(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Dimiourgikes"

Ορέστης Βαρκαρόλης 



Δημιουργικές 
αντιστάσεις 
και Αντεξουσία 

Εγχειρήματα και προβληματισμοί 
του ριζοσπαστικού κινήματος 
στον 21ο αιώνα 



ΦΛ'Λ* 



**< 






Δημιουργικές αντιστάσεις και Αντεξουσία 

Εγχειρήματα και προβληματισμοί 
του ριζοσπαστικού κινήματος στον 21ο αιώνα 



Δημιουργικές αντιστάσεις και Αντεξουσία 
Εγχειρήματα και προβληματισμοί του ριζοσπαστικού 
κινήματος στον 21ο αιώνα 

Συγγραφέας: Ορέστης Βαρκαρόλης 

Επιμέλεια: Νίκος Κοκκάλας 

Σελιδοποίηση: Εΰη Κώτσου 

Εκδόθηκε το 2012 σε 1.000 αντίτυπα 
από το καφενείο «Το Παγκάκι» 

Κεντρική διάθεση: Οι Εκδόσεις των Συναδέλφων, 

Ερεσσοΰ 35, Εξάρχεια, τηλ. 210 3818840 

© Ορέστης Βαρκαρόλης, 2012 



££ ν ^Γ 691 1 ν€* Αναφορά προέλευσης - Μη Εμπορική 

ΟΟ ΓΤ ί ΪΤίΟ Π 5 Χρήση - Παρόμοια Διανομή 3.0 Ελλάδα 

Είναι ελεύθερη: 

(Β) Η αναπαραγωγή, διανομή, παρουσίαση στο κοινό του έργου. 
Λ^ Η διασκευή του έργου. 

Υπό τις ακόλουθες προϋποθέσεις: 
[£) Αναφορά δημιουργού. 
ζ^ Μη εμπορική χρήση. 
ζΟ|ί Παρόμοια διανομή. 

Το πλήρες περιεχόμενο της άδειας βρίσκεται στο 1ιίΐρ://θΓε&ΐίνεοοιηιηοηδ.θΓ§/1ίοεηδεδ/ογ-ηο-δ&/3.0/§Γ 

Ι5ΒΝ: 978-618-80323-0-9 



Ορέστης Βαρκαρόλης 



Δημιουργικές αντιστάσεις 
και Αντεξουσία 

Εγχειρήματα και προβληματισμοί 
του ριζοσπαστικού κινήματος στον 21ο αιώνα 



ΑΘΗΝΑ 2012 




ΤΪΊΐψάΚ 



Εάν γνωρίζεις τον εχθρό και τον εαυτό σον, 

δεν χρειάζεται να φοβάσαι για το αποτέλεσμα εκατοντάδων μαχών. 

Εάν γνωρίζεις τον εαυτό σον αλλά όχι τον εχθρό, 

για κάθε νίκη θα έχεις και μια ήττα. 

Εάν δεν γνωρίζεις ούτε τον εχθρό ούτε τον εαυτό σον, 

θα υποτάσσεσαι σε κάθε μάχη. 

Σουν Τσου 



ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 



ΕΙΣΑΓΩΓΗ 15 

ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ 
ΟΡΙΣΜΕΝΩΝ ΒΑΣΙΚΩΝ ΕΝΝΟΙΩΝ 

Κύκλος του κεφαλαίου και νόμος της αξίας 17 

Σχετικά με την εργασία και το μυθικό ξεπέρασμα της 21 

Οι αγοραπωλησίες δεν συνεπάγονται καπιταλισμό 25 

Η διανομή στον κολεκτιβισμό και στον κομμουνισμό 29 

ΝΕΑ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΣΥΛΛΗΨΗ ΚΑΙ ΝΕΟΣ ΤΥΠΟΣ ΔΡΑΣΗΣ 
ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΠΙΔΙΩΚΟΜΕΝΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΜΕΤΑΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟ 

Από την αντίσταση στην εξουσία, στην οικοδόμηση 

της Αντεξουσίας 31 

Η στρατηγική της εξόδου 35 

Οι δημιουργικές αντιστάσεις και η απεΰθυνσή τους 37 

Η σπουδαιότητα της ζωογόνου φαντασίας 

των δημιουργικών αντιστάσεων 41 

Προσοχή στην αφομοίωση! 43 

Αλληλέγγυα οικονομία 45 

Γενικευμένη εργασιακή αυτοδιαχείριση 47 

Ελευθεριακή δημοκρατία 51 



12 ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΕ! ΑΝΤΙΣΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΑΝΤΕΞΟΥΣΙΑ 

ΒΙΩΜΑΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΩΝ ΑΝΤΙΣΤΑΣΕΩΝ 

ΑΛΛΗΛΕΓΓΥΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ 55 

Ο ΣΠΟΡΟΣ 

Το βίωμα της ένταξης στον εκκολαπτόμενο Σπόρο 57 

Συναινετική διαδικασία λήψης αποφάσεων 59 

Εναλλακτικό και αλληλέγγυο εμπόριο 65 

Βασικές θέσεις τον Σπόρου 65 

Η αντιεμπο ρευματική κριτική 67 

Έμπρακτη αλληλεγγύη στο ζαπατιστικό κίνημα 

και ανίχνευση μιας άλλης οικονομίας 69 

Πρώτες αποφάσεις του -στεγασμένου πλέον- Σπόρου 73 

Νομική μορφή 73 

Δίκτυο διακίνησης 74 

Δημοσιότητα 75 

Τιμολογιακή πολιτική 77 

Η υιοθέτηση του όρου αλληλέγγυα οικονομία 

και η γένεση του Σκόρου 79 

Η δικτύωση «Δημιουργικές Αντιστάσεις» 81 

Η συμμετοχή σε άλλες θεματικές 83 

Η μετεξέλιξη του εγχειρήματος 85 

Οι εναλλαγές σύνθεσης 85 
Η (λειψή) χαρά της συμμετοχής και το ζήτημα 

της εργασίας 86 

Η αποκεντρωμένη εξάπλωση 88 

Ένας κύκλος κλείνει... 89 

ΤΟ ΚΑΛΑΘΙ 

Σύντομο ιστορικό 91 

Η συγκρότηση της ομάδας 9 1 

Η σχέση με τους παραγωγούς 94 

Το ζήτημα της ενεργούς συμβολής στο εγχείρημα 97 

Το ζήτημα της λειτουργικότητας 101 

ΤΟ ΠΑΓΚΑΚΙ 

Τα πρώτα βήματα 105 

Οι ιδρυτικές αποφάσεις 105 

Τα γραφειοκρατικά κωλύματα 107 



ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 13 

Η πρώτη περίοδος λειτουργίας 1 08 

Μια πολύπλευρη προσέγγιση για τη συλλογική εργασία 109 

Η εργασία δεν είναι ούτε παιχνίδι ούτε παιχνιδάκι 109 

Η σημασία των διαπροσωπικών σχέσεων 110 
Η σχέση με τους καταναλωτές, το χρήμα 

και τα μηνύματα της αγοράς 112 

Η επιλογή πρώτων υλών και μουσικής 113 

Κοινωνική αυτοδιαχείριση και όχι επιχείρηση 115 

Άλλο συν-εργαζόμενοι, άλλο συνέταιροι 115 

Σταγόνες στον ωκεανό της μεγάλης ιδιοκτησίας 117 

Το ζήτημα της νομιμότητας και του ενοικίου 118 

Το καφενείο εξυπηρετεί πραγματικές ανάγκες; 119 

Ένα άλλο είδος στράτευσης 121 

Από την πρωτοπορία στην υποβοήθηση 121 

Η αντι-ταξική συνείδηση και η συνδικαλιστική δράση 123 
Από τη θεωρία στη δημόσια πράξη και από 

την πράξη στη δημοσιοποίηση της θεωρίας 124 

ΑΝΤΙ ΕΠΙΛΟΓΟΥ 127 

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Ι 

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΗΝ ΠΑΡΟΥΣΑ ΕΚΔΟΣΗ 129 

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ II 

ΚΕΙΜΕΝΑ ΑΥΤΟΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ 
ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΩΝ ΑΝΤΙΣΤΑΣΕΩΝ 

Ο Σπόρος 133 

Συν-Άλλοις 137 

Ο Σκόρος 140 

Το Καλάθι 144 

Το Παγκάκι 145 

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ III 

ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΕΣ ΑΝΤΙΣΤΑΣΕΙΣ: 

ΝΗΣΙΔΕΣ Ή ΟΡΜΗΤΗΡΙΑ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ 151 

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ 153 



ΕΙΣΑΓΩΓΗ 



Δύσκολα βρίσκεται πιο εύστοχη περιγραφή της κοινωνικής αλλαγής 
που θέλουμε να προωθήσουμε από αυτήν του Μαλατεστα, οπότε την 
παραθέτουμε αυτούσια: 

«Θέλουμε την καταστροφή της κυριαρχίας και της εκμετάλλευ- 
σης ανθρώπου από άνθρωπο* όλους τους ανθρώπους αδελφωμέ- 
νους κι ενωμένους με συνείδηση αλληλεγγύης, να συνεργάζονται 
οικειοθελώς για την ευημερία όλων η κοινωνία να οικοδομηθεί 
με σκοπό να παρέχει σε όλους τα μέσα για να φτάσουν στη μέγι- 
στη ευτυχία, τη μέγιστη ηθική και πνευματική ανάπτυξη• ψωμί, 
ελευθερία, έρωτας και γνώση για όλους» (Μαλατεστα, 1919). Ε Μαλατεστα 

Με βάση το σκεπτικό αυτό, η παρούσα έκδοση δεν θα περιοριστεί σε 
έναν στείρο καταγγελτικό λόγο, αλλά θα πριμοδοτήσει τη δημιουργία 
ενός ριζικά 1 διαφορετικού τρόπου οργάνωσης της κοινωνίας και της 
παραγωγής μέσω «του νηφάλιου προβληματισμού, της σαφούς κρίσης 
και του μη φοβικοΰ διαλόγου» (Γκόντουιν, 1793). 

Εντούτοις, σκοπός της έκδοσης δεν είναι να καταθέσει ένα λεπτο- 
μερές σχέδιο για τη διάρθρωση της ιδεατής κοινωνίας ή να αποκα- 
λύψει την αδιαφιλονίκητη στρατηγική με βάση την οποία θα πρέπει 
να καθοδηγηθούν οι μάζες από τους εκλεκτούς ερμηνευτές της. Αντί- 
θετα, συλλέγοντας κείμενα και ιδέες άλλων 2 , θέλει να διευκολύνει 3 «λι- 
γάκι το χτίσιμο της στρατηγικής γνώσης» (Φουκό, 1977). Ειδικότερα, 




1. «Το να είσαι ριζοσπάστης [τΣΐάκ:Σΐ1] σημαίνει να καταπιάνεσαι με τις ρίζες ενός ζητήματος» 
(Κ^γΙ Μ^γχ, ΤΗβ Ιηίτοάιιούοη ίο Οοηίήύιιύοη ίο ΤΗβ Οήύφιβ ο/ ΗβξβΙ'8 ΡΗΐΙο$ορΗγ ο/ Κίφί, 1844, 
πΙΙρ://\ν\ν\ν.ηι&ΓχίδΙδ.θΓ§ΜΓθπίν€/Γη&Γχ/\νοΓΚδ/1843/€Γίΐίηπ€-πρΓ/ίηΐΓθ.π1:ιη). 

2. Ανεξάρτητα από το κατά πόσο συμφωνούμε με όλες τις απόψεις ή τη στάση ζωής των συγκε- 
κριμένων συγγραφέων. 

3. Βλ. «Τπε ΡίπΙοδορηεΓ ά$ ΥζάΙιΐΆίοΥ» στο Ρταού$ΐη£ Αηατώίχί ΤΗβοτγ: Τοινατά$ α Ρατίίείραίοτγ 
ΡοΙίίίεαΙ ΡΗίΙθ5ορΗ^ του ΙΙη Οοτάοη. 



16 ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΕ! ΑΝΤΙΣΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΑΝΤΕΞΟΥΣΙΑ 

φιλοδοξεί να αποτελέσει ένα χρήσιμο εργαλείο για τη γέννηση συ- 
μπορεΰσεων οι οποίες θα αντικρούουν το θατσερικό δεν υπάρχει 
εναλλακτική λύση 4 . 

Στο πλαίσιο αυτοΰ του εγχειρήματος, δεν υπάρχει τίποτα απολύ- 
τως το οποίο η ριζοσπαστική θεωρία θα όφειλε να διαφυλάξει πάση 
θυσία. Αντίστοιχα, τυχόν αποδοχή της δεν πρέπει να αποτελεί προϊ- 
όν πίστης ή καλής θέλησης. Όντας μια γενίκευση γεμάτη εντάσεις, 
μια πρακτική απλοποίηση για χρήση στην πολύπλοκη πραγματικό- 
τητα, οφείλει συνεχώς να ελέγχεται και να διορθώνεται. Άλλωστε, «η 
"κατοχή της αλήθειας", με μια "απόλυτη" και συνεπώς μυθική έννοια, 
δεν ήταν ποτέ, και δεν είναι, η προϋπόθεση της επανάστασης και μιας 
ριζικής ανοικοδόμησης της κοινωνίας» (Καστοριάδης, 1975). 

Στο πρώτο μέρος του βιβλίου επιχειρείται η αποσαφήνιση ορι- 
σμένων βασικών εννοιών, αλλά και το άνοιγμα ενός δημόσιου διαλό- 
γου για συνδεόμενες με αυτές επιζήμιες-για-το-παγκόσμιο-κινηματι- 
κό-χωριό αντιλήψεις. Στο δεύτερο μέρος παρουσιάζεται μια νέα 
στρατηγική σύλληψη για τον επιδιωκόμενο κοινωνικό μετασχηματι- 
σμό {αντ εξουσία) και ένας νέος τΰπος πολιτικής παρέμβασης, οι δη- 
μιουργικές αντιστάσεις. Στο τελευταίο μέρος εξετάζονται -βιωματικά 
και χωρίς διάθεση εξιδανίκευσης- τρία παραδείγματα δημιουργι- 
κών αντιστάσεων, για την πληρέστερη κατανόηση του όλου θέματος. 

Σημαντική επιρροή στο έργο αυτό έχουν το αναλυτικό πνεύμα του 
Καρλ Μαρξ, η ιδιαίτερη κοινωνική οντολογία του Κορνηλίου Καστο- 
ριάδη, οι στρατηγικές ανησυχίες του Τζον Χολογουέι, το υβριδικό 
πνεύμα του Ερίκο Μαλατέστα και η αναθεωρητική κουλτούρα του 
μετα-αναρχισμοΰ . 

Οι περισσότερες σκέψεις που κατατίθενται δεν είναι πρωτότυπες• 
θερμές ευχαριστίες σε όλους και όλες όσων το έργο ή οι παρατηρήσεις 
χρησιμοποιήθηκαν για να χτιστεί αυτή η έκδοση. Μακάρι ο τρόπος με 
τον οποίο έχουν συναρθρωθεί να φωτίσει οπτικές σκοτεινές μέχρι σή- 
μερα, «βελτιώνοντας τες» (Καγιατί, 1966). 

Ορέστης Βαρκαρόλης - 2012 



4. Ηΐΐρ ://6η.\νΐ1^ΐρ6(ϋ^.θΓ§/\νί^ί/Τ1ΐ€Γ€_ίδ_ηο_&1ΐ:€Γη&1:ίν€ 



ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ 
ΟΡΙΣΜΕΝΩΝ ΒΑΣΙΚΩΝ ΕΝΝΟΙΩΝ 



Οι ιδέες δεν μπορούν ποτέ να μας πάνε πέρα από μια 
παλιά τάξη πραγμάτων μπορούν μόνο να μας πάνε πέρα 
από τις ιδέες της παλιάς τάξης πραγμάτων. 
Οι ιδέες δεν μπορούν να πραγματοποιήσουν τίποτα. 
Για να πραγματοποιηθούν οι ιδέες χρειάζονται άνθρωποι 
που να χρησιμοποιήσουν μια υλική δύναμη. 

Καρλ Μαρξ 

Κύκλος του κεφαλαίου και νόμος της αξίας 

Στον καπιταλισμό, μεμονωμένες επιχειρήσεις ανταγωνίζονται μεταξύ 
τους για την επίτευξη του μέγιστου δυνατού κέρδους για τους ιδιοκτή- 
τες των επιχειρήσεων (οι οποίοι συναποτελοΰν την αστική τάξη 5,6 ). 




5. «Με τον όρο αστική τάξη ορίζουμε την τάξη των συγχρόνων καπιταλιστών, οι οποίοι κατέχουν τα 
μέσα της κοινωνικής παραγωγής και απασχολούν τη μισθωτή εργασία. Προλεταριάτο ονομάζουμε 
την τάξη των συγχρόνων μισθωτών εργατών, οι οποίοι, μη κατέχοντας καθόλου ίδια μέσα παραγω- 
γής, είναι αναγκασμένοι να πουλούν την εργατική τους δύναμη για να επιβιώσουν» (Καρλ Μαρξ 
στο ΡΗΐΙοΞορϊιΐβ , Ο^ΙΗπι^γο! 1994, πΙΙρ://€ΐ.\νίκίρ€θϋ^.θΓ§/\νίκί/Προλεταριάτο). 

6. «Η τάξη συμβαίνει όταν κάποιοι άνθρωποι, σαν αποτέλεσμα κοινών εμπειριών (που κληρονόμη- 
σαν ή βίωσαν οι ίδιοι) νιώθουν και εκφράζουν μια κοινότητα συμφερόντων, από τη μία μεταξύ τους 
κι από την άλλη ενάντια σε άλλους ανθρώπους, των οποίων τα συμφέροντα είναι διαφορετικά (και 
συνήθως αντίθετα) από τα δικά τους. Η ταξική εμπειρία καθορίζεται σε μεγάλο βαθμό από τις πα- 
ραγωγικές σχέσεις μέσα στις οποίες οι άνθρωποι γεννιούνται ή εισέρχονται δίχως τη θέληση τους. 
Η ταξική συνείδηση, από την άλλη, είναι ο τρόπος με τον οποίο οι άνθρωποι αντεπεξέρχονται σ' 
αυτές τις εμπειρίες με πολιτισμικούς όρους: ενσωματώνεται έτσι σε παραδόσεις, αξιακά συστή- 
ματα, ιδέες και θεσμούς. Αν η εμπειρία παρουσιάζεται λοιπόν καθορισμένη, η ταξική συνείδηση 
καθόλου καθορισμένη δεν είναι. Μπορούμε να διακρίνουμε μια λογική στις αντιδράσεις ομάδων 
με παρόμοιες επαγγελματικές ενασχολήσεις που βιώνουν παρόμοιες εμπειρίες, αλλά δεν μπορού- 
με να μιλήσουμε για κανένα νόμο. Η συνείδηση της τάξης αναδύεται με τον ίδιο τρόπο σε διαφο- 
ρετικούς τόπους και χρόνους, αλλά ποτέ με τον ίδιο ακριβώς τρόπο» (Ε. Ρ. Τηοπιρδοπ, Πρόλογος 
στο «Φτιάξιμο της αγγλικής εργατικής τάξης», πΙΙρ://\γ\γ\ν.^η^ΓΧ€ίο.§Γ/Γιΐ€δ/ρο!Γ/Αη1:ίΓ^8€Γίρ1:^ 
_Ε.Ρ.ΤΗοηιρδοη_ΡΓθ1ο§οδ-ίΙί^κδίηιο-^§1ίκΗδ-€Γ^1:ίκηδ-1:&κδ1ΐδ_2012-02_ΒΚ.ρο!ί). 



1 8 ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΟΡΙΣΜΕΝΩΝ ΒΑΣΙΚΩΝ ΕΝΝΟΙΩΝ 



ϋϋΐιρίΐιΐ 

Κτίΐϋ άβτ ροΐΐΐΐδοΐιβη Οβϊοηοπηβ, 



Όποια επιχείρηση καταφέρνει να είναι περισσότερο ανταγω- 
νιστική, συνήθως ευημερεί• όσες δεν πετυχαίνουν ικανοποιη- 
τικές επιδόσεις, κλείνουν. Το που, πώς και από ποιον παράγε- 
ται το καθετί σε βάθος χρόνου καθορίζεται μέσω της αγοράς, 
δηλαδή δίχως να ασκείται συνειδητός κοινωνικός έλεγχος. 

Στο εσωτερικό της επιχείρησης, η παραγωγική διαδικα- 
σία καθαυτή οργανώνεται, σε μεγάλο βαθμό, προκείμενου να 
υπηρετεί έναν λειτουργικό κανόνα, ο οποίος συμφωνά με τη 
μαρξιστική παράδοση 7 ονομάζεται κύκλος του κεφαλαίου (χρή- 
μα -> εμπορεύματα -> περισσότερο χρήμα). Με τον όρο αυ- 
τό περιγράφεται ένα κύκλωμα μέσω του οποίου τα εμπορεύ- 
ματα κινούνται αδιάκοπα έτσι ώστε οι ιδιοκτήτες των επιχειρήσεων 
να αυξήσουν το αρχικό κεφάλαιο τους αντλώντας υπεραξία* κατά 
την πώληση των προϊόντων που παράγουν οι μισθωτοί εργάτες 9 στην 



7. Αναγνωρίζοντας τη βαθιά επίδραση του έργου του Μαρξ στην κριτική ανάγνωση των καπιταλι- 
στικών σχέσεων, θα ακολουθήσουμε τη βασική γραμμή σκέψης του σε μια σειρά καίρια ζητήματα, 
αναπτύσσοντας παράλληλα τη δική μας συλλογιστική. 

8. «Στην εμπορευματική παραγωγή η αξία χρήσης δεν είναι καθόλου το πράγμα "απ' οπ Ηίπιε ροπτ 
1πί-πΐ6πΐ€" (που το αγαπούν αυτό καθεαυτό). Εδώ γενικά παράγονται αξίες χρήσης μόνο επειδή 
και εφόσον είναι υλικό υπόστρωμα, φορείς της ανταλλακτικής αξίας. Και ο κεφαλαιοκράτης μας 
νοιάζεται για δυο λογιών πράγματα. Πρώτα, θέλει να παραγάγει μιας αξία χρήσης που έχει ανταλ- 
λακτική αξία, ένα είδος που προορίζεται για πούληση, ένα εμπόρευμα. Και δεύτερο, θέλει να πα- 
ραγάγει ένα εμπόρευμα που η αξία του να είναι μεγαλύτερη από το άθροισμα των αξιών των εμπο- 
ρευμάτων που απαιτήθηκαν για την παραγωγή του, δηλαδή των μέσων παραγωγής και της εργατι- 
κής δύναμης, για τα οποία προκατάβαλε στην αγορά εμπορευμάτων το αγαπητό του χρήμα. Θέλει 
να παραγάγει όχι μόνο αξία χρήσης, μα και υπεραξία [δπτρίπδ ν^1π€]» (Καρλ Μαρξ, 1867, Το Κε- 
φάλαιο, τομ. Ι). «Η υπεραξία δεν νοείται από τον Μαρξ ως μια απλή "αφαίρεση" ή "παρακράτη- 
ση" από το προϊόν του εργάτη (όπως στην περίπτωση της Κλασικής Πολιτικής Οικονομίας), αλ- 
λά ως μια ιδιαίτερη κοινωνική σχέση, δηλαδή ως η ειδικά καπιταλιστική εκμετάλλευση, η οποία 
εμφανίζεται αναγκαστικά ως παραγωγή (περισσότερου) χρήματος: ως η μέσω της ενότητας της διαδι- 
κασίας παραγωγής και της διαδικασίας κυκλοφορίας προσαύξηση της αξίας του προκαταβαλλό- 
μενου (χρηματικού) κεφαλαίου» (Γιάννης Μηλιός, Για την οικονομική θεωρία τον Μαρξ, πΙΙρ:// 
υδ€Γ5.ηΙυ&.§ι7]ΐτππο5 /Μί1ίοδΡπί1οδορπίκί_Β€θ05_1 .άσο). 

9. Μισθωτοί εργάτες (\ν^§€-1^οοπΓ€Γδ) ονομάζονται όσοι εκτελούν μισθωτή εργασία. «Τι είναι, λοι- 
πόν, η μισθωτή εργασία; Άλλοτε, τον καιρό των δουλοπάροικων και των δούλων, μπορούσε κανείς 
να αγοράσει ή να πουλήσει κάθε δουλοπάροικο και κάθε δούλο. Άνθρωποι με το πετσί τους, τα 
μαλλιά τους, τα πόδια τους και τα χέρια τους, ήταν ατομική ιδιοκτησία των κυρίων τους [...] Στη μι- 
σθωτή εργασία, ο ίδιος ο άνθρωπος ούτε πουλιέται ούτε αγοράζεται. Μπορεί να πουληθεί ή να 
αγοραστεί μόνο η εργατική του δύναμη κι όχι ο ίδιος. Ο μισθωτός εργάτης είναι προσωπικά ελεύ- 
θερος [...] Ο ίδιος ο εργάτης νοικιάζει μοναχά τις υπηρεσίες του. Φαίνεται λοιπόν πως ο καπιταλι- 
στής και οι εργάτες είναι ίσοι: "Αν δεν θέλεις μη δουλέψεις, κανένας δεν θα σ' αναγκάσει με το ζό- 



ΚΥΚΛΟΣ ΤΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ ΚΑΙ ΝΟΜΟΣ ΤΗΣ ΑΞΙΑΣ 19 

αγορά. Μισθωτοί εργάτες οι οποίοι, αντί για πρωταγωνιστές στην 
παραγωγική διαδικασία, περιορίζονται σε ρόλο κομπάρσου, σε 
ένα έργο που φέρει τον τίτλο «Αλλοτρίωση», με σκηνοθέτη και... πα- 
ραγωγό τους επιχειρηματίες και την αγορά. 

Ο έτερος πυλώνας της μαρξιστικής ανάλυσης είναι ο νόμος της 
αξίας 10 . Συμφωνά με αυτόν, τα εμπορεύματα που πωλούνται τελικά 
στην καπιταλιστική αγορά 11 έχουν τιμή η οποία εξαρτάται από τον 
απαιτούμενο για την παραγωγή τους κοινωνικά αναγκαίο χρόνο εργα- 
σίας 12 (ενα ομοιογενές μέτρο των ποικίλων μορφών εργασίας που 
προκύπτει κατά τη σύγκριση τους στην αγορά, ενα μέτρο της αφηρη- 
μένης εργασίας 13 ). Μην πάει, όμως, το μυαλό μας σε έναν τΰπο υπολο- 
γισμού των αγοραίων τιμών. Πρόκειται για μια πιο βαθιά, χρήσιμη, 
αλλά δυνητικά παραλυτική μελέτη του καπιταλισμού αν δεν αναγνω- 
σθεί ως «μία θεωρητική ανάλυση των αιτιωδών σχέσεων με βάση τις 
οποίες καθορίζονται οι αναλογίες [των τιμών] των εμπορευμάτων 
και των ποικίλων μορφών εργασίας, καθώς και ο καταμερισμός των 
τελευταίων μέσω της καπιταλιστικής αγοράς» (Ροΰμπιν, 1928). 

Με αφορμή, όμως, μια τέτοια ανάγνωση του νόμου της αξίας, 
τίθεται ενα σημαντικότατο ερώτημα, εφόσον θεωρούμε δεδομένο 



ρι"• έτσι μιλάνε οι κύριοι εργοδότες. Καμώνονται πως θρέφουν τους εργάτες, βάζοντας τους να 
δουλέψουν. Στην πραγματικότητα, οι εργάτες και οι καπιταλιστές δεν έχουν καμιά ισότητα ανα- 
μεταξύ τους. Οι εργάτες είναι δεμένοι στο κεφάλαιο με τις αλυσίδες της πείνας. Η πείνα τους 
αναγκάζει να εκμισθώνονται, δηλαδή να πουλάνε την εργατική τους δύναμη. Για τον εργάτη, κα- 
μιά άλλη διέξοδος ούτε εκλογή. Μόνο με τα χέρια του δεν μπορεί να οργανώσει τη "δικιά" του 
παραγωγή» (Ν. Ι. Βηκπηππ / Ε. ΡτεοοΓΗζπεπδκν, ΤΗβ ΛΒΟ ο} ΟοπιπιΐίΠΪΞπι , παρ: /Λν\ν\ν.ΐϊΐ2Γχίδ1;δ. 

ΟΓ§ΜΓ€Ηίν€/θΠκΗΗΠΠ/\νθΓΚδ/1920Μθ€). 

10. ΗΐΙρ://€η.\νίκΐρ€θϋ^.θΓ§/\νΐκί/Ι,Η\ν_οί_ν&1π6 

1 1 . Σύμφωνα με τη μαρξιστική παράδοση, στον καπιταλισμό χρήσιμη κοινωνική εργασία αποτε- 
λεί μόνο η εργασία το προϊόν της οποίας τελικά πωλήθηκε στην αγορά. Έτσι δικαιολογείται και 
η κατάρριψη του επιχειρήματος «Ό^δ ΜπάΡίε» (Ηΐ1:ρ://κΗρΐΐ:Ηΐίδπι101.\νοΓθ!ρΓ€δδ.€θπι/2010/05/13/ 
ΐ2\ν-οΓ-ν2ΐυ€-3-ά2δ-ππιάρΐ6). 

12. Ηΐ1:ρ://€η.\νΐκίρ6θϋ^.θΓ§/\νΐκί/8θ€ίΗΐ1γ_η6θ€δδΗΓγ_1^οοπΓ_ΙΐηΊ€ 

13. «Η αφηρημένη εργασία είναι αφηρημένη μόνο με την απόλυτα συγκεκριμένη έννοια ότι αγνο- 
ούνται όλα τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά που διαφοροποιούν ένα είδος εργασίας από κάποιο άλλο. 
Με λίγα λόγια, η αφηρημένη εργασία είναι ισοδύναμη με την "εργασία γενικά", όπως βεβαιώνει με 
σαφήνεια ο τρόπος που χρησιμοποιεί τον όρο ο Μαρξ» (Πωλ Σουήζυ, Η θεωρία της καπιταλιστικής 
ανάπτυξης, Οπΐ€Π0€Γ§ 1993). Για τη σχέση αφηρημένης εργασίας (ίώδΙΧΣκτ Ιςιοοηγ) και συγκεκρι- 
μένης εργασίας («ζοηοιχίε Ιςιοοηγ) στον Μαρξ, ρίξτε μια ματιά στο πΙΙρ://€η.\νίκίρ€άί&.θΓ§Λνίκί/ 
ΑοδίΓΣκζΙ Ιςιοοηγ Άΐιά <:οη<:Γ€ΐ;€ Ι^οοπγ. 



20 



ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΟΡΙΣΜΕΝΩΝ ΒΑΣΙΚΩΝ ΕΝΝΟΙΩΝ 



ότι οι χώροι παραγωγής είναι δυνατό να οργανωθούν χωρίς αφεντι- 
κά όταν οι εργαζόμενοι έχουν στην κατοχή τους τα μέσα παραγω- 
γής 14 : Αν αφήσουμε πίσω μας το υπόδειγμα της καπιταλιστικής 
αγοράς δίχως να καταφύγουμε στον κεντρικό σχεδιασμό 15 από μια 
κυβέρνηση, πώς θα θέλαμε να οργανώνεται η εργασία των ατόμων 
σε μια ιδανική κοινωνία; Το ερώτημα αυτό θα μας απασχολήσει 
στην εξέλιξη του πονήματος αυτοΰ. 




14. Το πώς θα συμβεί αυτό είναι κάτι που δεν θα απαντηθεί στην παρούσα έκδοση. Ασφαλώς και 
αποτελεί βασικό έλλειμμα της, ωστόσο δεν έχουμε συναντήσει κάπου αλλοΰ καλύτερες πρακτικά 
απαντήσεις. Το μόνο που μπορούμε να ποΰμε στην τρέχουσα συγκυρία, παραλλάσσοντας το υπε- 
ραπλουστευτικό στρατηγικό σχήμα του Χολογουέι στο Τι είναι η επανάσταση; Ένα εκατομμύριο 
τσιμπήματα μέλισσας, ένα εκατομμύριο αξιοπρέπειες (\ν\ν\ν.δροΓθδ.οπτ/ηΐ€Πδδ€δ), είναι ότι ο πολλα- 
πλασιασμός των δημιουργικών αντιστάσεων αποτελεί προϋπόθεση για μια επίθεση στην καρδιά, 
αλλά και τη μεγαλύτερη ποιοτική ολοκλήρωση των ίδιων των δημιουργικών αντιστάσεων. 

15. Ηΐ:1:ρ://€η.\νίκίρ6θϋ^.θΓ§/\νίκί/ΡΐΗηη€θ!_€€οηοιηγ 



Σχετικά με την εργασία 

και το μυθικό ξεπέρασμα της 



Στο βιβλίο αυτό, η εργασία βρίσκεται στο επίκεντρο του ενδιαφέ- 
ροντος. Καθώς, όμως, όταν αναφερόμαστε στην εργασία πολΰ εύ- 
κολα θα μπορούσε να προκληθεί σύγχυση λόγω του ιστορικού φορ- 
τίου που κουβαλά η λέξη και τις πλείστες όσες αναφορές εκείνων 
που τη χρησιμοποιούν, ας ξεκαθαριστεί μιας εξαρχής ότι ο όρος 
θα χρησιμοποιηθεί για να περιγράψει μια συγκεκριμένη συμβολή 
στην παραγωγική διαδικασία που έχει ως αποτέλεσμα την κάλυψη 
κοινωνικών αναγκών και τον βιοπορισμό του υποκείμενου της. 

Με βάση τον ορισμό αυτό, ο όρος εργασία αφορά τη συμβολή σε 
παραγωγικές διαδικασίες είτε αξιοποίησης^ (οπότε θα χρησιμο- 
ποιούμε τον όρο μισθωτή εργασία) είτε αυτοδιαχειριζόμενης οικο- 
νομίας (οπότε θα χρησιμοποιούμε τον όρο εργατική αντοαξιοποί- 
ηση). Αντιθέτως, ο όρος δεν αναφέρεται στη συνεισφορά σε παρα- 
γωγικές διαδικασίες δίχως ανταμοιβή ή διαδικασίες που δεν είναι 
αποτέλεσμα κάποιου άλλου είδους πολιτικής ρύθμισης (εφεξής 
το παιχνίδι). 

Η διάκριση εργασία-παιχνίδι δεν τίθεται αξιολογικά, δεν σημαί- 
νει ότι η μια δραστηριότητα είναι ανώτερη από την άλλη• πρόκει- 
ται απλά για δυο διακριτά είδη δραστηριότητας. Αφορμή για την 
υιοθέτηση του συγκεκριμένου ορισμού στάθηκε ο σχολιασμός από 




16. Η μετάφραση του αρχικού όρου ΚαρίΙαΙνβηνβτίηηξ σε ναΐοήζαύοπ στα αγγλικά και στη συνέχεια 
σε αξιοποίηση στα ελληνικά είναι κάπως ατυχής, καθώς δεν μας παραπέμπει σε εκείνη την ειδική 
«διαδικασία δημιουργίας αξίας [ν^1π€ (Χ€2ποη ρτοοεδδ] όπου η εργάτρια δημιουργεί μεγαλύτερη 
αξία από την αξία της ίδιας της τής εργατικής δύναμης, αυξάνοντας συνεπώς και την αξία του κε- 
φαλαίου» (Ηΐ1:ρ://€η.\νίκίρ€θϋ^.θΓ§/\νίκί/νΗΐθΓίδΗΠοη). Οπότε, συμφωνά με μια πρόχειρη απόπειρα 
μεταστροφής (πΙΙρ://€η.\νίκίρ€θϋ^.θΓ§/\νΐκί/Όόΐ:οπΓη€ηΐ€η1;) της γλώσσας των νεοκλασικών οικονο- 
μολόγων, θα μπορούσαμε να προτείνουμε τον όρο κεφαλαιοποίηση [υπεραξίας] (οΣίρίΐΣΐΙίζΣίποη) για 
να περιγράψουμε τη διαδικασία που αποσκοπεί στην ενσωμάτωση της υπεραξίας στο αρχικό κε- 
φάλαιο της επένδυσης. Οπότε, με τον όρο αξιοποίηση θα μπορούσε να περιγραφεί η διαδικασία 
δημιουργίας αξίας γενικά. 



22 ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΟΡΙΣΜΕΝΩΝ ΒΑΣΙΚΩΝ ΕΝΝΟΙΩΝ 

τον Γιάννη Ιωαννίδη της φράσης: «Η εργασία δεν μπορεί να γίνει 
παιχνίδι, όπως θέλει ο Φουριέ» (Μαρξ, 1858). Με τα δικά του λό- 
για, λοιπόν, «άλλο πράγμα η εργασία και άλλο το παιχνίδι* το ένα 
δεν μπορεί να γίνει το άλλο [...] Η εργασία έχει φΰσει έναν "ανα- 
γκαστικό" χαρακτήρα που μπορεί μεν να "ελαχιστοποιηθεί" (με την 
ελαχιστοποίηση του χρόνου που αφιερώνεται στην εργασία), αλλά 
δεν μπορεί ποτέ να καταλυθεί» (Ιωαννίδης, 2002) . 

Ιστορικά, το κΰριο ρεΰμα ενάντια στον καπιταλισμό θα λέγαμε 
ότι είναι επικεντρωμένο στην πτυχή της εκμετάλλευσης στο πλαί- 
σιο της ανταγωνιστικής σχέσης εργασία-κεφάλαιο. Λιγότερο δια- 
δεδομένη είναι η προσέγγιση που αντιλαμβάνεται την καθήλωση 
της χρήσιμης εργασίας στη μορφή της μισθωτής εργασίας στο 
πλαίσιο ενός διαρκούς διαχωρισμού των εργατών από τα μέσα πα- 
ραγωγής 17 και θέτει ως στόχο τη διαμόρφωση ενός άλλου τρόπου 
οργάνωσης της οικονομικής ζωής με κοινοκτημοσύνη των μέσων 
παραγωγής και απουσία εκμετάλλευσης, τη ριζοσπαστική αντίθε- 
ση στη σχέση κεφάλαιο. 

Με το εργατικό κίνημα στις μέρες μας να μοιάζει ανήμπορο 
να υπερασπιστεί τα κεκτημένα -στο πλαίσιο μάλιστα ενός ευρύ- 
τερου τέλματος τόσο των διεκδικήσεων 
αιτηματικοΰ χαρακτήρα όσο και της μη- 
δενιστικής απουσίας αιτημάτων-, φαί- 
νεται να ανοίγουν οι ορίζοντες για τη με- 
τατόπιση του κέντρου βάρους της ταξί- 






17. Και όχι ως παγιωμένη κατάσταση που συντελέστηκε οριστικά σε μια μακρινή ιστορικά πρω- 
ταρχική συσσώρευση. Μια προβληματική που υιοθετούν ενδεικτικά τόσο ο Μπόουνφελντ στο Η 
μονιμότητα της πρωταρχικής συσσώρευσης: φετιχισμός του εμπορεύματος και κοινωνική συγκρότηση 
(πΙΙρ:/Λν\ν\ν.Γ€θ€ΐη€ΐ.§ΓΜΓΠο^ όσο 

και ο Μαρξ στο Κεφάλαιο: «Η σχέση του κεφαλαίου προϋποθέτει το χωρισμό των εργατών από την 
ιδιοκτησία των όρων πραγματοποίησης της εργασίας. Από τη στιγμή που η κεφαλαιοκρατική 
παραγωγή στέκει πια στα δικά της πόδια, δε διατηρεί μόνο αυτό το χωρισμό, μα και τον αναπα- 
ράγει σε ολοένα αυξανόμενη κλίμακα. Επομένως, το προτσές που δημιουργεί τη σχέση του κε- 
φαλαίου δεν μπορεί να είναι άλλο από το προτσές χωρισμού του εργάτη από την ιδιοκτησία 
στους όρους της εργασίας του, ένα προτσές που, από τη μια μεριά, μετατρέπει σε κεφάλαιο τα 
μέσα συντήρησης και παραγωγής της κοινωνίας, και, από την άλλη, τους άμεσους παράγωγους 
σε μισθωτούς εργάτες. Επομένως, η λεγόμενη πρωταρχική συσσώρευση δεν είναι τίποτ' άλλο 
παρά το ιστορικό προτσές χωρισμού του παράγωγου από τα μέσα παραγωγής. Εμφανίζεται 
σαν "πρωταρχικό", γιατί αποτελεί την προϊστορία του κεφαλαίου και του αντίστοιχου του τρό- 
που παραγωγής» (Καρλ Μαρξ, [1867], Το Κεφάλαιο, τόμ. Ι (μτφρ. Μαυρομμάτης Π.), Σύγχρονη 
Εποχή, Αθήνα 2002. 




ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΗΝ ΕΡΓΑΣΙΑ ΚΑΙ ΤΟ ΜΥΘΙΚΟ ΞΕΠΕΡΑΣΜΑ ΤΗΣ 23 

κής ανάλυσης 18 και πάλης. Να δοθεί, δηλαδή, έμφαση στο πεδίο 
της αυτοαξιοποίησης, της δημιουργίας νέων κόσμων πέρα από τον 
καπιταλισμό και όχι στο πεδίο των εργατικών διεκδικήσεων 
απέναντι στους εκφραστές του κεφαλαίου, τα αφεντικά. 

Ένα ξεπέρασμα το οποίο δεν σημαίνει τον μυθικό ^ ΐ^ν^ 
κομμουνισμό. Καλό, άλλωστε, είναι να απεμπολήσου- *7 ί ν*" 
με τη μυθική μορφή μιας κοινωνίας, «όπου οι πόθοι 
όλων θα ταίριαζαν αυθόρμητα [...] και η οποία θα 
πραγμάτωνε τη συλλογική της θέληση δίχως να δια- 
βεί από θεσμούς ή της οποίας οι θεσμοί δεν θα δημι- 
ουργούσαν ποτέ πρόβλημα» (Καστοριάδης, 1975). 
Πρόκειται για μια άτοπη-ιδεαλιστική σύλληψη του κομ- 
μουνισμού, που δεν επηρέασε ιδιαίτερα την κλασική μαρ- 
ξιστική οργάνωση και δράση, δεδομένου ότι για αυτήν η ιδεατή 
κοινωνία βρισκόταν πολΰ μακριά από το εκάστοτε σήμερα. Όμως, 
στο περιβάλλον του αναρχικού κινήματος η ιδέα του μυθικού κομ- 
μουνισμού, σε συνδυασμό με την προτεραιότητα σε προεικονιστι- 
κες 19 μορφές αγώνα, οδήγησε σε αδιανόητες καταστάσεις, που βρί- 
σκουν ακόμη μεγάλη απήχηση σε ορισμένα κομμάτια του εν λόγω 
κινήματος. Όπως επισημαίνει ο Εδουάρδο Κολόμπο: 

«Ορισμένοι αντιοργανωτικοί αναρχικοί στράφηκαν ενάντια σε 
κάθε είδος συνεργασίας και συμφωνίας, θεωρώντας ότι ο συνε- 
ταιρισμός είναι το αντίθετο της αναρχίας• υποστηρίχτηκε ότι 
χωρίς συμφωνίες, χωρίς αμοιβαίες υποχρεώσεις, αν καθένας 
έκανε ό,τι του κατέβαινε χωρίς καν να ξέρει τι κάνει ο άλλος, 
όλα θα γίνονταν αυθορμήτως αρμονικά• ότι αναρχία σημαίνει 
πως κάθε άνθρωπος πρέπει να είναι αυτάρκης• χωρίς συναλλα- 
γές και χωρίς συνεταιριστική εργασία» (Κολόμπο, 1984). 

Εφόσον, όμως, «η αναγκαιότητα της εργασίας δεν μας επιβάλ- 
λεται λόγω μιας "ηθικής της εργασίας", αλλά από την ίδια τη φΰση 



18. Μια γενεαλογία αυτής της μετατόπισης αποπειράται ο Κλίβερ στο ΤΗβ Ιηνβπίοη ο/ Οα88 
Ρβπρβοίίνβ ίη Ματχίαη ΤΗβοτγ: Ρτοηι ναΐοήζαύοη ίο 8βΙ}-ναΙοήζαύοη (πϋϋρ://\ν\ν\ν.€ΐκί1οιτιοο.θΓ§/ 
εΙοοππιεηΙδ/ίηνεΓδίοηοκζΙ^δδρϋΓδρϋοΐΐνϋ.ράί). 

19. «Ο όρος προεικονιστική πολιτική περιγράφει μορφές οργάνωσης και κοινωνικών σχέσεων που 
επιδιώκουν να αντανακλούν τη μελλοντική κοινωνία που επιδιώκεται από τη συλλογικότητα. Η 
επιθυμία να "είσαι η αλλαγή που θέλεις να δεις στον κόσμο"» (πΙΙρ://€η.\νίκιρ€άΐ2.θΓ§/\νικι/ 
ΡΓ€π§υΓ2ΐ;ίν€_ρο1πκ:δ) . 






ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΟΡΙΣΜΕΝΩΝ ΒΑΣΙΚΩΝ ΕΝΝΟΙΩΝ 



των πραγμάτων» (Πάνεκουκ, 1955), και θεωρώντας ότι «πρωταρχική 
έγνοια μιας σοσιαλιστικής κοινωνίας 20 δεν είναι να υπάρχει ελεύθερος 
χρόνος για τα άτομα» (Καστοριάδης, 1957), αλλά «να αναλάβει η ερ- 
γατική τάξη την κοινωνική παραγωγή και να οργανώσει την εργασία» 
(Πάνεκουκ, 1947α), δεν υιοθετείται εδώ ως πρόταση η κατάργηση της 
εργασίας γενικά 21 . Προτάσσεται, αντίθετα, η κατάργηση της 
μισθωτής εργασίας, με παράλληλη προσδοκία η εργασία 
να παίζει όσο το δυνατόν μικρότερο ρόλο στην καθημε- 
ρινότητα του ανθρώπου μέσω της γενι- 
κευμένης υιοθέτησης ενός τρόπου ζωής, 
ο οποίος χαρακτηρίζεται από τη λιτή 
ευδαιμονία και διαπνέεται από 
τις αρχές της αποανάπτυξης 22 
(και όχι του πρωτογονισμού 23 ). 




20. Χαρακτηριστικά γνωρίσματα του σοσιαλισμού είναι η κατάργηση της ατομικής ιδιοκτησίας 
στα μέσα παραγωγής (γαίες, εργοστάσια, μεγάλες επιχειρήσεις) και η δημιουργία νέων συλλογι- 
κών σχέσεων παραγωγής, διανομής των προϊόντων και κατανομής του κοινωνικού πλούτου που θα 
εξυπηρετούν τις ανάγκες του κοινωνικού συνόλου (πηρ://€ΐ.\νίκίρ€άί2.θΓ§Λνίκί/Σοσιαλισμός). 

21. Για τϊ\ναντιεργασία, βλ. Μια Κριτική της Κομμοννιστικοποίησης (πηρ:/Μππ5ν5ΐ€ΐηΐ<:.\νοΓάρΓ€55. 
οοηι/μια-κριτική-της-κομμουνιστικοποίηση). 

22. «Η αποανάπτυξη δεν είναι το αντίθετο της ανάπτυξης ούτε ταυτίζεται με την οικονομική ύφεση, 
κατάσταση κατά την οποία δεν υπάρχει ανάπτυξη σε μια κοινωνία ή σε ένα σύστημα οικοδομημέ- 
νο στο υπόδειγμα της ανάπτυξης. Η αποανάπτυξη μιλά για έξοδο από τέτοιου είδους κοινωνία, για 
αλλαγή προτύπου. Είναι ένα κάλεσμα για αποαποικιοποίηση του φαντασιακοΰ μας, ως ατόμων και 
ως συνόλου, από τη λογική του καταναλωτισμοΰ και της διαρκούς οικονομικής ανάπτυξης, ώστε να 
προτάξουμε μια κοινωνία περιβαλλοντικά πιο βιώσιμη και κοινωνικά δίκαιη, βασισμένη σε ένα 
διαφορετικό σύστημα αξιών. Ο όρος, λοιπόν, χρησιμοποιείται περισσότερο συμβολικά, με στόχο 
να προκαλέσει και να αντιταχτεί στην παράλογη άποψη ότι όχι μόνο μπορούμε, αλλά και επι- 
βάλλεται να έχουμε διαρκή οικονομική ανάπτυξη για να λύσουμε τα πολύπλευρα προβλήματα 
της κοινωνίας και του περιβάλλοντος, ασχέτως αν αυτά έχουν οξυνθεί ακριβώς λόγω της μανίας 
των σύγχρονων καπιταλιστικών κοινωνιών για ανάπτυξη» (Πάνος Πετρίδης, Ηΐτρ:/Λν\ν\ν.ΐΣΐ5ΐτ2ρ€5. 
§Γ/ο1ά/ίΐ€Γη/143-ά€§Γθ\νΙπ.πΙπι1). 

23. «Από τους υποστηρικτές της θεωρίας αυτής προτείνεται η επιστροφή σε "μη πολιτισμένους" τρό- 
πους ζωής μέσω της αποβιομηχάνισης, της κατάργησης του καταμερισμού της εργασίας και της εξει- 
δίκευσης, και εγκατάλειψη της τεχνολογίας» (ΗΐΙρ://€ΐ.\νΐκΐρ€θϋΗ.θΓ§/\νΐκί/Αναρχοπρωτογονισμός). 




ΡΙΤί 



Οι αγοραπωλησίες 

δεν συνεπάγονται καπιταλισμό 



Η άτοπη σύλληψη του μυθικού κομμουνισμού, η επιλογή του Μαρξ 
να αναλύσει την καπιταλιστική παραγωγή έχοντας ως σημείο αφε- 
τηρίας το εμπόρευμα, η ανάδειξη του φετιχισμού 24 κατά τη γενικευ- 
μένη ανταλλαγή εμπορευμάτων και κυρίως το βίωμα της έλλειψης 
χρήματος «ως αδυναμία, ως ταξική σχέση, ως όψη ενός γενικότερου 
συστήματος καταπίεσης» (Χολογουει, 1990) έχουν βοηθήσει στο 
να διατυπωθούν αρκετοί «παραλογισμοί σχετικά με το χρήμα [ως 
μονάδα μέτρησης αξίας για διευκόλυνση των συναλλαγών] και την 
άμεση κατάργηση του σε μια σοσιαλιστική κοινωνία» (Καστοριάδης, 
1957), όπως και στην πορεία προς τη θεμελίωση της. Για παρά- 
δειγμα, οι αντιλήψεις ότι: 

α) το χρήμα είναι φΰσει καπιταλιστικό μιας και αποτελεί προϋπό- 
θεση για τη λειτουργία του κυκλώματος του κεφαλαίου 25 , 




24. Πέρα από χα πρωτότυπα κείμενα του Μαρξ που αναφέρονται στον φετιχισμό του εμπορεύμα- 
τος, ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχουν και τα παρακάτω: Περί τον εμπορεύματος και των κοινωνικών σχέ- 
σεων που εκφράζει... (Ηΐ:1:ρ://\ν\ν\ν.δροΓθδ.θΓ§/€πιροΓ€ππι^πκ€δ), Το ερώτημα τον φετιχισμού - Τοπο- 
θέτηση τον ζητήματος (Ονειρμός, ηΙΙρ:/Α^κδ€ίδ-ίΐπίκΗ.ο1ο§δρο1:.§Γ/2011/10/ο1ο§-ροδ1:_30.1ι1:ηι1), «Η 
έννοια του φετιχισμού» (απόσπασμα από το βιβλίο Ένας είναι ο εχθρός... έθνος, αντιιμπεριαλισμός 
και ανταγωνιστικό κίνημα, Φάμπρικα Υφανέτ, Ηίίρ: ι Ί^\ν\ν.αηαΓΧβΐο.ξΓΐ€οηίβηί8ΐνΐβ\νΙβηα8-βΐηαΐ-οβχ8το8), 
Οοπιπιοάίί); ΡβύεΗίΞπι (\νίκίρ€άΪ2, πΙΙρ://€η.\νίκίρ€θϋ&.θΓ§/\νίκί/€οηιηιοοϋΐ:γ_Γ€ΠδΗίδπι). 

25. Προϋπόθεση για τη λειτουργία του κυκλώματος του κεφαλαίου είναι και τα μέσα παραγωγής, 
αλλά δύσκολα συναντάμε κάποια κριτική ενάντια στα μέσα παραγωγής (π.χ., Μπροΰνο Ασταριάν, 
Δραστηριότητα κρίσης και κομμοννιστικοποίηση, 2010, πηρ://\ν\ν\ν.οΐ2πιη2€Π€η.§Γ/2011/02/δρα- 
στηριότητα-κρίσης-και-κομμουνιστ). Για μια καλύτερη ανάγνωση της επίθεσης στα μέσα παρα- 
γωγής των εργατών-εργατριών του κλάδου της υφαντουργίας στο Μπανγκλαντές, βλ. Μια κριτική 
της κομμοννιστικοποίησης (2ηπδνδΐ€ΐτπ<:, ΗΐΙρ:/ΜηΙΐδγδ1:6πιΐο.\νοΓθ!ρΓ€δδ.οοηι/2011/ 12/09/μια-κριτι- 
κή-της-κομμουνιστικοποίηση) . 






ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΟΡΙΣΜΕΝΩΝ ΒΑΣΙΚΩΝ ΕΝΝΟΙΩΝ 



β) η ύπαρξη χρηματικού αντιτίμου αποτελεί την πηγή των κοι- 
νωνικών αντιθέσεων και της κερδοσκοπίας 2 



και 




γ) οι κρυμμένες-πίσω-από-τις-τιμές-των-εμπορευμάτων-κοινω- 
νικες-κρίσεις δεν πρέπει να αποκαλυφθούν και να αποτελέ- 
σουν συνειδητές συλλογικές αποφάσεις, αλλά να καταλυθούν 
μέσω μιας αυθόρμητα-εκφρασμενης συλλογικής δημιουρ- 
γίας. Έτσι, μαζί με τα ξερά (ο φετιχικός χαρακτήρας της 
ανταλλαγής στην καπιταλιστική αγορά) καίγονται και τα 
χλωρά (η δημόσια συλλογική απόφαση με βάση την εκτίμη- 
ση κόστους-οφελους), εντείνοντας το πρόβλημα του φετιχι- 
σμού, για την εξάλειψη του οποίου πέραν όλων των άλλων 
προϋποθέσεων 27 είναι απαραίτητες οι δημόσιες πληροφορίες 
και πολιτικές επιλογές. 

Πράγματι ο καπιταλισμός βασίζεται στην αγορά και πράγματι 
οι διευρυμένες αγοραπωλησίες προϊόντων ή υπηρεσιών συνεπά- 
γονται αγορά. Οι αγοραπωλησίες όμως δεν συνεπάγονται καπι- 
ταλισμό. Αντίθετη θέση θα αποτελούσε υπόδειγμα λογικής πλά- 
νης 28 . Αγοραπωλησίες είναι δυνατόν να υπάρχουν και σε μη κα- 
πιταλιστικές κοινωνίες. Για παράδειγμα, οι διάφορες παραλλα- 
γές συστημάτων ισότιμης παραγωγής και έντιμης συναλλαγής 
ανεξάρτητων παραγωγών που ελέγχουν τα μέσα παραγωγής και 



26. «Η ανταλλακτική σχέση καταστρέφει την κοινότητα. Κάνει τους ανθρώπους να βλέπουν τον 
εαυτό τους και τους άλλους μόνο ως προμηθευτές αγαθών. Η χρησιμότητα του προϊόντος που φτιά- 
χνω με σκοπό την ανταλλαγή δεν με ενδιαφέρει πλέον. Με ενδιαφέρει μόνο η χρήση του προϊόντος 
που θα πάρω σε αντάλλαγμα. Αλλά και για αυτόν που μου το πουλάει, η χρήση που του κάνω εγώ 
δεν τον απασχολεί, αφού το μόνο που τον ενδιαφέρει είναι η αξία χρήσης αυτοΰ που παρήγαγα. 
Ό, τι είναι αξία χρήσης για τον έναν είναι μόνο ανταλλακτική αξία για τον άλλον και αντιστρόφως 
[...] Με τη γέννηση της ανταλλαγής μέσα στην κοινότητα, η εργασία δεν είναι πλέον η ικανοποίη- 
ση των αναγκών από τη συλλογικότητα, αλλά το μέσο για να αποκτήσει κανείς από τους άλλους ό,τι 
ικανοποιεί τις δικές του ανάγκες» (Ζιλ Ντοβέ, Έκλειψη και επανεμφάνιση του κομμουνιστικού κινή- 
ματος, ΗΐΙρ://\ν\ν\ν.κοκκΐηοηίπΐΗ.§Γ/ΚΝ_ΒΗπν€_Ε€ΐΐρδ€.ρο!ί). 

27. «Η μετατροπή των προσωπικών δυνάμεων (σχέσεων) σε αντικειμενικές δεν μπορεί να μα- 
ταιωθεί επειδή θα διώχναμε αυτήν τη γενική ιδέα απ' το μυαλό μας, αλλά μονάχα αν τα άτομα 
υποτάξουν πάλι αυτές τις αντικειμενικές δυνάμεις» (ΤΗβ Οβτπιαη ΙάβοΙο§γ. Οήήφιβ ο/ Μοάβτη 
Οβτπιαη ΡΗίΙθ8ορΗγ Αββοτάίηξ ίο Ιί8 Κβρτβ8βηίαίίνβ8 ΡβιιβώαβΗ, Β. Βαιιβτ αηά 8ίίτηβτ, αηά ο»/ Οβτπιαη 
8οάαΙΐ8ηι Αββοτάίηξ ίο Ιί8 ΥαήθΗ8 Ρτορηβί8, ΗΐΙρ://\ν\ν\ν.ηΊ&ΓχίδΙδ.θΓ§/ΗΓθΗίν€/ηΊ^Γχ/\νοΓΚδ/1845/ 
§€Γπΐ2η-ιά6θ1ο§ν/<:πΟ 1 ά.π1πι#ά 1 ) . 

28. Υπάρχει, δηλαδή, ένα ψεγάδι στη δομή ενός επιχειρήματος, το οποίο καθιστά το επιχείρημα 
άκυρο (Ηαρ://€ΐ.\νίκΐρ€θϋ^.θΓ§/\νΐκΐ/Λογική_πλάνη). 



01 ΑΓΟΡΑΠΩΛΗΣΙΕΣ ΔΕΝ ΣΥΝΕΠΑΓΟΝΤΑΙ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟ 27 

πουλούν τα προϊόντα τους σε τιμές που καθορίζονται ανάλογα με 
την ατομική εργασία που απαιτήθηκε για την παραγωγή τους δεν 
είναι καπιταλιστικές αλλά σοσιαλιστικές, αφοΰ δεν υφίσταται μι- 
σθωτή εργασία, παρότι υφίσταται ατομική ιδιοκτησία, ένα άλλο εί- 
δος αγοράς και χρήματος 29 . Συνεπώς, το ζήτημα της ύπαρξης ιδιο- 
κτησίας και αγοράς δεν μπορεί να εξετάζεται μεμονωμένα, αλλά 
με βάση το εάν και κατά πόσο υποστηρίζουν συγκεκριμένες κα- 
ταπιεστικές κοινωνικές σχέσεις, όπως η μισθωτή εργασία. Τη θέ- 
ση αυτή υιοθετούσε και ο Μαρξ στην Κριτική τον Προγράμματος 
της Γκότα: 

«Μέσα στη συνεργατική κοινωνία, τη θεμελιωμένη στην κοινο- 
κτημοσύνη των μέσων παραγωγής, οι παραγωγοί δεν ανταλ- 
λάσσουν τα προϊόντα τους• το ίδιο και η εργασία που κατανα- 
λώθηκε στην παραγωγή προϊόντων δεν εμφανίζεται εδώ σαν 
αξία αυτών των προϊόντων, σαν μια εμπράγματη ιδιότητα που 
αυτά έχουν, γιατί τώρα, σε αντίθεση με την καπιταλιστική κοι- 
νωνία, η ατομική εργασία υπάρχει άμεσα και όχι πια έμμεσα 
σαν συστατικό στοιχείο της συνολικής εργασίας. Πρόκειται 
εδώ για μια κομμουνιστική κοινωνία, όχι όπως εξελίχθηκε πά- 
νω στις βάσεις που ειδικά τη χαρακτηρίζουν, αλλά έτσι όπως 
βγαίνει από την καπιταλιστική κοινωνία, δηλαδή μια κοινωνία 
που από κάθε άποψη, οικονομική, ηθική, πνευματική, φέρει 
ακόμη τα στίγματα της παλιάς κοινωνίας, από τους κόλπους 
της οποίας προήλθε. Ο κάθε παραγωγός παίρνει -αφοΰ γίνουν 
πια οι περικοπές- το ακριβές ισοδύναμο που έδωσε στην κοι- 
νωνία. Εκείνο που της έδωσε είναι η ποσότητα της ατομικής 
του εργασίας. Για παράδειγμα, η κοινωνική μέρα εργασίας 
αποτελείται από το άθροισμα των ατομικών ωρών εργασίας* η 
ατομική ώρα εργασίας του παράγωγου είναι το μερίδιο που συ- 
νεισφέρει στην κοινωνική ημέρα εργασίας, το μερίδιο με το 
οποίο συμμετέχει σε αυτήν. Ο παραγωγός παίρνει μια απόδει- 
ξη ότι συνεισέφερε τόσες ώρες εργασίας (μετά την αφαίρεση 
της εργασίας του για το κοινό κεφάλαιο) και με την απόδειξη 
αυτή αποσύρει από το κοινωνικό απόθεμα των μέσων κατανά- 
λωσης μια ποσότητα αντικειμένων που περιέχουν ίση ποσότητα 



29. Χρήμα που δεν ελέγχεται από τις κεντρικές τράπεζες των κρατών και που δεν μπορεί να χρη- 
σιμοποιηθεί για την αγορά μέσων παραγωγής ή για τη μίσθωση εργασίας. 






ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΟΡΙΣΜΕΝΩΝ ΒΑΣΙΚΩΝ ΕΝΝΟΙΩΝ 



εργασίας. Την ίδια ποσότητα εργασίας που έδωσε στην κοινω- 
νία με μια μορφή, την παίρνει πίσω υπό άλλη μορφή. Είναι φα- 
νερό ότι εδώ επικρατεί η ίδια αρχή που ρυθμίζει την ανταλλαγή 
εμπορευμάτων, εφόσον πρόκειται για ανταλλαγή ίσων αξιών. 
Η ουσία και η μορφή διαφέρουν, γιατί, λόγω της μεταβολής 
των συνθηκών, κανείς δεν μπορεί να συνεισφέρει τίποτε άλλο 
από την εργασία του, και γιατί, απ' την άλλη μεριά, τίποτε άλλο 
παρά μέσα κατανάλωσης μπορούν να περάσουν στην κυριότη- 
τα του κάθε παράγωγου» (Μαρξ, 1875). 

Την ίδια θέση συνοψίζει πολΰ εύστοχα ο Ιωαννίδης, σχολιάζοντας 
το βιβλίο του Ζιλ Ντοβέ, Έκλειψη και επανεμφάνιση τον κομμουνι- 
στικού κινήματος: 

«Για τον Μαρξ, η ύπαρξη ανταλλαγής γενικά δεν συνταυτίζεται 
αναγκαστικά με την ύπαρξη καπιταλισμού και εμπορευματικής 
ανταλλακτικής αξίας, οΰτε ακόμα και η ύπαρξη ενός "μπόνους" 
ανταλλακτικού ισοδυνάμου συνταυτίζεται, κατ' αυτόν, με το κα- 
πιταλιστικό χρήμα» (Ιωαννίδης, 2002). 



£πβ! \)μ ΐίιπϋ ϊΙ $ππ. 




ίϊ ί 



17871 σε. 



ΝΗΓ ^ΑΜΒΙΈΕΑΒΪΛ 



Δ41 ροτππ)*. 



ΪΙΕΕΕ ΗΟπΚδ' ΙιΑΒΟΕ 



Πιθανότατα το πρώτο εναλλακτικό νόμισμα βασισμένο στις ώρες εργασίας. 
Υιοθετήθηκε από το «Οηείηηαίί Τΐπιβ 8ίονβ», 1827-1830 
(Ηίίρ://βη.\νί}<:ίρ6άία.0Γ§/\νίΙ<:ί/αη€ίηηαίί_Τίιηβ_Ξί0Γβ). 



Η διανομή στον κολεκτιβισμό 
και στον κομμουνισμό 



Υπό την υπόθεση ότι η ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής έχει πε- 
ράσει στα χέρια των ίδιων των εργατών και, κατ' επέκταση, οι κε- 
φαλαιοκράτες δεν ιδιοποιούνται τον παραγόμενο πλούτο, δυο είναι 
οι βασικές εναλλακτικές όσον αφορά το στάδιο της διανομής των 
παραγόμενων αγαθών: 

• ο κολεκτιβισμός, όπου τα προϊόντα διανέμονται με 
βάση το κοινωνικό κόστος των προϊόντων και τη συ- 
νεισφορά του καθενός σε εργασία, και 

• ο κομμουνισμός, όπου υιοθετείται, «συμφωνά με τις 
ανάγκες» (Μαρξ, 1875), η ελεύθερη κατανάλωση «σε 
ό,τι υπάρχει σε αφθονία και η ορθολογική χρήση σε 
ό,τι πιθανότατα εκλείπει» από «όλους όσοι λαμβάνουν 
μέρος στην παραγωγή» 30 (Κροπότκιν, 1892). 

Αξίζει, επίσης, να σημειώσουμε ότι τόσο ο κολεκτιβισμός όσο και ο 
κομμουνισμός επιζητούν την από κοινού οργάνωση της εργασίας μέ- 
σω ομοσπονδιοποιημενων ενώσεων παραγωγών και υποστηρίζουν 
την κοινωνική πρόνοια για όσους είναι ανήμποροι για εργασία. 




77. Κροπότκιν 



30. «Αυτός που αρνείται να δουλέψει για τη συλλογική παράγωγη πρέπει επίσης να παραιτηθεί 
από τα οφέλη αυτής της παραγωγής. Από την πλευρά της, η συλλογικότητα θα ασκήσει τον οικο- 
νομικό περιορισμό να αρνηθεί το δικαίωμα να καταναλωθεί αυτό που από κοινού έχει παραχθεί 
από εκείνους που αρνούνται τη συμβολή τους στην κοινότητα. Δεν είναι ενάντια στον τεμπέλη αλ- 
λά στο παράσιτο. Μπορεί κάποιος να είναι τεμπέλης, στον βαθμό που αποδέχεται τις συνέπειες της 
τεμπελιάς του και παραιτείται από το να επωφεληθεί από τη δουλειά των υπολοίπων. Κανείς δεν 
μπορεί να του αρνηθεί τους καρπούς της φΰσης. Σ' αυτό που δεν μπορεί να υπάρχει συναίνεση εί- 
ναι στο παράσιτο, που μετατρέπεται σε βάρος για τους υπόλοιπους, που είναι μόνο για τα εύκολα 
και όχι για τα δύσκολα» (Ισαάκ Πουέντε, «Προγραμματική διακήρυξη του ελευθεριακού κομ- 
μουνισμού», περιοδικό Ε§ίιιάίο§ 117, 1933, ΗΐΙρδ:/Μΐ1ΐ€ηδ.ίηο!γπΐ€θ!ώ.θΓ§/&οη1:.ρ1ιρ3?ΐΗη§=€ΐ&ΗΓΠ€ΐ6 
_ΐά= 1406096). 



30 



ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΟΡΙΣΜΕΝΩΝ ΒΑΣΙΚΩΝ ΕΝΝΟΙΩΝ 




Τ. Φωτόπουλος 



Οπότε, κατά βάση, το δίπολο κολεκτιβισμός- κομμουνισμός εί- 
ναι σε μεγάλο βαθμό πλαστό και δεν χρειάζεται να επιλέξουμε 
εκ προοιμίου. Μπορούμε να δοκιμάζουμε είτε το ένα σύστημα 
διανομής είτε το άλλο, ανάλογα τις περιστάσεις, αρκεί η δράση 
μας «να μη συγχέει πρόθεση και πραγματικότητα, ευκταίο και 
πιθανό, να μη χάνεται σε εικασίες και θεωρητικολογίες• αλλά 
και να μην παραιτείται από το ιδανικό, γιατί τότε όχι μόνο "δεν 
θα ήξερε που να πάει", αλλά και που θα ήθελε να πάει» (Καστο- 
ριάδης, 1975). 

Μια ενδιαφέρουσα επί της αρχής πρόταση ριζοσπα- 
στικής αντικατάστασης του ρόλου της αγοράς στον κατα- 
μερισμό της εργασίας που χρησιμοποιεί και τα δυο συ- 
στήματα διανομής συναντάμε στην οικονομική δημοκρα- 
τία της Περιεκτικής Δημοκρατίας. Το κομμουνιστικό σύ- 
στημα εφαρμόζεται για την κάλυψη των βασικών ανα- 
γκών, ενώ για τις μη βασικές ανάγκες υιοθετείται η κολε- 
κτιβιστική αρχή και η δημιουργία μιας τεχνητής αγοράς 31 
μέσω της διανομής μη μεταβιβάσιμων διατακτικών-κου- 
πονιών συμφωνά με την εξτρά προσπάθεια (Φωτόπουλος, 
2008). Μια ιδιαίτερη αγορά η οποία λειτουργεί επικουρικά 
στον σχεδιασμό της οικονομίας από την κοινότητα προκείμενου 
να εξασφαλιστεί ευρύτερη δυνατότητα επιλογών. Άλλωστε, 
όπως μας προειδοποιεί ο Μαρξ στις Βασικές γραμμές της Κριτι- 
κής της πολιτικής οικονομίας (Οηιηάή88β), η χρήση διατακτικών 
για αμοιβή εργασίας ανταλλάξιμων με αγαθά ή υπηρεσίες θα 
είναι λειτουργική μόνο αν η κοινωνία αναλάβει τον ρόλο οργα- 
νωτή της οικονομικής ζωής και δεν τον αφήσει στην αγορά 
(Μαρξ, 1858). 



31. ΗΐΙρ://€η.\νί^ίρ6<ϋ^.θΓ§/\νΐ^ί/ΑηίΓΐ€ΪΗΐ_ηΐΗΓ^6ΐ: 



ΝΕΑ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΣΥΛΛΗΨΗ 

ΚΑΙ ΝΕΟΣ ΤΥΠΟΣ ΔΡΑΣΗΣ 

ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΠΙΔΙΩΚΟΜΕΝΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ 

ΜΕΤΑΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟ 



Όλα εξαρτώνται από αυτή την ανθρώπινη δύναμη της φαντασίας, 

της θέλησης, η οποία επιτρέπει να φαντασθούμε άλλα πράγματα από τα 

ήδη γνωστά και υπάρχοντα, από τα στερεότυπα και 

τα καθιερωμένα, να φαντασθούμε, να θελήσουμε, νέες ιδέες, 

θεσμούς και σημασίες. Πρέπει, λοιπόν, να φαντασθούμε 

την άλλη κοινωνία, την άλλη πραγματικότητα, που σημαίνει 

πρέπει να τολμήσουμε να σκεφθούμε διαφορετικά, 

να μάθουμε να σκεφτόμαστε αλλιώς. 

Κορνήλιος Καστοριάδης 



Από την αντίσταση στην εξουσία, 
στην οικοδόμηση της Αντεξουσίας 

«Άλλαξε τον κόσμο μέσα από το κράτος: αυτό είναι το πρότυπο που 
έχει κυριαρχήσει στην επαναστατική σκέψη για περισσότερο από έναν 
αιώνα» (Χολογουει, 2002). Και το συναντάμε τόσο στη λενινιστική σύλ- 
ληψη της κατάληψης της εξουσίας, όπου το εργατικό κράτος αποτελεί 
τον προνομιακό τόπο για τον μετασχηματισμό της κοινωνίας• όσο και 
στην κλασική αναρχική σύλληψη της επανάστασης ως κοινωνικού με- 
τασχηματισμού που θα πραγματοποιηθεί με την καταστροφή του κέ- 
ντρου εξουσίας που εδράζεται στο κράτος και την απελευ- 
θέρωση των αυτόνομων τάσεων των ανθρώπων. Απέναντι 
σε αυτό το μονοδιάστατο σχήμα, στο οποίο θα αποδώσου- 
με τον νεολογισμό κατάληψη της (αντί) εξουσίας, ο Χολο- 
γουει, βασισμένος κυρίως στο πρότυπο των ζαπατίστας, δια- 
τύπωσε μια εναλλακτική πρόταση: να αλλάξουμε τον κόσμο 
χωρίς να καταλάβουμε την εξουσία, να στραφούμε στην οι- 
κοδόμηση της Αντεξουσίας . 

«Ο αγώνας για την απελευθέρωση της δΰναμης-να 

[ρο\ν€Γ-£ο] δεν είναι ο αγώνας της κατασκευής μιας Τζ. Χολογουει 







ΝΕΑ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΣΥΛΛΗΨΗ ΚΑΙ ΝΕΟΣ ΤΥΠΟΣ ΔΡΑΣΗΣ., 




Μ. Φονκό 



αντιεξουσίας [οοιιηίεΓ-ρσνν^Γ], αλλά μιας αντεξουσίας [^ηπ- 
ρσννετ] που διαφέρει ριζικά από την κυριαρχία [ρο\ν6Γ-ον€Γ]. 
Συλλήψεις της επανάστασης που εστιάζουν στην κατάκτηση της 
εξουσίας είναι συνήθως επικεντρωμένες γΰρω από την αντιε- 
ξουσία. Η στρατηγική τους είναι η οικοδόμηση μιας δύναμης 
που να μπορεί να αντισταθεί στην άρχουσα τάξη. Συχνά το επα- 
ναστατικό κίνημα έχει κατασκευαστεί ως κατοπτρικό είδωλο 
της κυριαρχίας, στρατός εναντίον στρατού, κόμμα εναντίον 
κόμματος, με αποτέλεσμα την αναπαραγωγή της κυριαρχίας 
εντός της ίδιας της επανάστασης. Η Αντεξουσία, επομένως, 
δεν είναι αντιεξουσία, αλλά κάτι πολΰ πιο ριζοσπαστικό• η δη- 
μιουργία μιας κοινωνίας χωρίς κυριαρχία. Αυτό το εγχείρημα 
είναι πολΰ πιο ριζοσπαστικό από οποιαδήποτε αντίληψη της 
επανάστασης βασισμένης στην κατάκτηση της εξουσίας και 
ταυτόχρονα πολΰ πιο ρεαλιστική» (Χολογουέι, 2002). 



Μια πολΰ παρεξηγημένη -και παρεξηγήσιμη- πρόταση, ωστόσο αρ- 
κετά... πιασάρικη για να ανοίξει διάλογος. Προτού προχωρήσουμε 
όμως στην ανάπτυξη αυτής της πρότασης -τα όρια της οποίας δεν 
έκρυψε ο εισηγητής της-, θα πρέπει να ξεκαθαρίσουμε κάπως τους 
όρους στους οποίους θεμελιώνεται και αποτελούν την κΰρια πηγή πολ- 
λών παρερμηνειών και αφορισμών. Ωστόσο, αν και ο Χολογουέι κατέ- 
ληξε στην πρόταση αυτή κάνοντας μια ανοιχτή μαρξιστική ανάγνωση, 
εδώ θα χρησιμοποιηθεί κυρίως μια μετα-αναρχική θεώρηση 32 . 

Ας αρχίσουμε, λοιπόν, από τη διάκριση εξουσίας-κυριαρχίας 
[ρονν€Γ-άοπώΐ2ίίοη] και την απόρριψη της ταύτισης της εξουσίας με 
τον καταναγκασμό και την αυταρχικότητα. Υπό μία τέτοια ανάγνω- 
ση, η πολιτική εξουσία αναφέρεται στη συλλογική πολιτική δύναμη 
με έναν πιο ουδέτερο και μη φορτισμένο τρόπο, ενώ η πολιτική κυ- 
ριαρχία στη «διαμόρφωση της εξουσίας που συνεπάγεται σχέσεις δια- 
ταγής-υπακοής [...] και τον σφετερισμό του πολιτικού σώματος της κοι- 
νωνίας με όλες τις λειτουργίες του από μια μειοψηφία» (Μπερτόλο, 
1999). Αυτή η διάκριση αποτελεί τη βασική συνεισφορά του θεωρητι- 
κού ρεύματος του μεταδομισμοΰ (Φουκό, Ντελέζ, Μπάτλερ, Ντεριντά 



32. Για μια εισαγωγή στον μετα-αναρχισμό, δες το πολΰ καλό άρθρο Μετα-αναρχισμός και κοινω- 
νικός πόλεμος, Ηιϋρ://\ν\ν\ν.^^^^1η^ϋ.§^Μη^^1^δ/ν^^\ν/Ροδ^Αη^^^η^δIη-Ηη^ι-8ο^^^1-\V^^, ενώ για τον 
ανοιχτό μαρξισμό, ΗΐΙρ://€η.\νίκίρ€θϋΗ.θΓ§/\νίκί/Ορ€η_Μ^Γχίδΐη. 



ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ ΣΤΗΝ ΕΞΟΥΣΙΑ, ΣΤΗΝ ΟΙΚΟΔΟΜΗΣΗ ΤΗΣ ΑΝΤΕΞΟΥΣΙΑΣ 33 

κ.ά.), από τον οποίο μπορούμε να αντλήσουμε μερικές ακόμα πολΰ 
χρήσιμες διαπιστώσεις, όπως ότι: 

α) οι σχέσεις εξουσίας ενυπάρχουν σε κάθε αλληλεπίδραση (συνεπώς, 
δεν αφορούν μόνο την πολιτική διάσταση), 

β) αυτό που αποκαλούμε «εξουσία» δεν είναι κάτι που κατέχεται, αλλά 
μάλλον μια ατελείωτη, ακατάστατη πολλαπλότητα συσχετίσεων, η 
οποία δεν κυριαρχείται από ένα μοναδικό κέντρο ή μέρος, απενα- 
ντίας είναι αποκεντρωμένη και ασκείται από αναρίθμητα σημεία, και 

γ) οι δομές της κυριαρχίας αναδύονται [οντολογικά και ιστορικά 33 ] από 
τον συγκεκριμένο προσανατολισμό των εντοπισμένων πρακτικών 
της εξουσίας (Φουκό, παρατίθεται στο Απ^ιχπ^&ίΓν, 2008). 

Μέσα από μια μετα-αναρχική χρήση της διάκρισης εξουσία-κυριαρ- 
χία και των ανωτέρω διαπιστώσεων, η επανάσταση ως κατάληψη της 
(αντι)εξουσίας καθίσταται αδιανόητη και ένας κόσμος χωρίς εξουσία 
άνευ νοήματος. Μπορούμε, επίσης, να προχωρήσουμε σε μία κοινωνική 



33. «Η επίδραση των εντοπισμένων πρακτικών της εξουσίας μπορεί να συνιστά σχέση κυριαρχίας 
τόσο οντολογικά όσο και ιστορικά. Η πρώτη πτυχή, η οντολογική συνιστώσα, αποτελεί τη βάση 
τής κατά Ντελέζ διάκρισης ανάμεσα σε μικρο-πολιτική και μακρο-πολιτική, όπου κάθε μακρο- 
πολιτικό επίπεδο παράγεται και αναδύεται από τις αλληλεπιδράσεις των αμέσως πιο κάτω στρω- 
μάτων. Η διαδικασία της ανάδυσης είναι μη γραμμική: δυνάμεις αλληλεπιδρούν με πρωτότυ- 
πους τρόπους, ανακατευθΰνονται ή επαναρρυθμίζονται καταλλήλως, και πιθανόν να έχουν ανε- 
πιθύμητες ή απρόβλεπτες επιπτώσεις σε σχέση με την εντοπισμένη εφαρμογή τους. Επομένως, 
ούτε η μικρο-πολιτική αλλά ούτε και η μακρο-πολιτική ανάγονται η μία στην άλλη, σε μια αντί- 
ληψη του κοινωνικού δίχως προκαθορισμένο τέλος, όπου τα αναδυόμενα στρώματα συνίστανται 
οντολογικά από τη-βάση-προς-την-κορυφή, αλλά μπορούν και αυτά να αντιδράσουν προς τα 
στρώματα που βρίσκονται πιο κάτω, παρέχοντας τόσο περιορισμούς όσο και πόρους. Το δεύτε- 
ρο στοιχείο για τη θέσμιση της εξουσίας είναι ιστορικό, και εκφράζεται καλύτερα στην έρευνα 
του Φουκό περί Πειθαρχίας και τιμωρίας. Εδώ βλέπουμε για άλλη μια φορά την από τη-βάση- 
προς-την-κορυφή θέσμιση της εξουσίας, όπου εντοπισμένες και ανόμοιες τεχνικές πειθαρχίας, 
οι οποίες αρχικά αναπτύχθηκαν ως μέρος των προσπαθειών προς την κατεύθυνση της φιλελεύ- 
θερης μεταρρύθμισης του σωφρονιστικού συστήματος, εξαπλώνονται λίγο λίγο σε όλο το κοινω- 
νικό πεδίο, υιοθετούνται και εφαρμόζονται με πολύ διαφορετικούς τρόπους στα σχολεία, στα 
εργοστάσια και στον στρατό. Η τριχοειδής διάδοση των τεχνικών αυτών δεν υπήρξε αποτέλεσμα 
μιας υπερβατικής δύναμης που καθοδηγούσε την Ιστορία, ούτε συνωμοσία των αστών ή ταξική 
στρατηγική, αλλά μάλλον αποτέλεσμα ενός πλήθους συχνά από ελάσσονες διαδικασίες, διαφο- 
ρετικής προέλευσης και διεσπαρμένες στον χώρο, οι οποίες επικαλύπτουν, επαναλαμβάνουν, μι- 
μούνται ή υποστηρίζουν η μία την άλλη, διαχωρίζονται αναμεταξύ τους με βάση τον τομέα 
εφαρμογής τους, συγκλίνουν και βαθμιαία παράγουν το προσχέδιο μιας γενικής μεθόδου» (Με- 
τα-αναρχισμός και κοινωνικός πόλεμος, ΑηΆΥάΐΆΪΆΐγγ, πΙΙρ://\ν\ν\ν.Γ€0€ΐπ€ΐ;.§ι7 ΣΐιτιοΙεδ/νιελν/ΡοδΙ;- 
Αη2Γ0πΐ5ηι-2ηά-3οα2ΐ-\ν&Γ). 






ΝΕΑ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΣΥΛΛΗΨΗ ΚΑΙ ΝΕΟΣ ΤΥΠΟΣ ΔΡΑΣΗΣ., 



ανάγνωση που, χωρίς να υποβαθμίζεται η ενεργός συμμετοχή των υπο- 
κείμενων στην αναπαραγωγή των κοινωνικών σχέσεων του κεφαλαίου 
και στην πολιτική νομιμοποίηση τους μέσω της εκλογικής διαδικασίας, 
δεν συμψηφίζει την παθητική αναπαραγωγή της κυριαρχίας με την 
ενεργητική προώθηση της 34 . Σε μιαν ανάγνωση που δεν υιοθετεί ότι 
υπάρχει γενικώς πρόβλημα σύγκρουσης «μεταξύ αρχής και ελευθε- 
ρίας», αλλά καταδικάζει ειδικά την αυταρχική «αντιπροσώπευση» και 
την εξ αυτής προερχόμενη καταπίεση, προκρίνοντας τη διευθέτηση των 
σχέσεων εξουσίας με τον πιο συλλογικά εξισωτικό τρόπο. 

Μπορούμε, όμως, καταρχήν έστω, να συλλάβουμε μια τέτοια πολιτι- 
κή μορφή «που να βασίζεται στις αρχές της ελευθερίας, στη συλλογική 
διεύθυνση των πραγμάτων χωρίς έλεγχο από τα πάνω, στη δυνατότητα 
οργάνωσης χωρίς ιεραρχία και προσταγή, σε μορφές οριζόντιας διαχεί- 
ρισης» (Πάπι, 2004); 

Διανοητές όπως οι Χολογουει, Μπερτόλο, Ανταμόφσκι, Καστοριά- 
δης και Κολόμπο προτείνουν ριζοσπαστικές διεξόδους από την κυριαρ- 
χία σε αρμονία με τη μεταδομική θεώρηση, που χαρακτηρίζεται από 
την πλήρη απουσία διατύπωσης εναλλακτικών προτάσεων. Η Αντεξον- 
σία, όρος που έφερε στο προσκήνιο ο Χολογουει, θα μπορούσε να ορι- 
στεί ως η από-τη-βάση-οικειοθελώς-οργανωμενη-θετικά μη αυταρχική 

και μη καταπιεστική «διαχείριση της 
οικονομίας και της εξουσίας» (Καστο- 
ριάδης, 1955). Ένας όρος που συμπε- 
ριλαμβάνει τόσο τις αντισυγκεντρω- 
τικες-αντιιεραρχικες οργανωτικές δο- 
μές (πολιτικές και οικονομικές) όσο 
και γενικότερα τις δραστηριότητες 
που υποστηρίζουν την ελευθεριακή 
οργάνωση της κοινωνίας. 




Ε. Ανταμόφσκι 



34. «Πράγματι, οι λαοί δεν είναι αθώοι για τα εγκλήματα των ηγετών τους. Αυτό όμως σημαίνει πως 
αυτόματα γίνονται και ένοχοι; Η ηθική και πολιτική ευθύνη ταυτίζεται αυτόματα με την ένοχη; Αν 
λέγαμε κάτι τέτοιο είναι σαν να κατηγορούμε μια βιασμένη γυναίκα ως συνένοχη με τον βιαστή 
της, επειδή δεν αντιστάθηκε ή επειδή η αντίσταση της ήταν ελλιπής και αναποτελεσματική! Όποια 
κι αν είναι η ευθύνη της κοινωνίας για την παθητικότητα της (και είναι μεγάλη), το να ρίχνουμε 
όλα τα στραβά στην κοινωνική εθελοδουλία είναι μια έμμεση αθώωση όσων ενεργητικά διαπράτ- 
τουν τα εξουσιαστικά εγκλήματα. Όσοι θέλουν να λέγονται επαναστάτες, δεν μπορούν να τηρούν 
πολιτική ίσων αποστάσεων ανάμεσα στους εκμεταλλευτές και τους εκμεταλλευόμενους» (Ασύμμε- 
τρη απειλή 9, Θεσσαλονίκη 2011, Ηΐ:1:ρ:/Μη&ΓΧ€ίο.§Γ/€οη1:€η1:δ/νί€\γΜδγππη€ΐ:Γΐι-&ρ€ί1π-1-09). 



Η στρατηγική της εξόδου 




441 56" 



Στις μέρες μας, το κράτος και η αγορά αποτελούν, αναμφίβολα, τη ρα- 
χοκοκαλιά της κοινωνικής ζωής. Και είναι προφανές ότι δεν αρκεί να 
αντιτάσσουμε μια πολιτική επιλογή που να θεμελιώνεται μονάχα στην 
καταστροφή της καθεστηκυίας τάξης. Η πολιτική στρατηγική που εμπε- 
ριέχει στο πρόγραμμα ή στην κουλτούρα της μόνο στοιχεία καταστρο- 
φής (ή άχνες υποσχέσεις για αναδόμηση της κοινωνικής τάξης μετά την 
κατάλυση της επικρατούσας) είναι λογικό να μην καταφέρει ποτέ να 
κερδίσει πολλούς συμπορευτες. Διότι ο κόσμος αντιλαμβάνεται -ορθά- 
ότι αυτό το είδος πολιτικής θέτει σε κίνδυνο την κοινωνική ζωή δίχως 
να συνεισφέρει κάποια ουσιαστική αντιπρόταση (Ανταμόφσκι, 2006). 

Ακόμα όμως κι αν κατάφερνε μια τέτοια στρατηγική να επιτύχει 
τον στόχο της, «θα βλέπαμε τον παλιό κόσμο να ξαναστήνεται, αφοΰ 
σε αυτόν θα είχαν συνηθίσει οι άνθρωποι, σε αυτόν θα πίστευαν, αυτός 
θα είχε παραμείνει αδιαμφισβήτητος μέσα στις προσωπικότητες τους» 
(Συλλογικό έργο, 1979). Ως εκ τούτου, το ζήτημα της αλλαγής δεν εί- 
ναι τυπικό, αλλά ουσιαστικό. Η κατάκτηση της (αντι)εξουσίας και η 
κατάργηση της ατομικής ιδιοκτησίας δεν αρκούν για να επικρατήσει 
σοσιαλισμός ή κομμουνισμός. 

Μια εναλλακτική στρατηγική πρόταση στο υπόδειγμα της κατά- 
κτησης της (αντι)εξουσίας που βρίσκεται σε αρμονία με τη λογική του 
Χολογουει συναντάμε στην εξελικτική στρατηγική της εξόδου 35 , όπως 
αυτή διατυπώθηκε κυρίως από τον Τζειμς Χεροντ και το περιοδικό 



35. Ο Ρίτσαρντ Ντέι στο Οταπι^ύ ΐ$ Όβαά: ΑηαγοΗ§1 Οιιπβηί8 ίη ίΗβ Νβ\νβ$ί δοεΐαΐ Μονβπιβηί8 (Το τέλος 
της ηγεμονίας. Αναρχικές τάσεις και νεότατα κοινωνικά κινήματα, Ελευθεριακή Κουλτούρα, Αθήνα 
2008) προσφέρει μια γενεαλογία της εξόδου μέσα από το εξελικτικό (βνοίΗύοηαιγ, λογοπαίγνιο με 
το ΓβνοΙίίίΐοηατγ) υπόδειγμα που χαρακτηρίζεται από την ιδιαίτερη έμφαση στη δημιουργία αντιθε- 
σμών ως μέσων για την κοινωνική απελευθέρωση. Η εξελικτική τάση επικεντρώνει ιδιαίτερα στον 
ρόλο της καθημερινής ζωής, στην ανάγκη για αλλαγή πρακτικών στο παρόν και όχι «μετά την επα- 
νάσταση», καθώς και στην ανάγκη για διαμόρφωση διαφορετικών υποκειμενικοτήτων μέσα από τη 
σύναψη νέων σχέσεων. 






ΝΕΑ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΣΥΛΛΗΨΗ ΚΑΙ ΝΕΟΣ ΤΥΠΟΣ ΔΡΑΣΗΣ., 




ΚοΙΙίηβ ΤΗπηάβΓ 36 : «Η στρατηγική αυτή αναγνωρίζει ξεκάθαρα ότι 
ο καπιταλισμός είναι εχθρικός και πρέπει να καταστραφεί, δίχως να 
προτάσσει μια ολομέτωπη πολεμική κίνηση που θα τον υπερνικήσει. 
Πρόκειται για επίθεση από τα μέσα, η οποία στοχεύει στο "ξεγύμνω- 
μα" του καπιταλισμού, αποκόβοντας την τροφοδοσία του και αντι- 
καθιστώντας τον με κάτι άλλο επιθυμητό [...] Οι καπιταλιστικές δο- 
μές (πολυεθνικές επιχειρήσεις, κυβερνήσεις, τράπεζες, σχολεία, πα- 
νεπιστήμια κ.λπ.) δεν κατακτώνται• απορρίπτονται» (Χεροντ, 2007). 
Ο Ρίτσαρντ Ντει υποστηρίζει ότι «στον βαθμό που δεν επιδιώκει μια 
άμεση ολική μετάβαση, η στρατηγική αυτή μοιράζεται με τον ρεφορμι- 
σμό την προθυμία να συνυπάρχει με τους εχθρούς της, διαφέρει όμως 
ριζικά από αυτόν καθώς δεν παρέχει ενέργεια στις υφιστάμενες δομές 
οΰτε ελπίζει στη βελτίωση τους. Απεναντίας, στοχεύει στη μείωση της 
αποτελεσματικότητας τους, αφαιρώντας τους ενέργεια» (Ντει, 2005). 

Πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα της τάσης αυτής αποτελεί ο Γκοΰ- 
σταφ Λαντάουερ 37 . Στο έργο του Έκκληση για σοσιαλισμό, διατηρώντας 
τη συνάφεια μέσων και σκοπών, αφήνοντας ωστόσο κατά μέρος τη βα- 
θιά -ή μήπως τυφλή;- πίστη στον λαό ή το προλεταριάτο, υποστήριξε 
ότι ο ριζοσπαστικός μετασχηματισμός των κρατιστι- 
κών-καπιταλιστικών κοινωνιών δεν θα ήταν δυνατόν 
να επέλθει οΰτε με την αιφνίδια καταστροφή των 
υφιστάμενων θεσμών οΰτε με την αργή μεταρρΰθμι- 
σή τους οΰτε, έστω, με κάποιο συνδυασμό των δΰο 
προηγουμένων. Απαιτείται η λειτουργία νέων τρό- 
πων κοινωνικής οργάνωσης, που δρουν παράπλευρα 
παρά μέσα στους υπάρχοντες. Ο Λαντάουερ συμμε- 
ριζόταν την άποψη ότι δεν μποροΰμε να αναμένουμε 
να επιλέξουν όλοι να ζήσουν σε μη κρατιστικες και 
μη καπιταλιστικές σχέσεις, οΰτε να επιβάλουμε τον 
σοσιαλισμό στον καθένα. Επομένως, δεν υπάρχει άλ- 
λη επιλογή για όσους από εμάς επιθυμοΰν να ζήσουν 
διαφορετικά από το να ξεκινήσουμε να το πράττου- 
με μόνοι μας, εδώ και τώρα (Ντει, 2005). 

Γκ. Λαντάουερ 



36. Ηίΐρ://επιη€ΐΗίη€.(:οιιι/Π 

37. Ο Λαντάουερ δεν ήταν κανένας πασιφιστής χίπης, αλλά ένας από εκείνους που αγωνίστηκαν 
για τη συγκρότηση εργατικών συμβουλίων, γεγονός που οδήγησε στην ίδρυση της Βαυαρικής Συμ- 
βουλιακής Δημοκρατίας και, τελικά, στην εκτέλεση του (πΙΙρ:/Μ\ν\ν.6δ€ΐ:1ΐ€δδ&1οηίκίδ.§Γ/ίηο!€χ.ρπρ? 
ορΐίοη=αοπι =ε οηΐ€ηϋ&νί€^=&Γω€&ΐά=54:--1918&^ΐίά=8:2008-11-14-17-28-34&Ιΐ€πιίά=9)^ 



Οι δημιουργικές αντιστάσεις 
και η απεΰθυνσή τους 




Σε μιαν εποχή στην οποία μια σειρά από διαθετικότητες 38 εγκλωβί- 
ζουν τις διαθέσεις μας σε κυριαρχικές πρακτικές 39 , οι δημιουργικές 
αντιστάσεις αποτελούν κοινωνιακά 40 μορφώματα τα οποία, ερμη- 
νεύοντας σε βάθος το κοινωνικό περιβάλλον, προσπαθούν να δημι- 
ουργήσουν περισσότερες ευκαιρίες για τους ανθρώπους ώστε να 
επιλέξουν μια πιο αυτόνομη ζωή. Πρόκειται, δηλαδή, για έναν νέο, 
ιδιαίτερο τΰπο κοινωνικοπολιτικής δράσης, μια χειρονομία 41 με 



38. Στην έννοια της διαθετικότητας [άίδροδίπί], συμφωνά με τον Αγκάμπεν, ενσωματώνονται από 
κοινού όλες οι εσωτερικές προδιαθέσεις, καθώς και οι εξωτερικές δυνάμεις και επιρροές που 
ασκούνται στα άτομα κάνοντας τα να τείνουν ή να δείχνουν προδιάθεση ιδία πρωτοβουλία, είτε να 
αναγκάζονται ή να περιορίζονται, λόγω εξωτερικών συνθηκών, να δρουν, να αντιδρούν και να συ- 
μπεριφέρονται με συγκεκριμένους τρόπους. Ο Αγκάμπεν ονομάζει «διαθετικά» στην κυριολεξία τα 
πάντα που, με κάποιον τρόπο, έχουν την ικανότητα να συλλάβουν, να καθορίσουν, να προσανατο- 
λίσουν, να εμποδίσουν, να διαμορφώσουν, να καθοδηγήσουν, να διασφαλίσουν ή να ελέγξουν τις 
συμπεριφορές, τις κινήσεις και τις χειρονομίες, τις απόψεις και τις λογικές των έμβιων όντων (Μω- 
υσής Α. Μπουντουρίδης, Α^απώβπ: Διαθετικότητα και Βεβήλωση, \ιίίρ://ηΐ€οπ\€άΪΆ.π\Άύι. πρ^ΙΧΗδ. 
§Γ/ρΗγ1/Βοπάοππά€δ_Α§ΗΓηο€ηΌΐ^1:Η€πκοπκ^&Β€θΠ\νδί.ρο!ί). 

39. Για παράδειγμα, η αξιοποίηση της ανάγκης μας για επικοινωνία από τα εταιρικά διαδικτυα- 
κά μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Δες το σχετικό άρθρο του Μπάουενς, Το ερώτημα της αξίας τον 
¥α€β\)θοΚ\ Θα επιβιώσει ο καπιταλισμός εν μέσω «αφθονίας αξίας»; (πηρ://€πηΐ€πά2άΓΣΐδί.ο1ο§δρο1;. 
§Γ/2012/03/&06θοοκ.Ηΐηι1). 

40. Ως κοινωνιακά κίνημα ορίζουμε ένα είδος κοινωνικού κινήματος που κινητοποιεί όχι μόνο ένα 
μέρος της κοινωνίας, αλλά μια διαφορετική κοινωνία, ένα σύνολο δηλαδή κοινωνικών σχέσεων, μη 
καπιταλιστικών μορφών εργασίας και μορφών οργάνωσης, νοηματοδότησης, αντιπροσώπευσης 
και παραδοσιακής πολιτικής εξουσίας, διαφορετικών από αυτές της κυρίαρχης κοινωνίας (Μαίοδ 
Μηγ, ]., «Όεδοοτάϋ ρορπί^τ ν οπδΐδ άεΐ εδί^άο. ν€ΐηΐ6 Σΐήοδ αχδρπόδ», στο Ραούλ Ζιμπέκι, Αυτο- 
νομίες και χειραφετήσεις: η Λατινική Αμερική σε κίνηση, Αλάνα 2010). 

41. «Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, η ποίηση (σαν παραγωγή ή δημιουργία) είναι μια δράση που επι- 
κεντρώνεται σε κάποια συγκεκριμένα μέσα για την επίτευξη ενός ορισμένου σκοπού (τέλους), ενώ 
η πράξη είναι μια δράση που επικεντρώνεται σ' έναν συγκεκριμένο σκοπό, χωρίς να δεσμεύεται 
από κανένα μέσο. Ακολουθώντας τον Υςιιύο, ο Α^Σίπιοεπ θεωρεί κι έναν τρίτο τύπο δράσης, τη 



38 ΝΕΑ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΣΥΛΛΗΨΗ ΚΑΙ ΝΕΟΣ ΤΥΠΟΣ ΔΡΑΣΗΣ... 

απώτερο στόχο τον ριζικό κοινωνικό μετασχηματισμό σε συνάρτηση με 
τη στρατηγική της εξόδου. 

Οι απελευθερωτικές διαθετικότητες δεν αποτελούν σχηματισμούς 
που θέτουν κατά πρώτο λόγο έλεγχο και περιορισμούς, αλλά... 
χακεριες 42 που δεν θεμελιώνονται σε κάποιο γνήσιο ανθρώπινο-επανα- 
στατικό υποκείμενο. Βασίζονται, ωστόσο, σε μια ορθή κατανόηση της 
δομής του προβλήματος και της κοινής γνώμης σε μια δεδομένη περί- 
σταση 43 , και ως εκ τούτου ανοίγουν δυνατότητες για απελευθερωτική 
κοινωνική λειτουργία μέσα από έργα που «επιτίθενται στην αλλοτρίωση 
του συγχρόνου τρόπου ζωής και, ταυτόχρονα, μας υπενθυμίζουν τις ποι- 
ητικές δυνατότητες που κρύβονται εντός αυτοΰ» (Ναμπ, 1997). 

«Πέρα από το μήνυμα του ότι όλοι είμαστε μαριονέτες μέσα στο 
Μ^Ιπχ, το μήνυμα της ταινίας μπορεί επίσης να μας λέει ότι, γνωρίζο- 
ντας τον κώδικα, μπορείς να "χακεψεις την ίδια την πραγματικότητα" 
και να χρησιμοποιήσεις το Μ^Ιπχ με τρόπους που εξυπηρετούν τους 
δικούς σου σκοπούς» (Φον Μπους / Πάλμας, 2006). 

Κατά τα άλλα, συμφωνά με μια εισήγηση στο πλαίσιο φεστιβάλ που 
έγινε στην Αθήνα το 2008 44 , ως δημιουργικές αντιστάσεις χαρακτηρίζονται: 



χειρονομία (§6ÀÀ), που δεν είναι οΰτε ποίηση (&0€Γ€), οΰτε πράξη (ς駀À), αλλά που αναφέρεται 
στη στοιχειώδη δυνατότητα της υποφερτότητας, του βαστάγματος ή της υποστήριξης της οποιασ- 
δήποτε δράσης. Η χειρονομία τότε, όπως υποστηρίζει ο Α^πιοεπ, σπάζει το δίλημμα μεταξύ 
σκοπών και μέσων, που καταδικάζει σε παράλυση την ηθική, και στη θέση του εργαλειακοΰ μέ- 
σου βάζει το "καθαρό μέσο", που είναι απαλλαγμένο από τα δεσμά της μοίρας της ωφελιμιστικής 
εξυπηρέτησης ενός σκοπού» (Μωυσής Μπουντουρίδης, Ο Α%απώβη για τον κινηματογράφο: Από 
τον Όβύοτά ως τη χειρονομία, πΙΙρ://πίοοπΐ€θϋΗ.πΐΗΐ:Η.πρΗΐ:ΓΗδ.§Γ/ρπγ1/Βοπο!οππο!€δ_ΟΑ^πιθ€ηΟώ 
ΤοηΚίηΐπι^1:ο§ΓΗΓο = ΑροΤοηΌ€θθΓθ!\νδΤίηΧ€ΪΓοηοπιώ.ρο!ί). 

42. «Το χάκινγκ δεν είναι η αποδοχή μιας παγιωμένης κατάστασης, αλλά το άνοιγμα των συνόρων, 
η τοποθέτηση στο ενδιάμεσα, στη ροή, επεμβαίνοντας σε αυτήν, χρησιμοποιώντας την προς όφε- 
λος σου. Είναι η επανοικειοποίηση ενός πρωτοκόλλου ή ο επανασχεδιασμός επιμέρους τομέων του 
συστήματος για την εξυπηρέτηση σκοπών που δεν είχαν προβλεφθεί. Δεν πρόκειται για μια διαλε- 
κτική αντίθεση, ένα αντι-κάτι, αλλά για δημιουργική ανυπακοή, ένα κριτικό προχώρημα του αρχι- 
κού πυρήνα» (ΚηγΙ Ρ^ίπι^δ / Οπό νοπ Βπδ<:π, Αί)8ίταβί ΗαοΜνκιη. ΤΗβ ΜαΗη§ ο} α ΗαβΚβτ ΟιιΙίιιτβ, 
πηρ://\ν\ν\ν.ΐδκ-§ο§.θΓ§/99οπΓ68/Αθδ1:ΓΗ€ΐ:ΗΗθκπνΐδπι.ρο!ί). 

43. Το ανθρώπινο υποκείμενο που δρα για τον εαυτό του βρίσκεται πάντα μέσα στον κόσμο, έχο- 
ντας απλώς τη δυνατότητα να επιλέξει και να δράσει σε σχέση με αυτόν. Η ελευθερία του υπαρξι- 
στικού υποκειμένου δεν είναι η απεριόριστη δυνατότητα επιλογής, αλλά η δυνατότητα να δράσει 
εντός και ενάντια στον κόσμο στον οποίο βρίσκεται (ΤΗβ Μθ8ί ΚαάΐβαΙ Οβ8ΐιΐΓβ ΤΗβ 8ΐίΐίαίΐοηΐ8ί 
ΙπίβηχαύοπαΙ ΐπ α Ρθ8ίπιοάβΥπ Α§β, δ&άί€ ΡΙςιπΙ, Κ\οππ€ά§€, Λονδίνο / Νέα Υόρκη 1992). 

44. Μια ανταπόκριση από το 2ο Αντικαταναλωτικό Φεστιβάλ «Δημιουργικές Αντιστάσεις» υπάρχει 
στο ηΙΙρ:/Μΐη€Πδ.ίηάγιη€άί&.θΓ§/ΓΓοη1:.ρηρ3?1&η§=€ΐ&&Γποΐ€ = ίο!= 884498. 



01 ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΕ! ΑΝΤΙΣΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ Η ΑΠΕΥΟΥΝΣΗ ΤΟΥΣ 






«εκείνες οι καθημερινές καταστάσεις όπου ο κυρίαρχος πολιτι- 
σμός χάνει τον πρωταγωνιστικό του ρόλο, όπου οι αγωνιζόμενοι 
δεν επιλέγουν τον ετεροκαθορισμό τους και τους ρόλους που 
επιτάσσει ο κυρίαρχος λόγος, αλλά αυτόνομα και αδιαμεσολά- 
βητα δρουν και διαμορφώνουν έναν άλλο κόσμο στην καθημε- 
ρινότητα τους και όχι σε ένα επικείμενο μέλλον. Πράξεις και 
σκέψεις που διαταράσσουν την κανονικότητα, ξεκινώντας από 
το μερικό, αρθρώνοντας έναν διαφορετικό, μη ολοκληρωτικό 
και πολλές φορές μη ολοκληρωμένο λόγο. Συλλογικότητες και 
ανοιχτές διαδικασίες όπου η αλληλεγγύη, η έλλειψη ιεραρχι- 
κών σχέσεων στο εσωτερικό τους και η άμεση συμμετοχή είναι 
απαραίτητος όρος λειτουργίας τους. Φάροι ελπίδας για τους 
ταξιδιώτες που δεν βλέπουν ορατή άλλη επιλογή και αποδέχο- 
νται τη σημερινή πραγματικότητα, αλλά και πηγή έμπνευσης 
για νέες εξερευνήσεις σε άλλους τόπους και εμπειρίες. Ένα 
σταθερό σημείο αναφοράς για τα επόμενα βήματα προς τον τό- 
πο που δεν είναι ακόμη εδώ» (Σπόρος, 2008). 

Οι δημιουργικές αντιστάσεις και η στρατηγική της εξόδου, συνεπώς, 
δεν αφορούν οΰτε ρεφορμιστική αποδοχή του υπάρχοντος οΰτε υπανα- 
χώρηση από το κοινωνικό (έναν αφελή-εγωιστικό αναχωρητισμό ή μια 
γκετοποιημένη υποκουλτούρα 45 ). Απευθύνονται ανοιχτά σε πλειοψηφι- 
κά τμήματα του πληθυσμού μέσα από ετερόκλητα -παρ' όλα αυτά, 
εντός αδιαπραγμάτευτων αντικυριαρχικών πλαισίων 46 - εγχειρήματα, 
προσπαθώντας να υποδαυλίσουν τη λανθάνουσα επαναστατικότητα 
και να δώσουν ώθηση στη συνειδητή αυτοοργάνωση - όσων φυσικά την 
επιθυμούν. Με άλλα λόγια, με εργαλείο τη διάδοση ποικίλων μη καπι- 
ταλιστικών, μη ιεραρχικών και κοινωνικά προσβάσιμων τρόπων ζωής, 
επιδιώκουν να συνδεθούν με εκείνους τους ανθρώπους που τα όνειρα 
και οι επιθυμίες τους διαφεύγουν από τις επιβεβλημένες νόρμες (&ί- 
πΐ€ΐπΙη<:., 2006), συντελώντας στη μετατροπή τους «από αντικείμενα 




45. Δυο κείμενα που αναφέρονται στο ζήτημα της υποκουλτούρας του ακτιβιστή είναι τα Παρα- 
τήστε τον ακτιβισμό του Απάτ€\ν Χ (πΙΙρ://5ροΓθ5.θΓ§/§ιν€υρ&οπνΐ5πι) και Η αναρχική υποκουλ- 
τούρα, μια κριτική του Ρει^Ι Ρ^ππ (Ηΐ1:ρ://\ν\ν\ν.ρο1ίΐ:ίκοκ&Γ€η€ίοχοπιΜη^Γχί^/ 2Π2Γχίκί261004.π1;ηι). 

46. «Μια τέτοια δικτατορία δεν είναι καθόλου αντίθετη προς την ελεύθερη ανάπτυξη και τον αυ- 
τοκαθορισμό του λαοΰ, οΰτε στην οργάνωση του από κάτω προς τα πάνω συμφωνά με τις ανά- 
γκες και τα ένστικτα του, επειδή δρα πάνω του μόνο μέσω της φυσικής και προσωπικής επιρ- 
ροής των μελών της, που στερούνται κάθε εξουσίας» (Μιχαήλ Μπακοΰνιν, Απάντηση στον Νετσά- 
γιεφ, Πανοπτικόν, 2004, ΗΐΙρ://6-νΐ11^§6.§Γ/ρ^ηορΙΪ€οη/κπΐίκ€δ/κπ1:ΐκ€δ_η6ΐ:δΗ§ί€Γ1.π1:πι1). 



40 



ΝΕΑ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΣΥΛΛΗΨΗ ΚΑΙ ΝΕΟΣ ΤΥΠΟΣ ΔΡΑΣΗΣ., 



αναπαραγωγής του καπιταλισμού σε υποκείμενα της επανάστασης» 
(Ασύμμετρη απειλή, 2011). 

Φυσικά, δεν θα πρέπει να αεροβατοΰμε. Οι δημιουργικές αντιστά- 
σεις, προκείμενου να είναι αποτελεσματικές, απαιτούν ενεργό δέ- 
σμευση. Δεν παράγουν αποτελέσματα από μόνες τους, οΰτε εγγυώνται 
την εκπλήρωση των προσδοκιών μας. Συντελούν απλώς, στο μέτρο 
του δυνατού, ώστε να εκφραστούν οι κατάλληλες προαιρέσεις και να 
δοκιμαστούν στην πράξη κάποιες υποθέσεις. Συμφωνά με το παρά- 
δειγμα του εργατικού συμβουλίου, όπως το πραγματεύεται ο Καστο- 
ριάδης, οι δημιουργικές αντιστάσεις «δεν είναι ένα δώρο που χαρίζε- 
ται από κάποιον ελευθεριακό θεό. Δεν είναι ένας θαυματουργός θε- 
σμός. Δεν πρόκειται να γίνει ενα λαϊκό εργαλείο έκφρασης, αν οι άν- 
θρωποι δεν επιθυμούν να εκφραστούν μέσα από αυτό το μέσο. Αλλά 
είναι μια ικανοποιητική μορφή οργάνωσης: η δομή του είναι τέτοια 
που δίνει τη δυνατότητα στους οραματισμούς της εργατικής τάξης να 
έρθουν στο φως και να εκφραστούν. Αντίθετα, το Κοινοβούλιο, είτε 
ονομάζεται "Εθνοσυνέλευση" είτε "Ανώτατο Σοβιετ", είναι εξ ορι- 
σμού ένας τΰπος θεσμού ο οποίος δεν θα μπορούσε να είναι σοσιαλι- 
στικός. Είναι θεμελιωμένος πάνω σε έναν ριζικό διαχωρισμό μεταξύ 
του λαοΰ, τη γνώμη του οποίου "συμβουλεύονται" αραιά και που, και 

εκείνων που υποτίθεται ότι τον "αντι- 
προσωπεύουν", οι οποίοι στην πραγ- 
ματικότητα παραμένουν ανεξέλεγκτοι 
και είναι αμετάθετοι. Το Συμβούλιο 
είναι καμωμένο για να εκπροσωπεί 
τους εργαζόμενους, αλλά μπορεί να 
πάψει να εκπληρώνει αυτόν τον ρόλο• 
το κοινοβούλιο είναι σχεδιασμένο 
έτσι ώστε να μην εκπροσωπεί τον λαό, 
και αυτόν τον ρόλο δεν μπορεί ποτέ 
να πάψει να τον εκπληρώνει» (Καστο- 
ριάδης, 1957). 



ΌΙΓθΓ]£6Γ8' 

ΟοχιποιΙβ 

αη(1 Ιϊιβ Εοοποπιιο8 οί ε 




ΐ>3Γ ΟοΓπβΠυβ 0&5ϋθΓίαάΐ5 



Η σπουδαιότητα της ζωογόνου φαντασίας 
των δημιουργικών αντιστάσεων 




«Κάθε κοινωνία παρουσιάζει κατ' ανάγκην αυτό που 
μπορεί να ονομάσει κανείς μια βασική ώση ή ώθηση ή 
ορμή• αφηρημένα θα μπορούσαμε να ποΰμε ότι στο μί- 
νιμουμ είναι η ώθηση ή ώση προς την αυτοσυντήρηση 
της, αλλά στην πραγματικότητα δεν είναι ποτέ η απλή 
της αυτοσυντήρηση. Μέσω αυτής της ώθησης και της 
ορμής το παρελθόν και το παρόν της κοινωνίας βρίσκε- 
ται κατοικημένο από ένα μέλλον που πάντα πρέπει να 
ποιηθεί» (Καστοριάδης, 1989). 

Εφόσον η υφιστάμενη οργάνωση της κοινωνίας δεν μας καλύπτει, 
απαραίτητη προϋπόθεση για τον επιθυμητό μετασχηματισμό της κοι- 
νωνίας είναι να αντικαταστήσουμε το κληρονομημένο μελλον-που- 
πρεπει-να-ποιηθεί με ενα πιο επιθυμητό για εμάς συλλογικό μέλλον. 
Το επιθυμητό για εμάς μέλλον (το οποίο οφείλει να προκύψει μέσα 
από μια ανοιχτή-στον-αναστοχασμό, ρεαλιστική όσο και ριζοσπαστι- 
κή ανάλυση του παρόντος και του παρελθόντος), με τη σειρά του, εμ- 
ψυχώνει τη δημιουργία στο σήμερα απελευθερωτικών ετεροτοπιών 47 



Κ. Καστοριάόης 



47. «Η ετεροτοπία με μια έννοια είναι ένα διευρυμένο κατώφλι, ταυτόχρονα χρονικό και χωρικό, 
ένας μεταβατικός χώρος στον οποίο συντελείται με όλες τις αντιφάσεις της η γέννηση κάποιας 
νέας κοινωνικής συνθήκης, γέννηση οΰτε απαραίτητα εξασφαλισμένη οΰτε απαραίτητα ολοκλη- 
ρωμένα εχθρική προς το προηγούμενο, γέννηση παρ' όλα αυτά με όλη τη δύναμη και την ένταση 
που μπορεί να παράγει μια κοινωνική πρακτική στο όριο. Στην ετεροτοπία προσεγγίζονται ορια- 
κές καταστάσεις, πραγματοποιούνται συναντήσεις στις οποίες αναδύονται νέες κοινωνικές σχέ- 
σεις, νέοι κοινωνικοί δεσμοί, νέες κοινωνικές εμπειρίες. Δεν σημαίνει ότι αυτές οι κοινωνικές 
εμπειρίες, με ένα γραμμικό τρόπο, από τη στιγμή που θα γεννηθούν θα συγκροτήσουν μια νέα 
τάξη, μια νέα ιεραρχία, μια νέα σχέση. Για την ετεροτοπία πρέπει να φυλάξουμε τον ορισμό 
ενός εκρηκτικού μίγματος χωρίς προδιαγεγραμμένο αποτέλεσμα, κάτι σαν το δοκιμαστικό σω- 
λήνα που περιγράφει ο ϋδδΐΐζκν, στον οποίο διάφορες μορφές τέχνης προσθέτουν το δικό τους 
σκεύασμα παράγοντας κάθε φορά καινούρια εκρηκτικά μίγματα. Μ' αυτήν την έννοια, στην ετε- 






ΝΕΑ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΣΥΛΛΗΨΗ ΚΑΙ ΝΕΟΣ ΤΥΠΟΣ ΔΡΑΣΗΣ., 



\ 



«*£<£• 



αλλά και τις καθορίζει σε σχέση με «αυτό που έχει σημασία για τις ση- 
μερινές αποφάσεις» (Καστοριάδης, 1975). 

Επομένως, γίνεται κατανοητό πως αν η δράση των ριζοσπαστικών 
συλλογικοτήτων δεν είναι άλλη από το να ενώσουν τις πλατιές λαϊκές μά- 
ζες με έναν σκοπό που ξεπερνάει την υπάρχουσα κοινωνική τάξη πραγ- 
μάτων, να ενώσουν την καθημερινή πάλη με τη μεγάλη μεταμόρφωση 
του κόσμου (Λοΰξεμπουργκ, 1904), τότε η ζωογόνος φαντασία, η ενεργη- 
τική ελπίδα, το νόημα και οι αρχές που καθοδηγούν τη δράση των δημι- 
ουργικών αντιστάσεων είναι ό,τι πιο σημαντικό οφείλει να διαχυθεί στην 
κοινωνία, από το μερικό στο ολοένα πιο σύνθετο, προκείμενου να επιτευ- 
χθεί ένας ευρΰς κοινωνικός μετασχηματισμός. 

«Αυτός ο κοινωνικός μετασχηματισμός δεν είναι κάτι που μπορεί να 
επιβληθεί με τη βία• πρέπει να ξεπηδήσει από τη φωτισμένη συνείδηση 
καθενός/καθεμιάς από εμάς και να επιτευχθεί με την ελεύθερη συναίνε- 
ση όλων. Το πρώτο μας καθήκον, επομένως, πρέπει να είναι το να πεί- 
σουμε τους ανθρώπους [...] Πρέπει να παρακινούμε τον λαό να απαλλο- 
τριώσει τα αφεντικά και να αποδώσει όλα τα αγαθά στην κοινή κατοχή, 
να οργανώσει την κοινωνική ζωή από μόνος του, με τις ελευθέρα δημι- 
ουργημένες ενώσεις του, δίχως να περιμένει 
διαταγές από κανέναν» (Μαλατεστα, 1919). 

Παρ' όλα αυτά, για να μπορέσει να ανα- 
πτυχθεί μια τέτοια κουλτούρα αγώνα, πρέπει 
να δώσουμε «απτές αποδείξεις• δεν θα πετύ- 
χουμε μεγάλα πράγματα αν περιοριστούμε 
στην προπαγάνδα. Το παράδειγμα, η απόδει- 
ξη, θα έχει μεγαλύτερο βάρος από εκατομμύ- 
ρια καλογραμμένες μπροσούρες» (Σεμάσκο, 
παρατίθεται στο Τρότσκι, 1923). «Πρέπει να 
δημιουργήσουμε τόπους ελευθεριακοΰ πειρα- 
ματισμού [...] Μια κοινωνία, μέσα στην κοι- 
νωνία τελικά, ικανή να ανατρέψει τα υπάρχο- 
ντα μοντέλα και το συλλογικό φαντασιακό» 
(Πάπι, 2004). Ιδοΰ, λοιπόν, ο λειτουργικός 
ρόλος των δημιουργικών αντιστάσεων. 



■28-* 



ψ 



*** 




ροχοπία συντελούνται πειράματα, πειράματα πολλές φορές επικίνδυνα, οριακά, πειράματα 
όμως που μπορούν να "αποδείξουν" νέες αξίες και νέες σχέσεις» (Σταύρος Σταυρίδης, Οι χώροι 
της ουτοπίας και η ετεροτοπία: στο κατώφλι της σχέσης με το διαφορετικό, ΙιΙίρ://\ι\)ΥΆΥγ .ραπίειοη. 
§Γ:8080/άδρ^€/οίΐδΐΓ€Σΐηι/123456789/1022/1/8^γΓί(ϋδ.8^γΓθδ.ρ€ΐί). 



Προσοχή στην αφομοίωση! ^&ΤΑ3^^ 

ΕΈΤΙΑΤΟΡίβ 



«Τα κινήματα στη σύγχρονη εποχή -στην εποχή της γέννησης 
και της ταυτόχρονης ανάπτυξης του καπιταλισμού και της 
(κοινοβουλευτικής) δημοκρατίας- παρουσίαζαν πάντα μια δι- 
πλή φΰση: τόσο τη ριζοσπαστική αντίθεση στην τάξη του κό- 
σμου όσο και την αξίωση για μια θέση στην αγκαλιά του» (ίε 
Βπδ€-Οΐ£<:€, 1989). Πώς να συνδεθείς με το παγκόσμιο κοινω- 
νικό πράττειν δίχως να αφομοιωθείς 48 από την καπιταλιστική 
τάξη; Η μουσική βιομηχανία συμφιλιώθηκε με το πανκ -βλέπετε... είναι 
πολλά τα λεφτά!- ενώ ο κόσμος της διαφήμισης οικειοποιείται έννοιες 
όπως επανάσταση ή αναρχία. Πώς, λοιπόν, κάτι που αρνείται να χωρέσει 
σε αυτή την τάξη δεν θα απορροφηθεί από την καπιταλιστική ολότητα; 

Κατά μία αντίληψη, δεν υπάρχει κάτι το μεμπτόν στη χρήση των ερ- 
γαλείων του συστήματος εφόσον τα στρέφουμε ενάντια στο ίδιο το σύ- 
στημα. Προκύπτει, όμως, σοβαρό ζήτημα όταν η χρήση των εργαλείων 
αυτών ενισχύει το σύστημα με οποιονδήποτε τρόπο και, ακόμα περισσό- 
τερο, το νομιμοποιεί, εμφανίζοντας το ως τη μία και μοναδική επιλογή. 
Πώς θα διαχωρίσουμε, λοιπόν, την αφομοίωση από τη θεμιτή εργαλεια- 
κή χρήση; Ένας ριζοσπάστης μπορεί να έχει τις καλύτερες προθέσεις 
προς μία θετική κοινωνική αλλαγή, αλλά κάτι τέτοιο δεν αρκεί• μπορεί 
κάλλιστα να αφομοιωθεί αναπαράγοντας άθελα του το σύστημα. Η συ- 
νειδητή πρόθεση μπορεί να είναι ριζοσπαστική, αλλά η ασΰνειδη χρήση 
ενδεχομένως να την εγκλωβίσει (εισάγοντας στο πεδίο δράσης στοιχεία 
του συστήματος, όπως ελιτισμός, ανάθεση, αναχωρητισμός...) και να τη 



ΑΓ£ΡΜΰΓ£ΜΝ% 




48. Αφομοίωση (Κ.€<:υρ€Γ2Ποη) είναι όρος που χρησιμοποιήθηκε από την Καταστασιακή Διεθνή 
(Ηΐ1:ρ://€ΐ.\νΐκίρ€θϋΗ.θΓ§/\νΐκί/Καταστασιακή_Διεθνής) για να περιγραφεί η διαδικασία με την οποία 
η καπιταλιστική κοινωνία μετέτρεπε μια ριζοσπαστική ιδέα σε ένα μη απειλητικό για αυτήν εμπό- 
ρευμα με νέο περιτύλιγμα. Ωστόσο, «η αφομοίωση δεν γίνεται χωρίς ρίσκο για το σύστημα. Η 
αδιάλειπτη μετατροπή των πιο ριζοσπαστικών επιθυμιών σε καρικατούρα πιθανόν να γυρίσει 
μπούμερανγκ. Δεν υπάρχουν χαμένες υποθέσεις, και η αφομοίωση είναι ένα επικίνδυνο παιχνί- 
δι. Υπάρχει πάντα η πιθανότητα η επανάσταση που προβάλλεται στα διαφημιστικά σλόγκαν να 
πραγματωθεί στους δρόμους» (ΤΗβ Μθ8ί ΚαάΐοαΙ Οβ8ίιΐΥβ. ΤΗβ 8ΐίιιαίΐοηΪ8ί ΙηίβτηαύοηαΙ ίη α Ρθ8ίνηοάβτη 
Α§β, δίΐάιε ΡΙςιπΙ, Κοππ€ά§€, Λονδίνο / Νέα Υόρκη 1992). 



44 



ΝΕΑ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΣΥΛΛΗΨΗ ΚΑΙ ΝΕΟΣ ΤΥΠΟΣ ΔΡΑΣΗΣ., 




διαστρεβλώσει, καθιστώντας την εντελώς ακίνδυνη για το σύστημα. 
Συμφωνά με αυτή τη λογική, αφομοιωμένο εγχείρημα είναι εκείνο 
που χάνει τη μετασχηματιστική δυναμική του* κάτι που δεν έχει 
καμιά σχέση με το δίπολο νομιμότητα-παρανομία. Δεν μπορούμε, 
συνεπώς, να προσδιορίσουμε ποιες πρακτικές είναι αφομοιώσιμες 
και ποιες δεν είναι (Ρόμπινσον, 2007). 

Μπορούμε να υποστηρίξουμε, όμως, ότι η συνάφεια μεσων-σκο- 
πών, η ασύμμετρη αντιπαράθεση με την καθεστηκυία τάξη, η συνε- 
χής επαγρύπνηση, ο κριτικός αναστοχασμός και η προσοχή στις λε- 
πτομέρειες συντελούν στο μέτρο του δυνατού στην αποφυγή της 
αφομοίωσης των μεμονωμένων εγχειρημάτων. Μεμονωμένα εγχει- 
ρήματα τα οποία γίνονται πραγματικά μη αφομοιώσιμα εφόσον 
καταφέρουν να σηματοδοτήσουν αλλαγή παραδείγματος. 

«Το μεγάλο στοίχημα, λοιπόν, αυτών των εγχειρημάτων είναι η 
συνάντηση, η αλληλεπίδραση, η κοινή δράση και η διάχυση 
τους στο κοινωνικό σώμα• η διαμόρφωση ενός νέου κοινού τό- 
που, ενός νέου συλλογικού προτάγματος. Γιατί χωρίς συνειδητή 
κατεύθυνση συμβαίνουν απλώς και σπανίως συναντήσεις που 
δημιουργούν εφήμερες και τυχαίες καταστάσεις ανάμεσα σε 
μεμονωμένα άτομα ή ομάδες, ανακουφίζοντας τους προσωρινά 
από τη βαρεμάρα του θεάματος. Η πρόκληση αυτή απαιτεί 
από τους "τακτικούς στρατιώτες" να συνθέσουν οι ίδιοι το πε- 
ριεχόμενο της στρατηγικής τους, χωρίς κάποια εξωτερική κα- 
θοδήγηση ή πρωτοπορία (κόμμα-στρατηγός)» (Σπόρος, 2008). 

Αλλά πώς; «Πώς να παράγουμε τη συνέχεια ανάμεσα στις εμπειρίες 
μιας εξουσίας/δΰναμης που οΰτε προκύπτει πια αυθόρμητα ενοποι- 
ημένη οΰτε επιθυμεί μια εξωτερική, επιβεβλημένη, ένωση όπως το 
κράτος; [...] Πώς να προκαλέσουμε παρεμβάσεις που να δυναμώ- 
νουν την οριζοντιότητα και τις συνηχήσεις, αποφεύγοντας και τον 
ιεραρχικό συγκεντρωτισμό και την καθαρή πολυδιάσπαση;» 
(ΰοΐ€<:πνο δίΐπ^άοπ^δ, 2005). Ασφαλώς πρόκειται για πολΰ καίρια 
ερωτήματα που οφείλουν να απαντηθούν στην πράξη. Να διευκρι- 
νιστεί, ωστόσο, ότι πρωταρχικό ζήτημα δεν είναι η έλλειψη επικοι- 
νωνίας-συντονισμοΰ. «Αυτό που μας λείπει είναι η δημιουργία. Μας 
λείπει η αντίσταση στο παρόν» (Ντελέζ / Γκουαταρί, 1994). Μόλις 
αντισταθούμε πραγματικά, «η νίκη της απελευθερωμένης δημιουρ- 
γικής δραστηριότητας θα φέρει τη νίκη τής, επιτέλους, απελευθε- 
ρωμένης αυθεντικής επικοινωνίας» (Καγιατί, 1966). 



Αλληλέγγυα οικονομία 



ΕΝΑΑΑΑΚΤΙΚ 
ΦΕΣΤΙΒΑΛ 
ΑΑΑΗΑΕΓΓΥ 
ΣΥΝΕΡΓΑΤ1 

0ΙΚ0Ν0ΜΙ 



19/20/21 
ΟΚΤΩΒΡΗ 

ΠΟΛΙΤΙΕΤΙΚΟ 
ΚΕΝΤΡΟ 
ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ 

&ώ(. ΙΪ11>ΙΓ/μ&β. 01. ΓψΐίΛ-ΜϋίΛΐϊΙ 1**Ι7ί 



ν««,ίθ5ΐΐν9ΐ45€ί,ΟΓ0 



Στα πρώτα συάδια συγγραφής αυτοΰ του βι- 
βλίου και στις εσωτερικές διεργασίες των εγ- 
χειρημάτων στα οποία συμμετείχα (Σπόρος, 
Καλάθι, Παγκάκι), ο όρος αλληλέγγυα οικο- 
νομία είχε βαρύνουσα σημασία. Ο όρος αυτός, 
όμως, λόγω της παρουσίας της λέξης οικονομία 
σχετικά ευλόγα εκλαμβάνεται ότι αναφέρεται 
σε μια διαχωρισμένη σφαίρα της κοινωνικής 
ζωής, συντελώντας έτσι σε μια αντιστροφή της 
νοηματοδότησης που επιδιώκαμε να του προσ- 
δώσουμε. Λαμβάνοντας υπόψη και την ευρύτε- 
ρη σύγχυση που δημιουργείται από την έλλει- 
ψη καθιερωμένων ορισμών για τα ποικίλα πε- 
ριεχόμενα που διεκδικούν παρεμφερείς ονο- 
μασίες (όπως κοινωνική οικονομία, αλληλέγγυα οικονομία, ηθική οικο- 
νομία, τρίτος τομέας, λαϊκή οικονομία, κοινωνική και αλληλέγγυα οικονο- 
μία κ. ά.), αποφασίστηκε τελικά ο παραγκωνισμός του συγκεκριμένου 
όρου στο παρόν σύγγραμμα με ταυτόχρονη ανάδειξη του περιεχομένου 
που επιθυμούσαμε να προβάλουμε με την υιοθέτηση του. 

Αν, λοιπόν, για ορισμένους η αλληλέγγυα οικονομία αποτελεί μια 
καθημερινή διαδικασία αλλαγής -στην πράξη και στο σήμερα- της 
οικονομικής δραστηριότητας (με τις αντιφάσεις που αυτό συνεπάγε- 
ται) στα πλαίσια ενός αγώνα με στόχο την απόρριψη του καπιταλι- 
σμού και των καταπιεστικών σχέσεων που υποστηρίζει και ενθαρρύ- 
νει, ενώ για άλλους ορίζει στρατηγικές εξανθρωπισμού της καπιταλι- 
στικής οικονομίας με τη δημιουργία κοινοτικών δικτύων ασφαλείας, 
εμείς ταχθήκαμε με την πρώτη από τις δυο τάσεις. Αυτήν που θεωρεί 
την αλληλέγγυα οικονομία ως όχημα προς μετακαπιταλιστικες και αυ- 
τόνομες κοινωνίες και προσεγγίζει την οικονομία ως ένα αδιαχώριστο 
κομμάτι της κοινωνικής ζωής και όχι ως τον αυτονομημένο δυνάστη 
της (Ζιώγας, 2012). 




46 



ΝΕΑ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΣΥΛΛΗΨΗ ΚΑΙ ΝΕΟΣ ΤΥΠΟΣ ΔΡΑΣΗΣ., 



Υιοθετήθηκε, λοιπόν, ο όρος αλληλέγγυα οικονομία όχι μόνο ως 
ομπρέλα που κατατάσσει ορισμένα εγχειρήματα στο εσωτερικό 
ενός πολυμόρφου κινήματος (με μια κυρίως απολογητική διάθεση 
ώστε να απαλλαχτούν από τη ρετσινιά της ξεκομμένης μονοθεμα- 
τικής συλλογικότητας), αλλά και για να χαρακτηρίσει τα εγχειρή- 
ματα πολιτικής παρέμβασης στην οικονομία. Την οικονομία που 
«για πολΰ καιρό αγνοούσαμε, αφοΰ την ξεγράφαμε ως περιοχή 
του εχθρού» (Αάοιΐ8ίβν8, παρατίθεται στο Φον Μπους / Πάλμας, 
2006), χωρίς να συνειδητοποιούμε ότι υπάρχουν ήδη μη καπιταλι- 
στικές οικονομικές πραγματικότητες 49 ή ότι μπορούμε να αναπτύ- 
ξουμε στο σήμερα «οικονομικά» εγχειρήματα ανταγωνιστικά στον 
καπιταλισμό. 





ίϊΓΥ 



Σ5049Σ! »ΐ4ννΐ/1^ 




49. Τέτοια παραδείγματα μη καπιταλιστικών οικονομικών πραγματικοτήτων χωρίς καταπιεστικά 
χαρακτηριστικά (όπως σκλαβιά ή πατριαρχία) συναντάμε σε διάφορες μορφές μέσα σε μια οικο- 
γένεια («διδασκαλία» βασικών ικανοτήτων, όπως περπάτημα και γλώσσα, μαγείρεμα, καθαριότη- 
τα, επισκευές κατοικίας...), μεταξύ φίλων-γειτόνων (ανταλλαγή υπηρεσιών μεταξύ φίλων ή γειτό- 
νων, ανταλλαγή σπόρων-προϊόντων-εργασίας μεταξύ αγροτών) ή και αγνώστων (οτοστόπ, κοινωφε- 
λής εθελοντική εργασία, φιλοδώρημα, έρανος), σε συνεταιριστικές/συνεργατικές δομές (παραγωγι- 
κοί-καταναλωτικοί συνεταιρισμοί, συλλογικές κουζίνες, δανειστικές βιβλιοθήκες) ή στην επανα- 
χρησιμοποίηση υλικών που είναι άχρηστα για κάποιους και χρήσιμα για άλλους (χαριστικά παζά- 
ρια, φριγκανισμός [ΗΐΙρ://€η.\νίκίρ€θϋ&.θΓ§/\νίκί/ΓΓ€€^ηίδπι]). 



Γενικευμένη εργασιακή αυτοδιαχείριση 



Αν ως αλληλέγγυα οικονομία ορίζουμε τα συνειδητά και δημόσια εγχει- 
ρήματα λαϊκής οικονομίας με απελευθερωτικά χαρακτηριστικά, μπο- 
ρούμε να ορίσουμε ως γενικευμένη (εργασιακή 50 ) αυτοδιαχείριση το δέ- 
ον της διευρυμένης οργάνωσης και εκτέλεσης της παραγωγής από τις 
ίδιες τις συλλογικότητες των παραγωγών υπό τον συνειδητό έλεγχο του 
συνόλου της κοινωνίας. 

Με τον όρο γενικευμένη αυτοδιαχείριση, συνεπώς, δεν αναφερόμα- 
στε μόνο σε κάποια αλλαγή στη διεύθυνση του χώρου εργασίας με τη 
δημιουργία αντιιεραρχικών συλλογικών οργάνων, αλλά και σε μια ρι- 
ζική αλλαγή στο περιεχόμενο, τη λειτουργία και την οργάνωση της 
κοινωνικής εργασίας (δοα^Ι Μ)οπγ), που πραγματοποιείται με το πέ- 
ρασμα των αρμοδιοτήτων οργάνωσης-αξιολόγησης από την (καπιτα- 
λιστική) αγορά και τα αφεντικά στα όργανα της κοινό- 
τητας και των ίδιων των εργαζομένων. 

Έτσι, η εργασία, κατά βάση, δεν αφορά αποκομμε- 
να-από-το-κοινωνικό-σΰνολο-άτομα που λαμβάνουν 
πρωτοβουλίες των οποίων η ωφελιμότητα θα κριθεί στο 
στάδιο της ανταλλαγής, αλλά αφορά το κοινωνικό σύνο- 
λο που καλείται να λάβει εκείνες τις αποφάσεις και να ενερ- 
γήσει με τρόπο ώστε να καλυφθούν οι ανάγκες του. Η οργά 
νωση, δηλαδή, της εργασίας πραγματώνεται άμεσα κοινωνικά 
με τη μορφή της κοινοτικής εργασίας (<:οππτιυη2ΐ Ι^οοπγ) των άμεσα 
συνεταιρισμένων ατόμων. 




50. Υιοθετούμε χο επίθετο εργασιακή, και όχι εργατική, για να αναδείξουμε τον ευρύτερο μετασχη- 
ματισμό που λαμβάνει χώρα στην παραγωγική διαδικασία η οποία δεν περιορίζεται σε μια αλλα- 
γή στη διεύθυνση στον χώρο της επιχείρησης, αλλά επεκτείνεται και στην κοινωνική της λειτουρ- 
γία-οργάνωση. Επίσης, πρόκειται για μια επιλογή που στηρίζεται σε μια ταξική μεν, μη εργατίστι- 
κη αντίληψη δε (π. χ., το προλεταριάτο καθαυτό ως επαναστατικό υποκείμενο) και δεν βλέπει την 
εργασία ως αντίφαση με μια μετακαπιταλιστική κοινωνία (στοχεύοντας παράλληλα στην κατάργη- 
ση της μισθωτής εργασίας). Για τους ίδιους λόγους έχει επιλεγεί και ο όρος κολεκτίβα εργασίας σε 
αντιδιαστολή με τον όρο εργατική κολεκτίβα. 



48 ΝΕΑ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΣΥΛΛΗΨΗ ΚΑΙ ΝΕΟΣ ΤΥΠΟΣ ΔΡΑΣΗΣ... 

Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι το σύνολο της παραγωγικής διαδικασίας 
θα οργανώνεται και θα εκτελείται κοινωνικά• κάτι τέτοιο δεν είναι οΰτε 
εφικτό οΰτε επιθυμητό. Για παράδειγμα, θα υπάρχουν μεμονωμένοι 
αγρότες (χωρίς να καταφεύγουν στην απασχόληση μισθωτής εργασίας) 
που θα μπορούν να κάνουν αποκλειστική χρήση μέσων παραγωγής (έδα- 
φος, εργαλεία), εφόσον δεν αντιστρατεύονται τις αρχές της κοινότητας, 
υποβοηθούν τη λειτουργία της και το τελικό δικαίωμα διανομής της χρή- 
σης των μέσων παραγωγής παραμένει στην ίδια την κοινότητα. Επίσης, 
για χάρη του εμπλουτισμού της οικονομικής ζωής, θα επιδιώκεται να 
αναπτύσσονται μη-κοινωνικά-οργανωμενες πρωτοβουλίες ήσσονος ση- 
μασίας, η οργάνωση των οποίων κρίθηκε από την κοινότητα μειωμένης 
προτεραιότητας, αλλά και μη-επιζήμια 51 , για παράδειγμα υπηρεσίες 
πεντικιούρ, διακόσμησης σπιτιού ή καφενεία. Πρωτοβουλίες που η 
ομαλή ανατροφοδότηση της λειτουργίας τους μάλλον απαιτεί τη διαθε- 
σιμότητα ενός συμβατού με τις αρχές της κοινότητας και εγκεκριμένου 
από αυτήν τρόπου διεξαγωγής ιδιωτικών συναλλαγών καταναλωτικού 
χαρακτήρα, που ειδάλλως θα αναπτυχθούν παράτυπα. 

Μολαταύτα, ο συνεχώς-ανοιχτός-στη-διόρθωση-και-την-τροποποίηση 
καθορισμός των κεντρικών κατευθΰνσεων-επιδιώξεων της αποκεντρωμε- 
να-σχεδιασμενης οικονομικής ζωής προκύπτει μέσα από τα αρμόδια συλ- 
λογικά όργανα της κοινότητας, η οποία καλείται να λάβει τρεις κομβικές 
αποφάσεις. Η πρώτη αφορά τον καθορισμό του χρόνου που θέλει να 
αφιερώσει στην παραγωγή, η δεύτερη τον καταμερισμό της συνολικής 
παραγωγής ανάμεσα στην ιδιωτική κατανάλωση, τη δημόσια κατανάλω- 
ση και την επένδυση (Καστοριάδης, 1957), και η τρίτη την κοινωνική εξί- 
σωση των εργασιών (δοα^Ι εηπ^ΐίοπ οΠ^οοπγ). 

Ας περάσουμε, όμως, από τις αλλαγές στη διεύθυνση στις αλλαγές στη 
διαχείριση. Ως αποτέλεσμα της επανένωσης των -σήμερα διαχωρισμενων- 
λειτουργιών απόφασης και εκτέλεσης από τους ίδιους τους εργαζομένους, 
η συγκρότηση του εργασιακού χώρου μεταμορφώνεται από κάτεργο που 
πριμοδοτούσε τον έλεγχο πάνω τους σε χώρο ο οποίος ελέγχεται από τους 
ίδιους και τον οποίο καλούνται πλέον να αναδιαμορφώσουν ως προς τις ερ- 
γασιακές συνθήκες, τον καταμερισμό εργασίας, το μοίρασμα και την εναλ- 
λαγή πόστων, τον απαραίτητο εξοπλισμό, το κατάλληλο ωράριο κ.λπ. 

Ακόμα, οι αλλαγές στους όρους και στον κοινωνικό ρόλο της εργασίας 
επηρεάζουν θετικά τις σχέσεις μεταξύ των συνάδελφων στον χώρο εργα- 



5 1 . Χωρίς να ανταγωνίζονται σπάνιους πόρους της κοινότητας η να επιβαρύνουν με κάποιον άλλο 
τρόπο το κοινωνικό σύνολο. 



ΓΕΝΙΚΕΥΜΕΝΗ ΕΡΓΑΣΙΑΚΗ ΑΥΤΟΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ 49 

σίας, αλλά και τη στάση τους απέναντι στην ίδια την εργασία, παρόλο 
που η τελευταία εξακολουθεί να έχει αναγκαστικό χαρακτήρα. Έτσι, η 
ανυπαρξία ιεραρχίας καθιστά ανώφελο τον ενδοεργατικό κανιβαλικό 
ανταγωνισμό, προτρέποντας στην αρμονική συνεργασία για την επίτευξη 
των επιδιωκόμενων στόχων με τον λιγότερο δυνατό κόπο, ενώ η οικειοθε- 
λής επιλογή ενός τέτοιου υποδείγματος εργασίας έναντι άλλων, η διάφανη 
ενσωμάτωση του εργασιακού χώρου και της εργασίας στην εξυπηρέτηση 
των αναγκών του κοινωνικού συνόλου, η δημόσια κοινωνική εξίσωση των 
εργασιών, το κοινό συμφέρον παραγωγών και καταναλωτών, όλα αυτά 
προξενούν μια αίσθηση χαράς, περηφάνιας, δύναμης, αξιοπρέπειας και 
αλληλεγγύης σε όσους και όσες συμβάλλουν με την εργασία τους. 

Στο πλαίσιο αυτό, η κοινωνία θα ήταν καλό να μην υιοθετήσει χωρίς 
σκέψη ιδεατά-δεοντολογικά διατάγματα γενικής εφαρμογής αφαιρετι- 
κού τΰπου «όλες οι εργασίες αμείβονται με τον ίδιο τρόπο» (ζώδίΓέκΠ; 
υπίν^Γδ^Ι), αλλά να δώσει συγκεκριμένες κρίσεις γενικού χαρακτήρα 
(οοπα^Ιε υπίν€Γδ^1) ώστε, για παράδειγμα, να σταθμιστούν -υστέρα από 
κοινωνική διαβούλευση, πειραματισμό και επαναξιολόγηση- τα εισοδή- 
ματα ανάλογα με τις ιδιαίτερες συνθήκες εργασίας κάθε επαγγέλματος. 
Ενδεικτικά, άλλωστε, προκείμενου να είναι σχετικά δίκαιη η ισότητα μι- 
σθών, θα πρέπει η κοινότητα να επωμίζεται το κΰριο βάρος της εκπαί- 
δευσης των διάφορων εξειδικευμένων τεχνικών, τα μέλη της να προσπα- 
θούν και να μοχθούν στον ίδιο βαθμό κατά τη διάρκεια της εργασίας 
τους και να υπάρχει μέσω της εναλλαγής ισοτιμία στην επικινδυνότητα- 
ελκυστικότητα του αντικείμενου της εργασίας. 

Προκείμενου, όμως, να πραγματοποιηθούν τόσο μεγάλες και γενικευ- 
μένες αλλαγές προαπαιτείται η λειτουργία θεσμών, οι οποίοι θα προά- 
γουν τη συνεργασία ανάμεσα στους συν-εργάτες στον ίδιο εργασιακό χώ- 
ρο και τη συνεργασία των διάφορων παραγωγικών μονάδων. Ευρύτερα, 
να λειτουργούν θεσμοί που να επιτρέπουν στην κοινωνία να κατευθύνει 
την οικονομική ζωή. 

Στο επίπεδο του εργασιακού χώρου και στο πλαίσιο μιας κολεκτίβας 
εργασίας, η γενική συνέλευση όλων των μελών, αποτελείτο ανώτερο όρ- 
γανο λήψης αποφάσεων. Εφόσον αυξάνονται το μέγεθος και η πολυ- 
πλοκότητα του χώρου εργασίας, απαιτούνται υποβοηθητικά της γενικής 
συνέλευσης όργανα, όπως το διοικητικό συμβούλιο των εργαζομένων και 
η ομάδα προγραμματισμού 02 . 



52. Η λειτουργία της ομάδας προγραμματισμού («Σχεδιοστάσιο» την ονομάζει ο Καστοριάδης) 
είναι απαραίτητη και για τις μικρότερου μεγέθους παραγωγικές μονάδες, συνήθως όμως δεν 
χρειάζεται ολόκληρη ομάδα για το έργο αυτό. 



50 



ΝΕΑ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΣΥΛΛΗΨΗ ΚΑΙ ΝΕΟΣ ΤΥΠΟΣ ΔΡΑΣΗΣ., 




Το διοικητικό συμβούλιο των εργαζομένων αποτελεί τον ανακλητό 
διεκπεραιωτή των κατευθύνσεων της γενικής συνέλευσης ως προς τη ρύθ- 
μιση ζητημάτων που αφορούν τόσο τη λειτουργία του χώρου εργασίας 
όσο και την επικοινωνία με τον κόσμο εκτός αυτοΰ. Η ομάδα προγραμ- 
ματισμού αναλαμβάνει την υποβοήθηση της εμπεριστατωμένης λήψης 
αποφάσεων από τη γενική συνέλευση των εργαζομένων μέσω της επεξερ- 
γασίας των κατάλληλων τεχνικοοικονομικών πληροφοριών και την ολο- 
κληρωμένη παρουσίαση των διαθέσιμων εναλλακτικών σεναρίων δράσης 
κατά την έναρξη της διαδικασίας. Ακόμα, συνεργάζεται με αντίστοιχες 
ομάδες του ίδιου κλάδου προκείμενου να αναζητηθούν και να διαχυθούν 
τυχόν περισσότερο αποτελεσματικοί τρόποι παραγωγής και συνεργασίας, 
ενώ παρέχει στην κεντρική λαϊκή συνέλευση του συνόλου των εκπροσώ- 
πων τις απαραίτητες πληροφορίες που αφορούν την οικονομία. 

Τέλος, το ιδιοκτησιακό καθεστώς των μέσων παραγωγής στο οποίο 
βασίζεται η γενικευμένη (εργασιακή) αυτοδιαχείριση αποδίδεται με τον 
όρο κοινοκτημοσύνη. Όπως αναφέρει ο Πάνεκουκ: 



«όλοι παραδέχονται ότι στόχος του σοσιαλισμού είναι να πάρει τα 
μέσα παραγωγής από τα χέρια της καπιταλιστικής τάξης και να τα 
παραδώσει στους εργαζομένους. Μιλώντας για αυτόν τον στόχο, 
χρησιμοποιούνται αδιακρίτως -σαν να ήταν ταυτόσημες- οι εκφρά- 
σεις δημόσια ιδιοκτησία και κοινοκτημοσύνη των μέσων παραγωγής. 
Όμως, υπάρχει σαφής και θεμελιώδης διαφορά μεταξύ των δυο. 

Δημόσια ιδιοκτησία είναι το δικαίωμα ιδιοκτησίας, δηλαδή το 
δικαίωμα διάθεσης, που ασκείται από ένα δημόσιο σώμα το οποίο 
εκπροσωπεί την κοινωνία, δηλαδή από μια κυβέρνηση, από την 
κρατική εξουσία ή από κάποιο άλλο πολιτικό σώμα. Τα πρόσωπα 
που αποτελούν αυτό το σώμα, οι υπουργοί, οι πολιτικοί, οι αξιω- 
ματούχοι, οι διοικητές, οι διαχειριστές, είναι οι άμεσοι κύριοι των 
μέσων παραγωγής* αυτοί διευθύνουν και ρυθμίζουν την παραγωγι- 
κή διαδικασία και διοικούν τους εργαζομένους. 

Από την άλλη, κοινοκτημοσύνη είναι το δικαίωμα διάθεσης που 
ασκείται από τους ίδιους τους εργαζομένους• η ίδια η εργατική τά- 
ξη -με την ευρύτερη δυνατή σημασία του όρου, δηλαδή του συνό- 
λου όσων συμμετέχουν στην καθαρά παραγωγική εργασία, συμπε- 
ριλαμβανομένων των εργατών, των υπαλλήλων, των αγροτών και 
των επιστημόνων-, οι εργαζόμενοι, είναι οι άμεσοι κύριοι του πα- 
ραγωγικού μηχανισμού, διαχειρίζονται, διευθύνουν και ρυθμίζουν 
οι ίδιοι την παραγωγική διαδικασία, η οποία είναι στην πραγματι- 
κότητα η κοινή τους εργασία» (Πάνεκουκ, 1947β). 



Ά. Πάνεκουκ 



Ελευθεριακή δημοκρατία 



Χωρίς να καλύπτει εξ ολοκλήρου την ουτοπική διάσταση του αναρχι- 
σμοΰ ή τη μυθική σύλληψη του κομμουνισμού, η ελευθεριακή δημοκρα- 
τία συγκεντρώνει εκείνα τα χαρακτηριστικά που την καθιστούν την εφι- 
κτή κεντρική πολιτική μορφοποίηση μιας σύγχρονης και πολυσύνθετης 
ελευθεριακής κοινωνίας. Με τον όρο ελευθεριακή δημοκρατία αναφε- 
ρόμαστε, λοιπόν, σε μια μορφή αυτοδιακυβέρνησης η οποία 
απορρίπτει την ιεραρχική οργάνωση της κοινωνίας και τις 
επιπτώσεις της επακόλουθης κυριαρχίας. Πρόκειται, δη- 
λαδή, για την αναζήτηση μιας δημοκρατικής-μη δημο- 
κρατικής «κυβέρνησης-μη κυβέρνησης σε ένα κράτος-μη 
κράτος στην εξουσία-μη εξουσία» (Μπερτόλο, 1999). 

Η ελευθεριακή δημοκρατία υιοθετεί μια διάφανη ορ- 
γανωτική μορφή, η οποία χαρακτηρίζεται από την αποκε- 

Α. Μπερτόλο 

ντρωση και την ομοσπονοιοποιηση. Στηρίζεται σε ανακλητούς 
εντολοδόχους και σε μια συναινετική διαδικασία 53 για τη διαμόρφωση 
των τελικών εναλλακτικών προτάσεων, μεριμνώντας να μην καταπιέζε- 
ται η μειοψηφία και τα άτομα, χωρίς εν τέλει να αρνείται την αρχή και 
τη θέληση της πλειοψηφίας κατά τη λήψη των αποφάσεων. Ενώ, δηλα- 
δή, δίνεται έμφαση στη συλλογικότητα -καθώς εξατομίκευση και ελευ- 
θερία πραγματώνονται μόνο κοινωνικά 54 -, επιδιώκεται, παράλληλα, να 




53. Περισσότερες πληροφορίες για τον συναινετικό τρόπο λήψης αποφάσεων σε μικρότερα σώμα- 
τα θα παρουσιαστούν στο κεφάλαιο παρουσίασης του Σπόρου. 

54. «Η ελευθερία των άλλων, εάν απέχει από το να αποτελεί όριο ή άρνηση της δικής μου, είναι η 
αναγκαία συνθήκη που την επιβεβαιώνει. Μπορώ να είμαι πραγματικά ελεύθερος μέσα από την 
ελευθερία των άλλων, έτσι ώστε όσο πιο πολλοί ελεύθεροι άνθρωποι υπάρχουν γΰρω μου, όσο ευ- 
ρύτερη, βαθύτερη και εκτεταμένη είναι η ελευθερία τους, τόσο ευρύτερη, βαθύτερη και εκτεταμέ- 
νη είναι και η δική μου ελευθερία [...] Μιλώ για εκείνη την ελευθερία στην οποία κάθε άτομο, αντί 
να αισθάνεται περιορισμένο από την ελευθερία των άλλων, βρίσκει σ' αυτή τη δική του επιβεβαίω- 
ση και τη δική του διέξοδο προς το άπειρο» (Β^κπηίπ, Ματχΐ8πι, Ρτββάοπι αηά ίΗβ 8ίαίβ, ΡΥεεάοπι 
Ργ€55,1950, \ιίίρ://ά^^ΆΥάπ\Ά^φ^ίζ6Υ.6άη/Αη2^γ^\\^5ί^\^^\ι^Υ65/\)2^]ίηη^η/ ιη2ΓχηΓΓ€€.π£πι1#<:π2ρ1). 






ΝΕΑ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΣΥΛΛΗΨΗ ΚΑΙ ΝΕΟΣ ΤΥΠΟΣ ΔΡΑΣΗΣ., 




Μ. Μπακούνιν 



μην καταπιέζονται τα άτομα, άρα στην πράξη είναι «και ατομιστι- 
κή κατά κάποιο τρόπο» (Μαλατέστα, 1907). Άλλωστε, για τον λόγο 
αυτό προϋποθέτει και την από-τα-κάτω-οργάνωση-της- 
κοινωνίας μέσω της ελεΰθερης-εκοΰσιας σύνδεσης 
και δεν σχετίζεται με την από-τα-πάνω-κομμου- 
νιστική-ρΰθμιση-της-κοινωνίας που συναντά- 
με στο πλαίσιο του κρατικού σοσιαλισμού 
(Μπακοΰνιν, παρατίθεται στο Μ<:κ2ν 2008). 
Συνεπώς, όταν αναφερόμαστε σε κεντρι- 
κή πολιτική μορφή δεν εννοούμε κάποιο εί- 
δος κεντρικού σχεδιασμού όπως εκείνο που 
εφαρμόστηκε στη Σοβιετική Ένωση, όπου μια 
γραφειοκρατία διακριτή από τη βάση έλεγχε 
όλες τις πληροφορίες και, με την ικανότητα της να 
καθιστά λειτουργικό το σύνολο της κοινωνίας που η 
ίδια θρυμμάτισε, απολάμβανε ένα σωρό οφέλη. Οι πρωτοβάθ- 
μιοι τοπικοί θεσμοί οφείλουν να είναι οι μόνοι αρμόδιοι για τις υπο- 
θέσεις που τους αφορούν άμεσα, χωρίς να επηρεάζουν την υπόλοιπη 
κοινωνία. Ένας κεντρικός μηχανισμός θα ήταν χρήσιμος μόνο εφό- 
σον ελέγχεται από τη βάση και λειτουργεί επικουρικά, προκείμενου 
να αποφευχθεί ο ανεπιθύμητος κατακερματισμός σε ζητήματα τα 
οποία απαιτούν τη συνεργασία των επιμέρους οργανωτικών αρχών. 
Άλλοι όροι που θα μπορούσαν να είχαν χρησιμοποιηθεί εναλ- 
λακτικά είναι ελενθεριακή εξουσία ή αντοεξονσία ή (ακρατική) δη- 
μαρχία. Άλλωστε, αυτό που έχει κυρίως σημασία, όπως υποστηρί- 
ζει και ο Μπερτόλο, «δεν είναι η ορολογία, η τυπική πλευρά ενός 
προτεινόμενου ορισμού, αλλά η ουσία του ορισμού, η αναγνώριση 
εννοιών. Το σημαντικό δεν είναι το όνομα που δίνουμε στα χρώ- 
ματα (έστω και αν είναι χρήσιμο να συμφωνούμε στα ονόματα αυ- 
τά, εάν επιθυμούμε να καταλαβαίνουμε άμεσα ο ένας τον άλλο 
χωρίς να πρέπει να καταφύγουμε σε μακροσκελείς επεξηγήσεις), 
άλλο το να συμφωνούμε στην ύπαρξη διαφορετικών χρωμάτων, 
που αντιστοιχούν σε διαφορετικά μήκη κύματος του ορατού φά- 
σματος» (Μπερτόλο, 1983). 



ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ ΘΕΣΜΩΝ 




ΪΞΡΓΟΓΤΛΧίΛ-ΒΪ'.οΠ^'ίΝΙίΙΙ 



ΑΓΡΟΤΙΚΕΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΕΣ 



ΑΛΛΑ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΑ 



Οπτικοποίηση μέρους του συλλογισμού που αναπτύσσει ο Καστοριάδης 

στο Περιεχόμενα του σοσιαλισμού αναφορικά με τις γενικές αρχές οργάνωσης 

και λειτουργίας των θεσμών της σοσιαλιστικής κοινωνίας. 



Εύνοια ιρισμόδ χ ιϋ το ΕνύΜακπκο υ & ΑΜ πλέκκυο Εμπόριο 






$$ϊ^ 



Ι* 
6£ΟΡός 



ΣιΜ» 




Το ηαγϊαϊ 



ΒΙΩΜΑΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ 

ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΩΝ ΑΝΤΙΣΤΑΣΕΩΝ 

ΑΛΛΗΛΕΓΓΥΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ 



Προκείμενου να γίνουν πιο κατανοητά ορισμένα σημεία-κλειδιά 
της συλλογιστικής που έχει ήδη κατατεθεί και να εμπλουτιστεί 
ο σχετικός προβληματισμός, στο σημείο αυτό θα εξετάσουμε ορι- 
σμένα παραδείγματα δημιουργικών αντιστάσεων. Για τον σκοπό 
αυτό, επιλέχτηκαν -λόγω της προσωπικής εμπλοκής στις διαδι- 
κασίες τους- ο Συνεταιρισμός για το Εναλλακτικό και Αλληλέγ- 
γυο Εμπόριο «Ο Σπόρος», η Συνεργατική Τροφίμων «Το Καλά- 
θι» και η Κολεκτίβα Εργασίας «Το Παγκάκι». 

Στο Παράρτημα βρίσκονται τα κείμενα αυτοπαρουσίασης 
των τριών αυτών εγχειρημάτων, καθώς και των δυο «παιδιών» του 
Σπόρου: της κολεκτίβας εργασίας «Συν.Αλλ.Οις 55 » και του χώρου 
μοιράσματος αντικείμενων, γνώσεων, πρακτικών «Σκόρος» 56 . Κεί- 
μενα τα οποία ίσως θα ήταν χρήσιμο να διαβαστούν πριν από την 
ανάγνωση της βιωματικής προσέγγισης. 

Όλα όσα ακολουθούν αποτελούν προσωπικές απόψεις• ειδάλ- 
λως, αναφέρονται οι πήγες. Οι περισσότερες φωτογραφίες αυτής 
της ενότητας είναι του Τάσου Αμπατζή, της Ελπίδας Νίκου, του 
Χρήστου Στεφάνου, της Ματοΰλας Παπαδημητρίου και του Ζα- 
φείρη Επαμεινώνδα. 



55. ΗΐΙρ://δγη^11οΐδ.θΓ§ 

56. ΗΐΙρ://δ^θΓθδ.€δρίν.π€ΐ: 



Σι/νοιοφισμόδ ^ιοτο Ενολλοκιΐκό•& Αλληλε^^ο Εμπόριο 




Αναμνηστική φωτογραφία από το 4ο Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Φόρουμ 
(Αθήνα, Μάιος 2006). Ακόμα, ο Σπόρος είχε παρουσία στο Ελευθεριακό Αναρχικό 
Αντιεξουσιαστικό Φόρουμ, στη Διεθνή Αντικαπιταλιστική Αντί ιμπεριαλιστική 
Συνάντηση και στο Αηίοηοπιοη$ ΡΙαγ^νοηπά. 



Ο ΣΠΟΡΟΣ 



Το να εκτελείς μια εργασία καθαρά πρακτική και 

καθημερινή μέσα στο πλαίσιο της σοβιετικής οικονομίας και 

κουλτούρας -ακόμα και σ' εκείνο τον λιανικού εμπορίου- 

όεν σημαίνει καθόλου ότι ασχολείσαι με μικρά πράγματα και 

δεν υπονοεί αναγκαστικά τσιγκούνικη νοοτροπία. 

Λέον Τρότσκι 

Το βίωμα της ένταξης στον εκκολαπτόμενο Σπόρο 

Αφορμή για τη γνωριμία μου με τον Σπόρο υπήρξε μια εργασία στο 
πλαίσιο των μεταπτυχιακών μου σπουδών με θέμα το δίκαιο εμπόριο 
(ϊζιυ ΐΥζάε). Ήταν Νοέμβριος του 2004 όταν άκουσα σε μια συνέλευση 
για τη διοργάνωση ενός ηο οονάβν οαιηρ 58 στην Ελλάδα ότι ο καφές που 
πίναμε ήταν ζαπατιστικός και δίκαιου εμπορίου. Έσπευσα, λοιπόν, 
αμέσως να μάθω περισσότερα, ώστε να συνδυάσω για άλλη μια φο- 
ρά σπουδές με ενδιαφέροντα, την «επαγγελματική κατάρτιση» με 
την πολιτική 59 . 

Χωρίς να γνωρίζω κανέναν στη συνάντηση, αναζήτησα περισσότε- 
ρες πληροφορίες και, τελικά, συναντήθηκα με ένα από τα παιδιά που 
είχαν ξεκινήσει τις ομαδικές παραγγελίες ζαπατιστικοΰ καφέ από την 
κολεκτίβα Οζϊέ ϋοειτ^ά 60 , με έδρα το Αμβούργο στη Γερμανία. Με 




57. Στιγμιότυπα από την καθημερινότητα του Σπόρου μπορείτε να δείτε στο μη ολοκληρωμένο 
βίντεο αυτοπαρουσίασής του, το οποίο αφορά κυρίως τον ζαπατιστικό καφέ (ηΙΙρ://&π:πιν€.θΓ§/ 
άεΐΣίπδ/ δροΐΌδ-Ι,ΣίδειτπΙίΣΐ) και επρόκειτο να δεθεί με βίντεο από αντίστοιχες ευρωπαϊκές ομά- 
δες ώστε να προβληθεί (και) στους ζαπατιστικοΰς συνεταιρισμούς καφέ. 

58. πΙΙρ://\ν\ν\ν.ηοοοΓά€Γ.θΓ§ 

59. Κατά τη διάρκεια του προπτυχιακού μου είχα πραγματοποιήσει μια εργασία (ουσιαστικά 
μετάφραση) με θέμα τις κολεκτίβες στην επαναστατημένη Ισπανία το 1936-1938 (πΙ£ρ://\ν\ννν. 
τεοαίΐεδ. οοπι/θΓ€δΐίΗθ!Ηΐΐθ€ΓΗ/οο1ΐ€θ1:ίν€δΐηδρΗΪη.1ι1:Γη), καθώς και άλλη μια με θέμα το ΔΝΤ και 
την επέμβαση του στην Αργεντινή. 

60. π11ρ://\ν\γ\ν.ο^ί6-1ίθ€η^ο!.ο!€/δ1ιορ 



58 



ΒΙΩΜΑΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΩΝ ΑΝΤΙΣΤΑΣΕΩΝ ΑΛΛΗΛΕΓΓΥΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ 









^ 




"" Έϋ " τι 


» Λ?^*τ 


£Λ 


Φ* 


Ι '" 


Η' . ' 




4 


^ητ-. 




κ^ 


' • - 


ι^ 


IV 




■^^β 


',ύ 


υ 


ιλ 


τϊ 



τον Ηλία μιλήσαμε τη- 
λεφωνικά, κανονίσαμε 
να βρεθούμε σε ένα κα- 
φενείο των Εξαρχείων 
και, μετά την πρώτη μας 
συζήτηση, ανανεώσαμε 
το ραντεβού μας για την 
επόμενη συνέλευση του 
εγχειρήματος. Το καθα- 
ρά «επιστημονικό» εν- 
διαφέρον -αν μπορούμε 
να ποΰμε ότι υπήρχε κά- 
τι τέτοιο- είχε πλέον χα- 
θεί και ο χώρος αυτός 
αποτέλεσε το κΰριο πε- 
δίο πολιτικής δραστη- 
ριοποίησης μου τα επό- 
μενα χρόνια. 

Με το κείμενο αυτο- 
παρουσίασης να είναι 
πλέον έτοιμο, άρχισαν 
οι εξορμήσεις μας σε 
χώρους όπου πραγματο- 
ποιούνταν πολιτικές συ- 
ναντήσεις: στήναμε πά- 
γκους με τα προϊόντα 
και συζητούσαμε με τους 
διερχόμενους. Η αντα- 
πόκριση του κόσμου ήταν θετική, τόσο για τα προϊόντα όσο και για το 
εγχείρημα, και το άτυπο δίκτυο διακίνησης φάνηκε σταδιακά ότι εξα- 
ντλεί τα όρια του. Άλλωστε, ο μόνος εφικτός τρόπος για να προμηθευ- 
τεί ξανά κάποιος ή κάποια τα προϊόντα ήταν να στείλει ενα μήνυμα 
ηλεκτρονικού ταχυδρομείου, ώστε να κανονιστεί ενα ραντεβού με μέ- 
λος της ομάδας κάπου στο κέντρο της Αθήνας. Γεννιέται, λοιπόν, η σκέ- 
ψη για τη δημιουργία ενός χώρου διάδοσης των προϊόντων και της φι- 
λοσοφίας του εγχειρήματος, που πλέον ονομάζεται «Ο Σπόρος». Μια 
σκέψη που σύντομα τίθεται σε εφαρμογή με τη δημιουργία του σπορο- 
χώρου, η λειτουργία του οποίου ξεκίνησε, συμφωνά με την πρώτη έκ- 
δοση απόδειξης από την ταμειακή μηχανή, στις 7 Φεβρουαρίου 2006. 




Πάνω: Έναρξη εργασιών διαμόρφωσης τον σπορο-χώρου, 5/11/2005. 
Κάτω: Ο σπορο-χώρος στην οδό Σπ. Τρικούπη 21 στα Εξάρχεια. 



Συναινετική διαδικασία λήψης αποφάσεων 



Η διαδικασία μέσω της οποίας λαμβάνονταν οι αποφάσεις στον 
Σπόρο ονομάζεται εν συντομία συναίνεση 61 . 

«Η συναίνεση είναι μια διαδικασία που επιδιώκει να επιτύχει 
δυο βασικούς στόχους: 

α) την όσο το δυνατό μεγαλύτερη συμμέτοχη και ισοτιμία όλων 
στη λήψη των αποφάσεων, και 

β) την αποπροσωποποίηση των απόψεων και των αποφάσεων, επι- 
θυμώντας αντίθετα το "χτίσιμο" η τη σύνθεση μιας απόφασης 
με συλλογικό τρόπο. 

Σε αντίθεση με τις κλασικές δημοκρατικές διαδικασίες, όπου 
συγκεκριμένες και ακλόνητες απόψεις κατατίθενται προς "ψ4" 
φιση" από συγκεκριμένους ανθρώπους, με τη συναινετική δια- 
δικασία προσπαθούμε να φτιά- 
ξουμε μια κοινή άποψη όλοι και 
όλες μαζί. Οι διαφορετικές προ- 
σωπικές απόψεις, αντί για "πρό- 
βλημα", αντιμετωπίζονται ως 
πλούτος, ως πρώτη ΰλη για να χτι- 
στεί μια πολύπλευρη και σφαιρι- 
κή απόφαση, και όχι ως αντικεί- 
μενο αντιπαράθεσης και επι- 
κράτησης της ισχυρότερης ή δη- 
μοφιλέστερης άποψης. 

Συμφωνά με αυτή την οπτι- 
κή, αναγνωρίζουμε όλοι και όλες 
ότι δεν υπάρχει μια ατράνταχτα 




Συζήτηση στον Σπόρο με τον Χαβιέρ Ελοριάγα. 



61. Η απόδοση στα ελληνικά του όρου οοηοβΠΞΐΐΞ ως ομοφωνία (βλ. Με αυτό μοιάζει η ομοφωνία; 
ηΙΙρ://\ν\ν\ν.οπιοίοηί^.ο1ο§δρο1:.§Γ) είναι εντελώς άκομψη. Η θεμελίωση αυτής της κρίσης παρου- 
σιάζεται στη συνέχεια της παρουσίασης της συναινετικής διαδικασίας. Αν και πλέον έχει καθιε- 
ρωθεί στα ελληνικά ο όρος (κοινή) συναίνεση, ίσως η έννοια συγκατάθεση να είναι πιο ακριβής. 



60 



ΒΙΩΜΑΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΩΝ ΑΝΤΙΣΤΑΣΕΩΝ ΑΛΛΗΛΕΓΓΥΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ 




Η Β' Εθνοσυνέλευση 
του Σπόρου, 
9/6/2008. 



σωστή λΰση στο κάθε ζήτημα και απλώς πρέπει να περιμένου- 
με τον φωστήρα που θα την εκφράσει, αλλά τις λύσεις τις βρί- 
σκουμε ακούγοντας ο ένας την άλλη, ρωτώντας η μία τον άλλο, 
αφουγκραζόμενοι το σύνολο της ομάδας. Ο ρόλος του ατόμου 
σε αυτή τη διαδικασία είναι να εμπλουτίζει απόψεις, να επι- 
σημαίνει αδυναμίες, να συμμετέχει στην αναζήτηση της καλύ- 
τερης απόφασης για τη συλλογικότητα. Κάθε άτομο είναι ορ- 
γανικό κομμάτι του συνόλου και όχι κάποιος αποκομμένος- 
από-τους-άλλους-εκφραστής-προσωπικής-άποψης. 

Αναζητάμε, λοιπόν, την καλύτερη λΰση για τη συλλογικό- 
τητα καθεαυτή, αναπτύσσοντας μια συλλογική -και όχι ατομι- 
κή- δυναμική στη λήψη των αποφάσεων. Επιπλέον, η διαδικα- 
σία αυτή φτιάχνει ισχυρούς συλλογικούς δεσμούς, το κέφι και 
τη διάθεση που φέρνει το "από κοινού"». 

Η παραπάνω περιγραφή της συναινετικής διαδικασίας αποτελεί 
μέρος εισήγησης που γράφτηκε για να προετοιμάσει μια συζήτη- 
ση-συνέλευση με θέμα τον τρόπο λήψης αποφάσεων στον Σπόρο, 
τον καιρό που η συλλογικότητα ανθούσε (2006). Ύστερα, όμως, 
από τις επεισοδιακές συνελεύσεις που οδήγησαν στην απόφαση 
για κλείσιμο του Σπόρου (09/07/2012) και την παραλίγο κατάχρη- 
ση της συναινετικής διαδικασίας και της χρήσης βέτο, η παραπά- 
νω αφήγηση χρειάζεται να συμπληρωθεί, ομολογουμένως με όχι 
και τόσο ρομαντικό τρόπο. 

Όντως, η συναινετική διαδικασία έχει τα υπέρ της, όπως η απόρ- 
ριψη της ιεραρχίας, η ενεργός αναζήτηση κοινών τόπων, η διάθεση 



Ο ΣΠΟΡΟΣ - ΣΥΝΑΙΝΕΤΙΚΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΛΗΨΗΣ ΑΠΟΦΑΣΕΩΝ 



61 



να είναι περιεκτική-συλλογική και η επίτευξη της μέγιστης από- 
κοινοΰ-υπεράσπισης των αποφάσεων. Έχει, όμως, και πολλά κατά 
σε περίπτωση που υιοθετεί εν τέλει την αρχή της ομοφωνίας και 
όχι της ελευθεριακής δημοκρατίας (όπως πήγε να γίνει άκριτα 
στον Σπόρο). 

Η επίκληση της αρχής της ομοφωνίας βασίζεται σε μια γενικό- 
τερη λειψή ανάλυση της εξουσίας (όπου δεν εξετάζεται η θετική 
της πλευρά ως δΰναμης-ικανότητας δράσης) και μια αγωνιώδη αλ- 
λά πρόχειρη απόπειρα να προλάβει την καταπίεση της μειοψη- 
φίας. Αποτελεί μια προεικονιστική απόπειρα εφαρμογής στην 
πράξη του τρόπου λήψης αποφάσεων στην άτοπη κοινωνική ορ- 
γάνωση του μυθικού κομμουνισμού. 

Εφόσον θεωρούμε αδιανόητη -ακόμα και σε μία δυνάμει κα- 
τευθυνόμενη προς το ιδανικό κοινωνία- την απουσία διενέξεων, 
την απόλυτη ομόνοια και κοινωνική αρμονία όπου όλοι θα συμφω- 
νούμε με όλους, οφείλουμε να αναζητούμε εκείνες τις μορφές συλ- 
λογικής συμβίωσης που θα αντιμετωπίζουν με τον καλύτερο τρόπο 
τη διαφωνία και θα προλαμβάνουν όσο γίνεται την καταπίεση της 
μειοψηφίας, χωρίς παράλληλα να καταπιέζουν τη βούληση της 
πλειοψηφίας και να μπλοκάρουν την ομαλή κοινωνική λειτουργία 
(Ιη1ον€\νίΛ1ί&, 2009). 




62 



ΒΙΩΜΑΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΩΝ ΑΝΤΙΣΤΑΣΕΩΝ ΑΛΛΗΛΕΓΓΥΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ 



Στόχος, να μη στεκόμαστε αμήχανοι απέναντι σε παραδείγματα 
συνελεύσεων με όλα εκείνα τα χαρακτηριστικά που συναντάμε στις 
φοιτητικές συνελεύσεις: ατελείωτες ώρες μη γόνιμου διαλόγου, κού- 
ραση μεγάλου μέρους της βάσης, λήψη μιας μη αντιπροσωπευτικής 
απόφασης από αυτούς που έμειναν τελευταίοι. Ή να μην επιτρέπε- 
ται να καταπιέζεται η συντριπτική πλειοψηφία σε εκείνες τις περι- 
πτώσεις όπου η μη-λήψη-απόφασης ισοδυναμεί με απόφαση. Ή να 
μην απεμπολείται, εκ των πραγμάτων, η δυνατότητα συλλογικής λή- 
ψης αποφάσεων σε μακροκοινωνικό επίπεδο. 



ΓΕΝΙΚΗ 

ΣΥΖΗΤΗΣΗ 




Τ 



ΚΑΤΑΘΕΣΗ 
ΠΡΟΤΑΣΗΣ 



Τ 



ΜΗ ΟΜΟΦΩΝΙΑ . -- ΕΛΕΓΧΟΣ \ ΟΜΟΦΩΝΙΑ 
ΟΜΟΦΩΝΙΑ Ι 




β 



ΚΑΤΑΘΕΣΗ ΝΕΑΣ 
ΠΡΟΤΑΣΗΣ 



ΑΙΤΗΣΗ 

μπλοκαρίσματος 

ΤΗΣ ΠΡΟΤΑΣΗΣ 



Τ 



ΑΙΤΗΣΗ ΜΗ 

ΣΥΜΜΕΤΟΧΗΣ 

ΣΤΗΝ ΥΛΟΠΟΙΗΣΗ 

ΤΗΣ ΑΠΟΦΑΣΗΣ 



Τ 



ΕΛΕΓΧΟΣ 
ΘΕΜΕΛΙΩΣΗΣ 



Χ ΠΙΘΑΝΗ \ 
ΜΗ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ^ 

ΑΚΥΡΩΝΕΙ ΤΗΝ 
ΥΛΟΠΟΙΗΣΗ ΤΗΕ^ 
ΠΡΟΤΑΣΗΣ;, 




ΑΠΟΡΡΙΨΗ 
ΠΡΟΤΑΣΗΣ 



ΥΛΟΠΟΙΗΣΗ ΤΗΪ ΠΡΟΤΑΣΗΣ 

ΑΠΟ ΟΛΑ ΤΑ ΜΕΛΗ 

[ΠΙΘΑΝΗ ΑΠΟΧΩΡΗΣΗ 

ΟΣΩΝ ΔΙΑΦΩΝΟΥΝ) 



ΥΛΟΠΟΙΗΣΗ ΤΗΪ 

ΠΡΟΤΑΣΗ! ΜΟΝΟ ΑΠΟ 
ΟΣΟΥΣ ΣΥΝΑΙΝΟΥΝ 



Διάγραμμα ροής για τη λήψη αποφάσεων με βάση την ελενθεριακή δημοκρατία. 



Ο ΣΠΟΡΟΣ - ΣΥΝΑΙΝΕΤΙΚΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΛΗΨΗΣ ΑΠΟΦΑΣΕΩΝ 



63 



Συνεπώς, «χωρίς να παραγνωρίζουμε τη σημασία της αλληλο- 
κατανόησης και της οικειοποίησης της ετερότητας ως εργαλείου 
για την ανάπτυξη μιας αίσθησης συντροφικότητας μέσα στη συνέ- 
λευση, θεωρούμε πως, στον βαθμό που μια τέτοια αντίληψη οδη- 
γεί αναπόφευκτα στην ανάγκη για ομοφωνία, δεν ενθαρρύνει τη 
συνδιαμόρφωση [...] Αντίθετα, ενθαρρύνει την ατομιστική οχύρω- 
ση των συμμετεχόντων πίσω από τη δική τους άποψη και καλλιερ- 
γεί εγωιστικές συμπεριφορές και μια τάση για αυθαίρετη προσβο- 
λή των αποφάσεων της συνέλευσης από μεμονωμένα μέλη στη βά- 
ση μη συμφωνημένων κριτηρίων, παραδοχών [...] Η υιοθέτηση 
της αρχής της ομοφωνίας καθηλώνει τη συνέλευση στην αέναη 
αναζήτηση ενός -δήθεν πλουραλιστικού- κατώτατου κοινού παρο- 
νομαστή (καθιστώντας αδύνατη τη λήψη σημαντικών αποφάσε- 
ων)» (ΑηίίδγδΙεπικ;, 2011). 

Καθώς, μάλιστα, η υιοθέτηση της δημοκρατικής αρχής στο τε- 
λικό στάδιο της συναινετικής διαδικασίας αφορά άτομα που α) 
συμφωνούν να είναι μέλη της κοινότητας, β) συμφωνούν με αυτόν 
τον τρόπο λήψης αποφάσεων, γ) διατηρούν κάποια δικαιώματα 
μη καταπίεσης από την πλειοψηφία, δ) ενεργούν σε περιβάλλον 
όπου επικρατούν δίκαιοι όροι συζήτησης-διαβοΰλευσης και ε) 
μπορούν όποτε το επιθυμούν να αποχωρήσουν από την κοινότητα, 
δεν τίθεται θέμα καταπίεσης ή κυριαρχίας (Ιη1ον€\νίϋπ1ίίε, 2009). 
«Εάν ο καθένας και η καθε- 
μιά συμμετέχει συνειδητά 
και ελευθέρα σε θεσμικές 
διαδικασίες και ταυτόχρονα 
σέβεται (όχι υποτάσσεται) 
τις διαδικασίες αυτές, τότε 
δεν έχουμε να κάνουμε με 
καταπίεση ενός μέρους της 
κοινωνίας, οΰτε με κυριαρ- 
χία του συνόλου πάνω στο 
άτομο» (Μπερτόλο, 1999). 

Δεν πρόκειται, άλλωστε, 
για την αρχή του δημοκρατι- 



κού συγκεντρωτισμού , οπού 




Η Α' Εθνοσυνέλευση του Σπόρου, 19/5/2007. 



62 . Ηίίρ ://€ΐ.\νί^ίρ€<ϋ&.θΓ§/\νί^ί/Δημοκραχικός_συγκενχρωτισμός 



64 



ΒΙΩΜΑΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΩΝ ΑΝΤΙΣΤΑΣΕΩΝ ΑΛΛΗΛΕΓΓΥΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ 



όλα τα μέλη οφείλουν να υποστηρίξουν το σύνολο των αποφάσεων. 
Τα άτομα επιτρέπεται όχι μόνο να διαφωνήσουν κατά τη διαδικα- 
σία λήψης της απόφασης, αλλά μπορούν και να μη συμβάλουν 
στην υλοποίηση της πρότασης, αρκεί να μην μπαίνει ζήτημα μπλο- 
καρίσματος της απόφασης από... την πίσω πόρτα. Για παράδειγ- 
μα, αν είχε αποφασιστεί από τον Σπόρο να παραμείνει κλειστός 
την ήμερα μιας γενικής απεργίας, μια στάση εκτός (δί^πά Άύάέ) 
ενός μέλους που θα άνοιγε τον Σπόρο θα ακύρωνε ουσιαστικά την 
απόφαση της συλλογικότητας. Αν, όμως, η απόφαση του Σπόρου 
ήταν να συμμετέχει στις κινητοποιήσεις της ημέρας με διακριτό 
μπλοκ όπου όλοι θα φορούν ροζ κάπελα και κάποια δεν συμφω- 
νούσε με αυτή την επιλογή, θα ήταν σεβαστό να μην πορευτεί με το 
συγκεκριμένο μπλοκ. 




Η Α' Εθνοσυνέλευση του Σπόρου, 19/5/2007. 



Εναλλακτικό και αλληλέγγυο εμπόριο 



Βασικές θέσεις τον Σπόρου 

Ας δοΰμε, όμως, μερικές θέσεις του Σπόρου για την πρακτική εφαρμο- 
γή του εγχειρήματος, την οποία ονόμασε εναλλακτικό και αλληλέγγυο 
εμπόριο, όπως αυτές εκφράζονται σε ένα κείμενο που εγκρίθηκε από 
την Α' Εθνοσυνέλευση 63 , το 2007: 

«Στις σύγχρονες κυρίαρχες συνθήκες, το παγκόσμιο 
εμπόριο αποτελεί έναν τεράστιο απρόσωπο μη- 
χανισμό, που έχει μοναδική επιδίωξη τη μεγι- 
στοποίηση των κερδών και για τον οποίο παρα- 
γωγοί και καταναλωτές των προϊόντων είναι 
απλά πιόνια. 

1. Πέρα από την αντίσταση στις επιπτώσεις 
αυτοΰ του μηχανισμού, επεξεργαζόμαστε τη δική 
μας απάντηση, σε παγκόσμιο επίπεδο. Το εναλλα 
κτικό και αλληλέγγυο εμπόριο είναι για εμάς ένα κί- 
νημα που αποτελείται από οριζόντια δίκτυα συλλογικά 
οργανωμένων παραγωγών, οργανώσεων διακίνησης και ενεργών 
καταναλωτών, που καθορίζουν όλες τις παραμέτρους της εμπορικής 
διαδικασίας (τιμές, ποιότητα και είδος προϊόντων) με γνώμονα τις 
ανάγκες όλων, ρυθμίζουν τις επιμέρους επιδιώξεις τους (ενδεχομένως 
αντιθετικές μεταξύ τους) με βάση τη συνεργασία, την αμοιβαία κατα- 
νόηση και την αλληλεγγύη, και όχι τους "νόμους της αγοράς". 

2. Στο πλαίσιο αυτό, δεν μας καλύπτει η παραδοσιακή αντίληψη 
ότι το δίκαιο εμπόριο είναι μια μορφή παροχής βοήθειας στους 
"φτωχούς του Τρίτου Κόσμου". Καταρχήν, δεν θέλουμε να περιορί- 
σουμε την εφαρμογή του μόνο σε συναλλαγές "Βορρά-Νότου", αλλά 




63. Ονομάζαμε περιπαικτικά Εθνοσυνέλευση τις συναντήσεις εκείνες που θα έπαιρναν «ιστορι- 
κές» αποφάσεις και που συνήθως διαρκούσαν δύο γεμάτες ημέρες, με τόπο συνάντησης εκτός 
σπορο-χώρου. 



66 



ΒΙΩΜΑΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΩΝ ΑΝΤΙΣΤΑΣΕΩΝ ΑΛΛΗΛΕΓΓΥΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ 



ΕΚΔΗΛΩΣΗ 




ΚΥΡΙΑΚΗ 



στις 19:00 

πηιί ηλατΐΐα Α•/. Κωνσταντίνου 



ΑΣ ΑΥΤΟΔΙΑΧΕΙΡΙΣΤΟΥΜΕ 
ΤΙΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΜΑΣ 

■ΟμιΑίβ-βυϊήτΟβηι ■ .ιιραβαλή, 

αμιΧηιιής ; ■ ^βγικόί; μπουφές 

Γιώργος Φούφας ■ ι•«κπ»ΦγΑίνπ,„ 

<6ιΜίϊΛιίρ(ητ\ς-νίωίΐίνθί) 



ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΝΑΥΠΛΙΟΥ 



Αφίσα, 2009. 




Σεμινάριο για το 
Δ ίκαιο Εμπόριο 
των Χανχα Οοπ^ηπί 
ΞοΙίάαή, ΟΤΜ 
ΑΙίνοπιβνοαίο , Ραίν 
Τναάβ Ηβ11α8, 
8οάβραζ, Σπόρος. 



64. Ηΐ1ρ:/Λν\ν\ν. 

&ίΓΪΓ3ά€.η€Ϊ 



και σε συναλλαγές "Βορρά-Βορρά" (π.χ., για τον Σπόρο με παρά- 
γωγους στην Ελλάδα ή άλλες χώρες της Ευρώπης) και θεωρούμε 
ότι πρέπει να προωθηθούν οι συναλλαγές "Νότου-Νότου" (σε 
εθνικό η περιφερειακό επίπεδο). 

Αυτό δεν σημαίνει πως δεν κατανοούμε ότι οι συνάνθρωποι 
μας στον "αναπτυσσόμενο" κόσμο βρίσκονται σε πολΰ δυσκολότε- 
ρη θέση από εμάς και ότι οι ανάγκες τους βαραίνουν περισσότε- 
ρο. Δεν αποτελεί όμως δικαιολογία για την εφαρμογή ενός πατερ- 
ναλιστικού μοντέλου, όπως αυτό του ΕΕΟ ΙηίεΓπ&ΐΐοη^Ι 64 , όπου 
όλες οι σημαντικές αποφάσεις λαμβάνονται στον Βορρά από τον 
Βορρά, στο όνομα των αναγκών των "αδικημένων". Αλληλεγγύη 
σημαίνει κατανόηση και αλληλοβοήθεια μεταξύ αυτόνομων με- 
ρών, όχι επιβολή και ανάπτυξη σχέσεων εξάρτησης. 

Στο παραδοσιακό μοντέλο του δίκαιου εμπορίου οι σχέσεις εί- 
ναι κυρίως μονόπλευρες, από το κέντρο (Βορράς) προς την περιφέ- 
ρεια (παραγωγοί του Νότου). Βάσει αυτοΰ του μοντέλου, οι παραγω- 
γοί δεν αναπτύσσουν σχέσεις μεταξύ τους, φτάνουν μέχρι και σε επί- 
πεδα ανταγωνισμού μεταξύ τους για την πρόσβαση στο κέντρο. Εμείς 
δεν θέλουμε να υπάρχει κέντρο, αλλά ένα αμφίπλευρο δίκτυο σχέσε- 
ων μεταξύ όλων των συμμετεχόντων. 

3. Με βάση το προηγούμενο σημείο, αλλά 
και ως συνέπεια της σφαιρικής αντίληψης με 
φ|4% ^Ρ " τί 1 ν οπ °ί α βλέπουμε το εναλλακτικό και αλλη- 
λέγγυο εμπόριο: 

• Δεν φέρνουμε προϊόντα που παράγονται κο- 
ντά μας (κρασί, μέλι, λάδι κ.λπ.) από 10.000 μί- 
λια μακριά, στο όνομα της αλληλεγγύης. Προ- 
ωθούμε την αρχή της διατροφικής αυτάρκειας. 

• Δεν δεχόμαστε τον ορισμό του "δίκαιου" 
από τεχνοκρατικούς οργανισμούς του Βορρά 
(ΕΕΟ ΙηΙείΎΐ^ποη&Ι), είτε αυτό αφορά την τιμή 
είτε τις υπόλοιπες "προϋποθέσεις" που πρέπει 
να πληρούν οι παραγωγοί. 

• Προσπαθούμε να έχουμε άμεσες σχέσεις με τους παράγωγους, να 
καθορίζουμε από κοινού τις παραμέτρους, όπως την τιμή, ανάλογα με 
τις ανάγκες και τις δυνατότητες των δυο μερών, να τους δείχνουμε ότι 
δεν είμαστε "καλοί έμποροι" αλλά συνεργοί σε μια κοινή προσπάθεια. 

4. Μας απασχολούν όλα τα στάδια της εμπορικής διαδικασίας, 
όχι μόνο η παραγωγή του προϊόντος. Και αυτή η θέση απορρέει από 
τη σφαιρική αντίληψη για το εναλλακτικό και αλληλέγγυο εμπόριο. 



Ο ΣΠΟΡΟΣ - ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΟ ΚΑΙ ΑΛΛΗΛΕΓΓΥΟ ΕΜΠΟΡΙΟ 



67 



Θέλουμε οργανώσεις διακίνησης με "δημοκρατική" οργάνωση, 
συλλογικές, χωρίς σχέσεις εκμετάλλευσης στο εσωτερικό τους, οικο- 
νομικά βιώσιμες, ωστόσο σε καμία περίπτωση κερδοσκοπικές. 

Θέλουμε να προωθήσουμε ένα εναλλακτικό μοντέλο κατανάλω- 
σης, να έρθουμε σε επαφή με η και να "διαμορφώσουμε" ενεργούς, 
συμμέτοχους καταναλωτές, όχι να κατακτήσουμε ένα μερίδιο "πε- 
λατών". Μας ενδιαφέρει, επίσης, ιδιαίτερα τα προϊόντα να έχουν τι- 
μές προσιτές σε όλους/ες, όχι σε μια ελίτ. 

Θεωρούμε ότι οι επιδιώξεις αυτές είναι εντελώς ασύμβατες με 
τις υπάρχουσες δομές μαζικής εμπορικής διακίνησης και ότι κάθε 
ανάμειξη μαζί τους ακυρώνει το νόημα και τις προοπτικές του 
εναλλακτικού και αλληλέγγυου εμπορίου. 

5. Βάσει του προηγουμένου σημείου: 

• Διαφωνούμε με κάθε πιστοποίηση-σφραγίδα που μετατρέπει τα 
προϊόντα σε εμπορεύματα με προστιθέμενη αξία. Το δίκαιο εμπό- 
ριο, ως μια νέα εξειδικευμένη αγορά, όχι απλά δεν μας ενδιαφέρει, 
αλλά είμαστε ενάντιοι. 

• Δεν έχουμε καμία σχέση και "καταγγέλλουμε" το "δίκαιο εμπό- 
ριο" των πολυεθνικών και των αλυσίδων σούπερ μάρκετ. 

• Πρωταρχικό στόχο δεν αποτελεί η αύξηση των πωλήσεων, αλλά η 
ποιότητα των σχέσεων. 

6. Τα μορφώματα εναλλακτικού και αλληλέγγυου εμπορί- 
ου, πέρα από τη διακίνηση των προϊόντων, θέλουμε να διακι- 
νούν με την πράξη και τον λόγο τους την πολιτική τους πρό- 
ταση για τον μετασχηματισμό της κοινωνίας. Δηλαδή, να σχη- 
ματίζουν ένα κίνημα που παλεύει για τον μετασχηματισμό 
του συστήματος και την κατάργηση των αδικιών, των εξαρτή- 
σεων και των ανισοτήτων. Στην κατεύθυνση αυτή ο Σπόρος θα 
πρέπει να "συμμαχεί" με οργανώσεις που έχουν παρόμοιες 
θέσεις και να συμμετέχει στον διάλογο που θα αναπτυχθεί και 
στη χώρα μας για το δίκαιο εμπόριο» (Σπόρος, 2007). 

Η αντιεμπο ρευματική κριτική 

Ο Σπόρος βρέθηκε πολΰ σύντομα αντιμέτωπος με τη στρεβλή πτυχή της 
αντίληψης της αντιεμπορευματικής λογικής, τον φετιχισμό τον αντιε- 
μπορενματος. Την πέραν του δέοντος, δηλαδή, απόδοση έμφασης στην 
ύπαρξη αντιτίμου παρά στις σχέσεις που ενυπάρχουν τόσο κατά την 
παραγωγική διαδικασία όσο και ανάμεσα σε παράγωγους και χρήστες. 
Μια τραβηγμένη από τα μαλλιά κριτική, συνήθως χωρίς σαφή επιχει- 




Από την 
υποδοχή των 
Ποδηλάτων 
της Απεργίας 
(5ίήΙ<;β Βίΐίβ) 
στον Σπόρο, 
1/11/2007. 



68 



ΒΙΩΜΑΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΩΝ ΑΝΤΙΣΤΑΣΕΩΝ ΑΛΛΗΛΕΓΓΥΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ 



ρηματολογία 65 και χωρίς να τεκμηριώνεται σε εμπειρικά δεδομένα, η οποία 
συνοδεύεται συνήθως από υπεροψία, αδιαφορία ή και εχθρότητα απέναντι 
σε συλλογικά εγχειρήματα που υιοθετούν την ύπαρξη χρηματικού αντιτί- 
μου* απέναντι στην ύπαρξη αντιτίμου που στην περίπτωση αυτή δεν στοχεύ- 
ει στη διευκόλυνση της συσσώρευσης κεφαλαίου, αλλά στην αποτροπή του 
φαινομένου της τραγωδίας των κοινών^. Ένα φαινόμενο που δεν οφείλεται 
στην απουσία ατομικής ιδιοκτησίας, αλλά στην απουσία κοινωνικής ρύθμι- 
σης, η οποία υποθάλπεται από την υιοθέτηση αυτής της «αντιεμπορευματι- 
κής» κριτικής, όπως καταδεικνύουν και τα πολυάριθμα παραδείγματα: 

• περιπτώσεων μη ανάληψης δράσης (για παράδειγμα, κινηματικές εκ- 
δηλώσεις, πάρτι ή συνελεύσεις που πριμοδοτούν τα γειτονικά περίπτε- 
ρα, σουβλατζίδικα ή καντίνες) λόγω πολιτικής καθαρότητας/φόβου 
για τους τζαμπατζήδες ή εξάντλησης της αντιεμπορευματικής προσέγ- 
γισης μόνο στην ύπαρξη προαιρετικής συνεισφοράς χωρίς να δίνεται 
σημασία στο ποιοι είναι οι προμηθευτές (για παράδειγμα, προτίμηση 
της πιο φτηνής μπίρας ή καφέ από ένα πολυεθνικό σούπερ μάρκετ 
αντί για κρασί που παρήχθη χωρίς μισθωτή εργασία από συντρόφους 
ή ζαπατιστικό καφέ), και 

• περιπτώσεων πολιτικής «πριμοδότησης» πρωτολείων και εφήμερων εγχει- 
ρημάτων-δράσεων που εξαντλούνται στον συμβολισμό-παραδειγματισμό 
χωρίς να εξυπηρετούν μια κοινωνική λειτουργία μέσα από ανοιχτες-στα- 
θερες δομές, καθώς αδυνατούν να ανατροφοδοτηθούν (είτε σε έμψυχο εί- 
τε σε υλικό δυναμικό) σε κλίμακα μεγαλύτερη από μια διευρυμένη παρέα. 

Συνεπώς, όπως υποστηρίζει ο κομμου- 
νιστής Μαλατεστα, «επί του παρόντος, 
αντί να ασχολείται κανείς με την κα- 
τάργηση του χρήματος, θα έπρεπε 
μάλλον να αναζητά κάποιον τρόπο για 
να εξασφαλίσει ότι το χρήμα θα αντι- 
προσωπεύει πραγματικά τη χρήσιμη 
εργασία που επιτέλεσαν οι κάτοχοι 
του» (Μαλατεστα, 1922). Ή, με τα πιο 
λαϊκά λόγια του Μπλανκί, «εκείνος που 
φτιάχνει τη σοΰπα πρέπει και να την 
τρώει» (Μπλανκί, 1834). 




65. Βλ. για παράδειγμα, Ηαρ://\ν\ν\ν.γ&η€ΐ:.η€ΐ/οοη1:€η1:/νί€\ν/Ηχογραφΐ]μενες = συζητήσεις = απο_ 
χο_ί€δίίν^1_0οπιπιιιηίδπιοδ. 

66. Ηΐ1:ρ://€ΐ.\νί^ίρ€<ϋ^.θΓ§/\νί^ί/Τραγωδία_χων_Κοινών 



Έμπρακτη αλληλεγγύη 

στο ζαπατιστικό κίνημα και ανίχνευση 

μιας άλλης οικονομίας 

«Ο Σπόρος γεννήθηκε, κατά μία έννοια, στην Τσιάπας 
του Μεξικού. Ήταν το κίνημα των ζαπατίστας που 
μας ενέπνευσε, το φθινόπωρο του 2004, να ξεκινή- 
σουμε ένα νέο εγχείρημα» (Σπόρος, 2009α). Το 
κομμάτι της αλληλεγγύης στο ζαπατιστικό κίνημα 
ήταν διαχρονικά ιδιαίτερα σημαντικό για τον Σπό- 
ρο. Μέλη της συλλογικότητας ασχολούνταν χρόνια 
με τους ζαπατίστας μέσω της Καμπάνιας «Ένα Σχο- 
λείο για την Τσιάπας» 67 , αλλά και μέσα από το περιοδι- 
κό Αλάνα 68 . Τουλάχιστον δέκα μέλη του Σπόρου είχαν πάει 
στην Τσιάπας, είχαν επισκεφτεί χωράφια των παραγωγών 69 και εί- 
χαν συμμετάσχει σε συναντήσεις με τους ζαπατιστικοΰς συνεταιρι- 
σμούς 70 και τα Συμβούλια Καλής Διακυβέρνησης 71 . 

Από τη διακίνηση χέρι χέρι λίγων πακέτων καφέ που έφταναν 
σε εμάς ταχυδρομικά από την Οζίέ ΟοατΙ^ά το 2006, το 2008-2009 
προχωρήσαμε στην εισαγωγή μεγάλης ποσότητας καφέ απευθείας 
από τους ζαπατιστικούς συνεταιρισμούς. Ο καφές που διακινήθηκε 
πανελλαδικά το 201 1 έφτασε περίπου τους εννιά τόνους και η ενσω- 




67. Η καμπάνια «Ένα Σχολείο για την Τσιάπας» είχε οριστεί στο καταστατικό του Σπόρου ως 
ο κληρονόμος του αποθεματικού του σε περίπτωση διάλυσης του συνεταιρισμού (πΙΙρ://δροΓθδ. 
θΓ§/ηοά€/259). 

68. Πΐ1ρ://ρ€ποάίκο2ΐ2η2.ο1ο§δρο1χοιη 

69. π£Ιρ://5ροΓθ5.θΓ§/ίιη2§€/πά/25, πΙΙρ://δροΓθ5.θΓ§/ηοά€/135 

70. πΙΙρ://\ν\ν\ν.δροΓθδ.θΓ§/ίπι^§6/πο!/39 

71. Περισσότερα για τα Συμβούλια Καλής Διακυβέρνησης, πηρ://δο1ίά2πά2άζ2ρ2Πδΐ2.ο1ο§δροΙχοπι/ 
2008/07/ο1ο§-ροδΙ_04.πΐΓη1/πηρ://ιηάν.§^ 

πιοπϋδ/ίεΙίκο.ράΓ 



70 



ΒΙΩΜΑΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΩΝ ΑΝΤΙΣΤΑΣΕΩΝ ΑΛΛΗΛΕΓΓΥΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ 




ματωμενη-συη-λιανική-τιμή-πώλησης-ενίσχυση των αυτόνομων ζα- 
πατιστικών δομών ανήλθε στα 9.000 ευρώ. 

Ακόμα, ο Σπόρος στήριξε ή συνδιοργάνωσε αρκετές εκδηλώσεις 
ενημέρωσης και αλληλεγγύης προς το ζαπατιστικό κίνημα, συμμε- 
τείχε ενεργά στις περισσότερες συναντήσεις του δικτύου ομάδων 
διακίνησης ζαπατιστικοΰ καφέ στην Ευρώπη, καθώς και στο Πρώτο 
Παγκόσμιο Φεστιβάλ της Αξιοπρεπούς Οργής στο Μεξικό, όπου 
ακούστηκε και ο χαιρετισμός των ζαπατίστας για την εξέγερση του 
Δεκέμβρη 2008 στην Ελλάδα 72 . 

Το γεγονός ότι η προμήθεια 
ενός είδους καθημερινής κατανά- 
λωσης όπως ο καφές αποδεικνύε- 
ται ότι μπορεί να γίνει απευθείας 
από αυτόνομες κοινότητες, πέρα 
από το ότι σπάει το δόγμα περί 
ανυπαρξίας εναλλακτικών επιλο- 
γών, ανοίγει την όρεξη για μια γε- 
νικότερη απόπειρα οργάνωσης της 
οικονομικής ζωής. Αυτός, λοιπόν, 
ήταν ο άλλος βασικός λόγος για τον 
οποίο οι περισσότεροι από εμάς 
συμμετείχαμε στο εγχείρημα. Ωστό- 
σο, με τον ζαπατιστικό καφέ να έχει 
ιδιαίτερη βαρύτητα ως προς την 
υπόλοιπη λειτουργία του Σπόρου 
και με την υπεράσπιση του εγχει- 
ρήματος υπό μία τέτοια οπτική γω- 
νία να είναι αρκετά... εύκολη, για 
αρκετό καιρό ο λόγος μας εστίαζε 
στους ζαπατίστας, και δεν είναι 
παράδοξο που πολλοί εξωτερικοί 
παρατηρητές εκλάμβαναν το έργο 
του Σπόρου αποκλειστικά ως αλ- 
ληλεγγύη στο κίνημα των εξεγερ- 
μένων ιθαγενών της Τσιάπας. 





\£β •|Κ£7! 




*5α. ^β ίΙ^Η^ λ 




Μ 




Λ τ βΒΉ))&Βι) 


1τ# 









Πάνω: Το περίπτερο του Σπόρου 
στο Φεστιβάλ της Αξιοπρεπούς Οργής, 
Μεξικό, 26-29/12/2008. 



72. \ιΙΙρ§://ζύ\€η§Ληάγΐη€άΪ3..θΥ£/ίγοη1.ρ\\ρ3}\Άηςί ) =€:\&: Σαΐί<:ΐ€_κ1=961466 




.:^'γ-^>:«: 







ΕΚΔΗΛΩΣΗ - ΣΥΖΗΤΗΣΗ 



Τι συμβαίνει στο Μεξικό; 

Τι συμβαίνει με τους Ζαπατίστας; 



οίο ττλαίοιο της περιοδείας τον περιοδικοί ΠεΰεΙάΐΒ στην Ευρώπη 




01 ΖΑΠΑΤΙΣΤΑΣ ΣΗΜΕΡΑ- 

ΑΓΟΝΑΓΓΙΛΓΗΝ ΥΠΕΡΑΣΠΙΣΗ ΤΗΣΓΗΣ 
ΚΑΙΤΗΣΑΥΓΟΝΟΜΙΑΣ 




Αλληλέγγυες-Αλληλέγγυοι | 



Αφίσες εκδηλώσεων 
συμπαράστασης στους ζαπατίστας. 
Πάνω: 2008, 2007, κάτω: 2011, 2007. 



Πρώτες αποφάσεις 

του -στεγασμένου πλέον- Σπόρου 




Αναμφισβήτητα, η πρώτη μεγάλη απόφαση του Σπόρου ήταν 
να λειτουργήσει έναν χώρο διακίνησης προϊόντων και ιδεών. 
Ένας κύκλος κλείνει, ένας άλλος ανοίγει. Από κει και πέρα τέ- 
θηκαν μια σειρά ζητήματα τα οποία επιλΰονταν σιγά σιγά. Ας 
δοΰμε, όμως, μερικές αποφάσεις που λήφθηκαν τότε, καθώς 
και το γενικότερο σκεπτικό που τις ενέπνευσε. ^ 

Νομική μορφή 

Η νομική μορφή του Σπόρου είχε καθαρά τυπική σημασία για τη 
λειτουργία του, καθώς όλες οι αποφάσεις λαμβάνονταν από τη συ- 
νέλευση των συμμετεχόντων στο εγχείρημα ανεξάρτητα από το αν 
ήταν ή όχι εγγεγραμμένα μέλη ή μέλη του διοικητικού συμβουλίου. 
Οπότε, οι λόγοι για τους οποίους επιλέχτηκε το νομικό σχήμα του 
προμηθευτικού συνεταιρισμού περιορισμένης ευθύνης 73 ήταν 
καθαρά πρακτικοί. Συγκεκριμένα, εξασφαλιζόταν σε σημαντικό 
βαθμό η κοινή ιδιοκτησία του εγχειρήματος, δεν υπήρχαν ασφαλι- 
στικές υποχρεώσεις στον ΟΑΕΕ, δεν απαιτούνταν από την εφορία 
η τήρηση βιβλίων γ' κατηγορίας, η ευθύνη των συμμετεχόντων 
ήταν περιορισμένη και διευκολυνόταν η συνέχιση του εγχειρήμα- 
τος ακόμα και μετά την απομάκρυνση όλων των ιδρυτικών μελών. 
Μειονέκτημα -ίσως μοναδικό- ο μεγαλύτερος γραφειοκρατικός 
όγκος που απαιτούνταν εκ του νόμου. 



£.ναζηι\ί>νια-ϊ ά^ΕΖ οικονομικέ^ σχΐαείδ 
τιαυ ΰϊΓψίΐΰτΛΰι ατη υυμμ ΛυΛτΊ Η,υι υιπν ϋϊΐΓΐΠΓιίγ^Ν. 



& Εναλλακτικά και αλληλέγγυο Εμπόρια- 

^ί'" ΐ πιατικό ττπ,ΐπρι - Αντ4κιπτχγ[ΐλωτ.ιιατιός 

Λλκτνα τηφαγιωγϋπι - ιαταίιαλακίΜν αγρατίΜΛίία πμαϊύντΐι«ν 



5ίϊΐ Ι ρΐίΜιη ? Ί, τη^ ? [Π 3£ύ»3?^ ^ 



Αφίσα, 2008. 



73. Το καταστατικό του Σπόρου βρίσκεται στη διεύθυνση Ηΐτρ://5ροΓθ5.θΓ§/ηοά€/259. Άλλα είδη 
νομικών μορφών τα οποία έχουν υιοθετηθεί από αντίστοιχα εγχειρήματα αποτελούν η Αστική (μη 
κυβερνητική) μη κερδοσκοπική εταιρία και η κοινωνική συνεταιριστική επιχείρηση συλλογικού 
και παραγωγικού σκοπού. Δείτε το καταστατικό της Επτορ€Σΐη νί11^§€ (π1τρ:/Λν\ν\ν.€υΐΌρ€Σΐη- 
νί1ΐ2§€.θΓ§/]ρ§/κ2ΐ25ΐ;2ΠΚθ.ράί) και της Κολεκτίβας Εργασίας «Στην Πρίζα» (1ιΙΐρ://δΐίηρπζ2.θΓ§/ 
άο\νη1θ2ά5/κ2ΐ25ΐ2ΐικο-5ΐιηρπζ2.ράί). 



74 



ΒΙΩΜΑΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΩΝ ΑΝΤΙΣΤΑΣΕΩΝ ΑΛΛΗΛΕΓΓΥΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ 




Πάνω: εκδήλωση σε 
βιβλιοπωλείο, 14/4/2006. 

Κάτω: ο καφές 
σε εξωτερική αποθήκη. 




Δίκτυο διακίνησης 

Ένα από τα πρώτα ζητήματα που μας απασχόλησαν ήταν η 
επιθυμία για αφιλοκερδή συνεισφορά στο εγχείρημα από αν- 
θρώπους που λειτουργούσαν καταστήματα, συμβάλλοντας έτσι 
στην ανάπτυξη ενός δικτύου διακίνησης τόσο στην Αθήνα όσο 
και πέρα από αυτήν. Ο λόγος για μαγαζιά σχετικά (βιολογικά 
προϊόντα) ή άσχετα (κάποιο βιβλιοπωλείο, ένα φαρμακείο) με 
το είδος των προϊόντων, τους ιδιοκτήτες των οποίων γνώριζε 
κάποιος ή κάποια από εμάς, και κατ' αυτόν τον τρόπο μπο- 
ρούσαμε να επαληθεύσουμε σε μεγάλο βαθμό την ειλικρίνεια 
των προθέσεων τους. Με δεδομένη τη βούληση μας να απευθυν- 
θούμε σε όσο το δυνατόν περισσότερο κόσμο, και πέρα από το 
«ακτιβιστικό γκέτο» 74 των Εξαρχείων, καθώς και την απόφαση 
να αποφύγουμε τα μεγάλα συμβατικά δίκτυα διακίνησης θεω- 
ρώντας τα αντιθετικά προς το εγχείρημα μας, καταλήξαμε -αρ- 
κετά διστακτικά, είναι αλήθεια- στην εξής απόφαση: 

«Δίνουμε προϊόντα μόνο σε μαγαζιά που μας προσεγγίζουν 
(δεν βγαίνουμε στην πιάτσα) και που η επιθυμία τους είναι 
όντως να συμβάλουν στο εγχείρημα και όχι να επωφελη- 
θούν προωθητικά (με όρους μάρκετινγκ) ή χρηματικά (ο 
όρος είναι ότι η τιμή πώλησης είναι κοινή πανελλαδικά και 
ότι υπάρχει μια προαιρετική δυνατότητα έκπτωσης 10% 
για την κάλυψη φΰρας και εφοριακών επιβαρύνσεων) και 
εφόσον δεν έχουν έντονα εχθρικό χαρακτήρα ως προς εμάς 
(για παράδειγμα, ανασφάλιστη εργασία, υπερβολικά υψη- 
λές τιμές, αλυσίδες κ.λπ.)» (Σπόρος, 2006). 

Σε κάθε περίπτωση, οι προσπάθειες για την ανάπτυξη του δι- 
κτύου διακίνησης, το οποίο έφτασε να καλύπτει περισσότερες 
από 43 πόλεις και χωριά, δεν στόχευαν στα καταστήματα. 
Ωστόσο, έτσι τακτοποιήθηκε ενα ζήτημα που έμπαινε συνεχώς 
και εξεταζόταν κατά περίπτωση, με ειλικρινή, λειτουργικό, μη 
βερμπαλιστικό τρόπο. Βέβαια, παραφωνίες υπήρξαν και «συ- 
νεργασίες» διακόπηκαν, μιας και ο κόσμος είναι μικρός και 
όλα βγαίνουν στη φόρα, αλλά σε γενικές γραμμές τα πράγματα 
κύλησαν ομαλά. 



74. Ρ. Β. ΡΊονά, Μονΐηξ Ββγοπά ίΗβ ΑοίΐνΐΞί ΟΗβίίο, Η«ρ://η€\νδ.ίηίοδΗορ.θΓ§Μηίοΐ€.ρΗρ?δΙθΓγ 
= 02/07/24/6441164• ΙοπΣΐΐΙίΣΐη ΜΣΐΙΐΙιελν διηυοΙ^Γ, ΨΗγ Ψβ Οαπ'ί Όβρβηά οη ΑείίνήΚ ίο Ονβαίβ 
ΟΗαηξβ, Ηηρ://\ν\ν\ν.&1ΐ€Γη6ΐ.θΓ§/νίδίοηδ/\γΗγ-\Υ€-€^η^ά€ρ€ηά-^οάνίδΙδ-€Γ€&ΐ€-€ΐι^η§6. 



Ο ΣΠΟΡΟΣ - ΠΡΩΤΕΣ ΑΠΟΦΑΣΕΙΣ ΤΟΥ -ΣΤΕΓΑΣΜΕΝΟΥ ΠΛΕΟΝ- ΣΠΟΡΟΥ 



75 



17η Β»ίί»ί- 



Δημοσιότητα 

Για τη σχέση του Σπόρου με τα μέσα μαζικής ενημέρωσης υπήρξε 
ένας σχετικά έντονος διάλογος. Το εΰρος των επιχειρημάτων, μεγά- 
λο. Υποστηρίχτηκε ότι αρκετοί είχαν ενταχθεί στο κίνημα διαβάζο- 
ντας σε κάποια εφημερίδα την αναγγελία μιας εκδήλωσης, η οποία 
αποτέλεσε την αφετηρία για τη συμμετοχή τους στη συλλογικότητα 
που τη διοργάνωνε. Από την άλλη, είναι γνωστός ο ρόλος των μέσων 
μαζικής επικοινωνίας ως οργάνου κοινωνικού έλεγχου και επιβολής 75 . 
Χωρίς η όλη συζήτηση να έχει ποτέ σαφή κατάληξη επί της ου- 
σίας, προτεραιότητα μας ήταν να έρθουμε σε επαφή με κόσμο χρησι- 
μοποιώντας τις δίκες μας δυνάμεις και παρεμβάσεις. Ωστόσο, τα κεί- 
μενα μας, όπως και η ιστοσελίδα μας, ήταν δημόσια και οι δημοσιο- 
γράφοι κάλλιστα μπορούσαν να τα μεταχειρι- 
στούν χωρίς να απαιτείται η άδεια μας (για πα- 
ράδειγμα, αφιέρωμα του πι.§γ στην οικονομία 
της αλληλεγγύης 76 ). Πολΰ σύντομα, λοιπόν, κατα- 
λάβαμε πως, ό,τι και να κάναμε, δημοσιεύματα 
θα εμφανίζονταν στον Τΰπο* τις περισσότερες 
φορές, το περιεχόμενο τους δεν μπορούμε να 
ποΰμε ότι μας είχε ενθουσιάσει (στο ίδιο αφιέρω- 
μα, για παράδειγμα, η Κολεκτίβα Εργασίας «Το 
Παγκάκι» αναφερόταν ως «γραφείο ευρέσεως ερ- 
γασίας»). Παρ' όλα αυτά, η πραγματικότητα εί- 
ναι ότι ώθησαν αρκετό νέο κόσμο να έρθει και 
να μας γνωρίσει από κοντά, αλλά και να μας 
«στιγματίσει» στη συνείδηση κομματιών του κι- 
νήματος, τα οποία εντούτοις δεν είχαν δείξει εν- 
διαφέρον για πληροφόρηση σχετικά με το εγχεί- 
ρημα μας (ορισμένες εξαιρέσεις αναφέρονται 
πιο κάτω). Οι ελάχιστες φορές που θυμάμαι να 
έχουμε στείλει Δελτίο Τΰπου ήταν για την υπο- 
δοχή των 3ΐπκ€-οίκ€ στην Αθήνα 77 και την Πα- 
νελλαδική Γιορτή Οικολογικής Γεωργίας και 



&χεψοτ^νία5 






είμαι ΕΔΟ 

ΒΟΐεπχεμΡρίουεω^οκτωΡΐ* 







Π <£ΙΚ ; <? =ύ ρα ΓΚ ΙΒ ΠΙ 1> 1 ίίΕΡιΠ 
μιι::μ:-,:ι --!■■": 



πρύβύπίί 



όΐΓΦΥά'ΛΜΠι |Μ*πυο οιηπχαΐΥΰιπία] 



Μπνν.η ϋία£ ΐιι γϊ ί„ϊΓ 



75. Νόαμ Τσόμσκι, Τα ΜΜΕ ως όργανο κοινωνικού ελέγχου και επιβολής, Ελεύθερος Τύπος, Αθήνα. 

76. \ιίίρ://Υ6\Ϊ6^5Λΐΐ.^γ/άΪ2ίίοΥΆ/5θάΆ\6€οηοπ\γ/ΆΥύά6/}ΆΪά= 1231 127586 

77. Ηΐ1:ρ://\ν\ν\ν.δροΓθδ.θΓ§/δ1:πκ€.οίκ€ 



76 



ΒΙΩΜΑΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΩΝ ΑΝΤΙΣΤΑΣΕΩΝ ΑΛΛΗΛΕΓΓΥΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ 




Τρίτη 10 Μαΐου 

δβι^β ΐΒΐϋυοΙίθ 

Πολυτεχνείο: αι&ουύϊι ΜΑ Χ 

7.30 μ.μ. 




Χειροτεχνίας. Επίσης, δώσαμε συνεντεύξεις 
σε δυο συμβατικά τοπικά ραδιόφωνα στην 
επαρχία, στα αυτοοργανωμένα 98ΡΜ και 
143 1ΑΜ 78 , καθώς και στον ραδιοφωνικό σταθ- 
μό Στο Κόκκινο. 

Χρήσιμα εργαλεία για την ενημέρωση 
όσων ενδιαφέρονταν για τις δράσεις του Σπό- 
ρου αποτέλεσαν η ιστοσελίδα δροΓθδ.θΓ§, το 
ημερολόγιο του ^Ιπεηδ.ίηάγπιεάώ.οΓ^ και η 
αποστολή μηνυμάτων ηλεκτρονικού ταχυ- 
δρομείου, καθώς και οι πολλές τοπικές συζη- 
τήσεις παρουσίασης (όπου το κάλεσμα γινό- 
ταν με αφισάκι). Τέλος, ήταν επιλογή του 
Σπόρου το να μη γίνει κεντρική παρουσίαση 
του εγχειρήματος τα πρώτα χρόνια της ανά- 
πτυξης του, με το σκεπτικό ότι για ένα τόσο 
πολυσύνθετο θέμα μια μεγάλη ανοιχτή κου- 
βέντα πολΰ εύκολα θα μπορούσε να ξεφύ- 
γει 79 , ενώ μια κουβέντα με ανθρώπους που 
ενδιαφέρονται για συνδιοργάνωση θα ήταν 
πιο αποτελεσματική 80 . 



Αφίσα, 2011. 



78. πηρ:/Λν\ν\ν.Γ2άΐο98ΓΓη.θΓ§/ίπά€χ, πΙΙρ://\ν\ν\ν.143ΐ2πι.θΓ§ 

79. Αυτό μάλλον επιβεβαιώθηκε στις κουβέντες που ακολούθησαν τις εισηγήσεις των μελών του Σπό- 
ρου (πΙΙρ://νουΙυ.0€/ι3νΑ]16ΥΌο4) στις ήμερες διαβούλευσης της Λαϊκής Συνέλευσης της Πλατείας 
Συντάγματος (Ηηρ://Γ€^1-ά€ΐηοοΓ^γ.§ΓΜηηοπηο€ηΐ€ηΐ/ιη€ΐ&-&ρο-€άο-π-&ηίχη€γοη1:Ηδ-€η^11^κπκ€δ- 
δ-€η^-κοδπιο-ρογ-κ^1:ΗΓΓ€€ί-δγη€ΐ€γδί-ΐΗίκίδ-οϋ, ΗΐΙρ://Γ€^1-ο!€πιοοΓ&ογ.§Γ/€ν€η1:/%5ΒΓΐ€ΐο!_ο!&1:€-ο!&1:€% 
5Ό-ίηΐ€Γ&-ΐΗίκίδ-ο!ί&οογΐ€γδίδ-ί-Ηπΐ€δί-ο!ίπιοκΓ&π&-κ&ί-δγη1:^§ηι&). 

80. Τέτοιες αποκεντρωμένες παρουσιάσεις πραγματοποιήθηκαν στα ΤΕΙ Αθήνας, σε εκδήλωση της 
Πρωτοβουλίας Πολιτών Καλλιθέας, σε βιβλιοπωλείο της Ηλιούπολης, στην Πετρούπολη, στο Μο- 
σχάτο, στην πλατεία Κολιάτσου, στο ΝοδοΙτοδ και στο Αυτοδιαχειριζόμενο Πάρκο Ναυαρίνου στα 
Εξάρχεια, στο Στέκι Μεταναστών Χανίων, στην Τρίπολη, στην Ελευσίνα, στο Ναύπλιο, στα Γιάν- 
νενα, στην Κατάληψη Δέλτα, στον κοινωνικό χώρο Σχολείο, στο Εργατικό Κέντρο και στον προαύ- 
λιο χώρο Φιλοσοφικής - Νομικής στη Θεσσαλονίκη, στην Κέρκυρα, σε διάφορα αντιρατσιστικά 
φεστιβάλ και οικολογικές γιορτές ανά την Ελλάδα (πΙΙρ://\ν\ν\ν.δροΓθδ.θΓ§/ηοά€/983, ππρι/Μίπεπδ. 
ίπάνηΐ€άί2.θΓ§/€Σΐΐ€ηά2Γ/€ν€η1;.ρπρ?ίά = 6092, πΙΙρ://δροΓθδ.θΓ§/ηοά€/1065, Ηΐΐρ://\ν\ν\ν.δροΐΌδ. 
οτ§/ρΣΐΓΚο2, πΙΙρ://\ν\ν\ν.δροΓθδ.θΓ§/ηοά€/708, πΙΙρ://\ν\ν^.δροΓθδ.θΓ§/ηοο!€/742, Ηΐτρ:/Λννννν.δροΓθδ. 
θΓ§/ποά€/7ΐ6, πηρ:/Λν\ν\ν.δροΓθδ.θΓ§/ποά€/669, π«ρ://\ν\ν\ν.δροΓθδ.θΓ§/ηοά6/579, ΗΐΙρ://δροΓθδ. 
οι^/ποάε/ 1061, πηρ://δρ2ΐπ€.ΙυηιοΐΓχοηι/ροδ1;/824340677/28-2010, πΙΙρ://δροΓθδ.θΓ§/ποά€/1066). 



Ο ΣΠΟΡΟΣ - ΠΡΩΤΕΣ ΑΠΟΦΑΣΕΙΣ ΤΟΥ -ΣΤΕΓΑΣΜΕΝΟΥ ΠΛΕΟΝ- ΣΠΟΡΟΥ 77 

Τιμολογιακή πολιτική 

Σχετικά με τη διαμόρφωση των τιμών παρατίθενται αποσπάσματα 
από το ενημερωτικό κείμενο που βγήκε όταν έγιναν οι πρώτες αυξή- 
σεις τιμών σε σπορο-προϊόντα έπειτα από τέσσερα χρόνια λειτουρ- 
γίας. Υποβοηθητικά, θα αναπαραχθούν και δυο γραφήματα από την 
πιο πρόσφατη ανάλυση της τιμής του εσπρέσο. 

«Στην τιμή αγοράς του προϊόντος προστίθενται: α) τα έξοδα μετα- 
φοράς του μέχρι να φτάσει σε μας, β) τα έξοδα μεταφοράς-διακί- 
νησής του ανά την Ελλάδα και γ) το ποσοστό που μένει στον Σπόρο 
για τα λειτουργικά έξοδα του εγχειρήματος. Ειδικά στον καφέ προ- 
στίθεται και ένα ποσοστό που στο τέλος του χρόνου επιστρέφεται 
στους ζαπατίστας ως έμπρακτη αλληλεγγύη. 

Όταν πρωτοξεκινήσαμε καθορίσαμε κάποιες τιμές σχεδόν κατά 
τΰχη, με τον περίτεχνο συλλογισμό "Πόσο μας κοστίζει; Ας στρογ- 
γυλοποιήσουμε λίγο το νούμερο προς τα πάνω για να βγουν τα έξο- 
δα". Με τον καιρό καταλάβαμε ότι ένα εγχείρημα αλληλέγγυας οι- 
κονομίας πρέπει να έχει συγκεκριμένη "τιμολογιακή πολιτική", την 
οποία έπρεπε να επινοήσουμε από το μηδέν με τα εξής δεδομένα: 

• Τα προϊόντα που διακινούμε είναι επιλεγμένα με συγκεκριμένα 
κριτήρια και για συγκεκριμένο λόγο: είναι προϊόντα παραγωγών 
που αγωνίζονται συλλογικά, μέσα από συνεταιρισμούς ή κινήματα, 
να αλλάξουν τις ζωές τους. Κάτι που σημαίνει ότι δεν τα αγοράζου- 
με σε όσο χαμηλότερη τιμή μπορούμε, όπως κάνουν οι μεσάζοντες 
ή οι μεγάλες εταιρείες* ακριβώς το αντίθετο, μάλιστα. Άρα η τιμή 
αγοράς των προϊόντων μας είναι σχετικά υψηλή (συγκριτικά τουλά- 
χιστον με τις τιμές του εμπορίου). 

• Θέλουμε τα προϊόντα να διαχυθούν και να λειτουργήσουν ως 
αφορμή για ένα δίκτυο συνεύρεσης μεταξύ ανθρώπων που αναζη- 
τούν άλλες κοινωνικές σχέσεις και οικονομικές κλίμακες. Η δημι- 
ουργία αυτοΰ του δικτύου γίνεται με τη διακίνηση των προϊόντων, 
εκτός από τον σπορο-χώρο, μέσω ανθρώπων, συλλογικοτήτων και 
μικρών καταστημάτων σε όλη τη χώρα (που συμμετέχουν στην 
προσπάθεια αφιλοκερδώς μεν αλλά με αυξημένα έξοδα μεταφο- 
ράς) και όχι μέσα σε μεγάλα καταστήματα ή σούπερ μάρκετ. 

• Εκτός από τα αυτονόητα που πρέπει να πληρωθούν (τελωνεία, 
κοντέινερ, μεταφορική εταιρεία, καφεκόπτης κ.λπ.), όλη η εργα- 
σία των ανθρώπων που συμμετέχουμε στο εγχείρημα δεν επιβα- 
ρύνει την τιμή του προϊόντος. 



78 



ΒΙΩΜΑΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΩΝ ΑΝΤΙΣΤΑΣΕΩΝ ΑΛΛΗΛΕΓΓΥΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ 




Ζαπατιστικός 

συνεταιρισμός 

5$ίί ΓβφιϊΙ Ι^ιιπι, 2008. 



Γραφήματα 

ανάλυσης τιμής 

για τον καφέ 

«8ρ0Υβ880». 



• Στις συλλογικότητες, στέκια, καταλήψεις κ.λπ. και στα μικρά κατα- 
στήματα κάνουμε, αν μας το ζητήσουν, μια μικρή έκπτωση για την ενί- 
σχυση τους. Ο όρος είναι ότι τα προϊόντα μας πωλούνται σε ενιαία τι- 
μή, δηλαδή δεν μπορεί κάποιος να τα πουλήσει παραπάνω από την 
αναγραφόμενη τιμή για να βγάλει κέρδος. 

• Το οικονομικό αποτέλεσμα που προκύπτει από αυτήν τη διαδικασία 
δεν καταλήγει στις τσέπες μας, αλλά στηρίζει τη δομή, τη βιωσιμότητα 
και την εξέλιξη του Σπόρου. Στηρίζει επίσης την ενίσχυση άλλων προ- 
σπαθειών αλληλέγγυας οικονομίας στη χώρα μας. Σε έκτακτες περι- 
πτώσεις, ένα κομμάτι του διατίθεται για άλλους πολιτικοΰς-κοινωνι- 
κοΰς σκοπούς (βλ. Παλαιστίνη, Κοΰνεβα). 

• Η τιμή πώλησης των προϊόντων πρέπει να είναι προσιτή, γιατί τα 
βιολογικά και ποιοτικά προϊόντα δεν μπορεί να είναι πολυτέλεια αλλά, 
ειδικά στην εποχή που ζοΰμε, θα έπρεπε να είναι δικαίωμα για όλους 
και όλες. Εδώ τα μεγάλα ερωτήματα είναι πολλά, μεταξύ αυτών: α) 
Μπορεί ένα προϊόν να είναι "φτηνό" και ο παραγωγός να έχει πληρωθεί 
αξιοπρεπώς; β) Μπορεί ένα προϊόν να πληροί τα κριτήρια που θέλου- 
με και η τιμή του να είναι τέτοια ώστε να μπορούμε να το αγοράζουμε 
με "άνεση"; γ) Ποια είναι τα κριτήρια του "ακριβού" και του "φτηνού"; 
Η σύγκριση με τις τιμές της αγοράς, το οικολογικό του αποτύπωμα ή η 
συνεισφορά του στην αλληλέγγυα οικονομία;» (Σπόρος, 2009β). 



5ροΐΈ55θ 250γρ. 


Εισαγωγή 2009 


Εισαγωγή 2011 


€ 


% επί τελ. 
τιμής 


€ 


% επί τελ. 
τιμής 


Κόστος αγοράς καφέ 


0.83 


25.1% 


1.50 


36.9% 


Ενίσχυση ζαπατίστικων κοινοτήτων 


0.25 


7.1% 


0.25 


6.1% 


Κόστος εισαγωγής 


0.13 


3.7% 


0.14 


3.4% 


Αποθήκευση-ψήσιμο-συσκευασία 


0.67 


19.1% 


0.67 


16,5% 


Περιθώριο Σπάρου-Συνάλλοις 


1.17 


33.4% 


1.07 


26.3% 


Φ ΠΑ (13%) 


0.40 


11.4% 


0.44 


10.8% 


Τελική Τιμή 


3.50 


100.0% 


4.07 


100.0% 




■ ΦΠΑ(13%) 

Ώ Περιθώριο Σπόροϋ- 
Συνάλλοις 

π Αποθήκευση-ψήσιμο- 
συσκευασία 

■ Κόστος εισαγωγής 

■ Ενίσχυση 
ζαπατίστικων 
κοινοτήτων 

α Κόστος αγοράς καφέ 



Η υιοθέτηση του όρου αλληλέγγυα 
οικονομία και η γένεση του Σκόρου 



££<)Ρος 



Χαριϋτικό παζάρι στην πλατεία Βικτωρία^ 6/12/2008. 



Η συλλογικότητα, κατακτώντας σιγά σιγά τη λειτουργία του σπορο- 
χώρου, δίνοντας απαντήσεις σε μια σειρά ζητήματα και, επιπλέον, αλ- 
ληλεπιδρώντας πολΰ θετικά με τον κόσμο που την περιέβαλλε, άρχισε 
να έρχεται αντιμέτωπη με το ερώτημα που τίθεται σε κάθε εγχείρημα 
τη στιγμή που περνά σε επόμενο στάδιο εξέλιξης: «Τι κάνουμε και 
γιατί;» Ξεκινά, λοιπόν, ένας γΰρος θεωρητικών συζητήσεων - όχι χω- 
ρίς φόβο (μήπως έρθουν στην επιφάνεια διάφορες που στην πρακτική 
δεν έπαιζαν σημαντικό ρόλο), αλλά οΰτε και με πάθος (είμαστε αυτό 
που κάνουμε, γιατί να το ζαλίζουμε και να το βάζουμε σε καλούπια;). 

Οι συζητήσεις αυτές βρήκαν τελικά ως κοινό τόπο τον όρο αλληλέγ- 
γυα οικονομία. Ένας όρος που ποτέ δεν χρησιμοποιήθηκε με τον ίδιο 
ακριβώς τρόπο από όλους και όλες, ωστόσο χαρακτήριζε σε μεγάλο 
βαθμό την κοινή στρατηγική μας αντί- 
ληψη για τη σχέση μας με το υπόλοιπο 
κίνημα. Με λίγα λόγια, είχαμε την άπο- 
ψη ότι το εγχείρημα αποτελεί μέρος 
ενός ευρύτερου αγώνα για αξιοπρέπεια 
(εξοΰ και η συμμετοχή μας σε ευρύτε- 
ρες συλλογικές διαδικασίες και άλλες 
θεματικές), εστιάζοντας τη δράση του 
στην οικονομία, εκλαμβάνοντας την όχι 
ως ξεχωριστή σφαίρα της κοινωνικής- 
πολιτικής ζωής, αλλά ως τον τρόπο ορ- 
γάνωσης των παραγωγικών σχέσεων. 

Η επιθυμία μας από το μερικό και 
το συγκεκριμένο να φτάσουμε σε κάτι 
ευρύτερο και πιο αφηρημένο έφερε 
τον προβληματισμό μας από το στάδιο 
της διακίνησης σε εκείνο της κατανά- 
λωσης και στην άσκηση κριτικής στον 
καταναλωτισμό. Οδηγηθήκαμε, δηλα- 
δή, στην απόρριψη των δογμάτων κα- 







80 



ΒΙΩΜΑΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΩΝ ΑΝΤΙΣΤΑΣΕΩΝ ΑΛΛΗΛΕΓΓΥΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ 




Πάνω: το Μόνιμο 
Χαριστικό Παζάρι 
τον Σπόρου. 

Κάτω: Χαριστικό 
παζάρι επίπλων - 
φωτιστικών - χαλιών 
έξω από τον Σκόρο, 
Εξάρχεια, 28/2/2010. 

Δ εξιά: σχεδιάγραμμα 
τον Σπόρου για 
την αλληλέγγυα 
οικονομία. 



ταναλώνω άρα υπάρχω, κατανάλωση = ευτυχία = πληρό- 
τητα και την πρόκριση της πολύπλευρης απεξάρτησης 
μας από το σύστημα που προάγει τα δόγματα αυτά, με 
ολέθριες επιπτώσεις στη φΰση και τον άνθρωπο. Με 
βάση αυτή τη λογική, δημιουργήσαμε το Μόνιμο Χα- 
ριστικό Παζάρι στο Πατάρι του σπορο-χώρου. Ένα 
χαριστικό παζάρι που δεν περιορίστηκε μόνο στον 
σπορο-χώρο, αλλά πλαισίωσε δημόσιες παρεμβάσεις 
μας στο κέντρο της πόλης (Ερμου, πλατεία Εξαρχείων, 
πλατεία Βικτωρίας, Καισαριανή), όπου παράλληλα με 
την υπαίθρια λειτουργία του μοιράζαμε τα κείμενα 
μας 81 και πιάναμε κουβέντα με τους διερχόμενους. 

Ύστερα από έναν χρόνο λειτουργίας αυτοΰ του 
μόνιμου χώρου, συνειδητοποιήσαμε ότι οι ανάγκες 
για τη διαχείριση του υπερέβαιναν τις διαθεσιμότητες 
των «σπόρων». Έτσι, αποφασίστηκε το άνοιγμα της 
συνέλευσης σε κόσμο εκτός συλλογικότητας, γεγονός 
το οποίο σταδιακά οδήγησε στη συγκρότηση μιας νέ- 
ας συλλογικότητας, με την ονομασία «Ο Σκόρος». 











Εργασιακά 












Οικολογία 


δικαιώματα / 
εργατικά κινήματα 




Ελευθερία της 
σεξουαλικότητας 






Κ 


ι 


ί 












\ 


/ 










Ελευθερία της 
πληροφορίας 




Ρεύμα κοινωνικής 
αλλαγής 




Μεταναστευτικό 

κίνημα 

κλπ. 


^ 


Ψ 














^ 


Γ 










Αλληλέγγυα 
Οικονομία 






Εναλλακτικό 

και αλληλέγγυο 

εμπόριο 



Χαριστική 
οικονομία 



παράγωγων 



Αυτοδιαχει- 

ριζόμενες 

επιχειρήσεις 



8 1 . Σε πολλά κείμενα χαριστικών παζαριών μπορούμε να βρούμε επιρροές στον λόγο από τα κεί- 
μενα που έβγαλε τότε ο Σπόρος, τα οποία είναι προσβάσιμα για αρχειακούς λόγους στη διεύθυνση 
πηρ://\ν\ν\ν.5ροΓθ5.θΓ§/χ2Π5ΠΚθ. 



Η δικτύωση «Δημιουργικές Αντιστάσεις> 



Γ7- 






Ο Σπόρος δεν ήταν οΰτε η πρώτη οΰτε η μοναδική πολιτική συλλο- 
γικότητα μονοθεματικής εστίασης στον ελλαδικό χώρο. Οΰτε ήταν η 
πρώτη αλλά οΰτε και η τελευταία με αντικείμενο που αφορά κάποια 
συγκεκριμένη πρακτική 82 . Υπήρξε, εντούτοις, από τις πρώτες συλλο- 
γικότητες που επιχείρησε να αναδείξει έναν νέο τρόπο πα- 
ρέμβασης στο κοινωνικό πεδίο, έναν νεο τΰπο πολιτικής και 
κοινωνικής δράσης, που ονόμασε δημιουργική αντίσταση. 
Όρος που επιδίωξε να αποτελέσει συνδετικό κρίκο μεταξύ 
ασύνδετων μέχρι πρότινος ομάδων μέσω της συνδιοργάνω- 
σης μιας σειράς τριών «ξεχωριστών» φεστιβάλ (φεστιβαλάκι 
το λέγαμε μεταξύ μας) και της συμβολής στη δημιουργία 
της ομώνυμης δικτύωσης 83 . Μια δικτύωση η οποία λειτούρ- 
γησε περίπου έναν χρόνο ως χαλαρή συνέλευση ατόμων και 
συνδυαστικής συλλογικής δράσης, όπως το Δεκαήμερο εκ- 
δηλώσεων ενάντια στην κατανάλωση 84 , αλλά και σαν διευκο- 
λυντής ανάπτυξης νέων εγχειρημάτων, όπως δανειστική 
βιβλιοθήκη-συλλογική κουζίνα στο Αυτόνομο Στέκι 85 και 
Συλλογική Κουζίνα «ΕΙ Οΐ€ί» στο Στέκι Μεταναστών 86 . 

Δυστυχώς, όσο ελπιδοφόρα και αν φάνταζε αυτή η δια- 
δικασία γνωριμίας και σύμπραξης, δεν κατάφερε να φέρει 
το προσδοκώμενο αποτέλεσμα, αφοΰ ήταν περισσότερα 






■Π[„ί„. ΐιυ'Ί .•.>.■ ιιαϋαύίιιηίΜΐ^. 




ΙΙΙ1ΙΙΙΙΙΙΙΙ1ΙΙΙΙΙΙΙΙΠΙΙΙΙΙΙΙ 

ΡϊΓπυ' ΙπδοΦς' ΡϊϊφΙμχΙϊ ■Κππόκι τις Τρομοίοΰ 
Πύ&ΗΛΑΤΐΕτνΕ£*υΐιι- «ΙεΜ - άιςψα απ ρ Παιήικβ Ι(ειι 

ΙΙΙΙΙΙΙΙΙΙΙΙ ΜΙΙΙΙΙΙΙΙΙΙΙΙΙΙ 



Αφίσα, 2008. 



82. ΚΙΝΗΜΑ-χογραφος, Συλλογικές Κουζίνες, Σαλιγκάρι, Παιδικό Στέκι Εξαρχείων, ΡΑΚ.ΜΑ, 
Ομάδα για την Αυτοδιαχείριση της Υγείας, Α\\Ήν Γγοπι Εϋνοο^τά, Ελευθέρα Σεμινάρια Κο- 
σμήματος, Νο Ιίοκεΐ αηεπίΗ, ΥοΙοίταχιζ, Κηπάκι της Τσαμαδού, 3ίά, ΙΙίΊι, ΠΟΔΗΛΑΤισσεΣ, 
ίπάνπιεάίΗ, διάφορα πειρατικά ραδιόφωνα, είναι μερικές από αυτές. 

83. π11ρ://άιπΐ2η1;.€δριν.η€ΐ 

84. πΙΙρ://2ηΙικ2ΐ2η2ΐ\νΙικο.€5ρίν.η€ΐ; 

85. ΙιϋΙρι/ΜπΙοηοπιοδΙεκί.ϋδρίνοΙο^δ.ηεί/τεταρτεσ-στο-αυτονομο-στεκι, Ηϋϋρι/ΜπΙοηοπιοδΙϋκί. εδρίν- 
ο1ο§δ. ηεί/η-συλλογικη-κουζινα-τησ-τεταρτησ 

86. παρ ://ΐ53.π\3.άοιι 13-1 5 .€δρίνο1ο§δ.π€ΐ/€2ΐ€§θΓν/κουζίνα 






ΒΙΩΜΑΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΩΝ ΑΝΤΙΣΤΑΣΕΩΝ ΑΛΛΗΛΕΓΓΥΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ 




ΞΕ=> 



Αφίσα, 2008. 




τελικά αυτά που χώριζαν τις διάφορες ομάδες από 
όσα τις ένωναν. Ως αποτέλεσμα, η συνέλευση της 
δικτύωσης και το φεστιβαλάκι έπαψαν να λειτουρ- 
γούν μετά το Φεστιβάλ Αυτοοργανωμενων Δημι- 
ουργικών Αντιστάσεων στην Κατάληψη του κτήμα- 
τος Πραποποΰλου 87 , όπου το χάσμα μεταξύ διαφο- 
ρετικών αντιλήψεων-στρατηγικών αγώνα και η έλ- 
λειψη δημιουργικής αντίστασης ήταν πασιφανής. 
Και τι εννοεί με αυτό ο... ποιητής; Ότι οι δη- 
μιουργικές αντιστάσεις ως χειρονομίες που επιδιώκουν να 
αντιπαλέψουν την καπιταλιστική βαρβαρότητα λειτουργούν εξ 
ορισμού ασύμμετρος συμμετρικά και όχι συμβολικά ή εργα- 
λειακά. Ανταποκρίνονται, δηλαδή, στις ίδιες λειτουργίες/ανά- 
γκες (δημόσια διαβουλευμενων ή αυτονόητων) με άλλες στρα- 
τηγικές στοχεύσεις και διαφορετικά οργανωμένες πρακτικές. 
Δεν... αφήνουν τον γάμο για να πάνε για πουρνάρια και δεν 
αστοχούν σε στόχους που ποτέ δεν έθεσαν πραγματικά. 

Ας δοΰμε, για παράδειγμα, τα λαϊκά συσσίτια στο Περοΰ 88 . 
Μια δομή που απαντά σε υπαρκτές, καθημερινές ανάγκες με 
πολιτικό τρόπο και όχι μια ευκαιριακή κίνηση συμβολικού χα- 
ρακτήρα, όπως οι περισσότερες συλλογικές κουζίνες στην Ελλά- 
δα. Συλλογικές κουζίνες που συνήθως αρκούνται στην κυοφο- 
ρία μιας αφορμής για δημόσια κοινωνική συνεύρεση και όχι 
στη δημιουργία αντιδομών που επιδιώκουν να αντικαταστή- 
σουν στην πράξη το οικογενειακό γεΰμα, το επαγγελματικό 
1ππ<:π ογ€£Κ, το ί^δΐ Γοοά στο όρθιο, το εργενικο καταψυγμένο 
φαγητό, το ταπεράκι της μαμάς, το ά€πν€Γν ή το μαγειρείο. 
Μοναδική, ίσως, εξαίρεση ως προς αυτήν την πρόθεση αποτε- 
λεί -με την καθημερινή λειτουργίας της- η συλλογική κουζίνα 
της Λαϊκής Συνέλευσης Π ετραλώνων-Κουκακίου -Θησείου 89 . 

Ας επιστρέψουμε, όμως, στα λαϊκά συσσίτια στο Περοΰ. 
Εκεί, το καθημερινό μαγείρεμα αναλαμβάνουν εναλλάξ 90 δυο 



87. πΙΙρ://ρΓθϋονουπ2Χ2ΐ2ηάποπ.ο1ο§δρο^<:οιτι 

88. ΗΐΙρ://\ν\ν\ν.δροΓθδ.θΓ§/1&ΐ^ = ρ€Γου 

89. ΗΐΙρ://ΐΗί1^ίδίη6ΐ€ΐΐδίρ€ΐ:Γ&1οη&.€δρίνΐ3ΐο§δ.η€ΐ: 

90. Ώστε να επωφελούνται και να εκπαιδεύονται με τη σειρά τους όλα τα μέλη, αλλά και να 
υπάρχει αποτελεσματικότητα στην εργασία που απαιτείται για τη μαγειρική. 



Ο ΣΠΟΡΟΣ - Η ΔΙΚΤΥΩΣΗ «ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΕΣ ΑΝΤΙΣΤΑΣΕΙΣ» 



83 



τρεις γυναίκες την εβδομάδα (από 
μια ομάδα περίπου 25 ατόμων), οι 
οποίες ανταμείβονται για την εργα- 
σία τους με πέντε έως δέκα μερίδες 
φαγητό (ανάλογα με το πόσα παιδιά 
έχουν) 91 , από τις περίπου εκατό που 
παράγουν. Το 60% της παραγόμενης 
τροφής απορροφάται από τις γυναί- 
κες που συμμετέχουν στο εγχείρημα 
και τις οικογένειες τους (σε τιμή χα- 
μηλότερη από αυτήν που πληρώνουν 
οι εξωτερικοί πελάτες)• το 12% κα- 
ταλήγει στις γυναίκες που μαγειρεύ- 
ουν το 10% διανέμεται δωρεάν σε 
άπορους της γειτονιάς. Το υπόλοιπο 
18% διατίθεται έναντι χαμηλού αντιτίμου σε τρί- 
τους. Έχουμε, λοιπόν, ένα υπόδειγμα εγχειρήματος 
επαρκώς ανατροφοδοτοΰμενου, που ταυτόχρονα 
ανταμείβει όσους εργάζονται για αυτό και προνοεί 
για τη σίτιση εκείνων που δεν έχουν την οικονομική 
δυνατότητα. Βάση του δεν αποτελεί η απρόσωπη 
ελεημοσύνη ή ο ανθρωπιστικός αλτρουισμός, αλλά 
η δημόσια πολιτική στόχευση για την κάλυψη υπαρ- 
κτών αναγκών με τον πλέον κοινωφελή τρόπο. 

Η συμμετοχή σε άλλες θεματικές 




Αφίσα, 2009. 



ελεύθερο Λογισμικό και κίνημα., 



Καθώς τα ενδιαφέροντα των σπόρων δεν περιορί- 
ζονταν στο κίνημα της αλληλέγγυας οικονομίας, 
αρκετές φορές, υστέρα από απόφαση της συνέλευ- 
σης ή εντελώς αυθόρμητα, συμμετείχαμε σε άλλες 
εκδηλώσεις και πρωτοβουλίες, είτε αφορούσαν την 
επικαιρότητα είτε όχι. Μεταξύ άλλων, η συμμετοχή μας σε κινή- 
σεις ενάντια στην καταστολή της εξεγερμένης Οαχάκα και στον 
λαό του Σαν Σαλβαδόρ Ατένκο, ενάντια στην επιβολή των μεταλ- 
λαγμένων (που κατέληξε στη συμμετοχή μας στο Ελευθεριακό 




Αφίσα, 2008. 



91. Όσοι συμμετέχουν ενεργά έχουν κάποιο όφελος από τη συμμετοχή τους, όφελος που δεν 
έρχεται σε αντιπαράθεση με το γενικότερο καλό. 



84 



ΒΙΩΜΑΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΩΝ ΑΝΤΙΣΤΑΣΕΩΝ ΑΛΛΗΛΕΓΓΥΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ 



ΧΡΕΟΣ- ΑΝ Τ 



ΑΝΤΙΣΤΑΣΕΙΣ 

τριήμερο προ Ρολών 

»; Ιύ.116™?νΙου|™ίΦΙΛΙΠ 
ΟάοουΉ |ιΐΑ.Αυ'.ί?ϊΐϋ ,, !Γ.' 



αργεντινή 
ιζΰμύικΰ 
μάλι 
Ελλάδα 




ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΟ ΤΡΙΗΜΕΡΟ 
ΕΚΛΗΛΩΙΕΩΝ ΚΑΙ ΣΥΖΗΤΗΣΕΩΝ 

πα την ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ 
πι, ΒΙΟΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ 
: ΗΕ ΚΥΡΙΑΡΧΙΑΣ 





'!> !ΐί:κ=:.Γ:'...ΐΐ'*ΐίαιυι |?Λ0*ι| 
Λ'-'ΡΙ.-.ΚΗ 17-3-09 

- Π|Β(ηΜϊΙ|>^1 ■& ρΐίΙίρΟ ΙΕΛΙ,Ι| 



- Ί:.. ■:.<': ΙΛ-Λί ■: .•... 



Δίκτυο Αντίστασης στη Βιοτεχνολογία και την Τεχνοεπι- 
οτήμη της Κυριαρχίας «Κοινός Τόπος» 92 ), η συμμετοχή 
στις διαδικασίες του Δικτύου Οικοκοινότητα 93 , η συν- 
διοργάνωση εκδηλώσεων αλληλεγγύης και οικονομικής 
στήριξης της Κωνσταντίνας Κοΰνεβα και των συλλη- 
φθέντων της εξέγερσης του Δεκέμβρη σε Καισαριανή 
και Νέα Σμύρνη 94 , η διοργάνωση του τριημέρου προ- 
βολών «Χρέος, ΔΝΤ... Αντιστάσεις» 95 , η συνδιοργάνωση 
εκδήλωσης-παρουσίασης του προτάγματος της αποα- 
νάπτυξης από τον Σερζ Λατοΰς, η οργάνωση προβολής- 
συζήτησης για το κίνημα των ιθαγενών Αντιβάσι της 
Ινδίας και την αντίσταση τους στη στρατιωτική Επιχεί- 
ρηση Πράσινο Κυνήγι, η συνδιοργάνωση της 17ης Πα- 
νελλαδικής Γιορτής Οικολογικής Γεωργίας και Χειροτε- 
χνίας 96 , η οικονομική ενίσχυση του αγώνα των 300 μετα- 
ναστών απεργών πείνας 97 κ.ά. 

Αριστερά: Αφίσα, 2010. Κάτω: Αφίσες, 2009, 2011, 2006. 



ΕΥ«λλ*Κ.ΙΛ*4 


ίΐ υ Λ ι. ί ίο ■_ ι. ρϊ.ι!) Εμν&υιι'ιρι 


1ψ\\*ητ\ |ί. βϊμι: -Ρ.ΐί-κΐΜ *^ ΟΛΡιΚιμη ΙκλιπνΙ*- 


-"Α 


γ* β 




^Ττ £--** 1 -^■1-%-Τ'^-Η 


. ^ ^,^ ..^■■^Τ 


"^^ν. - ■ Η-.ΗΗ Μ- 




Ι — '~ 


Ί^ρ^β : 




%$%ΉΓ 


'Ξι,Ο.,-,,". "Ε.Τί.ΜΕ". ~<1^ύΐΛ•ΛΛίΐύ•.~. "|654-Ειύ4" 

Ειμίομί^ο * Βιπιυνικο ΕΓ.ιμ^.-ιιπίίΐ: Αϊρι.ιΐφ[ΐ<; 
.1_^ -ΙΠίτι* Τ1Λ.Π. 1. 1. £.0. ϊ Α Λ Ρ ΓΊ 




ΜΜΙΛ&7ΪΚ ΕΠΠΙ ΕΗΐΡΗΒΚΠΙ ΤΟΥ Κ3Ι0Ϊ 

0ΑΧΑ(Α 

ί,ΐωήΠΠΠΙίΤΟΤΪήίΙΧΜΒΤΙΪϋΐΰΜΛΙΟΠΙίαΐίίΙΙΙ 

ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΗ ΣΤΗ 

ΜΕΞΙΚΑΝΙΚΗ ΠΡΕΣΒΕΙΑ 

ΤΡΙΤΗ 31 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ. 6.00 μ.|λ ., 




92. ΗΐΙρ://1^οΐηοδίχ>ροδ.€δρίνΜο§δ.η€ΐ; 
93. ΗϋΙρ://οί^οάί1αγο.€δρίνΒ1ο§δ.η€ΐ; 

94. \ιίίρ://ν^ν^ν^.5ρογο5.θΥ§/]^3ίΐ53ίΥΐ3ίΏΐ\, Ηί1ρ:/Λν\ν\ν.δροΓθδ.θΓ§/§2ΐ2χίΣΐδ 

95. Ηϋϋρ:/Λν\ν^δροΓθδ.θΓ§/άη1; 

96. Ηΐΐρ://οΐ1ίθ§ΐοιΐΐ.§Γ 

97. ΗΐΙρ://1ιιιη§6Γδ1:π^€300.€δρίνΐ3ΐο§δ.η6ΐ: 



Η μετεξέλιξη του εγχειρήματος 
Οι εναλλαγές σύνθεσης 

Μια συλλογικότητα που λειτούργησε επί οχτώ χρόνια δεν θα μπο- 
ρούσε παρά να έχει αλλάξει πολλές φορές σύνθεση, είτε γιατί νέος 
κόσμος μπήκε στη διαδικασία είτε γιατί κάποιοι αποχώρησαν λόγω 
άλλων υποχρεώσεων, διαμετρικά αντίθετων απόψεων ή προσωπι- 
κών αντεγκλήσεων. Αλλά, ας πάρουμε τα πράγματα από την αρχή. 

Ο Σπόρος δεν ξεκίνησε με αφορμή κάποιο ανοιχτό κάλεσμα, αλ- 
λά από ανθρώπους που γνωρίζονταν, που είχαν συνυπάρξει σε 
προηγούμενα εγχειρήματα. Όταν η συλλογικότητα έκρινε ότι ήταν 
έτοιμη για ευρύτερη απεΰθυνση, αρκετός κόσμος ενδιαφέρθηκε να 
συμμετάσχει στις διαδικασίες της. Επιδιώκοντας την εθελοντική 
προσφορά και την πολιτική συμμετοχή, τα 6-7 άτομα του αρχικού 
σχήματος έγιναν 20-25. Καθώς άλλαζε η σύνθεση της ομάδας, 
πολλές φορές άλλαζαν οι προτεραιότητες και οι ρυθμοί της, αλλά 
σε μεγάλο βαθμό υπήρχε ένας κορμός γΰρω από τον οποίο γίνο- 
νταν οι όποιες τροποποιήσεις. Εντούτοις, με την πάροδο του χρό- 
νου, η συλλογικότητα βρέθηκε απέναντι σε διλήμματα τα οποία 
καμιά ιδρυτική συμφωνία δεν ήταν σε θέση να επιλύσει. Πιο ακαν- 
θώδες, το ζήτημα της εργασίας/επαγγελματικής δομής 
που έθετε η επέκταση του διαμετακομιστικού ρόλου ΙΓ'^-. 5 

τηςσυλλογικότητας. ^^ 

Για άλλη μια φορά έπρεπε να βρεθεί εκ του μηδε- 
νός μια λΰση, η οποία θα επηρέαζε τη συνολική λει- 
τουργία της συλλογικότητας (από το πιο πρακτικό κομ- νάΒΒ*** ^ Μ^Ρ 
μάτι ως το πιο πολιτικό) και, ως εκ τούτου, προκλήθη- λοι« λΕΡΒ λ 
καν αρκετές εντάσεις. Η ανάγκη για μετεξέλιξη του εγ- ^ΕΤϊϊ*®^"^ : 
χειρήματος ήταν έκδηλη, ωστόσο η επιλογή νέου δρό- 
μου θα οδηγούσε σε παράλυση, ενώ προϋπέθετε πολλή ^α^το^τ*^^ 61 ^ 
συζήτηση, εγρήγορση, απογοήτευση, αναστοχασμό, ποι**»™"" 1 -- -^γ-^ 
σχηματοποίηση, πειραματισμό, τροποποίηση, εμπι- @(2χϋΒ^τ^^ 
στοσΰνη, πικρία, ανακούφιση, εκ νέου δέσμευση και 
αποδέσμευση, νέους ρόλους και νέες πρωτοβουλίες. 



86 



ΒΙΩΜΑΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΩΝ ΑΝΤΙΣΤΑΣΕΩΝ ΑΛΛΗΛΕΓΓΥΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ 



Η (λειψή) χαρά της συμμετοχής 
και το ζήτημα της εργασίας 



ΕΚΔΗΛΩΣΗ-ΣΥΖΗΤΗΣΗ 



ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ Κ ΑΛΛΗΛΕΓΓΥΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ 



μεταξύ Γ&ιςητι κης η οι κρατικής οίκον-αμ^ς, 
μια έϊϋΛΑοΛτπίή πραγματίΛάπρά 



- ρπνι ρίΓ-; ίπο τ*ν Γ*Λ.α£Λκα (,ω^ίι 

Γην ΐΐΐρώπη και τη Λατινική αμιιρΗίυ') 

3νν<πιπτιτϊ.•ι κ« Γ7ΐ™ί.-Ί πυ-: τιτ ^π 



πα ραυ σιαΐπι ταυ ουν*-τ« ιρίίΐμοίΐ για το 
ΐναλΛοΊττινό Ναι αΑΛηΑ.τγνυα Γμτιο-ριο 




Ό σι^(ϋ^ 



στον ΑΥΤ0Δ1ΑΧΕ1ΡΙΖ0ΜΕΠ0 ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΧίΙΡΟ 



Αφίσα, 2008. 



Αναμφισβήτητα, ένα από τα βασικότερα πλεονεκτήματα 
της συμμετοχής στον Σπόρο ήταν η ευκαιρία που έδινε 
για δημιουργική δράση. Καθένας, καθεμιά, μπορούσε να 
βρει κάποιο αντικείμενο στο οποίο ήθελε να προσφέρει, 
να εκφράσει την προσωπική δημιουργικότητα, ώστε, σε 
συνεργασία με τους υπόλοιπους συντρόφους και συντρό- 
φισσες, και χωρίς να πρέπει να υπακούει στις διαταγές 
ενός αφεντικού ή κάποιου υπευθύνου, να συμβάλει στη 
διαμόρφωση ενός ωραίου αποτελέσματος. 

Μια εμπειρία η οποία σε αποζημίωνε με έναν άλλο 
τρόπο για τον χρόνο που «επένδυες» χωρίς να αναμένεις 
κάποιο αντάλλαγμα. Ωστόσο, ο χρόνος και η ενέργεια που 
καθένας και καθεμιά είχε τη δυνατότητα να διαθέσει στον 
Σπόρο είχε να κάνει με τον χρόνο που περίσσευε από τη 
μισθωτή εργασία. Η δημιουργική δράση εξακολουθούσε να παρα- 
μένει ένα συμπληρωματικό κομμάτι της καθημερινότητας, ακόμα κι 
αν αποτελούσε πρωταρχική πολιτική προτεραιότητα. Τουλάχιστον, 
όμως, αυτή η δημιουργική πτυχή υπήρχε, ανιχνεύοντας τον δρόμο μέ- 
σα από τις αντιφάσεις, αφοΰ οΰτε η αγγαρεία έλειπε και πολλές φορές 
το αίσθημα της διεκπεραίωσης αφαιρούσε τη χαρά της συμμετοχής. 
Κάπως έτσι άρχισε να μπαίνει το ζήτημα της αμειβόμενης εργα- 
σίας στο πλαίσιο του Σπόρου (και όχι μόνο 98 ). Εφόσον υπάρχουν κα- 
θήκοντα που απαιτούν υπευθυνότητα και δέσμευση, και δεν καλύπτο- 
νται από την εκ περιτροπής εθελοντική προσφορά, ποιος ο λόγος να 
μην αποτυπωθεί μια εργασιακή σχέση που θα αναλάβει κάποια κομ- 
μάτια τα οποία δυσχεραίνουν τη διαχείριση του εγχειρήματος ώστε οι 
υπόλοιποι να απαλλαγούμε από τις αβαρίες και να εστιάσει καθένας 
και καθεμιά εκεί όπου θα ήθελε περισσότερο; Αν και υπήρχε η ανά- 
γκη για αμειβόμενη εργασία, καθώς και η επιθυμία για πιο τακτοποι- 
ημένη λειτουργία, ήταν αρκετές οι αντιρρήσεις που εκφράστηκαν 
στην πορεία. Σε κάποιες δόθηκαν απαντήσεις, σε κάποιες άλλες όχι: 

• Μήπως το άτομο αυτό θα αποκτήσει περισσότερη εξουσία στο 
εγχείρημα; 



98. Παράλληλα με τη συζήτηση για τη θέση εργασίας, εξελισσόταν η κουβέντα μελών του Σπόρου 
για δημιουργία καφενείου -κολεκτίβας. 



Ο ΣΠΟΡΟΣ - Η ΜΕΤΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΕΓΧΕΙΡΗΜΑΤΟΣ 



87 



• Γιατί να πληρώνεται κάποιος για το έργο που προσφέρει και 
κάποιος άλλος όχι; 

• Πώς θα του συμπεριφερόμαστε; Σαν να είναι υπάλληλος μας; 
Μήπως δημιουργηθούν προβλήματα στις σχέσεις μας; 

• Θα είναι οικονομικά βιώσιμη μια τέτοια επιλογή; 

• Το ζήτημα της αλληλεγγύης θα περάσει σε δεύτερη μοίρα; 

• Αν υπάρχει ανάγκη για αμειβόμενη εργασία, δεν θα ήταν καλύ- 
τερο ε να πιο συλλογικό σχήμα; 

Και ενώ το κονδύλι εγκρίθηκε σε μια πολυτάραχη διήμερη «Εθνο- 
συνέλευση», όταν υστέρα από κάποιους μήνες έφτασε η στιγμή για 
την τελική απόφαση με βάση μια συγκροτημένη πρόταση (στήσιμο 
νέας αποθήκης και οικονομική παρακολούθηση με μερική απασχό- 
ληση ενός ατόμου), η πλειοψηφία φάνηκε να μην ενθουσιάζεται κυ- 
ρίως ως προς τα προσωποπαγή χαρακτηριστικά της προτεινόμενης 
λΰσης, ωστόσο δεν εκφράστηκε καμιά αντιπρόταση. Τελικά, η πρό- 
ταση απορρίφτηκε όταν μπήκε βέτο από ένα μέλος και σταμάτησε 
η συζήτηση". Μια επιπόλαια, αλλά συνάμα 
εύκολη λΰση για μια ομάδα που είχε να λΰσει 
τον γόρδιο δεσμό. 

Ο γόρδιος αυτός δεσμός φάνηκε να λύνε- 
ται στα τέλη της άνοιξης του 2010, οπότε και 
πάρθηκε η απόφαση για αυτονόμηση της δια- 
μετακομιστικής λειτουργίας του Σπόρου μέ- 
σω της δημιουργίας διακριτού εγχειρήματος- 
κολεκτίβας εργασίας πέντε «σπόρων» (με την 
επωνυμία Συν.Αλλ.Οις). Συμφωνά με τη σχετι- 
κή ανακοίνωση του Σπόρου: 

«Η εργασιακή κοοπερατίβα, στελεχωμένη από μέλη του Σπό- 
ρου, θα αναλάβει τις διεκπεραιωτικές διαδικασίες (εισαγωγές, 




99. Αν κάποιος μπλοκάρει, θα πρέπει να του ζητάμε να εξηγήσει πειστικά στην ομάδα τον λόγο 
που η απόφαση είναι αντίθετη με τις αρχές και τους στόχους της. Δεν γίνονται δεκτές προσωπι- 
κές αρχές και πεποιθήσεις. Το μπλοκ είναι βαρΰ πράγμα και ευθύνη να πείσει έχει αυτός που 
μπλοκάρει την ομάδα και όχι η ομάδα. Αν φανεί ότι το μπλοκ είχε λογική, δηλαδή ένα κομμάτι 
της ομάδας (χοντρικά το ένα τέταρτο) έχει πειστεί ότι έχει βάση, τότε η απόφαση δεν περνά- 
ει και προσπαθούμε να την τροποποιήσουμε. Αν όμως το μπλοκ κριθεί παράλογο, τότε η από- 
φαση υλοποιείται. 





ΗίριαμόΞ Αλλ" > ιέγγυοΞ Οικονομί 3= ""Ζυν-ΑΛλαΐΞ" 



Αφίσα, 2011. 



ΒΙΩΜΑΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΩΝ ΑΝΤΙΣΤΑΣΕΩΝ ΑΛΛΗΛΕΓΓΥΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ 

μεταφορές, αποστολές δεμάτων, λογιστικές υποχρεώσεις 
κ.λπ.), την υποστήριξη του διευρυνόμενου δικτύου διακίνη- 
σης προϊόντων αλληλέγγυου εμπορίου στον ελλαδικό χώρο, 
αλλά και την άμεση σχέση με νέους συνεταιρισμούς παρα- 
γωγών, την απευθείας εισαγωγή και μελλοντικά τη μεταποί- 
ηση περισσότερων προϊόντων. Ο Σπόρος συνεχίζει ως μια 
ανοιχτή και πολυπληθής συλλογικότητα με εθελοντική προ- 
σφορά στη λειτουργία του σπορο-χώρου» (Σπόρος, 2011 β). 

Η αποκεντρωμένη εξάπλωση 

«Επιχειρούμε ένα πείραμα, το ονομάζουμε "Ο Σπό- 
ρος" και ελπίζουμε να βγάλει ρίζες, να μεγαλώσει και, 
γιατί όχι, να φυτρώσει και αλλοΰ» (Σπόρος, 2000). Τό- 
σο στο πλαίσιο των συλλογικών διαδικασιών όσο και 
στο κείμενο αυτοπαρουσίασης, διαφαίνεται η πρόθε- 
ση η (υπαρκτή) ανάπτυξη του εγχειρήματος να μην οδηγήσει σε γι- 
γαντισμό του, αλλά να επιδιωχθεί ενεργά μια αποκεντρωμένη διά- 
χυση ενός προτύπου δράσης που θα μπορούσαν να ακολουθήσουν 
αντίστοιχες πρωτοβουλίες. Με μια ανάλογη λογική και ο γίγαντας 
Οζϊέ Είοειί^ά μας βοήθησε στα πρώτα μας βήματα, αλλά και μας 
έσπρωξε προς μια τέτοια κατεύθυνση απογαλακτισμού. 

Η αποκεντρωμένη εξάπλωση αφορά κυρίως το εναλλακτικό -αλ- 
ληλέγγυο εμπόριο, όπου υστέρα από χρόνια ενεργητικής προσπά- 
θειας έχουν δημιουργηθεί αντίστοιχες στεγασμένες ομάδες στη 
Θεσσαλονίκη 100 και στα Χανιά, οι ομάδες εναλλακτικοΰ-αλληλέγ- 
γυου εμπορίου των ΝοδοϋΓΟδ 101 (Εξάρχεια), Μκχοροΐίδ 102 (Θεσσαλο- 
νίκη) και Βοτανικού Κήπου 103 (Πετρούπολη), αλλά δεν σταματά 
στο συγκεκριμένο πεδίο. Όπως φαίνεται και από τη διαδικασία 
συγκρότησης, λειτουργίας και μετεξέλιξης του χαριστικού παζαρι- 
ού από το πατάρι του σπορο-χώρου σε Σκόρος, τη γέννηση της 
πρωτοβουλίας για την ίδρυση κολεκτίβας εργασίας-καφενείου, αλ- 
λά και του Συν.Αλλ.Οις σε διακριτές συλλογικότητες, καθεμιά με 
τον δικό της χώρο, υπάρχει μια σαφής στρατηγική «ανάπτυξης» 



100. ΗΐΙρ://5ρΣΙΠ1€.§Γ 

101. ηπρ ://€η2ΐ1&]αι^ο-€ηιροπο . οίο^δροΐ. §γ 

102. ΗΐΙρ://ΐϊΐΪ€Γορο1ΐδ-δθ€ώ1δρ^θ€.ΐ3ΐο§δρο1:.§Γ/2012/06/ΐ3ΐο§-ροδ1:_11.1ι1:ΐϊΐ1 

103. \ιίίρ://γοίΆηϊ^θ5]^ιρο5.Ηο^ψοί.^γ/56ΆΥάι/\2ί\)6\/Αλλϊ\λέγγνο Εμπόριο 



Ο ΣΠΟΡΟΣ - Η ΜΕΤΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΕΓΧΕΙΡΗΜΑΤΟΣ 89 

(με αντιρρήσεις βέβαια, κυρίως ως προς την ορατότητα και τη σύνδε- 
ση των εγχειρημάτων, αλλά και πλεονεκτήματα, όπως η μεγαλύτερη 
ευελιξία κινήσεων, η υποχρέωση να στέκονται στα δικά τους πόδια και 
η δυνατότητα να εμπλέκουν περισσότερο κόσμο). 

Ένας κύκλος κλείνει... 

Ο Σπόρος, όμως, εν ετει 2012, είχε χάσει τη φρεσκάδα και την ορμή 
του. Τα περισσότερα μέλη του είχαν πλέον κουραστεί, βαρεθεί ή ξενε- 
ρώσει. Ένας βασικός λόγος ήταν η υποβάθμιση της συνέλευσης. Έλλει- 
παν οι νέες πρωτοβουλίες και οι πολιτικές ζυμώσεις, ενώ σε κάποιες πε- 
ριπτώσεις αποφάσεις παίρνονταν και δεν τηρούνταν. Τις συνελεύσεις, 
όπως ανέφερε ένα μέλος του Σπόρου, «πολλές φορές τις κάναμε για να 
τις κάνουμε, ξεφεύγαμε, αγορεύαμε, κάναμε διάλογους κουφών, φεύγα- 
με χωρίς να έχουμε προχωρήσει οΰτε ένα βήμα». 

Μια κατάσταση που, κατά την άποψη μου, είχε αρχίσει να κάνει την 
εμφάνιση της ήδη από τον Οκτώβρη του 2008 και ήταν ο κύριος λόγος 
για τον οποίο αποχώρησα αργότερα από τη συλλογικότητα, υστέρα από 
αρκετά χρόνια ενεργούς συμμετοχής. Ωστόσο, η καβάντζα που παρείχε 
η ύπαρξη του Συν.Αλλ.Οις, ένα προσβλητικό όσο και αντισυντροφικό 
μήνυμα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου που εκ παραδρομής έφτασε στη 
λίστα της ομάδας, η απουσία μεταμέλειας ή έστω μιας τυπικής συγγνώ- 
μης και η μη ομόθυμη καταδίκη-διαγραφή του, όλα αυτά οδήγησαν 
στην απόφαση για το κλείσιμο του Σπόρου το καλοκαίρι του 2012. 

Αυλαία, λοιπόν, για ένα εγχείρημα-σταθμό για τα ελληνικά δεδομέ- 
να, το οποίο μπορεί να έχασε τη δυναμική του, αποτέλεσε όμως αφορ- 
μή για έμπνευση και ξεκίνημα πολλών νέων ομάδων, καθώς κατέδειξε 
ότι εγχειρήματα τα οποία μοιάζουν ουτοπικά μπορούν κάλλιστα να 
γίνουν ρεαλιστικά. Αυτή είναι 
και η σημαντικότερη συμβολή 

του Σπόρου, πέρα από την αλ- \|^ "Μ . /\£Μ ^ΜΚΤ&' 

ληλεγγυΐ] που προσέφερε όλα •, ^ " < Ι 

στήριξε. Μια συμβολή που δεν Ϋΐ^Ι $ίβΗ $ ^Τ(θΡθ^ Ι ' '' | 

θα καταρρεύσει μαζί του. * « ^ν-ί"*"" 

Αρκεί τα παθήματα να γίνονται ^ V * ί ^ν Γ*" ' 

μαθήματα, καθώς τα βλαστά- . ' ' , \ ■ , ■■ '■ )ί 

ρια του συνεχίζουν να ανθίζουν ") " . , '; ; 

και να πολλαπλασιάζονται. ν / . Ί :.''* ' 4 ' ■ ■ '■ 




αυτά τα χρονιά στους συνεται- 
ρισμούς και τα κινήματα που 




Εκδήλωση -συζήτηση για την άμεση σχέση παραγωγών - καταναλωτών αγροτικών προϊόντων 
στο 2ο Φεστιβάλ Δημιουργικές Αντιστάσεις, 221612008. 




ΤΟ ΚΑΛΑΘΙ 



Σύντομο ιστορικό 

Η συγκρότηση της ομάδας 

Στις 21 Οκτωβρίου 2007 «έφτασαν» στην ηλεκτρονική λίστα του Σπό- 
ρου τα πρακτικά από τη συνάντηση της Ομάδας Μπάσκετ (Καλάθι), 
αποτέλεσμα του προβληματισμού τεσσάρων ατόμων, τα τρία από τα 
οποία μέλη του Σπόρου. Πέρα από μια καταρχήν προετοιμασία σε 
τρεις άξονες (κριτήρια προϊόντων - κριτήρια παραγωγών - ομάδες 
καταναλωτών), τα πρακτικά αυτά σηματοδοτούσαν -και μέσω της 
επιλογής ονόματος- την έναρξη μιας νέας συλλογικής προσπάθειας 
μέσα από τα σπλάχνα του Σπόρου. 

Το Καλάθι δημιουργήθηκε για να προμηθευόμαστε σε προσιτές 
τιμές τοπικά προϊόντα καθημερινής ανάγκης που έχουν παραχθεί 
με οικολογικές προδιαγραφές από ανθρώπους με τους οποίους μας 
συνδέουν σχέσεις εμπιστοσύνης αλλά και συν-τροφικότητας• πα- 
ράλληλος στόχος, η προβολή της βιωσιμότητας μιας τέτοιας προ- 
σπάθειας ώστε να αποτελέσει παράδειγμα προς μίμηση για άλλες 
γειτονίες και αφορμή ευρύτερης ενεργούς εμπλοκής σε εγχειρήμα- 
τα αλληλέγγυας οικονομίας. 

Το εγχείρημα αυτό είχε να κάνει με παράγωγους τους οποίους μπο- 
ρούσαμε να συναντήσουμε εύκολα (σε αντίθεση με τους ζαπατίστας) 
και, ως εκ τούτου, φαινόταν να αποτελεί προνομιακό πεδίο για πει- 
ραματισμό στη στρατηγικής σημασίας ανάλυση της φετιχοποίησης 
των κοινωνικών σχέσεων. Αυτός ήταν και ο κύριος λόγος για την ενερ- 
γό εμπλοκή μου στο εγχείρημα αμέσως μετά την τυπική ίδρυση του. 

Η ευπάθεια των νωπών αγροτικών προϊόντων σε συνδυασμό με 
την περιοδικότητα της διαθεσιμότητας τους, η ανάγκη συνεργασίας 
με πολλούς παράγωγους, οι νομικές γκρίζες ζώνες και οι μεγάλες 
ανάγκες για ενεργό συμμετοχή των καταναλωτών ήταν μερικές από 
τις βασικές δυσκολίες προκείμενου να ορθοποδήσει το εγχείρημα• 
δυσκολίες τις οποίες δεν συνάντησε ο Σπόρος. 






ΒΙΩΜΑΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΩΝ ΑΝΤΙΣΤΑΣΕΩΝ ΑΛΛΗΛΕΓΓΥΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ 







Έναρξη δημόσιας 

λειτουργίας 

Καλαθιού - γενέθλια 

σπορο-χώρου 

1/3/2008. 



Η απαρχή του εγχειρήματος μπο- 
ρεί να αναζητηθεί στις αρχές του 
2006 και τη γνωστοποίηση της ύπαρ- 
ξης του Δικτύου Οικοκοινότητα 1(Μ , τις 
διαδικασίες του οποίου παρακολου- 
θούμε ως ενεργά μέλη από την 9η Γενι- 
κή Συνέλευση (Δίρφυ, 31/3 - 2/4/ 2006). 
Ύστερα από μια δοκιμαστική πε- 
ρίοδο με περιορισμένες ομαδικές 
παραγγελίες προϊόντων των παραγω- 
γών του Δικτύου μόνο για τα μέλη του 
Σπόρου, αποφασίζεται να ανοίξει το 
εγχείρημα και σε άλλο κόσμο (ακο- 
λουθώντας την πετυχημένη συνταγή του χαριστικού παζαριού). 
Ο λόγος; Να μειωθεί αναλογικά το μεταφορικό κόστος ώστε να 
μπορούμε να παραγγέλνουμε προϊόντα που διαφορετικά θα εί- 
χαν απαγορευτικές τιμές, να ενισχύσουμε πιο ουσιαστικά τους 
παράγωγους (και να εμβαθύνουμε τις μεταξύ μας σχέσεις), αλλά 
και να συμμετέχουν ενεργά περισσότεροι καταναλωτές. 

Το Σάββατο, 1η Μαρτίου 2008, με αφορμή την ολοήμερη 
γιορτή για τα «Τριάμισι Χρόνια Σπόρος - Δυο Χρόνια σπορο-χώ- 
ρος», ήταν ουσιαστικά η ήμερα που έγινε το δημόσιο κάλεσμα 
για συμμετοχή στην ομάδα Καλάθι και διανεμήθηκε το κείμενο 
αυτοπαρουσίασης της συλλογικότητας. 

Γνωρίζοντας ότι είχε προϋπάρξει κάποια αντίστοιχη προσπά- 
θεια στον ελλαδικό χώρο με έδρα το Ελευθεριακό Στέκι «Πικρο- 
δάφνη» 105 , μία από τις πρώτες ενέργειες που έκανε το Καλάθι ήταν 
να έρθει σε επαφή με τους συντελεστές αυτοΰ του εγχειρήματος 
για να ενημερωθεί για την πορεία του, γνωστοποιώντας παράλλη- 
λα τις προθέσεις του σε τυχόν ενδιαφερόμενους. Έγιναν, επίσης, 



104. Πανελλαδικά αυτοοργανωμένο δίκτυο στη βάση των σχέσεων αλληλεγγύης και συνεργασίας 
οικοπαραγωγών και ενεργών πολιτών, με σκοπό την προώθηση της οικολογικής παραγωγής και 
των κοινοτιστικών εναλλακτικών δραστηριοτήτων. Ομολογουμένως με λίγα μέλη, μόλις περί τους 
δέκα διάσπαρτους-χωρικά-ατομικοΰς-παραγωγοΰς, αλλά με συλλογικές διαδικασίες για τη διατύ- 
πωση πολιτικού λόγου και για τη λειτουργία ενός συστήματος αλληλοπιστοποίησης (επίσκεψη στο 
χωράφι κ.λπ.), καθένας/καθεμιά με δυνατότητα να διαθέτουν δυο τρία οικολογικά προϊόντα (ηΐίρ:// 
οικοάικΙνο.€5ρινο1ο§5.η€ΐΜοουΐ). 

105. Ηϋίρ ://δΐ€κί-ρΐκΓθο!Ηπιΐ. ^τ/ηοάε/ 1 



ΤΟ ΚΑΛΑΘΙ - ΣΥΝΤΟΜΟ ΙΣΤΟΡΙΚΟ 






ενημερωτικές συζητήσεις με ανθρώπους από το ΒΑΗ! 106 , το δπιχο 
Αδυιχο 107 , το «καλάθι» της Χ^γχ3. άε ΰοπδππι δοΐίά^π 108 , όλα αντίστοι- 
χα εγχειρήματα επί ισπανικού εδάφους. 

Όλα αυτά τα εγχειρήματα έχουν πολλά κοινά στη γενικότερη φιλο- 
σοφία που τα διέπει. Έχουν όμως και αρκετές διάφορες στον τρόπο 
λειτουργίας, ανάλογα με το αν: 

• οι παραγωγοί διοχετεύουν τα προϊόντα τους πρωτίστως στις ομάδες 

καταναλωτών ή αυτές έχουν επικουρικό ρόλο, 

• οι καταναλωτές αναλαμβάνουν υποχρεωτικά ενεργό ρόλο στην όλη 

διαδικασία ή αυτό είναι προαιρετικό, 

• οι καταναλωτές παραγγέλνουν κάθε φορά προϊόντα και ποσότητες 

από τους παράγωγους ή επιλέγουν μεταξύ μικρού ή μεγάλου «κα- 
λαθιού» με ό,τι βγάζει εκείνη την εποχή το χωράφι, 

• για να καλυφτεί μια ικανοποιητική ποικιλία προϊόντων χρειάζονταν 

ένας, δυο ή περισσότεροι παραγωγοί. 



Το κείμενο 

αντοτταρονσίασης 

τον Καλαθιού. 



106. Ιιίίρ-./ΡοΆΐι.ονίγργο^Ι.ογςτ 

107. Ηΐ1;ρ://\ν\ν\ν.ΐΗρί1ιι^.θΓ§/δΐΐΓ0θ-Η-δυΓ€θ 

108. Ηΐΐρ://\ν\ν\ν.χ2ΓΧ2€οηδΐιιιι.η€ΐ 



Λίγα λόγια για το ΚΑΛΑΘΙ... 

Ύοτερα απα μια ΠΕρίΓ&ϊ τΐΕΐρπμοπιΰμώ ν αχεθσμ ενσι; χρόνου. ε>;ε: 
ξεκινηο^ με αφετηρία το Σαπρσ, ρ Λεΐτσμρϊ<« μιας (τιΛίλευσηι; 
Ευεργώυ καταναλωτών ηυυ ορταυϋιι&ι. ίωΐόικες πχεραγϊεΉΕί, 
οικοΑΰγικώ μ οϊροτΐ)κ*ν πρεπόντων από παρπτ*• νσίκ; με τητς ππΜ^ις 
<οίυΕΙ £τι μιτο^Εΐ μα αύΐίΒίΧΐήαεί αχέαεις εμτπστοσίιυ ης και αυα- 
τρίϊψ^στητας. Μέχρι σήμερα *χει ξϊΐα Κινηθεί «ια πσΜΜλϊα πρσϊσντνίν 
ίαβσκάντίΐ. ΠΛΤίμίίηα. ελιές, ζυμαρικά. λά5ι. Λεμόνια, κελί. μπανάμες. 
ντομώτΞς. ησστίΧιΰ.. πΕτήτες. πορτύκάλΕΗ, ρα&ί φασόλια μί)£Ρι Οίι 
Κστσπσυλα) οπγ> παρα^ϋμ^ «"ίο την Κρήτη μέχρι τις Πρέσας, εν*γ 
βί Ιτιω ι^τπι αυωειώς, η ϋιααικοκϊία: συλλογή^ τ^ν παρΗγγίλιών μζαω 
της σημίττυργϊα ενός έ*α&*τυακΐ>ν λεΛοΘιϊλ *αι σνι «όνο. 

Στο Καλάθι &ίν«ίίΕ να οΐΜΐβά^^ύϊΐμΞ ετη δημιουργία τέτοιων 
α^οκεντρ*. μ.έ\"Μ <; και α?.Α->.'?^π3'7τ-.ρ:ζό|ΐΕν«.-ν όικτ-ων παοαν^νών - 
■ίατπναλω τώ>. θέΑΐ^με «ι αναπτυχθεί μια διευρυμένη ανθρώπχμη 
■^οΐμότητώ ύααυ η τκΐαγωγη, ή ιταταναλωοη και η διακίνηση αγαθών 
βασίζεται στην αλΛηλΕγνί>Π< ^τη π^ΐΜπ^ή και στο σ^βαυμπ στα 
περιβαλλου. 

Γμωρίζρυμε ιτως: σε άλλα μέρη τπ^ «ήαμήτη ικπλ^α Εγχειρήματα 
£]£αιίυ ξεκινήσει εδώ Κοι καιρό, Γΐώ ίΛς ωστύοο το καλάθι απΰτελεί 
έναν α^στσ Βρσμο. χωρίς έτοιμες: Αναεις Τ^ λι>σεις ία τισ 
£ΐι»νϋηΐιϊϋΐμ£ ϋιϊώ κοινΰί». παρΗνυγ-ϋί * σί κατώναλωτε'ς Τ5ί3θίΐ. την 
<ϋτεί(θϋναιι τικ δημιουργίας μορ^ν αλ*0&Εγγ<<ας *αι ευαλλοίιί-πιϊής 
οικονομίας 

4υ ΐΚλετε να αχίμμετεΐετε στη απυ&αμώρφωοη αυτοϋ του 
ενχεί-ρήματος ως πυραγ^ής ή ενεργός «αταναΛυτής . αμ είδατε 
ΐμοΣίρίες απΰ αντ[ατοι]£α ζν )[ε ιμϊΐματα Ά ίγετι ιΧηοοφί^ιίες που 
<ρ*ΐετε ότι μπορεί να μας είναι χρήσιμες. θα χαρούμε πσλν αν 
έια*οιυ(ιΐ νήσετε μαζί φ&% 1 1»3([Η!ΐ^ΐΗΐ5.ΓΒβυρ. πβΐ: 210-36013731. Οι 
αυίμαντήοεις γίνονται ^^ ΏκρααίΈ υή στις Ίϋ:ΟΌ οταυ Σ,τορο. 

«*Αί»,ν. 4(3-13 ί 1ΐ Ι . *ρ£ι ΙΰΞ. ύ Γ£5 




94 



ΒΙΩΜΑΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΩΝ ΑΝΤΙΣΤΑΣΕΩΝ ΑΛΛΗΛΕΓΓΥΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ 




Αναμνηστική φωτογραφία 
από την εκδρομή 
τον Καλαθιού στο κτήμα 
Κολέμπα-Φούκη, για τη 
συγκομιδή κερασιών. 




Η σχέση με τους παραγωγούς 

Το Καλάθι, κληρονομώντας από τις συζητήσεις που αναπτύ- 
χθηκαν στις συνελεύσεις του Σπόρου κάποια ανασφάλεια για 
την αγωνιστική ετοιμότητα του αγροτικού συνεταιριστικού κι- 
νήματος, αλλά και την απουσία οργανωμένων συλλογικοτήτων 
παραγωγής -γεγονός που αποτέλεσε την αιτία για δημιουργία 
διακριτής (υπο)ομάδας στο πλαίσιο του Σπόρου-, στράφηκε 
αρχικά σε ό,τι έκρινε ότι αποτελούσε το πιο συνειδητοποιημένο 
κομμάτι παραγωγών: το Δίκτυο Οικοκοινότητα. 

Με βάση την επιθυμία μας για περαιτέρω εμβάθυνση στη 
σχέση μας με τους παράγωγους, αλλά και την ανάγκη διεύρυν- 
σης των συνεργασιών για την κάλυψη ικανοποιητικής ποικι- 
λίας προϊόντων, οδηγηθήκαμε στην εξής θέση για την επιλογή 
παραγωγών: 

«Ως προς τους παράγωγους συγκλίνουμε στην υιοθέτηση 
μιας πιο "ευέλικτης" διαδικασίας. Επειδή ερχόμαστε σε 
επαφή με διαφορετικά είδη παραγωγών με διαφορετικές 
ανάγκες, κουλτούρες, στοχεύσεις, θα πρέπει να βρούμε έναν 
μη ομογενοποιημένο τρόπο συνδιαλλαγής μαζί τους. Κά- 
ποιες φορές μπορεί να μας αρκεί η αγάπη του παράγωγου 
για το προϊόν και η αντισυμβατικότητα με τον κυρίαρχο 
τρόπο της γεωργίας (χημικά, εκμετάλλευση εργατών, απρό- 
σωπες σχέσεις κ.λπ.), άλλες φορές μπορεί να βρισκόμαστε 
αντιμέτωποι με κάτι πιο συλλογικό και κινηματικό. Έχο- 
ντας ξεκαθαρίσει τις στοχεύσεις μας, οικοδομούμε εν δυνά- 
μει σχέσεις χωρίς αποκλεισμούς και το πώς θα εξελιχθούν 
φαίνεται με τη δυναμική που θα ακολουθηθεί από τον κό- 
σμο που συμμετέχει, έχει την κατάλληλη ενημέρωση και 
στηρίζει το Καλάθι. Με λίγα λόγια, να μην αναλωθούμε σε 
έναν γεροντοκορισμό αναζητώντας τους τέλειους παράγω- 
γους, αλλά μέσα από διαφανείς σχέσεις να δοκιμάσουμε 
ένα πείραμα που βρίσκεται στα σπάργανα ακόμη. Δεν εί- 
μαστε οι κριτές υπεράνω κριτικής που θα επιλέξουμε τους 
σωστούς παραγωγοΰς/προϊόντα, αλλά ενεργοί καταναλωτές 
που θέλουμε να δράσουμε σε μια δημόσια σφαίρα με αλλη- 
λεγγύη και αλληλοσεβασμό» (Καλάθι, 2008) . 

Από την επαφή μας με τους παράγωγους συνειδητοποιήσαμε 
πόσο σημαντικό ήταν για αυτούς το να υπάρχουν καταναλωτές 



ΤΟ ΚΑΛΑΘΙ - ΣΥΝΤΟΜΟ ΙΣΤΟΡΙΚΟ 






που κινούνται εκτός πλαισίων της ελεγχόμενης από 
τους μεσάζοντες αγοράς, έστω κι αν εμείς δίναμε 
διέξοδο για ένα πολΰ μικρό μέρος της συνολικής 
παραγωγής τους. Εκτός από κάποιες αρνητικές 
εξαιρέσεις του τΰπου «αυτοί είναι αλληλέγγυοι, να 
τους στείλουμε τη σαβούρα και τα καλά να τα που- 
λήσουμε στη λαϊκή», σε γενικές γραμμές και οι δυο 
πλευρές έμειναν ικανοποιημένες από τη μεταξύ 
τους αλληλεπίδραση. Αν δεν συνέβαινε κάτι τέτοιο, 
πολΰ απλά δεν υπήρχε συνέχεια. 

Με την πάροδο του χρόνου, οι παραγωγοί που 
έρχονταν σε επαφή μαζί μας για να συν-λειτουργή- 
σουμε αυξάνονταν συνεχώς και έφτασαν να αριθ- 
μούν αρκετές δεκάδες. Ο Αποστόλης Σεληνας και οι 
Κολέμπας-Φοΰκης (μέλη του Δι- 
κτύου Οικοκοινότητα) αποτελούν 
περιπτώσεις παραγωγών με τους 
οποίους ήρθαμε πιο κοντά λόγω 
μεγαλύτερης τριβής - και όχι μόνο. 

Τον Μάιο του 2008, η συλλογι- 
κή συγκομιδή κερασιών και η 
συμβίωση για τρεις ήμερες στο 
πανέμορφο αγρόκτημα των Κολε- 
μπα-Φοΰκη στον Αγιο Βλάσιο Πη- 
λίου ήταν αναμφισβήτητα μια από 
τις πολυτιμότερες εμπειρίες που 
αποκόμισα από τη συμμετοχή μου 
στο Καλάθι. Είδαμε από κοντά ένα 
αγρόκτημα έξι στρεμμάτων με κε- 
ρασιές (κυρίως), δαμασκηνιές, λω- 
τούς, αλλά και με ζώα (κότες, κου- 
νέλια, πάπιες, γαλοπούλες, σκυ- 
λιά), καθώς επίσης και ένα βιοκλι- 
ματικό σπίτι, εγκατάσταση για κο- 
μποστοποίηση και χρήση ενεργών 
μικροοργανισμών. Το σκηνικό 
συμπλήρωνε το πανέμορφο τοπίο 
και -στοιχείο πολΰ σημαντικό - 
η καταπληκτική παρέα! Από την 




Ο Γ. Κολέμπας είναι 
ο συγγραφέας 
τον βιβλίου 
Τοπικοποίηση. 
Από το παγκόσμιο... 
στο τοπικό. 




Ο Σέληνας στο αμπέλι τον. 

Η μαμά τον Σέληνα με τα κοτοπονλάκια. 




96 



ΒΙΩΜΑΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΩΝ ΑΝΤΙΣΤΑΣΕΩΝ ΑΛΛΗΛΕΓΓΥΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ 



άλλη, εμείς, «οι Αθηναίοι», προβληματιστήκαμε για πρώτη φορά 
με το ζήτημα της επίτευξης αξιοπρεπούς τιμής για τον παραγωγό 
και ταυτόχρονα προσιτής στον τελικό καταναλωτή των οικολογι- 
κών προϊόντων, αναλογιζόμενοι το πόσο πολλή ώρα μάς πήρε 
απλώς και μόνο η συλλογή των καρπών. 




Πανηγυρική έναρξη αναδιοργάνωσης Καλαθιού, 6/11/2009. 



Το ζήτημα της ενεργούς συμβολής 
στο εγχείρημα 



Ως προς το κομμάτι της προαπαιτούμενης ή μη συμβολής των κα- 
ταναλωτών στο εγχείρημα κατά το «άνοιγμα» του Καλαθιού, δεν εί- 
χε αναπτυχθεί προηγουμένως κάποιος σχετικός προβληματισμός. 
Όποιος ήθελε να συμμετάσχει ή να παραγγείλει μπορούσε να το 
κάνει, με μόνη απαίτηση να μη δημιουργεί προβλήματα (μη παρα- 
λαβή ευπαθών προϊόντων, προσβλητική συμπεριφορά κ.λπ.). 

Αναγνωρίζοντας, στην πορεία, ότι τα ενεργά μέλη του Καλαθιού 
θα αποτελούσαν μοιραία μια αισχρή μειοψηφία εφόσον δεν τέθη- 
κε ως όρος η ενεργός συμμετοχή, με άλλα λόγια η δημιουργία μιας 
«κλειστής» ομάδας, αναρωτηθήκαμε πολλές φορές μήπως είχαμε 
καταλήξει χαμάληδες για την εξυπηρέτηση υγιεινιστών πελατών, 
οι οποίοι ενδιαφέρονταν μόνο για την ύπαρξη ενός φτηνού μπα- 
κάλικου. Καθώς οι παραγγελίες και οι παραγωγοί αυξάνονταν, και 
στις πλάτες λίγων ανθρώπων έπεφτε δυσανάλογο φορτίο, συνειδη- 
τοποιήσαμε ότι κάτι έπρεπε να αλλάξει. Και για να γίνει κάτι τέ- 
τοιο, θα έπρεπε πρώτα να κοινοποιηθεί ως διάθεση προς όλους 
τους συμμετέχοντες. 

Κάπως έτσι οδηγηθήκαμε, έπειτα από πολλή συζήτηση, στην 
απόφαση για αναδιοργάνωση του Καλαθιού, λαμβάνοντας υπό- 
ψη όλες τις δυνατές εναλλακτικές επιλογές 109 , με στόχο «την 
ομαλότερη/τυποποιημένη λειτουργία του Καλαθιού με ταυ- 
τόχρονη μείωση της απαιτουμένης δουλειάς ανά ενεργό 
μέλος, ώστε να αποτελέσει ένα πρότυπο λειτουργίας κα- 
ταναλωτικού συνεταιρισμού (και όχι αυτοδιαχειριζόμε- 
νου μπακάλικου) και να αναπτυχθεί η ομαλή συνεργασία- 
αίσθηση κοινότητας των συμμετεχόντων» (Καλάθι, 2009). 




109. Οι εναλλακτικές ήταν οι ακόλουθες: α) πριμοδότηση της ενεργούς συμμετοχής στο Καλάθι 
(έκπτωση σε ενεργά μέλη, ενσωμάτωση κόστους επιπλέον εργασίας στις τιμές), β) υπομονή για την 
εν καιρώ αφύπνιση των μαζών, γ) δημιουργία κλειστής ομάδας ενεργών καταναλωτών, δ) το Καλά- 
θι να πάψει να δραστηριοποιείται. 



98 



ΒΙΩΜΑΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΩΝ ΑΝΤΙΣΤΑΣΕΩΝ ΑΛΛΗΛΕΓΓΥΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ 




Πανηγυρική 

έναρξη 

αναδιοργάνωσης 

Καλαθιού, 

6/11/2009. 



Η νέα μορφή λειτουργίας αποφασίστηκε να εγκαινια- 
στεί πανηγυρικά και δημόσια ψήνοντας κάστανα (ως 
αφορμή και για γνωριμία-κουβέντα με τον παραγωγό) 
και πίνοντας ρακές στον Σπόρο. Ταυτόχρονα, έμπαινε σε 
λειτουργία η νέα ιστοσελίδα του Καλαθιού 110 υπό μορφή 
ηλεκτρονικού καταστήματος (ε-δπορ), όπου θα συγκε- 
ντρώνονταν οι προπαραγγελίες. 

Βασικός στόχος της όλης αναδιοργάνωσης ήταν η με- 
γαλύτερη δέσμευση από περισσότερους καταναλωτές, 
καθώς και η άρνηση εξυπηρέτησης πελατών που απλά... 
είδαν φως και μπήκαν. Στο πλαίσιο αυτό, προχωρήσαμε στην εγ- 
γραφή μελών. Όποιος ή όποια ήθελε να προπαραγγείλει ή να 
αγοράσει προϊόντα όφειλε να έρθει σε επαφή με κάποιο μέλος του 
Καλαθιού. Στη μεταξύ τους συζήτηση, διασαφηνιζόταν ο λόγος 
ύπαρξης και ο τρόπος λειτουργίας της συλλογικότητας, καθώς και 
η δυνατότητα για πρακτική συμμετοχή 111 των καταναλωτών στο 
εγχείρημα ώστε να προαχθεί η μεγαλύτερη δυνατή εμπλοκή. 



Το «β-ζΗορ» του 

καλαθιού 

(ΚαΙαίΗί 8ρονο8. ογ§) . 




Σπορο-καλάθι 



5ειο καλάθι 
ί|ΐτί:/ι:;;Γ.•ο :-:α/.αΐ!ΐ;\• 
λονιλ-ρωί}" αγι'.:ραι; 



Οδηγός /ρήσης 

της ι στοσελί οας 



Παραγωγοί 

τοι> καλαθιού 



Προπαραγγελίες υπό 
διαμόρφωση 

δείτε 
περισσότερα 



Προ-παραγγελίες 

Λείτε ολα τα τρέ7οντα 
προϊόντα 

Τα υέα μας 

\έα - Ανακοινώσεις 



Σας περιμένουν (μόνο για 
μέλη) 




■ΐ*#:''Α 



Φαοολια ν' ν αιίτε Γ Χι>αοπιτεγ, ■ 3.20€ 
(χύμα) ■ 6.00€ 



110. Χρησιμοποιήθηκε το ελεύθερο λογισμικό οδΟοηιπίϋπχ και δηλώθηκε δημόσια η βούληση για 
μετάδοση της τεχνογνωσίας μας τόσο μέσα από την ιστοσελίδα όσο και στα πλαίσια της δικτύωσης 
των 6-ποδομών (Ηΐ1:ρ://€ροο!οπΐ€δ.θΓ§/ΓθΓππι/ΐηο!€χ.ρπρ?1:ορΪ€=97.0). 

111. Ενδεικτικά, παραλαβή προϊόντων, τακτοποίηση, ορισμός τιμής, καταγραφή εισερχομένων- 
εξερχομένων, πώληση προϊόντων, ενημέρωση καταναλωτών για διαθέσιμα προϊόντα προς προπα- 
ραγγελία, συγκέντρωση προπαραγγελιών, παραγγελία στον παραγωγό, δοκιμή/επιλογή νέων προϊ- 
όντων/παραγωγών, προετοιμασία εκδηλώσεων, καθαριότητα χώρου, βάρδια στο Καλάθι, καταγρα- 
φή τιμών στην ευρύτερη αγορά, ενημέρωση ιστοσελΐδας, πληρωμή μεταφορικών και παράγωγου. 



ΤΟ ΚΑΛΑΘΙ - ΤΟ ΖΗΤΗΜΑ ΤΗΣ ΕΝΕΡΓΟΥΣ ΣΥΜΒΟΛΗΣ ΣΤΟ ΕΓΧΕΙΡΗΜΑ 






Ένα άλλο μέτρο το οποίο αποφασίστηκε -υστέρα από πολλές 
συζητήσεις σε τεταμένο κλίμα- στη νέα περίοδο λειτουργίας του 
Καλαθιού ήταν να υπάρχει μια δεύτερη τιμή με έκπτωση 10% επί 
της τελικής τιμής των προϊόντων για όσους συμβάλλουν ενεργά. 

Υπόδειγμα τιμολόγησης-δννατότητας παραλαβής ανά είδος κατα- 
ναλωτή: 





τυποποιημένο 
Καλαθιού σε ράφι 
Σπόρου 


τυποποιημένο 
Καλαθιού ή 
ημιτυποποιημένο 


νωπά 


ενεργό μέλος 


τιμή Α- 10% 


τιμή Α- 10% 


τιμή Α -10% 


εγγεγραμμένος 
χρήστης 


τιμή Α 


τιμή Α 


τιμή Α 


τυχαίος 
πελάτης 


τιμή Α 


δεν μπορεί 
να αγοράσει 


δεν μπορεί 
να αγοράσει 



τιμή Α= κόστος αγοράς, μεταφορικά, ΦΠΑ κ.λπ. Λ- 15% 



Με την απόφαση αυτή, επιδιώχθηκε να βρεθεί ένας τρόπος ώστε 
τα οικολογικά αγροτικά προϊόντα να είναι προσιτά σε όλους όσοι 
συμμετέχουν, με τον έναν ή τον άλλο τρόπο, ενεργά σε ομάδες 
καταναλωτών (σκεπτικό που περιγράφεται στο κείμενο Η σχέση 
παραγωγού-καταναλωτή και οι τιμές των βιολογικών προϊόντων (Σέ- 
ληνας, 2003). Η έκπτωση στην τελική τιμή έρχεται να αναγνωρί- 
σει ότι όντως υπάρχουν διαφορετικές ταχύτητες και αποσκοπεί 
στην όσο το δυνατόν πιο αρμονική συνεργασία όλων των εμπλε- 
κομένων, επιδιώκοντας να διευρύνει τον 
κύκλο εκείνων που συμμετέχουν ενεργά. 

Πολύ γρήγορα τα εγγεγραμμένα μέλη 
έφτασαν τα εκατό, ενώ τα ενεργά περίπου 
τα τριάντα. Όλοι όσοι έκαναν βάρδια 
στον Σπόρο θεωρήθηκαν ενεργά μέλη, κα- 
θώς συνέβαλλαν εν μέρει στη λειτουργία 
του Καλαθιού. Παρ' όλα αυτά, ο «σκληρός 
πυρήνας» των ενεργών μελών δεν ξεπερ- 
νούσε τα δεκαπέντε άτομα, ενώ στις συνε- 
λεύσεις παρευρίσκονταν σε γενικές γραμ- 
μές όχι περισσότεροι από οχτώ. Αμέσως 




Λογότυπο της πανελλαδικής δικτύωσης 
οικοπαραγωγών - ενεργών πολιτών 
«Δίκτυο Οικοκοινότητα». 



100 



ΒΙΩΜΑΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΩΝ ΑΝΤΙΣΤΑΣΕΩΝ ΑΛΛΗΛΕΓΓΥΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ 



μόλις συνειδητοποιήσαμε ότι τα μέλη άγγιξαν τον μυθικό αριθμό 
100, μας έπιασε... πανικός και κλείσαμε τις έγγραφες, εξαιρώντας 
όσους και όσες ήθελαν να αναλάβουν κάποια υπευθυνότητα, να 
γίνουν δηλαδή ενεργά μέλη. 

Γενικά επικράτησε απογοήτευση, καθώς η αναδιοργάνωση, 
πέρα από το ότι έλυσε κάποια πρακτικά ζητήματα, δεν κατάφερε 
να διευρύνει όσο θα περιμέναμε την ενεργό συμμετοχή• αντίθε- 
τα, μονιμοποιούσε κατά κάποιον τρόπο μια άσκηση φιλανθρω- 
πίας, όπου κάποιοι λίγοι τρέχουν για το καλό κάποιων άλλων. 
Ύστερα από μια περίοδο προβληματισμού και ξεκούρασης, λοι- 
πόν, και με το Καλάθι να βρίσκεται ουσιαστικά εκτός λειτουρ- 
γίας, προχωρήσαμε το φθινόπωρο του 2011 με λιγοστές διαθεσι- 
μότητες σε ένα νέο κάλεσμα για συμμετοχή, που απευθυνόταν 
στα περίπου εκατό εγγεγραμμένα μέλη. Εκεί τέθηκε το δίλημμα: 
ή θα υπάρξει συμμετοχή και εναλλαγή στις υποχρεώσεις (εφόσον 
πρόκειται για μια αριθμητικά μεγάλη ομάδα) ή η ομάδα θα πρέ- 
πει να περιοριστεί στα ενεργά μέλη ώστε να μην επιβαρύνονται 
αισθητά όσοι και όσες διαχειρίζονται τη λειτουργία της. 

Αποτέλεσμα; Παταγώδης αποτυχία! Μόλις ενα άτομο αντα- 
ποκρίθηκε θετικά και... ο κΰβος ερρίφθη. Στο εξής, το Καλάθι 
θα λειτουργεί ως ομάδα που αποτελείται αποκλειστικά από 
ενεργούς καταναλωτές, συμπεριλαμβάνοντας όσες και όσους 
δραστηριοποιούνται με τον έναν ή τον άλλο τρόπο στον ευρύτε- 
ρο κΰκλο του Σπόρου. 



17η Πανελλαδική 

Γιορτή Οικολογικής 

Γεωργίας 

και Χειροτεχνίας, 

Αθήνα, 2010. 




Το ζήτημα της λειτουργικότητας 



Όπως προαναφέραμε, το Καλάθι αντιμετώ- 
πιζε μονίμως πρόβλημα ώστε να αντεπεξέλ- 
θει στη διεκπεραίωση των βασικών λειτουρ- 
γιών του, σε αντίθεση, για παράδειγμα, με 
τον Σπόρο, ο οποίος, πέρα από τα όποια εσω- 
τερικά προβλήματα, είχε καταφέρει σε μεγά- 
λο βαθμό να λειτουργεί στον... αυτόματο πι- 
λότο. Σε αυτό το σημείο καλό θα ήταν να εξε- 
τάσουμε τον τρόπο με τον οποίο οφείλουμε 
να ανταποκρινόμαστε στη φΰση της πρακτι- 
κής δουλειάς και των απαιτήσεων που ως 
έναν βαθμό αυτή θέτει • με άλλα λόγια, να 
εξετάσουμε τη λειτουργικότητα των εγχειρη- 
μάτων μας ως βασικό δομικό στοιχείο για την 
όσο το δυνατό αρτιότερη συγκρότηση τους. 

Για παράδειγμα, η φΰση των νωπών και καθημερινής χρήσης 
προϊόντων προϋποθέτει εύκολη πρόσβαση στο σημείο διακίνησης, 
ανάγκη λιγότερο επιτακτική στην περίπτωση των τυποποιημενων- 
συσκευασμενων προϊόντων. Τα μεν πρώτα έχουν μεγαλύτερο όγκο 
αλλά και βάρος, τα δε άλλα μεγαλύτερη διάρκεια ζωής. Για τα τυ- 
ποποιημένα αρκεί μια επίσκεψη το δίμηνο• για τα νωπά απαιτείται 
μια επίσκεψη την εβδομάδα. Ιδοΰ, λοιπόν, ο βασικός λόγος για τον 
οποίο το Καλάθι εξαρχής προσανατολιζόταν σε μια προσπάθεια 
για διάχυση αντίστοιχων ομάδων στις γειτονίες, οι οποίες θα συ- 
νεργάζονταν μεταξύ τους όπου και όποτε υπήρχε ανάγκη (συλλο- 
γικές παραγγελίες, εναλλαγή στην παραλαβή κ.λπ.). 

Η δημιουργία του Καλαθιού στον σπορο-χώρο (που λειτουργού- 
σε ανοιχτά ως κατάστημα), στα Εξάρχεια (στο κέντρο της Αθήνας), 
το έφερε σε επαφή με πολΰ κόσμο που επισκεπτόταν τον χώρο 
αραιά και που. «Μιας κι ήρθα, δεν ψωνίζω κι από το Καλάθι;» σκέ- 
φτονταν ευλόγως οι διερχόμενοι, πιέζοντας κατά κάποιον τρόπο 




Αφίσα, 2009. 



102 ΒΙΩΜΑΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΩΝ ΑΝΤΙΣΤΑΣΕΩΝ ΑΛΛΗΛΕΓΓΥΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ 

προς την κατεύθυνση του μπακάλικου. Τότε, η επιλογή να πουλιού- 
νται κάποια προϊόντα του Καλαθιού μαζί με τα υπόλοιπα προϊόντα 
του Σπόρου εκτόνωσε την πίεση προς την ομάδα. Συγχρόνως, το 
Καλάθι είχε δημόσια παρουσία ενώ, σε ό,τι αφορά το οικονομικό 
μέρος, τόσο η τιμολογιακή πολιτική όσο και το οικονομικό πλεόνα- 
σμα από την πώληση των προϊόντων πέρασαν στη δικαιοδοσία του 
Σπόρου, ως ανταπόδοση για τη φιλοξενία στον χώρο. 

Στο Καλάθι προσπαθούσαμε διαρκώς να βλέπουμε πιο αποτε- 
λεσματικούς τρόπους οργάνωσης και να συγκεντρώνουμε τεχνο- 
γνωσία (λίστα παραγωγών, έντυπα παρακολούθησης, ιστοσελίδα 
προπαραγγελιών, απαιτήσεις χώρου-εξοπλισμοΰ-δέσμευσης, νομι- 
κές συμβουλές κ.λπ.) ώστε να τη μεταδίδουμε σε άλλες συλλογικό- 
τητες, βοηθώντας τες έτσι στα πρώτα τους βήματα. 

Ωστόσο, την τελευταία περίοδο λειτουργίας του Καλαθιού -με 
περιορισμένα μέλη πλέον- ήταν πασιφανές ότι όταν απαιτούνταν 
συντονισμός κινήσεων ή ανάμειξη περισσότερων ατόμων παρου- 
σιάζονταν προβλήματα λειτουργικότητας. Αντί το προς εκτέλεση 
έργο να διαχέεται δραστικά, ο φόρτος εργασίας αυξανόταν με τη 
γραφειοκρατικοποίηση της όλης λειτουργίας: εφόσον άλλη συνεν- 
νοείται με τον παραγωγό για το πότε θα έρθει, άλλος παραλαμβά- 
νει, άλλη βγάζει τις τιμές και άλλος τακτοποιεί τα προϊόντα, και η 
κάθε ενέργεια αναλογεί σε κάποιο άτομο της αντίστοιχης υποομά- 
δας, απαιτείται περισσότερος χρόνος μέχρι να συνεννοηθούν όλοι 
αυτοί παρά να τα κάνει ένας όλα μόνος του. 

Συμπερασματικά, η εμπειρία μου από τη συμμετοχή στο συγκε- 
κριμένο εγχείρημα με κάνει να πιστεύω πως ο πιο λειτουργικός τρό- 
πος οργάνωσης της διανομής νωπών προϊόντων (περιστοιχισμένων 
και από τυποποιημένα) αφορά τη δημιουργία πρατηρίου, ανοιχτού 
στο κοινό, με συλλογική εργασία τριών τεσσάρων ατόμων που ανα- 
λαμβάνουν τα λειτουργικά καθήκοντα. Καλό είναι να συνοδεύεται 
από υπηρεσίες για παράδοση στο σπίτι ή σε άλλα εγχειρήματα (π.χ. 
συλλογική κουζίνα, καφενείο, μαγειρείο, συνοικιακά «καλάθια») 
και, παράλληλα, να διευκολύνει την άμεση επαφή παράγωγου και 
χρήστη αγροτικών προϊόντων. Τέλος, θα μπορούσε να ενθαρρύνει 
τη συμμετοχή ενεργών μελών με κάποια ανταποδοτικά οφέλη. 

Άλλωστε, αυτό που ενδιαφέρει πρωτίστως τους καταναλωτές 
και αυτό που ζητούν από τέτοιου τΰπου εγχειρήματα είναι μια κά- 
ποια εγγύηση για την όλη διαδικασία, κυρίως για τα προϊόντα των 



ΤΟ ΚΑΛΑΘΙ - ΤΟ ΖΗΤΗΜΑ ΤΗΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΟΤΗΤΑ! 



103 



παραγωγών. Επιθυμούν, επίσης, τα προϊόντα να έχουν προσιτή τιμή 
και να είναι εύκολα προσβάσιμα. Οι τακτικοί καταναλωτές (άνθρω- 
ποι με οικογένειες) δεν είναι πρόθυμοι να συμμετάσχουν πολΰ λόγω 
έλλειψης χρόνου, όμως θα πλήρωναν κάτι παραπάνω για την ευκο- 
λία τους και την καλύτερη ποιότητα, ενώ όσοι δεν μαγειρεύουν είναι 
μάλλον απίθανο να εμπλακούν σε μια τέτοια προσπάθεια. 

Τέλος, ακόμα και αν οι παραγωγοί που βρίσκουν υποστήριξη 
σε ανάλογες προσπάθειες δεν είναι επαρκώς πολιτικοποιημένοι, η 
τεχνογνωσία και ο πειραματισμός στην κάλυψη θεμελιωδών ανα- 
γκών έχουν ιδιαίτερη σημασία για το ζήτημα του κοινωνικού μετα- 
σχηματισμού. Με τα λόγια του Μπακοΰνιν: 

«Όταν φθάσει η ώρα της κοινωνικής διαλύσεως είναι σκόπιμο 
να υπάρχουν σ' όλες τις χώρες, σ' όλους τους τόπους πολλοί αλ- 
ληλοβοηθοΰμενοι συνεταιρισμοί, οι οποίοι, αν διαθέτουν καλή 
οργάνωση και προπαντός αν είναι δομημένοι στις αρχές της 
αλληλοβοήθειας και συνεργατικότητας και όχι στην αστική 
μονομέρεια, θα συμβάλουν στη μετάβαση της κοινωνίας από 
τη σύγχρονη της κατάσταση σ' εκείνη της ισότητας και της δι- 
καιοσύνης, χωρίς πολλές διαταραχές» (Μπακοΰνιν, 1869). 





.έϋΜΝΜΗϋ 



Η κολεκτίβα εργασίας πήρε το όνομα της από το παγκάκι 
που βρίσκεται έξω από το καφενείο. 



ΤΟ ΠΑΓΚΑΚΙ 



Τα πρώτα βήματα "ψ$ ΠΟΎμΙ^Ι 



Οι ιδρυτικές αποφάσεις 

Τα ιδρυτικά μέλη της συλλογικότητας που λειτουργεί το καφενείο -κο- 
λεκτίβα εργασίας «Το Παγκάκι» πήραν τις βασικές αποφάσεις για τη 
λειτουργική της συγκρότηση στη διάρκεια δυο συνελεύσεων και ανήγ- 
γειλαν τις προθέσεις της στον Σπόρο στις αρχές Οκτωβρίου 2008. Πα- 
ραθέτουμε ενδεικτικά ορισμένες από αυτές: 

• «Σκοπός της συνέλευσης είναι η δημιουργία μιας εργατικής 
κολεκτίβας με πολιτικό λόγο και πρόταγμα που θα επιδιώκει να 
παρέχει στα μέλη της αξιοπρεπή μισθό και το τυχόν πλεόνασμα 
θα διατίθεται σε σκοπούς που κρίνουν τα μέλη της ή και σε συ- 
νεργασία με τον Σπόρο ή ένα δευτεροβάθμιο όργανο αλληλέγ- 
γυας οικονομίας. 

• Ίσως να παρεμβαίνει και σε συνδικαλιστικά ζητήματα των συ- 
ναδέλφων που εργάζονται στον κλάδο του επισιτισμού. 

• Η ιδιοκτησία του εγχειρήματος δεν θα είναι "δεμένη" στα άτο- 
μα και γι' αυτό πρώτος οικονομικός στόχος θα είναι η οικονομική 
ανεξαρτητοποίηση του από τα ιδρυτικά μέλη. Το αρχικό κόστος 
της "επένδυσης" (χωρίς να συμπεριλαμβάνονται δικά μας εργατι- 
κά) θα καλυφτεί από διάφορα δάνεια από συγγενείς και φίλους 
και ίσως να ζητηθεί ένα αλληλέγγυο δάνειο 112 από τον Σπόρο, μιας 
και είμαστε μέλη του και το εγχείρημα που θέλουμε να ξεκινήσει 



112. Δεν υπήρξε τελικά ανάγκη ή επιθυμία για συγκέντρωση χρημάτων πέρα από τα αρχικά μέλη 
και στενά τους πρόσωπα. Η αλληλέγγυα δανειοδότηση με (προαιρετικό) επιτόκιο αποτελεί υπό- 
δειγμα αλληλέγγυας χρηματοδότησης που προτάθηκε στον Σπόρο για να υποβοηθήσει την απευ- 
θείας εισαγωγή καφέ, εντούτοις ποτέ δεν έγινε πράξη. Πώς λειτουργεί; Άνθρωποι που συμμετέχουν 
στον Σπόρο και ένθερμοι αλληλέγγυοι (πρόσωπα εμπιστοσύνης) χρηματοδοτούν τον Σπόρο -εφό- 
σον θέλουν και μπορούν- και τα χρήματα δεσμεύονται για συγκεκριμένο διάστημα. Για να υπάρ- 
χει το υλικό κίνητρο ώστε καθένας να ενθαρρύνεται να χρηματοδοτήσει τα σχέδια του Σπόρου και 
για να εξασφαλίζεται μια ικανοποιητική και ανατροφοδοτουμενη σχέση με βάση τη νέα συλλογική 



106 



ΒΙΩΜΑΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΩΝ ΑΝΤΙΣΤΑΣΕΩΝ ΑΛΛΗΛΕΓΓΥΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ 





Πάνω: οργάνωση 
εργασιών για 
τη διαμόρφωση τον 
καφενείου. 

Κάτω: η πρώτη 
συνέλευση στον χώρο. 



πρεσβεύει τις ίδιες ιδέες με αυτές που έχουμε στον Σπόρο 
και θέλει να βοηθήσει σε μια γενικότερη κίνηση προς αυ- 
τή την κατεύθυνση. 

• Η λειτουργία που μας φαίνεται πιο βατή είναι αυτή του 
καφενείου με μεζέδες που θα λειτουργεί όλη μέρα (απο- 
φεύγοντας μεγάλες ανάγκες εξοπλισμού, αποθήκευσης και 
εργασίας που απαιτεί ένα οινομαγειρείο). 

• Θα επιδιωχθεί η χρήση του χώρου να είναι υβριδική/ 
πολυμορφική. Αυτό μπορεί να περιλαμβάνει τόσο τη συ- 
γκατοίκηση με άλλες συλλογικότητες η τη φιλοξενία εκδη- 
λώσεων τους στον χώρο. Άρα σαν ελάχιστος χώρος θεωρεί- 
ται αυτός που μπορεί να εξυπηρετήσει γΰρω στα 75 άτομα 
(χωρίς τραπέζια στη μέση). 

• Οι ελάχιστες ανάγκες για τη λειτουργία του πρωί-βράδυ 
υπολογίζονται στις 3 βάρδιες την ημέρα, 7 ημέρες την 
εβδομάδα, άρα 21. Αν υπολογίσουμε ότι καθεμιά θα δου- 
λεύει πενθήμερο, με 5 εργάτριες, θα έχουμε 25 βάρδιες. 
Οπότε για αρχή τουλάχιστον προσανατολιζόμαστε προς 
τα 5 άτομα, που θα υπολογίζουν, επίσης, ότι το πρώτο χρο- 
νικό διάστημα δεν θα πληρωθούν για τη εργασία τους μέ- 
χρι να αποσβεστεί η επένδυση. 

• Παρόλο που είμαστε ήδη σχεδόν 5 άτομα, κρίνουμε ότι 
είναι σωστό να ανακοινωθεί αυτή η πρωτοβουλία στο εσω- 
τερικό του Σπόρου, ώστε αν κάποιος/κάποια πραγματικά 
θέλει να συμμετάσχει να μην αποκλειστεί, αλλά αυτό να 
γίνει προσεκτικά ώστε να μην "ξεχειλώσει" η φάση. 

• Θέλουμε ο νέος αυτός χώρος να αποτελεί ένα ακόμα ση- 
μείο διακίνησης των σπορο-προϊόντων» (Παγκάκι, 2008). 



Τέλη Οκτώβρη του 2009, συμπληρώθηκαν όλα τα παραπάνω 
με τους Εσωτερικούς Κανόνες Λειτουργίας του Εγχειρήματος, 
όπου καθορίζονταν η σειρά αποπληρωμής της αρχικής επένδυ- 



δομή -η οποία, σημειωτέον, λειτουργεί με γνώμονα το αμοιβαίο όφελος όλων των συμμετεχόντων 
και όχι χάρη στη δυνατότητα κάποιων που μπορούν και δεν έχουν πρόβλημα να συνεισφέρουν κε- 
φάλαιο-, θα πρέπει να υπάρχει ένα επιτόκιο κατάθεσης/δανεισμοΰ μεγαλύτερο η ίσο με πιο ευνοϊ- 
κούς όρους από αυτό που θα αποκόμιζε ο πιστωτής αν τοποθετούσε τα χρήματα του σε κάποια τρά- 
πεζα, και μικρότερο για τον Σπόρο από αυτό που θα πλήρωνε αν δανειζόταν από τράπεζα. Τέλος, 
όποιος θέλει μπορεί να μην πάρει τους τόκους• έτσι κι αλλιώς, δεν πρόκειται για κάνα τρελό ποσό. 



ΤΟ ΠΑΓΚΑΚΙ - ΤΑ ΠΡΩΤΑ ΒΗΜΑΤΑ 



107 



σης, οι θεμελιώδεις αρχές του εγχειρήματος 113 και η υιοθέτηση της 
συναινετικής διαδικασίας στη λήψη των αποφάσεων. Κατατέθη- 
καν, επίσης, και κάποιες συμβουλές καλής συμβίωσης και λειτουρ- 
γίας με βάση την ιδιαίτερη ιδιοσυγκρασία καθενός και καθεμιάς. 

Τα γραφειοκρατικά κωλύματα 

Το να ξεμπερδέψουμε με τη γραφειοκρατία ώστε να λειτουργούμε 
νόμιμα αποδείχτηκε πραγματικός Γολγοθάς. Οΰτε λίγο οΰτε πολΰ 
χρειάστηκε να έρθουμε σε επαφή με τους εξής φορείς: Ειρηνοδι- 
κείο, Ε' ΔΟΥ Αθηνών, Υπουργείο Οικονομικών, Επαγγελματικό 
Επιμελητήριο Αθηνών, Πολεοδομία, Διεύθυνση Καταστημάτων 
και Θεαμάτων, Διεύθυνση Τραπεζοκαθισμάτων, Πυροσβεστική, 
ΙΚΑ Νέου Κόσμου, ΟΑΕΔ, Επιθεώρηση Εργασίας, Συνήγορος του 
Πολίτη, Ελληνική Εταιρεία Προστασίας της Πνευματικής Ιδιοκτη- 
σίας (ΑΕΠΙ), Οργανισμός Συλλογικής Διαχείρισης Μουσικών 
Πνευματικών Δικαιωμάτων «Αυτοδιαχείριση», 
Οργανισμός Πνευματικής Ιδιοκτησίας, Πλημ- 
μελειοδικείο, Εθνική Τράπεζα, ΕΥΔΑΠ, ΔΕΗ, 
ΚΕΠ, Ιο Δημοτικό Διαμέρισμα και Υγειονομι- 
κή Υπηρεσία του Δήμου Αθηναίων. 

Από την άρνηση απόδοσης ΑΦΜ, καθώς θε- 
ωρηθήκαμε ύποπτοι για μελλοντική φοροδια- 
φυγή, ως την (παράνομη) απαίτηση για υπο- 
χρεωτική πληρωμή της ΑΕΠΙ που αφορά δι- 
καιώματα τραγουδιών τα οποία δεν ανήκουν 
στο ρεπερτόριο της, την ελλιπή γνωμοδότηση 
για την αδειοδότηση των τραπεζοκαθισμάτων 
από το Υγειονομικό και, εν τέλει, το «χάσιμο» 
της αίτησης μας του έτους 2010 για τα τραπεζο- 
καθίσματα, αλλά και τη δέσμευση του τραπεζι- 
κού μας λογαριασμού προκείμενου να αποσα- 
φηνιστεί ποιος είναι ο εξουσιοδοτημένος εκ- 
πρόσωπος του συνεταιρισμού, όλα τα στραβά 



Γ&τΑ Κλϊ την πάηγΰψ6γφ>ϊΐ Ι 




Τίτάψτη 

Φί&ρουαρ\ου 2011 



Κπ^ " 




Το παγ^ά^ί 

Π,ίί^ΐί Τρΐϊ&1<ΐ. 5 1ϊ ,^Λί.ίπ Κϊ,πλ^). Λί4^.ίί, {&*0.Β2, ΪΟί ,.ΐϊί, 



113. Θεμελιώδεις αρχές: εργατική κολεκτίβα, αξιοπρεπής εργασία, χωρίς αφεντικά, χωρίς κέρδη, 
αμεσοδημοκρατικές διαδικασίες, πεπερασμένα μέλη ανάλογα με τις ανάγκες της κολεκτίβας που 
ορίζονται από τη συνέλευση, αποκλεισμός οιασδήποτε ρατσιστικής, σεξιστικής, ομοφοβικής ή φα- 
σιστικής αναφοράς και συμπεριφοράς μεταξύ των μελών και προς τρίτους. 



108 



ΒΙΩΜΑΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΩΝ ΑΝΤΙΣΤΑΣΕΩΝ ΑΛΛΗΛΕΓΓΥΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ 



της γραφειοκρατίας λες και συντονίστηκαν στήνοντας σκευωρία ενα- 
ντίον μας. Πέρα όμως από κάποιους «νευρικούς κλονισμούς», κάποια 
επιπλέον έξοδα και την αναπόφευκτη καθυστέρηση, τίποτα δεν στάθηκε 
ικανό να μας εμποδίσει, και συνεχίσαμε με βάση το αρχικό πλάνο ως μη 
κερδοσκοπικός αστικός συνεταιρισμός, ο οποίος παίζει μουσική που δεν 
εκπροσωπείται από οργανισμούς συλλογικής διαχείρισης και συνοδεύε- 
ται από άδειες τΰπου α^ιίνε €οηιπιοηδ 114 . 

Ήταν τέλη Ιουνίου του 2010 όταν άρχισε να λειτουργεί το καφενείο, 
έστω χωρίς τραπεζοκαθίσματα στον πεζόδρομο, καθώς δεν είχε εγκρι- 
θεί η σχετική άδεια από τον Δήμο Αθηναίων. 

Η πρώτη περίοδος λειτουργίας 

Με το καφενείο να μην είναι εντελώς έτοιμο, αλλά λειτουργικό, την Αθή- 
να μισοάδεια και τη θερμοκρασία να χτυπάει «κόκκινο», λίγοι ήταν οι 
φίλοι και γείτονες που μας στήριξαν στα πρώτα μας βήματα μέχρι τα μέ- 
σα Αυγούστου, οπότε και κλείσαμε για δυο εβδομάδες. Από τον Σεπτέμ- 
βριο όλο και περισσότερος κόσμος γνωρίζει το Παγκάκι -εντυπωσιακός 
ο ρόλος του διαδικτΰου στη διάδοση της ύπαρξης του καφενείου μέσω 
της ιστοσελίδας του, αλλά και της προώθησης μηνυμάτων ηλεκτρονικού 
ταχυδρομείου από γνωστό σε γνωστό- με αποτέλεσμα να αρχίζει να πλη- 
ρώνεται μέρος των εργα- 
τοωρών, ενώ στα τέλη 
Οκτώβρη γνωστοποιεί- 
ται κάπως περισσότερο 
η ΰπαρξή του με αφορμή 
και τα εγκαίνια. Από τον 
Μάρτιο και μετά, καθώς 
ανοίγει πάλι ο καιρός και 
ο κόσμος μπορεί να κά- 
θεται είτε μέσα είτε έξω, 
οι ανάγκες σε εργατοώρες 
αυξάνονται και αρχίζει 
να καταβάλλεται πλήρες 
μεροκάματο. 




Αφίσα εγκαινίων, 2010. 



114. Για να πάρουμε την άδεια μουσικής χωρίς να πληρώσουμε την ΑΕΠΙ χρειάστηκαν πολλοί μή- 
νες και ένας έντονος γραφειοκρατικός «διάλογος», ο οποίος παρουσιάζεται στη διεύθυνση Ηίίρ:// 
ρ2§Κ2Κΐ.θΓ§Μά€ΐ2_ιηου5ΐκπ5. 



Μια πολύπλευρη προσέγγιση 
για τη συλλογική εργασία 



Η εργασία δεν είναι ούτε παιχνίδι ούτε παιχνιδάκι 

Η εργασία στο Παγκάκι δεν είναι οΰτε παιχνίδι ως προς τη μορφή οΰτε 
παιχνιδάκι ως προς το περιεχόμενο. Αυτό το ξέρει καλά καθένας ο 
οποίος έχει διανύσει χιλιόμετρα κουβαλώντας δίσκο, καφάσια με μπί- 
ρες, την μπασκετα του πλυντηρίου κ.λπ. Έλλειψη συναίσθησης των πα- 
ραπάνω, έστω και από ένα μέλος της ομάδας, θα κατέληγε στο να επω- 
μιστούν οι υπόλοιποι και οι υπόλοιπες ακόμα περισσότερα από τα ήδη 
αρκετά εργασιακά βάρη. Απαιτείται λοιπόν σοβαρότητα, συνέπεια και 
δέσμευση, στοιχεία που εκφράζουν την αλληλεγγύη των συν-εργαζομέ- 
νων, αναγκαία για τη βιωσιμότητα του εγχειρήματος. 

Με την «καθημερινή ζωή [να] αποτελεί το κριτήριο της αλλαγής» (Λε- 
φεβρ, 2006) και την εργασία να αποτελεί ενα από τα πιο σημαντικά 
στοιχεία της καθημερινότητας, τόσο επειδή αφιερώνουμε σε αυτήν με- 
γάλο μέρος του χρόνου μας όσο και επειδή σχετίζεται άμεσα με τον βιο- 
πορισμό μας, η απόπειρα για να καλυφτεί αυτή η ανάγκη μας μέσα από 
ενα εγχείρημα συλλογικής εργασίας καταδεικνύει μια συνολικότερη 
στάση ζωής, προσανατολισμένη στη δημιουργία συλλογικών υποδομών 
για το κοινό όφελος και την απαγκίστρωση από την παθητική αναπαρα- 
γωγή του κυρίαρχου υποδείγματος του κρατικισμοΰ και του κεφαλαίου. 

Η επιλογή της αυτοοργάνωσης στην εργασία, όπως και κάθε από- 
πειρα για τη μετάβαση από την καταγγελία και τα ευχολόγια στην πρά- 
ξη, δεν είναι οΰτε εύκολη οΰτε απλή υπόθεση• οπωσδήποτε όμως είναι 
ενδυναμωτική, απελευθερωτική και ιδιαίτερα συναρπαστική. Επιπλέ- 
ον, η εργασία στο Παγκάκι σου δίνει ικανοποίηση, σε αντίθεση με την 
ανία που συνεπάγεται η εργασία για το αφεντικό, καθώς και μια αίσθη- 
ση συν-εμπλοκής προς την κατεΰθυνση μιας θετικής κοινωνικής αλλα- 
γής. Σημαίνει, ακόμα, απολαβές ανάλογες με τη δέσμευση και όχι συμ- 
φωνά με τις «δυνατότητες» του αφεντικοΰ, συνεργασία στον χώρο εργα- 
σίας και απεΰθυνση σε χρήστες προϊόντων, όχι σε πελάτες που έχουν 




110 



ΒΙΩΜΑΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΩΝ ΑΝΤΙΣΤΑΣΕΩΝ ΑΛΛΗΛΕΓΓΥΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ 




πάντα δίκιο. Ωστόσο, θα πρέπει να σημειω- 
θεί ότι η επιθυμία να εργάζεσαι χωρίς αφε- 
ντικό από μόνη της είναι ανεπαρκές κίνητρο. 
Χρειάζεται θέληση και χώρος για πρωτογενή 
δημιουργία, ανάληψη ευθυνών, άγχος, δοκι- 
μές και λάθη, συλλογική λήψη αποφάσεων. 

Είναι αλήθεια ότι όλοι και όλες εμείς που 
ιδρύσαμε το Παγκάκι υποτιμήσαμε κάπως τις 
ανάγκες του εγχειρήματος, με αποτέλεσμα 
ένα σωρό θέματα που θα θέλαμε να βάλουμε 
μπρος να μένουν πίσω. Για παράδειγμα, η 
ανάγκη λειτουργίας του καφενείου επί 16 ώρες σε καθημερινή βάση 
συνεπάγεται μεγάλη δυσκολία για να βρεθεί χρόνος για τις συνελεύ- 
σεις ολομέλειας, πρόβλημα που λύθηκε κάνοντας συνήθως πρωινές 
συναντήσεις, με το καφενείο να παραμένει κλειστό ως το μεσημέρι. 



0Ϊ^& *!** 



Η σημασία των διαπροσωπικών σχέσεων 

Παρά τη σχετική απειρία και την πολυφωνία, η κλειστή 
συλλογικότητα 115 με διαδικασίες εισόδου και εξόδου 116 με- 
λών -για την αποφυγή της τυραννίας της απουσίας δομών 117 - 
κατάφερε να βρει τον ρυθμό της, να συνταιριάξει τα χνώτα 
των μελών και να δουλέψει τη συνοχή της σε ιδιαίτερα 



1 15. Πρόκειται για μια κλειστή συλλογικότητα απέναντι σε νέα μέλη υπό μία διπλή έννοια: τόσο για 
πρακτικούς λόγους, μιας και οι δυνατότητες του καφενείου να ικανοποιεί βιοποριστικές ανάγκες 
είναι περιορισμένες, όσο και για λόγους πολιτικής συνέχειας και εμβάθυνσης, δεδομένου ότι είναι 
απαραίτητο η συλλογικότητα να μη χάνει τον ρυθμό της και να μην αναμασά τα ίδια ερωτήματα, 
να επιλέγει άτομα που συμφωνούν με το μεγαλύτερο μέρος όσων έχουν συμφωνηθεί και τα οποία 
δεσμεύονται να συμμετέχουν για ένα εύλογο χρονικό διάστημα (ορίστηκε στα δυο χρόνια). Υπό αυ- 
τήν την έννοια, η συλλογικότητα είναι ανοιχτή σε νέα μέλη, ενώ από την αρχή υπήρξε πρόβλεψη 
για ενδεχόμενη είσοδο νέων μελών, λύνοντας προκαταβολικά μια σειρά ζητήματα περί ισονομίας- 
ισοτιμίας παλιών και νέων μελών. 

116. Εφόσον προκύψει πρόβλημα με κάποιο μέλος, το θέμα συζητείται στη συνέλευση προκειμένου 
να βρεθεί κάποια λύση. Αν υστέρα από ένα εύλογο χρονικό διάστημα διαπιστωθεί ότι το συγκεκρι- 
μένο άτομο εξακολουθεί να δημιουργεί πρόβλημα στη λειτουργία της συλλογικότητας, ξεκινά η 
διαδικασία διαγραφής του. 

117. Η τυραννία της απουσίας δομών της Τζο Φρίμαν αποτελεί μια διαχρονική κριτική στις μεθόδους 
αυτοοργάνωσης που δεν αναλαμβάνουν την ευθύνη για τη διαυγή και δημοκρατική λειτουργία τους 
(πηρ:/Λν\ν\ν.2η2ΓΧ€ίο.§Γ/πΐ€5/ράί^ 



ΤΟ ΠΑΓΚΑΚΙ - ΜΙΑ ΠΟΛΥΠΛΕΥΡΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΓΙΑ ΤΗ ΣΥΛΛΟΓΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 



111 



απαιτητικές συνθήκες. Η συνειδητή επιλογή για προσεκτική διεύ- 
ρυνση της ομάδας -ώστε να μη ρισκάρουμε τριγμούς στη συνοχή 
της- καθυστέρησε αρκετά την είσοδο νέου μέλους, απαραίτητου για 
την εκτόνωση της πίεσης που καλούμασταν να αντέξουμε προκείμε- 
νου να αντεπεξέλθουμε τόσο σε έκτακτα γεγονότα που κρατούσαν 
κάποιους από εμάς μακριά από το καφενείο όσο και στις αυξανόμε- 
νες ανάγκες για βάρδιες. 

Αναμφισβήτητα, η δέσμευση στο εγχείρημα (επαγγελματισμός 
και στράτευση, με την καλή έννοια...) και οι συντροφικές σχέσεις 
ανάμεσα στους συν-εργάτες αποτελούν θεμέλιους λίθους για την 
ομαλή λειτουργία τόσο του καφενείου όσο και της συλλογικότητας. 
Αρκετές φορές σταματήσαμε να σκεφτόμαστε σαν μονάδες και κλη- 
θήκαμε να ξεπεράσουμε τον εαυτό μας για να μπορέσουμε να βαδί- 
σουμε όλες και όλοι μαζί. Όποτε δοκιμάσαμε κάτι τέτοιο, όχι μόνο 
δεν χάσαμε τα ιδιαίτερα προσωπικά χαρακτηριστικά καθενός και 
καθεμιάς, αλλά το αποτέλεσμα ήταν περισσότερο από ικανοποιητι- 
κό, αφήνοντας μας ένα αίσθημα πληρότητας που δύσκολα μπορεί 
κανείς να βιώσει στις κρατούσες κοινωνικές συνθήκες. Επιπλέον, η 
έγνοια για αλληλοκάλυψη και ευελιξία ανάλογα με τις ιδιαίτερες (οι- 
κονομικές και όχι μόνο) ανάγκες του κάθε μέλους προσφέρει μιαν 
αίσθηση συλλογικής δύναμης και σύμπνοιας, σε αντίθεση με τη λο- 
γική καθενας-για-την-πάρτη-του και την επισφάλεια που επικρατεί 
στους παραδοσιακούς χώρους εργασίας. Αυτό, φυσικά, δεν σημαίνει 
ότι δεν υπήρξαν στιγμές γεμάτες ένταση, κατινιά και απογοήτευση. 



Την ώρα 

της συνέλευσης 

το καφενείο 

παραμένει 

κλειστό. 




112 



ΒΙΩΜΑΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΩΝ ΑΝΤΙΣΤΑΣΕΩΝ ΑΛΛΗΛΕΓΓΥΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ 



Η σχέση με τους καταναλωτές, το χρήμα 
και τα μηνύματα της αγοράς 




Γλέντι για τα 

πρώτα γενέθλια, 

6/11/2011. 



Μέχρι στιγμής, ο οικονομικός απολογι- 
σμός του εγχειρήματος είναι ενθαρρυ- 
ντικός. Ήδη από τους πρώτους μήνες 
λειτουργίας οι εργαζόμενοι αρχίσαμε να 
λαμβάνουμε το προβλεπόμενο ωρομί- 
σθιο, ενώ ταυτόχρονα καλύπτονταν τόσο 
τα πάγια όσο και τα λειτουργικά έξοδα. 
Επιπλέον, έπειτα από δυο χρόνια λει- 
τουργίας του καφενείου καταφέραμε να 
αποπληρώσουμε σχεδόν ολόκληρο το 
κόστος της αρχικής «επένδυσης». 

Το κλίμα που δημιουργούν οι εργαζό- 
μενοι μέσα από την κοινωνική λειτουργία 
που επιτελούν, καθώς και οι επιλογές που έχουν κάνει τόσο πολι- 
τικά όσο και «επιχειρηματικά» (επιλογές χώρου, προϊόντων, τι- 
μών) προέτρεψαν πολΰ κόσμο να αγκαλιάσει το εγχείρημα, ενώ 
μέρος των θαμώνων αισθάνονται όχι μόνο φιλόξενα στον χώρο, 
αλλά θεωρούν εαυτούς συμμέτοχους στην επιτυχημένη λειτουρ- 
γία του. Το χρήμα, ως μέσο συναλλαγής, δεν επιβλήθηκε στις 
κοινωνικές σχέσεις, καθώς δεν υπήρξε το παραμικρό περιθώριο 
ώστε να γίνει αυτοσκοπός. Αντιθέτως, χρησιμοποιήθηκε ως ένα 
εργαλείο «τίμιας ανατροφοδότησης» για τη λειτουργία ενός προ- 
σιτού χώρου κοινωνικής συνεύρεσης. Καταδεικνύοντας, δηλαδή, 
μέσα από ενα ακόμα εγχείρημα ότι το δούναι και λαβείν μπορεί 
να υπάρξει και ανάμεσα σε άτομα που δεν παρακινούνται από 
τον ανταγωνισμό, ότι το χρήμα μπορεί να αποτελέσει ενα χρήσι- 
μο εργαλείο δομημένης συναλλαγής για την κοινότητα αντί να 
εξυπηρετεί την άνοδο ενός δείκτη κερδοφορίας για λογαριασμό 
κάποιου κεφαλαιοκράτη-επενδυτή. 

Αν το Παγκάκι δεν κάλυπτε πράγματι ανάγκες-επιθυμίες των 
καταναλωτών, το εγχείρημα δεν θα είχε λόγο ύπαρξης και γρή- 
γορα θα έπαυε να λειτουργεί. Ο προσανατολισμός στην ικανο- 
ποίηση των καταναλωτών δεν σημαίνει, βέβαια, ότι... ο πελάτης 
έχει πάντα δίκιο. Η αξιοπρέπεια των εργαζομένων βρίσκεται πιο 
ψηλά από το «δικαίωμα στην κατανάλωση» κάποιου ανάγωγου 
πελάτη που ξεπερνά τα όρια και προσβάλλει την καλή μας διά- 



ΤΟ ΠΑΓΚΑΚΙ - ΜΙΑ ΠΟΛΥΠΛΕΥΡΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΓΙΑ ΤΗ ΣΥΛΛΟΓΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 



113 



θέση, ενώ το ωράριο λειτουργίας του καφενείου αποτελεί έναν 
από τους πιο αυστηρά τηρούμενους κανόνες. 

Έγνοια μας, ωστόσο, ήταν και είναι η όσο το δυνατόν μαζικό- 
τερη πρόσβαση ανθρώπων στο προϊόν της κοινής μας εργα- 
σίας. Επιδίωξη μας, λοιπόν, είναι το αντίτιμο να αντι- 
στοιχεί στη μικρότερη δυνατή τιμή με βάση το κό- 
στος και σε κάθε περίπτωση να μην καθορίζε- 
ται από τον εμπορικό κανόνα «πάρε όσα μπο- 
ρείς να τους πάρεις». 

Τέλος, αν και δεν υπάρχουν σοβαρές εξω- 
τερικές επιδράσεις, υπάρχει πάντα η έγνοια 
για αυτές (μέριμνα ώστε να περιορίζεται η 
ενόχληση των ενοίκων της πολυκατοικίας, γι' 
αυτό δεν συνεχίστηκαν οι βραδιές με ζωντανή 
μουσική λόγω σχετικών παραπόνων, ανακύκλωση 
συσκευασιών-λαδιοΰ, μη χρήση ενεργοβόρου κλιμα- 
τιστικού κ.λπ.), ακόμα κι αν βλάπτουν «επιχειρηματικά 




Η επιλογή πρώτων υλών 
και μουσικής 

Στο Παγκάκι επιδιώξαμε να χωρέσουμε τις 
διάφορες πολιτικές μας επιθυμίες -στο μέ- 
τρο του δυνατού φυσικά- όχι μόνο γιατί έτσι 
μας αρέσει, αλλά και για να δώσουμε μια 
πολύπλευρη διάσταση στη μονοθεματική 
μας δράση. Να αναδείξουμε ότι είμαστε κι 
εμείς ένα από τα πολλά κομμάτια του ψηφι- 
δωτού που αποκαλείται κοινωνικοί αγώνες. 
Έτσι, συμφωνά με όσα αναφέρονται στο κεί- 
μενο αυτοπαρουσίασης: 

«Προτιμήσαμε -στο μέτρο του δυνα- 
τού- τη συνεργασία με μικρούς πα- 
ράγωγους ή κοινότητες παραγωγών, 
επιλέξαμε να χρησιμοποιούμε, να 
σερβίρουμε και να διακινούμε προϊό- 
ντα εναλλακτικού/αλληλέγγυου εμπο- 
ρίου (καφέ από ζαπατιστικοΰς συνε- 
ταιρισμούς του Μεξικού, ζάχαρη από 




114 



ΒΙΩΜΑΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΩΝ ΑΝΤΙΣΤΑΣΕΩΝ ΑΛΛΗΛΕΓΓΥΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ 



^ΗΑ 0ο% 




αυιίΘΜΑΟ 

Ζάχαρη □αϋε'ανβύα 



$Α 



*ίΓ*! 



'Μχ 



το Κίνημα των Χωρίς Γη στη Βραζιλία κ. ά.), διατηρώ- 
ντας παράλληλα τις τιμές του καφενείου προσιτές σε 
όλους. Επίσης, επιλέξαμε να ακούμε και να προωθού- 
με μουσικές ελεύθερες (&€&ΐΐν€ (Ιίοππηοηδ, Ριιοΐκ: 
Όοπι^ίη και ανεξάρτητες παραγωγές), επειδή δεν μας 
αρέσουν τα "πνευματικά δικαιώματα" που πνίγουν τη 
μουσική δημιουργία και οι καρποί τους μόνο στα χέρια των 
καλλιτεχνών δεν φτάνουν. Με το ίδιο κριτήριο επιλέγουμε 
και θέλουμε να λειτουργεί το καφενείο και ως χώρος φιλο- 
ξενίας εκδηλώσεων ενημέρωσης/προβληματισμοΰ και πρω- 
τοβουλιών που ανιχνεύουν δρόμους αυτοδιαχείρισης, αυτο- 
οργάνωσης και άμεσης δράσης» (Παγκάκι, 2010). 



Ετικέτα της ζάχαρης του 
Κινήματος των Χωρίς Γη, 
με το λογότυπο του. 





Κοινωνική αυτοδιαχείριση 
και όχι επιχείρηση 

Άλλο συν-εργαζόμενοι, άλλο συνέταιροι 

Η συνηθέστερη κριτική προς το Παγκάκι υποστηρίζει πως το καφε- 
νείο δεν διαφέρει σε τίποτα από ένα κοινό μαγαζί που το διαχειρίζο- 
νται οχτώ συνέταιροι. Απαντήσεις επί αυτοΰ του θέματος έχουν ήδη 
δοθεί από το κείμενο αυτοπαρουσίασης του εγχειρήματος. Τα μέλη 
μιας κολεκτίβας διαφοροποιούνται σε πολλά σημεία από τους συνε- 
ταίρους σε μια επιχείρηση. Ίσως ο βασικότερος παράγοντας είναι η 
κατάργηση της ιδιοκτησίας στον χώρο εργασίας. Κανένας από τους 
εργαζόμενους στο Παγκάκι δεν έχει ιδιοκτησιακό μέρισμα στον χώρο. 
Το καφενείο ανήκει στην κολεκτίβα, όχι στα μέλη της. Μέχρι στιγμής, 
τρία ιδρυτικά μέλη έχουν αποχωρήσει και πέντε νέα μέλη εντάχθηκαν 
στο εγχείρημα δίχως να γίνει καμιά αγοραπωλησία. Ένα άλλο σημα- 
ντικό στοιχείο είναι ότι κανείς δεν καρπώνεται υπεραξία από την ερ- 
γασία των άλλων, δεν υπάρχει δηλαδή πρόσληψη υπαλλήλου με όρους 
μισθωτής εργασίας. Η αμοιβή αφορά προκαθορισμένο ωρομίσθιο, 
ίδιο για όλες τις εργασίες. Τέλος, μετά την αποπληρωμή του αρχικού 
κεφαλαίου, τυχόν πλεόνασμα δεν διανέμεται στους εργαζομένους• ενα 
μέρος παραμένει στο ταμείο του συνεταιρισμού ως αποθεματικό 
ασφαλείας, ενώ το υπόλοιπο προορίζεται για την ενίσχυση συλλογικών 
εγχειρημάτων με ανάλογη λογική και προοπτική. 

Αντίστοιχη με το παραπάνω επιχείρημα είναι και η κριτική θέση 
ότι οι κολεκτίβες είναι επιχειρήσεις όπου οι εργάτες είναι «αφεντικά 
του εαυτού τους» (Μαρξ, 1894), κατά συνέπεια δεν πρόκειται για αυ- 
θεντική έκφραση του σοσιαλισμού. Ναι μεν έχουν καταφέρει να εξα- 
λείψουν ως έναν βαθμό τη σχέση κεφαλαιοκράτη-εργάτη, είναι όμως 
υποχρεωμένοι να ανταγωνίζονται με άλλες επιχειρήσεις, να ακολου- 
θούν ως έναν βαθμό τη λογική της αγοράς, να πουλούν τα προϊόντα 
τους και να αγοράζουν τις αναγκαίες πρώτες ΰλες σε ενα περιβάλλον 
που ξεπερνά τις δίκες τους δυνατότητες έλεγχου. Είναι δυνατόν, επο- 



116 ΒΙΩΜΑΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΩΝ ΑΝΤΙΣΤΑΣΕΩΝ ΑΛΛΗΛΕΓΓΥΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ 

μένως, να διαδραματίσουν κάποιον ανατρεπτικό ρόλο ή μήπως εί- 
ναι καταδικασμένες παρά τη θέληση των συμμετεχόντων να μετα- 
τραπούν σε καπιταλιστικές επιχειρήσεις; 

Πράγματι, εγχειρήματα συλλογικής εργασίας μπορεί να έχουν 
τέτοια τϋχη, ανάλογη με το ποιόν των εμπλεκομένων και τις συνθή- 
κες στις οποίες δημιουργούνται. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο υιοθε- 
τούμε τον όρο κολεκτίβα εργασίας, ώστε να διευκρινίσουμε ότι ανα- 
φερόμαστε σε μια στρατευμένη κινηματική διαδικασία συλλογικής 
εργασίας, έναν τρόπο οργάνωσης της παραγωγής σε αρμονία με 
ένα συνολικότερο σχέδιο αγώνα που δίνει προοπτική και όραμα 
για μια διαφορετική κοινωνία, επιδιώκοντας την «εκρίζωση των οι- 
κονομικών θεμελίων πάνω στα οποία στηρίζεται η ύπαρξη των τά- 
ξεων» (Μαρξ, 1871). Έναν μικρο-πειραματισμό που παραδέχεται 
ότι δεν γνωρίζει εκ των προτέρων πώς θα προκύψει ο μακρο-κοι- 
νωνικός μετασχηματισμός, αλλά πιστεύει ότι «μέσα από απρόβλε- 
πτες στη σημερινή φάση διαδρομές, η αυτοδιαχείριση -ακόμα κι 
αν προχωράει στάλα στάλα- θα καταλήξει να αλλάξει ολόκληρη 
την κοινωνία και να γράψει μια νέα ιστορία της ανθρωπότητας, ότι 
η μικρο-αυτοδιαχείριση θα γεννήσει τη μακρο-αυτοδιαχείριση» 
(Μπουρντιε, 1982). 

Υπό αυτό το πρίσμα, οι κολεκτίβες εργασίας αποτελούν όχι μό- 
νο μια αμυντική κίνηση απέναντι στην εκμετάλλευση και τα αφε- 
ντικά, αλλά και ενα πείραμα, απόπειρα υπέρβασης της καπιταλι- 
στικής και εμπορευματικής σχέσης, οικοδόμηση μιας νέας κοινω- 
νίας σε αντιδιαστολή με την παλιά. Μια απόπειρα ξεπεράσματος 
του αστικού διαχωρισμού ανάμεσα στο οικονομικό και το πολιτικό, 
έτσι ώστε η μισθωτή εργασία, η παραγωγή καθ' υπόδειξιν της αγο- 
ράς και η αλλοτρίωση να αποτελέσουν οριστικά παρελθόν. 

Για να φτάσουμε όμως εκεί, απαιτείται σκληρή δουλειά και 
συλλογικός αγώνας μέσα και έξω από τους χώρους εργασίας. Άλλω- 
στε, η κοινωνική αυτοδιαχείριση «δεν προϋποθέτει μόνο την αυτο- 
διαχείριση των μέσων παραγωγής, αλλά όλων των πτυχών της κοι- 
νωνικής οργάνωσης. Με τη διαμόρφωση πολιτικών και κοινωνικών 
δομών, που εξαπολύουν από την αρχή τη δυναμική του μαρασμού 
του κράτους και της παλαιάς κατανομής εργασίας, ενισχύοντας 
αντίθετα την αυξανόμενη εξουσία των παραγωγών και πολιτών σε 
ολόκληρη την κοινωνική ζωή» (Κίνηση Εργατικής Χειραφέτησης 
και Αυτοοργάνωσης, 2012). Με άλλα λόγια, προϋποθέτει ενα ευρΰ 
κοινωνικό κίνημα. Μια επανάσταση της καθημερινής ζωής για 



ΤΟ ΠΑΓΚΑΚΙ - ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΑΥΤΟΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΙ ΟΧΙ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗ 



117 



τους καθημερινούς ανθρώπους (και όχι απλώς για ήρωες ή ασκητές) 
που δεν αρκούνται στην γκρίνια και την καταγγελία, αλλά παίρνουν 
τη ζωή στα χέρια τους, διεκδικώντας τη συλλογική και ατομική αυτο- 
νομία τους. 

Σταγόνες στον ωκεανό της μεγάλης ιδιοκτησίας 

Η επόμενη κριτική θέση ισχυρίζεται ότι τα εγχειρήματα συλλογικής 
εργασίας -όσο κι αν αποτελούν για τους εργαζομένους θησαυρό γνώ- 
σεων που θα τον χρησιμοποιήσουν μετά την ανατροπή της παλιάς κοι- 
νωνίας- είναι ουσιαστικά καταδικασμένα να ηττηθούν εφόσον επιλέ- 
ξουν να αντιπαρατεθούν στον καπιταλισμό στο δικό του παιχνίδι 
και με τους δικούς του όρους. Προτού, δηλαδή, λάβει χώρα 
η επανάσταση και η απαλλοτρίωση των μέσων παραγω- 
γής. Τη θέση αυτή εξέφρασε ξεκάθαρα ο Μπακοΰνιν: 



«Θα κατατροπωθούν από τον πανίσχυρο 
ανταγωνισμό του μονοπωλιακού κεφαλαίου 
και των μεγάλων γαιοκτημόνων. Οι ελάχιστες 
εξαιρέσεις που θα καταφέρουν να σταθούν, 
θα συγκροτήσουν μια νέα τάξη ευκατάστατων 
συνεργατών σε αντίθεση με τις μάζες των χτυπη- 
μένων από τη φτώχεια προλετάριων [...] Όλα αυτά 
τα σχέδια είναι καλά, μεγαλόψυχα και ευγενή, αλλά μια 
σταγόνα στον ωκεανό [...] δεν θα είναι ποτέ αρκετά για τη χειρα- 
φέτηση των ανθρώπων» (Μπακοΰνιν, 1873). 

Ιστορικά, η δυνατότητα για από κοινού συνεργασία στην παραγωγή 
χρήσιμων προϊόντων και υπηρεσιών όντως σχετίζεται με την προσβα- 
σιμότητα στα μέσα παραγωγής. Στις μέρες μας, ωστόσο, δεν είναι λί- 
γα τα περιθώρια για τη δημιουργία ενός εργασιακού χώρου και τη 
βιώσιμη λειτουργία του με ένα μικρό σχετικά αρχικό «κεφάλαιο». 
Ενδεικτικό, άλλωστε, είναι ότι και στα πλαίσια της καπιταλιστικής 
αγοράς πολΰ μεγάλος αριθμός μικρότερων επιχειρήσεων δραστηριο- 
ποιούνται πλάι στις υπεραλυσίδες 118 και ότι η ιδιοκτησία της επιχεί- 




*^ν 




118. Αν συνυπολογίσουμε, επίσης, όχι μεγάλο μέρος των λειτουργικών εξόδων κάθε επιχείρησης 
αντιστοιχεί στο εργατικό κόστος, δίνεται ένα περιθώριο αν μη τι άλλο για συλλογικό πειραματισμό 
με μικρό ρίσκο για το αρχικό κεφάλαιο. Πόσο μάλλον όταν ένα στρατευμένο συλλογικό εγχείρημα 
έχει εκ των προτέρων ευρύτερο πεδίο αναφοράς και μεγαλύτερη δυνατότητα να γνωστοποιηθεί αν 
παίξει στο κυρίαρχο παιχνίδι με άλλους όρους από οποιοδήποτε κοινό εμπορικό κατάστημα. 



118 



ΒΙΩΜΑΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΩΝ ΑΝΤΙΣΤΑΣΕΩΝ ΑΛΛΗΛΕΓΓΥΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ 




ρήσης φαίνεται να έχει μεγαλύτερη 
σημασία από την ιδιοκτησία των 
μέσων παραγωγής. Επίσης, δεν 
έχουμε λόγους να υποκρινόμαστε 
ότι δεν παρατηρούμε την εμφάνιση 
«ενός νέου μοντέλου παραγωγής, το 
οποίο συμφωνά με τις διαδεδομένες 
πεποιθήσεις για την οικονομική συ- 
μπεριφορά δεν θα έπρεπε να υπάρ- 
χει* με χιλιάδες εθελοντές να συνερ- 
γάζονται σε πολύπλοκα έργα και να κερδίζουν τις μεγαλύτερες και καλύ- 
τερα χρηματοδοτούμενες επιχειρήσεις του κόσμου στο δικό τους παιχνί- 
δι, όπως αυτό συμβαίνει στον κόσμο του λογισμικού» (Μπενκλερ, 2006). 
Παρ' όλα αυτά, ζητούμενο και πρόταση μας δεν είναι να ανοίξουμε 
όλοι χώρους εργασίας από την αρχή και να πετάξουμε έξω από την αγο- 
ρά τους καπιταλίστες. Επιδίωξη μας είναι κυρίως να ανοίξει η όρεξη για 
γενικευμένη αυτοδιεΰθυνση και να καταδείξουμε ότι τον πλούτο που 
απαιτεί η κοινωνία μπορούν να τον παράγουν οι ίδιοι οι εργάτες, χωρίς 
να έχουν πάνω από τα κεφάλια τους παράσιτα που τους εκμεταλλεύο- 
νται• ότι τα αφεντικά και οι διευθυντάδες είναι άχρηστοι. 

Να πειραματιστούμε, με άλλα λόγια, σε σχήματα και μορφές αγώνα 
που θα γονιμοποιήσουν περαιτέρω την κριτική μας και το θεωρητικό μας 
οπλοστάσιο, ώστε να υποβοηθήσουμε στην ανάπτυξη εκείνης της νοοτρο- 
πίας αγώνα, συμφωνά με την οποία οι πιο προωθημένες ενέργειες δεν θα 
είναι οι πυρπολήσεις πολυκαταστημάτων και τραπεζών, αλλά οι καταλή- 
ψεις εργοστασίων, η δημιουργία εργατικών συμβουλίων που θα διαχειρί- 
ζονται τους χώρους εργασίας και όλες τις πτυχές της κοινωνικής ζωής• να 
υποβοηθήσουμε την κοινωνική αφομοίωση (με θετικό πρόσημο) στάσεων 
και συμπεριφορών που μόλις έρθει η κατάλληλη στιγμή θα μπορούν να 
εκδηλωθούν γενικευμένα• να προετοιμάσουμε τον λαό γι' αυτή «την ανα- 
γκαία απαλλοτρίωση που πρέπει να προσπαθούμε συνεχώς να την πραγ- 
ματοποιούμε, κάθε φορά που μας δίνεται η ευκαιρία, μέχρι τον τελικό 
θρίαμβο» (Μαλατεστα, 1919). 



Το ζήτημα της νομιμότητας και τον ενοικίου 

Μια άλλη κριτική αφορούσε το ζήτημα της ενοικίασης του χώρου και τη 
νόμιμη λειτουργία του καφενείου (απόδοση ΦΠΑ, τέλος τραπεζοκαθι- 
σμάτων κ.λπ.). Ένας σχετικά αντίστοιχος δημόσιος διάλογος είχε ανοίξει 
στη Μεγάλη Βρετανία με αφορμή κοινωνικά κέντρα που λειτουργούν με 



ΤΟ ΠΑΓΚΑΚΙ - ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΑΥΤΟΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΙ ΟΧΙ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗ 119 

ενοίκιο 119 . Τόσο η επιλογή της κατάληψης όσο και η επιλογή της ενοικία- 
σης ή της αγοράς έχουν υπέρ και κατά, τα οποία θα πρέπει να σταθμίζο- 
νται ανάλογα με την εκάστοτε συγκυρία. Όπως η κατάληψη από μόνη 
της δεν είναι επαναστατική, έτσι και η ενοικίαση-αγορά δεν είναι από μό- 
νη της αντεπαναστατική. Και οι δυο επιλογές στο παρόν συνεπάγονται 
τακτικούς συμβιβασμούς, αντιφάσεις, όρια και προκλήσεις, αλλά οφεί- 
λουν να έχουν μια κοινή στρατηγική στόχευση: την κοινοκτημοσύνη των 
μέσων παραγωγής μέσω της απαλλοτρίωσης των απαλλοτριωτών. 

Αναφορικά με το Παγκάκι, η επιθυμία να υπάρξει μια προσιτή και 
αναγνωρίσιμη «σταθερή βάση» για δημόσια δράση επέβαλε ως έναν βαθ- 
μό την επιλογή της ενοικίασης. Μια επιλογή που έρχεται μεν σε αντίφαση 
με τις προταγματικες μας επιθυμίες για έλεγχο των μέσων παραγωγής από 
τις συλλογικότητες των εργατών και όχι από παρασιτικούς ιδιοκτήτες, 
αλλά είναι πιο ορθή από τη μη ανάληψη πραγματικής δημόσιας δράσης 
μέσω ενός κατειλημμένου χώρου υπό συνεχή απειλή καταστολής. Μια 
επιλογή που συνοδεύτηκε, άλλωστε, από έμπρακτη εφαρμογή των αρχών 
της κοινοκτημοσύνης στο σκέλος της ιδιοκτησίας τους εγχειρήματος. 

Κάθε δράση που εκκινά στη σημερινή πραγματικότητα είναι μολυ- 
σμένη με τον ιό της μη καθαρότητας. Με βάση αυτή την παραδοχή, 
μπορούμε να λειτουργούμε αντιπαραθετικά προς την καπιταλιστική οι- 
κονομία και το κράτος ακόμα και αν δεν είμαστε απόλυτα καθαροί σε 
κάπως πιο περιφερειακά ζητήματα, αλλά δεν θα μπορούσαμε να λει- 
τουργούμε αντιπαραθετικά αν αυτό συνέβαινε σε κομβικά ζητήματα 
(π. χ. ανισοτιμία παλιών-νεων μελών, διανομή κερδών, περιστασιακές 
υπαλληλικές σχέσεις για έκτακτες ανάγκες), αλλοιώνοντας έτσι τη μετα- 
σχηματιστική δυναμική του εγχειρήματος. 

Τέλος, το γεγονός ότι λειτουργούμε με βάση ένα νομικό πλαίσιο δεν 
σημαίνει ότι το αποδεχόμαστε ως ορθό ή ότι ενδεχομένως δεν θα δρά- 
σουμε κόντρα σε αυτό. Η νομότυπη δράση δεν σημαίνει απαραίτητα 
νομιμοφροσύνη. 

Το καφενείο εξυπηρετεί πραγματικές ανάγκες; 

Μια άλλη κριτική στο εγχείρημα υποστήριζε ότι το καφενείο δεν εξυπηρε- 
τεί πραγματικές ανάγκες και ότι σε μιαν άλλη κοινωνία δεν θα υπάρχουν 



119. 8ραββ Ιηναάβπ, Υιίίρ://ν^ν^ν^.€€θ-3ί€ύοη.ογ§/άοά/ηο10/ψ3ί€&.Γΐίγη' Ύοιι Οαπ'ί Κβπί Υοητ Ψαγ Οιιί ο/ 

α 8οάαΙ ΚβΙαίίοπ^Ηίρ , \\ίίρ://ίΓΐ6ΆηΆΥ€Κΐ5ίϊώΥ2ίΥγ.θΥ^/ΗΎΜΙ,/γο^γχ€_6\6Υη6ηί Υοιι_(^η_1;_Κ6η1;_ 

Υοιι^νν^γ^ιι^ο^^δοοί^^ΚϋΐΗΐΐοηδΙιίρ.ΙιΙΐϊΐΙ• ΑΙΙ αηά ΝοίΗίη§: Ροτ ΚαάίοαΙ 8ηίοίάβ\, Ηΐίρ:// 
\ν\ν\ν.562.θΓ§.υ^/Γ€ηΙ.]ι1;ΐϊΐ1. 



120 



ΒΙΩΜΑΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΩΝ ΑΝΤΙΣΤΑΣΕΩΝ ΑΛΛΗΛΕΓΓΥΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ 




καφενεία, αλλά ο κόσμος θα κοινωνικοποιείται στους δρόμους, στις 
πλατείες και θα αυτοεξυπηρετείται χωρίς να χρειάζονται εργάτες που 
θα κουβαλούν νερό ή θα αλλάζουν τασάκια 12 °. Ένας προβληματισμός 
που ακόμα και σε μέλη της συλλογικότητας έβρισκε σχετική απήχηση. 
Είναι όμως άλλο το να μην προτιμάς ατομικά έναν χώρο κοινωνικο- 
ποίησης ή να μην επιθυμείς να εργάζεσαι σε ένα αντικείμενο που δεν 
σε ιντριγκάρει και άλλο να κατακρίνεις και να αντιμάχεσαι τις ανά- 
γκες και τα γούστα του άλλου όταν δεν αντιβαίνουν βασικές πολιτικές 
αρχές (έλλειψη καταναγκασμού, ιεραρχίας, αλλοτρίωσης κ.λπ.) και 
δεν επηρεάζουν αρνητικά την κοινότητα (π. χ. σπατάλη περιορισμένων 
πόρων). Διαφορετικά υπάρχει ο κίνδυνος να ολισθήσουμε σε μια επι- 
βολή, σε μια δικτατορία πάνω στις ανάγκες. 

Για να γίνουν πιο εύκολα αντιληπτά τα παραπάνω, δεν θα εξεταστεί 
αν έχει θέση ένα καφενείο σε μια αμεσοδημοκρατική-μετακαπιταλι- 
στική κοινωνία, αλλά θα εξεταστούν δυο ακόμα πιο ακραία παραδείγ- 
ματα: η ανάγκη της φόρμουλα 1 (ΤΙ) και της πορνείας. Είναι θεμιτό, σε 
μια άλλη κοινωνία, ένα εκατομμύριο άνθρωποι να συνεργαστούν για 
την κατασκευή ενός μονοθέσιου αυτοκινήτου το οποίο θα οδηγούν μό- 
νο οι πέντε καλύτεροι οδηγοί, εφόσον η ευχαρίστηση που αντλούν από 
την επίδειξη των ικανοτήτων των οδηγών είναι μεγαλύτερη από τον κό- 
πο που θα «δαπανήσουν» για τον σκοπό αυτό. Όσο ανώφελο και αν 
φαίνεται αυτό σε πολλούς, αν το επιθυμούν οι λάτρεις της φόρμουλας 
και δεν παρενοχλούν άλλους έχουν κάθε δικαίωμα να προχωρήσουν σε 
αυτή την υλοποίηση χωρίς κανένας να έχει δικαίωμα να τους κατακρί- 
νει. Σε περίπτωση, όμως, που τα καύσιμα που απαιτούνται για αυτή την 
επίδειξη ανταγωνίζονται τα καύσιμα που απαιτούνται για το 
όργωμα των κοινοτικών γαιών και δεν υπάρχει επάρκεια 
καυσίμων, θα είναι απόφαση της κοινότητας το πώς θα δια- 
νεμηθούν τα καύσιμα, ανάλογα τις προτεραιότητες της. Αντί- 
στοιχα, αν κάποιος ενήλικος επιλέξει εθελουσία και ενώ δια- 
θέτει ποικίλες εναλλακτικές επιλογές να προσφέρει την ερ- 
γασία του μέσα από τη σαδομαζοχιστική πορνεία, πάλι δεν 
υπάρχουν όχι μόνο περιθώρια, αλλά και λόγοι απαγόρευσης 
της διαθεσιμότητας αυτής της καταναλωτικής επιλογής. 



120. Αυτή η θέση μάλλον κρύβεται και πίσω από την επιλογή του τίτλου ΞβΙ^βΓνϊοβ στο έντυπο του 
Σωματείου Σερβιτόρων, Μαγείρων και Λοιπών Εργαζομένων στον Κλάδο του Επισιτισμού (ηΐΐρ:// 
δοπι^ΙείοδεΓοίΐοΓοηηι&^ίΓοη.οΙο^δροΙχοπι). Μια ανάλογη συλλογιστική για όλο τον κλάδο του επι- 
σιτισμού μπορείτε να βρείτε στην μπροσούρα Λ δοΐΐ^ίι ΚβΞίαΐίταηί8 (πΙΙρ://\ν\ν\ν.ρΐΌΐ€.ίηίο). 



Ένα άλλο είδος στράτευσης 



ακόμα και 01 ΠΙΟ ΑΔΥΝΑΜΕΣ 

εργάτριες 



Από την πρωτοπορία στην υποβοήθηση 

Ίσως ένα από τα πρωταρχικά ζητήματα που τίθενται σε 
κάθε ριζοσπαστικό-πολιτικό εγχείρημα στο πλαίσιο της 
ταξικής-ιεραρχικής κοινωνίας είναι η αναζήτηση μιας 
επιθυμητής σύνδεσης ανάμεσα στην πλειοψηφία των 
εκμεταλλευομένων που πρέπει 121 να κάνουν την επανά- 
σταση και τη μειοψηφία των επαναστατών που θέλουν 
να την κάνουν. Από τη μια πλευρά βρίσκονται οι απλοί 
προλετάριοι και από την άλλη οι επαναστάτες-ακτιβι- 
στές-πολιτικοποιημένοι . 

Δυο είναι μέχρι σήμερα οι κλασικές, όσο και λανθασμένες, προ- 
τάσεις για την άρση αυτοΰ του διαχωρισμού. Η πρώτη έχει να κάνει 
με τη δημιουργία ενός κόμματος από τους «πρωτοπόρους» επανα- 
στάτες που θα καθοδηγήσουν την υπόλοιπη τάξη. Με βάση αυτή την 
πεποίθηση, «η αντίθεση μεταξύ κόμματος και τάξης θα εξαφανιζό- 
ταν στο κόμμα της τάξης, στο κόμμα "των εργατών"» (Πάνεκουκ, 
1936). Όμως, όπως έχει αποδειχτεί στην πράξη, η «δικτατορία» 
της τάξης και του κόμματος οδηγεί πολΰ σύντομα στη δικτατορία 
του κόμματος πάνω στην τάξη. Η δεύτερη πρόταση επιδιώκει τον 
προσηλυτισμό όλων όσων πρέπει να κάνουν την επανάσταση στις 
γραμμές εκείνων που τη θέλουν, συγχέοντας «τη δική τους οργάνω- 
ση με την οργάνωση της τάξης» (Αηί^§οηίδπι ρΓ€δδ, 2001) 122 . 

Μέσα από το εγχείρημα της κολεκτίβας εργασίας κληθήκαμε 
και εμείς να δώσουμε μια απάντηση σε μερικά πολΰ βασικά «οργα- 
νωτικά» ερωτήματα: Πώς μπορούμε να δράσουμε ως ριζοσπαστική 



έχουν ΤΟΝ ΤΡΟΠΟ ΤΟΥΣ 
ΝΑ ΑΜΥΝΟΝΤΑΙ 



121. «Η χειραφέτηση των εργαζόμενων τάξεων θα πρέπει να είναι έργο των ίδιων των εργαζόμε- 
νων τάξεων», (Τηε Ιηΐ6Γη&Ιΐοη&1 \ΥθΓΐάη§πΐ€η'δ Αδδοα&ίΐοη, ΟβηβΓαΙ ΚιιΙβ8 ο/ ίΗβ ΙηΙβνηαίίοηαΙ 
]ΥονΗη£ Μβη ^Α^οοίαίίοη, 1 864, ηιίρ ://\ν\ν\ν.ηι^ΓχΐδΙδ.θΓ§ΜΓ€ηΐν€/ηι^Γχ/\νοΓΐ^δ/1 864/1 0/27ο.ηΙπι). 

122. Βλ., Σκότωσε τη λογική του ΠΑΜΕ που έχεις μέσα στο σωματείο βάσης σου, πΙιρ://δ^ν2.€δρΐν.η€ΐ/ 
201 1/θεματικές/ρ2πΐ€ΐηδΐά€. 



122 



ΒΙΩΜΑΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΩΝ ΑΝΤΙΣΤΑΣΕΩΝ ΑΛΛΗΛΕΓΓΥΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ 



ΙΓΕΟ 



μειοψηφία που δίνει έμφαση στην άμεση δράση στους σημερινούς ερ- 
γατικούς αγώνες χωρίς να υποκαταστοΰμε τη μεγάλη πλειοψηφία; 
Πώς η μικρή μας δράση θα μπορέσει να βοηθήσει τον συλλογικό με- 
τασχηματισμό της κοινωνίας χωρίς να αποδειχτεί κάποια αυτάρεσκη 
υποκουλτούρα; 

Η πολιτική μας δραστηριοποίηση μέσω της Κολεκτίβας Εργασίας 
«Το Παγκάκι» επιδίωκε: 

• να αντιμετωπίζει το εγχείρημα ως ένα πείραμα που μέσα από 
την πρακτική του μπορεί να ωφελήσει ολόκληρη την εργατική 
τάξη προσφέροντας νέα παραδείγματα, ερωτήματα, καταρχήν 
συμπεράσματα και έμπνευση, 

• να καλεί δημόσια σε μια συλλογική απεμπλοκή από την εκ- 
μετάλλευση προάγοντας την άμεση δράση των ίδιων των υπο- 
κείμενων, 

• να στρέφεται ενάντια στη βάση του καπιταλισμού, τη μισθω- 
τή εργασία, 

• να βασίζεται πρώτα στις δίκες μας ανάγκες (βιοπορισμού, αυ- 
τοεκφρασης...) και να μη γίνεται «χάριν ενός "σκοπού", τον οποίο 
αντιλαμβανόμαστε ως ξεχωριστό από εμάς τους ίδιους» (Αηάτ€\ν 
Χ, 2009), ο οποίος μας καλεί σε θυσία και αυταπάρνηση, 

• να αναγνωρίζει ότι η εκπλήρωση του δικοΰ 
μας εγχειρήματος απαιτεί την ολοκληρωτική με- 
ταμόρφωση του κόσμου, και για τον λόγο αυτό η 
ενεργή μας συμβολή προς αυτήν τη συλλογική 
κατεύθυνση πηγάζει από τις δίκες μας ανάγκες, 

• να είναι γειωμένη στις παρούσες κοινωνικές 
συνθήκες προεικονίζοντας το όραμα μας, 

• να αποτελεί μια απόπειρα «πολιτικοποίησης 
της ζωής από τα μέσα» (ΰοΐ^ϋίνο δίϋυ^αοπ€δ, 
2005), μια απόπειρα πολιτικής δέσμευσης, δη- 
λαδή, που αφορά το σύνολο της ζωής μας και όχι 
«ενα ξεχωριστό κουτάκι από την υπόλοιπη ζωή», 

• να επιδιώκει το χτίσιμο μιας αναστοχαστι- 
κής θεώρησης του ίδιου της του αγώνα μέσα 
από μια πραγματικά συλλογική διαδικασία και 
να μη μένει στη δράση-για τη-δράση, οΰτε να 
καθορίζεται από τη γραμμή του αρχηγού. 



ΕΜΠΕΙΡΙΕΣ ΑΠΟ 
ΕΡΓΑΤ1ΚΟΥΣ ΑΓΩΝΕΣ 

ΣΚΕΨΕΙΣ ΓΎΡΩ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΥΤΟΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ 



κσνενα^ αγώνας 
δεν χόνειαι όταν τον μθ)ραζόρσατε 



ΣΥΖΗΤΗΣΗ ΜΕΕΡΓΑΖΟΜΕΝΕΣ-ΟΥΣ ΑΠΟ 



ΒΙΟ.ΜΕ., ΟοΙΙθοϊτυθ Οοιϊγτί&γ γ Ελευθεροτυπία, 
ΡΗοπε Μστκθΐϊηρ;, Το καζάνι που βράζει Το παγκάκι 



ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 2 

ΝΟΕΜΒΡΙΟΥζοιζ 

στις 19:00 







Γ. ΟΑυμπίου 17-15 



ΤΟ ΠΑΓΚΑΚΙ - ΕΝΑ ΑΛΛΟ ΕΙΔΟΣ ΣΤΡΑΤΕΥΣΗ! 



123 



ΑΠΕΡΓΙΑ 



ΣΤΟΝ ΚΛΑΔΟ ΤΟΥ ΕΠΙΒΤΙΣΜΟΥ 



θκν ΐΓμέηϋζ γε. γΐτιη Οιγ.ίπ ροτ.. Β ΐΐι^ληππ Έυν αικΥΊ3ΐΐ£υ'££ &ΐ Γ ϋΕΪνια πτΕπέντΓΐι;!, 

!ίί-^! οητΓπ^.ίΕΖίΐαΐ τί]:ρι δ«τμαΰΕτπΪΓ? ι Έ^ν ρπττ^ταΐΕ ν"ΐ<τδ£ ιτάΐία πππ ζα 500 Ε^ΐρ^τ 
υΐϊ υπογϊίΕβέί ΐΒΗΠΜώςαΰΐίί5αίΐΗ.<; |αεκ£& ύΒΕϊΈΐΐϊΛΐ'^ίπβίδμ.Μοΐί 

ΛΛ]ϋαΐίρ1αΐνΕ βοείες αγώνα, πνΒπια.πρΒπτΕ Ψ αυΗχΐΗγπνι*νπμείΓΐΐ! 

Και (ϊΓΛΤμίώρδ συΑΛσγιΚϊ ατουί τώρβι-ι ΟουΛζως. 

Λεν έ'-ΟίδΐΈαύμΕ αίΐά πππ2Έθΰ]ΐι νο αιτΕατππτο. ΐενΕνπς κργπΓΪηΐΕΓϊΠΕΓ £γγτ εί «πι μαίας. 

■:--ι ... ι : - ■ Ι|; ■■ ΟΤ31ΤΈ£ΐΙΕάθ7ΒβΕΙ ΓΠίΤ- αϊΤΜΓί α!*Τ 7Μ Έβϊ ΗΙΪ&ϊωΟΙΙ ϊΐπί 

ΐΦγτΐΏΐιένοα, Ερσύακ. " "'. Κ3ΐ 3ιΐ2ΐ6ιιι.πυμ.£πιικιι.πσυ μπςπνπκπμν. 



27 ΙΟΥΝΙΟΥ 



ΐΗί ΠΟΡΕΙΑ 

πί)ουυγκ£ντρυυ<ΤΓ> ΠΓΐίπ^κ] Εζί;ΐ3ρχϊ-;ίιΐ;ν 

ϊ&=ϋΰ ΑΠΕΡΓΙΑΚΗ ΚΟΥΖΙΝΑ 

Μεσολογγίου και Λόντου 



Η αντι-ταξική συνείδηση 
και η συνδικαλιστική δράση 

Επιθυμώντας «την ολοένα βαθύτερη 
άρνηση του κεφαλαίου, η οποία ταυτί- 
ζεται με την ολοένα βαθύτερη αυτοάρ- 
νηση του προλεταριάτου και της ίδιας 
της προλεταριοποίησης» (Ν€§2ίίοπ, 
1973) μέσω της ανάπτυξης μιας συνει- 
δητής δράσης για την εξάλειψη των 
τάξεων, έπρεπε να διερευνήσουμε την 
επιθυμητή σχέση με το πρωτοβάθμιο 
σωματείο του κλάδου μας, το Σωμα- 
τείο Σερβιτόρων, Μαγείρων και Λοι- 
πών Εργαζομένων στον Κλάδο του Επι- 
σιτισμού, και τη στάση μας στις γενικές 
απεργίες-φωτοβολίδες των εργατοπα- 
τερων των ΓΣΕΕ-ΑΔΕΔΥ. Επίσης, με 
αφορμή τον νόμο για την απαγόρευση 
του καπνίσματος στους χώρους εστία- 
σης και τη συμμετοχή των καταστημα- 
ταρχών σε κάποιες γενικές απεργίες, έπρεπε να εξετάσουμε και τη σχέ- 
ση μας με συνδικαλιστικά όργανα του κλάδου, όπως η Πανελλήνια 
Ομοσπονδία Εστιατορικών και Συναφών Επαγγελμάτων (ΠΟΕΣΕ). 

Αναγνωρίζοντας τους εαυτούς μας ως εργαζομένους, δεν προβήκα- 
με σε οποιαδήποτε ενέργεια υπό την ιδιότητα του καταστηματάρχη. 
Η στάση μας στις γενικές απεργίες ή σε συγκεντρώσεις αγανάκτησης 
στο Σύνταγμα περιλάμβανε δυο επιλογές (ανάλογα με τη δυναμική 
που εκφραζόταν στον δρόμο): είτε να παραμένουμε κλειστά ολημερίς 
είτε να κλείνουμε τις ώρες των κινητοποιήσεων, ώστε να συμμετέ- 
χουμε και εμείς πλάι στους μισθωτούς εργαζόμενους και εργαζόμε- 
νες, και να ανοίγουμε τις υπόλοιπες ώρες, προτάσσοντας την αυτο- 
διαχειριζόμενη παραγωγή ως προοπτική αγώνα, υπό τον όρο ότι το 
πλεόνασμα θα τοποθετείται σε «ένα ξεχωριστό απεργιακό ταμείο 
προς ενίσχυση σωματείων και εργαζομένων που βρίσκονται σε αγώ- 
να» (Παγκάκι, 2011). 

Ως προς τη σχέση μας με το σωματείο, αποφασίσαμε, σε πρώτο 
χρόνο, να παρακολουθούμε τις διαδικασίες του, να προβάλλουμε τον 
λόγο του (αφίσες, έντυπο 8βΙ$ 8βννίοβ) και να συμμετέχουμε στις κινητό- 



ν.α.\ λοιττών ΐ3γ£Ζ£φ.Ε?'±> Ί <ί ταυ κλωβοί γ ζα:\ εττΊαΊΤ'ιϊΐΐΰΐ! 



124 



ΒΙΩΜΑΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΩΝ ΑΝΤΙΣΤΑΣΕΩΝ ΑΛΛΗΛΕΓΓΥΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ 




Σνζήτησ^^^ 
στο Παγκώ 
με θέμα 
τη συλλογική 
εργασία, 4/11/2011 



ποιήσεις μέσα απο τις γραμμές 
του (π. χ. αποκλεισμός Οά& Ύιζ. 
ν^ί 123 , απεργίες γενικές ή κλαδι- 
κές) χωρίς να θέλουμε να αλλοιώ- 
σουμε τον διεκδικητικό του χα- 
ρακτήρα, που είναι και ο κύριος 
λειτουργικός του ρόλος, παρόλο 
που τα βασικά του αιτήματα ως 
επί το πλείστον δεν αφορούν το 
δικό μας εργασιακό καθεστώς 124 . 

Από τη θεωρία 
στη δημόσια πράξη 
και από την πράξη στη δημοσιοποίηση της θεωρίας 

Ύστερα από έναν χρόνο λειτουργίας του καφενείου νιώσαμε την ανάγκη 
να μιλήσουμε δημόσια για την εξέλιξη του εγχειρήματος, εν είδει απο- 
λογισμού, όχι κατ' ανάγκην ή πρωτίστως οικονομικού. Η ανάγκη αυτή 
σχετιζόταν τόσο με την επιθυμία όσο και με την επιλογή μας το Παγκά- 
κι να αποτελέσει, εκτός από έναν διαφορετικά οργανωμένο χώρο εργα- 
σίας, και τη βάση μιας κινηματικής συλλογικότητας που επανεξετάζει 
τις επιλογές και τις εμπειρίες της, με σκοπό να βελτιωθεί, να διερευνήσει 
τα θεωρητικά εργαλεία που κληρονόμησε και να μοιραστεί τα συμπερά- 
σματα της με τα υπόλοιπα κομμάτια του κινήματος και της κοινωνίας. 

Να παράξουμε, δηλαδή, μια βιωματική θεωρία με έμφαση στο εδώ 
και τώρα, δίχως να επιμένει εμμονικά στα ιδεώδη• να μην εκφέρει έναν 
στείρο θεωρητικό λόγο που αφορά το περίγραμμα μιας «άλλης» κοινω- 
νίας, αλλά να καθίσταται χρήσιμο εργαλείο για τη διάχυση της κολεκτι- 
βιστικής παραγωγής και της οργάνωσης ενός ευρύτερου κινήματος αλ- 
ληλέγγυας οικονομίας. Για τον λόγο αυτό επεξεργαστήκαμε συλλογικά 
ένα δεύτερο κείμενο (βλέπε Παράρτημα) όπου καταθέταμε την εμπει- 
ρία μας και καλέσαμε σε ανοιχτή και δημόσια συνάντηση εγχειρήματα 
συλλογικής εργασίας, έτσι ώστε να γνωριστούμε και να ανιχνεύσουμε 
πιθανά πεδία συνεργασίας. 



123. Ηηρι/ΜίΗεηδ^ηάγηιεάί^.οΓ^/ΓΓοηΙ.ρΙιρδΡΙ^η^^εΙ&ΗηίοΙ^ίά^ 1 148084 

124. Για παράδειγμα, ήμερες άδειας, επιδόματα, ένσημα κ.λπ. ρυθμίζονται με διαφορετικό τρόπο 
και λογική. Ωστόσο, το αν ή πότε θα πάρουμε σύνταξη αφορά και εμάς, δεδομένου ότι δεν έχουμε 
βρει κάποια άλλη εναλλακτική μορφή ασφάλισης. 



ΤΟ ΠΑΓΚΑΚΙ - ΕΝΑ ΑΛΛΟ ΕΙΔΟΣ ΣΤΡΑΤΕΥΣΗ! 



125 



Η κουβέντα που ακολούθησε τις παρουσιάσεις των εγχειρημάτων 
συλλογικής εργασίας είχε μεγάλο ενδιαφέρον. Ένα από τα πιο σημα- 
ντικά στοιχεία της εκδήλωσης αφορούσε τον δημόσιο χαρακτήρα των 
εν λόγω εγχειρημάτων. Ορισμένα από αυτά είχαν επιλέξει να μην εκ- 
φράζονται δημόσια, με το σκεπτικό ότι αποτελούσαν απλώς βιοπορι- 
στική επιλογή ατόμων διαχωρισμένη από την πολιτική τους στράτευ- 
ση, η οποία εκφραζόταν μέσα από άλλα συλλογικά σχήματα. Κάποιες 
άλλες συλλογικές προσπάθειες βρίσκονταν ακόμη σε πρώιμο στάδιο, 
μη γνωρίζοντας με βεβαιότητα αν όντως αποτελούν μια οικονομικά 
βιώσιμη επιλογή ώστε να μπορούν να την υποστηρίξουν δημόσια. 
Υπήρχαν και εγχειρήματα που έθεταν ως προϋπόθεση την ύπαρξη 
εξωστρεφούς δράσης-δημοσιοποίησης προκείμενου να αποτελέσουν 
ορμητήρια ελευθερίας για τον κοινωνικό μετασχηματισμό και όχι ατο- 
μικές λύσεις στο πλαίσιο ενός Ιίίεδίνΐε αναρχισμοΰ 125 που εξαντλείται 
στην εξασφάλιση της αυτοαπασχόλησης. 

Μετά την εκδήλωση, θελήσαμε να αναζητήσουμε κάποιες πρώτες 
συλλογικές απαντήσεις στα ποικίλα ερωτήματα που τέθηκαν στη διάρ- 
κεια της συζήτησης, καθώς και ενδεχόμενα πεδία σύμπραξης και δι- 
κτύωσης των εγχειρημάτων. Στην πο- 
ρεία, ο προβληματισμός μας διευρύνθη- 
κε και οδηγηθήκαμε στη θεώρηση ότι 
είναι σημαντική όχι μόνο η ύπαρξη εξω- 
στρεφούς δράσης, αλλά και η ενεργός 
προώθηση μιας άλλης νοοτροπίας και 
προοπτικής αγώνα 126 . Σημαντικό ρόλο 
στην απόφαση αυτή έπαιξε η τριβή με 
αρκετό κόσμο που μας προσέγγιζε για 
να ακούσει την εμπειρία μας και να προ- 
χωρήσει στη δημιουργία αντίστοιχων εγ- 
χειρημάτων. Είτε ήταν άνθρωποι χωρίς 
τον παραμικρό πολιτικό προβληματισμό 
είτε έμπειροι αγωνιστές και αγωνίστριες, 



1 χρόνος 




■ο πα γ£ά|ρ 

, συζήτηση: , , ν ^^|- 

ενας χρόνος κολεκτίβα παγκάκι. ^^\ 
σκέψεις πάνω στη συλλογική εργασίαΠ \ 

1930 παρΜΗπαΐη εΥχειρημάτιαν και κολεκτίβων εργασίας 



ΥΐντΒλια: 

ολοήμερη γιορτή με ζωντανή 
μουσική μετά ης 18:00 



Ξ 



Ο 



"1»1ΕΤ*,βΐΑ-|ΐΓ?ΠΠΤ1?7Κ < ΤΤ-ΙΪ*»Η ]><Τί• ΤΤΪ «ΑΙ πΑΜΚ^ΡΓΐηφΐ*Οΐ. ί*αΐΓ•Ζ* <3ΪΚ/•Μ.- 



Αφίσα, 2011 



125. ΜιιιτΗγ Βοοκοπίπ, Κοινωνικός αναρχισμός ή Η/βΞίγΙβ αναρχισμός - Ένα αγεφύρωτο χάσμα, Ισνάφι, 
2005, Ηηρ://1ίΐ3€θΐη.θΓ§/1ΐΐ3Γ2Γγ/5θά2ΐ-2^ 

126. Τα συμπεράσματα και τα ερωτήματα που τέθηκαν με συλλογικό τρόπο στις διαδικασίες των 
εγχειρημάτων αλληλέγγυας οικονομίας που συμμετείχα βοήθησαν και ενέπνευσαν το παρόν σύγ- 
γραμμα και κατέστησαν αμέσως μέρος της όλης διαδικασίας. Όλο το θεωρητικό μέρος της έκ- 
δοσης αυτής ουσιαστικά έχει γραφτεί με αυτό τον τρόπο. 



126 



ΒΙΩΜΑΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΩΝ ΑΝΤΙΣΤΑΣΕΩΝ ΑΛΛΗΛΕΓΓΥΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ 



το εγχείρημα γινόταν κατανοητό κυρίως ως πετυχημένο καφενείο 
ή/και εναλλακτικός τρόπος αυτοαπασχόλησης, ανεξάρτητα από 
τις δίκες μας εξηγήσεις. Αυτό μας προβλημάτισε ιδιαίτερα, καθώς 
ο κόσμος, πέρα από τη μορφή και το περιεχόμενο του αγώνα μας, 
δεν έδειχνε να καταλαβαίνει την ουσία του. 

Για τον λόγο αυτό, λοιπόν, προχωρήσαμε στο τρίτο κείμενο 
μας 127 , στην πολιτική υπεράσπιση του εγχειρήματος στα πλαίσια 
του φεστιβάλ ΰοπππυηίδπιοδ 2.0 128 , αλλά και στις διαδικασίες δι- 
κτύωσης σε Θεσσαλονίκη και Αθήνα με τα εγχειρήματα συλλογι- 
κής εργασίας με τα οποία μοιραζόμασταν κοινές στοχεύσεις. Και 
πιθανότατα με βάση την απόδοση μας σε αυτόν τον τομέα, θα 
κριθεί η περαιτέρω πολιτική επιτυχία του εγχειρήματος ώστε να 
καταστεί πιο δυνατή η πληρέστερη πραγμάτωση του. 




Το Παγκάκι συμμετείχε 

με εισήγηση στη συζήτηση 

με θέμα «Συνεργατικές μορφές 

εργασίας τον καιρό της κρίσης, 

κριτικές προσεγγίσεις», 

στο πλαίσιο του φεστιβάλ 

Οοπιΐϊΐιιηίδπιοδ 2.0, 

το οποίο διοργανώθηκε στην 

κατάληψη Φάμπρικα 

Υφανέχ, Θεσσαλονίκη, 

26/5/2012. 



127. ηΐφ://ρ2§Κ2κί.θΓ§/3 

128. Ηηρ://\ν\ν\ν.γ&η€ΐ.η€ΐ/€οηί6ηΐ/νΪ€\ν/Ηχογραφήσεις_€θΐηπιιιηίδπιοδ_2.0 




ΑΝΤΙ ΕΠΙΛΟΓΟΥ 



Υπάρχουν στενοί δεσμοί ανάμεσα στην κοινωνική 

πραγματικότητα, το θεωρητικό πλαίσιο που χρησιμοποιούμε για 

να την ερμηνεύσουμε και την αίσθηση της πολιτικής και 

της ελπίδας που αναδύεται μέσα από μια τέτοια κατανόηση. 

Αρτοΰρο Εσκομπάρ 

Η διαδρομή από τη θεωρία στη δημόσια πράξη και από την πρά- 
ξη στη δημοσιοποίηση της θεωρίας αποτέλεσε και τη μέθοδο με 
την οποία εκπονήθηκε το παρόν σύγγραμμα. Μέσα από τα ερωτή- 
ματα, τις προκλήσεις, τις χάρες και τα αδιέξοδα των συλλογικών 
εγχειρημάτων-πειραμάτων στα οποία συμμετείχα, συνειδητοποίη- 
σα ότι η αδυναμία κατανόησης του ρόλου και της σημασίας των 
δημιουργικών αντιστάσεων οφείλεται κυρίως σε προκαταλήψεις, 
σε στερεότυπες πεποιθήσεις που εγκλωβίζουν τη μετασχηματιστι- 
κή δυναμική της δράσης τους. 

Αυτός ήταν και ο λόγος για τον οποίο γράφτηκε το βιβλίο Δημι- 
ουργικές αντιστάσεις και Αντεξονσία. Για «να αρχίσουμε από την 
αρχή - να μη συνεχίζουμε να πορευόμαστε κι άλλο πάνω στα ίχνη 
των θεμελίων της επαναστατικής εποχής του 20οΰ αιώνα [...] αλλά 
να διαλέξουμε έναν άλλο δρόμο» (Ζίζεκ, 2009), έναν δρόμο που 
σχηματίζεται καθώς προχωράμε ρωτώντας. Για να προσφέρει μια 
θεωρητική επεξεργασία που επιδιώκει να βοηθήσει πρακτικά τα 
εγχειρήματα στα οποία θεμελιώνεται, αλλά και να αναζωογονήσει 
την ελπίδα που βγαίνει από τη δράση τους, παρέχοντας, παράλλη- 
λα, εργαλεία προσανατολισμού για τον τόπο που δεν είναι ακόμη 
εδώ και προς τον οποίο μας αρέσει τόσο πολΰ να πορευόμαστε. 

Στο σημείο αυτό θα ήθελα να σας ευχαριστήσω που φτάσατε ως 
εδώ και να σας προσκαλέσω σε διάλογο μέσα από την ιστοσελίδα 
πϋ£ρ:/Μηϋ€χουδί2.ρ2§Κ2κί.θΓ§. 



ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Ι 

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΣΧΕΤΙΚΑ 
ΜΕ ΤΗΝ ΠΑΡΟΥΣΑ ΕΚΔΟΣΗ 



Αρκετά ζητήματα που σχετίζονται με την έκδοση και την 
κυκλοφορία του παρόντος έργου αποτέλεσαν αντικείμε- 
νο προβληματισμού, ώστε να επιτευχθεί στον μέγιστο 
δυνατό βαθμό αρμονία και αντιστοιχία με όσα υπο- 
στηρίζονται στο περιεχόμενο του. Για τον λόγο αυτό 
λειτουργούν επικουρικά και παρουσιάζονται σε αυτό 
το Παράρτημα. 

Ας αρχίσουμε, λοιπόν, από τα «πνευματικά δικαιώμα- 
τα» και τον ρόλο τους στην πολιτιστική βιομηχανία. Η λογι- Λογότυπο 
κή της πνευματικής ιδιοκτησίας βασίζεται στην πιο κάτω αλληλου- τον ΟοργΙββ. 
χία παραδοχών: για να υπάρχει καινοτομία είναι απαραίτητη η οι- 
κονομική παρακίνηση• για να υπάρχει οικονομικό κίνητρο πρέπει 
να υπάρχει αντίτιμο* για να υπάρχει αντίτιμο δεν μπορεί να υπάρ- 
χει ελεύθερη πρόσβαση. Τα πνευματικά δικαιώματα έρχονται συ- 
νεπώς να επιτελέσουν αυτόν τον ρόλο της περίφραξης 129 , τη στέρη- 
ση της ελεύθερης πρόσβασης προκείμενου να επιτευχθεί η καπιτα- 
λιστική αξιοποίηση του έργου. 

Στον αντίποδα αυτής της λογικής, επιλέχτηκε το έργο αυτό να 
κυκλοφορήσει υπό άδεια α:€2ϋίν€ €οηιπιοηδ 13 °, η οποία επιτρέπει 
για μη εμπορικούς σκοπούς την αναπαραγωγή, διανομή, παρουσία- 
ση του έργου στο κοινό, καθώς και τη διασκευή του. Επιπρόσθετα, 




129. Περιφράξεις - Κοινά, Ηΐ1:ρ://&ο1:οΓγΓ^η€ΐ:.\νοΓθ!ρΓ€δδ.οοηι/2010/θ7/04/περιφράξεις-^οινά/ 
και ΗΐΙρ://\ν\ν\ν.Γ6θ€ΐπ€ΐ:.§Γ/Γιΐ6δ/Γ€θ€ΐη€ΐ:_ο1.ρο!Γ, η«ρ://€η.\νίκίρ€άΪΣΐ.θΓ§Λνίκί/Εη€ΐοδυΓ6. 

130. Αναφορά Δημιουργού - Μη Εμπορική Χρήση - Παρόμοια Διανομή 3.0 Ελλάδα, ΗίΙρ:// 
€Γ€^ΐίν€θοηιιηοηδ.θΓ§/1ΐθ€ηδ€δ/ογ-η€-δΗ/3.0/§Γ. 



130 



ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΕ! ΑΝΤΙΣΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΑΝΤΕΞΟΥΣΙΑ 



μας περίμενα 



ανοιξ; 




Αφίσα για τα εγκαίνια 
του βιβλιοπωλείου 
των Εκδόσεων 
των Συναδέλφων, 
2012. 



μόλις καλυφτεί το κόστος της έκδοσης θα είναι δια- 
θέσιμο με ελεύθερη συνεισφορά στο διαδίκτυο. 

Την αρχική χρηματοδότηση και το οικονομικό 
ρίσκο του εγχειρήματος ανέλαβε το Παγκάκι λόγω 
αδυναμίας του δημιουργού, αλλά και των Εκδόσεων 
των Συνάδελφων να διαθέσουν τους απαραίτητους 
πόρους. 

Τη διανομή στα βιβλιοπωλεία, σε κοινωνικούς 
χώρους και κατά τη διάρκεια εκδηλώσεων ανέλαβαν 
Οι Εκδόσεις των Συνάδελφων 131 , ενώ τη διανομή μέσω 
του δικτύου διακίνησης του ανέλαβε το Συν-Άλλοις. 
Η αμοιβή-κοινωνική υποστήριξη του πολιτιστι- 
κού παράγωγου είναι ένα από τα πιο δύσκολα ζητή- 
ματα που προέκυψαν κατά τον προβληματισμό για 
την τΰχη του όποιου πιθανού πλεονάσματος σε συ- 
νάρτηση και με το ζήτημα της αμοιβής όσων συνε- 
τέλεσαν στην επιμέλεια, τη σελιδοποίηση και τη 
διανομή. Ένα ερώτημα που παραδοσιακά λυνόταν με τη διανομή 
του πλεονάσματος υπέρ κάποιου ευγενούς σκοπού (αυτόνομες ζα- 
πατιστικες κοινότητες, φυλακισμένοι αγωνιστές κ.λπ.) και την αμι- 
γώς εθελοντική συμβολή. Αντ' αυτοΰ, επιλέχτηκε ο πιο πολύπλοκος 
και μη οικείος δρόμος της αμοιβής τόσο του συγγραφέα όσο και 
των συντελεστών του έργου, με συνέπεια την άρνηση εκτύπωσης του 
βιβλίου από το μοναδικό τυπογραφικό εγχείρημα με τον απαιτού- 
μενο εξοπλισμό στη χώρα μας 132 . Σταθμίζοντας, επίσης, το οικονο- 
μικό και περιβαλλοντικό κόστος που θα συνεπαγόταν η εκτύπωση 
του βιβλίου στο Ηνωμένο Βασίλειο -όπου λειτουργεί το πιο κοντινό 
τυπογραφείο συλλογικής εργασίας που γνωρίζουμε- και η μεταφο- 
ρά του στην Ελλάδα, αποφασίστηκε το παρόν έργο να εκτυπωθεί σε 
ενα συμβατικό τυπογραφείο. 

Όσα αποτυπώνονται στο βιβλίο αυτό αποτελούν προϊόν εσωτερι- 
κής ανάγκης για έκφραση και επικοινωνία σκέψεων του συγγραφέα. 



131. ΗΐΙρ://€^€ΐοδ€ίδγη^€ΐ€ΐΓ\νη.\νοΓ€ΐρΓ€δδ.οοιηΜΐ3θΐι1: 

132. «Θέλουμε τα έντυπα που βγαίνουν από το αυτοδιαχειριζόμενο τυπογραφείο μας να μη φέρ- 
νουν κέρδος στην τσέπη κανενός. Με λίγα λόγια, αν υπάρχει αντίτιμο, είτε να αντιστοιχεί στο κό- 
στος παραγωγής του έντυπου, είτε αν υπερβαίνει το κόστος παραγωγής, να διατίθεται για κινημα- 
τικούς σκοπούς» (Τυπογραφική Κολεκτίβα ΚοΙΙςι, 2012). Τα κείμενα αυτοπαρουσίασης της ΚοΙΙςι 
υπάρχουν στο Αναρχείο Ηηρ://\ν\ν\ν.^η^ΓΧ€ίο.§Γ/ρπο1ίδη€Γδ/νί€\ν/ΐγρο§Γ^Γικπ-κο1ΐ€Κπο&-Γθϋϋ^. 



ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Ι - ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΗΝ ΠΑΡΟΥΣΑ ΕΚΔΟΣΗ 131 

Κάτι τέτοιο μάλλον θα είναι αδύνατο να προκύψει από μια αγγελία 
για συγγραφή ενός βιβλίου με την τάδε θεματική για τη δείνα αντα- 
μοιβή. Όπως όμως υποστηρίχτηκε και στο κΰριο μέρος του βιβλίου, 
ενδεχόμενη αμοιβή των συντελεστών του με βάση την κοινωνική 
αξία χρήσης του δεν συνδέεται απαραίτητα με την κερδοσκοπία, 
τον εγωιστικό ωφελιμισμό, την άκρατη λογιστικοποίηση των πά- 
ντων 133 ή το πατεντάρισμα των ιδεών. Από την άλλη δεν προκύπτει 
από πουθενά το συμπέρασμα ότι ένα αυτιστικό φανζίν 134 , το οποίο 
εκδίδεται χωρίς να περιμένει ανταμοιβή ο συγγραφέας του και δεν 
έχει αντίτιμο, είναι πιο ριζοσπαστικό από ενα βιβλίο για το οποίο 
αμείβεται ο δημιουργός με βάση τη χαρά ή τη χρησιμότητα που έδω- 
σε στους αναγνώστες του, προσφέροντας «απείρως περισσότερα απ' 
όσα του πληρώνονται υπό τη μορφή χρημάτων» (Κροπότκιν, 1892). 
Πώς, όμως, θα μπορούσε να προσεγγιστεί ο υπολογισμός της 
αμοιβής μιας άυλης εργασίας 135 ; Με τον ακριβή υπολογισμό της 
συμβολής του καθενός και της καθεμιάς σε μια συλλογική διαδικα- 
σία οΰτως ή άλλως να είναι πρακτικά αδύνατος, η χρήση οποιου- 
δήποτε κανόνα είναι πάντα σχετική και κατά προσέγγιση αναλογι- 
κή: πολλές ώρες και μόχθος, μεγάλη αμοιβή - λίγες ώρες, μικρή 
αμοιβή. Επίσης, η οποιαδήποτε θεμελίωση της αναλογικότητας 
της συμβολής των ποικίλων μορφών εργασίας ως προς το αποτέλε- 
σμα της συνδυαστικής τους δράσης γίνεται αναγκαστικά με αυθαί- 
ρετα κριτήρια και με βάση πρότερη συνεννόηση των διάφορων φο- 
ρέων. Έτσι, στην περίπτωση μας, η αμοιβή για την επιμέλεια και 
τη σελιδοποίηση συμφωνήθηκε από κοινού να στοχεύει προς ενα 
πάγιο ποσό με πυξίδα τις ώρες που απαιτήθηκαν και τις αγοραίες 
αμοιβές, στην περίπτωση που υπάρχει τέτοιο περιθώριο. Η όποια 
αμοιβή του συγγραφέα θα έρθει αφοΰ καλυφτοΰν οι υπόλοιπες 
αμοιβές και δεν χρειάστηκε να οριστεί από τώρα κάποια οροφή, 



133. Αυτή είναι η πιο βασική αιχμή του Κροπότκιν στο μισθολογικό σύστημα του κολεκτιβισμού. 
Βλ.., «Τ1ΐ€ \Υ2§€ δγδίεπι» (Ρτββάοπι ΡαπιρΗΙβί8 1, ΗΐΙρι/Μ^^.πι^ΓχΐδΙδ.ΟΓ^/Γϋ&ΓϋηοϋΜΓοΙιΐνε/κΓοροΙκίη 
-ρ€ΐ€ΐ71920Λν2§€.π1;πι, και Η κατάκτηση τον ψωμιού , πϋΙρ://€ΐ.\νΐκίδουΓ€€.θΓ§/\νΐκί/ Η_κατάκτη- 
ση_του_ψωμιοΰ7Το_μισθολογικό_σύοτημα_του_Κολλεκτιβισμοΰ). 

134. ηΙίρ://€ΐ.\νίκίρ€θϋ^.θΓ§/\γίκί/Φανζίν 

135. Ο διαχωρισμός σε χειρωνακτική και διανοητική εργασία αφορά το είδος-ρόλο της εργασίας, 
ενώ ο διαχωρισμός σε υλική και άυλη εργασία αφορά το είδος του τελικού προϊόντος. Έτσι, η δια- 
νοητική εργασία μπορεί να εντάσσεται σε μια κατά κΰριο λόγο υλική παραγωγική δραστηριότητα 
και η χειρωνακτική σε κάποια άλλη άυλη. 



132 ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΕ! ΑΝΤΙΣΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΑΝΤΕΞΟΥΣΙΑ 

καθώς τα αντίτυπα δεν αρκούν για να προσεγγιστεί το προβλημα- 
τικό όριο. 

Τέλος, τα βιβλιοπωλεία αποκομίζουν ένα ποσοστό της τάξης 
του 40% επί της τελικής τιμής για κάθε αντίτυπο που πωλείται μέ- 
σω αυτών. Αντίστοιχη έκπτωση θα γίνει σε όσα στέκια, κολεκτίβες 
και λοιπούς αυτοδιαχειριζόμενους χώρους επιλέξουν να συμμετέ- 
χουν στη διακίνηση του βιβλίου. Προσοχή στο ποιους ενισχύεται! 



ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ II 

ΚΕΙΜΕΝΑ ΑΥΤΟΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ 
ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΩΝ ΑΝΤΙΣΤΑΣΕΩΝ 




Ο Σπόρος 



Ο Σπόρος προωθεί ένα διαφορετικό μοντέ- 
λο διακίνησης προϊόντων που έχει σαν στό- 
χο όχι το κέρδος, αλλά την ικανοποίηση 
των αναγκών μας με διαφορετικό τρόπο. 
Το ονομάζουμε εναλλακτικό και αλληλέγγυο 
εμπόριο, γιατί δεν βασίζεται στην εκμε- 
τάλλευση και την ανωνυμία που διακρίνει το συμβατικό εμπορικό 
κύκλωμα. Βασίζεται σε οριζόντιες και ανθρώπινες σχέσεις, στη 
συνεργασία, την εμπιστοσύνη, την ανταλλαγή, την αυτονομία. Πι- 
στεύουμε πως η ποιότητα των προϊόντων δεν βρίσκεται στη συ- 
σκευασία και τη διαφήμιση. Πίσω από την τιμή και τη μάρκα 
τους, υπάρχει η ιστορία, η γεωγραφία, η διαδρομή που έκαναν για 
να φτάσουν ως εμάς, και βέβαια τα πρόσωπα: οι άνθρωποι που τα 
παράγουν, τα διακινούν και τα προμηθεύονται. 

Στο εναλλακτικό και αλληλέγγυο εμπόριο, οι παραγωγοί διαθέ- 
τουν απευθείας τα προϊόντα τους σε δίκτυα αλληλέγγυων προμη- 
θευτών σε αρκετά καλύτερες τιμές από τις συνήθως εξευτελιστικές 
της αγοράς. Ξεφεύγουν με αυτό τον τρόπο από τους μεσάζοντες και 
τις μεγάλες εταιρείες. Μέσα από αυτήν τη συνεργασία, ενδυναμώ- 
νουν την αυτονομία τους, ενισχύουν τις παραγωγικές δομές τους 
σεβόμενοι το φυσικό περιβάλλον και συνεισφέρουν σε προγράμμα- 
τα υποδομής (εκπαίδευσης, υγείας κ. ά.) στις τοπικές κοινωνίες τους. 



Φυλλάδια 
του Σπόρου. 



134 ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΕ! ΑΝΤΙΣΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΑΝΤΕΞΟΥΣΙΑ 

Παράλληλα, οικοδομούνται σταθερές σχέσεις με τους ανθρώπους 
που διακινούν και καταναλώνουν τα προϊόντα τους. 

Στον Σπόρο διακινούμε προϊόντα παραγωγών που αγωνίζονται 
συλλογικά μέσα σε συνεταιρισμούς ή κινήματα για να αλλάξουν τις 
ζωές τους στις σκληρές συνθήκες του «φτωχού Νότου» αλλά και του 
«πλουσίου Βορρά». 

Σε συνεργασία με τον γερμανικό συνεταιρισμό Οζϊέ Είθ€ΐΐ£ά ή 
την ιταλική κοινωνική οργάνωση ΕίοείΌ Μοπάο εισάγουμε και δια- 
κινούμε καφέ από τους Ζαπατίστας, ζάχαρη από το Κίνημα των 
Χωρίς Γη στη Βραζιλία και από το Εκουαδόρ, κακάο και σοκολάτα 
από τη Βολιβία, τη Βραζιλία, το Εκουαδόρ και την Παραγουάη, 
τσάι από την Ινδία και τη Ν. Αφρική, μάτε από τη Βραζιλία, ζυμα- 
ρικά από την Ιταλία, απορρυπαντικά με συστατικά από τη Βραζι- 
λία. Παράλληλα, από το 2007 κάναμε δυο απευθείας εισαγωγές 
καφέ από έναν νέο ζαπατιστικό συνεταιρισμό (δδίί Ιεφίίΐ Ιππι) θέλο- 
ντας να ενισχύσουμε τις νέες πρωτοβουλίες αυτοοργάνωσης των 
παραγωγών. Επίσης, διακινούμε ζυμαρικά, πολτό τομάτας, μέλι, 
κουλουράκια από συνεταιρισμούς ή βιοκαλλιεργητες στην Ελλάδα. 

Τα προϊόντα αυτά δεν βρίσκονται βέβαια στα ράφια των σούπερ 
μάρκετ. Διακινούνται στον «Σποροχώρο» στην Αθήνα, αλλά και μέ- 
σω ενός διευρυνόμενου δικτύου ανθρώπων, συλλογικοτήτων και μι- 
κρών καταστημάτων σε όλη τη χώρα. Όλοι συμμετέχουν στην προ- 
σπάθεια αφιλοκερδώς και συνδέονται με ανθρώπινες σχέσεις και 
όχι σχέσεις πελατείας. Το οικονομικό πλεόνασμα που προκύπτει 
από αυτήν τη διαδικασία δεν καταλήγει στις τσέπες κανενός ιδιο- 
κτήτη ή μετόχου, αλλά στηρίζει τη δομή, τη βιωσιμότητα και την 
εξέλιξη του εγχειρήματος, ενώ ένα τμήμα του επιστρέφει στο κί- 
νημα των Ζαπατίστας. 

Η ιστορία του Σπόρου 

Ο Σπόρος γεννήθηκε, κατά μία έννοια, στην Τσιάπας του Μεξικού. 
Ήταν το κίνημα των Ζαπατίστας που μας ενέπνευσε, το φθινόπω- 
ρο του 2004, να ξεκινήσουμε ενα νεο εγχείρημα. Αρχίσαμε να δια- 
κινούμε, χέρι με χέρι, καφέ από ζαπατίστικους συνεταιρισμούς σαν 
μια κίνηση έμπρακτης αλληλεγγύης, αλλά και σαν ενα δημιουργι- 
κό πείραμα στη δική μας πραγματικότητα. Σκοπός μας ήταν να 
βάλουμε στην πράξη και το σήμερα μερικές από τις ιδέες μας για 
τον άλλον κόσμο που οραματιζόμαστε. 



ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ II - ΚΕΙΜΕΝΑ ΑΥΤΟΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΩΝ ΑΝΤΙΣΤΑΣΕΩΝ 135 

Συνειδητοποιήσαμε ότι η δύναμη που σπρώχνει στην εξαθλίωση 
και την περιθωριοποίηση ολόκληρους πληθυσμούς στον λεγόμενο 
«παγκόσμιο Νότο», είναι η ίδια που φτωχαίνει και τις δίκες μας ζω- 
ές. Αναγκαζόμαστε να αφιερώνουμε όλο και περισσότερες ώρες σε 
ανελεύθερες και επισφαλείς δουλείες και δελεαζόμαστε από μια μο- 
νότονη κατανάλωση υποβαθμισμένων αγαθών και συναισθημάτων. 
Αποφασίσαμε λοιπόν να συνδέσουμε τα προβλήματα μας αλλά και 
τις προσπάθειες μας για να αλλάξουμε τις ζωές μας. Και σιγά σιγά 
ανακαλύψαμε ότι δεν ήμασταν καθόλου μόνοι και μόνες μας. 

Κάτω από την επιφάνεια και άλλοι άνθρωποι εφαρμόζουν τις 
ίδιες σκέψεις και παίρνουν κάθε μέρα την οικονομική δραστηριό- 
τητα στα χέρια τους σε αυτοδιαχειριζόμενες επιχειρήσεις, δίκτυα 
αλληλέγγυου εμπορίου, χαριστικά και ανταλλακτικά παζάρια, δί- 
κτυα παραγωγών-καταναλωτών αγροτικών προϊόντων, σε εγχειρή- 
ματα όπως η Συνεταιριστική Παράκαμψη Μεσαζόντων (Σ. Π. Α. ΜΕ.) 
στη Θεσσαλονίκη, η «Τζυυζ. νετάε» στα Χανιά και το «Εμείς και 
ο Κόσμος» στο Ηράκλειο της Κρήτης. Ανθρωποι που αναζητούν 
άλλους τρόπους να συσχετίζονται, να ικανοποιούν τις ανάγκες τους, 
να οργανώνουν τη δημιουργικότητα τους, να αποκτούν πρόσβαση 
στη γνώση. Εγχειρήματα που αν και δεν εξαλείφουν τη φτώχεια, την 
εκμετάλλευση, την αδικία, αποδεικνύουν ότι η πραγματικότητα 
μπορεί να αλλάξει. 

Δεν πρόκειται για μια ουτοπία, αλλά για μια πολύμορφη -και 
συχνά αντιφατική- κοινωνική πρακτική, που εξελίσσεται δυναμικά 
για το ατομικό, συλλογικό και κοινωνικό όφελος: το κίνημα της αλ- 
ληλέγγυας οικονομίας, μια διαδικασία αλλαγής της οικονομικής 
δραστηριότητας στο σήμερα. Είναι ένας άλλος, νέος δρόμος που 
φτιάχνεται προχωρώντας, ρωτώντας και μετασχηματίζοντας το πα- 
ρόν. Αυτόν τον δρόμο θέλουμε να περπατήσουμε και στον Σπόρο 
συζητώντας, ανταλλάσσοντας απόψεις και εμπειρίες, δρώντας μαζί 
με άλλους ανθρώπους και ομάδες που θέλουν να πειραματιστούν 
στη δημιουργία σχέσεων που βασίζονται στην αλληλεγγύη και το 
αμοιβαίο όφελος. 

Ποιες και ποιοι είμαστε 

Ο Σπόρος είναι μια κοινότητα ανθρώπων, διαφορετικών ηλικιών, 
απόψεων και προτιμήσεων, με τη νομική μορφή ενός συνεταιρι- 
σμού μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα. Δεν χωριζόμαστε μεταξύ μας 



136 ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΕ! ΑΝΤΙΣΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΑΝΤΕΞΟΥΣΙΑ 

σε «προϊστάμενους» και «υφιστάμενους», αντίθετα επιμένουμε να 
συσχετιζόμαστε όσο πιο ισότιμα και ελευθέρα μπορούμε, ανάλογα 
με τις διαθεσιμότητες και τα ενδιαφέροντα του καθενός και της κα- 
θεμιάς. Παίρνουμε όλες τις σημαντικές αποφάσεις με συναίνεση, 
σε γενικές συνελεύσεις, ενώ για τα επιμέρους και πρακτικά ζητή- 
ματα δουλεύουμε σε ολιγομελείς ομάδες. Είναι διαδικασίες μέσα 
από τις οποίες συνεχίζουμε να μαθαίνουμε πώς να σεβόμαστε τον 
πλούτο των διαφορετικών απόψεων, να ξεπερνάμε τα προβλήματα 
με αλληλοσεβασμό και να ισορροπούμε το ατομικό με το συλλογι- 
κό όφελος. 



Συν-Άλλοις 



Αλληλέγγυα Οικονομία; Όχι, δεν είναι το πιο σύντομο ανέκδοτο. 
Δεν έχει, επίσης, σχέση με τους «φόρους αλληλεγγύης», την «πράσι- 
νη ανάπτυξη» και άλλα θρασΰτατα οξύμωρα που εκτοξεύονται τε- 
λευταία από τα χείλη των κυβερνώντων. Η οικονομία μας περνάει 
δύσκολες στιγμές, μας λένε, και απαιτούνται θυσίες και πόνος για 
να ορθοποδήσει. Σε όλο τον πλανήτη, και ειδικά στη χώρα μας, 
πρέπει να δουλεύουμε περισσότερο και με λιγότερες απολαβές, να 
ανεχτούμε την ανεργία και τη φτώχεια, να συμβιβαστούμε με την 
υποβάθμιση των κοινωνικών υπηρεσιών και την καταστροφή του 
περιβάλλοντος. Πρέπει να αρρωστήσουμε εμείς, με λίγα λόγια, για 
να «σωθεί» εκείνη. 

Ο παραλογισμός αυτής της εικόνας είναι προφανής, 
προφανή και τα ερωτήματα: Είναι, π.χ., δυνατόν η οικο- 
νομία να είναι κάτι ουδέτερο, ανεξάρτητο από τα κοινω- 
νικά και πολιτικά πράγματα; Αν όχι, μήπως είναι ένας 
πανίσχυρος μηχανισμός εξουσίας προς όφελος λίγων; 
Είμαστε αναγκασμένοι να εξαρτώμαστε από δυνάμεις 
που δεν ελέγχουμε; Και το πιο σημαντικό: Μπορούμε να 
δημιουργήσουμε δίκτυα οικονομικών συναλλαγών που 
να βελτιώνουν και να ομορφαίνουν τις ζωές όλων μας, 
αντί να ζοΰμε για την οικονομία των λίγων; 

Τις σκέψεις αυτές δεν τις κάνουμε για πρώτη φορά 
τώρα. Επτά χρόνια πριν, όταν ο μΰθος της «ισχυρής 
Ελλάδας» των Ολυμπιακών και της καταναλωτικής «ευ- 
ημερίας» ξεγελούσε ακόμη πολΰ κόσμο, τα ίδια ερωτή- 
ματα οδήγησαν μια ομάδα ανθρώπων στην ίδρυση του 
Συνεταιρισμού «Ο Σπόρος». Εμπνευσμένοι από κινήμα- 
τα σε μακρινές χώρες, που αντιστέκονται στις ίδιες δυνά- 
μεις που σήμερα σπρώχνουν και την ελληνική κοινωνία 
στο περιθώριο, αποφασίσαμε να πειραματιστούμε με την 
πρακτική του εναλλακτικού και αλληλέγγυου εμπορίου. 



Ζω!» 

Συνεταιρισμοί 

Αλλπλεγγυαε 
Οικονομία» 




138 ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΕ! ΑΝΤΙΣΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΑΝΤΕΞΟΥΣΙΑ 

Ενός εμπορίου, δηλαδή, που, αντί για το κέρδος των πολυεθνικών 
και των τοπικών μεσαζόντων, θα εξυπηρετεί τις ανάγκες των πολ- 
λών: την αξιοπρεπή ανταμοιβή των παραγωγών, την πρόσβαση σε 
ποιοτικά προϊόντα σε όσο το δυνατόν πιο προσιτή τιμή για τους κα- 
ταναλωτές, την αρμονική συνύπαρξη με το φυσικό περιβάλλον. Θέ- 
λαμε αυτές οι επιδιώξεις, που συχνά συγκρούονται μεταξύ τους, να 
ρυθμίζονται μέσα από την ανάπτυξη σχέσεων αμοιβαιότητας και τη 
συμμετοχή όλων των εμπλεκομένων και όχι από το «αόρατο χέρι 
της αγοράς». 

Τα χρόνια που πέρασαν, αποδείχθηκε ότι δεν πετάγαμε στα 
σύννεφα οΰτε ήμασταν μόνοι. Ο Σπόρος «φύτρωσε» και αγκαλιά- 
στηκε από χιλιάδες ανθρώπους που προμηθεύονται και διακινούν 
τα προϊόντα του εναλλακτικού και αλληλέγγυου εμπορίου σε όλη 
την Ελλάδα. Δημιουργήθηκαν νέα αντίστοιχα εγχειρήματα, αλλά 
και μια πληθώρα πρωτοβουλιών και δικτύων με παρόμοιο σκεπτι- 
κό που δραστηριοποιούνται σε άλλους οικονομικούς τομείς (καφε- 
νεία κολεκτίβες, χώροι αχρήματων συναλλαγών, δίκτυα ανταλλα- 
γής προϊόντων, υπηρεσιών και γνώσεων, αλληλέγγυα ιατρεία, κ. ά.). 
Ήρθαμε σε επαφή με ανάλογες προσπάθειες στο εξωτερικό και 
αντιληφθήκαμε με χαρά ότι έχουν προχωρήσει πολΰ μακρύτερα 
από εμάς. Ότι το κίνημα της αλληλέγγυας οικονομίας όχι απλά δεν 
είναι ανέκδοτο, αλλά αποτελεί μια άλλη πραγματικότητα που ολο- 
ένα και επεκτείνεται σε όλο τον πλανήτη. Και έτσι, απαντήσαμε το 
πιο σημαντικό ερώτημα μας: Ναι, μπορούμε. 

Μέσα από αυτή τη διαδρομή, το φθινόπωρο του 2011 ξεκίνησε 
τη λειτουργία του ο μη κερδοσκοπικός Συνεταιρισμός για την 
Αλληλέγγυα Οικονομία «Συν-Άλλοις». Γεννήθηκε μέσα από μια πο- 
λύμηνη διαδικασία εσωτερικής διαβούλευσης του Σπόρου, όπου 
διαπιστώθηκε η ανάγκη καλύτερης οργάνωσης και υποστήριξης 
του διευρυνόμενου δικτύου διακίνησης των προϊόντων του εναλλα- 
κτικού και αλληλέγγυου εμπορίου. Στον πυρήνα, λοιπόν, του Συν- 
Άλλοις βρίσκεται μια εργασιακή κοοπερατίβα, που δουλεύει ώστε 
ο καφές του κινήματος των ζαπατίστας και τα άλλα προϊόντα των 
αγωνιζόμενων παραγωγών του παγκόσμιου Νότου (ζάχαρη, κακάο, 
τσάι κ.ά.) να φτάσουν σε όσο το δυνατό περισσότερους ανθρώπους, 
βάσει πάντα των αρχών που θέσαμε στον Σπόρο τα προηγούμενα 
χρόνια. Είναι, επίσης, η δική μας πρόταση απέναντι στο ζοφερό 
εργασιακό τοπίο των ημερών μας, για μια εργασία δημιουργική, 
ισότιμη και με κοινωνικό νόημα. 



ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ II - ΚΕΙΜΕΝΑ ΑΥΤΟΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΩΝ ΑΝΤΙΣΤΑΣΕΩΝ 



139 



Εκτός από κέντρο διακίνησης σε πανελλαδικό επίπεδο, ο χώρος 
μας στο Θησείο λειτουργεί και ως σημείο διάθεσης των προϊόντων. 
Εκεί φιλοξενούμε και μια πληθώρα ελληνικών προϊόντων, τα οποία 
προμηθευόμαστε απευθείας από εγχώριους παράγωγους και συνε- 
ταιρισμούς, με τη μικρότερη δυνατή οικονομική επιβάρυνση για το 
κοινό. Πέρα, όμως, από τα προϊόντα, θέλουμε ο χώρος μας να απο- 
τελέσει και σημείο διακίνησης ιδεών και ανταλλαγής γνώσεων. Στο 
πλαίσιο αυτό, διαμορφώνουμε το ευρύχωρο πατάρι μας ώστε να 
φιλοξενεί εκδηλώσεις και συνευρέσεις, ελπίζοντας να συνεισφέρου- 
με στη γέννηση και νέων πρωτοβουλιών. 

Αν, διαβάζοντας τα παραπάνω, αναρωτηθεί κάποιος ποιοι τρε- 
λοί κάνουν τέτοια όνειρα στις μέρες που ζοΰμε, ελάτε να μας δείτε. 
Και μη νομίζετε ότι δεν έχει περάσει και απ' τα δικά μας μυαλά η 
ίδια απορία. Γνωρίζουμε, όμως, ότι οι ιδέες μας είναι, πέρα από 
επιθυμητές, λογικές και εφαρμόσιμες. Μέσα στη σύγχυση και τις 
δυσκολίες που δημιουργεί η καταρρέουσα οικονομία τους, ζοΰμε 
τις κρίσιμες στιγμές που θα διαμορφώσουν τη διάδοχη κατάσταση. 
Το αν αυτή θα είναι καλύτερη ή χειρότερη από την προηγουμένη, 
είναι στα χέρια όλων μας. Δεν έχουμε, άλλωστε, κάτι να χάσουμε. 
Στις μέρες που ζοΰμε, θα ήμασταν τρελοί αν δεν δοκιμάζαμε να 
κάνουμε τα όνειρα μας πράξη. 




γκάφες 



σοκολάτεδ, , , Κακάο 

χειροποίητα γλυκίσματα 

υ£Ιτ£Κ€Ιφέ5 ελα,όλαδο δηυητΛΐΐΜίβ 

ςύ^αρ ι κα μέλι κουλθ υράκιί^ (§ β | 




$ΜΙΪ.ΜΜΜΜΜΜΜ9ΜΜΜΜ19Μ.)ΜΜΙ 



Μ 




Δεκεμβρίου 

γίΟρτή από 12:30 



1Τ(Π «ι περάοουμε καλά κπι Ία Ενι•3χύοΡϋμΓ αιιανυιΐΐιιά ία Σκόρο 



Μοιραζόμαστε 



αντικείμενα, 

ακεψεικ, ρούχα, 

ι6έε5, βιβλίο, 

χαμόγελα, 

ννιϋαείΞ 

Μ ι κουρέματα !!! 



• οικοδομούμε σχέση*: συνεργαοίαί 
και ισαϊίμι'αϊ 

■ δημιουργούμε Δσμέϊ ΑλλπλέγγυαΞ 
Ο<«οναμίθ5 

• ΐεν προσφέρουμε ελεπ|ία ούϊτι 

• όεν αναπολούμε ιπν καμένη μπί 






Ο Σκόρος 



: 



ί£0 



Μ ϊωοδόιου ΠηγΠ5 £ Ερεσσσύ 



§ 



Αφίσα, 2011. 



Πριν αναρωτηθείτε ποιοι τρελοί 
ανοίγουν μαγαζί εν μέσω οικονομικής 
κρίσης, πριν απορήσετε με την επιλο- 
γή του δρόμου, της γειτονιάς και της 
δραστηριότητας, έχουμε να σας πού- 
με πως αυτός ο χώρος είναι η δική 
μας απάντηση και πρόταση σε μια 
καθημερινότητα που παράγει, κατα- 
ναλώνει, πετάει, μολύνει, πλήττει και 
γίνεται όλο και πιο μονότονη και 
ομοιόμορφη. Το εγχείρημα μας δεν 
είναι απάντηση στην οικονομική κρί- 
ση του συστήματος. Ο Σκόρος είναι 
μια πρόταση δημιουργικής αντίστα- 
σης, μια δομή αλληλέγγυας οικονο- 
μίας που, συναντώντας αντίστοιχες 
αντιστάσεις, θέλει να δημιουργήσει 
τις βάσεις για μια άλλη κοινωνία. 
Αυτό εδώ δεν είναι ένας χώρος καινούριος. Ο Σκόρος είναι το 
χαριστικό παζάρι του Σπόρου που μετακόμισε στον δικό του αυτό- 
νομο χώρο. Η ενασχόληση στον Σπόρο με το εναλλακτικό και αλλη- 
λέγγυο εμπόριο οδήγησε τον προβληματισμό στην καρδιά της ανα- 
παραγωγής της εμπορευματικής μας κοινωνίας: την κατανάλωση. 
Η κριτική στην υπερκατανάλωση ήρθε σαν φυσική συνέχεια των 
προβληματισμών και προσπαθειών για τη δημιουργία δομών αλλη- 
λέγγυας οικονομίας. Μιας οικονομίας που δεν θα παράγει ανάγκες 
για να κερδίσουν κάποιοι ανεξάρτητα από το κοινωνικό και περι- 
βαλλοντικό κόστος. Μιας οικονομίας όπου θα δίνει αξία στις πρα- 
κτικές του δώρου, του μοιράσματος, της ανταλλαγής. Μιας οικονο- 
μίας που δεν θα βασίζεται στην εκμετάλλευση ανθρώπων και φύ- 
σης. Μιας οικονομίας που θα στοχεύει στην κοινωνική δικαιοσύνη. 



ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ II - ΚΕΙΜΕΝΑ ΑΥΤΟΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΩΝ ΑΝΤΙΣΤΑΣΕΩΝ 141 

Το χαριστικό παζάρι μετακόμισε, γιατί δεν χώραγε στο μικρό 
πατάρι, καθώς πλαισιώθηκε, αγκαλιάστηκε και προχώρησε από 
όλους και όλες εμάς είτε ως διαχειριστές του είτε ως χρήστες του, ή 
και κυρίως όλα αυτά μαζί. Χρειάστηκε να έρθουμε σε μεγαλύτερο 
χώρο γιατί αυτά τα δυο χρόνια καινούριες ιδέες ανταλλαγής, μοι- 
ράσματος, αλληλεγγύης και δημιουργίας γεννήθηκαν και καρπο- 
φόρησαν. Συνεχίζουμε λοιπόν και σας καλούμε να συνεχίσουμε μα- 
ζί. Πρώτα όμως ας ξαναθυμηθούμε τους λόγους δημιουργίας και 
ύπαρξης αυτοΰ που αποκαλούμε χαριστικό παζάρι. 

Ας σκεφτούμε τα ροΰχα που ανταλλάσσαμε με τις/τους φί- 
λες/ους μας. Ας θυμηθούμε τα ροΰχα των μεγαλυτέρων αδελφών, 
ξάδελφων που περνούσαν σε εμάς. Τα άχρηστα ροΰχα που κρέμο- 
νται στις ντουλάπες μας, που γεμίζουν τα συρτάρια μας γιατί τα 
βαρεθήκαμε αλλά λυπόμαστε να τα πετάξουμε. Τα μπλουζάκια, 
παντελόνια, φοΰστες, κινητά, ί-ροά, γυαλιά ηλίου που αγοράζουμε 
κάθε σεζόν, που τα φοράμε για δΰο μήνες και μετά καταλήγουν σε 
ε να συρτάρι. 

Ας σκεφτοΰμε τα χρήματα που ξοδεΰουμε κάθε χρόνο για όλα 
αυτά. Σε πόσες ώρες δικής μας εργασίας αντιστοιχοΰν. Ας σκε- 
φτοΰμε τις καταχρεωμενες κάρτες μας, τα δάνεια που πληρώνουμε 
με τόσο κόπο. 

Ας σκεφτοΰμε ακόμα ποιοι κατασκευάζουν όλα αυτά τα ομοιό- 
μορφα, φτηνά, σχεδόν μιας χρήσης προϊόντα. Συνήθως είναι παι- 
διά και γυναίκες που δουλεΰουν σε απάνθρωπες συνθήκες, με εξευ- 
τελιστικά μεροκάματα και εξοντωτικά ωράρια. 

Ας σκεφτοΰμε την ενέργεια που απαιτείται για να φτάσουν σε 
εμάς αυτά τα προϊόντα που κατασκευάζονται στον Τρίτο Κόσμο. 

Ας σκεφτοΰμε τα σκουπίδια που δημιουργοΰν όλα αυτά τα 
άχρηστα πράγματα που εμείς βαρεθήκαμε, και που κάποια στιγμή 
θα καταλήξουν στη χωματερή. 

Και ελάτε να δοΰμε πιο σοβαρά την πρόταση μας. 

Το παζάρι μας δεν είναι φιλανθρωπικό. Δεν χρειάζεται να είστε 
φτωχός, άτομο με μειωμένη αγοραστική δΰναμη. Η επαναχρησι- 
μοποίηση και η μεταποίηση δεν είναι οΰτε μειονέκτημα οΰτε μιζέ- 
ρια. Είναι αντίσταση και μάλιστα δημιουργική σ' έναν πολιτισμό 
που δίνει αξία στο περιτΰλιγμα αλλά χάνει την ουσία. Η πρόταση 
μας μάς αφορά όλους. Έχει να κάνει με την αμφισβήτηση της κα- 
τανάλωσης, την απόρριψη του δόγματος καταναλώνω άρα υπάρχω, 
κατανάλωση = ευτυχία = πληρότητα. 



142 ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΕ! ΑΝΤΙΣΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΑΝΤΕΞΟΥΣΙΑ 

Το παζάρι μας είναι αλληλοχαριοτικό, είναι αλληλέγγυο, είναι 
αντικαταναλωτικό . 

Το παζάρι μας αφορά όλους είτε από τη θέση εκείνης που προ- 
σφέρει είτε από τη θέση εκείνου που δέχεται, και ακόμα καλύτερα 
και από τις δυο θέσεις μαζί. Αυτό που εμάς ενδιαφέρει δεν είναι 
πρωτίστως και κυρίως το περιεχόμενο της ντουλάπας σας κάθε που 
αλλάζει η σεζόν. Δεν μπορούμε και δεν θέλουμε να διαχειριστούμε 
ροΰχα, παιχνίδια, βιβλία και λοιπά αντικείμενα που λυπάστε να τα 
πετάξετε αλλά και δεν ξέρετε που να τα δώσετε. Εν ολίγοις, δεν εί- 
μαστε η «εναλλακτική εκκλησία» που κάνει διανομές σε φτωχούς 
και λοιπούς αναξιοπαθούντες. 

Κάτι τέτοιο είναι ασύμβατο με τη δράση μας και τα πιστεύω 
μας. Θέλουμε να σας έχουμε συνένοχους στην επαναχρησιμοποίη- 
ση, στην προσφορά, στα μικρά πλήγματα που μπορεί να καταφέ- 
ρουμε όλες και όλοι μαζί στο αέναο κυνήγι των όλο και πιο πολλών 
προϊόντων, της όλο και μεγαλύτερης κατανάλωσης, της όλο και με- 
γαλύτερης εκμετάλλευσης. 

Θέλουμε να σας έχουμε συνένοχους στην ανταλλαγή και την 
προσφορά χρόνου, ιδεών και πρακτικών που ίσως καταφέρουν να 
μας κάνουν να δώσουμε και να πάρουμε στα πλαίσια της μη δια- 
μεσολάβησης και εμπορευματοποίησης (π. χ. ανταλλάσσω μαθή- 
ματα αγγλικών με ο^ον δίΐϋίη§, καθάρισμα σπιτιού με κούρεμα 
κ.λπ. κ.λπ.). 

Ψάξτε! Θα βρείτε πράγματα που κάποιοι βαρέθηκαν και που 
εσείς μπορεί να χρειάζεστε. 

Φέρτε μας ό,τι δεν χρησιμοποιείτε. Μπορεί να χρειάζεται σε 
κάποιον άλλο. 

Μπορεί να χρησιμοποιηθεί με άλλο τρόπο, να μεταποιηθεί. 

Ελάτε να σκεφτούμε αν μπορούμε να δημιουργήσουμε δίκτυα 
ανταλλαγής δράσεων, να μοιραστούμε γνώσεις και εμπειρίες. Δεν 
θα ήταν π.χ. πολΰ ωραίο αν κάποιος μας μάθαινε να ράβουμε ή αν 
κάποια άλλη μας έδειχνε πώς να μεταποιούμε ένα έπιπλο, ένα ρού- 
χο, ένα αντικείμενο; 

Γνωρίστε τον χώρο μας, κρεμάστε τα ροΰχα που φέρατε, προ- 
βάρετε αυτά που θα πάρετε, τοποθετήστε τα αντικείμενα, πάρτε 
καινούρια. 

Δημιουργήστε κι εσείς ανάλογα δίκτυα. Με τους φίλους, τους 
συναδέλφους, τους συγγενείς σας. Δεν χρειάζεται απαραίτητα χώ- 
ρος. Μόνο η πληροφορία. Εκατοντάδες χώροι στο διαδίκτυο, χαρί- 



ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ II - ΚΕΙΜΕΝΑ ΑΥΤΟΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΩΝ ΑΝΤΙΣΤΑΣΕΩΝ 143 

ζουν και ανταλλάσσουν προϊόντα. Δημιουργήστε έναν δικό σας, 
συμμετέχετε στους ήδη υπάρχοντες. 

Η κατανάλωση δεν έχει να κάνει μόνο με την αγοραστική μας 
δύναμη (ξοδεύω όσα έχω). Είναι ένα διαρκές κυνήγι μιας απατη- 
λής ευτυχίας. Είναι η ψευδαίσθηση ότι είσαι κάποιος άλλος που 
ανταποκρίνεται σ' ενα συγκεκριμένο και σύντομης λήξης πρότυ- 
πο. Είναι εκείνη η ανθρώπινη-κοινωνική-οικονομική δραστηριό- 
τητα που μας κάνει όλους ίδιους, με τα ίδια ροΰχα, αξεσουάρ, σπί- 
τια, συμπεριφορές, από τη μεγαλύτερη πόλη στο μικρότερο χωριό 
του Πρώτου Κόσμου. 

Είναι η δική μας συμβολή στη μόλυνση του πλανήτη, στην εξά- 
ντληση των φυσικών πόρων, στην εξαθλίωση του Τρίτου Κόσμου. 
Είναι η δική μας συμβολή στις ατέλειωτες ώρες δουλειάς, έλλειψη 
ελευθέρου χρόνου, ανθρώπινη επαφή. 

Δεν θεωρούμε την πρόταση μας ενα είδος πανάκειας για τα πα- 
ραπάνω. Πιστεύουμε όμως πως είναι ενα βήμα. Είναι μια δημι- 
ουργική αντίσταση στη μονότονα καταναλωτική μας κοινωνία, εί- 
ναι ένας τρόπος αμφισβήτησης των κυρίαρχων οικονομικών σχέ- 
σεων μέσα από την καθημερινή μας πρακτική. Είναι ενα πείραμα, 
σε πραγματικές συνθήκες, ανίχνευσης των διαφορετικών τρόπων 
με τους οποίους μπορούν να γίνουν τα πράγματα. Είναι μια προ- 
σπάθεια ανάδειξης αξιών όπως ο σεβασμός, η αλληλεγγύη, η δι- 
καιοσύνη, η αυτοοργάνωση, οι οποίες μπορούν να δομήσουν την 
καθημερινότητα μας. Αυτός ο διαφορετικός τρόπος οικονομικών 
σχέσεων που ανιχνεύουμε μπορεί να αναπτυχθεί μόνο στα πλαίσια 
μιας άλλης οικονομίας, μιας άλλης κοινωνίας. 

Αμφισβητώντας στην πράξη την αέναη κατανάλωση, απελευ- 
θερωνόμαστε από το σύστημα που τη δημιουργεί. Από τον ατέρ- 
μονο κΰκλο της ανάπτυξης, της παραγωγής, του κέρδους, της εκ- 
μετάλλευσης. 




Το Καλάθι 



Με αφετηρία τον Σπόρο, έχει ξεκινήσει 
εδώ και καιρό η λειτουργία μιας συνέλευ- 
σης ενεργών καταναλωτών που οργανώ- 
νει ομαδικές παραγγελίες οικολογικών 
αγροτικών προϊόντων από παράγωγους με 
τους οποίους κρίνει ότι μπορεί να οικοδομήσει 
σχέσεις εμπιστοσύνης και συν-τροφικότητας. Μέχρι σήμερα, έχει 
διακινηθεί μια ποικιλία προϊόντων (αβοκάντο, ακτινίδια, ελιές, ζυ- 
μαρικά, λάδι, λεμόνια, μέλι, μπανάνες, ντομάτες, παστέλια, πατά- 
τες, πορτοκάλια, ρακί, φασόλια, μέχρι και κοτόπουλα) από παράγω- 
γους από την Κρήτη μέχρι τις Πρέσπες. 

Στο Καλάθι θέλουμε να συμβάλουμε στη δημιουργία τέτοιων 
αποκεντρωμένων και αλληλοϋποστηρισμένων δικτύων παραγωγών- 
καταναλωτών. Θέλουμε να αναπτυχθεί μια διευρυμένη ανθρώπινη 
κοινότητα όπου η παραγωγή, η κατανάλωση και η διακίνηση αγα- 
θών βασίζεται στην αλληλεγγύη, στη συμμετοχή και στο σεβασμό 
στο περιβάλλον. 

Γνωρίζουμε πως σε άλλα μέρη του πλανήτη ανάλογα εγχειρήμα- 
τα έχουν ξεκινήσει εδώ και καιρό. Για μας, ωστόσο, το καλάθι απο- 
τελεί έναν άγνωστο δρόμο, χωρίς έτοιμες λύσεις. Τις λύσεις θα τις 
επινοήσουμε από κοινού, παραγωγοί και καταναλωτές, προς την κα- 
τεύθυνση της δημιουργίας μορφών αλληλέγγυας και εναλλακτικής 
οικονομίας. 

Αν θέλετε να συμμετέχετε στη συνδιαμόρφωση αυτοΰ του εγχει- 
ρήματος ως παραγωγός ή ενεργός καταναλωτής, αν είχατε εμπειρίες 
από αντίστοιχα εγχειρήματα ή έχετε πληροφορίες που κρίνετε ότι 
μπορεί να μας είναι χρήσιμες, θα χαρούμε πολΰ αν επικοινωνήσετε 
μαζί μας. 



Το Παγκάκι 



Πρώτο κείμενο αντοπαροναίααης 

Πάνε δυο χρόνια σχεδόν από τη στιγμή που η 
μικρή ομάδα ανθρώπων που σήμερα εργαζό- 
μαστε στο Παγκάκι της Γ. Ολυμπίου στο Κου- 
κάκι αρχίσαμε να συζητάμε την ιδέα δημιουρ- 
γίας ενός καφενείου, ενός χώρου συνεύρεσης. 

Η ιδέα ξεκίνησε από την κοινή ανάγκη να δώσουμε λΰση στο πρό- 
βλημα «εργασία». Οι περισσότερες από μας είμαστε νέες άνεργες, κά- 
ποιοι από μας εργαζόμενοι σε επισφαλή επαγγέλματα και σε συνθήκες 
εχθρικές προς κάθε έννοια αξιοπρέπειας και δημιουργικότητας, θελή- 
σαμε λοιπόν να δοκιμάσουμε έναν άλλο τρόπο εργασίας, συλλογικό, με 
σχέσεις σεβασμού, συντροφικότητας και αλληλεγγύης ανάμεσα μας. 

Η επιθυμία μας για αυτό το πείραμα μας έφερε κοντά στα τέλη του 
2008. Δεν βρεθήκαμε τυχαία. Οι δρόμοι μας συνέκλιναν σταδιακά από 
διαφορετικές πορείες. Εμπνευστήκαμε από πρωτοβουλίες ανθρώπων 
και κινημάτων σε όλο τον κόσμο που σε συνθήκες κρίσης, αντί να πα- 
ραδοθούν στην απελπισία και την εξαθλίωση, επιχείρησαν να δώσουν 
συλλογικές απαντήσεις στο πρόβλημα της καθημερινής επιβίωσης. 
Ακουμπήσαμε επίσης στην εμπειρία που μας προσέφερε η συμμετοχή 
μας στον Συνεταιρισμό Εναλλακτικού και Αλληλέγγυου Εμπορίου «Ο 
Σπόρος» και τολμάμε να επιχειρήσουμε στην πράξη μια διαφορετική 
πρόταση στην οργάνωση της παραγωγικής διαδικασίας. Μια πρόταση 
που ακόμα διαμορφώνεται και γι' αυτό δεν είναι εύκολο να την περι- 
γράψουμε ολοκληρωμένα. 

Αυτό που επιχειρούμε να δημιουργήσουμε με αυτό το καφενείο εί- 
ναι μια κολεκτίβα εργασίας. Η νομική μορφή που επιλέξαμε -επειδή 
στην Ελλάδα δεν κατοχυρώνεται νομικά η κολεκτίβα εργασίας- είναι 



Το χαΜταϊ 



Χιουμοριστικό λογότυπο για τα προβλήματα 
υγείας που αντιμετωπίζουν τα μέλη της ομάδας. 



146 ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΕ! ΑΝΤΙΣΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΑΝΤΕΞΟΥΣΙΑ 

ο αστικός συνεταιρισμός. Ένας συνεταιρισμός αλλιώτικος, χωρίς 
μετόχους-ιδιοκτήτες και ένας χώρος εργασίας χωρίς υπαλλήλους 
και αφεντικά. 

Έτσι, αυτό το καφενείο ανήκει σε όσους και όσες κάθε φορά το 
δουλεύουν μετέχοντας στη συλλογικότητα. Για τη δημιουργία του 
συνεισφέραμε όλα τα μέλη ανάλογα με τις οικονομικές μας δυνατό- 
τητες, αναλαμβάνοντας όμως από κοινού το ρίσκο και την ευθύνη. 

Τα όποια κέρδη προκύπτουν μετά την πληρωμή των μισθών δεν 
μοιράζονται, αλλά μετά τη δημιουργία ενός αποθεματικού ταμείου 
και την εξόφληση του εσωτερικού δανείου (που θα επιτρέψει και 
την τυπική ανεξαρτησία του συνεταιρισμού από τα νυν μέλη του) 
θα χρησιμοποιούνται για την ενίσχυση συλλογικών εγχειρημάτων 
ανάλογης λογικής και προοπτικής. 

Βασικό όργανο λήψης αποφάσεων είναι η συνέλευση των μελών 
του συνεταιρισμού που αποτελείται από τις κάθε φορά εργαζόμε- 
νες. Ο τρόπος λήψης των αποφάσεων επιδιώκουμε να εμπεριέχει 
τη μέγιστη δυνατή συναίνεση όλων των μελών. 

Η πρόταση μας έχει πολΰ δρόμο για να ολοκληρωθεί. Δεν είναι 
όμως μια πρόταση που αφορά μόνο εμάς, ένα εγχείρημα για να λύ- 
σουμε το ατομικό πρόβλημα εργασίας της καθεμιάς μας. Θέλουμε 
να αποτελέσει μια εμπειρία που θα χρησιμεύσει σε πολΰ περισσότε- 
ρους από εμάς. Η δράση μας εντάσσεται σε ενα συνολικό ρεΰμα 
κοινωνικής αλλαγής, σε μια παγκόσμια κινηματική διαδικασία που 
αγκαλιάζει όλες τις πλευρές της ζωής, που αντιστέκεται στις κυρίαρ- 
χες συνθήκες, που εξερευνά και δημιουργεί νέους τρόπους ζωής. 

Πέρα από το εργασιακό, στον χώρο αυτό επιδιώκουμε να χωρέ- 
σουμε τις επιθυμίες μας συνολικά, στον βαθμό που είναι εφικτό. Με 
αυτό το κριτήριο προτιμήσαμε -στο μέτρο του δυνατού- τη συνερ- 
γασία με μικρούς παράγωγους ή κοινότητες παραγωγών, επιλέξαμε 
να σερβίρουμε και να διακινούμε προϊόντα εναλλακτικού -αλληλέγ- 
γυου εμπορίου (καφέ από ζαπατιστικοΰς συνεταιρισμούς του Μεξι- 
κού, ζάχαρη από το Κίνημα των Χωρίς Γη στη Βραζιλία κ.ά.), δια- 
τηρώντας παράλληλα τις τιμές του καφενείου προσιτές σε όλους. 
Επίσης, επιλέξαμε να ακούμε και να προωθούμε μουσικές ελεύθε- 
ρες (Οε&ανε ΰοπιπιοηδ, Ρποΐκ; Όοπι^ίη και ανεξάρτητες παράγω- 
γες), επειδή δεν μας αρέσουν τα «πνευματικά δικαιώματα» που πνί- 
γουν τη μουσική δημιουργία και οι καρποί τους μόνο στα χέρια των 
καλλιτεχνών δεν φτάνουν. Με το ίδιο κριτήριο επιλέγουμε και θέ- 
λουμε να λειτουργεί το καφενείο και ως χώρος φιλοξενίας εκδηλώ- 



ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ II - ΚΕΙΜΕΝΑ ΑΥΤΟΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΩΝ ΑΝΤΙΣΤΑΣΕΩΝ 



147 



σεων ενημφωσης/προβληματισμοΰ και πρωτοβουλιών που ανιχνεύ- 
ουν δρόμους αυτοδιαχείρισης, αυτοοργάνωσης και άμεσης δράσης. 

Ξέρουμε πως όλα αυτά μπορεί να μοιάζουν λίγα και αποσπα- 
σματικά. Οι δυσκολίες και οι αντιφάσεις είναι μπροστά σε κάθε 
βήμα μας. Θέλουμε όμως να ψάξουμε συλλογικές και όχι ατομικές 
απαντήσεις και να τις δοκιμάσουμε στην πράξη, μαθαίνοντας από 
την ιστορική εμπειρία ανάλογων εγχειρημάτων. Θέλουμε να δοκι- 
μάσουμε μια καθημερινότητα που θα περιλαμβάνει την εργασία 
σαν αναπόσπαστο δημιουργικό κομμάτι της και όχι σαν σκλαβιά, 
σαν έναν χρόνο μέσα στη μέρα που θέλει κανείς να τον ξεχάσει. 

Φτιάξαμε λοιπόν αυτό το καφενείο. Το καφενείο μας. Είναι 
ανοιχτό από το πρωί μέχρι αργά το βράδυ. Προσφέρουμε καφέ, 
βότανα, χυμούς, αναψυκτικά, ρακί, οΰζο, μπύρες, ποτά και φυσικά 
τα απαραίτητα συνοδευτικά μεζεδάκια. Πάνω απ' όλα, όμως, θέ- 
λουμε να προσφέρουμε έναν χώρο συνάντησης, ψυχαγωγίας και 
δημιουργίας, να μοιραστούμε ερωτήματα, ιδέες και όνειρα. Να 
μοιραστούμε μαζί σας «Το Παγκάκι»... 



Κείμενο με αφορμή τη συμπλήρωση 
ενός χρόνου λειτουργίας 

Πέρασε ένας χρόνος και κάτι μήνες από τη 
στιγμή που ξεκίνησε να λειτουργεί η Κολεκτί- 
βα Εργασίας «Το παγκάκι». Μέσα από αυτήν 
την εμπειρία βγαίνουμε φορτωμένοι με επιτυ- 
χίες, λάθη, καταρχήν συμπεράσματα, αναθεω- 
ρήσεις, αλλά πάνω απ' όλα με τη βεβαιότητα 
ότι υπάρχουν δρόμοι συλλογικών απαντήσεων 
σε ένα κομβικό για την ατομική και κοινωνική 
ζωή ζήτημα: την εργασία. 

Στη διάρκεια αυτοΰ του χρόνου, με επίγνω- 
ση των ορίων και των συμβάσεων ενός τέτοιου 
εγχειρήματος στη σημερινή συνθήκη, προ- 
σπαθήσαμε να γεφυρώσουμε το όραμα μας 
για μια δίκαιη κοινωνία με τη συλλογική μας 
πράξη, τον αγώνα για τον βιοπορισμό με τον 
αγώνα για την κοινωνική απελευθέρωση. 

Δημιουργήσαμε λοιπόν μια ομάδα και έναν 
χώρο που, αν και δεν φαντασιώνουν καμία κα- 



Κανένας στρατός πάτε και πουθενά.. 



Ο ολικός αρνητής στράτευσης Ευάγγελος Μιχαλόποιιλσς, 
διώκεται για την άρνηση τον να "καταταγεί 13 στο στρατό 



οκοο 
σιιγκέντρωση αλληλεγγύης 



εκδήλωση οικ. ενίσχ υσ ης 




Αφίσα, 2011. 



148 ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΕ! ΑΝΤΙΣΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΑΝΤΕΞΟΥΣΙΑ 

θαρότητα, εμπεριέχουν τις σχέσεις που επιθυμούμε για μια άλλη 
κοινωνία, που δεν θέλουμε να μείνει ουτοπική: μια αυτόνομη κοι- 
νωνία αλληλεγγύης και συντροφικότητας, χωρίς αυθεντίες, αφεντι- 
κά, μισθωτούς σκλάβους, χωρίς κέρδη για λίγους από την εκμετάλ- 
λευση των πολλών. Μεγάλα ζητήματα, που έχουν να κάνουν με την 
ανθρώπινη χειραφέτηση και την κοινωνική δικαιοσύνη, στα οποία 
προσπαθούμε να δώσουμε τις μικρές μας απαντήσεις. 

Ο δρόμος που διανύσαμε αυτόν τον χρόνο δεν ήταν εύκολος. 
Η επιλογή της συλλογικής εργασίας δεν είναι απλή υπόθεση. 
Η επιθυμία να εργάζεσαι χωρίς αφεντικό από μόνη της δεν είναι 
αρκετή. Η λειτουργία μιας κολεκτίβας εργασίας δεν είναι απλώς 
μια εναλλακτική λΰση βιοπορισμού αλλά, αντίθετα, ένας τρόπος 
αγώνα με υψηλές απαιτήσεις πολιτικής δέσμευσης και συλλογικής 
υπευθυνότητας που αναζητά να δημιουργήσει, εδώ και τώρα, τους 
όρους μιας άλλης οργάνωσης της παραγωγής. 

Στη δική μας εμπειρία, οι σχέσεις συντροφικότητας, αλληλεγ- 
γύης και αλληλοϋποστήριξης τις δύσκολες στιγμές που ζήσαμε στη 
διάρκεια όλου αυτοΰ του χρόνου αποτελούν μία από τις πολυτιμό- 
τερες παρακαταθήκες. Χωρίς να λείπουν οι εντάσεις, οι διαφωνίες 
και τα λάθη λόγω των έντονων απαιτήσεων, των διαφορετικών 
ιδιοσυγκρασιών και της απειρίας μας, το αποτέλεσμα από αυτή 
την προσπάθεια αναζήτησης ενός κοινού βηματισμού είναι ένα αί- 
σθημα συλλογικής δύναμης που δύσκολα βιώνουμε στις σημερινές 
κοινωνικές συνθήκες που επικρατούν. 

Καταλυτικός παράγοντας για την επίτευξη αυτών των σχέσεων 
ήταν η απόφαση μας να είμαστε μια σχετικά κλειστή ομάδα, με 
διαδικασίες εισόδου και εξόδου μελών από την κολεκτίβα. Η ερ- 
γασία στο Παγκάκι δεν είναι ευκαιριακή, δεν προσλαμβάνονται 
δηλαδή άτομα για την κάλυψη έκτακτων αναγκών. Αντίθετα, οι 
εργαζόμενες είναι ισότιμα μέλη της κολεκτίβας, ασχέτως αν συμ- 
μετείχαν στο αρχικό κεφάλαιο για τη δημιουργία του καφενείου. 
Το καφενείο, άλλωστε, ανήκει στην κολεκτίβα και όχι στα εκάστο- 
τε πρόσωπα-μελη, έχοντας κατοχυρώσει και τυπικά αυτή τη συν- 
θήκη στο καταστατικό μας. 

Η επιλογή των ατόμων για τη διεύρυνση της συλλογικότητας 
αποτέλεσε για μας μία από τις δυσκολότερες αποφάσεις, καθώς 
ζητούμενο δεν ήταν απλά να βρούμε κάποιον κατάλληλο για τη 
δουλειά, αλλά έναν σύντροφο για την κοινή μας πορεία. Σήμερα, η 



ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ II - ΚΕΙΜΕΝΑ ΑΥΤΟΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΩΝ ΑΝΤΙΣΤΑΣΕΩΝ 149 

κολεκτίβα αποτελείται από έντεκα μέλη, καθώς έχει αποχωρήσει 
ένα αρχικό μέλος και έχουν εισέλθει τέσσερα νέα. 

Όλες οι αποφάσεις που αφορούν το Παγκάκι, είτε πρόκειται 
για πρακτικά είτε για πολιτικά ζητήματα, παίρνονται από όλους 
στις ανά δεκαπενθήμερο συνελεύσεις, με τη μέγιστη δυνατή συ- 
ναίνεση, έπειτα από πολύωρη ζύμωση και σκέψη. 

Όλες οι εργασίες αμείβονται με βάση προκαθορισμένο ωρομί- 
σθιο, ανάλογα με τις ώρες που εργάζεται η καθεμία, και όχι κατα- 
μερίζοντας τα κέρδη στο τέλος του μήνα. Άλλωστε, βασική κατα- 
στατική και πολιτική αρχή της ομάδας είναι το πλεόνασμα, όταν 
υπάρξει, να στηρίζει συλλογικά εγχειρήματα ανάλογης λογικής. 

Σε ό,τι αφορά την εργασία καθεαυτή, δεν έχουμε ψευδαισθή- 
σεις μετατροπής της σε μια παιγνιώδη διαδικασία, ειδικά σε έναν 
δύσκολο κλάδο όπως αυτόν του επισιτισμού. Ωστόσο, είναι μόνι- 
μος στόχος της ομάδας να δημιουργεί συνεχώς τις συνθήκες και να 
παίρνει τις αποφάσεις εκείνες που θα κάνουν την εργασία στο Πα- 
γκάκι όσο το δυνατόν πιο φιλική για όλους και για όλες μας. 

Η εργασία μας στο καφενείο, όπως και σε κάθε άλλο εργασιακό 
χώρο, έχει και τη διεκπεραιωτική της πλευρά. Πέρα όμως απ' αυ- 
τήν, μας ενδιαφέρει η κοινωνική της διάσταση, η δημιουργία δη- 
λαδή ενός ιδιαίτερα προσιτού χώρου συνεύρεσης και ψυχαγωγίας. 
Επιπλέον, επιδιώκουμε μια ισορροπία που θα εγγυάται, από τη 
μία, τη χαμηλότερη δυνατή τιμολόγηση των προϊόντων -όχι όμως 
σε βάρος της ποιότητας των πρώτων υλών και της διαδικασίας πα- 
ραγωγής τους- και θα εξασφαλίζει, από την άλλη, αξιοπρεπείς 
απολαβές και εργασιακές συνθήκες. 

Ο οικονομικός απολογισμός του πρώτου χρόνου λειτουργίας εί- 
ναι καταρχήν ενθαρρυντικός. Ήδη από τους πρώτους μήνες αρχί- 
σαμε να λαμβάνουμε το ωρομίσθιο μας, να καλύπτονται τόσο τα 
πάγια όσο και τα λειτουργικά έξοδα και, ταυτόχρονα, καταφέραμε 
να αποπληρώσουμε ένα μέρος του αρχικού κεφαλαίου που είχαμε 
διαθέσει για τη δημιουργία του καφενείου. Επιπλέον, αυξήθηκαν 
οι βάρδιες από τρεις που ήταν τους πρώτους μήνες σε πέντε βάρ- 
διες την ημέρα σήμερα. 

Το Παγκάκι προφανώς και δεν αποτελεί τη μοναδική λΰση στο 
ζήτημα της εργασίας. Είναι όμως ένα λειτουργικό και, όπως έχει 
δείξει ο πρώτος χρόνος ζωής του, βιώσιμο μοντέλο, το οποίο και θέ- 
λουμε να προτάξουμε. Επιθυμία μας είναι να αποτελέσει χρήσιμο 



150 ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΕ! ΑΝΤΙΣΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΑΝΤΕΞΟΥΣΙΑ 

προηγούμενο και μέρος ενός δικτύου αλληλοϋποστηρισμένων εγ- 
χειρημάτων. 

Δεν πιστεύουμε πως είμαστε, οΰτε επιδιώκουμε να αποτελέσου- 
με, μια νησίδα ελευθερίας μέσα στη γενικευμένη βαρβαρότητα. Σε 
αυτή τη βαρβαρότητα θέλουμε να αντισταθούμε με την πολιτική 
επιλογή της κολεκτίβας εργασίας, και ξέρουμε ότι η αντίσταση μας 
έχει νόημα εάν -και επειδή- αναπτύσσονται στην κοινωνία δίκτυα 
αντίστασης και πολύμορφης δημιουργίας που επιχειρούν να ανα- 
τρέψουν τις συνθήκες παράλυσης, υποταγής και εκμετάλλευσης 
που επιβάλλει το κυρίαρχο σύστημα σε όλες τις πλευρές της καθη- 
μερινότητας μας. 

Σημαντικό κομμάτι αυτών των πολυμόρφων κινημάτων θεω- 
ρούμε και τον συνδικαλισμό βάσης, που οργανώνει από τα κάτω 
με οριζόντιες και αμεσοδημοκρατικές διαδικασίες διεκδικητικούς 
αγώνες ενάντια στην εκμετάλλευση. Σε αυτό το πλαίσιο -παρόλο 
που η δική μας εργασιακή συνθήκη διαφέρει-, στηρίζουμε τη 
δράση του πρωτοβάθμιου σωματείου του κλάδου μας και συμμε- 
τέχουμε στις γενικές απεργίες. 

Ένας χρόνος είναι μικρό διάστημα αλλά, βασισμένες στην κα- 
τακτημένη εμπειρία μας μέσα από αυτήν εδώ την κολεκτίβα, θέ- 
λουμε να μοιραστούμε την πεποίθηση ότι τέτοιου είδους εγχειρή- 
ματα όχι μόνο είναι δυνατά, αλλά ότι έχουμε την ικανότητα -αν 
έχουμε την υπομονή και την επιμονή και δεν εξαντλούμαστε στην 
καταγγελία- να δημιουργήσουμε τις δικές μας συλλογικές απαντή- 
σεις. Και ότι η συλλογική δράση και δημιουργία είναι ικανές να 
μας φέρουν πίσω την αυτοπεποίθηση και τη χαρά που τόσο έχου- 
με ανάγκη. Το μόνο που χρειάζεται είναι να τολμήσουμε να πει- 
ραματιστούμε συλλογικά, μαθαίνοντας από την ιστορική εμπειρία 
ανάλογων εγχειρημάτων. 

Έναν χρόνο μετά θέλουμε ακόμα πιο πολΰ, με τρυφερότητα 
και αγωνία, να μοιραστούμε μαζί σας το Παγκάκι. 



ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ III 

ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΕΣ ΑΝΤΙΣΤΑΣΕΙΣ 
ΝΗΣΙΔΕΣ Ή ΟΡΜΗΤΗΡΙΑ 
ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ 



Οι εμπορευματικές σχέσεις παράγουν έναν κόσμο 

απατηλών αναπαραστάσεων, όπου το θέαμα παίρνει τη θέση 

της πραγματικότητας. Οι καταπιεστικές κοινωνικές σχέσεις 

αποκρύπτονται, όπως και η προοπτική μιας ριζικά 

διαφορετικής κοινωνίας, βασισμένης στη συλλογική 

αυτοδιαχείριση και αυτοδιεύθυνση. 

Στον αντίποδα, οι δημιουργικές αντιστάσεις αποτελούν 

συλλογικές καταστάσεις επανοικειοποίησης της ζωής 

στο σήμερα με όρους αλληλεγγύης. 

Συζητώντας για «δημιουργικές αντιστάσεις»... 

Αναφερόμαστε σε δημιουργικές αντιστάσεις για να διευκρινίσουμε ότι 
μιλάμε για εκείνες τις αντιστάσεις που δεν έχουν ως μόνο πεδίο αντι- 
παράθεσης τα πλαίσια των κυρίαρχων θεσμών/δομών, αλλά εξερευ- 
νούν σε άγνωστη ουσιαστικά γη νέους τρόπους συλλογικής πράξης και 
ύπαρξης. Αναφερόμαστε σε εκείνες τις καθημερινές καταστάσεις 
όπου ο κυρίαρχος πολιτισμός χάνει τον πρωταγωνιστικό του ρόλο, 
όπου οι αγωνιζόμενοι δεν επιλέγουν τον ετεροκαθορισμό τους, αλλά 
αυτόνομα και αδιαμεσολάβητα δρουν και διαμορφώνουν έναν άλλο 
κόσμο στην καθημερινότητα τους και όχι σε ένα επικείμενο μέλλον. 
Μιλάμε για «δημιουργικές» αντιστάσεις όχι με διάθεση αντιπαράθεσης 
σε σχέση με τις υπόλοιπες αντιστάσεις που έχουν, για παράδειγμα, 
διεκδικητικό χαρακτήρα, αλλά σύνθεσης, καθώς μπορούν να αποτε- 
λούν διαφορετικά μέτωπα του ίδιου αγώνα, αντιμετωπίζοντας ωστόσο 
διαφορετικές προκλήσεις και δυσκολίες. 



152 ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΕ! ΑΝΤΙΣΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΑΝΤΕΞΟΥΣΙΑ 

Μιλάμε για πράξεις και σκέψεις που διαταράσσουν την κανονικό- 
τητα, ξεκινώντας από το μερικό, αρθρώνοντας έναν διαφορετικό, μη 
ολοκληρωτικό και πολλές φορές μη ολοκληρωμένο λόγο. Μιλάμε για 
συλλογικότητες και ανοιχτές διαδικασίες όπου η αλληλεγγύη, η έλλει- 
ψη εξουσιαστικών/ιεραρχικών σχέσεων στο εσωτερικό τους και η άμε- 
ση συμμετοχή είναι απαραίτητος όρος λειτουργίας τους. 

Από νησίδες σε ορμητήρια ελευθερίας... 

Καθώς αναπτύσσονται εγχειρήματα με αφετηρία το μερικό, υπάρχει 
πάντα ο κίνδυνος να αντιλαμβάνονται τον εαυτό τους αποκομμένο από 
μια σειρά άλλα κοινωνικά ζητήματα και να στέκονται φιλάρεσκα στα 
κατορθώματα τους (νησίδες ελευθερίας). Παράλληλα οι πιέσεις που 
δέχονται από το περιβάλλον τους (καπιταλιστικός ωκεανός) είναι 
έντονες και ο κίνδυνος της αφομοίωσης μεγάλος. 

Η αληθινή εκπλήρωση ενός τέτοιου εγχειρήματος απαιτεί τον συλ- 
λογικό μετασχηματισμό ολόκληρου του κόσμου. Το μεγάλο στοίχημα 
λοιπόν αυτών των εγχειρημάτων είναι η συνάντηση, η αλληλεπίδραση, 
η κοινή δράση και η διάχυση τους στο κοινωνικό σώμα. Η διαμόρφω- 
ση ενός νέου κοινού τόπου, ενός νέου συλλογικού προτάγματος. Γιατί 
χωρίς μια συνειδητή κατεύθυνση υπάρχουν μόνο σπάνιες συναντήσεις 
που δημιουργούν εφήμερες και τυχαίες καταστάσεις μεταξύ απομονω- 
μένων ατόμων/ομάδων, ανακουφίζοντας τους προσωρινά από τη βαρε- 
μάρα του θεάματος. Η αναζήτηση συλλογικού προτάγματος απαιτεί 
ενεργή συμμετοχή στη διαμόρφωση περιεκτικών στρατηγικών, χωρίς 
κάποια εξωτερική καθοδήγηση ή πρωτοπορία (κόμμα-στρατηγό). 

Η έμπρακτη δράση τους μπορεί να αποτελέσει φάρο ελπίδας για 
τους ταξιδιώτες που δεν βλέπουν ορατή άλλη επιλογή και αποδέχονται 
τη σημερινή πραγματικότητα, αλλά και πηγή έμπνευσης για νέες εξε- 
ρευνήσεις σε άλλους τόπους και εμπειρίες. Ένα σταθερό σημείο ανα- 
φοράς για τα επόμενα βήματα προς τον τόπο που δεν είναι ακόμη εδώ. 




ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ 

ΑαΉπιονδκν, ΕζεαΛίίεΙ (2006), «Αυΐοηοπιουδ Ροΐίίίοδ ζηά ΐΐδ Ρτοοίεπίδ: 
Τηίηκίη§ ύΐ£ Ρ^δδ^ε Γγοπι δοά^Ι Ιο Ροϋΐΐο^Ι», ηΐίρι/Μ^^χηοίκε.οΓ^/ηυενο 
_€η§/ίηΓθΓπΐ6δ/443 1 .ηίπιΐ. 

ΑηζγάιζΪΆΐγγ (2008), «Ροδί-Αη^ιχηίδπι Άηά δοά^Ι λΥ&τ. ΡοδΙ-δίΓΐιοΙιΐΓ^Ιίδπι ζηά 
Ιηε Κενΐν^Ι οΓ άτι Αη^ιτηίδΙ διιοίειτ&ηε&η», Κΐΐρ:/Μη^Γ€ΐι^&ΪΓγ.Γιΐ€δ.\νοΓο!ρΓ€δδ. 
οοπι/2008/0 1/8θ80-489-£η3ΐ.ρ(1Γ. 

Απάτες Χ. (2009), «Οίνε ΙΙρ Αοπνΐδπι», Κΐίρι/ΑΙιε^η^ΓοΙιΐδίΙίοΓ^Γγ.οΓ^/ΙίοΓ^Γγ/ 
^ηάΓε^-χ-^ΐνε-αρ-^ΐΐνΐδπι (στα ελληνικά, «Παρατήστε τον ακτιβισμό», ΙιΙΙρ:// 
δροΓΟδ.οΓ^/^ΐνευρ^ίΐνίδπι). 

Απί^οηΐδπι Ρτεδδ (2001), «Μπορντίγκα εναντίον Πάνεκουκ», στο ΒΙαιιπιαοΗβη 
2, Θεσσαλονίκη (Κΐψ://\ν\ν\ν.ο1^υιηΗ€Κ€η.§Γ/ο1^υιη^€Κ€η/ράΓδ/ράΓδ/ΒΐΗΐαπι^ 
(:η€η_Ιδδΐΐ€_2 .ρά ί) . 

Αππδνδίεπιΐο (2011), «Κατά της Ομοφωνίας: Η ανάγκη για μια ανασύνθεση 
του ελευθεριακοΰ προτάγματος», Κΐΐρ:/Μηΐίδγδΐ€πιΪ€.\νοΓο!ρΓ€δδ.€θπι/20 11/12/ 
1 7/ κατά-της-ομοφωνίας-η-ανάγκη-για-μια-ανα. 

Β^καπΐπ, Μΐκη^ίΐ (1869), Για έναν αντιεξονσιαστικό σοσιαλισμό, Αθήνα, Ελεύ- 
θερος Τΰπος, 1990. 

— (1873), «δΐ^ΐΐδπι Άπά Απ^ιτην», στο Βα&ιιηίη οη ΑηανοΗγ, Λονδίνο, νίηΐ^ε 
Βοοκδ, 1971 (Κΐίρ://\ν\ν\ν.ιη^ΓχΐδΙδ.θΓ§/ÀÀÀ瀀ΜΓ€Ηίν€/ο^κυηΐη/\νοΓΚδ/1873/ 
δ1^ίΐδπι-2ΐη^Γ€ΐιγ.1ιΙπι#δ3). 

Βεηκίετ, Υοοη^ί (2006), ΤΗβ ΨβαΙίΗ ο/ ΝβΙ\νονίί8. Ηο\ν ΞοοίαΙ Ρνοάιιούοη 
ΤΓαηφηη8 Μαν&βΐΞ αηά Ρνββάοπι, Νιου Χέιβεν / Λονδίνο, Υ^ΐε υηΐνεΓδΐΐν Ρτεδδ 

(^^^.06ηκΐ6Γ.ΟΓ§/Β€ηκΐ€Γ_\ν€2ΐ1ΐ1ΐ_ΟΓ_Ν€ΐ\νθΓΚδ.ρθ!ί). 

Βειτοΐο, Αηιεάεο (1983), «Ροίετε, ζιιιίοπίίΐ, άοπιίηίο: υη^ ρτοροδί^ άί άείι- 
ηίζίοηε», στο ΥοΙοηίά 2, 1983. Επίσης, στα ελληνικά, «Εξουσία, δύναμη και 
κυριαρχία», στο Πέρα από τη Δημοκρατία: Αναρχία, Ευτοπία, Αθήνα, 201 1. 

— (1999), «Βεπκχτ&ογ ^πά Βεγοπά», στο Όβπιοοναογ & Ναίιινβ 5, (η11ρ://\ν\ν\ν. 
ο!6πιθ€Γ^€γη2ΐΐυΓ€.θΓ§/νο15/θ€Γΐο1ο_ο!€ΐηο€Γ2ΐ€γ.]ιΐπι. Στα ελληνικά, «Η δημο- 
κρατία και πέρα από αυτή», στο Πέρα από τη δημοκρατία: Αναρχία, Αθήνα, 
Ευτοπία, 2011, Κΐΐρ:/Μ\ν\ν.ΐ€ΓΓ^1ΐθ6Γ^.η€ΐΜΓ€ΐιΐν€δ/269# πιογ€-269). 




154 ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΕ! ΑΝΤΙΣΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΑΝΤΕΞΟΥΣΙΑ 

Βΐίΐηαυΐ, Αιι^ιΐδΐε (1834), «Μιο Μίΐκεδ ΐηε δουρ δΚουΙά ΕάΙ II», ηΐΐρ:// 
πι^ΓχίδΙδ.θΓ§/ÀÀÀ瀀ΜΓ€ΐιίν€/1)1^η^ιιΐ/1834/δουρ€.1ιΙπι, μετάφραση στα 
αγγλικά από το Αιι§ιΐ8ίβ ΒΙαηψιϊ, Τβχίβ8 ΟΗοΪ8Ϊ8, ανβο ρΓβ/αββ βί ηοίβ8 ρατ Υ.Ρ. 
νοΙ§ΐίίηβ, Παρίσι, Εάΐίίοπδ δοα^ΐεδ, 1971. Επίσης, στα ελληνικά, «Εκείνος 
που φτιάχνει τη σοΰπα πρέπει και να την τρώει», ηΙΙρ://&ίχππ.\νοΓα'ρΓ€δδ. 
οοπι/20 1 2/0 1/25/ εκείνος-που-φτιαχνει-τη-σοΰπα-πρέπει-κ. 

Βουτάει, Υνοπ (1982), «Μικρό- και Μακρο-Αυτοδιαχείριση», στο Εντόπια 4, 
Αθήνα, 2000 (ΙιΙΙρ^/ζγάιίνε.εηΙορίζ.ςτγ/ζγάιίνε/ϊΐεϊη/Ι 15?ΐ£π§=6ΐ). 

(^ηηίη^, Όογίε / ΚείηδοοΓοιι^η, Ρ^Ιτΐοκ (2008), Κβ:ίιηα§ίηίη§ οΗαηξβ. Απ 
ίηίτοάιιοίίοη ίο 8ίοτγ-ί>α8βά 8ίΓαίβ§γ, ΡΜ Ρτβ88, 2010. 

(^δίοπέκπδ, ΟοΓηεΚιΐδ (1955), «διιτ 1ε οοηΐεηιι άιι δοώΐίδπιε, Ι», στο 8οοίαΙί8πιβ 
οΐί Βαώαήβ 17, Ιοΰλιος-Σεπτέμβριος 1955. Στα αγγλικά, «Οη ίΐιε Οοηΐεηί οΓ 
δοά^ΐίδπι: Ρ&τί Οηο> (1ιΐΐρ:/Μ\ν\ν.πι^ΓχΐδΙδ.θΓ§ΜΓ€ΐιίν6/€^δΙοπ^ο!ίδ/1955/δοά^- 
Ιίδπι-Ι.ηΙπι). 

— (1957), «δητ 1ε οοηΐεηιι άιι δοά^ΐίδπιε, II», στο 5οάαΙί8ΐηβ οιι Βαώαήβ 22, 
Ιοΰλιος-Σεπτέμβριος 1957. Στα αγγλικά, «Οη ίΐιε Οοηΐεηΐ οΓ δοά^Κδίη: Ρ&ιτ 
Τ\νο» (ηΐΐρ://\νννν^ιη£Γχΐδίδ.0Γ§Μ^^ 

— (1975), Η φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας, Αθήνα, Κέδρος, 1979. 

— (1989), «Εξουσία, Πολιτική, Αυτονομία», στο Οι ομιλίες στην Ελλάδα, Αθή- 
να, Ύψιλον, 2000. 

Οοΐεοπνο δΐΐΠίΐάοηεδ (2005), «Κάτι ακόμα για την αγωνιστικότητα της έρευ- 
νας: υποσημειώσεις για διαδικασίες και (μη)αποφάσεις», ηΐΐρ://<:πΐκ;£ΐ- ρδγ 

§Γ66€€.ΟΓ§/ηΐΐ1ΪΙ^ηΙ-Γ6δ€^Γ€ΐΐ/€δ-δΟΠ1€ΐ1ΐίη§_Π10Γ€. 

Οοίοπιοο, Εάιι&τάο (1984), «Εο δΐ^Ιο <ζοηΐ€ ρ^Γ^άί^ηι^ οΜ ροίετε», στο 
ΥοΙοηίά 3. Στα ελληνικά, Αλλάζοντας παράδειγμα. Αναρχισμός, κοινωνική 
υποχρέωση και καθήκον υπακοής, Στάσει Εκπίπτοντες, Αθήνα, 2011. 

ΟππιείπΙπο. \ΥθΓΚ€Γδ' Οοΐΐεοπνε (2006), «ΌΓορρΐπ^ ΟιιΙ», οτοΚοΙΗη§ ΤΗιιηάβν 
2 (Κΐΐρ://ΐη€€ΐοαά.€πηΐ€ΐ]ιΐη€.€θπι/ρο!Γδ/Γθ11ΐη§_ΐ1ιυηο!€Γ_2.ρο!ί). 

Ό&ιινό, ΟΠΙεδ (1974), Έκλειψη και επανεμφάνιση του κομμουνιστικού κινή- 
ματος, Αθήνα, Κόκκινο νήμα, 2002, Ηΐ:1:ρ:/Μ\ν\ν.κοκκίηοηίπι^.§Γ/?ρ=1. 

Όζγ, ΚΐΛ^τά (2005), Ογαπΐ8θί 18 Όβαά. ΑηαΓθΗΪ8ί Οιιπβηί8 ίη ίΗβ Νβ\νβ8ί ΞοάαΙ 
Μονβπΐ6πί8, Λονδίνο, ΡΙιιΙο Ρτεδδ. 

ϋείειιζε, ΟίΠεδ / Οιι^ΙΙ&π, Εόΐΐχ (1994), ΨΗαί 18 ΡΗίΙθ8ορΗγ?, Λονδίνο, νετδο. 

Εδοοο^Γ, Αιτιατό (2003), «Οίπετ λΥοτΙάδ Ατε (Μτ^ζάγ) Ροδδΐοίε: δεΙΓ-Οτ^- 
πίδ^ΐίοπ, Οοηιρίεχίΐν ζηά ΡοδΙ-Ο^ρΐΐ^ΗδΙ Ουίίυτεδ», στο δεπ ^., Απ^ά Α., 
Εδοοο^τ Α. & ΨΆί^νπϊΆϊΐ Ρ. (επιμ.), ΤΗβ Ψοήά ΞοάαΙ Ροηιπι: ΟΗαΙΙβηξίηξ Ετηρίνβ8 , 
Νέο Δελχί, νίνεκ^ (Κΐΐρ://\ν^\ν.€ηοΐκ€.θΓ§/ο!θ€υηΐ€ηΐοδ/\νδΓ_δ506_€δ€θθ^Γ.ρο!ί). 



ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ 155 

Ρουο^υΐΐ, Μΐοηεΐ (1977), «ΡουνοίΓδ α δίτ&ίό^ίεδ», στο Ρβ8 ΚένοΙίβ8 Ρο§ίςαβ8 4 
(Κΐΐρ://11ΐθ€Γΐ^ΪΓ6.ΓΓ€6.ίΓ/ΜΡου€^ιι1ΐ137.1ιΐπι1. Στα αγγλικά, στο (ΙΙοΚη Οοτάοη 
(επιμ.), Ρο\νβΓ/Κηο\νΙβά§β: ΞβΙββίβά Ιηίβτνίβ\ν8 αηά ΟίΗβγ Ψήίίη§8 1972-1977, Νέα 
Υόρκη, Ρίΐηίπεοη Βοοκδ, 1980). 

Οοανΐπ, \νΐ11ΐ^πι (1793), Απ Εηςίίίτγ ϋοηββνηίηξ ΡοΙϊύβαΙ ]ιΐ8ύββ αηά ίί8 Ιηβΐίβηββ 
οη ΟβηβϊαΙ νίηιιβ αηά Ηαρρίηβ88 , Υοί 1, Λονδίνο, Ο. Ο.], ζηά ^. Κοοίηδοπ (πΐΐρ: 
/ΜΓθ1ιΐν€.θΓ§/δΐΓ€2ΐπι/€ηο 1 ιιίΓγ€οη€€Γηΐη01§οο!\ν#ρΗ§€/202/ πιοάε^υρ). 

Η&νεΐ, νέίζΐ^ν (1978). ΤΗβ Ροινβτ ο/ ίΗβ Ροιυβήβ55, η££ρ://ν&<:1&νη&ν€ΐχζ/ 
δ!ιο\νΐΓ^ηδ.ρ1ιρ }€Άί = οΐ^ηκγ&ν&ΐ = 72_3]_οΐ£ηκγ.η£ιη1&1;γρ = ΗΤΜΕ. 

ΗεΐΌά, ^πιεδ (2007), ΟβίίίηξΡνββ. Ονβαίίηξ αη Α88θβίαίίοη ο/ Όβηιοβναίίβ, Αΐίίοηο- 
ηιοη8 ΝβίφΗονΗοοά8 , Βοστόνη (Κΐΐρ:/Μ\ν\ν.]^πΐ6δ1ΐ€Γθο!.ίηΓο/?δ6€=οοοκ&ίο!=7). 

Ηο11ο\\Ήν, ^Ηπ (1990), «Κρίση, φετιχισμός, ταξική σύνθεση», στο ΒΙαηπιαβΗβη 
1, Θεσσαλονίκη 2006 (Ηΐΐρ://\ν\ν\ν.ο1^υιη^€ΐΐ€η.§Γ/ο1^υπΐ2ΐ€ΐΐ6η/ρο!Γδ/ρο!Γδ/ 
Β1^υπΐ2ΐ€ΐΐ€η_1δΙ_ΐδδυ€_[υη€_οΓ_2006.ρο!ί). 

— (2002), ΟΗαη§β ίΗβ Ψοήά ΨίίΗοιιί ΤαΜη§ Ρο\νβν. ΤΗβ Μβαηίη§ ο/ ΚβνοΙιιίίοη 
Τοάαγ, Λονδίνο, ΡΙυΙο Ρτεδδ (Κΐΐρ://Ηθ€θπι.θΓ§/1ΐθΓ^Γγ/€ΐΐ2ΐ秀-\νοΓΐο!-\νΐΐ1ιουΙ- 
ΐ£ΐκΐη§-ρο\ν€Γ-]οηη-ηο11ο\ν) . 

Ιη1ον€\νΐίη1ΐί€, (2009), «Ομοφωνία, άμεση δημοκρατία και λήψη αποφάσε- 
ων», Κΐΐρ://ΐη1ον€\νΐΐΜΐΓ6.\ν Γ θΓάρΓ€δδ.€θΐη/2009/11/10/υη^ηίπιΐΐγ. 

Κπ^γ^π, Μιΐδί^ρη^ (1966), «Ι.€δ πιοίδ ο^ρπΓδ: Ρτό&οε ζ υπ άΐοποηη^ίΓε δίίιΐ2- 
ΐΐοηηίδΐε», στο ΙηίβνηαίίοηαΙβ Ξίίΐίαίίοηηί8ίβ 10, Μάρτιος 1966 (αγγλική μετά- 
φραση του Κεπ Κπ^οο με τίτλο «(ΙΙ&ρίΐνε λΥοτάδ: Ρτεί^οε Ιο Ά δίίιι^ίΐοπίδί 
Βΐοΐΐοη^Γν», στο Κΐίρι/Μ^^.οάάο.νΙ.εάυ/δΐοηΙίπε/δΐ/ο^ρΐΐνε.ΙιίπιΙ). 

Κη^οο, Κεη (1997), «Τηε }ογ οΓ Κενοΐιιίίοη», στο «Ριιοΐίο δεοτεΐδ», ηΐΐρ:// 

^\ν\Υ.00ρδ6€Γ6ΐδ.0Γ§/Ρδ/]0γΓ€ν2.1ΐΙΠ1. 

Κτοροΐκΐη, Ρνοίτ (1892), ΡΑηανβΗίβ άαη8 ΓένοΙιιίίοη 80βίαΙΪ8ίβ Ι Ρα βοηψιβίβ άιι 
ραίη, Παρίσι, 1892. Επίσης στο διαδίκτυο, ηΐΐρ:/Λν\ν\ν.§πί€ηο€Γ§.θΓ§/πΐ€δ/ 
36690/36690-π/36690-π.πΐπι#ΓΝ;ιη(;ηοΓ_ 576_576 και \ιίίρ://ά\νΆΥάπΐΆ€. 
ρΐΐζεΓ.εάυΜπ^ΓοΙιίδΙ^ΓοΙιΐνεδ/κΓοροΐκΐη/οοηηυεδΙ:/ Ιο<:.ηΙπι1. 

ί.6 Βπδ6-01^6 (1989), «Το σημείο κατάρρευσης της δημοκρατικής ιδεολο- 
γίας», στο ΒΙαιιπιαβΗβη 1, Θεσσαλονίκη 2006 (1ιΐΐρ:/Μ\ν\ν.ο1^ιπη^€ΐΐ6η.§Γ/\νρ- 
€οηΐ6πΐ/ιιρ1ο^ο!δ/2006/06/Ι.6_Βπδ€-Ο1^€€_Ιπιρ1οδΐοη_ροίηΐ_§Γ€6Κ.ρο!ί). 

Ι,€Μ>νΓ€, Ηεππ (2006), Οήήφιβ ο/Ενβτγάαγ Ρί/β, νοίιιπιβ 3: Ρνοπι ΜοάβΓηίίγ ίο 
Μοάβνηί8πι (Το\νανά8 α ΜβίαρΗίΙθ8ορϊιγ ο/ϋαίΐγ Ρί/β), Λονδίνο, ν^Γδο. 

Ειιχ€ΐηοιΐΓ§, Κχ>δ3. (1904), Οτ§αηίζαίίοηαΙ ξ)ιιβ8ίίοη8 ο/ ίΗβ Κιΐ88ίαη ΞοβίαΙ 
Όβπιοβταβγ , Ιδκτ^ / Νεπε Ζείί. Στα ελληνικά, ΗΐΙρ://\ν\ν\ν.πι^ΓχίδΙδ.θΓ§/ 
€Πίηίκ^/^Γθ1ιίν€/1πχ€πιοοπΓ§/1904/πι^Γχΐ€η.1ι1:πι. 



156 ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΕ! ΑΝΤΙΣΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΑΝΤΕΞΟΥΣΙΑ 

Μ^Ι^ΐεδΙ^, Ειτίίζο (1907), «Αη^ιτηίδπι, ΙηάίνίάυΗΐίδπι ζηά ΟΓ^ηίζ^ΐίοη», στο 
συλλογικό έργο ΑηανβΗγ αηά Ονξαηίζαίίοη: ΤΗβ Όβίοαίβ αί ίΗβ 1907 ΙηίβνηαίίοηαΙ 
ΑηαγοΗΪ8ί Οοη§νβ88, ΚΐΙρ://ΐ1ΐ€^η^Γ€ΐιίδΐ1ίθΓΗΓγ.θΓ§/1ίθΓ^Γγ/ν^ποαδ-^υΐ1ιθΓδ- 
^η^ΓοΚγ-^ηά-ΟΓ^^ηΐζ^ΐΐοη-ΐΚε-άεο^Ιε-^^ΐΗε-ΙΘΟΤ-ΐηΙεΓη^ΐΐοη^Ι-^η^ΓοΙιΐδΙ:- 

€ΟΠ§Γ€δ#10€2. 

— (1919), «II Ρϊό§γ£πιπι£ Αη&ιτηίοο», στο ν^τηοη Κίοη^τάδ (επιμ.), ΜαΙαίβ8ία: 
ΗΪ8 Τί/β & Ιάβα8, Λονδίνο, Ετ^άοπι Ρτεδδ, 1993 (ηΐΐρ:// ώΝΆΥάπι^.ρϊΐζεγ.εάλΐ/ 
Αη^ΓοΚΐδ^ΑΓοΗΐνεδ/πΐίΐΙ^ΐεδΙ^/ΡΓΟ^Γίίπι^Αη^Γΐΐοο.ΙιίπιΙ. Ο Μαλατέστα έγραψε 
το Αναρχικό πρόγραμμα το 1919 και η Ιταλική Αναρχική Ένωση το υιοθέτησε 
την επόμενη χρονιά, στο Συνέδριο της Μπολόνια). 

— (1922). «Κενοΐαίΐοπ πι ρτ^ΐΐοε», στο Όπιαηιίά Νονά 191, πΐΐρ://ά\ν£Γα'πΐ£€. 
ρΐΐζεΓ.εάπ/ΑπίίΓοΙιΐδ^ΑτοΙιΐνεδ/πΐίΐΙίΐΐεδΙίΐ/ΓενρΓίΐ.ΙιίπιΙ. Στα ελληνικά, Προς μια 
ελεύθερη κοινωνία, Αθήνα, Ελεύθερος Τΰπος, 2001. 

Μ^γχ, Κ&Η (1844), παρατίθεται από τον Μπάμπη Λυκοΰδη στο «Εισαγωγικό 
σημείωμα» στην Κριτική της Εγελιανής Φιλοσοφίας τον Κράτους και τον Δικαί- 
ου του Καρλ Μαρξ, Αθήνα, Παπαζησης, 1978 (ΚΐΙρι/Μ^^.πι^Γχΐδίοοοκδ.^Γ/Ι 
ίκοπάί.ηίπι). 

— (1858), ΟΐίίΚηβ8 ο/ ίΗβ ϋήήφιβ ο{ 'ΡοΙίίίβαΙ Εβοηοπιγ , Λονδίνο, Ρεη^πΐη, 1973 
(παρ ://\ν\ν\ν. πΐίΐΓχΐδΙδ . στ ^ΜΓοηΐνεΑη^ΓχΛνοΓ κδ/ 185 7/§τηηο!ΓΪδδ€/€ΐι 1 4. η1πι#ρ 711). 

— (1871). ΤΗβ ΟίνΐΙ ΨαΓ ίη Ρϊαηββ, ΚΐΙρ://\γ\γ\ν.πι^ΓχίδΙδ.θΓ§ΜΓ€]ιΐν€/πΐΗΓχ/ 
\νοΓΚδ/187ΐ/ανΐ1-\ν^Γ-ΓΓ^η€6/ίηο!€χ.]ιΙπι. 

— (1875), «Οΐΐΐφΐε οΓ Ιηε Οοΐη& Ργο§γ£ππτιο> στο Μ&τχ/Εη^εΐδ, ΞβΙββίβά 
Ψογ\ί8 Υοί 3, Μόσχα, Ρτο§Γ€δδ ΡποΙίδηεΓδ, 1970 (ηΐΐρ:/Λν\ν\ν.Γη£ΓχΐδΙδ.θΓ§/ 
^ΓοΚΐνε/πι^ΓχΜοΓ κδ/ 187 5/§οΐ1ΐ£) . 

— (1894), ΟαρίίαΙ, Υοϊιιπιβ III: ΤΗβ Ρνοββ88 ο$ ΟαρίΙαΙί8ΐ Ρνοάιιβίίοη, Χάρμοντσ- 
ουερθ, Ρεη^πίη Βοοκδ, 1981 (ΚΐΙρι/Μ^^.ηι^ΓχΐδΙδ.οΓ^ΜΓοΙιΐνε/πι^Γχ/λνοΓΚδ/ 
1894-ο3/(:η27.ΐΗτη). 

ΜοΚ^γ, Ι^ίη (2008), Αη ΑηανβΗί8ί ΡΑζ), Υοί 1, ΑΚ ρτεδδ. Επίσης, 
η££ρ ://\ν\ν\ν ^ .^ηΓοδ^1ορ.ο^§/ρ^§^/Αη^^^11^διΕΑ^8^^ι^οηΗ 1 #δ€<:η 1 . 

Νε^ίΐοη (1973), «Η άρνηση της άρνησης. Συμβολή στη συγκεκριμένη φα- 
ντασία της προλεταριακής επανάστασης», ηΙΙρ:/Μΐη€Πδ.ίπάνιη€αι&.0Γ§/ Ιοο^Ι/ 
\ν€0€^δί/υρ1ο^ο!δ/1ι_ΗΓηΐδΐ_Ιΐδ_^Γηΐδΐδ6\νγυ€π.ρο!Γ. 

Ρ^ππεκοεκ, Απίοπ (1936), «Κόμμα και τάξη», στο ΒΙαηπιαβΗβη 2, Θεσσαλο- 
νίκη, 2001 (πΐΐρ:// \ν\ν\ν.οΐΗυπι^€ΐΐ€η.§Γ/ο1^υπι^€ΐΐ€η/ρο!Γδ/ρο!Γδ/ΒΐΗυπΐΗ€ΐΐ€η 
_ΙδδΠ6_2.ρο!ί). 

— (1947α), Τα εργατικά συμβούλια, Αθήνα, Ελεύθερος Τΰπος, 1996. Επίσης, 
\ν\ν\ν.Γ€ο!ηοΐ€θοοκ.§Γ/ο!€ΐ^ί1δ.ρ1ιρ?ίο!=4969. 



ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ 157 

— (1947β), «Δημόσια ιδιοκτησία και κοινοκτημοσύνη», στο Ψβζίβηι ΞοάαΙίΞί, 
Νοέμβριος 1947 (Κΐΐρ://€πΐ1ΐ6πΐΗΐ^.\νοΓο!ρΓ€δδ.€οηι/201 1/05/1 δ/ρ^ππεκοεκ). 

— (1955), «Εργασία και ελεύθερος χρόνος», ΗΐΙρ://€θ§]ιηοΓΐί.\νοΓθ!ρΓ6δδ.€θπι/ 
ΙεχΙδ/ρ^ηεκοεκ-^Γοεΐΐ-υηά-πιυδδε (πρώτη δημοσίευση οτοΡιιη^βη 6, 1955). 

Ρ&ρί, Απάτες (2004), «Αντιβίαιοι ναι, μη βίαιοι όχι», στο Περί αναρχισμού και 
βίας, Αθήνα, Ελευθεριακή Κουλτούρα, 2004 (ηΐίρι/Μίηεπδ.ΐπάνιηεα'ί^.οΓ^/ 
&οηί.ρ1ιρ3?1&η8=€η&&ηίοΐ€_ίά= 101 1228). 

Κοοίπδοπ, Απαν (2007), «Τηίπκίπ§ ίτοπι Ιπε Οιιΐδϊάε: Ανοίάϊπ^ Κεοιιρε- 
Γ^ίΐοπ», στο ΛηαγοΗγ: Λ Ιοιιγηαΐ ο/ ΌβΞΪΥβ Αηηβά 64 (ηΙΐρ://ΐη€£Π£Γ€ηίδΐ1ίθΓ£Γγ. 
οτ^/ΗΤΜΕ/ΑποΙν Κοοίηδοπ Τπίπκίπ^ ίτοπΐ Ιΐΐ6 Ουίδίάε Ανοίάίη^ Κ.€(;ιι 
ρ€Γ&ποη.ηΐπι1). 

Κτιοίη, Ιδ^^ικ Ι11ΐ<:η (1928), Ε88αγ8 οη Μανχ'8 ΤΗβοτγ ο/ΥαΙίίβ, Ντιτρόιτ, ΒΙ^κζκ Άηά 
Κεά, 1972 (Κΐΐρ://πι^ΓχΐδΙδ.θΓ§ΜΓ€ΐιΐν€/Γυοΐη/ν^1υ€/€ΐι13.1ιΐπι). 

Ττοΐδκν, Εόοη (1923), Προβλήματα της καθημερινής ζωής, Αθήνα, Εργατική 
Πάλη, 2007. Επίσης, ΚΐΙρ:/Μ\ν\ν.πΐ2ΐΓχΐδΙδ.0Γ§/χ1^η§/ΐΓ0ΐδκγ.ηΙπι. 

νοπ Βιΐδ<:η, Οίίο & Ρ^ίπι&δ, Κ^ιγΙ (2006), ΑύχίΓαοί Ηαο&Ιίνίδητ. ΤΗβ ΜαΗη§ ο/ α 
Ηαοΐίβν ϋιιΐΐιινβ, Λονδίνο / Κωνσταντινούπολη (Κΐ:1:ρ:/Μ\ν\ν.ΐδκ-§ο§.θΓ§/99οιΐΓ 
68/ΑθδΐΓ^ΐΗίΐοκΐΐνΐδπι.ροΙί). 

Ζΐζεκ, δΐ^νο] (2009), «Πώς να αρχίσουμε από την αρχή», στο Νβ\ν Ζ,β/ί Κβνιβ\ν 

57 (ηΐΐρ://πί€θΐη€άί£.ιη£ΐη.υρ£ΐΓ£δ.§^ 

ράΐ). 

Ασύμμετρη Απειλή (2011), Νο 10, Νοέμβριος 2011 (ηΙΙρ://π£ΐ£δΙθΓ.ο1ο§δροΙ. 
§ι72012/01/10.1πιη1). 

Ζιώγας, Ηλίας (2012), Κοινωνική και αλληλέγγυα οικονομία: Παραπαίδι της 
αγοράς και τον κράτους ή όχημα προς μετ ακ απ ιτ ολιστικές και αυτόνομες κοι- 
νωνίες;, αδημοσίευτο. 

Ιωαννίδης, Γιάννης (2002), «Σχόλια πάνω στο βιβλίο του Ζιλ Ντωβέ Έκλειψη 
κι επανεμφάνιση του κομμουνιστικού κινήματος», ηΙΙρι/Μίηεπδ.ΐπάνιηεάΐίΐ.ΟΓ^/ 
1θ€2ΐ1/\ν€0€^δΐ/ιιρ1ο^ο!δ/ζγ1_ο!^ιιν€_ίο^η.ο!θ€. 

Καλάθι (2008), Πρακτικά, Μάιος 2008. 

— (2009), «Ανακοίνωση για την αναδιοργάνωση της λειτουργίας του Καλα- 
θιού», Κΐίρν/κ^Ι^ίΙιί.δροΓΟδ.οΓ^/ηε^.κ^Ι^ΐΙιΐ.οοΙΙι^ίεδ.ρΙιρ. 

Κίνηση Εργατικής Χειραφέτησης και Αυτοοργάνωσης (2012), εισήγηση-το- 
ποθέτηση της Κίνησης στην εκδηλωση-συζητηση με θέμα «Εργατικοί Αγώνες 
και Αυτοδιαχείριση» στο Φεστιβάλ Αυτοδιαχείρισης στη Φιλοσοφική Σχολή 
ΑΠΘ, 8-10 Ιουνίου 2012 (ΚΐΙρ://&(ΐ€Γίΐάοη-δίΐ1οηΪ€ίΐ.ο1ο§δρο1:.§Γ/2012/06/ο1ο§- 
ροδΙ_12.πΐπι1#πκ)Γ€). 



158 ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΕ! ΑΝΤΙΣΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΑΝΤΕΞΟΥΣΙΑ 

Παγκάκι (2008), Πρακτικά. 

— (2010), «Λίγα λόγια για μας...», ηΐΐρ://ρ£§Κ£κί.0Γ§/ρ£Γ0ΐΐδΪ£δΐ. 

— (2011), πΐΐρ://ρ£§κίΐκΐ.0Γ§/11.5, ηΐΐρ://ρ£§Κ£ΚΪ.θΓ§/ηοα , €/20. 

Σέληνας, Απόστολος (2003), «Η σχέση παραγωγοΰ-καταναλωτή και οι τιμές 
των βιολογικών προϊόντων», \ν\ν\ν.δροΓθδ.θΓ§/δίΐ6δ/δροΓθδ.θΓ§/Γιΐ€δ/δΧ€δίρ^Γ^ 
§ο§οιι-Κ£ΐ£η£ΐοΐί.ρα , Γ. 

Σπόρος (2006), Πρακτικά Σπόρου. 

— (2007), Πώς βλέπει ο Σπόρος το εναλλακτικό και αλληλέγγυο εμπόριο (πρώ- 
τες σκέψεις και προτάσεις), αδημοσίευτο. (2006), Πρακτικά Σπόρου. 

— (2008), «Δημιουργικές αντιστάσεις: Νησίδες η ορμητήρια ελευθερίας;», 

ΚΐΙρ:/Μ\ν\ν.δρθΓΟδ.ΟΓ§/€Γ€^Ιΐν€Γ€δΙΐδ1^η€6. 

— (2009α), Κείμενο αυτοπαρουσίασης Σπόρου, ηΐΐρ://δροΓθδ.οπ*/δροΓθδ. 

— (2009β), «Οι τιμές των προϊόντων μας και το σκεπτικό μας», Κΐΐρ://δροΓθδ. 
θΓ§/ηοάβ/707. 

— (2011α), «Σχετικά με την αύξηση των τιμών πώλησης του καφέ», Ηΐΐρ:// 

\ν\ν\ν.δρθΓΟδ.ΟΓ§/δΐΐ€δ/δρθΓΟδ.ΟΓ§/Γΐΐ€δ/ΐΐΠΐ1ΐ_€^Γ€.ρθ!Γ. 

— (201 1β), «Επτά χρόνια μετά...», ηΐΐρ://δροΐΌδ.θΓ§/7€π&. 

Συλλογικό έργο (1979), Υοιι Οαη'ί ΒΙο\ν ιιρ α ΞοααΙ ΚβΙαίίοη$Ηίρ - ΤΗβ Αηανο\ιΪ8ί 
Οα8β Α§αίη5ί Τβποή8ηι, Απ^ιτεδ Βοοκδ Οοΐΐεοΐΐνε (ηΙΙρ://1ΐθ€οηι.θΓ§/1ΐθΓ£Γν/ 
γοπ-Οίΐηΐ-οΙο^-υρ-δοά^Ι-ΓεΙ^ΐΐοηδΙιΐρ. Στα ελληνικά, «Δεν μπορείς να ανατινά- 
ξεις μια κοινωνική σχέση - Ο αναρχικός λόγος για την κρατική τρομοκρα- 
τία», 1ιΙΙρ://\ν\ν\ν Γ .^ίηΓοδ.€^/Α-ΙηΓοδΜίηΓοδ45281.1ιΐπι1. Η αρχική μπροσούρα 
γράφτηκε στην Αυστραλία στα τέλη της δεκαετίας του 1970 από τις ομάδες 
Ποειτ^π^π δοά&Κδί ΟΓ^πίδ^ποπ από το Μπρισμπέιν, ΕίοεΠ^π^π \ΥθΓΚ6Γδ 
Γογ ά δεΙΓ-Μ^η^εά δοάείγ από τη Μελβούρνη, Μοπ&δΐι Απ^πζηΐδί δοάείγ επί- 
σης από τη Μελβούρνη και ΑάεΜάε ΕΐοεΠ^π&π δοά^ΐίδίδ από την Αδελαΐδα, 
ως συνεισφορά στην όλη συζήτηση που προκάλεσε η έκρηξη βόμβας στο ξε- 
νοδοχείο «Ηίΐίοπ» του Σίδνεϊτον Μάρτιο 1978). 

Φωτόπουλος, Τάκης (2008), Περιεκτική Δημοκρατία: Δέκα χρόνια μετά, Αθή- 
να, Ελεύθερος Τΰπος (Κΐίρι/Μ^^.ΐηοΙιΐδίνεάεπιοοΓ^γ.οΓ^/ΓοίορουΙοδ/^Γεεκ/ 
§Γθοοκδπά_2/Ρ€Π€Κΐϊκϊ_ΒΐπιοκΓ^ΐΪΗ_10_ΧΓοηϊ^_Μ€ΐ^.ρο!ί). 




Οι εμπορευματικές σχέσεις παράγουν έναν κόσμο 
απατηλών αναπαραστάσεων, όπου το θέαμα 
παίρνει τη θέση της πραγματικότητας. 
Οι καταπιεστικές κοινωνικές σχέσεις αποκρύπτονται, 
όπως και η προοπτική μιας ριζικά διαφορετικής 
κοινωνίας, βασισμένης στη συλλογική αυτοδιαχείριση 
και αυτοδιεύθυνση. Στον αντίποδα, οι δημιουργικές 
αντιστάσεις αποτελούν συλλογικές καταστάσεις 
επανοικειοποίησης της ζωής στο σήμερα 
με όρους αλληλεγγύης. 



Δημιουργικές Αντιστάσεις, Αλληλέγγυα Οικονομία, 

Αυτοδιαχείριση, Αντεξουσία... Το παρόν βιβλίο 

προσεγγίζει τη θεωρητική διάσταση αυτών 

των εννοιών, ενώ ταυτόχρονα αποτελεί μια συλλογή 

βιωμάτων και προβληματισμών που προέκυψαν μέσω 

της συμμετοχής του συγγραφέα στον Συνεταιρισμό 

για το Εναλλακτικό και Αλληλέγγυο Εμπόριο 

«Ο Σπόρος», τη Συνεργατική Τροφίμων «Το Καλάθι» 

και την Κολεκτίβα Εργασίας «Το Παγκάκι».