(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "As árbores esquecidas. Árbores de froita antiga da comarca de Valga"

AS ARBORES ESQUECIDAS: 

ARBORES DE FROITA ANTIGAS 
DA BISBARRA DE VALGA 




Alejandro Fernàndez Palicio 



Este traballo foi realizado coa contribución do concello de Valga a través dunha bolsa de 
investigación "Xesús Ferro Couselo" do ano 2011-2012. 

Permítese a libre reprodución deste traballo citando a fonte. Este traballo quere ser un comezo 
dun maior sobre estàs arbores. 

Para calquer consulta: 
alejandrofernandezpalicio@gmail.com 
telefono de contacto: 666 982 467 



AS ARBORES ESQUECIDAS: 

ARBORES DE FROITA ANTIGAS 
DA BISBARRA DE VALGA 



Alejandro Fernàndez Palicio 



Agradecementos 

Gostaríame agradecer este traballo a todas as persoas que desinteresadamente axudaron a 
recopilar este catalogo de froiteiras. En particular os custodios das froiteiras que tanto tempo 
pasaron compartindo conmigo o seu conecemento: Candiucho, Tucho, Miguel, Eloi, Elvira, 
Ramona, Manuel, Francisco, José, Teresa, Cacharro e outros moitos que non quixeron dar o seu 
nome... 



(...) 

Alí onde se ven pomares 
de peras, mazàs e peros, 
laranxas, limós e limas, 
misturados sin concerto, 
riquísimas tabardillas, 
urracas de un sabor cheo 
de ambrosia que regala 
dos Dioses o gusto mesmo, 
camoesa real paxiza 
con colores de vermelló, 
tan bonita por afora 
como tan san por adentro, 
peras pardas, barborinas, 
de campana, de San Pedró, 



de San Benito e San Xoàn 
e as de setè cotobelos, 
de canela e pirillotes, 
ranetas e mais de esprego, 
fadinas e repinaldos, 
presentinos a milleiros, 
cireixas, guindas e noces, 
pavías e mais pexegos, 
melocotós e pelados, 
duracios e abrideiros, 
romanas e tres en cunca 
figos grandes e pequenos, 
cirigüelas e fatóns, 
xemas e ameixas a cestos; 

(...) 



Xosé Manuel Pintos Villar 
Cando te vexo nesa cruz pendente 
(1858) 



INDICE 



pax. lllntrodución: A memòria agrícola colectiva 

pax. 12_As variedades de froita autòctona: un ben procomún 

pàx. 13_As arbores froiteiras un patrimonio vivente a conservar 

pax. 14_Custodios da froita antiga 

pàx. 15A desaparición da froita do país 

pàx. 16_Custodios de Valga e bisbarra 

pàx. 18_Catàlogo de froita autòctona ou local da bisbarra de Valga 

pàx. 71_Outras froitas locais da bisbarra que non entraron no catalogo 

pàx. 73_Proposta para a reintroducción das froitas antigas na economia local 

pàx. 74_Creación de bancos de froiteiras locais 

pàx. 76_Bibliografía 



INTRODUCION: A MEMÒRIA AGRÍCOLA COLECTIVA 



Nas sebes e campeiros agóchanse arbores esquecidas. Froiteiras caídas no esquecemento. Arbores 
produtoras de froitas moi antigas específicas da comarca que foron seleccionadas ano tras ano 
polos campesinos da bisbarra. Hoxe estan a desaparecer, desacordadas de todos, perdidas nas 
fragas ou conservadas solo por alguns apaixoados custodios nas súas propias hortas. 
Constitúen un patrimonio xenético colectivo único, resultado de séculos de selección: un 
patrimonio a preservar, conecer e difundir. 

As arbores de froita antiga, que noutros tempos axudaban a complementar a economia e a dieta 
do campesino, estan a ser substituídas polas variedades demandadas pola indústria da 
alimentarien, debido ó abandono das actividades agrícolas e gandeiras, ó cambio dos usos do solo 
e polas concentracions de terreos en grandes propiedades, especialmente para o cultivo da vide. 

Cada vez que se extingue unha variedade froiteira local pérdese un traballo colectivo de centos de 
anos, pérdese biodiversidade e prescíndese dun recurso de grande potencialidade pola calidade 
dos seus froitos. 

Esta investigación pretende dar a conecer o patrimonio xenético da bisbarra de Valga. Un 
patrimonio colectivo esquecido que cómpre valorizar como ecosistema endémico que é necesario 
integrar novamente no sistema agro-económico da comarca. 



11 



AS VARIEDADES DE FROITA AUTÒCTONA: BENS DO PROCOMUN 



As arbores de froita autòctona son variedades locais de arbores froiteiras adaptadas ó microclima 
e os solos da súa comarca, moi resistentes as enfermidades e ós parasitos da súa àrea. 

Son o resultado dunha lenta escolla xenética practicada durante centos de anos por unha 
anònima colectividade de persoas que durante séculos contribuiran à mellora das distintas 
espècies, as cales foron escolmando detidamente os exemplares mais fortes, mellor aclimatados e 
cos mellores froitos para a súa reprodución, acadando así plantas sobranceiras, adaptadas ó 
territorio. 

É un patrimonio que o podemos enraizar coa actual noción de procomún: un ben que pertence a 
todos, que debe ser protexido activamente e que ten que ser xestionado pola colectividade. Un 
ben creado e herdado conxuntamente que tamén debemos poder legar. 



12 



AS ARBORES FROITEIRAS: UN PATRIMONIO VIVENTE A CONSERVAR 



As arbores froiteiras son un patrimonio vivo. Esto engade unha dificultade à súa conservarien, xa 
que os exemplares deden ser custodiados e coidados continuamente para asegura-la súa 
reprodución. 

Esta realízase por medio de enxertos, escollendo a pugas mais axeitadas a tal fin. Non se 
reproducen por medio das sementes das froitas. Por medio das semes obténse unha planta brava, 
que non posuirà as calidades da planta nai. 

As diferentes calidades ou diferentes variedades dun mesmo tipo de froita, resultado da longa 
escolma e mellora euxénica das arbores, solo se trasmiten por medio do enxerto: deste xeito unha 
mesma maceira pode posuír diferentes calidades de froita en cada póla, resultado de diferentes 
enxertos procedentes cada un de arbores de calidades diversas. 

Solamente nalgúns casos concretos como nalgunhas frutas de carabuna pódese obter unha àrbore 
con calidades similares à àrbore nai. 

Para enxertar as arbores utilízanse arbores diversos: membrilleiros, abruneiros, espinós; así como 
novas variedades resultado de seleccions en centros de investigación. 



13 



CUSTODIOS DA FROITA ANTIGA 



Nos últimos anos tenen aparecido unha sèrie de iniciativas para a salvagarda das arbores de froita 
autòctona. Facemos resena das que conecimos ou temos noticia. 

En Galicia: 

- Asociación galega de froita autòctona do Eume(AGFA). www.agfadoeume.org 

- Centro de Investigacions Agrarias de Mabegondo. www.ciam.es 

Horta de conservación de froiteiras autóctonas de San Sadurnino. 
www.sansadurnino.es/archivos/1281008569691.pdf 

- Antonio Correa no lugar de Inàs, Oleiros 

En Portugal: 

- Colher para Semear. Rede portuguesa de variedades tradicionais. Editan o boletín "0 gorgulho". 

En Itàlia: 

- L'orto dei frutti dimenticati. www.montefeltro.net/pennabilli/orto.htm 

- Orti di Pace. http://www.ortidipace.org 



14 



A DESAPARICION DA FROITA DO PAÍS 



A enorme variedade de froitas tradicionals que poucos anos atràs tinamos na nosa contorna foi 
lentamente desaparecendo por mor dos números cambiamentos acontecidos coa ràpida 
industrialización sofrida nos últimos anos en Galicia. 

As froitas autóctonas, ó non estar adaptadas as condicions de uniformidade e de resistència que 
lles esixe a indústria alimentaria, non foron aceptadas por esta. Na indústria actual apenas existen 
unha decena de variedades de mazàs ou de peras e aínda menos doutras froitas e froitos: son 
calidades resultado da experimentación especialmente adaptadas ós ritmos da maquinaria e do 
transporte. 

Ó mesmo tempo que se estaba a consolidar a indústria froiteira, a do vino comezou a crecer 
seguindo a tònica que xa comezara no século XIX. A expansión dos vinedos pola comarca levou 
aparellada a destrución dos números pomares de froiteiras adicados ó autoconsumo que cada 
casa posuía. O vino comezaba a ser rentable, sendo o único produto agrícola exportable da zona. 
A destrucción das froiteiras locais foi case absoluta e hoxe apenas fican terreos adicados à froita, 
salvo algunhas fincas de pequeno tamano ou algun terreo coidado por algun apaixoado destas 
arbores. As variedades locais practicamente desapareceron en apenas 20 anos. 

É posible ter unha selección de froita local variada e continua durante todas as estacions: 
algunhas únicamente se disfrutaràn durante pequenos períodos però hai moitas variedades con 
grande poder de conservarien que poden resistir varios meses sen apodrentar. 



15 



CUSTODIOS DE VALGA E BISBARRA 



"...naquela finca andabamos de rapaces as arrasadeiras. Había unha grande parra con uvas cun 

sabor particular. A parra a quitaron e non atopei mais uvas semellantes" 
Luís, vecino da Devesa, Campana, Valga, abril do 2010 

As custodias e custodios que nos fomos atopando ó longo dos caminos da bisbarra de Valga son 
os heroes e as heroínas desta pequena intrahistoria. Foron os que permitiron que as variedades 
locais de froita chegaran até nós. Moitos deies posúen fincas que atenden a diario con agarimo. 




CATALOGO DE FROITA AUTÒCTONA OU LOCAL DA BISBARRA DE VALGA 



Este catalogo, que non pretende ser definitivo, quere ser unha primeira contribución, un 
achegamento à enorme variedade de calidades de froita que aínda se atopan na àrea de Valga. 
Agardamos que novas mans recollan o aquí iniciado... 



18 



01 



Tabardüla do país 




Nome: 

Mazà Tabardüla do país 

Características principais: 

mazà para comer de caída 

temprana 

Maduración: 

xullo 

Lugar onde se atopou: 

Viladesuso, Oeste, Catoira 

Nome do custodio: 

Manuel García Torrado 

Outras referencias: 

unha das mazàs antigas aínda 

mais difusas 



19 



02 



Roxa 







Nome: 

Mazà Roxa 
Características principais: 

mazà pequena, consérvase na 

àrbore ata decembro sen peder 

calidades 

Maduración: 

tardía 

Lugar onde se atopou: 

Viladesuso, Oeste, Catoira 

Nome do custodio: 

Manuel García Torrado 



20 



03 



Branca 
















V í'l* -- - ^ 


:-- ' : ■.■'■• 




to • 






H • ' í v * ^3 


■- ^ l " 



Nome: 

Mazà Branca 

Características principais: 

mazà pequena, úsase para facer 

compota por ser moi doce 

Maduración: 

non se indicou 

Lugar onde se atopou: 

Viladesuso, Oeste, Catoira 

Nome do custodio: 

Manuel García Torrado 



21 



04 



Mazà de nome desconecido 






V&m 




■/S<^; r < 









ife, 



Nome: 

desconecido 

Características principais: 

mazà dura, de sabor un pouco 

amarga 

Maduración: 

non se indicou 

Lugar onde se atopou: 

Viladesuso, Oeste, Catoira 

Nome do custodio: 

Manuel García Torrado 



22 



05 



Mazà de nome desconecido 




Nome: 

desconecido 

Características principais: 

mazà de sabor lixeiramente 

àceda. 

Maduración: 

agosto 

Lugar onde se atopou: 

terreo no lugar de Viladesuso, 

Oeste, Catoira 

Nome do custodio: 

non o deu 



23 



06 



Pera de nome desconecido 





Nome: 

desconecido 

Características principais: 

cor amarelo, tamano pequeno 

Maduración: 

agosto 

Lugar onde se atopou: 

terreo no lugar de Viladesuso, 

Oeste, Catoira 

Nome do custodio: 

non o deu 



24 



07 a 



Laranxa do país 




Nome: 

laranxeira do país 
Características principais: 

ten laranxas de zume todo o ano. 

Maduración: 

outubro, conservanse na àrbore 

ata febreiro sen problemas e 

nalgún dos exemplares, todo o 

ano. 

Lugar onde se atoparon: 

7a) casa con terreo no lugar de 

Quinteiro, Oeste, Catoira: 

laranxeira de mais de 60 anos. 

7b) finca en Campana, Valga 

7c) lugar de Castro, Oeste, 

Catoira 

Nome dos custodios: 

7a) Manuel Pérez López 

7b) Miguel 

7c) Antonio "Tucho" de Castro 



25 



07 b 



Laranxa do país 




26 



07 c 



Laranxa do país 




27 



08 



Mazà de San Xoàn 




Nome: 

mazà de San Xoàn 
Características principais: 

mazàs brandas, brancas e 

pequenas. Acàbanse moi ràpido. 

A àrbore dura poucos anos. 

Maduración: 

xuno 

Lugar onde se atopou: 

casa no lugar de Quinteiro, 

Oeste, Catoira 

Finca dos Soutos San Xuliàn, 

Cesures 

Nome do custodio: 

Manuel Pérez López 

Teresa 



28 



09 



Mazà de San Roque 




Nome: 

mazà de San Roque 
Características principais: 

mazàs un pouco àcedas con 

moito moito zume de gran sabor. 

Colle unha cor riscada. A àrbore 

dura moitos anos. 

Maduración: 

mediados de agosto 

Lugar onde se atopou: 

casa con terreo no lugar de 

Quinteiro, Oeste, Catoira 

lugar de Castro, Oeste, Catoira 

Nome do custodio: 

Manuel Pérez López 

Antonio "Tucho" Castro 



29 



10 



Mazà Real 




Nome: 

mazà "a real" 
Características principais: 

mazàs con zume (non tanto 

como as de San Roque) Colle 

unha cor vermella riscada. 

Consérvase moi ben. 

Maduración: 

setembro 

Lugar onde se atopou: 

casa con terreo no lugar de 

Quinteiro, Oeste, Catoira 

Nome do custodio: 

Manuel Pérez López 



30 



11 



Mazà de Cu Neghro ou de Bico 





ï«j>#- C\ -MEvÀ* --.7 








■^*«. 





Nome: 

mazà de cu neghro ou de bico 

Características principais: 

moi saborosa 

Maduración: 

mazà tardía de setembro-outubro 

Lugar onde se atopou: 

casa con terreo no lugar de 

Quinteiro, Oeste, Catoira 

Castro, Oeste, Catoira 

finca en Busto, Portocanles, 

Dimo, Catoira 

Nome do custodio: 

Manuel Pérez López 

Antonio "Tucho" Castro 

Francisco 



31 



12 



Raxada 



4R 






1 


I 







Nome: 

uva de Raxada 
Características principais: 

uva de còrner, non de vino, 

pequena e de sabor doce. A cepa 

que atopamos ten mais de cen 

anos. 

Maduración: 

setembro 

Lugar onde se atopou: 

finca do lugar de Quinteiro, 

Oeste, Catoira 

Nome do custodio: 

Manuel Pérez López 



32 



13 



Tinto ghordo 




Nome: 

uva de Tinto ghordo 

Características principais: 

a uva mais común na àrea. Non é 

o mesmo que o Caíno. O tinto 

ghordo é mais doce 

Maduración: 

setembro 

Lugar onde se atopou: 

finca do lugar de Quinteiro, 

Oeste, Catoira 

Nome do custodio: 

Manuel Pérez López 



33 



14 



Catalàn Neghro 





Nome: 

uva de Catalàn Neghro 

Características principais: 

Ten un sabor afresado 

Maduración: 

setembro 

Lugar onde se atopou: 

finca no lugar de Vilar, Cordeiro, 

Valga 

Nome da custodia: 

Ramona Novo 



34 



15 



Catalàn Roxo 




Nome: 

uva de Catalàn Roxo "o de 

sempre" 

Características principais: 

moi abondante na àrea 

Maduración: 

setembro 

Lugar onde se atopou: 

finca no lugar de Vilar, Cordeiro, 

Valga 

Nome da custodia 

Ramona Novo 



35 



16 



Perinos 




Nome: 

perinos de pereira brava 

Características principais: 

àrbore que se atopa en zonas 

húmidas principalmente, moi 

utilizada para facer enxertos 

Maduración: 

setembro 

Lugar onde se atopou: 

terreos preto de Vilar, Cordeiro, 

Valga 

Nome da custodia 

pereira salvaxe 



36 



17 




Fatón Redondo 

Nome: 

fatón redondo ou collóns de 

fraile 

Características principais: 

ameixa alongada de cor azul ou 

morada, de forma variada moi 

abondante na àrea. Hai unha 

variedade grande e outra 

pequena. 

Maduración: 

xullo-agosto 

Lugar onde se atopou: 

finca en Campana, Valga 

finca en Infesta, Cesures 

Nome da custodia 

Miguel 

Sr Cacharro 



37 



18 



Mazà de San Pedró 













f 


r '^H 


: 







■*.r; *v 



S 









• --v.'; 













Nome: 

mazà de San Pedró 

Características principais: 

mazà farineira, a mais 

tempraneira 

Maduración: 

xuno 

Lugar onde se atopou: 

finca en Campana, Valga 

Nome da custodia 

Miguel 



38 



19 



Pexego do país 



& 






! i 





Nome: 

pexego do país ou duraces, que 

non despexan a carabuna 

Características principais: 

pexego de pequeno tamano, cor 

amarela. Por dentro a pepita e 

roxa 

Maduración: 

agosto-setembro 

Lugar onde se atopou: 

finca en Campana, Valga 

Castro, Oeste, Catoira 

Nome da custodia 

Miguel 

Antonio "Tucho" Castro 



39 



20 



Tabardüla pel de sopo 





Nome: 

tabardüla pel de sapo 
Características principais: 

adàptase ben as zonas mais 

húmidas da bisbarra, ten a cor 

acastanada. 

Maduración: 

non se indicou 

Lugar onde se atopou: 

finca en Campana, Valga 

A Barca, Herbón 

finca da rúa Doutor Mosquera, 

Cesures 

lugar de Castro, Oeste, Catoira 

Nome da custodia 

Miguel 

custodixs desconecidxs 

Elvira e Eloy Bustelo 

Antonio "Tucho" de Castro 



40 



21 



Membrüleiro 




Nome: 

membrüleiro 

Maduración: 

non se indicou 

Lugar onde se atopou: 

finca en Campana, Valga 

finca en Castro, Oeste, Catoira 

Nome da custodia 

Miguel 

Antonio "Tucho de Castro" 



41 



22 



Cereixeira do país 




Nome: 

cereixeira ou sereixeira do país 

Maduración: 

maio 

Lugar onde se atopou: 

finca en Campana, Valga 

Nome da custodia 

Miguel 



42 



23 



Pereira do país 



mm 



Nome: 

pereira do país 

Maduración: 

agosto 

Lugar onde se atopou: 

finca en Campana, Valga 

Nome da custodia 

Miguel 









^ JfcT^•v' • • 



flNfc*i 



^ 



.-^; v ^ 



T f& 






U| 



43 



24 



Peros 















i» - v3E^ 


■ ' '* S JW 


OlMfltJ » 


k^^C2iSw3 


* *fí" * vi 


ÏÉ^Mfc!^* 


1 


- 





Nome: 

però, perello de inverno ou però 

real. Son en realizade maceiras. 

Características principais: 

Tenen moita auga e cando 

maduran arrecenden vólvendose 

amarelas. Úsanse para facer 

unha espècie de marmelada. 

Atàcanlle moito os paxaros. 

Maduración: 

novembro 

Lugar onde se atopou: 

finca en Campana, Valga 

finca en Infesta, Cesures 

finca en Castro, Oeste, Catoira 

A Franxa, Xanza, Valga 

Nome dxs custodixs 

Miguel 

custodixs desconecidxs 

Antonio "Tucho" de Castro 

José Freire 



44 



25 



Figo branco do país 



v 1 




•- 

r 





'^JB^tei 








■UH SHhbR^^^HHÜH 



Nome: 

figueira de figos brancos ou 

brevas 

Características principais: 

a dozura depende da cantidade 

de sol recibida 

Maduración: 

setembro e outubro 

Lugar onde se atopou: 

finca en Campana, Valga 

lugar de Castro, Oeste, Catoira 

Nome da custodia 

Miguel 

Antonio "Tucho" de Castro 



45 



26 



Figo Neghro 




Nome: 

figueira de figos neghros 

Maduración: 

ten dúas cosechas ó ano, a 

primeira adoita a non darse 

comido porque a comen primeiro 

os paxaros 

Lugar onde se atopou: 

finca en Campana, Valga 

lugar de Castro, Oeste, Catoira 

Nome da custodia 

Miguel 

Antonio "Tucho" de Castro 



46 



27 



Costaria do país ou tempraneira 











\.M 




, - .- 



'-^jés-í 



***$ 






, ?**£ =-.4* 






Nome: 

castineiro país de castanas 

tempranas 

Características principais: 

castanas pequenas però moi 

doces e saborosas 

Maduración: 

finais de setembro 

Lugar onde se atopou: 

finca en Campana, Valga 

Castro, Oeste, Catoira 

Nome da custodia 

Miguel 

Antonio "Tucho" de Castro 



47 



28 



Castana Tardía 




Nome: 

castineira de castanas tardías 

Maduración: 

outubro 

Lugar onde se atopou: 

finca en Campana, Valga 

Nome da custodia 

Miguel 




48 



29 



Gharnacha 




Nome: 

uva de gharnacha 

Características principais: 

uva tinta da família 

treixadura 

Maduración: 

setembro 

Lugar onde se atopou: 

finca en Campana, Valga 

Nome da custodia 

Miguel 



da 



49 



30 



Limón do país 




Nome: 

limoeiro do país 
Características principais: 

limón de moito perfume, moi 

usado en postres. Florece cada 

tres meses. É unha àrbore de 

longa duración 

Maduración: 

todo o ano, cada tres meses 

Lugar onde se atopou: 

lugar de Castro, Oeste, Catoira 

Nome do custodio 

Antonio "Tucho" de Castro 



50 



31 



Pera Derraca ou de Urraca 




Nome: 

pera derraca ou de urraca 
Características principais: 

de pel àspera e cor marrón, moi 

saborosa de comer, pequena e 

doce. É moi sensible, desfaise 

con facilidade. Se madura un 

pouco nótase branda e xa queda 

manchada por dentro. Quizàs 

por isto non se comercializa 

Maduración: 

cústalle moito madurar. Ten fruto 

dende xuno ata a agosto 

Lugar onde se atopou: 

lugar de Castro, Oeste, Catoira 

Os Soutos, San Xuliàn, Cesures 

Rúa doutor Mosquera, Cesures 

Nome do custodio 

Antonio "Tucho" de Castro 

Teresa 

Eloi Bustelo e Elvira 



51 



32 



Claudia do país 





Nome: 

claudia do país, raína claudia 

Características principais: 

primeiro é verde e logo colle 

unha cor aterciopelada. Se 

reconece porque cando se apreta 

solta a carabuna. Alguns a 

confunden cunha claudia mais 

grande e verde. É moi doce ó 

madurar. 

Maduración: 

xullo 

Lugar onde se atopou: 

lugar de Castro, Oeste, Catoira 

Os soutos, San Xuliàn, Cesures 

A Barca, Herbón 

A Franxa, Xanza 

Nome dxs custodixs 

Antonio "Tucho" de Castro 

Teresa 

José Freire 



VL 



52 



33 



Mazà "de todo o ano" 





Nome: 

mazà de "todo o ano" 

Características principais: 

consérvanse moi ben, sen 

necesidade de càmaras, ata 

febreiro. 

Maduración: 

últimos de outubro 

Lugar onde se atopou: 

lugar de Castro, Oeste, Catoira 

Nome do custodio 

Antonio "Tucho" de Castro 



53 



34 



Mazà de pica de rica 




Nome: 

mazà de pica de rica 
Características principais: 

cóllense verdes, exténdense e 

comezan a coller unha cor 

amarela coma un canario. As que 

non tenen bicho non caen da 

àrbore e non apodrecen. Pódense 

conservar ata marzo. 

Maduración: 

setembro 

Lugar onde se atopou: 

lugar de Castro, Oeste, Catoira 

finca en Busto, Portocanles, 

Dimo, Catoira 

Nome do custodio 

Antonio "Tucho" de Castro 

Francisco 



54 



35 




Mazà de San Agustín 

Nome: 

mazà de San Agustín 
Características principais: 

mazà parecida a de San Roque 

do tamano dunha Starky. É unha 

mazà temprana que dura moito 

tempo. "Venen cedo e duran 

pouco" 

Maduración: 

xullo 

Lugar onde se atopou: 

lugar de Castro, Oeste, Catoira 

finca en Busto, Portocanles, 

Dimo, Catoira 

Nome do custodio 

Antonio "Tucho" de Castro 

Francisco 



55 



36 



Pera de San Pedró 





Nome: 

pera de San Pedró 
Características principais: 
pera moi saborosa de comer 
Maduración: 
temprana. Xuno 
Lugar onde se atopou: 
lugar de Castro, Oeste, Catoira 
Nome do custodio 
Antonio "Tucho" de Castro 



56 



37 



Mazà do príncipe 





Nome: 

mazà do príncipe 

Maduración: 

non se indicou 

Lugar onde se atopou: 

lugar de Castro, Oeste, Catoira 

Nome do custodio 

Antonio "Tucho" de Castro 



M 



57 



38 



Mazd Rogha 




Nome: 

mazà rogha 

Maduración: 

temprana 

Lugar onde se atopou: 

lugar de Castro, Oeste, Catoira 
finca en Busto, Portocanles, 
Dimo, Catoira 
Nome do custodio 
Antonio "Tucho" de Castro 
Francisco 



58 



39 




Figo tipo "figo paso" 

Nome: 

figueira de figo paso 

Características principais: 

os mais axeitados para facer 

figos pasos 

Maduración: 

non se indicou 

Lugar onde se atopou: 

lugar de Castro, Oeste, Catoira 

Nome do custodio 

Antonio "Tucho" de Castro 



59 



40 



Pavia ou pexegueira da Mercè 





Nome: 

pavia ou pexegueira da Mercè 
Características principais: 
pexegos de gran tamano. Son 
autóctonas de aquí. Lévanse a 
vender à romeria da Mercè, 
xunto coas noces. 
Maduración: 

Cóstanlle moito madurar. 
Florecen como as demais 
pexegueiras, però queren moito 
mais tempo na àrbore, incluso lle 
senta ben un pouco de frío 
ultimo, cando empeza a vir o 
outono e cando se ponen a punto 
para a recolección. 
Lugar onde se atopou: 
lugar de Castro, Oeste, Catoira 
Nome do custodio 
Antonio "Tucho" de Castro 



60 



41 



Mazà neghra "de todo o ano" 




Nome: 

mazà neghra de todo o ano 

Maduración: 

setembro 

Lugar onde se atopou: 

lugar de Castro, Oeste, Catoira 
finca na Franxa, Xanza, Valga 
Nome do custodio 
Antonio "Tucho" de Castro 
Candiucho 



61 



42 



Pera de Espifío 




Nome: 

pera de espifío 

Características principais: 

pera amarela, non moi grande e 

moi rica 

Maduración: 

non se indicou 

Lugar onde se atopou: 

lugar de Castro, Oeste, Catoira 

Nome do custodio 

Antonio "Tucho" de Castro 



62 



43 



Peladillo branco 

Nome: 

peladillo branco 

Maduración: 

non se indicou 

Lugar onde se atopou: 

finca dos Soutos, San Xuliàn, 

Cesures 

Nome do custodio 

Teresa 




63 



44 



Mazà Romana 





Nome: 

Mazà Romana 

Características principais: 

mazà grande, rica, pelin àceda. 

Quedan poucas arbores 

Maduración: 

Setembro 

Lugar onde se atopou: 

finca en Busto, Portocanles, 

Dimo, Catoira 

Nome do custodio 

Francisco 



64 



45 



Mazd "que ven de Xanza" 





Nome: 

desconecido 

Maduración: 

non se indicou 

Lugar onde se atopou: 

finca en Busto, Portocanles, 

Dimo, Catoira 

Nome do custodio 

Francisco 



65 



46 



Mazd Neghra de tarde 





Nome: 

mazà neghra de tarde 

Características principais: 

collen un color moi oscuro, 

maior do da fotografia, tomada 

en setembro 

Maduración: 

recóllense en difuntos 

Lugar onde se atopou: 

finca en Busto, Portocanles, 

Dimo, Catoira 

Nome do custodio 

Francisco 



66 



47 



Pera de Espifío 




Nome: 

pereira de espino 

Maduración: 

non se indicou 

Lugar onde se atopou: 

finca en Busto, Portocanles, 

Dimo, Catoira 

Nome do custodio 

Francisco 



67 



48 



Pera Parda 










Nome: 

pereira de peras pardas 

Maduración: 

son de tarde 

Lugar onde se atopou: 

finca en Busto, Portocanles, 

Dimo, Catoira 

Nome do custodio 

Francisco 






68 



49 



Peladillo branco do país 






***** 


( f ?i 4 





Nome: 

peladillo branco do país 
Características principais: 

vina da Estrada. O peladillo é 

totalmente branco por fora (non 

confundir co peladillo branco dos 

supermercados). O seu custodio 

di que é o peladillo autentico de 

Galicia. Son duraznos, non 

soltan a pepita. Se inxerta en 

patrón de ambruíno 

Maduración: 

remàtanse en agosto 

Lugar onde se atopou: 

finca na rúa doutor Mosquera en 

Cesures 

Només dxs custodixs 

Elvira e Eloy Bustelo 



69 



50 



Mazà de Tres en Cunca 




Nome: 

mazà de Tres en Cunca 

Características principais: 

Son de gran tamano 

Maduración: 

setembro 

Lugar onde se atopou: 

finca en A Franxa, Xanza, Valga 

Només dxs custodixs 

José Freire 



70 



OUTRAS FROITAS LOCAIS DA BISBARRA QUE NON 
ENTRARON NO CATALOGO 

Ademais das froiteiras que aparecen no catalogo atopamos unha sèrie de arbores dos que 
obtivemos referencias però dos cales non atopamos a súa situación ou non conseguimos observar 
a súa froita, polo que decidimos deixalas fora deste catalogo esperando poder atopar os 
exemplares nun futuro: 

- Pexegos abrideiros, atopados no mercado de Padrón. 

- Noces grandes e noces pequenas, atopados no mercado de Padrón. 

- Pavia que non é abrideira, atopada no mercado de Padrón. 

- Claudia do mes de xuno, citada polo senor Cacharro de Infesta, Cesures. 

- Cereixeiras ou Cerdeiras de Confurco, que a maioría foron cortadas, citada polo senor 
Cacharro de Infesta, Cesures. 

- Cereixeira Brava, citada por francisco de Busto, Portocanles, Dimo, Catoira. 

- Cereixeira Branca, citada por francisco de Busto, Portocanles, Dimo, Catoira. 

- Cereixeira neghra, que é de cor mais rogha e pequena, citada por francisco de Busto, 
Portocanles, Dimo, Catoira. 

- Cereixeira de botella, mais grande e mais clara, citada por Francisco de Busto, Portocanles, 
Dimo, Catoira. 

- Mazàs brancas moi duras que non se lle da metido o dente, que se gardaban nas barras xunto 
as patacas e o grano e cunha pinta moi mala però con moito sabor. Citada por un home de A 
Barca, Herbón. 

- Pera de San Xoàn, que ven en xuno e é moi rica. Citada por Eloi Bustelo e Elvira de Cesures. 



71 



- Pera Reina, citada por unha parella de Campana, Valga 

- Cirighuelas ou Sirighuelas, verdes e alargadas coma noces e cando maduran se ponen mais 
amarelas, citada por unha parella de Campana, Valga. 

- Mazà branca, moi doce, que se coda à vez que o pan, citada por unha parella de Campana, 
Valga. 

- Uva de Espadeiro, custodiada por Manuel Pérez López no lugar de Quinteiro, Oeste. 

- Claudia branca con xema e a Claudia branca redonda, custodiada por Miguel en Campana. 

- Figos de San Pedró, custodiados por Miguel en Campana. 

- Ciruela de tarde e ciruela de temprano, custodiadas por Tucho de Castro, Oeste. 

- Santiagas, custodiadas por Eloy Bustelo e Elvira en Cesures. 

- Peladillo de temprano e peladillo de tarde, custodiadas por Tucho de Castro, Oeste. 

- Claudia Rogha, custodiadas por Tucho de Castro, Oeste; da cor do vino tinto do país. 

- Pera de Estilàn, custodiadas por Tucho de Castro, Oeste; parecida a pera "blanquita" però mais 
pequena. Quedan poucas arbores. 

- Aghustíns, froito medio morado medio verdoso, nomeado polo Sr. Cacharro de Cesures. 

- Pera Manteca, custodiada por Eloy Bustelo e Elvira; cunha pel moi fina, e unha carne moi 
suave que se desfai na boca, sen grumos. Son unhas peras de gran tamano, con moita auga, polo 
que lle atacan moito os paxaros 



72 



PROPOSTA PARA A REINTRODUCCION DAS FROITAS ANTIGAS NA ECONOMIA 
LOCAL 

A froita antiga supón unha oportunidade para a economia local. Fronte a economia das grandes 
corporacions alimentarias é posible retornar cultivo destas froiteiras locais enfocando a produción 
e venda a mercados de vecindade, as vilas e as cidades vecinas. As ventaxas dunha aposta sobre 
elas son palpabels: 

- As variedades locais ofrecen unha infinidade de novos sabores con grandes posibilidades 
culinarias. 

- Favorecen o desenrolo dunha economia local, nun eido, o agrícola, centrado únicamente no 
vino, co perigo que iso supón, aumentando así a súa diversificación. 

- Ofrecen un produto de calidade, que varia ó longo das estacions, o que permite o mantemento 
dunha certa economia da sorpresa e da descuberta segundo comeza o remata a tempada de cada 
froita. 

- Suponen unha alternativa ecolóxica, xa que non precisan os tratamentos das variedades 
industrias ó estar adaptadas à climatoloxía local. 

- Son produtos sustentables, de km. 0, con escasos gastos de transporte na economia local. 

- Contribúen à dignidade do rural, coa produción de produtos de calidade, con raíces na tradición 
e coa xeración de novos postos de traballo. 



73 



CREACION DE BANCOS DE FROITEIRAS LOCAIS 



No tocante a conservarien mais inmediata e necesaria a creación de pomares comunais de 
froiteiras autóctonas: bancos de arbores, xestionados por grupos de custodios e custodias que 
permitan a súa conservarien e sirvan como bancos de pugas onde cada persoa interesada en ter 
unha variedade local poida tomar as pólas necesarias para os seus enxertos. 

Estes bancos funcionaran a nivel parroquial, municipal, comarcal,... dependendo das necesidades 
ou intereses de cada comunidade. 

O banco debería ser tratado como un patrimonio de todas e todos a coidar e a legar as futuras 
xeracións. Deberà ser considerado un patrimonio do procomún. 

Un banco coma este xa funciona no concello de San Sadurnino, Galicia. En Itàlia existe tamén un 
banco en Pennabilli, Reggio-Emilia, que funciona así mesmo como parque da vila. 



74 



75 



BIBLIOGRAFIA 



Libros 

-Estudio de la vegetación del partido judicial de Caldas de Reyes. Mato Iglesias, C. Univ. Madrid. 
1968. 

- Estudio de la fertilidad de los suelos y de la ordenación de los cultivos del partido judicial de 
Caldas de Reyes. Munoz Taboadela y Guitiàn Ojea. USC. 

- Normas para el abonado racional en los suelos de los partidos judiciales de Pontevedra y Puente 
Caldelas, de acuerdo con sus condiciones de fertilidad. (USE, CSIC). Diputación Provincial, 1958. 

- Fertilidad de los suelos de cultivo de Pontevedra: estudio inicial. Sànchez, Benito; García- 
Sànchez, A, Dios, G. Madrid: CSIC, 1967. 

- La fertilidad de los suelos de cultivo de la provincià de Pontevedra. Sànchez Rodríguez, Benito, 
García Sànchez, Augusto, Dios Vidal, Gerardo. Misión Biològica de Galicia, 1986. 

- Las tierras cultivadas de Valga y Puentecesures. Sànchez Rodríguez, Benito, García Sànchez, 
Augusto, Dios Vidal, Gerardo. Misión Biològica de Galicia, 1973. 

- El parque-jardín y carballeira de Caldas de Reis: paraje pintoresco y jardín histórico. Rodríguez 
Dacal, Carlos. Ayuntamiento de Caldas de Reis. 1999 

- Las tierras cultivadas de Caldas de Reyes. Sànchez Rodríguez, Benito, Dios Vidal, Gerardo. 
Misión Biològica de Galicia, 1973. 

- Las actividades agropecuarias y pesqueras en la Ría de Arosa. Pérez Sànchez, José Antonio. 
Diputación Provincial, 1996. 

- Estudio agrobiológico de la provincià de Pontevedra. Diputación Provincial, 1996. 

- Plan comarcal "Compostela" para el desarrollo económico de las comarcas de Santiago, de la Ría 



76 



de Arosa y del sistema del Ulla. García Briones, Ramon. A Coruna. Librigal, 1971. 

- Flora descriptiva é ilustrada de Galicia. Vols. I y II. Merino, B. Santiago de Compostela. 1905- 
1906. 

- La vegetación de Galicia. Anales Inst. Bot. Cavanilles 24:1-301. Bellot, F. 1966. 

- La vegetación y flora del termino municipal de Santiago de Compostela. I. La vegetación. Bol. 
Univ. Compostelana 67: 297-349. Casaseca, B. 1959. 

webs 

http://www.agfadoeume.org/Catalago%20mazas%20autoctonas.html 
http://www.montefeltro.net/pennabilli/orto.htm 

prensa 

http://elpais.com/diario/2008/09/08/galicia/1220869098_850215.html 



77 



Alejandro Fernàndez Palicio é arquitecto e investigador independente en tecnoloxías apropiadas 
e procesos rurais e urbanos. Colaborador do Ecoistituto delle Tecnologie Appropriate 
www.tecnologieappropriate.it. Traballou e viviu en Itàlia, onde realizou o proxecto do parque 
ortobotànico de Sogliano al Rubicone; así como en Finlàndia, ademais de en Galicia. 
O seu traballo aborda o uso de materiais naturais e tradicionais dende unha perspectiva 
contemporànea e sobre a pervivencia e recuperación da memòria colectiva a través de 
investigacions que xiran en torno da etnografia, a paisaxe, a arquitectura e bioconstrución, a 
agricultura, o rururbano, o novo urbanismo, o patrimonio industrial e natural... sobre, os novos e 
vellos usos do vimbio, a construcción con terra en Galicia, a posta en valor das arbores e cultivos 
tradicionais, a reutilización das hortas tradicionais na cidade, os montes comunais... 

alejandrofernandezpalicio@gmail.com 
telefono de contacto: 666 982 467 79 



AS ARBORES ESQUECIDAS: 




kg^©@