yr oedd yr ucbel senedd, neu y 
Cortes o Castile^ yn fynycb yn crefu amo roddi rby w attaliad amynt ; ond ni 
cbawsant nemor wrandawiad, ac yr oedd yr erlidwyr yn myned rbagddynt 
yn ddipfal. Daetb yr offeiriaid hefyd yn awr i achwyn yn gryf ar y chwil- 
lyswyr am eu trawsfeddianniad o aJlu ysbrydol. Ond er fod personau o 
urddas yn cwyno^ yn lle Ueibâu gallu cbwil-lyswyr, ni wnaetb y breoin ond 
chwauegu eu hawdurdod; ac yn 1627^ cawsant fdlu dros nwyddredwyr^ ac 
awdurdodwyd bwy i ymaflyd yn yr arian bathol a geid yn meddiant pob 
Hispaenwr a fyddai ar fedr ymadael â'i wlad. Er fod ysbryd cydymryson 
rbwng y Jesuitiaid a'r cbwil-lyswyr^ cydunent yn gy£íredin yn eu cynllun- 
iau i ddiwreiddio y rbai a alwent bwy yn hereticiaid, allan o*r wlad. Ap- 
pwyntiwyd y Tad Nitbard, Jesuitiad, cyüeswr i frenines Phillip IV., i 
swyddau ucbaf y cbwil-lys. Fel cyfieswr, cyngborwr, a cbwil-lyswr, yr 
oedd Nithard yn meddu Ilywodraetb dymmorol ac ysbrydol, er nad 
oedd beb ei withwynebwyr yn y llys gwladol. Ond o'r diwedd, tynodd 
Nitbard y fath ystorm amo ei bon, fel y gorfu ìddo ffoì i Rufain yn 
1669, ilechu dan nawdd Clement IX., Ue y cafodd ei wneyd yn Gardinal. 
Darfu i olyny dd Nitbard ddifyra Cbarles ar ei briodas â Thywysoges Ffrainc 
gydag Auto da Je ardderchog yn Madrid; pryd y áygwyá 118 o garcbar- 
orìon heibio iddi, ac y llosgwyd yn fyw 19 o honynt Bu hyn yn acbos 
siarad mawr rbwng llys Rhufain a Uys Paris yngbylch terfynau gallu y Pab, 
ac annibyniaeth yr eglwys wladol ar y Pab. Cymerodd y cbwil-lyswyr His- 
paenaidd ran yn y ddadl, pan yr oeddynt yn ocbri gyda y Pab wrth reswm. 

Darfu i oleuni cynnyddol yr eilfed canrif arj bymtheg dori rhai o hen 
ddeddfau y cbwil-lys, fel y toddir iâ gan baul y gwanwyn. Yr oedd bara- 
wyr y chwil-lys yn meitbrin a chyboeddi duwinyddiaetb ryfedd. Rhyfel 
ganddynt oedd crefydd. Yr oedd Pedr, meddynt, yn chwii-lyswr yn erhyn 
Simon Magus ; a dywedid mil o betbau cyfielyb i ennyn ysbryd dial ac 
erlidigaetb yn yr boll frawdoliaetb fendigedig. Ond, pa fodd bynag, cyn- 
naliwyd cyngbor mawr, cynnuUedig gan y brenin, yn 1696, i ystyried yr 
acbwyniadau Uì'osog a wneid yu erbyn y cbwil-lys. Cafwyd ei fod wedi 
myned dros ben pob terfynau yn yr arferiad o awdurdod, gan y carcbaresid 
dynion o bob gradd, ac y rboddesid y cosbau llymaf am gysgod o dros- 
eddau. Yr oedd traba y cbwil-lyswyr wedi myned yn annyoddefol. Yr oedd 
pob gallu gwladol yn euUaw, ac yr oeddyntyntroseddurbeolau gwreiddiol 
y cbwil-lys, y rbai a ofynent beidio cau neb yn ngharcbar y Uys hwnw ond 
am drosedd yn erbyn creíydd. Penderfynodd y cynghor crybwylledig 
fod ì bob ymhoniad i awdurdod tu bwnt i'r rheolau cyntefig gael ei ddileu* 
Ac yr oedd y cynghor hefyd am ganiatâu apeliad oddiwrtb y cbwil-lys at 
yr orsedd. Ond ni symudwyd gortbrwm v genedl, o eisieu penderfyniad 
meddwl yn y brenin, ar yr bwn y dylanwadid gan elynion pob cyfiawnder. 

Ond yn necbreu y deunawfed canrif, torodd rhywbetb fel gobaitb uwch- 



142 7 0HWIL-LT8. 

foea Hû^aen. Ni fynsi PhilHp V.> ẁyr Louis XIV. o Ffroinc» losgi heretic- 
itttd o anrbydedd i'w goromad ; ond yt oedd efé yn edrych ar y cbwiMys 
fel offeryn cymhwys llywodraeth ormesol, a defnyddiodd ef i gosbì y rhai 
« ammheuent ei deitl i*r goron. Yr oedd rhyfel y pryd hwn yoíçhyîch yr 
olyniant i*r orsedd. Aeth PhilHp mor bell ag i lunio deddf i ddiswyddo y 
chwil-lyswyr ; eithr ofnodd y canlyniadau o osod mesur mor feiddiol mewn 
grym. Condemniwyd y chwil-lys gan Cartcs Castile yn 1714 ac yn 1720. 
Ond tra y defnyddiai PhiHip V. y chwiMys i w wasanaeth ei hnn, yn y 
cyfamser cyhuddwyd ll'íaws o ymdrechu adíywio luddewaeth, ac o ledaenn 
Rhyddsaemiaeth {Free Masonry). Rhoddodd hyn esgus i*r llys i adymafl- 
yd mewn gallu gwladol, ac yn ystod chwech a deugain o flynyddoedd^ 
yspaid teyrnasiad Phillip— cafwyd fod pedwar ngain a dwy o áutùs wódi 
cymeryd Ile yn Hispaen yn unig. Dywed Lorente i 1564 gael eu llosgi yn 
fyw ; 782 mèwn digriflun ; ac i 1 1,730 gael eu rhyddhftu ar eu hedifeirwch. 
Ni wnaeth caflTaeliad Gibraltar gan Frydain, yn 1713, a'r ammodaa ar 
ba rai y cedwid y lle, fawr o les i ddarostwng ysbryd erlidgar a llofmddiol 
Rhufain. Yr oedd preswylwyr dinas Gibraltar, yn ol cyttundeb, i gael 
Thydd ymarferiad o'r grefydd Babaidd. Ond y flwyddyn nesaf, carcharwyd 
Prydeiniwr o'r enw Isaac Martin, a dîrboenwyd ef gan y chwil-lys yn 
Granada. O amser y prif chwil-lyswr Torquemada, tua'r fl. 1600, byd 
1809, Ilosgwyd yn fyw 31,912; ac mewn dìgriflun 17,609; ac yr oedd o 
garçharorion edifeiriol yr arbedwyd eu bywyd, 291,021 ; cyfanrif— 340,991, 

PENNOD Xin. 

DINT8TB T OHWHi'LTB TH HISFASIN OAN NAFOLION I. 

Y mae gormeswyr weithiau yn oflerynol i wneuthnr Ues. Ni chafodd 
Pabyddiaeth un amser lawer o dmgaredd ar law Bonaparte. Llanwodd 
Napoleon I. lawer parth â gwaed ; ond tra y goddefai Duw, yn nirgelwch ei 
Ragluniaeth, Iwyddiant hynod iddo yn ei ryfeloedd, bu yn ofleryn daioni yn 
achlysurol. Ni phleidiai Babyddiaeth, ac ymddengys ei fod yn dra rhydd- 
frydig mewn gwladyddiaeth a chrefydd. Un achos o'i elyniaeth i'r Bab- 
aèth oedd, am y safai ar flbrdd ei fuddugoliaethau. Ÿn 1808, cariai 
bob peth o'i flaen yn Hispaen, ac yr oedd ei fynediad a'i symudiadau fel 
amlanche yr Âlpau, neu dymhestl ofnadwy. Wedi i Bonaparte feddianna 
Madrid, treiodd ennill y chwil-lyswyr yno i'w ochri, ond nid oedd dim a 
fynent hwy âg ef. Gan ddewis plygu yn hytrach na thori, darfu i\ prif 
chwil-lyswr, Don Ramon de Arce, roddi i fyny ei swydd yn gynnar y 
flwyddyn hono i'r brenin Ferdinand ieuanc, yr hwn a ddarbwyllwyd gan 
y gorchfygwr i encilio î Ffrainc. Ar hyn daeth yr hyrddwynt am benaa 
V chwil-lyswyr. Ar y 4ydd o Ragfyr, ysgrifenodd Napoleon ar damaid ò 
bapyr archiad i ddal y chwil-Iyswyr, i ddiddymu y chwil-lys, ac i ymaflyd 
yn eu (yllid. Dìangodd rhai o'r chwil-Iyswyr, a chludwyd eraill yn garch- 
arorion i Bayonne ; ac íel hyn y cyflawnwyd yr hyn a ddymunasai penaeth- 
iaid Hispaen lawer gwaith, ond ni feiddid o'r blaen ei gyflawn£ Fe allai 
na ddarfn i'r Hispaeniaid ganmawl Bonaparte am ddim ar a wnaeth yn ea 
gwlad ond bm ddiddymu y " llys ofnadwy " hwn, yr hwn a laddai y neb a 
fynai, ac a gadwai y neb a fynai yn fyw. O herwydd byrbwylldra y chwîl- 
Ijrsŵyr a ddiangasent, methwyd adsefydlu y llys, a phasiodd y pwyllgor a 
appwyntiêsid gan y frenínîaeth ddnrprwyol eu hopiniwn yû erbyn y chŵîî-Iys. 



Y CHWIL-LTS. 143 

Tystíasant fod ei adsefydliad yn erbyn riiyddid Hispaen^ a manylasant ar 
grealonderau y gallu ofnadwy acannaturiol. Dadganasantfod gẃeitfaredîad- 
aay cfawil4v8yn angbyson âg annibyniaetb yr Hispaeniaid^ ac fod rbyddid 
personol wedi ei ddiddy mu gnnddo. . Er by ny cydnabyddid yn llawn egwydd- 
orion marwol y cbwiMys, — fod gan ei swyddogion allu i osod a gweinỳddn 
deddfau yn erbyn bereticiaid, oddieitbr yr Auto da ýe ; nid oedd yr 
orymdaith wawdlyd a gwaedlyd bono i fod mwyacb. Gallent gadw eu 
gallu faenafol i fe'io, attal, a gwabardd llyfrau a dybient bwy yn anaddas i 
ymddangos. Bu gwrtbryfel gan yr ofieiriaìd yn erbyn cwtogiad crybwyll- 
edig y cbwil-lys, ond metbasant yn eu bamcan ; ac alltudiwyd y Nuncio, 
cynnrycbiolydd y Pab, ac amryw o bonynt bwy, o*r wlad. 

Yií baf I8l4y adsefydlwyd Ferdinand VII. ; ond yn ddioed wedi cael 
Madrid yn ei feddiant, ymaflodd yu yr aelodau o'r Cortes a ddaetbent 
ì fyny o Cadiz. er ei fod yn ddyledus iddynt bwy am ei adferiad i'w orsedd. 
Gorfu i'r senedd ymostwng i air y brenin, yr bwn a adferodd y chwil-Iys, 
ac a ddiddymodd ryddid y wasg, gan ymdrecfau adsefydlu petfaau gwaetfaaf 
yr hen gyfandraeth. Ond methodd Ferdinaud yn ei ymdrechiadau gor- 
inesol, gan i wrthryfel dori allan yn y fyddin^ yr hyn a barodd cbwyldröad 
yn 1820. 

O esgyniad Ferdinand VII. yn 1823, darfu i Lysoedd y Ffydd weîtbreda 
yn rymus, ond mae yn anmbosibl dywedyd pa sawl bywyd a abertbwyd i 
grenlondeb Pabaidd. Betb bynag, crogwyd un a gybuddesid o fod yn 
Grynwr. Ysgolfeistr yn ymyl Valencia ydoedd. Bwriwyd ef i garcbar 
am beth amser ; ond Gorph. dlain, 1826, dyoddefodd angeu ar y crogbren, 
gyda thawelwch perflaith. Eitbr yn 1834^ ar ol rhjfel caled dros ryddid 
crefyddol a gwladol, ymba ymdrecb y cymerodd Brydain ran gyboeddns a 
]]wyddi8nnus, diddymwyd y Llys yn Hisnaen. Ond er nad oes bellach 
cbwil-lys mewn enw yno, y mae fytb yn bod mewn gwirionedd. Y mae 
claddedigaeth Protestant yn Hispaen î fod fel claddedigaeth asyn — yn llad« 
radaidd, yn wartbus, ac yn ddiamddi^n. 

FISNNOD XIV, 
Y GHWIL-LIB TK POBTÜÌUL. 

Y mae yn anhawdd dywedyd pa un a sefydlwyd y cbwil-lys ỳn éî hoU 
fiarfiau yn y wlad bon ai peidio^ yn amser y brenin Emanuel, tua'r fl. 1497; 
ond y mae yn wirionedd fod yno lys i erlyn pobl am beresi, nen ŵyriad 
mewn barn oddiwrtb ofergoelion Eglwys Rbufain. Dyoddefasai yr ludd- 
ewon greulonderau mawrion yma; ond cawn i'r brenin addaw eu hamddifiyn 
oddiwrtb y cbwil-Iys am ugain mlynedd^ yr hyn wedi hyny a estynwyd i 
ddeugain mlynedd. Er byny ni chaeut lonydd onid ymostyngent i iaa 
ortbrymus y Babaetb. Yn 1521, darfu i loan III. adnewyddu ugain 
mlynedd arall. Ymddengys ddarfod i*r rbagoríreintiau hyn gael eu prynu 
gan yr Inddewon a gyfanneddent Portugal. Oiid chwe blynedd cyn i'r 
ugain mlynedd derfynu, anfonodd y Pab Clement VII. yr InguisUor^ 
Geneíal, Fray Diego de Silra, i sefydlu swyddfa yn Lisbon; yr byn 
a wnaetb ar ddymuniad taer oddiwrtb y brenin, loaii III., yr bwn a 
achwynai fod Lutberiaid yn ymdaena trwy y wlad. Cafodd y prif cbwil- 
lyswr gryn wrtbwynebiad oddiwrtb y trigölion. Er i Clement &rw yú 
y cyfamser, daetb araH yn ei le^ yr hwn a ganiatäodd i'r brenin fiyrnig 



144 y CHWIL-LY8. 

fyned rhagddo yn erbyn pawb o'i ddeiliaid a ynganent air yn erbyn gwaa- 
anaeth yr offeren, ac addoliad delwau a saint Cafwyd caniatâd ei Sanct- 
eiddrwydd i gyflunio y chwil-lysyn ei hoU ranau yn Lìsbon, a chyfarfyddai 
ei hoU swyddogion ddwywaith yr wythnos. Dyma ddechreuad y chwil-lyg 
yn Portugal. Tua yr amser hwn ( lô40), cyfododd fiug chwil-lyswr ; aeth 
mewn rhwysg trwy y wlad, gan gymeryd gwisg a theitf Cardinal ; gweith- 
redai fel Pal>>6enaa, ymwelai â*r tai crefyddol^ cynghorai y chwil-lyswyr^ 
gwrandawai appeliadau^ symudai flinderau^ gosodai drethi, derbyniai 
anrhegion^ goddefai i V weision dderbyn gwobrau ; ond yn dra annhebyg i 
wir chwil-lyswyr, ni chymerodd fywyd neb ymaith am ei gredo. Yn 
y diwedd daeth y twyll allan ; daliwyd eî, ac anfonwyd ef i'r badau cosbawl 
am bedair blynedd ar bymtheg i wneyd iawn am ei droseddau. Nid 
y w twyll o fawr bwys yn ngolwg Eglwys Rhufain, onidê, i fod yn gyson â 
hi ei huu, buasai yn llosgi yn fy w Juan Perez de Saavedra, y flfug-chwil- 
Iyswr cyfrwys a llwyddiannus hwn. Wedi hyn yn ddioed dosbarthwyd 
Pprtugd yn daleithiau chwil-lysol, a sefydlesid un yn Ëvora yn 1037, un 
yn Lisbon yn 1039, ac un yn Conimbra yn 1541. Llwyddodd luddew yn 
Rhufain, yr hwn a gynnrychiolai ei frodyr, i gael deunaw cant o honynt o 
garchar yn Portugal; a diammheu i lawer o'r cyfryw gael trwy hyny 
eu hachub rhag angeu treisiol. Yr oedd aur yr luddewon yn gwneyd 
llawer i bwrcasu eu rhyddid, ac i liniaru eu dyoddefiadau. Ni bu creulon- 
derau y wlad hon at y rhai a alwent hwy yn hereticiaid yn Ilai nag eiddo 
Hispaen, ond eu bod yn fwy cuddiedig oddiwrth hanesyddiaeth. Cymeraî 
Autos le yn aml yno, ond cadwyd y cof am danynt yn nghêl oddiwrth y 
byd. Er byny darfu i rai enghreifiliau ddyfod iV golwg. Yr oedd un 
Ẅilliam Gardiner yn aros yn Lisbon; brodor o Gaerodor ydoedd. Cawsai 
addysg foreuol dda, ac aeth i wasanaeth masnachwr yr hwn oedd yn 
dal cysylltiad trafnidiol âg Hispaen a Portugal; a phan tua chwech ar 
hugain oed, anfonwyd Gardiner i wneyd trafodaeth yn Hispaen; ond gan 
fyned i Lisbon, ac aros yno am beth amserj darfu i'w gynnydd cyflym yn yr 
iaith, a'i gymhwysderau eraill i gario gwaith ei feistr ymlaen, arwaih i'w 
ymsefydliad yn y porthladd hwnw. Cafodd gyfeillion cydnaws yno, ac yn 
nghanol trafierthion masnach, yr oedd efe yn ymarfer ei hun i dduwioldeb. 
Ar y cyntaf o Fedi, 1ÔÔ2, priododd mab brenin Portugal â'r dywysoges 
Hispaenaidd. Ac aeth y Prydeiniwr i weled y briodas, er ddarfod iddo 
ymgadw hyd hyny rhag myned i wasanaeth crefyddol y Pabyddion. Cyf- 
lawnid holl ddefodau y mass gyda rhwysg mawr; ac wrüi eu gweled yr oedd 
dychryn yn dal meddwl Gardiner, ac efe a aeth adref yn brudd^ Heb fynegi 
achos ei dristwch, enciliodd i'r dirgel i dywallt ei galon o fiaen Duw. Baich 
ei ymbiliau oedd iddo esgeuluso ei ddyledswydd, ac y dymunai wybod pa 
fodd y gallai dystio yn fwyaf efieithiol yn erbyn didduwiaeth ac ofergoel- 
edd y Pabyddion. Ÿr oedd hyn yn berygl bywyd ; eto Bi chiliodd oddi- 
wrth y penderfyniad a fiTurfiasai. Dirwynodd ei amgylchiadau tymmorol i 
fyny, a pharhâi ddydd a nos mewn gweddi a myfyrdod yn yr Ysgry thyrau 
sanctaidd. Yn ystod y gwyliau priodasol, cyfiawnwyd mass arall, pryd y 
gweinyddai y Cardinal, yngwydd y brenin a'i deulu. Pan oedd y coeg- 
wasanaeth yn ei uchder, rhedodd WiUiam Gardiner, heb allu dyoddef yn 
hẃy ; ac yn ngwydd y brenin a'i holl foneddigion, a'i ddinaswyr, cipiodd yr 
afríladen oddiwrüi yr ofifeiriad, sathrodd hi dan ei draed, ac â'r llaw arall a 
ddymchwelodd gwpan y cymun. Tarawyd pawb â syndod; rhuthrodd 



Y CHWIL-LYS. 145 

pawb ymlaen i afaelyd ynddo, a chlwyfwyd ef ar eì ysgwydd gan ddagr. 
Gorchymynodd y brenin ei arbed^ a'i gadw i'w holi, gan dybìed fod eraiU 
yn y gyfnnach^ ac mai offeryn i gario rhyw gynllun i weithrediad oedd efe. 
Gwnaeth amddiffjmiad dibetrus a gwrol o flaen y brenin am eî ymddygiad. 
Pan oedd ei glwyf agos a gwella^ aeth dan yr arholîad arferol. Carchar- 
wyd yr hoU Frydeinwyr ag oeddynt ar y pryd yn Lìsbon, ond nid ellid cael 
allan fod cym^int ag un yn y gyfrìnach gyda Gardiner. Dadleuaî efe yn 
ddiofìi â*r duwinyddîon yn yr iaith Ladin. Cafodd ei boenydio mewn 
Uawer dull; gyrwyd pêl i lawr i'w wddf, a thynìd hi i fyuy mor iymus ac 
mor aml, fel y buasai angeu yn fwy goddefol. Wedi blino yn ei boeni, 
dygwyd ef i wisgfa yr eglwys gadeiriol, a thorwyd ei law ááè ymaith. 
Cymerwyd ef i'r farchnadfa, Ue y torwyd ei law chwith, ac y gosodwyd ef 
ar asyn. Yna cludwyd ef i làn yr afon, crogwyd ef wrth ben tanllwyth 
mawr, a gweithid ef â rhaff a chwerfan fel y gallai losgi yn araf a dirboenus. 
Ymloddestai y bobl ar yr olwg. Ond gweddì'ai y dyoddefydd yr hoU am- 
ser hwn. Nacäodd weddío ar Fair y Forwyn, a dywedtu, '* Pan beidia 
Crist fod yn Eiriolwr i mi, yna mi a weddì'af ar i Fair y Forwjm fod yn 
eiddo û" Pan yr oedd bywyd ar ddiffodd, gwedd'íai yn Lladin, " Bam û, 
O Dduw, a dadleu fy nadl yn erbyn y genedlaeth annhrugarog." Pan yn 
ymdrechu adrodd y Salm, gwthiwyd ef yn ol ac ymlaen mor rymus, fel y 
torodd rhaff y chwerfan, ac efe a syrthiodd i'r danllwyth, a threngodd. 
Darfu i un o'r enw Pendigrace, cydletywr âg ef, gael ei gadw yn y chwil- 
lys am ddwy flynedd, a dirdynid ef yn aml; ond ni ddywedodd ddim a allai 
fod yn foddion i gyhuddo neb o'i wladwyr ; ac wedi ei ollwng, dychwelodd 
ì Frydain. Beth bynag a feddylir am ddoethineb Gardiner, yr oedd ei 
dduwiolder a'i ddewrder yn rhoi arbenigrwydd parchus ar ei gymeriad- 

Yn 1Ô60 llosgwyd Marc Burges^ Sais, a chadben Uong, yn Lisbon. 

Tua'r amser hwn, sugnid symiau dìrfawr o arian gan y chwil-lyswyr 
oddîwrth luddewon cyfoethog yn Portugal, gan addaw rhyddid iddynt oddi- 
wrth y cosbau hyny a ddyfernid ar hiliogaeth orthrymedig Abraham, am 
eu harddeliad o luddewaeth. Ond yr oedd agos bob addewid yn troi yn 
dwyll ; ac wedi cael yr arian, ni ofalai y " tylwy th teg" hwn pa beth a 
ddeuai o'r trueiniaid twylledig. 

Yn 1604, anfonwyd bull o anwesiad oddiwrth y Pab, ond ni wnaeth 
hwnw ddim lles i'r luddewon. Cyhoeddai faddeuant am droseddau a gyf- 
lawnwyd, ond yr oedd mor gaeth ynghylch y dyfodol, fel y dinystriodd 
bob gobaith am lonyddwch iddynt hwy. Yn 1682, i ddangos prawf o 
dynerwch y chwil-lyswyr, llosgwyd chwech digriflun mewn ^uto da/e 
yn lle cy nifer o bersonau a drengaseut yn y carchar ; condemniwyd ped^ 
war ugaîn a dau i gosbau ll^rmion, megys fflangellìad, alhudîaeth, a char-» 
charìad parhâus; Uoôgwyd tri yn fyw; Uindagwyd a llosgwyd tm. ludd- 
ewaeth oedd y cyhuddiad a ddygid yn erbyn y nifer mwyaf o honynt; 
cyhuddwyd rhai o ddewiniaeth, ac eraill o anfoesoldeb. Yn 1 690, aeth 
dirprwyaeth dros gristionogion newydd (luddewon) Portugal i Rufain, i 
grefu ar y Pab Alesander VIII. i ryddhâu pump cant o garcharorion ag 
oeddynt yn y daeardai y pryd hyny, o bob gradd ac oed. Buasai rhai o 
honynt yno bedair ar ddeg o flynyddoodd, ac ni fuasai neb dan saith 
mlynedd. 

Yr oedd y dienyddle yn Lisbon ar làn afon. Adeiledid pawl mawr, a 
phren croes ar ei ben fel «isteddle, a man i orphwys dwy ysgol arno. Yr 



140 T OHWIL-LTS. 

oedd nn o*r ysgolion at wasanaeth y Jesuitíaid, y rbai a gymereut ran mor 
arbenìg yn y gwaaaoaetb ecbrys o losgi bereticiaid. Yr oedd yr ysgol 
arall i'r carcharor condemniedig, a goríodid ef i'w besgyn^ ac eistedd ar y 
darn croes^ a cbael ei gadwyno yno. Yna esgynaì y Jesuìtiaid, ac a'u 
cyngborent i ediíarbâu ; ac os ua cbynnyrcbid edifeirwcb, mynegent eu bod 
yn gadael ei enaid i*r diafol, yr bwn oèdd yn aros i dderbyn ei enaid. Paa 
fyddai pobpetb yn barod, rboddid tân mewn eitbinen ar ben ffbn bir, a 
gwtbid ef i wyneb yr beretic, i losgi ei farC ei wallt, a'i wyneb. Yna, 
decbreuai y dorf wawdio y dyoddefydd. Byddai parbâd y dyoddefiadaa 
yn gorpbwys llawer ar y j^wynt ; weitbiau parbâi y dyn yn ei ymwybodol- 
rwydd am ddwy awr, er mawr lawenydd y gwyddfodolion. Trefnid y llosgi 
neu y rbostio i farwolaetb yu y fatb fodd fel y gallai pawb ei weled. Ym* 
ddengys fod yr erlidigaetbau arswydus byn wedi cael efiaith ddiraddiol ar 
y genedl Bortugiaidd, ac y mae wedi bod yn un acbos nertbol i'w daros- 
twng fod y genedl fwyaf cyfoethog, i fod y dlotaf a'r fviyaf dinertb. 
Tuedd Pabyddiaetb yw gwywo cenedl. 

Syrthiodd y chwil-lys yn Portugal yn 1821, yn yr ymdrecb am ryddid 
gwladol. Y mae Ilythyren y gyfraith yn caniatâu rbyddid crefyddol i 
ddyeitbriaid, yn gystal ag i*r brodorion ; ond fiug ydy w yr oll ; y mae ys^ 
hryd y cbwil-Iys yn aros, os yw ei fiuríìau wedi peidio. Y mae anian 
Eglwys Rbufain yr un fath fytb, ond fod dylanwadau allanol yn ei hattal i 
redeg i'w hen eithafion creulawn a gwaedlyd. 

PENNOD XV. 

Y OSWIL-LTS TN TB INDIA DDWTBEIHIOti. 

Y mae Göa wedi cyrbaedd enwogrwydd annymunol ^m ei ch^sylhiad â 
chreulonderau Eglwys Rufain. Göa sydd ddinas yn Hindostan, a pbrif 
ddinas y sefydliadau Portugiaidd yn India. Saif ar ynys ddwy filldir ar 
hugain o hyd, a cbwech o led, a fi'urfiwyd gan yr afon Mandova* Mae yji 
gorwedd 2ô0 o filldiroedd yn ddê-ddwyreiniol o Bombay. Yn 1545, 
anfonwyd cais gan Francis Xavier> apostol pabaidd yr India, at frenin 
Portugal, i ddymuno arno anfon swyddfa y chwil-lys i'r wladbono i fedd« 
ygiiiiaethu yr anfíyddlondeb crefyddol a fiynai yn y panbau pell hyny. 
Yn IÔ60, anfonwyd y cbwil-lyswr cyntaf i Göa o Lisbon. Ei enw oedd 
AIexo Diaz Fulcano. Cafodd y Portugiaid feddiant ar y partb yma 
yn lôlO, ac yn ddioed planwyd baner ddu Pabyddiaeth yn ymyl y gallu 
gwladol newydd. Ffurfiwyd esgobaeth yno befyd yr un pryd. Gweitb- 
redai amryw swyddogion dan amddiíFyniad byddin gref i ennill proselytiaid. 
Darbwyllid neu dycbryuid dynion mewn oed, a lladretid plant gan y 
Jesuitiaid, a gorfodid Híaws o blant i gael eu bedyddio yn groes i ddymun- 
iad eu rbieni. Yn y flwyddyn lô60, fel y nodwyd, sefydlwyd y cbwil-Iys 
yno. Wedi gwylied peib amser am gyfle, ymosododd y chwil-lyswyr ar 
gristionogion y Dwyrain a adwaenid fel Nestoriaid yn esgobaetbau Babilon 
a Mogul. Yr oedd y cristionogion hyn yn fwy iawngred o lawer na 
diofrydwyr y Babaetb. Priod.i eu boffeiriaid; ni feddent ond dau sacra- 
ment ; ni weddíent ar saint, a delwau nid addolent ; ni wyddent ddim am 
gêl^yflesiad, ac ni chlywseut erioed am burdan na tbraws-sylweddiad. Ni 
chydnabyddent un penaeth ysbrydol ond patríarch Babilon; ac yn eu 
haddoliad defnyddient yr hen ffurfiau gwasan%eth Syriaeg. Wedi i'r 



t CHWIZ.-LtS. 147 

Portugiaid anrlieiüiio y wlad y clywsant ai^ y Pab ^'i grafydcl. Cym^r- 
odd esgob pabudd Cochin Mdiant o iin o'u faeglwysi, a cfaaawodd feddiatit 
o hoDÌ am ddau fis dan awdurdod y Portugiaid* Rhwymai ei ddyehwel- 
edigion i dyngu llŵ o fiyddlondeb i Rufaiu. Wedi i'r patriarch ffoi i 
deyrnas gymydogaethol, o herwydd ei erlid gan chwil-lyswr, ymdrechodd 
gwas ufudd Rhufain ddarbwyllo y brenin i'w ladd fel lledaenwr cyfeiU 
iornad, ac aflonyddwr yr heddwch; ond ni Iwyddodd yn hyn. Rhuodd y 
chwU-lyswyr yn erbyn y Nestoriaid, a dechreuwyd ar y gwaith ofuadwy o 
gamgyhuddo^ holi, carcharu« dirboeni, a llosgi. Ymhen saith mlynedd ar 
â sefydliad y chwil-lys yo 6öa, cawn esgob Syriaeg Cochin yn sefyll 
o*i fiaen ar awdurdod hawlysgrif o eìddo Pius Y. i Cardinal Henry o 
Portugalj a bamwyd ef yn euog o'r heresi Nestoraidd. Anfonwyd ef yn 
garcbaror i Lisbon, ac yna i Bufaîn, lle y bu farw yn foan. Yr oadd 
lloagi yn beth cyffredin yr amser hwnw. Yr oedd Autos daf^ yn bethau 
cy£redìn yn Göa« prifddinas India Babaidd. Os gwnai rhywrai beidio 
myned i wasanaetbyr eglwys lygredig, neu ddangos unrhyw sarhâd tuag at 
Bufain, Uosgid hwy er rhybudd i*r werin. Anfonid esgobion ac offeiriaid y 
Nestoríaid yn barhâus i garchar yn Göa, ac oddiyno i'r Eidal neu Portugal. 
Ambell dro celìd eu henwau, gan fod y cyfan i gael ei ddwyn ymlaen mor 
gyfrinachol ag oedd modd. Ymaâwyd yn Sìmeon, esgob yr eglwys yn 
Maiabar, ac aníbnwyd ef i Rufain» lle y bu farw mewn crefydd-dŷ^ yr hwn 
a fuasai yn garchar iddo tra y bu by w. 

Gwuai y prif chwil-lyswr orfodi llawer o offeirìaid Syríaeg fod yn bres- 
eanol mewn gwyslys (synod), a darbwyllwyd rhai o honynt, oddiar ofn y 
Portiguaid, i dyngu llŵ o ffyddioudeb i'r '* llys ofnadwy." Gwaharddwyd 
a llosgwyd eu hen ffurfwasanaeth, a dygwyd i mewn Babyddiaeth i'w mysg 
fel cefnllif ofnadwy. Cynnygiai y Nestoriaid brynu eu rhyddhâd, ac 
ysgrífenwyd i'r perwyl hwnw i Rufain ; ond nì wnai Paul V. gwtogi gallu 
y chwil-lyswyr. Lladdent rai, a drygent eraill yu eu hamgylchiadau ; a 
gwesgìd ar y bobl mor fawr nes y darfu i ran o honynt ddryllio eu llyfeth- 
eirìau ao ymryddhâu. 

Wedi metfau cael caniatád Rhufain o blaid eu ffiirfwasanaeth Syriaegi 
darfu i grìstionogíon ]Vlalabar apelio at Batríarch Nestoraidd Babilon am 
awyddog amynt yn lle yr Archesgob Jesuitaidd. A nfonwyd Atahalla ; ond 

Safaelodd y chwil-lyswyr ynddo, cymerwyd ef i Göa, a threngodd yn eu 
wylaw. Ymhen deng mlynedd ar hugain wedi lloûiidditteth Atahalla, 
dynoethwyd rhai o ddychrynfëydd ffau Göa gan M. Dellon^ teithiwr 
Ffrengig. Treuliodd M. Dellon beth amser yn Damaun» ar ymyl gog* 
ledd-orllewìnol Hindostan^ a syrthiodd dan eiddigedd y llywydd ac 
offeiriad du^ ar gyfrif rhyw ddynes. Traethasai ei feddwl yn lled rydd 
o berthynas i raì o gyfeiHornadau gwaethaf Eglwys Rhufain, a rhodd* 
odd hyny gyfle i'r offeiriad, yr hwn hefyd oedd yn ysgrìfenydd i r chwil- 
lys, fyned yn ei erbyn fel heretic. Cafwyd awdurdod o Göa i'w ddal^ 
a chludwyd ef yno ì garchar yr archesgob. Carchar eglwysìg oedd 
hwn ! Darlunir ef gan Dellon fel lle ofnadwy o fudr, tywyll» a hyll, 
Cymerwyd ef oddiyno i'r '* tŷ sanctaidd/' a chyda chryn auhawsder y 
gallodd lusgo ei liniau y rhai a Iwythesìd â llyffetheirìau. Gan ymddan* 
gos o flaeu awdurdodau y chwil-lys gydag amryw o'i gydgarcharorion» 
ayrthiodd ar ei liniau o flaen Don Francisco Delgado Einatos, y chwil* 
ìymr, a chrefodd am ti ffafr. Ond ni chafodd fawr obaith. Arweiniwyd 



148 Y CHWII-LYS. 

ef oddì}mo, chwiliwd ef, a chymerwyd ei hoU eiddo oddiwrtho. Nis cai 
gadw gymaint â'i lyfr gweddi Pahaidd, canys yr oeddynt yn hyw yn y 
chwil-lys yn 6öa heh un ffurf o grefydd. Cropiwyd ei wallt fel nad oedd 
amo eîsieu crih. Ni chai neh f^rned i mewn i'r " tŷ sanctaidd " hwn ond 
trwy ganiatâd^ ac nid oedd yn hosìhl cael caniatâd i ddyeithriaid. Yr oedd 
rhyw ddirgelwch caddugol ^m perthyn i'r lle a'i orchwylion. Pan y hyddai 
rhywnn farw, nid oedd neb tu all^n yn cael gwyhod hyny ; cleddid ef tu 
fewn i*r muriau heh un gwasanaeth cysegredig; ac os ar ol angeu y tyhid 
ei fod wedi marw mewn cyfeiliornad, cyíodid ei esgyrn yn yr Auto nesaf 
i*w Uosgi. Os na fyddai gormod yn y carchar hwn, hyddai poh carcharor 
ar ei hen eî hun mewn cell, ac nid allai wneyd na dyweyd dim heb fod y 
gwylwyr yn ei glywed os plygent i ymyl y harau heiym. Os cadwai y 
carcharorion y swn lleiaf mewn poen^ neu hyd yn nôd mewn gweddi ar 
Dduw, curid hwy yn ofnadwy gan y ceidwaîd, er dychrynu y lleül. Ym- 
welid â'r carcharorion weithiau dan rith caredîgrwŷdd ; ond yr oedd creu- 
londeh yn eu tyner drugareddau, canys defnyddient unrhyw achwyniad 
ynghylch y modd y trinid hwy i fod yn fater cyhuddiad yn yr arholiadau a 
gymerent le yn achlysurol. Aeth M. Dellon trwy driniaethau amrywiol 
a phoenus yma; ac mewn anohaîth, ymdrechodd newynu ei hun; ond 
gorfodid ef i g^oneryd hwyd. Bryd arall, yn ei anohaith, penderfynodd 
ladd ei hun, os gallai. Cymerwyd ef yn sâl iawn, gwaedwyd ef, pryd y 
goheithiai fod ei fywyd yn daríod ; ond fiodd angeu oddiwrtho. Bu agos 
a Uwyddo unwaith i ladd ei hun ; cafodd ceidwad ef yn ymdryhaeddu yn ei 
waed. Cariwyd ef at y chwìl-lyswr wedi i*w glwyfau wellhâu, a chan nad 
allai eistedd, gorweddai ar y Uawr ; cyhuddid ef yn chwerw, rhwymwyd ei 
draed mewn heiym, a chludwyd ef iV gell. Daeth mor ffyraig yn ei 
gadwynau, fel y gorfuent eu tynu. Holwyd ef yn yr Ysgrythyr wedi hyn, 
pan y dangosai ei arholiad anwyhodaeth ddofn a thruenus y pen chwil-lyswr. 

Yn nechreu 1676 yr oedd dydd-losgiad i fod, ac awgrymwyd i M. 
Dellon y hyddai iddo gael ei losgi. Ychydig cyn cyfodiad haul, swniai 
cloch fawr eglwys gadeiriol Göa, a chyfiröai y trigolion oll. Llenwid 
ochrau yr holl hrif heolydd, ac ymddangosai pawh yn awyddus i gael golwg 
ar yr oiymdaith. Indiaid oedd holl gyd-garcharorion Dellon, ond deuddeg; 
yr oedd yno i gyd ddau cant o honynt. Dangosai poh wyneh ofn, gofid, 
ac amddifadrwydd dychrynllyd o feddwl, fel pe huasai dyoddefaint erchyll 
mewn daeardai tywyll wedi eu hamddi&du o'u synwyrau. Ar ol llawer o 
seremonì'au gwag ac erchyll, pregethwyd i'r hereticiaid. Wedi hod yn 
wrthddrych gwawd, dyoddefaint, ac ofnau anhyshys, cymerwyd Dellon yn 
ol i Lisbon, Ue y hu 301 gweithio am heth amser ymysg haid o euogion. 
0*r diwedd cafodd ei ryddhâu ar gyfryngiaeth rhai o'i gyfeiilion yn Ffrainc 
gyda'r llywodraeth Bortugiaìdd. 

Bu gorymdeithiau chwiUlysol yn Gröa am ganrif ar ol amser Dellon. 
Byddaì weithiau ddwy flynedd rh^rngddynt; ond dywedodd un o*r hen frodyr 
a herthynai i un o urddau Rhufain iddo weled pump gorymdaith o'r fl. 
1770 i'r fl. 1776. Dywed yr un awdurdod i frenin Portugal, yn mlwyddyn 
olaf ei deyrnasiad, ddiddymu y chwil-lys. Ond yn ddioed ar ol ei farwol- 
aeth darfu i'r ofieirìaid gael y prif allu, ac adsefydlwyd y chwil-lys gan y 
frenines waddolog. Wedi hyny dygid pethau ymhien yn fwy dirgel; ond, 

Îmae Ue i ofni, nid yn llai creulawn. Yr oedd llywodraeth Prydain yn 
ndia yn peri i'r chwil-lyswyr fod yn fwy gofalus. Yn haf 1808, ymwelodd 



Y CHWIL-LYS. 149 

Dr. Claudius Buchauan â Göa, a Uetywyd ef yn annysgwyliadwy gan Jos- 
eph Doloribus, vr ail chwil-lyswr yn y Ue.. Cafodd garedigrwydd máwr 
301 nghrefydd-dy y chwil-lys, Ue oedd yn sefyll tua chwarter miUdir o'r 
" llys ofhadwy." Nid heb beth syndod y cafodd Dr. Buchanan ei hun, er 
yn "heretic, ymranydd, a gwrthryfelwr," yn cael ei roesawu gan berson 
mor fawreddog. Gan ei dderbyn yn unig fel Uênor, neu gan ymhoni hyny, 
ymddangosai Joseph fel yn mawr fwynhâu ei gyfeillach. Yr oedd Joseph 
ei hun yn ddyn o ddysg da. Byddai yn dra siaradus ar bob pwnc nad 
oedd yn perthyn i'w alwad ei hun ; a darfu iddo ateb un gofyniad a ddaeth 
allan braidd yn anfwrìadol, gan ddy wedyd fod y sefydliad agos mor helaeth 
ag mewn cynamseroedd. Nos dranuoeth, gosododd y Dr. Iyfr Dellon — ^Han- 
es y chwil-lys yn Göa — yn Uaw y Tad Joseph. Ymddengys na welsai efe 
mo hono. Dymunodd Dr. Buchanan amo nodi pethau oeddyut yn ang- 
hywir ynddo, os cai y cyfryw. Mor awyddus oedd y tad hwn i ddarllen y 
Uyfr, fel y gofynodd am dano i fyned i'w ystafell gysgu. Addefodd y 
cbwÚ-lyswr fod darluniadau Dellon yn gywir, oud ei fod wedi camddeall 
amcanion y chwil-lyswyr, ac wedi ysgrifenu yn angharedig am yr Eglwys 
Sanctaidd. Dywedai nad oedd y chwil-lys mor ddychrynllyd ag oedd 
gynt. Yn y diwedd, gofynodd Dr. Buchanan am gael gweled y chwil-lys, 
fel y gaUai famu drosto ei hun, gan ddywedyd fod y dyddordeb a deimlai 
yn sefyllfa India, a'i fwriad i ysgrifenu eto ar ei hamgylchiadau, yn rheswm 
dros y fath gais ; ac mewn Uyfr ar y wlad hono, braidd y gallai fod yn 
ddystaw ar y chwil-lys. Cyfhewidiodd gwedd ei westŷwr; ond yn y 
dìwedd cafodd y Doctor addewid auewyllysgar hyny ganddo. Dangos* 
wyd ystafelloedd cyfíredin y chwil-lys iddo trwy fiafr arbenig a thaerineb 
mawT ; ond er crefu a cheisio, ni chai olwg ar y ddau gant o gelloedd oedd 
dan y ddaear, Ue y gosodid carcharorion. ** Arweiniwch û ì lawr," meddai 
Dr. Buchanan wrth Joseph Doloribus, " ì'r adeilad fewnol, a gadewch i 
mi f^med trwy y ddau gant daeardŷ deg troedfedd onglog, a ddysgrifìwyd 
gan eich caethion g^mt. Gadewch i mi gyínf nifer eich caethion presen- 
nol, ac ymddyddan â hwynt Y mae arnaf eisieu gweled a oes yno ddeîl- 
ìaid y Llywodraeth Brydeinig, y rhai y dylem eu hamddiffyn. Y mae 
amaf eisieu gofyn pa hyd y buont yma, pa faint o amser sydd er pan weU 
sant oleuni yr haul, a pha un a ddysgwyliant ei weled drachefn. Dangos- 
wch i mi ystafell yr arteithiant, a mynegwch pa dduUiau o ddienyddiant neu 
o gosb a arferir tu fewn i furiau y chwil-lys, yn Ue yr Auto dafe cyhoeddus. 
Os, Dad, ar ol y cyfan a gymerodd le, y gwrthwynebwch y cais rhesymol 
hwn, cyfiawnhëir fi mewn credu fod ofn arnoch ddynoethi sefyUfa y chwü- 
lys yn India." Nid atebodd y chwU-lyswr ddim, ond ymddangosai fod 
amo frys i ymadael. Anerchwyd ef yn briodol gan Dr. Buchanan, ac 
ymadawsant gydag wynebau cymylog. Cyhoeddodd Dr. Buchanan ei 
*^Chri$tian Researches in Asia" yn y fi. 1812, ac yroeddy chwU-Iys yn 
Göa yn gweithredu ^rr amser hyny ; ond pan sefydlwyd llywcdraeth rydd 
yn Portugal, diddymwyd ef trwy yr hoU diriogaethau Portugiaidd* 

PENNOD XVI. 

Ý CHWIL-LTS YK NËHEUBABTH ÂMBBICA. 

Gorchfygiant Mexico gan Ferdinando Cortez, a Peru gan y Pizarrö- 
ttid> ydynt ffeìthiau hanesiol tra adnabyddus. Dargaufyddesid America 

t 



160 T CUWIL-LTS. 

saith mlynodd ar hugain cyn hyny gan Christopher ColnmbuSi yn y fl. 
1494. Wedi caei en tiaed danynt yn y '' byd newydd/' aeth yr Hispaen* 
ìaid rhagddynt yn y modd mwyaf creulawn ac ofnadwy. Defnyddid yr 
arteithglwyd^ y fflangell, a'r fiagod, i ddychwelyd y brodorion at Grístion- 
ogaeth. Darfuwyd agos ddiboblogi y gwledydd a ddisgynodd i feddiant 
Hi^aen, yn enwedig Cuba. 

Yr oedd sectiau condemniedig cyn i Lnther godi ; ac ofnid fod dynion 
yn dìanc dros y môr i America er mwyn osgoi y chwU-lys a moddion 
eraÜl erlidigaeth a osodid mewn grym gan Babyddiaeth yn erbyn y rhai a 
alwent hwy yn hereticiaid. Fel na chaent lonydd yn ngwylltoedd y ''byd 
newydd/' darfu i'r príf chwil-lyswr Hispaenaidd, Cardinal Xìmenez^ enwi 
Fray Juan Quevedo9 Esgob Cuba, yn lôl6^ i fod yn ddirprwywr iddo yn 
nheymas Terra Firma, fel y gelwid y tiríogaethau Hispaenaidd yn Ameríca 

Samser hyny. Cafodd allu i appwyntio gweinidogion anghenrheidiol. 
eidid yr holl ddarparíadau hyn gan yr Ymherawdwr Charles V., a chref- 
odd ar y Cardinal Adrían enwi chwil-lyswyr, i fod yn annibynol ar chwil- 
lys Hispaen, a nodwyd dau o uchelswyddogion i'r gwaith. Eu henwan 
oeddynt Alonso Manso, esgob Puerto Rico^ a Pedro de Cordova« is-dalaeth- 
wr y Dominiciaid. Llawnodwyd yr awdurdod breninol yn lô20. Yr oedd 
y crístionogion newydd yn Ameríca yn gynnwysedig o lawer o frodoríon a 
ymostyngasant i fedydd |dan ddylanwad Hispaenaidd, yn gystal â fföedig- 
ion o'r "hen fyd." Rhoddodd ei fawrhydi orchymyn pendant i beidio 
aflonyddu y brodoríon, ond yn unig Ewropëaid a'u hiliogaeth. Ond ni 
ddiangodd yr Indiaid. Y fath oedd casineb bron bawb at y chwil-lys 
newydd, fel mai gwaith anhawdd oedd cael dynion i lanw ei swyddau. Ond 
cafodd y chwil-lyswyr nodded Phillip II. Nid oeddynt yn wir i rodio o 
amgylch y wlad fel o'r blaen, ond sefydlwyd eu gallu mewn palasau ac 
amddiffynféyddy a gweithredent fel yn Hispaen dan yr ynad a'r milwyr. 
Sefydlwyd penau tsleithiau yn Panama yn 1569^ ac yn Lima yn 1670, 
ac yn Mexico yn 1570. Gwnai y chwil-lyswyr eu mynediad cyhoeddus i 
drefydd mewn rhwysg, a mawr oedd y parch a delid iddynt. Y mae Ue i 
feddwl i erlidigaethau cyfatebol i tawredd y parotöadau gael eu caríoymlaen^ 
er fod tJodi hanesìol wedi celu y dosbenion o olwg oesau dilynol. 

Yn 1674 y bu yr Auto gyntaf yn Mexico. D)rwedir i Ffirancwr a Phryd- 
einiwr gael eu Uosgi megys Lutheríaid anedifehîol, ac arddangoswyd ped- 
war ugain o rai edifeiríol. Dygodd rhai benyd am ddwywreigiaeth, ac 
eraiU am swyngyfaredd ac ofergoeledd. Gwaherddid i ddynion groesi y 
Werydd rhag iddynt ddyfod â phla Protestaniaeth i ddyfetha prydferthwch 
Ameríca. Yn y fl. 1648^ bu Auto yn Hispaen Newydd» pan y dygwyd 
wyth ar hugain o ddynion a menywod allan i fod yn wrthddrychau gwawd 
a chosb. Buwyd trwy y dydd drannoeth yn ffiangeUu y bobl hyn. Dis- 
gynai y cosbau trymaf yn aml ar luddewon a geid yno, ac ar bawb a 
ddrwgdybid o fod yn anghydflurfio â defodau yr Eglwys Babaidd. Cafodd 
Gasper de los Reyes bum' cant o fflangeUau, a'i gondemnio i'r badau cosb- 
awl am ei fywyà. Ei drosedd oedd ymwthio yn gyfrwys i'r swydd ofleîr- 
ìadol, a chyflawni ei hoU waith, ac yntau heb fod yn ofleiríad. Llosgesid 
e(, pe buasai y gaUu gwladol yn bresennoL Aethai Fray Josef de Santa 
Cruz, yr hwn oedd ofleiríad, a mynach o SeviUe, i Mexico heb ganìatâd ; 
newidiodd ei enw, priododd ddwywaith, daeth yn dad amryw blant, a 
gweithredai fel meddyg ; ond ymhen blynyddau daUwyd ef^ a bwriwyd ef i 



Y CHWIl-LYSr. 151 

garcfaar. Dygwyd ef allan i'r Auto crybwylledig, a gorfodwyd ef i weini 
yn yr ysby ttŷ bèdair blynedd beb dâl, ac yna rboddwyd ef i'r esgobion i V 
drin yn ol rbeolau yr eglwys. Trengodd Alexo de Castro, Mabometan 
cuddiedig> mewn mynacbdŷ. Yr oedd yn bedwar ugain a dwy flwydd oed. 
Cafodd Sebastian Domingo ddau gant o fflangellau, er ei fod yn dríugain oed. 
Afirican ydoedd. Pan yn ieuanc, gwertbasid ef a'i wraig ar wabân, a gor- 
fododd ei ail bercbenog ef i briodi dynes arall. Carcbarwyd ef gan y 
cbwil*lys am }T ail bríodas, Dyfamwyd jef i dderbyn dau gant o ffiaugellr 
au, a cbwe' mlynedd o lafur yn y badau cosbawl, os gwnai orfyw y fflangellu. 
Yr oedd Ana Xuarez, luddewes bump ar bugain oed, ì gael ei Uosgi os 
nad ^rmostyngaì i fyned trwy ddefodau a gwaitb isel a gwartbus, a byny yn 
JioUol groes ì'w bargyboeddiadau crefyddoL Cosbesid ei tbad a'i mam fel 
luddewon. 

Yn 1706,anfonodd Clement XX. arcb i ddiddymu y chwiUys yn Amer* 
ica ; ond neìdiodd i fywyd yn fuan wedi byny yn Mexico a ^Têw Spain. Ỳn 
y fl. 1816, lladdwyd ofleiriad yn Mexico gan y cbwil-lyswyr am gymeryd 
rban yn y s^rmudiad i ysgaru y dalaetb oddiwrtb y fam-wlad — Hispaeni 
Cybuddwyd ef o atbeistiaetb ; un prawf mawr o byny oedd, eifodyn briodi 
Pan ddarfu i derfysgoedd a rhyfeloedd cartrefol ysgwyd y gwledydd Pab- 
aidd yn Ameríca, tröwyd llid y werín yn erbyn y gwŷr eglwysig, a dyodd- 
efodd hyd yn nôd Esgobion Pabaidd. Awgrymai Rhaglttuiaetb fod ei 
dialedd yn disgyn yn aml yn y byd hwn ar ortbrymwyr dynoliaetb, a rbai 
a garant anwireídd. 

Y mae cj/frif i'r chwil-lys ddyfetha fel y canlyn : — l,öOO,000 o Poor^ 
iaid yn Hispaen ; tua 2,000,000 o luddewon yn Ewrop; 16,000,000, o 
Indìaid yn Ameríca ; tua 60,000,000 o Brotestaniaid yn Ewrop a'r India 
Ddwyreiniol;— cyfanríf, 68,600,000. 

PENNOB XVII. 

YSBBYD Y OHWHi-LtS HTTH YN ÎYW YN NGWtBÖYÜD PABAIDD ÎÎWEOl». 

Tybia Ilawer, yn enwedig y bobl hyny a farnant fod y naill ffúif ú 
grefydd 301 gystal a'r Uall, fod Pabyddiaeth, ac yn enwedig y chwil-lys, 
wedi newid eu hysbryd, ac o fod yn greulawn a dialgar ei bod wedi dyfod 
yn fwyn a diniwed. lë, gwedir bodolaeth y chwil-lys, a baerír nad oes dìm 
o'i ôl yn awr yn gysylltiedig â'r gyfundraeth Babaidd. Y mae meddwl y 
goreu am bawb mewn caríad yn ddyledswydd gristionogol ; ond ni ddylem 
*gau ein llygaid yn erbyn fieiüiiau ac arwyddion amlwg fod ysbryd erlidgar 
Bhufain eto yn aros. Y mae ewyllÿs y Babaeth yn barod, beth bynag yw 
ei gallu. Inquisition of the Cardinals sydd yn awr yn Rhuíaîn yn cyn- 
nrycbioli y chwil-lys gynt. Y mae opiniynau newydd a rbyddfrydig yr 
un mor beryglus yno yn bresennol ag oeddynt yn 1623, pan y carcharwyd 
Galileo, yr astronomydd enwog, yn unig am hòni fod y ddaear, ac nid yr 
hauly yn troi. Condemniwyd y dyn dysgedig hwn pan yn 70 mlwydd oed 
i garchar a gwarth am opiniwn mor ddiniwed ! Gwylìa y Cardinaliaid 
mewn cynghor ar y wasg, a chondemniant bob Uyfr a dybiant bwy yn 
anfanteisiol i dy wyllwch, traha, a gonnes eu heglwys 1y gredig. Gwaherddir 
Uyfrau ar lênyddiaeth gyffredinol, megys Macaulay's History of England, 
&c. lë, y mae y Bibl ei hun yn llyfr gwaharddedig gan gjmnuileidfa 
llyfrau gwaharddedig yn Rhufain ! Cawn fod pob Pab a eisteddodd yii 

L 2 



162 t CHWIt-LTS. 

ngbadair St. Pedr oddiar 1804, pan sefydlwyd y Fibl Gymdeitbas Frydeinîg 
a Tbramor, wedi mellditbio y Gymdeitbas ragorol bono mewn rbyw ddull neu 
gilydd. Onid yw acbos Dr. Acbilli, Gavazzi, y Madiai, Miss Cunningbam, 
De Mora, &c., yn engbreifitiau diweddar, ac yn brofion cbwanegol o ysbryd 
erlidgar a bodolaetb y cbwil-Iys, er mewn dull newydd ? Pan daflwyd 
carcbarau dinas Rbufain yn agored yn cbwyldröad ]848> daetb petbau 
rbyfedd ac ecbryslawn i'r golwg yn naeardai y cbwil-lys. Mor ddiweddar 
a'r fl. 18Ô2, cawn dystiolaetb P. Alessandro Gavazzi, capelwr diweddar i'r 
fyddin Rufeinig, o fòdaetb a gweitbrediadau ercbyll yr awdurdodau Pabaidd 
yn Rbufain. Ycbydig ìawn o amser a gafwyd, ac yr oedd y nifer mawr o 
bersonau a lutbrent ì'w weled yn rbwystr mawr i cbwilio yn fanwl i'w 
gynnwysiad. Y mae yn debyg fod yr offer poenydiant wedi eu dinystrio, 
neu eu cludo oddiyno. Meddyliai rbai i'r Domioiciaid eu Ilosgi mor 
gynted ag y deallasant y gwnai pobl y ddinas dori i mewn i'r palas. Gwel- 
odd Gavazzi fiiimes a dam o wisg dynes yn un o amgylcboedd un o'r 
carcbarau. Tybia efe fod y íTwrn yn cael ei defnyddio i ddyfetba cyrff y 
rbai a leddid yn y Ile trwy greulondeb y cbwil-lys. Gwelodd befyd drap- 
door ofnadwy i ollwng i lawr i ddaeardai y cbwil-lys. Mor gynted ag y 
gosodai dyn a gybuddid ei droed ar y trap-door bwu, torid ef ymaith o 
dir y rbai byw. Ni cblywid mẁy am dano. Cbwiliodd Gavazzi betb o'r 
ddaear yn y gwaelod, a cbafodd ei fod yn gyfansoddedig o bridd cyiSredin, 
braender, Iludw, a gwallt dynol, o arogl gas, ac yn ofnadwy i lygaid a 
meddwl yr edrycbwr. Gwelwyd petbau rbyfedd yn naeargelloedd y Pab 
Pius V., yr bwn oedd yn fawr ei zel yn erbyn bereticiaid. Yr oeddid yn 
myned dros rìsiau culion i lawr i'r daeardai, ac am fod y celloedd yn íych- 
ain a drewedig, yr oeddynt yn gant gwaetb na ffauau y Ilewod a'r dywalgŵn 
yn y Colosseum. Gellid dywedyd fod y tyllau byn yn *' feddau y by w." 
Daetb ein bysbysydd i gell yn Ilawn o ysgerbydau dynol beb benau, wedi 
eu claddu mewn calcb, a'r penau wedi eu casglu i fatb o gewyll gan ym- 
welwyr blaenorol. Y mae pob petb yn dynodi mai gwcddillion dynion 
wedi syrtbio yn ebyrtb i'r cbwil-Iys oedd yr esgym byn. Y mae y calcb 
-ag oedd yn gymysgedig â bwy yn siarad digon ynddo ei bun. Gwrandewcb 
ar yr eglurbád tebygol : — ^* Suddid y condemniedig mewn baddod o galch 
rbydd ; yn raddol äi i fyny at eu gyddfau. Gwnaì y calcb trwy ycbydig 
ac Ycbydig gau ar y dyoddefwyr^ neu eu gwàlio i fynv oll yn fyw. Yr 
oedd y boen yn ddirfawr, ond yn araf. Fel y çbwyddai y calcb uwcb, 
uwcb^ deuai anadl y dyoddefwyr yn fwyfwy poenus ac anbawdd. Felly gyda 
mygiad y mẁg^ ac anadliad gwasgedig, yr oeddynt yn meirw mewn modd* 
dycbrynllyd ac enbydus. Rywbryd ar ol angeu, gwnai y penau yn natur- 
iol ymwiûìanu oddiwrtb y cyrflf, ac ymdreiglo i bantiau a adewsid trwy 
grybacbiad y calch. Unrbyw eglurhâd arall o'r mater a geid yn annheli* 
ygol ac annaturìol.*' 

Os na ddiddymwyd y cbwil-Iys ar ol y I8fed o Fawrth, 1862, y mae yn 
parbâu hyd beddy w ; canys yr amser bwnw cawn i Iy tbyrau gael eu banfon 
gan Ysgrifenydd Llywodraeth Rhufain ì appwyntio pedwar Cardinal i fod 
''yn aelodau o gynnulleidfa sanctaidd Rhufain sanctaidd, a'r cbwil-lys 
cyfiredinol." Mor belled ag y mae gallu gwladol a goleuni yr efengyl yn 
caniatäu> dangosir yr un ysbryd yn Mhrydain Fawr a'r Iwerddon, 
a gwahanol barthau pell o'n bymherodraetb. Na fydded i neb dder- 
byn llwcb i'w Ilygaid, a cbredu fod Rhufain wedi newìd ei chrefydd 



Y CHWIL-LTS. 163 

na'i hamcan. Cofiwn fod Awstrìa newydd ymwenhu fel gwlad i awd- 
urdod y Pab. 

Yn ol tystîolaeth y trafnoddwr Prydeînig yn 1853« yr oedd 30,000 o 
ddynion yn dihoeni yn ngharcharau lUiufainy ac nid yw poblogaeth yr hoU 
ddinas oud 120,000. Yr oedd y nifer mwyaf o'r carcharorion uchod yn 
bobl a gyhuddesid am droseddau ^m erbyn y grefydd Babaidd. 

PENNOD XVm. 

BYLWADAU TESFTNOL. 

Wrth derfynu, yr ydym am ddadgan na ddygwyd dim i mewn i'r gwaith 
hwn ond ar awdurdod priodol. Casglu, trefnu, ac ymhelaethu ffeithiau y 
buom. Os yw Pabyddion yn d^wedyd eu bod yn cael cam genym, deuant 
allan i ddangos fod ysbryd rhyddfrydig a mwyn yn cael ei amlygu ^n 
Babyddion mewn awdurdod tuag at Brotestanìaid a'r Bibl yn ngwledydd 
Pabaidd Ewrop. Gwel pob dyn diduedd fod Eglwys Rhufain o egwyddor 
yn erlidgar ; ac nis gall un o'i haelodau fod yn Babydd da heb wneyd pob- 
peth yn ei allu i gael allan, erlid, a dyfetha hereticiaid. Y mae ei huchel- 
swyddogion yn ein gwlad ni yn tyngu IIŵ o ffyddlondeb i Pius IX., ac eto 
yn byw dan lywodraeth Yictoria. Gwyddom am rai Pabyddion sydd lawer 
ÿn well na'u hegwyddorion, ond nid i'w crefydd y maent hwy na ninnaú i 
briodoli hyny. 

Fel y mae gwybodaeth yn amlhâu, a'r efengyl yn myned rhagddi, cyll 
y chwil-lys y dydd. Torir Ilyffetheiriau gwladol a chreíyddol y bobl, a 
mwynhânt y rhyddid hwnw a berthyn i ddyn fel gwladwr ac fel cristion. 
Y mae cyfrifoldeb y rhai a gymerant ymaith ryddîd cydwybod oddiwrth eu 
cyd-ddynion, ac a'u darostyngant i ddyoddefaint yn herwydd eu crefydd, yn 
ofnadwy; a phan yr ^rmofyno Duw am waed, efe a'u cofia hwynt; nid 
anghofia waedd y cystuddiol. 

Y mae yn ddirgelwch yn Uy wodraeth Duw ei fod ef wedi goddef i allu 
mor ddinystriol â'r chwil-lys fyned ymlaen am oesoedd lawer i ladd y saint, 
a hyny dan rith crefydd a sancteiddrwydd. Ond tystiolaethir yn bendaut 
y gwna Duw ddial ei etholedigion. Y mae Uef gwaed eu brodyr yn 
gwaeddi ar y chwil-lys o'r ddaear ! Y mae Babilon Baganaidd wedi cwympo 
er ys dwy neu dair mil o fiynyddoedd, a'i gweddillion wedi bod yn nhir 
anghof hyd yn ddiweddar. Dyfethwyd ei breninoedd cedym, diddymwyd 
ei deddfau gorthrymus, difodwyd y genedl nerthol, ac y mae y ddaear wedi 
hir orphwys oddiwrth eu twrf a'u traha hwy, Y mae dydd cwymp Rhufain 
— ^BabiIon ysbrydol — ^yn nesâu. Fel bwrw maen melin i'r môr y syrth, a 
bydd Ilawenydd mewn nef a Ilawr am hyny. A bydd hyny yn gyfiawn, 
am mai ''ynddi y caed gwaed prophwydi a saint, a phawb ag a laddwyd ar 
y ddaear." 



Iô4 



OASTELL A MYNACHLOG GLYN NEDD. 

Yb oedd Edward III.^ breDÌn y Sacsoniaîd^ yn fwy o Normanìad nag o Sais 
yn ei hoU deimladau ; oblegid ei fam ef ydoedd ferch i Richard I., Dac 
Normandy^ un o daleithiau neu dducìaetb fílwraidd yn Ffrainc. Gwnaeth 
hyny iddo ymserchu yn y genedl hono, a thynu o*i amgylch, fel gwỳr ei 
ìfs, bersonau o'r wlad hono. Gan ei fod wedi ei fagu megys yn eu plith, 
yr oedd, yn ei iaith a'i ddull o fyw, yn debycach i deulu ei fam na theulu 
ei dad ; a phan ddaeth i'r orsedd, yr oedd yn dra naturiol iddo gasglu ato 
i'w lŷs, i weini amo» ac i'w rhoddi mewn swyddau o ymddiried dano, bobl 
o'r genedl hono. Yr ydys yn gweled esiamplau felly o'n hamgylch. Pan 
briodo boneddwr o Gymro foneddiges Seisonig neu Wyddeligy y mae yn 
debyg mai â chenedl ei wraig y bydd yn sicr o ymgyfeillachu fwyaf ; a'i 
blant yntau yn llawer mwy o Saeson neu Wyddelod yn eu pleidiaeth 
gwladol, os nad crefyddol hefyd, gan ymddyeithrîo i geuedl ei dad, ac ym- 
Iynu wrth genedl ei fam. Daeth llawer o'r Norraaniaid drosodd yma, mor 
gynted ag y gwnaed ef y n frenin, fel y llanwyd pob lleoedd o bwy s yn y 
wladwriaeth a'r eglwys â Normaniaid. Gelwir ef y Cyffeêwr, cyfenw a 
roddodd y Pab Alexander III. iddo, ymhen dau gant o fíynyddoedd wedi ei 
farwolaethy pan, oblegid y gwasanaeth a ystyrid iddo wneyd i grefydd, yn 
ei zêl dros y Pab a'r offeiriaid, y cafodd ei ganoneiddio yn St. Edward y 
CyíTeswr, gan neiUduo diwrnod o ŵyl iddo, yr hwn sydd eto yn cael ei 
gadw ar ein Hamseronau Cymreig Protestanaidd ! 

Wedi i'r Normaniaid gael lle ì roddi eu traed i lawr, nis gorphwysasant 
heb ddringo i'r orsedd, yr hyn a gymerodd le trwy ystrywiau ac yn mher^ 
son William I., yr hwn a elwir y Gorchfygwr. Mab ordderch ydoedd ef î 
Robert, Duc Normandy, yr hwn a elwid yn ei wlad, a chan ei genedl eî 
hun, Le Diahle — Robert Ddiafol. Ei fam oedd ferch i Grwynwr, enw yr 
hon ydoedd Arlctte neu Harlotta ; oddiwrth yr hon y daeth fod menyw 
anniwair o hyn allan yn cael ei galw gan y Saeson Harlot, Dyna oedd 
dechreuad, a dyna y gwaed, am yr hwn yr ymíTrostia, ac y ceidw brenin- 
oedd, duciaid, a phendefígion penaf y deyrnas gofíTadwriaetb eu bod yn 
hanu o hono— gwaed Robert Ddieflyn, a'r Butain, wrth enw a chymeriad. 
Pan ddaeth WiIIiam y Gorchfygwr, mab Robert ac Arlette, i'r orsedd, 
4^eth â Ilíaws o wýr ei wlad gydag ef, i'r rhai y rhoddai bob swyddau o 
ÿnaddiried, er mai milwyr cyffredin yn ei fyddin oeddynt, ac o waedoliaeth 
a sefyllfa isel yu eu gwlad eu hunain. Gwrthododd y Cymry dalu teym- 
ged i r bastardd hwn ; yr hyn a'i cynhyrfodd yntau i ymosod ar y wlad hon 
â byddin anferth, i'w gorfodi i ymostwng, a gorfodi eu tywysogion i dalu 
gwarogaeth, a gwneyd IIŵ o ufudd-dod. O'r pryd hwnw, hawliodd brenin 
Lloegr lywodraeth Cymru hefyd, er fod rhyw fath o gysylltiad er amser 
Ethelbert. 

Ar, ei ol ef, daeth ei ail fab, yr hwn a elwid gan y Normaniaid La 
Aouge,*gan y Saeson Red, a chan y Cymry Gwilym Goch, oblegid lliw 
goleu ei wallt a phryd gwridog ei wyneb. Yr oedd y Cymry, er eu gorch- 



CASTEI^L A MTNACHLOG OLTN NEDD. 165 

fygu gan y Oorchfygwr, ei dâd^ a cbjmeryd Uŵ o ffyddlondeb, ymbell 
iawn o fod yn ddeiliaìd ufudd^ ac yn barod i gymeryd plaid unrbyw wrth« 
rj-felwyr^ er mwyn rhoddi trafiertíì i freninoedd estronol. Yr oedd A]s 
glwyddi y terfynau^ fel eu gelwid, yn gwneyd galanastra ar y terfynau^ a 
meddyliodd tywysogion y Cymry fod hono yn fantais ragorol i ysgwyd ìau 
y Saeson ymaitb ; ac y byddai yn debygol y cynnorthwyai Arglwyddi y 
terfynau hwytbau^ fel ad-daliad cymwynasol^ i osod i fyny eu bannibyn- 
iaetb. 

Yr oedd y Cymry wedi gwrthwynebu^ gyda dewrder, ymosodiad a tbrais- 
feddiant y Normaniaid am oddeutu cant a banner o flynyddoedd. Ymladd- 
asant â'u hoü egnì yn erbyn tiríad Wiliiam yn Hastings^ a bu y lle bwnw 
yn fedd i li'aws. Wedi eu gorchfygu^ cawsant deimlo gwíalen baiarn mab 
Robert Ddiafol byd y gallai^ er iddo, oblegid prysurdeb gorcbwylion 
eraill^ ystyríed y Cymry yn genedl annibynol am ychydig amser. Yr oedd 
gorawydd y Normaniaid am gyfoeth ac awdurdod yn anniwalladwy. Yr 
oedd rbai a fuont yn Uwyddiannus iawn mewn brwydrau yn erbyn y Saeson 
wedi cael i'w meddiant ystadau hèlaetbach na boll wlad Normandy. Taflas* 
ant olwg chwennychgar ar Gymru> ac erfyniasant am gael rhodd gan y 
penadur o gymaint o dir Cymru ag a allent ei orcbfygu — ^hyny yw, eì fedd- 
iannu trwy draìs. 
^ Yr oedd, ysy waetb, angbydfod annedwydd yn ffynu rhwng penaetbiaid a 
'^Nby wysogion y Cymry â*u gilydd, yn ol eu hen arfer ; a hyn a wnaetb i 
rai honynt ymuno â*r Saeson yn erbyn trais y Normaniaìd ; yr byn, pan 
welai y Saeson eu mantais, a ddefnyddid ganddynt er bradychu y Cymry 
i ddwylaw eu gelynion. Bu tro bradychol o*r natur hyny mewn gwledd 
bríodas rbwng larll Norfolk, yr hwn y dywedid ei fod yn Gymro o du eî 
fam, â chwaer larll Henfibrdd. Pan y gorchfygid plaid un Penaetb neu 
Dy wysog Cymreig, efe a geisìai yn ebrwydd gynnorthwy ei gymydogion 
y Saeson neu y Normanìaid i ddial y cam, y rhai yn gyfiredin a dröent yn 
fradwyr, ac felly y byddai y ddwy blaid Gymreig yn gaetbweisîon i'r rhai 
y ceisiasaut eu cynnorthwy. Dyma y modd y gweithredodd Caradog ab 
GriflSth, pan wedi colli y frwydr y Ilwyddodd, oddeutu y flwyddyn 1069, 
i godi llu o Normaniaìd, a'u buno â chyuifer ag a allasai godi o'i bobl ei 
buu yn Ngwent, i fyned yn erbyn Mere^ydd ab Owain, brenin y Debeu- 
barth. Ar làn yr afon Elerch y bu y frwydr hon, yn yr hon y bu Caradog yn 
fuddugoliaethwr yn erbyn ei gydwladwr Meredydd, ac i sefydlu ei bunan 
ar yr orsedd. 

Yn y flwyddyn nesaf, wedi i Caradog feddiannu gorsedd Meredydd, a 
sefydlu ei hun yn frenin boll Ddeuheubarth trwy gyhnorthwy Normaniaid, 
daeth Ilu o'r genedl hono i Ddyfed a Cheredigion, gan wneyd difrod mawr ; 
ond hwy a orchfygwyd yn Ilwyr y tro bwnw, a bu yn dda ganddynt gymeryd 
i'w Ilongau, a chyfodi eu bwyliau ymaitb. Bnont yn Ilonydd ar ol hyn byd 
y flwyddyn JL071, pan y cynnygiasant dracbefn, ond hwy a yrwyd ymaith 
yn orchfygedig y tro hwn hefyd, trwy wroldeb enwog Kbyddercb ab 
Caradog. 

Yr oedd y Gorchfygwr wedi gosod Normaniaid, ei genedl ei hun, yn 
geidwaid y castelli ar y terfynau, gyda thiroedd helaétb oddiamgylch er 
eu cynnalìaetb ; a pban oedd y castelli hyny yn cael eu cadw felly gan y 
Normaniaid, yr oeddynt yn cadw golwg ar bob symudiad flFafríol iddynt eu 
bunain a gymerai le yn Nghymru ; à dygwyddodd amgylchiad hollol i'r 



156 CAST£LL Á MYNACHLOG GLTN NSPD. 

pwrpas yn yr amser hwn i roddi holl wlad Morganwg yn meddiant y Nor- 
maniaid. Oddeutu y fl. 1088 — 9, bu farw Cadwor ab CoUwyn, Arglwydd 
Dyfed, a darfu ì'w feibion Llewelyn ac Einion, a'u hewythr Ëinion ab 
CoUwyn, gydgynghori yn erbyn Rhys ab Tewdwr, Tywysog y Deheubarth, 
a chawsant gan Griffith ab Meredydd uno â hwy. Wedi cyduno eu llu- 
oedd fel hyn yn erbyn Rhys, daeäi Rbys ynte yn arfog â byddin gref jn 
eu herbyn hwythau. Yn Llandudoch, ger Aberteifì, y cyfarfuasant; ac 
wedi brwydr boeth gorchfygwyd y cynghreirwyr gan Rhys a*i lu, a lladdwyd 
dau fab CoUwyn. Cymerwya Griffith pan yn y weithred o ddianc, a thor- 
wyd ei ben . fel bradwr. Diangodd Einion ab Collwyn gydag anhawsdra 
mawr, a daeth am nodded at lestyn ab Gwrgant, Arglwydd Gwent a Mor- 
ganwg. Yr oedd rhyfel yn dygwydd bod y pryd hyn hefyd rhwng y gŵr hwn 
â Rhys, yr hyn a wnaeth iddo yn barotach dderbyn Einion. Gwnaethant 
gynghrair yn ebrwydd ar yr ammodau hyn : — Os medrai Einion gael cyn- 
northwy iddo ef o Loegr, i ymosod ar ei elyn mawr, Rhys, y rhoddai lestyn 
ei ferch yn wraig iddo, ac arglwyddiaeth Miscyn yn waddol gyda hi. Nid 
oedd yn auhawdd gan Eiuion gael y cynnorthwy hwnw, canys yr oedd wedi 
gwasanaethu yn myddin Gwilym Goch — mab y Gorchfygwr — yn Firainc a 
lleoedd eraiU, ac oblegid hyny mewn cryn flfafr gydag ef a*i farchogion. 
Mewn awydd gwresog am ddial ar Rhys ab Tewdwr, a chael Cymraes 
gyfoethog yn wraig, efe a aeth i Lundain i osod y mater ger bron, a chafodd 
Rpbert Fitzhamon, yr hwn oedd yn gâr i*r brenin, i ymgymeryd â*r ym- 
gyrch. Cododd hwnw gymaint ag a allai o*i wŷr ei hun, a chafodd gan 
ddeuddeg o farchogion eraill godi eu gwŷr, a rhoddi euhunain a'u gwŷrdan 
ei lywodraethiad ef. Daeth y llu anferth hwn i Forganwg yn gynnar yn 
y flwyddyn 1091, ac fel y gellìd meddwl cawsant eu derbyn yn groesaw- 
gar gan lestyn. Ymgynghreiríodd byddinoedd Fitzhamon ac lestyn â'o 
gilydd o blaid Einion ab Collwyn, ac ymosodasant ar diríogaethau Rhys, 
gan anrheìthio y wlad â thân ac â chleddyf y ffordd y cerddent. Mor 
gynted ag y clywodd yr arwr Rhys am eu nesâd, efe a gasglodd ei fyddin- 
oedd ynghyd gyda gwroldeb a medrusrwydd, er ei fod uwchlaw deuddeg 
a phedwar ugain mlwydd oed, ac ymaith âg ef yn eu herbyn. Cyfarfuas- 
ant ar y Waen Hir, yn mhlwyf Aberdâr. Yno y bu brwydr ddychrynllyd, 
nes i Rhys gael ei íwyr orchfygu gan fyddinoedd cynghreiríol y Norman- 
iaid ac lestyn ab Gwrgant, a gelwir y rhosdir hwnw yn Hirwaen-Wrgant 
hyd y dydd hẅn. Daliwyd Rhys, meddir, yn Nglyn Rhondda, lle y 
torwyd ei ben gan lestyn. 

Wedi y frwydr hon, casglodd Fitzhamon ei luoedd, ac wedi eu gwobrwyo 
'yn helaeth gan lestyn, dychwelasant yn ebrwydd i Lundain. Wedi cael 
pethau yn heddychol, aeth Einion at lestyn i geisio ei ferch yn wraig iddo, 
ac Arglwyddiaeth Miscyn yn waddol gyda hi, yn ol ei addewid ; ond les- 
tyn ddiegwyddor, wedi ymfalchîo ar ei fuddugoliaeth, a wrthododd, ac a 
, warthruddodd Einion, gan ei alw yn fradychwr ei wlad a*i arglwydd. 
Einion yntau, wedi ei gynhyrfu i'r eithaf gan y fath ymddygiad diegwyddor, 
a benderfynodd aberthu ei wlad er mwyn dial. Efe a frysiodd ar ol ei hen 
gyfeillion, a goddiweddodd hwynt ; ond yr oeddynt newydd godî hwyliau, 
ac efe a ysgydwodd ei fantell fel arwydd iddynt ddychwelyd yn ol. Felly 
y gwnaethant, ac efe a draethodd iddynt ei gam — bod llawer o'r penaeth- 
iaid yn casâu lestyn — a bod yn hawdd iawn gorchfygu a meddiannu ei holl 
diríogaeth. Gwrandawsant amo, ac wedi cydymgynghreirío â'r penaethiaid 



CABTELL A MTNACHLOG OLTN NEPD. 1^7 

ydoedd ÿn anfoddlawn i ormes lestyn^ hwy a ymfyddinasant yn ei erbyn, 
Prìn y cafodd lestyn amser i gasglu yngbyd ycbydig wŷr cyn eu bod ar ei 
wartbafy yn ymyl Caerdydd, lle y gorcbfygwyd ef yn ebrwydd. Gan weled 
fod y cwbl yn ei erbyn, efe a ddiangodd i Glastonbury ; ac wedi byny efe 
a ddycbwelodd i Fynachlog Llangennys, yn Ngwent, lle y bu farw yn fuan» 
Felly costiodd nacâu rboddi ei ferch i Einîon yn ddrud iawn iddo. 

Wedi cael y wlad fel hyn iddo ei hun, ni ofalodd Fitzhamon ddim am 
hawliau Einîon ab Collwyn ; ond cymerodd feddiant o honi ei hunan, yn ol 
hawl buddugoliaeth, ac a'i rhanodd yn daìr dosbarth ar ddeg — ^y goreu, sef 
Caerdydd» Trefnfered, a Chynffig — ^iddo ei hunan, a'r deuddeg endll iV 
ddeuddeg marchog a'i cynnorthwyasant mor ddewr yn y ddwy fuddugol- 
iaeth a gawsai. 

Un o'r marchogion hyn, medd rhai, oedd írawd iddo, o'r enw Richard 
Granville, neu Greenfield, fel y galwai y Saeson ef. Iddo ef y rhoddodd 
^rglwyddiaeth Glyn Nedd, tref a cbastell Nedd. Yr oedd Maenor a Cbas- 
tell Bidiford, yn Sir Devon, ganddo o'r blaen. Nid arosodd Ricbard nemawr 
yn ei dirìogaeth newydd ; ond efe a sylfaenodd ac a adeiladodd Fynachlog \ 
i jynacbod gwynion ar y gwastadedd wrth yr afon, ychydig islaw Castell 1 
Nedd. Jüte a rodaoaa yr boU arglwyddiaeth i'w chynnal, ac a ddychwel- ^ 
odd i'w hen faenoriaeth i Bidiford. Yr amser yr adeiladwyd y fynachlog 
ydoedd y â. 1111 — saith gant a saith a deugain o âynyddoedd yn ol. 

Yr oedd y sefydliad mynachaidd yn lled henafol erbyn byn, ac mewn 
brì mawr gan grefyddolìon, er y rhaid cyfaddef fod cryn lawer o ddirgelwch 
yn gysylltiedig â'i ddecbreuad. Myn rhai fod eì ddechreuad oddiwrth dybiau 
Orìgen, oddeutu dechreuad y drydedd ganrìf— sef mai trwy ddystawrwydd, 
tawelwcby gorphwysdra, a marwhâd y corâT, y mae i ddyn gynnyrchu yr eg- 
wyddorìon o bob gwybodaeth ddynol a dwyfol. Darfu i lawer o Gristìonog- 
ion yn yr Aipht, a'r gwledydd eraiU cylchynol^ gofleidio y tybiau hyn yn fore, 
ac ymadael â'u trìgleoedd a'u galwedigaetbau bydoJ, fel y gallent ddyrchafu 
eu heueidiau uwchlaw pethau dynol^ a'u huno â'r Duwdod. I'r dyben hwnw 
yn ol eu meddwl hwy, aethant i fyny i ogofáu ac anial-Ieoedd, Ile y cosbent 
eu cyrff trwy newyn a syched, ac yr ymostyngent i'r ddysgyblaeth lemaf. 
Oddeutu y fl. 286> daeth un Antoni, ac á ffurfiodd y Crìstionogion gwein- 
iaid yn gorff rheolaidd^ gan eu trefhu i fyw yn gymdeithasol^ a rhoddi 
iddynt reolau, fel y gtdlent ffurfio eu hymddygiadau wrthynt. Yn ol y 
drefn hon, yr oedd i bob cymdeithas flaenor» penaeth, neu lywydd, yr hwn 
a alwent tad {father), y tad sanctaìdd {holyjatherjy neu abad, o'r gair ab 
o'r Hebraeg, tad. Yr oeddynt yn cael eu dosbartbu i dri dosbarth : — 1. Y 
SohtarieSj y rhai a dreulient eu hoes mewn Ileoedd pellenig oddiwrth drefi ac 
anneddau dynion : galwyd y rhai b;^n yn feudwyaid. 2. Y Ccsnobites, y rhai 
a fyddent yn by w mewn cymundeb âg ei*aill yn yr un tŷ^ a than yr unrhyw 
ttwchafiaid : y rhai hyn a ddaethant ì gael eu galw yn f^^nachod. 3. Y Sara-' 
baites, y rhai oeddent fynacbod crwydrol^ heb unrhyw reol sefydledig 
ynghylch eu preswylfod. GwahaDÌaethid hwy wrth yr enwau gwynion, 
duon, a Ilwydion neu wyrddion, oddiwrth liw eu gwisgoedd. 

O ychydig i betb^ dechreuodd dynion o frì a meddiannau deimlo yn 
haelionus tuag at y dynion — y Cristionogion hunanymwadol hyn, trwy ad- 
eîladu iddynt dai digon eu maint i gynnwys cymdeitbas o honynt^ gyda 
phob cyfieusdra er eu hwyluso yn en tueddiadau crefyddol^ a'u gwaddoliyn 
helaeth ; yr hyn a ystyrìd ac a gefnogid gan y rabau yn rhinweddol a 



158 OASTSIL A UTNACHIOII OLTN NSBD. 

1 haeddiannoL Galwyd y cyfryw adeiladau yn fynachlogydd ; a dewisai y ty- 
/ Iwyth—y teulu^ neu y hrodyr, wedi ymgasglu felly yno — ^un o honynt hwy 
eu hunain yn IJywodraethwr amynt^ yr hwn a elwir er ys oesoedd hellach 
yn dad, n mahad; i ^ oddiwrth hwnw y gelwjrycy fryw adeiladau yn y 
dy3dra'ú"lîyir^yn[]a6í^ o Tonync ÿh cael eu galw~yn 

brwrdàìrYny cylrŷw amgylchiad, frior y gelwid y llywodraethwr ; ac nid 
oedd nemawr o wahaniaeth gwirioneddol rhyngddynt 

Nid oedd y mynachod yn ofieirìaid — ^hyny yw, nid oeddynt mewn urdd- 
ijbu fel mynachod, er y hyddai oâTeiriaid yn ymneillduo atynt Yr oedd yt 
lahadau yu meddu awdurdod helaeth, gan fod rhan fawr iawn o etifeddiaeüi*' 
au y wlad wedi syrthio i*w dwylaw ; ac yr oedd y hohl gyffredin~eu deiliaid^ 
a ddaliect ac a drinent y tiroedd hyn danynt, agos fel caethion ganddynt^ 
ac at eu galwad i'r peth a fynent. 

Yr oedd y tiroedd a roddodd Richard de Granville, y rhai a gawsai yntaa 
gan Rohert Fitzbamon, a'r rhai hefyd a gymerasai yntau oddiar eu perchen- 
ogion yn Morganwg, yn helaeth iawn. Ymddengys fod Maeuoriaeth nen 
Arglwyddiaeth Nedd yn cyrhaedd o afon i afon — o afon Afan i afon Nedd 
yn y gwaelod, ond yn cymeryd i mewn holl Gwm neu Lyn Nedd o hob 
tu i*r afon, a'i hod yn nesaf mewn maint gwreiddiol i Arglwyddiaeth Mor« 
ganwg, yr hon a gymerwyd gan Fitzhamon i'w feddiant ei hunan. Cyf- 
rifìd hono yn werth mil o/arciau, neu oddeutu £271 6s. 8c. o'n harìan ni 
yn y dyddiau presennol. Ychydig yn llai, mewn gwirìonedd, ydoedd raìd 
i werth Maenoriaeth Nedd fod — dy weder £ 150 mewn cy fanswm. Nid oes 
genym brawfíadau er dangos heth yw rhentdalîadau y tiroedd hyny yn awr ; 
ond gellir barnu yn ol prisiau pethau yn yr ben amseroedd. Rhaid ystyr- 
ied gwerth arian ymhob oes yn gyfartal i werth cymharol y pethau mwyaf 
anghenrheidiol yn y byd yn yr oes hono. Càn ddiweddared a*r blynydd- 
oedd 712 a 727, gwerth un swllt o arian y Sacsoniad y cyfrìfíd dafad ac 
oen. Rhwng y blynyddoedd 900 a 1000 gwerthid dau can' erw o dir am 
gan' swllt, a pbrisid ceffyl yn ddeg swUt ar hugain, caseg ac ebol blwydd 
yn ugain swllt, asyn ieuanc yn ddeuddeg swHt, eidion yn ddeg swllt ar 
hugain, buwch yn bedwar swllt ar hugain, mochyn yn wytb geiniog, a 
dafad yn swllt. Yn y flwyddyn 1043 gwerthid crynog, neu wyth Winchester 
bushels, wenith am driugain ceiniog. Bemir fod llai o arìan ddengwaith 
nag yn awr ; ac felly yn ol cyfrif teg, yr oedd nwyddau ddeg ar hugain o weith- 
ìau yn rhatach nag ydynt yn awr. Yr oeddynt ddeg o weithiau yn rhatach 
yn nyddiau y Gorcbfygwr nag ydynt yn awr, Yn wir, prynid cymaint am 
£4 ISs. 9c, yn y flwyddyn 1240 ag a wneir yn awr am £100. Yn ol y 
cyfartalwch hwn gellir cyfrif y buasai yr un tiroedd ag a roddwyd i Fynach- 
log Glyn Nedd yn werth £l,ôOO y fan isaf, fel ardrethoedd yr arwyneb yn 
nnig, heb gymeryd i ystyriaeth werth y mŵnai, o'r hyn na wneid cyfrif y 
pryd hyny. Rhaid cofío hefyd mai math o brîf ardreth (chiefrent) ydoedd 
y cyfrif yn ol yr hwn y prisid y tiroedd hyn — sef yr hyn a dalai y rhydd- 
ddeiliaid i'r Abad fel Arglwydd y Faenoriaeth, ac nid yr hyn a dalai y 
deiliaid amaethyddol i'r rhydd-ddeiliaid. 

Yr oedd Mynachlog Glyn Nedd yn anferth ei maint. Gellir olrhain ei 
sylfeini hyd ymbell. Yr oedd mewn sefyllfa enwog oddeutu y flwyddyn 
1620. Y mae Lewys Morganwg, hardd euwog o*r oes hono, yn ei^Awdl 
enwog i Dr. Thomas Leîsion, yr hwn oedd Abad y pryd hwnẃ, yn darlunio 
gwychder yr adeilad yn fedrus : — 



OASTELL A MTNACHLOG OLTN NEDD. lö^ 

" Y nen fawr uohel yn y nef wreiohion, 
Ooruwoh yn ngolwg arohangylion; 
T Uawr i bobloedd hoU wŷr Bab'lon, 
Obiy a weithiwyd ft maen brithion ; 
T cylch a'r menych, a'r mwynion — ^foliant 
Mynyoh ogoniant Meneich Owynion. 

Tua'r âwyddyn 1321, priodwyd nith ì Ëdward U. â Hugh de Spencer» 
mab i Hugh de Spencer, yr hyn a achlysurodd i Arglwyddi y terfynau godi 
gwrthryfel. Er fod y Brenìn yn ffafrìol ìawn i deulu y De Spencers, yr 
oedd y Frenines, yr bon oedd chwaer i Siarl IV. o Ffraìne, yn eu casâu. 
Casglodd hon ynghyd bendefigion a dröwyd ymaìth o Loegr, neu oeddynt 
yn eiddigeddus o godìad y De Spencers. Cyfododd derfysg yn erbyn ei 
gŵr a'i deulu, ac yr oedd hithau yn hofiach o lawer o Roger de Mortimer 
yn gydymaith ei gwely na'r Brenin. Yt oedd hwnw ar y pryd allan o*r 
deyrnas o achos ymderfysgu yn achos y De Spencers. Cynllunìwyd brâd 
rhwng y Frenines â hẁn i ymdrechu cael y Tywysog Ëdward i'w gafael 
oddiar ei dad a'i deulu, yr hwn oedd yn facbgen tair ar ddeg oed, a'r hwn a 
anfonwyd i Ffrainc at ei fam. Wedi ei gael ati felly, hi a benderfynodd 
briodi y bachgen â Phillipa, merch un o larllod y wlad hono, aV hwn a 
addawodd ei chynnorthwyo âg arian a milwyr. Wedi cael y cynnorthwy 
hwn, hi a bwyliodd o Dort, gyda byddin o dair mil o wýr, o dan reolaetli 
brawd i dad yn nghyfraith ei mab, a thiriasant yn Orwell, yn SuíToI^, yr 
22ain o Fedi, 1326. Unodd yr boU bendefigion â hi; a dyna lle yr oedd 
Edward, druan, wedi eì adael gan ei hoU wladwyr ond teulu y De Spencers» 
ac ychydig gyda bwy. Rhyfel oedd bwn, chwi a welwch, rhwng Ëdward 
a'i wraig, Ëfe a'i blaìd a adawsant Lundain, a chymerasant nodded yn 
gyntaf yn Nghaerodor. Oddiyno ymaîtb â hwy trosodd i'rlwerddon, neu 
fel y dy wed rhai, gyda bwriad o yrawneyd am ynys fechan Lundy, yn ngheg 
y Sianel ; ond cyfododd yn groeswynt tymhestlog, fel y bu yn dda ìddo allu 
tirio yn Nghymru ; ac ymaith âg ef i fynacblog Glyn Nedd, lle y bu yn 
gauedig am tua tbair wythnos. Yr oedd y Frenines a*i phlaid yn dyfal 
chwilio am dano yr holi amser ; a phan welodd nad oedd diogel iddo aros 
yno yn hŵy, ymaith âg ef i Gastell Caerphili. Deallwyd yn fuan ei fod 
yno, ac erlyniwyd yn ddioed ar ei ol. Ymosodasant ar y castell a chymer- 
wyd ef. Ceisiodd y Brenin ddianc, ond daliwyd ef a De Spencer gerllaw 
Llantrísaint, a chymerwyd ef yn garcharor i Gastell Mynwy, ac wedi byny 
ì Gastell Kenilworth. Crogwyd Hugh de Spencer yn Henfibrdd, a thnr- 
wyd ef yn bedwar aelod a phen. Y mae rhai o hiliogaeth y De Spencers eto 
yn mro Morganwg, yn ardaloedd St Tathau a Llanelltyd Fawr. Dylasem 
ddyweyd befyd yn y dechre ddarfod i'r Brenin roddi llawer o diroedd yn 
Morganwg i*r De Speucers, yr hyn a fifromasai Arglwyddi Morganwg nes 
alltudio y De Spencers. Pan ddychwelwyd hwy o*u caethiwed, hwy a 
gawsant eu tiroedd yn ol, a llawer mwy gyda hyny. 

Yn y mynacblogydd, ac ymhlith y mynachod, yr oedd holl grefydd a 
gwybodaetb lênyddol y gwledydd yn y cyfnod a elwir y canol-oesau. Yr 
oeddynt hwy yn gyfiTredin yn ddysgedigion, ac atynt hwy yr elai pawb a 
íyddai awyddus am fwy o wybodaeth grefyddol a Ilênyddol na'r cyfifredin i 
sugno gwybodaeth. Yn y mynachlogydd yr oedd y llyfrfäoedd goreu 
a helaethaf. Yr oedd yr Ysgrytb^rrau yn y Vulgate yn rhwym o fod 
ymhob crefydd-dŷ. Yn y mynachlogydd y cafodd beirdd P^ydain a&el yn 



160 CÂ8TELL A HYNACHLOG 6LTN NEDD. 

yr Ysgrythyrau, ì allu troì rbanau o hon^mt ar gân. O'r Bibl oedd yn y 

Ìpriordŷ yn Aberbonddu^ y mae yn debyg» y cafodd Syr Jobn Price y 
"Pader a*r Deng Air Deddf," a argraffwyd gyda'i "Gwyddor Kymraeg," 
yn y flwyddyn Ìôi6, ymben saitb mlynedd ar ol dinystrio y crefydd-dý 
hwnw. Füd yr Ysgrytbyrau, a llawer o lyfrau da eraUl, ynym^nacblog- 
ydd, sydd árcr, y ihui yr yníddiíyrai y mynäChodfW cỳfleltbuTac ysgrüeim 
jeiluniau (eopies) y naill oddiwrth y Uall ; canys dyna yr unig fodd y gall- 
esid eu llíosogi yn yr oes hono, cyn i'r gelfyddyd o argraffu gael ei dyfeisio. 
Yr oedd llyfrydd yn perthyn i bob mynachlog, gwaitb yr bwn a fyddai 
ysgrifenu cynnwysiad, ac weitbiau hoU gorff* y llyfrau y ceid eu benthyg ; 
ac ni roddid bentbyg heb wystl ucbel iawn y dychwelid hwy yn ol. Yr 
ystyriaetb gyntaf fyddai edrych fod y Uyfrfa wedi ei bystorio yn dda â 
llyfrau anghenrheidiol er cyflawni holl swyddau anghenrheidiol yr eglwys, 
ao hefyd er adeiladaeth y brodyr i ymgyngbori â bwy yn eu heírydiadaa 
cyflredin. Yr oedd y rbai hyn yn llyfrau gwir angbenrbeidiol yn gyfiredin : 
— ^y Bibl a'r deonglwyr mawrion ; Bibliotheea et majores expositores ; 
llyfrau y mertbyron ; bywydau y seintian ; homiliau, &c. Yr oedd llawer 
o*r mynachod yn fwy haelfrydig yn eu tybiau crefyddol na'r eglwys o ba 
un yr oeddynt yn pertbynu iddi. Dywedir am Tatwine ei fod ^' yn enwog 
mewn doethineb crefyddol, ac yn nodedig o ddysgedig yn yr ysgrif sanct- 
aidd." Cyfieithodd iËlfric ranau o'r Bibl i*r iaitb gyffi*edin, gan ddangos 
felly ei gydymdeimlad â'r werin. Yr oedd y mynach Benedict, ysgrífen- 
ydd Thomas a Becket, yn meddu yn ei lyfrfa, — " Vetus et f^ovum Testa- 
mentum/' yn un gyfrol; un arall yn bedair cyfrol; "Sexdeeim Prophetm 
Glosati" yn un gyfrol ; " Duodeeim Minores Glosati Prophetm,'* yn un 
gyfrol ; '' Job, Porabola Solomonis et Ecelesiastes, Cantiea Cantieorum, 
Glosati," yn un gyfrol; " Psalterium Glosatum ;" *' Quator Evangelia 
Glosata," yn un gyfrol ; ''Matthaus et Mareus," yn un gyfrol ; " Johan" 
nes et Ltteas," yn un gyfrol ; " EpistoUe Pauli Glosat^," a'r *' Apoealypsie 
et Epistola Canoniea Glosata," yn un gyfrol. Yr oedd ei hoU lyfrfii yn 
cynowys triugain o gyfrolau — oll yn llawysgrifeniadau fmanuseripts). Yr 
oedd hefyd gan Walter, Abad St. Ëdmundbury, yn 1233, gopi hardd o'r 
Bibl i'w efrydfa gyfrinacbol. Rhoddodd Godfry ddau Fibl i eglwys 
Peterborough yn 1299, un o honynt wedi ei ysgrifenu yn Ffrancaeg. 
Ysgrifenodd Alcwin, yn amser Siarl Fawr o Ffrainc, yr hoU Fibl i'r pen- 
adur hwnw allan o Lladin St. Jerome, yr bwn a roddwyd gan Siarl i 
fynachlog Prym yn Lorraine. Dymchwelwyd y fynacblog bono yn 1676, 
ond medrodd y mynachod gadw yr ysgrif, a'i dwyn i fynacblog Grandis 
Yallis, yn Switzerland, lle y bu byd 1793, pan y dymchwelwyd hono dra- 
chefn gan y Ffrancod, a daeth y llyfr, trwy bryniad, i feddiant M. Bennot. 
Prynwyd ef wedi hyny gan un arall; a cbynygiodd bwnw ef i Ly wodraeth 
Ffrainc am y pris mawr o cbwe' mil o francs. Daeth âg ef trosodd i 
Loegr, a gofynai am dano ddeuddeng mil o bunnau, ond ni roddai neb ; 
am byny deuwyd i lawr yn îs, îs, nes o'r diwedd ei werthu i'r Amgu- 
eddfa Frytanaidd am saith gant a banner o bunnoedd. Yr oedd 
mynacbod Glastonbury, yn Ngwlad yr Haf, yn efrydwyr yr Ysgryth- 
yrau. Yr oedd y Uyfrau canlynol yn eu llyfrfan: — "Bibliotheea una in 
duobus voluminibus;" " Alia Bibliotheea integra vetusta, set legibilis; " 
^^ Bibliotheea integra minoris littera ; " Bibliotheea magna versijieaia; " 
^.^Augustine upon Genesis;" [' PostiVs upon Jeremiah and the Lesser 



CASTBLt A MTNACHL06 6LTN NBDD. 161 

Propheis;'' *' Concordance io ihe Bible;" ''FostxVs o/ Abberius upon 
Maiihew, and ihe Lameniaiions of Jeremiah and oihers," yn un gyfrol ; 
** PosHrs upon Mark;" PosHrs upon John, wiih a Discourse on the 
Episiles ihroughoui ihe year ;" ^* Morabilius on ihe Gospels andEpisiles;*' 
Episiles of Paul glossed ;** '^Thb Biblb;" " Cassidorus upon the 
Psalms ; " " Jerome upon Jeremiah and Isaiah ; " *' Origen upon the Old 
Tesiament ; " '* Origen upon the Epistle of Si, Paul to the Romans ; " 
" Jerome upon ihe Epistles to the Galatians, io Ephesians, io Titus, and 
io Philemon;" "Jerome upon the Twelve Propheis, andupon ihe Lameni^ 
aiions of Jeremiah ; " '* Augustine upon ihe Lord's Prayer, and upon the 
Psalm Misero mei Deas [yr unfed ar ddeg a deugain];" '* Augusiine on 
the Words of our Lord," 

Diammbeu fod y fath lyfría werthfawr mewn mynachlog mor agos i 
Gymm, ac mewn gwlad Ue y siaredid y Gymraeg y pryd hyny yn dra 
chyffredin^ fel y mae enwau tai a dynion yn profi, yn effeithio yn fawr ar 
lênyddiaeth mynachlogydd a mynachod Cymru, ac yn enwedig, dybygem, 
ar fynacblog mor agos i Wlad yr Haf â Glyn Nedd. Y mae y gweddiU- 
ion barddonol sydd ar gael o weithiau beirdd y wlad a'r gymydogaeth yn 
profi yn eithaf eglur fod yr Ysgrythyrau yn mynachlog Glyn Nedd, a'u 
bod yn cael eu defnyddio gan eraill ar hyd y wlad, allan o'r fynachlog. 
Yr oedd y beirdd a'r mynachod yn ymgyfeillachu Uawer â'u gilydd^ a rhai 
o'r mynachod eu hunain yn feirdd lled enwog. Yr oedd Lewis ab Dafydd 
— ^mab Dafydd Ddu, ofifeiriad^ o Glyn Nedd—yn Abad y fynachlog 
oddeutu 1Ô60, neu yn hytrach yn cael ei alw felly oblegid yr hyn a fu. 
Yr oedd efe yn awyddus i oleuo y cyíiredin, a gwnaeth y fiurf a elwir 
Gwasanaeth M aìr yn Gymraeg. Cydoesai âg ef fardd a elwid leuan Du'r 
Bilwg. Cyíansoddodd ef Gy wydd i ofyn y Greal i'r Abad« yn yr hwn y 
mae yn darlunio dysg yr Abad, gan gyfeirio at y gweithiau a droes i 
Gymraeg : — 

" Y gẃr a*r Llyfr geirwir Uwyd 
O Lynn Nedd a lynìeiddwyd, 
A drawdd mewn deuair neu dri 
Gymmendod Magamwndi :* 
Saith gwybod da cydnodwn, 
Mae 'n y saith ym mynwes hwn ; 
Gramer a ffyrfder y £ÿdd 
Grym deugain Gramadegydd, 
Tm mewn art y mae yn ŵr, 
Mewn Bufulf y mae yn waesafwr,î 
Mewn Bofi&trili mae 'n berwi yn bur, 
Mewn miwBÌg mwy na meaur. 
Nid oes ysgomaig na dau 
Tn y byd un wybodau, 
Mae dysg ar f eddiant gantaw, 
Mae 'n Sr drych o mynnir draw. 
E wnai benn a fai 'n y byd 
Pris ei ddadl, pres ei dd'wedyd, 
Purhaed y Pab purwad pell, 
Penn Bhydychen a'i dichell." 

Ymddengys fod yr Abad wedi rhoddi hanes Joseph i'r Bardd ; ac y mae 
yntau yn alleirio yr hanes yn ei Gywydd, yr hyn a brawf fod gwybodaeth 

♦ Y byd oU. f Civil Law, t Bŵffaith sicr. || SophUiry. 



162 CAStBLL A MTNACBLOG GLTK NEDD. 

Ysgiythyrol yn tywyntt o'r mynaclilogydd i'r cymydogaetihau amgylchol. 
RhyfeddjEUtom cyn hyn, pan y cyfarfyddem â gweithiau ein heu feirdd o'r 
oeaau tywyll, mor hyddysg oeddynt yn yr hanesiaeth Ysgrythyrol ; a pha 
le, ac ymha fodd, gellid gofyn, y cawsant gymaipt ag ydoedd ganddynt. 
Hawdd hefyd yw ateb, mai gan yr abadau a'r mynachod. Y mae Da'r 
Bilwg yn dangos ei wybodaeth o hanes Joseph yn gy wir a thlws : — 

"Eî frodyr oedd yn eî fwrw draw, 
Ai frawd oedd yn frad iddaw; 
T modd yr aeth dros draeth dro 
T Ffair at Frenin Ffaro : 
A mab neuaf Addaf oedd, 
Breuddwydiwr a Bardd ydoedd, 
Serchog a rhywiog y rhôn, 
Sioeeb nid un ar Saeson, 
Meibion Tsrael wiwrael wenn 
Tm meusydd, medd Llyfr Moesen. 
Gwelai o*r haul i'w gilydd, 
T lleuad oll a lliw dydd, 
Hwynteu yn addoli 'r Ueuad 
Hoedd* a'ser i ddewis had. 
T Braenar arddodd Brenin, 
Brynn a phant a Bronn a ffin, 
Diwarth wedi doeth ydoedd, 
Dasau o ŷd eisiau oedd, 
E gad dangos had Sioseb 
Td a nerth heb oedi neb." 

Yna efe a sonia am Wasanaeth Mair, ac hefyd ei elusengarwch. 

Lewis ab Dafydd ydoedd yr Abad diweddaf a fu ar fynachlog Glyn 

Nedd. Er fod llawer o dda llênyddol yn y mynachdai, yr oedd hefyd 

lawer o ddrygau moesol yno, heblaw eu bod> o dan rith hunanymwadiad a 

chrefydd, wedi myned dros feddwl calon o gyfoeth. Un o effeithiau 

cyntaf y Diwygiad yn yr Almaen a Lloegr ydoedd dystrywio y tai cref- 

yddol hyn. Yr oedd y dioystr yn gyflawn a hollol yn y wlad hon. 

Harri YIII.^ wedi digio wrth y Pab^ am na roddai ganiatâd iddo briodi 

Anne Boleyn — ^yr hon y gwyddai ei Sancteiddrwydd oedd yn âfafriol i'r 

cyfnewidiad a gymerodd le yn yr Almaen — a benderfynodd, fel y moddion 

effeithiolaf i ddystrywio awdurdod y Pab, fynu act ì wneyd yr un fath yn 

Lloegr ; ac efe a reddodd Thomas, Ijord Cromwell o Essex, yn ymwelydd 

cyffredinol ar y cyfryw dai, a than ei arolygiaeth ef y cawsant eu dystrywio. 

Buasai efe y chydig ar led, ac ymhlith lleoedd eraill yn Rhufain ; ac yno cafodd 

fantais i weled Pabyddiaeth yn ei chartref ei hun. Yr oedd hefyd wedi cael 

gafael mewn rhyw fynachlog, ar eilun o'r Testament Newydd, o gyfìeithiad 

Érasmus, a dywedir iddo ei ddysgu oll ar dafodleferydd. Gwelodd nad 

oedd yn bosibl dymchwelyd Pabyddiaeth heb ddymchwelyd y mynachlogydd, 

a rhoddodd ei hoU fryd ar y gorchwy } ; ac yn y fl. 1535, gwnaed Gweithred 

f fod i'r holl fynachlogydd, priordai, a boíl áeÀ cretyddol y mynachod a'r 

I lleì'anody o bob math, rheol, ac urdd, y rhai yr oedd eu derbyniadau yn llai 

í na dau gant o bunnau yn y flwyddyn, gael eu rhoddi i'r Brenin a'i etifedd- 

lion dros byth, i'w rhoddi, a gwneyd anrhegion o honynt, yn ol ei ewyllys, 

' anrhydedd Duw a llesâd y deyrnas. Yr oedd Uaw er i awn o'r cyfryw da i 

yn Nghymru . Nid oes genym werth pob un o honyntT^d y mae gwerth 

♦ Ac hefyd. 



OASTSLL A MTNáCHLOG 6LYN NBDD. 163 

y deg agy caíwyd eu cyfrif yn dyfod i £1,297 6s. 4c. cyfrifedig; yr hyn, 
yn ol gwabaniaeth yr amseroedd, a fuasai yn awr yn £12,977 ôs. 4c. : a'r 
gwir elw yn £1,180 18s. 9c. ; yr hyn a fuasai yn awr yn fwy .naV swm 
dìrfawr o ddeng mil o bunnoedd ; canys gwertbwyd mynacblog Margam a'i 
thiroedd ymben rbai blynyddoedd wedy'n i Syr Príce Mansell am 
£642 9s. 8c. Yr oedd yr boll fynacblogydd a ddadymcbwelwyd yn drì 
chant a pedwar ugain mewn nifer, oddiwrtb y rhai y cafodd Harri a'i lyw- 
odraeth elw o ddeuddeng mil ar bugain o bunnau, beblaw perlau a llestri arian 
hyd wertb can' mil o bunnau. Ymben pedair blynedd ar ol hyny, gwnaed 
deddf i ddadymchwelyd y gweddiU — sef cant a cbwech a pbedwar ugain 
— ^yr byn a ddaetb âg elw blynyddol o gan' mil o bunnau yn ychwanegol. 
Ond, fel y dywedwyd, yr oedd eu gwertb yn llawer mwy mewn gwiríonedd ; 
canys yr oedd yr Abadau, wrtb ragweled y dymbestl yn dyfod, wedi rhag- 
barotöi, trwy leihâu y sefydliadau, gwertbu eu tiroedd, a cbuddio eu trysor- j 
au. Dywed Camden fod rhif yr boll grefydd-dai a ddadymcbwelwyd, o / 
bob math, yn ddim llai na chwe' cbant a pbump a deusain. / 

Yr oedd peth ysbryd cydymdeimladol hefyd yn cael ei amlygu yn Harrí ; 
canys gofalai fod tâl blynyddol am ei oes yn cael ei sicrhâu i'r Abad, allan 
o'r tiroedd a gymeríd oddiarno, neu oddiar ei fynacblog. Gelwir Lewis ab í 
Dafydd yn Abad Glyn Nedd, oblegid yr oedd efe yn byw yn Nglyn neu/l 
Gwm Nedd, ar y blwydd-dâl a ganiatâwyd iddo am ei oes, pau ddadym-/^ 
cbwelwyd y fynacblog. Bu efe byw lawn ugain mlynedd wedi y dadym- 
cbweliad. ^ 

Am Gastell Nedd, ymddengys nad oedd onìd un bycban — ^rby ddistadl 
gan Ricbard de Granville i'w wneyd yn arosfa barhäol ; gan hyny, syrtbiodd 
i waetbygìad wedi i'r gẃr hwnw adael y wlad, ac yntau wedi ei esgeuluso, 
trwy roddi ei boU fryd ar adeiladaeth y fynacblog ; a pban ddaetb 01iver 
Cromwell — ^yn hytrach ei fyddinoedd — heibio yn amser y Rbyfel Gwladol, 
yr oedd mewn cyflwr rby adfeiliedig i ganiatâu nodded i'w gwrtbwynebwyr; 
ac felly ni wnaed sylw o bono. Yr oedd yr un fatb hefyd yn amser Owain 
Glyndwr. Er i'r byddinoedd byn fyned trwy y gymydogaeth, nid ym- 
ddengys ei fod yn wertb sylw gan neb o bonynt. 

Y mae y fynacblog wedi adfeilio yn lawr yn y ddau gan* mlynedd diw- ./ 
eddaf. Dau cant o flynyddoedd yn ol yr ydoedd yn balas hardd iawn, jj 
yn cael sylw boffus pawb a elent beibio, lle y preswyliai teulu o'r enw jí' 
Hobby. Yr oedd y pryd byny ran fawr o'r priordŷ yn sefyll. Mae y 
gweddillion maluríedig yn cyrhaeddyd byd ymhell — o bob tu i'r beol sydd 
yn arwain trwy y pentref, ac yn gymysgedig â'r tai, fel y mae yn anmbosibl 
— oblegid yr artaìtb y mae adeiladau newyddion, a'r gwaitb gerllaw — ffurfîo 
drycbfeddwl am faint a ffurf ỳr ben adeilad. Gresyn na buasai y percben- 
ogion yn meddu mwy o ebwaetb henafíaetbol, fel y cadwesid ben adeilad 
mor enwog beb ei gwaethygu, ac fel y buasai 301 gofnod i'r oesau dyfodol 
zêl grefyddol ein henafíaid, ac yn gyfleusdra er boddloni ymchwil yr ym- 
ofynydd hanesiol i'r cyfryw betbau. Ycbydig o ofal a tbraul a fuasai yn 
gwneyd byny, a'i gwneyo yn fwy defnyddiol nag y mae yn bresennol, byd 
yn nôd ar dir elw i'w meddiannwyr. Gwel "Penny Cycloptedia; " "Merry- 
fveather*8 Bibliomania ; " ** lolo's MSS ; " " Rowland*s Mona Antigua ;" 
"Hanes Cymru;*' "Geirlyfr 0. Williams;" '^Cambrian Mag., vol, H.;" 
** Tanner*s Monastica/* 



164 



DRYCH Y DYFODIANT I GRISTION. 

Myfyrdod mewn traUod trist, 
Tn eithriol t^m pton athriet ; 
J^ddomweh metün tristweh trwm, 
Tn ngwrthred poenfy nfforthrwm, 

Dyn dedwydd, dyn Duw ydyw ; 
A doed a ddel dedwydd yw. 
Dedwydd dragywydd yw 'r gẃr 
A gredo iV Grëawdwr; 
Dyn dedwydd a fydd i fod, 
A dedwydd yn y Duwdod ; 
Dedwydd ar gynnydd yw 'r gẃr 
A gredo i'r Gwaredwr. 
Daw o hyd yn fwy dedwydd ; 
A mwy fwy diammeu fydd. 
Nid ä i ben, myned bydd> 
Olynol i lawenydd. 
Bywyd o wynfyd a wêl, 
Na ddygir, mae 'n ddiogel ; 
A byd o fywyd a fydd 
Yn Nuw, a aeil yn newydd. 
Yn wir, mae yn ei aros 
Nefoedd Naf, Ue na fydd nos. 

Y Duw Gwyn a'i digona, 
Dduwiol ddyn, â'i ddelw dda. 
Nis gallwn îs y gwylledd 
Gael dirnad ol wlad a'i wledd ; 
Pa gymaint ei faint a fydd 
Dylanwad ei lawenydd ! 

Adsain iaith y byd sy 'n ol, 
Nid ŵyr y dyn daearol : 
Bywyd a gwaith y byd gwâr, 
Ni ddeall dyn y ddaear. 
Byd enaid, a byd anian, 
Yma rhaid fod mawr wahán. 
£r cymhell, nid gwell, ond gwaeth, 
Ymyryd â chymhariaeth. 
Pa radd a dyf o'r priddyn 
Fedd damaid i eiij|id dyn t 

Y cysur yn gysür gau 
Wel fwyniant yr elfenau. 



DBTCH T DTFODIANT I ORIBTION. 165 

Mae uwchlaw 'r hyà, ysbryd y w ; 
Ac efiyd ar y cyfryw. 
Beth yw gwellt, neu bethau gwyw> 
Er adjoawdd ì bar edny w ? 
Daear foel roed i filyn ; 

Y Moesol, Dwyfol, i'r dyn. 
Yn ei ffyiáá, uniawu neu ffoì, 
Ymesyd am y moesol ; 
Gwna o hyd ddrwg neu dda ; 
Ymgyrhaedd am a gara ; 
I*w oriau mae 'n han o hyd 
Ar elfen gref yr eilfyd. 
Newidiad ddaw ofnadwy ; 

O'i bethau mèd am by th mwy ; 
Daw i'w ran, wedi 'r einîoes, 
Draul ei waith drwy ail oes. 
Os ynfyd i'w fywyd a fu, 
Traul ei waith try i'w lethu. 
Manwl fam fydd mewn ail fyd ; 
Côst ei fai— cyst ei fywyd. 
Haeddai wae« hauodd i'w oes 
Drueni drwy ei einioes. 
Hau 'n ddyddan, a brolian bri» 
Trwy einioes hâd trueni ; 
Wedi 'r oes fe fêd ei ran, 
Cnwd dieâig y cnawd aflan. 

Mae 'r Moesol yn Ddwyfol dda, 
Neu Ddwyfol dân i ddifa. 
Bywyd i'r ysbryd a rydd 
Ail einioes o lawenydd. 
Gwnaeth hau drwy ddagrau, iV ddydd, 
Yn dawel ar flin dywydd. 
O hau rhinwedd yr henyw 
Dymunol fyd mewn ail fyw. 
Daw i gynnyrch digonawl, 
Medi hedd yn myd ei hawl : 
Hoflfi'r eîthaf y flfrwythau, 
A gẃyl mewn hwyl i'w mwynhâu ; 
O gynnar ddarpar yn ddoeth^ 
Fe gafodd Naf a'i gyfoeth. 

Y Duw Gwyn oll, digon yw ; 
Hanfodiad y nef ydyw. 
Dilyniad o ail einioes 

Iddo a ddaw ddiwedd oes. 

Hau had da drwy boenau *r byd, 

Hadu byw o had bywyd : 

Ei gynnyrch ddaw *n ogoniant, 

Yn wledd serch yn serch y Sant. 

Nawdd a hoen 'r Hen Ddihenydd 

Yn fyd o fywyd a fydd. ' 



JÖ6 DRTCH T DTTOBUIIT I 0RI8TI0H. 

Yŵwaneg nH all chweniijrch ; 

Y diaul gynt diy elw gwjch j 
A baan yn y bywyd 

Tiy yn fost y góst i gjrd. 
Tra inelys tiy 'r trwm wylaw, 

Y deigiyn a dry 'n win draw ; 
Piyd hyn, pob deìgiyn heb dawl 
A'n afon o win nefawl ; 

A chŵyn y drom ochenaid 
Diy yjso *n byncio di baid ; 
A phob och«iaìd o ffydd 
A gynnena gân newydd. 
Trwy Ddaw tiy ei weddì'an, 
I gnŵd tew, er gwaned han. 
Gwaedd lesg ei weddi Iwyd, 

Y tybiai na atebwyd ; 
Daw er hyn gnŵd oV had, 

rawn Únw, Uawn wrandawiad. 

Daw 'r weddi a da roddion,— i'w lenwi 
Hyd lànan ei galon : 
Nid tyb y w, ond etyb lôn 

1 fyny a'i ofynìon. 

Pe ddaw cri gweddi y gwael,— a'i gofyn 
Digyfyng, yn ^ael : 
Dyry Duw, a hyny 'n hael, 
Eî gofyn yn eì gafael. 

Pair wîrio i'r pererin 

Eî eiriau rhad, mawr eu rhio. 

Dal a fyn, a deil o'i fodd, 

Yn Dduw i'r hyu addawodd. 

Addaw y mae eiddo mawr, 

Rhydd erfyn y rhodd ddirfawr; 

Addaw ei hun yn rhodd hael, 

Ol gofyn daw i'n gafeel : 

Dod yn Dduw, yn Dduw i ddyn, 

A dyfod ond ei ofyn. 

Yn y rhodd daw 'r oU yn rhan 

Yn hoUol hyn allan. 

Digon yw byth, a dogn bur 

I reidiau ei grëadur. 

Yr hyn yw Duw yn rhan deg ; 

Ni chwennych ddim yn chwaneg. 

Mwynhâu Duw fel mae 'n Dad 

Yw mwyiüant pob dymuniad. 

Difyrus yr adferiad 
Llunio dyn yn llun ei Dad : 



ÌÜLYCB Y B7F0J>IANV I QRX8XI0V« ttf? 

Daw 'r tlawd trist i Orist a gred 
Ar ei lon er ei laned : 
Ei doddì trwy santeiddiad, 
011 yn deg, yn Uon eì Dad. 
Daw yn troi y dyn tman 
I ddal ei Iwyr ddelw lân. 
Dyg o'i warth y du gwrthun 
I ddal ei hoU ddelw ei hun. 
Crëu ei lun ar hagr alanas : 
O ryfedd, ryfedd ei ras ! 
I'w lun cod ei eiyn câs, 
Dyd amo nôd ei deymas. 

Mae gwerth a grym gwyrthiau gras^yn nwyfiant 
Trwy 'r nefol gymdeithas : 
Gwledd yw o fraint, a gwledd fras ; 
Porth enaid i'w perthynas. 

Rhyfeddol ddwyíol ddyfais i — ^pa foddion ? 
Pwy feiddiai 'r fath ymgais P 
Dwyn y drwg adyn o*i drais^ 
Nefoli hwn ol falais. 

Pwy a fẁdd P pwy a feddai — ewyllys 
A gdlu a'i gweithiai ? 
Ond Duwdod yn drìndod didrai ; 
Anfeidrol lôn a fedrai. 

Neh Uai ni feddai foddion^i wared 
Ei ddyrus elynion ; 
A fibrdd ei hoU ffyrdd y w hoüi' 
Lle gweUr ei hoU galon. 

Rhoi ei Fah yw rhoi a fèdd ; — ei anfon 
O wynfyd i chwerwedd, 
Ingau 'r hyd, angeu a'r bedd ; 
I'w elyn gael ei goledd. 

Gwaed y groes a droes y drefn — i'r gaUu 
Er gwella yr annhrefn ; 
Fe ddadrwym a fo-ddidrefn, 
Daw â*r chwith i'w le drachefu. 

Gwel y gwaith ar Golgotha ; — ^yr lesu 

A roisid i*r Uaddfa : 

Clyw bererìn, bliu ei hla, 

Leferydd pen Calfarìa ! 

Gwel lawn, na ddigalona ;— Qin dyled 
Ni dalodd y Meichia : 
m2 



168 Í>BTCH T BTYOBIANT I GRISTION. 

Clyw di ááyn, clyw y di dda, 
Lefeiydd pen' Calfaria ! 

Y'newynog jrmuniona;— o ras, 
Cai groesaw i wledda ; 
Gwna yn hyf, ac na wanliâ — 
Leferir o Gal&ria. 

Y truenus tro yma, — ar unwaith, 
I'r unig ddiangfa. 
Tyred, rhêd, ac na Iwfrhâ — 
Leferir o Galfaria. 

Gẁyl i gaeth yw Golgotha ; — pwy bynag, 
Pob enaid ddaw yma; 
Clyw 'r caethaf, blinaf ei bla, 
Leferydd pen Calfaria. 

Gwel foddawg hawl i faddau ; 
A gwel yn hwn fodd glanhâu. 
Cofiwn hwn i'n cyfiawnhâd ; 
Ac eilchwyl er ein'golchiad. 

Ef yw 'r lawn cryf ei rinwedd ; — ^mae 'n sail, 
Mae 'n swm eìn tangnefedd : 
Mae golwg o ymgeledd 
I ni yn wir yn ei wedd. 

Ein hanadl drwy ein heìnioes 
I gyd y w grym gwaed y groes ; 
Dewisodd ein Duw eisoes 
Uno *r grym dan enw 'r groes : 
Gras odiaeth, y groes ydy w ; 
Cofiwn oll, ein cyfan yw. 
Mi ganaf mewn trwm gyni ; 
Y groes Amen, y groes i mi ! 
Er gwaned, mae'r groes genyf ; 
Ar fin y groes 'r wyf yn gryf : 
Cyll f anaf, coll fy eînioes, 
Ei warth a'i graith wrth y groes : 
Diaddum wy f a diddym ; 
Wrth y groes cáf werth a grym. 
Chwyn f ' enaid, achwyn f ' einioes, 
Gwy wîr ei gwraidd ger y groes : 
I'fesur profwyf eîsoes 
Ddigon yn gryno 'n y groes ! 
O gynhwrf byd mi ganaf, 
Ac yn y niwl canu wnaf ; 
A chanaf fy achwynion, 
O dir ing, yn glod i*r lôn. 



DBTOH T DTFOSIAMT X OBISTION, 169 

Yn y dwfn f^ enaid i 
Ddyddanodd á'i ddaioni. 
Cès ei nawdd yn hawdd a hael» 
Yn nghyffion fy anghafiael : 

Yn nghanol fy anghenion — ^mi ganaC 
A'm gwyneh ar ddigon : 
Mae 'n gwellau gorfìiwiau 'r fron 
A'i ddedwydd addewidion. 

Er dued yr oer dywydd, 
I lawr y dwfn lawer dydd, 
O dan dost ordonau dig, 

Y trallodion troelledìg, 

Y gras mawr ddaw 'r groes i mi ; 
Onì ddylwn addoli ? 
Dilediaith mai dyladwy 

Seinio mawl, Hosana mwy. 
Wele 'n hon> dan laweiúìâu^ 

Y dringaf fry drwy angau ; 
Yno 'n gryf yn enw,y groes 
Molianaf am ail einioes. 

Nid ä enaid ond unwaith 
Drw^ 'r glyn ar derfyn ei daith. 
Fe ^dd yn newydd, mae 'n wir : 
Grolwg ymlaen pis gwelir : 
Dyeithr i gyd, a thir gwyll ; 
O n daear ni mae 'n dywyll. 

Mae o gylch yr amgylchiad — dywyUwch^ 
Nad allwn ei ddimad : 
Rhyw ing dwl y w rhwng dwy wlad, 
Ar finion eu terfyniad. 

Mantellog mewn tywyllwch — yw 'r nofiad 
I'r nefol ddyddanwch : 
Neu fel traeth dan nifwl trwch, 

ethryh ei ddyeithrwch. 

Ond lesu sy 'n Dywysog— -er.ei hobl, 
Ar y hwlch cymylog. 
Rhan y w ì Orist, rhin ei grog ; 
Try *n oleu'y tir niwliog. 

Pa mor flin fydd breniu braw, 
Addolaf dan ei ddwylaw. 
Feorfyddeffyarfoll; 
Gelyn yw heb golyn olf; 

1 ddewisol braidd ledu; 

Gwas yw a'n dyrch, ond gwas du. 



170 PRCH T DTFODIA3ÍT I GRISTIoy. 



NidTwefondcaoadldii; 
BCae jm wis mwTii iV wcìsìod; 
I'w cjTẀsí liwy o'ii caichar, 
O'r l^d gwyll fr bywyd gwiír; 
O'r amal at j Bremn; 

wlad gwae i wlad j gwìn ; 

1 fyd gwiw o fyd gand^; 

wlad ibew i wlad jrbaf: 
En goOwng o fyd gwaDan 

1 bor hedd ajrdd i barfaân. 

Nid ibaid i'm benaîd am byn, 
Od ydwyf yn gfedadyn, 
Ofiii ing hen aafii angan; 
GaUn hwn fydd i'm gwdlân. 
¥y ngollwng, er fy Bgweìlîant, 
O'm gwaeledd at aedd y Sant. 
Nid ä d i^edd ond i glai; 

Y daearoledorai: 
Ac yna y trigiannydd 

Oedd yn rhwym a ddaw yn rbydd. 
Týt y plisgyn briddyn biao^ 
Yr amwiflg a'i tbŷn rwymau ; 
I'r dyn, gael ar aaenydd» 
Dioi i'w wbid ar bediad riiydd. 
Dyna 'n wir i'r dyn a wnel, 
GoUyngyd esgyll angel. 
Ei ysgar fél o'i blisgyn 
Bfae 'n wiago am dano 'n dŷn ; 
I'r ysbiyd, al iawr asbrí, 
Droi i'w nefol fréiniol fri. 
Helyntaidd ddiibid plentyn 
A diy diaw pan ddaw yn ddyn : 
Nid all beb newid diDad 
Eagyn fry i dŷ ei Dad; 
Dyosgîad at adwisgaw 
O'r newydd xy w ddydd a ddaw. 
Ni ddeíf bran blisg ei wisg wan 
Ogpniant Duw a'i Ganaan ; 

Y wisg brídd, o gymysg brau, 
Ni ddeU i'r annedd olau. 
Âw^rr gref y wlad nefol^ 

A gwaitb y nef a'i gwtbia 'n ol. 
Sugna 'r nefol wynfa lân 
Ei enaid iddi 'i bunan^ 
Ei dèn wisg a edy 'n ol ; 
Hon fwm yn rban farwol. 

Y nef fyn fel byn ei hawl| 
Fe weiyd yr an&rwawl« 

O'i dŷ Ihíd a gwlad y llwcb, 
I'w ddwyn i'r pur ddyddauwch. 



DBTCB Y DTFODIANT I OBI8TION. 17] 

Nìd oerfel y w, ond arfoU ; 
Newìd yw heb Diwed oU : 
Nid cerydd y w» ond cariad ; 
Nid marw byll, ond mawrbâd : 
Nid marw yw marw 'r mäd ; 
Ond huno 'n mhen diboeniad. 
Newid yw ar ben y daith» 
I orpbwys mewn gwlad berffaitb» 
Y newid oedd ofh i'w daitb^ 
A boffa yn ei efiàith. 
Newid yw yn enaid iach, 

ofid natar afiach : 

Newid mawr, pa newid mwy P 
Newidiad annimadwy : 
Newid y gofid am gân, 
A gwyniau 'r Aipbt am Ganaan : 
Newid hwnt i lid a loes> 

1 wynfyd, o fyd anfoes : 
Newid i lendid o Iwcb, 
O ryfel i ddigiìíwch : 
Newid i ryddid yr ŵyl, 

O warcha, a Uin orehwyl : 
Newid á fydd yn nìwedd 
Ei auaf, am haf b hedd : 
Newid mwy na. neẁid min, 
O'r dri^gfyd i'r bur drígfan : 
Newid yw trwy 'r enaid oU^ 
I'w ddiwygio yn ddigoll ; ; 
Yn lân, yn gyfim i gyd; 
O facbau 'r ben afiecbyd ; 
Heb lygredd, gwaeledd, na gwŷn 
Annedwydd, am fynydyn. 
Newidîad uwch y cnawdoU 
A tbra y nef ni tbry 'n ol : 
Newid Uawn, a'i ddawn i ddd ; 
Newidiad dianwadal. 

Try yr lawn, trwy ei rinwedd, 
Ddylaith byll yn ddily tb bedd : 
A mŷn ei droi 'n gymwynas ; 
Dyen ceiry dien cas.* 
Daioni yw 'r dienydd; 
Dw^m o darth i adwaen dydd ; 
Mae tranc yn wir danc i'r doetb ; 
Dwg ef i wlad ei gyfoeth. 
Trwy drengu, tröed yr angel 
O dŷn gorff a'i cadwai 'n gèl. 
Ebed i'r llys drwy y llaitb, 
I'r gwiwlys trwy y golaitb. 



^*^^ DRYCH Y DTFODIANT I ORISTIOn/ 

Trwy 'r dyrnod try î'r deymas ; 
Toriad dydd a fydd ei fas : 
Traidd i fewn, trwy ei ddu fas, 
I feddiannu 'r Brifddinas. 

O ryfedd ! ar yr afon, 
Wrth y groes, nid oes un dòn; 
Trôdd yn drai, treiodd yn draeth ; 
Diogel waredigaeth. 
Yr lesu, er ei weision, 
Aeth drwyddi gan hollti hon. 
Tori Uwyhr trwy y llen, 
I'r ddinas trwy 'r lorddonen. 
A brwydrodd ei Iwybr adref, 
Trwy 'n hangau ninnau i'r nef. 
Mae 'n ffordd, yn brif-ffordd i'n braint, 
Er hoU ferw 'r Uifeiriaint, 
Tr nefoedd trwy 'r hen afon ; 
Gwely têg yw gwaelod hon. 
Ei gleidir wnaeth galedu 
Dan droediad ein Ceidwad cu. 
Ei ddyeithrol laid athrist 
Droes i graig, drwy lesn Grist. 
Os yw 'n bant, mae 'n balmánt byth, 
Ar hyd ôl ein Rhi dily th : 
Ar ei ol gwnaeth ddwyfol ddydd, 
IV gael o làn bwy gilydd : 
Fe roddai latìip fawr ddi lèn, 
Ar ddannedd yr lorddonen : 
Ei goleu ŷr bob gelyn 
Ffwrdd i dawch, o ffordd y dyn : 
Tra 'r enaid trwy ei rinwedd, 
A fwynhâ ei gyfiawn hedd; 
Yn nydd ing ei galon ddyrch, 
Mor lawen o'r mawr lewyrch. 
OV làn, er ei lawenydd, 
Gwel dy Dad, a gwlad y dydd : 
TrwY y pant gwêl i'r tir pell ; 
Ar drothwy yr oer dràethell. 

Ar ddarfod dattod ei dỳ, 
Ar fin eiroii fvny; 
Try nifwl dwl ei dỳ, 
Saif allan p'i nos felly; 
Daw i'r drws, a dyry drem 
Ar seiliau 'r lân Gaersalem : 
Yna saif, a saif yn syn, 
Ar ei rinîog ry w ronyn, 
I ediych ar hynodrwydd 
Egyr oll ger ei ẃydd : 



DRTCH T DTFODIANT I ORISTION. 173 

Egyr fry, fel ger eì fron, 
I'r golwg y dirgelion : 
Gweled oU â goleu dydd, 
Yn awyr y byd newydd. 
Golẁg noethy wrth gael o gnawd, 
Ond henffych well^ nid anffawd. 
Gwêl yr Haul, goleu yr hwn 
A dywyna hyd annwn. 
Wele sei, engyl a saint^ 
A lona fel â'i enaìnt. 
Fe wèl lys y nefol lon, 
A brodyr noeth ysbrydion ; 
Fe wêl sedd y felys ŵyl, 
Llawenydd y llu anwyl : 
Gwêl ei Griat^ a gŵyl y grog, 
Yn swynaw 'r Ddinas enwog': 
Gwêl ysbryd yn ysbryd noeth ; 
Rhai uniawn^ a rhai annoeth : 
Gwêl weision duon y dìawl, 
A'r fiwmais fawr uffemawl ; 
Gwêl adwyth ei thylwyth hì, 

danodd mewn cadweini ; 
Ar gìlio fel o'r golwg, 

Yii y mellt, o dan y mŵg. 
Gwel fil myrdd am eu fiyrdd ffoì 
Yn wasam i'r Tân Ysol. 

Gwêl weision ei dirion Dad,^ 
Yn adeg ei newidiad ; 
Yn ei gylchj, fel cadarn gad, 

1 ddysgwyl èi ddiosgìad. 
Y mawr lu oU mor lawen^ 

I gyd o*ì gyìch, fel gyda gwên ; 
Yn gwarchod hwn i w gyrchu 
O'i sàl gorff i'w breswyl gu. 
Llawn barod i'r Uon berwyl, 
Yn estyn eu hedyn mewn hwyl ; 
Mawr wylio am yr àeliad 
A roddai hwn î ryddhâd : 
Adenydd pawb ar daeniad, 
Dysgwyl meẁn hwyl y mwynhâd 
O'i hebrwng drwy y wybren, 
I fyd y bywyd uwch ben. 
Ei ganfod ar ddod i ddydd, 
A'u lleinw â Uawenydd. 
Fel syn aderyn am daith, 
A dremiaì ar droi ymaith ; 
Yn eì adeg benodol, 
Gedy byth ei nyth yn ol : 



174 DRTCH T DT70DIANT I 6RISTI0N. 

Yno 'n awr» ar fio eì oyth, 
A*i olwg i'r byd dilytli : 
Arsyllai o'i ddrws allan, 
Ar ei Iwybr drwy 'r awyr lán. 
Parotôi mae 'r boreo teg» 
Ei edyo at yr adeg» 
I gychwjm o'i nytfa gwachul, 
I'w ddifyr swydd foreo sul. 

Y lon gad» fel hyn al gwèl^ 

dan ing myn'd yn angel> 
Ar droi fry o'i hen dŷ dail, 
Ar nofio o'r anifiiil. 

Ail i long ar ael y lán, 
Ar ollwng i'r môr dlan ; 
O'i chryd trwm, ar ochr y traeth 

Y delai i fodoliaeth. 
Llenwi mae y Uanw mawr, 

1 goro glàn ei gorawr. 
Tani cod y tònau co, 
A siant i*w chroesawu. 
Yna cyll ei hoU nacád, 

A chwennych ei chychwyniad. 
Gado 'r cryd nychlyd a wnaeth^ 
Yn araf, fd gan hiraeth. 
Llithro, gan lithro i lawr, 
Ar derfyn y môr dirfiiwr; 

Y Uanw hwnt a'i Uawenhá; 
A siriol ymbrysura. 
Llithrai *n gynt y Uethredd, 
O ferhyntifôrohedd: 

Mae 'n rhuthro ar deìmlo 'r dòn; 
Am warogi 'r mawr eigion : 
Ei ddwfi*^ fel o ddifyr fodd, 
A'i denai oddi danodd : 
Taro mae yn wyUt i*r môr, 
O gyraedd niwliog oror. 
Boreu hynt sydd i barhâu 
Yn hylwydd dan lawn hwylìau : 
Yn ei gwaedd, fel yn gwaeddi> 
" Y mor mawr^ y môr i mi ! " 

Ar ei moriad o'r marwol, 
Gedy 'r aeth i gyd ar oL 
At adeg ei dattodiad, 
I'w rhoddi hi mewn rhyddhâd;, 
Wele lu o'r nefol wlad, 
A chwennych ei chychwyniad. 
Brysiant a chyrchant o'ì chylch, 
Lu hygar, fil o'i hogylch. 



DRTCH T BTFOBIAMT I 6RISTI0N. 17Ô 

Mae bonedd, bonedd o bwys, 

Ar rodan heiirdd Paradw js, 

Yn edrych y drych o drliw^ 

Er mawredd ar ei moriaw : 

Ae hefyd, wele 'r cyfan 

Dery lef pan edy 'r làn. 

Yn ei llwydd, fe gân y Ua, 

A chanant dan grechwffliu : 

Mae 'r môr gwár ail marmor gwych, 

Yn loewaidd iawn ei lewych. 

Goreurawg ei ẁawr araul^ 

Gan yr hin^ a gwenau 'r Haul. 

Fe lona fel â'i waneg 

Tan ronynau 'r tònau teg ; 

I edrych fel mân wydrau, 

Yn rhydd trwy *n gil^^d yn gwau ; 

I olwg fel mân heulion^ 

Yn glaer deg, er gloewi 'r dòn. 

Môr wydr yn ymuodraeth, 

Heb argoel trai neu berygl traeth : 

Diofal nad auafa, 

Gan dragywydd dywydd da. 

Bywiol wynty heb awel oer> 

Na wyddys am hin addoer. 

Pery o hyd heb hwyrhâu, 

l'w gweled yn ddydd golau. 

Deil> deiU hi ddeil yn ddydd^ 

Yn Uewyrch y Penllywydd. 

Dydd yn wir, a dyddan wedd, 

I nofío môr tangnefedd. 

Hylaw hwyl, a hawl i'w hedd ; 

A*i forio yn ei fawredd. 

Awr ing yw codi 'r angor, 
O dir mall i fyn'd i'r môr : 
Poen yw 'r tro, ail rhwygo 'n rhydd ; 
Uthr iawn yw, a thro newydd : 
Ing i gnawd, angeu a'i gwnel, 
Er tywys i'r môr tawel. 
Gall angeu ei gollyngyd, 
Drwy waîth bach, o draetb y byd : 
Rhoddi nawf yn rhydd a wnel, 
O r tywarch i'r môr tawel. 
Awelon hedd i'w hwyliau, 
A môr o hedd i'w mawrhäu : 
Daw o'r ing codî 'r angor 
Elw mad, pan wêl y môr : 
Mae yn elwa mewn eiliad 
Fwy ua hyn o fwynhâd. 



176 DBTOH Y DYFODIANT I GRISTION. 

Y boen fer ar ben a fydd 
Yn awel y byd newydd : 
Poen ysgaín, ond poen esgor, 
IV dwyn mwy i adwaen môr : 
Ysgar ail i esgor yw ; 
Newìdiad hynod vdyw; 

fàn ei bod i'r &n bydd 
Ar y dwfu^ er ei defnydd. 
0*r llaneich llawr ei Uuniad, 
I'w lle swydd, a llesâd. 

Poen rhyddhâd sy 'n had i hedd^ 
Yn rheidiol i'w hanrhydedd. 
Môr yw ei nôd mwy er neb, 

1 weini ar ei wyneb. 

Y nôd i'w dyben ydyw, 
A'i gorlawen elfen yw. 

Ymddengys nas medd ancau, 

A'i wedd hyW, ond ei ryddhâu. 

Agoryd, nid o gerydd, 

I'w dwyn o'i rhwym gryd yn rhydd. 

Pan fo yn curo 'r nacâd, 

£r agor y mawr rwygiad ; 

Traidd ei waith drwyddi hithau, 

Yn gryndod, ar ddod yn ddau. 

Dirymîad yw i rwymau 

Ei lle cul> i*w llacâu. 

Angeu hyll a oUwng hon, 

Yn ngolwg yr angelion : 

Lleng hoffiis a'i llonghyffiaw 

O dŷn draeth, ar dònau draw ; 

I'w gwylied â'u holl galon, 

freg dỳ, i firig y don ; 
A'u golwg yn ei gwylied 
Yn ddi sigf, tra rhìgl y rhed, 

1 waered o'r hen oror, 

A'i gwely main, i gael môr. 
Anthemant ben ei thymmor, 
" Wele mae yn cael y Môr ! " 
Pan yw llaw y Penllywydd, 
Llaw Duw yn llywio ei dydd. • 
Nododd ef, ac nid yw ddwl, 

Y fynyd yn wîr fanwl, 
l'w nofio i'w fôr nefol, 

Ar ei ddwfn mor lyfn a'r dd&l. 
Yr oll a ddaeth all o'i thu, 
Yn weision o dan lesu. 
O redeg trwy yr adwy, 

Y Môr mawr a'i cymer mwy ; 



ORIAÜ OTDA BAOON. 177 

lach i làn a'i cheulenydd^ 
lach i darth^ yn llewyrch dydd : 
Y Môr mawr^ dim ond Môr mwy, 
A*i led yn anchwiliadwy. 



ORIAU GYDA BACON. 

7 Dbtdbdd EamYGL, a'b Olaf. 

[Thb Mobal and Hjbiobical Wobes 01* LoBD Bagon, induding his Essays^ 
Äpophihegm^ Wisdom of the Âncientê, Neiw ÄÜanHs, and Life of Henry the 
/Sevenih, With an Introdnctory Dissertation, and Notes, CriticcU, BapMna- 
tory^ and ffistorical By Joseph Deyet, M.A. London : Henry Q. Bohn. 
Tork Streetÿ Coyent Garden. 18M. 

BACON'ä EEB3AYB : wth Ännototions by Biohabd WHAmT, DD., Archbishop 
oflhMin, Third Bdition, revise£ London : John W. Parker and Son, 
WestStrand. 1857.] 

Yn unol â'n haddewid mewn rhifyn hlaenorol,* yr ydym yn awr yn cyf- 
Iwyno ger hron ein darllenw^rr ddyfyniadau o Draethodau Bacon, er egluro 
a phrofi ein sylwadau arnynt mewn ysgrif flaenorol, ac fel enghreifiüiau o 
nodweddion meddwl ac arddull ein hawdwr. Y .mae y Traethodau tua 
thriugain o ran nifer, ac o ran eu materíon y maent yn cymeryd i mewn yr 
amryẁiaeth mwyaf. Ymdrinir ynddynt â rhai pynciau crefyddol, ond y 
maent yn henaf ar destunau moesol, gwladwriaethol, a chymaeithasol. Y 
maent oll yn nodedig am eu nodwedd ymarferol ; cyfiyrddir ynddynt hron 
â phoh peth sydd yn meddu dyddordeb i ddyn, fel preswylydd y ddaear, 
ac aelod o gymdeithas, — pobpeth sydd yn ^' dyfod adref/* yn ei eiríau ef ei 
hunan, *' at orchwylion a mynwesau dynion.'* Cawn ynddynt ei syniadau 
ar bethau mawr a bychain, uchel ac isel, newydd a hen, difrífol a digrif ; 
fel y gwelir wrth y dyfyniad canlynol o*r " Cynnwysiad : ** — Gwir^ 
ìonedd — Gerddi — Angeu — Usuriaeth — Prydferthwch — Hagrwch — Car- 
iad — ^Digofainl — ^Anfiyddiaeth — Clod — Cyfrwysdra — ^Ofergoeledd — ^Ym- 
ddangos yn Ddoeth-^Hyfdra — leuenctyd a Henaint — ^Prophwydoliaethau 
— Adeiladau — Undeb mewn Crefydd — Rheolau lechyd — Priodas a^Bywyd 
Sengl — ^Rhieni a Phlant — Efrydiau — Cenfigen, ynghyd â Uì'aws mawr o 
. fateríon eraiU o gyfielyb natur. Y maent oll yn arddangos i raddau nod- 
edig ddoethineb ddofn a sylweddol*— adnabyddiaeth fanol a helaeth o*r 

« TSAEIHODTOD, Hhif. XI., tu dal. 500. 



178 ORIAJJ 6TDA BÁCOV. 

natar ddynol — flrwy tb sylwadaeth giaff, a phrofiad maith o ddynolfywachwTS 
y hyd> y cyian áaa ly wodraeth synwyr cryf ac o'r nodweddìad mwyaf ymarfer- 
ol. Diaa genym y cenfydd ein darllenwyr meddylgar — sef y rhai hyny o 
honynt a allant fod hyd yma 301 ddyeithr i'r Traethodan hyn— oddiwrth y dy- 
fyniadaa a roddwn ger en bron, eu bod yn cyflawn deilyngn y ganmoíiaeth 
nchei a ddyry yr Ârchesgob Whately iddynt^ sef eu bod jm llawn o arwireb- 
an a*dy wediadau, y rhai ydynt jm amlyga mwyfwy o ystyr a phwysîgrwydd, 
po hwyaf yr edrychir amynt> — fel rhai o'r cyrff nefol^ y rhai ydynt yn 
weledig i'r llygad noeth, ond jm y rhai y gwelir mwyfẁy yn barhânSj po 
orea fydd y pelladur a gymhwysir atynt. 

Yn argramad yr Archesgob Whately o'r Traethodau^ y mae wedi rhoddi 
" Annotations" nen Nodiadau ychwanegol o'i eiddo ei hunan, ar ol pob 
traethawd, ar fater y traethawd hwnw ; yn y rhai y mae yn ymdrín â rhy w 
ochr newydd i'r mater^ yn edrych amo o safle newydd^ neu yn ei weithio i 
ryw gysylltiadau newyddion — neu ynte yn gwneuthur dadblygiad mwy cyf- 
lawn o'r un syniadau â'r rhai y mae Bacon ei hunan yn taflu allan megys 
yr hedyn o honynt yn y Traethawd. Y mae y Nodiadau hyn yn amlygu 
holl ragoriaethan uchel ac adnabyddus ysgrifeniadau Whately ; ac felly y 
mae yn ddiau y bydd yn dda gan y darllenydd uniaith gael gweled ambell 
ddemyn o eiddo Whately yn cael ei gyfieithu a'ì osod ger bron gyda'r 
daraau o eiddo Bacon ei hunan ar yr un mater. 

AM WIRIONBDD. 

'''BeÜh jw Gwirionedd,' meddai Pilat geUweiruB, ao nid aroflai am atebiad. T mfte 
rhai yn ddiaa sydd yn ymhy&rdii mewn tTfrdandod, ac yn ei gyMf yn gaethiwed i 
se^fdla eredimaeth^-gan ymgau am benrbyddid mewn meddwl, yn gyatal ag mewn 
ymarferiad— ac er fod y Beetau hyny athronwyr'wedi myned hâbioy «to mae ÿn 
aioB rai doeihion gwibiog y rbai ydynt o'r nn g^wythienaa, er nad oee cymaint o waed 
ynddynt ag eiddo yr henaiSaid. Ond nid yr hyn sydd yn dwyn oelwyddau i iŴ 
ydyw, yr anhawBder a'r Uafor y mae dipion yn ei gymeryd i gael allan y gwirionedd, 
yn uiüg; nae ychwaith, pan y ceir e( ei fod vn gosod rhwyman ar feddyhan dynion ; 
eiihr cMÎad natoriol, ond Uygredig^ at j oelwydd ei hanan. T mae nn o yqgolion 
diweddaraf y Oroegiaid yn ohwiUo i'r mater, ao yn methu gwneyd aUan pa íbdd y 
mae--fod dynion yn oam oelwyddau, pan nad ydynt yn dwyn pleser, fel gyda beûd^ 
nao yn dwyn elw, fel gyda'r manáaDdwr, eithr er mwyn y oelwydd ei hunan. Ond 
nÌB gaUaf n ddywedyd: y mae y gwirionedd yma yn olenni dydd noetìi ac agored, 
nad y w yn dangos ffogwyneban, mnd-ohwarenon a bnddnp^Uaethan y byd, hanner mor 
rwyBg&wr a gorwydbi a golenni canwyUan. QaU gwìrionedd fe aUfli ddyfod i biÌB 
perly aydd yn dangoB oren yn y dydd ; ond ni ohwyd i bris y gem nea y oarbw:^ 
Bjdd yn dûigos oren mewn goleoni anuywiol. T mae cymyi^edd o gelwf dd bob 
amBor yn rh<ädi pleser. A oes rhyw ddyn yn ammheu, pe tynid aUan o feddyUau 
dynion opimvnau gwag^ gobeithion twyUodruB, baman anghywir, dyehymygion di- 
lywodraeth a r oyfifolyb, na adawai hyny feddylian Uîaws o ddynion yn betìiau gwael, 
orel^hlyd, Uawn o bmddglwyf a thiymder, ao anghyBaroB iddynt ea honain ? T 




wydd Bydd yn myned trwy y meddwii ond yr nn syâd yn snddo iddo ao yn aroB 
ynddo, Bydd yn gwneyd y niwed, fel y BoniaBom o'r blaen. Ond er fod y pethan li^ 
yn gyfryw jn mamaa a Berchiadaa Uygredig dynion, eto y mae gwirioned^ yr hwn 
yn nnig ^ydd yn ei famu ei hanan, yn dysga çxai yr ymotyniad am y gwirioned^ yr 
hyn yw y garwriaeth nea yr ymgais am dano— -y wybodaeth o'r gwirionedd, yr nyn 
y w y presennoldeb o hóno— a'r grediniaeth o'rgwirionedd, yr hyn yw y mwynhâd o hóno 
— -ydyw daioni nohaf y natnr ddynol. Grëadur oyntaf Daw» yn ngwaith y ohwe' 
diwmody oedd goleani natnrioli yr olaf oedd goleuni rheBwm, a'i waith Sabbothi byth 
ar ol hyny, ydyw goleuo yr ysbryd. Tn gyntaf efo a anadlodd oleani ar wyneb mater. 



OAIAtr OTBA BAOON. 179 

neu ŵaos, ynaefe « anadlodd oleum i wynebpryd dya; ao y mae efo o hyd yn anadlu 
i mewn oleoni i wjrnebpiyd d nd etholedî^^ T mae ^ bardd a addnrnodd y eeet ag 



ydoedd oni bnasai hyny yn israddol i'r UeÛl,* eto yn dyweyd yn rhagor<d o ddai * 
mae yn bleaw aefyll ar y l&n» a gweled y Uongan rn oael en Unohio ar y môr ; y mae 
yn bleBor Befyll yn fienestr oaBtell, a gweled rhjrfel a'i helyntion islaw; ond nid oes yt 
nn pleeer i*w gymhara á aeiyll ar néheldìr gwirionedd fbryn naa gellir ei orohy&^, 
a lle y mae yr awyr bob amser yn glir a thawel)» a gwelea y oyfeUiomadanf a'r orwydr- 
ìaàaUf a'r tarth, ar tymhestloeddi yn y dyffiryn odditanodd;' ond i'r olygfa hon fod 
bob amBer gyda gresyndod, ao nid flTda ehwydd neu falchder. T mae yn ddiau yn 
nefoedd ar y ddaear i ddyn fod «i feddwl yn symud mewn eariadi yn gorphwya 
mewn rhagluniaethy ao yn troi ar begynau y gwiricmedd. 

"I fyned oddiwrth wirionedd mewn duwinyddiaeth ao athroniaeth at wirionedd 
mewn trafodaeth fyddl» fe addefa hyd yn nôd y rhaî nad ydynt yn ei ymarfer, mai 
masnach deg a gonest ydyw anrhydedd natur dyn, a bod oymyegedd o dwyll fel 
anmhureddjoí^^J mewn aur ao arian, yr hwn a all wneyd i'r feîtel weithio yn well, 
ùBá y mae yn ei uygru; oblegid fiÿrdd y Barph ydyw y Uwybrau tròellog a oham 
yma, yr hon aydd yn ymlusgo yn wrthun ar ei Üẁt, ao nid ar draed. Nid oes yr un 
drwg ag sydd yn gorchuddio dyn á gwarth yn gymaint a'i gael allan yn dwyllodrus 
ac yn nadwrus ; ao am hyny y mae MontaJgne yn dyweyd yn dlws, pan y chwiliai 
am y ifaeswm dros fod gaìr y oelwydd yn gymaint o waradwydd, ac yn gyhuddiad 
mor adgasy — 'Os pwysir y peth yn lawn, y mae dyweyd fod dyn yií gelwyddog, yr un 
peth a dyweyd, ei fod yn wrol tuag at Dduw, ao yn llwfr tuag at ddyn ; oäegtd y 
mae celwydd yn wynebu Duw, ao yn ymgoddio rhag dyn.' Tn ddian nis gellir gosod 
allan y dÿgioni sydd mewn twyìl ao anfiyddlondeb yn f wy nag jrn hyn— mai dyma 
f^dd y Ilef olaf i alw bamau Duw ar genedlaethau dynion : gan ei f od wedi ei rag- 
fynegi, pan ' y daw Crist' na ohaiff efe * fiÿdd ar y ddaear.' "— Baooit. 

N * » • Tr unperwrlymaemyne^adeinHîaohawdwry caiyrhaiafyddent 
yn wir ddysgyblion iddo ef 'wybod y Gwirionedd,' ac y byddai i'r 'Gwirionedd eu 
rhyddhftu;' ao 'os ewyllysiai neb wneuthur ewyllys Duw, y cai efe wybod am y 
ddyi^eidiaeth.' Nid oedd dynion i ddyfod yn ddysgyblion iddo Ef mewn canlyniad 
i wybod ao «íûgjfStoá. gwirionedd yr hyn yr oedd efe yn ei ddy«gu, ond mewn euilyn- 
iad i fod gganddynt onestrwydd digonol i dderbyn y dystiolaeth ýr oedd ei wyrthiau 
jn ei rhoddi, a'u bod mor drwyadl *o'r Gwirionedd' ag i roddi eu hunain i fyny i gan- 
lyn hwnw â ba le bynag yr arweiniai, mewn gwrthwynebiad i unrhyw ragmmau neu 
dueddiadau o'r eiddynt eu hunain ; ac yna yr oedd gwybodaeth o'r gwirionedd i fod yn 
wobr iddynt Nid oes unrhyw rinwedd moesol, o anghenrheidrwyddi mewn derbyn 
gwirîonedd ; oblegid gall ddygwydd fod ein helw, neu ein dymuniadau, yn yr un cyf- 
eiriad ; neu gall gael ei ddirgynmell amom gan brofion mor anwrthwynebol a'r eiddo 
arbrofiad mewn mesuroniaeth. T mae y rhinwedd yn gynnwysedig mewn bod yn 
ddysftybl cywir i'r Gwiiionedd;~yr hyn y mae ein Harglwydd yn ei alw yn fod 'o'r 
Gwinonedd/ — ^gwrthod 'cuddiedig bethau cywilydd/ a g^^ììeà yn ofalus rhag pob 
gogwydd anghywir. T mae pob un yn dymuno cael Gwinonedd oH du rf; ond md 
pawb í^dd yn dymuno yn gjrwir omíoàoduy ChmonedtL^-^WaATSLY. 

AM BRTSÜRDEB. 

" T mae prysurdeb fiîigiol yn un o'r pethau mwyaf peryglus i waith a all fod : y 
mae fel yr hyn a eilw 7 meddyp^n yn dreuliad cyflym, yr hwn sydd yn sicr o lenwi y 
coiff ft ÛTmrìgioni a hadau diigel afiechyd; gan hyny, mesurwch frys nid wrth yr 
amser y byddys yn eistedd, ond wrth y graddau y mae y gwaith yn myned yn ei 
flaen : ao &l mewn rhedegfeydd, nad y cam mawr neu y naid uohel sydd yn gwneyd 
y cyfiymdra, feUy mewn gwaitìi, cadw yn ddiwyd gyda'r petfai a pheidio cymeryd 
gormod o hono ar unwaitìi, sydd yn gwneyd i fyny brysurdeb. Nid yw rhai yn gofidu 
ond TU unig am ddyfod trwy y peth yn gyflym am y trO| neu lunio rhyw yslMSÌdiau 
twyllodrus mewn gwaith, fel y gallont ymddangos yn ddynion prysur : ond un peth 
ydyw tBHjra trwy grynhöi, peth arall ydyw gwneyd hyny trwy dori ymaith; ac y 
mae gwaitìi a wneir felly ar amryw eisteddiadau neu adegau yn gyffredin yn myned 
yn ol ao ymlaen mewn modd ansefydlog. Adwaenwn ddyn doetìbL a arferai ddy weyd 
fel diarebÿ pan y gwelai ddynion yn brysio at derfyniad, ' Aroswoh yohydig^ er mwyn 
i ni orphen yn gynt' 

* T bardd y eyfeirir ato yma ycîyw Lucretius, a*r sect-*yr Epícureaid. 



180 OBIÁÜ 6TDÁ BACON. 

'' Ar 7 Uaw anD, y mAe gwìr bryBUTdeb jrn betfa tra gweEth&wr; oblegid aiHBer yw 
nMBiir gWBÌÜi, fel y mae anan yn fesiir nwyddaa; ac y mae gwaiüi yn cael ei bryna 
yn ddrad He nad oee ond jrchydig fiyB. T mae y Spartíaîd a'r HÌBpaenÌBÌd wedi ea 
hynodi fel rhai o yehjdig fryB : 'Bydded i'm hangen ddyfod o %Men,'* oblegid félly 
bydd yn hir yn dyfod. 

** Bhoddwäi wrandawiad da i'r rhai a roddant yr hysbyBrwydd i^taf mewn achoB 
neu orchwyl; a cbyfarwyddwoh hwynt yn y deohrea yn hytrach na nmied ar eu 
tsawB ar ganol yr hyn a ddywedant; oblegid y mae yr on a roddir aUan o i ffordd yn 
myned yn ol ao ynuaen, ao yn myned yn fwy annyben tsa y mae yn dyagwyl wrth ei 
go^ nag y gBllaBai fod pe boaBai wedi myned ymlaen yn ei Iwybr ei hanan. Ond 
weithiaa gwelir fod y cymedrolwr yn fẃy tmfferthaa na'r gweitlûedydd. 

^T mae aü-adroddiadaa yn gyffiredin yn goU amser : ond nid oes dim a enniU 
amser yn îwj nag adrodd yn fynyoh beth yw ystád y cwestiwn, nea y pwnc dan 
tjlw; oblegid ymiidia hyn lawer o Biarad anmherthynaBol jpan y mae yn dechreu 
dyfod aUan. T mae narad maitii a ohywndn mor anaddaB i nyB ag y boaBai manteU 
gyda godre hirUaee i redegfiL T mae rhagymadroddion, arweìniadaa, ac ymeBgns- 
odion, a daUiau erafll o aiand mewn cyfeiriad at y personi yn goU mawr ar amBer; 
ac er ea bod yn ymddangoB yn tarddn o wsrlder, gwagfost ydynt Er hyny, goehélwch 
fod yn rhy lawn o fater, nea yn rhy aniongýrcho^ pan y mae anrhyw attal£» nea 
rwyatr yn ewyUya dvnion ; oblegid pan y mae y meddwl wedi ei gymeiyd i fyny o'r 
blaen, y mae yn rhaid wrth ragyiiiadrodd i'r hyn a ddywedir, fel twymoldbiad i wneyd 
i'r eU fyned i mewn. 

<<üwèhlaw pob peth, trefa a doebarthiad a didoUad pob rhan ydyw bywyd prysn^ 
debÿ ond i'r dosbarthiad beidio bod yn rhy fanol; oblegid yr hwn nad yw yn doe- 
bartha nÌB gaU bytíi íÿned i mewn yn iawn i waith, a'r hwn Bydd yn dosbartha gor- 
mod ni ddaw byâi yn gUr aUan o hono. T mae dewis amBcr yn arbed amfier; ac nid 
yw yBgogtad anamBerol ond caro yr awyr. T mae tair rhan mewn gwaitìi— y parot* 
öad, y áàBâì nen yr ymchwiUad, a'r gorpheniad,— yn yr hyn, oa ydych am brysur- 
debÿ gadewch i'r canol yn unig fod yn waith amry w, a'r cyntaf a'r olaf yn waith 
ychydig. T mae myaed ymlaen yn ol rhywbeth a fÿddys wedi ei ysgrifena yn 
íÿnyoh yn hvrwyddo prysardeb; oblegid er i'r ysgrîfen gael ei gwrthod yn hoUol, eto 
y mae y petn nacäol hwnw yn Uawnach o gyfEurwyddyd na pheth anmhenodol, fel y 
mae Uadw yn fwy cynnyrchiol na Uwch." — ^BAOOir. 

"Mmier wo fMtur gwai^' &a— T mae rhai dynion yr hyn a elwîr 'araf a sicr;' 
hyny yw, mcr, mewn amgylchiadau a oddefant ystyriaeth bwyUog; er eu bod yn 
gofyn am gymaint o amser i fiürfìo bam gywir, a dyfeisio oynUuniaa cywir, fel mewn 
amgylohiadaa Ue y mae anghen am weìthrediad dioedi, y maent yn metha yn hoUoL 
Arferai Baonaparte ddyweyd, mai an o'r cymhwysderaa mwyaf pwjrsig mewn câdlyw- 
ydd oedd gaUa i wneyd mesoriad cywir o anuer ; oblegid os gáU eich gelyn ddyfod ft 
ohftd nerthol i ymoBod ar orsaf benodol ddeng mynyd yn gynt nag y geUwch chwi 
ddyfod a chftd ddìgonol i'w hamddifiP^, yr ydyoh cnwi wedi eioh curo, hyd yn ndd 
pa mor dda bynag y galhd eioh hoU gynUaniaa eraiU fod. 

<*FeUy hefyd, os goddiweddir chwi gan Ufddwfr, treulio deng mynyd i benderÿna 
ar y ffordd oreu i dmano, a aU wneyd diangfa yn anmhosibl. 

'*T mae rhai drachefá, yn hynod am feddwl dysglaer— dyfaUad oraffas— cynUon 
cywrftin yn cael ei daflu aUÌin ar symbyliad y fomenÇ ond naiU ai ni èhymerant am- 
ser iddynt eu honain i ystyriaeth bwyUog mewn amgylchiadau pan nad oes dim biys, 
neu nid aUant ystyried i bwrpas da. OaUant saetha wrth ehedeg, ond nÌB galhmt 
anelu yn bwyUog at nôd. 

<' Ac y mae rhai drachefn a oedant ao. a ystyrîant, pan y mae biys yn hanfodol, a 
gwnant i fyny am hyn trwy gymeryd òam bTrbwyU pan y mae ganddynt ddigon o 
amBor o'u blarâi ; neu y maent yn gyntaf yn hyf, ac yna yn oehelgar ; rhoddant yn 
gyntaf y dogn cryf, ac yna, pan nas geUir galw hyny yn ol, edrychant yn ofalus dafod 
a churiad gwaed y claf. 

'< T mae yn werth sylw, fod rhai personau o'r fath duedd ag i fod bron yn analluog 
i òarA^tf mewn ammheuaeth ar unrhyw bwnc ag sydd heb fod yn hoUol annydd<«ol 
iddynt. T maent yn gwneyd eu meddyUau i fyny yn gyflym ar bob owestiwn, ae yn 
dyfod i rÿẅ benderíỳniad, pa un bynag a fydd seiliau da iddo ai peidio. A chan 

♦Diareb. 



ORIAÜ OTDA BACÛN. 181 



aoEoft 
beraona 



fkmu eraill wrthynt ea himain— f el y mae dynion yn dneddol i wneydf ymhob 
— y maent jn gyffiredin yn anghoeho tystiolaethaa mwyaf difinfol nnrhyw be 
broffesa ei fod mewn oyflwr o ammhetiaeth ar ryw gwestiwn; gan gymeryd yn gan- 
iatäol OB nad ydych yn mabwyaÌBda en bam hwy, fod yn rhaid eich bod yn biurna 
yn wrthwyneb iddynt 
" T mae eraiU draohefo, y rhai a allant barhâu mewn ammhenaeth oyhyd ag y ma» 

Îrhesymaa ar y ddwy ochr yn ymddaogos yn hoUol gi/fartal; ond nid yn hẃy na 
yny. Nìb gall y oy&yw un, mor foan ag y gwél hyd yn nôd y gorbwydad Ueiaf o 
debygohrwydd ar nn ochr i'r mater, lai na phenderfynu yn uniongyrchol, a chydag 
argyhoeddiad hoUol ar yr ochr hono» mwy nag y gaìlai barhàa i aefyU ar ol oolU â 
gydfantoliad, mewn agwedd ogwyddedig fel y tŵr hynod ;p Pisa. Ac o ganJyniad» 
bydd yn dueddol i yatyried addefiad fod y rhesyman braidd yn giy&oh ar un ochr» 
yn gyíartal i benderfyiuad sicr. 

*' Y mae y dnedd i'r cyfry w gamgymeriad yn f wy, o herwydd fod csmifer o amgyloh- 
iadao» mewn ymarferiad, yn y rhai y mae yn hanfodol anghenrheidiol dyfod i ben« 
~ ' ' 1 ymârferol, hyd yn nôd pryd na bydd seiliaa digonol droa deimlo yn dryfyadl 
ìüig ei fod yr un cywìr. QaU teithiwr fod mewn ammheaaeui pa on o 
ddŵy ffordd a ddylai g^pieryd, ao heb fod ganddo fodd i benderfynu gyda sicrwydd; 
ae eto, y mae yn rhaid iddo, ar antor, gymeryd un o honynt Ac y mae yr un petìi 
3rn dygwydd mewn amgylchiadan aneirif mewn bywyd cyffredin, ya y rhai yr ydym 
dan anghenrheidriTydd yn vmarferol i wneyd ein meddyliau i fyny ar anwai& i 
gymeryd y naiU gwrs nen y UaU, hyd yn nôd pan nad oes aeiliaa di^onol i aigyhoedd- 
lad trwyadl y rheewm. 

^ Y mae y gwendìdan a grybwyUwyd yn perthynu i feddyUau edfrtêm, Y mae nifec 
hd o bereonaa, ymysg y rhai pa fodd bynag y gwelir cytartaleddmwy o rai deaUgar. 
yn dneddol i'r dthamod gwrthwynebol; aef peidio a phenderfyna, oyhyd ag y mae 
rheeyman i'w oael o bob oohr, hyd yn nâd er y gaU f od gorbwysiad amlwg a oh^ o nn 
ochr, ac hyd yn nôd pan y mae yr achos yn gyfryw m; sydd yn galw am benderfyniad 
ymarferoL Megys ag y mae y naÜI ddosbarth o ddÿnion yn rhuthro yn frraiog i 
gaegliad, ae yn cymeryd ond ychydig o draffertìi gyda sylfeini, feUy y mae y UaU yn 
chwiUo y Bylfeini yn ofaluB, ao yn meddwl rhy yohydig am gasgliadao. Y mae y 
penderfynu heb ymchwiUo, a'r UaU yn ymchwilio heb ' 



naiU yn penderfynu heb ymchwiUo, a'r UaU yn ýinchwiUo heb benderfynu, 

" * Chckŵwck fod ffn rhy lawn o fater,' èco, — x mae difÿnwyr yn sylwi mai xdd yr. 
ansawdd faetíilawn ydyw yr unig elfen anhebgorol mewn ymborth,— fod gradd benodol' 
o eamgiad neu ynUediad y oylla yn anghenrheidiol i'w aUuogi i weithredu gyda'i hoU 
iym, — ao mai dyna y rheewm paham y m^e yn rhaid rhoddi gwair neu weUti geflÿl- 
an 3rn gyatal a <uieirch, mewn trefa i wneyd i fyny y »wm anghenrheidioL Y mae 
rhywbeth sydd yn cyâiteb i hyn yn cymeryd Ue gyda golwg ar y çyffiredinolrwydd o 
feddyliau,— y rhai ydynt yn anaUuog i dreuUo ac ym^rlweddu yr hvn a gyflwymr 
iddynt mewn cylch bychan iawn. Y mae Uawer un yn alluog i dderbyn yr addyig 




am ry w gymaint o amser ar y pwnc ; ac y mae dynion o feddwl anathronaidd, er y gaU« 
ant dalu sylw i'r hyn a glywant neu a ddarUenant^ eto yn annhueddol i aroe gydag 
ef mewn ffordd o fyfyrdod ar ol hyny.*'— Whatelt. 

Onid oes yn j dyfyniad olaf hwn addysg dda iV chael, gyda golwg ar 
gyfansoddi pregethau ? Er mor ddymunol ac anhebgorol ydyw tnater a 
meddwl, y mae yn bosibl i'r bregeth fod yn rby lawn o toter. Y mae 
rhyw golden tnedium — ^rhy w Iwybr canol gyda hjm, fel pob peth arall bron. 
Os bydd y bregeth yn amddifad o feddwl a sylwedd, v mae yn rhy ysgafn 
— aifffel yna gyda'r gwynt. Ond ar y llaw arall, os bydd ynddi ormod o 
fater, y mae yn rhy drom i'r elfen y bwriadwyd hi iddL Y mae yn rbaid 
fod rhyw gydbwysedd priodol rhwng y bregeih a deaUtwriaethau y gwran* 
dawyr — ^rh^n? epecific gravity meddyliol, cyn y gwna y bregeth nofio ya 
hyfiryd ac i bwrpas. Nid yr unig na'r prif amcan mewn pregethu ydŷw 
goleuo y deall; y mae hwn vn amcan pwysig, y mae yn wir ; a geUir yn, 
bur sicr benderfynu os na bydd yn y bregeth rywbeth i'r deall, na fydd^ 



182 ORIAÜ GTDA BÁCON. 

0úé ychydig iawn ynddi i unrhyw allu andl yn yr enaid. Ond y niae yr 
■mean hwn yn bwysig, am ei fod yn wasanaethgar ì amcan uwch ; yr am- 
wihwnwydyw dwyn y gwirionedd i gyfarfyddiad â'r gydwybod, i ddylanw- 
adu ar y serchiadau, i ddarostwng yr ewyllys — ^mewn gair, cyfnewid yr 
enaid, o ran ei gyflwr a'i gymeriad moesol. O ganlyniad, y mae yn rhaid 
ymhelaethu, egluro, cymhwyso. Nid dyweyd y uifer fwyaf sydd bosibl o 
wirioneddau neu osodiadau yn y gyfran leiaf sydd yn bosibl o amser ; ond 
cyflwyno y gwirionedd yn y wedd fwyaf efleithiol i sicrhâu ei ddylanwad 
ar y meddwl. Nid dyweyd wrth y dyn, yn gymaint, wirionedd na wyddai 
o'r blaen, ond agor, dadblygu, a dangos cynnwys y gwirionedd hwnw iddo, 
nes ei ddwyn i dêimlo oddiwrtiio fel na theimlodd erioed o'r blaen. Y mae 
y bregeth yn arbenig i fod yn ddadblygiad {developement) o'r testun, ac 
o'r gwirionedd sydd ynddo, neu a ellir ei sylfaenu arno. Dyma, dybygem, 
ydoedd y neillduolrwydd mawr yn mhregethau Dr. Chalmers ag ydoedd 
yn gwneuthur y traddodiad o honynt mor dra efleithiol, hyd yn nôd er mai 
eu darllen y byddai. Y mae yn wir y byddai yn rhyfygus i neb ymdroi 
cyhyd gydag unrhyw egwyddor neu wirionedd ag y mae efe yn gwneyd, 
heb fod yn meddu yr un gallu ag oedd ganddo ef i daflu newydd-deb par- 
hâus amo; ond y mae yn ddiau fod rhywbeth o hyn yn anghenrheidiol i 
bawb tuag at ennill sylw at y gwiríonedd, a sicrhäu ei efleithioldeb ar y 
meddwl. Y mae i*r bregeth fod yn arwynebol — yn amddiiad o fater a 
meddwl, yn peri ei bod yn ddiffygiol yn yr elfen o nnoliaeth sydd yn 
anghenrheidìol i ddal ei gwahanol ranau wrth eu gilydd fel ag i wneyd i 
fyny un cyfanwaith ; ond ar y Ilaw arall, fel y clywsom y prif-fardd aüiry- 
lithgar o Glynog unwaith yn sylwî, — " Ni doylai y bregeth fod yn rhy dèn ; 
y mae yn rhaid iddi fod yn weddol /ac, cyn y gall y gwrandawyr ymaflyd 
ynddi a'i defnyddio." 

AM EFRTDIAU. 

^ 7 mae efirydiau yn Wftsaaaeihgar er hyfrydwoh, er addnm, ac er defnydd. £a 
prif wasanaeth er hyfrydwch, sydd mewn neillduedd nea unigrwydd ; er addurp, 
mewn ymddyddan; ac er defnyddioldeb, mewn barn a ohyflawâad gwaitìi; oblegid 
gall dynion medros weithredu, ao fe allai famu, mewn neülduolion, bob yn un ao nn ; 
ond y mae y oyfarwrddiadau oyffiredinol, a ohynlluniad a threfniad aohoBÌoni yn dy- 
fod yn orea oddiwrui y rhai ydynt ddyegedig. T mae trenlio gormod o amBer mewn 
efrydiau, yn ddiogi; y mae eu defoyddUo yn ormod er addurn, yn rhodroB; y mae 
iRirfio bam yn hoLlol wrth eu rheolau, yn f 
natur, ao yn oael eu perffeithio gan brofli 
planigion naturiol, yn gofyn eu hyBgythra trwy c . 
honain yn rhoddi oyfarwyddiadan yu rhy gyffiredinol, ôddieithr iddvnt gael eû oyfyngn 
gan brofiad. T mae dynion diohellgar yn dirmygu efiydiau, dymon diddyflg yn eu 
rhyfeddu, a dynion doeth yn eu defhyddio; oanys nid ydynt yn dysgu eudefnydd 
eu hunain ; ond y mae hono yn ddoethineb y tu aUan iddyni, ao uwohlaw iddynt, i'w 
henniU trwy Bylwadaeth. Na ddarllenwoh i wrthddadleu a gwrthbrofi, nao i greda a 
ehymeiyd jn ganiatftol, nao i gael defnydd siarad ao ymddyddan, ond i bwyao ao 
yBt^pîed. T mae rhai Hyfirau i'w harchwaethu, eraill i'w Uynou, a rhyw yohyâig i'w 
onoi a'u treulio : hyny yw, y mae rhai Uyfrau i'w darllen yn unig mewn rban; eraiU 
f w darUen, ond nid yn faftiwl ; a rhyw yohydig i'w darUen yn gyflawn, a ohyda di- 
wydrwydd a manylder. Gellir darUen rhai llyfrau hefyd trwy ddirprwyaeth, • dy* 
lỳniadau o honynt gael en gwneyd gan eraiU ; ond ni ddylai hyny íod ond yn imig yn 

Îmaterion Ueiaf eu pwys, a ohyda'r math diaiadlaf o Ij^u ; oddigerth hyny, j mae 
yfrau distyUedig, fel dyfroedd distyUedig oyffiredin^ yn bethau disylwedd. DarUen 
«ydd yn gwneuthur dyn oyflawn, ymddyddan.sydd yn gwneuthur dyn parod, ao ys- 
pifentt ddyn maawl; ac feUy ob na ysgrifeoa dyn ond yohydigy y mae yn rhaid iddo 



ORIÁÜ 6TBA BÁCON. 183 

wrüi g6f eiyf ; 01 aa md4yddai» aod johydîi^ y stte yii d^ 
mood; ae 08 ii> dd a iìlfflm cmdyèhydîfeyniaeyn riiaididdowiih kiroro g y û 'ii ja^ ^ 
1 ymddaDgoB ei fed ya gwybod yr liyn nad ^^. T mao hanwnaatii yn gwnenUins 
dynion 3^ ddoeth; haiddonîaeth ynffiraeih; meaaionîaeth yndreiddgar; athromaetli 
natoriol 3^ ddwfii; moeeddyBg yn ddifinfol; ifaeeymeg a rheiiheg jn allaog i ym;* 
ddadlen. 'ÄhemU ẅtdia m mSni — 'y mae efiTdiaa yn dyUmwada ar ymddyguid- 



aOf ' îe, nid oee yr on riiwyBtr neu afttal& yn y meddwl, naa ^éllîr ei weithio allaii 
trwy dâydiaa çymhwym megya ag y mae ymarferiadau priodol 1 glefÿdon y oorff— y 
mae pôl-dreîglîad yn dda i ddolor y gue& eaetha i'r yBçy&ìnt a'r ddwyfiron, oerdded 



eymedrol i'r cylla, marchogaeih rr pen, a'r eyffelyb; MLy, oa bydd meddyliau dyn 
yn grwydredî& bydded iddo efiryda meeoroniaeth» oblegid mewn arbrofion, oe ä ei 
feddwl ymaîth pa mor yehTdig bynag y mae yn rhaid iddo ail ddeehren; os na fydd 
ei feddwl yn allaog i wahaniaetha ae i fuiyloy bydded iddo efiryda y acíbo^mas 
oblegîd y maent hwy yn *cfaẁ^i èeetora* (hcSltwyr cymin) ; oe na bydd yn allaog i 
goro dro8 f&terion, ac i alw ar y naill beth i brofi ae egloro y Uall, bydded iddo efiyda 
achonon oyfiwthiol— féüy gall pob diflÿg o eiddo y meddwl gael cyfiurwyddyd pen« 
odoL"— Báooh. 

^* Y %Me dynMi^ dichdlgw ytí dini/^ ftc — Y mae y diimyg hwn, pa on 

bynag ai o eiddo dynîon éUcheUgar, ai ynie rhai colion ea meddyliaa, yn cael Á am* 
lyga trwy y gaîr 'mMtíeríng' (h. y., dy^geidiaeih fiUi ae arwynebol); ae y maey ddwy 
llneU hyny âron wedi dyf od jn ddiarebÿ'' — 

^' A litile leaniing is a daogeroas thinff ; 
Brinlc deep, or taste not the Fierìaa^ring," 

Mewn Cjmraeg rhydd, fel hyn : — 

<f Y mae ychTdiç ddyflg yn beth peryglns ; 
Tfiirch yn aáymi, nea nac arohwBethwoh £F^on Pieria.'* 

** Ond y mae j naill a'r IlaU o feddyginiaethau y bardd rhag peiyglon ychydig 
ddyeg yn anmhoaibl. Nis gall neb 'yfed' mor 'ddwfn' fel ag{i fod, mewn gwirion- 
edd^ yn ddim ond yn bur arwynebol; ae y mae yn rhaid i bob bôd dynol^ aydd heb 
fod yn hurtyn per&dthy archwiethu, 

"Y mae yn amlwg yn anmhofiibl i'r tsji dyn gyrhaedd gwybodaeth o bob peth 
^ydd i'w wybod, ar 5o6 pwnc. Ond ai y meddwl ynte ydy w, ei fod i feddu gwybod«> 
aeth berffiáth o bob pwnc neillduol am yr hwn y mae yn djragu rhywbeüi o gwbl t 
Tma gellir yn deg ofyn, pa beth ydyw y 'perffidth ?' — ^pa faint o wybodaeth sydd 
i'w galw yn ^ychydi^ neu yn 'llawerl' Oblegid, mewn rhai gwybodaethau» y maé 
hyd yn nôd cyrhaeddiadau uchaf y rhai mwyaf gwybodus, ganrif a hanner yn ol, yn 
syrthio yn fyr o ddyfod i fyny à'r hyn sydd yn hyddysg gan lawer geneth ieuanc yn yr 
ysgol y n awr. Ac y mae yn debyg y bydd cenedlaethau dyf odol, mewn canrif a hanneii 
et^ yn Uawn cymaint ymlaen amom ninnau. Ac yn y rhan fwyaf o bynciau, nid yw 
y wybodaeth eithaf a all unrhyw ddyn ei chyrhaeddyd, ond 'ychydig ddysg* mewn 
^nmariaeth â'r hyn y mae yn aros yn anwybodos o hono. T mae yr olygfa yn gy- 
frelyb i'r un mewn coedwig Americanaidd, yn yr hon po fwyaf o goed y mae y dyn 
yn eu tori i lawr, mwyaf yn y byd ydyw yr ëangder o goed y mae yn ei ganfod o'i 
amgylch. 

'^Ond tybiwch eich bod yn damodi y 'Uawer' a'r 'yohydig' fel yn cyfeirio at ya* 
tâd bresennol gwybodaeth yn yr oes a'r wlad hon, a wnai rhywun mewn sobrwydd 
gynghori y rhu nad ydynt yn gampwyr mewn seryddiaeth i aros mewn anwybodaeth 
pa un ai y ddaear sydd yn symud ai yr haul ì — os nad ydych yn feìstr cyflawn ar 
amaethyddiaeth, mor beÛ ag y mae yn cael ei deall yn bresennoli nad oes un Ilea 
mewn gwybod y gwáhaniaeth rhwng gwenith a haidd ?— os nad ydych yn Roegwr 
fel Porson, y byddai yn well i chwi beidio dysgo cystrawn y Testament Groeg ? 

'' T mae annogaeth arall y bardd, ' nac archwaethwoh/ hyny yw, na f vdded genych 
ddim dysg, — ^yr un mor anmhosibL T gwirionedd ydyw, y mae gan bawb^ a dylai 
fod gan bawb, wybodaeth feohan ao arwynebol — 'musUering,' os mynwoh — fwy o 
bynoiaa nag y mae yn bosibl i'r efrydydd mwyaf diwyd eu gwybod yn drwyadL Y 
mae yn bur bosibl, ac hefyd yn bur ddefnyddiol, i gael y emaẅmng ysgafn hwnw o 
ffeiylliaeth a aUuoga un i wahaniaethu y suranig (ooBidic acid) oddiwrtn yr halenan 
a ddefoyddir mewn meddygiaetb, à'r hwn, trwy gamgymerìadi y cafodd Uawer ber« 

N 2 



184 0B,1ÂV OTDÁ BÁCOK. 

ponaa w. gwanwyno. Eto, heb fod yn UyBÌeoydd enwog, gall penon wybod-^yrliyB 
Bydd o*r pwys mwyaf i'w wybod— y gwfthaniaeth rhwng oeirios fcherrk»J àff aeron y 
bodwarüi marwol ; o ddifiÿg gwybod yr hyn oafodd llawer o fywydau eu ooUl"* * * 

^Whatilt. 

AM DDRWGDYBIAETH. 

^<T mae Drwgdybiau ymhlitìi meddyliau yn gyffelyb i yBilumod ymhlith adar^ 
V maent bob amser yn ehedeg yn y cyfnos; yn ddiau, dylent gael eu hattal, neu, o 
leiaf, eu gwarohod yn ofaluBy oblegid y maent yn cymylu y meddwl, yn colli çyfeill- 
ì(m, ao yn dyrysu gwaith, ao yn ei attal rhag myned ymlaen jn rheoíaidd a ohyson ; 
y maent yn tueddu breninoedd at ormes, gwŷr at eiddigadd, dynion doeth at dy- 
inher anoôhenderfÿnol a phruddglwyf us ; y maent yn ddi%gion, nid yn y galon, ond 
yn y pen, oblegidy maent i'w cael yn y rhai sydd yn meddu y natur f W7af gwrol, fel 
yn achoB Ham YÛ. o Loegr. Nid oedd dyn mwy drwgdybuB na mwy {;wrol; ac yn 



y oy&yw gyfansoddiad ni wnant ond ychydig o niwed, obîegid yn gyfiredin ni dder- 
bynir hwynt ond ar ymohwiliad pa un a ydynt yn debygol ai peidio ; ond mewn rhai 
o natur ofnuB, y maent yn ennill tir yn rhy gyflym. Nid oes dim a wna i ddyn ddrwg- 
dybio Hawer, yn fẁy na gwybod ychydig; ac, am hyny, dylai dynion wella drwg- 
dybiaeth tr?fy ymdreohu gwybod mwy» a pheidio oadw eu drwgdybiau mewn dirgel- 
woh. Pa beâi a íÿnai dynion gael I A ydynt yn meddwl fod y rhai a roddant ar 
waith, a'r rhai y maent yn ymwneyd ft hwynt, yn saint perffaith? Onid ydynt yn 
meddwl y mynant gael eu hamoanion eu hunain, ac y byddant yn fwy ffyddlawa 
iddynt en hunain nag iddynt hwy ? Felly nid oes yr un ffordd well i gymedroli drwg- 
dybiau, na thrwy fi^frìf ar y drwgdybiau hynv fel pe byddent yn wir, ac eto i*w 
ffiwyno fel pe byddent yn gau ; oblegid dylai-dyn wneyd y defìiỳdd hwnw o ddrwg- 
dybiau ẁa belled ag i adarparu, pe byddai i'r peth y mae yn eì ddrwgdybio fod yn 
wir, eto na wnai ddUn niwed iddo. Y drwgdybiau y mae y meddwl yn eu casglu o 
hono ei hunan, nid ydynt ond sîau (bassze8) ; ond y drwgdybiau a fegir yn gelfyddgar» 
ao a roddir yn mhenau dynion trwy ohwedíau a hustyngau eraill, y mae ganddynt gol- 
ŷnod. Tn ddiau, y ffordd oreu i glirio y ffordd yn y goedwig hon o ddrwgdybiaeth« 
ydyw eu hamlygu yn rhydd i'r person a ddrwgdybir ; oblegid trwy hyny y mae y dyn 
yn Bicr o wybod yn well am y gwirionedd o honyn^ nag y gwyddai o'r blaen, ac hefyd 
ffwna hyny y person hwnw yn fwy gochelgar, i beidio rhoddi achos pellach o ddrwg- 
dybiaeÜi ; ond ni ddylid gwneyd hyn ft dynion o natur iselwael, oblegid, os gwêl y 
rhai hyn unwaith eu bod yn cael eu hammheu, ni fyddant byth yn fiyddlawn. T 
mae yr Italiad yn dyweyd, fod 'drwgdybiaethyn rhyddháu fiFydd;' fel pe byddai 
drwgdybiaeth yn rhoddi teitheb i ffyddlondeb; ond dylai yn hytrach ei gynneu i'w 
egluro ei hunan." — ^Baooit. 

''Megys ag y mae rhai personau o olwg pŵl, y rhai ydynt yn byw mewn math o 
9UfnoB gwastadol, felly y mae rhai, heb fod ganddynt lawer o glirder yn eu pen, na 
thôn ddyrchafedig o foesoldeb, ydynt yn cael eu blino yn wastadol gan ddrwgdybiau 
ynghyloh pawb a phobpeth. Y mae y cyfryw ddyn--gan famu eraill i fesur mawr 
witiio ei hunan— ^n priodoli dybenion gau a hunangar i bawb. O ganlyniad, gan nad 
068 ganddo fawr o ffydd yn ei dreiddgarwch ei hunan, ni rydd ymdduded i neb am 
gymeriad agored a didwyll, ac a ddrwgdybia bob amser ryw ymarferiadau Ilechwr- 
aidd yn mhawb, hyd yn nôd pan nas giJI ganfod dyben i ymddygiad felly, a phan nad 
oea dmi yn nghymeriad y dyn yn rhoddi sail i ddrwgdybiaeth ('drwgweîthredwyr 
ydynt ddrwgdybwyr).' O'r tu arall, y mae un sydd yn meddu gradd ganolig o wy- 
bodaeth, ag sydd ei hunan yn hoUol ddidwyll, i fesur mawr yn rhydd oddiwrth y 
boenedigaeth hon. Y mae efe yn gwybod, trwy ymwybodolrwydd, fod «n dyn gonest 
yn y byd ; ao ystyria ef yn beth tra annhebyg nad oes dim md un. Efe a edrycha gan 
hyny yn ofalus i gymeriad ao ymddygiad cyffredinol y rhai y maeganddo i ymwneyd 
ft hwynt ; gan ddrwgdybio y rhai hyny, a'r rhai hyny yn unig, ag ydynt wedi rhoddi 
rhyw brofion o ddiffyg dihocedrwydd a chywirdeb, gan ymddiried i'r rhai hyny ag 
ydynt wedi rhoddi prawf o gymeriad gwrthwyneb, a ohan gadw ei fam heb ei £Ehrfio 
am y rhai hyny nad oes ganddo wybodaeth ddigonol yn eu cylch. Y mae gan y cyf- 
iyw ddyn well adnabyd£aeth o'r natur ddynol nag sydd gan un arall cyfartal iddo 
mewn profiad a ohallineb, ond o nodweddiad moesol iseL Oblegid y mae y blaenaf 
yn gwybod fod twyllwyr yn y byd; ac y mae yn gwybod hefyd fod dynion gonest; 



ORIAU «TDA BACON. 186 

tM 7 mia yn anhawdd gwneyd i'r UaU grada ioá gonMirwydd gwirioiMddol nMwn 
Y^f. ♦ • ♦ • ♦ ♦— WHAmT. 

Er mor gynnwysiawr ac awgrymiadol ydyw y '' Traethodan," j mae 
Bacon mewn gwaith arall o'i eiddo^ sef yr nn ar Reitheg (Rhetarie), wedì 
gwasgu cynnwys y rhan fwyaf o honynt i lai o le fyth. Y mae yn j 
gwaith hwnw wedì cy&nsoddi brawddegau byrion cyferbyniolj i osod allan 
yn y nifer leiaf o eiriau sydd yn bosibl^ yr hyn a ellir ei ddyweyd mewn 
fibrdd o ymresymiad nen eglurhâd ar y ddwy ochr i wahanol íaterion ; fel 
ag ì roddi y darllenydd yn sefyllfa bamwr^ i bwyso y rhesymau a'r tystiol- 
aethau a ddygir ymlaen ar y ddau du i*r ddadl^ ac yna i benderfynu ar ba 
ochr y mae gwirionedd y pwnc jn gorwedd. Geilw Bacon y brawddegau cyf- 
erbyniol hyn yn " Antitheia; " ac y mae yr Archesgob Wbately wedi dethol 
Híaws o honynt a'u gosod mewn ffordd o Attodiad wrth y gwahanol draeth* 
odau â materion y rhai y maent yn dwyn cysylltiad. Ýr ydym ninnan yn 
awr yn dwyn y gyfres hon o erthyglau i derfyniad^ trwy wneuthur dyfyn- 
iadau o'r brawddegau hyn. Nid ydynt ju cael eu gosòd yma^ dealler^ yn 
gyferbyniol ; ond tynìr hwynt allan o'r cyferbyniad yn hoUol^ am y gellìr 
gwneyd hyny â Uì'aws o honynt heb niweìdio dim ar eu hystyr ; gan eu bod 
yn fynych yn osodiadau ag ydynt yn cynnwys gwirioneddau annibynol^ ac 
yn cael ei cyflwyno mewn fiurf hynod o darawiadol a chynnwysfawr. 

''Dirgelwoh yw olawdd ein cynllimiaii." 

'* Nid yw bod heh wraig a theiüa yn gymhwysder i ddim ond i redeg ymaith o'r wlad." 

" Wrt& redeg ea gyrfa, y mae dynion o waedoliaeth yn edrych yn ol 3^ rhy iÿnyoh, 

yr hyn aydd yn arwydd o redegwr gwaeL" 
''Cÿfraith yn cael ei goBod ar yr arteithglwyd yw y ffürf waethaf o ormes.*' 
** iSjlBâ yslyr y cy&n gael ei gymeryd i eshonio pob gair onigoL" 
"Pa gelfyddyd erioed a ddysgodd i ni yr iawn ffordd o ddefìiyddio celfvddyd f ' 
" Wrth ddar&en, yr ydym yn cymdeithasu â'r doeth; ond yn ngorohwylion bywyd, 

yn gyfiMin, ft'r yiifyd." 
" T mae cyfoeôi yn forwyn dda, ond yn feÌBtree ddrwg." * 

'*Y rhai aydd yn dirmygu cyfoeth yw y rhai sydd yn anoheithio ei gyrhaedd." 
" Tr unigrwydd gwaeÚiaf yw hod heb gyfeillion gwirioneddoL" 
" Nid oea yr un nwyd ddynol mor wan a dirmygoa nad ellir yn hawdd ei chryfhftu 

i'r fath raddan ag i orchfyga ofh angeo." 
** Y mae Tynged yn fynych yn gwerthM i'r prysur yr hyn y mae yn ei roddi i'r aawl 

aydd yn aros." 
" T mae OyfleuBdra» fel y Sibyl, yn lleilifta ei hoflhnn, ac yn ohwanegu ei phria, ar 

hoh ymweliad." 
"Canmoliaethau ydynt helydran rhinwedd yn cael eu hadlewyrchu."* 
" Y mae enwogrwydd fel eîon, yn dal i fyny yr hyn aydd yBgiun, ond yn auddo yr 

hyn aydd aylweddoL"* 
** Y rhinweddan iaaf, y mae y cyfSredin yn eu oanmol ; y rhai canol y maent yn eu 

rhyfeddn ; am y rhai achaf nid oea ganddynt yr un ddirnadaeth." 
** Tr onig bleBer cydweddol ft natar yw yr an nad ^yr am ddiflaBdod." 
** ind oes llawer o wahaniaeth rhwng meddwl yn dda a hreaddwydio yn dda." 
'* Y mae pethaa o honynt ea hunain yn cyfnewid er gwaeth; am hyny ob na fÿdd 

i ni o fwriad eu cyfiiewid er gwell, ▼ mae yn rhaid i ddrygau anühftn yn adiddiwedd." 
"Yr an sydd yn gwrthod gwelnadau newyddion, rhaid iddo ddysgwyl drygau 

newyddion.' 
*' Yr ydym yn meddwl yn unol ft'n natur; yn siarad yn unol ftg addy^g; ond yn 

gweithrâdu yn unol ftg arferìad." 

. ** Mor droenus yw yr hwn nad oea ganddo bron ddim i'w obeithioi a llaw«r o bethan 

i'w hofoL" 

*' Gwélir fod y ddwy frawddeg hon yn gyferbyniol— un yn dyrohaiu a'r Uall yn dar- 
OBiwng dod neu enwogrwydd. 



186 AìfFRlCA A OB. LlTINeSTONE. 

** T túté mwynliAa dedwyddwoh yn ddaioni mftwr ; ond y mae bod yn állaog i'w 
weinydda hefyd i enill yn ddaioni mwy." 

'* Ffùrfiaa ydynt y oyfieithiad o rinwedd i'r iaith gyfiìredin." 

"Megyg ag y mae epa yn fwy gwrthan o herwydd ú debygrwydd i ddyn, felly y 
mae ofergoeledd o herwydd ei debygrwydd i nefydd." 

" T mae ymlyniad yatyfnig wrth hen ymarroriadaa yn meithrin terfyeg yn gymaint 
a dygiad i mewn bethaa newyddion." 

** T mae rhinweddaa ag ydynt yn y golwg yn cael olod ; ond yr hyn a elwir ffawd 
sydd ffirwyth rhinweddan o'r golwg." 

** leaenotyd yw y maea i hadaa edifeirwch." 

" Y mae diyetyrwch ar ùan yr hen wedi cael ei blana yn yr ieaan<^ mewn trefn i 
bob an gael ei ddedfrydn i ddysga doethineb ar ei draal ei han." 

" T mae yn waradwyddna i garwr y foneddigeB wneathur carwrìaeth i'w Uaw- 
forwyn ; yn awr, nid y w olod ond llawforwyn rhinwedd." 

"Po fwyaf naturiol i ddyn ydyw dial, mwyaf oll y dylai gael ei ffîrwyno." 



AFFRICA A DR. LIYINGSTONE. 

[MissiONAjiT TaAYEifi AND Resbabchbb in South Africa ; indudinff a ShOeh 
of Sixteen Teari Residenee in the Interior of Africa, and a Jowrney from 
the Cape of Oood Hope to Loanda on the Weet Coast; thenoe aeross me Conr 
tinem, down the River Eamben^ to the Eastem Ooean, By Dayid LiYnrch 
STONEy L.L.D., D.C.L.] 

Pan oedd y flwyddyn un mil wyth cant a deg a deugaîu yn tynu at ei 
therfyn, a phan oeddem ninnau yn darparu erthygl i'r Trasthodtdd 
erbyn mis lonawr yn y flwyddyn ddilynol^ ysgrìfenasom fel y caulyn : — 

"T mae yn haws <»rlchforio Affrioa, er anhawdded yw hyny, na dywedyd pa betfa 
aydd o'i mewn hL l»id oes nn rhan o'r ddaear ag y gẃyr y rhanau endll c&n Uded 
am dani ft hi. T mae y rhanan gogleddol o'r Aipht i Horooeo^ ar hyd glànan Hôr y 
Canoldir, yn bur adnabyddus. T mae genym gryn wybodaeth am y pegwn main de- 
heuoly tn^ eefydliad Penrhyn Gobaith Da» a mwy trwy lafùr canad cenadan hôdd. 
Gwrddys rywfaint am yr ystlyaaa dwyrelniol a gorllewinol ar hyd glànan y moroedd. 
Ond O f y perfeddion ! y oanolbarth mawr annherfynol braidd ! Pa beth aydd yno ? 
T mae yn cael ei adael yn wỳn yn ein mapiau goren a diweddarat Nid oes nn 
Uythyren ganddynt yno, ond ' wüenoum partaJ T mae edry ch arnynt yn abl gwneyd 
ein «Jon yn glaf. T mae poethder Uosgadwy yr hinBawdd>-yr anha^roder i gael 
Uuniaeth, yn enwedig dwfr, yn yr anialdiroedd meithion— y perygl o deithio ymyag 
peth afrifed o fwTstftlod rheibns a gwancufl, ac ymysg dynion mor rheibus a gwanons 
ft hwythau, wedi bod yn rhwystran hyd yn hyn ar ein ffòrdd i wybod beth sydd yn 
y canolbarth. Llawer un o blant brwdfrydig gwyddoreg Ewrop a antnriasant i'r 
canolbarth diigelaidd arawydol, ac ni welwyd mo honynt byth mwy." 

Fel hyn yr ysgrífenasom yn niwedd y flwyddyn 1850, ac fel hyn yr ar- 
graíiwyd yn y Trabthodtdd yn y Rhifyn am lonawr, 1851, ac fel hyn 



AFFRICA A DB. imNGSTONB. 187 

yr oedd pethau yn sefyll y piyd hwnw. Ond y mae cyfiíiewidiftd mawr 
wedi cymeryd Ue oddiar hyny. Bydd y mapiaa o Aí&ica o hyn allan yn 
dra gwahanol i'r hyn ydynt wedi bod hyd yn hyn. Gwir yw, na byddant 
eto yn gwbl, nac yn agos i gwbl, âithion. lUiaid am ryw gymaìnt o amser eto 
nodi dam helaeth iawn yn y canolbarth íel '^rhanan anadnabyddns." Ond y 
mae y dam hwnw yn llawer llai nag y bn^ ac y mae hyny ynddo ei hun yn 
beth hapos ; a'r hyn sydd yn ei wnenthur yn hapusach fyth ydyw y go- 
baith y mae yn ei ddal o'n blaen am y dyfodol. Y mae llawei eisoes wedi 
ei ddwyn i oleuni, ac y mae hyny wedi dysgn i'r byd fod dwyn v ewbl i 
oleuni yn beth posibl ; ac nid hyny yn unig, ond hefyd wedi sicrháu i'r byd 
mai dwyn y cwbl i oleuni a wneir. Ymddangosai y rhwystrau ar fiordd 
darganfyddiad Affiricaidd yn anorcbfygol. Safai y canolbturth tywyll gan 
herio cyfoeth ac athiylith, a nerth ac ysbryd anturiaetbus y byd gwareidd- 
iedig. Dy wedai wrth bob anturiwr, " Hyd yma y deui, ac nid ymhellach ;*' 
ac yr oedd rhai wedi myned i led dybied mai felly yr oedd yn rhaid i bethan 
fod. Ond yn awr, y mae ei derfynau wedi eu cyfyngur— y mae dam hel- 
aeth o'i diriogaeth wedi ei hennill — y mae wedi gorfod tynu ei amddì%n- 
fëydd yn ol gannoedd o filldiroedd — y mae y fyddin nerthol o rwystrau a 
safent ar ffordd darganfyddiad yn Afiínca wedi coUi eu prestige ; nid oes 
neb mwy yn tybìed eu bod yn anorchfygol. Oes, y mae buddugoliaeth 
fawr wedÚ ei hennill, ac y mae hono yn emes o'r byn sydd yn ol. Y mae 
pawb yn gwybod bellach'y gorcbfygir pob rhwystrau, ac nad yw yr amser 
^rmhell pan y daw yr hyn sydd yn ol o dywyll-leoedd Afirica i oleuni y 
dydd. 

Am hyn oll y mae y byd yn ddyledus i ysbryd anturiaethus a phender- 
derfyniad diysgog y gŵr a adwaenir wrth yr enw clodfawr sydd wrth ben 
ein hysgrìf— David Livingstone. Dywedasom, ** ei ysbryd anturiaethus" 
a'i *' benderfyniad diysgog ;" ond rhaid i ni ddywedyd mwy na hyny. Nid 
y w hyny ond rhan o'r gwirionedd. Derbyniai ei anturiaeth a'i benderfyn- 
iad eu nerth oddiwrth ei gariad dwfn at ddynoliaetb^ a'i awydd angerddol i 
ledanu y wybodaeth am Waredwr. Yn cael ei gymhell gan gariad Crist, 
ymdaflodd wrtho ei hun i'r tywyllwch dudew, gan feiddio pob peryglon— 
gan feiddio marwolaeth ei hunan. Bu yno yn gladdedig am dair a hanner 
o fljmyddoedd. Am lawer o'r amser hwnw nid oedd neb o'i gyfeillìon, nid 
oedd un dyn gwýn yn yr hoU fyd^ yn gwybod beth oedd wedi dygwydd 
iddo. Ofnai rhai ei fod yntau wedi ei goUi. Ond i'r golwg v daeth, a daeth 
â thrysorau o hysbysrwydd am wledydd ëang, a Uwythau Ûiosoff» ac afon- 
ydd mawrion, gydag ef, o'r fath nas cafodd y byd gwareiddiedig o'r 
blaen oddiar ddyddiau Christopher Columbus. Ýn fuan wedi ei ymddan- 
gosiad yn Quilimane, wrth wddf y Zambesi, lle yr ymarllwys yr afon 
hono i Fôr India, ehedodd y sôn am dano ef a'i ddarganfvddiadau i hoU 
barthau Ewrop ac America^ gan grëu syndod a llawtenvdd jrmhob man. 
Ymhen ychycug amser^ daeth yma ei hunan^ ac y mae blynvddoedd lawer 
wedi myned heibio oddîar pan gawsai un dyn arall y fath dderbyniad ag a 
gafodd ef ; yn wir> ychydìg o ddynion a ^wsant y fath dderbyniad yn 
Mhrydain erioed. Ystyriai pob[un ef yn fraint cael golwg amo« Yr oedd 
dyn wedi bod yn y Brifddinas yn ystyried fod ganddo rywbeth mawr i'w 
ddywedyd wrth ei gyfeiUion gartref^ os gallai ddy wedyd ei fod wedi gweled 
Liringstone. Yr oedd wedi gweled y Palas Grisial^ wedi gweled y Leviath^ 
an^ y pryd hwnw heb ei gorphen, ac^ yn caei ei hadwaen wrth enw andl ; 



188 AFFUnA A DR. LIYINOSTONS. 

yr oedd wedi gweled daa dŷ y Senedd o fenrii ac o fàids; yr oedd 
wedi gweled Aiglwydd PalmerstOD, ac wedi ei glywed yn siaiad ; yr oedd 
wedi gweled ei Mawrhydi y Frenines jm rhodio yn SL James's Park ; ond 
uwchlaw y cwhl^ yr oedd wedi gweled LivingsU>ne. Dr. liÌTÌngstone oedd 
testan yr ymddyddan ymhoh cylch. Nid oedd nemáwr o hapyr newydd 
dyddîol nac wythnosol, na chyhoeddiad misol na chyíhodol o un math yn 
ymddangos y pryd hwnw— nad oedd jrnddo rywheth am Dr. Livingstone — 
ciniaw iddo ef, neu dderhyniad iddo eí, neu gyfarfod wedi ei alw i dalu 
gwarogaeth iddo ef, neu ryw arwydd arall o harch iddo ef, neu ryw chwedl 
am dano ef pan yn fachgen yn yr Alban, neu yn ddyn yn Aflrica, neu yn 
rhy wbeth ^m rhywle rhwng y dJau. l^ai masnach warogaeth iddo, oblegid 
agorasai feusydd ëang ac ennillfawr iddi hL Talaì gwyddiant iddo barch, 
oblegid chwanegasai yn ddirfawr at ei thrysorau hi. Yr oedd crefydd yn 
foddlawn i weled pawb fel hyn yn ei anrhydedda, a gosodai hithau ar eî 
ben y fath goron^'r nas gallasai neb arall ei gosod byth; oblegid yr oedd 
wedi agoryd fibrdd iddi hi i gludo ei thrysorau anmhrìsiadwy i fyrddiynau 
o ddynion ar ddarfod am danynt. Yr oedd hoil sefydiiadau gwyddorol a 
chrefyddol y deymas hon, a hoU deymasoedd gwareiddiedig y byd, yn cyd* 
uno i wneyd eu heithaf i anrhydeddu darganfyddwr mawr y pedwerydd 
canrif ar bymtheg. 

Fe allai y goddef ein darllenwyr i ni droi ychydig oddiar y ffordd — os 
ydym yn troi oddiar y fiordd hefyd — i ddy wedyd ein bod yn teimlo yn 
llawen ac yn ddiolchgar — buom ymron dywedyd ein bod yn teimlo yn 
falch> ac fe allai fod rhyw ychydig o hyny yn ymgymysgu â'n teimladau, 
pnd gobeithio yr ydym ei fod o'r fath benodol hyny a eilw rhai o'n cyfeill- 
ion yn *' falchder da." Wele, yr ydym yn teimlo yn Ilawen a diolchgar, 
a mwy na hyny, fod y gorchestion yma wedi eu gwneuthur gan weinidog 
efengylaidd, a bod yr holl anrhydedd hwn wedi ei dalu i un o genadau y 
groes. Mewn cyfarfod cyhoeddùs a gynnaliwyd yn faan wedi dychwel- 
iad Dr. Living8tone, nid ymhell o'r fan Ue yr ydym ni yn ysgrìfenu, 
aiaradai ofieiriad parchus yn hyawdl am y darganfyddwr a'i ddarganfydd- 
ladau, a dadganai ei ddysgwyliad y byddai i'r byd dderbyn bendithion an- 
nhraethol trwyddynt; ond yr oedd un peth am dano, yr hyn oedd yn ei flino, 
a'r peth hwnw ydoedd ei fod yn YmneiIIduwr. Dilynwyd ef gan un parch- 
edig yn perthyn i enwad arall. Cydunai efe yn galonog â'r hyn oU a 
ddywedasid am Dr. Livingstone. Nid oedd dim yn rhy dda i'w ddywedyd 
am dano, na dim yn ormod i'w ddysgwyl fel ffrwyth ei anturiaeth a'i ym- 
chwiliadau ; ond yr oedd un peth yn ei gylch, neu yn hy trach heb fod yn 
ei gylch, yr hyn oedd yn ei âino yntau, a'r peth hwnw ydoedd nad oedd 
yn Fedyadiwr. Nid y w Dr. Livingstone yn dygwydd perthyn i'r un enwad 
â ninnau ; ond nid y w hyny yn Ileihâu i fesur yn y byd ein parch iddo, 
na'n Ilawenydd o'i blegid. " Os nad ydym yn twyllo ein hunain ymhob 
peth/* ac nid ydym yn twyllo ein huuain yn hyn chwaith — y inae yn 
ddigon genym ni ei fod yn perthyn i'r eglwys fawr efengylaidd, ac wedi 
ei anfon i Affrica gan Gymdeithas Genadol. Y mae ambell i ddyn por 
fawr, oblegid y drwg sydd yn ei galon, wedi cymeryd yn ei ben ddirmygu 
a dywedyd yn erbyn ymdrechiadau cenadol; ac o herwydd hyny, ac fel 
canlyniad uaturiol i hyny, y mae rhyw lì'aws o bethau bychain distadl, am 
ba rai, ys dy wed Gough, y buasem o dan brofedigaeth i ddywedyd, pe gwir 
fuasai athrawiaeth trawsfudiad eneidiau, ''nad oedd neb wedi marw pan 



47F1UCA A DK. LIYINGSTONE. 189 

gawsant eu geiiì." Y mae Iliaws òV pethau bjm, gan fiûnt eu hawydd am 
gael en hystyried yn fawr, wedi dywedyd yn erbyn pregethu i Baganiaid. 
Y maent hwy — ^ydynt, ddarllenydd, y maent hwy jà dirmygn ymdrecbiadaa 
cenadol ! Dmaîn bycbain ! A oes rby w ddyn mewn rbyw fan jm ddigon 
celfydd i ddywedyd wrtbym pa íaint yw pwysan eù dirmyg bwy ? Dir« 
myg pa sawl cant o bonynt, a'i roddi jrnghyd» a fyddai yn faicb rhesymol 
i'w roddi ar gefn gwibedyn ? Ond bellacb^ y mae yr holl haid o bonynt 
wedi'tewi â son, oblegid y mae y rbai mawrion ag y byddeut yn ceisìo en 
befelycbu^ wedi gorfod tewi â son. Y mae Rbagluniaetb wedi cau genau 
gwrthddywedwyr^ ac wedi anrbydeddu yr egwyddor genadol ger bron y 
byd, trwy ei gwneyd bi yn offerjm darganfyddiadau daearyddol pwysicaf yr 
oes. Yr oeddem ar ddywedyd ei fod yn betb rbyfedd na bnasai rbai o or- 
ucbwylwyr y fasnacb felldigedig mewn dynion, sydd yn y stelcian fel cynifer o 
gytbreuliaid ar arfordir gorllewinol Affrica^ wèdi treiddio i'r perfeddion yn 
hur cyn byn> ac wedi dwyn y ty wyll-leoedd i oleuni. Ond pe dywedasem 
íelly, buasem yn camsynied. Nid yw yn rbyfedd yn y byd eu bod bwy 
heb wneutbur dim o'r &tb. Gwaitb creiüawn yw eu gwaitb hwy. Creulon- 
deb yw bjmodrwydd mawr eu cymeriad bwy, ac y mae yn anmbosibl i 
greulonedd a gwroldeb breswylio yn ^rr un fynwes. Cydymaìtb gwastadol 
creulondeb yw llwfredd. Nis gallasai yr un o bonynt bwy bytb gymeryd 
digon o galon i wynebu ar beryglon y canolbartb. Ó*u rban bwy buasai yn 
aros heb ei cbwilio yn oes oesoedd. Buasem yn ddigon boddlawn pe buasai 
rbai o feibion gwyddiant wedi gwneutbur y darganfyddiadau pwysig byn ; 
ond gwelodd^Rbagluniaetb yn dda gadw yr anrhydeîdd i grefydd^ ac y mae 
hyny yn ein bodcUoni. Pe buasai ein het yn dygwydd bod am eîn pen, a 
pbe buasai byny yn arthodox, buasem yn ymaflyd ynddi y mynyd hwn, ac 

yn ei cbwyfio o amgylcb byd a nertb ein braich, gan waeddi^ ** H ." 

Ond rhaidi ni ymattal. Y mae fiurf eich wyneb, anwyl frawd^ yn ein bar- 
gyboeddi ein bod wedi myned yn rby bell. Dyna, peidiwcb ag edrycb 
mor sobr ; ni a beidiwn a gwaeddì. Ond hyny yr oeddym am ei ddy wedyd> 
ei fod 3m destun llawenydd annbraetbadwy i ni fod yr ycbwanegiad mawr 
bwn at wybodaeth ddaearyddol y byd^ wedi cael ei wneyd gan weinidog i 
lesu Grist> wrth cbwilio am Iwytbau anadnabyddus i*w chwanegu at ei 
deymas ogoneddus Ef. 

X mae y Uyfr o'n blaeri yn faitb ac yn bwysig. Nid ydym yn dyi^wyl y 
gallwn wneyd cyfiawnder âg ef, ac y mae yn boUol anmbosibl i ni wneutbor 
dim tebyg i byny mewn un ertbygl. Cawn wneyd ycbydìg yn awr, gan 
addaw, os caniatâ Rbagluniaetb, wneyd ycbwaneg ymben-tri mis. Y mae 
Dr. Liyingstone yn ymddibeuro am ddifiygìon ei lyfr fel cyfansoddiad trwy 
gyfeirio at ei fywyd AÜTÌcanaidd. Teimlai fod y blynyddoedd a dreulîasai 
yno> a'r duU y treuliasai y blynyddoedd byny, wedi ei angbymbwyso i fod 
yn awdwr. Pan aeth allan^ yr oedd yh bwriadu parbâu i ddilyn ei efryd- 
iau» ond penderfynodd nad äi efe i mewn i lafur neb arall. Yr oedd yn 
rbaid iddo ef gael maes i'w ddiwyllio ei bua. Gosododd byn ef o dan 
anghenrheidrwydd i weithio yn galed â'i ddwylaw, a byddai weitbiau yn 
teimlo mor flinedig, ac mor anaddas i efrydu, erbyn yr bwyr, â pban oedd 
yn nyddwr cotwm. Pan yn cyfansoddi ei lyfr^ teimlai byny yn feichus. 
Dywedai ar ol gorpben ei dasg ei fod yn tybied y buasai yn weU ganddo 
groesi Cyíandir Aflrica eüwai£ nag ymgymeryd âg ysgrifenu Uyfr araU« 
a'i fod yn ei gael yn Uawer baws i deitbìo nag eistedd i lawr i ysgrifenu 



190 A7FBI0A A PB. UYINOSTOMB. 

lianes j teithian hyny. Nid ydym yn rhyfeddu at y teimbtdan hyn. Ba- 
asem yn rhyfdddu pe hnasai yn teimlo yn wahanol. Ar yr nn pryd, nid 
ydym yn tybied fod neb o'i ddarllenwyr yn meddwl mor isel am ei lyfr fel 
cyfansoddiad ag y meddylir ganddo ef ei hun. Nid ydym mor foddlawn ag 
ef ei hun i addef fod ei lyfr fel cyfansoddiad yn ddifiygiol mewn nerth a 
hyawdledd ; a phe 'buasai feliy^ y mae y íFeithiau ag y mae yn eu hadrodd 
yn nerthol a hyawdl eu hunain. Pan fyddo dyn wedi bod ar daith trwy 
wlad hoUol adnabyddus« ac wedi gweled pethau ag y mae pawb arall wedi 
eu gweled^ ac yn desgrifio pethau ag y mae cant wedi eu desgrífio o'i fiaen, 
rhaid iddo ef wrth fesur mawr oliyawdledd^ a medr fel cyfansoddydd, cyn y 
gall wneuthur ei adroddiad yn ddarllenadwy; ond pan fyddo dyn wedi bod 
lle na bu neb erioed o'r blaen, ac wedi gweled pethau nas gwelâd o'r blaen 
gan un dyn gwareiddiedig, ac jm adrodd hanes gwledydd a llwythau y rhû 
nis gwyddai neb o'r blaen ddim oU am danynt^ — nid oes achos iddo ef ond 
adrodd yn syml pa beth'a welodd, a pha fodd y bu amo ; gwna hyny, a 
hyny yn unig, sicrhâu sylw a darlieniad i'w adroddiadau ef. Medrai Charles 
Dickens ein gwefreiddio wrth adrodd hanes helwrìaeth chwanen. Yn 
Constantinople^ os yd^rm yn cofio yn iawn, y bu y peth. Y mae hwnw yn lle 
enwog am bethau felly, ac yno y gwelwyd ^rr ednoges fechan bigog;— ^ilyn- 
wyd hi — «ollwyd hi — cafwyd hi drachefn— dygwyddodd hyny hanner dwsin 
o weithiau — buwyd ddengwaith ymron cael ga&el ynddî^ ond ^rmron 
ydoedd — cafodd lawer diangfa o'r braidd— ond o'r diwedd^ pan oedd yr hel* 
iwr ymron anobeithio^ cafodd afael iawn ynddi — gwasgodd hi rhwng ei fys 
a'i fawd — gwasgodd hi eilwaith rhwng ewin ei fawd ac erchwyn y gwely— a 
bu farw. Felly, meddwn ni, y dygwyddo i bob un o'r tylwyth trwy yr hoU 
grëadigaeth, ac feUy yn enwedig y dygwyddo i bob un o'r pethau eraiU 
hyny sydd yn mynychu yr un manau^ ond yn fwy Uydain eu cyrfiP, ac yn 
fwy araf eu symudiadau. Rhjr wbeth o'r natur yma — ^pethau bychain cyff> 
redin, yn cael eu hadrodd mewn duU tlws neu hyawdl^ neu nerthol^ sydd yn 
cyfansoddi poblogeiddrwydd y rhan fwyaf o lyfrau poblogaidd y byd. Ond 
wrth ddarUen Uyfr Dr. Liivingstone, nid ydym yn edrych nac yn cael ham- 
dden i edrych am y pethau hyny. Nid yd^nn yn gweled y diffyg o honynt, 
nac yn teimlo eu presennoideb chwaith. Am y fifeithiau yn unig yr ydym 
yn prìsio— y fifeithiau sydd yn tynu ein sylw. Y maent hwy eu hunain, yn 
annibynol ar y duU eu hadroddir, er bod y duU hwnw yn fynych yn swynol 
i'r eithaf^ yn ddigon o hyáwdledd i ni^ a gosodwn rai o'r fifeithiau hjmy 
mor gryno ag y medrwn ger bron ein darllenwyr. 

Ganwyd David Livingstone yn Blantyre^ yn agos i Glasgow, Ue yr oedd 
ei daid, o herwydd amgylchiadau teuluaidd» wedi symud o Ulva— <-un o'r 
mânynysoedd a adwaenir wrth yr enw Hehrides, ar dueddau gorllewinol 
Ysgotland. Yr oedd ei rieni yn ofni yr Arglwydd. Perthynent i Eglwys 
Wladol Ysgotland, a dygasant eu plant i fyny mewn undeb â'r eglwys 
hono ; ond wedi hyny darfu iddynt ymneiUduo^ a bu ei dad am yr ugain 
mlyneddolaf o'i oesyn henadurmewn eglwys Aunibjrnol ynHamUton. Gorfu 
ar ein hawdwr, pan nad oedd ond deng mlwydd oed, fyned i'r weithía gotwm 
gyfiigos^ er mwyn enniU ychydig i helpu ei fam ofalus i ddyfod â*r ddeu- 
pen i gwrdd. Ond buan yr ymddangosodd ei syched angerddol am wybod- 
aeth^ a'i benderfyniad anorchfygol i'w chyrhaeddyd. Defnyddiodd ran o 
ennill ei wythnos gyntaf o lafur yn y weithía i brynu Ruddiman's ^ BMdù 
ments o/Latin" ac ymroddodd i astudio yr iaith hono ä hoU egni ei enaid. 



AFFRICA A PR. LmNGSTOME. 191 

Yr oedd yn rhaid iddo fod yn y weithía am chweeh yn y hore^ ac aros yno 
hyd wyth yn yr hwyr. Bu llai na hyny yn ddigon i orchfyga aidd 
llaweroedd o hlant henach a thalach nag efe ; ond iddo ef nid oedd y pedair 
awr ar ddeg o lafur hoh dydd ond fibrdd drafierthus at oriau meithion dra- 
chefn o efrydio. Elai i'r ysgol am wyth^ arosai yno hyd ddeg, a hyddai 
wed'yn wrth ei lyfrau yn y tŷ hyd hanner nos neu un y hore^ oddieìthr 
pan ddygwyddai i'w fam, mewn hanner nwyd^ neu ryw deimlad arall a 
atehai yr un pwrpas^ gipio ei lyfrau trwy drais o'i law^ a'i anfon yntau i'r 
gwely. 

Darllenai hob peth ag y delai o hyd iddo ond íFugchwedlau. A fydd 
ein darllenwyr ieuainc cystal a nodi hyn ? Er eu mwyn hwy ni a'u hys« 
grifenwn eto. Darllenai bob peth ond ffugchwedlau, Ond ei hoff ddarllen 
ydoedd gweithiau gwyddorol a hanesion teithiau. Byddai yn fyd biin 
weithiau rhyngddo â'i dad ar y materion hyn. Yr oedd y tad yn barnu, 
fel y bamai Uawer y pryd hwnw, ac fel y bama ambell i un da hyd y dydd 
heddyw, fod gwyddiant yn beth cwbl wrthwynebol i grefydd. Yr oedd yn 
blino fod ei fab yn darllen llyfrau^ y rhai yn ei fryd ef^ oeddynt yn porthi 
balchder a hunandyb, ac yn anghymhwyso y galon i dderbyn argramadau 
crefyddol, yn lle darllen "Pedwar Cyflwr Dyn," a'r *'Cwmwl Tystion," 
&c. ün diwmod torodd allan yn rhyfel — ^yn tc^r^Aryfel, yn wir, o du y 
hachgen. Mynai ei dad iddo ddaiilen ^' Cristionogaeth Ymarferol" 
Wilŵrforce; ond ni wnal efe ei ddarllen ar gyfrif yn y byd. Cafodd 
deìmlo pwys y wì'alen am ei anufudd-dod ; ond nid yw yn dywedyd ddaifod 
î hyny ei blygu i ddarllen Wilberforce ; ac os felly y bu, nid ydym yn 
tybied iddo gael nemawr o fudd nac o flas yn y darlleniad. Parhäodd ei 
annhuedd i ddarllen Uyfrau athrawiaethol am flynyddoedd. Ond cafodd 
hyd i weithiau rhagorol y Dr. Dick^ '' Athroniaeth Crefydd," ac " Athron- 
ìaeth Sefyil&Ddyfodol/'amawr y boddlonrwydd a gafodd wrth weled ei olyg- 
iadau ei hun, nad oedd gwyddiant a chrefydd yn wrthwynebol, ond yn gyn- 
northwyol i'r naill y llall, yn cael eu proû yn wirionedd. Yn fuan wedi 
hyn, dygwyd ef i deimlo ac i werthfawrogi crefydd bersonol. Cyffelyba ef 
ei hun y cyfuewidiad trwy ba un y dygwyd ef i iachâd dyn Iliwddall. Ym- 
ddangosai pobpeth crefyddol iddo mewn goleu hollol newydd. Yr oedd 
ei rìeni eisoes wedi dysgu iddo yr hanes am iachawdwriaeth rad trwy lawn 
Crist; ond yn awr darfu i radlonrwydd yr iacháwdwríaeth hono — darfn 
gweled mor rhydd a rhad y mae maddeuant i'r pechadur penaf yn cael ei gyn- 
nyg yn llyfr Óuw — sugno ei galon mewn serch at y Gwaredwi', a'i bender- 
fynu i ymgysegru yn gwbl i'w wasanaeth ef. Yn ngwres cyntaf y carìad a 
gynnyrchir gan Gristionogaeth, pan ei teimlir yn iawn, penderfynodd fyued 
älan yn genadwr i China, a dechreuodd yn y man ar astudio meddygiaeth 
er mwyn parotôi ei hun i'r maes hwnw. 

£i Iyfr meddygol cyntaf ydoedd '' Llysieulyfr " Culpeper; a mynych 
y gwibdeithiai ar hyd a Iled y gymydogaeth i chwilio am rai o'r Ilysiau a 
ddesgrífid ac a arganmolid yn y Ilyfr hwnw. Yr oedd Culpeper yn son 
am y ser ac am serddewiniaeth, yn gystal ag am lysiau ; a thybia Lirìng- 
stone iddo fyned mor bell y flbrdd hono ag y meiddiai ei awdwr ei arwain 
ef. Ymddangosai yn dir peryglus, a bod y perygl yn myned yn fwy pa 
bellaf yr elai yn ei flaen, oblegid awgrymai yr awdwr nad oedd gwybodaeth 
fimwl am y ser i'w chael am lai o bris na '^ gwerthu corff ac enaid i'r ysbryd 
drwg." Byddai ei firodyr^ nn o ba rai sydd yn awr yn offeirìad yû Canada» 



192 AFFRICA A BB. UYINGSTONE. 

yn fjnjeh yn mýned gydag ef ar yr hjrntiau ymchwilgar hyn. Âr un iro, 
daetbant i chwarel eèryg cidch. Yr oedd hyny yn hîr cyn bod daearddar- 
llenìaeth mor adnahyddus ag y mae yn hresennol. Mawr oedd eu syndod 
a'u Uawenydd wrth weled cregin yn y cèryg. Tra yr oeddynt hwy yn 
edrych ar y rhyfeddod newydd hon, ac yn synu nwch ei phen, ediychai un 
o'r chwarelwyr arDynt hwy gyda theimladau tehyg i'r rheiny gyda pha lai 
y hydd pobl dosturiol yn arfer edrych ar y lloerig. " Pa fodd yn y byd, " 
•be un o honynt wrtho, " y daeth y cregin i'r creigiau yma ? " Yr oedd 
yr ateb, pe buasent yn ei gredu, yn ddigon i ddiffoddì eu chwilírydedd ar 
nnwaith ac am byth. " Pan wnaeth Duw y creigiau, efe a wnaeth y cregìu 
yr un pryd." ''Y fath fyd o draffertb/' meddai Dr. LivÌBgstone, "y 
bnasai daearddarllenwyr yn ei arbed iddynt eu hunain pe buasent ond yn 
mabwysiadau athroniaeth yr Ysgotíad hwn ! " 

Parhäodd Livingstone i barotôi ei hun at y gorchwyl pwysig yr ymgy- 
segrasai iddo ; nid mewn cysylltiad âg un gymdeithas, ond ar ei ben ei huu, 
ac yn gyfangwbl ar ei draul ei hun. Cadwai ei ly ír o'i âaen trwy'r dydd 
gyda'i orchwyl, ac astudiai yn ddyfal yu nghanol trwst syfrdanol y peirìan- 
waitb. Gweithiai yn galed yr haf, a chadwai ei hun â'r ennili hwnw yn 
Glasgow y gauaf, lle yr eiiydiai Roeg a Meddygiaeth^ ac y gwrandawai 
ddarlithiau duwinyddol y Dr. Wardlaw. Ni chafodd un ffyrììüg o gy- 
mhorth oddiwrth un dyn, a buasai wedi carío allan ei íẁríad o fyned allan 
i China fel ceuadwr mèddygol yn hoUol ar ei draul ei hun, oni buasai i rai o'i 
gyfeiUion ei ddarbwyllo i ymuno â Chymdeithas Genadol Llundain. 
Derbyniwyd ef yn Uawen gan y Gymdeithas hono, ond siomwyd ei íwríad 
i fyned aUan i China gan y rhyfel oedd yn íFynu ar y pryd rhyngom â'r 
Ymherodraeth hono ; a cban fod maes addawol yn agoryd yn Afinca trwy 
ymdrechion Mr. Moffat, tueddwyd ei feddwl i fyned yno. Tuag yno yr aeth, 
a glàniodd yn y Cape yn y flwyddyn 1840. Moríodd oddìyno i Algoa Bay, 
ac aeth rhag ei flaen tua'r canoldir nes cyrhaedd Kuruman, lle y mae Mr. 
Mofíat wedi bod yn Uafurío gyda Hwyddiant mawr am lawer o flynyddoedd. 

Kuruman y pryd hwnw oedd yr orsaf genadol fwyaf ogleddol yn Afinca. 
Yr oedd Mr. Mofiat wedi treiddio ymheUach i'r canoldir na neb anül ; ond 
penderfynodd Liríngstone, ac yr oedd y penderfyniad hwnw yn gydweddol 
â'r cyfarwyddiadau a gawsai oddìwrth y gymdeithas, i fyned ymheUach 
drachefn. Nid arosodd yn Kuruman ond am ddigon o amser i adael i'r 
ycbain ymddadebru. Yr oedd y rhai hyny yn Uuddedig ar ol y daith hir- 
faith ar draws y tir o Algoa Bay. Cychwynodd tua'r gogledd i wlad y 
Bakwains, un o Iwythau y teulu mawr Bechuanaidd, a daeth i Shokuáne, 
Ue y cafodd benaeth o'r enw Sechele gyda ei Iwy th yn preswyHo. Fe aUai 
y byddai yn gystal egluro ar unwaith fod y bobl a breswyliant y rhan hon 
o Aflnca, ac a elwir Bechuanas,Iyn rhanedig i nifer mawr o Iwythau, y rhai 
a lywodraethir gan benaethiaid annibynol. Pan, wrth fyned yn y blàen, y 
byddom yn son am y Bakáa, y Bamangwáto, y Makaláka, y Bakatla, 
a'r Batlapi, deaUer ein bod yn son am wahanol Iwythau y teulu Bech- 
uanaidd. Gelwir pob Uwyth wrth enw rhyw anifaü. Ystyr y gair Bakatla 
yw "pobl yr epa;" Bakuéna, ''pobl y crocodil;" Batlapi, "pobl y 
pysgodyn," &c. Y mae gan bob llwyth barch coelgrefyddol i'r anifail ag 
y maent wedi eu galw ar ei ol, ac ni fynant er dim fwyta cig yr anìfail 
hwnw. Fe allai nad y w hyn ond un o weddiUìon aniíail-addoíìad tebyg i 
eiddo gwlad yr Aipht, a bod y flurf hono o eilunaddoliaeth wedi bod un- 
waith yn flynu ymhUth y Uwythau hyn. 



AFFRICA A DR. LIYINGSTONB. 193 

^ Gwnaeth Mr. Lmngstone amryw. d^thiau rhwng Ruraman a Shokuáne 
cyn ymsefydln yn y Ìle olaf. Y mae ganddo ei ffordd ei hun i wneyd 
pobpeth. Canodd ei hun yn hollol oddiwrth gymdeithas Ewropeaid am 
chwe' misy ac arosodd am yr amser hwnw ymysg j Bahwains yn Lepelóle, 
lle tua phymtheg milldir i'r dehau o Shokuáne. Ni ehafodd gyfle i siarad 
gair â neh ond á hwy^ ac.ni welodd neh ond hwy yn ystod yr amser hwnw. 
Yr oedd hyn yn gryn dasg i ddyn ieuanc newydd fyned allan o Loegr, 
ond aeth LÌTÌngstone trwyddi yn galonog er mwyn cymhwyso ei hun at ei 
waith ; a chafodd yn yr amser hwuw wyhodaeth o'u hiaith» a'r fath olwg ar 
eu harferion^ eu ffyrdd o feddwl^ a'u cyíreithiau, ag sydd wedi hod o fantais 
annhraethol iddo yn ei hoU ymwneyd â hwy o'r pryd hwnw allan. Meddy]- 
iodd ar y c^nitaf am ymsefydlu yn y Ue hwn^ a gwnaeth rai parotôadau at 
hyny ; ond darfu i ymosodiad o eiddo y Barolongs ar y Ue tra yr oedd efe 
yn Kuruman, Ue yr oedd wedi myned i gyrchu ei ddodrefo^ ddyrysu ei 
amcan. Cymerodd daith i'r gogledd i ymweled â'r Bakáa, y Bamangwáto^ 
a'r Makaìáka« y rhai a hreswylient rhwng 22"^ a 23° Ued. deheuol. Yra- 
welsid o'r blaen â'r mynyddoedd hyn gan fasnachydd^ ond darfu iddo ef a'r 
hoU bobl oeddynt gydag ef drengu yn y dwymyo. Methodd ychaiu Mr. 
Livingstone ar y fibrddy a gorfu iddo ef a'i gymdeithion wneyd y gweddiil 
o'r daith ar eu traed. Nis gwyddai ei gymdeithion oU ei fod mor gyfar- 
wydd â'u hiaith hwy ag ydoedd, ac o ganlyniad yr oeddynt yn fwy rhydd 
yn eu sylwadau yn ei gylch wrth eu giiydd, nag y buasent pe gwyddeut y 
cwhl. Y mae yn dygwydd feUy weithiau i bobl fwy gwareiddiedig na'r 
Bechuaniaid. ''D'yw e' ddim yn gryf/' meddent^ ''un main gwanaidd 
ydyw ; y sachau yna y mae yn eu gwisgo am ei goesau sydd yn peri iddynt 
ymddangos yn gryûon ; tori i lawr a wneiff e' yn fuan." Yr oedd hyn yn 
ormod i'n cenadwr ieuanc. Penderfynodd gadw y blaen amynt, a gwneyd 
iddynt gerdded, a cherdded eu goreu^ am ddyddiau ynghyd^ gan ddirmygu 
pob Iludded, hyd nes iddo eu clywed yn siarad fel y dyìasent am ei allu- 
oedd gewynol. 

Ond fel yr awgrymasom eisoes, ymgysylltodd Mr. Livingstone â'r Uwy th 
a elwir Bakwains, penaeth yr hwn ydoedd Sechele. Tarawyd ef ar unwaith 
gan gallineb anarferol y penaeth hwn, a theimlodd hoffder ato ; ac ymdden- 
gys i'r un teimladau gael eu cynnyrchu yn mynwes y penaeth tuag at y 
cenadwr. Ymglymasant ar unwaith â'r naiU y Ilall, a daethant o ddìwmod 
cyntaf eu cydnabyddiaeth yn gyfeillion mynwesol. Yr oedd ei hendaid, 
enw yr hwn oedd Mochoaséle» yn deithiwr mawr^ ac efe oedd y cyntaf 
erioed a ddywedodd wrth y Bakwains fod dynion gwynion mewn bod. 
Pan oedd Sechele yn fachgen^ darfu i'w dad^ yr hwn hefyd a elwid Mocho- 
aséle, gael ei loíruddio gan ei bobl ei bun am gymeryd iddo ei hunan 
wragedd ei isbenaethiaid mwyaf cyfoethog. Arbedwyd ei blant> a darfu i 
rai o gyfeillion y teulu erfyn ar Sebituáne» penaeth y MakoIóIo> i ddyfod i 
sefydlu un o honynt hwy ar yr orsedd. Cydsyniodd yntau â'r cais ; am- 
gylchodd dref y Bakwains ar hyd y nos^ a chyda'r wawr anfonodd genadwr 
i gyhoeddi â Ilef uchel ei fod wedi dyfod i ddial Ilofruddiaeth Mochoaséle; 
ac ar ddiwedd y cyhoeddiad hwnw^ wele sŵn dychrynllyd yn cael ei wneyd 
gan hoU lu Sebituáne yn curo eu tarianau. Yr oedd hyn yn ddigon, a 
mwy na digon^ i'r Bakwains^ druain. Yr oedd ymladd aUan o'r cwestiwn. 
Nid oedd dim i'w wneuthur ond fibi, a fibi a wnaethant — o leiaf flbi a geis- 
iasant, fel dynion yn dianc o chwareudŷ ar dân. Ond yr oedd pobl Sebituáne 



194 A^fSIOA A DR. LmK«8¥0KE. 

á'u gwaewffyn anseuol yn eu derbyn ymhob man. Lladdwyd llawer o 
honjmt; rhoddwyd y gormeswr oedd wedì trawsfeddiannu y Uywodraeth i 
farwolaeth» a sefyAwyd Sechele ar orsedd eî dad Uofraddiedig. 

Pan ymsefydlodd ein cenadwr ymysg y Bakwains, cafodd Sechele mewn 
Uawn feddiant o awenau y Uywodraeth, ac wedi ymgadamhâu trwy g^rmer- 
yd amry w o ferched ei is-benaethiaid yn wragedd. x tro cyntaf y cynnyg-^ 
iodd Livingstone gynnal gwasanaeth crefyddol cyhoeddus> sylwodd ei fod 
yn arferiad ymhlidi ei bobl eí, pan fyddai unrhyw bwnc newydd yn cael ei 
osod ger eu bron, ì ofyn cwestiynau 301 ei gylch, a gofynodd am ganiatâd 
i wneuthur hyny ar yr achlysur hwn. Caniatâwyd hyny iddo yn rhwydd, 
a gofynai i'r cenadwr a oedd ei henafíaid ef yn gwybod am y &m a fydd. 
Atebodd Mr. Livingstone eu bod, a dechreuodd ddesgrifío yr ''Orsedd 
wen fawr, &c." " O !" eb efe, " yr ydych yn fy synu, — y mae y geiriau 
hyn yn peri i*m hoU esgym grynu o'm meWn — ^nid oes genyf mwyach nerth 
ynof; ond 30* oedd fy henafiaid i yn byw yr un amser a'ch hynafiaid 
chwithau, a phaham na buasent hwy yn anfon i ddywedyd wrthynt am y 
pethau ofhadwy hyn yn gynt ? Y maent hwy oll wedi myned ymaith i 
dywyllwch heb wybod i ba le yr oeddynt yn myned." Darfu i Mr. Liying- 
stone ddyfod allan o'r anhawsder trwy ddywedyd wrtho am eu rhwystrau 
daearyddol oedd ar fibrdd dyfod atynt o'r Gogledd, ac am ymdaeniad 
graddol gwybodaeth o'r Dehau; a dadganodd ei grediniaeth ddìysgog y 
bydd i'r amser ddyfod y bydd yr hoU fyd wedi cael clywed yr efengyl. Yt 
oedd hyny yn íwy nas ^lai Sechele ar y pryd ei gredu. Cyfeirìai at anial- 
wch Kalahárì, a dywedai, *' Nis gellwch byth groesi y wlad yna at y Uwyth- 
au sydd y tu draw." Ond darfu iddo ef ei hun wedi hyny gynnorthwyo 
Mr. LÌYÌngstone i groesi yr anial hwnw. Nid hir y bu cyn dysgu darllen; 
a phob tro yr elai Mr. Livingstone i'r dref, byddai yn rhaid iddo wrando 
amo yn darllen pennod o'r Bibl, Esaiah oedd eì ho£f lyfr, a byddai yn arfer 
dy wedyd am y prophwyd, " Dyn campus oedd yr Esaiah hwnw, fe wyddai 
efe sut i siarad." Gwelai fod y cenadwr yn awyddus am i'r bobl gredu yr 
efengyl, a dy wedai wrtho un diwraod, " A ydych chwi yn tybîed y gellwch 
wneyd i'r bobl yma gredu wrth ddim ond siarad â hwy P Nis gallaf fi gael 
ganddynt wneuthur dim heb eu curo hwy. Os mynwch chwì, mi a alwaf 
am rai o'm gweision, a defnyddiwn y litupa (ífrewyll o gi'oen y rhinoceros) 
atynt, a gwnawn iddynt gredu yn lled fuan i gyd ar unwaith." Dymunodd 
ar Mr. Livingstone ddechreu addoliad teuluaidd yn ei dŷ, gan obeithio y 
buasai hyny yn foddion i ennill rhai o'i bobl i ddilyn ei esiampl ef i gof« 
leidio Crìstionogaeth. Parhäodd i gynnal yr addoliad yn y blaen eî 
hun, a synai Mr. L. at ei ddull prydferth a syml yn gweddío. Yr oedd yn 
feistr ar ei iaith ei hun. Ond ni ddelai neb yn agos i gyduno âg ef yn yr 
addoliad ond aelodau ei deulu ei hunan. Cwynai oblegid anmharodrwydd 
ei bobl i gofleidio yr efengyl. " Gynt," meddai, " pan oedd y penaeth yn 
hoff o hela, yr oedd ei hoU bobl yn mynu cŵn, ac yn hoffi hela gydag ef. 
Os byddai y penaeth am berorìaeth a dawnsio, yr oedd ei holl bobl yn hoffi 
y pethau hyny. Os byddai ÿ penaeth yn hoffi diodydd, yr oeddynt oU yn 
ymhyfrydu mewn diod gadara. Ond yn awr y mae petíiau yn wahanol. 
Yr wyf fi yn caru gair Duw, ac nid oes neb o'm brodyr a gyduna â mi." 
Yr oedd yn sychder mawr yr amser hwnw, a'r bobl yn dyoddef o'i herwydd, 
ac yr oedd Uawer o honynt yn cysylltu hyuy â pbresennoldeb y cenadv(r. 
Pe gallent gredu y buasai yn fantais fydol iddynt fyned yn GrìstionogioD, 



ÁtmOA A DR. I.XYÍKaSVOMB. 19d 

nid oedd dadl na buasai Uawer o bonynt yn cael eu dychwelyd^ yr un fatb 
ag aml nn a adwaenom yn Ngbymru ; ond nid oedd tebyg y buaaai neb ya 
rbagrìtbio dycbwelîad at grefydd ag oedd, yn eu tyb bwy^ yn eu bamddi- 
fiidu o'r gwlaw, ac felly yn eu gorfodi i ddyoddef newyn a cbaledi. 

Bu Secbele mewn cy fyng-gyngbor am amser maitb wedi ei argyboeddi o 
wirionedd y grefydd Gristionogol. Gwelai fod yr efengyl yn gwabîardd aml- 
wreig^aetb, ond yr oedd ganddo ef amry w o wragedd^ a'r rbai b^my yn fercb- 
ed i ddynion ag oeddynt wedi bod yn garedig iddo, ac yn parbau i'w gjrn- 
nal yn ei lywodraetb. Nis gwyddai pa betb ì'w wneuôiur. Teimlai nas 
gallai fod yn gristion^ a cbadw yr boU wragedd byn ; ond teimlai ar y tu 
arall^ os byddai iddo eu banfon ymaitb^y byddai iddo felly wneyd gradd o gam 
â bwy, a cbyfiroi eu boU gyfeillion a'u pertbynasau^ y rbai ar yr un pryd 
oeddynt ei gyfeillion goren ef ei bunan^ yn ei erbyn. Yr oedd un petb 
arall, yr bwn nid oedd yn gwneyd yr anbawsder jm Uai — ei brif wraig> yr 
bon y teimlai yn ei gydwybod y byddaî yn rbaid iddo ei cbadw ped anfonai 
y Ueill i gyd ymaitb, oedd y fwyaf budr, angbaruaidd^ ac annbrefnus» o bon- 
ynt oU. Dygwyddodd nad oedd ymysg y niíer ond un lanwaitb^ sercbog, ac o 
dueddiadau crefyddol ; ond teimlai o dan orfod i anfon bono ymaitb gyda'r 
lleill^ a tbeimlai o dan yr un rwymedigaetb» os mynai fod yn gristion^ i 
gadw yr un fudr, seimlyd» ac ansercbog, fel cymbares ei fywyd, a pbreswyl- 
ydd ei fynwes, am weddiU ei oes. Nid profedigaetb fecban oedd bon i ddyn 
ag oedd yn decbreu agor ei lygaîd i fod ynddi. Dywedai yn fynycb wrtb 
y cenadwr^ ^' O na buasecb wedi dyfod i'r wlad bon cyn i mi ymddyrysu 
yn maglau ein barferìon llygredig !" Pan ddaetb i ofyn am gael ei fed- 
yddìo, gofynodd Mr. Livingstone iddo^ pa fodd yr oedd efe ei bun^ a'r 
Bibl yn ei law> ac yn abl i'w ddarllen^ yn bamu y dylasai ymddwyn yu y 
petb bwn. Aetb adref ar unwaitb, rboddodd wisgoedd newyddion i bob un o'i 
wragedd, yngbyd â'r rban byny o'i ddodrefn ef ei bun ag ydoedd dan ofal 
pob un o bonynt, ac anfonodd bwynt adref at eu rbieui, a gair gyda bwy 
yn bysbysu nad oedd wedi cael un baiynddynt, ond ei fod ynymadael âbwy 
am eifod yn ewyllysio gwneuthur yn ol gair Duw, Bydd i'n darllenwyr 
gyduno â ni pan ddywedom fod yr amgylchiad hwn ei hunan yn llawn 
ddigon o brawf fod crefydd o'r iawn ry w wedi ei tbrosglwyddo i ganolbarth 
AfiHca. Nid yn fynych y gelwir ar grístionogion Cymru i wneuthur aberth 
mor fawr ag a wnaed yn ewyllysgar gan y crístion ieuanc Sechele. Cred- 
odd mai ei ddyledswydd ydoedd tori i fyny ei deulu — gwneuthur trais ar 
ei serchiadau — rhwygo teimladau y rhai oeddynt wedi arfer edrych ato ef 
am sercb a chydymdeimlad — ^ymadael am bytb â rhai y teimlai bofifder 
atynt — ymddangos yn anniolchgar i gyfeillion oeddynt wedi bod yn garedig 
iddo ef yn amser ei adfyd — gwanhâu ei ddylanwad ar y llwyth, ac hyd yn 
nôd peryglu ei sefyllfa fel penaeth amynt. Yr oedd yr aberth yn fawr, 
ond darfu iddo ef ei ofirymu o fodd ei galon, er mwyn gwneuthur yn ol 
gair Duw. Nid ydym yn dysgwyl cael y pleser o weled Secbele ar y 
ddaear; ond yn ein calon yr ydym yn teimlo y byddwn yn edrych am dano 
yn bur fuan ar ol i ni gyrhaedd y nefoedd. Y mae un fuddugoliaetb o'r 
fatb yma 301 werth mwy na'r hoU arían sydd wedi eu treulio yn Affirica» a'r 
boU bryder sydd wedi ei deimlo mewn perthynas iddi^ o'r diwrnod cyntaf y 
darfu i Smitcbt osod ei droed i lawr ar ei tberfynau hi, byd y dydd 
beddyw. 

Profedigaeth lèm i'r llwyth, ac yn enwedig i'r cenadwr a'r penaetb, yd- 



196 AFFBICA A DR. I.ITIN6STONB. 

oeddysychdery cjfiBÌnaMmimtoeuoes. Wedi bod am flwyddjn gy£m heb 
wlaw, dmu i'r llwjrth, jn ol ejnghor Mr. LÎFÎiigstoiie» symud o Choniume, 
Ue yr oeddynt jn preswylîo, ac ymaefydlu tna dengain milldir i'r dwyrain> 
ar lân yr afon Kolobeng, a lle y gallent obeithio y caent ddigonedd o ddwfie 
at bob gwaaanaeth hyd oni ddeoai gwlaw. Gwnaethant yn borìon yno am 
y flwyddjrn .gyntaíl Gwnaed aigae a flòsydd i arwain y dwfr o'r afon droa 
y tii^— caíwyd felly gnydan am y flwyddyn bono. Ond yr ail flwyddyn 
parhäodd y sychder, a'r drydedd a'r bedwaredd yr nn modd. Sychodd yr 
afon — trengai y pysg — y íath nifer o honynt nes tyna hoU hyenas y wlad 
ì'r wledd; a metfaai y rhai byny, er glythed oeddynt, ac er gwneyd eu heith- 
at, á llwyr ddiía y cehmeddau drewedig. Cafwyd hen grocodil mawr wedi 
ei adael ^m sych yn ngwely yr afon ymysg myrdd o bethao mauach. Ctinai 
pob Uysieuyn, a gw^rwai daü y coed. Cloddìent byUau yn ngwely yr afou, 
er mw^m cael dwfr i gadw y coed flrwy thlawn yu fwy erb^ru amseroedd gweU, 
ond yn ofer. Ymadawai y gwragedd â'n haddamiadau i bryuu ŷd odcUwrth 
Iwythau mwy fiòdus. Crwydrai y gwŷr i edrych am helwriaeUi, a gwibiai 
y plant ar hyd y wlad i gasglu gwreiddiau, er mwyn ceisio cadw corfl* ac 
enaid gyda'u güjdd. A'r hyu oedd yn gwneyd yr helynt yn íwy profed- 
igaethus fyth, ydoedd y dyb a goleddid gan bawb ymron yn y Uwyth fod 
yr hoU flinfyd yma wedi ei ddwyn amynt gan ''air Duw." Dywedai un o 
honynt^ ewythr i Sechele, a'r hwn oedd yn ddyn call a dylanwadol dros 
ben, wrth Mr. LÌTÌngstone, '* Yr ydym mor hofi' o honoch chwi â phe 
buasech wedi eich geni yn ein mysg; chwychwi yw yr unig ddyn gwyn ag 
y galiwn ddyfod yn gyfeülgar âg ef ; ond garw na byddech yn rhoddi i fyny 
y pregethu a'r gweddío tragywyddoi yna ; nis gaUwn ddyfod yn gyfçiUgar 
â'r pethau yna at alL Chwi a welwch nad ydjrm ni byth yn cael gwlaw, 
tra y mae y Uwy thau hyny nad ydynt yn gweddi'o fel nyni yn cael digon-< 
edd." Ac feUy yr ydoedd. Yr oeddynt yn gweled y gwlaw yn disgyn 
yn gawodydd toreithiog ar y bryniau ddeng miUdir oddiwrthynt, ond nid 
edrychai amynt hwy ^ âg un o'i lygaid." '' Os nad oedd, " medd Dr. 
Liyingstoney — "os nad oedd gan dywysog Uy wodraeth yr awyr ryw law yn 
ein rhostio ni i fyny fel hyn, yr wyf yn ofni ei fod wedi cael cam genyf fi 
fwy nag unwaith." Yr oedd ganddynt hwy fiydd yn y gaUu i wneuthur 
gwlaw. Yr oedd yn eu pUth *' feddygon " yn profiesu bod yn abl i iachâii 
clefyd V cymylau, yn gystal a rhai i weUâu anhwylderau dynol; ar yr un 
egwyddor y ceisient bwy wneyd y ddau. Nid oedd cyfiierìau meddygol yn 
eu bryd hwy ond swynion, a thybient mai yr un peth oedd swyno y cymyl- 
au a swyno clefydau dynol. Mawr fel y synent fod Mr. Livingstone« tra 
yr oedd efe ei hun yn rhoddi cyfieriau i ddynion^ yn eu beìo hwy am wneyd 
yr un peth i'r cymylau. Yn ofer y siaradai am bellder y cymylau, a'r 
annhebygolrwydd eu bod hwy yn cymeryd y cyfiTeriau pan y byddent yn ei 
cynnyg iddynt, ac y dy wedai fod dynion vn grëaduriaid byw— eu bod hwy 
yn Uyncu y cyfieriau, a bod eu hiachâd hwy, pan gymerai le, yn efiaith 
naturiol ac anghenrheidiol i hyny. Ni chai ymresymu fel yna efiaith yn 
y byd amynt hwy ond peri iddynt chwerthin uwchben ei anwybodaeth 
dygn> a synu yn fwy at ei anghysondeb. Yr oedd Sechele cyn ei 
ddychweliad wedi bod yn feddyg gwlaw i'w Iwyth yn gystal a phenaeth. 
Sicrhäodd yn fynych wrth Dr. Liviugstone ei fod wedi ei gael yn fwy o 
orchwyl rhoddi i fyny ei fiydd yn y peth bwn na dim arall. Ystyriai y 
Uwyth fod y cenadwr wedi ymddwyn yn greulawn atynt wrth eu hy^eilio o 



ÀTTBlCk A DB. LIYINOSTONB. 197 

wasanaeth gwlaw-wnentburwr mor gampus á Sechele. Mynych y der« 
byniodd geuadiaethan oddiwrthynt» yu eael eu gwneyd î fyn} o nifer o hen 
gyogborwyr^ yn deisyfn amo ganiatáu i Sechele wneyd ychydig o gawod- 
ydd iddynt " Fe fydd i'r ŷd farw/* meddant» *' os gwrthoclwcb« a bydd i 
ninnau gael ein gwasgaru. Goddefwch iddo wneyd gwlaw yr unwaith hon, 
ac fe fydd i ninnan oll, yn wŷr, gwragedd^ a phlant» ddyfod ì'r ysgol, m 
chanu a gweddîo cyhyd ag y mynoch chwi yn y byd." Dywedaî yntau 
wrthynt fod Sechele at ei ryddid o'i ran ef i wneyd fel y mynai. Ond ni 
waetb pa beth a ddywedai. Mynent hwy gredu y medraî eu penaeth wttenth- 
ur gwlaw pe cai ond caniatâd i dreio gan Mr. LÌYÌngstoue^ a'i fod yntan yn 
galon gale j iawn yn wir pan y medrai wrthod gwrando ar eu deisyfíadíaa 
taerion yn eu cyfyngder. Profedigaeth arall waeth, od oedd bosibl, na 
hon, oedd y gorthrwm aV trais a ddyoddefai y Uwythau Bechuanaidd 
oddiar ddwylaw y Boers, y rhai oeddynt wedi ymsefydlu ar fynyddoedd 
Casha, i'r deheu-ddwyrain o Kolobeng. Nid yr un bobl oedd y rhai hyn 
a'r ffermwyr Ellmynaidd a adwaenir wrth yr enw Boers yn y drefedigaeth. 

Y mae Ilawer o honynt, mae'n wir, yn Ellmyn, ond rhyw ddyhirod 
ydjmt gan mwyaf, wedi dianc oddiar ffordd y gyfraith — encilwyr Seisnig, a 
dynion drwg o bob math. Y peth mawr sydd ganddynt hwy yn erbyn 
cyfreithiau Prydain yw^ nad ydynt yn gwneyd un gwahaniaeth rhwng pobl 
wýnion a phobl dduon. Ffromasant o herwydd eu gorfodi i ryddháu eu 
caethion Hottentotaidd yn y drefedigaeth^ a phenderfynasant ddianc o 
gyrhaedd cyfreithiau Lloegr, a ffnrfio gweriniaeth o'r eiddynt eu hunain 
mewn man lle y gallent drin y brodorion ^* fel y dylid trin pobl dduon." 

Y driniaeth hono yw eu caethiwo, a gwneyd iddynt weithio yn galed, 
ac am ddim. Darfu i fyntaì o'r rhai hyn^ o dan arweinìad un Hendríck 
Potgeiter, dreiddio i'r canoldir mor bell á mynyddoedd Casba^ o ba le yr 
oedd y penaeth MosiIikatze newydd gael ei yru gan y gorchfygwr Caffrar- 
midd E>ingaan« a rhoddwyd croesaw calonog iddynt gan y Uwythau Bechu-* 
anaidd, y rhai oeddynt newydd ddianc odditan ian orthrymus y penaeth 
creulawn hwnw. Parchent hwy am eu bod yn bobl wỳnion, ac edrychent ar^ 
nynt fel gwaredwyr. Ond yn fuan» daethant i deimlo eu bod wedi camsynied, 
O dan iau haiamaidd eu harglwyddi newyddion, dywedent, " Yr oedd Mos- 
ilikatze yn greulawn i'w elynion» ond yn ymddwyn yn garedig atynt wedi 
en gorcbfygu. Eithry mae y Boers 301 dinystrio eu gelynîon, ac yn dwyn 
eu cyfeillion i gaethiwed." Y mae y Ilwythau sydd yn parhâu i feddu rhyw 
rìth o annibyniaeth yn cael eu gorfodi i gyflawni pob math o lafur yn y 
maes, megys gwrteithio y tir, chwynu, medi, adeìladu^ gwneyd dyfrffosydd, 
argae^ &c.> ac ar yr un pryd yn gorfod cynnal eu hunain fel y gallant 
Gwelodd Dr. I^inngstone ei hun fyntai o'r dyhirod hyn yn dyfod i bentref» 
nid i gyflogi, ond i orchymyn ugain neu ddeg ar hugaiu o wragedd i chwynu 
eu gerddi. Gwelodd y menywod hyny yn myned tua maes eu Ilafur didro^ 
gan giudo eu bwyd eu hunain ar eu penau^ eu plant bychain ar eu cefnau, 
ac offerynau eu Ilafur ar eu hysgwyddau. Nid oedd yr olygfa hon, er mor 
dmenus ydoedd^ ond portrëad gwan o agwedd meddwl y trueiniaid yma^ y 
rbai a oddefant eu mathra fel hyn o dan dr&ed pobl ag y gallwn^ heb ofni 
camsynied» eu galw yn webilion y byd. Y mae y Bechuanes dlawd, á'i 
thipyn bwyd ar ei phen, a'i baban ar ei chefn, a'i hoffer ar ei hysgwydd^ yn 
jmiusgo yn draenus tua maes yr estron i dreulio >r ychydig nerth sydd 
ynddi yno« beb na thäl na diolch^ ac i wlychu ei ddaear felldigedig â'i cbwys 





108 ArFRTCA A I>B« LmNGSTONE. 

ae álilaptiityiiddiferarinrciiTiiiigrBddûi dync^aelh na'r dyUrod dîddail- 
ad hynj tydd heb wrìd yn ea hwyneb, na loes yn en ealon» yn arfer y íath 
arthfwmi toag at ea cydgrëadorîaid. Nid ydym yn credu fod nn crëador 
trwy yr hoU fydysawd mawr, heb adael aUan y pwll dîwaelod^ a fedr drìn 
m gydgfëador fel yma ond dyn ; a phrin y gallwn goelio fod dynion a 
wnaent hyny ehwaith ond Boera canolbarth Affiica. Y mae Dr. Liring- 
etone yn adrodd eu hesgns am wneyd fel hyn, ac nid yw hwnw yn gwdla 
yr on mymryn ar en hachos : '' Tr ydym yn gwneyd i'r bobl weithro ì ni 
fcl taledigaeth am ganiatâd i breswylìo yn ein gwlad." 

Fel hyn y maent yn cael y gwaith anghenrheidiol ar en tir wedi ei wneyd, 
end y mae amynt eisiea rhaî i wasanaethn yn ea tai^ ac y mae ganddynt 
Ibrdd fwy creidawn fyth i ddiwallu yr angfaen hwnw. Sefydlant ea Uyg- 
aid ar Iwyth neu bentref yn eu cymydogaeth, lle y mae i'w cael yehain a 
pUant. Ÿ mae y naill mor wasanaethgar â'r llall iddynt hwy. Ceinant 
ryw achos yn erbyn y Uwy th neu y pentref hwnw. Ý mae y peth Ueiaf 
Yn y byd o dan yr amgylchiadau hyny, yn ddigon o reswm iddynt hwy 
oros ddyfud i'r penderiyniad ei fod ar gyfodi mewn gwrthryfel. Nid oes 
eisiea ychwaneg na hyny. Ymosodant amo, gan ladd gwŷr a gwn^edd. 
Nid oes gan y trueinìaid digymhorth ddim i'w wneyd ond cvmeryd 6a 
fiadd os nad allant ffoi. Y mae y Boers yn buddagoliaethu bob amser, 
oblegid nìd oes neb yn ymladd ond hwy ea hunain; a dychwelant adref 
wedi cipio yr holl ycham a'r plant ag y gallant osod eu dwylaw arnynt 
Golygant eu bod wedi gwneyd dau beth, un o ba rai sydd yn werth yr holi 
drafierth. Y maent wedi attal terfysg a gwrthryfel — y mae hyny yn beth 
da; ond y maent hefyd wedi cael yspail rhagorol o wartheg a chaethion 
ì'w rhanu rhyngddynt» ac y mae hyny yn beth gwell. Ni fuasai dim yn y 
eyntaf na sdn am dano, oni buasai fod ganddynt lygad at yr olaf. 

Y fifordd i gyfodi i barch ymysg y Bechuaniaid yw meddianna anifeil- 
iaìd ; ac y mae llawer o*a pobl ieuainc, er mwyn cyrbaedd yr amcan hwnw, 
jn mynèd i waered i Drefedigaeth y Penrhyn, yn gweithio yn galed yno 
i|m dair neu bedair blynedd^ a mawr y w eu boddlonrwydd os gallant ddy- 
chwelyd gartref â chynifer a hyny o wartbeg. Rhoddant un ynanrheg i'r pen- 
^etb; y mae hyny yn ennill iddyntsafle yn y Ilwyth, ac o hyny allan y maent 
yn ddynion parchus. Y mae braidd yn anghredadwy^ ond y mae er hyny 
ÿn wirioneddj fod y Boers wedi gwneyd cyíniìth (!) i yspeilio y bobl ieuainc 
hyn o'u hanifeiliaid, ar eu dychweliad gartref. Eu hesgus yw hyn : — ^^'Os 
ydynt am weithio, nyni y w eu mheistrí ; bydded iddynt weithio i ni" 

Nid yw y Bechuaniud yn bobl ryfelgar, a hyny yw yr achos fod y 
Cfrenloniaid ag yr ydym yn son am danynt yn meiddio eu gorthrymu fel 
hyn. Ni chy merent lawer am dreio gwneyd yr un peth â'r Cafirarìaid sydd 
ar y tu arall iddynt, oblegid y mae gan y rhai hyny arfau tân, a gwyd(knt 
y ffordd i'w defnyddio, a byddai yn ormod o anturiaeth iddynt berygla 
eu crwyn wrth ymryson á dynion felly. Nid yw y Boers yn dewis myned 
i ryfel byth oddieithr fod ganddynt sail gadam i greda y bydd y liadd i 
gyd ar yr un ochr. Ymosodant» nid i ymladd, ond, fel pladnrwr mewn 
^eirglodd, ymosodant i ladd. Ymddygant gan hyny gyda pharch at y 
Caäraríaid^ oblegid ped elent i ryfel â hwy^ gallent benderArnu y byddaí 
Ŵyw.gymsimt o ladd ar yr ocbr arall. Ond er en gofid a'u dychryn, dyw- 
sant fod y Bahwains wedi dyfod i feddiant o arfau tân. Yr oeddyat wedi 
prynu eymaint á phump o ddrylliau ; ac fel y mae chwedlau yo chwyddo 



AFyBICA A BB. LIYIN68T0ME. 199 

wrth dreiglo, erbyn fod y chwedl hon wedi cyrhaedd Mynyddoedd Casha, 

yr oedd y pump wedi myned yn bnm' cant ; a gwaeth na hyny fyth, ihodd- 

odd Mr. LiTÌngstone fenthyg crochan coginio i Sechele pan oedd yn myned 

allan ar hynt yn erbyn nn o'i isbenaeUiiaid, yr hwn a wrthryfelasai iV 

erbyn> a rhywfodd aeth y crochan yn gyflegr» a'r cyflegr yn gyflegrau nad 

oes neb a ŵyr pa nifer. Yr oedd hyn yn rhy ddrwg. Nia gsdlent hwy«-*pobl 

wýnion Gristionogol — ymosod ar y Bakwaîn8 mwyach, os oedd y peúiau hyn 

yn wirionedd^ a'n lladd a'a gym ar fib, a Iladrata eu plant a'u hanifeiliaid, 

heb i rai o honynt hwy fod mewn perygl o gael eu lladd hefyd. Anfonat- 

ant i wneyd ymchwiliad i'r peth. Holwyd a chroesholwyd y Balcwains^ aV 

ateb a gaent gan bawb ydoedd nad oedd ganddynt hwy yr un cyflegr. Yr 

oedd hyn yn ddigon ar y pwnc. Rhaìd oedd fod gan y Bakwains gyflegr- 

au, oblegid yr oeddynt wedi dywedyd nad oedd ganddynt ddhn o'r fath. 

Felly yr oeddynt hwy yn deall ystyr geîriau, ac felly y maent hwy yn ateb*-*- 

na am îe^ ac iîe am na ; ac o ganlyniad, felly yr oedd y BakwainSy ac felly 

rhaid fod pawb arall. Fe allai fod ambell un o'n darllenwyr yn analluog i 

ddeall y logic hwn^ ond y mae yn oael ei ddeall yn drwyadl ar fynyddoâd 

Casha» ac y mae yn ddrwg genym ddywedyd nad yw yn gwbl anadnabydd-' 

us mewn rhai manau eraill. Mynent i'r Bakwains roddi i fyny eu harfau 

tán ar unwaith. Mynent i Mr. Liìdngstone eu dysgu vn erthyglau y ffyàì 

hono sydd yn dechreu fel y canlyn^ — ** Y mae pobl wynion yn well na rhai 

duon." Aufonasant at y cenadau yn y dechreu yn gofyn iddynt alw Mr« 

LîYÌngstoue oddiar y maes^ am ei fod wedi rhoddi benthyg cyflegr (y 

crochao) i'w gelynion. Anfonasant achwyniad i'r un perwyl yn ei erbyn 

at y Ilywodraeth yn y Penrhyn. Anfonasant at Sechele, gan alw amo i 

ddyfod ì ymostwng ac i dalu gwarogaeth fel deiliad iddynt hwy, ac i attal 

masnachwyr Saesonig rhag dyfod i'r wlad âg arfau tán i'w gwerthu ; ond 

atebodd Sechele^ — '' Yr wyf wedi fy ngwneuthur yn benaith annibynol, ac 

wedi fy ngosod yma gan Dduw, ac nid genych chwi. Ni chefais i erìoed 

fy ngorchfygu gan Mosilikatze^ íel y Ilwythau sydd dan eich llywodraeth 

diwi ; ac y mae y Saeson yn gyfeillion i mi. Yr wyf yn cael pobpeth ag 

yr wyf yn ei ddymuno odddwrthynt hwy» ac nis gallaf eu hattal ihag myned 

Ile byddont yn ewyllysio." Y canlyniad a fu — darfu i Pretorius^ ynghyda 

phedwar cant o Boers, ymosod ar y Bakwains; Uaddasant lawer, a chymer- 

asaat ddau gant o blaíit yr ysgol genadol i gaethiwed ! Darfu i'r brodor- 

ion o dan Sechele amddiffyn eu hunain nes i dywyllwch y nos eu galluogi 

i flToi i'r mynyddoedd. Lladdwyd amryw o'r ymosodwyr; a chan mai hwn 

oedd y tro cyntaf i'r fath beth a hyny ddygwydd yn eu hjrmosodiadau ar 

y Bechuaniaid, daethant i'r penderfyniad mai Mr. LivÌBgstone oedd wedi 

addysgu y Uwy th i ladd Boers. I ddial amo am hyny^ ymosodasant ar ei 

'àŷ, ac yspeiliasant ef. Yr oedd amrjrw o foneddigìon Seisonig wedi pado 

KoIobeng ar eu flfordd i'r gogledd i hela, ac wedi gadael ystorfa fawr o 

anghenrheidiau yno, ynghyda phedwar ugain o ychain erbyn eu dychwdiad. 

Yapeiliwyd hwythau o'r cwbl ; a phan ddychwelasant^ cawsant gelaneddau 

y rhai a o&lent am danynt yn wasgaredig ar hyd y Ue. Dinystriasant 

lawer o lyírau y cenadwr, gan dynu y dail wrth y dymeidiau o honynt, aHi 

chwalu ar led. Gwnaethant ben ar ei ystotfa o gyfieriau meddygol. Cy- 

merasant ei holl ddodrefn a'i ddiUad, a gwerthasant hwy mewn arwertlmi 

gylioeddus i gyfarfod â thraul eu hynt felldigedig. . ^ ^ 

Yr oedd hon yn brofedigaeth lem i Mr. Liyingstone^ a theimlai yn ddwys 

2 



SOO AfFRIC4 A 1>1L tlTINOStONti. 

ar ol eî eîriadaron a'i lyfrau eraill, hen gyfeiUion ei febyd; ond o*r drwg 
hwn cyfodai un fantais» a'r fantais bono oedd fod coUi ei holl feddiant wedi 
ei wneyd yn hollol rydd i osod mewn gweithrediad amcan mawr ag oedd 
gánddo mewn golwg, a chyâawniad pa un sydd wedi ei enwogi hyd ddiwedd 
y bvd, sef treiddio i*r perfeddion i weled pa beth oedd rhyngddo â'r gogledd. 
" Yr oedd y Boers," medd efe, " wedi peuderfynu cadw y wlad yn nghau» ac 
yr oeddwn ianau wedi penderfynu ei hagoryd bi. Ceir gweled pa un ai myfi 
neu hwynt-hwy sydd wedi bod fwyaf llwyddiannus yn ein penderfyniaa." 
Hyny oedd dirgelwch eu gelyniaeth at Mr. Livingstone. Yr oeddynt hwy 
mm gadw y wlad yn ngbau, ac am gadw y bobloedd a orthrymid ganddynt 
mewn tywyllwch ac anwybodaeth ; ond yr oedd y cenadwr yn en dysgu. 
Trwy ei lafur ef yr oedd gwareiddiad wedi dechreu yn eu plith. Buan y 
dysgent fasnacbu â'r Saeson. Tynai hyny ddynion gwŷnion eraill i fyny 
atynt, ac ^rr oedd y Boers yn gweled yn hyn oU arwyddion o nesâd yr 
amser y byddai y Bechuaniaid yn rhy oleuedig i blygu eu gyddfau mor 
ddirwgnach i'w hiau orthrymus hwy. Y maent yn ddigon anwybodus 
eu hunain at un pwrpas. Yr oedd fod gan Mr. Living8tone gyfonglyr 
(9extani), ac yr oedd hyny yn ddigon o brawf iddynt hwy fod perthynas 
rhyngddo ef a'r Uywodraeth. Yr oeddynt wedi clywed am bellwelyr 
(têUseope) mawr Arg. Rosse^ a gofynent i*r cenadwr, '' Pa hawl sydd gan 
eich llywodraeth chwi i osod y gwydr mawr yna i fyny yn y Penrhyn i 
edrych ar ein hol ni y tu hwnt i fynyddoedd Casha ?" 

Dechreuodd Mr. Livingstoue gasglu cymaint o wybodaeth ag oedd yn bos- 
ibly a allai fod yn gynnorẁwyol iddo yn ei hynt bwysig i*r gogledd. Ar ei 
ffordd yr oedd y rhan ëang hono o wlad a elwir anialdir Kalahári. Gelwir 
y parth hwnw yn anial» am nad oedd ynddo ddim dwfr rhedegog, ac nid oes 
yuddo ond ychydig ddwfr mewn pydewau chwaìth. Mae yno dy fiant a phres- 
wylwyr. Cuddir ef gan laswellt a llwyni, a cheir yno rai coed mawrion. Y 

Samp wrth deithio y Ile hwn yw cael hyd i'r ffbrdd hono ar hyd pa nn y 
euir ar draws rhai o'r pydewau. Nid ychỳdig sydd wedi anturio yno a 
threngu gan syched. Preswylir yr anial hwn gan ddau fath o bobl, o ba 
nd gelwir y naill y Llwynwyr (Bushmen), a'r Ileill Bahalahari. Crwydriaid 
yw y Llwynwyr yno fel yn rhanau eraill Afinca. Nid ydynt yn gwrteithio y 
tir^ nac yn cadw anifeiliaid ond cŵn truenus. Y maent yn byw ar helwr- 
iaeth ac ar wreiddiau a firwythauj ac y mae eu gwragedd yn eu casglu yn 

Sr anial. Am y Bakalahari, tybir mai hwy yw yr henaf o'r Ilwythau 
echuanaidd. Dywedh: eu bod unwaith yn meddu ar lawer iawn o anifeil- 
iaid comiogf nes eu hyspeilio o honynt a'u gyru am noddfa i'r anial hwn. 
Y maent yn preswylio yr un gwastadedd â'r Llwynwyr» yn dyoddef yr un 
syched, ac yn byw ar yr un ymborth â hwythau am ganrifoedd. Ac eto y 
mae gwahaniaeúi dirfawr rhyngddynt. Casgla Dr. Livingstone oddiwrth 
hyn fod rhywbeth heblaw Ile yn peri y gwahaniaeth sydd rhwng nn genedl 
a chenedl arall. Y mae y Bakalahari yn parhâu i goleddu y cariad Bech« 
nanaidd at drin y tir, ac at gadw anifeiliaid dofion. Y maent yb parhâu i 
geibio eu gerddi, er mai ychydig bompiwn a phethan felly a gynnyrchir 
ynddynt ; ac y maeut yn magu deadelloedd bychaîn o eifr, er ei fod yn costio 
trafierth &wr i gael dwfr iddynt Gwelodd Mr. L. hwynt yn codi dwfr i ddi' 
wállu syched eu hofi* anifeiliaid o bydewau bychain â darn o blisgyn ŵy yr 
cstrys, ac wrth y llonaid llwy. Y maent yn bobl ofnus, ac yn dychiynu yn 
km rhag ymẁeliadau llwy thau dyeithr o Ôechuaniaid. Gall y sawl a fyn o'r 



ÁFFRIOA A DR. I.IYÍNG8T0NB. 20^ 

rbai hyny fyned ì bentref o Balcalabarí^ a cbwareu y meistr anijmt ÍÌEdnt a fyn- 
òntyn ddiberygl; ond os dygwydd i'r anturwyr gyfarfod ar ea bynt â myn- 
tai o Lwynwyr, y mae agwedd petbau wedi newid, a rbaid iddynt bwythao 
newid eu tôn á siarad yii fwyn ; oblegìd os cyfyd ymrafael rhyngddynt a'r ty- 
Iwytb bwnw^ gallant ddysgwyl i'r mater gael ei benderfynu allan o law â 
blaen saetb wedi ei gwenwyno. Y mae amryw iwytban o Becbuaniaid wedi 
fiToi am noddfa i'r anial bwn, pan anrbeitbid eu gwledỳdd gan y Ilwytb o 
wir Gafirariaid a elwir Matebele^ a darfu i'r rbai byny drengu o sycbed 
wrtb y cannoedd yn eu bymgais i'w goddiweddyd. 

Bwríadai Mr. Liríngstone fyned i cbwilio am y Ilyn Ngami^ am yr bwn 
y gwyddìd er ys blynyddoedd lawer ei fod mewn bodolaetb^ ond nis gwyddai 
un Ewropëad yn iawn pa le yr ydoedd. Nid oedd un dyn gwŷn wedi ei 
weled eríoed^ ac yx oedd byd yn nôd y Gríquas wedi metbu yn eu bamcan 
i groesi yr anial i'w gyrhaedd. Yx oedd o bwys gan byny — yn wir yr oedd 

Ín banfodol — cael hyd i arweinyddion a wyddent y fibrdd iawn i fyned ato. 
^e dygwyddasai i'n cenadwr a'i gymdeitbion.geisio myned yno ar draws yr 
anial> heb arweinwyr cyfarwydd, a tbaro ar fibrdd Ite y gallent deitbio can- 
noedd o filldiroedd beb ddyfod o byd i ddafn o ddwfr, buasai yn angeu 
iddynt bob yr un, fel y dygwyddasai i gannoedd o'u blaen. Darfu i'rystyr* 
iaethan byn berí i Mr. L. benderfynu ceisio gwneyd ei fifordd tua'r llyn 
o amgylch 30* anial yn bytracb na thrwyddo ; ond nis gallai fyned felly 
chwaitb heb arweinyddion. 

Yr oedd penaetb y Bamangwato^ enw yr hwn yw Sekomi, yn gyfiuwydd 
â fiTordd i fyned yno, ond cadwai y wybodaeth am dani yn ofalus iddo ei 
bun. Y mae yn y wlad gwmpas y llŷn gyfoetb mawr iforí. Yr oedd 
Sekomi yn medru cael cyfiawnder o*r nwydd gwerthfawr hwnw wrtb ycbydig 
o drauly ac yr ydoedd am gadw y fantais yn eî ddwylaw ei hun. Cafodd 
Mr. Livingstone gan Sechele anfon cenadwrí at y penaetb Sekomi^ yn 
erfyn am ganiatâd i fyned ar byd ei Iwybr ef, a chyda'r genad anfonwyd 
ŷcb iddo yn anrheg. Ond darfu i fam Sekomi, yr hon oedd â dylanwad 
mawr amo, wrthod y cais, oblegid nad oeddid wedi anfon anrheg iddi 
bithau. Gwnaeth byn genadwríaetb newydd yn angbenrheidiol^ a'r tro 
bwn, anfonwyd y dyn mwyaf anrhydeddus yn yr holl Iwyth, yn nesaf at 
Sechele ei bun» âg anrbegion i bob un o'r ddau. Ond bu y genadwrìaetb 
bon mor aflwyddiannus â'r gyntaf. Yr atebiad a gafwyd ydoedd, " Y mae 
y Matebele, gdynion marwol y Becbuaniaid, yn preswylio ar y fifordd i'r 
llŷn ; a pbe byddai iddynt bwy ladd y dyn gwýn, fe fyddai idd ei boll gen- 
edl ef osod bai mawr wrth ein drysau ni." Ond gwyddai Mr. LiWngstone 
a Sechele befyd nad oedd byn oU ond esgus. Nid oedd y fam na'r mab 
yn prisio ond ychydig pa betb a ddeuai o'r dyn gwŷn. Rhywbeth arall 
gwýn oedd yn eu calon hwy> — eu holl ofal bwy oedd cadw yr iforí îddynt 
eu bunain. Y mae y Bechuaniaid, fe welir, wedi dysgu y fifordd i felysa 
gwrthodiad â rbesymau celwyddog. Nid oes gan un Cymro, gan byny, 
sydd yn byddysg yn y gamp bon, un rheswm i fod yn falch o'i fedrus- 
rwydd. 

Ýr oedd Sechele yn dymuno myned gyda Mr. Livingstone ar ei daith ; 
ond gan yr ofnid ymwelíad oddiwrtb y Boers, cyngborodd y cenàdwr ef i 
aros gartref. Yr oedd boneddwr o'r enw Mr. Oswell wedi rboddi i fyny 
swydd anrbydeddus ac ennillíawr, yn unig er mwyn cael ei bun yn rbydd 
i wneyd ymcbwiliadau daearyddol yn Affrica. Clylm efe am fwriad Mr. 



202 NATUR A*R BIBL. 

Livingstone i fyned tua'r gogledd, ac anfonodd ar unwaith i ddy wedyd y 
byddai yn dda ganddo gael ymuno ág ef yn yr anturiaeth. Daeth ì fyny i 
líolobeng^ a bo^Bddwr arall o'r enw Mr. Murray gydag ef, ac ar y dydd cyntaf 
o Mehefin^ 1849, cychwynodd y tri ynghyd ar eu hynt bwysig tua'r gog- 
ledd-dir anadnabyddus. Rhaid i ni eu gadael ar hyn o bryd. Trueni 
fyddai dechren ar hanes y daith ac heb fyned trwyddi. Cawn olrhain eu 
camrau yn y daith ddyddorol hon, a chamrau Dr. Livingstone yn y daith 
feithach a mwy pwyûg a gymerodd wrtho ei hun, mewn rhifynau dy- 
fodol. 



NATÜR A'R BIBL. 

Y MAB cysylltiad agos a phwysig rhwng dyn áV ddau air uchod. Y mae 
y fath gydweddiad rhwng y trì hefyd, ag sydd yn profi mai yr un Llaw fu 
wrthynt--«u bod yn gynnyrch yr un gdlu, yr un doethineb» a'r un dùonì. 

Y mae Dyn, Natur, a'r Bibl, yn blant yr un Tad, a'r Tad hwnw yw Duw. 
Eto y mae gwahaniaeth eglur yn nghyfansoddiad a dyben pob un o hon* 
ynt. Y mae dyn wedi ei wneyd» nid er mwyn natur» nac er mwyn y Bibl, 
ond er mwyn ei Dduw ; ond y mae natur a'r Bibl wedi eu gwneyd er mwyn 
dyn. Nis gall dyn wella dim ar natur, nac ar y Bibl ; ond y mae natur 
a'r Bibl Wedi eu rhoddi i ddwyn ymlaen welliant a chynnydd tragywyddol 
dyn. Crëadur i'w ddysgyblu a'i ddysgu y w dyn ; sefyllfa o ddysgyblaeth 
y w ei aefyllía bresennol ; a Ilíosog ydyw y manteision addysg, a'r gwersi 
amrywiol, y mae ei Dduw wedi eu darparu ar ei gy fer. Ac y mae natur 
a'r Bibl yn ddwy fiynnonell fawr ei addysgiadau. 

Âm y cyntaf y dy wedir, *' Y nefoedd sydd yn dadgan gogoniant Duw, 
a'r ffur&fen sydd yn mynegi gwaith ei ddwylaw efl Dydd i ddydd a 
draetha jrmadrodd, a nos i nos a ddengys wybodaeth, heb iaith nac ymad- 
rodd." Ac am y Ilall y dywedir â fod *' wedi ei roddi trwy ysbrydoliaeth 
DuWy ac yn fuddiol i athrawiaethu, i argyhoeddi, i geryddu^ i hyfibrddi 
mewn cyfiawnder, fel y byddo dyn Duw yn berfiaitb, wedi ei berffeitbio i 
bob gweitfared dda." Trwy ofierynoliaeth y ddau athraw yma^ y mae Duw 
"yn dysgíi dyn vn fwy nag anifeiliaid y ddaear» ac yn ei wneyd yn ddoeth- 
ach nag ehediaid y nefoedd." Trwy y rhai hyn y mae yn dysgu gwybod- 
aeth^ doèthineb, a chyfiawnder iddo. Y mae y cyntaf yn " dadgan gogon- 
iant/' yn '' traethu ymadrodd/' ac yn " dangos gwybodaeth, heb iaith uac 
ymadrodd." Athraw dystaw ydyw. Ond y mae y Bibl yn dyfod yn nès 
ac yn eglurach-— yn cymervd geiriau ganddo, ac yn Ile(am wrthym 
" lawer gwaitfa, a llawer modd." 



NATÜR a'R BIBL. 303 

Y uiae ystyr ac addysg nator yn cael eu hesgeuliiso gan riawa y byd. 
Y mae ndiloedd o ddyuion yn edrych arni heb ei gweled ; yn olywed ei 8Ŵn< 
heb ddèall ei Ileferydd, na meddwl fod iddi yr un ystyr. .Nid ydynt yn 
teimlo mwy oddiwrtb olygféydd prydferth ac amrywiol gweithredoedd 
dwylaw Duw, na phe buasai hoU wyneb y ddaear wedi ei balmantu á chèrygỳ 
fel ystrŷd y dref^ a'r nefoedd fry wedi ei dwbio â yellow ochré* Nid ydynt 
un amser yn sefyll i godi eu penau i edrych ar ogoniant y nefoedd a'i 
lluoedd, ac i ystyried, *' Pwy a grëodd y rhai hyn ? " Y maent y.n bẁyta^ 
yn gwisgo, ac yn mwyuhâu cynnyrch y ddaear, ond heb feddwl byth o ba 
le, na pha fodd^ y mae y cynnyrchion hyny yn dyfod iddynt. Ni faont yn 
synu mynyd erioed uwchben y peiriant mawr ardderchog sydd gan y Crë- 
ai^dwr i weithio bwyd a diliad iddynt. I'i^ cyfryw^ y mae natnr, mewn 
rhyw ystyr^ wedi ei chrëu yn ofer. Ond nid yw pawb felly. Y mae ì bob 
awdwr ei fawrygwyr/ ac i bob llyfr ei ddarílenwyr; ac felly llyfr ëang m 
dwfn crëadigaeth. Y mae tyrfa o berchenogion y galluoedd cryfaf, ymhob 
oes^ wedi bod yn mwynhâu ei phrydferthwch swynol, yn dyfdtt nwchben 
ei thudalenau cynnwysfawr^ yn dysgu ei gwersi buddiol, yn mawrygn j 
doethineb a'r gallu sydd ynddì, yn ymwasgu mor agos i'w chyfrinaeb, aes 
o'r diwedd daro wrth Dduw ynddi, a syrthio wrth ei draed i'w addoli» gan 
ddywedyd, ''Ni a glywsom â'n elustiau sôn am danat, ond yn awr em 
llygaid a'tb welsant." 

Y mae perthynas ágos a phwysig rhwng dyn^ natur, a'r Bibl. Nis gall 
y naiU hebgor y llaU. ^' Y tri byn un ydynt." Crëadigaeth heb ddyn^ 
llyfr heb un darUenydd iddo fuasai ; telyn heb un bys i chwareu ami» A 
fajjasai dyn heb natur o*i gwmpas lawn mor ddiífygíol. OaUuèedd heb 
waith iddynt fuasai hyny ; Uygad heb ddim i edrych amo ; lkw heb ddim i 
ymaflyd ynddo. Ond wedi cael dyn a natur at eu gilydd^ y mae cymhwys* 
der, cydgordiad, a gogoniant ynddynt. Yr un fatii am y Bìbl hefyd; 
Heb ddyn^ ni íuasai y dadguddiad gogoneddus hwn o feddwl ac ewyUys 
y Duw Mawr yn cyrhaedd ei amcan : Uythyr heb neb i'w agori i fòd â'i sêl 
lieb ei dori by th^ fuasai ; ewyUys fawr, yn eynnwys etifeddiaeth anUygr'- 
edig> ond heb un etifedd i'w derbyn. Ac ni wnaethai dyn a'r Bibl y tro heb 
natur ychwaith : nis gallasent ddeall eu gilydd. Natar y w unig iaith dyo. 
Nis gall ddeall dim am feddwl ond trwy natur; nis gaU ddeall dim am y 
byd yẁtyào\ ond trwy y byd naturioL Trwy yr alianol a'r gwelèdig yr 
ydym wedi dysgu amgyfired a siarad am bethau mewnol ae anweled^^ 
Felly yr ydym yn galw teimlad yn galon, a meddwl yn ben. " Cyhyd ei 
ben yw y dyn." Nid ei benglog a feddylir^ ond rhywbeth anweledig sydd 
o'i fewn. Gelwir un dyn yn Uew, un araU yn walch, un arall yn gadnan^ 
ac un araU yn oen^ ac y mae gan bob un ei ddrychfeddwl gwahanol a pbri* 
odol. Y mae natiur wedi ei rhoddi i ddyn i chwiUo allan am gy&tebiaeth 
rhwng yr allanol a'r tufewnol — ^rhwug y gweledig a'r anweLedig»^ a throi hidt 
natur yn arwyddluniau o ddrychfeddyliauy neu gysyUtu rhy w ddtychfeddwl 
â phob gwrthddrych gweledig. Ac wedi i natur ddysgu iaiih i ddjn^ nea 
yn hytrach wedi i ddyn droi natur yn iaith» daeth y Bibl â dadguddiád 
gogoneddus iddo yn yr iaith hono. Felly y mae dyn^ natur^ a'r Bibl» ya 
anwahanol gysylltiedig ft'u gilydd. 

Llefaru wrth ddyn drwy natur y mae y Bibl ; natur y w ei iàith. Nid 
oes genym yr un drychfeddwl am Dduw ond a drosg^ydd^d i ni trwy 
natur fel iaith neu arwyddlun. Wrth ei ddya|(a am ei fawiedd» djrmd ei 



804 NATDR a'b BIBL. 

fi>d ''yn uwch na'r nefoedd» yn hẁy na'r ddaear^ ac yn Uetacb na'r môr ;" 
fod y " corwynt yn gerbyd iddo, a'r cymylau yn Uwcb ei draed." Dysg 
ei barbid wrtb eî gymbaru â natur, — ^^'Edrycbwcb ar y nefoedd ucbod, ac 
ar y ddaear isod ; hwynt-bwy a ddarfyddant, a tbi a barbëi." I ddangos ei 
ddaioni, geilw ef yn " baul a tbarian." Dywed am lesu Grist fel ''Gw'ialen 

gyff Jesse," — ^''Llew o Iwytb Judab/' — "Oen Duw, diniwed a difrycb- 
eulyd." Desgrifir teymas nefoedd, trwy "yr baawr yn myned allan i 
hau," — ^yr '* bedyn mwstard," a'r " gwenitb a'r efrau yn eu mysg." Y mae 
y dyn duwiol fel '' pren wedi ei blanu ar làn afonydd dyfroedd, yr bwn a 
ddwg ei ffrwytb yn ei bryd, a'i ddalen ni wywa," Yn y lôfed bennod o 

1 Coríntbiaid dacw boll natur, o'rbaul a'r lleuad, a*r sèr, byd aty "gronyn 
gwenitb, neu ryw rawn arall," yn cael eu defnyddio yn iaitb i egluro gwir- 
ionedd pwysig yr adgyfodiad. Felly canfydawn yn eglur mai trwy ofier- 
yuoliaétb natur fel iaitb y mae y Bibl yn trosglwyddo eì genadwrì, ac yn 
cyflawni ei weinidogaetb, tuag at ddyn. 

Y mae llawer yn barod i dybied fod rbyw wrtbdarawiad rbwng natur a'r 
Bibl, ac yn dueddol i ddiraddio y naill er mwyn dyrcbafu y llall. Ond y 
mae byny yn berffaitb groes i wirioneddau ac esiamplau ysgrytb^rrol. Y 
úiae y Bibl yn talu gwarogaetb fawr i natur. Y mae ynddo gyfeiríadau 
parbäus ati, a dyfyniadau lliosog o boni. Yn y Bibl y cawn banes ei 
cbrëadigaeth, a'i pberffeitbiad graddol. Gyrai yr Arglwýdd Abrabam i 
rífo sèr V nefoedd, tywod y mor, a gwlitb y bore, i ddangos lliosogrwydd 
ei bad iddo. I lyír mawr natur yr arweiniodd yr Arglwydd Job i gael ei 
arboli; a bwnw oedd yr arboliad caletaf y bu un dysgybl dano gan 
atbraw eríoed. O natur y bentbyciodd y Salmydd gymbaríaetbau pryd- 
fertb ei Salmau melus. Ac ni bu neb erioed a dalodd fwy o sylw, nac a 
wnaetb fwy o ddefnydd o natur, nag lesu Grist ei buu, yr bwn y crëwyd 
pób petb trwyddo ac erddo. 

Y mae natur wedi ei bwriadu i ddadguddio Duw i ddyn, yn ei fawredd, 
ei ddoetbineb, a'i ddaioni, ac er mwyn dysgu yr enaid i'w fawrbâu a'i 
addoli. Dyma ei dyben ucbaf. Ond y mae natur befyd yn gronfa fawr 
o elfenau ac egwyddoríon gwybodaetb i ddyn, iddo i'w cbwilio allan a'u 
deall, er mwyn dysgyblu ei enaid, addurno ei bunan â gwybodaetb, a tbroi 
y cyfan i wasanaetbu ei gyfieusderau a'i gysuron ei bun. £r cymaint yw 
galluoedd dyn, er cymaint y w ei ymroddiad a'i ddyfalbarbâd, ac er fod ei 
feddwl galluog i gynnyddu mewn nertb a tbreiddgarwcb am dragywyddol- 
deb, eto ni wèl bytb o'r diwmod pan fydd wedi deall a meistroli cynnwys 
y ddwy gyfrol anbysbyddadwy byn. Y mae wedi gwneyd Ilawer eisoes, 
mae yn wir : y mae wedi rboddi camrau gorcbestol ; wedi cloddio allan drys- 
orau gwertbfawr ; wedi ennill gwybodaeth lawer ; ac wedi cael buddugoliaeth 
ar ol buddugoliaetb. Y mae gyda*i Ddaeareg wedi myned i mewn i fòl y 
ddaear, wedi agor ei cboluddion, a mynu allan ddirgel gyfrinach ei 
chreigîau a'i mhŵnau. Y mae wedi rhoddi cwestiynau caled iddi am elfen- 
au, adeg, a duU ffurfiad ei cbyfansoddiad. Ac nid, fel y bydd ambell un, 
gofyn cwestiwn, a tbroi ymaitb ateb neu beidio, ond y mae wedi ei gorfodi 
i ateb ll'íaws o'i holiadau— y mae yn gwneyd iddi ateb. Y mae wedi ei 
mesnr a'i pbwyso ; wedi olrhain cyfansoddiad ei llysiau, ei cboedydd, a'i 
miloedd anifeiliaid. Y mae wedi dadguddio Uawer o ddirgelion, ac wedi 
dyfeisio pethau mawrion. Ond nid yw ei efrydiaetb eto ond ar ei cbych- 
wynÌAd ; nid yw ei wybodaeth am natur a'r Bibl ond y peth nesaf i ddim. 



NATUR A & BIBL. 209 

Nid y w wedi myBed dros yr e^yddor — yr A B C eto. Nid yw wedi rlioddi 
ond UD cani byr ar gyfandir na welodd yr un llygad erioed ei derfynau. 

Os bydd tipyn o feddwl gan ddyn^ y mae tuedd gref yn ngolygfëydd 
amrywiol a bytbgyfnewidiol natur i*w dynu allan : nefoedd a daear^ 
dydd a nos^ bwyr a bore^ gwlaw a bindda^ rbew ac eira, tir a môr; gwabanoi 
dymmorau y flwyddyn — y gwanwyn adfywiol^ yr baf prýdfertb, yr bydref 
cyfoethog^ a'r gauaf ystormus : cyfansoddiad ac agwedd y ddaear befyd, 
y creigiau clyd^ y mynyddoedd ucbel, y dyfirynoedd breision ; y llynoedd, 
yr afonydd, a'r nentydd; anifeiliaid ac ymlusgiaid y ddaear^ ac adar am^ 
ry wiol y nefoedd ; y gwynt a'r cymylau, y méllt a'r taranau, tẃrw a tberfysg 
diddarfod y ddaear, a dystawrwydd dylanwadol y nefoedd. Y mae yn 
anbawdd i ddyn, wedi ei osod i lawr yn ngbanol y fatb olygf ëydd cyfiröus^ 
a'r fatb gyfnewidiadau dyeitbr, beidio sylwi — peidio meddwl — a pbeidio 
boli mil a myrdd o g^estíynau, am y pabam, a'r pa fodd. Ac y mae 
clywed y dyn, fel clywed y plentyn, yn decbren boli cwestiynau yn arwydd 
er daioni; y mae yn profi fod ei feddwl yn decbreu ymddefiro ac ysgogi» 
o dan ei ddysgyblaetb. 

Y mae cynefíndra dyn á golygf ëydd natur, fel ft gwirioneddan y BiU, yn 
Ueibáu eu dylanwad amo. Pe rhoddid dyn i lawr ar wyneb y ddaear yma 
yn ei gyflawn faintioli, a'i synwyrau a'i reswm wedi cyrbaeddaddfedrwydd» 
diâmmheu y byddai yn anbawdd cael gan hwnw wneyd dim byth ond syllu, 
a synu- uwchben rhyfeddodau diddiwedd gweitbredoedd dwylaw Duw. 
Byddai y grëadigaetb yn llawn gwyrtbian didor o'i gwmpas ddydd a nos, 
a'i enaid dan gynbyrfiadau arswydas yn eu canol. Ond y mae ìoá dyn yn 
cael ei godi er yn faban yn ughanol y rbyfeddodau yma, a hwythau yn cael 
eu dadgoddio iddo mor raddol, yn gwneyd gwahaniaeth dirfawr, ac yn peri 
i lawer dyn dreulio oes faith yn ngolwg y rbyfeddodäu mwyaf beb erìoed 
en gweJed. Yr ydym yn cofio yn dda ein teimladau pan welsom yr Wyddfa 
y waith gyntaf. Ýr oeddem yn teimlo tuag ati yn debyg fel y teimlem 
pan yn edrycb ar ein Brenìnes dyner^ Yictoría. Gallasem edrych ami trwy 
y dydd beb fiiuo. Ac ni chymerasem lawer am droi ymaitb heb ddríngo 
i'w pben, er iddo gostío chwythu a cbwysu llawer i ni. Wedi dycbwelyd 
adref, yr oeddem mor falcb, ac yn ymfirostio yn ngblyw ein cyfeillion, i ni 
fod ar ben yr Wyddfa. '* Pw, pw," meddai cyíaill, " cefais i fy magu ar ei 
tbroedy ond ni fum i erîoed mor ddwl a myned i'w pben." Y mae rhan 
gyntaf y frawddeg yn ddigon o esboniad ar y rhan olaf. Yr oedd ef yn 
byw yn rby agos i'r mynydd mawreddog a brawychus i allu ei weled, na 
tbeimlo dyddordeb ynddo. 

Os cyduui, ddarllenydd, ni a grwydrwn yebydig ymysg golygfëydd natur, 
beb nodi un llwybr i fyned ar hyd-ddo, ft'n ìlygaid yn agored, a'n meddyl- 
iau a'n calonau mor effro a^ y gallwn eu cael, i edrycb a ennillwn ni werth 
y drafiTerth. Golygfa ryfedd a cbyffiröus ianrn yw dydd a nos^ tywyllwch 
a goleuni yn ymlid eu gilydd o amgylcb y ddaear, fel plant yn rbedeg 
ar ol eu gilydd o amgylch y tŷ, a'r naill yn methu yn Iftn a dd 
y Uall. Bn y byd yn hir cyn deall yr acbos o byn. Yr ben dybiaeth 
a goleddwyd gan y byd am fwy na phum' mil o fiynyddoedd oedd fod y 
ddaear yn sefydlog, ac yn ganolbwynt crëadigaetb, a'r haul a'r lleuad a'r 
ser yn troi o'i hamgylcb. Yr oedd y naill sery ddwr ar ol y llall yn cymer- 
yd hwn fel gwiríonedd caniatäol^ ac yn decbreu eu bymcbwiliadau ar y sail 
hon ; a bn hyn yn rbwystr pwysig i Iwyddiant gvi7dd<nüaeth. Yn wir. 



206 NATUR A'r BIBL. 

nid peth hawdd oedd cael allan y diychfeddwl cyntaf am ansefydlogrwydd 
y daaear. Ond ar y 19eg o lonawr, 147% dacw faban wedi ei eni yn 
Prwssia. BieDÌÿ gofelwch am dano^ y mae gan hwna orchwyl pwysig i'w 
gyâawni. Pwy fuasai yn meddwl^ wrth weled y plentyn hwnw yn rhoi ei 
droed wèn fechan ar y ddaear y waith gyntaf, íel i deimlo a oedd hi yn 
symud neu beidio» mai efe fuasaPyn cyhoeddi i'r byd ryw ddìwmod y 
gwkiqnedd pwysig mai planed yw y ddaear yn troi o gylch yr hauL 
Dttfeth y baban yma yn raddol yn blentyn, a'r plentyn yn llanc; ac wele ef 
yn troi ei feddwl at destun hoff gan ei galon — seryddiaeth; yn ceisio 
cyaoni yr hyn a ddarllenai yn y llyfrau^ a'r hyn a welai yn y fiurfafen nwch 
ei ben. Methai yn lân a gweled y cysondeb. Treuliodd ddeng mlynedd 
ar hngain uwchben un broblem. O'r diwedd, wrth ddyfalu, a phrofi^ a 
dyrysuy cododd petrusder yn ei foddwl am sefydlogrwydd y ddaear. Yr 
oedd y petrusder hwn yn ddigon o dâl am ei hoU lafur caled. Buasai wedi 
byw i bwrpas pe na wnaethai ddim ond dyfod i'r byd i ammheu y pwnc, a 
chyhoeddi ei ammheuaeth. Yr oedd anhawsderau lawer ar y fibrdd^ a llon- 
aid byd o ragfam yn ei erbyn. Gwyddai o'r goren y buasai torì ar draws 
hen gredöau yr hen seryddwyr oedd y gwledydd yn hanner addoli, yn esgor 
ar brofedigaeüiauy yn gystal ag ar chwyldröadau. Ond, er hyn oìì, ymwrol- 
,odd, teimlodd ei wadnau ei hun dano, ymwrthododd â'r hen gyfundrefh» a 
dechreuodd adeiladu cyfundrefn newydd o hono ei hun. Gosododd yr 
haul yn Ue y ddaear, yn ganolbwynt iddi, a dechreuodd sylln o'i gwmpas 
oddiar gefn hwnw i weled sut yr edrychai pethau. Ac oh ! olygfa fen- 
digedig ! Dyna yr hoU ddyryswch wedi ciHo, a threfn a phrydferthwch wedi 
eu hadfem-^ì'e> crëadìgaeth newydd hollol yn ei gylchynu. Dacw yr hoU 
fydoedd yn cylchdröi oddiarao yn rheolaidd, ac yn yr nn cyfeirìad, a'r 
ddaear, hithau« wedi coUi ei sefydlogrwydd, ac yn cychwyn ei " thro dider- 
fyn yn y nen/' gyda'i chwaer blanedau, gan roddi perfieithrwydd i'r gyfun- 
drefn. Y gẁr hwn oedd yr anfarwol Nicholas Coperaicus. 

Gwyddosty ddarUenydd^ mai peUen gron yw y ddaear. Y mae yn ormod 
gorchwyl perswadio Uawer i gredu hyny, oblegid rhesymau (?) na íeiddiai 
ueb eu gaîw ar yr enw bwnw ond eu huuain. Nid oes raid i ti ymorphwys 
ar dystiolaeth neb ar bwnc fel hwn^ waith gelli brofi y peth i ti dy hunan 
mewn tair fibrdd. Saf ar ymyl y môr i weled Uong yn myned aUan» a'r 
peth cyntaf y coUi dy olwg arni rhyngot a'r terfyngylch draw, fydd corffy 
Uong^ a'r peth olaf fydd pen yr hwylbren. Yr un fath a dyn^ ar el 
cyrhaedd copa y mynydd, ac yn troi i fyned i lawr i'r ochr arall^ ei draed 
sydd yn myned o'r golwg gyntaf, a'i ben yn ddiweddaf. Ffordd araU yw» 
wrth sylwi ar ddifiyg ar y Ueuad. Cysgod y ddaear yn disgyn ar y Ueiradj 
pan mae y ddaear yn myned rhwng yr haul a'r Ueuad, y w y diffyg. Gwyddost 
fod y cysgod bob amser yn grwn ; feUy os yw y cysgod o fiurf grwn^ y 
mae y corfi* sydd yn perì y cysgod yn rhwym o fod yn grwn. Y drydedd 
fibrdd i ti i brofi hyn yw, cychwyn ar daith, a dy wyneb tua'r gorUewin, 
dywed, a theithia am bum' mil ar hugain o fiUdiroedd^ heb droi ar y 
ddehau nac ar yr aswy, a byddi wedi cyrhaedd yn ol i'r fan y cychwynaiat 
Ac os nad wyt yn ein credu^ gwna y prawf. Y mae dau gylchdro y ddaear 
yn beth hoUol naturíol. Yr un ar ei hechel ei hun, sydd yn gwneyd dydd 
a nos, a'r cylch mawr o gwmpas yr haul, sydd yn gwneyd y tymmorau* I 
gael golwg ar y ddau gylch yma> safed dau ddyn ryw ddeg Uath ar hugai& 
oddiwrth eu i^ydd, a thafled on bèl neu afal i'r UaU. Wrth fyned trwy 



NATUR A*R BIBL. 207 

yr awyr o im i'r Uall, ar hyd Uineü gylchog, yr oedd yn troi ar ei hechel ei 
hun. £r na wnaeth y hêl ond darn hycban o'r cylch mawr, gwnaeth 
ddwsinau o'r cylchdro bychan ar ei hechel. Yr un fath yn union yw 
dull y ddaear yma o deithio, ond fod ei chyflymdra yn cyfateb i'w mhaint. 

Y mae yn ein chwymellu ni trwy yr awyr, wrth droi ar ei hechel, tua 
chwe' chant o filldiroedd yn yr awr. Pe buasem yn byw ar ei chanol, yn 
lle rhwng y canol a'r pegwn, fel yr ydym, buasem yn myned yn ol mil o 
filldiroedd yr awr. Ond y mae yn myned yn gyflymach o beth annhraethol 
yn y cylch y lûae yii gwmpasu yn flynyddol o amgylch p haul. Y mae 
yn ein dwyn yn hwn dros dri ugain ac wyth o filoedd o fiUdiroedd (68,000) 
bob awr — dros un cant ar ddeg o filldiroedd bob mynyd. Gwarchod ni ! 
y mae yn myned fel ewig wedi tarfu ! 

Y fath gyfires o olygfëydd, o gyfnewidiadau^ ac o amrywiaeth, y mae y 
ddaear yn eìn cludo trwyddynt yn ei chylchdro dyddiol 1 y bore a'i bryd- 
ferthwch ; y canolddydd a'i oleuni ; yr hwyr a'i gysgodaü ; ac wedi hyny, 
^' gwnai dywyllwch^a nos fydd ; ynddi yr ymlusga pob bwystfil coed ; y 
cenawon llewod a ruant am ysglyfaeth, ac a geisiant eu bwyd gan Dduw. 
Pan godo haul, ymgasglant, a gorweddant yn eu Uochesau; a dyn" dra- 
cheÍB, "a ä allan i'w waith, ac i'w orchwyl hyd yr hwyr."J^Dyma Banorama 
wedi ei osod i fyny gan Dduw. 

Byddai gwibdaith ar gefn y ddaear, yn ei chylchdro blynyddol o gwmpas 
yr haul^ â'n llygaid a'n clustiau yn agored i edrych ar natur yn troi daif ei 
llyfr mawr, ac yn arddangos gweithredoedd a meddyliau ei Chrëawdwr 
gogoneddus, yn ei gwahanol dymmorau, yn bleser annhraethol i berchen 
meddwl a fedr deìmlo. Y mae ynanhawdd meddwl am ddim a allai weini 
mwy o foddbâd i deimlad dyn, na dim allai awgrymu cymaìnt o ddrych- 
feddyliau ac addysgiadau iddo. Edrychwch ar y gwanwyn cyfiawn o fyw- 
yá, sydd yn crëu ac yn adnewyddu wyneb y ddaear : yr ädeg pan mae 
" cusanau serchog yr haul, ao anadliadau cynhes y deheuwyntj yn deflro y 
ddaear o'i chwsg gauafaidd." Y fath allu Dwyfol sydd yn gweithio ! Y 
fath nerth sydd yn ymwthio i'r golwg trwy hob brigyn, Uysieuyn, a dalen ! 

Y fath adgyfodiad cyffredinol a gogoneddus sydd yn cymeryd Ue ! Y 
mae y ddaear yn tynu ei dillad bedd oddiam dani, ac yn troi allan yn 
ngwisgoedd ei gogoniant. Y mae graddoldeb y cyfhewidiad yn ei wneyd 
yn llai efireithiol, ond nid yn llai rhyfeddol. Pe buasai natur yn neidio mewn 
moment o ganol rhew ac eira y gauaf, i ganol gwyrddlesni a blodau gwan- 
wyn, yn debyg fel y daeth íesu Grist allan o*í íeáá, buasai yn taro yr 
holl fyd ä syndod. Buasai pawb yn edrych amo fel gwyrth fawr, neu 
fel crëadigaeth newydd. Ond a yw ef yn llai o grëadigaeth oblegid 
mai yn raddol y mae yn cymeryd lle ? A oedd gweledigaeth £zeciel 
yn llai o wyrth, oSlegid mai yn raddol y daeth yr esgyrn sychion yn 
ddynion byw ? Y mae cymaint o Dduw yn y graddol a'r dystaw 
ag sydd yn y sydyn a'r cynbyrfus, Nid yu y daran, ond yn y Uef 
ddystaw, fain, yr oedd Duw gynt. Ac y mae y bywyd sydd yn ym- 
weithio trwy bob peth mor ddystaw yn y gwanwyn, yn llawn o Dduw, ac yn 
gyflawn o ddylanwad a phrydferthwch, i'r edrychydd. Fel y dy wed Ebeny— 

" Mae ael anian yn ymloni—mae'n hrain 
Mewn brys am ddeori, 
Mae ein hadar yn mwyn nodi 
MiwBÌg y nef yn ein mysg ni. 



203 NATUR a'R BIBL. 

*<Eae ein gwanwyn yn mtn geni— y myrdd 
Hyrddiwn math o dlysni ; 
Hor wyrdd lAn, mor hardd eleni 
Hae tir a môr i'm trem L 

''Hain laswellt mỳn ail oesi— ^man lle bu 
Hewn lliw baloh yn codi ; 
Hae allan drefn meiUion dirl| 
Hae ail olwg am y lilL" 

'< Y mae ymweliad croesawgar y Ilysiau a'r blodau/' meddai John Foster, 
mewD llythyr at gyfaill yn y gwanwyn, " Hygaid y dydd, 'sanau'r brain, ac 
esgîdiau'r gwcw, &c., wedi dyfod i lawr ì*r ddaear, ac wedi ei gwneyd oll yn 
fyd newydd, yn ystod y mis dìweddaf. Agorwyd hoU ogoniant yr olygfa 
o'm blaen heddyw mewn taith trwy y meusydd, yn yr hon yr ymdrechais 
ddal ei holl ddelweddau swynol, a'u sicrhâu yn fy meddwl i fod yn baradwys 
barhàus i fyned iddi, ar ol colli y galìu, fe allaì, i dderbyn ychwaneg o'i 
deiweddau trwy fy Ilygaìd. Yr wyf yn methu peidio synu at y gallu a fedr, 
trwy foddion nad all neb ddeall, mewn ychydig wythnosau, neu ddiwmodau, 
dywallt y fath ddiluw o swynion dros y grëadigaeth. Dylem, hyd y gallem, 
wrteithio yr arferíad o gymeryd ein harwain gan holl destunau ein myfyr- 
dod at yr Achos Mawr Cyntaf." 

Tymmor yr hadau — adeg hau — ^yw y Gwanwyn, i gael medi mewn amser 
dyfodol. Ac oddiwrth hyn y mae y Bibl yn cymhwyso gwers fawr 
natur at ỳ dyn, — " Pa beth bynag a hauo dyn, hyny hefyd a fèd efe." 
Golygfa ddyddorol fyddai gallu gweled y miliynau hadau sydd yn Ilechu 
dan y bríddell y tymmor hwn ; gweled y deddíau sydd yn eu Ilywodraethu; 
y gallu sydd ar waith vn ddystaw a dirgel ynddynt, a'r dynghed sydd yn en 
haros mewn amser dyfodol. Yr hedyn bycban caled ydych yn ddal rhwng 
eich bys a'ch bawd, bydd hwna ryw ddiwmod â'i wreiddiau cedym yn 
ymaflyd yn y graig, a'i gangenau Ilydain yn chwareu yn y gwynt. Y 
mae presehnol pobpeth yn rhyw gyfangorff o egwyddorion ei ddyfodol. 
Nid yr hedyn yn unig, oud dyn hefyd, pob diwrnod, a.phob dygwyddiad. 
Wrth edrych ar hedyn bychan y pren trwy chwyddwydr nerthol, áywedir 
y gellir gweled boll fiurf y pren ynddo, yn wreiddyn, yn gyfif, ac yn 
gangenau. Felly y mae yr hedyn yn cario ei hanes ddyfodol yuddo ei 
hun, ond cael llygad digon craff i'w ddarllen. Felly yr enaid, y mae pob 
meddwl a syniad o'i fewn yn gyflawn o egwyddorion y dyíodol ; byddant 
yn cario ymlaen, yn dadblygu, ac yn tyíu fel cedrwydd yn fiurfiad cymer- 
iad tragywyddol y dyn. Pe byddai yn bosibl cael chwyddwydr méddyliol 
i edrych drwyddo ar weithrediadau meddwl, i weled yr elfenau a'r egwydd- 
oríon sydd ar wsdth yno, i ysbì'o ar y gallu lly wodraethol ynddo, byddai yn 
bosibl darllen hanes hwnw yn mhen miloedd o flynyddoedd i ddyfod, oddi- 
eitbr i ddylanwad goruwchnaturiol ymyryd i efféithio cyfnewidiad, a throi 
cwrs pethau o'i fewn. Y mae gwanwyn i'r flwyddyn yr hyn yw bore oes 
i ddyn. Adeg derbyn i mewn ydy w ; ac mewn amser dyfodol bydd yn 
gweithio allan yr hyn a dderbyniodd i mewn y tymmor hwn. " Y bore 
hana dy had." Cofia, ddarllenydd ieuanc, fod dy galon yn derbyn i mewn 
iddi yn awr bob dydd, ymhob amgylchiad. A phaid dysgwyl i ddim dyfu 
yna ond yr hadau sydd yn cael eu hau. " Yr hwn sydd yn hau i'r cnawd, 
o'r cnawd a fèd Iygredigaeth ; a'r hwn sydd yn hau i'r Ysbryd, o'r Ysbryd 
a ftd (ymyá tragywyddol." Y peth sydd yn hedyu bach o'r golwg yn dy 



NATÜR A*R BIBL. 209 

galon heddyWf bydd, ymhen ychydig o flynyddau, wedi tyíu yn bren 
mawr yn dy gymeriad ag y bydd yu rhaid cael braich nerthol ofoadwy i*w 
ddiwreiddio. Gofaler, ynte, fod yr hadao yn dda, ac yna rhwydd hynt 
iddynt i wreiddio a thyfa. 

Y mae y ddaear, hi yw ein cerbyd yn awr, yo ein cludo trwy hoU olyg- 
f ëydd cynhyrfos y gwanwyn, ymlaen i fwynderan hyfryd yr Haf. Tymmor 
o hftwddgarwch a llawenydd yw yr haf. " Canys wele, y gauaf a aeth 
heibio, y gwlaw a basiodd ac a aeth ymaith ; gwelwyd blodau ar y ddaear ; 
daeth yr amser i'r adar ganu ; cly wyd Uais y dartur yn ein gwlad." 

Drìngwch i ben y mynydd uchel ar ddiwrnod hyfryd o haf ; sefwch yn 
syth ar ei gopa dyrchafedig, ac edrychwch o'ch amgyích, heb feddwl àìm, 
08 gellwch. Yr haul mawr oddiamoch yn tywalît diluw o oleuni ar y 
ddaear ; yr awel dyner sidanaidd yn sychu y dyferyn chwys oddiar eich 
ael, wrth fyned heibio á choflaid o berarogl blodan y dyffryn yn ei myn- 
wes; y tameidiau dyfirynoedd gleision rhwng y twmpathau a'r creigiau 
odditanochf ac afonydd bychain caredig yn ymddolenu trwyddynt i'w dyfr- 
báu; y coedydd oll, y dderwen, y sycamorwydden, y fedwen, y wernen, 
ac hyd yn nôd y ddraenen, wedi ymwìsgo yn eu dillad goreu, ac yn cystadlu 
am brydferthwch ; y cornentydd a'r mánffrydiau yn rhedeg allan o ystlysan 
y roynydd, ac yn myned dan dwrddan a chwerthin tua'r môr ; cyfarthiad 
y ci, a brefiad y fuwch, y ddafad, a'r oen, i'w clywed o bell ; miwsig mil o 
adar yn chwyddo yr awyrgylch o amgylch ; yr uchedydd Ilon yn ysmotyn 
bychan du i fyny yn mynwes y fiurfafen, yn gwlawio ei gerddoriaeth yn 
gawodydd adfywiol dros lecbweddau y mynydd ! Pa le mae ý dyn sydd 
yn berchen llygad» clust, a chalon, fedr sefyll yn y fath le, heb dderbyn 
argrafi* ar ei ysbryd» heb deimlo cyfiröad trwy ei gnawd a'i esgym, heb i 
syniadau fyrdd gael eu cenedlu yn ei galon, ì'e, heb iddo deimlo agos- 
rwydd yr Ysbryd Anfeidrol trwyddynt» a syrthio ar ei wyneb i'w addoli ? 

Aroswch : peidiwch a disgyn o'r fan yna am ychydig oriau, a chewch 
ddarlun newydd o'ch blaen. Tynir y Uen dros y llall, machlnda yr haul, ac 
wele yr olygfa yn newid. Dyma y Uoer hynaws, " hardd lygad yr wybren/' 
yn nofio yr ëangderau, a gosgordd dirífedi o ser yn ei chanlyn, byd ar ol 
byd yn gwneyd ei ymddaugosiad, ac yn pasio i fyny dros y terfyngylch, i 
ëhwareu ei ran ar esgynlawr y nefoedd, ac i ychwanegu gogoniant yr ar- 
ddangosiad. 

" Yr awyr las yn codi uwch meBur fry i'r Um, 
Tu hwnt pob mesnr eilwaith yn Uedu i bob m&a ; 
Diderfyn yw ei chwmpas, a bydoedd ëang sy 
Tn wyUt yn rhedeg troion gwast&dol yn ei bru ; 
Tn enyn yn ei cheudod mae moroedd mawr o dán, 
A l^doedd mawr anfeidrol i'w gwel'd fel perlau xókou** 

Mor debyg y canodd y Cymro a'r Sais, onidê ? — 

** Who tums his eye on nature *b midnight faoe, 
But must inquire, what hand behind the scenei 
What arm almighty put these wheeling çlobea 
In motion, and wound up the Tast machine ? 
Who rounded in hia palm these spacious orbs ? 
Who bowled them flaming through the dark profoondý 
N'umerous aa glitterìng dropa of moming dew» 
Or eparlu from populous citiea in a blaae^ 
And Mt the boflom of <Aà Nature on fire?*' 



2^10 KATÜR A^R BIBL. 

Âc wrtb gymhini golygf ëydd djrdd a nos ft'a gilydd» y mae yn anbawdd 
dy weyd pa un yw y mwyaf gogoneddus, pa un sydd yn carío yr amlygiadau 
mwyaf tarawiadol o Ddow^ a pba un sydd yn cynnwys mwyaf o foiddion 
dysgyblaetb a gwybodaetb i feddwl dyn. 

Y tymmor nesaf ein dygir ni ìddo yw yr Hydref ; adeg y firwytbau a'r 
cnydau. Ëdrycbwcb ar gangenau y coed yn plygu dan feicbiau o firwytbaü 
addfed> a'r dyfirynoedd wedi eu gorcbuddio âg ŷd ; tyrfäoedd y medelwyr 
yn bwrw eu crymanau i mewn^ ''canys addfedodd cynauaf y ddaear." 
Cyfrol esboniad ar y gwanwyn y w yr bydref. Yr had a hauwyd yn y 
gwanwyn a wreiddiodd ac a dyfodd yn yr baf> daw y fihrytb yn yr hydref 
i brofi pa fatb ydoedd. Dydd bam y flwyddyn yw y tymmor bwn— 
diwmod taledigaetb : gwobr a llawenydd i'r Uafurwr^ ond tlodi a thywyll- 
wcb Tr segurddyn. Dyma y pryd y gwirir y geiriau pwysig^ — "Pa beth 
bynag a bauo dyn, byny hefyd a fêd efe." Peidtwcb dysgwyl medi firwyth 
a digonedd, vn naturioU meddyliol, na cbrefyddol^ yn hydref eicb bywyd, 
08 nad ydycn yn llafurío ac yn bau yn ngwanwyn bywyd. Y mae addy^ 
pwysig yn nammeg ddigrífoi Aesop i'r morgrugyn a cbeiliog y gwair. Y 
mae Nìcander wedi ei rhoi yn Ilitbríg iawn ar gân; ac y mae y Cymro yn 
fwy bofi* o bob peth ar fiurf fydrydd^. Dyma bi^ — 

" By w dro fel mae 'r ^air, daeih Sioncyn y gwair, 

A gyfenwir yn geilic« y rhedyn, 
A'i wep yn bradd Iwyd, o newyn am fwyd, 

At dados dŷ clyd y Horgrugyn. 
*R oedd eira iew gwýn, ar bant ao ar fiyny 
A 'sorytian gan anwyd 'r oedd SionoTn; 
' A gaf fi ddam o heidden, i mi a'r plant rhaff anghen, 
CBwy 'n farw bron gan oemi a phoen), neu ddam o groen pytaten.' 
' Lle 'r oeddit ti 'r onaf, ar dywydd teg braf| 
Tn lle caagln digon ar hinon yr haf ?' 
' Wel, gyda 'oh oenad, ewa, ni bom i yn Begoray 
Ond oann 'n fwyn mewn rhoswair tew, nes daeth y rhew a'r eira." 

** ' Ho, feUy ! 'r neb sy ffbled & dilyn cerdd a baled, 
Yn lle hel tryaor yn yr ha^ trwy dymmor ganaf dawmded.' " 

Dawnsio yn wir ! Gorcbwyl anhawdd fydd dawnsio pan fydd yr haf wedi 
darfod, a'r cynauaf wedi myned beibio, heb un ddarbodaetb ar gyfer oemi 
a chaledi gauaf. Ddyn ieuanc ! er dim adnebydd dy dymmor. 

Y mae yr bydref yn agor golygfa drom a phruddaidd o'n blaen. Y 
mae natur yma yn rhedeg i ry w grisis, ac fel pe yn colli ei nertb ynddo. Y 
mae ei bywyd yn troi yn ol ; ei blodau yn gwywo, ei gwyrddlesni yn coUi, 
a'i dail yn cwympo. Pan fyddo Uanw by wyd yn troi yn ol yn yr hydref, 
08 na fydd gwreiddyn gan y pren neu y llysieuyn> i'r bywyd red^g yn ol 
iddoy i lechu dan ystormydd y gauaf, bydd ei oes ef ar ben.^ Y mae bywyd 
dyn ar y ddaear hefyd yn cyfarfod à üiyngbed gyfielyb. Y mae adeg derbyn 
i mewn^ a tbyfu, drosodd. Y mae ystormydd a tbymbestloedd gauaf yn 
yr ymyl. Ÿ mae eisieu rhyw wreiddyn ar ddyn befyd i'r bywyd redeg yn 
ol iddo lechu. Edrychwcb ar y dderwen gangenog, yn cael ei cbnro al 
fflangellu o flaen ystormydd y gauaf ; gallecb feddwl ei bod wedi marw ; 
nid oes na mesen na dalen na gwyrddlesni ami. Ond y mae ganddi 
fywyd wedí cilio yn ol i'r gwreiddyn ; y mae yn gweitbio yn hwnw, yn eî 
gryfbâu, ac yn gwella eì afaelion yn y graig. Pan ddaw'r gwanwyn, fe 
ddaw i fjmy gyda mwy o nerth nag erioed. Tybed mai rhy w ddrychfeddwl 



Í^ATUR A*R BIBt. )ll 

fel yma oedd gan yr apostol pan ddywedai»— ''* Mônr ydydi» a'ch by wyd 
a guddiwyd gyda Chríst yn Nuw ? " Ac y mae ei wanwyn yntaa yn dyfod» 
— '' Pan ymddangoso Críst ein bywyd ni> yna yr ymddangoswch chwithau 
gydag ef mewn gogoniant." 

Ond er mor ddifyr ac addysgiadol y w y golygfëydd^ nid t>es amser i gael 
ond oipolwg ar rai o honynt, waith mae y ddaear yn myned, a rhaìd ì 
ninnau fyned gyda hi i'r Gauaf eto. Y mae rhai yn hoffî ac yn mwynhàu 
golygf ëydd y gauaf lawn cymaint ag eiddo un tymmor o'r flwyddyn : 
edrych ar y gawod eira a'i myrdd myrddiynau o blu prydferth 
yn llenwi yr awyrgylch, yr hwn a fwrír fel gwlân ; a'r iâ, yr hwn a fwrir 
yn dameidiau, â'r hwn y palmentir wyneb y dyfroedd fel â chàreg, ac sydd 
yu addumo y graig noethlwm. Nid oes neb yn tosturío wrth y graig ond 
y gauaf. Nid yw y gwanwyn, er cymaint y mae yn ddilladu, yn rhoi yr un 
fantell am y graig. Nid yw yr haf, er Uíosoced ei flodau, yn rhoi cymaint 
â ^' llygad y dydd " ar ei hystlys noeth hi. Nid yw yr hydref ychwaith, 
er cymaint ei gyfoeth, yn crogi cymaint á chrobosyn wrth drwyn y graig. 
Ond y mae y gauaf garw yn tosturío wrth y graig ; yn crogi ei glychau 
prydferth o iâ wrth bob dant iddi ; yn ei haddumo â gemau a thlysau na 
fedr un celfyddydwr ei ddynwared ; ac y mae yn cael ymddangos yn ei 
gogoniant anghymharol pan fyddo y meusydd a'r coedydd wedi coUi eu 
prydferthwch i gyd. Y mae llawer yn gwneyd wyneb sarug a chuchiau 
cás ar y gauaf ; ond nid yw yn haeddu hyn oddiar eu llaw. Yr ydym 
gymaint yn nyled y gauaf ag un tymmor. Heblaw y golygfëydd y mae 
yn eu dangos i nì, a'r egwyddoríon sydd yn cael eu hamlygu trwy ddylanwad 
ei oerai ar wahanol gyrff, ei ystormydd ef sy'n puro yr awyr, ei rew a'i 
eira ef sydd yn tymheru y ddaear i dderbyn yr hadau iddi, a'i dymhestloedd 
ef sydd wedi hod yn symbyiu cymdeithas i drefn a chysuron cymdeithasol 
a theuluaidd. 

Wrth daflu cipolwg fel yma ar olygfëydd hynod y tymmoran, ỳn y^tod 
cylchdro blwyddyn, a dim ond rhyw gyfeirío bys fel hyn wrth basio at 
ychydig o'r amrywiaeth, y gogoniant, a'r addysgiadau a ^ynnwysant, príodol 
y w geiríau Dafydd, — " Mor Uì'osog, O Arglwydd, y w dy weithredoedd ! 
gwnaethost hwynt oll mewn doethineb ; llawn yw y ddaear o'th gyfoeth." 
A dylaì'r cwbl gyfeirío ein meddwl at Dduw : waith 

'' Hae 'r grëadigaeth fawr yn llawn 
Prydferthwch o ysbryâol ry w, 
Fel bys yo pwyntio *n gywir iawn 
At onedd yr anfeidrol Ddaw. 

" Rhy w ysbryd mawr «y 'n treîddio 'r byd, 
Mae 'r tán, a'r dẃr, a'r gwynt yn fy w ; 
Tn gwneuthuT aroh eu Duw o hyd, 
Yn Beinio 'i íawl — ond dyn nis olyw. 

**'Mae gweni ar bob blodyn blydd, 
Ao addysg ar bob deilen werdd, 
T ddaear a'r wybrenau sydd 
Tn dyrchu 'r un dragwyddol gerdd," 

Y mae yn wir, nad oes dim rhaid i ni wrth faes mor ëang er mwjTi cael 
digon o dasg i'r meddwl. Y mae un o wrthddrychau natur, bydded ef 
grëadnr byw, y llysieuyn bvchan, neu dalp o'r graig farw, yn ddigón o 
destun oes o ymchwiliad i ddyn, a bod heb ei ddeall yn y diwedd. Nîd 



312 NATÜR a'b BIBL. 

yw y wybodaeth berffeithîaf a feddwn am wrthddrychau mwyaf cynnefiii 
natur, oud anmherffaith iawn. Cydiwch yn y blodeuyn bach mwyaf cyfar- 
wydd, a gofynwch ychydig o'r cwestiynau mwyaf syml am dano i'r llys- 
ieuydd goreu yn y byd, — Beth oedd deddfau cyntof bodolaeth hwn f 
Paham y cymerodd y fibrf yma fwy na rhyw fiurf arall ? Pa fodd y trôdd 
y gwlybwr meitbrìnol a godai i fyny trwy y goes fain yma^ yn wŷn mewn un 
man, yn goch méwn man arall^ ac yn wyrdd mewn man arall^ a'r cwbl ar 
un ddalen fechan Uai ei maint na chwe' cheiniog ? Pwy fedr ateb y cwest- 
iynau ? Ediychwch ar y peth distadlaf y gellwch daro wrtho. Dyna y 
ddalen giin a syrthìodd ar ymyl eich het, wrth basio dan y pren — deliwch 
hi yn eich llaw. Y mae hanes bywyd dyddorol gan hona pe cai rywun 
digon medrus i'w adrodd. Pa sawl gwaith y bu y dymhestl yn ei chwipio 
yn llymdost ? Sawl gwaith yr anafwyd hi gan y Uwydrew — y diodwyd hi 
gan y cawodydd— ac y llonwyd hi gan belydrau serchog yr haul. Oes^ y 
mae dyfnderoedd o ryfeddodau yn ei chy&nsoddiad, a chyfrol o wersi yn 
ei hanèa. 

*<Unwaith ehwarddodd mewn gwyrddlespi, 
Gwawr y nef orphwysodd ami» 
Gyda myrddiwn o'i ohyfeillion 
Dawnâoiäd yn yr hwyr awelon. 

** Nìá all haul er ymbelydm, 
Ka Uawn Uoer er ei harìanu, 
Ac nÌB gall yr awel dyner 
Alw 'n ol ei hen ireidd-der. 

<<BIagaro yohydig oedd ei ehytnn, 
Rhoi un wôn ar wyneb anian ; 
Llef o'r nef yn Hydref waedda, 
' Darf u 'th waith '— a hlthau drenga." 

lë, a phan y mae hi yn trengu ac yn cwympo^ y mae byd cyfan o grë- 
aduriaid bydiain anweledig^ sydd yn byw arni, yn cwympo ac yn trengu 
gyda fai. 

Y mae dau anfeidroldeb yn agor o flaen dyn wrth chwiHo natnr — an- 
feidroldeb o fychandra, neu agosrwydd, ac anfeidroldeb o bellder. Y mae 
yn ceisio chwilio allan wirioneddau y naill trwy y chwyddwydr (mtcro- 
scope), a'r Ilall trwy yr yspienddrych {telescope), ac y mae yn meUiu taro 
wrth derfynau yn y naill gyfeiriad na'r Ilall. Wrth droi y chwyddwydr at 
y ddalen werddlas^ gwelir fod hono yn un chwareufa o fywyd drosti — crë- 
aduriaid o bob math, y rhai ydynt yn by w ac yn preswylio ami. Y ddalen 
. y w eu byd hwy^ a gwelir hwy yn myned yn llai, lai^ nes y deallir fod yr 
ofieryn yn rhy wan i'w dangos oU. Wrth droi yr un ofieryn eilwaith at 
ddyferyn o ddwfr, ceir ei fod mor fyw á thwmpath o forgrng, yn Ilawn crë- 
aduriaid, fychain a mawríony a phob crëadur ft holl ranau ei gorfi* yn ber- 
fiaith a chyflawn, ac yn cael ei lywodraethu gan ddeddfan penodol^ yr nn 
&th ft'r ceSýl neu yr elepbant^ neu grëadur sydd fwy. Ac y mae ^n hawdd 
deall fod yr ofieryn yn rhy wan i ddadguddio ond ychydig o'r rhyfeddodau 
cynnwysedig yn y dyferyn dwfr. Fel hyn, y mae anfeidroldeb yn ymyl 
dyn nas gall byth, gyda holl ddyfeisiau ei feddwl galluog, gael allan ei holl 
ddirgeledigaethau. 

Ar y Uaw arall» y mae ëangder diderfyn crëadigaeth Duw yn ymagor o'i 
gwmpas, yr hwn> po bellaf y treiddia iddo, pellaf oll y mae ei derfynau yn 



NATÜR a'r BtBL. 213 

cilio. Médr ganfod péllder o filiynau o filldiroedd â'i Ijrgad noeth ; a thrwy 
gymhorth ei yspienddrych gall fwyhâu y pellder hwnw yn aruthrol, ac nîd 
oes argoel am derfyn wed'yn. I gael rhyw ddrychfeddwl am ëangder an- 
feidrol y grëadigaeth, cjrmerwn y darllenydd am wibdaith frysiog ar draws 
y gyfundrefn heulog. Gadawer fod yr holl blanedau yn sefylî ar eu cylch- 
oedd mewn llinell union, fel hyn, — 

Q OOOO O O O O 

Haul. Mer. Gwen.YDdaear. Maw. laa. Sadwm. üraaua. Neptiine< 

a'n bod ninnau yn cychwyn ein taith o'r haul^ ac yn teithio gyda'r cyâym- 
dra melltenol o fil o filldiroedd y fynyd, heb orphwys moment na dydd 
na nos. Cymerai i ni bum diwrnod ar hugain ì fyned o'r haul i Mercher, 
yr hon y w yr agosaf at yr haul, a'r leiaf o'r hen blanedau, ag sydd yn cyf- 
lawni ei chylchdro o gwmpas yr haul mewn tua 88 o ddiwmodau. Un 
fèr y w ei blwyddyn hi. Cymerai dros ddau ddiwmod ar hugain i fyned o 
Mercher i Gwener, yr hon sydd agos o'r un maintioli â'r ddaear, ac yn cyf- 
lawni ei chylch o gwmpas vr haul mewn oddeutu dau gant a phump ar 
hugain o ddiwmodau. Pedwar diwraod ar bymtheg fyddem yn myned o 
Gwener i'r Ddaear ; ac yr ydym yn ddigon cyfarwydd â'i maint a hŷd ei 
blwyddyn hi. I fyned o'r ì)aaear i Mawrth, yn ol y cyflymdra a nodwyd, 
cymerai bum* wythnos a dau ddiwmod. Hŷd blwyddyn hon yw chwe' 
chant triugain a saith o ddyddiau. I fyned o Mawrth i lau, y fwyaf o'r 
holl blanedau, treuliem tuag wyth mis a phythefnos. Y mae tryfesur lau 
yn bedwar ugain a deg o filoedd o filldiroedd. Y mae ganddi bedair o léu- 
adau> ac y mae yn cyfiawni ei chylchdro o gwmpas yr haul mewn oddeuttt 
deuddeng mlynedd. I fyned o lau i Sadwm^ yr ogoneddusaf o'r hoU' 
blanédau» cymerai i ni ddeng mis. Y maç Sadwrn yn fawr arswydus^ ond 
yn Ilai nag Iau> ac yn gwneyd ei chylch oddeutu yr haul mewn tua naw 
mlynedd ar hugain a hanner. Y nesaf o'r planedau ar ein Ilwybr yw 
Uranus. Galwyd hi unwaith yn Georgium Sidus, o barch i George y 
Trydydd. Ond wedi iddo farw^ collwyd y parch iddo^ a galwyd hi, gydá 
mwy o briodoldeb, yn Herschell» o barch i enw y gẁr enwog a'i dargan- 
fyddodd. Ond daeth yr un dynghed i'w ran yntau ag i ran Siors wedi 
iddo farw: galwyd y blaned ar enw duw dychymygol. I fyned o Sadwm 
i hon cymerai i ui tua blwyddyn a deng mis. Ac y mae un fiwydd iddi 
yn fwy na phedwar ugain a phedair o'n blynyddau ni. Y mae yn teithio 
hefyd yn arafach na'r un o'r planedau a enwyd. I fyned o Uranus i Nep- 
tune^ y bellaf o'r hoU blanedau sydd eto wedi ei darganfod, treuliem ddwy 
fiynedd, tri mis, pythefnos, a thros bum' niwrnod ! Y mae digon o faint 
yn hou i wneyd cant a phump ar hugain o fydoedd, a phob un o honynt 
gymaint â'r ddaear hon. Y mae ei chylchdro yn ddeunaw mil o filiynau o 
filldiroedd, ac y mae yn treulio cant a thrîugain a phedair o fiynyddau i'w 
gyflawni — dyna hŷd ei bl wyddyn hi. Ac os y w y trigolion sydd yn by w arni 
yn cael triugain a deg o'r cyfryw flynyddau o oes i fyw, onid ydynt yn 
hirhoedlog ? Yr ydym yn awr ar derfyn y gyfundrefn heulog, wedi gadael 
yr haul dair mil o filiynau o filldiroedd o'n hôl ; a chymerai tua phum mlyn- 
edd a deng mis, wrth y cyflymdra y buom yn teithio yn barod, i ddychwel- 
yd i'r haul. A phe dychwelem gyda chyflymdra goleuni, yr hwn sydd 
yn teithio ddeuddeng miliwn o filldiroedd bob mynyd, byddem dros bedair 
awr. Sefwch i fyny ar gefn y blaned fawr bellenig hoù, ac edrychwch yn 
ol ; y mae y planedau wedi myned o'r golwg i gyd oddieithr Uranus, ac 



214 NATUR A R BIBL. 

nid yw yr haiil yn jrnsddaagos ond fel seren &WDr« Ond wtÚi godiein pen- 
aa ac edrych o gwmpasy ^wn rìfo taa mil o sèr sefydlog yn ein gohrg o 
liyd ; a phe cymeiein yr yspienddrych i chwilip y fiurfafen, gallem weleé 
pedwar ugain miliwn o'r sèr yma, y rhai ydynt oU yn henlian mawrìoD, a 
chyfttndreûian ëang yn troi o amgylch poh nn, ac yn derhyn eu golennî^ 
eu gwres, a'u hywyd, o honynt. 

Os yw eich meddwl yn ymdeimlo â gwihdaith hellacb> y màe y fifordd yn 
agored eto. Y sereu sefydlog nesaf atom yw Sirìus. i mae fai fyth o'n 
hhien, yn ymddangos tua'r un maintioli ag oddiar y ddaear^ yn ysmician ei 
Uygad Uon, ac fel yn dy wedyd nad ydym eto ond yn hrin wedi cychwyn 
y daith ati hL Dywedasom fod yn rhaid i'r goleuni, yr hwn sydd yn 
teithio gyda'r cyflymdra anamgyflredadwy o ddeuddeng miliwn o fiUdir* 
oedd y fynyd, gael pedair awr i deithio o*r haul i Neptune ; ond rhaid i'r 
goleuni ei hun gael Uawn deng mlynedd o amser i fyned o'r haul i Siríus ! 
Ëto gaU y meddwl deithio mewn moment i heUder y treuUa goleuni ddeng 
mlynedd i'w deithio. Cymered y meddwl ei aden trwy y gwagle aruthrol, 
a^ däsgyned ar ^efìi Sirìus. Codwch eich pen^ ac edrychwch o'ch cwmpas, 
ftÇ yn y &n hy&wch mewn profedigaeth i feddwl mai ar ddrws eich hwthyn 
ar y ddaear yr ydych. Dacw y "Tẁr Sêr," a'r Seren Ogleddol> a'r " Ar- 
adr Gymreig"— y saith seren — yn ei chylchynu ; a dacw Orion, neu yr 
Heiddel Fawr, yn cadw ei flurf a'i sefyllfa fel arfer. Ymaith â chwì eto 
ar aden goleuni, ar lineU union, am ddeng mlynedd, hyd nes y deloch o 
hyd i seren sefydlog araU» yr hon sydd mor hell oddi«mh y gyntaf ag yw 
y gyntaf oddiwrth yr haul. Y mae hono i'w chael, ac i*w chanfod â Uygad 
noeth oddiar y ddaear. Rhifodd Syr WilHam Herschell> trwy gymhorth 
ei delescope mawr, hum' cant o'r rhai hyn, yn gorwedd yn lUneU union, y 
naiU hyd y tn cefn i'r Uall, a phoh nn mor hell oddiwrth y Uall ag y cy* 
merai goleuni ddeng mlynedd i'w deithio ; a chymaint o hellder rhwng yr 
haul a'r hellaf o honynt, ag y rhaid i oleuni gael pum' mil o flynyddau i'w 
deithio. Sefwch eto, ar y hellaf oU o honynt : nid gwiw symio y miUdir* 
oedd, oblegid nid oes un meddwl yn abl amgy flred y peUder ; ae eto, nid 
vdych ond ar drothwy crëadigaeth y Duw Mawr. Edrychwch ar eich de- 
haujac ar eich aswy, yn ol ac ymlaen, y mae y nefoedd yn ymgodi ac yn 
ymledu yn ddiderfyn ; planed y tu cefii i blaned, byd ar ol byd, cyfun- 
drefn ar ol cyfundrefn, yn ddiddiwedd^ a 

''Healian fyrdd fyrddiynaa 'n fflamio, 
Ao yn iywaUt gwréa a dydd 
Ar filiyDan maith o fydoedd 
Yn grogedig ynddynt sydd," 

A Uais y Duw Mawr yn y dystawrwydd brawychus yn dywedyd, ''Onid fy 
Uaw i a wnaeth hyn oU ?" lë, *' dyma ranau ei ffyrdd ef ! ac mor ychydig 
a wyddom ni am dano !" Yma y teimlwn brìodoldeb y gorchymyn, — "Cofia 
fawrhâu ei waith Ef ;" ac yma y gwelwn ychydig o ystyr y firawddeg hono, 
" Uwch na'r nefoedd ydyw, beth a wyddost ti ? " Yr ydym ni wedi gwy- 
hod digOD, beth bynag, i ddy wedyd geirìau Dafydd, " Pan edrychwyf ar dy 
nefoedd, gwaith dy fysedd, y Uoer, a'r sêr, y rhai a ordeiniaist, pa heth yw 
dyn i ti i feddwl am dano ? " 

''Beth yw 'r ddaear, dim ond Uwchyn— 
Lhd na dim yw dyn a'i frì; 
Eto, rywfodd, dyn a daear, 
Bemtia i lawr dy sylw Di." 



NATÜR a'R BIBL. 2\6 

Y mae d^n mewn dyled hen á dofn ì natar, fel ei aÜkAMr* Y mae yn 
fWy rbwymedìg iddi am ei addysg, ei wybodaeth> a'i gyfleusderan, nag y 
gall yn bawdd gredu. Y mae eî gysylltiad agos â natur> a'i gyfrînach 
gyson â hî er cycbwyniad ei fodolaetb, yn peri ei fod yn derbyn Uawer 
synîad oddiwrtbi^ a byfibrddiad ganddi, yn anymwybodol. Ar ei mynwes 
hi y magwyd ef, ac fe yfodd lawer o'i gwersi gyda llaetb ei fiim. jÂt byd 
ei tbwmpatbau bi, yn ngbymdeitbas y glaswellt a'r blodau, trwy y coedydd 
amr^rwiol, ar byd glànau y nentydd clebrog, 'a tban sibrydiad awgrymiadol 
yr awelon, y bu yn treulio ei ddyddiau plentynaidd, pryd yr oedd ei fedd^ 
ieuanc yn y cyfnod goreu i dderbyn badau gwybodaetb i mewn iddo, a'i 
galon dyner ieuanc newn tymber i dderbyn argrafi ddofn ac arosol oddi- 
wrtb bob dylanwad a ddelai i gyffyrddiad â bi 

Natur yw mam celfyddyd a gwyddoniaetb y byd. Y gorcbestion mwyaf 
y mae dynion wedi eu cyflawui yn y fibrdd bon yw darganfod deddfau 
natur, a'u troi at wasanaetb dyn. " Nid y w ^rr atbronydd," meddai Cbalmers, 
" yn crën dim, ond yn unig dwyn i'r golwg yr b^m sydd eisoes wedi ei grëu." 
Y mae cbwilio allan a deall deddfau natur, fel cbwilio allan egwyddorion 
a gwirioneddau y Bibl, yn foddion difyrwcb, addysg> a dysgyblaetb, i ddyn. 
Ysgol i'r meddwl yw natur, lle y dysgir ef trwy arwyddluniau a cbyfateb- 
iaetb. Ac fe allai nad oes un gwirionedd yn pertbyn i ddyn ei wybod, nad 
yw natur yn cynnwys eglurbâd neu eilun o bono. Y mae dyn i'w cbwilio 
allan a'u deall, a tbrwy hyny ddwyn oddiamgylcb ddysgyblaetb ei feddwl 
a'i galon. " Anrbydedd Duw yw dirgelu petb," meddai Solomon, " ond 
anrbydedd brenin [a deiliad befyd] yw cbwilio petb allan." Y mae ein 
Crëawdwr wedi cuddio gwybodaeth, fel yr aur a'r perlau, o'n golwg» er 
mwyn y fantais y mae y meddwl yn ei gael wrtb ei cbwìlio allan. Y mae 
wedi gwneyd yr un fatb âg ef ei bun, o ran byny. " H ydwyt Dduw yn 
ymguddio;" ac y mae yn ymguddio '^fel y ceisient yr Arglwydd, os gall- 
ent ymbalfalu am dano ef a'i gael." Canfyddiad yr elfenau a'r egwyddorion 
sydd ar waitb yn mbeiriannwaitb mawr natur, ennill meistrolaetb amynt> 
gallu eu cysylltu a'u dadgysylltu, — dyna yw gwyddoniaetb a cbelfyddyd y 
byd. Meddyliwcb, er enghraifft, fod Adda^ a'i fab yn sefyll ar làn un o 
afonydd Eden, a bono yn filldir neu ddwy o led ; ac wrtb edrycb drosti, 
mae y bacbgen yn gofyn, — 

** Sut le sydd yr ocbr arall i'r afon, nbad ? A oes crëaduriaid yno, a 
cboedydd ffrwytblawn, fel sydd yma ?" 

*' Wn i ddim, wir, facbgen," meddai'r tad, " ac nid oes fawr argoel y 
deuwn i wybod bytb ycbwaitb." 

•'Pam?" 

" Pam ? — pa fodd y gallwn ni groesi yr afon," atebai'r tad. 

^' O ! dyna bren mawr, nbad, sydd vn dyfod i lawr gyda'r afon, a welwch 
cbwief?" 

" Gwelaf." 

" Wel, sut mae'r dẃr yn cario y pren fel yna ar y wyneb ? pam na 
suddai i'r gwaelod ? " 

*' O î y mae yna ryw wabaniaetb yn ngbyfansoddiad y pren sydd yn 
rboi cyfrif am byny." 

" Ond oni cbariai y dwfr ddim un o bonom ni fel yna ? " 

" Na, cboelia i fawr. Ni cbarwn wneyd y prawf." 

" Dewcb i lawr at y dwfr î gael gwelèd, nbad." Myned at y dwfr, a'r 

p 2 



il6 VÁTü& a'ii bibl. 

1)aehgeii yiì pwyso â'i law ar wyneb y dwfr^ ond yn pallu a dal ei pliwysau. 
Yn treio ei droed arni wed'yn, ond suddo yr ydoedd. ^^ Aroswch i weled 
a ddeil ef y cèryg màn yma." Rhoi y cèryg ar ei gefn^ ond suddent bob 
un. ''Dewch i ni gael llusgo pren mawr i lawr yma, nhad> i gael gweled 
sut mae y dwfr ac yntau yn ymdaro." Dyfod â choeden fawr at y làn, a'i 
rhoi ar y dwfr. Yr oedd hono yn noíio, ac nid elai i*r gwaelod er pob ym- 
drechi'w suddo. "Edrychwch, nhad," gwaeddai'r Uanc meddylgar, "y 
mae y dwfr yn cario y cèryg, ond eu rhoi ar gefn y pren ! " a gosodai res 
o gèryg mân ar hyd y pren, tra yr oedd y tad yn syllu ar y dyfroedd 
gloewon ac araf. "Nhiad," ebai y Uanc ymhen tipyn, ''cydiwch yn fy 
nwylaw i, ac mi a äf fí ar fy nhraed ar y pren, i weled a ddeil y dwfr fi ar 
gem y pren." Aeth arno a'i dad yn ei gynnal gerfydd ei ddwylaw. " Pe 
buasaî y pren yn llydan a gwastad, gallaswn sefyll amo yn ddiberygl heb 
neb yn fy nghynnaí." 

''fë," ebai'r tad, "a phe buasai flEiled o'i gwmpas, ni fuasai y dwfr yn 
dyfod at dy draed." Dyna natur yn llefaru, dyn yn dysgu, a darganfydd- 
iad syml ond gwerthfawr iawn wedi ei gael. Dyna y bâd wedi ei ddysgu 
i ddyn gan natur. Ond pa fodd y croesant yr afon ? 

" Nid ydym fawr nès eto i groesi yr afon, fachgen," meddai y tad. 
'* Waith pe anturiem ar gefn hwn i afael llifeiriant yr afon, dygai ni ym- 
aith gyda hi i'r cefnfôr, ac ni welid yr aîlolwg amom." Edrychai y bachgen 
yn fud a myfyrgar. " Dyna bysgodyn mawr ! " ebai'r tad, "a weli di ef ? 
Mor hawdd ac mor brydferth y mae yn nofio ! Ac y mae ef yn myned 
yn erbyn y dwfr hefyd." 

'^ Pa fodd y mae yn gallu, nhad ? " 

'' Rhwyfo gyda'i esgyll a'i gynfibn y mae. Dacw'r hwyaid hefyd, fàu 
draw, yn nofio yn gyflym yn erbyn y dwfr wrth yr un egwyddor, ond mai 
eu traed ydyw eu rhwyfau hwy." 

"Garw na buasai esgyll, neu gynfiíon, neu draed, neu rywbeth, gan 
y bâd yma, iddo yntau gael rhwyfo ar draws yr afon," dy wedai y bach- 
gen. 

" lë, ond nid oes bywyd gan y bâd i*w chwareu pe byddent." 

Wedi myfyrio ychydig, dywedodd y tad eilwaith, — ^^'Oallem wneyd 
asgell bren bob ochr i'r bâd, yn debyg i eiddo y pysgodyn, a ninnau sefyll 
arno i'w chwareu." Dyna wers eto: ysgogiad y pysgodyn a'r hwyad 
wedi rhoddi y drychfeddwl am rwyf i ddyn. A dyma yr unig fibrdd fu 
gan y byd am filoedd o fiynyddoedd i gludo badau a llongau o un Ile i'r 
Ilall. 

Ryw ddiwraod, yn hir ar ol hyn, pau oedd y cadben yn jrmroi i geisîo 
cael Ilong i mewn i'r ponhladd, a'r awylaw yn rhwyfo yn galed yn erbyn 
y gwynt a'r llanw, ac yn methu gwneyd" fibrdd, edrychai y cadben o 
gwmpas, a gwelai haid o eleirch yn dyfod allan i'w gyfaríod, gan nofio mor 
ysgafn, a'u hesgyll wedi eu codi fel umbrella, fel y byddant hwy yn arfer, 
i ddal jrr awel; a thrwy gymhorth yr awel yr oeddent yn nofio gyda 
chyflymdra digyflfelyb. Rhoddai y cadben ochenaid, a dy wedai, " O na 
bai esgyll gan y Ilong yma hefyd, i ddal tipyn o nerth yr awel, i hwyluso 
ei hynt, ac i arbed peth ar y Ilafur." Dyma wers eto wedi ei rhoddí gan 
natur ; ac erbyn y fbrdaith nesaf, yr oedd yr hwyliau gwŷnion Uydain wrth 
y llong, a hithau fel m^aderyn mawr yn ehedeg, braidd, o ynys i ynys, ac 
ö gyfandir i gyfandir. Nid ydym yn dyweyd mai fel hyn y cafwyd aílan 



xátür a'r bibl. SIT 

y dyfeisiau a nodwyd, ond yr ydym yn sicr maì trwy sylwì ar natur yn ei 
gweitbrediadau, yn y naill neu y llall o'ì Uì'aws enghreifftiau, y cawd allan 
yr hoU ddyfeisiau yma. Natur sydd yn rhoi hoU egwyddorion gwyddon- 
iaeth a chelfyddyd yn Uaw dyn. 

Dyfais ogoneddus o eiddo dyn yw yr yspienddrych^ yr hwn sydd wedi 
bod o gymaint gwasanaetb iddo ì fayrwyddo ei ymchwiliadau> ac i ddeall 
deddfau crëadigaeth Duw. Nid oes un grëadigaeth yn yr yspienddrycb, 
dim ond darganfyddiad. Dynwarediad natur ydyw. Y mae ei egwyddor, 
gyda manylwcb^ a gogoniant annbraethol fwy^ yn y Uygad sydd yn edrych 
trwyddo. Wrth astudìo cyfansoddiad a fiurf y Uygad, a'r modd y mae 
pelydrau goleuni yn cydgyfarfod ynddo i ffuríio y gwrthddrychau sydd ol 
flaen, y cafwyd y drycbfeddwl cyntaf am y teUscope. ( Yr un hefyd yw 
egwyddor dyfais y " spectol/' yr bon sydd yn fenditn mor anmbrísiadwy i'r 
beu i ddarllen eu Biblau.) Pan y mae dyn yn rboi yr yspienddrych — y 
spectol fawr hon — ar ei Iygad, y mae ei Iygad fel Uygad angel, ae y mae yn 
gweled i bellderau anfesurol ac anamgyffiredadwy. Trowcb eich golwg un- 
waitb eto at y seren sefydlog Siríus y buom yn son am dani, yr hon sydd 
mor beU oddiwrthym ag y treuliai goleuni, gyda'r cyflymdra o ddeuddeg 
miliwn o fiUdiroedd yr awr, ddeng mlynedd i deithio hyd ati. Pe byddai i 
hono adael ei ììe, a rbedeg ymaitb ar lineil union gyda cbyflymdra y 
goleuni, ni choUem ein golwg ami am dros gan' mlynedd á'r Ilygad noeth* 
Pan fyddoch yn coUi eich golwg arni à'r llygad noeth» trowch lygad yspien- 
ddrych mawr Arglwydd Rosse ati, yr hwn y mae ei bib yn un ar bymtbeg 
a deugain o droedfeddi o hyd, a cbwech troedfedd o dryíesur. Cyfeiríwch 
hwn at Siríus yn ei flíbedigaetb, a cheidw bi yn ngolwg yr edrycbydd am 
dros dair miliwn o fl^myddau ! A'r Ilygad bycban bwn yw y fifynnoneU Ue 
mae egwyddor wreiddiol y telescope yn cartefa. 

Un o'r darganfyddiadau diweddaraf a pbwysicaf yw y trydan> yr bwn 
sydd yn y telegraph yn cludo meddyliau a negeseuon dyn o gyfandir i 
gyfandir, gyda chyflymdra y fellten ei hun> a'r hwn sydd wedi gwneyd dyn 
bron yn boUbresennoI a bollwybodol, mor beU ag y mae helyntion y blaned 
hon yn cyrbaedd. Y mae yn cael ei osod yn awr rbwng Prydain ac Am- 
eríca» a bydd y ddwy wlad bell wed'yu fel y ddau ddrws nesaf; Fel y dy- 
wedodd rhywun yn ddiweddar, — ^byddant yn gwybod prís y farchnad yú 
Liverpool yn New York, nid yn unig ar y diwmod, ac ar yr awr, ond tua 
phedair awr cyn y cymer y farcbnad le ! Ond yr oedd y gìÉdlu yma mewn 
natur erioed, ac yn gweitbio befyd, ac y mae yn sŷn iawn na buasai dyn 
wedi ei weled a'i ddeall yn gynt Byddai yn gwneyd Uawer ystranc vn 
aml î geisio tynn sylw dyn ato : y fellten lawer tro yn rhoi cemod iddo, 
a'r crëaduríaid trydanol yn ei ysgwyd nes byddai yn hanner marw; a'r dyn 

Si ciiio ymaith mewn dycbryn, yn lle desdl yr awgrym a dysgu y wers. 
yn ei bunan jrw y cynllun perfieitbiaf o electrifying machine. V botel 
sydd yn cadw yi byUf yw yr ymenydd, ac y mae digon o hono bob amser. 
Gewynau y cyfansoddiad yw y gwifirau, a dywedir fod yma ddau bár o 
ewynau, yn gwneyd i fyny y positive a'r negative. Y mae dyn yn eitbaf 
model o electric telegraph hefyd. Y mae pob teimladau trwy yr aelodau 
yn cael eu trosglwyddo ar unwaitb i*r bríf swyddfa, y galon. A phe bai y 
firaich hon yn filldir o byd, yn lle Ilathen, ni byddai y teimlad un gronyn 
hwy cyn cyrhaedd. Felly y mae electri/ying machine, ac electric tele^ 
graph, yn hen ddyfeisiau gan Dduw, mewn natur. Ond yn ddiweddar y 



aiÄ NaTÜR a r bibl. 

gwelodd, y deallodd, ac y trôdd dyn y gallu hwn at ei wasanaeth ei huD, 
Darganfyddiadau ac nid crëadigaethaa yw y cyfan. A chyda golwg ar hyn 
y gellir dywedyd> *^ Nid oes dim newydd dan haul ; poh peth a fydd a fu, 
ac nid oes dim y gellir dywedyd am dano, edrych ar hwn^ dyma heth 
newydd.** 

Ond y mae amcan arall ac uwch gan natur tuag at ddyn : nid yn unìg . 
^nnwys cronfa o elfenau iddo i'w chwilio a'u deall> ond llenwi y meddwl â 
mychfeddyliau am y Duw a'i gwnaeth, a'i arwain ato. Y mae y naturìol 
yn gysgod o*r yshrydol. "Yr un faih ag oedd yr Hen Destament yn 
oruchwyliaeth o gysgodau yn cysgodi y Newydd, ac yn darparu ar ei chyfer, 
felly y mae y hellen ddaearol yma, a'r hydoedd wybrenol o'i chwmpas, yn 
oruchwyliaeth o gysgodau yn cysgodi y byd tragy wyddol, ac yn darparu ar 
ei gyfer." Wedi i gysgodau yr hen oruchwyliaeth arwain golwg y byd at 
oruchwyliaeth ysbrydol cyfryngdod Crist, cìliodd o'r neiUdu, gan adael y dyn 
i edrych ''ar lesu yn unig." Amcan uchaf natur yw cyflawni gwasanaeth 
tebyg tuag at ddyn — arwain y meddwl at Dduw, a throi o'r neilldu, a gadael 
yr enaid a Duw gyda'u gilydd. Yr un fath ag oedd mynydd yr Alp yn 
diflanu o flaen llygaid y bardd enwog Coleridge ; — 

" fynydd brawychus a dystaw î 'r wyf wedi eyllu arnat» 
Nea wyt» er yn bresennol i'm synwyrau corfforol, 
Wedi diflanu o'm meddwl, a minnau wedi ymgolli 
Hewn gweddi, yn addoli yr anweledigyn unig." 

A thebyg maì mewn amgylchiad cyfielyb oedd hen fardd Pantycelyn, yn 
nghanol swynion a rhyfeddodau natur, a'r rheiny wedi ei arwain gam pell- 
acb, nes taro wrth Dduw trwyddynt, ac yna, mewn moment, y mae yn 
gorchymyn i natur gilio o'r neiUdu, — 

" TmneiUduwch bethau 'r ddaear, 

Pethau natur, pethau 'r byd ; 
'Bwy 'n dymuno peidio gwrando 

As eich hoU ddeniadau 'nghyd ; 
Unig Un, uwch na dyn, 
Mae fy enaid wrtho 'nglýn." 

Ac 08 yw y grëadìgaeth mor fawr, beth am y Crëawdwr ? Os yw gweith- 
redoedd ei ddwylaw yn galw amoch i'w mawrygu, onid yw y Duw a'i 
gwnaeth yn deilwng i'w addoli ? 

Y mae ein hysgrif wedi eì chymeryd i fyny ac yn myned yn o faith 
gyda natur, heb son dim am y Bibl ar ei ben ei hun. Y mae yn wir fod y 
iath gysylltiad rhyngddynt, fel yr awgrymwyd eisoes, fel nas galiwn ymdrìn 
nemawr â'r naìll heb gymhorth y llall. Y mae y Bibl wedi gwneyd cymaîut 
Q ddefnydd o natur, ac wedi taflu cymaint o oleuni ami, fel nad allwn bellach 
edrych ar natur ond yn ngoleuni y ^Bibl, na deall y Bibl ond trwy wasan- 
aeüi natur. 

Er nad yw y Bibl ond eyfrol fechan y gellwch ei chario yn eich Ilogell, 
eto y mae ei g^mnwys yn fawr, ei faesydd yn Ilydain, ei olygfëydd yn am- 
iywiol, a'i ogoniant "fel y môr yn chwyddo byth i'r làn." Y mae y 
meddyliau galluocaf a fuont erioed ynjpreswylio mewn cnawd wedi bod yn 
treiddio i'w ryfeddodau, yn tremio i mewn trwyddo i diriogaethau Uy wodr- 
aeth foesol y Duw Mawr, i syllu ar ddadblygiad cyfiawnder, doethineb, a 
daioni, nes colli eu hunain mewn arswyd addoliadol. 



NATÜR A*B BIBL. 219 

Os yw dyn dan ddyled fawr i natur, y mae dan ddyled fwy i'r Bibl. 
Nid arferem ormodiaeth wrth ddyweyd nad oes dîm wedi dẁyn Cjráìfûht o 
fendithion i*r byd erioed, yn naturìol, moesol, a chrefyddol, â'r gyfrol hon. 
O ]yh*au M oses^ yn ol tystiolaeth y dynion cymhwysaí i farnu, y mae holl 
benaethiaid y byd wedi cael egwyddorion eu cyfreithiau gwladol. Y mae 
gwareiddiad y byd yn fwy dyledus i'r Bibl nag i bobpeth arall gyda'u gilvdd. 
Dyma brìf ysgogydd gwelliant moesol a chymdeithasol plant oynìon. 
Edrycher ar gysylltiadau gŵr a gwraig, rhieni a phlant^ meistriaid a gweis- 
ion, brenin a deiliaid, y mae trefn a chysur y cysylltiadau yma yn gynnyrch 
addysgiadau y Bibl. Dyma brif flynnonell llênyddiàeth werthfawr y byd. 
Nid duwinyddiaeth yn unig, ond barddoniaeth a llënyddiaeth gyffredinol. 
Y mae Uawer awdwr nad oedd yn profiesu Uawer o barch i*r Bibl wedi 
myned yn ddwfn i'w ddyled. Pe cymerid pobpeth y Bibl o weithiau 
Shakspeare, Scott, Southey, a Byron, byddai y darnau goreu a gyfansodd- 
asant erioed wedi eu hanafu.''^ 

Golygféydd o'r Bibl yw testunau yr arluniau goreu a ddaetìiant erioed o 
dan law arlunydd : " Mòses yn ei gawell," " Y Baban sanctaidd," '* Y swper 
diweddaf," a'r cyffelyb. Y mae hyn yn gydnabyddiaeth uchel o ragor- 
iaethau y Bibl. Yr oedd Syr W. Jones, tywysog dysgawd^yr ei oes, wedi 
ysgrifenu ar ddalen wèn yn eî Fibl, " Yr wyf wedi darllen yr Ysgryti^rrau 
sanctaidd gyda chysondeb a manylwch, ac yr wyf yn credu fod y gyfrol 
hon, yn annibynol ar ei tharddiad Dwyfol, yn cynnwys mwy o symlrwydd 
a phrydferthwch, moesoldeb mwy pur, hanesiaeth mwy pwysig, barddon- 
îaeth mwy rhagorol, nag a ellir eu casglu o bob llyfrau eraill, ymha oes neu 
iaith bjmag yr ysgrifenwyd hwynt." Äc heblaw hyn oll, dyma ddiẅygiwr 
mawr y byd ; dyma yr egwyddorion sydd î unioni dyryswch a gwyrni 
plant dynion, a dwyn oddiamgylch adferiad pob peth. 

Nid oes ond ychydig o ëangder a gogoniant cynnwysiad y Bibl eto wedi 
eu gweled gan y byd. Nid yw yr astudiwr dyfnaf iddo, a'r mawiygwr 
mwyaf arno, ond yn brin wedi cael golwg ar ei gynteddoedd nesaf àllan. 
Cynnyrch meddwl yr Anfeidrol ydyw. Llyfr sydd yn gwneyd grisiau o 
natur ydyw, i esgyn ar hyd-ddynt at y Duw a'i gwnaeth. Ei bynciau gor- 
uchel ydynt Duwdod a'i gynghor, dyn a'i dynghed, nefoedd ac ufiern ; a 
bywyd y pynciau yma oll y w " lesu Grist, a hwnw wedi ei groeshoelio." 
lë, lle mae natur yn sefyll, mae y Bibl yn myned ymlaen. Lle mae natur 
yn tewi, mae y Bibl yn llefaru. Ychydig o gysur a fedr pechadur sugno 
oddiwrth natur yn unig. Y mae holl leisiau crëadigaeth yn felus a hyfryd 
i ddyny ond y maent yn frawychus i bechadur. Y mae dychryn i fynwes 
euog yn y fellten, mae bygythjad yn y daran, mae gwg wedi ei argrafiu ar 
y cwmwl du; y mae y mynydd mawr aruthrol, y clogwyn ysgythrog, y 
corwynt rhuadwy, y tònau cynddeiriog a'r rhyfertnwy — y mae y cyfan yn 
Uefaru drwg i'r meddwl, yn unig oblegid fod drwg yn y meddwL Pan 
y mae y barnwr yn dyfod i mewn i'r dref, mae y plant yn rhedeg, a'r 
trigolion yn dyfod i'r drysau, i wrando a mwynhâu cerddoriaeth hyfìyd ÿ 
band sydd yn chwareu i'w roesawi i mewn ; ond y mae yr un gerador* 
iaeth yn gwneyd i galonau preswylwyr y carchar grynu. Y mae miwsig 
natur yn llawn dychryn i galon euog ac ofnus pechadur. Er mor fawr- 
eddog yw natur, er mor lliosog ei bydoedd, er mor ëang ei therfynau, ac 

* * Darllener Breuddwyd Henry Rogers yn yr McHpse o/Faith. 



220 NATUa A*H BIBL. 

er i'r meddwl allu gwibio trwy ei hëangderau o blaned i blaned, ac o fyd i 
fyd, mesur eu cylchdröadau a deall eu deddfau, îe, sefyll ar geín un o'r 
heuliau mwyaf, a bloeddio> — 

" Rwy 'n arglwydd ar welaf i gyd, 
'D oes neb a all ammheu fy hawl;" 

eto, i feddwl euog» ** tir tywyllwch fel y fagddu" yw y cyfan. Gall ofyn 
eilwaith^ gyda chalon drom> enaid dychrynedig^ a gruddiau gwfybion, 
"Pwy a ddengys i mi ddaioni !" "Pa fodd y cyfiawnheir áyn gyda Duw ?" 
" Pa fodd y bydd yr hwn a aned o wraig yn lân ?" Nid oes un ateb yn 
dychwefyd o blaned^ na seren/na haul; dim ond adsain yr ateb yn taro yr 
enaid yn ol, '^Pwy!" Ond tröed ei olwg i'r Bibl— dyma atebiad i'w 
gwestiynau. Llythyr ydyw a ddygodd trugaredd yn ei Uaw o fynwes Duw^ 
ac y mae yn ei estyn i'r truan ar ddarfod am dano, gan ddy wedyä, '' Dar- 
Uen, cred^a bydd fyw." 

Os yw natur yn dangos sgil peirìannwaith a deddfau yn ei chyfansodd- 
iad, y mae y Bibl yn dangos hyny mewn cylch uwch yn nhrefn prynedig- 
aeth dyn. Os yw natur yn egluro gogoniant perífeithiau y Crëawdwr^ y 
mae y Bibl yn eu hegluro yn fwy. Yma y mae ei holl garacter gogon- 
eddus yn dysgleirìo dan belydrau '' rhagorol olud ei ras." Yma y mae 
goleuni gwybodaeth gogoniant Duw yn ymàgor fwy fwy ; yma y mae gwel- 
edigaeth fawr yr ymgnawdoliad yn cael ei harddangos — tragywyddol Fab 
Duw yn suddo ì angeu dan gronfa pechodau y byd. Os yw natur yn agor 
o'n blaen unwerse yn llawn o weithredoedd dwylaw Duw« y mae y Bibl yn 
agor o'n blaen un%verse o gariad cyfled â Duwdod^ nad oes un angel na 
seraph a fedr chwilio allan ei derfynau, na mesur y Ilêd, na'r hŷd^ na'r uchder^ 
na'r dyínder^ oblegid '^Duw cariad yw." Nid rhyfedd i hen gristion an- 
farwol Pantycelyn yn yr olwg ar hyn droi ei gefn ar natur^ a dywedyd,— 

" fydoedd mawr anfeidrol sy 'n rholian 'r hyd y ne', 
Bhyfeddais eich maintìoli, a'ch gwaith yn oadw 'ch íle ; 
Ond darfod 'r wyf a synu, yr wyf yn synu mwy 
Wrth weled eîch Crëawdwr yn dyoddef marwol glwy. 

« Ti awyr, gwaith ei ddwylaw, sy 'n plygu d' oohrau i lawr, 
Tn estyn dy ymyloedd i ry w bellderau mawr, 
Bwg y newyddion allan i'r bydoedd sy 'n dy groth, 
Mai 'r lesu yw 'th Grëawdwr, fod e'n Grëawdwr doeth. 

" Dwôd wrth yr haul ac Orion, a'r Tewdws mftn i gyd, 
Dwôdf Hwn fu yn y preseb, lawr yma yn y byd. 

'< Bho waedd trwy droion Satum, dwéd wrth yr Heiddel fawr, 
Pan fry ar f uriau 'r dehau, am edrych tua 'r llawr ; 
A meddwl mai 'r Hwn anwyd, fu farw ar y pren, 
A'u rhoddodd yn eu troion i gerdded yn y nen." 

Ac os cyduni, ddarllenydd hoflT, anadlwn ninnau ein cyflfes, ein pender- 
fyniad, a'n mawl iddo, mewn pennill arall, — 

« iy Nuw, uwchlaw fy neall yw gwaith dy ddwylaw gyd, 
lUiyfeddod annherfynol sydd ynddynt oll ynghyd; 
Wrth weled dy ddoethineb, dy aHu mawr, a'th fri, 
BIi ẅnẅa *m iachawdwriaeth ^ byth i'th ddwylaw di" 



247 



LLOFFION HENAFIAETHOL. 

Rhoddwtd yn y Traethodtdd flynyddoedd yn ol xai lloffion o benaf- 
ìaetbau^ barddonol yn benaf^ wedi eu casglu o'r ben gylcbgyboeddiadau 
Cymreig nad ydynt yn nwylaw ond ycbydig iawn o'r genedlaeth bresennol 
o ddarllenwyr Cymru. Cymbellir ni eto i gyâwyno rbai *' Lloffîon Hen- 
afíaetbol *' yn awr ac eüwaitb i'n darllenwyr ; a decbreuwn y tro bwn gyda 
swm a anfonodd cyfaiU i ni o'r **Greal," cyboeddedig yn 1806—7. 



BEDDARGEAFF MOEGAN HEEBEET, YH EOtWTS NEWÎDD CWMTSTWTTH» 

Pwy bynag ydwyt, ymdeitbydd, aros ennyd fecban t os cynefin, er car* 
iad ; os dyeiUir, er gwybodaetb. 

Gweddillion Morgan Herbert, yn ddiweddar o Hafod Ücbdryd> Ys^w'ierj 
y rbai mewn gobaitb dedwyddol adgyfodiad, a osodwyd dan y maen bwn> 
,sydd i'tb gymbell. 

Efe a drefnodd ei fywyd, tra ba yn ein plitb, yn gwbl addas o'i welygordà 
a'i enw ; a tbrwy ymaiweddiad calon rwydd wir boffaidd iV wlad a'i gy- 
mydogion, a diwydrwydd rbagorol ymbob swydd o gymdeitbas, a enniUodd 
iddo ei bun barcb, yngbyd â cbariad y wlad i'w enw biroesog. 

Nid ydyw, ac ni bu y traws bwnw â'i gorcbfygodd, na'r truan a ddicboá 
ddwyn cyfiawn acbwyn er gogan i'w goffadwriaetb. Bu fyw, bu farw, fel 
gẁr cristionogol ; ac er mwyn byn, ei Dad nefol, o'i anfeidrol drugaredd, a 
roddes iddo amser cyfaddas ì'w ddiddyfnu ei bun oddiwrtb y byd bwn ; a 
tbrwy gleíyd esmwytb ac ymddattodiad naturiol, a gymerodd éi ran oreu 
ato ei bun, ar y 23ain o lonawr, ac yn y 53 flwyddyn o*í oedran, ac o oed- 
ran yr Arglwydd, 1687. 

Dyma ran fèr o'i banes : dilyn yr ensampl bwn i'r goreu o*tb radd a^tb 
alw; abydd iacb! 



ENGLTNION WAITH MORGAN HEEBEET, O HAPOD tJOHDETD, I W FAB ED* 
WAED, PAN OEDD A» FEDB MTNED GTDA MB. YTGHAN aWM GWIU 

I holland; i'w gtnghobi ef. 

Fy mab, o myni fy môdd — ^i fyned 

O'r faenor a'üi fagodd, 
Clyw gyngbor tad cariadfodd, 
Wr bên, a cbanlyn e 'n rbodd. 

Y bore bydd di barod — ^i*tb wiw-Dduw 

A'tb weddi yn wastod, 
Er dy arwain drwy 'r diwrnod, 
lawn Iwybr Naf gloewaf glod, 
b 2 



â48 ltO?FXOK nBNÁFIAETHtíL. 

Â'th gadw 'n ddi ìyt, dda les — ac eilwaith 

Rhag gelyn y rhodres; 
Rhag pob drwg golwg gaules, 
A Uwyr yspeiliwr y Uès. 

Er Hes na ollwng o'th llaw — dy gyfraid, 

Digyfrif bod hebddaw ; 
Rheidus a fydd yn rhodiaw 
Fel fleirgi fai 'n drewi draw. 

Na fydd gwerylydd ; — gwrolwr nid yw 

Dyn a fo gwerylwr ; 
Clyw f arch, na fydd anmharchwr 
Na dyoddefydd, g'wilýdd gẃr. 

Ffarwel ! bydd fiel ac ni flaelia cènyd ; 

Rhag cynhen ymswyna : 
Fe ddaw gwall ar y calla* — 
It bid Amen, dyben da ! 



HAIYES YB YMBYSONaEBDD BHWNa EDMWNT PBIS, ABOHDDIACON MEIBION- 
YDD, A WILLIAM CYNWAL, PBYDYDD AO ABWYDDFABDD. 

Rhys Wyn, hén ẁr bóneddig, a ddaeth efo William Cynwal at yr Arch- 
ddiacon, lle vr oedd ef yn saethu deg ar hugain ei hun ; ac wedi ei gyfarch, 
a ddy wedodd fet hyn, '^ Pettai genyf fẁa digon gwan, er fy hyned i, ni 
chaech chwi mor saethu eich hunan.'* Yno dywedodd William fod ganddo 
fo fẁa a dynai Rys a'i fys bach a gyrhaeddai ddeg ar hugain. A Rhys a 
eiliodd ymìadròdd wrtho, '' M i a baraf i'r gŵr yma wneuthur i chwi gy wydd 
i'w ofyn, os rhowch chwi genad." Yno y rhoes ef genad, ond gadael iddo 
fo yru y destun i'w ofyn; oblegid rhodd oedd y bẃa iddo yntau gan Mr. 
William Clwch a ddaethai gydag ef o Antwerp. Ond ni wölai Rys Wyn 
mo William yn gyru mo'r destun mewn amser ; yna dymunodd ar yr Arch- 
ddìacon ganu cywydd ar ei amcan ; ac efe a ganodd. Ac ateb WiUiam 
drwy lythyr oedd, fod y bẁa yn menthyg gyda Mr. Thomas Prys, ac y 
ceid ef pan ddoäi adref ; neu fe brynai y bŵa goreu a gaflai yn Nghaer- 
lleon. 

Wedi.aros dwy flwydd a mwy ẃrth addewid William, fo ddaeth lle yt 
oedd yr Archddiacon, yr hwn a roes sen i'r prydydd, am na roai fo er cerdd 
fal y mynai gael er cerdd. Yno y gyrodd WiUiam gywydd a llythyr i 
ddangos ei achau ei hun, a bod yn arfer dwyn achau os gofynid dim ; ac 
am i'r Archddiacou, meddai fo, raelio arno fo, pan gyfarfu ag ef, yo yrodd 
íwa cerdd i foddloni Rhys Wyn, ac esgus na cheid adref mo'r bwa i w roi 
gan y Dr. EUis. 

Yno y gyrodd E. Piys ateb i'r cywydd a'r llythyr; a William a*i hateb- 
odd yntau; a bu deuddeg cywydd o ateb a gwrthateb rhyngddynt. Yno 
y canodd £. Prys dri chy wydd am un i WiUiam ; ond WUIiam a ganodd 
iddo yntau dri chywydd am danynt. Yna yr Archddiacoa a ganodd i 



LLOFFION HENAFIAETHOL. 

William naw am ei dri ; ond yntau a ganodd naw am danynt. Yna y gyr- ' 
odd yi Archddiacon y llythyr hwn at WiUiam : — 

**'Fy ngorchymyn atooh— Bid hyshys i ohwi dderbyn o honof eioh naw oywydd 
ohwi, lle gwelaf eìch naws a'oh oerdd yn myned waethwaçth ; er hyny ni ddigiaf fl 
ddlm; ,eithr nid oes yn fy mryd fod oyhyd yn gyru i ohwi dri naw ag y buooh 
ohwi yn potysu eioh naw ; oblegid mae fy nefnyddiau i wedi syohu er oyn fy ngenî, 
ao nid rhaid i mi ond egori Uyfrau er cael digon o ddefnydd, hanes, a naws pob pethé 
Chwi a allasech feddwl am gerdd Dafydd ab Gwilym wrfch Grufiydd Grug, mai haws 
oael saer na defnydd. Ki byddai fôst yn y byd i mi pei canwn ddeg am eich un ohwi; 
ac am na ddowoh i lle bwyf, rhaid i mi yru atoch i ddangos i ohwi eich beîau ; ao os 
oes un o'oh gradd a'u hamddiffyna, dangosed ei reswm. Dau ragor cyfiwr yr ych 
ohwi yn ei holi, bod yn Brydydd ao yn Arwyddfardd. Tn y ddau radd hyn rhaid i 
mi eich gostwng chwL Am eich cerdd ohwi, nid oes 3rr un o'r pymtheg bai na bo 
ynddi, a rhai yn fynych : Nid admienost hyr mewn dambodf yn ceiaio *nghywüyddio 
ynghawy yn eich lOfed oywydd. Tn ail, rhoi ^rr laith allan o'i thadogaeth : y gair 
anodd yn Ue anhawdd, daUt yn Ue decUl, a Uawer o eiriau o'r fath ; er bod awduiâod 
ì rai, nid yw oamarfer yn warant i neb. Tn drydydd, drwgystyr, Ue galwasooh fi yn 
Bami ohwe gwaith—'Paun gloewsyth pen eglwyswr;' ao jn Ferddin yr hwn oedd 
gonsurîwr, a mab ordderch, a gelyn Grist, a mìl o'r ystynaeth anmherthynol. Tn 
bedwerydd, bai am y Beirdd, Ue methodd genyoh ddwyn eu haohau, na'u Ue, na'u 
hamser; ond oanu mai ysbryd oedd dad i Ferddin; fe k>3ged rhai am yr opŵupfi hwn. 
Ceisio tywyUu onawdoUaeth Grist lesu; os genid un araU o'r ysbryd, pa ragoriaeth 
fyddai i'n Prynwr? Hefyd am Dduw y oanasooh yn eich pummed oywydd — 

* Un Duw l&n nid amcanodd 
Unwaith ùaáá o ddyn o'th fodd, 
Tn ddoctor, blaenor heb lai^ 
Cyn oes eidi amcanasai, 
Costio wrthyd ynfyd oedd' — 

A Uawer o gamddysgeidiaeth berygl i'r enaid a'r oorff, ao i minnau, ond ateb i'ch 
gorohfygu. Tn bummed, oamddeaU: Ue canwyf fi ffawd, sef tyoiant, anffawd^ 
annhyoiant — 'Gynwynol poeth ffawt,' meddwch ohwi, fel petwn i yn bwrw bai ar 
eioh oerdd. Eiaieu gwybod o honooh beth sydd Saesoneg, beth sydd Gymraeg, yr 
ydyoh ohwi yn oanu Saesoneg — 

' bai at fiiel na sparryt fi' — 

* Er taring hir i troi ynghyd/ — 

' A phwyso yn iaith/onò yn wyoh* — 
'Tn ààiwast wedd,*-- 
' Scorn a chomio' — 

Mae oant o'r &th yma yn eioh oerdd. Tn chweched, twyU-gynghanedd— • 

^ Tn ei amser elander clod.' 

Mae yn yr odl yma ddau fai neu dri : un eisieu adnabod tadogaeth o Oaian; ni 
thywysa hi yn y blaen; sef, Oàlandr; yn ail, a'i ohanlyn hi yn y aam wrth ei threlglo 
Cfálan, càíomdr, calandrio, nid oalandenM, 

* Tr awen o'r deohreuad.' 5 o 9. 9. 

Blin I bUn 1 Ond gwaeth na hyn i gyd y w y geiriau Uanw, a'r clytíau anrheigrmolt 
fel yn eioh oywydd cyntaf i Bys Wyn— 

^ Oraeni iaith a garwn saethu.' 

Beth yw graem iaiíhf ai Uysiau siopau ai soeg ? Ao yn yr nn oywydd— 

^ Ni thynais o'n iaith unoed 
Pwa oiyf acw erioed.' 

Beth yw iatíh wnoed at Jwa eryf ond eisieu iaith ao eisieu awenydd? Tn eioh aU 
CTwyáá, «Rhoee win Sieb'— «Pair yw 'r pen'— «Dwys bîbl od oes heb wybòd'— 
«Sioiwyd gwawd sioed gadam' — mi a rifais yn eioh gwawd ohwi o'r belau byn uwoh- 
law cant at yr un qrnwyr; a rhftd Dnw «r eioh gwaith ! Hwylbren Uong 1- Am 



24(0 LLOfFION H&NAfUETIlOL. 

eiph ail gftlwddigaeth ohwi yn Arwyddfardd, lle yr yoh chwi yn dywedyd gwir fod 
pawb ya dyfod o Noe hen, fo allai na ddoi sydd yn Ewrop o Siapheth ; oblegid fod 
rhai o hil Gam yn planta o hil Sem ; bod rhai o'r oawri yn dyfod o Qam, ae na oroh- 
^godd BmtuB ddim o honynt ; a bod gyda Bratus rai o ÀBÌa, er nad oedd fawr. Pe 
rhoem i ehwi f od pawb yn dyfod o Siapheth, nid allai pawb ddyf òd o FmtaB, a deiigain 
mil yn hilio o ferohed yr ynys ; ac nid oob nn CymrOÿ nag yn aurog nag yn gardo^n (os 
gwir eioh aohau ehwi) na ddaw fo i FratuB. — Os bÿddwn ni byw, mi a ohwi, fo ehwUir 
hefÿd am na ddowoh ohwi o flaen gwỳr lle oaffom ni ymresymu; rhaid i mi roi droa 
fy ngherdd, Ue yr ydyoh ohwi yn oeisio be!áu. Tn fy nhrydydd oywydd nü a genaia 
hyn,— 

'HofFIawndrefa bren yw JP^landrys/ 

Meddwch ohwi mai ^/hndrt, Mi a'i hamddiffynaf : FUmdria yw y gwreiddiol : nid 
all ndrt dreiglo heb fogail rhyngddynt— 

* Titbau 'r albryBÌwr tuthia 

Droaodd at y Fflandrysiaid.' D. db Choüÿm, 

Tn fy Boithfed oy wydd, chwi a fynech fod bai ar y pennill am baintio 'r grawnwin 
i'radar— 

' Ar y pared yr heden, 
Fo gerUaw a phigo 'r Uèn.' 

PoUfntíaU modo, temp. plu8q. perfecto, plur. 3 person: Heâeii--deat; hedya^^nt. 
Onid y w eich Dwned chwi fel hyn mae fo allan o'i le. Nid oob un bardd nas canodd 
feUy. Am y gaìr dwm, mi a'i hamddiflynais drwy dreigUad yn fỳ ngherdd.— A'r 
gair j7wrv(»ven> Ue yr oedd un o'r ddwy v yn toddi— 

'Fant rhyredd paentiwr awen.' 

Jr. Oÿdweli, 

* Tsgayn y eawn weiagJon cerdd.' 

Ä Phylip. 

A mil o'r fath. Tmhob un o'r rhai hyn mae ▼ yn colU bod yn gydsain. aohoB hyn 
yr wyf yn deall maî am na fedrwch nac adnabod bai, na rhoi droBoch, yr ych heb 
ddyfod yn fy wyneb. Da gwna mab beidio dyfod i'r maes, hwn ni fedro na tìiaro na 
derbyn. Ewch yn iach I Eich cydfrawd mewn cerdd dafod, 

«Bdmwnt Pbts.* 

Wedi hyny y decbreuodd yx Archddiaeon wneothur y tri naw cywydd i 
Wìlliam> am ei naw, fel y dy wedodd yn ei ly thyr ; ond ar ddiweddu un ar 
bymtheg o honynt, daeth Rhydderch â gair ìddo farw o W. Cynwal. Yna 
y canodd yr Ârchddiacon gywydd marwnad ar ddull ymddyddan rhyngddo 
Vr genad, yn cwyno cojled y fath fardd godidog, &c. 

Rhify Cywyddau Tmryson, 

19 gan E. Prys. 

19 gan W. Cynwal yn ateb iddynt. 
16 gan E. Pryà o*r 27 a addawsai. 
1 marwnad i W. Cynwal. 

Rhif Ô6 i gyd.* 



* Tr oedd Bdmund PrvB yn un o'r gwỳr mwyaf dysgedig, a'r prydydd hynotaf yn ẅ 
^K?^ L?f® íl"^, °J gyŵnBoddiadau ar g^l eto; y mwyâf hynod o hönynt yw ei 
ddadleuaethbrjrdyddol efo WîUiam Oynwal. OBdnid ywei ymryBonprydyddolhwnddim 
?fL5ÌÎλJ2fc ŵ^ ardderohog v Sahnau âf y byddai d^unol er adôüadaetìu— F 



diwrtêçi^' âçm* fìmat Ohẅrl^ ẅẅi. 



LLOTnOir flBHAFIASTHOL. 2&Ì 

]CàK^OFIOK. - i^' 

Tudyr Hen ab Gronw ab Ednyfed Fychan, a wnaeth Bfîordŷ Bangçr 
yn y flwyddyn 1299, ac a fu farw 1311. lolo Goch a ganodd ei farwnad, 
89 blwydd cyn rhyfel Owain ab Gruffydd o Làn Dyfrdwy, yn 1400; act y 
inae yn debỳg fod lolo o leîaf 1 10 mìwydd oed y pryd hyny. Naw mlyn- 
edd wedi hyfìy y mae lolo yn cwynp fyned Owain dan gudd, neu ar ddifj^n- 
coH, yn y cywydd yn dechre, ** Y gŵr hir, ni'th gâr Harri." 

Maelgwn Gwynedd brenin y Prydeiniaid y sydd yn gorwedd yn Ynys 
Eîriol (Seîriol) ; ac ef a wnaeth Biîordý Penmon, a Chlawswrdỳ Caer Gybî. 

Llewelyn ab lorwerth Drwyndwn, tywysog Gwynedd, a wnaeth Fynach- 
log Aber Conwy, a Phrîordỳ Llanfaes. 

Plant Macsen Wledig : Cwsienyn, Peblic, ac Owain Finddu, yr hwn y 
claddwyd ei ben a'i gorff o fewn Nanhwynyn, yn nghoed Ffaräon ; yr hwn 
Owain aladdodd Eumach Gawr; yn yr unrhyw goed Eurnach a'i Uadd- 
odd yntau. 

leuan Trefor Esgob LlÎBÿielwy a wnaeth Llan Gollen yn amser Owain 
Glyn Dyfrdwy. 1260 ^ ^naed monachdŷ Rhuddlan. 1462 y Uosgwyd 
Gwrecsam.' 1507 y dechreuwyd adeiladu clochdý Gwrecsam. 



BHYS GAIN YN MHLAID BI GELFYDDTD. 

Rhys Gain y bardd a anwyd yn mhlwyf Trawsfynydd, ar lan afon Gain. 
Y rhan fwyaf o*i oes bu yn trigo yn nhref Croesoswallt. Ef oedd yn 
lluniedydd cy wrain ; ac o herwydd iddo ddarlumo Croes Crìst, neu y Dy- 
oddefaint, un o ddilynwyr Oalnn a haerodd ei fod yn eilnnaddolwr ; am 
hyny y canodd yntau yr englyn hwn, — 

Tr annuwiol ffol a ffy — poen alaeth 
Pan welo lun lesu : 
Llunied ef, oa gwell hyny, 
Uun dîawi yinLob Ue *u ^ dŷ, 



DAVMEGIOK. 
ÄUan Gasgliad o Ddammegion a ysgrÿ^eruüÿid o ^lch y ŷ,^yddyn ISOO. 
Khy w ŵr a oedd gynt ac a welai ôl ormes o lygoden yn bwyta ac yn 
dinystyr ei gaws yn ei gist; sef aorug yntau cymeiyd cwrcath mawr a 
oedd i'ddo, a'i osawd yn y gist, ar feddwl cadw y caWs; sef a wnaeth y cath 
lladd y Uygoden, a bwyta y caws yn Uwyr. Yr nn fiunud â hyny y gwna 
yr esgyb, rhoì cadwedigaeth eneidiau ac ysbrydawl feddiant i amryfeìlion 
ofieiriaid, a gosawd archddiacou credawn cyfoethawg amynt hwyntau, i 
ddinystyr yr ofieiriaid a'r plwyfau o gwbl. 

Y Uygoden gynt a fynai fyned tros afon ; a phan ydoedd hi ar làn yr 
afon, hi a welai ryw firogi bychan rhwng y dwfyr a'r làn ; a chyfarch a orug 
hi iddo, ac adolwyn iddo ei chynnorthwyaw os gallai A'r ârogi a ddywawd, 
Dyred rhagot, a rhwym di wrth un o'm traed i, a mi a nofíaf â thi arwodd. 
A hyny a orug hi ; a phan ytoeddynt am hanner yr afon, eu harganfod a 
orug y barcud, at dwyn hwyl a'u hysglyfied eiU dau, a myned â hwy ganto. 
Felly yr un fiunyd, pan rodder persondodau a meddiant mawr, a chadwed- 



262. . LLOFFION HENAFIABTHOL. 

igaeth eneidiaa, i ynfyd diwybod aimheilwiig, y daw y cythraal i ea hysglyf 
iU daa; nid amgen y ceidwad a'r plwyf, onid Duw a'a gweryd ac a'u ham« 
ddifiyn. 

Anian yr eiyr yw pan fyddo iddo feibion adar^ pan fyddant yn ddigou 
oedranus, efe a*i derchaif hwynt nwch ei nyth yn erbyn yr haul, a'r aderyn 
a allo o'i gademid edrych yu erbyn yr haal> ef a geidw hwnw ac a'i mâg ; 
a'r nn nis gallo, ef a'i bwrw dros y nyth allan i'w goUi. Felly yr Ârglwydd 
Ddaw fydd iddo feibion adar yn yr eglwys gatholic ymwan ; y rhai a welo 
ef en bod yn deilwng mewn dwywawl wasanaeth a daioni ysbrydol, y rhai 
hyny a íäg ef, ac a gedwir gantho ; a rhai eraill annheilwng, yn ymroddi î 
ddaiarolion bethau^ a fwrw ef yn y ty wyllwch eithaf^ yno Ue y mae wylofain 
a deintgrud. 

Anian y gethlydd yw, dodwy a wna yn nyth y bwrnet, ac eistedd a wna 
yr ederyn hwnw ar ẁy y gethlydd, megys yr eiddo ei hun^ a chreu ederyn 
o hono^ a'i fagu a wna oni fo mawr a chryf ; a pban fo ef addfed a chryf, 
llyncu ei fagiawdwr a wna, ac felly y dieilch ef ei feithrin. Felly y mae 
Uawer ar bobl ; yn erbyn ac yn annhirion y gwnânt ddrwg ac annhirion- 
rwydd i'r rhai a'u magasant ac a wnaethant iddynt dda yn eu gwendid a'u 
tylodi ; a'r rhai hyny a ellir eu cyfíelybu i ederyn y gethlydd. 



DÀÜ BNGLTN STB ^iEWtS Ò LAN GYNDEYBN I HITYN GRTDD^ A aEISIAI 
BADD WBTH GEBDD TN EISTEDDFOD CAEBWTS. 

Crydd oeddud ẁr mud, er 'mado — a'th ddysg, 

A thâsg it' ar wnîo ; 
Pam y bydd, Ueferydd Uo, 
Gradd it', ond yu grydd eto P 

Da y troit bellen, ddyn trwch, — a Uinyn, 

Llyna waith a'i meddwch : 
Da gwyddost, fawrfost fyrfwch, 
Blaeniaw hwn â blewyn hwch. 



ENGLTN SION TÜDTB I LUNDAIN» 

Da yw Llundain gain am giniaw— a bwyd, 

Drwy na baid yn waglaw; 
A Ue drwg oll i drìgaw 
I ddyn Uwyd heb dda yn llaw. 



m 



ŴMalíati îlni^ìilínl. 



Y MA£ y fasnach mewn llyíran yn parhâu yn dra marwaidd, ac er aml ym« 
gais yn methu rywfodd ag ymadnewyddu i'r ypi oedd yn eiddo iddi cyn y 
rhyfel â Rwssia, y cyfyngder mawr arìanol fu yn 'gwasga ar Ewrop ac 
America^ a'r gwrthryfel ofnadwy yn India y Dwyrain. Y mae eîn cyhoedd- 
wyr mwyaf yn hynod o hwýrfrydig i ymgymeryd âg anturiaethau pwysîg, 
a meddwl y wlad yn cael ei dynu i'r fath raddau ar ein helyntion gwladwr- 
iaethol^ fel na hyddai y cyfryw anturiaethau^ oddieithr fod rhywheth tra 
anghyfiredin yn y testyn^ megys Teithiau a Darganfyddiadau Dr. LÌTÌng- 
stone yn Afirica^ mewn un modd, mewn ystyr fasnachol^ yn ddiherygl. Yr 
un pryd, y mae rhai arwyddion adfywiad yn dechreu ymddangos. Y mae 
rhai llyfráu diweddar, go ddrudfawr, ar destynau cwhl anghysylltiedig 4 
helyntiôn yr amseroedd presennol^ wedi cyrhaedd ail a thrydydd argraffiad^ 
ac y mae galwad parhâus, cyson, a chynnyddol> am yr hen awdwyr da méwn 
du?rinyddiaeth ac athroniaeth^ barddoniaeth a hanesyddiaeth, ar y rhai y 
mae cyineriad llènyddol y deymas hon yn> benaf yn gorphwys. 

Y mae bedwaredd gyfrol o'r argaffîad newyddoholl waith Arglwydd Bacon 
wedi ei chyhoeddi. Ý mae hon yn cynnwys cyfieithiad i'r Saesonaeg o'r 

Erif gyfansoddiadau athronyddol a roddasid^ yn y cyírolau blaenorol, yn y 
iladin gwreiddiol. Gwneir y bummed gyfroi i fyny o ddefnyddiau cyáelyb : 
ac â hono fe orphenir y dosbarthiad athronyddol o'i ysgrifenìadau yn ol 
trefn yr argraffiad hwn. 

Y mae y ddegfed gyfrol o holl waith Dugald Stewart^ a gyhoeddwyd 
dan olygiad Sìr WiUiam Hamilton^ wedi ei dwyn allan o'r wasg. Y mae 
yn cynnwys Bywgraffiadau Stewart i Dr. Adam Smith, Dr. Robertson (yr 
Hanesydd), a Dr. Reid^ gyda Chofiant am Stewart a detholion o'i lythyrau 
gan John Yeitch^ M.A. Argmffwyd y Bywgraffiadau sydd yn y gyfrol dan 
olygiad Sir William Hamilton^ a bwriadai ysgrìfenu y cofiaut ei hunan : 
ond bu farẁ cyn dwyn ei fwriad i ben, na gwneyd, dybygid, ond ychydig 
neu ddim parotôadau at hyny. Pa fodd bynag, y mae Mr. Yeitch wedi 
cyflenwì y diflfyg yn y fath fodd ag nas gall lai, dybygem, na rhoddi bodd- 
lonrwydd cyfiredinol. Y mae yn ein hadgofio tu hwnt i ddim a welsom o 
ddull manwl, esmwyth, ac eglur, Stewart ei huoan. Bwriedir dwyn allan 
eto Gyfrol Adgyfienwol, yn cynnwys cyfieithiadau i'r Saesoneg o'r dyfyn- 
iadau gan Mr. Stewart o'r awdwyr yn y Groeg a'r Lladin ac ieithoedd eraiil 
a wneir ganddo yn ei wahanol gyfansoddiadau, gyda Mynegai cyflawn cyflf- 
redinol i'r holl gyfrolau. 

Y mae holl waith y Professor Wilson o Edinburgh wedi ei ddwyn allan 
mewn denddeg cyíro], dan olygiad ei fab yn nghyfraith, Dr. Ferrier. Nid 
ydym 301 clywed dim son am y Detholion Ddarlithiau Wilson yn y 
Moral Philosophy Class a addewid yn gysylltiedig á'r argraffiad hwn. Ÿr 
ydym ÿn gobeitbio, pa fodd bynag, na chodwyd mo'r dysgwyliad am danynt 
i'w âomi. 

Y mae hoU waith Lord Broagham, neu yn bytrach yr hyn a berthyn i'r 



204 NODIADAU UMSYDDOU 

dosbarth cyntaf o hoaynt^ wedi ei ddwyn allan mewn deg cyfrol. Nid yw 
y cyfrolau hyn yn c^Tinwys ond rhan fechan> mewn cymhariaeth» o*i ysgrif- 
eniadau, er yn ddiammheu eu bod yn cynnwys y nifer fwyaf o'r rhai y 
teimla y darllenydd cyífredin unrhyw ddyddordeb ynddynt. 

Yn araf iawn y mae De Quincey yn dwyn allan, dan ei olygiad ei hunan, 
ddetholiad o'i brif ysgrifeniadau. Y mae wedi cyhoeddi wyth cyfrol. Yr 
ydym yn ystyried y cyfansoddiadau hyn, yn yr hyn sydd yn cyfansoddi 
gwîr l^^ẁdtedd, ymhlitb cynnyrehion uchaf y meddwl dynol mewn unrhyw 
oes neu wlad. 

Y mae History ofGreece^ hy Geofge Grote, E$q., yn awr wedi ei ^hen, 
mewn deuddeg o gyfrolau trwehus. Y mae y gwûth hwn yn cael ei gydna^ 
bod y^ gyfiâredinol, yn y deyrnas hon ac ar Gyfandir Ewrop, fel y rhf^oraf a 
ymdd^ngosodd erioed ar y testyn. Y mae y fath ymdeimlad calon rhwng 
yr-huiesydd â'r bobl hynod a ddarlunir ganddo, a*r fath fywiogrwydd a 
ueillduolrwydd ac effeithiolrwydd . yn ei ddysgrifiadau, ag sydd yn gadael 
argraff arosol ar feddwl y darllenydd o gynnwys yr ysdori ac o*r gwersi 
mawr cymdeithasol a ddysgir ynddi. Dyma y Uyfr, bellach, am hanes 
Groeg. Y mae yr awdwr yn Ued-addaw Uyfr eto, rywbryd, ar Athroniaeth 
Groeg yn y bedwaredd ganrif cyn Crist Nid oes genym un wybodaeth a 
yw yn myned rhagddo â'r gwaith hwnw, na pha bryd y gellir gobeithîo am 
ei yi^ddangosiad. 

Llyfr arall ar hanesyddiaeth Groeg sydd, trwy ei ymddangosiad, wedi 
crëi; cyfnod newydd yn nghydnabyddÜia^ Ewrop â'r wlad hono, yn neül- 
dupl â'r hen ddinas y mae yn arbenig yn dal cysylltiad â hì, ydyw> Thà 
PuWio Eeonomy o/ the Athenians ; mth Notes and a Copiou9 Indea\ By 
Aifguçtus Boeckh. Tramlated /rom the Second German Edition, by 
Açthony Lamb, Cyboeddwyd y gwaitb hwn gyntaf yn y flwyddyn 1817, 
Daeth cyfíeîthiad o hono yn ý fiurf oedd iddo y pryd hwnw allan, er ys 
blyuyddoedd lawer bellach, wedi ei wneyd gan Syr George Çornewall Lewîs. 

Y mue y cyfíeithiad presennol wedi ei wneyd yn yr Amerioa, allan o'r ail 
argraffiad a gyhoeddwyd gan yr awdwr ya 1851, ac yn cynnwys ffirwyth et 
ymchwiliadau am dros ddeng mlynedd ar hugain i'r amrywiol âiterìoa yr 
ymdrìnir. ganddo á hwynt, yu ychwanegol at yr byn a gyhoeddasid ganddo 
yn yr argraffiad cyntaf« Aoaml, os erìoed, y cafwyd prawf cryfach o'r hyn 
a ali dyn, trwy ddysgeidiaeth, ac ymröad, a manylder, a phwyU, efieìthio, 
gyd^ golwg ar yr hyn a allasai ymddangos yn ddyrys a thyẁyll ac anmhen- 
derfynol, nag a geir yn y Ilyfr hwn. Y mae yn gynllun perffidth agos o'r 
ysbryd Ilényddol a ddylai ly wodraethu dyn yn ei ymchwäiadau henafiaethol. 

Er rhoddi rhyw ddimadaeth am iaith, oynnwys, tuedd, ysbryd, ac amcan, 
ysgrífeniadau yr hen Roegiaid gynt, y mae A Critical History o/ thê 
Lanyuage and lÀterature ó/ Antient Greece, by William Mure, o/Cúá' 
well, yn Ilyfr tra rhagorol. Y mae pum' cyfrol o'r gwaith wedi eu dwyn 
allan. Ni roddir un awgrymiad i ni pa sawl cyírol eto sydd i'w dysgwyl. 

Y mae, yn y cyíroldu hyn, wedi dwyn hanes llènyddiaeth Groeg i lawr o'r 
oesoedd cyntaf hyd at yr haneswyr Thucydìdes a Xenophon. Oa amcana 
fyned rbagddo gyda'r un belaethrwydd, y mae yn sicr y bydd yn gadael ei 
waith ar yr hanner, Y ma^ y eyfrolau a gyhoeddwyd ganddo yu arwyddo 
cydoabyddiaeth fanwl &g iaiib> aatudiaeth fauwl ar gynnwys, ac ymdeimlad 
dwfu âg ysbryd, ỳr ysgrìfeniadáu sydd wedi bod trwy yr oesoedd, ac a fydd^ 
a»t i bftibliii> y^ ^l W oydnabod.nìd yn üuiig yii brif gyfryngau ^ia cyd- 




^ttBlîÝ0í>Ot. 

nabyddìaeth â belynliou yr hen 

athrylith goethaf y byd. ^'^J' yo ofiwedig y ^^ 

Y mae cyfrol newydd drwchuswedi dyfod ali8lk^da golwg ar lŷ' 
tical Commentary ou the Old Testament, wt7A a^'içchrett ar orchwyîìì 
M. M. Kalisch, PhiL J)oc., M.A. Llyfr Genesis ydyw täÄÎjEdyledawyddau a 
Galwasom sylw rywbryd yn ol at gyfrol gyflfelyb o eiddo ^Sínçdd neu dair 
Exodus. Y mae yn dda genym ddeall fod defnydd go gyfiredm^^rairoddi 
ei wneyd o hono, yn astudiaeth y testyn gwreiddiol, mewü un o ~ 
Athroföydd Cymru. Y mae hon wedi ei chyfansoddi ar yr un egwyddor 
ion â, ac yn arddangos holl ragoriaethau, y gyfrol flaenorol. IT mae yn 
neillduol wedi gwneyd defnydd rhagorol o'r darganfyddiadau diweddar yn 
Assyîia» a Babilon^ a'r Aipht, er egluro rhai rhanau o'r Uyir : acy mae rhyw 
beth hynod o hapus yn y dull y dangosir ganddo ragoriaeth hanesyddol 
llyfrau yr Hebrëaid ar gofîon goreu y cenedloedd cymydogaethol iddynt« 
Ittddew ydy w yr awdwr o ran crefydd ac o ran cenedl ; ac fel y cyfryw y 
mae yn esbonio llawer adnod yn dra gwahanol i'r hyn a olygir genym ni eì 
gwir ystyr ; ond, ar y cyfan^ nis gallwn lai na theimlo ei fod o fewn ychydig 

i fod yn gristion, ac uid ydym heb radd o hyder, os ca fy w i fyned trwy yr 
Hen Destament fel y mae wedi cychwyn^ na bydd braidd yn barod i droi 
at y Newydd, wedi eael yuddo yr Hwn yr ysgrifenodd Moses yn y gyfraith 
a*r prophwydi am dano. 

Y mae Clark yn ei Foreiÿn Theological Library^ yp awr wedi dwyn 
allan yr oll o The Words of the Lord Je9u$, hy Rudolph Stier, Doctor of 
Theology, Chief Pastor and Superintendent of Schkeuditz. Y mae y 
gwaith wedi ei orphen mewn wyth o gyfrolau prydferth, ac, ymhob moddj 
yn ateb iV dysgwyliadau uchel a goleddasid am dano cyn ei ymddangosiad. 
Nid ydym wedi rhoddi i fyny y gobaith o allu galw sylw ein darllenwyr 
ato mewn erthygl led gyflawn amo. 

Y mae Mr. Ellicott wedi dwyn allan gyfrol arall o*i waith âr Epistolau 
Faul. Yr Epistolau at y Fhilippiaid, y Colossiaid, ac at Fhilemon, sydd 
ganddo yn hon. Y mae y gyírol hon eto yn cadw i fyny yn gwbl y cy* 
meriad uehel y mae yr awdwr wedi ennill fel beimiad a deonglydd ys- 
grythyrol. Nid oes yn yr iaith Seisonig ddim tebyg iddynt. V mae 
rhywbeth mwy trwyadl a gorphenedig ac ysgoleigaidd, gyda Uawer iawn llai 
o rywbeth tebyg i rodres ynddynt, nag sydd yn Alford, tra ar yr un pryd 
nad yw yn cilio dim oddiwrth symledd yr efengyl, a fîfydd ddifluant ynddi. 

Y mae Clark, Edinburgh, newydd gyhoeddi Evangelical Meditationà„ 
by the late Rev, AIexander Yinet, D.D., Profmor of Theology in Lau- 
sanne, Switzer(and. Translated from the French, by Professor Edward 
Masson. Nid oes eisieu, yr ydym yn hyderu, ond gwneyd yn hysbys i'n 
dfirllenwyr fod çyfrol fel hon wedi ei chyhoeddi, na bydd ar unwaith ýn 
ddigon er penderfynu eu meddyliau ì'w chael iddynt eu hunain. Y mae 
enw Vinet uwchlaw pob canmoliaeth i'r rhai adnabyddus o hono, ac i'r rhai 
dyeithr iddo y peth goreu ydyw eu gwahodd i weled a barnu dròstynt eu 
hunain. 

' Ondy gyfrol hynotaf o bregethau a gyhoeddwyd yn ddiweddar, ac un o'r 
rhai goreu^ yn ein bryd ni, a gyhoeddwyd erioed ydyw, S^rmons by the Rev, 
Jphn C^ird, M.A, Minister of the Park Church, Glasgow, Aufhor of "Re- 
ligion in Common Life*' Y mae enw Mr. Cair^ yn aoÝiabyddus \ lîaws o'n 
darllenwyr, mewn oysylltiad â'r bregeth a draddodwyd ganddo ger bron eîn 



256 



NODIADAÜ LLBNYDDOL. 



Brenînes ''Religion in Common Lîfe," yrhon hefyd a argraíîwyd trwy ei 
fforcbymyn hi, ac sydd wedi chyfieithu a'i chyhoeddi yn yr iaith Gymraeg. 
Bvwfodd ni ddygwyddodd i ni weled y bregeth hôno : ac yr oeddem wedi^ 
ein harwain i feddwl ^'7 8*^^^ ^od yn gyfansoddiad gweddol, elo nad oedd 
un rhagoriaeth ueillduoì yn perthynu iddi, ond yn unig ei bod wedi dy- 
ffwydd tynu ^/^^ ®^ Mawrhydi. Y mae y gyfrol hon, pa fodd bynag, wedi 
Den i ni'^dd^^ ddarfod i ni ffurfio barn annhraethol ry isel am yr awdwr, 
a bod yn dra tbebyg fod yr holl ragoríaethau sydd yn hynodi y pregethau 
hyn yn perthyn hefyd i'r bregeth hono. Anfynych iawn y cyfarfyddir â'r 
faih bregethau a*r rhai hyn. Nid ydynt yn arddangos y fath wreiddiolder 
a phwysau meddwl a phregethau Robertson, y fath ymdeimlad â dirgel 
ddyn y galon a phregethau Vinet, y fath dreiddgarwch sylw a*r fath allu 
awgiymiadol a phregethau Foster, y fath deimlad tyner a phregethau Archer 
Butler, y fath ryferthwy areithyddol a phregethau Chahners, na'r fath gyf- 
uniad rhagoríaethau ag a geir yn mhregethau goreu Robert Hall, èto ni 
phetruswn ddywedyd nad ydynt mewn rhyw bethau yn rhagorí ar eiddo y 
uaill a*r lleill o'r rhai a enwyd, ac yn ymddyrchafu yn agos iawn i ben uchaf 
y rhestr ymhlith cyfansoddiadau o*r fath. Y mae y gyfrol yn cynnwys un 
ar ddeg o bregethau, oll, y mae yn amlwg, wedi eu gorphen mor berfifaith 
braidd ag y gallai yr awdwr. Y mae yn hawdd gweled ei íbd wedi ym- 
draflferthu llawer — lawer, nid yn unig gyda'r meddwl, ond gyda r geiríau ; 
ac yn hyny, dybygem ni, y mae eu difiyg mwyaf. Y mae rhy w fath o 
gywiríad nad yw berfieithiad. Collir mwy mewn nerth nag a ennillir mewn 
tlysni. Nid oes posibl peidio teimlo hyny wrth ddarllen Dr. Harrís, ac 
fel]y Rpbert Hall, i ryẃ fesur ; a'r un peth sydd, yn achlysurol, yn ein 
taro ni yn y pregethau hyn. Yr un piyd, y mae yn gyfrol na chyfarfyddir 
ond yn anfynyc hâ*i chyffelyb, ac yr ydym o*n calon yn ei chymhell i sylw 
hoU bregethwyr y Dywysogaeth. Ei phris ydyw saith a chwech. 

Y mae llyfr nodedig o werthfawr i fyfyrwyr ysgrythyrol,yn enwedîg y rhai 
a fyddont yn nghyrhaedd Llyfrgelloedd da, yn awr yn cael ei gyhoeddi yn 
rhanau, hanner coron yr un : — Cyclopaedia Bibliographica ; a Library 
Manual of Theoloŷical and General Literatwe, and Guide to Booìcs for 
JÌuthors, Preachers, Students, and Literary Men, Analytical, Biblio^ 
graphical, and Biographical, By James Darling. Y mae M r. Darling 
wedi cyhoeddi o'r blaen y dosbarth cyntaf o*r gwaith, yn cynnwys enwau yr 
awdwyr a'u hysgrífeniadau — ^y gwahanol bynciau adrínir ganddynt — ^rhestrau 
manwl o*r testynau a*r gwahanol bregethaü yn y cyfrolau, &c. Y mae y. 
gwaith presennol yn wrthgyferbyniol megys i'r blaenorol. Yn hwnw yr 
oedd yr awdwr genych i chwilio am yr hyn yr ysgrífenasai amo— yn hwn 
y mae y pwnc, y llyfr ysgrythyrol, neu ryw adnod neiUduol genych i gael 
alian pwy sydd wedi ysgrífenu ar hyny. Er esiampl : tybier fod ar un eisieu 
astudio Llyfr yr Actau, fe*i cyfeirír yma at dros gant o awdwyr wedi ysgríf- 
enu ar y llyfr hwnw — heblaw at ryw awdwr neu arall a ddichon fod wedi 
pregethu ar braidd bob adnod yn y llyfr, ac ar ambell adnod dros ddeg ar 
hugain o awdwyr. Tybier fod loan xiv. 6 ar feddwl y pregethwr yn des- 
tyn. Ond troi at yr adnod hono yma, fe'i cyfeirír at 3ô o wahanol awdwyr 
sydd wedi pregethu ar y geiríau. Fe welir ar unwaith y dichon y llyír fod 
yn nodedig o fuddiol i bregethwr i'w gyfarwyddo at yr hyn eiU fod yn 
gymhorth iddo mewn Uawer o amgylchiadau. Ac hyd yn nod pe na byddai 
yn Dghyraedd y Uyfirau, y mae yr hyn a nodir yma fel mater neu bwnc 



NODIADAO LIBNÝDDOÌ. 2Ô7 

pregeth oddìwrth ryw ûànoà, yn íynycb yn ddigon awgrymiadol i arwainy 
meddylgar at bregetb werthífawr iddo ei hun. Gorphenir y rhan yma o*r 
dosbarth presennol mewn tua deg nea ddeuddég o rífyhau. Yr ydym yn 
gobeithio y ca y casglydd llafuras y fath gefnogaeth ag a'i galluoga i'w 
gyhoeddi yn ddigolled iddo ei hun. Yr ydym yn addaw i ni eìn hunain, 
08 byddwn byw i'w weled wedi ei orphen, yr erbyd i ni lawer o goll amser 
i chwilio am yr hyn a allai fod yn ein hymyl. Y mae yr wythíed rhifyn 
eisoes wedi ei gyhoeddi. Daw y nawfed allan yn mis Medi. 

Preŷethw^r y Bobl, neu Fyfyrdodau a achlysurwyd gan Farwolaeth y 
Parch. John Jones^ Tal'y-sarn, Gan Glan Alun^ awdwr *^ Fy Chwaer" 
.&c., sydd gyfansoddiad a ddarllenir gyda theimladau cymysglyd^ yn ol 
yr hyn a fyddo uchaf yn y meddwl am y Gwron Crístionogol a ddygir 
ger bron y darllenydd ynddo. Ffrwyth teimlad tyner, dwys, a diragríth 
ydyw^ un âg elfenau príf-fardd ynddo> mewn adgof am y cyfaill a hoffai^ y 
crístion a barchai^ a'r pregethwr a ryfeddai. Mae y darluniadau yn hynod o 
naturíolj ac yn gyfiyw ag nas gall y rhai ag a glywsant ein hen gyfaiU ar 
adegau o'r fath ag a ddygir yma ger ein bron, lai na theimlo eu gwiríònedd^ 
hiraethu ar ol yr amser y mwynheid hyfrydwch mor gryf ac eto mor 
annaearol^ mawrhâu y Nefoedd am danynt ar y pryd^ a dymuno am gael 
rhywbeth cyffelyb eto, Nid oes eisìeu ond gwneyd yn hysbys fod y fath 
gyfansoddiad yn bod, a'i osod yn nghyrhaedd y U'íaws^ na bydd mUoedd yn 
foddlawn i ymadael â'u pedaìr ceiniog er mwyn ei gael. 

Mae y gyfrol o'r Oxford Essays ,am y flwyddyn 1858 newydd ddyfod 
allan. Mae yn cynnwys saith o draethodau o nodwedd cyffelyb i r rhai a 
ymddangosasant yn y cyfrolau blaenorol. Mae yma un traethawd galluog 
iawn ar yr hen Stoiciaid, gan Syr AIexander Grant; un tra dyddorol ar 
Hymnau ac Ysgrifenwyr Hymnau, gan Charles Buchanan Pearson^ M.A., 
Oriel College; ac un tra rhagorol ar destyn nad oes ond ychydig yn y 
deyrnas hon wedi bod 301 ysgrifenu arno^ nac yn gwybod ond ychydig yn ei 
gylch, The Norsemen in Iceland, gan George Webb Dasent» D.C.L., 
Magdalen Hall, Mae y gyírol o'r Cambridge Essays am y flwyddyn 
18ô8 yn cael ei dysgwyl yn fuan, a chyda hono, fe ddywedir, y rhoddir ter- 
fyn ar y cyhoeddiad o honynt yn y dull presennol, am nad y w y derbyniad 
yn ateb i'r draul. 

Ychydig amser yn ol fe gyhoeddwyd The Life q/* Martin Luther. 
By Henry Worsley, M.A., Rector of Easton, Suffolh, late Michel 
Scholar of Queens College, Oxford; mewn dwy gyfrol wythplyg. 
Dylasem alw sylw ein darlIenwjT yn gvnt at y gwaith hwn, Y mae 
yn cynnwys adroddiad syml ac anmhleidgar o hanes bywyd a gweithred- 
iadau ac ysgrifeniadau Diwygiwr mawr Germany, heb un amcan i'w organ- 
mawl ar y naill law, na gwrthwynebiad i'w feûrniadu yn dèg ar y Ilaw arall. 
Yr ydym yn teimlo fod y gwir Luther yn dyfod ger ein bron yn yr hanes 
hwn. Ac y mae hyny nid yn unig yn iawn, ond mewn cysylltiad âg ef yn 
ddigon i wneyd ei lywyd, heb un gorliwiad, yn un o'r rhai mwyaf effeithiol 
a roddir i ni yn hoU hanes y byd. 

Y mae CIark, Edinburgh, newydd gyhoeddi Zunngli ; or, the Rise of 
the Reformation in Switzerland, A Life of the Reformer, with some 
Notices of his Time and Contemporaries, by R. Christoffel, Pastor of the 
Reformed Church, Wintersingen, Switzerland, Translated from the 
German, by John Cochran, Esq. Mae Diwygiwr mawr Switzerland wedî 



268 NOÒIABAtr ttBMŸDDat. 

ei Mg^luw jn omnodol gati Brótéi^ìiiaid. Mae yn dda genym weled fod 
pob tebygoli^dd yû ftwi* y g^öfehr cyfiawnder âg ef. Y mae amry w gof- 
iaint iddo wedi ymddangos vn ddìweddar ar gyfandir Ewrop. Mae rhai o'r 
rbai hyny, heblaw hwn^ wedi eu cyfieithn i'r iaith Saesoneg. Mae ei hanés 
yn werth ei astudio yn fanwl. Mae y Uyfr presennol y cytnfaorth goreu 
a éllíd áâymmo tuag at hyny. Y maë yr awdwr^ càn belled ag y g^llai> 
wedi gwneyd y Diwygiwr yn Fywgraffiedydd iddo eî hun. Ac y mae y 
cymeriad sydd yn dyfod ger eîn bron yn un tra dymunol. Gweithiodd ei 
fibrdd mewn unigedd^ ac yn hoUol annibynol^ i gydnabyddiaeth â dirgelwch 
efengyl Críst: ac wedi ei derbyn ei hunan ymroddodd gyda gwroldeb didroi 
yn ol i'w chymhell yn ei symledd ar ei gydwladwyr. Ac fe'i hanrhydedd- 
wyd â llwyddiant mawr. Y mae eî enw wedi ei gymhlethu yn dragywydd 
â hanes eglwys Crìst, ac nid llawer sydd yn yr hanes hwnw â mwy o urddas 
yn perthyn iddo. 

Mae yn hyfryd dros ben genym allu galw sylw ein darllenwyr^ yn neîll- 
dool y rhan feddygol o honynt> at ^n Essay on Waiting Palsy (Cruveil- 
hier's Atrophy), By WiIIiam Roberts^ B.A., M.D., Lon., Schoiar of the 
Unitfernty of London ; Physician to ihe Manchester Royal Injirmary, 
Fe0e¥ Wards, and Lunaiic Hospital; Leetnrer on General and Morbid 
Anatomy and Phynology, at the Manehester Royal School of Medicine* 
WMhfour Lithographic Plates. Mae y traethawd^ y mae yn amlwg, ar des- 
tyn sydd allan o'n cylch ni i ddywedyd dim gydag awäurdoa yn mherthynas i 
natur yr afiechyd y mae yn traethü amo, yr arwyddion o hono er ei wahan- 
iaethu oddìwrth y ffurfiau eraill ar y pariys «ydd yn tebygu iddo, a phrîod- 
oldeb y moddion a gynnygir gan yr awdwr fel y tebycaf i'w wellâu^ o leiaf 
i liniaru i ryw fesur ei rwysg, ac attal anrhaith Inwy oddiwrtho ar y cyfan- 
soddiad. Digon i ni ar hyn ydyw dywedyd fod holl sylwadau yr awdwr yn 
ymddangos i ni yn gyftyw ag nas gallant lai na'u canmawl eu hunaìn i bob 
synwyT cyffiredin, ac yn cael eu cadamhâu yn gwbl gan y ffeithiau hynod a 
gyfiwynir ganddo ger ein bron yn y gwait^. Ond gyda golwg ar y pethau 
sydd yn dyfod yn bríodol o fewn cylch ein beiraiadaeth ni,— *ysbryd yr 
ymchwiliad; y dull a gymerír ganddo i drín y pwnc; y llafur a gymerwyd 
ganddo i gasglu ffeithiau, ac ymgynghorí ág awdw^o*, can belled ag yr oedd 
rhai i'w cael a allent weini unrhyw gymhorth iddo ; y craffder^ y pwyll, a'r 
gochelgarwch a arddengys uwch ben y ffeithiau hyn, er gwahaniaethu y 
naiU oddiwrth y Ilall, canfod eu príodoliaethau cyffredin, ac íeWy ffurfio pen- 
derfyniadau cywir ; ei symudiad graddol o'r naill ran o'r ymdríniaeth iV 
llali, o'r rhagarweiniad hanesyddol i'r driniaeth a gynnygìr ganddo er 
îachâd ; cy wirdeb, príodoldeb, a giym yr îaith ; a by wiogrwydd ac yni yr 
holl gyûinsoddiad ; — gyda golwg ar y pethau hyn, y mae y traethawd yn 
teilyngn lle uchel ymhlith cyfausoddiadau cyffelyb, ac nid ydym yn am- 
mheu dim nad ennilla yn raddol sylw gwŷr mwyaf y deyraas yn nghylch yr 
alwedigaeth y perthyna yr awdwr iddi. Y mae yn llawenydd mawr i'n 
ealon weled gwŷr ieuainc Cymru yn eu henwogi eu hunain yn ngwahanol 
gangenau dysgeidiaeth a chelfyddyd, ac yn enniU mewn cydymgais a 
chystadleuaeth dèg wobrwyon uchaf ein prîfysgolion. Y mae gyrfa ein 
cy faill Dr. Roberts wedi bod hyd yn hyn yn hynod o Iwyddiannus, ac y mae 
y llyfr hwn yn argoeli nad yw fel ambell un am eistedd i lawr ar ol myned 
trwy 6Ì arholiadau, i adael i'r byd fyned yn ol neu ymlaen fel y dygwyddo, 
beb waeyà dim ei huDan er ei arwain rhagddo. Y mae ei esiampl yn 



ÌÍOÍMADAÚ I,fcENÝI)î)Ot. 

ddlwBg o sylw ac «Mychiòd îeẅéDctyd Cyiawi, yn «nwedîg y ŵtî o hoii- 
ynt sydd yn myned i Lundain a lleoedd eraẂ gỳda golwg ar tyned "ÿn 
feddygòn. Ni ddàngoswyd ganddo oitaod brys i ddechreu ar orchwyl^h 
ei alwedigaetb. Cymerodd amser da i'ẃ barotôi ei huẅ i*r dyledswyddau a 
ddîsgynent amo. Dechreuodd yn Dubìin. Bu yno ddwy dynedd neu dair 
yn dilyn y dosbarthiadau yn y Royal College oý Surgeons, ac yn ^rmroddi 
yn ddyfal i*w eírydiau, ond heb wneyd un ymgais i ennill anrhydedd coieg- 
awl iddo eî hun. Bu wedi hyny un tymmor yn Mhrífysgol Edinburgh yn 
llafurio yr un modd, ac yn ei barotôi ei hunan i ymuno â Phrifysgél Llundain. 
Yn Hydref, 1849, os nad ydym yn camgymeryd, y daeth î liundain, wedi 
matrieulatio yn y Mehefîn blaenorol. Yn yr arholiad a gymerodd le y 
âwyddyn ganlynol dylarnwyd iddo y wobr gyntaf mewn Athronketh Natui*- 
iol, a*r gyntaf yn yr Ellmynaeg — ^y tlws anr yn Materia Mediea, a'r aîl 
mewn Llysieuaetb. Yr oeddem ni yú dygwydd bod yn brésenno! ar ddos- 
barthiad y gwobrwyon y flwyddyn hòno, pryd yr oedd larll 6ranvü1e yn y 
gadair, ac nis gallwn yn hir anghofio yr arwyddion teimlad da t^ag at ein 
cyfaill oddiwrth ei gydefrydẃyr, a*u banllefaü, Bravo! Roberts! o orfoiedd 
gy da'i enw, ac fel yr oedd ý pendefig urddasol yn cyflwyno y gwobrwyon 
i*w law. Wedi treulio rhai misoedd yn' Bonn, Germany, ac astẁdio yn 
Llandain y.gauaf canlynol a'r haf, derbyniodd yn I8ôl, yn ei goleg ei 
hunan, y tlws arìan cyntaf mewn Fferylliaeth, a'r ail dlws mewn Anatomy. 
Y flwyddyn hôno hefyd yr aeth trwy yr Arholiad cyntaf, yn y BrifysgM, 
am M.B., pryd yr onnillodd y tlws aur mewn FferyUiaeth, a'r Eachibition, 
gwobr driugain punt am ragorìaeth cyfiredinol. Yr nn flwyddyn Ife 
gymerodd ei radd o B. A. yn y Brifysgol, *ac ennillodd, yn yr hénours, y 
gwobrwyon cyntaf mewn Physiologý, Chemistry, a Botany, Ond níd yẁ 
hyn oll yn ei l^dloni. Y mae yn parhâu i lafurio; a'r flwyddyn ganlynol 
yr ydym yn ei gael yn derbyti tljsau aur mewn Suryerÿ^ Midkvifery, a 
Patholoyy, y ẁobr gyntaf mewn Medieal Jurisprudenee, aV Longfiéfe 
General Projiciency Prize o ddengäin punt. Bu am ryw gymôint 'o amser 
y.pryd hwn yn feddygxynnorthwyoI yn yr Hospital sydd mewt Cysylltiad 
â*r Univernty College. Collasom ef ar ol hyn am yspaîd. Yr oedd 
wedi myned trosodd i Parîs, Ile y bu trwy yr haf 18^ yn astudio yn ììos^ 
piials y dref hôno. Yn niwedd y flwyddyn dychwelodd i Lundaîn, a chy- 
merodd ei radd o M.B. Yn yr ai^oiiad am honours ennillodd schoiárship 
yr University, a thlws aur mewn Physiology, a'r tlws aur mewn Medieine» 
Paâodd tua'r un pryd y College of Surgeons a*r JÍpothecaries Hall, Y 
mae y scholarship yr anrhydedd uchaf a allasai gyrhaedd, ac yn dy^ i'i: 
sawl a'i hennUlo hantier cant o bunnau am ddwy flynedd. Treuliodd y 
rhan fwyaf o'r flwyddyn ganlynol ar y Cyfandir, yn Paris ac yn Berlin^ yh 
dilyn arferíad y gwledydd hyny yn eu Hospitals, ac yn perffeithio ei hunan 
yn yr ieithoedd Ffrancaeg a Germanaeg — ac yii niwedd y flwyddyn dy- 
chwelodd i Lundain a chymerodd ei radd o M.D. Y mae y âeîthiau hyn, 
gan mwyaf, wedi eu cyhoeddi yn adroddiadau y Coleg y perthynai iddo, 
ac yn Mlwyddiadnron Prifysgol Llundain. Buasai 301 dda genym 
ped arosasai yn Llundain, am ein bod braidd yn sicr y cawsai yno well 
mantais i ddyfod i'r golwg, neü, yn hytrach, i droi y galluoedd a brofasid 
eìsoes, ac a ennillasent y fath sylw> i well inantaís iddo ei hun ac i'r byd. 
Ond dewisodd yn hytrach fyned i Manchester; ac y mae yn dda genym 
weled ei fod yn dyfod rhagddo mor rhagorol yno. Y mae yno, fel y 



260 NOPIAPAU LLtfMTDDOI. 

gwelwB, yn Feddyg i'r Royal Infirmary, ac yn líanw dwy gadair yn y 
School ofMedicine, Physiology a Patholoyy, Anaml iawn y clywsom am 
neb wedi bod yn fwy Uwyddiannus. Eanillodd saith o dlysau aur ; tri o 
dlysau arian ; chwech o ẅobrwyon eraill, mewn llyfrau, &c.; heblaw scAo/ar- 
ship gyda chan* punt> Exhibition gyda thríugain punt> a gwobr arall o 
ddeugain punt am ragoríaeth cyfiredinol. Y mae yn rhaid cofio fod y 
rhai hyn hefyd, gan mwyaf, wedi eu hennill pan oedd pigion y deyrnas, o*i 
gwahanol athrofëydd, yn gydymgeiswyr. Yr ydym yn ei longyfarch yn ei 
Iwyddiant; yn ddymuno iddo hir oes i wasanaethu ei genedlaeth a chen- 
edlaethau i ddyfòd; ac, yn enwedig, rhaid iddo faddeu i ni am ddymuno nad 
anffhofîa Dduw ei dadau, Duw ei deulu, Duw ei dad a Duw ei fam, a'r 
addysg dda a gafodd yn Mynydd-y-gof, a'r hen efengyl y magwyd ef 
mor ofalus yn ei hegwyddoríon. Y mae yn dda genym ddeall fod hòno yn 
parhâu yn anwyl ganddo, a byddai yn dda genym ei weled yn ymgymeryd 
o ddifríf, fel rhan o orchwyl ei oes, â rhyw waith galluog cysylltiedig â'r 
cangenau y mae mor gydnabyddus â hwynt er amddiffyniad i'w hawliau. 

Y mae argraffîad newydd hardd anghyíTredin wedi ei ddwyn allan gan 
Mr. Rees, Llanymddyfri, o'r Seren Foreu neu Gantuyll y Cymry ; sef 
gwaith Prydyddol y Parch. Rhys Prichard, M.A., gynt Ficer Llanym' 
ddyfri; ynghyda Nodau Eglurhaol, a Bywgraffiadyr Awdwr, gan y diw- 
eddar Barch. Rice Rees, B.D. o Goleg Dewi Sant, Llanbedr, ac Aelod o 
. Gymdeithas Coleg yr lesu, Rhydychain. Ail Argraffiad. Nid rhaid at 
''Lyír y Ficer" wrth ganmoliaeth at genedl y Cymry. Mae wedi ei ganmi^l 
ei hunan yn ein mysg bellach er ys yn agos i ddau can' mlynedd. Gwnaeth 
fwy, y mae yn ddiammheu, yn enwedig yn y blynyddoedd cyntaf wedi ei 
gyhoeddiad, tuag at gyflenwi meddwl y genedl â gwybodaeth am bethau yi 
efengyl, ac er dwyn y wybodaeth hòno i gyfarfyddiad â'r galon a'r gydwybod, 
nag yr un llyfr arall a gyhoeddwyd yn ein hiaith. Y mae y flurf rigym- 
aidd sydd arno y fath ag oedd yn gwâsanaethu yn rhagorol, yn enwedig y 
pryd hyny, i*r amcan daionus pedd gan yr awdwr ynddo ; ac yr oedd hya 
yn nôd y gwallau iaith a'r geiríau basdarddaidd sydd mor gyfíredin ynddo, 
oll yn gymhwys i gyfarfod cyâiod ar gyflwr y wlad ag y buasai cyfaosodd- 
iadau cy wirach, mewn iaith goethach, a flfurf mwy celfyddgar, 301 gwbl ang- 
hyfaddas. Yr oedd yr ^* hen Ficer " yn adwaen yr amserau, ac yn ddigon 
mawr i ymostwng at y geuedl yn ei hiselder. Daeth ei gyfansoddiadau 
mor gyâredin yn y wlad a'i diarebion, ac ystyrid hwynt o gymaint awdur- 
dod a'r Ysgrythyr Lân. Clywsom ni fwy uag unwaith hen bobl yn dyfynu 
llinell neu ddwy o honynt, gan eu galw yn air yr Arglwydd. Yr ydym yn 
pfni nad ydynt yn cael y croesaw a ddylent ymhob man y dyddiau hyn. 
Un peth, hwyrach, a barai hyny oedd diflyg ai^affiad o honynt darllenadwy 
i'rllíaws. Gwnaed sylw yn Nhbaethobydd 1846 ar argraffîad Mr. Rees 
a ddaethai allan yn 184 1 ; gydag adol ygiad lled helaeth ar yr hen Iy fr rhag- 
orol. Yn awr wele ail argraffîad o hono allan mewn flfurf a diwyg teilwng 
o'r gwaith. Y mae yn bob peth a ellir ddymuno er gwneyd y cyfansoddiadau 
drwyddynt yn ddealladwy ymhob parth Gymru. Y mae ymddangosiad y 
llyfr, a'r gwaith argr^flfyddol sydd arno, yn gyfryŵ ag a cdlesid ddysgwyl 
oddiwrth wasg na fêdd y deyrnas, tu allan i Lundain, nemawr ag sydd yn 
bwrw allan Iyfrau prydferthach. 



P. If. SYANSi ABaBAFFYOP, IJWFYNNON. 



Y TRAETHODYDD. 



MYNACHAETH. 

Rywfodd neu gilydd, nis gwyddom pa fodd yn iawn^ ac nid ymholwa 
mwyach ychwaith^ yr ydym wedi hod dipyn yn hir cyn cyflëu un math o 
draethawd ar Fynachaeth yn y Traethodtdd. Mae yn eithaf eglur a 
sicr nad ydyw nac yn llai perthynasol, na Uai amddifad o ddyddordeh, na 
** Jesuitiaeth ; " " Yr Olyniaeth ;" " Dolenau y Gadwen ; " " Perthynas 
Pahyddiaeth a Phaganiaeth, "&c. ; pa rai 3ydd wedi cael eu cymeryd i fyny 
genym o hryd i hryd, ac yr ydym yn synio ei fod yn ymddangosiad mwy 
anghyffredÌD, llawnach o ddyddordeh, ac yn dwyn perthynas agosach â ni, 
fel y ceisiwn ddangos yn union deg, na'r un o'r rhai hyn, ac na'r un cwest- 
iwn arall cysylltiedìg â hanes yr Eglwys Orístionogol, os nad hefyd âg 
Eglwys Rhufain. Nid o herwydd ei fod yn ddihwys a difudd mewn cy- 
mhariaetb, gan hyny, yr ydys wedi ei adael heibio hyd yn bresennol ; eithr 
ei amser, mae yn debyg, oedd heb ddyfod. Y mae ei dro yntau, pa fodd 
bynag, fel y ** Chwil-lys," wedi dyfod o'r dìwedd. 

Gadawer i ni, wrth daro allan, er mwyn y dosbarth hwnw o*n darllenwyr 
sydd yn dygwydd bod yn fwyaf anghynefín â'n mater, roddi damodiad, neu 
yn hytrach ddesgrífiad rhydd o hono ; canys y mae anhawsder addefedig, 
diarebol, onid oes ? i roddì damodiad manwl o unrhyw beth braidd. Myn- 
achaeth y gelwir ífurf benodol o benboethni crefyddol. Penhoethni, cofier, 
yw yr enw a roddir i gydgynnyrch mympwy a theìmlad, mewn undeb, 
cyfathrachy a chydweithrediad â'u gilydd, heb fod o dan lywodraeth a 
hyfforddiad na rheswm, barn, nac egwyddor. Gellir yn ddigon cywir, a 
phrípdol hefyd, ei ddynodi yn wallgofrwydd crefyddol; duwiolfrydedd 
gwneuthuredìg, celfyddol, basdarddaidd; ac yn ol iaith fynegiadol neillduol 
a thra chynnwysfawr Dwyfol ysbrydoliaeth ** ewyllys grefydd" y dyn— cyn- 
nwysedig yn ei egwyddorion symlaf, mewn ymneillduad i radd fwy neu lai 
allan o'r byd i ddybenìon crefyddol ; Ilwyr ymgysegriad — mewn profifes, 
beth bynag — ^i feithrinaeth diwyd a hollol duwioldeb dillynwiw. Gwedd- 
nodir ef y mhellach gan , weddwdod diwair, " cosbi y corflf a*i ddwyn yn 
gaeth " trwy ymprydiau meithion, gwastadol ; ymattaliad mawr, treisiol, 
oddiwrth foddion cynnaliaeth naturiol, ac ymattaliad llwyr oddiwrth bob 
mwyniannau a boddhâd cnawdol ; ymíarweiddiad penydiol Ilymdost, trwy 
ymgystuddiad corflforol poenus mewn gwahanol flfyrdd adgas a nychlyd i'r 
eithaf, ar y cyntaf o leiaf, ac wedi hyny hefyd mewn ll'íaws o amgylchiad- 

18Ô8.— 3. s 



262 MTKAOHABTH. 

au; 'gwyliadwriaethau gohiriedig, myfyrdod dansoddedig a chyfriniol; 
ymdrech calon ddìfrifol o rjw fatb^ pa mor gamsyniol ac anghyfaddas 
bynag^ yn erbyn pechod preswyliedig ; ynghyd â gweddi ddyfalbarhäol 
a dibaid. Cymysgid â hyn oll ryfel egnì'ol â diafliaid (dychymygol^ bid 
sicr) gan yr ymwrthodwyr dëoledig — y perfieitholion crìstionogol boreuol. 
Y mae Mynachaeth nid yn unig yn ffaith ynglŷn â hanes Crìstionog- 
aeth er yr oesoedd boreuaf^ ond yn *ffaith fawrỳ' nodedig iawn, orbwy sig, a 
Uawn dìrgelwch ; îe, rhaid addef yn un o'r £feithiau hynotaf, a phwysicaí, a 
mwyaf pruddaidd cysylltiedig â'i hanfodaeth a'i hymddadblygiad allanol yn 
mywyd ei phroffeswyr— ei h^ongnawdoliad gweithredol, a'i hymdaith ymhlith 
dyndryw. Heblaw hyn, y mae yn deg i ni edrych amo, canys y mae wedi en- 
nill iddo ei hun, a hyny yn eithaf cyfiawn, y cymerìad o fod ar unwaith yn 
un o gyfeiliomadau mwyaf ynfyd a thrychinebus y meddwl dynol, yn gys- 
tal ag yn un o amryfuseddau penaf, a mwyaf dinystriol a gresynol, crefydd. 
Gellir dywedyd yn 11 ed ddibetrus, oddiar seiliau digonol, mai Mynachaeth 
yw y mwyaf amryddull a digrìfluniol o'r holl arddangosiadau dyeithrol y 
mae y natnr ddynol erìoed wedi ei gyflwyno i*r byd. Meddylier am eî 
orchestiou canlynol a'r cyffelyb :-^Simon Stylites yn sefyll ar ben colofn 
unig, tri ugain troedfedd o uchder, yn yr awyr agored ddydd a nos ; Sant 
Antwn wedi ei gau i fewn yn ei lechfa gudd, heb ei weled gan ddyn am 
ugain mlynedd, a*i flíroenau yn meddu craffder gwyrthiol, meddir, i arogli 
presennoldeb ysbrydion drwg, ac yn treulio ei amser mewn ymladdfeydd 
dychymygol â theulu y fall ; Sant Benedict yn ymrolio yn noethlymyn 
ymhlith y drain i ddarostwng ei ddychymyg trythyll ; Suso yn gwisgo 
ciys ynffitio yn glòs ddydd a nos, a chant a hanner o hoelion Ilymion yn- 
ddo, â'u blaenau wedi eu troi i fewn tuag at ^i gnawd, yn yr hwn y gor- 
weddai gan nydd-droi ei hunan fel pry fyn yn cael ei gigyddio, am un mlyn- 
edd ar bymtheg, nes i weledîgaeth berì iddo ymattal. O herwydd hyn, y 
mae Mynachaeth yn hollol naturìol wedi bod yn wrthddrychg wawd a dir- 
myg y byd Protestanaidd. Dyma un olwg ar y peth ; ond y mae iddo 
olwg arall, ac un sydd ymhell o fod mor ddiystyrllyd. 

O'r holl sefydliadau niweidiol sydd wedi ysgwyd y byd, ac effeithio ar 

Oristionogaeth, y mae Mynachaeth yn ei ddylanwad dichellgar ac oll- 

dreiddiol, wedi bod yn un o'r rhai mwyaf arswydus, yn gystal a dirgeledig. 

I Nid oedd gallu Alexander Fawr i foldio tynghedfen dyniou ond megys 

dim o*i gymharu âg eiddo hen feudwy y diffeîthwch ydym eisoes wedi ei 

I enwi — Sa nt Ant wu — tad^c yjptaf y aefydliadau mynachaidd. Os nad ffrìl- 

I ion yw jT" rhy feddodau gau " — gwyrthiau ffugiol — trwy y rhai y twyllwyd 

yr holl fyd Crìstionogol am uwchlaw deuddeg canrìf, ac y mae y rhan 

fwyaf o hono hyd heddyw yn cael ei ddal yn gaeth wrth ewyllys y Babaeth, 

yna nid yw Mynachaeth yn wrthddrych dirmyg digymysg. Ac os yw y 

dyn pechod ei hunan yn gymaint i'w arswydo ag ydy w i'w gasâu, felly yr un 

modd y mae y brif ffynnonell o'r dylanwad anweledig a' threiddgar hwnw, 

pa un a barotodd y cenedloedd yn raddol i ostwng eu gwarau, ac hyd yn 

1 nod eu cydwybodau, i'w rwysg melldigedig. O herwydd y mae yn fíaith 

hjrsbys iawn, a digon diammheuol, mai y grediniaeth yn mharhâd gwyrth- 

iau yn cael eu gwneuthur gan fynachod, ynghyd a'r ysbryd yr oedd hyn 

1 yn ei fagu, a arweiniodd i drawsfeddiant offeirìadol, ac a'i cynnorthwyodd i 

/ gyflawni y gwrhydrì a wnaeth. Dyna a roddodd y gwasanaeth goreu i gad- 

arnhäd, derchafiad, a chynnydd y Babaetb, ac a gyunaliodd ei houiadau 



MYNACHAETH. 263 

trahâns yn y modd helaethaf a mwyaf effeithiol.^ Oddiar hyn^ mae 
yn amlwg fod Mynachaeth^ nî a aìl ddywedwn^ yn destun Ilawn dyddor- 
deb dwys^ er yn athrìst éi wala^ yn enwedig ì'r cristion meddylgar a 
goleuedìg. 

Peth dyeithr i*w ryfeddu, onidê, ydoedd i*r fath afíechyd adwythig, 
gwrthnysig, a diried, ymaflyd yn nghrefydd yr efengyl moí fuan, a thyfu 
ami yn orthwf mor hagr ac mor fawr, yr hyn a fwytäodd ei chryfder, a 
anarddodd ei thegwch yn anferthol a thruenus, a ddinystriodd gymesuredd 
godidog ei harddlan, a fygythiodd ei bywyd yn ddifrifol, ac a*i peryglodd 
yn galed am amser hir ; ac oni buasai fod ei chyfansoddiad yn dda odiaeth^ 
a chryf rhagorol, îe, yn wir, yn ddwyfol, profasaî yn angéuol iddi yn sicr. 
I newid y gymhariaeth, önid yw yn beth i synu yn aruthrol ato, iddî 
wneyd y fath gamgymeriad dybryd, a gadael i'r fath anghenfil ofnadwy o 
hyll a gwrthwynebus ennill ei serch, ìddi ei wahodd mor ehud a chroes- 
aWgar i*w mynwes, ei gofleidio mor gu a difeddwl drwg, yr hwn a bwysodd 
arni fel hunllef cyhyd ac mor drwm, a barodd iddi benwanu mor ysgafn> 
anghyson, afresymol, a gorphwyllog am dymmor maith, ac agos a wasgodd 
aUan ei hanadl yn lân, nes terfynu ei hoedl a ddechreuasai mor ogonedd- 
us mewn diraddìad a gwarth ? a dyna yn ddiammheuol y dynghed alarus 
a ddygwyddasai iddi, oni buasai ei bod wedi ei gewynu â gwrthneid- 
rwydd digyffelyb " nerth bywyd annherfyiiol." Er hyn oll, yr ydym yn 
awyddus i ychwanegu yn y fan yma, i ragflaenu unrhyw argraff a allem 
dderbyn yn tueddu i anesmwytho yn hytrach na chadarnhâu ein flÿdd yn 
y grefydd Grîstionogol, gyda golwg ar beth bynag sydd ddyrys a dirgel- 
edig yn cyffroi ein syndod yn hyn, mai rhywbeth yn ngh'ìiflwr y ddyn- 
oliaeth sydd yn rhoddi lle, ac yn arwain yn anocheladwy i Iygrìadau o'r 
fath hyn. Anhawsder naturiol ydyw yn briodol, ac nid un CrîstionogoL 
Nid yn yr efengyl y mae ei achos, ond yn ngwreiddyn drwg moesol.f 
Ac fe ddywedir wrthym mai rhaid ydoedd dyfod Mynachaech, oddiwrth yr 
hyn yw dyn, ac oddiwrth lywodraeth foesol Duw ar y ddaear, Ile y gadewir 
i ddyn lunio pob dyfais a ali i ddyhysbyddu adnoddau drygioni; — anghen- 
rhaid ydoedd, meddir, i Fynachaeth dori allan rywbryd, a phe na thorasáî 
allan pryd y gwnaeth, gallasem ni yn awr fod yn nghwsg yn nghanol ty- 
wyllwch caddugol nos Mynachaeth, yn breuddwydio yn ynfyd o dan ei 
orthrymder, neu gallasem fod yn awr yn orphwyllog gan ei syírdandod^ 
yn Ile gwneyd sylwadau oddi draw arno er ein hadeiladaeth â'n Ilesád. 
y Ymddengys i athrawiaeth eglur ac iachus yr efengyl, gyda golwg ar wit 
A natur crefydd ysbrydol " bur a dihalogedig," gael ei chamddeall a*i cham- 
gymhwyso yn fawr. Yr oedd hyn mewn anwybod, mae yn Iled debyg, yn 
amgylchiad rhai ; eithr yn amgylchiad y nifer amlaf ò lawer yn yr eglwys 
Gristionogol, cafodd yr athrawiaeth ei gẁyrdröi yn íẁriadol a beius, er 
dinystr dychrynllyd, yn foreu iawn. Darfu iV fuchedd Gristionogol ym- 
ddirywio yn ganlynol, ac yn flaenorol yn wir, Tr fath radd, fel yr ymgym- 
erwyd yn chwannog, dibetrus, a brwdfrydig iawn yn gyffredinol â'r dull 
gwael, gwrthun, a gwahiarddedig hwn o fyw, yn yr eglwys gyntefig. Yn 
union wedi yr oes apostolaidd, gyda bod y ganrif gyntaf wedi myned 
heibio, collodd a gadawodd cristionogion y symlrwydd sydd yn Nghrisl yn- 

* Gwel Biòtiotheca Sacra, Vol. I., tu dal. 810, + Gwel Rhagymadrodd Vaughan*i 
CatLm ofthe Corruption of Cìiristianüy, 

s 2 



264 MTNÁCHAEtH. 

ddirfawT. Trawshudwyd hwy gan mwyaf— agos î gyd— yn ol y brophwyd- 
oliaeth a gerddasai o*r blaen yn en cylch^ yn rhagfynegu eu gwrthgilìad 
neu syrthiad ymaith, ì " roddi coel ì ysbrydion cyfeiliomus^ ac i athraw- 
iaethau (ynghylch ?) cythreuliaid." l Tim. iv. 1 — 3. Rheibiwyd hwy 
yn ddì'eiüiriad ymron^ yri beuaf gan rith ddoethineb, i ewyllysio ymdecâu yn 
y. cnawd, a hyny o dan ffugesgus ymwadu âg eí, a'i farweiddìo i'r olwg all- 
anol, a bod ^' heb arbed y corff> nid mewn brì i ddigoni y cnawd." Twyll- 
wyd hwynt ymhell iawn> nes eu dwyn yn gwbl gaeth gan swyngyfaredd 
gwenieithus a galluog ymneillduedd meudwyoI> llwyrymwrthodol — ^ym- 
ddeoliad ac jrmattaliad mynachaidd. Syrthiasant mewn cariad âg, ac ym* 
ddiofrydasant yn galonog i, ddilyn bywyd dirwestol annaturiol^ truan» 
a dìrmygus unigolion ymarbedol. Ceid mynachod penboeth yn crwydro 
yn ddiamcan a diwaith mewn diffeithleoedd anghyfannedd ac anghysbell ; 
yn cau eu hunain i fyny allan o'r byd^ gan ymguddio a thrigo m^wn hen geu- 
hrenau^ " ogofëydd a thyllau yn y mynyddoedd a'r creigiau," ac adeiladau 
adfeiliedig> neu rai mwy cyfleus a chysurus, "yn ddiddym, yn gystuddiol, yn 
ddrwg eu cyflwr." Llwyrymwrthodent â*r byd, yn ei orchwylion, arfer- 
ion, gofalon, ac yn arbenigol ei gymdeithas. Ni chymerent ond y peth 
nesaf at ddim o fwyd, a hyny a g^rmerent oedd o fath salw iawn, ac ni 
chyfiyrddent â chig. Ni feddylient am briodas, oddíeithr i'w dibrisio a 
chadw rhagddi fel un o*r pethau mwyaf halogedig a drygionus. Yn eu tyb 
ŵyrgam hwy, di-" anrhydeddus yw prìodas ymhawb/* — " da," a gwell, *' y w 
fod dyn ei hunan." 

Mynent, fel hyn, dybygid, '' groeshoelio y byd iddynt eu hunain, a 
hwythau i'r byd;" ond y mae yn fwy nag yn ammheus a ddarfu iddynt gyf- 
lawni hyn, canys ni ddefnyddient y moddion apwyntiedig — ^yr unig fodd- 
ion addas ac efleithiol o Ddwyfol drefniad i hyny. Perswadient eu hunain, 
yn anghall ddigon, yr hwylusai hyn oll yn fawr, os nad atebai y dyben yn 
llawn, i gael gwared o ysbryd y byd y mae pechod wedi ddwyn i mewn, 
a s^miad y cnawd a gondemnir gymaint ; yr hyrwyddai eu perfleithiad, ac 
y sicrhäai eu henwogrwydd mewn gras. Golygent ei fod yn ammod han- 
fodol cyrhaedd gradd dda mewn duwioldeb— yn flfordd, a'r unig fibrdd, i*w 
gyrhaeddyd, yn gystal ag yn arwydd anflfaeledig o*i gafiaeliad. Wedi y 
cwbl, mae yn eithaf amlwg a dilys na Iwyddasaut cystal í ddyfod i ben âg 
alltudio y drwg o'u calon ag y gwnaethant i alltudio eu hunain allan o*r 
hyd. Chware teg iddynt hefyd, nid oedd y peth cyntaf mor hawdd o 
lawer; a chyda hyn, nid y fibrdd i buro a dyrchafu yr ysbryd ydoedd 
gwneyd y fath drais â*u natur. Y mae ysbryd y byd, fel y sylwa awdwr 
diweddar,* yn rhy gyfrwys i gael ei fwrw allan mewn flfordd mor fêr a 
rhwydd âg ymwahaniad allanol rhwng y byd a'r eglwys ; y mae y drwg yn 
gorwedd yn ddyfnach. Pa faint hawddach ydyw llwyrymwrthod â rhyw 
bethau yn y byd, na bod yn gymedrol yn y defnydd o bob peth ? 

Ni wyddys yn gywir i fanylrwydd, fel ag i allu penderfynu gyda sicrwydd 

digonol a boddhäol, pa bryd y dygwyd y Ilygredigaeth anrheithiol hwn i 

mfewn i'r brif egiwys. Yr ydoedd, pa fodd bynag, wedi ymdaenu — ^y mae 

^ genym g^rflawnder o brofîon diddadl, cr edadw y, yn ngh ofnodau hanesy dd- 

iaeth eglwysig— ^n ystod y trydydd càrin^ 1 râág"äTsvvvclus. ac anEyfeoel . 

|yn wir, oni bae y tystîöîaBthlî "ŵóí èhelaeth a diymwad i"^irionedd y 

♦ TaughajCs *'Sûur» mtk ihe Mystics;* Cyf. I., tu dal. 261. 



MTNACHABTH. 



265 



íFaith. Yr oedd ei gychwyniad, dybygid, yn fychan ac anghanfyddadwy, | 
eithr cynnyddodd yn fuan yn gyflym a chadarn, fel y cawn fod yn yr 
Aipht yn unig^ yn ne heubarth y wlad, erhyn oddeutu diwedd y trydydd, 
neu^'yirgynnaryn y pedwerydd cánrit^ llloea J o fynachoT crîstionogoirîe 
gannoedd o sefyffia JáíT mjnnáShltJ^ chán*" nîîl' ó lerar/'méddir, 

ynddynfT^ Tmlèdánbdd y gŵynfydîaeth gỳdá T}uander dîail trwy holl 
wledydd cred, yn enwedig yn y dẁyreinfyd. Derbyniodd gymeradwyaeth 
a choleddiad parod, difluant, a gwresog yn gyífredinol ymhlith Cristionog- 
ion. Cyrchruthrodd yr anmhwyllder ar yr eglwys yn nerthol, a goresgynodd 
a meddiannodd hi yn ddiwrthwynebiad a Uw^rr iawn. Yr oeddid yn ddall 
hollol i*w niwed } ni welid ei anfadrwydd, ni ddrwgdybient ei berygl ; cyf- 
rifent a chanmolent éf fel y rhinwedd uchaf, heb freuddwydio yr etifeddid 
y fath ddrwg gorhiliog oddiwrtho, — yr esgoraiar y fath ganlyniadau diírod- 
ol ac alaethusc Dylanwadodd yn rymus, ond andwyol, ar Gristionogaeth 
Ysgrythyrol, dros yspaid hirfaith o amser; canys nid oedd trwy gydol y 
mil blyneddau ac ychwaneg a ddilynodd nemawr ìawn, os oedd dim, gwìr 
grefydd ar y ddaear, a llai fyth o lênyddiaeth a chelfyddyd, and oedd wedi 
ei amgau rhwng muriau mynachlogydd, a*i gorfibri mewn mynachaeth. 
Deil rhywrai fod yn dda af y cyfan i*r naill a'r Uall o'r gwrthddrychau gor- 
uchel a gogoneddus hyn gael y cyfryw warchodaeth ac ymgeledd ag a 
gawsant yn ystod y " canol oesau," a elwir yn hriodol yn "oesau iywyll;" 
canys yn y cêlfanau anorfodadwy hyn y cadwyd hwy yn nghanol dylif an- 
wybodaeth a gormes gwriogaethol. Cydnabyddant yn hyn ddarpariaeth 
ddoeth a diogel i'w cadwraeth. Dyma iaith Syr James Stevens,* awdurdod 
lled uchel yn y byd dysgedig; " Ond paham," e ofynir, *'y cyfeirir y llygad 
oll at^frudiau ofergoeledd, hunan-fwyÜifoddiant,a liiagrith mynochaidd, sydd 
yn troi yn Uwch ? Paham, yn wir ? Hwy a'n haddysgant mai y fynachlog 
oedd yr arch yn y byd cristionogol, fel yr oedd y deml yn Judea, pa un 
oedd wedi ei llwytho yn ystod y dylif â thynghedfenau yr eglwys â'r byd— - 
mai yma y cafodd ein henafíaeth ysbrydol a dealltwrìaethol ein hunain 
gysgod yn y dymhestl — mai yma yr addfedodd y galluoedd meddyliol 
hyny y rhai yn raddol a dywalltasant gysondeb a threfn i mewn i elfenau 
brwydrol gwerinlywodraeth Ewrop — ac mai yma y dygwyd i fyny lawer 
addumiadau gwychaf ein Cristionogaeth gyfiredinol i addysgu, llywodr« 
aethu, a bendithio cenedioedd y Gorllewin." Goruwchreolwyd y camgymer-* 
iad echrydus yn rhagluniaethol, ni a welwn, fel ag i*w wneyd yn wasanaethgar 
neillduol i ddybenion gwareiddiad a chrefydd. Gwiriwyd dammeg Samson 
yn bur eglur a llythrenol unwaith drachefn yu yr amgylchiad hwn : " Allan 
o'r bwytäwr y daeth bwyd, ac o'r cryf y daeth allan felusder/* Nis gellir 
dyfalu, chwaithach cael allan, beth a fuasai tynghed y gwahanol wrth- 
ddrychau anmhrisiadwy werthfawr hyn, pe na dderbyniasent y nodded a'r 
amaethiad a gawsant yma, er mor ddiffygiol ydoedd. 

Rhoddodd Diwygiad mawr yr unfed ganrìf ar bymtheg ben ar yr agwedd 
hon ar bethau. Rhoddodd ddyrnod drom, anfeddyginiaethol, i fynachaeth, 
yn gy stal ag i lygredigaethau mwyaf cyhoeddus a gwaeddfawr eraiU 
Cristionogaeth, fel y cefnogid hwy gan Babyddiaeth. Dynoethodd a 
gwarthnododd ei ysgelerderau cableddus, a rhyddhäodd grefydd Mab Duw 
o dan ei orthrymder blin. Gwnaeth ei anfadrwydd hysbys gymaint â dim 



JSêtay* in JScclmasHeiU JSiography, Vol. I., ta dal. 863. 



266 MYNACHAETH. 

i ddefiro casiueb a gwrthwynebiad i Eglwys Rhufaiu^ a phrysuro i ddwyn 
oddiamgylch wrthdystiad ëofn yn erbyn ei drygioni, ac ymwrthodiad cyff- 
redinol â'i chymuudeb, yn y deyrnas hon ac ar gyfandir Ewrop. Yr un, 
ar ry w olwg, ydoedd Mynychaeth a Phabyddiaeth ; yr oedd o leiaf y berth- 
yna* agosaf cydrhyngddynt, fel y crybwyllasom yn flaenorol. 
t pnd er ein bod wedi cael ymwared hyfryd o Fynachaeth Gvfluniedig 
er ys oesoedd rai bellach, eto y mae olion presennoldeb yr un ysbrydiaeth 
heb ddiflanu yn hollol o'r byd hyd heddyw, fel y buasai yn ddigon da eu 
bod. Nis gallwn lai na'u canfod, canys yr ydym yn eu cyfarfod ar bob 
llaw o hyd. Mae Mynachaeth yn meddu, ac yn arfer, cryn ddylanwad 
mewn amrywiol ffyrdd, uniongyrchol ac anuniongyrchol, mwy neu lai gor- 
chuddiedig yn barhâus. Y mae ganddo afael alluog iawn hefy d ar grefydd yr 
oes hon. Ymgymysga yn helaeth â barn a theimlad crefyddol llawer. 
Golecha yn ddystaw mewn Ue na feddyJir. Yr ydym yn ohhain ei han- 
fodaeth, ac yn darganfod ei effeithiau, yn bradychu ei hun, nid yn unig yn 
nghymundeb Eglwys Rhufain — ei artref dewisol, a'i hoff ben orsedd — eithr 
y tu allan iddi, yn gystal ymhlith Protestaniaid mewn enw — oddiallan, fel 
ag o fewn, cyffiniau yr Eglwys Wladol ; oblegid y mae yn ffaith eithaf gwir 
a hysbys, weithian, fod Puseyaeth yn ei bleidio yn aiddgar a ffyddlawn, ac 
yn gwneyd ei oreu i*w adfywio yn Eglwys Loegr ; ac y mae cynghlwyf bliu 
yn ngafael âg Anghydffurfwyr, yn drygu aml un yn ddicheUgar mewn 
twyllwisg, ac yn llesteirio eu llwyddiant a'u lles uchaf. Nid oes yr un 
enwad o Ymneillduwyr efengylaidd, ysywaeth, yn gwbl rydd o rai ynddo 
yn ei achlesu, yn ddiarwybod ac aufwriadol, ni a gredwn, eto yn rhinweddol. 
Y mae rhyw rai yn ein plith yn rhoddi argoelion anghamsyniol eu bod 
wedi eu lefeinio yn ormodol âg ef. Mae yn ymddangos fod y natur ddynol 
yn dueddol neillduol iddo ; — rhyw fath o ddynion, dan amgylchiadau penod- 
ol, beth bynag ; ac nid y w y grefydd buraf yn gallu dianc rhag ei ddylanwad. 

Nis gallwn ííbrddio ymdroi llawer fel hyn i athronyddu, os cawn ryfygu 
cymhwyso gair mor fostfawr at ein hymdriniaeth anmherffaith, eithr y mae 
yn disgyn arnom, dybygem ni, i dreio ein llaw ar ryw beth fel hyn. 

Onid y w yr hyn y rhaid i ni ei alw yn fath o " cant " crefyddol, pa un 
arglywn yn rhy aml, yn sawru yn drwm o hono ? Y mae yn nawsio iaith 
Uawer o ddynion da, duwiol, yn ddiddadl, — rhai o olygiadau diffygiol, beth 
bynag am gyfeiliornus, ynghylch dysgeidiaeth yr efengyl o barth i *' ym- 
arfer ein hunain i dduwioldeb." Achwynant yn fynych, yn ddwysofidus 
fe ellid meddwl, ar eu perthynas agos â'r " byd drwg presennol," ac ar 
eu sefyllfa alknol ynddo. Braidd nad ynganant syndod o herwydd trefn- 
iadau perffaith y Nefoedd; Iledammheuant ddoethineb a daionì, beth 
bynag am gyfiawnder, y Llywydd goruchaf, Penarglwydd nef a llawr, am 
eu gosod yo y cyfryw amgylchiadau anffafriol iV daioni penaí, ac arddodi 
arnynt, yn rhwymedig yn y fath gyflwr, i gyflawni dyledswyddau sydd mor 
groes iV gilydd yn eu tyb hwy. " Nid yn ddiog mewn diwydrwydd, yn 
wresog yn yr ysbryd, yn gwasanaethu yr Arglwydd;" *' Arfer y byd heb 
ei gamarfer;" "Rhoddi eiddo y byd i*r byd, a*r eiddo Duw i Dduw;" 
'* Darparu pethau onest yn ngolwg pob dyn; ^'Darbod dros yr eiddo," yn 
enwedig y teulu, i ochel nôd rhai yn gwadu y ffydd, " ac sydd yn waeth na'r 
diffydd ;" a "byw trwy ffydd Mab Duw " ar yr un pryd. Y mae y gofyn- 
ion gwahanredol hyú, e fynir, yn elynol i'w gilydd. Meddylir nas gellir 
gwneuthur eu cais mewn un modd. Credir ei fod yn beth allan o'r cwestiwn 



MTNACHAETH. 267 

draíferthu gyda negeseuaa y bywyd hwn> a " tbrysorî i ni ein hunain sail 
dda erbyn yr amser sydd ar ddyfod/' trwy geisio y pethau sydd uchod^ a 
rhoddi cwbl ddîwydrwydd i chwanegu at eìn '' ffydd rinwedd^ ac at rinwedd 
wybodaeth, &c." Oddiar hyn cwyna yr amaethwr yn erwin ar lafur caled 
a phryderon cyson helyntion y tyddyn ; dwg y masnachwr gydymgais 
llym^ cynhyrfus^ ac anturiaethau anghenrheidiol trafnidaeth, ymlaen yn alar* 
nad; a rhaid gwrando ar y gweithiwr tlawd yn myned dros ei anghyfleus- 
derau mawrion yntau> i fod â*i " ymarweddiad yn y nefoedd*' ^m nghanol 
terfysg anghen. Cyfrifîr hyn oll yn anhawsderau gwiríoneddol i ymarfer 
â Duw a rhyngu ei fodd^ ac amlygir dymuniad am allu rhodái heibio ofal 
am y pethau a welir^ i oíalu am y pethau ni welir^ yn lle edrych ar bob 
ymwneyd â'r byd yn ddysgyblaeth ìachusol, anghenrheidiol ì dduwioldeb. 
Sonìant am dalu sylw ì hawliau y ddau fyd fel rhyw anmhosiblrwydd glân 
yr hyn a wna fywyd yn galedwaith beichus^ annyoddefol. Yr ydym ya 
coelio yn gryf nad yw y caríad na feddwl ddrwg yn gwarafun i ni bríodoli 
hyn a'r cyfielyb, mewn Hì'aws o enghreiflliaUj beth bynag am y nifer amlaf^ 
i ymdrech anghyfreithlawn i dawelu a bygylu cydwybod euog yn cyhuddo ; 
i ymesgusodiad cloâf rhyfyg^ neu anwybodaeth am esgeuluso dyledswydd ; 
i ymddiffyniad hunandwyll^ neu ragrîth am ddiogi ac anffyddlondeb y dyn. 
Y mae gyda hyn yn anadlu ysbryd y clâsordŷ yn amlwg : *' Mynachaeth 
wyt, a'th leferydd sydd debyg." 

Ffrwyth yr un dyb neu deimlad mynachaidd ydoedd adeiladu " Tŷ 
Mawr " Trefecca gan* mlynedd yn ol, Ile y cynnelir Athrofa y Methodistiaid 
yn y Deheudir yn bresennol. Canfuwyd ỳ fynachyddiaethyno gan Iygad craff 
awen gyflym y bardd anfarwol o Bantycelyn^ ac ni fu yn ol o gyfeirîo wrth 
fyned heibio gyda sèn fwyn at hyn yii ei farwnad i*r diwygiwr enwog Howell 
Harris — y sylfaenydd. Heddwch i'w Iwch ! meddwn o waelod ein calon ; 
ar yr un pryd, rhaid addef fod ei ymddygiad ef yn hyn o beth wedi ei 
wneyd yn agored i ddwyn y cyhuddiad yn ei erbyn 301 eithaf teg,— 

" Fam y treuliaÌBt ti dy ddyddian 
I wneuthur rhy w Fonaohdŷ fawr, 
Pan y tynodd Harri frenin 
Fwy na mil o rhai *n i lawrl" 

Trueni hefyd, onîdè^ na roddasai "yr hen WiUiams " well rheswm, pan yr 
oedd cyflawnder o rai Ilawer gwell wrth law i'w cael, yn erbyn y fath wall, 
na gwaith '* Harrî frenin yn tynu mwy na mil o'r rhai'n i lawr." Nîs gallai 
ei bod mor dlawd arno am un. Paham, gan hyny, yn enw pob peth, y 
cymeradwyai hwn ei hun iddo yn flaenaf — ^un o'r rhai gwanaf a allasai 
ddwyn ymlaen yn sicr, oddieithr mewn gwawd ? Ond y mae genym ormod 
o barch o lawer i'r Pèrganiedydd i gwympo allan âg ef o herwydd hyn, 
er ein bod wedi cael ein goddiweddyd yn ddiarwybod bron gan y brofedig- 
aeth i feirniadn ychydig yn rhydd a diniwed fel hyn ar ei wrthâdadl i waith 
Howell Harris yn cyfodi ei ysbyttŷ crefyddol. 

Y mae yr oes hon ymhellach wedi gweled adgyfodiad Mynachaeth y tu 
allan i Egiwys Rhufain. Y mae, fe dybygîd, wedi dyfod i mewn mewn 
mwy nag un flurf i Egl^ys Waddoledig ein ^wlad ni. A rhaid ei olrhain i 
h'aws o gy fundebau eraili. Y mae y bobl a elwir yn ShakeÝ9 — ^ysgydwyr — a 
geir yn benaf yn yr Amerîg, yn cael eu golygu yn urdd o Fynachod. A pha 
fodd y gellir yn an^gen ? Nid ydyût, tíiaé yn wîr, yn feudwyaid, gan na 



268 MTNAOHAEJH. 

tbrigant ar wahâny ac wrthynt eu hunain ; ond y maent yn frodorfáwÿr yn 
byw ynghyd er cyfleusdra cyffredinol y naiU y llall, yn darparu yn gyff- 
redin gyferbyn â*u hanghenion, yn proffesu ymwrthodiad â'r byd, ynghyd 
a phroffesu gweddwdod, a chanddynt argaeau mawrion rhwng y rhyw- 
iau, a pheth sydd yn rhyfeddach, yn ymhoni i ddawn ysbrydoliaeth, 
os Bad gwyrtbiau. Yr ydys yn edrych arnynt yn sefydliadau myn- 
achaidd, canys y mae prif deithi y duU yn perthyn iddynt. Myn 
rhywrai fod cryn dipyn o hono yn cael ei ddal ymhlith y Crynwyr 
hefyd, ac fe allai ei fod yn dangos ei hun mewn un wedd yn eu 
hamgylchiad hwy. Hyderwn na chaiff y darllenydd ergyd mawr — y daw 
i'w le yn bur fuan, beth bynag — wrth i ni draws-symud at Formoniaeth, 
ì osod ar lawr fod hyny yn cael ei gyfrif yn eughraifft o'r un peth. Haerir 
fod ei drâs, mewn rhy w bethau o leiaf, yn ddigon canfyddad wy a dilys. Ac 
onid oes, erbyn meddwl, lawer iawn o debygolrwydd rhyngddynt ? Ar yr 
un pryd, os ydyw yn rhydd i ni gyfaddef, prin y teimlwn arnom ein hunaiu 
roddi hyd yn nôd yr anrhydedd hwn i'r fath ysgymunbeth ffîaidd ac 
enaid-ddinystriol â Mormoniaeth. Rhaid, pa fodd bynag, tuag at i ni fod 
yn ffyddlawn i'r gwirionedd, cydnabod fod rhywbeth yn gyffredin mewn 
Mormoniaeth a Mynachaeth. A beth drachefn yn olaf yw y Socialism — 
y sefydliad, pe sefydlog hefyd, a bleidid yn Ffrainc, ac yn y deymas hon 
y blynyddau diweddaf — y ceisir ei sefydlu gan Robert Owen ac eraiU, — 
onid Mynachaeth heb grefydd ydyw ? Yr ydys wedi gweled Mynachaeth 
Baganaidd, a Mynachaeth luddewig, at ba un y cyfeirîwn yn ddiatreg 
bellach ; a Mynachaeth Mahometanaidd, — y grefydd fwyaf anghyfeillgar o 
bosibl o holl grefyddau dyn gwareiddiedig i ffyniant Mynachaeth ; ond er 
fod y Coran yn gwahardd Mynachaeth yn bendant, gwelodd y genedlaeth 
a ddododd Mahomet] yn naear sanctaìdd Medina sefydliadau Mynachaidd 
yn cyfodi ac yn Hiosogî ar bob llaw. Yr ydys wedi gweled Mynachaeth y 
prif-dadau, Pabyddiaeth, a Phrotestaniaeth, ac ui a gawn weled o'r diwedd 
a ellir cael Mynachaeth Anffyddol.* Y mae yn beth ammheus iawn. 
Mae lle i ddrẁgdybio y gweilch cyfrwysddrwg a melldigedig hyn o nemawr 
duedd i ddirẁest mewn dim, yn neiHduol o fewn cylch mwyniannau 
anianol 1 

Digoned y gosodiadau rhagarweiniol hyn, sydd wedi rhedeg yn feithach 
nag y bwriadem, ac uag y dymunem, i ddangos fod y miater dan sylw yn 
haeddu ystyriaeth ac ymchwiliad. Awn rhagom weithian yn fwy i fewn 
i'r peth ei hun — i roddi hanes tarddiad a gweithrediad Mynachaeth foreuol 
yn benaf. 

Ffynasai Mynachaeth, mae yn debyg, er amser cyn côf, yn flaenorol i*r 
trydydd canrif, ac hyd yn nôd iV cyfnod Cristionogol ei hunan, mewn 
cysylltiadau a ffurflau eraill, ymhlith luddewon a Chenedloedd yn ddiwahân. 
Mewn trefn iV urddasu â mwy o awdurdod ac edmygedd, mae y Pabydd- 
ion yn awyddus dros ben i'w dadogi, ac yn gwneyd hyny hefyd gyda'r 
pendantrwydd mwyaf, ond heb sail yn y byd, i Elias y Thesbiad — ^y 
prophwyd' tanllyd, ond nid mynachaidd. Eithr y mae yn ddios ei wala 
nad oddiwrtho ef y trosglwyddwyd ef i'r eglwys Gristionogol, os rhoddodd 
ei siampl ef unrhyw gynhyrfiad i*r dull hwn o fyw ymhlith Cristionogion 
boreuol; yr hyn sydd ry anhawdd ei gadarnhâu â chysgod o brawfl 

* Gwel Bibliotheca Sacra, Vol, L, tu dal. 821. 



MTNACHAETH. 269 

Dylanwadodd ei hanes, fe ymddengys, ar feddyliau ac ymddygiadau rhaî 
o'r mynachod c>ntaf, megys Sant Antwn, ond yn fath o gynllun yn hytrach 
pa fodd i arwain y hywyd mynachaidd yu fwy nag yn annogaeth i ym- 
gymeryd âg ef. Daethai hyn yn harod o le arall. Ÿr oedd y Nazarëaid 
gwryw a henyw, yn siampl o henafiaeth mwy hyharch fyth, pa rai a ddes- 
grifir yn y chweched hennod o lyfr Numeri ; ond ni pharhäi *' eu hadduned 
hwy o ysgariad" ond yn unig am amser terfynol, gosodedig ; ac ni thâl 
henthyca eu hamgylchiad hwy i roddi cadamhâd i Fynachaeth, er fod hyn 
wedi cael ei wneuthur. Diau hefyd ei fod yn gymaint cyfeiliomad ag 
ydyw gam i wneyd yr hwn a ddaeth yn yshryd a nerth Elias ymhen oesau 
wedi'n yn rhagredegydd y Mess'íah, yn gyfrifol am ei hanfodiad. Rhaid 
cyfiawnhâu loan Fedyddiwr o fod â mwy o law ynddo nag oedd gan Herod. 
Y mae ei genedliad a*i achau, erbyn hyn, i'w holrhain yn rhy hawdd a 
phenderfynol, ond gwneyd hyny yn ddiragfara, i roddi lle i adgyrchu at 
ddim mor dywyll ac ansicr â*r honiadau hyn a'u cyffelyh. 

Dylid ymhob modd goffhâu yn y fan yma am yr Esseniaid. Y mae pob 
un cyfarwydd i ryw fesur â llênyddiaeth y Testament Newydd, ynghyd a'i 
hanesiaeth gy foesol, yn gwybod am eu henw. Hwy a elwir fynychaf, ond 
yn eithaf anghywir, yn.drydedd neu bedwaredd plaid grefyddol luddewig 
yn nyddiau cnawd ein Gwaredwr bendigaid. Y mae rhyw rai wedi ceìsio 
gwneyd loan Fedyddiwr yn un o honynt — wedi dychymygu ei fod, beth 
bynag. Y mae, bid a fyno, yn oleu a sicr ddigon mai m^machod 
luddewig oeddynt. Cyfodasant i fyny, fel y Phariseaid a'r Saduceaid, pan 
oedd y wladwriaeth luddewig yn y darfodedigaeth, ar ol y caethiwed 
Babilonaidd. Sylfaenasant frodoriaeth, a daethant yr esiampl foreuaf, er 
nad yn rhieni gweithredol, yr hil byngol o feudwyaid, mynachod, a Ueianod 
sydd wedi bod o'r pryd hwnw hyd yn bresennol. Yr oeddynt yn ymattal- 
wyr. Ymgadwent rhag pleserau cyffredin fel pethau drwg. Dìrmygent 
briodas. Diystyrent gyfoeth. Yr oedd pobpeth ganddynt yn gyffredin. 
Yr oedd y Sabbath yu ddiwrnod cysegredig iawn yn eu golwg; cadwent 
ef gyda pharch a manylrwydd mawr. Arweinient fjrwyd o hunanymwadiad 
a dyhewyd oedd ymhell o fod yn annaturiol, os yw yr oH a ddywedir gan 
Josephus yn eu cylch i'w gredu. Gosodent bwys mawr ar olchiadau 
crefyddol. Haerir yn gryf fod tir boddlonol i gasglu mai cangen o honynt 
hwy, neu rai beth bynag yn sefyll mewn perthynas agos iawn â hwy, yd* 
oedd yr luddewon hyny yn yr Aipht ; ond yn ol rhai, dosbarth o athron- 
wyr cenedlìg oeddynt, y rhai. yr oedd eu celloedd yn wasgaredig yn 
nghymydogaeth llyn Mareotis, yn un o eneuau y Nilus, ddim yn nebpell 
o Alexandria, y rhai a elwid wrth yr enw Therapentse — gair yn arwyddo 
gwasanaethu, maethu, meddyginiaethu, o herwydd yr ymhonent eu bod yn 
iachâu, nid clefydau y corff, ond eiddo yr enaid, a hyny trwy ymneillduedd, 
dirwest, myfyrdod duwiol, a gweddi. Yr oedd yn eu plith ddynion rhagorol, 
meddir. Gogwyddai Philo, yr luddew dysgedig, cyfriniol, yn fawr atynt, 
os nad oedd yn un o honynt. Y mae hefyd wedi ysgrifenu eu hanes, neu 

/dmethawd arnynt. 
fY mae ymhellach yn hysbys fod llì'aws o gymdeithasau eraill o gyffelyb 
natur yn hanfodi yn y parthau hyny, ynghyd âg mewn gwledydd eraill yn 
y gorllewin yn gystal a'r dwyrain, cyn ac wedi yr adeg y cyfeiriwn ati. 
Ac oddiar y wybodaeth sydd ar gael ynghylch Derwyddiaeth, bernir yn 
gryf, a haerir yn hyf, fod peth cyffelyb ar droed ac mewn bri ymysg hen- 



270 MTNACHABTH. 

afiaid eiu cenedl ni yn yr yny^ hon oddeuta dwy fil o fiynyddaa yn 
oL* 

yr Aîpl^ty rhaid credu . ywgwlad enedigol mynachaeth Cristionogol ; ond 
tueddir ni i edrych i gẁr arano hònî/ac îdaylánwad athroniâetí aHIirTim 
eì dechreuad. " Gwyddys yn barion," medd Isaac Taylor,f " fod anghyf- 
anneddleoedd llosgedig yr Aipht Uchaf, ac arguddfëydd ysgythrog Nubia, 
yn fwy deheuol fyth, wedi cael eu preswylio am oesau dros ben ;côf gan 
eppil o ddoethwyr ogofâol, y rhai y. darfu i*w holynwyr twylledig, y myn- 
achod Cristionogol boreuàf, eu dynwared mor wasaidd, glynu wrth yr un 
dulliau fyw, a dal yr un egwyddorion dansoddol yn union, ond yn gwa- 
haniaethu ychydig o anghenrheidrwydd yn eu hiaith, — y mynachod Crist- 
ionogol, bid sicr, yn defnyddio ymadroddion wedi eu benthyca o eiryddiaeth 
yr efengyl ; ac yn yr amgylchiad o*u bod mewn cynghrair â'r eglwys, yr 
oedd yr eglwys o'i thu hithau yn eu cydnabod fel ei meibion enwocaf a 
mwyaf ymroddedig, ac yn eu gwneyd yn wrthddrychau ei mawrygiad di- 
fesur." _India, er hyn y, oedd cryd Mynachaeth ; yno y ganwyd ac y 
magwyÜ eî,~ a bwauw oedìl'fàd êrattann^ét&au; eithr yr ydys wedi cael 
allan i foddlonrwydd ei fod wedi cymeryd a chael rhywbeth o Frahmin- 
iaeth yn gystal. Mewn gair, cydferwad, cydgymysgiad, a chydymuniad 
Brahmìniaeth a Bwdhaeth, dwy grefydd fawr esgynol India y Dwyrain, a 
dwy grefydd naturiol— rfwy ran crefydd naturíol, dyn ydoedd ; ac megys yr 
arferai yr holl fyd Crístionogol am lawer o ganrifoedd edrych i'r Aipht am 
ei gynlluniau gwychaf o ddansoddiant a marweiddiad sanctaidd, felly cyf- 
eiríent hwythau yno ì lànau y Ganges a*r Indus am íTynnonelIau eu ha- 
thrawiaeth a'u hymarferíad. 
f Mae rhy w gymaìnt ar gôf a chadw, wedi eì drosglwy ddo i waered yn ddiogel 
^i ni, o hysbysiadau damweiniol gan ysgrífenwyr henafol, a chan amry w o*r 
Tadau, yn enwedig Clement o AIexandría ac Awstin, o athroniaeth ac arfer- 
ion y Gymn0saphisi8,noeihááoeúnon India a'r Aipht ; ac ymddengys eu bod 
yn Ilawn ddigon i'n c^mnorthwyo i ganfod a phenderfynu mai yr un ydoedd 
y sefydlìad dirwestol Bwdhaidd gynt, a'r un Crístionogol mwy diweddar, 
gyda )rr eithríad unigol o'r hyn yr ydym wedi ei grybwyll yn fiaenoroi 
Byddai profifeswyr yr athroniaeth ddwyfol hon yn myned agos 301 noeth- 
Iymyn, yn debyg i*w dynwaredwyr Crístionogol ; Uecheut a tìirigent mewn 
ogofdai, a chelloedd, a ffauau yn y creigiau ; Uwyrymgadwent oddiwrth 
gnawd anifeiliaid — pob cig yn ymborth, ac ni fwytäent fawr ddim arall. 
Yr oedd hyny y cyíranogent o hono yn gynnwysedig o fwydlys, dail, 
grawn, a ffrwy thau coedydd hygyrch. Proffesent weddwdod dihalog ; ym- 
benydient gyda gerwindeb didawdd a diarbed. Treulient y rhan fwyaf o'u 
hamser mewn myfyrdod mud. Rhwyment eu dysgyblion i 4dystawrwydd 
caeth, ac arosodent ymddarostyngiad ac ufudd-dod hoUol. Dalient yr 
athrawiaeth berffeithrwydd y natur ddynol, a haerent eì fod yn gynnwys- 
edig mewn, ac yn gyrhaeddadwy trwy, ddifodiad pob nwydau anifeilaidd a 
meddyliol. D'íwreiddiad pob serchiadau planedig gan natur ynom — ^ym- 
attaliad, hunanfeistrolaeth hunanleiddiol, oedd gyda hwy yn unig bwynt 
doethineb a rhinwedd, ac adlynciad i fyny yr enaid dynol yn eîgion y 
meddwl Dwyfol oedd i fod yn ddiwedd dedwydd i'r pur a'r doeth ar y dreln 

* Gwel haneB Sharon Tumer o'r Derwyddon, yn ei Jlittory cf Englandf f Âncient 
Chritŵtn/iíy, Yoi. L, tu dal; 814. 



MTNACHAETH. 271 

bresennol ar betbau. Dyma yw cyfriniolaeth yn ei gwedd mwyaf noetfa aç 

M^dunol ar unwaitb, a dyma ydoedd enaid Mynachaetb gyntefíg. -. . 

y^* Yn awr/* medd Isaac Taylor,* dan dywysiad yr hwn yn benaf yr ydym 

jn' wedi gosod ein hunain wrth deìtbio y tiroedd dyeitbr a disathr hyn, a pher- 

/ ' yglus hefyd, mwy na pbeidio, " y mae pob rheswm, dybygid, yn dywedyd, 

* os daw y cyfryw gyfundraeth o ddysg ac ymaTferiad â hyn i gyfifyrddiad â 

Cbrístionogaeíh oU, fel ag i ddyfod p dan ei dylanwad grymus, rhaid iddi 

dderbyn ddlweddiad helaeth ; eithr nid felly y bu mewn gweithred a gwir- 

ionedd ; ychydig ymadroddion a phriodiaith, neu üang arall wedi ei mab- 

wysiadu, sydd yn gwneyd yr holl wabaniaetb ymron a wasanaetba i Jwahan- 

iaethu y noethddoethion henafol oddiwrth feudwyaid Cristionogaeth yr oes 

Niceaidd." Nid oes dim difiyg defnyddiau yn ysgrifeniadau y Tadau a 

haneswyr eglwysig y cyfnod tuag at sefydluhyn; nid oes odid un peth 

y maent yn ddangos a pbrofí yn fwy cyfíawn a dilys nag unoldeb perfíaith 

yr hen fynachdod Paganaidd a'r un diweddarach Cristionogol. Y mae 

rhai o honynt yn rhoddi i ni adroddiadau manwl o'r bywyd seraphaidd, 

fel y galwent ef, a llefarent oll am dano mewn geiriau o ryfeddiad ac ed- 

mygedd. 

Byddai y rhai mwyaf Uym a gwrol o'r meudwyiad Cristiouogol yn heb- i 
gor pob dillad, oddigerth rhyw gwrlid, rhẁg, neu ychydig o ddail y balm- f 
wydden o amgylch y llwynau. Ymgadwai y rhan fwyaf o honynt rhag f 
defnyddio dwfr i ymolchi ; nid arferent ychwaìth olchi neu newid y gwisg- 
oedd a ddodent unwaith am danynt ; felly y cymunroddodd Sant Antwn i 
Athanasius groen yn yr hwn yr amdöesid ei berson sanctaidd am hanner 
can' mlynedd. Gadawent hefyd i*w gwallt, barfau, ac ewinedd dyfu, ac 
aent weitbiau mor flewog fel y camgymerid hwy yn weithredol am eirth a 
hyanas. Ni raid dyweyd fod gweddwdod yn ddeddf âaenaf y sefydliad 
hwn, a dirwest o'r fath lymaf ei ail ddeddf. Llawer o honynt wedi crafu 
celloedd culion yn agenau creigiau serth, a gauasant arnynt eu hunain i \ 
fewn, gan adael agoríad bychan yn unig, pan yr ymddibynent yu gyfan- 
gwbl ar ddyhewyd eu dysgyblion a'u hedmygwyr am ddyfod â'r hyn a 
gyflenwaì eu hanghenion beunyddiol. Dywedir yn gadarnhäol am lawer o 
honynt, na fu yr un gair rhyngddynt âg un dyn am ddeng mlynedd a 
deugain. Nychai rhai eu hunain âg arteiÂiau a gweriau gwastadol. 

" Nid oes dim yn fwy uudôn," fel y sylwa yr un ysgrífenydd galluog,f 
" nag ystori y bywyd mynachaidd, pa un bynag ai Paganaidd, Crístionog- 
ol, ai Mahometanaidd. Y mae yr hudlewyn hwn o eiddo y ííbs-wastadtir- 
oedd eglwysig, ymha hinsawdd bynag y ceir ef, neu pa un a edrychwu am 
dano yn ein hamseroedd ein hunain, yn y canoloesau, neu yn yr oes Nice- 
aidd, neu yn nghyfnodau mwyaf pellenig hanesyddiaeth, yn dangps yr un 
teithi ac agweddau, a'r un wawr. Yn gyflfelyb i'r rheai hiríon o lunian a 
addurnant fynedíeydd teml Aiphtaidd — ^y mae o ben bwygilydd yr un 
gwisgiad, un drèm, un dull o ystumiau, un Uawr trymaidd, ac un neu ddau 
liwiau llymríg. Y mae yn beth syn gweled nad ydyw yr amrywiaeth 
mwyaf mewn golygiadau crefyddol, neu y gwahaniaeth helaethaf mewn 
hinsawdd gwlad a nodwedd cenedlaethol, wedi dullweddu yr hen rywogaeth 
hyn o orphwylldod ond i radd fechanJ Trwy gydòl treigliad tair mil o 

* ÁncUfẃ ÇhriiHaniíÿ, Vol. /., ta dcO. 316. t Ancient Ckriâtíanüv, Foí, /., 
tacUa.314. .' * 



272 MTNACHAETH. 

âynjddau o leia^ y mae egwyddorion^ amcan^ arferíoo^ ac hyd yn nod 
nodweddion gweledig a manwl yr ymwadẁyr^ pa un bynag ai unigol ai 
brodorfâol> wedi parhâu agos yr un, neu wedi amrywio yn unig fel y gall 
blodeuyn yn y Uysieudỳ wahaniaethu oddiwrth yr un rhyw fyddo allan yn 
y cae. Fel hyn yn union, mewn gwirionedd, y niae Mynachaeth Niceaidd 
i w wahaniaethu oddiwrth hwnw o eiddo y noethddoethion Nubiaidd, a 
Brahminiaeth India, yn y cynoesoedd pellaf. Fe allai ì ardymher uchel a 
chlòs yr eglwys ddwyn allan lîwiau cyfoethocach, a mwy o ddail, a'r un 
modd weithiau — gallwn ganìatâu — well ffrwyth ; ond yr un oedd y planig- 
yn o hyd. Achlysurwyd cythrudd y cenadau Pabaidd wrth sylwi ar 
Bwdhaeth, gwrthran eu cyfundraeth glwyslywiol a mynachaidd, o herwydd 
tebygolrwydd mawr, neu yn hytrach unrhywdeb pob sefydliadau sylfaen- 
edig ar yr egwyddor fonachaidd. ' Y mae y diafol, * ebeut hwy, ' wedi bod 
ar waith yma, yn mocian yr eglwys yn genfigenus, i*n gofìdio ni yn neill- 
duol.' Buasai y dynion da a zelog hyn wedi cadw yn nês ì'w lle ar unwaìth, 
gyda golwg ar wirìonedd hanesyddol a duwinyddol, wrth ddyweyd mai yr 
hyn a wuaethai y gwrthwynebwr cyfrwys mewn gwirìonedd ydoedd gosod 
yr eglwys i focian y Iledríthiau Paganaidd hyn." 

Y mae yn rhy anhawdd genym ymwadu â*r pleser o gyfieithu ac adys- 
grífenu y dam canlynol o waith yr un awdwr enwog :* — 

''Dywedir fod gwallgofiaid yn ddidehnlad o gyfnewidiadati yr ardymheredd ftern' 
j^ero^urej, o herwydd fod y meddwl, wedi iddo ddyfod unwaith o dan ormes rhyw 
un ideti, neu ddosbarth unigol o argraffiadau, yn colli ymwybyddiaetho beth bynag a 
allai el dynu ymaith. Tr un yw gwres mwU ag eithafion rhew caled Tr gorphwyll- 
og ; ao fel hyn hefyd y mae yn fiaith hynod nad aethpwyd heibio i fynachyddìaeth 
y Dwyrain mewn dirmyg o eithafion gwres ao oerfel, gan feudwyaid fibrestydd rhew- 
Uyd (y pryd hwnw) Oermani a Ffraino; pa rai ni roddent i fyny yr un pwynt o*u 
dysgyblaeth fenthyoiedig o Syria a'r Aipht, yn ystod gerwindeb eithaf gauaf gogledd- 
oL A ddylid edrych ar y gwroldeb hwn yn wadalwch hynaws dewrder Crìstionogol, 
ynte yn ddideinüadrwydd haiamaidd lloerigrwyddl" 

Ond i ddychwelyd. Yr Aipht, mae yn debyg, ydoedd canolbwynt myn- 
achaeth foreuol, — ^yno ei cawn yn ei osgo fwyaf arswydus ; tuag yno, gan 
hỳny, y rhaid i ninuau droi ein golwg eto, iV weled yn ei ddadenhnddiad 
cyntaf a helaethaf mewn cysylltiad â Chrìstionogaeth. Ffynodd, mae yn 
wir, a hyny yn fuan a chyflym iawn, yn yr eglwys mewn gwledydd eraill, 
fel yr ydym eisoes wedi nodi; eitbr ymddengys y bywyd meudwyaidd a 
mynachaidd mewn gwedd wedi ei liniaru ry wfaint yn Syria, Arabia, ac yn 
mharthau mynyddig Asia Leiaf, yn enwedig yn Pisidia a Chappadocia. 
Adeiladai yr ymddeoiwyr gutiau neu fythynod cyfleus a chysurus mewn 
cymhariaeth, yn yr ardaloedd canol, ac ar ucheldiroedd y mynyddoedd ; a 
dewisent 301 fynych, fel Basil, y glwysfáoedd hyfrytaf i drìgo ynddynt. Y 
mae yr athraw eglwysig hwn yn ŵynfydwr trwyadl gyda golwg ar fywyd 
mynachaidd. Paentia ef yn y lliwiau cryfaf. Dywedir fod ei lythyrau 
at Nazianzen yn abl denu unrhyw ddarllenydd a feddai grebwyll i'r anial- 
wch, pe gallai yn wìr gael y fath anialwch ag a ddesgrìfîa yr areithydd 
hyawdl yn ei Iythyr at ei gy faill.f Caniatäent gy maint yn union o es- 
mwythâd ar y ddysgyblaeth ag. a allai wneyd y dull hwn o fyw i 
beidio bod yn hollol ddiswyn i'r rhai hyny, pa rai wrth ei gofleidio^ 

♦ Ancient ChnHianUy, Cyf. I., tu dal 314. f AncierU Chrittianüt^, Oyf. L, 
ttt dal 317. 



I 



MTNACHAETH. 273 

a ádawent ar ol bryderon dirboenol, camwrî^ ac amddifadrwydd byẁyd 
cyfíredin. 

Ailadroddwn y sylw^ nad yw yn hawdd^ os gellir oU, gael allan ya fanwl 
pa pryd y newidiodd yr anialdir ei ddeiliaìd Paganaid'd am ei rai Crîstion- 
ogol ; ac nid yw byn ychwaitb o nemawr bwys. Mewn rbai engbreifftiau/ 
yn ddiau, ymlitbrodd y naill i*r llall yn raddol a tbra naturìol^ fel y darfu 
i'r uu dynion ag a ddecbreuasant eu gyrfa yn noethddoethion Paganaidd 
gael eu bunain wedi eu troi yn feudwyaid Crîstionogol^ a tberfynu eu boes 
yn gyfryw. Mewn amgylchiadau eraill> cymerwyd meddiant o gelloedd 
neu ogofdai gweigion yr atbronydd anwar^ gan rai wedi derbyn rbyw wy- 
bodaetb o'r efengyl, y rbai a giliasent allan o'r byd, ac a ymroisent i'r 
" bywyd angelaidd," fel y dynodid ef gan ei fawrygwyr penboetb. Fel 
byn daetb dìfieitbleoedd anial i beidio o ymddeolwyr. Yr oedd yr anial- 
dir y tu dwyreiniol i'r Nilus, yn gy fagos i ddinas Tbebes — '' No" y r Ys- 
grytbyr — ^yn enwedig yn dryfrith o fy nacbod. Ond addefirynrbwydd gan 
y rbai mwyaf cyfarwydd âg ansawdd yr amserau byny, nad ellir, ac na 
ddylid, derbyn tystiolaetbau penrbydd a gorbelaetb yr ben ysgrifénwyr 
eglwysig a ddywedant am ëangder a llewyrcb y gyfundraetb a ddyrcbàf- 
e.nt mor ucbel. Y mae byn yn rhwystr i gael allan ì foddlonrwydd, byd 
yn nod mewn llwybr cyâredin, pa faint a allai fod nifer meudwyaid a myn- 
achod y gwahanol wledydd. Amrywiai y nifer befyd yn ddiammbeu o 
flwyddyn i flwyddyn, yn ol llwyddiant cyfnewidiol Crîstionogaetb. Yr 
oedd clod gwroniaid meudwyol befyd yn cael eflaitb fawr i ycbwanegu nifer 
llwyrymwrtbodwyr ymneillduedig. Rbaid fod i hyn ei lanw a'ì drai, yn 
ymddibynu ar wahanol amgylcbiadau. Ond ni Iwyddodd gymaint, dybygid, 
yn yr eglwys orllewìnol, yn enwedig ar y decbreu, nac am bir amser, er na 
fu y Babaetb ddim yn ol o'i bleidio yn flyddlawn. Eitbr nid allai, wedi y 
cwbl, y mffrostio yn y fatb beidiau Uîosog. Priodolir byn, mewn rban fawr, 
i wabanol deitbi cenedlaetbol y meddwl Asiaidd ac Ewropeaidd ; canys y 
mae yn flfaith amiwg a diammheuol fod ýr olaf yn fwy ymarferol a gweitbgar, 
tra y mae y blaenaf yn fwy swrtb, dioglyd, a brydsyllgar, ac felly yn fwy tu- 
eddol i Fynacbaetb, ac yn ei locbi yn fwy naturîol. Llwyddodd, sercb byny> 
yn gyfíredinol yn eglwys y gorllewin mewn amser, a byny beb fod yn bir , 
iawn befyd. Treiddiodd tTwy y^ hnl] l^glwys Gajbolig. Yn y jn sghon, yn j 
wìr, y ^fiff^^ rhai g^nt^jloedd a gwledydd. yn eîìŷíéàìgŸ'jj ^^] ^víydS 
pelIfii Mjÿ üddì wr tb JàoanMor^t^aìîj^^ jdmfyii au yr ymher- 

odraet h Rhufigi"? fl^ ^yTyjy îar^ 9^efengyir Y mae'lËtiIddYcbweliad Bryd- 
ain, ygenadaeth i byny beth bynag gan Awstin Fynach, o dan gyfarwyddyd 
a nawdd Gregory y Cyntaf, yn dwyn y nodau byn. Gellid yn bawdd 
ddwyn ymlaen amryw enghreiflíliau eraill cyfíelyb. 

ir ydys yn craffu ein bod yn son am ymddeolwyr ymwrtbodol unig, ac 
am fynacbod brodorfáol. Ymgymerai mynachaetb foreuol â'r ddwy wedd 
wabanol byn, ac ymddangosai ynddynt ar yr un pryd. Ar y cyntaf, yn 
feudwyaid dirwestol y ceid y mynacbod Crîstionogol, fél y mae yr enw 
mynacb yn ein iaitb ni yn arwyddo — oddiwrtb mwn, gwreiddyn syml, yn ar- 
wyddocâu corff lieillduedig, ar wabân ; ac felly y gair monachos a ddefn- 
yddir i'w ddynodi yn yr iaitb Roeg— iaitb llènyddiaetb eglwysig y tym- 
mor — oddiwrtb monos, unig, a monazein, by w wrtbo ei bun ; o berwydd 
nid yn unig eu bod wedi ymneillduo allan ö'r byd, ond o berwydd eu bod 
yn byw wrthynt eu bunain. Ystyr brîodol wreiddiol y gair monachos, 



274 «TNAOHAETH. 

meddir; yẃ unig o hyn, eitUr arferir ef fel yn gyfyBtyr â'r geiriaa eraill, 
anachoret neu anchoret — un wedi ymneillduo o gymdeithas^ wedì ei gau i 
fyny>— 'dyma yr enw à roddir fynychaf i'r ymddeolwyr unigol^ yn enwedig 
y rhaiîmwyaf Uym o honynt, — cymhwysir ef yn neillduol at Stylites a*i 
ganlynwyr ; ac eremite neu hermit — ^hyny y w, un yn trigo mewn anialwch 
neu unigedd — ^y meudwy, onidê ? a ddefhyddir am y hywyd mynachaidd yn 
ei wafaanol fifurfíau. Ar y dechreu, arferai yr ymattalwyr (ascetics) fyw 
wrthynt eu hunain, pob un yn ol ei duedd, heb unrhy w ffurf benodol o un- 
deb, o fewn amgylchoedd yr eglwys y perthynent iddi. Yn yr Aipht, yr 
oedd yn beth arferol iddynt ymsefydlu ar eu penau eu hunain yn y wlad, 
heb fod yn nebpell o ryw bentref ; mewn rhai amgylchiadau, cynnalient eu 
hunain trwy lafur eu dwylaw, a rhoddent yr hyn a fyddai dros ben i ddy- 
benion eluseugar; mewn amgylchiadau eraill, cynnelid hwynt. Sant 
Antwn oedd sylfaenydd y dull hwu o fyw, er nad efe, ond un Paul, oedd y 
meudwy cyntaf, yn ol tystiolaeth traddodiad. Eithr ^rr oedd hwnw 
yn anadnabyddus, a pharhausai felly i'r byd Cristionogol, oni buasaì dylan- 
wad Antwn, ac ni chawsai ganiynwyr. Oddiwrth Antwn, yn fwy na ueb 
arall, yr ymdaenodd mynachaeth, yr hwn a anwyd oddeutu canol y trydydd 
canrìf yn yr Aipht üchaf. Ond rhaid i ni adael ei gwmni ef ar hyn o bryd, 
gan ddysgwylcaelŵeulio "oriau" gydag ef, a rhai o'i frodyr a'i ganlynwyr 
mwyaf enwog, pan gawn hamdden eto. 

Rhoddwyd y dull hwn o fyw heibio, heb fod yn hir, am un arall mwy 
cymdeithasol. Tynodd ymddeolwyr ynghyd at eu gilydd i*r un Ile ymhen 
tro, ac ymfíurfíasant o dipyn i beth yn deuluoedd, neu gymdeithasau yn 
hytrach. Gelwid y rhai hyn yn cwnobites — brodorfäwyr. Pachomius, 
dysgybl Antwn, ydoedd sylfaenydd y bywyd clasorawl neu fynachlogaidd, 
er na cheir galw mynachlggydd neu wyryfdai amynt eto, canys nid oedd- 
ynt yn gyfryw yn ol ystyr ddiweddar y geiriau hyn; ni pherthynai y fath 
beth yn briodol ychwaith i'r canrifoedd cyntaf. Dygai hyn y mynachod 
i gysylltiad â'u gilydd, a rhoddai wedd mwy trefnus ar yr holl fywyd myn* 
achaidd. Gwnaeth hyn ef yn gyfundraeth. Yn nechreu y pedwerydd can- 
rif y gwnaed hyn, ac mewn canlyniad i weledigaeth, os cfedwn y ffug- 
chwedl, yr ymosododd ar hyn. Beth pe talem ymweliad âg un o'r lleoedd 
hynod hyu, i*w edrych yn fanylach a helaethach, i weled pa fath rai oeddynt, 
yn fwy arbenig gan fod eu hadfeiliau heddyw yn tynu Ilîaws o deithwyr i 
syllu arnynt ? 

f Dacw un, yn TabennoB, ynys yn y Nilus, yn yr Aipht Uchaf, rhwng 
rhandiroedd Tenthyra a Thebes, y jcyntaf mae yn bosibl a sylfaenwyd g an 
Pachomius, pa unj yn ystod.ei„..fywyd ef ei hun, a gynnwys ai dair mil, ac 
wedi hyny saíth miLoaelodau; ac feTIý aeîH ymìaën gan gynnyddu, hyd 
nes y galfai, yn hanner cyntaf y bummed ganrif, gyfrif deng mil a deugain o 
fewn ei rheolaeth. Yr oedd yr holl gorff o fynachod yma o dan Iywiaeth 
Pachomius; a pharhäodd ei olynwyr, abadau y clasordỳ, ymha un y 
dechreuodd y sefydliad, i fod yn benau yr holl drefniant. Mabwysiadwyd 
y gyfíelyb reol gan gynnulleidfäoedd ac urddau diweddarach o fynachod. 
Efe ydoedd penawr yr holl casnobion — ^brodorfa, abad, neu benfynach 
cyffredin f abad. fel y gwy ddys yn Il ed gyfír edin, yw yga ir Hebraeg a S yr^ 
ÌAeg>«m dad), neu fêl y gélwîd' ef ynTŷ Grbeg arcKiman3rtte — arcÄ», prif, 
a mandra, corlan neu braidd ; ac ar dymmorau penodol efe a ymwelai â'r 
gwahanol glasordaî. Dosberthid yr holl gymdeithas fynachaidd, yn ol yr 



MTNÂCHABTH. 270 

amrywiol raddau yr oedd yr aelodau w«di gyrhaedd yn y bywyd ysbrydol, 
i wahanol glasa m pe<ilyf^r ^y ^"/1*^" î gyd* yn ol rhif JtxJJliren|u yr eg- 
wyìldur j UO yroead gan bob w o r 3oìfeaíTtlIají«« liyn ei swyddog arlÿwyîdol 
ei hun> a rhoddid i bob uq hefyd ei orchwylion neiUduol. Dilynent 
alwedigaethau arferol y bywyd mynachaidd ; cyflawnai pob un ryw orchwyl 
neu gilydd^ er mwyn ymarferiad, yn gystal ag er cynnaliaeth cyfiTredÍD^— 
megys gwau basgedau o hesg neu frwyn yr afon Nilus^ gwneuthur matiau 
neu gloriau^ heb esgeuluso mathau eraill o gelfyddydÌBiu, megys amaethydd* 
iaeth ac adeiladu Uongau. Yr oedd pob mynachlog, erbyn diwedd y 
pedwerydd canrif> yn meddu llestr o'i heiddo ei hun» wedi ei hudeiladu gan y 
mynachod eu hunain. Cafodd un Palladìus^ yr hwn a ymwelodd â chlas- 
ordai yr Aipht oddeutu yr amser hwn^ yn nghlasrawd JPanopolis^ pa un a 
berthynai i*r cymdeithasiad hwn fynachod, ac a gynnwysai o*i fewn dri 
chant aelodau — bymtheg |^wn'íed ydd| saii;l;i fl rpf. p^dw ar aaer coed, deuddeg 
o yr wyr camelod. a phymthego {arc erìaid^ Yr oe33^n b'gB'cIasòrdŸ éi | 
Orneli^vyliwr, yr hwn a~adarparai gyferbyn âg anghenion corfforol yr oll, ac 1 
yn ngo&l yr hwn y dodid yr oâer a wnaethid pan orphenid hwy nt ; a gosod* \ 
ià yr holl oruchwylwýr hyn o dan oruchwyüwr cyffredinol yr holl undeb, yr 
hwn yr oedd ei orsaf yn y prif glasordỳ. Yn ei law ef yr oedd y drysorfa \ 
gyffredin ; efe a arolygai yr hyn a dderbynid i mawn ac a delid allan gan l 
yr hoU frodorfa ; iddo ef y rhoddid drosodd holl gynnyrchion Ilafur myn- 1 
achaidd. Danfonai hwynt mewn Ilong i AIexandrìa» Ile y gwerthid hwynt 
i gael modd i brynu y cyfryw bethau ag a ofynai y clasordai am danynt ; | 
a rhenid beth bynag fyddai yn ngweddill rhwng tlodion, rhai afiacfa a ' 
methianliyd y wlad boblog a thlawd oddiamgylch. Danfonid cyfran hefyd 
i*r carcharau. Gwnaent eu cyfcifon i fyny ddwywaithyn y flwyddyn. Ar 
ŵyl y Pasc, ac yn mis Mesori, oddeutu tymmor ein Hawst ni, cyfarfyddai 
hoU benogiaid y clasdai unigol yn y prif glasordŷ ynghyd. Yn y cyfarfod 
olaf> dygent i mewn adroddiadau o weinyddiad eu swydd^ a dadgenid 
gymmodlonedd pawb â Duw ac â'u gilydd. Sylfaenodd Pachomius hefyd^ 
rhaid cofío, glasordai o wyryfon oddeutu yr un amser, pa rai a dderbynient 
foddion cynnaliaeth o glasordai y mynachod. Yn Iled ddidrefn^ er hyny^ 
y daeth y sefydliadau hyn i'w cyflwr cyfluniedig ; a pharhausant hyd gyfnod 
diweddarach yn agored i gryn aíreolaeth. 

Yr oedd er y cwbl, rhaid addef^ fanteision bwys ^noglŷn â'r sefydliadau 
hyn yn cael eu cynnyg i'r sawl a ymwrthodai â helyntion a phertìiynasau 
bywyd cyffredin. Yr oedd y gymdeithas — ^y frawdoliaeth neu chwaer- 
oliaeth — gynnulledîg fel hyn dan un tô, yn cael ei darostwng yn gyfleus 
i ymweliaàau yr ofleiríaid, ac yn dyfod o dan awdurdod uniongyrchol }t 
esgob. Y mae cyfíawnder yn galw am ddywedyd hefyd fod trefn gwasan*- 
aeth crefyddol yn cael ei ddwyn ymlaen yn fwy effeithiol, a rheolau y 
hyyryà mynachaidd yn cael eu dirgymhell yn well, fewn y Ileoedd cauedig 
hyn. Yr oedd ÿ llafur corfforol hefyd oedd yn rhan bwysig o'r gyfundraeth 
yn y cyfryw dai, yn wasanaethgar iawn ar amryw gyfrifon ac i amryw ddy- 
benion. 

Hynodid y mynachlogydd gan lettygarwch a haelioni i'r tlawd a theith«- I 
wyr, fel y crybwyllasom yn flaenorol. Darparai clasördai yr Aipht foddion j 
cynnaliaeth i randiroedd anffrwythlawn Lybia ; danfonent, fel y gwelsom, 
longau yn Ilwythog o rawn a dillad i AIexandria i'w rhanu ymhlith y tlod- 
ion. Yn nghlasordai' Mynydd Nitria yr oedd saith pobtŷ, Ile y darperid 



276 MTNACHAETH. 

bara i ymddeolwyr unig y diffaethwch cyfagos. Adroddir hefyd am ryw 
abad a henuriad o'r enw Scrapion, o dan gyfarwyddiad yr hwn yr oedd 
llawer o glasordai, a deng mil o fynachod, y rhai ar y cynauaf yn rhandir 
Arsinoe a gyfranent yn flynyddol y fath gyflawnder o rawn^ fel nad oedd 
nid yn unig yr un áyn tlawd trwy yr holl wlad yn dyoddef anghen, ond 
fod yn ei allu gynnal tlodion Alexandria hefyd. Derbynid teithwyr yma 
yn roesawgar^ ac ymgeleddid hwy yn gysurus ; yn nghanol y gweddì'au^ a 
chanu salmau ysbrydol^ ynghyd a'r Uuniaeth a geid, adfywid hwy mewn corflf 
ac enaid. Ymddengys na rwystrid y mynachod hyn gan unrhyw ammheu- 
on dirwestol, er eu bod yn ddirwestwyr mawrion eu hunain^ rhag darparu 
gwin i adloni y sawl a geisient letty gyda hwy. Cai pob dyeithrddyu drigo 
gyda hwy cyhyd ag y mynent; ond os arosent yn hẁy uag wythnos^ ni 
adawent iddynt fod yn segur, eithr gofynent ganddynt naill ai ymuno â 
hwy i weithio â dwylaw^ neu gymeryd llyfr a darllen. Eithaf da, onidê ? 
Yr oedd y mynachlogydd heblaw hyn oU, rhaid cofio, yn sefydliadau 
addysgiadol, a hynodid hwy fel y cyfryw ar gyfrif y gofal a g^onerid gy da 
gwrteithiad crefyddol a moesol, oblegid yr oedd addysg yn gyflredinol yn 
yn y t^rmmor hwn, fel y gellir casglu oddiwrth gwynfanau Chrysostom ac 
eraiU, wedi syrthio i esgeulusdra. 

Ni dderbynid neb i'r cymdeithasau hyn ar unwaith, eithr gofynid amr^rw 
gwestiynau i bwy bynag a geisiai aelodaeth ; megys, yn gyntaf, a ydoedd 
wedi cyflawni drwgweithred, ac ai i gael Uoches rhag cosb wladol y ceisiai 
le ymysg y mynachod; a ydoedd yn feistr arno ei hun, fel y gallai gymer- 
yd y cam hwu yn ddiogel ; ac a ystyriai efe ei hun 301 alluog i ymwrthod â'i 
gy foeth, a phob peth a alwai yn eiddo ei hun. Yr oedd yn rhaid iddo, yn y lle 
nesaf, ymostwng i dymmor brawf, cyn y gellid eidderbyn i blith y myn- 
achod rheolaidd. Yr oedd hyn yn debyg i arferiad foreuach yr Esseniaid. 
Mabwysiedid ef ar ei ymrwymiad neu adduned i fyw yn ol y rheolau myn- 
achaidd. Ymgymerodd llawer hoUol anghymhwys er hyny â'r bywyd 
mynachaidd — rhai nas ga11ent*ddyoddef unigrwydd, na myned trwy arferion 
y clasordŷ. Yr oedd ymneiUduedd y mynach, ynghyd a gormodedd llwyr- 
^wrthodiad, yn drech na hwy. Daethant i gael eu hymlid gan feddyliau 
í poenus, wrth wneyd y fath drais ar natur, fel yr aethant yn wallgof. Cyf- 
' fawnodd rhai hunanladdiad dan amgylchiadau torcalonus i'r eithaf. Yr 
oedd hyn yn ddygwyddiad Ued gyfíìredin, meddir. Cyfarfyddai yr eithafion 
mwyaf yma. Rhai yn myned mor bell yn eu dirwest, gan gosbi eu hunain, 
nes yr aethant i ddychymygu eu bod wedi c^nrhaedd perffeithrwydd, ag y 
gallent bellach wneyd heb foddion o ras, y rhai oedd yn rhaid, yn wir, i 
gristionogion gwanach wrthynt ; ac aethant mor bell ag i ddychymygu eu 
bod yn cael eu hanrhydeddu â gweledigaethau neiUduol, nes o'r diwedd y 
syrthiasant i afael gorphwylldod hollol. Eraill a roisant eu hunain i fyny 
i bob mwythfoddhâd cnawdol ; a daeth y clasordai yn ysgarthffosydd o bob 
drygioni^ yn ngafael balchder gwylltgrefyddol a chyfeiliornus Mynach*- 
aeth. 

Rhag ofn fod amynedd ambell i ddarllenydd yn dechreu pallu, rhoddwn 
heibio ein hysgrifell am y tro presennol, heb ymhelaethu ychwaneg ar 
ragoriaethau cymharol Mynachaeth feudwyaidd a Mynachaeth frodorf äol ; 
na rhoddi dim o hanes y Sarabitiaid — y mynachod crwydrol na chwympent 
i mewn â rheolau y clasordai, fel y gwnaeth y rhan amlaf . o'r mynachod 
unîgol wedi eu cyfodiad,Yel tlodion a chardotwyr ein gwlad ni, nad änt i 



T CHSNADABTH. 205 

** Gioẁam H êenn efyny dwj/rain,'' 

Cenad têr yn achder nen 
Rhoddes lor arwydd seren. 
Dýg «« y doethion/' deg deithiau^ 
Liw nos gan ymlawenáu, 

Hyd y man caed Brawd i miniau^ — y man 

Bu Dymuniad oesau 
Yn ddyn bach mewn cadachau— -gan forwyn 
Ár íonwes addwyn heb eirf na seddau» 

Heb roesaw yn ei breseb 

Na dôr yn agor gan neb. 

Duw yn y cnawd, ein cân yw, — a'r prifiiod 
Yn nghlod yr angel ydy w. 

Bu dorau y byd arall, 
Eìlfyd y bywyd diball, 

ogoniant 

1 wir Iwyddiant 

Yr Ail Addaf, 
Yn ddiíolltau 
Ar golynau 

O'r aur glânaf. 

Vt angelion i*w rheng olaf — agor 

Ogylch ein byd isaf 
Newydd fawl y drefn ddwyfolaf» — chwarau 

A thelynau *r Genadaeth lawnaf. 

Gweia oeddynt^ negesyddion 
I'r hael genadwri hòn^ 
I ddwyu y foreugerdd aur 
Ar gu nodau 'r Oenadaeth. 

OALW Y CENADAU CYNTAF. 

Aeth yr lesu, ei thrysor, 

Yn y man hyd fin y môr, 

Ei ddewisawl braidd wysiodd^ 

A*r fraint weithian i*w rhan rodd— 

ddwyn goruchel ddoniau — 'r Genadaeth 

1 heulwawr dalaeth y mêl a'r diliau, « 
Difyrwaith gras hyd forau — *r Eangiad 
Hyd agoriad yr hoUfyd i*w gyrau. 

Trwy odiaeth alwad tra eu detholai, 
Y laswawr dòn tra eu glwys ordeiniaî 
Heibio 'r ddwys awel braidd, braidd y suat ! 
A llais ei lor y môr ni ymyrai, 
u 2 



T ÔBNADAEtH. 

Hyd ei ewyn ymdawai,— iV «igion 
Arian ei lifion o*r niwl a yfai. 

"Teymas lor yn têr Resâa" — ^hyn ydyw 
Ea cenadaeth forau^ 
Sylwedd y cyntaf seliaa — ^a dorwyd 
Nes eu hagorifyd â diâoesg eiriau. 

lor a dywynodd mwy ar eu donìau^ 
Ac eurodd edyn eu cyrhaeddiadaa 
A dwyfol danbeidiaf olau — ^y wyrth ! 
Oleua hyd engyrth waelod angau. 

Ar eu hynt araf tirion y torai 

Dydd y Genadaeth^ a'r " deuddeg " nodai 

I ddwyn y deymas a sylfaenasai 

Hyd olaf oror y wlad lifeirìai 

O laeth a mèl^ hen Iwythi a'i molai ! 

Agor ei faner gymmodgar fynai 

Yn y syw Ganaan Ue y disgynai 

Llawer addewid fel lloer a ddeuai 

Olau hannerog a'i rhagflaenorai, 

Ar edyn oesoedd tra y dynesai. 

I'w frodyr e fwriadai — y blaenfirwytb, ^ 

Heibio ei dylwyth o âaen byd elai. 

A thrwy egwyl y Deg a Thr'again — nod 

Y Genadaeth eurgain, 
A lled a galln ei hadain, 

A'i nen i gyd fu 'r Ganaan gain. 

Ei hadenydd gadwynwyd,-^i hodiaeth 
Ehedìad gyfyngwyd 
I'r fro gan lor fawräwyd, — y Síou 
A'i addewidion erìoed ddiodwyd. 

'*J)Ueu pechod tfwÿ ei aberthu ei äw«." 

Nesäai terfyn Sîon — ^y pryd hyn, 
Parod oedd angelion, 
Tỳ Dafydd yn toi 'i defion 
Diiwiol hil i adael hon. 

Ah, er ei gwarth ceir eì gwedd 
Yn hygar mewn unigedd. 

Daeth yr awr ddîrfawr i ddwyn 

Y ddeddf gan Oen oedd addfwyn, 
Y rhad Gâr adawai 'i gorón, — aml fawl 

. Mil fyrdd o nefolion, 
A Duw 'nghyd am dyngedion 
Galar y ddaear brudd hon. 



7 OENADAETH. 297 

O fan diweddaf eìnioes 
Galwa Ef tua 'r gref groes, 
Ar unwaith, rym taranol 
Y Felldith heb rith ar ol. 
Duon lengau beiau byd 
0*u hoesoedd pellaf esyd 

âaen ei groes fel un grym, — 
Ah, nid oedd onid diddym 

1 bwys ei lawn llawn a Ilif 
Torawl ei haeddiant dirif. 

Öarfu byth holl dyrfau bjirn ! 
Eilfyd o anfeidrolfarn 
A ddifibddwyd, claddwyd cledd,' ^ 
Do, olaf arf dialedd. 

"^V çUiaeär a gfÿnodd," 

Acw ar ogwydd y gwelid creigîau 
A llidiol wylltedd, â lledawl holltau, 
Eres ddifancoU o'u gorseddfeinciau, 
Duw lon a gododd y byd yn gadau,] 
Gallu wybrenawg a Uu y bryniau, 
Taran dorfawr, holl natur yn dyr&u, 
I hoeddi allan trwy erfawr ddulliau 
Hawl y Gŵr hynod aml ei goronau, 

Y Person a waedodd — pris eneidiau ! 
Enhuddwyd y mynyddau, — ^braw a*u todd» 
A tharanodd natur o'i thronau. 

Y mawr huan fachludai o ganol} 

Ei freniniaeth, a'r sedd fawr ennynol 
A gaed yn enro brig y dòn hwyrol, 
Heibio hi tynai ei gerbyd taniol 
Air unwaith, a'ì lamp grynol — gwntffsoddi 
Ei dain oleuni, is y dou lenol. 

Wedi llawn gyrhaedd á braìch ei haeddinint 
Agorion heddwch, a chael gwir noddiant 
Duw a'i hoU eiddion mwy o du Uwyddiant 

Y Genadaeth, gwawr odiaeth gwarediantt 
Marw i gynnal ei dramawr ogoniant, 
Beddu ei elyniaeth mewn boddloniant« 
A mynu ei ddymuniant — Prynu Byd, 
Ei ftyà, awr hoff, esyd ar orphwysiant. 

Seliwyd y bedd tra 'i seiliau 
Oeraidd oU yn ymryddâu. 

^NidífwefeffmaJ* 

Ah, buan y cododd yn Ben-€eidwad, 
Ag eofn nodwedd heb gyfhewidiad, 



T 6BHADAETH. 

Er ei ddrych hyíawì, a*i orddyrchafiad^ 
A'i eirian goron^ yr un ei garìad ! 

Pa eiriau nodant lawnder Pryniawdwr^ 
Dihafiil radau dwyfol Waredwr, 
Yn codi o'r bedd ! Llawn Dangnefeddwr 
Bellach ydyw, a diball lachawdwr^ 
Cyflawn o haeddiant, ac O fel Noddwr 
A braich ei alln uwch pob archollwr^ 
Ar hyf luyddion yn Orfoleddwr, 
O allu angeu yn tawr OUyngwr; 
Fyd ! gwel dy Adgyfodwr^ä mawredd 
Goruchaf agwedd mwy na gorchfygwr ! 
Eiriolwr mawr ei hawüau— -dry 'n benaf 
A llais uchelaf y Uys uwch heuliau. 

Dì'odid ein Brawd ydy w 

O'r un cnawdy Brawd i bob rhyw : 

Oruchaf Gyfathrachwr, 

Dyn a Duw ynghyd yn dẁr 

nawdd i ddynion eiddil^ 

1 amledd rhyfedd yr hil. 

Er hyn^ o fawr drueni 
Am ei nawdd ni wyddem ni. 
Byd oedd heb wybod heddy w 
Ei ddyfod a'i fod yn fy w. 
Ei radau trysoredig, 
Er yn ddidrai^ ynddo drig ; 
A ni yn marw o newyn 
OU heb wybod ddarbod hyn. 

Dadleniad y Genadaetb 

A dydd hon o*r diwedd ddaeth 

Ei dyner ŵyn o dan eî arwèiniad 
Gesglir ar ei fwynaf olaf alwad, 
I'r Olewydd, mynydd ei ddymuniad^ 
Lle dyry y didwyll Awdurdodiad : 
Ewch allan at bob cynnuUiad> 
Bywyd cyhoeddweh^ bod y cyhnddiad 
Oesol drosodd a sail y dyryâad ; 
Heddwch^ beddwcSi yw y gwahoddiad^ 
Maddeuant helaeth nid moddion taiiad^ 
Ar edìfeirwch òywir adferiad^ 
Wledd uchel, ail heddychiad — fod Duw lon 
lë dan goron i gyd yn gariad. 

" Áe efe a éd^cfwÿd ifyny {*r nefr 

O Gyfaill gwerth ei gofio ! 
Hyd y fam rhyw genad fo 



Y OBNADABTH. 299 



I ddwyn ar gof ei ddoniau>-»a phodí 

Uwch adwyth eneidiau 
I'r oesoedd» ddrych ei rasau^ 
Ar y groes yn trugaràu ! 

Rhoddwyd iddo fawreddaU'— y nefoedd 

" Yn afon ddilanau, 
Llywyddiad ac aUweddattr— teyrnasoedd 
Eitha 'r ynydoedd a tfarDÌoa oesau : 

Fel y gallai 
A ddejyisai, 

Noddi 'i weíaiop, 
Gwylip drostynt 
Yn eu helynt, 

Fel anwylionj 

A chael Uuoedd nefoedd Naf^ 
Ar ei aches goruchaf» 
A'u hadenydd yn dònau 
Fore a hwyr iV fawrhâu. 

" Deohreu yn Jerusalm'* 

E fynai 'n flaenaf apereh 
A'i dal hi i*r genedl erch 
Roesai ei law ar y groes lem ! — ^^ Dechreu ' 
Agor ei seliau yn y Gaersalem 
•Ddaliodd y rhyfedd dwg 
Y duai 'r haul drwy ei ŵg. 

Ati e droes eto dreni> — do obaith 
Eitha gras eilwaith i Gaersalem.] 

Oh felns brawf o haeledd 

ras Cenadaeth yr hedd ! 
Archu dwyn ei haddwyn hedd, 
Agorion ei thrugaredd, 

1 ddwylaw ei ddialwyr, 
A'i by wyd i waedlyd wỳr. 

Gado pur rin ac ôl y gwaed prynol 
Yn llonydd yno> yn Uawn haeadiannol, 
I'w heuog enaid, ìe o ganol 
Eu drygeddau, gael gwledd dragwyddoL 

Maddeuwyd camwedd ëon — j Salem 
' Syddìselaf weithion 
Ei suddiad mewai trosŵldion» — hmemi 
rw hoea ^lai a'i Ëiìio dan àûelion ! 

Áddetoidÿ Tad, 

Acw fel ennyn y fflam cyflawnwyd 
Yr addewid anwyl a ddysgwyîiwyd 



300 7 OBNADABTH, 

Yn dán ì fewn yr Ysbrjd anfonwyd, 
A'i aUu a'i oieuni 'r lle lanwyd, 
A'r ẃyl a anfarwolwyd— i filoedd^ 
Bywyd i luoedd heb arbed wlawiwyd. 

Newyddfyd o gynnéddíau— agorwyd, 
Ry w gaer. fawr o wyrthiau 
Foriodd y Faner forau, 
Uchder nef i*w chadamäu ! 

Lluddiodd gwyrth arall heddyw 
Wyrth Babel oruchel ryw. 
Yn y nerthol wyrthiol wynt; 
Duw a'i fawl fel dwyfolwynt, 
Teml ieithoedd hoU bobloedd byd 
Grynodd gan agor enyd, 
A daliaî i weision dilyth 
Yr allwedd fawr i'w llwydd fytji. 

Wele leiaf feibion Galilea 
Yn agor dwyfol gariad Jehofah 
A'i hoff olud i Inoedd Pamphylia, 
Haeddiannol aberth i dduon Lybia, 
HoU esiU tywyll Asia — â didawr 
Eiriau ehedfawr yr un fawr oedfa. 

Oh ddwysaf gyfaddasiad ! 

Ëi geiriau byw glyw pob gwlad. • 

Rhaìd agor y Diwygiad, 
Dwyn i mewn ei doniau mad, 
A dadguddiad egwyddor 
Ëi llwydd maith, allwedd ei môr, 

Y newydd rym iV nawdd roed — 

Y daw cynauaf dioed 
O waed ei diniweidion 
A rhyddìd o erlid hon. 

lawnwyrth ei Hiôr ail gwyd ei merthyron 
O wedd eilwaith yn fyd o dduwiolion, 
Fel gwauwyn bywyd cyfyd eu cofíon, 
Achos Silo o'u llychau iselion 
Frasëir, Ueufer S'ion — ymddyrcha, 
Gorymëanga â grym eu hingion. 

Duw a arweinia eu gwaed Tr wyneb 
Yn iachawdwriaeth— uched y wireb 
Eu gwaed a wnaed yn wiwdeb ! — Cadernid 
A gaera wendîd er pob gerwindeb. 

Ei bore seiliau gawsant bur seliad 

Gan Stephan, a'i hanian fawr ddihuniad ! 



T GBNADABTH. 301 



A tborodd ei fertbyriad— er ei mwyn 
Rym y gadwyn rwystrai 'i hymgodiad. 

Gwasgarwyd, lledwyd y Uu — ^yn y Uid, 
A Uedwyd gair lesu : 
Agorìad o'u gwasgaru 
I engyl Efengyl fu. 

Du eìgìon erUdigaetb^ 

Gwgu, ymgynbyrfu wnaelb : 

Ond ar ei dònau diiym 

Arcb Nefoedd ! mawr oedd dy rym ! 

Creigiau bwn oll, cregin ynt 

Oferawl ger dy fawr-hynt. 

Daw beibio ä grym diball>->-heibio 'r â, 
Hi brysura i aber oes arall. 

Pa fodd yr ânt ! Pwy fydd ryra 
Heddyw i'w dymaid diddym ? 
Diarbed fyd i'w berbyn> 
Nwydau boll ddyfnderau dyn, 
Ac Ob^ Rbagfam fel creigfyd^ 
A'i seiliau er boreu 'r byd 
Yn isel yn nwfn oesoedd : 
Buddiannau uwcb fel byddin oedd. 

Urdd yr anfad ofieirìadaetb^ — ^bob un 
Yno â'i eilun fel ei gynnaliaeth. 
Ond y gair dilon Digaloui 
Acw nid addef un cenad eiddi ; 
Goleu oll lle galwo bi, — nid yw croes 
Nid yw einioes enyd i w enwi. 

lesu a'i groes yw eu grym« 
A dirym ydyw dorau 
Byd i'r rhyfedd allwedd hon^ 
Agora greigiau geirwon 
Y galon—- dôr ei Horeb 
Dry hon yn afpn er neb. 

Swm y dôn sy am dano, 
I gyd am ei felus go', 
A garodd nes rbagorì 
Ar ein holl ddigUonder'ni. 
Hyn yw yr oU o'r newydd^ 
A hoU sail y gallu sydd 
I droi y byd, herìo bár 
Duaf anwm a daear. 

Dirgelwch Duw ar galon 
Ddynol yw y ddawn hael hou. 



302 7 OENADA^TH. 

Swyn yw y Groes a newid— y fynwes 
S V faen o gadernid : 
£i diorthrech lech o ììà, 
A lif yn dduwiol ofid. 

GALW T CTNLLUN^SHADWB. 

Ymgwynai 'n awr am genad — a lanwai 
Ei haelionus fwrìad»^ 
Am un archgeuadwr mad 
0*i delw yn ymgnawdoliad. 

Gwron geisiai agoriad 

Mynyddoedd^ glynoedd pob gwlad^ 

Allweddau y Borau — byd 

I'w chwilio a'i ddychwelyd. 

I air lôr fyn agor}'d 

Pagan borth pob pegwn byd. 

Ymysgwyd ger Damascus, — ^ymesgyn 
Mae asgell fawreddus 
Y Genadaeth hiraethus, — ymryddhâu 
I'w hwylbrenau a'i bore hoenus ! 

A gwyrth ei harchelyn gwèl 
I'w chynghor yn archangel. 

A chryman nwch i'r mwyn haf, — Paul a rydd 
Awch newydd i'w chynauaf. 

Dewìs goethedd dysg Athen^ 
A mawr rym ei Homer hen^ 
(Oedd un ailseiliodd Anian 
A'i ddoniau gwrdd yn ei gän, 
Daflai nerth y rhyferthwy 
A gwyrdd y môr i'w gerdd mwy,) 
A llên Rhufain gain i gyd^ 
Yn gyfan y dŷg hefyd 
Sinai a'i holl gysonedd, 
I fewn i rôd Treíh yr Hedd. 
A rhodd ei ddir&wr eiddion 
Yr un awr ar allawr Hon. 

I'w galon fawr y fynwes — ^ydoedd Fyd ! 
A'i deddf fiiwr ddiormes 
Bôd i'r oll ! Bywyd o wres 
Yn nghanol byd anghynes. 

Y LLONG aENAPOL GYNTAF. 

^*OdcHÿno afordwÿcmra % CỳprtM,^* 

Ei llong gyntaf ollynga!— «denydd 
Y dòn a gymera. 



T GfiKABABTH. 303 

Hwyl y nef> gorlawenft 
Ynysoedd minion Asi». 

I hedd tòn ymdawdd y tir> 
Am leithedd tòn cymhlethir 
Eì ymylon, gem heulwawr 
I fys nef yw Asia *n awr. 

Ar fynwes mor n)òr esmwyth 
Uwch y llif> yn falch o'i llwyth 
Ac o*i hafiaeth y cyfyd, 
A'i hoU fael o arall fyd ! 
I*w hwyl hi gwna engyl sôn 
A'u mawl, rym o awelon. 

Mae engyl yn ymhongian— â moliant 
Am ei hwyliau weithian : 
Arogl hedd i lawer glàn— yn ei brys 
O fwyn ewyllys a enfyn allan. 

Oedd fel haen o ddwyfol hinon 
A gwên Duw yn gwynu y dòn ! 

Mal su ymylau S'íon 

Ar ei hwyl hi 'r awel lôn. 

lawn oedd 1 anìan addef 

Swyn odiaeth Cenadaeth nef : 

Uchanedig á chenadon, 

A Heddwch Duw oedd uwcfa y dòu ! 

Aml y gwêl am ei hwyl gain 
Oludog arail adain 
. Aderyn^ o fad hiraeth 
Dros li* cryf i ddeisyf ddaeth : 
D'íodid cenad ydyw 
A'i garol ddeisyíol syw. 

Ymgwyd ar dònau llwydion 
Cyprus gy tbryhlus ei thrôn ! 

Gwlad arall i'w diwalln, 
AHoipd i'r cymmod cu ! 
Bu lawen addien iddi 
O nef tòn ei chanfod hi. 
I'w hanian fwyn pa swyn sydd 
Dan awyr fel gwlad newydd. 

Yno dechrau 
Sôn am radau 
Y Brawd gorau 

Brwd ei gariad, 
£i hynt rhyfedd 
OU hyd waeledd 
Goriseledd 

Ei groeshoeliad. 



3(H 7 OENADAETH. 

Modd y caraiy 
Ac y deuai> 
Dyoddefai 

Lid oedd Ddwyfawl 
Dod i fyny, 
A theyrnasu^ 
Et adferu 

'R edifeiriawl. 

CynauaC Oh cán newyddj 
I genadon Sì'on sydd. 
Arwyddion fod lôr iddynt 
Yn nawdd ar eu didrain hynt ; 
Ei Ysbryd hefyd yn dwyn 
Syw Iwydd a seliau addwyn. 

Gwyrthiau dorant fel o groth y daran 
Am eu hurdduniant uwch mawredd anian : 
Ati ni hònai y tân ei hunan 
Allu^ angeu ei hun ni all yngan. 

Gwenwyn du drig yn wèn dan 
Ei hygar fraich ; bu egwan 
Yr addig wiber iddi 
Dònau erch am dani bi. 

Hoff yr egyr ei dyfroedd i Phrygia, 

A'i golau ettyl filoedd Galatia 

Yn llwybr dinystr, a* i llaw bur a daenti 

Olud Sì'on i Laodicea ; 

Eden a ail esyd yn niwl Asia, 

Ac ar aml fàn Pren Bywyd a blana^ 

Ar ei duwiau anwar hi a dywyna 

Oleu y nefoedd ; fel niwl a nofia 

Ymylau y dydd^ eu mawl a dodda I 

0*i diluw ar amldduwiaeth— un Duwdpd 
A rodiai hynod fànau crediniaeth. 

Gwlad ar ol gwlad fwynhft ei goludoedd 
I Asia fawr ei golud sy foroedd : 
O daw ei mil o filoedd^ — ^i dderbyn 
Heibio ä wed'yn am draethau bydoedd i 

« Wde cufodaffy Uav> at y Oenecäoedd:* 

Heddyw Hon a ddihuna — ^Ewrop fawr 
O fedd dirfawr yn ufydd dyrfa. 

Ëi dyfodiad^ archiad i fydoedd — newydd 
Yn awyr yr oesoedd, 
Ymgodi 'n edmyg ydoedd, — 
Gair Duw am ail gread oedd. 



Y 6ENADÀBTH. 30^ 

A chododd goTwecfa adail, 
Dwyfolaf sieraf ei' súì, 
O derfysg pobloedd dirfawr, 
O dryblHh y feMtfa fawr. 

Anwyl ei dilyn dan faaul Idalia, 
Dilyn y fawlgerdd fayd làn y Volga, 
O galon Ewrop fayd Etfaiopia, 
0*i mawr olndoedd un môr a leda : 
Ei faerfawr adenydd ar fyr daena, 
A'i cfayâawnder ar ncfaaf ad India : 
Am faon y byd ddymuna, — o bob gwlad 
Rfayddâd, Rfayddâd yw 'r gerdd a efaeda î 

lôr a esgyna risian 'i ogoniant, 
Cyfaoedda ŵyl o fainc ei addoliant, 
O lewin a deaa 'n filiynau deuant. 
Hyd ei oleuni, a'i dŷ a lanwant ; 
Egyr fyrddiynau allweddau llwyddiant, 
Eura ymylon daear â moliant 

Duw alwodd filoedd y delwan— i Fam ! 
Nid tynerfam — na, lôr tàn arfau 
Ei ddialedd a'i amledd o olau, 
A'i law ei faunan yn dìleu 'u faenwau 
A'u faanfad addolìadau 2 — am eu sedd 
Duw a'i wirionedd yn daranau ! 

Gwareiddìad egyr faeddyw, 
Ei faniar i'r onwar ryw ; 
Gwareiddiad h. gwiw roddion 
Hygar ddaw yn ngosgordd faon, 
Nid flaen, ond fel faynaws 
Weinydd o dan eilfydd naws 

Y Ffomm, mainc faoff arawd, 

I ddawn faon yn sanctaidd wnawd. 

Heddyw ynysoedd o bell ddynesant, 
Gwylio y llanw a'r goleu a'u llonant, 
Ymyl y dôn a emant— â'u dagrau, 
A u breicfaìau dros y tônau estynant. 

Boreu odiaetfa i firydain 
A ddug fai â'i newydd gain ; 
Cân yr Hedd, cynnar iddi 

Y bu ei swyn addwyn fai. 

Ýn forau yr arferbdd — fy Nfaadau 
£i melus gânau, a'u mawl esgynodd 
I lys lôr, ac aml i sant — fu anwar 
E!ai yn gynnar i lawn ogoniant. 



306 T CTFAMMOD GWBITHBBDOEDD^ 

Angel rhad y Gŵnadaetfa, 
I hon wedd hylon pán ddaoth, 
Teîmlai mwy ar o(wy rydd 
Fel un mewn haddef lonydd 
Ddifiiedd^ wedi cyrhaeddyd 
Artref a hair tra bo byd ! 

O'i huchder llwyddol swynol y seinia 
üdgom ei hewyd, a'r byd grynöa; 
Eilunaddoliaeth a lawn ddiala> 
Gwaed ei hofieiriaid â*r eigyd fiera, 
Afon ei hedd orddyfnâ — i'r boll fyd^ 
Diderfyn hefyd y dorf a'i nofîa. 

Ni saif ar ^i hynaws hynt — nes oero 

Y sêr yn eu maẃr-hynt : 
Ei rhadau yn awr ydynt 

Mor llawn â'r dydd gorlawn gynt. 

Ah deü ei dyfroedd dilyth 
Ar y Uanw-linell bell bytfa. 

Pwy ai rhwyma ! 

Palesüna 

A Siberîa 

Sy i*w bwriad 
Fe^ eu gilydd ; 
Nid oes geurydd 
In' na cherydd 

Yn ei cluunad. 

Nid gwladj ond Crist a phechadur, — nid lled 

Y Uwyth ond y Natur ! 

Enaid tlawd a Phryniawdur— frawdd dily th 
Eura byth ei baner bur. » 



Y CYFAMMOD GWEITHREDOEDD, A'R PECHOD 
GWREIDDIOL. 

GsLLiR ëdrycfa ar ddynolryw fel personau unigol^ neu fel^ dwyn çysyllt- 
iad o ryw natur y naiU a'r llall. Wrth edrych ar ddyn rol person unigoli 
yr ydym yn dueddol i'w ystyrìed fel rhyddweithredydd, yn annibynol ar 
an)gylchiadau> ac yn arglwydd i ryw fesur ar y grëodigaeth o'i amgylch. 



a'b psohoD owrbiddiol. 307 

Y mae ganddo Mjlljrs yr hon sáa gaU bpll ddeèdâiu y byd ei phlirgit^ a 
ehydwybod yr hon fliydd yn meddu faawHau nm y ihai nid yw yn cydnahod 
ei hun yn gyínfol i neb on j i'r Crëawdwr. Pe byddai pob gallu crëadigol 
yn jinosod yn ei erhyh ef ei hun, y mae y» teimlo fod ganddo feddwl yr 
hwn nis gallent ei ddystrywio nal gaetbiwo. Y mae o ran ei ysbryd uwch* 
law anian» ac felly nwchlaw ail achosion, ac fei gweithredydd moesol yn 
alluog o hono ei hun i roddi'dechreuad i gadwyn o efièithiau olypol^ mor 
gadam ac mor faith fel nas gall amser weled ei diwedd. 

Ond gan nad pa mor rydd y dichon i ddyn ystyried ei hun pan ^drycho 
yn unig arno ei hun» y mae yn teimlo er hyny ei fóá yn barhäns wedi ei 
amgylchu gan rwymau yn tarddu oddiwrtíi ei berthynas â'i gyd-ddynion. 

Y mae yn eael ei hun wedi ei lyffetheirio gan amgyichiadan, y rhai po 
mwyaf y sylwá amynt» y traiddia i mewn iddynt^ ac yr amcana eu meistroli^ 
mwyaf amlwg y gwêl m bod oH dan lywodraetìi rhjrw ddeddfi^u, y ihai y 
mae yn ofer iddo geisto eu newid na'u gorchfygu. Y mae yn cael nad yw 
ei fywyd ef ond dolen fechao yn ymddibynu ar ^nr hc^l ddoienau blaenorol, 
mewn cadwyn o achosion ac eífeithiau yr hon sydd yn (^haedd yn ol at y 
dyn cyntaf. Nid oedd ganddo ef un llaw yn nemsiad y rhai hyny a fu 
trwy eu haddysgiada^ a'u faymarferìadau yn fwyaf oâerynol i fiurfio ei gy- 
meriad, mwy nag oedd ganddynt hwy gyda golwg ar y rhai oedd yn rhieni 
ac yn arweinyddion iddynt hwythau. Pa un bynag oeddynt ai Uawd neu 
gyfoethog^ iach neu afiach> gwybodus neu anwybodus, crefyddol neu 
anghrefyddol^ nis galt ymryddhâu oddiwrth ei berthynas â fawynt» mwy nag 
y gall ddifodi yr hjm sydd wedi myiied heibio^ a pherî i lifeiriant amser 
redeg y^ ol tua'i ífynnonell. Ac vs yw yn tybied y gallasai txwy ei ym- 
drech personol ordìfygu pob rhwystrau^ a gweithio ei hnn i feddiant o 
wybodaetfa a rhyddid, mae yn weddus iddo gofio mai nid efe a ddewisodd 
y wlad a'r oes yn y rhai y ganwyd ef, ac y buasai» pe ganesid ef mewn 
gwiad lle nad yw gair Duw wedi cyrhaeddy neu yn y wlad hfm mewn oes 
dywyll^ yn aros, yn ol pob tebyg» yn ^anddifad o wybodaeth y gwirìonedd. 
Er nad yw dyn dan lywodraeth y j^nedau» y mae er hyny mor analloog i 
lywodraethu amgyldiiadau ei dd^MÒdiad i'r byd, a*i fynediad o honc^ ag 
ydyw i reoli symudiadau y planedau yn yr ëangder. 

Fel hyn y ttiae dyn yn eà gysylltiad ág amser ; ac os edrychir amo dra- 
chefn fel y mae yn dwyn perthynas â ììe, cawn weled fod yr undeb rhyng- 
ddo â*i ffyd-ddynion yn Ilawn mor annattodol^ ac nad òes un dyn wedi ei 
greu iddo ei hun^ nac yn arglwydd amo ei hun. Y mae mor anhawdd i 
ddyn sefyll yn annibynoi ar ei gyd-ddynion ag ydyw iddo gynnal ei hnn 
heb ymudit^u ar y ddaear sydd dan ei dmeá, neu yr awyr sydd yn ei 
amgylchu. Pa mor fawreddus bynag fyddo ei syniadau am ei alluoedd 
ac am ei hawliau, y mae yn cael yn fuan ei fod ef a'i gymydogion dan 
ryw ddeddfku cyfiVedinol; ac os cynnygia arfer ei ryddid ymfadlacfa na 
chylcfa y deddfiiu fayn^ caiff brofi fod ei alluoedd a'i bawliau yn dra tfaer- 
fynol« a bod yn ifaalid iddo blygu i reolau> y rfaai> fe allai, nad oedd efe 
yn cyfìranogi yn em gwneutfaurîad. Y mae jm cael ei hun dan fiíhrf 
lywodreeth wladol, yr hon y mae yn rfawym o ufuddfaâu iddi, a thalu 
ei gyfran at eì dwyn ymlaen^ pa un a yw efe yn dewis y fiurf faono 
ai pddio. ' A phe golygtd fod y ffnrflywodraetfa mor rhydd ag y byddo 
yn boslbl iddi íoá, y gallu yn faolloi yn nwylaw y bobl, a'r llywodFaethwyr 
yn cael eu dewis ganddynt, ac yn gyfrifol iddynt yn yr ystyr helaetfaaf y 



308 T CTFAHMOD 6WEITHBBD0ÊDD, 

gellîr meddwl am iano, byddai pob dyn wedi hyny yn rhwym o ufuddhäa 
i benderfyniad y mwýafrif. Ac er y gallai y drefn hon fod yn rhyw gy- 
mhorth at ddiogelu rhyddid y wladwríaeth yn y cyfanswm^ eto lle y byddo 
mwyaf o ryddid cyffiredinol, dichon fod llai o ryddid personol^ i*r graddau 
ag y mae un yn Uaì na'r llíaws. Ni fu un wladwrîaeth erioed yn fwy 
rhydd nag oedd Athen yn ei dyddiau goreu^ oblegid yr oedd yr hoU drig- 
olion, oddieithr y caethweision, nîd yn dewis deddfwneuthurwyr, ond yn 
cael pleidleisio eu hunain o blaid neu yn erbyn pòb deddf cyn ei gosod 
mewn grym ; ac eto yn y lle hwnw, ac yn yr oesnono, y merthyrwyd So- 
crates, am iddo wahaniaethu yn ei fam grefyddol oddiwrth y mwyaínf o'i 
gydwladwyr. Ac hyd yn nôd pe byddai y mwyafríf jm ddigon egwyddoroí 
i ganiatân rhyddid i bawb famu a gweìthredu drostynt eu hunain yn y 
materíon hyny^ y rhai nid yw yn perthyn i gyíreithiau gwladol ymyryd â 
hwynt, y mae rhvw achosion yn y rhai y mae yn rhaid iddynt arfer eu 
hawdurdody a goríodi pawb yn ddiwahaniaeth i gydymfiurfio. Yr un modd 
mewn cylchoedd llai, os ymunwn âg unrhyw gymdeithas; pa un ai gwladol 
ai eglwysigy neu os awn yn unig am un tro i unrhyw gydgynnulliad o bobl, 
os ymaflwn mewn rhyw alwedigaeth dymmorol, neu os meddyliwn am gyf- 
lawni un fforchwyl o bwys yn y fibrdd o bfynu a gwerthu, os dewiswn 
wneuthur defnydd o*r cyfleusderau sydd i'w cael i dramwy ar dir neu ar 
fôr, neu pe na byddai genym ond anfon Ilythyr yn unig o'r naill fan i'r Ilall, 
ymha le bynag, ac yma fodd bynag^ y deuwn i gy ffyrddiad â'n cyd-ddynion» 
yr ydym yn cael fod yn rhaid iddynt hwy a ninnau gydgyfarfod mewn 
rh^rw drefniadau, ac ymostwng i ryw ddeddfau cyffiredinol. 

Dyma ddwy egwyddor wrthgyferbyniol^ yr unigol a'r Uiosog; ac i'r 
graddau yr anghofír y naili nen y Ilall> i'r graddau hyny y Ilithrwn yn bar* 
hâus i ryw eithafoedd. Y mae rhai yn fwy tueddol i edrych ar ddynion 
fel personau unigol ; ac y mae yn rhaid addef mai o'r teinuad hwn y mae 
bywyd pob cymdeithas yn tarddn. Nid oes neb yn gwneyd Ilawer nes y 
teflir ef ar ei ymadfertìioedd ei hun, i edrych iddo ei hun, i ddyfod yn ym- 
wybodol o'i aUu personol» heb bwyso nac ymddibynu ar neb arall. Y mae 
rhyw ddyfnderoedd o allu yn enaid pob dyn^ yr hwn nis gellir ei fesur 
na'i bwvsO; na'i ddaroscwng mewn ufudd-dod i reolau dynol, mwy nag y 
gellir rhwymo a rheoli y fellten ffirochwyllt yn angerdd ei nerth.^ Ond er 
' fod nerthoedd o'n hamgylch fel hyn^ yn ysbrydol ac anianyddol, y rhai 
nis gallwn roddi cyfríf o'u cryfder, er hyny os gadawn hwynt i gael eu Ile, 
ac i gyflawni y gwaith sydd iddynt yn ymherodraeth ëang natur, heb geisio 
eu dìnystrío na'u gwrthwynebu^ y mae yn bosibl eu harwain i roddi bentfayg 
rhyw gymaint o'u gwasanaeth mewn ufudd-dod i drefniadau ; ac i'r graddau 
hyny y mae gwladwriaeth yn symud ymlaen o gyflwr anwar i gyflwr gwar- 
eiddiedìg. Dyma amcan y rhai hyny sydd yn hofl* o drefn^ megys yn y 
byd anianyddot felly hefyd vn y byd moesol. Y maent hwy yn tueddu 
yn benaf i edrych ar y cwbl yn un cyfanswm ; ac oddiyma y tardd pob 
awydd i chwilio am ddeddfau í lywodraethu pethau neu bersonau* Ond 
wrth gadw eu golwg yn ormodol ar y cyfanswm^ y maent yn gyfiredin yn 
edrych ar ddynion yn rhy arwynebol, ac yn ançhofío y dyfnder o feddwl ac 
deimlad sydd ymhob un. Y maent yn raddol yn myned i edrych ar yr 
allanol yn fwy na'r tufewnol, ar y naturíol yn fwy na'r moesol» ac i roddi 
mwy o le i gelfyddyd nag i fy wyd^ nes o'r diwedd yr ânt fe allai i gredu 
nas gellir diogelu trefn gyflredinol heb ddifodi rhyddid personoL 



a'r peohod owrbiddiol. 309 

Yn awr, os caniatëir fod y ddwy egwyddor yma yn cydsefyll, a bod 
lilywodraethwr pob peth wedi trefiiu iddynt gydredeg â'u gilydd mewn 
undeb a cbydweithrediad cyson, mor bell ag y mae ein profíad a'n sylw ni yn 
cyrbaedd, onid yw yn iawn i ni gasglu fod yrun cydgyfarfyddiad yn bod yn 
achos yr oU o ddynolryw ? Os dichon i ddynion fod fel cymdeithadau 
bychain, neu fel teymasoedd, mewn undeb â'u gilydd dan lywodraeth yr un 
trefniant, heb i hyny effeithio yn niweidiol ar ryddid pob un, paham nas 
gellir meddwl fod hoU ddynoliyw o ddechreu hyd ddiwedd amser mewn 
undeb â*u gilydd dan yr un pen, heb i hyny ddinystrio eu rhyddid person- 
ol ? Os yw yn deg i'r athronydd gymeryd yn ganiatäol fod y ddeddf an- 
ianyddol sydd yn llywodraethu cwymp yr afal i'r ddaear yn cyrhaedd at yr 
haiü a'r planedau pellaf, ac yn cadw yr hoU grëadigaeth yn ei lle, onid yw 
yn rhesymol i ni gredu nad yw perthynas dynion â'u gilydd mewn gwlad- 
wriaeth ond enghraifíl o'u perthynas â'u gilydd yn Adda ? Y mae cyf- 
atebrwydd yn rhoddi sail gief i dybied hyn pe na buasai genym yr un siU 
am hyny yn y Bibl ; ac y mae tystiolaeth yr Ysgry thyr yn dangos yn eglur 
mai fel hyn y mae. 

Un o nodweddau mwyaf arbenig y Bibl yw y mawredd y mae jm roddi 
ar achos personol pob dyn. Fel h^m, heb dori o'r fífordd i ymyryd yn 
unioDgyrchol â tbrefniadau gwladol unrhy w deymas, y mae mewn modd 
dystaw, ond ar yr un pryd yn y modd mwyaf efíeithiol, wedi myned* dan 
wraidd pob math o gaethwasiaetk Y mae yn dangos fod gan ddyn gyd- 
wybod ar yr hon nid oes neb yn arglwydd ond Duw yn unig. Y mae yn 
dangos fod perthynas rhwng dyn â'i Grëawdwr, yr hon sydd yn rhoddi ystyr 
a grym i bob perthynas arall; a'r hon sydd yn eu Uyncu oU o'r golwg fel y 
mae y môr yn llyncu yr afonydd iddo ei huu. Y mae yn daugos mai 
deddf natur Duw yw deddf dyn, a bod dyn wedi ei grëu yn alluog i fyned 
i gyfammod, ac i ddal cymdeithas â'i Grëawdwr. Y mae hyn oll hefyd yn 
perthyn i bob dyn yn unigol — ^y gwaelaf a'r tlotaf yr^un fath a'r cyfoeth- 
ocaf. Nid yr hyn sydd ganddo sydd yn gosod mawredd amo yn ei berth- 
ynas â Duw, ond yr hyn ydyw ef ei hun. Y mae sylw Duw ar bob un fel 
pe na byddai neb yn bod ond yr un hwnw ; ac ^rr un modd y mae ei ym- 
ddygiad mor gyfiawn tuag at bob un â phe na byddai neb arall yn bod. Y 
mae yn rhaid addef y gwirionedd hwn yn ei helaethrwydd mwyaf, a dal 
gafael ynddo yn ddisigl heb geisio ei gela na chilio oddiwrtho ; ac ni ddylid 
addef aim sydd yn groes iddo ; oblegid os yw hyn yn wir, íy y mae yn 
rhaid ei fod, y mae pob peth sydd yn groes iddo yn anwir. Nid oes yr 
anghenrheidrwydd lleiaf i Dduw wneuthur cam âg un person er mwyn lles 
y cyfíredinolrwydd, mwy nag y mae yn rhaid iddo absennoli ei hun o uu 
man er mwyn rhoddi ei bresennoldeb mewn man arall. Bod yn ddyn yw 
bod yn grëadur sydd yn teimlo o anghenrheidrwydd fod y ddeddf y mae 
efe dani yn ddeddf yr hoU grëadigaeth foesol ; fod yn anmhosibl ei newid 
mewn cymaint ag un amgylchiad heb wneuthur òam cyfííredinol, a dirymu 
cyfiawnder Dwyfol ; ac o gaulyniad fod holl allu y Duwdod yn ddiogelwch 
ac yn amddiffyn i bob person unigol. Nid ambell adnod yma ac acw yn y 
Bibl sydd yn profi hyn ; ond y mae yr hoU ddadguddiad Dwyfol yn ei gy- 
meryd* fel gwirionedd addefedig, ac y mae yn rhedeg trwy yr hoU eiriau a 
lefarwyd gan Dduw wrth ddyu, yn y rhaí y mae yn apelio at resẁm a 
chydwybod ei grëaduriaid; yr hyn sydd yn profi nad oes dim yn ngweithred- 
oedd Duw yn groes i'r egwyddorion gwreiddiol a blanodd efe yn ein medd- 



310 T CTFAMMOD GWEITHBBDOBDD^ 

ylìau, ac i'r hyn a deimlìr gan bob àyn yn gyfiawnder ág ef yn bersonol. 
Ond mewn amipr ranan o'r Ysgrythyr y mae y gwîrionedd hwn yn cael ei 
ddwyn allan yn benodol mewn geûrian amlwg, megys yn yr adnodau etatìyn^ 
o]j--Job xzxÌT. 10—12: '^Pell oddiwrúi Ddnw fyddo gwneuthur annuwiol- 
deb, ac oddiwrth yr Hollalluog weithredu anwiredd. Canys efe a dál i 
ddyn ei waith ; ac efe a wna i ŵr gael yn ol ei ffyráó ei hun. Dian hefyd 
na wna Duw yn annnwiol, ac na ẁyni'r Hollailuog ùàn," Ezec srüi. 20 : 
'' Yr enaid a becho^ hwnw a fydd marw. Y mab ni ddwg anwiredd y tad, 
a'r tad ni ddwg anwitedd y mab; cyfiawnder y eyfiawn fydd amo ef; a 
diygioni y drygionus fydd amo ^mtau." Rhuf. iü. 3^ 4 : '* OUegid beth 
os anghredodd rhai ? a wna eu hanghrediniaeth hwy fiydd Duw yn ofer f 
Na ato Duw: eithr bydded Duw yn eirwir^ a phob dyn yn gelwyddog; 
megys yr ysgrifenwya, Fel y'th gyfiawnhäer yn dy eirian^ ac y gorfyddeeh 
pan y'th faraer." 

Dyma un olwg ar y pwnc ; ond dangosir yr egwyddor arall yn y Bibl yr 
un mor amlwg. £r íöd Duw yn llywodraethu pob dyn gyda'r unrhyw 
uniondeb manwl â phe na byddai neb yn bod ond yr un hwnw, fe'n dysgir 
ei fod yn dwyn ymlaen ei lywodraeth yn ol rhyw drefn gyfiredinol^ a bod 
rhyw undeb yn bod rhwng holl ddyndryw â'u gilydd, yr hwn sydd wedi 
efieithio ar sefyllfa pob un yn bersonol. Ac y mae yo anghenrheidiol dal 
y naiU wirionedd heb wrthladd y llall. Dylem ofalu na fyddom wrth 
ddadleu dres yr undeb cyfiredinol yn gwadu dim sydd yn hanfodol i gyÍTÌf- 
oldeb personol, nae wrüi amddiflyn cyfiîfoldeb pmonol yn dinystrio yr 
nndeb cyfiredinol. Amcan blaenaf y sylwadau canlynol yw daugos fod y 
ddan yn berfiaith gyson â'u gilydd. £r mwyn trefii^ byddai yn fanteiâol 
ymofyn yn gyntaf pa fath yw sefyllfa dynolryw wrth naturìaeth ; ac yna 
gellir sylwi ar yr undéb trwy yr hwn y daethant i'r sefyllfa hono. 

laith eglur yr Ysgrytbyr y w, nad oes un dyn mwyach mewn cyfiwr i 
ddyfod yn gymeradwy ger bron Duw trwy ei ufiidd-dod personol ef ei hun. 
Yn yr ystyr yma nid oes sefylifa prawf mWyach yn bod. Y mae pawb yn 
ddiwahaniaeth mewn cyfiwr syrtbiedig. Y mae y gwiríonedd hwn yn 
amlwg, nid mewn rhyw fanau neillduol yn y Bibl, ond yn rhan hanfodbl 
o'r holl ddadguddiad Dwyfol, yn cael ei ddysgn yn beuodol^ nen yn cael ei 
jngdybied yn holl athrawiaeth yr efengyl. Hyn sydd y b gosod pwys arben- 
ig arao, gan nas gallwn ddeall trefn yr iachawdwríaeth yn ei helaethrwydd 
a'i grasdonrwydd heb fod yn argyhoeddedig o lygredigaeth hoUoI y natur 
ddynol; ac yr ydym yn cad fel fiàith fod y rhai sydd yn gwadn y nafll yn 
dra diflÿgiol yn eu golygìadau am y Ilall. Gan hyny y mae yr Apostol 
Paul, er mw^m profi cyfiawnhâd trwy ffyáá, yn cymeryd golwg yn gyntaf 
ar gyfiwr trueous y byd, yr Inddewon yn gystal â'r Cenedloedd ; ac y mae 
ei holl ymresymiad yn dangos, os yw cyfiawnhâd yn dyfod trwy fiydd yn 
nnig, yna y raae yn rhaid f^ pob dyn yn anallaog o hono ei hun i wneuth- 
nr dimiryngu boddDuw; ac os yw dyn yn meddu un gradd o gyfiawnder 
neu sancteiddrwydd o'i eiddo ei hun, mor bell a hyny y mae yn gyfíawn 
trwy weithredoedd, ac nid trwy ffydd. Ond penderfyniad yr Apostol yr 
nn modd a'r Salmydd ydyw, " Nid oes neb cyfiawn, nac oes un : nid oes 
neb yn deall; nid oes neb yn ceisio Duw. Gŵyrasant oll, aethant i gyd 
yn anfuddiol; nid oes un yn gwneuthur daioni, nac oes uu." Ac ymhell- 
ach, " Ni a wyddom hefyd ean ba bethau bynag y mae y ddeddf yn çi ddy- 
ẁcdyd, mai wrth y rhai sydd dan y ddeddf y mae hî yn ei ddywedyd ; fel 



X*R PECHOD GWREIDDIOL. 311 

y cauer pob genau, ac y byddo yr hoU fyd dan fam Duw. Am hyny trwy 
weithredoedd y ddeddf nî chyfiawnhëir un cnawd yn ei olwg ef ; cai!rys trwy 
y ddeddf y lùae adnabod pechod." Rhuf. iii. 10, 11, 12, 19, 20. Felly 
drachôfn yn Gal. iii. 22: ** Eithr òydgauodd yr Ysgrythyr bob peth dan 
bechod, fel y rhoddid yr addewid trwy ffydd lesu Grist i'r rhai sydii yn 
credu." Yr un gwirionedd a ddysgir yn hoU ddywediadau yr Ysgrythyr 
am yr anghenrheidrwydd anhebgorol o ailenedigaeth, megys yn ngeìriau 
yr Arglwydd lesu wrth Nicodemus, " Yn wir, yn wir, meddaf i ti, Oddieithr 
geni dyn drachefn, ni ddichon efe weled teyrnas Dduw." Mae yn amlẁg 
gan hyny mai nid pwnc damweiniol na dibwys yn y Bibl yw cwymp dyn, 
ond rhan hanfodol o hono yn rhoddi ystyr a gwerth 1 bob rhan arali. Os 
y w y ddeddf yn rhagdybied fod pob dyn yn berson, yn méddu cynneddfau 
a goleuni naturiol, ac yn gyfrifol drosto ei hun, y mae yr efengyl yn rhag" 
dybied fod pob peth wedi ei gydgâu dan bechod. 

Ond yma drachefn p ydym yn cyfarfod âg enghraifiì; newydd o wrth*. 
gyferbyniad; oblegid mewn cysylltiad â hollol lygredigaeth y natur ddynol, 
mae yn rhaid i ni addef fod llawer o ddaioni yn aros mewn dyn syrthiedig. 
Y mae rhai gan faint eu heiddigedd dros y naill yn myned ymhell i wadu y 
llall. Ond nid yw yn arwydd o feddwl parohus am ddaioni í)uw ein bod yn 
anmharchus o bob daioni dynol. Nid yw yn debyg fod un dyn ar y 
ddaear nad oes ynddo ryw deimlad o barch i gyfiawnder, rhyw gymaint o 
gymwynasgarwch i gyfeiUion a pherthynasau^ rhyw wreichionen o gydwy* 
bodolrwydd, er ei bod, fe allai, yn ffuddiedig dan lawer o ludw. Wrth 
brofi Uygredigaeth y natur ddynol, dy wed yr apostol ei hun yn Rhuf. iî. 
14, 15, " Canys pan yw y cenedloedd y rhai nid yw y ddeddf ganddynt, 
wrth naturiaeth ya gwneuthur y pethau sydd yn y ddeddf, y rhai hyn heb fod 
y ddeddf ganddynt, ydynt ddeddf iddynt eu hunain : y rhai ayàà yn dangos 
gweithred y ddeddf yn ysgrifenedig yn eu calonau, a*u cydwybod yn cyd- 
dystiolaethu, a'u meddyliau yn cyhuddo eu gilydd, neu vn esgusodi.** Er 
fod y natur ddynol yn adfeiliedig, y mae eto yn hardd, ac yn dwyn tyst- 
iolaeth i'w dechreuad. Er fod y cysegr wedi ei halogî, nid y w eto weíi eî 
Jwyr-ddinystrio ; nid y w yr allor aur wedi eî bwrw alian, er fod yr atogl- 
darth wedi darfod ; nid yw llechau y cyfemmod wedî eu colii, er eu bod yn 
cael eu hanmharchu ; ac y mae allor y poethofirwm yn aros i ddw^Â ar g6f 
yr anghenrheidrwydd am aberth. Ond y mae Duw wedi cilio. Y Âtfe dyn- 
olryw wrth natur heb Dduw yn y byd. Nid yw Duw yn eu holl feddyliau. 
Dyma druéni cyfiwr dyn. Nid oes achos i ni anghy ttuno yn y mesur lleiaf 
â'r ymadroddion mwyaf hedegog am fawredd ac urddas dynoliaeth ; oblegid 
y mae mwy o brydferthwch yn enaid plentyn nag y gall yr athrylitíi mwyaf 
barddonol ei ddarlunio, na'r galon fwyaf teimladol ddychymygu. Nid 
ydym yn gwahaniaethu oddiwrthynt am ein bod yn parchu hyn yn Uai, ond 
am ein bod yn parchu y llall yn fwy. Nid am werth yr hyn sydd jm atos y 
mae y ddaal, ond am werth yr hyn a gollwyd. Yr ydym yn íoddlawn i 
gydfyned â hwy trwy yr hoìl adeilad, ac i gyduno mewn canmoliaeth i 
ardderchogrwydd y gwaith ; ac wedi iddynt ddeínyddio eu holl ddoniau i 
geisîo ei ddysgrífio, dy wedwn ninnau yn ol, Ni fynegwyd yr banner. Nid 
oes eisieu tynu oddiwrth eu credo, ond ychwanegu ato ; a'r hyn sydd yn 
ddiffygiol yn eu credo yw ^nr hyn sydd yn ddiflygiol hefyd yn y natuir 
ddynol, sef y dwyfol a'r ysbrydoL Nid ydynt erioed wedi meddwl yn 
deilwng am y gwahauiaeth hanfodol rhwng daioni moesol a daioni ysbrydoL 

X 2 



312 t CTFAMMOD GWBZTHRBDOEDD> 

Fel y mae y Bibl yn gwabaniaethu rhwng enaid ac ysbrýd, felly y mae 
hefyd yn gwabaniaetha rhwng y dyn anianol a*r dyn ysbrydol. ** Y dyn 
anianol nid yw yn derbyn y pethau sydd o Ysbryd Duw ; canys ffolineb 
ydynt ganddo ef : ac nis gall eu gwybod, oblegid yn ysbrydol y bemir 
hwynt.*'> Hyd yma yr oedd y Paganiaid wedi cyrhaedd trwy eu doethineb 
eu hunain. Y dyn nwchaf y medrent feddwl am dano nid oedd ond an- 
ianol. A phan aeth yr ysgrifenwyr sanctaidd ì ddynodi dyn duwiol, dyn 
wedi ei eni o Dduw> ac yn byw i Dduw, yr oedd yn rhaid troi gair o'i 
hen ystyr, a'i arfer mewn ystyr hollol newydd, yr hwn air a gyfieithir 
genym ni ** ysbrydol." Y mae yma syniad nad oedd erioed wedi gwawrio 
ar y byd Paganaidd, ac nad yw eto wedi ei ddeall gan lì'aws o ysgrifenwyr 
Crìstionogol. Er y dichon i ddyn anianol arddaugos llawer o rínweddaa, ac 
efelychu y dyn ysbrydol, fel y mae y crëaduríaid direswm yn rhoddì am- 
lygiadau achlysurol o alluoedd cyffelyb i'r rhai sydd yn perthyn yn neillduol 
i'r meddwl dynol, y mae cymaint o wahaniaeth rhwng y dyn ysbrydol â*r 
dyn anianol ag sydd rhwng ysbryd dyn âg anian anîfeilaidd. Y mae gan 
bob dyn allu i feddwl am Dduw a byd ysbrydol ; ac yn y dyn ysbrydol y 
i^ae y gallu hwn wedi ei ddeffro a'i ddwyn i weithrediad. Y mae trwy 
ffydd yn byw mewn byd arall ; y mae ei serch ar y pethau sydd uchod ; y 
mae ei fy wyd wedi ei guddio gyda Christ yn Nuw. Y mae wedi cael golwg 
ar Dduw yn ei sancteiddrwydd, a'r ddeddf yn ei hysbrydolrwydd, nes y mae 
ýn teimlo nad oes yncldo ef, hyny y w, yn ei gnawd ef, ddim da yn trígo. 
jf mae wedi marw i'r ddeddf trwy gorff Críst, fel y byddo eiddo un arall, 
sef eiddo yr hwn a gyfodwyd o feirw, fel y dygo ffrwyth i Dduw. Dyma 
ddyn ysbrydol y BibL Ac y mae helaethrwydd y daioni sydd yn aros 
mewn dyn wrth natur, nes ei eni oddiuchod, mor bell oddiwrth fod yn gyf- 
iawnder ger bron Duw, neu yn gymhwysder i fwynhâu Duw, fel nad yw 
ynddo ei hun ond ychwanegiad at ei gyfrifoldeb, fel y mae yn fantais iddo 
ddwyn mwy o flärwyth : ac os y w wedi'r cwbl mewn ystyr ysbrydol yn ddi- 
ffrwyth, os yw yn amddifad o gariad at Dduw, a charíad duwiol at ei gyd- 
ddynion, y mae diffyg hanfodol yn ei weithredoedd goreu ; a thystiolaeth 
Duw am dano ydyw, "Nid wyf yn cael dim." Y mae loan, yn nechreu 
yr efengyji a ysgrifenwyd ganddo,'^yn dyhysbyddu y mater hwn mewn 
ychydig eiríau : *' Hwn ydoedd y gwir oleuni, yr hwn sydd yn goleuo pob 
dyn a'r y sydd yn dyfod i'r byd. Yn y byd yr oedd efe, a'r byd a wnaeth- 
pwyd trwyddo ef ; a'r byd nid adnabu ef.*' Ÿ mae gwahanol feddyliau am 
y duU cy wir o gyfieithu yr adnodau hyn ; ond nid yw y gwahaniaeth yn 
effeithio dim amynt yn eu perthynas â cbyfiwr dyn wrth natur. Dangosir 
ynddynt fod pob dyn wedi derbyn goleuni naturíol, yr hwn yn ddiau yw 
goleuni.rheswm a chydwybod. Dangosir hefyd fod y goleuni hwn yn 
dyfod oddiwrth y Cyfryngwr, y Gair, yr hwn oedd yu y dechreuad gyda 
Duw ; ac nid yn unig yn dyfod oddiwrtho, ond ei fod yuddo ef yn fy wyd, 
ac mai efe ei hun ydy w y goleuni. Ond dangosir yn olaf, nad yw cyfranog- 
ìad o'r goleani naturíol hwn yn ras cadwedigol; oblegid er ei fodyn y byd, 
eto y byd nid adnabu ef. 

Gwelwn gan hyny nad yw y meddyliau mwyaf caredig am y natur 
ddynol yn cau allan yr athrawiaeth o'i hollol lygredigaeth, a'i hollol angby- 
Whwysder, ynddi ac o honi ei hun, i ryngu bodd Duw a*i fwynhâu. Ac y 
mae yn briodol sylwi fod yn rhaid i ni, cyn y gallwn fodyn gyson â ni ein 
hunain, gymeryd yr athrawiaeth bon yn ei helaetbrwydd mwyaf mewn hŷd 



▲'b pechod gwbbiddiol. 313 

a llêd yn gystal ag mewn dyfnder. Os addefîr cyfi&edinolrwydd y llygred- 
igaeth mewn rhyw ddosbarth o'r hil ddynol, y mae yn rhaid addef ei fod 
yn cyrhaedd at bob dosbarth ; ac o'r tu arall, os gwneir eithriadau mewn 
hŷd a Uêd, naturiol yw gẃneyd eithriadau hefyd yn nyíhder y cwymp. 
Ymddengys ei bod yn egwyddor sydd yn cyrhaedd at bob ymchwiliad, mai 
y golygiadau mwyaf dwfndreiddiol y w y mwyaf cyfiredinol. Wrth edrych 
yn arwynebol ar gyfansoddiad y ddaear, gellid meddwl maì lleol a dam- 
weiniol y w y creigiau sydd yn achlysurol yn dyfod i'r golwg ; ond wrth eu 
holrhaiií yn ddyíhach, gwelir fod yr ymddangosiadau hyn yn gorphwys ar 
ddeddfau unfiurfiol. Ac yií yr un modd, os edrychir yn unîg ar agwedd 
allanol plant dynion, prin y gellid tybied eu bod yn perthyn i'w gilydd ; 
ond os creffir ar weithrediadau eu meddyliau, ceir fod yr un rheswm, yi un 
serchiadau, ac yn enwedig yr un egwyddorion da neu ddrwg, ynddynt oU 
yn ddiwahaniaeth. 

Ond fe allai y dîchon i rai ddadleu, er fod yr ymadroddion a arferir yn 
y Bibl ar y mater hwn i'w cymeryd yn eu hystyr helaethaf gyda golwg ar 
y rhaî sydd wedi cyrhaedd oedran i farnu a gweithrédu drostynt eu hunain^ 
eto na ddylid eu cymhwyso at blant bychain ; ac am hyny, y mae yn 
anghenrheidiol gwneyd rhai nodiadau ar hyn yn fwy penodol. 

1. Nid yw y Bibl yn gwneyd yr un gwàlìaniaeth rhwng plant â rhai 
mewn oedran. Y mae yn llefaru heb un eithriad : " Pawb a bechasant^ ac 
ydynt yn ôl am ogoniant Duw," " Pawb, yr luddewon a'r Groegwyr> dan 
bechod." *' Cydgauodd yr Ysgrythyr bob peth dan bechod." Nid ydym 
yn dymuno rhoddi mwy o bwys ar y geiriau " pawb " a " phob peth " nag 
a ddaliant; ac am hjmy nid ydym yn dyweyd eu bod ynddynt eu hunain 
yn ddigon i benderfynu y ddadl ; gan y gellir eu cymeryd mewn ystyr fwy 
neu lai cyfyng. Er hyny y mae yn rhaid caniatâu mai mwy naturìol yw 
eu cymeryd yn eu hystyr helaethaf ; ac mai felly y dylid eu cymeryd hyd 
y byddo hyny yn ddichonadwy. Ac y mae yn anghraifit addysgiadol o 
anghysondeb fod cynifer yn dadleu dros gymeryd y geirìau hyn yn eu 
hystyr helaethaf pan yn sôn am waith Crìst dros ddynion, ac ar yr un pryd 
yn eu cyfyngu pan jm cyfeirìo at ddynolry w yn eu cyflwr syrthiedig ; tra y 
mae eraiU yn rhoddi iddynt eu hystyr helaethaf pan yn son am gyflwi dyn- 
olryw, ac yn eu cyfyngu drachefn yn eu perthynas â'r rhai y bu Crìst farw 
drostynt. Gwell yn ddiau yw rhoddi iddynt eu hystyr naturìol, hyd y geliir, 
ymhob amgylchiad. 

2. Y mae llíaws o ysgrythyrau penodol yn dangos fod pob oedran' yn 
ddiwahaniaeth wedi syrthio yn yr un cwymp. Gen. v. 3 : " Ac Adda a fu 
fyw ddeng mlynedd ar hugain a chant, ac a genediodd fab ar ei lun a'i 
ddelw ei hnn, ac a alwodd ei enw ef Seth." Gen tìü. 21 : '' O herwydd 
bod bryd calon dyn yn ddrwg o'i ieuenctyd." Job xi7. 4 : "Pwy a ddyry 
beth glân allan o beth aflan ? neb." Salm IL ô : '^,WeIe, mewn anwiredd 
y'm lluniwyd, ac mewn pechod y beichiogodd fy mam amaf." loan iìi. 6 : 
" Yr hyn a aned o'r cnawd sydd gnawd ; a'r hyn a aned o'r Ysbryd sydd 
ysbryd." Eph. ii. 3 : *' Ac yr oeddym ni wrth naturiaeth yn blant digof- 
aint, megys eraiU." 

3. Y mae yr un gwirìonedd yn tarddu fel casgliad naturìol oddiwrth ym- 
resymiad Paul yn Rhuf. ix. 10 — 13 : '' Ac nid hyn yn unig ; eithr Rebeccah 
hefyd, wedi iddi feichiogi o un, sef o'n tad Isaac; (canys cyn geni y plant 
eto, na gwneuthur o honynt dda na drwg, fel y.byddai i'r arfaeth ya ol 



314 T CTFAMM9B eWEITHRBDOSDD, 

etboledigaeth Daw sefyll^ nid o weitìiredoedd, eithr o'r hvẃ sydd yn galw^) 
y dywedwyd wrthi, Yr hynaf a wasanaetha yr ieuengaf. Megys yr ysgrif- 
enwyd^ Jacob a gerais, eithr Esau a gasëaìs." Er caniatâu fod yr ymad- 
rodd '' Esaa a gasëais " i'w gymeryd mewn ystyr gymhariaethol, ac nad y w 
yn golyga mwy na pheidio ei garu, y mae yma er hyny brawf sicr o bech- 
adurusrwydd cyftwr^ '^ cyn geni y plant eto, na gwneuthur o honynt dda na 
drwg ;" oblogid os oedd y ddau yu ddibechod, nis gallasai Duw beidio caru 
yr un o honynt* 

4« Rhaswm a ddygwyd ymlaen lawer gwaith^ ac na wrthbrofwyd unwaith, 
yw y eysylltiad rhwng angeu a phechod. Os y w plant bychain yn marw, 
y mae yn rhaid eu bod mewn rhy w ystyr yn beehaduriaid. Ofer y w dadleu, 
oddiwrtíi ddarganfyddiadau y naturiaethwyr diweddaraf, fod crëaduríaid di- 
leswm yn marw eyn i bechod ddyfod i'r byd. Nid yw hyn yn perthyn i'r 
pwnc yn y gradd lleiaf ; oblegid nid oes un cysylltiad rhwng eu marwolaeth 
hwy â phechod. Nid y w yn effaith pechod ynddynt hwy ; oblegid nid ydyut 
yn pechu, ac nis gailant md yn bechaduriaid. Ac y mae mor amlwg nad 
yw yn efiaith sydd yn tarddu yn unig o bechod dyu ; oblegid os oedd yn 
anghyfiawn iddynt áurw cyn i ddyn bedìu» nb gall pechod dyn ei wneuthur 
yn gyfiawn ; ac os nad yw yn anghyfiawu iddyut farw wedi i ddyn bechu, 
aid oedd yn.anghyfiawn iddynt ftfrw cyn hyny; obl^d nid ydynt yn 
haeddu marwolaeth fel cosbedig^th yn awr mwy nag oeddynt cyn i ddyn 
ddyfod i fod. O ran dim sydd yn ymddangos i ni« gallasai Duw yn gyf- 
iawn, oni buasai gyfammod, roddi terfyn i fywyd iyn yr un modd ag i 
fywyd anifail, er iddo aros heb bechu. Ond o'ì ras anfeicírol ymostyngodd 
y Crëawdwr i fyned i gyfammod â dyn ; ae yn y cyÜEunmod hwnw ymrwym- 
odd i'w gadw yn anfarwol tra yn ddibechod. Ac hyd yn nôd pe gwrthwyn- 
ebid y syniad am gyfammod, eto nis gellir gwrthwynebu geiriau eglur y 
Bibl, y rhai sydd yn dangos fod marwolaeth dyn yn effaith pechod, ac na 
buasai un dyn &rw oni buasai ei fod mewn rhyw fodd wedi pechu: ^'Am 
hyny, megys trwy un dyn y daeth pechod i'r by d, a marwolaeth trwy bechod ; 
ac felly yr aeth marwohieth ar bob dyn yn gymaint a phechu o bawb." 

6. Y mae dynoliaeth ddihalog yn nodwedd sydd yn gwahaniaethu y dyn 
Crist lesu oddiwrth bawb o ddynohry w ; ac y mae yn amlwg fod y gwahan- 
iaeth hwn yn ei hynodi, nid yn unig yn ei fywyd, ond hefyd yn ei enedig- 
aeth ; gan y dy wedir am dano» *' Y peth sanctaidd a enir o honot ti a elwir 
yn Fab Duw." Os y w pawb yn cael eu geni yn sanctaidd, nid oes un ystyr 
i'r rhan gyntaf o'r yma^odd. 

6. Nid y w y Bibl yn dadguddio ond un drefn i gadw yr oU p ddynolrjrw. 
Mae yn debyg nad oes neb ond y rhai hyny sydd yn gosod mwy o bwys 
na chyŵedin ar " ailenedigaeth yn medydd " a feddyliant am wrthwynebu 
y pwnc gadwedigaeth pawb sydd yn marw yn eu mabandod ; yr hyn sydd 
yn cael ei gadarnhân gan yr awgrymiadau a roddir yn y Bibl na fydd neb 
yn goUedig yn y diwedd o hii Adda ond a wrthodant drugaredd yn ngwlad 
efengyl, neu a esgeulusant wneuthur defnydd priodol o'r goleimi naturíol 
sydd ganddynt mewn gwledydd Paganaidd. Ond os^ fel y mae sail gref i 
gredu, y cedwir pob un ymhob gwlad a fyddo farw yn ei &bandod, eto y 
mae yn wirionedd dianunheuol na chedwir neb, pa un bynag ai hen ai 
îeuanc> pa un bynag ai mewn gwlad Baganaidd ai mewn gwlad Grístionogol» 
ond trwy haeddiant yr un Cyfryngwr» a thrwy adnewyddiad yr un Ysbryd 
Giân. Gan hyny, y mae yn rhaid i ni gredu fod holl hil Adda yn 



A*R PECHOD GWRBIBDIOI. 310 

ddiwafaamaeth wedi syrthio^ a'ù bod M ẃrlh natut mewn cyâwr coll* 
edig. 

Ond yma y mae sylw byr yn ddyledus i'r gyfìmdrâetìì hono^ yr hon sydd 
yn^amcann rhoddi eglorhâd boddh>nol ar yr achos trwy ddywedyd fod 
effaitb y ewymp mewn ihyw fesur mwy neu lai wedi ei ddifodi trwy gyf- 
ryngdod yr Arglwydd lesu Grist. Gellir cymeryd y golygiad hwn mewn 
mwy nag un ystyr. Os y meddwl yw, fod pairb wrth natur yn bechadur- 
iaid^ ond fod yr lawn yn sicrhâu cadwedigaeth y rhai oU a fyddant feirw 
cyn dyfod yn alluog i weithredu drostynt eu hunain^ y mae y gyfundraeth 
yn y wedd hon yn cM3Ìatâu yr oU^ neu sylwedd yr oll^ a gynnwysir yn y 
sylwadau blaenorol : ac nid oes genym ddim i'w ddy wedyd yn ei herì)yn« 
oddieithr fod y geiriad yn dra diffygiol; oblegid y mae yr lawn wedi 
gwneuthur Uawer mwy na difodi effaith y cwymp, gan ei fod yn codi pob 
un a gedwir i gyflwr uwch nag oedd Adda cyn pechu, ac yn ei sicrhâu 
hefyd yn y cyflwr hwnw yn dragywydd. Drachefìi^ os yw y gyfundraeth 
hen yn tybied^ er caniatáu fod pawb wrth natur yn bechaduriaid, eto fod 
Crist wedi rhoddi lawn digonol dros bawb yn yr un ystyr^ íel na chosbir 
neb oblegîd y pecbod gwreiddiol, ond y cedwir pawb a fyddo farw heb 
bechu yn weithredo]^ y mae yn y golygiad hwn hefyd lawer o wirionedd ; 
ond y mae 301 fwy diffygiol na'r un blaenorol ; ac y mae y diflyg yn awr> nid 
yn y geiriad yn unig, ond yn sylwedd y golygiad. Nid am ei fod yn rhy 
helaeth yr ydym yn ei wrthod, oûd am ei fod yn rhy gyfyng. Nid yw y 
syniad yn rhy ëang gyda golwg ar ddigonolrwydd yr lawn, yr hwn sydd o 
anghenrheidrwydd yn anfeidrol ; ond y mae yn llawer rhy gul gyda golwg 
ar ei effeithiolrwydd. Y mae yn cynnwys nad oes dim mwy wedi ei wneyd 
dros y rhai cadẃedig na'r rhai a fyddant byth yn goUedig; ao os nad yw 
marwolaeth Crist yn gwneyd mwy i'r rhai sydd yn mafw yn fabanod nag 
i'r UeiU y rbai sydd yn treuUo oes mewn gwrthryfel yû erbyn Duw, ao yn 
myned i uffern yn y diwedd> y mae yn rhaid nad yw yn sicrhâu cadwedig* 
aeth yr un o honyût. A chyn y gall y golygiad hwn fod yn gyson âg ef 
ei hun, y mae yn rhaid iddo gynnwys ymhellaeh fod pawb yn cael eu geni 
oddiuchod pan yn fabanod ; nid y rhai sydd yn maifW yn fabanod yn unig, 
ond pawb yn ddiwahaniaeth ; oblegid os y w pawb yn llygredig wrth natar, 
M y mae y golygiad hWn yn tybied ; öc os nad yw Duw yn gwneuthur 
gwahaniaeUi rhwng y naiU 4ban a'r llâU, yr hyn hefyd sydd yn rhân han- 
íodol o'r golygìad, — ^yna y mae yn rhaid i ni gasglu fod hoU blant Adda 
rywbryd yn eu cyflwr o fabandod yn myned trwy ryw oTuchwyliaeth gyf- 
atebol i*r hyn a elwir yn ailenedigaeth, ac ar yr nn pryd, nad yw aUened* 
igaeth pawb yn sicrhâu cadwedigaeth neb. 

Ond y mae un ffordd arall eto i ddeaU y gyfhndraeth hon, sef trwy dyb- 
ied fod cyfryngdod Crist wedi attal Uygredigaeth y natur ddynol. Addefir 
y buasai pawb yn bechaduriaid gwrmddiol mewn canlynîad i bechod Adda 
oni buasai fod byny wedi ei luddias yn rhinwedd trefn y prynedigaeth ; ond 
yn awr y mae Crist wedi gwneyd lawtì dros bechod Adda, ac o ganlyniad 
y mae páwb yn dyfod i'r byd mewn cyflŵr o ddinîweidrwydd. Y mae yr 
esboniad hwn yn ymddangos oddiáUaii yn brydferth, a gdUd meddwl ar yr 
olwg gyntaf e! foa yn meddu Uaŵér fanteision, gan eì fod yn proflfeito cau 
allan bechod gwreiddiol heb gaü allan gadẃedigaeth trwy Grìst. Olld y 
mae ychydig o ymchwiliad yn dangos ei fod yn ansafadwy. Yn y Uq 
cyntaf gellir sylwi ei fod yn dirymu yr wrthddadl gadarnaf a ftd* y rhai 



316 Y CTFAMMOD GWBITHRBDOEOD, 

sydd yn gwrthwyneba peclìod gwreiddiol, Y djrwediad cyffiredìn 'ydy w, 
fod athrawiaeth y pechod gwreiddiol yn aDghyson â phob syniad rhesymol 
ac Ysgry thyrol am gyfiaẁnder Duw ; ond y mae yn rhaid i'r rhai sydd yn 
coledd y golygiad dan sylw roddi yr wrthddadl hon heibip yn holiol ac am 
byth. Os yw lawn Crist wedi attal liygredigaeth gwreiddiol, mae yn rhaid 
na fuasai yn anghyfíawn i bawb fod yn gyfranogion o hono. Pe boasai yn 
anghyfiawn, nis gallasai fod o gwbl ; ac os nad allasai fod, nid oedd anghen 
am farwolaeth Crist i'w symud na'i attal. Afresymol i^r eithaf yw meddwl 
fod Crist wedi marw i attal yr hyn nas gallasai fod. Dyma ddau osodìad : 
yn gyntaf, nas gallasaî y natur ddynol fod yn wreiddiol lygredig, gan fod 
hyny yn groes i gyfiawnder; ac yn ail, fod Crìst wedi marw i attal y Uwgr 
gwreiddiol hwn. Y mae yn eglur ar unwaith fod y ddau osodiad yn 
anghyson â'u güydd ; ac os cymerìr un o honynt, y mae yn rhaid gwrthod 
y UalL Os y w marwolaeth Crist wedi attal y pechod gwreiddiol, y mae yn 
rhaid nad yw athrawìaeth y pechod gwreiddiol yn anghyson â chyfiawnder; 
ac o'r tu mì\, os yw llygredigaeth gwreiddiol y natur ddynol yn groes i 
gyfiawnder, y mae yn rhaid i ni gredu mai nid lawn Crist sydd wedi ei 
attal, ac o ganlyniad y mae plant bychaîn yn myned i'r nefoedd heb ran na 
chyfran yn ngwaith Crist. Nid oes eisieu ychwaneg i brofí fod y golygiad 
hwn yn dìnystrio amddiffynfa grefaf y rhai h^my sydd yn ei ddwyn ymlaen i 
wrthwynebu pechod gwreiddiol. Ond os eir i edrych yn nesaf pa efiaith y 
mae yn gael ar ymresymiadau y rhai sydd yn pleidio yr athrawiaeth hono, 
ceir eu bod oU yn aros heb gyfí^rrdd â hwynt. Ac nid hyny yn unig, ond ar 
ol dirymu yr wrthddadl benaf yn erbyn pechod gwreiddiol^ y mae ei hun yn 
cael ei ddirymu gan dystiolaethau cyson a phenderfynol yr Ysgrythyr o 
blaid yr aôirawiaeth hono. Y mae yr holl ysgrythyrau a grybwyllwyd 
eisoes yn aros mewn grym^ ac yn dinystrio pob tybiaeth fod cy fryngdod 
Crìst wedi attal llygredigaetb y natur ddynol. Y mae y Bibl yn cyfarfod 
â'r byd fel y mae« ac yn dangos nid pa fath fuasai ei gyflwr mewn rhyw 
amgylchiad tybiedig, ond pa fath ydyw ymhob oes ac ymhob gwlad : y mae 
yn dangos, nid y buasai dynolryw i gyd yn bechadurìaid oni buasai i Grìst 
farw drostynty ond eu bod oU yn bechaduriaid^ ac i Grist ddyfod i geisio ac 
i gadw yr hyn a goUasid : y mae yn dangos^ nid fod gwaith Crìst mewn 
unrhyw amgylchiad yn symud yr anghenrheidrwydd am waith yr Ysbryd 
Glân, ond fod gwaith y Mab yn achosi ac yn sicrhâu gwaith yr Ysbryd. 
Er fod Crìst wedi marw, '^yr oeddym ni wrth naturìaeth yn blant digofaint^ 
megys eraiiU" Er fod Crìst wedi marw, ** oddieithr geni dyn dracheín, ni 
ddichon efe weled teymas Dduw." Er fod Crìst wedi marw, ''yr hyn a aned 
o'r cnawd sydd gnawd, a'r hyn a aned o'r Ysbryd sydd ysbryd." Nid *' yr 
hwn," ond "yr hyn," fel y sylwa Bengel, "yn d^modi elfenau cyntaf byw- 
yd " (notat ipsa prima stamina vit<B) ; neu o'r hyn Ueiaf yn cyfeirìo at 
ddyn fel goddefydd yn hytrach nag fel gweithredydd. 

Wedi ceisio dangos fel hyn fod holl ddynolryw yn ddiwahaniaeth mewn 
cyflwr syrthiedig, y gofyniad nesaf sydd genym i'w ystyried ydj-w, Pa fodd 
yr aethant i'r cyflwr hwn P Nid Uawer sydd ar y pwnc olaf hwn yn y 
Bibl ; yr hyn sydd yn ein dysgu mai y Uall y w y mwyaf pwysig, ac mai y 
UaU o ganlyniad a ddylai gael mwyaf o le ^m ein credöau, ein pregethau, 
a'n holl addysgiadau. Er nas geUir bamu gwirìonedd unrhy w bwnc wrth 
gyfrìf nifer yr adnodau sydd yn ymddangos o'i blaid neu yn eî erbyn, y 
mae hon yn fibrdd ddiogel i famu ei bwysigrwydd ; oblegid y mae yn sicr 



a'r pkchod owrbiddiol. 317 

mai y gwirìoneddau a ddylai gael y sylw mwyaf genym ni y w y rhai byny 
sydd yn cael y Ue mwyaf yn y Bibl. A pban feddyliom am yr holl gynbwrf 
sydd wedi bod yn y byd mewn pertbynas i'r modd yr aetb boll blant dynion 
yn becbaduriaìd^ ac yr edrycbom càn Ueied o bwys mewn cymbariaetb a 
roddir ar byn yn y llyfr Dwyfol, y mae yn anbawdd rboddi cyfrif am y 
gwabaniaetb oddieitbr trwy ystyried y duedd gyfiredin i fawrbâu yr byn 
sydd bell> ac i esgeuluso yr hyn sydd yn agos atom. Y ffaith fawr^ yv bon 
sydd yn eglur i baẁb, ydyw fod yr holl fyd mewn cyflwr coUedig ; ac nad 
oes ffordd o waredigaetb i ueb o hil Adda, oddieithr trwy waitb cyíryngol 
y Mab, a gwaitb sancteiddiol yr Ysbryd Glân. Pa fodd y syrtbiodd dyn- 
olryw i'r cyflwr bwn, nid yw mor bwysig, ac am byny nid yw mòr amlwg. 
Er byny y mae rbai crybwyllion mewn ycbydig fanau yn yr Hen Destament 
a*r Newydd, y rbai sydd yn rboddi gradd o oleuni ar y gofyniad ; ac fel y 
byddai Dr. Cbalmers yn arfer dyweyd, Er na ddylem fod yn ddoetb tu 
hwnt i*r byn a ysgriíenwyd, ni a ddylem ymdrecbu i fod yn ddoeth byd at 
yr byn a ysgrifenwyd. 

Yn y lle cyntaf, y mae yn sicr ddiammheuol nad y w Duw yn trosglwyddo 
drwg moesol i enaid neb, nac mewn un modd yn ei acbosi. Gellir olrbain 
pob drwg gweithredol i ryw egwyddor ddrwg ; a gelHr olrhain yr tgwyddor 
bon yn ol i foreuddydd bywyd; y mae i'w cbanfod yn decbren gweitbredu 
fel y mae y plentyn yn decbreu gweithredu, yn tyfu fel y mae yntau yn 
tyfu, ac yn cryfbâu fel y mae yntau yn cryjhâu ? Ond o bartb v gofyniad, 
ra é)dd y decbreuodd, ac o ba le y daeth, y mae yn anhawdd rhoddi un 
atebiad penderfynol, beblaw ein bod yn sicr nad ydyw wedi dyfod oddiwrtb 
y Crëawdwr. Dywed rhai nad yw yr egwyddor hon yn ddim mwy na 
bunan, ac nad yw y Crëawdwr ond yn unig yn gadael pawb iddynt eu bun- 
ain, a*u bod o gaBlyniad, o honynt eu hunain, yn myned yn becbaduriaid. 
Ond sicr ydyw mai yr esboniad goreu, a'r mwyaf cÿflawn a ellir ei xpááì, 
yw yr un a gynnwysir yn ngeirìau yr Apostol, y rbai a goffäwyd eisoes : 
'^ Yr oeddym ni wrth naturíaetb yn blant digofaint megys eraiU." Yn ol 
y geiríau byn gellid meddwl mai o naturíaetb y mae pob drwg yn tarddu. 
X mae ynddi lawer o ddaioni ; oblegid " wrth naturíaetb y máe y cenedl- 
oedd y rbai nid yw y ddeddf ganddynt yn gwneuthur y petbau sydd yn y 
ddeddf;" ac yn ddiau, fel y mae yn waitb Duw, nid oes ^mddi ddim ond 
daioni. Er byny pan gofíer fod pob daioni ysbrydol yn oruwcbnaturíol, y 
mae yn amlwg nas gall naturiaetb o honi ei bun ei gynnyrcbu; ac i grëadur 
rhesymol nid oes sefyllfa ganol rbwng da ysbrydol a drwg ysbrydol ; pan 
beidio a bod yn dda, y mae yr un fynyd yn wynebu ar bob drwg. Nid yw 
naturíaetb yn acbos o becbod, mwy nag y mae y ddaear yn acbos o'r drain 
a'r ysgall sydd yn tarddu o boni; ac y mae yn dra tbebyg nad oes acbos 
yu bod i becbod ; er byny y mae cbwyn niweidiol yn tarddu yn naturíol 
o'r natur ddynol, yr un modd ag o'r ddaear; ac nis gali ddwyn iOírwyth da 
heb driniaeth ac ymgeledd y Llafurwr nefoL Mor bell â byn y mae yn 
ymddangos fod rbeswm ac Ysgrytbyr yn ein barwain : ond y mae decbreu- 
ad drwg moesol yn angbyrbaeddadwy, wedi ei amgylcbu â thy wyllwcb i'r 
bwn nis gallwn anturío. Y mae pob gwir athroniaetb yn cydnabod fod 
egwyddoríon gwybodaetb yn wreiddiol yn y natur ddynol ; ond nid oes un 
atbroniaetb yn alluog i esbonio eu dechreuad. Y mae rbai yn tybied fod 
yr enaid wedi dysgu yr egwyddoríon byn mewn cyflwr blaenorol o banfod- 
iad. Y mae eraill yn amcanu olrhain y cwbi i ryw un egwyddor; ond nid 



318 T CTFAMMOD OWEITHEBDOEDD^ 

ydynt yn cydweled pa un yw bono, na pha fodd y daeth yr un honò i'r 
meddwl yn wreiddiol» na pha fodd y mae yr hoU egwyddorion eiaîll yn 
tarddu o hotii. Felly y mae pob duwìnyddiaeth ddo& a thrwyadl yn cyn- 
nwya fod egwyddoríon peohod yn wreiddiol ymhob dyn wrth natnrîaeth ; 
mor wreiddiol fel nas gellir gweled pa fodd y dechrettasimt* Ae y mae pob 
gwir ddttwinydd yn cydnabod fod pechod yn ddrwg anamgyfiredadwy; yn 
anamgyfiredadwy yn ei fawredd, ac yn anamgyâfredadwy yn ei ddechreuad. 
Yn y naiU amgylchiad fel y ììàìl, y mae yn rbaid aadef fod y £bkh yn 
bod« er nas gellir ei hesbonio : ac y mae y naill flaith yn cadamhâu y Uall ; 
obiegid, os caaiatëir fod egwyddoríon gwybodaeth, y mae mor rhesymoí 
caniatâu fod egwyddorion pechod, yn wreìddiol yn y natur ddynol. 

Ond y mao dau beth gyda golwg ar y mater hwn yn sicr ac yn amlwg. 
Yn gyntaf, y mae yn beraaith gyfíawn ì Dduw adael y natur ddynol iddi 
ei hun> o ran dim rhwymau sydd amo i gyfranu y gras goruwchnaturíol 
sydd yn anghenrheidiol cyn y geUir etífeddu teymas nefoedd. Fel y 
sylwyd eisoes^ nid yw wedi gadael y natur ddynol yn hoUol iddi ei hun 
ymhob ystyr« Y mae wedi rhoddi goleuni naturíol ì bat^b, fei moddion a 
mantais i gyrhaedd gwybodaeth o Ddnw : ac yr ydym yn caniatáu ymheU-> 
ach mai yn ol graddau y manteision sydd gan ddyn y mae yn gyfrífol ; ao 
mai nid cyfiawn fyddai gofyn oddiwrtho yr hyn nid oes ganddo gymhwys* 
der naturiol i'w gyflawni. Ond y gofyniad yn awr yw, A oes rwymau ar 
Dduw roddi gras i ddwyn dyn i gyflawni yr hyn a ofynir ganddo P Nad 
oes, yn ddiammheu; oblegid, pe amgen> ni fyddai gras yn ras mwyach^ 
Ac er fod y pwnc yn fwy dyrys yn ei berthynas ft phlant bycbaìnj na fydded 
i ni adael i'r hyn sydd dywyli sefyU rhyngom â'r hyn sydd oleu. A pha 
beth bynag sydd yn ammhëus, y mae yn wiríonedd anwadadwy ymhob am* 
gylchiad nad oes rwymau ar Dduw roddi gras i neb. Y mae efe yn rhag- 
luniaethu " yn ol boddlonrwydd ei ewyUys ef : " ac y mae " yn gweithio pob 
peth wrth g^mghor ei ewyUys ei hun." Y gwirionedd araU> yr hwn sydd 
mor amlwg à'r un blaenoroU ydyw^ y gallasai Duw rwystro neu ragflaenu 
pechadurasrwydd y natur ddynol. Ẅd oes drwg anorfod mewn naturíaeth» 
nac mewn defnydd corflorol> fel y byddai rhai awdwyr Paganaidd yn tybied. 
Y mae Duw y aìhl, nid yn unig yn fwy na natur, ond yn gryfach na phech** 
od ei hun. Ao os yw 301 ei orchfygu, ac yn ei Iwyr ddifodi, wedi iddo en- 
niil nerth trwy hir deymasu, rhaid yw y gallasaî yn hawdd ei attal yn ei 
gychwyniad. Nid y w efe yn arfer gwneuthur yt hyn oU a aUo, oblegid y 
mae ei anfeidrol ddoethineb yn rhoddi terfyn i weithrediad ei ailu. 

Y mae yr ystyríaethau hyn yn ein harwain at ofyniad araU, yr hwn sydd 
yn dwyn perthynas fwy uniongyrchol â phechod Adda. Os yw Duw yn 

gadael naturíaeth yn amddifad o'r gras gorawchnaturíol, yr hwn sydd yn 
edyn bywyd tragy wyddol, a y w yn gwneuthur hyny heb reswm ? Y mae 
hyn yn beth nas geUir ei gredu na'i feddwl. Er fe aUai mai y golygîad 
mwyaf cywir ydy w, nad oes yma yr un gweìthrediad eiddo Duw, ond mìà^ 
peidio rhoddi y mae^ yr hyn nad oes amo rwymau i'w roddi, er hyny y 
mae yn rhaid i ni feddwl fod rhyw reswm paham y mae yn peidio. Nid 
oes Ue i fympwy na damwain yn ymddygìadau y Dnw anfeidrol ddoeth ; a 
dangoswyd nad yw dan lywodraeth anghenrheidrwydd fel nas gaUasai ym- 
ddwjm yn wahanol. Y mae yn gyfiawn iddo beidio cyíranu ei ddoniau 
gorawchnatnríol ; ond er fod hyny yn gyfiawn, nid yw cyfiawnder yn ei 
wneuthur yn anhebgorol anghenrheidiol. Y mae' gwahaniaeth rhwng 



a'r pbchob owrrii>d(oi.. 3)9 

gweithted gyfiawn a gweithred o gyfiawnder. Mewn gweìthred gyfiawn, 
heh fod yn weithred o gyfiawnder^ y mae yn rhsud myned yn ôl yn wreidd* 
iol at benarglwyddiaeth : ond nid yw penarglwyddiaeth yn gweithreda heb 
reswm^ mwy nag y mae y ddeddf yn cosbi hèb achos* Y mae penarglwydd- 
iaeth yn gweithredu yn ol cynghor Dwyfol ddoethineb, fel y mae y ddeddf 
yn gofyn ac yn cosbi yn ol egwyddorion cyfîawnder dinewidiad : ac nid yw 
Dwyfol ddoethineb ond gair urall am reswm tragywyddol ac aníeidrol. Y 
mae cyfiwr syrthiedig dynolryw yn fiíaith gyfiredinol^ ac y mae yn rhaid 
fod rhyw reswm cy^edinol am y fiaith. Os yw y rheswm hwnw beb ei 
ddadguddio^ nid oes genym ond ymostwng yn ddystaw^ a chreda ei fod yn 
bod^ er nas gallwn ddy wedyd pa beth ydyw. Ond yn yr aehos hwn« y mae 
un rheswm wedi ei ddadguddio, a hwnw ydy w, ein perthynas ág Adda. Ao 
er fod yn rhaid i ni gredu nad yw y rheswm hwn ond cylch yn cael ei gyn- 
nwys mewn cylchoedd mwy, a'r rhai hyny yn cael eu cynnwys mewn cylch- 
oedd mwy drachefn^ nes y maent o'r diwedd yn myned yn rhy^ ëang i ni ea 
hamgyfired na'u holrhain, y mae ein perthynas gyfiimmodol âg Adda yn 
rheswm agos atom, a hawdd ei ganfod. Dangosir yn amlwg yn y Bibl fod 
Dttw yn ymddwyn tuag at ddynion yn ol yr un rheol yn y cyfanswm &g 
mewn cylcfaoedd llaì, fod hoU ddynolryw mewn undeb â'u gilydd yn un 
teuln dan un pen cyfiredinol. Wrth wadu y golygiad hwn yr ydym, tra 
yn analluog i gau allan y fiaith, ar yr un pryd yn analluog i roddi cyfiif am 
dani; ac yr ydym o ganlyniad yn nghanol tryblith, heb reswm na threfn ; 
neu dan orfod i aros mewn rhy w achos anianyddol, yr hwn nid yw ddim 
amgen na thynghed y Paganiaid. Ond wrth ganiatâu y golygiad, yr ydym 
yn esgyn uwchlaw annhrefn at drefn, ac uwchlaw anian difywyd at Ben- 
arglwydd moesol yn gweithredu bob amser yn ol rheol a rheswm. Pe 
gofynid am reswm ì esbonio y gorthrwm llywodraetholi a'r drygau cyfreith- 
ìóì, a ddyoddefir yn y dyddiau hyn mewn amryw wledydd^ fe allai na fyddai 
gan y rbai mwyaf anwybodus yr un rheswm i'w roddi ond tynghed neu 
ddamwain. Y mae eraiU ymhob gwlad yn gweled ymhellach^ er nad yn 
ddigon pell, y rhai a ddywedant yn ebrwydd mai y fifurfly wodraeth sydd 
amynt yw yr aeho^, ac am hyny y dylid dileu pob trefniant gwladwriaeth« 
ol. Ond y mae y rhai callaf yn gweled yn ddigon pell i wybod nad yw 
camymddygiadau eu Ilywodraethwyr yn profi fod pob fiurfiywodraeth yn 
ddrwg; a'i bod yn well amynt fel y maent na phe buasent yn genedl anwar 
heb Iywodraeth na threfn. Felly, os gofynir am reswm i esbonio sefyllfa 
ac agwedd bresennol y natur ddynol, gellir ateb fod Penllywydd y byd wedi 
cysyllttt hoU ddynolry w yn un wladwnaeth ; ac i'r drefii gjmtefig gael ei 
gwyrdroi, a1 rhwystro i gyrhaedd ei dybenion priodol. Ond er i Adda 
gamddeihyddio yr awdurdod a roddwyd iddo, nid yw byny yn profi y 
buasai yn weU i ni fod heb gysylltiad a threfniant cyfammodoL Yr oedd 
y gosodiad yn ddoeth a da : ac hyd yn nôd wedi ei dorí, y mae hil Adda 
mewn gwell sefyllfa na phe buasent wedi eu gadael i sefyU neu syrthio dros« 
tynt eu hunain. Y mae yn amlwg tu hwnt i bob dadl mai syrthio y buasent 
oU yr un modd ag Adda, a syrthio i gyflwr is nag y maent ynddo yn awr 
wrth naturiaeth. Buasent mewn cyflwr cymaint yn fwy truenus ag y mae 
cythreuliaid yn fwy tnienus na dynion. Ond gan nad pa un a fuasent yn 
sefyll neu yn syrthio, nid yw Duw yn awr^ o herwydd yr nndeb âg Adda, 
yn achosi iddynt syrûiio ; ond y mae mewn canlyniad i'r undeb hwnw yn 
attal ei weithrediadau goruwchnaturíol, y rhai y buasai yn gyfiawn iddo eu 



320 T GTFAMMOD GWBITHRBDOBDD^ 

hattal pe na buasaì yr undeb ág Adda yn bod. Gan fod yn gyfiawn iddo 
beìdio cyfranu ei ras acbubol^ nid yw wrtb beidio yn gwneutbur çam âg 
un dyn yn bersonol; ond gan y gallasai ei gyfranu, y mae yn rbaid fod 
rbyw reswm cyfiredinol pabam y mae yn peidio. Nid yw y rbeswm cyfi- 
redinol yn gwneutbur angbyfiawnder â neb yn bersonol ; ac nid y w cyf- 
iawnder â pbob un yn bersonol yn cau allan y rbeswm cyífredinol, 

Dymunem sylw neillduol aty pwnc bwn, fod Duw yn ymddwyn tuag at 
bawb o bil Adda fel y buasai yn berfiaitb gyfiawn iddo ymddwyn pe na 
buasai y cyfammod âg Adda yn bod. Nid tuag at Adda yn unig^ na tbuag 
at bawb fel y maent yn Adda^ y mae yn gweitbredu yn ol rbeolau cyfiawn- 
áer, ond tuag at bob dyn yn ei berson ei bun. Y mae yn ymddwyn yn 
gyfiawn at bob dyn, nîd yn unig oblegîd ein bod yn Adda fel ein pen-cyf- 
ammodwr^ ond er ein bod ynddo. Y mae ei fiÿrdd tuag atom yn gyfiawn, 
nid yn unig wrtb ystyried fod pob manteisiòn wedi eu rboddi i Adda, ac y 
buasent yn dyfod i ninnau pe cadwesid y cyfammod ; ond y mae ei gyf- 
iawnder yn ymddangos er i ni gymeryd i ystyriaetb yr boU ddrwg a ddaetb 
trwy dori y cyfammod. Gogoniant Duw ydyw, na raid iddo^ ac nas gall^ 
er mwyn lles cyfiíredinol^ wneutbur y cam lleiaf â neb yn bersonol. Pa 
betb bynag y gellir meddwl am dano, a pbrofi ei fod yn angbyfiawndep âg 
un dyn mewn un amgylcbiad^ yr ydym yn addef ar unwaitb nad yw byny 
yn bod. Yr byn sydd anmberfiaitb ynom ni sydd berfifaitb yn Nuw; a 
pba betb bynag sydd yn groes i'r syniadau b^my am gyfiawnder a blanodd 
efe yn y meddwl dynol, gallwn fod yn sicr fod Duw yn anfeidrol bell oddi- 
wrtbo. Er angbraifiít, byddai yn gabledd i ni ddywedyd ei fod yn medi Ue 
nis banodd, ac yn casglu lle nis gwasgarodd : ac nis gallwn gynnwys y 
meddwl am foment ei fod yn rboddi cosb ar un cyfiawn yn groes i ewyllys y 
cyfiawn bwnw. Ac yma y mae un sylw arall yn angbenrbeidiol, yr bwn nîs 
goddef gonestrwydd i ni fyned beibio beb ei grybwylL Llefarir weitbiau 
am becbod Adda fel pe byddai ei boll biliogaetb yn euog o bono. Y mae 
y dywediad bwn yn rboddi cwmwl ar gyfiawnder ; oblegid y mae cyfiawn- 
der yn rbwymo yr euogrwydd wrtb y gweitbredydd. Ac heblaw byny, y 
mae yn dinystrio y tebygolrwydd rbwng Adda a Cbrist, ac yn gwadu 
atbrawiaetb y cyfrifiad. Nid yw yr Arglwydd ỳn ystyríed ein bod yn euog 
bechod Adda, megys nad oedd Crist yn euog o bechodau ei bobl, ac nad 
yw y saìnt yn baeddiannol o gyfiawnder Críst Nid ydym yn euog o 
bechod Adda; ond y mae euogrwydd y pecbod bwnw yn cael ei gy fríf i ni; 
byny ydyw, y maè euogr^ydd y pecbod hwnw yn rbeswm pabam y mae yr 
Arglwydd yn gadael y natur ddynol iddi ei bun ; fel y mae cyfiawnder Críst 
yn rbeswm pabam y mae yn derbyn pechaduriaid iV beddwcb, ac yn rboddi 
ei Ysbryd iddynt. Ac y mae yn bysbys am y gair a gyfieitbir cyfrif, ei 
fod yn tarddu o'r gair sydd yn arwyddo rheswm, Mae yn wir nad yw 
Adda ymbob ystyr yn gyfíelyb i Gríst ; er byny, gallwn fod yn sicr mai 
nid llai yw y dawn na'r camwedd, ond Ilawer mwy. Oddiwrtb yr byn a 
ddadguddir am farwolaeth Críst y mae yn boUoI ddiberygl i ni ymresỳmu 
nas gairpechod Adda fod yn fwy effeitbiol; ond nis gallwn ymresymu oddi- 
wrtb becbod Adda nad oes mwy o efieitbiolrwydd yn marwolaetb Críst 
Pa faint yw y gwahaniaetb rbyngddynt nid yw yn pertbyn i ni geisio pen« 
derfynu. Y mae marwolaetn Críst yn sicrbáu byẅyd tragywyddol ; ond 
nid yw pechod Adda wedi sicrbâu colledigaetb neb. Y mae fieitbiau yn 
profi byn ; oblegid fe fydd tyrfa fawr yu gadwedig, yr hon ni ddicbon neb 



A*R PB0H0D.OWRBtDDI(KL. 321 

ei rhifo. Mor bell â hyn y mae y maes yn oleu o'n blaen ; ond os eir i 
bolì ymbellacb pa betb fuasai cyflwr y rbai sydd yn meîrw yn eu maban- 
dod^ pe na buasai lawu wedi ei roddi drostynt, nid oes genym ond ateb fod 
byny beb ei ddadguddìo, oddìeitbr fel y mae yr egwyddor bono yn aros 
yn wir ymbob amgylcbiad^ nas gallasent ddyoddef dim mewn canlyniad i 
becbod Adda, ond yr byn a fuasai yn gyfiawn pe na Ìbuasai y pecbod bwnw 
wedi bod. Nid ydym yn gallu canfod sail i ddywedyd y buasent yn golled- 
ig; ond yn bytracb yr ydym yn cilio yn ol oddiwrtb y dywediad^ gan ein bod 
yn teimlo ei fod yn taraw yn erbyn pob syniad teilwug am gyfiawnder Duw. 
xn lle boli pa betb fuasai eu cyflwr pe na buasai yr un iachawdwriaetb yn 
bod, digon i ni yw deaU fod yr iacbawdwriaetb sydd yn bod yn anfeidrol 
ddigonol er eu cadwedigaetb ; ac er nad oes sail i dybied y buasent yn 
myned i ufiern pe na buasai Crìst farw drostynt^ nid yw cyfiawnder tragy- 
wyddol yn ein rbwystro, ac y mae yr Ysgrytbyr ei bun yn ein barwain, i 
gredu nas gallasent fyned i'r nefoedd beb gyfrìfíad o waitb Crìst, a cbyfran- 
pgìad o waitb yr Ysbryd. Gan byny, y mae yn rbaid fod ynddynt fwy na 
difiyg o sancteiddrwydd. Y mae egwyddorìon pecbod, yr un fatb agy mae 
egwyddorìon gwybodaetb a moesoldeb, ynddynt yn wreiddiol. Nid Duw 
sydd wedi planu egwyddorìon pecbod ynddynt ; er byny gallasai eu hat- 
tal : ac er fod yn gyfiawn iddo beîdio, y mae yn rbaîa fod rhy w reswm 
pabam y mae yn peidio ; a'r unig reswm y gellir meddwl am dano yw, 
fod yr boU bil ddynol mewn undeb â'u gilydd yn Adda fel eu pen-cyfam- 
modwr. 

Er nad oes Uawer ar hyn yn y Bibl, y mae yr ycbydig sydd yn dra 
pbenderfynol. Y mae yr banes yn Genesis am sefyllfadyn cyn y cwymp yn 

Srofi fod yno gyfammod, yn yr bwn nid oedd ond tirìondeb ato> a gofai am 
ano, yn cael eu dangos. Gwnäetb Duw o'i ddaioni bob peth tuag at ei 
ddiogelu byd at ei gwneuthur yn anmbosibl iddo bechu. Cauodd o'i am- 
ffylch fel nas gallasai pechod ddyfod i mewn ond trwy un fynedfa ; a rhy- 
puddiwyd ef yn benodol i wylio ar y lle hwnw. Y mae y rbybudd hefyd 
aroddwyd iddo yn tybied addewid o fywyd trwy ufudd-dod. Oud an- 
ufuddhâu a wnaetb dyn : ac y mae canlyniadau ei anufudd-dod yn cael eu 
gosod allan gan yr Apostol Paul : ^' Trwy un dyn y daetb peçhod i'r hyà, 
a marwolaetb trwy becbod ; ac felly yr aetb marwolaeth ar bob dyn, yn 
gymaint a phechu o bawb." Y mae yr esbonwyr galluocaf, megys Ben- 
gel, Philippi, Meyer, &c., yn bamu fod y rhan olaf o'r adnod bon yn cyf- 
eirìo at y camwedd cyntaf ; ** yn gymaint a phechu o bawb/' nid yn eu 
personau eu bunain, ond yn Adda : ac y mae seiliau cryfion i gredu mai 
bwn yw yr esboniad cywir. 1. Y mae y geiriau yn ol pob ystyr arall yn 
anmberthynasol, heb fod yn cydweddu â'r adnodau nesaf, Ue y sonir am 
" y rbai ni phechasant yn ol cyfielybiaeth camwedd Adda/' nac yn tueddu 
í ddangos y tebygolrwydd rbwng Adda a Cbrìst» yr hyn yw testun yr ym- 
resymiad. 2. Gan fod yr apostol yn egluro pa fodd yr aetb marwolaetb 
ar.bob dyn, nis gellir tybied ei fod vn gadael allan farwolaeth plant bycb- 
ain : ond er fod plant bycbain yn bechadurìaid, nid ydynt yn pechu eu 
bunain cyn dyfod yn gyfìîfol drostynt eu hunain ; ac am byny, gan fod yr 
Apostol yn dyweyd eu bod wedi pechu, mae yn rhaid eu bod wedi pechu yn 
Adda : fel y dy wedir mewn lle arall, " Os bu un farw dros bawb yna meirw 
oedd pawb;" neu fel y gellir darllen y geirìau, ''Os bu un farw dros bawb, 
yna y bu pawb farw." Fel y buont farw yn Nghrist, felly y pechasant 



322 T OTFAMMOD GW£ITHREDOEI)D> 

yn Adda fel ea cymiryehfolwr. 3. Nis gellir c^nnliwyso y geiriau at blant 
bycbain trwy eu cymeiyd i arwyddo ea bod wedi m^med yn bechaduriMÌ 
yn eu personau eu hunain; oblegid nìd yw y geiríau yn arwyddo ^'myned 
yn bechadurus/' oni y maent yn cyfcário yn amlwg at ryw bechod nen 
bechodau gweithredol. 4. Nis gellir cymhwyso y geiríau at bechodau 
gweithredol dynolryw yn gyfiredinol. Heblaw fod y golygîad hwn yn can 
allan blant bychain o'r pawb sydd yn marw^ y mae hefyd yn groes i gys- 
trawen yr ìaith ; oblegid y mae y gair gwreiddiol yn cyfeirío yn ddlam- 
mheuol at ryw un cyfnod neìliduol. Ond pe gwrthodid yr esboniad hm, 
Y mae digon o eiríau eraill yn yr un bennod i symad pob anmiheuaeth. 
Yn adn, 16, dywedir, '^Canys y fam a ddaeih o un camwedd i gondemn- 
iad : " nìd o lawer camwedd, ond o un, sef camwedd Âdda. Drachefn, jn 
$dn. 19, dywedir, " Oblegid megys trwy anufndd-dod un d^m y gwnaetli- 
pwyd Uawer yn bechaduríaid," Nid oedd modd dangos yn eglurach nag j 
dangosir yn y geiriau hyn fod cysylltiad uniongyrchol rhwng anufadd-dod 
un dyn â r ffeàút fod Ilawer yn bechaduriaid ; a hwnw nid yn gysylitiad an- 
ianyddol yn unig, a Uawer llai yn effaith efelychiad ; ond cysylltìad moesol, 
cyffelyb i'r hyn sydd yn bod rhwng ufudd-dod un â gwneyd llawer yn gyf- 
îawn. Ond yr h^m sydd yn fwyaf cadam fel prawf, a mwpf diogel i*n 
cadw rhag pob eithafoedd, yw cymhariaeth o'r jioll adnodau uchod, ac ys- 
tyriaeth bwyllog o'r meddwl sydd yn rhedeg drwyddynt ; sef y cyffelyb- 
rwydd rhwng Adda a Christ. Ar un llaw, ni ddylid rhoddi lle i'r nn 
dybiaeth a fyddo yn cynnwys fod y berthynas ag Adda yn effeithio yn 
ddyfìiach na'r bertfaynas â Christ, yr hyn a wneir trwy rai duUiau o ym- 
adroddi a arferir weithiau, tra y mae yr Apostol yn dangos yn eglur fod y 
dawn trwy Grist yn fwy na'r goUed a ddaeth trwŷ bechod Adda. Er hyny, y 
mae holl ymresymîad yr Apostol yn rhoddi y prawf sicraf fod Adda, yr un 
modd â Christ, yn ben-cyfammodwr, a chjmnrychiolwr ei had ; abody* 
cyflwr yr ydym ynddo wrth naturiaeth yn dyfod o'r undeb cyfommodol âg 
Adda, íel y mae y cyflwr y codir ni iddo trwy ras yn dýfod o'r undeb cyf- 
ammodol â Christ. Y mae yn wir nad yw y geiriau, cyfammod, a chyn- 
nrychioliad, ar lawr yn y bennod ; ond nid ydym yn gwybod am eiriaa 
gweli i ddangoB y meddwl sydd yn rhedeg trwy yr hoU ymresymiad. 

y mae hyn yn eîn tywys at ein hymofyniad olaf : sef, a oes rhyw reswm 
yn bod am ein cysylltiad cyfammodol âg Adda, fel y mae y cysylltíad âg 
Adda yn rheswm am gyflwr syrthiedig dynolryw ? Yr ydym wedi ceisío 
dangoa nad yw y cyflwr dirywiedig yr ydym ynddo wrth natur yn bod hcb 
ryw reswm; ac mai y rheswm hwnwyw perthynas âg Adda; ondy mae 
yn ddiammheuol drachefn uad ydym wedi ein cysylltu mewn undeb cyf- 
ammodol âg Adda heb ryw reswm doeth a da. Ei fod yn bod sydd wir- 
ionedd, yr hwn y gallwn deimlo yn hawdd mai ein dyledswydd y w ei gredu 
pe nas galiasem ddywedyd yn benderfynol pa beth ydyw. Ond er y dyl- 
em fod yn wylaidd wrth ofyn am reswm dros ymddygiad yr Hollalluog, njd 
y w yn ormod hyfdra i nî edrych a ydy w wedi ei ddadguddio, a dilyn lle 
mae yr Ysgrythyr yn ein harwain. Y mae un rheswm wedi ei ledgrybifyll 
eisoes, hyny ydy w, y fantais oedd î ádyn yn y drefn gyfammodol. Gras 
yn Nuw oedd myned i gyfammod â dyn, a chynnyg bywyd trBgywya<*^' 
am ufudd-dod byr iddo ef ac i'w hoU had, Natur a dyben y cyífammod 
oedd gosod pob dyn mewn cyflwr annhraethol fwy manteisiol nag y buasai 
ynddo heb y drefn gyfammodol ; ac ar ol i ddyn ei dori, nid oes neb mewn 



a'b pbchod gwrbiddioi. d23 

cyflwr gwaeth na phe gosodasid eí fel Adda yn mharadwys i sefyll neu 
«yrtìúo ttwy ẃ ufodd-dod ei hun. Ond mae y gymhariaetfa ihwng Adda 
a Christ yr hon a ddesgrifir mor fanwl gan yr Apostol, yn enwedig 
wrth ystyrìed nad yw itn amser yn sôn am ein perthynas âg Adda oddieitla 
mewn cyferhyniad i'n perthynas â Chrìst^ yn hrawf eglur fod Adda wedi ei 
fwrìadn i fod ^m gysgod o Gríst ; ae mai y cy femmod gras yw y prìf reswm 
dros sefydlu y cyfammod gweitiiredoedd. Nid oedd y cyíammod gweità^ 
redoedd ynddo ei hun yn an^yfiawn; ac annheilwngyw meddwl fod ang^en 
am lawn Críst i wneyd y cyíammod gweithredoedd yn gyfiawn ; ond er eí 
AmI ynddo ei hun yn herfiaith ddìfai» ae nad oedd achos am ddim y tu allan 
iddo tuag at iddo fod yn gyson âg uniondeb y prìodoliaetfaau Dwyfol, nis 
gallwn roddi lle i'r meddwl y buasai Duw^ yr liwn oedd yn ri^agweled y 
diwedd o'r dechrenad;^ yn ei sefydlu heb ryw reswm anfÌBÌdrol rasol ; ac yr 
ydym yn cael y rheswm hwnw yn y drefn o gadw Adda a'i had trwy un 
lesu Gríst Fel y mae y cyfammod âg Adda yn rheswm am yr hyn yw 
eyâwr dynolryw wrih naturiaetfa, er y gaílasent fod felly heb un cwmwl ar 
gyfiawnder Dwyfol pe na baasai yr un cyfammod gweìthredoedd wedi ei 
sefydlu^ yr un modd y mae y cyfammod á Chríst yn rheswm am y cyfam- 
mod âg Adda^ er y gallasai Duw yn gyfiawn wneuthur y cyfìimmod ág 
Adda pe na buasai y cyfammod â Chríst yn bod. Er mwyn rìioddi gradd 
o eglurhâd ar y ddau reswm hyn ar unwaith^ gellir cyfeirio at fihitfa yr hon 
sydd yn adnabyddus i bawb. Y mae eenedl yr luddewon er ys cannoedd 
lawer o flynyddoedd wedi colli eu gwlad^ ac yn orthrymedig ac yn wasgar* 
edig ar hyd wyneb y ddaear. Dyma y fly th, yr hon sydd yn arddimgos- 
iad o 'gyflwr holl ddynolrỳ w mewn ystyr ysbrydol ; a diau fod rhy w reswm 
digonol pafaam y mae y ffaìth hon yn bod. Y mae yn wir nad oes gan 
luddewon y dyddìau hyn sail i ddywedyd fod Duw yn ei Ragluniaeth yn 
ynuldwyn yn anghyfiawn tuag atynt hwy yn bersonol. Er hyny^ nis gall- 
wn feddwl y buasent wedì syrthìo Vr fath drycfaineb cyfi^edinol faeb ryw 
reswm cyfiredinol : a cfaredir gan y nifer amlaf o Grístionogion mai y rfaes- 
wm fawnw ydyw, eu bod unwaitfa fel cenedl mewn cyfammod â'r Arglwydd» 
ac i gynnrycfaiolwyr y genedl dynu bam amynt eu faunain a'u failiogaetfa 
trwy wrtfaod y Messì'afa. Ond yma y mae gofyniad arall yn dilyn yn 
naturíol, sef pafaam y cysylltwyd yr luddewon fel fayn mewn undeb cyfam- 
modol : oblegid er fod y cyíammod yn gyfiawn ac yn dda^ ac er ei fod heb 
un esboniad ychwanegol yn rheswm digonol am gyflwr presennol y genedl, 
eto gan fod yr amserol yn sylfaenedig ar y tragywyddol^ diau fod v rheswm 
hwn yn ymddibynu ar ryw reswm arall mwy cyffiredinol a pharhâus. Y 
mae y gofyniad fawn yn cyfateb Tr Uall am reswm y cyfammod âg Adda ; 
ac y mae yr un ateb yn addas i'r ddau : yr oedd y trefniant yn Eden» a'r 
trefniant luddewig, y naill fel y llall, yn gysgod ac yn rhagbarotöad i'r 
iachawdwríaeth trwy Grist. Fel hyn y mae y gymhariaetfa oddiwrtfa y 
genedl luddewig^ nid yn unig yn eglurfaâd, ond yn brawf; oblegid y mae 
pob cymharíaeth ag sydd yn cynnwys egwyddor yn brawf ymhob achos mor 
bell ag y mae yr egwyddor hono yn cyrhaedd ; ac yn yr achos hwn y mae 
egwyddorion cyfammod Sinai, fel yr edrycfaid arno gan yr luddewon^ ac fel 
y gwrtfawynebid ef o ganlyniad gan Paul, yr un âg egwyddoríon y cyfam- 
mod yn Éden. Yr oedd cyfammod Sinai yn sefyll yn y canol rhwng Adda 
a Chríst> ac fe allai 301 cyfranogi i ryw fesur natur y cyfammod gweith- 
redoedd yn gystal â'r cyfammod gras. Ond pe caniatëid mai amlygiad o*r 



324 DIROELWCH DUWlOliDEB. 

cyfammod gias yn unig oedd cyfammod Sínai» nìd oes un ammheuaeth nad 
oedd yr luddewon yn nyddiau ranl wedi ei ŵyrdroi^ ac ^m ei gyfrif ymhoh 
ystyr yn gyfammod gweîthredoedd. O ganl^miad y mae yr Aposto], er 
mwyn cyfarfod â hwynt, yn ymdrin âg eí fel y cyfry w ; ac felly y mae ei 
hoU ymresymiadau o harUi y cyfammod hwnw yn eglurhâd ar natur a djr- 
hen y çyfammod âg Adda. Gan fod yr Apostol yn ysgrifenwr ymarferol, 
a chan mai mewn ymljmiad wrth gy&mmod Sinai yr oedd y genedl ludd- 
ewig yn ymrwystro, dan y wedd hono o anghenrheidrwydd y mae yntaa 
yn ymdrin âV pwnc, wrth ymresymu â'r luddewon^ neu â'r rhai oedd yn 
cael eu hudo gan yr athrawon luddewig. Ond gan ei fod hefyd yr ysgrìf- 
enwr mwyaf athronyddol o hawh, y mae o hyd yn myned heibio i'r wedd 
allanol at yr egwyddor dufewnol ; ac y mae yn cael fod hono yr un â hen 
egwyddor y cyfammod gweithredoedd. Gan hyny, y mae rhanau helaeth 
o*i epistolau yn draethodau ar y cyfammod gweithredoedd fel pwnc cyfired- 
inol ; a gellir cymhwyso ei ymresymiadau am gy&mmod Sinai^ ac yn ea 
plith yr adnodau a ganlyn, i ddangos y rheswm paham y sefydlwyd y cyf- 
ammod âg Adda. Rhuf. ii. 32, 33 : " Canys Duw a'u cauodd hwynt oU . 
mewn anufudd-dod, fel y trugarhäi wrth hawh. O ddyfiider golud doeth- 
ineh a gwyhodaeth Duw! mor anchwiliadwy yw ei farnau ef! a'i ffyrdd 
mpr anoírheinadwy ydynt!" Gal. iii. 19—23: ''Beth gan hyny yw*t 
ddeddf? Ohlegid troseddau [neu er mwyn troseddau] y rhoddwyd bi yn 
ychwaneg, hyd oni ddelai yr had, i'r hwn y gwnaethid yr addewid ; a hi a 
drefnwyd trwy angelion yu Uaw cyfryngwr. A chyfryngwr nid yw i un; 
ond Duw sydd un. A ydyw y ddeddf gan hyny yn erbyn addewidion 
Duw ? Na ato Duw : canys pe rhoisid deddf a allasai fywhâu, yn wir o r 
ddeddf y huasai cyfíawnder. Eithr cydgauodd yr Ysgry óiyr bob peth dan 
bechod, fel y rhoddid yr addewid trwy flfydd lesu Grist i'r rhai sydd yn 
credu. Eithr cyn dyfod ffydd, y'n cadwyd dan y ddeddf, wedi ein cydjpiu 
i'r ffydd, yr h^oedd iV dadguddio." ^^^^ r^^J/ 



Ŵ^^ 



DIRGELWCH DUWIOLDEB. 

EöLüR ydyw nas medr yr hŷd a'r lled, yr uchder a'r dyfnder mwyaf y gall y 
meddwl dynol amgyffred, fesur ond rhanau o ffyrdd y Goruchaf. Nid rhaid 
i ddyn ond olrhain ychydig ar y pethan nesaf ato er deall mai yn nghanol 
anfeidroldeb iddo ef y mae yn trigo. Dy wed Pascal " fod dyn wedi ei 
grogi rhwng dau eigion — anfeidrol a dim—éH fod mor bell oddiwrth y 
naill âg ydy w oddiwrth y llall. Y mae yn ddim;' medd ef, *' wrth ei fff- 
mharu âg anfeidroldeh, ac yn anfeidroldeh wrth ei gymharu â dim." Dy 
wed jrr un meddyliwr enwog, " fod dyn yn y byd yma yn debyg fel P® 
hyddai iddo gael ei ddwyn ymaith yn ei gwsg, a'i osod i lawr ar rýw ynys, 
heb wybod yn iawn pwy a'i dygodd yno, nac o ba le, ac i ba ddybeii y 



1>IRG£LWGH DUWIOLDEfi. 325 

cafodd ei ddwyii yno." Y mae dyn mor fychau fel y mae yn methu cyr- 
haedd gwybodaeth hollol am ddim^ gyda golwg ar y byd arall, ac eto mor 
fawr fel y mae yn methu bod yn dawel heb wybod y cwbl perthynol iddo. 
Ac wrth fethu gwybod pob peth perthynol i wirioneddau Dadguddiad, ceis» 
iodd rhai greán a phrofi nad gwirioneddau ydynt, ond rhy w eiliwiadau o 
eiddo dychymyg a mympwy dynion. Eraill^yn ngrym eu gwendid, a neidiant 
i ganol gwirioneddau goruwchddyno], gan ddysgrifío fieithiau^ dadgysylltu 
gosodiadau^ sefydlu deddfan, &c.^ â rhai o honynt, hwyrach, yn barod i dyb- . 
ied fod Dirgelwch Duwioldeb yn rhy fychan i ddwyn eu fiy dd hwy i weith- 
rediad. Anhawdd ydyw gwybod yn iawn pa un o'r ddau ddosbarth hyn . 
sydd fwyaf o'i le ; ai yr hwn sydd yn dal nad ydyw yr hyn y mae ef heb 
wybod yn bôd> neu yr hwn sydd yn dal ei fod ef yn gwybod pob peth sydd 
mewn bod. Modd bynag, mae yn eglur nad ydyw y naill na'r llall wedi aer- 
byn cydsyniad cyfiredinol dynolry w. Mae greddf ac arferiad yn peri iddynt 
wrthod dim y naill, a chwhl y llall. Yn ughanol ammbeuaeth^ y mae dyn 
ar y cyfan yn credu yn hanfodiad byd arall^ a'i gysylltiad yntau âg ef> ac er 
hyny yn gorfod credu ar yr un pryd nad ydy w wedi cyrhaedd ond ychydig 
wybodaeth am nerthoedd a gwrthddrychau y byd hwnw, ac yn teimlo, fel 
y dywed un, fod "llèn y deml yma heb ei rhwygo." Y mae yr oes hou wi 
ceisio myned i mewn hyd at yr hyn sydd o'r tu fewn i'r llèn, mor frwdfrydig 
âg un oes f u ar y ddaear erioed. Er fod bywyd ac anllygredigaeth, trwy 
yr efengyl, wedi eu dwyn i oleuni digonol ì ffydd weithredu, eto y mae 
bywyd ac anllygredigaeth — Duw, cysylltiad dyn âg ef, sefyllfa ddyfodol, 
&c. — ^yn trigo mor bell yn ÿ goleuni ^ma, fel y rhaid i ni, tra yn y byd 
hwn beth bynag, foddlbni i rodio wrth fiydd ac nid wrth olwg. Triga gwir- 
ionedd yr efengyl mor bell oddiwrthym, fel nas galiwn ddyfod ato yn y 
íath fodd âg i sdiu cyrhaedd gwybodaeth hollol am dano ; y sicrwydd mwyaf 
a allwn gyrhaedd am dano ydyw sicrwydd ^dd. 

Rhana y.^ Gwirionedd ei hun i amryw fathau: — ^megys, rhifyddegol a 
mesuronol; damcanol {8peculative) ; moesol; meddyliol, &c. Caria y 
cyntaf bob amser sicrwydd ynddo ei hun ; nid oes graddau yn perihyn 
iddo, ac nid oes, ry wíbdd, posibl meddwl yn wahanol am y math yma o wîr« 
ionedd. Meddylier am yr hyn a ganlyn er enghraifit : Yr olL sydd fwy 
na rhan o unrhyw beth. Nis gall yr un darn o fater fod mewn rhagor nag 
un man yr un amser. I bob efiaith y mae achos. Caria gwirionedd y 
gosodiadau yna sicrwydd hollol o hono ei hun i bob meddwl ar unwaith. 
Ond nid felly gyda golwg ar y tri math arall o wirioneddau a nodwyd. 
Pe meddyliem am faterìon gwladol, cymdeithasol, neu feddyliol ; cânt eu 
deall yn hollol wahanol gan wahànol feddyliau, fel y maent yn cymeryd y 
fiurf opiniwn yn y meddwl — ^y gradd mwyaf anmherfiaith, yn ol Kant, y 
gall y meddwl ddal unrhy w beth fel gwiríonedd. Gyda golwg ar bob gwir- 
ionedd a ymddibyna ar fileithiau, nid ydyw ond oferedd ymofyn am sicrwydd 
arbroíawl (demonstratiue) o hono, oblegid y mae hyny, yn ol natur amgylch- 
iadau, yn anmhosibl. Er y gall fod genym weithiau fath- o sicrwydd fod 
rhyw filaith wedi neu i gymeryd lle, eto nis gall unrhyw sicrwydd' o'r natur 
yma fod y fath fel nas gallwn feddwl i bethau fod fel arall. Y mae gaû y 
rhai na fuant yn yr America sicrwydd hanesyddol fod y fath le yn bod yn y 
Gorllewin yn rhy wle ; ond byddai yn hawdd i ni feddwl nad oes y fath le 
yn bod er hyny. Y mae genym fath o sicrwydd y machlud yr haul y 
prydnawn heddyw^ ac y cyfyd y boreu fory ; ond hawdd iawn i ni feddwl 

Y 



9^6* BiEGBLWGU DUWIOLDEB. 

{p\ arall — ^nid oes genym sicrwydd o'r natur ag sydd gçnymmeẁn moBtireg. 
y gwna y naill na'r llall. Felly y gellir dywey^am bpb gwinonŷdd motẅÄl 
a hanesyddol*— y mae yn anmhosîbl i ni gyrhaedd y sicrwydd am dânyBll 
alberthyn ì'r gwyddoregau pur; a pherthyn i'r m^th yma o wirioneddau y 
mae gŵirioneddau yr efengyl. Y mae Duwiold^b neu Griation<^aeth yn. 
ddirgelwch» 

Mae y Bibl^ fel dadguddiad o Dduwj áyn, Uragywyddoldeb^ &c.« yn 
rhwym o fod yn ddirgelwch i ni« tra yn y byd hwn« o'r hyn Ileia& oblegid 
dau reswm. Yn gyntaf, y mae yn ddadguddiad o wiríoneddau a gwrth* 
ddrychau rhy fawríon i'w hamgyffred gan dîdyn. Yn nesaf, y mae sefyllía 
dyn yma yn sefyllfa o ddysgyblaeth^ a Duwioldeb yn bwnc o ddyledgwydd^ 
iddo. Mae y blaenaf, hwyrach^.yn codi oddiar fawredd Duw abychafiMl^ 
dyn; a'r olaf^ oddiar fawredd dyn a phenarglwyddiaeth Duw. 

Ond meddylier am y blaenaf. Mae y Bibl yn ddadguddiad o rai gwir*. 
ìoneddau a gwrthddrychau ihy fawrion i ni yn ein sefyllfa bresennoì.ea. 
hamgyffred. Nid oes un syniad {idea) o honynt yn ein meddwl. Pe 
meddyliem am hanfodiad Duw yn Dri Phersoni yn)gnawdolifkd y Mab» 
deilliad yr Ysbryd Glân, dyfodiad pechod i'r byd trwy y dyn cyAiaÇ.ei 
gpndemniad trwy yr Ail Ddyn o'r nef, hoU weithrediadau y. byd anwel-. 
eàîfe, &c., — ^mae cyrhaedd gwybpdaeth hollol — deall y sut a'r. pa fedd o 
barth y dadguddiedigaethau hyn, yn hoUol anmhosibl i ddyn< Y mae:ei. 
feddwl yn anfeidrol ry fychan i'w cymeryd i mewn iddf» ei hun.. Mao: y 
dadguddiedigaethau ofnadwy yma y fath nas gali y meddwl ystyríol wneyd 
dim ond credu a chrynu yn yr olwg lürnynt. 

Teimlay meddwl sicrwydd hollol gyda golwg ar ddeddfau rhif a mesur^. 
oblegid y mae egwyddoríon sylfaenol y gwyddaregau yma yn y meddwl yn 
wreiddiol. Pan roddir rhy w osodiad perthynol iddynt ger bron y n>eddwl, neu 
rỳw wrthddrychau i'w cymharu, gall gymeryd i mewn eu holl ranau, ac amr 
gyâfred eu cydhanfodiad.a'ucydberthynas, fd y g^el gyda siers^ydd gyttuo- 
deb neu anghyttundeb y cyfryw. Mae genym sicrwydd fod trí yn fwy na 
dau^ Gwyddom fod pob llinell o ganol cylch (cirele) i'w an^gyjchedd 
(circumference) yx un hýd, o herwydd y mae syniad am : gylch perâaith 
genym yn eìn meddwl. Y mae genym y sicrwydd pçrâŵthiaf mai nid 
gwyn ydyw du* Yx ydym yn amgyfired mai nid yr tm synîad sydd genym 
am wyn ag sydd genym am ddu. Ac felly yn y'blaen^ Eithr anmhosibl 
ydyw i ni gael sicrwydd hollol, fel sydd genym am ddeddfau rhifia mesor, 
mewn perthynas i wiríoneddau yr efengyl> oblegid nid oes genym, os 
gallwn ddyweyd felly, un saâe i sefyll arno er edrych arnynt yn eu hoU 
ránau ; dim ond rhy w du cefn i wirioneddau yr efengyl a allwn ni weled ; 
y maent yn rhy fawríon i ni edrych arnynt yn eu hoU ranau. Os caiff 
Moses yn hoUtau v graig weled Duw, dîm ond ei du cefn Ef a ^ ef edrych 
arno, am fod ei feddwl yn rhy fychan i gy meryd wyneb a chefn Duw i 
mewn iddo ei hun. Yn gyfíredin, y ffordd y byddwn ui yn dyfod i wybod- 
aeth am bethau ydyw, eu gosod dan ryw ddeddfau — eu rhifo, eu meaur» 
neu eu pwyfio. Os cyílëir rhyw fawredd ger bron y n^dwl, rhèd ya y 
fan iV gymharu â rhyw wrthddrych mawr y gwyddai ain dano o'r blaen. 
Os ymddengys.rhyw uchder dyeithr o'i âaen, gesyd y, meddwl yr uchder 
dyeithr yn ymyl rhyw uchder adnabydduâ id^ió, er ffijirfio bam am dano» 
Ond nis gallwn 03od dirgeledigaethau duwioldeb.dan ddeddfau felly o'n 
heiddom ni; y maentyn rhy íawríon o lawer. Y mai» lUnyn mesur ein 



DIROELWCH PUWIOLDBB. ^7 

deddâui ní yn rhÿ íŷr i rycfawAntu tu cefú eu iii^wrâdd ŵfiiadwy. Y m^t 
mawredd ac uchder Ilawer oV f^ẃrthddrychau a'r gwirìoueddau a ddadgttddir 
î ni yn 3nf efengjl, heb fod o'r un natur a'r mawredd a'r uchder y gall y 
meddwl dyno], yn ei sefyllfa bresennoí, amgyíired. Nid oes un cydhanfoò- 
iad rìiyngddynt; ac o ganlyniad nid posib) eu cymharu, oble^d ^' Hetero* 
ŷenianon comparari possunt ;" a chan nas gellireucyaiharUi nis gallwn ni o 
ganlyniad eu dimad yn iawn; y maent yn rhwym o fod yn ddirgelwch i nL 
Gellir dywedyd am lawer o wìrioneddau.yr efengyl, " Cyfuwch â'r nefoedd 
jáyntf pa beth a wnawn ni ? dyfnach nag ufferu ydynt, pa beth a allwn ni 
wybod am danynt ? Y maé eu mesur yu hŵy na*r ddaear, ac yn lletach 
Da'r môr; " hyny yw, y mae eu mawredd a'a huchder uwchlaw, islaw, tu 
hwnt, tu yma, i bob mawredd y gall ein meddwl ni ymafaelu ynddo. 

Ond heb son am fawredd a dirgelwch Duw o ran eì hanfod a'i natur; dyfn* 
der ei garìad, ac nchder ei feddyliau; trígle ei orseddfainc, a tbywyllwch ei 
ffyrdd; y rhai na ddengys goleuni tanbaid byd arally mae yn debyg, ond fel 
*'dwfr i nofio heb fy n'd trwyddo ; " — heb son am y dirgeledigaethau yna o 
eiddo Duwioldeb, mae yr hyn a fyddwn ni ein hunain wedi torì y cysylUiad 
sydd rhyngom âg amser a lle yn ddirgelwch i oi. ^'Nid amlygwyd eto beth a 
fyddwn." Gael dadguddiad a roddai wybodaeth hollol pa beth a fyddwn wedi 
gadael amser, sydd beth anmhosibl i ni fel ag yr ydym yn awr. Pe gosodid 
alian weithrediadau ysbrydol y byd tragywyddol ar raddfa gy fatebol i*w natur, 
byddent yn hollol annealladwy i ni; megys y dy wed Críst wrth Nicodemus, 
'^Os dywedais i chwi bethau daearol, achwithau nld ydych yn credu, pa fodd 
os dywedaf i chwi bethau nefol y credwch ? " Pe gwisgasai lesu Gríst yr 
athrawiaeth ysbrydol y siaradai am dani â Nicodemus, a'r amlygiadau a 
rydd yn anal o fyd arall, mewn iaith ac ymadroddion cyfuwch â'u natur, bu- 
asai yn anmhosibl i ni eu credu, llawer llai eu gwybod yn hollol. Yu awr> 
nid oes genym ddirnadaeth am bethau ond trwy gyfrwng ein synwyrau coríf- 
on)!. Meddwl yn gweled heb lygaid, ac yn clywed heb glustiau, sydd beth 
nad oes genym ni, yn ein sefyllfa bresennol, un dychymyg pa beth a all fod. 
Ond pa ddyhen dyfelu ? y mae yn anmhosibl i ni ddychymygu nmfodoU 
aeth Dadguddiad a roddai wybodaeth hollol i ni o weithrediadau y byd 
arall; oblegid ymadroddion amser a lle sydd genym ni, gwnawn a fynom; a 
tfarwy gyír^mgau o'r fath, y mae yn annichonadwy i ni âurfio un ddirnad* 
aeth am fôd y fath ddadguddiad, chwaithach ei ddeall yn ei holl ranau. 

Arferíad y Bibl, yn y cyflfredin, ydyw adrodd gwirioneddau heb ddywejrd '.^^ 
dim am y pa fodd a*r paham cysylltiedig â hwynt. Ac un rheswm am ^^ 
hyny yn ddiau ydyw — y byddai hyny yn aml yn anmhosibl yn ei gysylitiad 
â dyn. Y mae Duw yn bôd, medd yr Hen Des^tament, a'r " Argíwydd ein 
Duw ni sydd un Argẃydd," heb geisio profi hyny trwy unrh^ ddadl a 
arferír gan atbronwyr i hyny. Pan ofynodd Moses ei enw.i Dduw gynt, 
yr ateb à gafodd oedd, "Ydwyf yb hwn ydwyf." Feí pe dywedasai 
Duw wrtho, Y mae yn anmhosibl i genedl Israel' gael ateb cyfiawn a 
hollol i*r fath ofyniad ; pnd tuag at wneyd y .goteu o'r gwaethaf, dywed 
wrthynt mù Ydwyf a'th anfonodd atynt. Caria yr ymadrodd hwna gymaint 
o honof iddynt ag a fedr eich iaith chwi, ddynìon, ymgynnal odditano. Dy^- 
wed wrthynt, " Ydwyf a'm hanfonodd atoch." Y mae cymaint yn hyna 
âg a fedr y meddwl dynol ddefnyddio, ac y mae ynddo ddigon iddynt hwy " 
»T y pryd. Ymae yn Nuw ogoniant mwy ofnadwy nag y gall ymadroddion 
dynol, a geiríau amser, ymgynnal odditano, tuag at ei drosglwyddo i ddyn- 

Y 2 



d28 DIB6BWCH DÜWIOLDBB. 

ion. '* Ysbryd yw Duw," medd y Testament Newydd, heb roddî desgríf- 
ìad yn y byd o ysbryd, na'r deddfau perthynol iddo. '' Ganwyd i chwi,'* 
mead efe, '* Oeidwad yn ninas Dafydd, yr hwn yw Crist yr Arglwydd ; " 
heb wneyd nn esgusawd dros ddywedyd peth mor hynod a bod yr Ar- 
glwydd wedi ei eni — yr Hwn a gynnwysai amser a thragywyddoldeb, a'u 
coflaid aruthro], yn nìnas Dafydd, ac yn y fan hono yn ddeiliad heddyw 
amser. Y mae y Testament Newydd yn gyflawn o ymadroddion yn dangos 
fod byd arall ; ond pa fath fyd a fydd a âd i raddau mawr tu hwnt i*r llèn; 
*'Byddwch byth," medd efe wrth bawb o'i ddarllenwyr; "ond pa beth a 
fyddwch nid amlygwyd eto." Dim ond taflu ffeithiau ger ein bron y mae, 
yn y cyffredin, heb roddi nn rheswm am danynt. Dwg Dduw yn ddigon 
agos atom i'w addoli, ond nid i'w weled. '^Ni welodd neb Dduw eríoed, ac 
nis dichon ei weled." Daw â byd arall yn ddigon agos atom i ddeall ei fod 
yn hanfodi, fel y dywedwyd, ac y bydd ei wae neu ei wynfyd yn gyfran cyn 
hir i ni ; ond rhaid i ni aros am enyd cyn myned i mewn iddo, er gweled 

Sia fodd y mae eì weithrediadau yn cael eu carío ymlaen. Y mae y byd 
yeithr yn ddigon agos atom i ni glywed swn ei ddyfroedd ; eìthr nid oes 
genym amcan am faìnt ei foroedd, uchder eu tònan, na dyfnderoedd eu 
gwaelodion. Gwelwn odre ei fynyddoedd, ond claddant eu penau yn 
niwl tywyllwch tragywyddoldeb, fel nad oes genym amcan am eu mawr- 
edd a'u huchder. jn mygythion y Bibl clywn rywbeth o adsain corwynt- 
oedd a thwrf taranau y byd tragywyddol ; eithr am ddyferion tân ei gy- 
mylau, y rhai a ddisgynant ar yr annuwiol yno, nid oes genym ond dy- 
chymygu. Caría addewidion y Bibl ar eu hedyn enwau rhai o ganiadan 
Sì'on y byd arall i ni, ond dim ond prín digon i ddeall fod yno ganiadau yn 
hod. Y maent yn rhy bell oddiwrthym, ac yn uwch yn eu natur nag y 
gallwn ni ar y ddaear fiurfio un drychfeddwl uniawn am natur eu cordian, 
ysgogiad eu moddau, ac amrywiaeth eu lleisiau. Y mae holl drefniadau y 
byd tragywyddol ar raddeg rhy fawr i ddyn yn y byd hwn allu esgyn i 
unrhy w ddimadaeth gy wir am danynt : y mae duwioldeb yn ddirgelwch, 

£to, y mae Duwioldeb yn Ddirgelwch i ddyn, tra yn y fuchedd bresen- 
nol, oblegid y mae ei sefyllfa yma yn sefyllfa o ddysgyblaeth erbyn byd 
arall. Mae dyn wedi cael ei gynnysgaethu â'r fath aíluoedd ucbel, fel y 
mae ^m hunanweithredydd. Gall ddewis y drwg a glynu wrth y da, fel y 
byddo yn ewyllysio. Hoff wrthddadl anffyddwyr yr oes hon, fel agos 
ymhob oes nrall, yn erbyn crefydd y Bibl, ydyw ei bod yn anamgyffred- 
adwy, a thrwy hyny yn anmhosibl i'w chredu a'i derbyn. *'Nis gallwn am- 
gyffred," meddant, "ac o ganlyniad nis gallwn gredu. Pe caem brawf 
anammheuadwy o wiríonedd y grefydd Gristionogol, derbyniem hi fel gwir- 
ionedd Dwyfol." Ond y mae prawf felly o dduwioldeb, neu grefydd, yn 
beth nas caniatëir i ddyn tra yn y byd hwn, hyd yn nôd o'r hyn a allasai 
efe amgyffred perthynol iddi; oblegid y mae yn ddyledswydd ar ddjn 
fyw i fyny â gosodiadau crefydd, ac y mae dyledswydd ar unwaith yn tyb- 
ìed y posiblrwydd o wrthwynebu ei hawliau. Ymddibyna cyflawniad dyl- 
edswydd ar y gallu moesol sydd yn yr enaid. Gan mai ufudd-dod gos- 
tyngedig i'w Grëawdwr ydyw sefỳllfa dyn yn y byd hwn, y mae yn an- 
nimadwy pa fodd y gallaì ymdeimlo â'i ewyllysgarwch i roddi yr ufudd-dod 
crybwylledig i Dduw gyda phrawf anammheuadwy o wirionedd crefydd, 
Gan hyny y mae y dyn sydd yn gofyn sicrwydd felly o wiríonedd crefydd 
•r cyflawni eî ddyledswydd, yn gofyn peth anmhosibl ; oblegid ceisia gy^- 



PIRGELWCH DUWIOLOBB. 329 

lawni ei ddyledswydd dan amgylchiadau a osodai bob dyledswydd yn beth 
anmhosibl. 

Y gwir ydyw, fel y sylwa John Foster, y ÿallai Duw roddi gwybodaeth 
helaethach, os nid hollol, i ddyn, o rai pethau, gyda golwg ar ei sefyllfa 
bres^nnol a dyfodol. Gallai, mewn rhan yn ddiammheu, roddi atebiad i 
ofyniadau awenyddol peraidd ganiedydd Pant y celyn^ gyda golwg ar y 
nefoedd a Christ mewn gogoniant ; megys, 

" A yw ôl yr hoelion yno, 
Yn ei draed ac yn ei ddwylo 1 " 

A ydyw yr enaid yn gwybod am amgylchiadau y ddaear wedî gadael y 
corff ? a oes rhyw gymdeithas rhyngddo âg ysbrydion eraiU uwch neu îs 
nag ef ei bun P a fydd efe yn adnabòd eî gyfeillion oedd ganddo ar y 
ddaear yn y nefoedd P Gallai hefyd roddi iddo wybodaeth hollol am lawer 
athrawiaethau dyrus yr efengyl ; esbonio heb ddim yn taraw i'r gwrth- 
wyneb drefn y prynedigaeth drwy Grist lesu, rhoddi y fath eglurhâd ar 
ffurâywodraeüi eglwysig, fel na byddai posibl camddeall gyda golwg ar ei 
natur, a phethau cyífelyb. Diammheu y gallai Duw hefyd roddi y fath 
amlygiad o'r nefoedd ac o uffern, fel y buasai yn anmhosibl peidio gochel y 
naill a cheìsio y liall. Gallai anfou Ilíaws o lu nefol i*r ddaeár yn Ilwythog 
ddodrefn Caersalem, a chaniatâu ìddynt gyffwrdd â rhai o dànnau telynau 
eu gwlad, a chwareu darnau o'r 

" Anthem faith ei hŷd, 
I gyd am Galfari/' 

nes perí i bechaduríaid y blaned fod yn fyddar dragywyddol i sŵn 
eu gwlad eu hunain. Neu fe allai Brenin gogoniant roddi benthyg ei 
goron i fy ntai o seraphiaid ddyfod ar bererindod trwy diríogaethau y byd 
yma, a rhoddi iddynt awdurdod i wneuthur arddangosiad o honi ger bron 
trigolion y llawr, nes y byddai dysgleirdeb ei pherlau a'i gogoniant yn eu 
daìlu am byth i bob peth ond gogoniant y nef. Ac os byddaì ambell hen 
béchadur yn ddigon caled er pob peth i íŷnu myned i ddystryw, gallai 
Duw gauad y ffordd Iydan sydd yn arwain yno â lleng o deyrn Gehenna^ 
âu cadwynau yn gwreichioni, eu cleddyfau yn fflamio, eu firoenau yn 
melltenu, a!u tafodau tân yn taranu, nes y byddai y caletaf yn gorfod ffoi 
tua'r nefoedd. Ond ni fyn Duw weithredu felly tuag at ddyn. Yn Ile 
ei orfodi i fyned i ddedwyddwch, gadawodd ddigon o " bethau anhawdd 
eu deall " o gwmpas ei Air, fel y gall yr annysgedig a'r anwastad eu gŵyr- 
droi i'w dinystr eu hunain os ewyllysiant. Nid ydyw gwiríonedd y Bibl 
y fath ag a orfoda ddyn i'w gredu. Nis gall y grëadigaeth ddireswm lai 
nagweithredu fel y máe yn gweithredu, oblegid y mae rhyw ddeddfau 
yn ei gorfodi i weithredu felly. Dyna y môr, fel gan ddychryn y gwynt, 
a'i fynwes yn ymchwydde yn fy nyddoedd tònog, yn claddu dan eu dyfrllyd 
seiliau y llong a'r Ilongwyr yn aml. Nid oes ganddo ef help am wneyd yn 
y modd dychrynllyd, canys y mae y gwynt ystormus yn rhuthro i'w wyneb 
nes ei orfodi. Nis gall y gwynt chwaith lai na gweithredu fel y gwua; 
herwydd gosododd yr Hwn sydd â'r gwynt yn ei ddyrnau anghenrhaid 
amo i ofalu bod cydbwysedd awyrol yn ei le yn yr awyrgylch. Dyna 
filoedd o fydoedd yn sefyll yn grogedig ar ddyddim, heb ysgogi hanner 
modfedd o'u Ue prìodol am gannoedd o oesau; ac nid rhaid diolch iddynt am 



330 DIRGELWCH DUWIOLDBB. 

byny— -y mae deddf djscyrcbiad fel wedi ea hoelio ar bared anweledig fd 
y mae yn rhaid iddynt fod fel y maent. Pe meddyliem eto am y tân a'r 
gwynt tanddaearol sydd yn acbos o*r daeargrynfâan ecbryslawn sydd mewn 
manau y dyddiau byn ; gellid meddwl eu bod a'm bolhi y ddaear, ac â'o 
bysgwydd gref ei s^rmud o*i lle. Ond er eu bod yn ysgwyd gwled^dd, 
crynu mynyddoedd^ a cbladdu dinasoedd, nid oes neb yn teimlo awydd ea 
galw i gyfrif am y trycbineb arswydlawn a acbosant ; oblegid nid gweîth- 
redu y maent bwy^ ond cael en gweitbredu gan arall. Yr un modd y 
gellir dyweyd am bob crëadur direswm. Ond y mae dyn yn grëadur rhy 
fawr i'w orfodi i weitbredu yn foesol byd yn nod gan Dduw — ^medda efe 
ar ewyllys yr hon nid ẁyr am ortodaeth. 

Yn awr, tuag at roddi ufudd-dod ewyllysgar i dystiolaetb Duw yn ei 
air^ ymddengys fod yn rhaid iddi fod o natur a roddai lawer llai na phrawf 
anammbeuadwy i'r meddwl o'i gwirionedd. O eisieu cael sicrwydd felly 
am Ddwyfoldeb ei Berson a'i genadwri y cwerylai yr luddewon yn aml 
ft Christ yn nyddiau ei gnawd. " Pa hyd," meddent^ " yr wyt yn peri i ni 
ammbeu ? os tydi yw y Crist, dywed i ni yn eglur." Meddent ar amsei 
arall, ^' Ni a cbwennycbem weled arwydd geoy t," pan yr oedd lesu Grist 
newydd ddangos iddynt arwydd trwy iacbáu y cythreulîg, mud, a dall. Diau 
mai yr byn a geisient ydoedd, rby w brawf mor hollol — trwy lef o'r nef, neu 
y cyífelyb, fel y mae Marc yn adrodd — ^nes y byddai yn anmhosibl iddynt 
ammheu mai Efe oedd y Messîab— prawf mor hoUol, fel na byddai gan 
anghredinaeth le i osod gwadn ei throed i lawr mewn modd yn y byd. 
Eithr y mae Crist yn dangos iddynt na chaeijt brawf felly. "Arwydd 
nis rhoddir iddynt," meddai, " ond arwydd y prophwyd Jonas;" hyny ydyw, 
parhâd a pherfieithiad, trwy ei adgyfodiad oddiwrtb y meirw, o'r un ar* 
wyddion o ran uatur ft'r hyn a gawsent yn barod. Rboddodd lesu Grist 
ddigon o brawf, i bob meddwl diragfam ac ystyriol, mai efe ydoedd y 
Crist ; ond nid ydoedd y fatb fel nas gallai y meddwl rbagfamllyd a llygr- 
edig anghredu, o berwydd cawn brawf eglur o byny yn eiddo yr luddewon, 
fel cenedl, pan oedd Mab Duw ar y ddaear. Yr un fatb yw y meddwl an« 
ffyddaidd ac anghredinio], yn ein dyddiau ninnau, âg ydoedd yn nyddiau 
arosiad Crist ar y ddaear. Dywedant wrth Grìstionogaetb, — ^"Os tydi 
ydy w y grefydd iawn, pa hyd y peri i ni ammbeu ? dywed i ni yn eglur. 
Os ydyw Duw yn boâfo drugaredd, os nad ydyw yu ewyllysio bod neb 
yn golledig, ac os ydy w am i hoU gýrau y ddaear droi ato i gael eu hacbub, 
ni a ewyllysiém weled arwydd o byny o'r nef. Paham na cbawsem brofion 
nas gallem ammheu gair yr efengyl> os ydyw yn wirionedd ?" Ond y mae 
pob cangen o grefydd Crist yn ateb y cyfryw: — "Arwydd nis rhoddir 
iddynt ond arwydd y prophwyd Jonas " — ^yr un prawf o ran natur, ond 
mwy o ran graddau, a gânt o'm gwirionedd ag a gafodd y Niniféaid o genad- 
wri Jonah iddynt. Rbaid iddynt M bwythau *' rodio wrtb ffydd ac nid wrth 
olwg." Y mae digou o eglurdeb mewn duwìoldeb i ffydd, gobaith, a char- 
iad weithredu ; ond y mae ynddi ar y Uaw arall ddigon o ddirgelwch fel 
y mae yn rhaid wrthynt. Y mae digon o oleuni yn yr efengyl i dartw 
tywyllwch glỳn cysgod angeu i ffoedigaeth, a gwneuthur y fynedfa 
dy well yn foreu ddydd i'r meddwl difrifol a gonest ; ac y mae ei goleuni 
ar brydìau iddo ef mor nerthol, fel y mae yn gallu gweled y wlad beü, 
a'r Breniû yn ei degwcb, er gwaetbaf ty wyllwch y glỳn. Oìid y mae ynddi 
ddigon o dywyllwch beíyd, fel y gall yr euaid bidogedig a'cbyBdyD ei 



DIRGELWOH DÜWIOLDEB. 331 

xéáTmyga, Irwy ddywedyd nad ydyw ond cynnyrjchion dychymyg a inym- 
-pwy dynion. Gwir fod y profion o wirionedd y Bihl yn gyflawn-— yn 
orlawn yn «u maintioli» ac yn herfiaith yn eu natur^ yn gystal ag yn empg 
.o.ogoniant aphrydferthwch; ond nid ydyw yn gorfodineb i edrych arnynt, 
mwy nag y mae y nefoedd wybrenol yn gorfodi dyn i edrych ar ei gogon- 
ìant hithau. Er fod '' y nefoedd yn dadgan gogoniant Duw/' ac er fod y 
"fiarfafen yn mynegu gwaith ei ddwylaw Ef/' eto nid oes yna un amser 
seren ar dân^ na phlaned yn fflamio; nid oes yna chwaith un daran yn 
bythol ruo, fel rhyw weinidog sefydlog tragywyddol yn y nefoedd er galw 
sylw preswylwyr y ddaear at ogoniant Duw yn y nefoedd, Cyhoeddi 
gogoniant Duw â'u dystawrwydd y mae y nefoedd a'r fiurfafen. Felly y 
mae gogoniant Crist wedi ei hau ar hyd wyneb fiiirfafen yr Ysgry thyrau ; 
ond nid oes na lleí o*r nef, nac ochenaid o uâfern, byth yn galw sylw at y 
gogoniant hwn. Eto pan y ga]l yr anystyriol, fel llawer yn naturiol, beidio 
dyrchafu ei lygaid ac edrych ar y nefoedd hon sydd yn llawn gogoniant, ý 
mae yr hwn«a fyn weled yr lesu yn gallu " gweled ei ogoniant Ef " ymhob 
congl oV flurfafeu ysgrythyrol — ^"yn ogoniant megys yr uniganedig oddiwrth 
y Tad, yn llawn gras a gwirionedd." Ymagora yr efengyl ger ein bron, 
nid fel rhyw'baradwys yn yr hon y mae ei blodau, ei rhodféydd, ei phlan- 
ìgion, a'i phob peth wedi eu perfleithib gan law anweledig, ond yn hytrach 
fel maes firwy thlawn yn ei natui;, yn yr hwn y mae hadau pob peth gwerth- 
fawr; a gall llaw y diwyd ymgyfoethegi yn anfeidrol wrth éì drîn. Gall 
godi planigion arno, y rhai a dyfant yn brenau digon mawrion i adar y 
nefoedd nythu a Ueisio rhwng eu cangau, ac iddo yntau eistedd dan eu 
cysgod, a'u flfrwyth yn felus byth i'w enau. Yn ei ytayì y mae Rhosyn 
Saron a Lili y dyfirynoedd yn tyfu ac yn ymagor yn ei ogoniant anfeidrol ; 
a gerllaw iddo y mae dyfroedd grisialaidd afon bywyd yn murmur dyddau- 
wch diddiwedd iV fynwes. Ond ar y Uaw ^rall, i'r diog a*r difater, ym- 
ddengys y maes ylma sydd mor doreithiog i'r enaid diwyd, fel gwreiddyn o 
dir sych, heb brŷd na Üiegwch ynddo, nes y mae efe yn cuddio ei wyneb 
oddiwrtho. 

Ond y mae yn llawn bryd i ni derfynu ein hysgrif hellach, yr hyn a 
wnawn gyda dyweyd, mai nid haÁ, ond gogoniant, Duwioldeb ydy w ei bod 
yn ddirgelwch, Ac nid yn unig y mae yn ogoniant ynddi yn ei chysyllt- 
iad â Dow, ond y mae felly yn ei chysylltiad â dyn hefyd ; oblegid y mae 
felly y fath.ag a djieil yn newydd tragywyddol iddo. fihywbeth i daflu 
melusder ar foroedd aanherfynoi tragywyddoldeb ydyw y dirgelwch sydd 
mewn duwioldeb. Y mae rhyw duedd diflasu yn y raeddwl dynol ar bob 
peth fyddo ef wedi ei feistroli. Wedi i ddyn feistroli rhy w lyfr yn bur dda, 
y mae yn darfod i raddau â'r llyfr hwnw wedi hyny. A hyny ydyw un 
rheswm yn ddiau am newydd-deb tragywyddol y Bibl — am fod ynddo 
ddigon ddirgelwch i feistroli yr Angerddoldeb sydd yn y mieddwl dynol i 
ymestyn at yr Anfeidrol. Cyn Mr bydd haul dyageidiaeth a gwybodaeth 
wedi codi mor uchel, gan'dalii ei Mydrau /mor dantlyd, nes gwywo hoU 
gau grefyddau y byd. Ond pan y bydd haul llênyddiaeth wedi cyrhaedd 
ei derfyngylch, ni wna ond si^o allan gangau bytholwyrdd pren yr 
efengyl, a gwneuthur i'w geinciau gerdded mor efleithiol, nes llanw y byd 
â'u cysgod gwerthfawr. Gwawria y diwrnpd cyn hir pan y bydd Pabydd- 
ìaeth, luddewaeth, Mahc»Eietaniaetfa, ft'r boll aethau <;yíeiliornus sydd yn y 
byd i gyd, yn gorwedd yjaghyd ar «mel^d h%^ wpd& peidio â'u cyfiro mawr 



332 MARWOLÂBTH BABAN T FAM WEDDW. 

am byth; ond bydd crefydd Críst yr adeg hono yn bendefìges hardd, â'i 
gwríd coch heb adael ei gwyneb^ aH thraed ar eu beddrod yn canu con- 
cwest amynt i gyd ; oblegid y mae mewn Duwioldeb ddigon o ddirgelwch 
i r enaid i dreiddio i mewn iddo yn oes oesoedd yn ei awydd angerddol i 
ymestyn at y Dwyfbl ; yma caiff 

"Ddwfr i nofio heb fyn'd trwydd< 



J^^ yn Dduw a Duw yn ddyn." y/ , / 



MARWOLAETH BABAN Y FAM WEDDW. 

Mam weddw eîsteddai dan dderwen gangenog^ 

Qan warchod ei baban ar noson farugog; 

Heb lygad i*w chanfocL na chlust idd ei gwrando, 

Ond ambell i seren oedd amì 'n ysblo, 

A chlust dyner effro y nos oedd agored 

I wrando plant adfyd dan gwynion eu tynghed. 

Y wraig ieuanc yna a welsai well cyfhod, 
Ond trais a gorthrymder a'i taflodd i'r cysgod. 
Hi fagwyd yn anwyl dan wênau manteision, 
A heulwen addewid yn goglais ei dwyfron, 
Tra 'r hunai 'r cymylau yn mynwes yr eigion. 

Un gobaith, yn unig, a wisgai 'r dyfodol . 
I'r weddw d^lawd mewn adlewyrch dyddanol; 
Sef eobaith i'w hunig fab anwyl a homis 
Gael tyfu mewn rhinwedd a bywyd llwyddiannus; 
Yr hwn ydoedd eìsoes yn dangos hynodrwydd 
Nad mynych ei gwelir yn gwìsgo plentynrwydd. 
Ao yntjEiu Dymuniad a baentiai ^n ddiorphwys 
Bob eilun o obaith â lliwìau paradwys: 
A hynod o siríol pelydrai 'r meddylddrych 
Arianaidd rhwng duon gymylau yr entrych; 
Er nad oedd y cyfan ond gwênau rhagrithiol, 
A gollir dan guchiad y gawod ddynesol. 
Fe wy wai ei gobaith fel rhosyn toredig, 
A rhewai yn union fel dagrau 'r nos fiymiff : 
Mae oerder awelon glŷn cysgod marwolaeth 
Yn Uenwi ei henaid âg iasau oer alaeth. 

Y weddw dylawd, tra aml ooheneîdiai, 
Mewn deilen nofìedig o obaith ymaflai; 
Ac yn eì phryderwch fel hyn y Ue&rai-- 

Fy anwyl faban bach, 

Nid äi i ffwrdd ar hyn ; 
Nis gallaf ^u 'n iach 
I'm hunig blentyn gwŷn: 
Mae meddwl coUi 'i baban mwyn^ 
Yn fwy nag aU dy fam ei ddwyn. 



MARWOLABTH BABAN T FAM WEDDW. 333 

Mae cofio 'r ÌDg a'r loeB 
Yr awr y ganwyd di, 
A chofio 'r iynjd roes 
Byddhâd i'm hofii a'm crì, 
Yn creu rhyw ymlyngarwch mawr,— 
Nis gall dy £un ffarwelio 'n awr. 

Na feddwl, blentyn bach, 

Ac na feddyliea Nêr, 
Nad wyf yn ddigonsiadi 
I'th wylio wrth oleu 'r sôr: 
Yr unig beth rydd ^lwyf di nam, 
Fydd coUi 'i baban i dy fam. 

'B wy 'n profi pleser mwy 

Wrth sychu 'th ruddiau daer, 
Ntó allwn brofi trwy 
Gael swisgo coron aur : 
Dy adael di, neu feddwl am 
Dy golli, 'n wir nis gall dy fiun. 

Dy dad, un wythnos cyn 

Dy eni, marw fu ; 
Ond ynot^ blentyn gwŷn, 
Caed gwawr úwy 'r cwmwl du : 
Os tithau äì, bydd hyny am 
Y mynir rhwygo mynwes mam. 

'B wy 'n cofìo, a hawdd i mi 

Yw cofìo 'r adeg brudd 
Y rhoddais frawd i ti 
Mewn beddrod bach yn nghudd ; 
Ond ti, fel olew pur di nam, 
Fu 'n Ueddfu tònau gofid mam. 

Nid oes un angel ŵyr 

Y gofid llym ei rawd, 
A deimlais lawer hwyr 
'B ol claddu 'th dad a'th frawd : 
Tydithau äi, os ydwyt am 
BerÔeithio darlun gofid mam. 

Machludodd ganol dydd 

Haul fy ngobeithion byw, 
A'r unìg seren sydd 
Yn oleu, tydi y w : 
Os tithau äi, un feith bob cam 
A chysgod angeu einioes mam ! 

Diammeu y cait ti 

Well cwmni yn y ne^ 
A newid wylo 'n lli' 
Amganu«IddoEf;" 
Ond pwy, fel costrel geid, mewn cam, 
I dderbyn dagrau enaid mam? 

! oered, blentyn gwyw, , 

Yw th deimlad dan fy Uaw! 



d34 M<iRWOLAETH BABAN T FAM WBDDW. 

Pa bethi ^ marw ywS 
A ddaethostÿ frenin «braw I 
'Fj maban anwyl, dwéd Pcẁm 
¥ myni adael mynwes mam 1 

Ti angeu, elyn mawr, 

I'm cefii rtioist groeB ar groes; 
Os ychwanegi 'n awr, 
Fe 'm llgmà i lawr y loes : 
Ar lithrìg nw» dgrweâ Pahcm 
Yr holä Iwyr ddirwaogii nram f 

Ddaw! i fenyw waiel, 

Ai dyfroedd Marah i gyd 
A leinw gwpan hael 
. £i thynghed ar bob ptydl 
Os ìe, dywed im' Faham 
Y crëwyd teîmlad mynwieB maml 

«Ust^ fam ! dy fab «ydd fjrw,*' 

Medd sibrwd nefol ddawn, 

**A Uon garennydd yw 

Mewn nefol ffwmni llawn : 

Bydd dawel, gor^wys, dyneriam, 

Daw dydd cei ateb i*th 'Ìaham,*'' 

T fam rodd bwys ei phen 

Ar addewidion lôr; 
Tawelodd gwynt y nen, 
Gostegodd rhu y môr: 
Ar draeth amynedd Cristion-fimi 
Yr huna tònau ei "Phaham" 

Mewn annedd j^lyd acw mae 'r dyfid amaethydd 
Yn jgwylio ysgoguid amrantau y wawrddydd, 
Ar mdr cyroirio ei droediad mewn mwyniant 
I gyfrif ei ddâioedd, a gweled eu llwydcuaatb 

Y ddôl a fesura â'i gam, gan chwibanu, 

A sathra 'n ddi bryder dwmpathau bnallu, 
Gan ddefiro 'u haelf rydedd, fel pe 'n eu cusanu ! 
Ei glust a darewid gan dyrfiad ac afìaeth 
Boreuol y pistyll yn taflu 'i gerddoriaetb, 
Ar aden yr awel oedd newydd ddihuno^ 
Ac fal i gyfarfod yr heulwen yn brysio ; 
Ond yna canfyddodd, dan ly^ yr huan, 

Y weddw yn rhwymo gweddillion y baban 
I freichiau marwolaeth ollyngodd ei hunan. 
A synai wrth ganfod yr heddwch boddlonua 
Eisteddai ar wyneb y weddw druenus, 
Oedd yno, heb feddwl ei chanfod gan lygad, 
Yn gwylaidd.benlinio o flaen Duw ei Cheidwad. 
Diolchai yn uchel, gan wasgu 'r corff truan, 
Am iddi gael gwarchod ei ^entyn ei hunan; — 
Na thaflwyd ei baban i ddwylaw annhirioii, 

A threngu o'i le&u yn nghlust blwm yr estron;^ 
Mai calon ei £Eun a atebodd^-^^byr hvi^, 
Och'neidiau j tiuaa-^d |pvìiiau tjí^ ! 



JAB£Z BUNTING. 33Ô 

líai 'r fynwes dyaerol fu 'n foddion hanfodiady 
A'r ddwyfron bryderos fíi 'n ffynnon cvnnyddiad, 
A roddodd le beddrod iV olaf anadliad ! 
Ac hefyd diolchai yn £fyddlawn a gwreeog, 
Am gysgod a nodded y dderwen gangenc 

Wrth wrando y weddw yn gwreaog ad 
A gweled ei drych o dan Iwyth o drueni, 
A chofio ei ddml annheinüadol ei hunan, 
Dan wênau Bhagluniaeth yn diolch mor egwan, — 
I lawr y mae 'n syrthio, rhwng c'wilydd a syndod, 
Ffynnonell ei ddagrau agorwTd iV gwaelod ; 
Yr awrhon fe rwyçwyd ei galongaledwoh, 
Tywalltodd ei enaid mewn dwôi edifeirwch; 
£Ífyniai faddeuant gan Dduw ei Orëawdwr, 
Am iddo 'n brin geìsio dÿnwajred addolwr ! 

At wrthddrych ei syndod yn araf dynesodd, 
Ac yna yn dinon efe a'i cyfarchodd, 
A'r marw iV freichiau ei him a gymerodd. 

Tn awr, mae olwynion aurenwog Bhagluniaeth 
7n troì, er o olwg pob Uygad dynoliaeth. 
Yn fuan mae 'r fen^rw oeîdd gynneu 'n newynllyd, 
Tn ul ddôd ì feddiant o'i breintiau a'i golud; 
Ac yntau 'r gormeswr, yn nghanol ei ŵymì, 
Tn BYithio dan gamau caledion tylodL 
Cyn nir wele 'r weddw oedd dan y pren deiliog 
Tn wraig briodasol i'r fièrmwr goludog! 
Ac iddynt hwy meibion a merched a welwyd 
Yn Uachar ddysgleirio fiuríafen eu haelwyd; 
A hitiiau Bhagluniaetii, ft'i siriol haul wáau, 
Yn defro 'u gobeithion a chwyddo 'u serchiaídau ! 

Ond byth nîd anghofiwyd, yn nghanol byd dyddan, 

Y noson arbenig y trengodd y baban; 
Edrychid byth mwy ar yr hen dderwen gaeadfrig^ 
Roes gysgod i'r marw, fel pren cysegredig; 

Y Ue da^ai engyl gogoniant i gyrchu 
Yr anwyl sant bychan i'r nef i gartrefu ! 
Yn awr cydnabyddai ei fam mewn parodrwydd, 
Mai o'r h^ dybiasai fel eithaf ei haflwydd 

Y daeth iddi ddiwedd daionus yr Arglwydd ! 



JABEZ BÜNTING. 

Y HAB tremìo ar y grëadigaeth — ^y ddaeai* ar yr bon y preswyliwn, neu y 
nefoedd uwch ben— yn dangos tragywyddol AUu a Duwdod, er na ddarfu 
i'r Paganiaid doethaf erioed dybied fod Crëawdwr, neu ddechreuad iV byd 
hwn, oddieithr iddynt gael y gyfryw wybodaeth trwy draddodiad. Cawn 
fod dirgeUon yn amgâu Uaww o waith Duw oddiwrih ddiroadaeth y crafiaf 
a'r mwyaf dysgedig o blant dynion; cm ammheuon berlbynas i ud 
ddeddf, a gwahania^tli opiniwn am y ddeddf araU^ ood Aid oes nẃ yn gallu 



336 JABEZ BUNTIN6. 

ammbeu fod amrywiaeth diderfyn ya nôd neillduol gweithredoedd yr An< 
feidrol. " Y mae rhagor rhwng seren a seren mewn gogoniant" Rhai 
ydynt yn sefydlog, eraill yn wibiog; rhai yn ymddangos bob nos oleu, 
eraiU yn dyfod i'r golwg fe allai bob pedwar ugain mlynedd; rhai o bonynt 
á chynfibnau yn gannoedd o fíUdiroedd o hýd, ac eraiU hebddynt; rhai â'u 
goleuni wedi cyrhaedd y ddaear y noswaith gyntaf ar ol eu crëu ; ac eraill, 
er fod eu Ilewyrch wedi tramwy gyda chyfíymder annirnadwy am tuachwe' 
mil flynyddoeddj á'u goleuni heb gyrhaedd y belen hon hyd yn hyn! 
Gellir dy wedyd yr un peth am y cymylau, agweddau a chynnwysiad pa rai 
a amrywiant mor fawr ac aml. Cymerwu fynyddoedd y byd, neu anwas- 
tadrwydd gwyneb y ddaear^ — y fath wahaniaeth sydd rhwng y bryn bychan 
prydferth a ffrwythlawn, â'r Andes neu gopäau uchaf yr Himalaya, y rhai 
a ymddangosant fel am adael y ddaear^ a by w yn y cymylau uwch ben ! 
Cyfyd un mynydd yn raddol ; ymsaetha arall y n unîonsy th o'i waelod i'w 
gopa, ac ymddengys yn fwy fel ellyll cawraidd na dim arall. Trown ein 
golwg at ddyffrynoedd y ddaear, y fath amry wiaeth diderfyn ! Gwelwn . 
un yn gul a byr, eithr dymunol ; ond am ddyffrynoedd yr Amazon a'r Mis- 
sissippi, gall Ewrop oU- orwedd yn eu mynwes heb eu llanw na'u Ilethu. 
Ceir rhai o gyffelyb faintioli yn Asia. Yr afonydd a amry wiant tu hwnt i 
amgyffred llawer un : ceir un yn cyfodi ar fryn gerllaw, a gallwn weled ei 
chwrs, ac fe allai ei hymarllwysiad i'r môr cyfagos; ond am afouydd mawr- 
ion America, Affrica, ac Asia, nid oes neb er chwilio wedi dyfod at dardd- 
leoedd rhai o honynt. Ant trwy wledydd cyfaiu; y maent yn rhai miloedd 
o filldiroedd o hýd, ac yn ganuoedd o led, ac y maent fel rhy w brif-ffyrdd 
dirfawr i fasnach y byd. Y môr a'i breswylwyr a ddygant ddelw amryw- 
iaeth. Y Ilysiau, mor hynod ydynt ! Yn eu lliw, eu llun, eu maint, yr 
hinsawdd ymha un y tyfant, natur y ddaear a*u meithrina, eu natur fedd- 
ygol, faethol, neu wenwynig, dynodant oll fod rhyw Un cyfoethog mewn 
deall a dyfais wedi eu crëu. Ceir mil o wahanol gysgodau o liwiau ar 
flodau a dyfant oll yn yr un fath ddaear. Yr ednogod, yr ymlusgiaid, yr 
adar, y pedwar-carnolion, — ^y fath amrywiaeth mewn gwisg, arferion, trig- 
fodau, ymborth, gallu, a gwasanaeth ! Y mae cannoedd o fathau o hon- 
ynt, ac o dan driniaeth dyn y maent yn gwella. Po fwyaf y syllwn ar y 
gwahaniaeth, mwyaf y mae yn ymddangos, megys wrth edrych ^n ddyfal 
ar y nefoedd wybrenol. Dywedir nad oes un dau wlithyn nac un ddwy 
ddeilen yn union yr un fath. Gyda golwg ar faint ac agwedd y corff dynol, 
y mae y mwyaf arwynebol ei sylw wedi nodi fod amrywiaeih hynod yn bod: 
un yn dàl, cryf, a hoew, arall yn fyr, gwan, ac anystwyth ; un yn brydferth 
a hawddgar, wedi ei ffafrio gan Dduw natur, arall yn hagr a sarug, ac megys 
o dyfiant anystwyth ac anniddig. Er fod y teulu dynol mor Uíüsog,digon 
tebyg nad oes un dau ddyn na dwy ddynes â'u hwynebpryd yn union yr 
un fath. Gall ambell ddau fod mor debyg i'w gilydd i olwg dyn dyeilhr, 
fel ag i beri iddo gymeryd y naill yn Ile y Ilall ; ond i*r rhai a'u hadwaen- 
ant yn dda, y mae digon o wahaniaeth fel nad oes berygl camsynìed per- 
sonau. Nid y w wyneb dyn gymaint â gwyneb cloc ; ond pa wneuthurwr 
awrleisìau a allai wneyd miloedd o*r rhai hyny o'r un natur, ac eto i aöi' 
rywio digon i ddyniun allu eu hadnabod y naill oddiwrth y llall yn rhwydd r 
Pa grochenydd a allai ddyfod â'r fath lîaws o fodeh ì lunio a phrydfertbu 
ei lestri pridd ag sydd gan y Duw mawr i gerfio amrywiaeth a gwahaniaeth 
ar wyneb pob dyn ? Rhyíedd ac ofnadwy ein gwnaed ! j 



ÌABE2 BÜNTIN6; 337 

Os treiddiwn ì fynwes dyn^ a gweled pa beth sydd yn y meddwl^ cawn 
fod gwahaniaeth hynod rhwng dyn a dyn. Cawn fod un yn eistedd yn 
oracl yn y wlad-; ond bydd arall â'i synwyrau wedi eu cloi megys mewn 
daeardŷ o*i febyd heb weled goleuni» a gwallgofrwydd hyll yn teyrnasu ar 
bob cynneddf. Gall un amgyffred pob peth amgyfìredadwy^ a gwna ei 
feddwl cryf a choethedig dori íTyrdd newydd i gyrhaedd gwybodaeth ; ond 
am y llalí, ni fedr osod brawddeg yn iawo, na dywedyd nifer y bysedd sydd 
ar ei ddwylaw, ond edrycha yn chwithig, yn derfysglyd, ac yn wag hynod 
ar bob peth ac ar bawb. Gall un ly wodraethu ei feddwl fel y myno ; oud 
bydd cynneddfau y llall fel môr yn cael ei guro gan wyntoedd, — ^ymhlith y 
beddau y myn fod, nid all neb ei ddofí, ac y mae yn berygl myned y fífordd 
bono. Y mae cewri mewn meddwl wedi bod ar y ddaear mewn gwahanol 
oesau, y rhai a barasant i*w hoes deimlo eu bod, a chynnyrch meddyliau pa 
rai a ddylanwadasant ar oesoedd dilynol. Fe allai mai ymhen oesoedd 
wedi ìddynt farw y bu eo gweithiauyn fwyaf grymus i roddi dysg a choeth- 
iant i líaws o ddynolryw. Fel hyn yn sicr y bu gyda llawer o hen awdwyr 
Groeg a Rhufain. Ond yr oeddynt yn fwy o lawer nag eraill p'u cydoesolion 
mewn maintioli meddyliol. Mawredd meddyliol Homer, o dan ysbrydîaeth 
danllyd yr awen, a alluogodd dad y prydyddion i roddi bywyd, cyfoeth, 
a phrydferthwch i'r iaith Roeg, yn gystai ag enniH enw iddo ei hun tra pery 
dysgeidiaeth ar y ddaear. Areithiau digyfielyb Demosthenes a roddasant 
iddo y fath ddylanwad yn ei ddydd, ac a*i coronodd yn frenin yr areithwyr 
trwy y cenedlaethau. Y mae cynnyrchion meddyliau grymus wedi gwneyd 
llawer mwy er symud y byd a diwygio dynoliaeth, na*r cyfan a wnaed gan 
ddynion o faintioli corflbrol cewri, yn hen a diweddar. Meddwl sydd yn 
rhoddi cymeriad, grym, a hynodrwydd i ddyn. Yr oedd un foneddiges wedi 
cly wed llawer am y rhagorol a'r clodfawr Dr. Watts, a hofíasai lawer gwaîth . 
gael cyfíe i*w weled ac i ymddyddan âg ef. Hi a aeth un tro i dŷ Lady 
Abney, Ile yr arosai y Doctor, ac wedi ei dwyn i'w bresennoldeb, mynegodd 
ei syndod ei fod yn ddyu o gorffolaeth bychan, ac i fesur yn afluniaidd ; 
ond atebodd Watts hi, "mai y meddwl sydd yn gwneyd y dyn." 
• Ond nid yr hen oesoedd Paganaidd, nid Ilywodraethau y byd hwn, nid 
y chwareudai, nid masnach a chelfyddyd yn unìg sydd wedi cael eu dynion 
mawríon; eithr y mae gan eglwys Dduw hefyd ei henwogîon hen a diweddar. 
Gellid dysgwyl os cyfodai mawredd meddyliol eî gofgolofnau yn rhywle yn y 
byd hwn, mai mewn cysylltiad â chrefydd y byddai hyny. Nid oes un dawn 
mor fawr ag y dylai fod os na bydd wedi ei sancteiddio ar allor Cristionog- 
aeth. Buasai yr holl fawrion mewn meddwl yn y byd Paganaidd yn llawer 
mwy pe carasent Dduw. Eu hanwybodaeth o hono Ef a*u gwnaent yn fach 
ac yn druenus. Y mae galluoedd y dyn godidocaf, wrth lifo dros galon 
wedi ei hadnewyddu trwy ras, yn derbyn grym, tanbeidrwydd, dylanwad, a 
choethiant, nas gall dim arall ei roddi iddynt. Nid helyntion yr amserau 
sydd yn gwneyd dynion yn fawr, ac yn eu donio â chymhwysderau arbenig. 
Duw yw awdwr pob dawn meddyliol ; ond gall amgylchiadau wneyd Ile i'r 
dynion hyn weithio, a dyfod i*r golwg yn fwy hynod. Y mae Duw yn 
cyfodi offerynau i'w waith fel y myno efe ; ac os gwna dynion a ddoniwyd 
yn uchel wneyd eu rhan, byddant yn enwogp yn eu gwaith, a daw anrhyd^ 
. edd heb ei ddysgwyl ar eu penau a*u henwau. Nid oes un enwad crefyddol 
heb ei enwogion. Trown ni at y Ilwyth a fynom yn Israel Duw, cawn fod 
comedau wedi gwneyd eu cylch yn ffurfafen yr eglwysi, ac wedi gadael 



t$ê JABEZ BÜNT1N&. 

golenni mawr ar eu hol, yr hwn a barhâ i lewjrchu am oesoedd Imrer. Y 
mae yn werth edrych ar dalentau mawríen wedi ea cyeegra am oes hìr yn 
agwaaanaeth dyneliaeth a dowioldeb. At an penodol ciedd yn medda ac 
yn îawn arfer y cytryw dalentan y galwn sylw yn yr erthygl hon. 

Ganed Jabes Banting yn Manchester, Mai Ideg, 1779. Ddeng mljn- 
edd Wedi i bregeth ar 1 Cron. ir. 9 ,1Ò, ar Weddi Jabez, fod o fenäUi 
neilldaol i'w &m^ y ganwyd ef, Daeth geiríaa y pregetbwr yn gryf a hy- 
fiyd i'w meddwl, ac^ fel yn yr hanes yno, felly yma, *^ Eá fam a aiwodd ei 
enw ef Jabez." Bedyddìwyd ef yn Manchester gan yr hybarch Jobn Wes- 
ley. Anfonodd ei dad ef i un o*r ysgolion gorea yn y Ue, » daeth y bach- 
gen Jabez yn gynefin â mab Dr. Percival^ boneddwr o enwogrwydd medd- 
ygol a llênyddol yn y dref. Byddai yn myned ar droiaa i dŷ y Doetor 
gyda'i fab, pan y tynwyd sylw y boneddwr at Jab^ fel bacfagen o gyn- 
neddfan cyflym a grymns ; ac oddîar ddyddordeb ynddo, efe a'i cymerodd 
i'w dŷ fei rhwymwas ac ysgrífenydd ; ac ychydig cyn i Mr. Baoting fyned 
i'r weinidogaeth^ gwnaethai Dr. Percival ddarparíaeth ar iddo gael graddeb 
o bríf ysgol ar y Cyfandir yn ddidraul, a'i osod mewn cylch meàáygoì a 
sicrháu saith ÿMt o bannau yn y flwyddyn iddo i ddedireu. Fel hyn y 
mae Rhaglaniaeth yn troi dyn i un âbrdd, pan yr oedd pethaa yn fOL* 
4dangos fel yn ei arwain y llwybr arall. 

Yn y flwyddyn 1799 y derbyniwyd ef i'r weinîdogaeth, wedi iddo fod 
yn pregethn yn gynnorthwyol am beth amser. Yr oedd yví ddyn Ilawer 
«nwy na'r cyŵedin o'r dechren. Ei gyfaili Mr. James- Wòod, masnachwi 
-cyfoethog yn Manchestw, a'i clywodd yn gwneyd y cynnyg cyntaf i breg- 
^tfan mewn tŷ annedd mewn ardal gyfagos ; a dyma ei dystioiaetfa, ^ Ni 
chlywais eríoed well pregeth ! caiff Jabez fod yn anrhydeddasach ns'i 
írodyr," Yr oedd yn agaìn mlwydd oed pan y dechreaodd ei weinidogaeth 
deithiol. Cychwynodd Dr. Newton ac yntau ea gyrfa weinidogaethol yn 
yr an flwydd^m. Teithiodd yn ei flynyddoedd cyntaf yn amryw o'rcýlch- 
deithiau pwysicàf yn y cyfundeb» cyn ei ymsefydliad swyddogol yn LhiB- 
dain. Yn faddol iawn y nìae dynion yn ymgodi yn y Gynnadledd Wes- 
leyaidd^ ac ystyrír bwy yn ieuainc er y gallent fod wedi^trenlio ngain 
mlynedd yn y weinidogaeth ; ond cyfododd Mr. Bunting yn gýfljfl» 
iawn. 

Am flynyddoedd lawer cyn 1816, cynnelid y cenadon Wesleyaidd trwy 
waith Dr. Thomas Coke ac eraiU yn myned o dref i dref^ ac o ddrws í 
ddrws^ i ddadleu achos y byd Paganaidd ; ond daeth yr amser pan yr oedd 
yn angbenrheididl gweithredu yn fwy cyson a chyflredinol trwy gyflnniad 
cymdeithas neillduol at hyny. Yn y flwyddyn grybwylledig y bn hyn ; 
ac un o'r príf oflerynau i 'osod sail y Gymdeithas Genadol Wesleyaidd i 
lawr yn diefnus a pharhâus oedd Mr. Bunting. Gan ei fod o feddwl mor 
afaelgar, o fam mor addfed^ ac o benderfyniad didroi yn ol pan y gwjddai 
ei fod yn iawn, yr oedd wedi ei gyfaddasu mewn modd arbenig i \nrÁo, i 
lywodraetbu, i ddiwygio, ac i hwylio llong y cyfundeb dan hwyliaunewydd 
trwy bob anhawsderau ac ystorraydd. Dewiswyd ef yn fore yn Ysgrifen- 
ydd y GyTinadledd am flwyddyn neu chwaneg; ac etholwyd ef bedair 
gwaith i'r swydd o Lywydd y Gynnadledd, sef yn y blynyddau 1820, 182^ 
1836, ac 1844. Fel Llywydd, bu mewn dau neu ychwaneg o ^yfarfoàyàd 
taleithiol yn Ngbymru, á chofus genym ei weled a'i glywed yn Abertawe a 
Cíhaerf^nfddîn. Bii dait blynedd yn olynol yn Olygydd yr Eargrawn Sẃ- 



oDÌg^ a cbylioedidiadaa cyfandebol eraill. Cafodd y. raddẃ.o D;D« o un'o' 
bgrifyflgoHon y WesJeyaid.Trefnyddol yn Ameríca. 

Ẁedî cymeryd bras olwg fel hyn ar ei fywyd cyboeddiiSi nid anmbriodol 
fyddû edrycb i mewn i elfenau ei nerth» a-i enwogrwydd yn yr eglwys l ba 
OD y pertbyoai. Yn cbwanegol at wir ddawìoldeb, a galwad yr Ýsbryd 
i'r weÌDÌdogaetbÿ yr oedd yn meddu gwybodaetb berffidtb yn yr iaîtb Saes- 
oneg; nid yn unig meddai ddigon o eiriau i osod allan ei feddwl, ond defn- 
yddiaiiya wastad y rhai cymbwysaf i'r pwrpas. Gwyddai i'r blewyn y gwa<» 
haniaeih bycban rbwng dau neu bedwar gair tebyg i*w gilydd^ a cbyfrífid 
y cyfan a ddyw^dai fel goleuni yr baul, yr hwn nìd ellir ei wella. Nid 
geiríau mawr, ond rbai grymus a cbyfaddas, fyddai ganddo ef« Diammbeu 
fod hyn yn un parotöad da mewn pregetbwr, — fod ganddo eiríau cymerad- 
wy — ^nid rhaì gwael a llygredig, na rhai gwan ac anghymhwys. Beth. 
bynag a ysgrífenai.Dr. Buntiug, yr oedd yn barod ür wasg ; wedì myned 
nii waitb dan ei law ni fyddai eisiea '' gweila gwallau/' a gwneyd brswddeg 
yn fwy goleu; Diau fod eglurdeb, ymadrodd grymus ac addasy yn ofier 
nertbol yn llaw gw^idog yr efengyl. 

Yr oedd yn naturíol yn nhraddodiad eì bregethau. Nid oedd yn hawdd 
ei efelycbu, meddai Dr. Leifcbild, ac nid efelycbai efe.neb. Y mae llawer 
bregethwyr yn drafiertbus a bliuderus iawn yn< nghydawniad eu gwaitb ; 
cunmt y. pulpud, dryilìant y llyfrau, trystiant â'u traed, poerant bob pum' 
mynyd, ci^want swn mawr wrtb fyned ar ol eu banadl iV gyrcbu yn óìr 
aUu sìarad ymhellacb. Nid oedd dim o'r petban hyn yn Dr. Bantingi~ 
dim i dmmgwyddo y tyneraf ei deimlad^ tra yr oedd ganddo ddigon i dynu 
sylw y mwyaf trwsgl a diddýsg. Cawn fod rbai wrth bregetbu yn gwneyd' 
ymdrech nertbol i ddynwared rfayw ddyn poblogaidd» a thrwy hyny yn 
efelychu ei aiimbŵrfieitbiau« ac yn gadael ei ragoríaecbaa yn ddigon pelL - 
Y mae bod yn uaturiol yn un petb, ond os bydd ein dull naturíol ^n ddea* 
gar^.goreu oll; bydded pregethwr yn e(e ei hunan yn y pulpnd, ac na fen- 
tbyced wisg arall. Ni byddai dim yn annaturíol a cbwitbig yn nhestynaa 
Mr. Bunting. Cynnwysent fêr yr efiragyl, — Caríad Duw — márwolaetb 
Crist— gwaitb_yr Ysbryd Glân— dyleiSlyddau a breintiau y Saint^y 
Ddçddf a*r Efengyl. Y mae rhai pregetbau o'i eiddo o*n blaen yn awr, a- 
ysgrífenwyd genym wrtb ei wrando, neu drannoeth ar ol byny. Cawn eu 
bed yn athrawiaetbol ac ymarferoi, wedi eu traddodi fel pe buasai rhaî yn 
ý dorf yn clywed yr efengyl am y tro olaf. Yr oedd y bregetb bob 
am»er yn dyfiant naturíol oV testun. Y mae cbwithigrwydd testynau yn 
aBoyoddefol pan y mae y gyfro) sanctaidd mor Uawn o adnodau cymhwys 
i bregetb. Nid petb sydd yn dygwydd unwaitb mewn canríf y w cly wed 
ua yn cyimeryd y geiriau byn yn destun pregetb: "A hwy. a alwasant . 
ar Rebeccab, a dywedasant wrtbi, A. âi di gyda'r gŵr hwn P A hi a ddy- 
wedodd, Af." Yma tynir cymbariaethaUy beb fod y rhai mwyaf tlws, am 
gara a cbarwriaetb, a tbramgwyddir y rhan ddeallus o gynnnlleidfa yn 
iawr ; a bawdd yw cynnwys swm y daioni a gynnyrcbir gan y fatb breg** 
ethau. Testun arall a.fu geiríau y^olaig dinas Ephefius,-^'' O berwydd 
enbyd yw rhag achwyn amom am y derfysg heddy w." Y mae yn bryd •. 
tywallt gwawd ar ben y fath chwaeth i ddewìs testynau. Yr oedd Dn Bun- 
tiag yn siaropl ac yn gerydd yn byn. 

Daugosai deimlad dwfn yn nhraddodtad ei bregetbau. Nid pregetbaii 
syeUyd oeddynt. Dyltíai ei hoU ddeal], ei alhi i drychwalu, a'i bol* gy* 



^^40 JABEZ BUMTIM6. 

mhwysderaa meddylîol, drwy galon gynhes a doddai yr oll, ac a ádawai ei 
delw a'i naws ar y cyfan. Pa heth sydd yn gwneyd y gwahaniaeth rbwng 
dwfr a dwfr ? dim ond natar y ddaear a'r ceryg dros ha rai a thrwy ha rai y 
Uifa. Felly mewn pregeth, pan hydd yr an ^irionedd yn cael ei draddodi 
gyda ac heh deimlad addas, y mae y gwahaniaeth yn ddirfawr. Byddai y tân 
a ennynid yn ei fynwes ef yn effeithio ar yr hoU gynnalleidfa. '' Wele faint 
o ddefnydd y mae ychydig dân yn ei ennyn ! " Y mae llawer o hen saint 
eto yn fyw a allant gyda llawenydd gyfeirio at hregethau nerthol Dr. 
Banting yn Hull, LiverpooU Manchester, Llundain, a manau endll. 
Dywedodd Dr. Leifchild yn ei araeth angladdol, na chlywodd efe y fath 
hregethu cyn hyny nac wedi hyny, ag eiddo gwrthddrych y nodion hyn yn 
Nghapel Heol y Ddinas yn Llundain. Dyna yr amser y deffröwyd ef ac 
eraill i feddwl am hregethu. Bu Dr. Bunting yn foddion i droi llawer i 
gyfiawnder, ac i roddi ail fywyd yn mhlant Duw. Teimlad dwfn yw un o 
anheh^orolion y weinidogaeth ; ac er nas gall dyn ei gynnyrchu, gall Daw 
ei roddi i'w weision nes peri i'r hoU wrandawyr hlygu ac ymostwng i*r gwir- 
ionedd. O ! am fwy o hregethu o'r galon^ a hono yn Uawn o fiydd ac o'r 
YshrydGlân! 

Yr oedd gallu Dr. Bunting mewn gweddi yn fawr a nerthol. Elai o 
radd i radd rhagddo yn ei weddi ; ac ymhen ychydig crëid teimlad o 
gynhesrwydd a diírifoldeh, ac yna ymddangosai y nefoedd fel yn ymagori 
a Ouw yn Nghrist yn ymostwng i fendithio y gynnuUeidfa; ac addefai 
pawb fod Duw yn y íle, ac fod nerth y Goruchaf yn cysgodi ypregethwr a 
llawer o'r gwrandawyr. Byddai ei weddì'au gafaelgar yn bárotöad mawr i 
draddodiad llwyddiannus a grymus o'i hregethau. Gorphwysai ysbryd 
nerth amo mewn modd helaeth. Nid dawn yw hwn i w gyrhaeddyd gan 
egni dynol, ond i'w gael gan Dduw mewn canlyniad i weddì'au dyfal, ac fel 
ffrwytfa rhodiad agos a pharhâus gyda Duw. Llewyrchai gwyneh Moses 
wedi bod yn hir yn nghymdeithas y Jehofah. Y mae duwioldeb gweinidog 
yn sicr o efieithio ar ei weinyddiadau cyhoeddus fel gwas Crist, ac fel ceu- 
ad dros Dduw at bechaduriaid. A.dyma wraidd pob gweinidogaeth Iwydd- 
iannus ac achubol, mor belled ag y mae y mater yn Ilaw dyn. ''Ein 
digonedd ni ^ydd o Dduw." 

Byddai cyrchu mawr i'w wrando pan y byddai yn pregethu yn achlysurol 
ar gylchwyl capel, neu bregeth genadol, neu i'r Ysgol Sabbothol. Anfonai 
pobl y " Penny Pulpit" a'r cyffelyb, eu reporters ì roddi i lawr y cyfan a 
ddywedai Dr. Bonting; ond fe allai y gwelai ef rywun yn brysur gyda'r 
gwaith o ysgrifenu ei bregeth, a dywedai yn gyhoeddus wrtho am beidio 
cymeryd y drafferth, fod rhy wrai o'r blaen o frawdoliaeth yr ysgriíbin wedi 
argraffu y bregeth hono yn well nag y gallai ei thraddodi y pryd hwnw, ae 
y gellid ei chael am geiuiog neu ddwy. Ond y mae yn debyg mai ymlaen 
yr äi y Uên-Ieidr er hyny. Ni chymerai efe y drafferth byà o ddefnyddio 
y fraint a rydd y gyfraith yn erbyn cyhoeddi pregetfaau heb ganiatâd yt 
awdwr. Yraddangosodd amry w o i bregethau heb ei ganiatâd, ie yn groes 
hoUoI i'w feddwl, yn y " Pulpit" y *' Penny Pulpit" a'r '' Wesleyan 
Preacher" 

Yr oedd ganddo amryw hregethau agos ar yr un materion, fel y dengys 
yr hanesyn canlynol. Cafodd wahoddiad ì bregetfau pregeth achlysurol i le 
na buasai yno erioed o'r blaen. Cydsyniodd, a'i destun oedd, ''Melldigwdi 
Meroz (ebe angel yr Arglwydd), gan felldithio melldigwch eî thrigolion: ara 



JABEZ BUNtlNÔ. 



é4i 



na ddaetbant yn gynnorthwy i*r Arglwydd, yn gynnorthwy i'r Arglwydd 
yn erbyn y cedyrn." Aeth yno p ail waith, a*i destun oedd, ''Od oeis neb 
beb garu yr Arglwydd lesu, bydded anathema, maranatha." Erbyu hyn 
ffurfiesid cyfeillach rhyngddo ef â'r bobl, a deisyfasant amo y drydedd 
waith ddyfod i'w gwasanaethu. Ei destun y waith hono oedd, " Gsdw yr 
wyf yn dyst i*th erbyn heddyw y nefoedd a'r ddaear/' &c. Gwnaethpwyd 
y pedwerydd cais, ond safai rhywbeth ar y ffordd; yna dywedodd y gofynwr, 
"Na, Doctor, yr ydych wedi cyhoeddi melldith arnom dair gwaith; yn 
sicr ni wnewch wrthod dyfod i'n bendithio." " Beth yw hyna ? " ebai y 
Dr. Ailadroddwyd ei destunau iddo. Gwenodd, a dywedodd yn ddioea, 
"0 deuaf, fy mrawd, deuaf i lawr i'ch bendithio cyn fy marw; os gwna 
Duw fy arbed, yr wyf yn derbyn eich gwahoddiad." Cadwodd ei air, a'i 
destun oedd, " Mai gan fendithio y'th fendithiaf." A dywedir ei bod yn 
un o'r pr«gethau goreu a draddododd erioed. 

Yn 1833, symudodd Dr. Bunting i Lundain i gymeryd lle yr enwogR. 
Watson fel prif Ysgrifenydd y Gymdeithas Genadol. Cyn ymgymeryd â'r 
swydd bwysig hon, ymrwymasai i ryw fesur â chyfaiU i gydweìthio mewn Uaf- 
ur llênyddol; ond wedi myned i*r swydd newydd, gwelodd fod raid roddi 
heibio y pleser a'r anrhydedd sydd ynglŷn â llesâu ei gydgrëaduriaid trwy ys- 
grifenu llyfrau. Ymabérthodd yn wirfoddol a llwyr i 'waith yr Ysgrifen- 
yddiaeth Genadol. Parhäodd i gyflawni y swydd hon hyd o fewn ychydig 
iawn âynyddau cyn marw. Tra ynddî, cariai ddylanwad mawr, ac ym- 
estynai ei gynlluniau i eitbafoedd y ddaear. Y mae llawer ardal yn y byd 
pellenig a Phaganaidd yn dwyn rhyw gof am dano, megys Buntingrille ; a 
mynych y bedyddiwyd . plant paganiaid dychweledig dan yr enw Jabez, 
gyda cbyfeirîad ato ef. Fel pregethwr yn y pulpud, fel areithiwr ar yr 
esgynlawr cenadol, fel cyfarwyddwr mewn pwyllgoràu, fel dadleuwr yn y 
Gynnadledd, ac fel deddfroddwr eglwysig, nid oedd nemawr, yn ei gyfundeb 
ei hnn beth bynag, yn ail iddo. Safai i fesnr mawr wrtho ei hun, — fel y . 
Palas Gwydr yn Sydenham ymysg y tai amgylchol ; fel y dderwen fawr 
gangenog ymysg prenau llai ; ac fel Saul ymysg ei fyddin ; — ^yn fwy mewn 
maintioli meddyliol, mewn gafael a grym ymddadleuol, na'i holl írodyr a'i 
bamgylchent. 

Y mae yn dra amlwg i bob un cyfarwydd yn nhrefnidaeth eglwysig y 
Wesleyaid, nad oes un person unigol yn yr oes hon wedi gadael cymaint 
o'i ddelw ar y corff uchod âg ef. Pa íodd y cafodd y dylanwad dirfawr hwn 
oedd yn ddirgelwch i rai, ac yn flinder i eraiU. Mewn cymdeithas wir- 
foddol a chrefyddol, Ile y mae dyrchafiad dyn yn ol bam annibynol yr 
aelodau, rhaid fod ryw ragoriaethau a chymhwysderau yn y neb a ddyrch- 
efir i swyddau o'r fath uchaf yn y cyfry w gorflf dro ar ol tro, — a wrandewir 
mor astnd ar bob pwnc, — a ymddyrchafa i fod yn oracl ei frodyr, — a'r rhai 
hyny oU yn ddynion o synwyr cyflfiredin, o ddeall da, a llawer o honynt yn 
wŷr dysgedig, ac o feddyliau coethedîg a grymus. Os gall dyn enniU ei 
fiTordd i fod megys-brenin yn y fyddin, ac i gael ei ddodi trwy bleidlais yn 
nebadair Moses, rbaid fod rbyw fawredd hanfodol yn perthyn i'r cyfryw. 
X mae yn anmhosibl Ilunio offeryn i fesur meddwl, onidê byddai yn hawdd 
dangos fod meddwl un dyn yn dalach na meddwl dyn arall. Duw sydd yn 
rhoddi cymeriad meddyliol, yn gystal a maintioli corflí, fel y myno efe. Y 
mae mor afresymol dysgwyl i feddwl y naill ddyn fod càn gryfed a'r Ilall, 
ag yw i bob bŷs fod yr un hyd. Y mae Duw wedi gofalu gwneyd y 



341 JàMZ BU9TIX6. 

gwahamMtfa. Os jindiochadynamfyii^d tnhimt i'« sifiadmeddjrlw^ 
9r swi djrledflrydd pob djo yw gweithio alljai yr hyn syddynddo, — tiy hyny 
yn weodid ac yn warth yn y pen diaw; íel dyn a ymdredia gyda gŵcbwyl 
na íldd nerth corfiòiol i'w gjrflawnL Gwelir ifaai yn cyfodi yn ochel fel 
gwladgarwyr a dadlenwyr seneddol, íel awdwyr, nea mewn rhyw gyldi cj- 
hoeddoa anll,-— hyd bwynt nrîlldaol ; yna aafiinty neo, fe allai, diagyntfit. 
Ond yr oedd Dr. 6anting yn myned nwcfa nwch trwy oes hir— dai rhagddo 
fel yr hanl yn ei nrm ; ac er cael ei gymylu weithiaa, ni wnai hyny mo*i 
gymeriad yn Uai dynf^er, ond tynid mwy o sylw ato; ac ymddangDflû yn 
ogoneddnBach wedi i'r awyr diiîo. 

Yn yatod bywyd cyhoeddaa Dr. Banting« ba aouryw ymraniadau a 
therfyagoedd yn y çyfondeb, a chaíwyd ef yn gymhorth bob amser i ddyíòd 
allan i le diwiJI. Un o ymdrechion ei fywyd oedd gwneyd Wesleyaath 
mor boblogaidd ag yr oedd modd, trwy ddwyn gwýr Uêyg i gymeryd rluA 
mewn pwyllgoran perthynol i'r corff. Efe a fa yn brif foddion i ddyfixl â 
gomchwylwyr y cylchdeithiau i gad Ue yn y cyíarfodydd taleithiol paa 
^rddo materion y capeli, amgylchiadaa arîanol y cylchdeithiau» &c., yn 
ánA ea tria ; a beUach, er cya cof genym, y mae y circuU tUwards yn gyn- 
nrychiolwyr ea cylchdeithian yn gystal á'r gwdnidogîon. Dr. Bunting a 
ddaeth â*r elfen lëygol i mewn i hoU bwyilgoraa y corff^ fel y mae nn 
hanner o bob pwyUgor^ ond oDj yn wŷr Uöyg, a r haiuier aioll yn weimdog- 
ion. Yr nnig bwyllgor a fiorfir gan weinidoipon yn uniŷ yw oddo y 
Frtachern* Annuitant Fund, yr hon ni chynnwys ddimai ynddi ond tan- 
sgiifiadaa gweinidogion. Ond os bydd dim o arian y cymdeithasan^ a 
Ues yr eglwysi, dan sylw, y mae y bobl ea hanain yn medda cynnrych- 
ielwyi piiodol o. honynt ea hanaîn» ac o ddewisia4 öyfarfodydd perthynoli 
bob cylchdaith. 

Meddyliwn yn awr am y Gynnadledd Wesleyaidd^ o berthynas i'i hon 
y mae cymaint o gamddeaU ai hyd y wlad. Ao| tua phythefoos cy^ iddi 
agoi» cyfeifydd pwyUgorao ai bob matei a ddaw dan ei sylw, a gwinth y 
Gyooa^da yn gyfiiedin yw gwmndo pendeifynìadaa y pwyUgoraui a 
gweithiedu yn ol hyny. Yn yi hoU bwyUgomu yn Llundain, cairn íbd 
laymen yn aelodau cyson a chyfieithlawn o honynt, a bod yn dda gan y 
gweioidogion gael eu cymhoith ymhob peth a beithyo i'i b<á>l. Pwyügor 
ein Llyfmu yw yi unig eithiìad> am mai eiddo gweinidogipn yn unig ydyw 
trwy ewyllys gyíreitblawn John Wesley. Os oedd Dr. Buoti^g ya un o'r 
rhai olaf i wrando ar floeddiadao terfysgwyr, y gwir y w nad oedd neb yn 
cymeryd plaid y bobl yn fwy nag efe. 

Caiodd fíyûe arbenig yn 1839Í--*y flwyddyn ganmlwyddol Wesleyaidd-- 
i ddangofl ei ddawn ymadiodd a'i fedi Uuniadol. Casglwyd dros ddau can' 
mU bunnau y flwyddyn hono, a gwnaetbpwyd deCoydd da o honyat 
Cyn hyoy yx oedd tỳ cenadol y Wesleyaid yo Hatton Gaiden yn íich ac 
aogbyfleus; ni feddai y cyfundeb athiofäau i gynnorthwyo piegethwyr 
ieoaioc a allent ddyfod yo ymgeiswyi i'i weinidogaeth hyd 1834« pou y 
cymeiwyd ar Uase ddau le yo Llundain i'r perwyL Peoderfyuwyd yn 
1839 nodi symiau at gael tŷ cenadol newydd» dwy athrofa newydd, a Uyfrfa 
fawr newydd, oU yn ddiddyled^ ac yn feddiaut y cyfundeb am byth. Y 
mae hyny er ys blynyddau bellach wedi ei ddwjrn ^n dm Uwyddiannas i 
ben. Meddyliasai Joho Wesley am gael ysgol i'w weinidogion ienaioc» 
ond ui bu yn aUuog i ddwyu ei fwriadaa i ben. Yr oodd Dr. Bunting y» 



JABB8 BUN^INO.' ^B 

y«gagy(}d füTwainiol wrtb.beii y cynUunûtt hya oll| ^ ^a bu efe a'r tl^â % 
gydweleot âg ef yn alluog i gyiawni^eu faamcanioa heb gryn wxthwyneb-> 
i^d. Erbyn hyn, yr ydys yn synu pa fodd yr oedd y Wesleyaid yn gallu 
gwneyd pan heb y pedair adeìlad crybwyUedig. Beth bynag yr ymBâû 
Dr. Bunting ynddo> gwnai ef â'i hoU egni ; ac yn gyfiredin» os lìad yn 
wastad> llwyddai i'w ddwyn i ben. 

Wrüi reswm, yr oedd ganddo ef law neUlduol ya ymhelaethiad y maes 
cenadol perthynol i'r cor£ Pan ymaflodd efe gyntaf yn swydd yr Ysgrif- 
' enyddiaetb Genadol, nid oedd nifer y eenadon ond tua dau gant ; ond pan 
y rhoddodd ei swydd i fyny gan fethiant a henaint» yr oeddynt tua chwe' 
chaiU; ac yr oedd pob petb araU perthynol i'r genadaeth wedi cynnyddu 
mewn cyíaitalwch. 

Diaa y rhydd eìn darllenwyr ryddid i ni ei bortreiadu ger bron y Gyn^ 
nadledd^ fel dadJeuwr ar ty w bwnc eglwysig. Darlunir ef gan un fel hyn, 
er na fydd raid i ni ymgyfyngu yn fanwl at y desgrifíad^ canys clywisom e(. 
eìn hunain mewn llawer pwyllgor^ a dwy waith yn y Gynnadledd : — ^Edrych- 
woh arno : aew yr eistedda efe ar ^rr esgynlawr^ yn amgylchynedig gan rai 
o bríf aelodau y Gynnadledd^ ei benelin ar y ford, a'i law yn cuddio ei èn* 
Os bydd pwnc pwysig mewn Uaw, a'r aiaradwr yn isel neu ymhell^ tynir y 
ìlaw yn fuan oddiar yr èn, a gosodir hi tu 61 i'r glust, Ue yr erys yn Ue 
com, i gasglu geiriau, tra y mae y clyw yn yfed y sŵn. Gwna nodyn 
achlysurol ar damaid o bapyr, neu ar gefn llythyr, yn ystod y ddadleuaeth 
faith ; ond dibyna yn benaf ar y cof, yr hwn ni fetfaa byth ymron. Yn 
«wr y mae yn dawel ac urddasol ; ond mewn mynyd cyfnewidia yr oIyg&* 
Y mae y siaradwr mor anffi)dus a gwrtfawynebu rfayw ocfar a gymer y 
Doctor, a aatfaru ar rai o neillduoiion Wesleyaetfa ; y mynyd fawnw> edrycfaa 
gyda llygad craff ar fayd Uinell y sẁn. Y mae yn dawel eto ; ond taweN 
wch dyn ydyw sydd yn ystyried pa betfa a ddy wedwyd. Gwna siaradwr 
ddilyn siaradwr; nes daw gosteg yn y diwedd ; ac yn ystod y dystawrwydd 
edrycfaa o'i amgylcfa ; ond nid oes neb yn cyfodi, a tfaybia fod ei amser.ef 
wedi dyfod. Siarada yn ddiweddaf fynycfaaf ; ac yn awr, pan y mae ar ei 
draedy gadewcfa ì'w Iygad ymdaflu o gylcfa y gwyddfodolion, a bydd pawb 
ar en dysgwyliad i wrando betfa a ddywed. Bydd pob siaradwr blaenorol 
yn awyddus yn gwylied ffawd ei resymau o blaid neu yn erbyn rfayw fater, 
a sylla pob ílygad yn ngwyneb Dr. Bunting. Âr y cyntaf^.Uefara yn 
dawel ar y pwnc yn gyffredinol; yna rfaydd ei feddwl ei faun; yna 
ä rfaagddo i sefydlu ei resymau ; ac yn ddiweddaf, efe a ä at yr ateb- 
iad ffurfiol, ymfaa un y cymer yn aml arno ei hun faich y pethau i'w profi> 
naill ai gan restru dadleuon ei wrthwynebwyr, neu gan gymeryd eu gwrtb- 
ddadleuon ar wafaân, fel yr etyb ei ddyben oreu ; gan fod ei faun megys 
yn amgylcfaynedig mewn tẁr cadam, allan o ba nn y gall edrycfa faeb dder- 
byn niwed oddiwiä y rfaai sydd yn gẁafaaniaetfau mewn golygiad oddiwrtfao;. 
Yn aml iawn, pan fyddo siaradwr blaenorol yn ymlawenhâu wrth feddwl 
yn debygol y câ ddiangfa ddedwydd, daw i lawr arno mewn mynyd,,fel 
mellten annysgwyliedig, yn Ilydan a b^mriog, gan ddryllio yn chwilftiw âg 
nn ergyd yr hoU adeilad a gyfodasai. Ar y fatfa acfalysuron gall fod yn 
watworas, yn ddifrifol, neu yn cfawareugar. Nid y w byth yn cyffwrdd & 
phwnc hdb dafia golen amo, ac anaml y dychwel o'r maes heb fuddugol- 
iaeth, gan gael ei ddilyn â gwenau rhai o'r un olygiad, a chan adael y rhai 
a gymerent yr ochr arall mewn syndod hollol.. Ni fu cyfreithiwi; yiHiy Uys, 

z 2 



344 JABEZ BUNtlNÔ. 

nâ gwúmàog gwladol wrth ben y senedd, erioed jn fwy meistrolaidd mewn 
atebíadau nag ef. Y maent fel areiihian goreu y prif lefarwyr; mor gyf- 
lawn, mor rheolaidd, mor ddiUyn, mor gyson^ mor berthynasol, mor bawddi 
mor barod ! Nid y w byth yn siarad er mwyn siarad, o ymfirost, nea er 
mwyn cael y faddugoliaeth. Y mae ganddo bob amser amcan mewn golwg 
ar wahân oddiwrtho ei hun, yr hwn ni chyll olwg amo. Wrth ei wrandoi 
y mae Cicero yn hytrach na Oemosthenes yn dyíod i'r meddwl ; ond Cicero 
3rn ei gymeriad athronyddol ac nid areithyddol ydyw;*nid areithiau tryst- 
íawr i*r bobl yw yr eiddo eù Y mae rhywbeth yn fwy gwydn yn nghyían- 
aoddiad Or. Bunting ; y mae yn fwy cymhwys i wynebu yr ystorm ; ond 
er hyny nid allwn ymattal rhag cyfeirio at Cicero^ uwchafîaeth yr bwn a 
deiinlid gan bawb, doethiueb yr hwn a dynaî barch, a hyawdledd yr hwn 
a swynai y gwrandäwr. Yma ^elwn debygolrwydd. Y mae pob ateb 
yn dwyn gydag ef fanylwch myfyrdod blaenorol, hyd yn nôd pan nad oedd 
cyfle i wybod beth a ddywedid gan yr ochr arall ; dygir y cyfan ymlaen 
heb goegedd^ eithr gan gyfranu goleoni fel yr haul yn ddirodres. Y mae 
y cyfm, pa un bjnag ai byr ai hir, mor berffaith â phe bnasai wedî ei barotôi 
fisoedd ymlaen llaw, er mai pethau wedi eu eyffröi gan areithwyr blaenorol 
ydynt Oengys hyn allu canfyddol, a chyflymder meddwl dirfawr. Nid 
oes dim twyll, dim coll^ dim o bwys yn cael ei anghofio; ond tjrwelltiryr 
oll mor newydd ac esmwyth á'r ehedydd yn cauu ei garol cyntaf yn y bore. 
Ni fèád amser i bwysleisio, ond ymgyfyd mewn teìmlad gyda phwysig- 
rwydd ei bwnc ; ac ä y bobl i fyny gyd ág ef nes iddynt oU gjrrhaedd pen 
y mynydd, a theimla y rhai a*i gwrandawant anhawsder i ddisgyn eto at 
beihau cyfiredin. Y mae ei hyawdledd yn anwrthwyneboL Pe dygasid 
ef i fyny i'r gyfraith^ nid arosasaì byth yn ei yrfa, nes y buasai yn brif wein- 
ìdog, neu yn uchel arglwydd gaugheliwr ; ac yn y Ile y mae, brenin yw 
ymysg ei ddeiHaid. Nid yw ei bresennoldeb meddwl byth yn ei adael. 
Nid oes un dyn yn gwneyd Ilai o gamsyniadau yn ei atelûon; ni wna 
byth adael mantais heb ei gweithio. Rhydd 'ei ysbryd hyfryd a'i wrol- 
deb^ pan eu gollyngir allan, rym a chyfeiriad i'r oll a ddywed, gan 
gludo ymaith bob gwrthwynebiad. Nid yw^ fel Ilawer o siaradwyr, yn 
llawn o ailadroddiacUiu ; anaml yr ä yn ôi i'r un tir. Gorphena ei waith 
fel yr ä rhagddo. Y mae nid yn unig yn gyûym, ond yn sicr. Y 
mae ei gynnedd&u bob amser yn ddigwmwl a naturiol, a gellir dibyou 
amynt yn wastad ; ac y mae ei fara ar bethau yn sicrhâu iddo Iwyddiant 
ac ymI}Tiwyr. 

Geiriau gwirionedd heb ormodiaeth yw y desgrifiad uchod o Dr. Ban- 
ting pan yn ngrym ei ddyddiau a'i Iwyddiant. 

Gyda ei holi fawredd, yr oedd efe yn ddyn gwylaidd. Y mae mawredd 
yn ymddangos yn drwsgl ac [annaturiol heb wylder. Nid yw gwylder yn 
<fodi oddiar ofh eraiU^ oûd oddiar anghefnogrwydd o hnnan. £i waith a'i 
ddyledswydd oedd mewn golwg ganddo ef, ac nid un cymhelliad hunangar; 
gan hyny efe a groesai olygiadau ei gyfeillion agosaf, i ddilyn argyhoeddiad 
ei ddeall a'i gydwybod. Ei arwyddair oedd, " Nid allwn ni ddim y n erbyn y 
gwirionedd, ond dros y gwirionedd." Ei Iwybr oedd iddo yn eglur, tray gad- 
awai y canlyniad yn llaw ei Farawr. Parchai deimladau a golygiadau eraiUi 
yn enwedig dynion da, ymhob man y cyfarfyddai â hwynt Diau fod hyny yn 
help mawr i'w ddylanwad ymdaenn a theyrnasu mewn llawer mynwes. ^ 
mae geiriau Job yn dra darluniadol o'i safiad ymysg ei frodyr,— '* Hwy a 



JABEZ 9UNTING. 345 

wrandawent arnaf, ac a ddysgwylient ; dystawent wrth fy nghjmglior. Ar 
ol fy ymadrodd ni ddywedent hwy eilwaith; á'm hymadrodd a ddyféraiar- 
nynt hwy. A hwy a ddysgwylient am danaf fel am y gwlaw ; ac a ledent 
ea genau fel am y diweddar wlaw. Os chwarddwn amynt hwy, ni chred- 
ent, ac ni wnaent hwy i lewyrch fy ngwyneh syrthio. Dewiswn eu ffordd 
hwynt, eisteddwn yn henaf^ a thrigwn fel hrenin mewn llu^ megys yr hwn a 
gy surai rai galarus.** 

Nôd hyfryd a herthynaî i Jahez Bunting oedd ei ryddfrydigrwydd. Yr 
oedd yn dra chalonog yn ymuno ar y 19eg o Awst, 1846, gy da thua mil o 
hohl feddylgar yn Free Mason's Hall, Llnndain, i ffurfio y C^oighrair Efeng- 
ylaìdd. Y mae yn gam â charìad Críst yn y galon os na châ ryddid i 
ddy wedyd, " Gras fyddo gyda phawh sydd yn caru ein Harglwydd lesu 
Grìst mewn purdeh." Dygodd dyeithriaid o wledydd pell dystiolaeth i'w 
yshryd galluog ac efengylaidd. Fel hyn y dywedodd un wrth Dr. Cox« o 
New York, Amerìca, yn y cyfarfod uchod, " Y fath hen ddyn rhyfedd yw 
hwna ! *' '^ lë, syr/' ehe y Doctor, *' o*r holl ddynion mawr a adnahuais ac 
a hofiais cyn eu gweled/ nid oes neh o honynt wedi dyfod mor fawr wrth 
agosâu atynt ag yw Dr. Bunting." 

Yr oedd yn gynhes yn ei gyfeillgarwch, fel y gwelir yn ymlyniad Dr. 
Liefchíld ac yntau wrth eu gilydd fel Dafydd a Jouathan, am hanner can' 
mlynedd, er fod un yn Annihynwr a'r llall yn Wesieyad. Meddyliau bach a 
chrefy dd wan sydd yn perì i ddynion da o wahanol enwadau wgu ar eu gilydd. 
Gwrandewch pa heth a ddywedodd un o hobl fawr enwad arall, ac un o ddyn- 
ion mwyaf ei oes, am dano. Yn Maî, 1847, yr ymwelodd Dr. Chalmers á 
Llundain am y tro olaf. Ar fore Sul y 9fed, aeth Dr. Buntìng i'w wrando 
yn pregethu, a galwodd i'w weled yn y prydnawn. Yn ei ddyddlyfr am y 
diwrnod, dy wed Dr. Chalmers fel hyn, — " Llawen fu genyf i Dr. Bunting 
alw amaf ar ol ciniaw, gyda'r hwn y bu Mr. Mackenzie a minnau ein hunain 
am awr o leiaf. Ymddyddan tra hyíryd gydag un o'r goreu a'r doethaf o 
ddynion. V. mae Mr. M. a minnau yn ei garu i'r eithaf." Y mae yn wir fod 
Eglwŷs Rydd Ysgotland yn ddyledus am lawer casgliad mewn cynnulleìdfa 
Wesleyaidd, pan oedd hi heb un eglwys i addoli ynddi ; ond nid hyny 
oedd sail serch Dr. Chalmers at Dr. Bunting — ^rhagorìaethan moesol dwy 
galon fawr yn cydgyfarfod oedd y gwraidd. Yr oedd Dr. Bunting yn was- 
tad yn barod i gydweithio gyda dynion da^ o wahanol enwadau, a gwelir ei 
lafur dyngarol yn gysylltiol â'r fath ddynion a Mr. Wilberforce, Zacharÿ 
Macaulay, James Stepfaens, Syr Fowell Buxton, a IlaWer eraill a lafurìasant 
yn galed i wella sefylifa y Negröaid yn Afirìca a'r India Orllewinol, ac i 
ddiddymu caethfasnach. Llawenydd ei galon oedd cy&rfod â phrìf swydd- 
ogion y Fibl Gymdeithas, a chydweithìo gyda hwynt hyd eithaf ei alla. 
O'r dechreuad, yr oedd yn gyfaill ac yn bleidiwr galluog y Gymdeidiäs 
hono. Diammheu i hyn ddylanwadu yn nerthol i dynu allan haelioni dyn» 
ion fel Mr. Thomas Farmer, boneddwr haelionus yn nghyfundeb y Wesley- 
aid, yr hwn a rydd ei gannoedd, ac weithiau fil o bunnau ar unwaith, at y 
Fibl Gymdeithas, ac at gymdeithasau eraiU crefyddol a dyngarol. Gwyddys 
yn dda fod dylanwad Dr. Bunting ar eraill yn &wr; ac y 'mae yu hoff 
meddwl fod y gallu mawr hwnw yn cael ei arferyd bob amser er daioni — er 
hyrwyddo mynediad yr efengyl dros yr holl fyd. Er nad aeth yn genadwr 
i ludia, fel y cynnygiasai ei hun yn nechre ei weinidogaeth» ni pheidiodd jr 
tân cenadol a Ilosgi yn ei fynwes byth.^ 



346 5ABEZ BURTINC. 

' Yn öfer y ceîsir mawredd Dr. BuntÌDg yn y gweithiau a âdâwodd, 
oblegid ni chyhoeddodd ond dwy bregeth o'i eiddo yn ystod ei fy wyd cy- 
hoeddns a maith, — un ar Gyfiawnhàd trwy Ffydd, yr hon a aeth trwy saith 
árgraffiad ; ac un a draddodwyd o âaen Undeb yr Y'sgol Sabbothol, yn 
nghapel Dr. Winter. Math arall o lafur sydd wedi ei wneyd ef yn fen- 
dith i'r byd. 

Ond y mae y by wyd mwyaf defnyddiol yn dyfod i ben, a'r oes hwyaf yn 
ierfynu* Rhaid i ni yh awr ddilyn gwrthddrych y nodiadau hyn i waeredî 
hènaint a phenllwydni. Cyflawnodd yn fiyddlawn ei swyddogaethaa tra y 
daliodd ei allu, ac yr oedd yn rayned i'r gwahanol bwyllgorau yn Llundain 
,mor gyson â neb, os gallai adael ei dŷ o gwbl. Gorfodaeth oedran yn nnig 
a'i cadwai oddiwrth ei waith apwyntiedig. Os oes mwy o amgylch- 
iadau crefydd yn gorphwys ar un dyn na'r llall, trugaredd i'r enwad y 
perthyna iddo os tynir y dyn hwnw yn raddol i'r cysgod, ac y daw dynion 
i lanw ei le cyn iddo ef fyned at ei wobr. Gwelwn Dr. Bunting yn gorfod 
rhoddi yr Ysgrifenyddiaeth heibio^ ac arall yn dyfod i'w le ; y mae yn 
methu cymeryd ei le arferol yn y Gylchwyl fawr Genadol ; nid all fyned i'r 
Gynnadledd, hyd yn nôd i wrandaw ; nid all gyfarfod â'i frodjnr yn nnman; 
rhaid iddynt hwy ddyfod i ymweled ág ef yn ei dŷ, neu fod heb ei weled. 
Dyma gysgodau yr hwyr yn dyfod fel cwmwl ar ol cwmwl ar ddydd byr 
gauaf. Ond beth am ei brofiad tua therfyn ei oes P Bu am gryn amser 
hob dydd yn dysgwyl am ddyfodiad ei Arglwydd, a chlywai weithiau megys 
8Ŵn ei gerbyd. Yr oedd ei gynneddCau yn ddibŵl, oddieithr fod peth pall 
yn ei gôf^ trwy ei gystudd, ac mor hir ag y gallodd ymddyddan. Ymwelid 
ig ef yn achlysurol, cÀn belled ag y goddefai ei wendîd, gan gyfeillion o 
bell ac agos» y rhai a roesawid i'r (ý. Yn mis Mai diweddaf, ba Dr. 
Guthrie, o Egíwys Rydd Ysgotiand^ yn pregethu i'r Wesleyaid mewn 
cysylltiad â'r Gylchwyl Genadol; a'r gweinidog enwog hwnw a alwodd 
gyda Dr. Bunting; ymddyddanodd ychydig âg ef ar bethau nefol> a 

Sreddì'odd. Yr oedd ei heddwch yn parhàu i lifo yn ystod ei gystudd 
wedda^ ac ymorphwyi^ai 301 dawel ar yr lawn mawr am fy wyd tragy- 
wyddol. Dywedai ychydig cyn marw^ "Mi a ymdrechais ymdrech deg;" 
ond methodd orphen yr adnodau gogoneddus hyn; eithr ymegnîodd i 
4dywedyd, ''BuddugoIiaeth! buddugoliaeth trwy waed yr Oen !" a dynaei 
eiriau olaíl Ymadawodd â'r fuchedd hon mewn tangnefedd, Mebefin 16eg, 
18Ô8, yn ei 80 mlwydd oed. Dywed rhaì fod dynion mawr yn ymddangos 
fel cydser, — amryw yr. un amser, ac fod ÿ byd wedî h^ny am dro heb- 
üdynt. Ondf yn ddiau, os byddwn yn fiyddlawn fel eglwysi Crist, fe gyfyd 
Duw offerynau addas i bob gwaith, ac ni fydd un enwad crefyddol sydd 
jddifrìf am ogoneddu y Gwaredwr yn ddifiTygiol mewn dynion cymhwys i 
âoenori y Ihi. Nid ydym yn rhwym o gael dynion mawrion cyn y gallwn 
•fyned ymlaen ; digon i ni yw caèl mantell y rhai mawr sydd wedi blaenu 
«ntom; yoa bydd y gwanaf fel Dafydd, a dengys Duw íod godidogrwydd y 
gallu o hono ef> ac nid o'i weision.* 

O ran ei berson, yr oedd Dr. Bunting yn bump a deg, neu bump troed- 
isdd ac un ar ddeg fodfeddi o daldra, tra y rhoddai yr olwg ar y rhan 
Tichaf o'r corflTyr argraff ei fod 301 dalach. Yr oedd braidd yn dew, ac yn 
tytii yii^ei gerddediad. Nid oedd ei wyneb yn hollol grwn; meddai olwg 
'4dymunol,;UrddaBol, a thawel; a phan yn hollol fónydd, dynodai fèlasderac 
addfwynder. Yr oedd ei Iygaid yn fach a Uwydwyrdd ; y talcen yn dda, y 



AFFRICA A DR. LIYÌNGSTONE. 347 

pen yn hollol íòe\, a'r croen yn wŷn a dysglaer. Ymwisgai mewn du yn 
wastad, a dwyfron ei gôt yn syth ; yn gyfiredin cariai ffon, ac ftmbrèllà âg 
ôl gwaitb amo, dan ei fraich. Cerddai yn hatnddenol ; gallai gael ychydig 
atnser i edrych i âènestr llyfrwerthwr, neu i aros wrth siop lyfrau ail law. 
Yr oedd yr olwg arno yn hollol gysuras. Ni ddywedaì lawer ond ymysg eì 
gyfeillion. Gallaî siarad hyd y bore mewn cwmpeini, ond byddai ei ^rmad- 
rodd yn wastad yn gall a doeth. Yr oedd yn meddu arabedd miniog, ond 
anaml y defnyddiai yr arf hwn ; gwell oedd ganddo ymresymu, a dy wed^rd 
pethau er adeìladaeth, a chynghor, a chysur. " Oni wyddoch chwi i dý- 
wysog ac i ŵr mawr syrthio heddy w yn Israel ? " ** A'r doethion a ddy sgleir- 
iant fel dysgleirdeb y fiurfafen ; a'r rhai a dröant lawer ì gyfìawnder a 
fyddant fel y sêr byth 301 dragywydd." 



AFFRICA A DR. LIYINGSTOÎÍE. 

Gadawsom Dr. Livingstone yn Kolobeng, gyda Mr. Oswell a Mr. Murray, 
yn ymddarp&ru at gymeryd eu taith i'r Gogledd i* ymchwilio am y llyn 
mawr llydan ag y clywsent gymaint o son am dano, ond yr hẃn nis gweisai 
yr un Ewropëad erioed, sèf Llyn Ngamî. Yr oedd y ffordd union tuag 
yno yn gorwedd ar draws anialwch Ka1ahârì, o'r hwn y rhoddasom írais 
ddesgrifiad yn ein hysgrif ílaenorol. Yr oedd bwys, gan hyny, iddynt 
gad arweinwyr cyfarwydd â'r anial hwnw ; rhai a wyddent am ýr ychydig 
Tànau lle y gellid cael dwfr. Heb hyny gallent grwydro ar hyd Ileoedd 
sychion, nes y byddai iddynt hwy a'u hanifeiliaid drengu gan eisieu dwfr. 
Sicrhäwyd arweinẁyr o blith y Bakwains, ac yn en plith un o'r enw Ramo- 
tóbi. Perthynai y gẁr hwn i Iwyth Sekómi, yr hwn oedd wedi dangos y 
fath anfoddlonrwyddi Dr. Livingstone fyned tua'r Ilyn; ond yr oedd ẁedi 
dìane oddiwrth ei feistr, ac wèdi ymuho â liwyth Sechele. Tra yr Oeddynt 
yn aros yn KoIobeng, daeth cenadau oddiwrth Lechulatébe, penaeth y wlad 
amgylch y Ilyn, yn deisyfu ar Dr. Livingstone ymwèled â'r ardal hono, 
Dygasant y fath hanes am y cyfoeth ifori ag oedd i'w gael yn eu gwlad 
hwy-^yr oedd hyd yn nòd eu corlanau hwy wedi eu gwneyd â dannedd 
elephantiaid o faintioli anferthol — nes gwneyd yr arweinyddion Bakwain- 
aidd mor awyddus am gyrhaedd y Ilyn â Dr. Livingstone a'i gymdeithîon; 
ac fel y dywedasom eisoes, cychwynasant ar eu hymdaith bwysig — ^pwysig 
iddynt hwy, a phwysig i'r byd, ar y dydd cyntaf o Fehefin, 1849. 

Nid oes genym ofod a Ile, ac nid yw ychwaith yn gydweddol â'n hamcan, 
ì olrhain holi hanes y daith ddyddoroi hon,.na'r teithíau dilynol iddi. Ys- 
grìfena Dr. Livingstone yn faith ac yn fanwl. Desgrìfia bawb a phobneth 
a gyferfyddodd ar ei hynt. Rhydd hanes coedydd a lîysiau, flfrw^rthydd a 
gwreiddiau. l)esgrìfia fwystfilod ac adar asgeilog, ymlusgiaìd ac ednogiaid^ 
bob math a maint. Desgrìfia arwyneb y ddaear, a desgrifia hefyd dry- 
sorau y dyfnder. Cafodd pob peth ág y daeth ar ei draws fraint na chaw- 



848 AFFRICA A PR. LIYINGSTONE. 

BÚ erioed o'r blaen-^cafodd edrychiad oddìwrth lygad gwyddiant, a'i 
, hwyso, a'i fesur, a*i fama^ gan feddwl Ilawn o athroniaetli. Nis gallwn ú 
ddUyn i bob man, oblegid rhaid i ni beidio ag ysgrifenn ond càn lleied ag a 
fyddo bosibl o Saesoneg a Lladin, a byddai yn (wy na mwy o drafferUi i ni 
gael enwau Cymreig ar bob peth a ddesgrifia. Y mae yn rhwjdd gen- 
ym gyfaddef ar unwaith nad ydym ni mor fedms i ''grëu o'r gwreiddiaa" 
â'n cyfaill athrylithgar o Waunhelygen. Ofni yr ydym, pe rhyfygem mor 
bell a myned i '* grëu/' na chai ein crëaduriaid ni ond croesaw pur oeraidd 
gan y rhan fwyaf o n darllenwyr. 

Ond prif destun ein dyddordeb mewn cysylltiad âg ymchwiliadau Dr. 
Liringstone yw y dynion. Nid er mwyn y coed, na'r Ilysiau, na'r anifeil- 
iaidy na'r adar, y c^rmerodd efe ei deithiau anturiaethnSj ond er mwyn y 
dynion ; a'r hyn^ uwchlaw pobpeth, sỳdd yn gwneyd ei hanes yn ddyddorol 
ydyw, iddo ddarganfod llwythau Ih'osog o blant dynion, y rhai ni wyddai an 
Ëwropëad o'r blaen am eu bodolaeth. Am y dynion, gan hyny, yn benaf y 
gwnawn ninnau son ; ond ni bydd ì ni osod ein hunain o dan addoned i 
beidio son am ddim arall. Fe. allai y bydd genym ry wbeth i'w ddywedyd 
cyn diwedd ein hysgrif am elephantiaid a Ilewod, a chrëaduríaid endil llai 
eu maint; ond prif destun ein sylw fy dd y dynion. 

Crybwyllasom eisoes am Seiómi, penaeth y Bamangwáto, Uwyth o*r 
teulu mawr Bakwainaidd a breswylient i'r gogledd o KoIobeng, ac ar 
dueddau dwyreiniol anialdir Kalahârì. Yr oedd hwn yn anfoddlawn i Dr. 
Linngstone a'i gymdeithion fyned tua'r gogledd. Ei esgus dros ei an- 
foddlonrwydd ydoedd fod amo ofn i ryw ddrwg eu gorddiwes, ac y byddai 
iddo ef gael y bai; ond y gwir reswm ydoedd ei fod yn credu mewn 
gorfaelaeth. Yr oedd yn awyddus i attal pawb i fyned i ardal y Ilyn, fel y 
gallai efe gadw y fasnach mewn ifori yn ei law ei hunan. Pan oedd ein 
teithwyr yn gorphwys yn Serotli, dychrynwyd eu hanifeiliaid gan ymddan- 
gosiad hyena yn eu plith. Dywed Dr. Livingstone am yr anifail hwn fod ei 
ddewrder yn debyg i'r eiddo ceiliog Twrci — fe ymlid bob peth a ffy o'i 
flaen, gan arwyddo wrth swn ei gyfarthiad mai gwae fydd iddo y mynyd y 
cyrhaeddo efe ei sodlau. Ond pan safo yr erlidiedig, sefyll a wna yntaa,a 
dyna'r holl ystwr ar ben. Ond fel y bu gwaetha'r modd, nid sefyll a wnaeth 
ychen ein teilhwyr. Darfu i ddau ar bymtheg o honynt flbi nerth eu carnau, 
ac ni orphwysasant nes eu bod yn nwylaw Sekómi. Y mae un peth i'w ddy- 
weyd yn ffafr y penaeth^hwn. Er ei hoU ffaeleddau, nid yw yn lleidr 
ychen, ac nid y w Iladratta aniíeiliaid ychwaith, yn ol dull Caffraria, yn beth 
arferol yn y gwledydd hyu. Nid ofni colli yr ychen a barai i'n teithwyr 
edrych ar y dygwyddiad fel un aoffodus, ond yr anghenrheidrwydd a 
osodid fel hyn amynt i ddyfod i gyffyrddiad â Sekómi, pan oeddynt yn y 
ẁeithred o wrthwynebu ei ewyllys. Anfonodd y penaeth yr ychen yn ea 
hôl, gyda chenadwriaeth at y teithwyr yn taer ddeisyfu arnynt beidio 
ag anturio i'r anial. " Pa le/' meddai, ''yr ydych am fyned ? Fe'ch Ueddir 
gan yr haul, a chan syched, ac yna fe fydd i'r holl bobl wynion osod y bai 
arnaf fi am na buaswn yn eich hachub." Cefnogid hyn gan genadwri 
'oddiwrth ei fam — '* Paham yr ydych yn myned heibio i mi ? " meddai 
hithau. *'Yr wyf û bob amser wedi peri i'r bobl ymgasglu i wrando y gair 
sydd genych i'w draethu iddynt Pa ddrwg yr wyf fi wedi bod yn euog o 
hono fel yr ydych yn myned heibio heb edrych arnaf ? " Sicrhäodd Dr. 
iLiringstone y cenadau nad oedd achos i Sekómi ofni cael ei fei'o am eu 



AFFRICA A DR. LIYINGSTONB. 349 

tynghed hwy, pa beth b vnag a ddygwyddaì iddynt ; mai os trengu a wnaent^ 
y byddai i'r bobl wynion briodoli byny i'w pengaledwcb hwy eu hunain. 
Wedi i'r isbenaeth a flaenorai genadau Sekómi dreulio ei hoU hyawdledd 
ì'w perswadio i ddychwelyd yn ofer, dechreuodd ymholi pwy oedd yn eu 
harwain. Gobeithiai yn ei galon nad oedd ganddynt neb cyfarwydd, ac 
mai trengu yn yr anial a wnaent. Ond wrth edrych o'i amgylch^ canfu^ er 
ei fawr siomedigaeth^ŵr o'r un llwyth ag ef ei hun, am yr hwn y crybwyll- 
asom eisoes ddarfod iddo ffoi at Sechele, a dywedodd gydag wynebpryd a 
arwyddai yn anghamsyniol anfoddlonrwydd dwfn ei galon, '^^Ramotóbi 
yw." Yr oedd pob gobaith drosodd yn awr^ oblegid ofnai fod Ramotóbi 
yn ddigon cyfarwydd iV dwyn yn ddiogel trwy yr anial. Anfonasant 
anrheg werthfawr i Sekómi gyda'r cenadau^ ynghydag addewid os byddai 
iddo adael i'r Bakalahari gadw y ffynnonau dwfr yn agored, y byddai iddynt 
wneyd yr un peth ar eu dychweliad. Ond nid oedd Sekómi wedi dybenu 
â hwy eto. Nid am ychydig y rhoddai efe i fyny ei aracan. Yr oedd yn 
gyfaäl mwyn> hawddgar, gofalus am ddiogelwch a chysur y teithwyr mewn 
gair^ ond yn elyn marwol mewn gwirionedd. Nis gallai Tchwareu rhan 
gelyn gonest ac agored. Nis gallai gael ar ei galon i ddy wedyd, " Trowch 
yn eich holau, ac onidê mi a wnâf i chwi droi." Neidr yn y glaswellt oedd 
Sekómi. Yr oedd am eu brathu yn angeuol pe gallasai wneuthur hyny heb 
iddynt hwy wybod o ba le yr oedd y brâth yn dyfod. Gwnaeth ei eithaf i 
ddwyn arnynt yn yr anial y dynghed hono ag y profiesai fud arno gymaint 
o ofn iddi ddygwydd iddynt. Anfonodd ddynion o'u blaen i ymlid y 
llwynwyr a'r Bakalahari oddiar eu flbrdd^ rhag i'r bobl hyny eu harwain neu 
eu cynnorthwyo. Ac wedi iddynt groesi yr anial> a chyrhaedd yr afbn 
Zouga, esgynasant yr afon o'u blaen> gan daenu y sôn mai amcan y bobl 
wynion a'u cymdeithion ydoedd yspeilio yr holl Iwythau a breswylient ar 
lànau yr afon ac amgylchoedd y llyn. Ond wedi iddypt fyned hanner y 
fibrdd i fyny yr afon, cymerwyd eu blaenor yn glaf mewn twymyn, a bu farw. 
Cafodd hyn effaith dda, oblegid edrychai y trigolion ar ei farwolaeth fel 
cosb am y drwg a geisiasai ei wneyd i'r teithwyr. Gwelsant trwy res- 
ymau Sekómi am ddymuno iddynt fethu yn eu hamcan; ac er iddynt ar y 
cyntaf ddyfod at Dr. Livingstone a'i gymdeithion o dan arfau^ dárfu ì 
diriondeb a thegwch symud eu holl ammheuon, a'u gwneyd yn eithaf cyf- 
eillgar. Fel hyn y siomwyd ystryjnriau Ilechwraidd y penaeth ffals a dichell- 
gar Sekómi. 

Nid heb achos yr oedd ein teithwyr 301 bryderus am gael arweinyddion 
cyfarwydd, oblegid yr oedd y ffordd ar hyd pa un y teithient yn wastadedd 
unffurf am lawer filldiroedd. Yr oedd y ddaear dỳwodlyd o dan eu 
traed yn adlewyrchu pelydrau yr haul gyda thanbeidrwydd ; ac er bod yno 
Iwyni o goed yma ac acw, yr oeddynt mor debyg i'r naill y Ilall, a'r pellder 
rhjngddynt â*u gilydd mor unffurf, fel os crwydrai un o honynt o olwg y 
wageni, ca'i drafferth y byd i gaffael ei ffordd yn ol. Bu yn drafferth flin 
un noswaith ar y M eistri Oswell a Murray. Aethent i gryn bellder oddi- 
wrth y wageni i geisio helwriaeth, dan arweiniad un o'r Bakalahari. 
Darfu i berffaith unffurfedd y wlad beri.i hwn, er ei fod yn fab yr anial- 
wch, goUi ei ffordd. O herwydd bod rhai geiriau yn ei iaith ef yn wahanol 
eu hystyr, tra yn debyg eu sain, methai eiu teithwyr ac yntau ddeall y 
naiIPy Ilall; a phur ddigrifol gan hyny fu yr ymddyddan rhyngddynt ar 
hyd*y noswaith oer hono. Gofynent iddo pa le yr ydoedd y wageni. 



aôO AFFRICA A DR. LITINGSTONB. 

Atebai yntan, ''Nis gwn; yr wyf wedi erwydro. Ni bu i mi grwydro eiîoed 
o'r blaen. Yr wyf wedi IIwjt golli îy hunan.** Ond tjbient hwy iddo 
ateb, "Nis gwn. Y mae amaf eisiea dwfr. Yr wyf yn llawen. ,Yr wyf 
^nih íy modd. Yr wyf yn ddiolcbar iawn i chwi.** **Cymer nî ac y 
wageni/ meddeut, a chai ddigon p ddwfr." Ond yr unig ateb a gawsant, 
yn ol eu tyb hwy, oedd ihywbeth j^nghylch dîolchgarwch, a bod wrth ei 
fodd, a dwfr eto. Yr oedd yn ymddangos fel wedi g#ylltio — ceisîo cofio y 
ÍTordd yr oedd y dyn ; ond yr oedd ei edrychiad yn ddigon o brawf iddynt 
hwy fod yr ychydig synwyr oedd ganddo wedi myned ar goll^ tra nad oedd 
ei holl siarad am ddiolchgarwch ond dyfais i ddyhuddo ea dìgoíiûnL 
" Wel," meddent, " y mae Livingstone wedi gwney d yn lân á ni wrth eia 
gosod o dan ofal ynfydyn o fath hwn. Bydd yn hir cyn y dalio ni yn 
ymddìríed ein hunain i*w ofal eto. Beth ddichon y deUT fod yn ei feddwl 
wrth siarad fyth am ddiolch — diolch a dwfr, dwfr ? Y Sol geni, cymer ni 
at y wageni, a chei ddigon o fwyd a dwfr. Oni byddd i gurfa dda ddyfod 
ág e* i'w synwyrau P Na, fe barai hyny ìddo redeg i ffwrdd, ac ni a fyddem 
yn waeth eìn hynt nag ydym yn awr. Crwydrasant fel fayn trwy y nos. 
Drannoeth cyrhaeddasAnt y wageni, ac nid bychan y digrífwch a gafodd yr 
faoU gwmpeini wrth glywed yr helynt yr oeddynt wedi bod ynddo gyda'u 
harwéinydd. Yr oeddynt yn awr yn Serotli, lle yr 'oeddynt wedi aros am 
rai dyddîau er mwyn y dwfr oedd yno. Nid oedd i'w gael yno ar y wyneb. 
Rhaid oedd iddynt gloddio trwy y ty wod at haen o glai oedd oddìtanodd^ a 
gofalu na thorent trwy yr haen hono, onidè elai yr ychydig ddwfr i goUL Ac 
ar ol y draffértfa i gya, bn gorfod amynt aros am ddyddiau cyn cael digon o 
ddwfr i'w disychedu hwy a'u hanifeiliaid. Cawsant fayny yn y diwedd, a 
cfaychwynasant. Gadawsant Serotlî ycfaydig cyn gostwng faaul; oblegid er 
ei bod yn auaf, yr oedd gwres yr faaul y fath yn ngrym y dydd fel y buaaai 
yn ynfydrwydd iddynt gynnyg teitfaio ond y bore a'r hwyr ; ac araf y 
meiirent deitfaio ar y goreu. Suddai y tywod o dan draed eu faycfaeOy ac o 
dan olwynion eü wageni ; ac erbyn fawyr yr ail dydd, deallasant wrth eu 
fiorddfesurydd nad oeddynt wedi teitfaio ond pump ar faugain o filldiroedd er 
pan adawsent Serotli. Yr oedd fayn yn rfay araf i'r arweinydd Ramotóbi, 
a dywedodd fod gwaitfa tri diwrnod ganddynt cyn y deuent at y dwfr nesa( 
ac os na byddai iddynt wneyd mwy o frys na byddaî iddynt ei gyrhaedd 
by tb. Ond y cwbl a allasent ei wneyd, er ymdrecfa, y diwrnod nesaf oedd 
pedair milldir ar bymtfaeg ; a cfaan fod ganddynt ddeg ar faugaîn drachefn 
cyn dyfod at y dwfr, yr oedd wedi myned yn amser pur sobr arnynt. Er 
mwyn cadw y cefiylau yn fyw, anfonasant fawy yn y blaen gyda'r arwcinydd, 
ac aetfa Mr. Murray gyda fawy ; a dilynodd y gweddill yn araf gyda'r ychen 
a'r wagenî. Ond drannoetfa, pan yr oeddynt yu tybied fod y ceffylaa wedi 
cyrfaaedd y dwfr, er eu mawr syndod, gwelent fawỳ ocfar.yn ocfar â'r wageni. 
Yr oedd Ramotóbi wedi crwydro yn ôl traed rfayw Iwynwyr, a Mr. Murray 
wedi ei ddilyn, a'r canlyniad a fu diwmod o deitfaio càled faeb fyned yn nès 
at V dwfr. Ond o'r diwedd, er eu mawr lawenydd, cyrfaaeddasant y dyfr- 
oedd, a cfaawsant ddigonedd. Yn Ncfaofcotsa, daetfaant ar draws y gyntaf o 
nifer mawr o bedyll faalen (salt-pans) — matfa o bantle, agos i grwn, tuag 
ugain miUdir o amgylcfaedd, ac yn orcfauddiedig gan flottarddiad ealcbaidd 
(effiorescence of lime). Yr oedd yr faaul ar facfalud pan ddaethant i olwg 
y badell, a thaflai ei belydrau rfayw niwl glasaidd ar y cresteniadau gwjBÎon 
fayn, ues yr ymddangosai y n berffaitfa fel Ilyn mawr o ddwfr. Tybiodd Mr. 



AFFRICÁ A DR. LltlNGSTONB» 3ôl 

Oswell eu bod wedi dyfod o fayd i'r llyn a geìsient; taflòdd ei het i fyny 
tna'ir wybr^ a gwaeddodd gan lawenydd. Yr oedd Dr. Living8tone ychydig 
y tu ôl iddo^ a chafodd yntau ei dwyllo mor llwyr â Mr. OswelL Yr oedd 
y twyllolwg mor berffaith, fel y gwelent y tònau yn daWnsio ar y wyneb, a*r 
coed o amgylch yn cael eu hadlewyrchu yn y dyfnder. Ac nid ein teith' 
wyr Ewropëaidd jrn unig a dwyllwyd. Twyllwyd yr Hottentotiaid — twyll- 
wyd y cwn, y ceÖylau, a*r ychen, a rhedodd pawb a phobpeth byw yn frys- 
iog tua'r dwfr. Ond nid oedd dafn o ddwfr yno ; nid oedd yr holl olygfa 
ond twyll i gyd. Dygwyddodd hyn iddynt lawer gwaith wedi hyny. Yr 
oedd cael eu siomi fel yma yn beth blin, a blinach fyth oedd cael allan eu 
bod eto dri chant o filldiroedd oddiwrth y Ilyn y daethent allan i'w geisio. 
Ar y 4ydd o Orphenaf, daethant at ýr afon Zouga. Yr oedd yno béntref 

Bakurutse ar eî glàn hi. Ymddygodd y trigolion yn gyfeillgar tuag at 
ein teithwyr, a dywedasant fod dyfroedd y Zouga yn dyfod allan o Lyn 
Ngami. Yr oedd hyn yn newydd da iddynt, oblegid teimlent yn awr fod 
y rhwystrau mwyaf oedd ar eu ffordd i gyrhaedd eu hamcan wedi eu gorch- 
fygu. Dywedodd y trigolion wrthynt y gallent fod leuad ar y ffordd, ond 
fod ganddynt ddyfroedd y Zouga wrth eu traed; ac ond iddynt ddilyn y rhai 
hyny, y deuent yn y diwedd at y dyfroedd'IIydain. Aethant i fyny gyda 
glán yr afon am yn agos i gan' milldir; ac wedi deall fod ganddynt ffordd 
faith eto cyn cyrhaedd y Ilyn, gadawsant y wageni a'r ychen; ond un wagen 
ac un wêdd, mewn Ile a elwir Ngabisáne, ac aethant rhag eu blaen yn gyfiy m- 
acfa, am en bod yn ysgafnacfa.- Clybu penaeth ardal y Ilyn am eu nesâd, ac 
«nfonodd orchymyn i'r bobloedd a breswylient ar lànau yr àfon i'w cyn- 
northwyo. Gelwir y bobl hyn Bakóba, a dengys eu hiaitfa fod pertfayâas 
rhyngddynt â Ilwytfaau y gogledd. Nid oes faanes eu bod erioed wedí bod 
yn ymladd. Y mae traddodiad yn eu plitfa i'w tádau wneyd bwâau o fatfa o 
balmwydd, a pfaan dorodd y rfaai fayny iddynt roddi i fyny ymladd am byth. 
Ymostyngant i Iywodraeth y Ilwytfa a ddygwyddo fod yn arglwyddiaetfau 
ar y gwledydd dyfradwy Ile maent yn faoffi preswylio. Ymfaen amser wedi 
ymweliad ein teitfawyr â fawy, darfu i benaeth y Ilyn, er mwyn gwneyd 
milwyr o honynt, eu hanrfaegu â tfaariannau. Yr oeddynt yn foddlawn dros 
ben i'r anrfaeg ; fawy a ymladdent o fayny allan. Yr oeddynt wedi ildio 
bob amser o eisieu tariannau, ond yn awr gwae i'r gelyn a ymosodai arnynt. 
Ond nid fair y bu myntai o Makololo cyn bod yn ddìgou rhyfygus i ymosod 
amynt, er bod ganddynt dariannau. Profasant ar unwaitfa mai petfa pur 
Wafaíanol i fygwtfa yw ymladd. Heb daro ergyd mewn faunanamddiffyniad, 
neidiasant i'w cychod, a lawr â hwy gyda'r afon, faeb droi eu fawynebau yû 

01 hes iddynt fethu a chael dwfr i'w cludo ymhellacfa. Ystyriai Dr. Living- 
Btone mai fawynt-fawy yw cwaceriaid corff gwleidiadol canoìbarth Affrìca. 

Ymhen deuddeng niwrnod wedi ymadael â'r wageni yn Ngabisáne, daeth- 
ant at làn ogledd-ddwyr^iniol Llyn Nghami; ac ar y cyntaf o Awst, 1849,. 
aethant i waered yngfayd at barth Uydan y llyn. Dyma y tro cyntaf erioed 
i lygad Ewropëad dremio ar 'y dyfroedd llydain fayn. Ymestyn y Ilyn yn 
àgos yn y cyfeiriad o ogledd a dehau; ond dywedir fod ei ben deheuol yn 
troi rhyw gymaìnt toar gorllewin. Nis gallai ein teithwyr weled glàn wrth 
edrych tua'r dehau, na ffurfìo dychymyg, ond oddiwrth yr faanes a roddid 
gan y trigolion, am faint y Uyn. Dywedent fawy eu bod yn gallael myned 
o'î amgylcfa mewn tri diwrnod, ac felly, a gadael eu bod yn gwneyd pum* 
milldir ar faugain bob dydd, bernid fod y llyn yn bymtfaeng miUdir a tfari- 



3Ô2 AFFRICA A DR. LITIHGSTOHB. 

again o.amgylchedd. Nid ymddengys ei fod yn ddwfo, a chafodd Dr. 
Livingstone bnwf newydd yma o*r hyn a welsai droion o*r blaen, sef bod 
dyfroedd Aflnca yn sycha i fyny. Yr oedd yn amlwg fod y lljn yn üawer 
llíd nag yr oedd unwaith wedi bod. Mewn Uawer man ceid enwaa afonjdd 
•lle nad ôedd ond ea henwaa, a rhyw gafnan ag y gellid meddwl am daojnt 
fod dwfir wedi bod yn llifo ar hyd-ddynt mewn amseroedd a aethaDt beibk>. 
Ac am y pedyll halen ag y denent ar ea traws yma ac acw ar ea taìth, j 
mae y siÉûl gtyfaf i'r grediniaeth mai llynoedd ydynt wedi sychn i fynj. Pi 
bellaf yr elent tna'r gogledd, mwyaf dyfradwy y caent y wlad. Wrth esgyn 
yr afon Zonga« daetibant o hyd i geg afon Tamnnafcle, yr hon a jmir- 
arllwys i'r Zouga gryn fibrdd i*r dwyrain i'r Uyn. Gofynasant o ba 2e jr 
oedd hono yn dyfod, a'r ateb a gawsant ydoedd, " O, o wlad lawn o afon- 
ydd, gymaint o honynt fel nas gall neb ddywedyd eu nifer^ a llawn o brenan 
mawrion." Pan aeth Dr. Livìngstone i fyny i'r gogledd jrmhen bljnjdd- 
oedd ar ol hyn, cafodd y desgrifiad hwn yn gywir. Yr oedd yn wlad lawn 
o afonydd, a phrenaa mawrìon lawer iawn. Cychwynasai Dr. LiTÌDgstoDe 
o Kolobeng er mwyn gweled Llyn Ngami, a chyrhaeddodd ei amcan; ond 
yr oedd ganddo amcan heblaw, a tha hwnt i hwnw, sef ymweled â Sebituaoe, 
penaeth y Makololo, y mwyaf, o lawer, o holl benaethiaid y gwledjdd hjnj, 
yr hwn a deyrnasai tua dan gant o filldiroedd i'r gogledd o*r Uyn. Ond 
cafodd hyn yn beth anhawdd i 'w wneyd. Yr oedd Lechnlatébe^ penaeth j 
llyn. yn perthyn i dylwyth Sekómi yn yr ysbrydj gan nad beth am jn j 
cnawd. Y maent yn denlu H'iosog iawn. Adwaenom bagad o'r paùjn- 
asau yn NghymrOj ac ambell un yja Lloegr hefyd. Gŵr ieuanc ydoedd 
hwn, ac nid oedd y teimladau goreu yn y byd rhyngddo â Sebítoao^ 
oblegid yr oedd y penaeth hwnw wedi gorchfygu ei dad, ac yntaa wedibod 
yn garcharor yn ei law am rai o flynyddoedd ei febyd. Yr oedd ganddo 
ewythr yn ŵr da, synwyrol. Prynodd hwnw ef yn rhydd, a gosododd ef 
yn y benaduriaeth. Wedi cael yr awdurdod i'w law, meddyliodd mai j 
flbrdd brìodol i'w arfer^ oedd gwneyd pob peth yn eroes ì ewyllys ei ewjthr. 
Os efe oedd y penaeth, yr ydoedd am fod. Jran gynghorai ei ewy thr ef i fjned 
i'r dwyrain— os i'r dwyrain yr äi, ei ewy thr fyddai y penaeth, ac nid efe ; gan 
^yT^y» er mwyii ei berswadìo ei hun^ a pherswadio eraill, mai efe oedd j 
penaeth^ ac nid ei ewythr, elai i'r gorllewin. Fe allaì mai cynghor ei ewjthr 
oedd y goreu er eì les ef ei hun, ac er lles ei bobl, ond teimlai fod yn rhaid 
iddo ef dalu sylw i beth Uawer mwy pwysig na Ues pobl — ^yr oedd yn rhaid 
iddo ef ddangos mai efe oedd ben. Nid y w llwyddiant gwlad, na Ilwjdd* 
iant eglwys chwaith— nìd yw Iles eneidiau anfarwol, na gogoniant y Dnw 
mawr ei hun, ond pethau bychain distadl a dirmygedig iawn, pan fyddo ar 
ddyn mewn swydd eisieu dangos mai yn ei law efy mae yr awdurdod— mti 
e/e ac nid neb^arall'yw y dyn mawr. 

Cynghorodd ei ewytbr Lechulatébe i roddi derbynîad anrhydeddos í'r 
teithwyr, ac anfonodd yntau iddynt anrheg o afr. Dylasai fod yn ých. 
Cynnygiodd Dr. LiWngstone gan hyny oUwng yr anifiul barfog yn ei òl 
fel awgrym i'w berchenog. Yr oeddynt am brynu ychain a geifr, a chjn- 
nygiodd y penaeth iddynt ddannedd elephantiaid. "Na," meddent 
hwy thau, " Nis gallwn fwyta y pethau hyn ; y mae amom eisieu rbjwbeth 
i lenwi ein cylla." "Nis gallaf finnau chwaith," oedd ei ateb yntauj 
" ond yr wyf yn clywed eich bod chmi, y bobl wynion, yn hoff iawn ot 
esgyrn yma, ac felly yr wyf yn eu *».ynnyg i chwi; y mae arnaf eisieo 
gosod y geifr yn fy nghylla fy hunau." 



Aÿ^RICA A DB. LlVlMOSTONE. 303 

'* Bsgym " y galwent hwy yr ifori y pryd bwn^ a rhoddent ef ymaith am 
iywbeth neu ddim, ac yn ^nych gadewid iddo bydru gydag esgym eraill 
yr anifail yn y màn y trengai ; ond cyn pen dwy flyneídd wedi yr ymwel- 
lad hwn, yr oeddynt o'r mwyaf hyd y lleiaf wedi dyfod i wybod '"gwelL 
Goiynodd Dr. Livingstone i'r penaeth am arweinwyr i fyned \ fyny at 
Sebituane, ond yr oedd ymhell o fod yn foddlawn i gydsynio. Yr oedd arao 
ofn y penaeth hwnw» a drwgdybiai y byddai i bobl wynion eraill fyned i 
fyny a rhoddi arfau tân iddo. Yr oedd yn ddìgon trech nag ef eisoes — 
byddai yn ormòd wed'yn ; tra ar y Uaw arall, os gallai efe gadw y fasnach 
â'r bobl wynion yn ei law ei hun^ a raeddiannu arftfu tâil tra yr oedd 
Sebituane hebddynt, efe fuasai y dyn mwyaf yn y màn ; a buan y buasai 
raid i Sebituane ei ofni ef. Yn ofer yr addawai Dr. Liyingstone berswadio 
Sebituane i fod yn heddychol, ac y dywedai fod y penaeth hwnw wedi bod 
y n dad iddo ef yn gystal ac i Sechele» a'i fod mor awyddus nm ei weled ef 
ag yr oedd yntau wedi bod. Yn y diwedd, rhwng bodd ac anfodd, addaw- 
odd roddi arweinyddion ìddynt ; ond y dydd nesaf, pan oeddynt yn barod i 
gychwyn, gwithododd, ac nid hyny yu unig, ond dilynodd siampl;Sekómi, 
trwy anfon dynion i orchymyn i'r bobl beidio eu cynnorthwyo i groesi y 
Zouga. Bu Dr. Livingstone am lawer o oriau yn gweithio hyd ei ganol 
yn y dwfr, yn treio yn galed i wneyd cludai i groesi yr afon, ond yn ofer ; 
oblegid yr oedd y coed mor grinion fel na ddalient bwysau'un dyn. Nis 
gwyddai y pryd hwnw fod y Zouga mor Ilawn o grocodiliaidrag y maejhi ; 
a d^rwed, a hawdd genym ei goelio, nad yw un amser yn meddẁl am ei 
lafor yn yr afon heb deìmlo yn ddiolchgar am iddo gael dianc rhag dannedd 
y crëaduriaid rheibus hyny. Gan fod y tymmor wedi myned mor bell| a 
chan i Mr. Oswell gyda ei ryddfrydìgrwydd arferol addaw inyned i waered 
i'r Penrhyn, a dwyn bâd i fyny oddiyno, penderfynasant ddychwelyd tna'r 
deheu ar unwaith, a rhoddi i fyny am y tro hwnw y bwriad o ymweled ^ 
Sebituane. Daetbant i waered yn Ilawer haws nag yr aethent i fyny, a 
chyrhaeddasant KoIobeng yn ddiogel, wedi chwanegu yn ddirfawr at wybod- 
aeth ddaearyddol y byd. 

Arosodd Dr. Liyingstone yn Kolobeng hyd Ebrìll, Ì8ô0. Y pryd hwnw, 
cychwynodd eilwaith tua'r gogledd, gan gymeryd Mrs. Livingstone a'u tri 
phlentyn, a'r penaeth Sechele, gydag ef. Bwríadent groesi y Zouga yn 
ei phen isaf» a myned i fyny 'ar hyd ei glàn ogleddol nös dyfod at geg y 
Tamunalde, ac yna esgyn ar hyd yr afon hono tua gwlad Sebituane. Yr 
oedd Sekómi wedi gorchymyn cau i fyny y fifynnonau a gloddiasent gyda 
chymaint o lafnr yn Serotli, ac o ganlynîad gorfo iddynt gymeiyd flbrdd 
íwy dwyreiniol trwy dref y Bamangwáto. Gofynai y penaeth iddo paham 
y btt iddo ei osgòi ef yn ei daith flaenorol ? Atebodd Dr. LiYÌngstone, 
" O herwydd fy mod yn gwybod eich bod yn anfoddlawn i mi fyned at y 
llyn, ac nid oeddwn yn chwennych cweryla â chwi." '* Wel," meddai yntau, 
*' chwi a'm curasoch y pryd hwnw, ac yr wyf fínnau yn foddlawn." Cyrhaedd- 
asant y Zouga, a chroesasant hi mewn Ile bâs, ond cawsant fyd o draflferth i 
deithio ar hyd ei glàn ogleddol hi, gan mor goediog ydoedd. Gorfu iddynt 
dorí i lawr lawer o goed i wneyd flbrdd i'r wageni, a chollasant lawer o'u 
hychen trwy eu bod yn syrthio i frâdbyllau {pit/alls) a wnaethaî y brodor- 
ion i ddal anifeiliaid gwylltîon. Yr oedd y Bayeiye, ymysg pa rai y teith- 
ient, yn dra charedig, ac agorasant lawer o'r pyllau hyn pan ddeallasant eu 
bod yn nesâu ; a phan y dygwyddai anflfawd i rai o'r ychen, nid oedd ein 



364 AlfFRiPÁ A DU. 1.1¥IN&8«0IÌS. 

tfitdiwyr y» éẁado y» iucẃdpl i ^abwyn, gm rm %xyry y pethAii hyn yn 
heaftf 3rr oedd pobl y wUd yn cae) eu bywH>liaeth« Cyn iddyot gyrhaedd 
ceg y TamuDai'le, dywedwyd wrtbynt fod glàoau yr afon hono yn Uawa 
0*1: cylion angeuol hyny a elwir tsétse. Yr oedd hwn yn rhwystr annys- 
gwyliadwy. Nid oedd o un dyben iddynt feddwl am fyned y ffordd hono 
mwy, oblegìd buasai yn angeu i*w holl ychen, ac i bob rbyw anifflôl dôf 
arall oeiÿd ganddynt^ a buadent felly yn cael eu gorfodi i sefyll yn ngbanol 
yr anial mewn lle nas gellent gael ymborth. Görfodwyd hwy gan hyny 
yn fawr yn erbyn eu hewyllys i adgroesi y Zouga. 

Y mae y tsétse yn ednogiaid tra rhyfedd. O ran maint y maent yn deb- 
yg i'r clyr cyffredin sydd yn mynychu ein tàì, ac o ran lliw yn debyg i 
wenyn, ond bod tri neu bedwar o gylchoedd melynion ar y parth oì o'u 
cyrff. Y mae eu hadenydd yn hirion mewn cyfartaledd i faint eu cyrff^ 
& gwnant sẁn wrth ehedeg sydd yn eu gwneyd yn hawdd i'w hadna- 
bod ; ac y mae y sẁn hwnw yn ddigon i daro y teithiwr â dychryn^ os bydd 
ei symudiadau yn ymddibynu ar anifeìliaid dofìon. Y mae eu pigiadau 
hob amseir yn angeuol i wartheg, cŵn^ a chefiylau. I ddynion y maent yn 
ddiniwed^ yn gystal ag i asynod» mulod^ geifr^ ac anifeìliaid gwylltion. 
Pigant y rhai hyn, ond nid yw eu brathiad yn gwneyd un niwed iddynt 
bwy. Nid yw chwaith yn niweidiol i loi tra fyddont yn sugno. Y mae 
llwythau llîosog y rhai a breswylient ar hyd glànau y Zambesì yn analluog 
i gadw un math o anifeiliaid doâon ond geifr, o herwydd Hì'osogrwydd yr 
ednogiaid rheibus hyn. Brathwyd ein teithwyr droion ganddynt> a brathwyd 
y plant; ond ni theimlasant un math o anghyfleusdra ond ychydig o ysía 
av y pryd, Uai nag ac ol brâth mosquito; ond brathwyd eu hychen, ac yn 
ystod un daith coUasant drì a deugain o honynt. Ac nid oea eisieu rhyw 
lawer o honynt chwakh i wneyd y drwg ; oblegid teimla Dr. Livingstone na 
bu mwy nag ugain o honynt yn agos at yr anifeiliaid er iddynt wneuthur 
yr holl alanastra hwn. Pa fodd y mae brâth yr un ednogyn ^m angeuol 
i un math aniüûl^ ac yn ddiniwed i fath arall» nid oes neb eto yn gwybod. 
Nid yw yn lladd ar unwaith^ ond y mae yr anifail a fiethir yn dyhoeni am 
wythaosau^ ac weithìau am fìsoedd, cyn marw. 

Troisom oddiar y ffordd i roddi ychydig o hanes y tsétse, gan adael ein 
teithwyr ar làn dddbieuol y Zouga. Clywsant yno fod amryw Saeson, y rhaia 
ddaethent i weled y Uyn, wedi eu cymeryd gan ŷ dwymyn» ac yn gorwedd yn 
glaf y no. Brysiasant at^mt i'w cynnorthwyo, ac er eu mawr ofid cawsant fod 
un o honynt, Mr. Rider^ wedi marw cyn iddynt gyrhaedd. Yr oedd y bon- 
eddwr hwn ymron gorphen tynu darlun o Lyn Ngami pan gymerwyd ef yn 
glaf» ac argraffiad o'r darlun auorphenedig hwnw a geir yn llyfr Dr. LÌTÌngs- 
tone. Yr oedd eu dyfodiad yn drugaredd i'r gweddiU^ oblegid trwy gymhorth 
cyffyrìau meddygol, a gofaJ ac ymgeledd yr unig foneddiges Ewrapëaidd a 
ymwelsai erioed â'r parthau hyny, cawsant adferíad bnan. Defnyddiodd 
Sechele ei holl hyawdledd i berswadio Lechulatébe i roddi arẃeinyddion î 
Dr. Livingstone i fyned at Sebituane, tra yr arosai Mrs. Liyingstone a'r 
plant gydag ef wrth y llyn. Rhoddodd ffordd o'r diwedd. Yr oedd gan 
ein teithiwr ddryll rhagorol a wnaethid yn Llundain^ ac a roddesid iddo gaa 
yr Isgadben Arkwrìght. Yr oedd yn gosod gwerth maŵr arno er mwyn jr 
rhoddwr, yn gystal ac o herwydd yr anhawsder i gael un cyatal ag ef yiiç ei 
le. Syrthiodd y penaeth â'r enw hir mewn carìad â hwn, ac addawodd i 
Dr. Livingstoue faint a fynai o ddannedd elepbantiaid am dano ; a chim 



AFÌ'BÌOA A DS. £l1riNG8V0NB« ^Ó&. 

fod ein teithiwr mar awyddus am fyned at Sel^ituane ag ydoadd y penaeth 
am gael y dxyll« daetbant i fargen â'u gilydd ar y telerau hyn^y penaefth 
i gaiel y dryll, a Dr. Linngstone. i gael arweinwyr. Ond drannoeth cyf- 
ododd rhwystr newydd. Cymerwyd dau o'r plant yn glaf gan y dwymyn, 
ac erbyn y diwmod nesaf yr oedd eu boU weision i lawr yn yr un clefyd« 
6an nad oes dim yn weli yn y dolnr hwn na newid lle, rhoddasant i fyny 
y bwriad o ymweled 4 Sebituane y flwyddyn hono^ a dychwelaeant i fwyn* 
hâu awyr iachus yr anialwch. 

Yt oedd rhyw gamsyniad wedi bod yn y trefniant ft Mr. OsweU. Bwr* 
iadai efe fod yn nn yn y daith hon« ond trwy ryw gamddeaU» yr oedd yn ol 
ìhw, a chyfarfu ein teithwyr âg ef ar eu dychweHad wrth y Zouga yn 
gwneyd ei fibrdd tuag i fyny. Rhoddodd efe gan hyny y gweddiU o'r 
tymmor i hela elephantiaid. Cydunai y brodorion i ddywedyd mai efe 
oedd yr heUwr mwyaf campus a ymwelsai erioed ft'u gwledydd hwy. Yn 
gyffredin defnyddid cẁn. Y mae yr anifail mawreddog hwn yn cael ei flino 
gymaint gan bresennoldeb tri neu bedwar o gorgwn ystrywgar, fel nad yw 
yn talu sylw i bresennoldeb y dyn. Gwna ymdrechion Uedchwith ì'w 
llethu trwy syrthio ar ei benliiûan» ac ambell bryd gesyd ei dalcen yn 
erbyn pren^ a gwthia hwnw i lawr o'i flaen^ fel pe byddai yn dysgwyl bod 
yn abl dal ei elynion âbrdd hyny. Y mae yr heUwr mewn perygl os bydd 
i'r cẁn redeg ato ef, ac feUy tynu yr elephant at eu meistr. Ond heUai Mr. 
OsweU heb gŵn, ac yr oedd yn dra Uwyddiannus. Lladdodd unwaith bedwar 
elepb^itt gwryw llawn faint mewn un diwmod. Byddai gwertb yr ìibrî a 
geid ar y rhai hyny oddeutu can' gini. Yr oedd ei Iwyddiant yn íanteisiol 
i Dr. LÌYÌngstone mewn mwy nag un ffordd. Parodd i'r brodorìon goleddu 
syniadau uchel iawn am wroldeb y Saeson ; a phan fyddent am ei ganmawl 
ef, dywedent^ "Pe na buasech chwi yn genadwr^ chwithau aíuaaech yn Rystal 
heliwr ag OsweU, ac ni bua^ech yn defhyddio cẁn chwaith." Pan ddaeth 
Dr.LÌYÌngstone a'i deulu i'r Penrhyn yn 1802« a'i gob ddu yn un ar ddeg o 
flyayddoedd aUan o'r fiasiwn^ a'i blant yn hanner noethiony ac heb geiniog 
gyflog i'w dysgwyly cafodd gyflawnder o wisgoedd iddynt oìì, gwerth 
dau cant o bunnoedd^ wedi eu darparu gan Mr. OsweU. " Yr wy f fi o'r 
&rQ, " meddni y boneddwr eaiedig hwsw» fel esgus dros ei weithred hael- 
fiydig, ''yr wyf fi o'r &m £od gan Mrs. Livingstone hawl i helwrìaeth ei 
fibrestydd ei hun." 

iWedi methu yn eu hamcan i ymweled ft Sebituahe y tro hwn eto, dy- 
cbwelasent i KoÌobeng; ond nid hir y buont yno cyn i genadwyr ddyfod 
atynt oddiwrth y penaeth hwnw ei hun. Pan glywodd eu bod wedi ym- 
diechu dyfod ato, ac wedi methu, anlbnodd dair myntai o wŷr^ a thair ar 
ddeg o wartheg brychion i Léchulatébe» tair ar ddeg o rai gwynion i Sekómt« 
a thídr ar ddeg o rai duon i Sechele. Ar ol talu ymweüad ft Kuramanÿ 
preswylfii yr enwog Moffat» cychwynasant eto tua'r gogledd. Yr oedd Mr. 
Oawell y tro hwn.yn gwneyd i fyny un o'r cwmni; a chan fod Dr. Livingstone 
yn gobeithio y ca'i le ì breswyiio ac i lafurío fel cenadwr rywle yn agos i 
Sebituane, cymerodd Mrs. Lirìngstone eu plant bychain y tro hwn eto 
gydag ef. Yr oedd Sekómi y tro hwn yn fwy haelfrydig nag arferol — 
^yth y gwartheg gwynion, fe allai. Cariodd ei garedigrwydd mor bell 
ag i roddi arweinydd i'r teithwyr i fyned yn y blaen. Yr oedd ganddynt 
amryw arwdnyddion ermU, traul pa rai a ddygid yn gwbl gan Mr. Oswell. 
Ond Dis gwyddai neb o honynt y ffordd y bwriadent hwy fyned ar hyd*ddi 



dô6 AFFRTOA A DR. LIYIMGSTONE. 

ymhellach na Nchokotsa. Aethant yn eu hlaen» serch h^my, a daethant i 
fan i'r hon y mae enw mawr saithsillafog^ ond yr hon a eilw ein teitbwyr 
y"Link8.*' Cawsant yno gyflawnder o ffynnonaa dyfroedd. Cawsant 
yma amryw deulnoedd o Iwynwyr^ rhai annhebyg hollol i Iwynwyr melyn- 
ddu corachaidd y Kalahári. Yr oedd y rhai hyn yn ddynion tàl, esgymog, 
a thywyll eu lliw. Cyflogasant un o honynt o'r enw Shobo, i'w harwain 
tua'r gogledd. Ni roddai efe un gobaith iddynt y deuent o hyd i ddwfr 
etOf mewn llai na mis o amser. Ond yn rhagluniaethol, daethant yn gynt 
nag yr oeddynt yn dysgwyl ar draws pydewau yn llawn o ddwfr gwlaw. Bu 
yn gyfyngder mawr arnynt am ddwfr wedi ymadael â'r lle hwn. Yr anig 
dyfiant a ddangosaì ei hun trwy y tywod poeth o dan eu traed oedd rhyw 
lysieuyn hanner gwywedig a chorachaidd, yr hwn o'r braidd a ddangosai ei 
ben. Nid oedd nac aderyn nac ednogyn i sirioli yr olygfa, ac i wneyd 
pethau yn waeth, ar yr ail ddydd darfu i'r arweinydd Shobo ddechreu 
crwydro. Denent ef yn y blaen yn y nos, ond crwydrai ef ymhob cyfeir- 
iad, yn ol traed yr elephantiaid ag oeddynt wedi bod yno ar y tymmor 
gwlawog; ac yua eisteddai i lawr gan ddywedyd, ''Dim dwfr, gwlad i g}'d 
— Shobo yn cysgu — fe'n tori lawr — gwlad î gyd." Ar ol yr araeth gy- 
surus hon, plygai ei hun i fyny yn dawel ac elai i gysgu. Yr oedd syched 
yr ychen yn angherddol, ac mor lluddedig oeddynt fel yr oeddynt yn mron 
syrthiOy a bore y pedwerydd dydd diflanodd Shobo yn gyfangwbl. Aeth 
y teithwyr yn eu blaen yn araf yn y cyleiriad y gẃelsent ef yn eî gymeryd, 
a chyn hanner dydd dechreuasaut weled adar, ac ymhen ychydig ôl traed 
rhiijoceros. Arwyddai hyn fod dwfr gerllaw. Dadieuasant yr ychen, a 
rhuthrodd yr anifeiliaid sychedig yn eu blaen at yr afon Mabábe, yr hon 
sydd yn dyfod àllan ô'r Tamunak'le, ac a orweddai i'r gorllewin iddynt. 
Yr oedd y dwfr yn y wageni wedi ei afradu trwy esgeulusdra un o'r gweis- 
ion, ac erbyn y prydnawn nid oedd ond ychydig wedi ei adael i'r plant 
bychain. " Yr oedd hon," medd Dr. Livingstone, "yn noswaith o bryder 
chwerw ; a bore drannoeth ymddangosai fel pe buasai prìnder y dwfr yn 
gwneyd y rhai bychain yn fwy eu syched. Yr oedd y drychfeddwl idd- 
ynt drengu o flaen ein llygaid yn ddychrynllyd. Buasai braidd yn 
esmwythâd i mi gael fy ín&io fel unig achos y cyfyngdra, ond ni ddiang- 
odd gair croes dros wefusau eu hanwyl fam, er bod y deigryn yn ei llygad 
yn dywedyd yn anghamsyniol am ing ei chalon. Prydnawn y pommed 
dydd dychwelodd rhai o'r dynion, er ein cysur annhraethadwy, â chyâenwad 
o'r hylif hwnw, yr hwn na theimlasem ei wir werth yn eiu by wydau o'r 
blaen." 

Cyrhaeddasant yn awr yr afon Mabábe, ac fel yr oeddynt yn dyfod i'w 
golwg hi, ymddangosodd y fl^öadur Shobo ẁrth ben myntau o Bayeíye. Yr 
oedd efe am ddangos i'w gyfeiUion newydd ei fod yn berson o grp 
bwys. Daeth i gyfarfod â'r teithwyr, a gorchymynodd iddynt sefyll yn y 
fan, a dwyn allan dân a myglys, ac yna eisteddodd i lawr i fygu fel tywys- 
og. Y diwmod nesaf, daethant i bentref o Banajoa, llwyth-sydd yn ym- 
estyn ^rmhell tua'r dwyrain. Yma eillia y gwragedd holl wallt eu penan, 
ac ymddangosant yn fwy du eu crwyn na'r Bechuaniaid. Adeiladant eu byth- 
od ar bolion, ac yn yn y nos cyneuant dân o tanodd, er mwyn i'r mŵg yri 
ymaith y mospuitoes. Nid oedd penaeth y pentref mor gall a chyffredẃ, 
ac eto mewn un peth yr oedd wedi dangos mwy o galliaeb na llawer. y^ 
oedd wedi deall ei ddiffyg, wedi ymddyosg o'i awdurdod, ac ẁedi ei Thoàan 



âFFRICA A BR. LITINGSTONE. 357 

fyny i ddwylaw perthynas callach nag ef ei hon. Dy wed ein hawdwr mai 
hwn oedd y peth tebycaf a welodd erioed i'r Negro hagr a welir yn ffenestri 
gwerthwyr myglys ; ond profodd yn arweinydd rhagorol iddo ef a'i gym-* 
deithion dros yr afon Sonta^ a hyd lànau y Chobe» yn ngwlad Sebituane. 
Arwyddodd y Makolo]o a gyfarfaasant ar y Chobe^ eu llawenydd dilediyw 
wrth eu gweled ; a chan fod eu penaeth Sebituane ar hyny o bryd ry w 
ugain müldir yn îs ar yr afon, cymerodd Dr. Livingstone a Mr. Oswell 
fadau i fyned ato ar unwaith. Yr oedd wedi dyfod o Naliéle i waered hyd 
Seshéke cán gynted ag y clywodd fod pobl wŷuion yn chwilio am dano; 
ac yn awr yr oedd wedi teithio can' miUdir yn ychwaneg i'w croesawu 
i'w wlad. Cawsant ef ar ynys yn yr afon, a'i bendefigion o'i amgylch, 
y rhai a ganent â'u holl egni ar eu dyfodiad. Dywedasant wrth y penaeth 
am y rhwystrau yr oeddynt wedi eu cyfarfod wrth ddyfod i fyny ato^ ac 
mor dda oedd ganddynt eu bod wedi ei gyrhaedd o'r diwedd. Dadganai 
yntau ei lawenydd ei hun wrth eu gweled hwy^ a chwanegodd, ^' Y mae 
eich hoU ychen wedi eu brathu gan y tsétse, ac y maent yn sicr o drengu; 
ond peîdiwch a gofalu, y mae genyf fi ychen, ac mi a roddaf i chwi gynifer 
ag y bydd arnoch eu hanghen." Wedi hyny anrhegodd hwy âg ŷch a 
chostrelaid q fêl yn ymborth, a rhoddodd hwy i fyny i ofal Mahále^ arwein- 
ydd y genadwriaeth i Kolobeng, yr hon y cyfeirìasom ati eisoes, a'r hwn 
oedd yn awr yn awyddus am gymeryd iddo ei hun yr hoU glod oedd ddyl- 
edus am ymweliad y bobl wýnion â'i arglwydd galluog. Cawsant grwyn 
ychen wedi eu cyfieithio^ ac mor dyner â brethyn, i'w cuddio y nos ; a chan 
fod y penaeth hwn yn rhy fawr i dderbyn dim yn ei ol, aeth y pethau hyn 
yn eiddo i Mahále. Yn hir cyn dydd^ daeth Sebituane atynt; eisteddodd 
wrth y tân, yr hwn oedd wedi ei gynneu y tu araU i'r bŵth at eu gwasan- 
aeth hwy> ac adroddodd wrthynt y rhwystrau a gyfarfuasai efe ei hun pan 

Ìn ŵr ieuanc wrth groesi yr anial yr oeddynt hwy newydd ei feistroli. 
4fe, medd ein hawdwr^ oedd y mwyaf hynod ei yrfa> a thu hwnt i bob dadl^ 
y dyn mwyaf o hoU benaethiaid y gwledydd hyny ; a rhydd firaslineUiad o 
hanes ei fywyd. 

Yr oedd Sebituane tua phump a deugain oed, yn dál ei gorfiT, o Hw 
Uaeth a choffi — ^yn hytrach yn foel. Yn ei dduU, yr oedd yn oeraidd a 
phwyUog, ond yn fwy rhydd ac agored yn ei atebion nag un penaeth arall a 
gyfarfu Dr. Liyingstone erioed. Efe oedd y rhyfelwr mwyaf y tu allan i'r 
drefedigaeth; oblegid yn annhebyg i Mosilikátse, Dingaan, ac eraiU^jrr oedd 
efe bob amseryn arwain ei fyddin i'r frwydr ei hunan. Pan welai y gelyn, 
teimlai fin ei fwyall, a dy wedai, " Aha ! y mae yn Uym, a chaiff pwy bynag 
a dry ei gefn ar y gelyn deimlo ei mhin." Yr oedd mor gyflym o draed 
fel y gwyddai ei hoU bobl nad oedd un gobaith am ddiangfa i'r Uwfrgi a 
geisiai ffoi. Ca'i y cyfryw ei dori i lawr yn dra buan. Mewn rhai am- 
gylchiadau, gadawai i'r ffóadur ofnus ddianc gartref, ac yna galwai ef ato, 
a dywedai, ''Ah, y mae yn weli genych farw gartref na marw ar y maes, 
ydyw ? chwi gewch eich dymuniad." Y peth nesaf fyddai ei ddienyddiad. 
Daethai i fyny o'r dehau, o'r wlad yn agos i darddiadau yr afonydd Likwa 
a Namagári, ac felly cyfarfu ein teithwyr âg ef rhwng wyth a naw cant o 
fiUdiroedd o wlad ei enedigaeth. Yr oedd yn un o'r dorf anferth hono o 
farbariaid a ymosodasant ar Kuruman, yn 1824, ac a yrwyd ymaith gan y 
Girquas. Pryd hwnw, ffôdd i'r gogledd â myntai fechan o bobl ac ychydig 
anifeiliaid. Yn Melita darfu i'r Bangwaketse gasglu yngbyd y Bakwains, 

2 A 



308 ÁwniOA Á Diu LmmtfToyi. 

Bakâda, a'r Babanitsej i'w ''bwjU hwy i fyny." Gûsododd jtíMnú 
ddyoîoii yn y blaen^ a'r gwragedd y ta ôl i*r anifeiliaid, a gyrodd é M 
elynion ar fio ar un ergyd. Wedi iddo fel byn orchfygu Ma£abe, penaeth 
y Bangwaket8e5 cymerodd feddiant ar nnwaitb o'i dref ac o'i holl feddian- 
nau. X msefydlodd wedi byny mewn Ue o'r enw Litubaruba» lle y mae 
Secbele yn preswylio yn awr ; a dyoddefodd ef a'i bobl yn ddir&wr yno trwy 
ymosodiad llofruddiog baid o ddynion gwýnion. Aetb trwy lawer o gy^ 
newidiadau tra yn preswylio yn mbarth gogleddol gwbid y Bechiianiaid. 
Yn awr yr oedd yn gyfoetbog» yn y man yn dlawd ; weitbiaa yr oedd yn 
Uwyddo, weitbiau yn metbu. CoUodd ei boU anifeiliaid ddwy waith tiwy 
ymosodiadau y Matebele ; ond bob amser cadwai ei bobl ynghyd, ac adgy- 
merodd fwy o anifeiliaid nag a goUasai. Wedi byny croesodd yr anial toa'ÿ 
gogieddy yn agos ar byd yr un llwybr ag y croeswyd ef gan ein t^thwyr. 
Cymerodd ddyn cyfarwydd â'r ffordd yn garcbaror^ a gorfododd hwnw i'w 
arwain ; ond gan ei fod yn angbenrheidiol teitbio ar byd y nos er mwya 
cyrbaedd dwír^ cymerodd bwnw fantais ar byny, a diangodd yn y tywyll* 
wcb. Parbasant i deitbio trwy y nos» gan feddwl eu bod yn myned yn 
nnion rbag eubUen ; ond bore drannoeá cawsant eu bmiaìn ymysg ol ea 
traed y dydd o'r blaen. Torodd Uawer o'i anifeiliaid oddiwrtbo weídi myned 
yn wyilt gan sycbed^ a rbuthrasant ^m eu bolau i Serotli, Ue y pryd hwnw 
yr oedd cyâawnder o ddwfr, ac i Lopépe a Masbüe^ preswylf ëydd ea perch- 
enogion cyntefig. Ond nid oedd dim a ddigalonai Sebituane. Mynodd 
gyflawnder o anifeUiaid dracbefìi» drwy ymosod ar y Batleti^ y rhai a hies- 
wyiient ar amgylcboedd Llyn Kamadatt. Wedi gorcbfygu pawb a phobpeth 
yn ngbymydogaetb y llyn, cly wodd fod dynion gwýnion ya preswybo ar yi 
arfordir gorUewiaol. Dymuniad mawr ei fywyd oedd cael cyfathiach â 
pbobl wŷnion ; ganbyny decbreuodd ar unwaitb wynebu tua'r dehea-oille- 
wìn^ a daeth i'r parthau byny yr ymwelwyd â bwy yn ddiweddar gan y 
Meistri Galton ac Anderson. Ýno yn flinedis ac ymron trengu gan aychedi 
daetb ef a'i fyntai at ffynnon fecban. Penderfynodd yno mai y dynion 
oedd i yfed gyntaf, am mai hwy oedd y mwyaf eu gwertb. Os trengai y 
dynion, byddai y cwbl drosodd; ond òs trengai yr anifeiliaid, galbdy dyn- 
ion ymladd am ycbwaneg. Yn y bore cawsant fod yr anifeüiidd wedi dianc 
iDamarás. 

Dycbwelodd tua'r gogledd yn dlotacb nag y cychwynasai. Esgynodd 
yr afoa Teougbe, byd fynydd borila, a cbroesodd y wlad gorsog tua'r dwyr- 
ain. Aetb rhag ei flaen i'r wlad isel a ddyfrheid gan yr aíbn lioeambye; a 
cban nad oedd jr ardaloedd yn ateb ei archwaetb ef a'i bobl, aeth i waered 
gyda'r afon bòno nes dyfod i blitb y Basbubia a'r Batoka, y rhai y pryd 
bwnw oeddynt yn byw yn eu boU ogoniant. . Y mae tebygolrwydd mawr 
rbwng ei hanes ag eiddo Cesar> neu banes y Prydeiniaid yn India. Ocht- 
fodid ef bob amser i ymosod ar y gwahanol Iwythau^ ac byd y dydd heddyw 
y mae ei bobl yn cynawnbâu pob cam a gjrmerodd fel petb eithaf cyfiawn 
a tbeg. Preswyliai y Bat<^a ar ynysoedd mawrion yn yr afon Leeambye, 
nea Zambesi. Teimlent bwy yn berffaitb ddiogel yn yr amddifynfëydd 
hyny, ac yn fynych budent Iwytbau flföedig neu grwydrol i fân ynysoedd 
anghyfannedd yn yr afon o dan yr esgus o'u cludo i'r làn araU, a gadaweat 
bwv yno i drengu. Eu boU amcan wrtb wneyd yr ysgelerder hwn oedd 
Uadrata yr ycbydig feddiant a ddygwyddai fod ganddynt O'r braìdd y 
diangodd ein ben gyfaiU Sehomi pan yn blentyn, rhag y dyngbed dwenus 



•AFFIIIOA A BB. IrlTINŴS^ONS. 350 

faon. Bii jFBtan ar ua o*r ynysoeàá, wedi ei ddal yn y fiig^ ^ ond cymerodd 
éjn sydd yn awr yn fyw dragaredd amo ef a*i fam, a ehynsorthwyodd hwy 
i ddianc yn y nos. Y mae yr afon mor llydan lel nas gall y Uygad craffaf 
wahaniaetha rhwng ynys fechan o'r fath yma^ â phlyg yn y làn arali. 
Treiodd y Batoka jnr ystranc yma gyda Sebitnane» ond yr oedd efe yn rhy 
gyfrwys iddynt. Gwnaeth i'r penaeth a'i dudai drosodd eistedd yn eì ymyì 
jm y cwch^ a ehadwodd ef yn ddiogel yno nes bod ei hoU bobl a'i anifeil- 
iaid wedi ea glanio ar yr ochr draw. Yr oedd holl wlad y Batoka y pryd 
hwnw yn Uawn pobl» a phobl o archwaeth pur ryfedd. Nid oedd dim mor 
ddjrmnnol gandaynt i addumo eu preswylfëydd â phenglogau dyeithriaid ; 
a phan ymddangosodd Sebituane yn ea mysg> ymgasglodd byddin £iwr o 
honynt i gymeryd meddiant o benglogau y Makololo ; ond profodd hyn yn 
íwy na dîgon o dasg iddynt ; a chafodd Sebituane esgus fel yma i ymosod 
araynt hwy. Gwnaeth hyny, gorchfygodd, a chafodd y fath gyflawnder o 
anifeìliaid am ei drafferth fel yr oedd ei bobl yn gwbl analluog i rifo y 
defaid a'r geifr. Wedi hyny darfu i'r Matebele, o dan y rhyfelwr mawr 
Mosì)ikat8e, groesi y Zambesi, ymosod arao a'i yspeilîo o'i hoU anifeiliaid» 
a holl wragedd ei Iwy th ; ond casglodd ei bobl wasgaredig at eu gìlydd, 
ymlidiodd ar ol yr ymosodwyr, ac ail gymerodd y cwbl. Gwnaethant ail 
ymosodiad arno« ond cawsant eu gorchfygu. Wedi hyny meddyliodd am 
fyned i waered gyda'r Zambesi^ tua gwlad y bobl wýnion. Yr oedd wedi 
cymeryd yn ei ben, ar ba sail nis gallodd Dr. LîYÎngstone erioed ddyfod i 
wybod, 08 gallai ddyfod o hyd i gyflegr, y ca'i wedi'yn fyw mewn heddwcfa. 
Yr oedd wedi arwain bywyd rhyfelgar, ac eto nis gallai neb ymddangos yn 
fwy awyddus am heddwch nag efe. Yr oedd wediblino ar dywallt gwaed, 
ac yn sycheda am ryw fan i breswylio gyda ei Iwyth mewn tapgnefedd* 
Darfu i brophwyd ei berswadio i droi ei wyneb drachefn tua'r gorllewin. 
Enw y gẁr hwn oedd Tlapâne^ a gelwid ef yn "senoga" — un 301 dal cymdeith- 
as â'r duwiau. Ymneillduai na wyddai i neb i ba le, i ryw ogof> fe allai, 
ac arosai yno mewn sefyllfa o hanner cwsg hyd y llawn lleuad; yua 
dychwelai yn guríedig a thruan yr olwg arao, taflai ei hun i lewygf ëydd a 
chynhyrfiaäau annaturiol^ a thraethai ei brophwydoliaethau. Dy wedodd wrth 
y penaeth, gan gy feirio tua'r dwyrain, ^'Yna, Sebituane^ yr wyf yn gweled 
tán — ^ymogel rhagddo ; oblegid dichon y bydd iddo dy losgì. Y mae y 
duwiau yn dywedyd, Na ddos yno." Yna, gan droi tua'r gorllewin, dy- 
wedai, — "Yr wyf yn gweled dinas a chenedl o ddynion duon — pobl y 
dyfroedd ydynt ; y mae eu hanifeìliaid yn gochion. Y mae dy Iwy th di 
dy hun, Sebituane, yn trengu — diflanant yn llwyr. Ti a deyraasi ar bobl 
dduon ; a phan ddarffo i dy ryfelwyr gipio anifeiliaid cochion> na fydded i'w 
perchenogion gael eu lladd. Hwy fydd dy Iwyth yn yr amser a ddaw-*- 
hwy fydd dy ddinas. Bydded iddynt gael eu harbed i beri i ti adeiladu. 
A thydi Ramosiniî» dy bentref a Iwyrddyfethir. Os bydd i Mokari symud 
o'r pentref yna, efe fydd y cyntaf i dreugu^ a thydi Ramosinii fydd yr olaf 
i farw." Am dano ei hun ychwanegodd^ " Y mae y duwiau wedi peri i 
ddynion eiaiU yfed dwfr, ond i mi y maent wedi rhoddi dwfr chwerw y 
Rhinoceros. x maent yn fy ngalw i ymaith fy hunan. Nis gallaf aros 
Uawer yn hwy." Bu y ddau ddyn a enwir uchod, yn gystal a'r prophwyd 
ei han, farw fel y rhagddy wedasai ; a chan hyny nid yw yn rhyfedd i 
Sebituane ddilyn ei gyfarwyddiadau ef i'r Uythyren. Y " tân" yn y dwy- 
rain oeddynt arfau tân y FoTtugiaid, am ba rai yn ddiau yr oedd wedi cly w 

2 iL 2 



960 IFFBICA A DB. IITINOSYONB. 

ed. Y ''bobl ddaon" y cjfeiriaì atynt oeddynt y Barotse, a darfa i 
Sebituane arbed eu penaethìaid> er mai hwy oeddynt wedi ymosod yn gyntaf 
amo ef. Esgynasai ddyfiryn y Barotse, ond ymlidiwyd ef gan y Matabele, 
oblegid nis gallai Mosililcatse byth faddeu iddo am ei gnro yn yr amser 
gynt. Daethant i fyny yr afon yn fyddin gref. Gosododd Sebitoane eifr 
ar nn o*r ynysoedd mawrion fel abwyd i'r rhyfelwyr, a dynion mewn cychod 
rhwng yr ynys a'r làn i gydweithredu yn y ddichell. Ar ol cludo yrholl 
fyddin drosodd^ gorchymyuodd gymeryd y cychod ymaith^ a cbafodd y 
Matebele eu hunain yn y fagl. Bwytasant yr hoU eiír^ a buont byw rywfodd 
am ychydig ar wreiddiau a allent eu cael yn yr ynys; ond aethant waelach, 
salach; a phan welodd y Makololo eu pryd i ^ned drosodd atynt, ni 
chawsant un drafierth i roi pob un o honynt ag oedd mewn oedran i íarwol- 
aeth, a chorfforwyd y gweddill â'r Uwy th. Symbylwyd Mosilikatse gan ei 
ryfelwyr i ddial y gollâ hon ; a daeth llu dirfawr i fyny, gan gludo cychod 
gyda hwy, er mwyn gochel yr anffawd a ddygwyddasai i'w rhagflaenwyr. 
Ond gorfu ar y rhaî hyny droi eu hwynebau yn ol heb fod naws gwell, a 
darfu i dwymyn» a newyn, a'r Batoka, gwblhâu eu dinystr^ fel na chyrhaedd* 
odd ond pump o'r fyddin nertbol yn ol at Mosilikatse. 

Yr oedd Sebituane erbyn hyn, nid ŷn unig wedi gorchfygu yr holl 
Iwythau a breswylient y parthau hyny, ond hefyd wedi gwneyd ei hon yn 
un i'w ofni gan y gorchfygwr arswydol Mosilikatse. Nis gallai byth, er 
hyny^ roddi un ymddiried yn y penaeth creulawn hwnw ; a chan fod y 
Batoka a breswylient yr ynysoedd wedi bod yn euog o gludo ei elynion ef 
dros y Zambesi^ disgynodd arnynt yn ddîs^anwth» ac ysgubodd hwynt yn 
Uwyr o'u hamddiffynfeydd. Fel hyn, heb yn wybod iddo ei hun, gwnaeth 
wasanaeth mawr i'r wlad trwy dori i lawr yn Uwyr yr heu gyfundrefn a 
attaliai fasnach rhag treiddio i berfeddion y wlad. Am y penaethiaid y 
rhai a ddiangasant, dywedai, ^' Y maent yn hoffi Mosilikatse, bydded idd- 
ynt fyw gydag ef. Y Zambesi yw fy amddiffynfa i;" a gosododd ddynion 
ar hyd yr afen fel gwyliedyddion. Pan glywodd fod ein teithwyr yn aw- 
yddus am ymweled âg ef, gwnaeth bob peth yn ei allu i hyrwyddo eu ham- 
can. Yr oedd Sechele^ Sekómi, a Lechulatébe» yn ddyledus am eu bywydaa 
i'w diríondeb ef, a gallasai yr olaf gael ei alw i dalu yn ddrud am daâa 
rhwystrau yn eu ffordd. Gwyddai Sebituane am bob peth a gymerai leyn 
y wlad^ oblegid yr oedd ganddo ffordd i ennill serchiadau, nid yn unig ei 
bobl ei hun, ond hefyd eiddo dyeithriaid. Pan ymwelai myntai o bobl 
dlodion â'i dref ef i werthu ceibiau neu grwyn^ nid oedd wahaniaeth pa mor 
sal yr olwg arnynt y byddent^ by ddai efe y n fuan yn eu hadwaen oll. Weith- 
im, pan fyddai y penaeth galluog yn eistedd mewn rhwysg, a'i bendefigion 
o'i amgylch> cyfodai oddiar eisteddle^ ac elai ac eisteddai yn ymyl y tro- 
einiaid tlodion a Iluddedig draw, a gofynai iddynt yn y modd mwyaf serchog 
a fyddent yn newynog. Yna gorchymynai ddyfod â pheiUiaid, a Uaeth, a 
mél ; cymysgai hwynt yn eu.golwg â'i ddwylaw ei hunan i symud pob am- 
mheuaeth o'u medayliau, a gwnai iddynt wledda am uuwaith yn eu hoes ar 
ddysgl dywysogaidd. Boddlonwyd hwynt tu hwnt i bobpeth gan ei serch- 
ogrwydd a'i haelioni, teimlent eu calonau yn gwresogi tuag ato> a dywedent 
wrtho yn rhwydd yr holl hanes a wyddent am bawb a phobpeth ymhob 
man ; a chan na adawai i gwmni o bobl ddyeithr by th ymadael heb ao- 
rhegu pob un o honynt, y gweision yn gystal a'r meistri, seinid ei glod 
ymhell ac agos. «' Y mae ganddo ef galon, ac y mae yn ddoetb/' oeddynt 



AFFRIOA A DR. LiyiNOSTONB. 361 

ymadroddion a gly wodd ein teiihwyr yn fynych am Sebitaane^ cyn iddynt 
erioed gael y pleser o'ì weled. 

Boddlonwyd ef yn fawr gan yr ymddirìed a roddasai Dr. Lîvingstone 
ynddo wrth ddwyn gydag ef ei wraig a*i blant ; ac addawodd eu cymeryd 
gydag ef ì weled ei wlad^ fel y gallent ddewis man i breswylio. Eu cynllun 
ydoedd fod i Dr. Livingstone aros i lafurio fel cenadwr, tra yr oedd Mr. 
Oswell i ymchwilio y Zambesi tua'r dwyrain. Ond darfu i Sebituane 
draan, yn y man wedi cyrhaedd amcan mawr ei fywyd^ syrthio yn glaf o 
«nnynfa yn jt ysgyfaint, a marw ! Ofnai Dr. Livingstone roddi dim çyffyr^ 
iau meddygol ìàáo, gan ei fod yn gweled ei fod yn agos i angeu> a chan y 
gallai y bobl ar ol ei farw osod y bai amo ef. Y prydnawn Sabbath y bu 
ùjrw, ymwelodd y cenadwr âg ef, gan gymeryd gydag ef ei fab Robert. 
" Dewch yma," meddai y penaeth claf, " a gwelwch os wyf mwyach yn 
ddyn ; yr wyf wedi darfod." Ymddengys felly ei fod yn wybyddus o natur 
beryglus ei ddolur, ac felly arwyddodd Dr. Livingstone ei gydsyniad, a 
chwanegodd air neu ddau ynghylch gobaith ar ol marw. " Paham y son- 
iwch am farw ? ebe un o'r meddygon, " ni bydd i Sebituane farw byth." 
Ond efe a fu farw yr hwyr hwnw. Parhaodd ei natur dda tra parhaodd ei 
anadl. Cyfodai ychydig o'i orẃeddfa, a dywedai wrth un o*i weinyddion, 
*' Cymerwch Robert at Maunku (un o'i wragedd) a dywedwch wrthi am roddi 
Uaeth iddo." Dyma eiríau diweddaf y penaeth mawr a galluog, Sebituane. 
Claddwyd ef, yn ol arfer y wlad hono, yn fifdd yr anifeUiaid ; a gyrwyd y 
rhai hyny ol a gwrthol am awr neu ddwy dros ei fedd, er mwyn symud o'r 
golwg bob arwydd o'r fan y gorweddai. Siaradodd Dr. Livingstone wrth 
y bobl, gan eu cynghori i fgros gyda'u gilydd, ac i sefyll o blaid yr etifedd. 
Cymerasant hyn yn garedig, a dywedasant wrth y teithwyr am beidio bod 
yn ofnus, nad oeddynt yn teimlo un duedd i brìodoli marwolaeth eu penaeth 
iddynt hwy — fod Sebituane newydd fyned i ffordd yr hoU ddaear, ond ei 
fod wedi gadael plant ar ei ol, a'u bod yn gobeithio y hyddent mor gyfeiU- 
gar â'r rhai hyny, ac y bwriadent fod âg eì, pe buasai yn aros ar y ddaear. 

Disgynodd y benaduriaeth, yn ol ewyllys Sebituane, i ddwylaw ei ferch, 
yr hon ar y pryd oedd yn aros daith deuddeng niwmod i'r gogledd. Daeth 
cenadwrí oddiwrthi hi yn rhoddi caniatâd iddynt ymweled âg unrhyw 
barth o'r wlad a ddewìsent. Aeth Dr. Livingstone a Mr. Oswell, gan hyny^ 
gant a hanner o filldiroedd i'r gogledd-ddwyrain, i le o'r enw Sesheké, a 
chawsant eu gwobrwyo am eu traíferth trwy ddarganfod y Zambesi yn 
nghanol y cyfandir. Yr oedd hwn yn bwnc o bwys dirfawr, oblegid ni 
wyddid o'r blaen fod yr afon hon i'w chael yn y fan hono. Desgrífir hi ar 
y mapiau Portugìaidd fel yn cyfodi yn bell i*r dwyrain o'r fan ý caed hi yn 
awr gan ein teithwyr, yn afon fawr Iydan. Yr öedd yn awr yn niwedd y 
tymmor sych, pan y mae yr afon yn y man isaf ; er hyny, yr oedd ei lled 
o drí i chwe' chant o latheni o ddwfr dwfn rhedegog. Dywedai Mr. 
Oswell na welsai efe eríoed afon mor fawreddog ei golwg, hyd yn nôd yn 
ludia. Yn amser y gwlawogydd^ bydd yn cyfodi ngain troedfedd, ac yn 
gorlifo o bymtheg i ugain milldir o'r wlad ar hyd ei glànau. 

Gan mai hwy oedd y bobl wynion gyntaf a welsid eríoed yn y parthau 
hyn, ymwelwyd â hwy gan líaws mawr o'j brodoríon. Gwisgai rhai o hon- 
ynt ddillad o gotwmwe lliwiedig (printed calico), ac eraiU o frethyn ced- 
enog (baize) coch, glas, a gwyrdd. Wrth ymholi o ba le y daethai y 
pethaa hyn^ deallasant eu bod wedi eu cael oddiwrth Iwyth a elwid Mam- 



362 IaRFBRION LLYGREDia T CTMRY. 

bari^ y rhai a breswylient yn agos i Bihé^ yn gyûiewid am fechgyn, Deeh- 
reuasai y rhai hyn gaethfasnachu â Sebituane mor ddiweddar à 1850; ae 
oni buasai anfoddlonrwydd penaeth hunanol y llyn i adael ein teithwyr i 
fyned i fyny at Sebituane, buasent gydag ef yn ddigon cynnar i rwystro j 
iasnach felldigedig hon rhag dechreu o gwbl. Ymwelsai y Mambárì yn yr 
amser gynt â hen benaeth y Barotse^ yr hwn a orchfygesíd gan Sebituane. 
Daethant drachefh pan oedd y wlad o dan ei ly wodraeth eC ond gwahardd* 
odd efe werthu plant. Ni bu iddynt ddyfod eilwaith hyd 1850, a dygasant 

f^da hwy y pryd hwn nifer o hen ddrylliau Portugiaidd. Meddjliodd 
ebituane y buasai y rhai hyn o ddefnydd i'w amddiâyn rhag ymosodiadau 
y Matabele. Cynnygiodd ychen ac ifori am danynt, ond ni wnai dim y tro i'r 
Mambári ond bechgyn tua phedair ar ddeg oed. Dywed y Makololo Da 
chlywsent erioed hyd y pryd hwnw am brynu a gwerthu dynion, ac nad 
oeddynt yn^hoffi y peth, ond i'w hawydd am feddiannu y drylliau beri 
iddynt ildio. Nid plant o'u Uwyth eu hunain a werthent fel hyn, ond plant 
caethion a gymerasent mewn rhyfel. Rhoddodd Dr. Livingstone i fyny j 
meddwl am ymsefydlu yn y wlad yma ar hyn o bryd» Yr pedd y par^a 
ìachus yn anniogel, a'r parthau Ue y gallai deimlo yn ddiogel yn afiachus. 
Meddyliasai unwaith am ddwyn ei holl bobl i fyny o Kolobeng oddiar fibrdd 
y Boers melldigedig, ond nis gallai yn awr wneuthur hyny ; a chan nad 
oedd un gobaith y buasai y Boers yn gadael iddo addysgu y bobl, a byw 
mewn tangnefedd yn Kolobeng, penderfynodd anfon éi deulu drosodd i 
Loegr, ac ymroddi i chwilio y wlad am ddwy âynedd. Felly y gwnaeth. 
Aeth i waered i'r Penrhyn yn Ebrill, 1802; gosododd ei deulu ar íwrdd 
lloug yn myned i Loegr, a dychwelodd tua'r gogledd gan wneyd am y Zam- 
besi. Dyma ei daith íwyaf, bwysicaf, a mwyaf dyddorol. Yn Ue dwy 
flynedd, fel y bwriadai, bu oddiwrth ei deulu ac yn gladdedig o olwg y byd 
gwareiddiedig, am yn agos i bum mlynedd; a hanes y daith fawr hon 
a fwrìadwn ei rhoddi yn y rlufyn nesaf, a hwyracfa y bydd genym erbyn 
hyny iywbeth i'w ddyẁedyd am ddarganfyddiadau newyddion ar lànau y 
2jambesi^ ar hyd pa un y mae Dr. Liyingstone yn awr yn esgyu, o dan 
nawdd ac ar draul llywodraeth Prydain Fawr. 



/ ' 



ARFERION LLYGREDIG Y CYMRY. 

[ Tohydi^ Sylwadau a Bhyh^ddion ynghi^ DuU anfoesol ein €hẃad^yn mf^ 
Äffenon Uygredig yn mhlith ei Thrigolion; yn fwyaf neillduol PftiOBAflAa 
Gan RoBBBT Jonhs. Bala> argraffedig gan B. Saunderson. 1811.] 

Wrth gymharu agwedd foesol a chrefyddol Cymru yn yr oes hon â'rhyn 
oedd bedwar ugain neu gan' mlynedd yn ol^ er nad yw eto yn agos yr byo 
^ dylai fod, mae ýn amlwg fod cyfhewidiad mawr, er gwell, ẃedîcymem 
\. Nid heb lafur dirfawr, ac ymdrech di-ildio^ pobl dda o dduwiiddeb ai< 



i 



i^RFBRION LLTORSDia T CTMBT. 363 

SüBJìt, a Uawer o hònynt yn medda doniaii rhagwol, y áyg^yá y oyíbewid* 
iad anigykh, a hyny yn wyneh gwrthwynehiadan, erHdiauy gwawd a diiv 
myg, anfanteision a dìgalondid^ o lawer math. Dechreuwyd y gwaith da drwy 
weinidogaeth ddeârons y Parchedig Griffith Jones, Llanddowror^ a thrwy 
yr ysgolion Oymreig cylchynol a ddygwyd ymlaen yn egnì'ol ganddo ef; 
yna gyda nerth a thanheidrwydd llawer mwy trwy hregethiad cyfiErous ac 
efieiŵiol Harris a Rowlands a*a cydoesw^nr; a phan oeddynt hwy, rai wedi 
heneiddìo, a'r lleill wedi eu galw oddiwrüi eu llafur at eu gwohr» cyiododd 
Pen yr Eglwys y Parchedig Thomas Charles a'i gydweithwyr effro a fiydd- 
lawn i ddwyn ymlaen y gwaith o efengyleiddio, ac i raddau mawr» wareidd* 
iad ein gwlad. Yn y modd yma» drwy hregethu teithiol, cymanfaoedd 
cyboeddus» cymdeithasaa crefyddol, yr Ysgolion Sahhothol a nosweithiol^ 
ysgolion dyddiol Cymreig symudol^ hoIwyddori> dysgu ac adrodd yr Ys- 
grythyran ar dafodleferydd^ ysgrìfenn a thaenu traethodau ar effwyddorìon a 
dyledswyddau creíydd, ac yn erhyn arferìon Uygredìg, dygwyd yr yfaidrech 
ymlaen; a thrwy fendith y Goruchaf^ coronwydeu llafur â Uwyddiant naa 
geUir ei hrìsio yn rhy uchel» na hod yn ddigon diolchgar am dano. Yr 
ydym m, yn yr oes hon, wedi dyfod i mewn i lafur ein tadau^ ac yn cael 
medi o firwyäi yr hyn a hauasant hwy^ ac a ddyfrhäwyd gan y rhai a 
ddaethant ar eu hol ; ond y mae i'w oíni fod pewgl i ni anghofio eu Ila- 
forus garìad hwy tuag at eu cenedl, ac i eistedd i íawr yn ddifraw, a chyd* 
ddwyn â gweddillion Uygredigaeth sydd eto yn aros yn ein gwlad^ y rhai^ oni 
fuasai i grefyddwyr ymddiofalhâu, hepian^ a chysgu^ a fuasent cyn hyn 
wedi eu hymlid ymaith ar ol hen lúrferìon Uygredig a ddarostyngwyd drwy 
ymdrechiadau ein tadau. Ac nid hyny yn unig, os y w yr eglwysi yn hep- 
ianllyd, mae yn amlwg fod y gelyn yn effiro ac yn ymhyfhâu yn y dyddiau 
hyn, ac yn amcanu ailgodi yr hen arferìon oíer hyny^ a dwyn i mewn Iygr- 
edigaethau newyddion i'n mysg ; gweddus» gan hyny, y w galw ar Grist- 
ionogion i fod ar eu gwyliadwrìaeth, a hod yn harod i wrthweithio poh ym- 
osodiadau a wneir i lygru ac anfoesoli trìgolion '* anwyl wlad ein tadau." 

Arweîniwyd ni i wneyd y sylwadau hyn wrth ddarlleu y Traethodyn 
bychan a noidwyd uchod, gyda'r amcan o'i gyflwyno i sylw ein darllenwyr, 
yr hyn a wnawn nid i'r dyhen o'i adolygu^ ond i'w ddodi yma ger eu bron 
yn gyflawn^ fel y gallo poh un ei ddarllen 301 fanwl a'i adolyffu drosto ei 
bun- Yr oedd yr ysgrìfenydd, awdwr hyharch "Drych yr Amseroedd/' 
yn ẁr da a thra llafurus yn ei oes, drwy addysgu^ ysgrífenu^ a phregethu^ i 
ddarostwng arferìon pechadurus, a dyrchafu moesau ei gydwIadwyTy ac yn 
benaf i'w hennill i gredu yn lachawdwr y byd. Ysgrìfenwyd a chyhoead- 
wyd y traethodyn hwn ganddo (yn yr hysbysîad a gawsom)» ar gais Cyf- 
arfod Misol y Trefnyddion Calfinaidd yn Swydd Gaer-yn-arfon ; a thaen- 
wyd ef yn rhad drwy yr ardaloedd^ yn enwedig yn y Ueòedd hyny yr oedd 
y Uygrèdigaetbau a wrthwjmebir ganddo yn fwyaf ffynadwy. Hyderwn ^rr 
esgusodir ni am ei argrafiu yn ddidalfyrìad, air yn air, nid yn unig er mwyn 
ei gadw rhag liwyr golli, gan ei fod erbyn hyn yn auhawdd i'w gael, ond 
hefyd er dangos pa mor fiyddlawn a Uym yr arferai ein hynafiaid argyhoeddi 
pechodau eu hoes ; i'r dyben o wrthdaraw cyhuddiad a wneir gan rai yn y 
dyddiau hyn fod YmneiUduaeth Cymru yn achos o, ac yn feithrìnfa î, 
anfoesoldeb y werìn ! Ni fu erìoed gamdystiolaeth fwy haerUug a disaü. 
Mae y diwygiad mawr sydd wedi cymeryd Ue yn firwyUi Uafur ein tadau, 
ac i'r gradd^H y mae eu hymdrechiadau clodfawr hyn yn cael eu dîlyn yn 



364 ARFSBION LLTORSBIO T CTMRT. 

ein hoes mnnaoy jnae y gwaîth da yn cael ei ddwyn ar gynnydd;, ond uid 
oes fawr ammheuaeth pe syrthiai eto i ddwylaw y rhai a'i cablant, na ddygid 
y wlad yn fuan drachefn i'r agwedd iselaf a fu ami erîoed o ran coelgrefyddi 
anwybodaeth» anfoes^ a thrueni. Bydded i Grìstionogion Cymru Brotest- 
anaidd ddyblu eu diwydrwydd mewn pob ymdrechiadau daionus i ymlid 
ymaith o'u mysg weithredoedd anffrwy thlawn y ty wyllwch, a phob arferìoDi 
hen neu newydd^ sydd yn fagwraeth iddynt. — ^Yn awr, dygwn yr Awdwr 
hybarch ymlaen i lefaru yn ei ddull ei hun. 

** 1. T mae yr olwg yn alaethufi ar ein gwlad aDniwair a thruenus, a*i diiywiad yn 
fáwr, trwy y peohod o odineb, o ran cyffredinolrwydd y pechod^ a'r digywilydd-dra 
o*i blegid. 

'* 2. Mae y dull anllad aydd ar y rhan fwyaf yn ein gwlad^ yn eu rhag-gyfôllacli 
oyn priodi, sef oydorwedd ao anlladrwydd, a gwelyau halogedig, yn hollol wrthwyneb 
i eirìan yr apostol, * Nid mewn cydorwedd ac anlladrwydd. Khuf. xiîi. 13.— 
' Gwely dihalogedig : eithr puteinwyr a godinebwyr a farna Dnw.' Heb. zül 4. 
Ac yn beth tra phechadurus a niwei^ol ; îe, hudoledig y rhan amlaf i'r pechod yi^er 

odineb, ag sydd yn ganlyuiad o hono yn fynych; gan hyny nid yw yn addasgoddef 
neb yn aelod o gymdeithas grefyddol a fyíido yn euog o'r ffieidd-^ra hwn. T mae y 
digywilydd-dra a soniwyd uchod, yn ffiaidd ac adgas yn ngolwg penau teuluoêdd y 
ihan fwyaf o ardaloedd Lloegr a Gymru, fel na oddefant neb o'u morwynion i ddilyn 
y fath' afletfdid, eithr eu troi allan 6'u tŷau ar fis o rybudd. 

" 3. Mae y dull y cynnelir priodasau yn gyffiredinol yn ein gwlad, sef y priodasBa 
a elwir yn rhai cymhorth (a llawer hefyd o rai na elwir felly), yn agwedd becliadaruB 
a niweidiol i foesau yr ardaloedd cynnuUedig ynddynt, ac yn faethle gwrteithiol i 
annuwioldeb, yn enwedig y pechodau o ysgafhder, coegddigrìfwch, meddwdod, anllad- 
rwydd ; îe, weithiau, yscdaddau gwaedlyd : a chan fod y cyfryw loddest o ganlymadaa 
mor niweidiol, dylem, nid yn unig ymgádw oddiwrth y cyfryw gyfarfodydd ein han- 
ain, eithr attal, hyd y mae ynom, bawb o'n teuluoedd, sef ein planl^ ein gweisioD, 
a'n morwynion, rhag ymuno â'r cyfryw gyfarfodydd llygredig ; eithr yn hytrach 
bydded i bob penteulu sydd yn caru achos Duw, gymeryd siampl yr hen dduwiolioD, 
yn enwedig Josuah; beth bynag a wnelai eraill, ei benderfyniad êf oedd hyn : 'Ond 
myfi, mi a'm tylwyth a wasanaethwn yr Arglwydd.' Jos. zziv. 15. Bydded i bawb 
■ydd yn caru llwyddiant yr efengyl. rybuddio eu teuluoedd yn addfwyn a charedi|^ 
gan ddangos iddynt y perygl a'r niwed o'r fath loddest bechadurus. 

** 4. Y dylem, bawb yn ei le, yn dde£&Öus, rybuddio a dwys annog; pawb sydd yn 
proffesu duwioldeb, na byddo iddynt ar un cyfnf, gydymfPurfio â'r dorf lygredig yn ea 
hagwedd bechadurus o gydorwedd, cyn eu myned i'r sefyilfa briodasol. Bhuf. zü. SL 
Fe i nodir yn amlwg yn bechod ymhuth y rhestr ddu eraill, yn Rhuf. ziü 13. A'r 
gwely, yn ngh^rif y Duw Sanctaidd a Hollwybodol, yn wely halogedig. Heb. 
xiiL 4. Ac yn sior yn waharddedig yn Eph. v. 8, 4 ; 1 Pedr iv. 8. Ac os bydd neb 
[rhail a fyddo yn profifesu duwioldeb yn euog o'r cyfryw drosedd, dylid eu diaiddel 
oni ddiwygiant 

« 5. Os bydd ì aelodau proffesedig syrthio 1 odineb, er iddynt fyned felly i ystád 
brìodasol, dylid eu dysgyblu yn ddyhîdwy, ac yn ddioed, yn ol y gair, gan dynu 
oddiwrthynt ; ac na fydded i neb a fyddo yn arddel duwioídeb gydfwyta neu wleàda 
gyda'r cyfryw, na rhoddi eu presennoldeb yn eu gwledd brìodwol. 2 Thess. ìü. 6; 

1 Cor. V. 9, IL 

"6. Os dygwydd i fab neu ferch i ryw rai a fyddo yn arddel duwioldeb, neuryw 
rai a fyddo U.n eu llywodraeth, adnabod eu gilydd mewn dull anniwair cyn eu priooì 
ymdrechant hyd y byddo ynddynt ar iddynt brìodi mor fuan ag y bo modd, heb 
îoddesta, na gwahodd eu cyfeillion i gyfeddach ar y fath achos, ond myned mewD 
gorchwyledd, dan ostWng pen a galaru, mewn dwys ystyriaeth o'rgwarthuaanniwe»* 
deb a ddygwyddodd yn eu teulu. S^od. zzzìl 29 ; Deut yyYiii- 9. 

" 7. Os bydd arwyddion digonol o anniweirdeb y pleidiau cyn eu