(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "A dictionary of the Welsh language"

This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project 
to make the world's books discoverable online. 

It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject 
to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books 
are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover. 

Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the 
publisher to a library and finally to you. 

Usage guidelines 

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the 
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to 
prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying. 

We also ask that you: 

+ Make non-commercial use of the files We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrain from automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine 
translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attribution The Google "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any specific use of 
any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner 
anywhere in the world. Copyright infringement liability can be quite severe. 

About Google Book Search 

Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers 
discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web 



at |http : //books . google . com/ 




:hy 



G 



Digitized by 



Google 



Digitized by 



Google 



Digitized by 



Google 



Part 3- 



[C-CYW] 



16s. 6d. Net. 



r 



\ 



©irtionarj 

Hector of Llanwrin^ Machynlleth, Montgomeryshire; 
and Prebendary of Bangor. 



^nmhx (^^mM%. 



6an g 



iarcl). 1. Mtian €&ans, B.B. 

ll^titbor yianferin a p^rtbcnbur §angor. 





Carmarthen : 

W. SPUKKELL & SON. 

LONDON: SIMPKIN. MARSHALL & CO.; BERNARD QUARITCH. 




MDCCCI.XXXXIII. 



Digitized by 



Google 



Digitized by 



Google 



611 



c 



Cabl 



Walters. 



C, sf, the third letter and the second consonant 
in the Welsh alphabet, h€i8 the same power 
as the English k. It forms one of the class 
which, for convenience, may be denominated 
triptotes, or letters subject to three initial 
mutations in syntax ; as, cyfaill, a friend ; ei 
gyfaill, his friend ; ei chyfaill, her friend ; fy 
nghyfailly my friend. 

C shortens the vowel that immediately pre- 
cedes it ; as, acy Uac, tocy tecaf. 

Cab, -au, tm, 1. a cot, booth, or tent, in the form 
of a oone, made with rods set in the ground, 
and tied at the top. — P. 
Cab, a oot or booth.— i7. SaUgbury (Arch. Brit. 314). 
Bwth, Uoest, llnestty, twlc, cwt, oat, caban, cab. 

2. a cap ; a hood. 

A fhnb glas i acfaub ^law, 

A chlog* mawrwerthiog wrthaw. — Btdo Phylip Bach. 

Caban, -au, «m. [L.L. capanna, cahanna; Fr. 
cabane; O.E. cabarif cahane] a booth, oot, or 
hut; a cabin. — ler. xxxvii. 16; Ion, iv. 5. 

Cwpl Ffrengig boneddigrjrw, 

Caban o ddaol m&n ym' jvr.—D. ab OtoUym, Ixxxrii. 17. 

Gawn hwn -wrthoM hunaa mewn caban main col. 

Edw. Biehard: Bngeflgerdd, i. 21. 

Peth rheipns yw barcutan, 
Peth anferth yw dyUoan ; 
Bbeipoaadb ac anf ertbaoh Md 
Hen ^bydd yn ei gtUtan.—Pennill. 

Cyfnvyadra'r creaduriaid hyn, yn adeiladaeth eu eabanau 
a*a parotoad erbyn oerfel y gauaf, sy'n dra rhyfeddol. 

Trys&r/a Gwybodaeth (1807), 82. 

Cohan Uong, a ship's cabin. 

Tr oedd yno ddan neu dri o welyau bvohain, nid an- 
nbebyg i*r gorweddleoedd yng nghdbanau llongau. 

Cylchgrawn, ii. 78. 

T mae yma yn y caban nn o honynt. — Gro. Ouniin, 833. 

Cabandy, dai, em, a hut, a mean dwelling- 
house. 

Cawodydd trjrmion iawn sydd yn y gwledydd dwyreiniol, 
y thai, pan ddisgynant ar y eabandai ^[-waelion &'r murian 
o grlai, a'u hoUtant yn ageDAVL.—Gwyltedyddf vii. 109. 

Cabanwas, weision, weis, am, a cabin-boy. 

Cabarddulio, ) v, [corr. of d€bar'-\-dulio ^] 1. to 
Cabrddulio, ) grope or beat about. 2. to talk 

to no purpose; to jabber, gabble, or tattle. 

—N.W. 

Cabid'wl, ylau, sm, [L. captttdum^ 1. a chapter 
or division (in a book). 

Y tr y dyd d cabidwl yng nghylch ansawdd. 

Dr. Or. Roberta: Oram. 114 (cf. 9&-112). . 

2. a short lesson ; a lesson (in the Church ser- 
vice). — D. Ddu Hiraddug : M.A. i. 566—574. 

3. a chapter or consistory (in a cathedral) ; a 
conclave ; a cabal ; a chapter-house. 

Tr abad adylu eu dwyn herwyd kyfrdth o on«ed yr ar- 
glwyd y gnbidwl ebvn. Kan^ kabidwl yr abad yssyd drydyd 
«p7Wrfw' kyfreithawl." f'ufreithinu f'l/mnt, ii. 404. 



Ond i adael heibio*r of ergoel aneirif a f u ganthvnt mewn 
trwsiadan didthr, mewn gwybodaeth, mewn nnndeiau, 
mewn doetterau, mewn capidylau^ mewn dewiB fwydau, 
diodydd, a*r fath bethau, ystyriwn pa anferthrwydd a fa 
yn y tri phwnc penaf o*u crefydd hwy. 

Edward Tam^^: Hom. i. 78. 

Kid oee i lenoriaeth na pblaid na chabidtd. 

Llyfryddiaeth y Cymry, Bhag. 17. 

Y deon aV cabidwl, the dean and chapter. 

Yr ^ ni gan hyny 'n trefnu ac yn gorchymmyn i bob 
cyfryw ag sv'n meddu ac 3m arf er awdurdod wahanredol, 
unwaitb bob blwyddyn, gfyflwyno i gofdy cyhoedd e^ob 

2r eagobaeth, neu*r deon a*r cabidwl^ y bo'r m&n Ivsoedd 
yny dan eu ilsrwodraeth, bob cynyssrif ewyllvs i>od on a 
fa f arw yn hvny o amaer, ac a brofwyd ganddsrnt yn eu 
hamryw reoln-emiaa gwahanredol. 

Oanonau Eglwysig, 126. 

Efe a dderhyniwyd tV cabidwl, he was ad- 
mitted into the cabal. — W, 

4. chaos, confusion, disorder. 

Mewn gair, pa f odd y mae efe yn blino ac yn dyrysa boll 
gwrs eidi bywydj ac vn eich rhwydo mewn cabidwl o dwyll 
a dicheUion cnafaida, f el yr ydyoh yn fynycb ym mron 
allan o'ch synwyr.— /m. Tomas : Buon. Ghnst. 259. 

5. [L. Cajntolivm, the temple of Jupiter, at 
Rome] the Capitol. 

Cabidyldy, dai, «m. 1. a chapter-house, a convo- 
cation-house. 

Y ylwydyn rac wyneb y bu oarw Maelgwn uab Bys 
jp. lilanercn Aeron, ao y oladwyt yn y cabidyldy yn Ystrat 
FAva.—Brut y Tywyaogion, 818 (cf. 854, 356). 

Yn y flwyddyn 1882 fe aeth mab a merch i gabidwldy 
Uandaf.— /oto Mss. 66. 

Peri a wnaeth y prior gann y gloch fawr i wjrsiaw y 
brodyr oU i'r cabidyldy i ymgynghori am y pwno hwnw. 

Hanea Qwidw (Bnrthon, iii. 241). 

2. the Capitol (in Rome) ; the Roman senate- 
house. 

Ulcassar amperawdyr Bhufein gwedi goreecvn o honaw 
yr boll f yt ae wastattaa o ymladdoa, i lladdawda seneddwyr 
Bbafein ef o frad a pbwyntlea ynghabidyldy Bhofein. 

Buchedd Or. ab Cynan: M.A. ii. 690. 

Domitian a dretdiodd jm gorearo Cabidyldy Bhafain yn 
unig saith myrddiwn.— j?/m Lewis: DrexeUas, 66 (cf. 57). 

Cabidylio, v, to throw into confusion or dis- 
order; to disorder, confuse, or confoimd; to 
turn upside down; to rummage or ransack. 
—8,W. 

Cabl, -au, sm, [Br. cabd : see Cahlu] blasphemy; 
calumny, detraction, defamation ; a trespass. 

O bonn y byrrywyt Adaf yn kyasefyn tat ni o aohaws 
keryd neu gabyl annafylltawt.— iVrrfaa Padrig, \ 26. 

A hwde dewis or rydid 

Cabyl neu glod om dyuod dybid. 

Llyw. db Llywtlyn: M.A. i. 287 (cf. 219, 279, 287). 



Kas Icabyl owbyldoeth ymadrawd 
" hebdaw nyt bawd. 

Bleddyn Fardd: M.A. i. 870 (cf. 400, 416). 



Wrth hyn yn dwynarddealinaddaethaiy^oMo'rgalon^ 
neu adgasrwydd ; eithr o'r gwin. 

Henri Perri: Bgl. Ffraeth. xi. 

O'r galon y mae meddyliau drwg vn dyf od allan, lladd« 
iadau, tor priodosau, godinebau, llodradau, camdystiol- 
aethau, mhlau. —Mntt. xv. 1ft. 



Digitized by 



Google 



Cablaid 



612 



Cabolfaen 



Can's cabl y rbai a*th gablant di. 
At f • aohaf i mae'n diapryn.— JSam. Prj/s : Bairn. Ixix. 9. | 

Ymaent me^ys yn allwodd i*n gollwng i mewn i ganf od 
ystyr y cablj a*r gwreiddyn o bono. 

Th^o. Evant: Prej?eth, 19 (cf. 18). | 

Bod dan gahl gwlady to be under public censure ; 
to be the subject of depreciatory remarks all 
orer the country. — S. W, 
Cablaid, a. blasphemous; slanderous. 
Owarth a g^wradwydd fo i bob gradd 

A ^iiiio ladd f y enaid ; 
A tbrwjr yywilydd troed iV ol 
T ffals mweidiol gohlnid. — Edm. Pryg: Salm. xxxr. 4. 

Cablaidd, a. blasphemous ; calumnious, de- 
tractory, derogatory. 
Nyni a'i clyvrsom ef yn dywedyd geiriau cnhlnidtl jm 
erbyn Monoe a 'Dnvr.—Act. vi. 11. 

Bam gablaiddt railing accusation. — ludas^ 9; ' 
2 Pedrii, 11. t 

Cablair, eiriau, ain. a blasphemous word or 
expression; blasphemy; calumny. — Act. vi. 13. ' 

O chabla neb ostna o heddwch, efe a darewir yn y cyffion : | 
OS dywed oahlfiriuu yn crbyn un o ^ynf^boriaid y brenin, efe 
a gaxchenr.-n. Uwyd : Llwybr Hyffordd. SOS. i 

Hyn yma gnn hjmy a feddylir wrth loddi cnbleiriau yn 
erbyn Mab y Uyu.—Theo. Emm: Pregeth, 17. 

Cablawd, «m. blasphemy ; calumny ; detrac- 
tion, defamation ; a blaspheming ; a cursing. 

Nyt cnblnut ys molaut muy 
Moli had mal y haeduy. 

Cynddtlw: M.A. i. 239 (cf. 219, 226). 

Cabledig, pt.a. blasphemed ; calumniat<Mi, de- 
tracted; blasphemous. 

Yr Yspryd Gl&n, drwy eneu luan, a nanijodd y guir 
eabledigrwydd dros y sylfun cadurn, sef cihlrdiii. 

//. I'tni: I'Igl. Ffr. vi. 2. 
Cwbl awdur mawredd nid tnMediy. 

Meirig ab lorwe.th : M.A. i. 5(1K. 

Cabledigaeth, -au, af. the act of blaspheming; I 
calumniation ; blasphemy ; defamation. I 

Cnbhdiijnfth a ddrylliawdd fy nghalon. , 

LI. G. GyfftrdiH 1667 (Salm. Ixix. 20). ' 
Cofla eu cablfiligafthnn hwy, ao na ddioddef iddynt hwy 
barhau.— 1 Mace. vii. 38. 

Er maint cabledigne.th ac annuwioldeb f jrddai. 

Morus Ctijffin : DilT. vi. 9. 
Am wuithred da nid $'m i'th labyddio, eithr am gabUdig- , 
aeth.— W. Salesbury : loan X. 88. j 

Cabledigol, a. blaspheming; tending to de- < 

tract; calumniating, reviling. 

Cabledigrwydd, am. blasphemousness. ! 

Mi a ganfum anifail gwyllt yn codi o*r m6r, a saith ben 

gantho, a deg com ; ac ar ei gym ef ddeg coron ; ac ar ei , 

benau ef onw eabledigrwydd.— H. Perri: Egl. Ffr. vi. 3. i 

Cabledd, -au, am. blasphemy; calumny, de- I 
famation, detraction. — Dad. xiii. 1. 

Diwmod cyfyng-der, a cherydd, a chabltdd, yw y dydd 
hym.—Emt. xxxvu. 8. 
Y mae ganddo aafn yn Uawn o gnbUddau. | 

Jkin. Rowland: Pregethau, vii. 92. 

The word sometimes occurs as feminine : cf . [ 

Salm. Ixxix. 12 ; Marc xiv. 64. 
Cableddgar, ) a. given to blasphemy ; bias- 
Oableiddgar, ) phemous. 

Ac am y cyfryw ddrygau^ a elwir drygau mocAawl neu 
bechodau, liwyr waharddedig a ehableiddgnr yw dywedyd 
mewn modd yn y byd mai Duw yw cu hawdur. 

Edw. Samutl : GrotiuB, i. 8. 

Cableddus, a. blasphemous; calumnious. 

Gan ddywedyd yn gableddus nad oedd Duw*r Crist'nogion 
yn abl rhyfela a hwy. — /vt«r Williams: Dad. xiii. 

Geiriau cahhddiia, blasphemous words or ex- 
pressions. 



Oabliad, -au, am. a blaspheming; calumniation. 

Cablu, V. rC. cahly ; Br. kabla; L.L. capillarcy 
capufarej to blaspheme; to calumniate; to 
depreciate; to defame, to slander; to dis- 
parage ; to speak ill of. 

Ai>flwyde« bob ef na chabla di viui. 

.Mahinogion^ iii, 16 (cf. 267). 

Cnh!a *th fro dda, i*m g*ydd i, 

A'Ui niiidir, u thro yndi.— A. (i. Cothi. 

A mab v wraig o Israel a gnh}fHlil enw yr Ajnglwydd, ac 
a feUtithiodd. -/>•/. xxiv. 11 (cf. 15, 16). 

Cablu yn erbyn, to blaspheme against. 

Gwolaist a ohlywaiirt a gnhlni yn erhyn Dnw, lie dywedai 
mai Mab Duw ydoodd ; a chljrwaist a ddywedai mai Brenin 
oio ; a gwr a ddywedai mai brenin efe yn ein gwlad ui, 
a y^ if'l yn erhyn Caisar. 

Dn/ydd Fychnn : Efengyl Nioodemus, v. 

Y mae yn weddus i ni ystyried yr aohoa . . . na chaffai 
hwnw faddenant byth, yrnwo a gablai yn erbyn yr Yspryd 
(Hfin.-r/i^o. Evarvi: Pregeth, 17. 

Cablus, a. [Br. cabhiz] blasphemous ; calumni- 
ous, d(;tractive, defamatory. 

O arbwyll cabins, gau a balch I 

W. O. Pttffhe. : CO. V. 886. 

CablwT, wyr, ) am. a blasphemer; a slan- 
Cablydd, -ion, j derer, calumniator, or de- 
tractor. 

Dwg y e/iblyiU Vr tu aUan i*r gwersyll. 

Le/. xxiv. 14 (cf. 23). 

Oan lai« v gwarthruddwr a'r cnbhei- ; o herwydd y gelyn 
a'r ymddialwr.— .SVi/wj. xliv. 16 (cf. cxix. 42). 

Cablyd, am. [Ir. caplait, capiat (Cormac's 
Glossary, 37); C. hab/ya, hamloa ; Br. {loou-) 
-yamhlid or -ambh'd: from L.L. capillitio=^ 
cdpillatio, ' cfipilloriuu evulsio ' (Du Cangfe 
(ed. Favre), a. v.). The monks were, ap- 
parently, tonsured on this day. See Calendar 
of Oemjna^ Nov. 24. Palm Sunday is some- 
times cuUed in L. Lat. aipitilnriumy or head- 
washing (Du Cange, a. v.). The derivation 
from rabl-u (q.d. Thursday of Blasphemy) is 
not without probability, especially as the pre- 
ceding day is called Merc her y Brad (q.v.), or 
Wednesday of Betrayal ; but the Irish form 
points to a different origin]. 

Dydd lau Cabl yd, J Maundy Thursday, Shear 
Dydd lou Cablyd, J Thursday =tho Thursday in 
Difiau Cabl yd, ) Passion week, or next be- 
fore Easter. Li some of the Welsh almanacs 
published upwards of a century ago, the day 
appears as lau y Cablwyd^ lau Cablwydy cuid 
lau Cablydd, 

Ar eistedua honno a wnaethijwyt ar gytfelybrwyd yr 
eistedua yr eistedawd lessu Grist yndi divieu cablut ae 
disgyblon y gyt ac ef.—St. Great, J 20 (cf. 21). 

E dwy vljTied ar bymthec kjmnaf y doeth dittryf . . . ar 
vluydvn rac wyneb nos Teu Cablut ygkylch gf08i)cr ^ann 
yttoed ] .... .->. - . . ^ 



A 



[tb( 



luyJ 



mynach yn kerdet yr un dittryf gynt. a chom yr 
gantaw. a pheth bwyllwrw idaw ehun. nachaf 



hitheu yn dyuot a guedi dodi aruyd y groc ar y dwlyr 



redec yn troetaych dibs Eurdonen megys ar vaM 
Uyjr Gwyn 



%t. 
hydderch. 



Dywiau cablyd, *8here Thursday.' — W. Sales- 
bury, s.v. 

Cabol, a. smooth ; polished ; bright. 

Caboledd, am. polish ; smoothness ; brightness. 

CabolfjEien, feini, fain, am. 1. a polishing stone. 

Cabolnaen dimeu [atal]. 

Cy/reiUiiau rymru, i. 722 (cf. 300; ii. 866). 



Digitized by 



Google 



Caboli 



613 



Cachgi 



2. a smooth or polished stone. 

Yn^ nghabol/eiui yr afon y mae dy ran ; hwynt-hwy yw 
dy ywtwB.— £*a. Ivii. 6. 

Yn^ nghaM/tten jt afon y mae dy ran. 

Esff. Morgan : Eea. Ivii. 6. 

Yr oedd jog ngolchfeydd brydion enaint Antonins nn 
mil a chwecnant o eiateddleoedd o gabolfrini. 

Elis Lewis : Drexelius, 56. 

Caboli, r. [cf. L. pofio] to polish; to furbish; 
to smooth. 



Ac is y byrrigTwn eneu s 
gapoUdic wasbulljrfn.— Ymborik yr J 



rdhoedh elgeth ogronn 



£r na ddichun j met maen wnenthnr maint y mymryn o 
faen mynor, eto le ddichon ei yagnrthru a'i gaboli^ 
a*i ffuino, a gwneuthur delw bry^fertb o honaw. 



Gronwy Owain^ 277 (cf. 116). 

Demyn tlw» o faen rdjrw [Llech Lafar] wedi ei ffoboli 
gmn draed j bobl wrth fyned droati. 

Hynnfion Cymreig^ 144. 

Caboliady -au, sm. a polishing ; a smoothing. 

Cabol'wr, 'wyr, ) 6m, a polisher, a furbisher, a 
Cabolyddy -ion, j burnisher. 

Cabra'wdy pi, cabrodau, am, rusticity, boorish- 
noes. — P. 

Gabrvtai' I ^^^ ^^' ^ ^><>or, rustic, or clown. 

Cvrch cabrytai, the resort of clowns, the ren- 
dezvous of rustics. — Myv, Arch, iii. 152. 

Cabrotyn, sm, a clown or rustic. 
Cabwllt, ) ylltiaid, «m. [E. capon; A.S. capun; 
Capwllt, i L. caponem; Gr. xorwv; Br. kaboun] 
a capon. 

Cynffon y cabwllt, ) great wild valerian ( Valer- 
Cynffon y capwllt, ] iana officinalis), — H.Davies: 
Welsh Bot. 5, 176. 

Valeriana, llsrsiau Gadwgan, cynffon y cabwUt. gysynor- 
njB.—Mrddygon Mydd/ai, 2W. 

Caca, V, [C. caca; Br. kakac^h; Ir. and €Ja. cac; 

L. coco ; Gr. xoxxao)] to go to stool ; to be at 

stool. 
Caca, sm, ordure, especially stercus hominis. 

Cacamvci, sm. [=caca mwd =bwci] burdock, 
clotbur {Arctium) : also called buw mwciy 
cynghafy cynghaw, cynghaf mawTy cedowrachy 
dog, and crihauW bleiddiau. — Hugh Davies : 
Welsh Bot. 75, 164. 
Da yw g'wreiddyn eacamwd^ a'i guro yng nghyd & halen, 
a*u dodi wrtho.— Jf«Wy^'niac<AauXBrytiion, ui. 840). 

Fan yw Alecaander yn f awr, y mae gweniaith mawr yn ei 
lya cf , a hwnw, fel cacamwei neu gynghaw. yn glynu wrth 
ei wisg ef. — Daniel Bowland: Pregethau, vi. 61. 

Cacamufci lleiaf, small burdock, lesser burdock 
burweed {Xanthium), — U, Davies : Welsh Bot. 
136, 164. 

Cacen, pi, -au, cagau, »/. [E. cake ; C. cacan ; 
Ir. caca] 1. a cake. 

Y wreiffan rywoeaidd, a hinon ei hannedd, 
Sy'n deall o*r aiwedd, A'i llechwedd i*r llwch, 

Ifai aidan a nopau, cig gwyn a'r cacenau^ 
Yw mamau da fore edifeirwch. 

Edw. Richard: Bngeilgerdd, ii. 88. 



Cacen gynheuy ) a bride-cake, a wedding-cake. 
Cacen tveddogy j — W. 

2. pi, -od [prob. a corr. of coegen] a loose woman, 
a harlot. 

Fan oeddwn vn Tmyagathru & hi [Ffolineb] felly, jgacm 
a hwarddoda i*m gwatwam. 

Marehog Crwydrad^ i. 13. 



goe«r 



Cacwn, «./)/. hornets. The varieties which have 
distinct names are coci/m y coedy cacwn y geifry 
cacwn y waeuy cacwn y ddaiary cacwn y maeSy 
and cacwn tingoch, 

Yn y amser ef y death glaw gwaet. ac y buant varw y 
dynadon y gan y kncwn trwy y glaw gwaetlyt yn eu llad. 
Brut Gr. ab AiUinr: M.A. ii. 1.^. 

Mi a anfonaf ynetnn o'th flaen, a hwy a yrant yr Hffluid, 
a'r Canaancaid, a'r Hethiaid, allan o'th Haen di.' 

Ec». xxiii. 28 (cf. Deat. vii. 20; los. xxiv. 12). 

Pan gaffo y cacwn j ebe un, letty yng n^hwch y gwenyn, 
e orfydd ar wir dngoliou y cwch roddi He i'r pryf gor- 
meeol.— TAro. Eoaus: D.P.O. i. 4 (37). 

Ein bwriad presennol yw, traethu yng nghyloh y cncwu 
cyfTredin yn uni^, y rluu a el wir yn rhai monaa cacwn y 
gci/r, neu gacwn y mnfg. — Gwjfi'-ilydd^ iii. 8(10. 

Nyth cacwn y a hornets' nest, a wasps' nest. 
Cacynaidd (y), a, waspish ; snappish. 
Cacynen {y)y pi, cacwn, sf, a hornet ; a wasp. 

Ni chaiff cacffnen hen-nyth, 
Ni thau'r bcirdd, ni thuir byth. 

huan Gethiii: G. B.C. 126. 

Cacynen y meirch (pL cacwn y meirch), a gad- 
bee, a breese. 

Cacynen y tewlaethy a bumble-bee. — S, 
Cacynen y cwm, a wasp. — S, 

Caeynes, -au, «/. a female hornet, the queen of 
the hornets. 

Y fam gaeynes a bery i ddodwy trwy yr holl haf . 

Gwylirdydd, iii. .380. 

Cach, -au, sm, [C. cac ; Br. kach ; Ir. cac ; Gr. 
x&KKf{] ordure, dung, soil.— P. 

Caehad, -au, sm, a voiding of ordure or excre- 
ments. 
Cachad, a,=.Cachiad, 

Caehadur, -iaid, ) sm, a coward, a poltroon, 
Caehadydd, -ion, j a craven, a recreant. 

Nid yw y forsenaidd sorod byn o Gymry (os teg doedyd 
gwir), onyd gohilion, a llwgr, a chrachyddion y bobl, a'u 
Drynteion ; a megjrs cachaduriaid y wlad. 

Dr. I. D. Rhys: Gram. 1, Rhag. 1. 

Yr wjrf fl 3rr un feddwl ag yntef am y rhai a wadant neu 
a ddirmygant yr iaith Gymraeg, sef nad ynt ond cachadydd- 
ion a brynteion eu gwlad; ac o'm plegid i, eachadyddion 
a phibadyddion y cJ&nt hwy fod, fe, a chiachydmon, a 
ehachaduriaidy a chwcwalltiaid, os mynir. 

Gronwy Otoainy 243. 

Cachaduryn, sm, a mean, cowardly wretch ; a 
recreant. 



Ni byddai fater ^cd f ai ef yn trigo dan yr eira, fal hen 

aharen, a'r cigfram y ' ' 

byddo son am y cachad 



faluuen, a'r cigfram yn bwyta ei gnawd drewllyd, fal y 
'nduryn trwy'r holl wledydd. 



Sion Owain Da/ydd, 

Cachan, sm, a poltroon, craven, or coward. 
Cachdy, dai, sm, a necessary house, a privy. - 
M,A, iii. 79. 
Bwriwyd y rhai hjm bob an tan din ei frenin ei hun, fel 

Er oedd y breninoedd tan dinan'r diawliaid, yng nghachdy 
ndfter.—Elia Wynn: Bardd Cwsg, 93 (cf. »5). 

Fe a ddygwyddodd yng nghylch amser hwnw i luddew 
syrthio i fewn cachdy ar ddydd 8adwm. 

W. Lewes : Dwy Daith, 166. 

Cachfla, feydd, sf, a place which serves for a 
privy; a necessary. 
Owerthawdd oedd anawdd odd! yna 'r gwrthban 
Gwrthben ugain cach/a. 

Madog Dvoygraig: M.A. i. 489. 

Cachfa tylwythy the family necessary. — P. 

Cachgi, gwn, »m, a coward, a poltroon, a 
dastard. 
Dyma i chwi gachgi digon haerllug a digywilydd. 

lenan Brydydd Hir : (iwnith, 188. 



Digitized by 



Google 



Cachgiaidd 



614 



Cad 



Rhed cachgi rhag ei gysgod. — Diarth. 

lach rw pen cacA^'=He that fights and nms away, may | 
live to nght another day. — Diareb. 

^ In some parts cachgwn and cachgi are er- I 
roneonsly used for cacwn and cacyTieriy as if 
the latter were connected with ci (pi. cwn). ^ 
Pibgwriy wasps, owes its origin to the same ' 
error. I 

Cachgiaidd, a. cowardly, dastardly. 

Mae TT adroddiad dwys-ddyddorol uchod yn eglurhan 
un ffaiui pwyidg yn hanesiaeth anianol t djrwalgi, sef nad 
ydyw 3m gpreadur mor gachgtaidd ag y darlonir ef gan rai 
ysgrifenwyr.— Cttrm«'i, ii. 86. 

Cachgleiddrwydd, «m. poltroonery, coward- 
liness, dastardness. 

Cachiad, j a. cowardly, craven, dastard, das- 
Cachad, ) tardly. 

Ynteu a dywawt mae ry gaehyat a ry lyfwr oed ndimt 
vygylu yr delweu meirw.— 5*. Grtal, \ 196 (cf. 26, 207). 

A ryued vu gan Baredur rao mor gaehgnt oed. 

St. Greal,\188. 

Marchog cachiady a craven knight. 

Parcdur yna adywawt wrth y mnrthnwc cachvat. Myn 
vyngcret i neb ef y mac dy an^heu ditheu yn ehegyr ony 
douy gyt ami. . . Och arglwyd beh y marchmoc cnrliyat 
pjfthawr ytti beth adywetto ef.' . . Xac ef heb y Pared ur ti 
a ncrthoy y morynnyon yn pyntaf . Myn vyngcret i heb 
y itiTKcUawc cachyat ny northnf i yr un ohununt wy. 

St. 6'/<-/i/, UH8 (of. 106, 187). 

Cachiad, iaid, ) sm. a coward, a craven, a pol- 
Cachad, aid, j troon, a base wretch. 

Ac yna tynnu y gledyf awnaoth yr herwr. ar cachyat 
aedrychawd obopparth idaw. ac ef ano>ii«sei yn liawen pei 
a« lyfassnssei rac Paredur.-~.?<. Gvcal, \ 1S8. 

Jachiadrwydd 
Cachadrwydd, 



«m. poltroonery, cowardice, 
dastardliness. 



Caehiadrwydd, ^ 
Cachodrwydd, j 

Mi a gyfaruaiun ar toruooed yn dyuot odyno. y rei 
aoedynt ya dywedut na welsynt ciryoet carJiadnvyd na 
llyvyrder vwy ar wr nac aocd aruaw ef.—St. Grenl, \ 207. 

Gouit mawr yw bot c/ifhijati-v^yti h llyfyrder yn gorffowys 
mywn gwr kyndecket a thydi.— -9/. tfr^n/, \ 187. 

Gwell yw uelly heb y Paredur. amogcl rac Uettyaw 
caehodrwgdd na llyvyrder jmot o hynn allan vyth. 

St. Great, \ 188. 

Cachlyd, a. befouled; dirty. 
Cachu, V, [C. caca; Br. kac^ha; Ir. and Ga. cac; 
L. coco; Gr. xaxxaco] to void or evacuate 
ordure ; to go to stool ; to be at stool. — iff/?;. 
Arch. iii. 151, 185. 
Ni chewch wyth yn y chwe chant, 
O chuchia ef, na chachnnt. — Gronwy OvHiin, 76. 

Cachu, 6m, ordure, excrement, dung. 

Cad, -au, -oedd, «/. [C. caa ; Br. cad ; Ir. and 
Ga. cath"] 1. a battle; a fight, action, or en- 
gagement; war. 

Angat gynghor e leuuer cat, 

Aneurin: Oododin, 476 (cf. 96, 137). 



Gweled i ben Uu ni bu def awd 
Mur cadeu netiaddeu o ystyUawd.- 



-MtUir: M.A. i. 189. 



Gw3rr rif syr yssyt jn. y gad. 1 

Prydydd Bychan: M.A. i. 381. 

Twr keurein twr Brydein host 
Tad ced cadoet ry wnaethost. 

Llyw. ab Llywelyn : M.A. 1. 290 (cf . 804). 

Dygwch fl allan o*r gad ; canys yr ydwyf yn llesg iawn. , 
Ac yn ebrwydd ei weision a*i dygaaant ef allan o'r gad. , 

1 Bad. \. 30. 

Ond gwaeth na dim yw*r gad sy rhwng jrr hen gybyddion 
a'u plant eu hunain.— £7m Wynn : Bardd Cwsg, 96. 

Cad ar /ae«, action in the field ; a pitched or I 
drawn battle. 



Ac gwedy gwelet o Weyryd gwardiae y dynas amaw 
kyweyryaw y lu a oruc ynteu trwy vydynoed ac ©gory 
pyrth y dynas a wnaeth a mynet y maes or dynas ac ax- 
▼aethn rody kat ar vnes udunt. 

Brut Qr. ab Arthur: M.A. ii. 19a 

Oed Crist 1060, y dug Ruffydd ab Llywelyn lu dirfawr o 
Gymry a Owyddelod yn erbyn y Saeton, a dodi cad ar ftus 
yn Henffordd. 

Brui, Aberpergwm: M.A. ii. 611 (cf. 603, 506, 607, 614). 

Cad a bnvi/drj ) battle and tumult, battle and 
Cad ac ymladdy ) war ; war. 

Teir paluaut ny diwygir : vn arglwyd arwyr yimy repli 
yn dyd eat a brwydyr ; ac vn tat aryvab ynny gospi ; ac vn 
pennkenedyl ar y gar ynny gyghon. 

Cyfreithiau Cymru^ i. 442. 

Idawc heb y Ronabwy pwy oed y gwr a due y dedyt j 
Arthur. Kadwr iarll Kemyw gwr adyly g^wificaw y arueu 
am y brenhin 3m dyd kat ac ymlad. 

MabinogioHy iii. 381 (ef. 889). 

Cad a rhy/el, ) battle and war ; battle ; war, 

Rhyfd a chad, ] warfare. 

Ac o hyny hyd heddvw *gawT rhyM a chad gyrfr Glyn 
Khodne yw, Cadwgan, hog dy twyedl.—Iolo Mss. 98. 

'lad gan riaint a 

m cad a rhyvfJ, 

Cyj'reithinu Cymru, ii. 470. 



Tair dud udcom y sydd : dygynnull gw] 
phencenedloodd ; com cynhanav ; a chom cad a rhyvfJ, 
rhag gormee gorwlad ac e«tron.- 



Mi a ddanfonaf i'r wlad honno ganlleng o'm goreupwyr 
cad n rht/f'rl, a goRgymmon tin gwyllt yn lie arfau minog- 
ion.-//)/o MsM. 185 (cf. 98). 

Cad a chynhu'rfy battle and tumult. 

Cad ar fuVy a battle by sea, a sea-fight, a naval 
engagement. 

Cad faryody border warfare ; civil war ; insur- 
rection. 
Lljrwelyn Bren leuanc oedd yn amser y Brcnin Edward o 

Gaemarfon, ac efe a gyffro^ gad fargod yn erbyn Iarll y 

CJdr. — Uanovfr Ms. 

Maes y gad, the field of battle; battle-field, 
battle-ground. 
Goreilw'r udgom flodau gwlad 

7i waedu.— Jy/octeu leuninc, 75. 



I the day of battle. — Sech. xiv. 3. 
a comrade in arms ; a military 



I /aes y gad 

Dydd y gad, 
Dydd cady 

Cyfaill cady 
friend. 

Gorfu hefyd ar leuan ab Lleiaion fyned vn wr eel a chudd 
hyd Fon at hen gy/aili ead iddaw.— /oto J/m. 199. 

Myried hen yng nghady to fall or go to logger- 
heads ; to feJl to fighting (without weapons) ; 
to come to blows. 

Maent hen yng nghad d^u gilyddy they are at 
loggerheads with one another. 

Er bod yr hen Brjrdeiniaid . . . yn arfer cael cu llywodr- 
acthu gan fin dywysogion neu benaethiaid annibynol, a*r 
rhai hyny yn rhy fynych yn ben yny nghad d*u giiydd ; eto 
pan ymoRodid arnynt gan elyn cyfTredin . . . anghoflent cu 
mfin ymrysonau. — Enwogion Cymruy 31. 

Cad QamlaUy (1) the battle of Camlan, said to 
have been fought between Arthur and Medrod 
about the year 542, in which the former was 
killed. The poets make frequent allusions to 
this disastrous battle. 

Vn oedwn or kenadeu jf^-katgamlan y rwng Arthur a 
Medrawt y nei. . . Ac o hjrnny ydystovet y gatgamlan, Ac 
ei^soes teimos kynn gorffen y gatgamlan. yd ymedeweis ac 
wynt.— J/a//iflOi7U)n, ii. 375 (cf. 207, 209). 



Ac o achaws hynny y bu weith kat gamlan wedy by 
Tnoedd: LI. C. I 



ny. 
,301. 



Ual ymosgryn mawr gawr Gamlan. 

Cyndddw: M.A. i. 262 (cf. 77, 163, 295, 866, 896). 

Maner aur pan ymwenynt, 
Lliw tftn y Gail Gamlan gynt. 

/). ah Gnilym, vii. 21 (cf. ccviii. 62). 



Digitized by 



Google 



Cad 



615 



Cadair 



Arthur o'i ddolur oedd wan, 
Ac o ymladd Cad Gamkm. 

L. G. Cotki, VII. vL 27 (cf. in. xr. 48). 

Ckel ar f aes, ooelier 7 fan, 

Gadw ac yimadd Cad Gamlan.—Tudur PenUyn. 

(2) a great tbronK mixing together (similar to 
what is supposed to have taken place at Cam- 
Ian when Arthur's forces were routed) ; a 
confused crowd, group, or throug ; confusion, 
disorder. In this sense it is generally, though 
less correctly, written cadgamlariy and treated 
as a common noun. 

A chyntaf pcth a welwn i yn f y ymyl [oedd] dwmpath 
chwareu, a*r fath gad-gamlan mewn "peisiau gleision a 
chapian oocbion, yn dawnsio yn. hoew brysur. 

Elia Wtfnn: Bardd Cwsg, 18 (cf. ed. 1703, 6). 

Meddylier ▼ fath gadgamlan a thrybestod sydd wedi bod 

yn y pentref bychan, gwledig hwnw, ar hyd y blynyddau. 

Y Gmninen, v. 88 (cf. 36). 

2. an army; a host; a throng; a band. — Salm, 

xxTii. 3. 

Ti7*r Tnad draw i*r wiw-nef , 

A*i gad gam & gyd ag ef. — Gronwy Owain^ 99 (cf. 94). 

Ebedant yn gadau byohain o amgylch y lleoedd y bydd 
en uy\hxA.—Gwj/liedyddy v. 289. 

Brain cad, gregarious crows, rooks. 

Y cadfrain, neu y brain cad^ f el y dywed plant Mawddwy. 
. Y brain hyn ydynt gyttrigog, a gvreur hwy weitbiau 
g<id mor Uuoaog, fel y tywyUir yr awyr agos ganddynt. 
GwyTiedgddf vii. 41. 



yn 



(2) swaddling 



Owelir hwy yn gadau yn nythu fel brain cad. 

Owytiedydd, vii. 142. 

Cady V, [cael]=:cacd, cafwyd, 

Ef a beris y geiasyaw . . . eiasyoes ny chaat. 

81. Great, \ 216 (cf . 19, 71, 76). 

A hynny a gakat yn diannot. . . A hynny yn diannot a 
gahat. — Mahinogion, i. 254. 

A*r Gair o*r dechreu a gad. 

Daw fu'r Qair, difyr gariad.— (7r. Llwyd ab Da/ydtt. 

Cadacli, -au, sm, 1. a piece of cloth; a rag, 

a dout. 

Medrawdd ni gedawdd ei hen gadach ym. 

Imtus Llwyd : M. A. i. 668. 

Y Qandaa a &nt fwyfwy*r dwt, fwyfwy*r cadach. 

Gronwy Owainy 181 (cf. 327). 

Ccidachau, (1) clouts, rags, 
clothes. — Luc ii. 7, 12. 

Cadach gofaU a care-cloth ; * a fine Hnen cloth 
laid over the new-married couple ' kneeling, 
till mass was ended.* — S. 

Cadach pygog^ a cerecloth. — Meddygon Mydd/ai, 
ii. 550. 

Cadach llestriy a dish cloth or clout. 

Fe dywedwn na thybiwch yn well o honaw nag o hen 
ffiidach Utttrif ni ddywedwn nemawr ar fai. 

Ji. Llwyd, Uwybr HyfT. 160. 

2. a handkerchief, a kerchief. 

A geifr yw gwerthu ar oed a choed a ehadaehe brithion. 

Myv. Arch. i. 542. 

Cadach sidan^ a silk handkerchief. 

Cadach sidan a phin draen, 
A tiiwU ym mlaen yr eagid.—Diareb. 

Cadach wyneb^ a pocket handkerchief. 

Dodi nawdd, nid oeda neb, 

Dychann cadach wyneb. — Gruffydd Hiraethog. 

Cadach gwddfy a necktie, a neckcloth. 

Qwelais rywun ddoe, medd v cardotyn, k chadach brith 
fel moriwr, a ddaethai & Uong xawr o yd i'r borth nesaf . 

Eli* Wynn: Baidd Cwig, 58. 



Canwyll gadachy a candle having a piece of rag 
for a wick. 

Fan f eddyliwn . . . nad yw hjm 3m bendif addeu henddyn 
ddim amgen nog eddi am garfen, neu ganwyU gadach, neu 
megys morweisiaid, neu gloch ar ddwr. 

Dr. Thomtu WUiams (Y Oreal, 61). 

Cadachan, sm. a little clout or rag; a swad- 
dling clout. 

Tyfld maban, ni thyf ei gadachan.—Diarcb. (M.A. iii. 177.) 

Cadachog, a. wearing rags or clouts ; ragged ; 
jagged. 

Fob deiriach hen cadachoa. 

Fob g^wrachan fechan f ocmog, 

A phob mwynddyn, er ei lea, 

Gwrandawed banes swyddog.— ^ion Owain Da/ydd. 

Pryf cadachog, a palmer- worm, a caterpillar. 

Breeyoh yw yr unig limiaeth cymhwys i*r pry/ed cadnchog 
iexiahui.—Gv;yliedydd, v. 801 (cf. iii. 382). 

CadafSael, ) am. a simpleton, a ninny, a block- 
Cadafel, j head. Also a proper name. — Myv, 
Arch. ii. 17. 

Cyn cyflawniad yr amaer, pa fodd bjmnag, crvmmudaaai 
plant V fall eu pebyll, ao a ddiflannasant o'r Ue : a phan 
agorodd y cadafael ei fwm, er ei alar, gwelodd f oa ei arian 
wedi diflannu gyda Yxwj.—Seren Gomer, vi. 169. 

OV cadafad ! O the foolish fellow I 

Ffol cada/ael, a downright blockhead. 

CadafBurth, sM, charlock, wild mustard {Sina- 
pia arvenaia), — H. Daviea : Welsh Bot. 164. 

Atuvn lluarth pan Uwydd y ^enhin 
AraU atuyn kadawarth yn egm. 

Taliesin: M.A. L 28 (A.B. ii. 118). 

Gorwyn blaen redyn melyn cadatoarth. 

Llywarch Hen: M.A. i. 123. 

Cadafwy, -on, a/, [cad-|-af wy ?] a conflict, a 
fight. 

Savwy eadamoy Qyryned.—Aneurin: Qododin, 710. 

Cadair, eiriau, a/, [C. cadar; Br. cador ; Ir. 

andC^. cathair: fromL. cathedra, Gr. xai^ga] 

1. a chair; a seat. See Cader. 

A drws y pebyll a oed yn agoret. a chadeir eureit oed yn 
agos yr drwB.—Mabinogion, i. 239. 

Ef e a ddvwedodd 3m deg wrtho, ao a oeododd ei gadair 
ef goruwcn cadnriau y breninoedd oedd gyd ag ef 3m 
Babilon.— 2 Bren. xxv. 28. 

O dywed im*, fv mam ! pa ham 
Mae*r gadair txon yn wag t—Tegid : Ghraith, 189. 

Cadair elirwg, a chair with elbows, an elbow- 
chair. 

Cadair eamwyth, an easy-chair. 

Cadair ymadrodd, a pulpit. 

Yn y rhan yma o'r eglwys yr oedd y gadair ymadrodd, 
neu'r pnlput.— 7%eo. Evan*: D.F.O. ii. 8 (826). 

Cadair faguy a cradle. 

Cadair pladury the cradle of a scythe. 

Cadair giaty a close-stool, a commode. 

Cymmer goeh yr wden. a mroh ef, a gwna*n Iwch mor fAl 
ag y gellych ; yna dod ex ar farwor mewn tanlleetr, a dod y 
Uestr mewn cadair gi*ty ac eiste uwch ei ben. 

Meddygon Mydd/ai, ii. 13. 

Cadair maeaay 
Cadair faeaa, 

Gad i'r dyn eiste mewn cadair maeta, sef un & thwU 
yndi, a chau y goidBir.— Meddygon Mydd/ai, ii. 584. 






a commode, a close-stool. 



Digitized by 



Google 



Cadau 



616 



Cadarnffyrf 



2. a chair ; a seat of precedence or authority. 

Y ^n yneb aorffo pan vo amrysson radrir j keiff ef cumn 
bual amodrwy eur ar gubennyd a dotter y daaaw ynny 
gadfir. — Cy/rtithiait Cymru^ i. 868. 

Aiinerch y gadair, to address the chair. — W, 
Gwr y gadairy the chairman. — W, 

3. a throne, a chair (of state). 

Ac frvredy gwelet o wyrda y teynuui hynnv ny allaaant 
y dyoddef a vey hwy. namyn er kytdyuun tyvody yn y 
erbyn ae wrthlad o kadryr y tcyrnos. 

Brut Gr. ah Arthur: MJ^.. iL 161. 

Y Ueir uawr gadeir gadyr y gweddi 
Yr Kwyr a wnaetlibwyd yn broflfwydi. 

Blrddyn Fnnld: M.A. i. 364 {cf. 2»7, 244, 323, .H^S). 

Mab Hair ar gndair a gaid, 

lawn Naf gwyn o nef gannaid.—(r ro. Ountin, JH. 

Cadair urddas, a chair of state. 

4. a chair ; a bardic session, convention, or 
institute. 

Ef a ellir cynnal cyfarch a bawl yng nyhadnir beirdd 
gwlad a chyfoeth na fo with fraint unbrmc^h Prydain; 
mcgyH pei cynnelid yng ughndair Morjranwg, neu gadair 
Gwyuedd, neu xuxrhyw gadair arall; eithr nis gellir cy- 
fallwy ond yng ngorsodd bc-irdd Ynys Prydain.— Pedair 
aidnir wrth fferdd a barddoniaeth y 8>'dd yng Nghymru ; 
~ " ' " '' rgain ac Eua« 

IT, Daw a phob 



nid amgcn, Cadair Morgan Wff a Gwent ac tlrgain ac Eua« 
ac Yfltrad Yw, a'i gair oyfarcn a chysswyn yw, Duw a phob 
daioni. Ail yw Cadair Dcheubarth a Dyfed a Cherodigion, 



a*i gair cysMwyn (cyfarch) yw, Calon wrth galon. Y dry- 
de<M gadair yw un Bowya a Gwynedd uch (is) Conwy, a'i 
gair c>'B8wyn (cjrfarch) yw, A laddo a leddir. A'r bedwar- 
edd gatlair yw un Gwynedd a Mon a Manaw; a*i gair 
cyaswyn (cyfarch) yw, lemi, neu, O lesu, nad gamwaith. . . 
A'r pedair cadair hyn a ellir cu cynnal yn un man y bo 
achoa yn Ynys Prydain.— /ote Ms*. 51 (cf. 49— «2). 

Pam y dylai fardd hcrwydd ei dyngedair gynnal cadair a 
gomedd l—Barddas, i. 36 (cf. 38). 

Cadair gwag^ a dormant chair. 

Cadair ejfrOj an active chair. 

Cadair na f u cjrnnal ami yng nghof neb byw, a elwir 
cadnirjfvjsg parth ei thalaith ei hun, eithr braint effraw iddi 
a fydd ym mhob cadair neu orsedd arall a fo'n effraw ; 
megys y gellir cynnal cadair Lundain, neu un Oemyw a 
Dyfnaint, neu un gadair arall, yng nghadair Morganwg, 
neu un Gwynedd, o byddant effraw. A bamu pob cadair 
yn effraw yng ngorsedd beirdd Ynys Prydain. 

5. a carriage, a coach, a chaise. — N. W. 
Cadair /eirchf a horse- vehicle, a carriage. 

6. (in olden astronomy). 

Cadair Efffiri, Elffin's Chair, a constellation. — 

Barddas, i. 404. 
Cadair Teyrrwn, (1) the chair of Teymon, the 

name of a constellation. — Barddas, i. 404. 
(2) the title of a poem attributed to Taliesin, 

which also occurs in the poem itself. 

Rac gwynt pan sorho Kadtir Teymon. 

/«.«. ii. 167(M.A. i. 65). 

Cadar, pL cedyr, »/. a defence ; a shield. — P. 
Cadam, yL cedym, oedeim, a. [C. cadarriy cadr; 
Br. cadam; Ir. cadranta'] strong; powerful; 
puissant; mighty; valiant; stout; forcible. 
Ar pwnc hwnnw a dyalla kyfreith yn ofyn gwyr kedrim. 

Cy/reithiau Cymru, ii. 366. 

Yn y lie kadarnhaf a geffych yth gyfoeth y mjrwn kist 

naen clad wynt a chud y mywn y dacar. a nyt tra vont 

hwy yn y lie kadam hwnnw. ny daw gormes y ynys Prydein 

o le araU. — Mabinogion^ iii. 802. 

Cadam wrth gadam y'th ^d, 

Gwyl ac anwyl wrth weiniaid.— /o/o Qoch. 

Nid cadam neb ond Duw. 

Tmdd. Arthur ac Sliwlod: M.A. i. 177. 

Troilws, mawr oedd a grymus herwydd ei oed, a chadam 
' a ch3rflym o nerth. — Tstori Dared ^ \ 84. 

Pob cadam gwan ei ddiwedd.— ZWoreft. (M.A. iii. 167.) 



Dinas gadam {pi, dinasoedd cedym), a strong 
or mighty city. — Dad, xviii. 10. 

Lie cadam^ a strong or fortified place. 

Efe a orchymmynodd i*r gweithwyt adeiladu y caeraili 
a mynydd STon o'i amgyloh k choryg pedWar-ochi^ig i foa 
yn lie eadarn.^l Mace. x. 11. 

Y Duw Cadam, the Mighty Gtod. — Esa, in, 6. 

Owr cadam nertholy a mighty man in valour; 
a strong and valiant man. — 2 Bren, v. 1. 

Enw cadam (pi. enwau cedym, enwau oedeim), 
a noun substantive. 

Dau ryw henw hefyd y sydd ; henw gwan ac hrnw cadam. 
. . . f/fhtr cadam jw^T hwn a Bttfo drwyddo ei hunan yn 
ymadrawdd.- JKr/ryrn ; Dosporth, sn. 

Un a eilw rhai henw rndam, ac a ellir ei alw yn dda fn 
henw sylweddawl.— Z>r. Gr. Robrrts: Gram. 96. 

Enw cadam yw pob sylweddair a ddengys wyn w yr H 
chademid ynddoeihun. . . Enwau cetlymvrioaol y^ enwau 
anghyfranogol dynioa.—Jiobt'rt Davifs: teith. C^ym. n. 1. 

Na chynnwysir dan y rheolau uchod moddan anorphen- 
adwy y perwyddiaid yn au, oi. . . Na ohwaith rai enwau. 
cednm yn terfynu yn wA.—Tegid: lawn-lythyrmiad, 9. 

2. as an epithet or cognomen ; mighty, power- 
ful, great. Hawys Gadam, Derfd Gadam, 
Efrog Gadam, Hu Gadam, 

rr Owain uchod y bu ferch a elwid HawyM Gadam, oanya 
balch oedd.— ^cAaii Powyn. 

Ar fyrder daeth Pompeius Gadam i dori'r ymryaon. 

Ch. Edwards: Han. y Ffydd, 62. 

Gallu cadam, mighty power. 

Amddiffyn nyni ynddo &'th gadam aUu. 

£A. G. Gyffrtdm (B.W.). 

Diod gadam, strong drink. — Beihl Cymraeg, 

% Cadam, especially in the plural, is often 
used substantivally. 

Cadam hyd, the strong one of the world ; one 
that cannot be restrained by law. 

Tri chadam byd : arglwydd, oanys maen droa iawn yw 
arglwydd ; ac ynfyd, canys ni ellir cymhell dim ar ynf yd 
namyn ei ewyUya ; a dyn diddym, oanys ni ellir cymhell 
dim lie ni ho.— Lege* Wallicae, iv. zxxii. 

Meibicm y cedym, the sons of the mighty. — 
Salm, Ixxxix. 6. 

Ynya y Cedym, the Island of the Mighty^ia 
name bestowed on Britain. 

Ac OS da gennyt ti ef a uynn ymrwymaw Vnga y Cedym 
ac Iwerdon ygyt ual y bydynt gadamach. 

Mabinogion, ill. 83 (cf. 84, 86, 93—99, 144}. 

Ni bu erioed y fath beth yn Ynys y Cedym. 

Diareh. (M.A. iii. 186.) 

Cadarnaidd, a, somewhat strong or powerful. 

Cadamder, \ am, powerfulness, mightiness, 
Cadamdra, > stoutness, puissance ; strength ; 
Cadamedd, ) force. 

Ymerawdyr llywyawdyr lljrw amniuer 

Teymuro a geidw o gadamder.—Cyndddw : M.A. i. 229. 

Cadamfia, feydd, ) sf, a strong place, a strong- 
CadamfiEui, -au, j hold, a fortified place. 

Kadoed a uelan kynnyd kadamvan Inir Uauer llaman. 

Taliesin : M.A. i. 77. 

CadamfEyrf, a, strong and strenuous ; strong 
and thick or soUd. 

Dwfyr cadamffyryf berwedio aoed jm taraw dan y pynt. 

Si. Great, \ 126. 

Ae daraw dymawt eididym gwennwyniodoeA kadamffyryf 
yggwarthaf y haam.—Maldnogicm, ii. 60. 



Digitized by 



Google 



Cadabnhad 



617 



Cadechyn 



Cadamh4d, am, a strengthening or fortifying ; 
confirmation, affirmation, corroboration ; rati- 
fication. 
Cadamhaol, a. strengthening; confirming, 
oonfirmatory, affirmative, corroborative, en- 
hancing. 

Yn gatiamhaoly affirmatively ; in the siffirmative. 
Ateb cadamhaol^ an affirmative answer. 

Bloeddiaaant i buli ai hwn oedd y Llyn» a cbawaant 
iUebiad cadamhaol. — Brythmt^ iii. 190. 

Gorair cadamhaoly an affirmative adverb. 

Oadamhau, v, to strengthen; to fortify; to 
confirm or corroborate ; to affirm ; to assert ; 
to maintain ; to make sure ; to ratify. 

A chynuTt ereill or pryuet ae briwaw ymplith dwuyr. ac 
ef a gaidamhaei bot yn da hynny y distriw kenedyl y Goran- 
j^!L—MahinoffioH, iii. 801 (cf. M.A- ii. 189). 

Cadamhau cfuteil, to fortify or strengthen a 
castle. 

Ac pwedy danrot hynny JcadamhaH eylweyth y koMlM a 
omc or hwjt ao o wyr ao amen. 

Brut Gr. ah Arthur : "NLJl, JL 97. 

Death y Ffreine y Dynet a Cheredigryawn, y rei ae 
kynhallamant etwa, ao y gadamhaif$»ant y kcatyll. 

Brut y Tytoysoffum^ 64. 

Cotdamhau irwy Iw, to confirm by oath. 

Cadamhau trunf arfoll, to confirm or ratify by 
treaty. 

Ac o« e dyghetren a kanhiataey i mi anreru o goron 
teymaa Ynys Prydain mi ae gwnawn ef en swydawc ym a 
henny a gadamhawn tnoy antoU. 

Brut Or. ab Arthur: M.A. ii. 281 (cf. 146). 

Cadamhft-wr, hawyr, am, a strengthener ; a 

oonfirmer ; a fortifier. 

Cadamle, ) -oedd, am. a strong place, a strong- 

Oadamlle, ) hold, a fortress, a fastness. 

Adeilada allor i'r Arglwydd dy Dduw ar ben y graig hon 
[• y eadarftle hwn], yn y lie trefnus.— -Barji. vi. 86. 

Cadamleddf, -on, a, fortisparsison: an epithet 
given by some of the older grammarians to 
syllables that terminate with three conson- 
ants ; as, cwlltr, puntr; and by others to such 
as end in two consonants; as, mydVy mygr^ torf, 

Yr ail ffordd y bydd aillaf leddf a elwir cndam leddf. fal 
y mae toryf^ taryf^ tnygyr^ mydyr ; a*r modd hwnw a elwir 
cadam leddf ^ o achoA y llytlu: tawdd vn y dllafau, 

n, o achos bod dw;^ o*r cydseiniaid yng nghyd jm- 
ddynt.— iE«i«yni .' 

dd: pengamleddf; cadandeddf; a 



chadam, o achos bod dwv o*r cyd 
* ' " ■ Doeparth, 19. 

Tri rh3rw leddf y avdd : pengamleddf ; 
thawddleddf .—P«m lAyfr Gerddumaeth, 46. 

SiUaf fogalog fyddarleddf yw, pan fo nllaf k*i diwedd 
yn dawddleddfneu yn gadamUddf^ a*i dechreu yn fyddar ; 
megys, pantl^ putUr^ Slc—Dt. I. D. £hy$: Oram. 187. 

Oorchest ardderchog ym mam j Deudneud-fardd a'i 
dLnt oedd rhoi ar odlau pennill, geinau cadamledd/on, rhai 
tawddleddfon, gwibleddion, byddarleddfon, ac ereill. 

Cy/rimach y Beirdd, 287. 

Cadamwch, am, strength, stoutness, puissance. 
Doeth a dmd am dnd am degwch 
Taryf aergawt Aeigwl gadamweh. 

Cynddelw: M.A. i. 227 (of. 280, 481). 

Cadarwydd, -ion, am, a military badge or ensign. 

Yr Eryr oedd cadarwydd y Bhufeiniaid, ar en llumanau. 
W. 0. Pughe: H.O. 78. 

Cadas, am, [cf. Fr. cac^t«] akind of stuff or doth; 
brocade. 

8idan a chada* gSkMol.—D. ab Gunlym. (Z>.) 



Fy Ue*n ei neoadd sy ^^addas, 

Py ngwely gwedy*i doi & gadaa.—L. O. Cothx, 

Nid mewn aur mad na chadaa^ 

Blin Iwyth, ond mown bilen '[M.—Sion Ceri. 

78 



Cadbaifl, beisiau, af, a coat of mail, a corselet. 

Pan wiagei Qaranmael gaipeig Kynndylan 

Apl^- " 

Nye 



A phjrrydyaw y onnen 
Ty ohaffei ffranc tranc oe ben. 



HI. yU. 21. 



Lljwnrch Hm: A.B. ii. 290 (M.A. i. 118). 

Oadben, -iaid, am, [cad+pen ; suggested by E. 
captain^ from L.L. capitanetis] a captain (in the 
army or navy) ; a captain, leader, or chief. 

Bu ymladdfa f awr a chreolon etc drachef n yn y gogledd, 

SI agoe i gyffinian lagoed Celyddon, He y ewympodd o'r 
rytaniaid . . . ddeng mil o w^, dan eu -pea-cndpen a elwid 
Aneurin Gilgoch.— rA<Jo. Evawt: D.P.O. i. 2 (68). 

A ydych yn ooflo fal y dywaid y penbwl yma ogadpfn^ y 
oai fy ngwiuig i un o*r lladroneaan yma i weini iddi tra bai 
ar y mdr l—Gronwy Otoaui, 833 (cf . 828). 

Ef e oedd t eadben goreu, a'r gwr doethaf ag oedd o ochr 
Daii'us. Ere oedd un o'r cadbeniaid ym mrwydr Qranions. 
. . . Ond ni wrandawai y eadbeniaid ereill amo. 

Simon Lloyd : Amaeryddiaeth, 806. 

Cadben llongy the captain or master of a ship ; 
a sea-captain. 

Dymnnodd v cadben ar yr v^adben^ yr hwn oedd frawd 
iddo, i neidio i^ dwfr, a noflo at y haA.—Cylchgrawity ii. 116. 

il This form seems to be due to the following 
entry in Davies : * Captetiy Dux, ductor, prsd- 
fectus. Videtur corrupts dici ad imitationem 
Lat. Capitanous, pro Cadpen^ h.e. Pen y gid, 
caput & presfectus adei.' Since then ccldben 
for the eu*lier capten is not uncommon. 

Cadbenaeth, -au, a/, captainship, captaincy. 

Cadberth, -i, a/, a place of thorns and bram- 
bles ; a brake or thicket. 

Dyma loohee a chadberth j byd, Ue y mynai lawer gnddio 
cybydd-dod.— -RofteH Llwyd: Llwybr Hyff. 106. 

Cadblyg, -iau, am, {cad is probably=cycr| sym- 
ploce ; a rhetorical figure in which the suc- 
cessive clauses of a sentence begin and end 
with the same word or sound. 

Rhith arall ar ailvmgyroh a elwir cadblyg, y sy iforf 
ymadrawdd, pan fo llawer o ranau yr araeth yn decdirea 
ar unrhyw earn, a diwedd cynnifer yn unsain ac unawdl. 
Mae hi yn amgyfPred dwy o'r rhai uchod ynddi ; sef , edryd 
a darymchwel.— i7. Perri: Egl. Ffr. xxriii. 4. 

Cadbont, bynt, bontydd, a/, a military bridge. 

Uew oyrohiad ar Eingl gadbont. 

Dafydd y Coed: M.A. i. 498. 

OadbwU, byllau, am, [cad-|-pwll] a battle-pit ; 
an ambush. 

Baran y goryf guyd 

Y am gatpitl yn man bran ygcynuyt. 

Talitsin: M.A. i. 21. 

Cadbwyll, am, strategy, generalship. 

Yr un ffunud y gellid drwedyd am rjfw wr gwymi 

dysgedig, a gwyrygaldd, gaffel o hoi ' " ^^ -•^- -^ 

■an AriBtoteles, ei ffraethineb 



. „ ,.. ^ . .„ ... >no ef ei ddyageidiaeth 

van Anstoteles, ei ffraethineb gan Tulli, ei gadhwyll g^an 
Livi, ei ddyfn-ddysg yn Plato, a*i ddnwineb gan Foahen. 

H. Perri: Egl. Ffr. ii. 

Etholid y oatteym^ nid o ran helaethrwydd ei diriogaethj 
llnosogrwrdd ei adeiliaid, neu urddasoldob ei foneda ; ond 
o herwyda ei gadbwyll, ei wroldeb, a'i fednurwydd mewn 
vYrf^^i.—Enwogion Cymru, 32. 

Oadbyd, -iau, am, the danger, peril, or evil of 
war. — P, 

Ooreu camwri cadbyd [al. cedwid]. 

Myv. Arch. iii. 167 (of. i. 172). 

Cadechyn, am. [dim. of cadachl a little rag or 
clout ; a rag, a clout, a shred. 

Cymmer ffiolaid o hen gwrw da, ao Tchydig o greifion 
cwyr, u md\. a berw yng nghyd yny do tew, a dod ar 
gndfchyn wrth y ^ohiT.—Meddygon Mydd/ai^ ii. 697 (cf. 664). 



Digitized by 



Google 



Cadeirdraw 



618 



Oadell 



Cadeirdraw, -on, am. [cadair+traw, athraw] 
a chaired teacher or instructor, a professor. 

A chan fod a wnolwyf & rwraidd y iaith, dylwn son mai 
JT hyglod Gadeinirnw Pughe, vn ei leithadur, rha^^ig 
idd ei Eiriadur helaethlawn, a adynodai gyntai wiuidd y 
Gymraeg yn ddosparthau, a therfynu eu nifer yn 228. 

J. W. ThonuiH : Geiriodur Cymreig, Rhag. 6. 

Ym mysg ei hymadawedigion [1859] yr oedd yr enwog 
Farwn Humboldt, y Dr. Dionysius Lardner, y Cadrirdraw 
Olmsted, y Dr. Abbott, a Huras Mann.— ^ryfAon, iii. 66. 

Oadeirdrawiaeth, -au, af. a professorship. 

Gwelir yr an teimlad mewn perthynas i'r gadrirdrawiaeth 
Gymreig a*r yagoluriaethaa.— iVa/ter America^ rh. 40. 

OadeirflEtrdd, feirdd, sm, a chaired bard ; a bard 
or poet that has won a chair at an eisteddfod; 
* a bard that is entitled to preside at a Gor- 

Briduw gorsedd, ran ddofod, yw sefyll gan oisedd, ft 
brvsyll prydydd j-n llaw. ac edrych vn wyneb haul a Uy^d 
goleuni, a dywedyd ar air a chydwybod ; neu, o fodd arall, 
rhoi Uaw yn llaw y bardd wrth orsedd, sef y pencerdd neu'r 
eadtirfardd, a dywedyd ar air a chydwybod, gan edryoh yn 
wyneb haul a Uygad goleuni.— /oto M»a. 61 (cf. 184). 

Os medr un glytio rhjrw fath ar ddyri, dyna fe'n gadeir^ 
fardd.—Slis Wynn : Bardd Cwag, 67. 

Acw y darfu cadeir/ardd.—Lewya Mom. 

Oni chaf rent, fe allai ▼ oaf fod naill ai*n gadeir/ardd 
neu'n gyff cler i*r gymdeitnaa.— Growii;^ Owwin, 281. 

Gad dir Mon i bi^on beirdd. 
Gad Arfon i gadarffit-dd. 

Gwallter Mechain : OwmHh, i. 8. 

Oadeiriad, -au, «m. 1. a chairing; a placing 
in a chair ; installation. 

Enfflypion ar aadtinad . . . Daniel ab lenan Ddu o 
Gcredigion, yn Eisteddfod Cacrfyrddin, Medi 23, 1823. 

Seren Gftmer^ tI. 843. 

2. a spreading or shooting out ; a tillering. 

Cadeirio, v. [cadair] 1. to chair; formally to 
place in a chair (as is done with the bard who 
has won the chief prize for poetry at an eis- 
teddfod) ; to instal ; to seat. 

Teifl, dwfr tyfiad eurwawn. 

Gad i'r dyn gadHrio dawn.— Z>. ab Otoilym^ zzziii. 86. 

Nid oes gair na cAarfWnr, 

Nid i i'r gadair ond gair gvrir.—L. O. Cothi, 

Cadnriufch y rhai diystyraf yn yr ecdes. 

Lie mae nythod yr adar m&n 
Mewn preniau glAn cadeirir.—Edm. Prys : Salm. dr. 17. 



. SaUabury : 1 Cor. yi. 4. 



Citdtiritryd mewn coed derwen 
T bardd a famwyd yn ben. 

GwalUer Mechain : Gwaith, i. 313. 

2. to bring before a tribunal or court ; to com- 
mence a suit or action. 

Ymhop amser ar amherodrwyd hawlpleit y dylyir rodi 
bam ony daw wrth y alw ahynny heb gyflad dim ar dcftiyd 

CQ grystal gwedy eadeirUtw dadyl achyn cadeiraw: ac or mod 
wnnw ywch yw tremic hawlbleit noc amdiffvnblcit. 

Cy/reUhiau Cymru, ii. 350 (of. 362, 358). 

3. to send up a number of shoots from a root ; 
to tiller ; to stool ; to spread (as the branches 
of a tree). 

Derwen, t^ y eadeiria, 

A gaffo ei dwyn o gyff da.— J7«ir Cae Llwyd. 

Ar Garmel fry, uchel fron, 

Y eadeiria coed irion.— /eiuw Brydydd Hir: Gwaith, 19. 

Cadeiriog, a. 1. entitled to a chair or seat; 
havinjg a seat or chair ; chaired ; having won 
a chair at an eisteddfod. 

Myfyr yw ynof oof caddryawe. 

Uygad 6wr: U.A. i. 841. 

Bardd cadeirtog : see Bardd, 

' ydhau enteu e hart kadeyryaue. 

Cy/reithiau Cymru^ i. 10. 



A brawd ffydd a chydymaith yw efe i brydydd o fardd 
cadtirimvg gwarantedlg.— £ar(f(ia«, ii. 100. 

Y beirdd fmi^-iror/ion a wisgynt arfau aiiglwydd y cyfoeth 
y beynt ynddi. —lolo Ma*. 219 (cf. 56). 

Achos hyny nia oaid na beirdd cadeiriog^ na beirdd teulo^ 
drwy wybod i'r brenin a'i gymhlaid, i gynnal a dodi 
addyag ar ddarllen ac ysgrifenu'r Gymraeg. 

Cyjrinarh y Beirdd, 239 (cf. 9, 240}. 

2. spreading; wide-spread. 
Coed cadeiriog, spreading trees. 

Dyred i'r tedw und^riog, 
I grefydd y gwydd a'r gog. 

Dafydd ab GwHyiHy X. 21 (cf. CXii. 26). 

Oadeiriog, -ion, em, one entitled to a chair or 
seat ; one that has won a chair at an eistedd- 
fod ; a chaired person. In the Welsh Laws, 
one of the fourteen persons who were en- 
titled to sit on chairs in the king^s palace. 

Petwar eadfyryawc ar dec esyt en y Uvs peduuar onadunt 
ya ooref a dec uch coret.—Cy/reithiau Cymru, i. 10 (cf. 82). 

Ath uolaf uilwr nedrydawc 

Ath uolant pymuecoant caderyawc. 

Llyw. ab Llywelyn : M.A. L 806. 

Tannau telyn Rhisiart Arfon, cadeiriog oerdd dant Eia- 
teddfod Dinbych.— (^itja/^trr Mechain : Gwaith, ii. 238. 

Cadeiriol, a. belonging to a chair or seat; 
cathedral. 

Ir eaUeiraul rettetioc etrotur.— Cfl/v-Wa Gtoases^ 94. 

Ealwye yadeiriof {pi. eglwysi cadeiriol), a cathe- 
dral church, a cathedral. 

Fob deon, meistr, neu warden, neu benrheolwr, rhyw 
eglwyt gadeiriol neu golegol, a dngfana yn ei ddjrwededijg 
fglwyn qadririol neu gul^ol, bedwar ugam a deg o ddydd- 
iau o leiaf . . . bob brwyddyn. 

Canonau Eglwygig^ 42 (cf. 43, 44). 

Mewn eglwysi cadeiriawl^ a manau ereill lie bo cymmun 
bob dydd, di^n yw darllen yr Annogaeth a yi^rifenwyd 
uchod, unwaith bob mis. 

Edward Samuel : Mynych Oymmuuo, 60. 

Awdl aadeiriol, a chair ode or poem ; a poem 
that has won a chair at an eisteddfod. 

Bardd cadeiriol=z Bardd cadeiriog, 

Cadeirydd, -ion, ) ^.^ chairman. 
Cadeinwr, wyr, ) *»'*•» ^ix»*xu««x. 

Cadeiryddiaeth, -au, «/. chairmanship. 

Cadeithi, s.d, [teithi] inherent qualities or 
characteristics; attributes. 
Pump pennaeth dymbi o Wyddyl Fflchta 
O bechadur cadeithi o genedl yagi. 

Talxeain: M.A. i. 73 (cf. 677). 

Ar hinn y doeth digiwoeth gwerin. Uin Kain kndeiihi. 
Toriw anwar enwir ev hmax.—Myv. Arch. i. 677. 

Anmynetua vum vur kadeithi 
Enwawo orthywys om gorthewi. 

Llyw. ab Llywdyn : M.A. i. 281. 

Yagwyt Lywelyn lyw kadeithi bro 

Eu honno ywhonni.— L^ytmircA Llaetty: M.A. i. 417. 

Cadell, -au, sf, 1. a defence in battle; a shield. 
— P. Also a man's name. 

Ab denpo caanar kar kyngrcinyon 
Colofyn cadellig eadell Brython 
Yg goleuad gwUd gwledio yeinyon. 

Cynddelte: M.A. i. 220 (cf. 204). 

2. a small band or army; a flock. 
Cadell /ratn, a flock of crows. 

Gwn taw dewiaaeh a fyddai gan y taiog iseldrem ffoi 
ymaith ar eageiriau garanod na chael gorwrad yn ddiwaed 
ddienaid ar oerlas oerlwm daiarlawr, a cJiadell o /rain a 
belgordd barcutod, a phob ysgig adar rhdpus-gyrch, yn 
ymborthi ar ei lygaid a^i galon. 

Uythyr Serch (Y Taliedn, i. 77). 



Digitized by 



Google 



Cadellig 



619 



Cadfarchog 



Gculellig, o. 1. shielding; protectiiig. — P. 2. 
f==Cadelling] relating to Gad^, especdally 
Cadell ab Khodri Mawr, prince of South 
Wales.— Afyr. Arch, i. 159, 168, 195, 207, 220, 
226. Cf. W. O. Pughe, C.Q, 367. 
Cadenlly8,«7n.[cedeullys?] mullein ( Verhascum), 
Lunaria, cparlanUyB, j wlanog, cadttUys^ j lloerlrs, 
canmyU adar.— Meddggon Mydd/ai^ 288. 

Gader, -au, eiriau, «/. a fort, fortress, or strong- 
hold, a fortified place. There are several 
fortified hills that still retain the name of 
coder; as, Coder Idris, Coder Facseriy Coder 
Ddinmael, Coder Arthur, Coder Ferwyn, Pen 
Coder, 

A diwarnawt rd aeth yr amherawdyr y hela y Gaer 
Vjnrdln. ac yd aeth hjrt ym penn y Vrevi vawr. a thyzmv 
pebyll a wnaeth yr amhetawdTr yno. A Ghadeir Vaxen y 
gdwir y pebyllua honno yrhythodiw.— ifaMnoyion, iiL 271. 

Pan alwer Cynan i ddyfyn eader.—Taliatin : M.A. i. 20. 

• Coder Fyrddin, Myrddin's Fort or Castle;* 
an epithet for a cock's oomb. * A cock which 
has a double comb is called ceiliog coder 
Fyrddin, from the comb's resemblance to a 
cssHe,'— Celtic Bemainsy 57. 
Coder huwchy a cow's udder. 

% Coder and cadair (q.v.) seem identical ; and 
the orthographical distinction, though con- 
venient, is not always observed. 

Oademid, ^ sm, [cadam] 1. strength; might; 
Gademyd, > power; fortitude; powerfulness, 
Cedemid, ) mightiness; confirmation. 
A ehedernjft ar hyzmy a gymmerth y van v maichawc. 

MabinogwH^ i. 249 (of. ii. 65). 
Rjns ab Oruff ud ... y gwr aoed benn a tharyan a cA«d«m« 
y Dehea a holl Oymry, a gobeith ac amdiffyn holl genedl- 
oed y Brytauyeit.— £rul y Tywy$ogion, 244 (cf. 178). 

Ac gwedj gwelet o honaa yna lie adas y dycweluoh a 
ckedemyt ef a TeBSonra yna Ue kastell. 

Brut Or, ah Arikwr: M.A. ii. 109. 
Ethiw dy ergrryd yn eithafoed byd 
Arthur gadtrmyd menwyd Medrawd. 

Gwalehmai: M.A. i. 200. 
lAwnalot ae trewis yntea yng kedemit y dwy vronn. 

St. <?rea;, 5222. 
TriehademydAyresi'. athrylith; cof; adyag. 

Cyfrinach y Beirdd^ 46. 
Pwy a ddeall daranau ei gademid ef \—Ioh xxvi. 14. 

. Codemid a phrowfy confirmation and proof. 

Leges WaJlicae, v. i. 60. 
2. a substantive. 

Enw yw pob yair a arwyddocao cedemid, neu ansawdd 
damchweiniawl i*r cedemid. A chademid yw pob peth o*r a 
aller ei woled neu ei glybod, neu ffyfhwrdd ag ef . . . Cedemid 
hefyd yw pob peth ysprydawl sylwaidd. 

Dr. I. D. Rhy$: Gram. 49. 

Cad£a, -on, feydd, «/. 1. a place of battle, a^ 
battle-ground; a field of battle. It forms 
many place-names. 

Un jrw gwlad fab E^ynir 

Ae nnwedd ac unswn ead/a oedwyr. 

TalUtin: M.A. i. 68 (cf. 29, 88, 158). 

Cadfo ceiliogody a cock-pit. — W, 

2. a throng, multitude, crowd, or assemblage; 
a troop. 

,Yp* y trigodd Nicanor yn lenualem, ao heb wneuthur 
niwaid, efe a oUyngodd ymaith y bobl a ymgawlaaai ato 
ef yn ga4pydd.—2 Mace. xiv. 28. — «--» 

Yn hyn, dyma gad/a o gythreuliaid yn dyfod heibio. 

ElU Wynn: Bardd CJwag, 77 (cf. 85). 

Jhifod yn gad/eydd, to come thronging or 
flocking; to throng, press, or crowd. 



3. {pi, cadfaon) warriors, soldiers. 

Kenynt gerdoryon kryssynt kaluaon. 

Taliesin: A.B. ii. 188 (M.A. i. 29). 
Gwladoed pair cadair cadfaon 
Yn nherf ysg yn nherf yn Saeson. 

Gynddelw: M.A. i. 209 (cf. 266). 
Neb o blith goreuon o 
Gadfaon Nef , neb odd v drudion hyn 
A wnai yn unig osiaw hwyl y daith. 

W. 0. Pughe: C.G. ii. 442. 

Oadfab, feibion, feib, «m. a warlike son; a 
young warrior. 
GcUvab Gruffud am Radian 
Yn Budlan rug deu myet.—Cynddelw: ii.A. i. 239. 

OadflEkes, feusydd, em. a battle-field; a battle. 

Oed Criat 880, y bu waith Conwy rhwng Anarawd ab 

Bhodri a'r Saeson, lie oafas y Cyinry'r fuddugoliaeth, a 

lladd llawer o'r Saeson, ac achaws hyny y gelwid y gad/aea 

honno Dial Bhodri.— ^rvl Aberpergtvm : M.A. ii. 482. 

Oadfalch, feilch, feilchion, o, proud or towering 
in battle. 
Ear kaeth y Tar koeth y vam 
Katvaich kadyr eurwalch kadam. 

Casnodyn: M.A. i. 428. 

Cadfan, -au, 8m, [cad-|-ban] 1. the horn of 
battle, a war-horn. — P, 2. a warrior. — P, 
The word, as catvannan, or cadvonnau, cotvon- 
naUf cadfonnauy catiHinneUy cat mannoriy occurs 
three times in the * Gododin * (38, 393, 599), but 
it is found nowhere else. In each case of its 
occurrence, some of the Mss. have cotvonnau 
or cadfannau, as if it were the plural of cadfan : 
but this word is unkuown ebewhere, except 
as a personal name ; and Pughe's definitions, 
just given, are purely conjectural. Cadfan, 
as we have just seen, has been explained as 
'warrior,* or, in the plural, 'armed men' 
(Lhwyd, Arch, Brit, 214), and cadfannan as 
• warlike tumult * (Zeuss, G, C, 967) ; but more 
probably cadfanTian stands for cad Fannan, 
or, without tiie inflexion, cad Mannan, Man- 
nan (^Welsh Manaw) being the Gaelic name 
for a district in or near which the battle 
of Catraeth was fought. Cf . Nennius, § 66 ; 
A.B. i. 49, 77—96; Arch. Comb. 4 8. v. 118. 
The fact that the variants in all ca^es except 
one, in which the word appears as plural, end 
in 'OUy not -eu, tends to show that the final u 
originated in misreading u for w ; the plural 
in 'ou being unknown at the date of all the 
older Mss. of the * Gododin.' 

3. a proper name of men ; as, Cadfan ab logo^ 
Cadfan Sant ab Eneas Lydewig. 

Cad&rcli, feirch,9m. 1. a war-horse, a charger, a 
cavalry horse. 
Tg catvHreh a seirch greulet. 

Aneurin : Gododin, 839 (of. 725, 906). 
Cedwyr ar gadfeirch ni pheirch eu henydd. 

Oolyddan: M.A. i. 158. 
Ar gaduareh cann krychrawn 
Dinac dreic dragon laevila.wn.—Cynddelw: M.A. i. 284. 

Ac yn agos idi hitheu marohawo y ar gatuarch mawr 
tomlyt.— JroMno^ion, ii. 10 (cf. 40, 50). 

Ei arch, o'r oad/arch Vt d. 

A ddyagantyn rhwydd wiagi.— Daniel Ddu, 145. 



2. a personal name of 
Coradog Freichfros. 

Cadfiarchogy -ion, sm. 
cavalier. 



men; as, Cadforch ab 
a knight of battle; a 



En un agwed a benny e katvarehogion or parth arall en 
eu bwrw ao en mynet trustyut. 

Brut Qr. ah Arthur: M.A. ii. 360. 



Digitized by 



Google 



Cadfau 



620 



Cadoanu 



Tri annwyl llya Arthur, a thri ehatmarehawc. 

Trioedd: U. C. H. 308. 
Tri chadfarchawg teym Ynp Prydain : Caradawc Freich- 
fras, a Llyr Llnyddawg, a Mael ab Menwaed o Arllech- 
wedd; ac Arthur a gant iddynt hynn o englyn, 
8ef ynt fj nhri chadfarchnwg^ 
Mael Hir a YAyt Lluyddawg', 
A diolofn Cymra Caradawgr. 

Trioedd: M.A. ii. 62 (cf. 6, 21, 80). 

Bhag pomieirU taer oedd ef yn caer jrn gndfcrchawg. 

Seisyll Bryffxcrch: iS..A. i'. 840 (cf. 225). 

Cadf ftu, V. to throng or congregate. 

O'r to arall i'r afon yr oedd . . . eleirch Uwydion^ a 
phennod g^rylltioQ a pheunod dofion yn casteUo, ae leir 
mynydd a cheiliogt)d daon yn cad/Hu. 

Breuddwyd Gr. ab Add^/ (T Onal, d42). 

Oadfel, -au, a/, battle ; war, warfiiune. 

Tair gosgordd addwyn Ynys Prydain : ffoaf^rdd Belyn 
fab Cynfelyn yng nghad/el Caradawc ab Bran. 

Trioedd: M.A. ii. W. 
CoroDog' faban pwedi'r gadffl^ 
£r moroedd a thiroedd a thra ihyf el, 
A glywir yn fflaer 4 llais archangel 
Yn nyffryn Enron ar y tir i»el. 

loUt Mm. 996 (cf. 276, 279). 

Oadfer, -au, $/, [cad+b^r] a battle-spear. 

Hee«it eis ygkynnor ei« yg rat uereu. 

Anturin : Ood. 948 (cf. MJL. i. 67). 

Oadflled, -au, am, the course or march of battle. 
—P. 

Kywir yth elwir oth enwir weithret 
Bactaf [al. raeoaf ] ruyuyadur mur catniUt [al. oadwilied]. 
Aneurin: Oododin, 612. 

Oadflleddy -au, am. the march of an army. — P. 
Oadflledded, am. an army marching. — P, 

Cadfil«dded, a bout. -Rot»eH Vaughan (Arch. Brit. 214). 

Oadfiliad, iaid, am. the leader of an army; a 
general ; a marshal. 

Dirif gelaneddnu, coiljHinid a'a Ilouudd, 
Yn Uonydd gorwcHitUint 6'u gwyiir o'u cylch. 

lio>>rrt Owrn : Oweith. 282. 

Oadfllwr, wyr, am. a man of war, a warrior. 
A glywaiBt ti ohwi><U Angar, 
Mab Cfew, cndjifr-r clodgar l—loio sM.-s. 286. 

Cadflaen, -au, am. the van or front of battle. 
Cadflaen, a. that is in the van of battle ; fore- 
most in battle. 
Pieu y katuarch eatulaen ae gonieid 
Ar goruot dihauarch.— X./yuMircA Llacttg: MJL. i. 417. 

Oadflaenor, -iaid, am. a war-leader, a military 
commander ; a commander ; a generaL 

Wedi iddi [Bphemis] ddyfod i ddwylaw y Bhufeiniaid, y 
trigolion a wrthgiliaaant at Mithridatea, brenin Pontus ; 
ac o herwydd hyny hwy a anrtieithiwyd yn ofnadwy gan 
8ylla, y eadjlaeiwr Rhnfeinaidd. 

Th. Charies^ s.T. * I^dkcsos.* 

Oadfiaidd, flciddiau, fleiddiaid, am, [cf . hlaidd 2] 
a wolf of battle, a war- wolf . 
Colofn osgforddfawr 11a wr Arllechwedd 
Cadflaidd teymoidd teymedd ener. 

Gruffydd ab Mertdydd : M.A. i. 464. 

0adflawdd,8fn. battle-tumult ; the rage of battle. 

Cof eadflawd a'm cawd a*m carai 
Car oeidawr oerdau a'i cyrchai. 

Cynddelw: UJL. i. 208 (cf. 288). 
Dos a Duw gennyt vn hyuryt yn hawd 
Ar gatuXaufd gatulaen gryt. 

lAywarch Uaettg : M.A. i. 417. 
Fan gwyddaml cadvlmod vleidgawr 
Pan gollee gwyr Mon gwr mawr. 

Einion Wan: M.A. i. S8S. 

Oadfleiniad, iaid, anu a leader in battle; a 
commander. 

Ueiddiaid gadJUiniaid o flaen Arfon 
Llywelyn gloofawr fawr ai f eibion. 

DafyddBenfrtu: M.A. i. 816. 
Dawn degwlad cadvUinyad vlawt. 

Prsfdydd Byd»an : UJL. i. 386. 



Oadfloedd, -iau, a/, a battle-cry, a war-cry, a 
shout of battle. 

Y marohogion a'r gw^r traed a ddeuent gyd t ni , a 
gwnaent frwydr ddynwaredol, gan aaethu i r awyr, a 
chanu en cadfloedd.—Brutfn : Ninefeh, 175. 

Cadfloeddio, v. to shout for battle. 

Cadfawr, forion, a. great or powerful in battle. 

Bedin agkyagoget yt vyd cntvoryon, 

Anturin : Oododin, 840. 

Oadfoddog, -ion, am, [cad+boddl one who 
voluntarily enters the army ; a cadet. 

Rboddir y fath bennodiadau hefyd i gftd/oddogion neu 
wir ieuainc y colegau milwrol. 

Uavlyfr Canada, 20 (cf. 12). 

Cadfran, frain, •/. a gregarious crow, a rook. 

Y cad/rain, neu y brain cad. . . . Y mae plu yn gor- 
chuddio bon pig a ffroenau y tyddyn-frain, ond nid oea 
felly i'r cad/rain.— Gwylif^ydd, Tii. 41. 

Cadfridog, -ion, am. a general, a commander. 



Henpych gwell penteymed yr ynys hon. ny bo gwaeth 
yr gwaelawtty. noc yr pwarthafdy. Poet yn gystal yth 
deon ath niuer ath gaUndogyom y bo y gwell hwn. 



Mahinogion, ii. 208. 
Y poth cyntaf o bwys yn awr yng ngolwg y Laceda«non- 
iaid a'r Athcniaid ydoedd dewis cnd/t-idog i lywyddu y 
fyddin : ac yn wjiwb oryfder a llid y gclyn, yr oipdd yn 
anhawdd gan y cutfriloifion goren gymmeryd y fath or- 
chwyl pwysig amynt.— ^r«t«*; Brutosiana, 884. 

OadAxddiant, iannau, am, a trophy of battle ; 

a trophy. 
Oadf\Rrch, a. covered with coarse hair; shaggy; 

rough; hairy. 
Hi ddaeth, fel ffol anffodiog, 

wely manblnf gwrrsog, 

1 wely gwellt o ptgnfn drwch, 
A brethyn cadjwch chweiuiug. 

loan SuHcyn : Blodaa Dyfed, 378. 

cSSS: i P'- «»dfwyem, */. a battle-axe. 

Cleddyf Arthur ... a elwid Calcdfwlch; ei darian, Pryd- 
wen; ei waew (neu gad/wyeU), Rhong>-minynian. 

E/iU'O'jinn Cymru, 41. 

Mae rhai yagrifenwyr yn tybied mai yr un arf oedd cad- 
/u'lfll^ ueu fwyell cimillog yr hen (iymry, a'r dedd deu- 
ddwm. Beth byunag, yr oedd y yuljw.jfll jti arf euwog 
ym mhlith y Cfiary.—Brythmt, ii. 161 (cf. iii. 288). 

Cadfyrdd, -oedd, a,cl, a warlike myriad, throng, 
or legion. 
Brwydr lorf corf ead/yrdd braisg gwaispiwd wyrdd. 

Gr. ab Meredydd: M.A. i. 447 (cf. 227). 

Cadffer, a. strong or stout in battle ; potent. 

Marehawc a circh ir Aber 
Y ar nutrch cadam cad/er 
Dabre genhiw nim gwatter. 

Ymdd. Ugnach a Thaliesin : M.A. i. 46 (A.B. ii. 56). 

Cadgaddug, am, [cf. caddttg 2] battle or war ? 
An epithet of Cynfawr ab Cynwyd Cynwyd- 
ion : also written Cadwg. 
Madawc oed marehawc meirch aarroo kein wr 

Ail Kynvawr Katgaduc.— Casnodgn : M.A. i. 424. 

Tri tharw cad Ynys Prydein : Cynfawr Cad Catwc mab 
Cynwyd Cynwydyon. Gwendolen mab C -idiaw, ag Urieo 
mab Cyntaxch.—Triotdd : M.A. ii. 4. 

Cadgaen, -au, a/, a field of battb. — P, 

Koetkun olwythyon katkaen latheu. 

BhUerdjpi : M.A. i. 436. 

Oadgamlan, af. See 8.v. Cad 1. 
Oadgannerth, am, support or stay of battle. 

Oet kadam dreio ben eic berth 

Oet ked gynnyt had gannerth. 

Bteddgn Fardd: MJL. i. 871 (of. 296). 

Cadganu, v, to abjure, forswear, or disown ; to 
disparage. 

Ni ehadgenaia fy nghymmwd, 

Ni leddais ^hm« leadf ysg^d \—D. ab GwUym, okm. 61. 



Digitized by 



Google 



Cadganwtll 



621 



Cadgtmhell 



Cad^anwyll, -au, »f, the luminary of battle. 
Neat tost goat grymwyll 
Am gocth doeth didwyll 
Dhrat gat gannwyU.—Oruff^ ah Meredydd : M.A. i. 438. 

Cad^trif, -oedd, -au, «m. & pL [see catrif] a 
million of millions, a billion, or 1, 000,000 x 
1,000,000=1 ,000,000,000,000. 
A chwedi hjrn 7 rhif jm d y degan ; sef deg catrif, cant 
catrif. milgatrif, myrdd gatrif, bunagatrif, a coatrif o gat- 
rifoedd, neu gadaatrifocdd^ canoadgatrif, nulgadgatrifoedd, 
myrddgad gatrif oedo, CAtsni-gadgatri/otdd.—Bardda*^ i. 106. 

Cad^wdd, goddion, em. the toil or aifiiction 
of battle. 
Un a Tu a dyru deon 
Un catgaut cadulawt uleit galon. — Cynddelv?: M.A. i. 233. 

Cad^, frTn, am, [cad+d] 1. a dog of war ; a 
masti^ 

Cadgtim^ dogs of war. 
2. an epithet for a warrior ; a war-dog. 

Ny diengis namyn tri o wrbydri fossawt 

Deu gaUei Aerou a Ciienon dkyrawt 

A mmhea om gwaetfreu gwerth ry gwennwawt. 

Anturw : Gododin, 281. 
Un katkun ral eadki Aeron. 

CyviPlelw: M.A. i. 283 (cf. 432). 

Ei dynged oedd iddo fvw i weled yr allor aantaidd yn 
cael ei thaenclla & gwaea ei dawiol offciriaid, a'r Uwyni 
cyasegredig yn cael en halogi 4 thrythyllwch cadgwn creu- 
lawn anniwair. — Y Greal^ 129. 

Cadgis, -iau, $m, the stroke or onset of battle. 

Mot hejl-ddwbl oed-gwbl cad-gia. 

Da/ydd y Coed: M.A. i. 494. 

Cadgno, *m. [cad+cno, cnoi?] *the devourer 
of battle ;* an epithet for a sword. 

Cadgno \ gilio gelyn^ 
Erchyll gneiflwr, deiflwr dyn. 

Da/ydd ah Gwilym^ cxTXi'v. 28. 

II Cadgno (or, as Pughe writes it, cadgnaw) is 
probably identical with cadno or cadnaw, of 
which the latter may be a euphonic modi- 
fication; and it may be noted that the old 
English broadsword was sometimes called a 
/ox, though perhaps of a different origin from 
/ox, the wily animal so called. 
Cadgor, -iau, -au, am. [L. quattior tempora] a 
certain time set apart by the Church for solemn 
fasting at the four seasons of the year ; the 
time of fasting ; a fast ; ember-. Sometimes 
(as, for instance, in the Prayer Book), but less 
accurately, written cydgoriau or tyd-goriau 
(as if from cyd-\-cor), 

Hwechet pechawt marwawl jrw glvthineb. aef yw bwnnw. 
kymryt o dyn o achawa digriuwch cnawtawl bwyt. neu 
lynn mwy no digawn. '. . neu gymryt bwyt neu l>'nn kynn 
offeren duw Sul. neu yn y dydyeu gwyleu arbennie. neu 
yn rynychacb noc unweith yn dydyeu catcortu. 

Satth Pe^Jiawd Manoawly \ 6. 

Na f ydd gyfeddachwr f srwiliau a chatgor. 

Myv. Arch. iii. 8. 

Crmryd droe gynghor bwyd amrahryd ragor, 

Myflliau eatgor por pra^eilhiaf .— i>. ah OwUym^ ocxlv. 65. 

Hawdd ammor i'r catgoriau, 
Hawdd f yd bwrw yr ynyd bran. 

Meredydd ab Rhy» : lolo Mss. 328. 

Oorchymmynion yr Eglwys yw . . . ymprydio y Garawys, 
y CatgoriaUf a*r dyddiau ereill gorchymmynedig. 

AUwydd Paradwys, 11 (cf. 2, 4). 

WythnoB y cadgoriauy ) ember- week=the week 
WythnoB y cadgorau^ j in which the ember- 
days faU, which are the Wednesday, Friday, 
and Saturday, after the first Sunday in Lent, 
the feast of Whitsunday, the 14th of Septem- 
ber, and the 13th of December. 



Y dydd Mercher, y dydd Gwener, a*r dydd Sadwm nesaf 
ar ol y Sul cyntaf o^r Garawys, ar ol dvdd Sulgwyn, ar ol 
Exaltatiwn y Grog Sanctaidd, ac ar ol dydd gwyl Sanct 
Lu^i, ydynt y Catgoriau. — AUwydd Paradxcys^ 4. 

At ryw amseroedd a thymmorau pennodol, megya y 
Grawys, y noawyliau, wrthnosau'r Cydgorau^ mae defod, 
arfer, ac awdurdod yr Eglwys yn gyflawn ddigonol i rwymo 
cydwybodau ei deiliaid i*w cadw. 

Ed. Samutl: Athr. yr Eglwys, 34. 

Dyddiau y cadgoriauy ember-days. 
Cadgordd, -au, am. a troop or band of soldiers. 

Henaint, rhan saint, i'r ynys bon ; 

Wyth gntgordd i'th gadw, Gwatcyn. 

L. G. Cothi, I. xvii. 26. 

Yna y cadgordd, a'u Uywydd, a*r swyddogion luddewig, 
a ddaliasant lesu.— J. Williams: Oradau Byw. (loan 
xviii. 12 : cf. 8: cf. Act. xxvii. 1). 

Cadgorf, -oedd, am, a body of troops, a corps. 

Ai law pan f u draw edrywedd eurdorf 

Y gwnaeth llorf catgorf coetgwn dachwedd. 

Gr. ab Af erf dydd: M.A. i. 489. 

Cadgorff, gyrff, am. an army corps, a corps. 

Trwy weithred seneddol yn eisteddiad 1883, cafwyd gallu 
i godi a chynnal . . . un giEitrawd o w^ meirch, tair mag- 
nelfa o gadoffer . . . dim mwy na tbair mintai o w^ traM, 
a bod y cyfan o'r gwabanol gadgyrff hyn i beidio a bod yn 
fwy na 750 o w^.—Llawly/r Canada^ 12. 

Cadgom, gym, am, the horn of battle. 



Barwn . . . 

Huawdr gadgym^ meddgym maith.- 



-Llytoarch Bentwrch, 

Weithion nesnes y Uuoedd ddynesant, 
A gerwin gynhwn y cadgym ganant. 

Owynionydd: Caniadau, 28. 

Cadgospi, V, to inflict military punishment. 

Armes fu rodres Bhodri ar Wynedd 

Oronwy gadgotpi. — Or. ab Meredydd: M.A. i. 448. 

Cadgun, -au, am. [cad-|-cim] a war-chief; a 
brave warrior. 

Ar untrai trychan eatean 
Ys elont nef ar nun. 

Cyndd^lw: M.A. i. 211 (cf. 198, 288, 322). 
CatguH cain dddun ail Cunedda. 

Gt. ab D. ab Tudur: M.A. i. 478 (cf. 296, 850, 446). 

Oet briw baladjrr oadyr cadenn 
Oet brwysc y rwysc rwyd gelyn. 

Prydydd By^n: U.A. i. 388 (cf. 410, 482). 

Cadgryffiro, ) am, 1. * the stir or din of battle ;' 
Cadgyffirawy | insurrection. 

Uywelyn Bren a wnaetb gadgyffro yn erbyn Aiglwydd 
Morganwg ; ac a fyrbawyd o ben gan Syr Wiliam Fflcmmg. 

Hanover Ma. 

2. an epithet for a hero. — P, 

3. a proper name of men. 

A gljrwaist ti chwedi Oadgyffro 
Hen, yn darllain Uyfr Cato I 
Ni mad gwr ni bai Gymro. 

lolo Mas. 262 (of. M.A. i. 172; ii. 6, 20). 

Cadgyfflrwd, am, a war-concourse ; military 
disturbance; insurrection. 

Tair dwdawd onnes a ddaethant i Ynys Prydain ac a 
aethant o honi. . . Trydydd y bu'r Caisariaid a fuant o 
drais yn yr ynys honn am^en na phedwar canmlynedd yn 

5dd aetluuit i wlad Euf aiu i wrthosod cadgyffrwd yr Ormea 
du, ao ni ddaethant fyth yn ol i Ynys Prydain. 

rrio«id; M. A. ii. 56. 

Cadgymhell, -ion, am. 1. he who or that which 
incites to battle or war ; the mover of battle ; 
< the impulse of battle.* 

(Uit [printed car'^ gpmheU treitbell trethoet 
Mab Ywein mawrawryf airaet. 

Prydydd Bychan: M.A. i. 380. 

2. a proi)er name or epithet. Cf. Mah, ii. 391. 

A glywaist U chwedi Ysgafuell. 

Mab Dysgyfundawd Gadgymhellf 

Nid anrhegir tlawd o heU.—lolo Maa. 954 (of. M.A. L 173) . 



Digitized by 



Google 



Cadoynhen 



622 



Cadnaw 



Cadgjrnlien, -an, «/. the turbulence or conten- 
tion of battle. 

Cadgyrch, -au, am. a military or warlike ex- 
pedition; irruption, invasion. 

Cadgyrchiad, -au, am. a military expedition, 

march, or incursion. 

Cadgyrchyad llauyndiochyad Hew 
Vu Rys rugylvar rutbar riw. 

Ibydydd Bychan: M.A. i. 886. 

Y mae OiralduB Cambrensis, wrth ffrybwyll am y cad- 
gyrchiad yma o eiddo Henri TI., yn ei aJw yn un anfuddiol, 
ond eto yn dreolfawr ac yn fawrhydus. 

Camhuanawc: Han. Cym. 676 (cf. 654, 678). 

Oadgyrchu, v, to march to battle ; to make an 
expedition or incursion ; to invade. 

Fob gwlad barawd aad gyrchu 

A dioam ae gadarnllu.— Pr^d^<M Bychan : M.A. i. 881. 

Owedi hyn cadayrehodd r Arthur] yn erbvn Norwy a Gal ; 
a bu naw mlyneda oyn iddo eu llwyr orchfy^. 

Enwogion Cymru^ 80. 

Cadhau, v.-^Catdu. 

Cadi, «/. [prob.=E. Katies Katharine, which in 
N.W. is pronounced Cadi (dim. Cataen), and in 
8.W. Cati (cf. Z>. ab Gwilym, cxdx. 1—34). 
The same character is called in S.W. gwetio, 
dim. of Gtven or Givenllian'] a cotquean ; a feeble 
womanly man fond of mterfering with the 
affairs of the kitchen.— .V. W, 

Cadiaith, af, the language of battle. — P, 

Oed buelin bias rwanas gwaedraitb 

Oed erllew o aerllin gadiaith.—Cyiuldtlw: M.A. i. 218. 

Oadiawr, a, an obsolete pi. of cad f 

Sengi gwaewawr en dyd eadyawr.—Aneurin : God. 606. 

Oadlafh, -au, f-^wr, am. a battle-blade. 

Gniflsynt eadUt/navfr a chadvcrcu gnusynt wyr. 

TaiUsin: U. A. i. 57. 

Oadlan, -au, a/, a battle-field. 

Cad yngwlad Brachan eadlan godoran 

Teymed tman orinyd rha^ Cynon.— Taliesin : M.A. i. 168. 

Emys paac pyaoawdliw eigryawn 
DOutuarch gyuran [al. gynran] a due y gadlan 
Ax gadua^ch oann krychrawn. 

Cynddetw: M.A. i. 234 (cf. 206). 



Had anuar guenuynuar giiyn 

*. nuyluleid] yleimad yg katlan. 

Cynddelw: M.A. i. 289 (cf. 229). 



Tagwn [a/, nuyluleid] yleii 



Oadlaa, -au, lesydd, af, [cad-f glas or clas] 1. 
a small dose, a ycurd; an enclosed plot of 
groimd ; a garth ; a green. 

Mi'm dywn yn Tmryddhau oddi wrth bob rhan o'r oorff. 
ac yntau yn fy ngnipio i fyny i entrych nefoedd . . . aneirix 
o raddau yn nwch nag y buaswn gydag ef o'r blaen, Ue 
prin y gwelwn y ddaiar oyfled a ehadlaa. 

Elis Wynn: Bardd Cwag, 71. 

Tit cadJUu a thir coedgae, enclosed pasture or 
hayfield, and open land in a ring-fence. 

CcuJUaa yd, a corn-yard, a haggard. 

Cadlaa wair, a hay-yard. 

Cadlaa ceiliogod, a cock-pit. — W, 

2. an open green plain, where bards meet. — 
lolo Morgamvg, 

3. an archenr groimd. * Cadlaa^ a green spot 
in many places in Glamorgan, is so called, and 
always in English huUa, a sufficient proof that 
such places were formerly used for the exer- 
cise of archery.* — lolo Morganwg. 



4. a green for sports or games, which is called 
twmpath chtvareu in some places, and in others 
cadlaa. 
Ma^ cadlaa yno heno, there is a dance or merry- 
meeting in that place to-night. — Gwent. 

Cadle, -oedd, am. a place of battle, a battle- 
ground. 

Cyntevin cain ar vstre 

I^n vrys cedwyr i gadU 

Mi nid af anay am de.—Llywarck Hen : M.A. i. 127. 

Crynai gylch eadlan cadU estrawn. 

Cyuddelw: M.A. i. 206. 
EfffydljTn w^t o*r gmlle, 
Ar y daith yn ol i'r De.—Owynionydd: Caniadan, 90. 

Oadlef, -au, a/, a battle-shout, a war-cry. 

Clywch, dywch hen gadUf Moiiganwg. 

Wde Rys a*i feirch yn y golwg.— CVino^ Hughes, r. 81. 

Oadlew, -od, am. the lion of battle ; one who is 
a lion in the conflict. Cf . aerlew. Hew cad. In 
the subjoined quotation, as well as in Liber 
Landai'etiaiaf 132, it is a man's name : 

Namyn tri nyt atoorsant 
Kynon a Chadreith a chatUw o Gatnant. 

Gorehan Cynfelyn: A.B. iL 96 (of. 71). 

Oadlid, am. the rage or fury of battle. 
Oadlong, -au, af. a vrar-ship, a man-of-war. 

Alwcrydd neu dalawdr ydoedd ar f wrdd un o gadlongau 
y brenin.— (?u?a»lA /. B. Hir, 101. 

Cadlu, -oedd, am. a war-host, an army. 
A glywaiwt ti chwedl y CAr cu, 
Owedi gorfod ar gadlu f 
Nid anghlod ymwelliannu.— /o2o JTm. 262. 

Tmddiriedir amddiffyn y wlad i*r meiwyr . . . y rhai 
sydd yn gynnwysedig o ddwy fyddin neu gadtu. 

Llatoly/r Canada, 12. 

Cadlun, -iau, am. a battle-piece. 
Oadlys, -oedd, am. head-quarters (of an army) ; 
a military camp ; a camp; 'a palace belonging 
to the camp or to the army.' 

Ao yna y kychwynnasaant wy or llys ac y doethant yr 
gatlys. ac yno y kawasant veirch ao arueu.— ^f. Oreal, |68. 

Gras Arthur a'i groes wrthyd, 

A'i lys a'i gadlys i gyd.— Celtic BewiainM, 80. 

Er fal cadlys, lie 
Y delyut ddewr farchogion.— IT. O. Pughe: C.G. L 796. 

Cymmerodd yr ymherawdwr feddiant o'r eadlye a baro- 
toiad iddo, gan gael ei amgylchu gan weddill bonau a daO 
breeych.— 5«reii Gomer, Ion. 22, 1814. 

Cadlya drain, a place defended with chevaux- 
de-frise. 

Ny seuis na thwr na bwr bu krein 
Nac argoed na ohoed na chadlya drein. 

Einion ab Gwgon : M.A. i. 821. 

Oadlyw, -iaid, ) am. the chief of an army ; a 
Oadlywydd, -ion, ) generalissimo ; a general ; 
a commander. 
Edward Dafydd a*i oint i'r Cadlyw Mwno. 

Cy/rinach y Beirdd, 142. 

Ymffnrflent yn adranan, bob un dan ei phriodol gad- 

lywydd, a'r cyfan o honynt dau lywyddiaeth y pendragon. 

Hanet yr Hen Gymry, 77 (cf. 152, 278). 

Syr Hywel oedd gadlywyddjnjtjddin,odaiiyTrwjm)g 
Du.— ^ryMon, iii. 288 (cf. 291). 

Gwrgant y cryf , eadlywydd gw^r Siluria. 

Kicander: BrennuB, iii. 

Cadnaw, -on, | am. [cf. cadgno : Or. 

Cadno, -aid, cedny, } xivaSo;] 1. a fox. 

Trihelarydyssydybopdynartirdynarall: helaiwrch; 
a ehatno; a dyfyrgi.— C>/m/A»ai« Cymru, i. 466 (cf. 496, 784). 

T cadnaw sydd helfa ddolef, o blegid er maint fo'r 
gwaeddi a'r oanu cym ar ei ol, ef a g]wial d hdynt oni 
Aiao.—Cy/reUhiau Hely (M.A. iii. 196). 



Digitized by 



Google 



Cadnawaidd 



623 



Cadranoo 



By dyly dilein grwleidyadon 

Rydylif ^LyxmyJeadmaon.—Cffnddelw: M.A. i. 261 (cf. 19). 

Mewn dwylaw deddyfau y rhoddir a rfaanan cadnoaid 
tjddanU—J>q/ydd Ddu Hiraddug : U.JL, L 664. 

O daw i dir gogyfawch, 

Y eadmo a gno ei gnmroh l—D, ab OwUpm^ dviii. 68. 

Nain ai cadno ai Uwyn rhedyn.— 7o/o Mta, 257. 

Tii pheth eohryB eu drygaawr : hen gtidno bras mewn 
pryagle ; morfll marw ar y feisdon ; a mochyn o feddwyn. 

Mgv, Arch. iii. 260. 
Hwy ddaliaat ff«dng*n gydnerth. 

loan Siencyn : Blodau Dyfed, 897. 
Tr nn peth a foaaai iddynt osod y blaidd yn geidwad ar 
yr ♦yn, rw baobab riiag y cedny. 

Theo, Evans: D.P.O. i. 4 (94). 

a cctdno {pi, cwn cadno), a foxhound. 
Ccidnaiv gvnyw, a male fox, a dog-fox. 

2. a fox, a wily fellow, a cunning rogue. — Luc 
xiii. 32. 

Tr oedd gan y eadnaw bwn, Agricola. lawer befyd o 
gyngborwyr dano.— r%«o. Evan*: D.P.O. u. 2 (226). 

Ond f e'm nacaodd y eadnaw o fenthyg cbwengain wrth 
fy anghen. — Gro. Oioatti, 190. 

Hen gcidnawy an old fox ; a crafty old knave. 

ChxvareuW eadnaw^ ) to play the fox ; to 

Chtuareu yr hen gadnaw, j be as sly as a fox. 

3. a trigger, a skid ; the drag of a carriage- 
wheel.— 5. TT. 

Cadnawaidd, a. like a fox, f oxish, vulperine ; 
crafty, cunning. 

C^^M**' 1 '^^* ^f' * she-fox, a bitch-fox. 
Cadnerth, -oedd, em, strength in battle ; armi- 

potence. 
Cadnerthol, a. powerful in battle or war ; bel- 

lipotent; armipotent. 
FcUy y syrtbiodd y eadnerthd Artbor, trwy fradwriaefb 

gadam on oM gyfoesinflaid.— ^mro^'on Cymrut 35. 

Cadno y -aid, cedny, em.-=.Cadnaw, 

Cadnoaidd, ) a. foxlike, foxish, vulperine; 
CadnOuBy j crafty, cunning. 

Fe ddaetb & newydd da gydag ef , gan on^rmmyn goobel 
gan athrawon cadnoaidd.— Ptter WiUianu : CWn. Sal. ii. 

Cadoiydd, -ion, em, a tactician ; a strategist. 



Haelon Einyonjrt bil Mierwyt marw ynn 
Hil Kedwyn cadouyt.—Cyndddw : M.A. i. 225. 

Cadoiyddol, a, tactic, tactical; strategical. 
Cadoiyddiaeth, -au, ef, tactics; strategetics, 
strategy, generalship ; military science. 

Amlwg yw, oni bnaaai ei fod wedi dangos mawr fedros- 
wydd mewn cado/yddiaei' 
dewrwycbder megys milwr 
Tn gatteyrn y Prydeiniaid 
banesyddiaeth. — Enwoyion 

Y mae yn rbaid cyfeddef , a chyfaddef gyda gofld, nad 
Tw ein hncbel swyddogiun vn deal! ond ychydig o 
iaeth y gelyn, nac yn gwrbod ond y petb neeaf 



rwydd mewn cado/yddiaeth megys blaenor, yn gystal a 
9 milwr, ni ddyrcbaf asid mo bono i fod 
' ' ' I mewn cyfnod mor bwyaig yn en 
t Cymru^ 31. 



r ein hncbel swyddogiun vn deal! ond ychydig o gadoNdd- 
Mh y gelyn, nac yn gwrbod ond y petb neeaf i ddun & 
pha ryw arfao y dylid cyxarf od^ag 



Tywy»oga€thf Bhag. 28, 1877. 

Cadoffer {eg, -yn, m.), e.pl, and d, warlike imple- 
ments; artiUery. 
Tadiwedd 25, 1783, gyrwyd i fynjr yr awyren gyntaf yn 
Lloegr, o Oadlas y Cadojfer^ Uundain.— JSryfAon, lii. 127. 

Oyda golwg ar swyddan yn y oartreflu a'r cadoffer yn 
Canada, pennodir yn gyffredin i*r cytrfw swyddan j cyf- 
ryw ag a fyddont wrai myned trwy golegau milwrol 
CtLoad^—Llawly/r Canada, 20 (cf . 12, 13, 19). 

Cadog, a. abounding with or relating to battles ; 
martial. 
Cadogian, martial men, warriors. 



Cadol, a. relating to battle or war; warlike, 
military; warrior-. 

£u gobaith nid fal hyn, pan drwy rwyg mdr 
T dygai gwmwl uthr y cadawl gordd. 

W. O. Pughe: Pal. 14 (ef. 17). 
Tros arf au llathr 
T taenai cadawl dudded mddon befr. 

W. O. Pughe: C.G. «. 241. 

Cador, -ion, sm. a warrior ; a soldier. 

Chwi fenwydusion y cadorion meirw, 
Nerth cawr y sawl a lywiai luoedd jgrwymp 
Yr Ynys Wen I— W. O. Pughe : PaL 88. 

Cadorddwy, -au, em, warlike invasion, military 
oppression. 

Agkymessnr cart kerteu achles 
Agheu cat ortwy rwy rjrm rotes. 

Cynddelw: M.A. i. 219 (cf. 224). 

Cadorfod, -au, em, a striving or contending in 
battle ; a conflict. 
Cedwaist cad or/od caen orf erw gwaedlin 

A gwaedlaif yn jtaherw.— Cynddelw : M.A. i. 968. 
O chlyw fod catorfod tyUf 
Brwydr yng ngwlad irrainc. neu Brydyn, 
Antur gwrdd, hwnt ar gerdded, 
Yn wr rhwydd yno y rhed.— D. ab Chnlym, Iviii. 81. 

Cadorllwyn, em, defence or support in battle. 

Kyflanan tratban tratberwyn y haul 
Traws gedaul gad orllwyn 
Owr goreuras gwas gwenwyn 
Gwawr gwanar bygar bygwyn. 

Cynddelw: M.A. L 854. 

Cadorsaf, -ion, -iau, e/.-^Cadworeaf, 

Cadr, pi. ceidron, ceidrion, a, [C. cader; Br. 

kazTy kaer] strong, stout, robust, powerful, 

puissant, mighty. 

Kadir yaouid ar yscuit glew. 

Llywarch Hen: M..A. i. 180 (cf. 62). 

Bsrddinoedd Oadwaladr eadr i denant. 

Oolyddan : M.A. i. 157 (cf. 168, 196, 274). 

Oin^won keidryon eadyr ^d nolir glyw 
Olew dragon a gwynir. 

Cynddelw : M.A. i. 224 (cf. 225, 229, 260, 861). 

Paun difygwl cadr pendeflgaidd. 

Da/ydd y Coed : M.A. i. 494. 

A'r Arfflwydd a ddeffrdes f al nn o gysgn, ao mal gwr 
cadr gwedy gwin yn bloeddio. 

LI. G. Gyffredin 1567 (Sabn. Izzriii. 65). 
Yn fuan creflPynt ef yn agoeftn 
Is taen arwyodion, cadr ond araf drefn. 

W. O. Pughe : vi. 588 (cf. 602). 
£i chyssefln lin o Iwyni Hu Gadr, 
A'i geidront gw^ gweilgi. 

GwaUter Mechain : Owaitb, i. 100. 

Cadr, pi. ceidron, ceidrion, em, a stout or brave 
one ; a hero. 

Meith gerdet mygyr gydret geitryon 

Y MeiTot y maent hrtxYdtm.— Cynddelw : M.A. i. 246. 

Ny digawn cadr cybydreg a tbi.— <7ro. Owain, 129. 

Tyw^sc^on, a chwi beirdd 
Benaethiaid, ceidrion, blodau Nef . 

W. O. Pughe: CO. L 886 (cf. 661). 

Cadraglaw, -iaid, em, a lieutenant (in the army 
or navy). — Brython^ iii. 58. 

Cadraith, reithiau, jA the law of war ; military 
discipline. — P, The word is found only as 
a personal {em,); probably the same as Cadeir- 
%a%th,—C{. M,A, i, 175; ii. 4, 13, 19, 74, 77; 
A,B, u, 96; lolo Mee. 251 ; Mob, ii. 391. 

Cadran, -au, ef, [cad-|-rhan] a division of an 

army; a bri^Kle. 
Cadranog, -ion, em. a brigadier. 



Digitized by 



Google 



Cadrawd 



624 



Cadw 



Cadrawd, rodau, ) «/. [cad+rhawd] 1. the range 
Cadrod, -au, ) or course of battle ; a line 

of soldiers ; a regiment. 

Kein gadintct rwyd rttc T\aX\\i..—An*'Hrin : Oododin, 897. 

Y mwyaf nodedig o ba rai y.loedd yr un ym Merthyr 
Tydfil, yn IKU, lie y rhuthrodd y bobl, a hw>iit^hwy yn 
anarlug, ar ddosparth o'r 93 tjndrod, dan arfau yu yr heol. 

('unthuno'tur: Han. Cym. 7J>2. 

2. a number which, being multiplied by itself, 
is said to denote the number of lives from 
Annwn to Gwynfyd. 

Rhiallu rhiallucxMid yw buna ; buna bunaoodd yw tyrfa ; 
tyrfa t>Tfaoedd [yw] catty rf a; cattyrfa cattyrfaoedd yw 
cndrawd ; cadrauxi cadrodau yw rhif bywyd-iu o annwn hyd 
wyntyd.—narddus, i. 108. 

3. (am.) a personal name of men; as, Cadrod 
Harddy Cadrod Calrhfynydd, 

Cadredd, ) am, stoutness ; strength, might, 
Cadrwch, j puissance, fortitude. 

Kadyruryn yw Tywyn nyd yawn t»wi ac ef 
kadyr aidcf nef eil y athreui 
Kadyr ydv kedwis aex DisMynny 
Kadret a llaryet a Oary ruti. 

Lly^ctlyn Fardd: M.A. 1. 861 (cf. 444). 

Ef dwyre dewruoiit uireinwch 
Ef dyrran dyt cal&n cadrwch. 

Llyw. ah Llyte^Jyn : M.A. i. 279. 

Cadres, -i, -au, ef, a line of battle ; a military 
line. 

Yr oedd cadres Brrdain wedi oael d threfnu yn deby^ i 
be baech yn tori cylch crwn yn ei banner, ac yn troi y 
oamedd at y YtnjaooA.—Gwyliedydd, vii. 211 (cf. 212). 

Hong y gadres, a ship of the line ; a war-ship, 

a man-of-war. 

Cadrog, a. powerful, puissant, stout. 

Can dewia uuchet rinwet rannawc 

Yn rann yth barthred rwyf ced cadratee. 

Llyvxtrch ab Uywtlyn : M.A. i. 306. 

Cadruthr, -au, sm, a military or warlike irrup- 
tion or invasion ; a hostile attack ; an incur- 
sion or intoad. 
Cadruthriad, ) -au, «m. a making a hostile 
Cadruthrad, j attack or incursion ; incursion, 
invasion. 
CadrtUhriadaUy incursions, hostile attacks. 

Un o'u barferion defodol, pan afaelent ar ryw ardal neu 
dref annedwydd, jn eu cadruthriadau^ oedd CTnimeryd y 
plant bychain oddi wrth eu mamau, a*u taflu &'u frwaew- 
ffyn o un i*r UaM.— Camhuanaux: Han. Cym. 896 (cf. 892). 

Cadrwyd, am, stoutness, puissance ? 

Uwybr gryd bryd brwyagr lliaws gedrwysg Ueas gadncyd. 
Gr. ab Mertdydd: M.A. i. 444. 

Cadrwysg, -oedd, -au, am, military pomp ; a 
warl^e or military career. 

Y mae yn debygt>l mai yn amaer cadrwysg y brenin 
SaeaonaMT Edwara ybu ymndiad hyn o*r Biython gog- 
leddol i Gymru.— CamAutfnaicje; Han. Cym. 898. 

Cadruthro, v, to make a hostile attack, inroad, 

or irruption. 
Cadseirch, a,pl, war-harness, war-trappings. 

Dyfforthea catveirch a chatseirch 

Oreulet ar Gatraeth oochre.—Aneurin : Oododin, 726. 

Cadu, V, to battle or fight ; to wage war. 

Owr mawr i dwf oed FroUo ae angerd ae glcwder ae 
kedemit. ac o aohaws emdiriet yr nertnoed heny et arch- 
assei ef i Arthur dyvot i neilltuedic emlad ac ef . . . Ao 



Swedy mynegi hyny i Arthur llawen vu kanthaw. a< 
e anvon attaw a dywedyt i Tot en parawt i k4Mdu. 
gwneuthur er amvot hwnw. 

Brut Gr. ah Arthur: M.A. 

Pan godo glew i gadu.— W. 0, Pughe: Manion, 67, 



I Cadudd, am,^=^Cadydd, Cadwr ? 

Cenaicon cadudd^ sons of timiult. — P. 

C jnniron rndud cadrfeib Marcdud 
' Cud Kyliud gynnired.— <ru-i/*A«mt; M.A. L 201. 

Cadw, r. to koep; to preserve; to save; to 
guard ; to look to or after ; to have ; to hold ; 
to reserve ; to conserve ; to retain. 

I Tri <lyu iidylyir eu cadir rac arueu : caeth : a mab ny bo 

, pedeirblwyd arJw ; ec ynvyt kyhtHMiawe ; ae konedyl adyly 
cmln^ yr ynvydyon rw gwuouthur oora o honuut ; ac velly 
ydyly tat « r-/«/ y viib hyt j-inp*«n pt-deir blyned ardec rac 
anicu, kmiys of bieu tiilu dnwrtaw yn jr oot hwnnw; ac 
v.lly y^lyly arglwyd ct.lw y ginth bjrth rac arueu, ony« 
h-i(i,i\ tnlet g.u'th nrall drtjs y aruou, ar caeth yn eneit 
I uadeu dros y Uofrydyaoth.— '>./r^«//itai* Cymru, ii. 328. 

Adolwc y mae y ti arplwyd ellwng Qereint y uab attaw 
y t/f'du' y pyuoeth. —.»/<»//»■ /*oy ion, ii. 29. 

Vndu-nf fy ffyrdd, rhag pechu 4'ra tafod : cadwaf flrwyn 
yn fy ugeueu, tra fyddo yr aunuwiol yn fy ngolwg. 
I Stilm. xzxix. 1. 

Owell cndw nag olrhain.— />Mir<'i. (M.A. iii. 169.) 

Cadw a chymmi, to have and to hold ; to pre- 
serve and maintain. — LI, G, Oyffredin, 

A gaffo air da unwaith, ef a chwennyoh ei gadw aH ggn- 
\ nal,—Dotthinfh y Cymry : M.A. iii. 90. 

Cndw a (hynnal fl )m dy wirioncdd. 
I Hu\p Ottnn : DOjniad, m. ir. 1. 

j Cadw cyfrinachf to keep a secret. 

Cadw awHf to make a noise. 

Cadw cy/ar/ody to hold a meeting. 

Cadw defaidy (1) to keep sheep (as an owner). 
(2) to look after sheep (as a shepherd). 

Pa le yr ydych yn cadw ? where do you keep ? 
where do you live or reside ? 

Rhcfi I gatiwy to lay or put by ; to lay up ; to 
preserve, to reserve. 

Cadw amat, take heed ; take care ; beware ; 
I be cautious or wary. 
I Yna cadw amat rhag anghoflo o honot jr Arglwydd. 

Deut. vi. 12 (cf. viii. 11). 

Cadw gwedy gwrthod^ to keep after refusal. 

O dri pheth y cyll dyn ei hawl, er dfied fo ei defnvdd ; 
aef ynt y tri hyny: Uys cyn amser; a thyst ar fach; a* 
ehadxv gwfdy givrtftod. —Leges WaUicoe, iv. ccxxiv. 1. 

Cadw caeVy to keep a fort ; to defend a wall or 
rampart. 

Gwaatattau y gwyr a oedynt yny gaer ac yn goresgyn y 
kast^Il. ar rannau ereill o nadunt ju cadw y goer rac dyuot 
neb o lu Maxen idi.—Mabinogioriy iii. 274. 

Cadw, am, 1. a keeping, preserving, or saving; 
preservation ; reservation ; protection ; cus- 
tody. 

Vng nghadw, in preservation; in store; kept, 
preserved ; reserved ; laid by ; extant. 

Etifeddlaeth anllygredig, a dihalogedig, a diddiflan- 
nedig, ac yng nghadw ya y nefoedd i chwi.— 1 Pedr i. 4. 

Y mae*r hen air f yth yng nghadw. 
Theo. Evans: D.P.O. i. 1 (9). 

^r^f/(/tt', in preservation; in store; preserved; 
retained ; laid by or up ; extant. 

Y mao cyf rolau o bono ar gadw mewn llawyagrifen yn y 
Oywreinfa Brydeimg.—LlyfryiUifieth y Cymry ^ 613. 

Tan gadwy in keeping or custody ; in preserva- 
tion ; preserved ; laid by. 

Bywyd iaith yw gw^bodau ar gof a than gadw ynddi ; a 
bywyd gwybodau yw iaith.— /oto Mss. 217. 

Cadw cyn colly custody before loss. 

Trydyd fford cadw cyn coll mal y dyweit cyfreith. 

Cy/reithiau Cymruy ii. 702 (cf. L.W. in. iu. 66). 



Digitized by 



Google 



Cadwad 



625 



Cabwedigol 



2. a flock ; a herd. 
Cufltr o ddefaidy a flock of sheep. 

Ac or neill parth yr avon y gwelei Ttndw o deueit j^wyu- 
yon. ao or pai-th arall y gwelei cndw o deueit duon. 

JIahino(/iotiy i. 274. 

Mi a tTHwaf y bugeil. ac odyna y gwasgaraut y deueit or 
radw.— y iitoylith^ J 3. 

Nac ofna, dydi gadw bach. 

W. Sal^bury: Luc xii. 32 (cf. ii. 8). 

Cadw o adaVj a flock of birds. 

A ffoes jT adar yu un cadw with ei orchymmvii. 

Sion Tie/or: Buchedd Marthin. 

Cadw cyfraith^ a lawful or legal herd or flock. 

8ef yw meint y cadw kjurcith or moch deudec Uydjrn a 
baed. — Meint y cndw kyurfUh or deueit dec llydyn ar 
hugoint a hwrdd.— O bop oen ytelir wy iar hyt y cadw 
kyurtith.—Cif/rtithiau Cymru, i. 560 (cf. 558, 740). 

Moch cadw {sg, mochyn cadw), store pigs. 

Da cadwy cattle kept (for another person) ; 
cattle taken for agistment. — S. W, 

Cwrw cadw, ale for preservation; ale to be 

kept in store. 

Berweddu cwrw cadw^ a gwa^u gwin ao osai, gwneuthur 
medd a bragod cadw. — Hanover Ms. 63. 

Cae cadw, a reserved field ; a field reserved for 

bay (and not to be grazed by cattle). 

Ni ddyly neb eithr aiiglwydd namyn dau wellt eu oadw 
iddaw ; nid amgen, cae cadw a g^eirglawdd. Ac o myn 
gttdw gwellt arall, cymmered groes y gan yr arglwydd, a 
honno a*i ceidw.— Z,^« IVallicac, iii. x. 41 (cf. C.C. i. 330). 

O Weill cadw, grass to be reserved (for hay, and 
not to be grazed). 

Ni ddyly neb o gyfraith welU cadw; cans porfa a ddyly 
fod yn gyffredin. — Leges Wallicae, iii. x. 41. 

Cadwad, -au, sm. a preserving or saving; 
preservation, conservation. 

Cadwadaeth, -au, «/. preservation, conserva- 
tion ; custody, keeping ; conservatism ; con- 
servancy. 

Cherubim yw angylawl gadwadaeth megyo tan. 

Lucidar, \ 23. 

A gwody y caeu yn dichleis y gorchymynnwya y brenhin 

y catwndofth y Turpin archescop. — Cumpnu Charlymaen, J4- 

Cadwadog, -au, «/. a preservative, a preserva- 
tory ; a phylactery. 

Eu hoU weithredoedd a wn4nt er eu gweled o ddynion : 
can y» llydana eu eadwadogion a wn&nt. 

W. Saleshury: Matt, xxiii. 5. 

Tmddengys fod ei glod yn uchel iawn fel cadwadog rhag 
y drygau hyn cr yn bur fore. — Brython, ii. 91. 

% In the present language the proper pi. ter- 
mination of nouns in -og denoting inanimate 
objects is -a«; as, ceiniog-au, clustftg-aiiy ffedog- 
au; 'ion is the sufllx when persons are in- 
tended; as, marchog-ion, swyddog-ion; and -od 
is used of the lower animals ; as, llwynog-od, 
y^gyf^T^^'^ - ^<^- Owlawog - ydti, Hi fog - ydd, 
rhewog-ydd occur, as nouns, only in the plural. 
Mawnog has mavmogau and mawiiogydd, and 
mamog makes mamogiaid {Esa. xl. 11) and 
mgmogion (loJo Mss, 181). In the Welsh 
Laws we find amminiogauy cadeiriogau, taiogau, 
which we would now write amminogion, cadeir- 
iogion, taiogion. 

Gadwadol, a. preservative ; conservative ; saving. 

Cadwadwy, a. that may be kept or saved; 
preservable, conservable. 
79 



Cadwaew, waewawr, wewyr, sf. a war-lance, 
a battle-spear. 

Emyt e krennit e gat waewawr.— .ineurin : God. 392. 

Cadwaith, weithiau, am. a battle or action. 
Cadwalch, weilch, am, the hawk of battle. 

Cart walum kadwan kadwalch nifer. 

Cyndddw: M.A. i. 229 (cf. :W7). 

Beilch yw y gadweilch gadamglo Maelawr. 

Llygad Guvr : M.A. i. 343. 

Cadwan, -au, am. [cad-f-gw&n] a battle-thrust. 
—Myv, Arch, i. 229. 

Cadwawr, sm, the hero of battle ; a warlike or 
martial hero. 

Y gwriawr cadwatmr oedwyr.—fJlidir Sais: M.A. i. 347. 

Cadwch', pL cadychau, «m. a whisker ; a brow ; 
a rough look, a frown. — Owent. 

Ottmeuthur cadychau, to contract the brow ; to 
bristle up ; to frown. 

Dangos ei gadychau, to show one's whiskers ; to 
bristle ; to frown. 

Edrych dan ei gadwch, to knit the brows; to 
frown. 

Garw dy gadychau, rough or stem are thy 
whiskers ; how frowningly you look ! how 
you frown ! 

Cadwedig, a. kept; preserved; saved; guarded ; 
safe. 
Cadwedic uy gwawd yw logawd lann. 

Llywelyn Fardd: M.A. i. 362. 

Gyd ft mi y byddi di gadtoedig.—l 8am. xxii. 28. 
A gadwo Duw, cadwedig jyr.—Iolo Mss. 227. 

Y rhai cadwedig, ) those that are saved ; the 

Y cadwedigion, ] saved ; the redeemed. 

Ai ychydig yw y rhai cadwedig f — Luc xiii. 28. 

Cadwedigaeth, -au, $/. keeping; custody; pre- 
servation; conservation; salvation; a saving. 

Yna danf ones Daf ydd at ei f ra wd, ac addaw iddaw diroedd 
a weddai iddaw, a dodi neiaint idaw yng ngkadwedigaeik 
lorwerth ab Owain ab Caradawc yn wystlon er cadamban 
hjmy .—5rul Aberpergwn: M.A. ii. 576. 

Haerai mai cadwediaaeth llye Arthur Ymherawdr oedd ei 
lys ef . . . Robert larU Caerloew ... a roddes gyfarwyaau 
i'r beirdd yn Nhir larll, ac mewn neiiadd iddo yno fe 
ddodcB rol y ford gron dan gadwedigaeth beirdd Ynya 
Prydain. -7o/o Mss. 216 (cf. 216). 

Cadtvedigaeth yr etiaid, the saving or salvation 
of the sold. 

Nid ydym ni o'r rhai sydd yn tynu yn ol i goUedigaeth ; 
namyn O ffydd, i gadwedigaeth yr enaid. — Ileb. x. 39. 

Cadwedigaeth y Oyrnraeg, the preservation of 
the Welsh language. 

Gwybodau am Dduw a'i ddaioni a'i drefnau, a defodau 
beirdd Ynys Prydaiij, a'u breiniau, a'u celfyddyd wrth 
gerdd dafawd, a dosparth llythyr, a dosparth a ckadwedig- 
aeth y Gymraeg. — Barddaa, i. 398. 

Cadwedigol, a. saving; preserving, preserva- 
tive; conservative. 

Am ou bod mor ddieithr a hyny a wnaeth i mi ysgrifcnu 
yn y llyfr yman, am nad adwaen le mor addas i feddiannu 
cadwedigawl goffadwriaeth yr hen Brydeiniaid. 

Myv. Arch. iii. 196. 

Ffydd gadwedigol, faith that saves ; saving 
faith. 

Beth gan hyny jdjw ffydd gadwedigol f 

Geo. Leteis: Drych Yagr. 410. 



Digitized by 



Google 



Cadwedd 



626 



Oadwyn 



Cadwedd, «/. warlike appearance; martial mien. 

Pob g'wann pob cadam cadvrdtl o'i law 
Pob mab yn ei gryd sy'n udaw. 

6V. Ynnd rock: M.A. i. 397. 

Cadweidiaeth, -au, «/. preservation; conser- 
vation; conservatism; maintenance. 

Da cadwai awdur, d^ gndwf iduuth. 

D. ah Gwiff/m, ccxxix. 33. 

Cadweini , j «?« . military attendance or service ; 
Cadweinid, j knight-service. 

Gwr toru()ot gwr R-wispoot jrwiK^i 
Gwr jfWBHgawd kiwdnwd kadutini. 

Ht/wet Foel: M.A. i. 393. 

Cadweinydd, -ion, «m. an aide-de-camp. 

Yr ydym vn dysjni o gndlys ein byddio fod . . . cadwein- 
ydd ei fawrhydi "wedi cyrhaedd yno. 

SfTfn Gomrr, Ebr. 23, 1814. 

dwyfwyd ein jr^ladwr Syr Robert Wilson, a chlwyfwyd 
ei gadtcti/i>/dd. — Stren Gonur, ri. 261. 

Oadwen {t-), -au, ef.zrzCadwyn, 

Cad went, ) ennoedd, «/. a field of battle ; a 
Cadwen, j fight, battle, action, or engagement. 

A oea obeitb arennyt ti ar f^raffel dy eUwDf? ae yr aur ae yr 
aryant ae yr golut presennawl. ae yr catufnt ac ymlad ? 

Maldnot/ion, ii. 234. 

Eu damkylchynu a wnaethant e Brytanyeyt ac eu llad 

oil eythyr y kawr mawr hunnu ar ry archaiirtey Brotua y 

ff adw y welet katirent ac ymdroch yr ryjrthaw ef a Coryneus. 

kanyt oed dym dygryvach kanthaw nor ryw hat went honno. 

Brut Gr. ab Arthur: M.A. ii. 113. 

Yb ef Rodri hir huysgwr deym 
Huyrtgwthyr ccdevm y cadu'nnord. 

Gu'al.'hmai: M.A. i. 199 (cf. 248, 260, 269). 

Kadyr Oriflt rac cadwen anglieu 
Kadw Vadawc uynawc yn veu. 

Ll^ic. ab Llyivelyn: M.A. i. 296 (cf. 288, 323, 325). 

2. a place of assembly.— /o/o Ohssary, 

Cadwfa, feydd, sf. a place where anything 
is stored up or preserved; a reservatory, a 
reservoir. 

Y mae rhywboth yn nodwlig yn jrr adfeddyliad, mai 
America yw cadwfa gwoddillion marwol y ddan fardd 
mwyaf ehediadol a aned yug Nghymru erio^. 

Blodau leuainc^ 164. 

Cadwisg, -oedd, «/. a suit of armour ; armour. 
Cadwoddef, am, warlike design or disposition. 

Aervlaud kyvadraud kyvadref kmleu 

Cledyr cadou kotwode/.— Cynddelw : M.A. i. 240. 

Cadwormail, meiliau, sm, the toil or turbulence 
of battle. 

Mab Cadifor katwonnnl 

Maurglot adas mygrwae mael. — Cynddelw: M.A. i. 238. 

Cadworsaf, -au, -ion, «/. the seat of war. 

Rys rwysc chuel ryuel rwyf naf deym 
Rwym kedym catiDor»saf. 

Phylip Brydydd: ^.A. i. 376. 

Cadwr, pi, cedwyr, cadwyr, sm. [cad-|-gwr: 
C. cadwur"] a warrior. 
Mai oadam yn cadw v briawd 
Mai cadwr cadwci a dywawd. 

Cynddflw: M.A. i. 226 (of. 64, 130). 

Bet Deheveint ar Clcveint awon 
Yg gorthtir Mathauam 
Ystifful kedwir cadam. 

Btddau Milwyr: A.B. ii. 83 (M.A. i. 82). 
Cedwyr balch bwlch eu bysgwyd. 

Cynddelw: M.A. i. 212 (of. 160, 206). 
Tirion hil beilcbion hwyl balchedd cadwr^ 
Tarian Iwytb Tewdwr gwr gorfoledd. 

Gr. ab Mcredydd: M.A. i. 439 (cf. 628). 
Ceiniaid cynniflaid disgrynnaid yn nhrin 

Rhag cadwyr cad h&rAwd.—Myv. Arch. i. 498. 
Ni's car cadwyr [al. cedwyr] ei gas. 

Llywareh Hm: M.A. i. 106. 



Cadwr, wyr, sin. [cadw-|-gwr] one who keeps 
or preserves ; a keeper ; a preserver. 

Cadwr, a. [cad -|- gwr, a.] brave or gallant in 
battle. 

Py nyt cadwryr/ rac cadwryown.— Cynddelw: M.A. i. 218. 

Cadwraeth, ) -au, sf. preservation; conserva- 
Cadwriaeth, ) tion; keeping; charge*; custody; 
guardianship; ward. 

Ar bniilun a rodnH knjhrryntth y tir idaw, yny delei 
Owein uab luidwtfuwn yr wlat. 

Brut y Tywf/sof/ioM, 110 (of. 168, 182). 

A hwy a eadwant ei ynlunirth pf, a rhadwrot'lh YT hoU 
g>Tmulleidfu.— A'(/wi. iii. 7 (cf. 8, 25, 31, .S2, 36, .^8). 

Ar fy nijhfulwriatth yr ydwyf yn sefyll bob no*». 

Esn. xxi. 8. 
Mewn caduTarth dda, in good keeping or con- 
dition. 
Cadwraidd, sm, [cad-f-gwraidd] united roots 
or sinews. 

Cadiirraidd y Haw, the back of the hand from 
the wrist to the roots or knuckles of the fingers. 

Cadwriaethol, a. preservative ; conservative. 

Cadwrus, a. well-kept; well-conditioned; well- 
fed.— S.ir. 
Cadwy, -au, sm, a rug, a covering. 
Cadwychog, a, gallant in battle. 

Meu dy frf<l fptdw/r/iawc Nut 
Teu uyK K«^rt aiigtrt angrut. 

IJyw. ab Uytrrfyn : M.A. i. 302. 

Cadwyd, v,=.('adw, 

Ow<>il«'h cadnu yn codtnfd maos 
GwjT jfwanur gwawr trydiir trais 
Owynfyd h»inl \^^>^\ yn ou hoed 
Gwend'orf gwyii (l«'vru Powys. 

SeiH^ill liryffwrch: M.A. i. 210 (cf. 203, 209). 
Roi e wann yw e annwyt 
A rac pob cadaru >„nr>it. 

Liuion Wan: M.A. i. 336 (cf. 23.3, 890). 

Cadwydd, s,cl, a place full of bushes or bram- 
bles ; a brake, a thicket. 
Cadwyn, ) -au, -i, sf, [L. cattnu ; C. chaden ; 
Cadwen, ) Br. chadt «] a chain ; a band or bond. 

Cnduyn hcyomynam l)on vyndeulin.— ^1«<m»i« ; God. 441. 

Ar y llech y mao kawc aryant wrth gnduyn aryant. mal 
na ellir eu gohanu. . . Ff>Tinawn a welwu dan y pren. ar 
lech uarmor yny hymyl. ar kuwc aryant wrth y gnUwyn. 

Mobiuoyioii^ i. 8. 
Torn yr hoU cadwyneu heym a oedynt amaw. 

Boun a UamtirM, \ 19. 
Odyna y tynassant y marchawc a chndwyu'u aruthyr 
mawr gantunt y avon lydan.— f^rrfan Padriy, \ 20. 

Canu ocdd well eyn ei ddwyn, 

Clymu gwawd, cwlm y gadwyn. — Tudnr Alcd: G.B.C. KO. 

Ac efo a wnaeth gadwy/n fel yn y gafell, ac a'u rhoddodd 
ar ben y colof nau ; ac efo a wnaeth gaut o bom^mnadan, 
ac a'u rhoddodd ar y cadwynau. — 2 Cron. iii. 16 (cf. 5). 

Mewn cadwyni y deuant trosodd. 

A><f. xlv. 14 (cf. Ter. xl. 1, 4). 

Oddi ar y mynydd cyf agos gwelir Hafrcn yn dolenu ei 
thaith tua*r m6r, mal cadwen arian yn cydio Cymru a 
Uoegr yn na.— Cykhgrawn, i. 310. 

Cadwyn fer, \ a metre peculiar to Welsh versi- 
Cadwynfyr, / fication, which has been rendered 
Cadwynfyry ) * brachyosidiric ' (adopted from 
the brachyosidfricum of Dr. I. D. Rhys), and 
which consists of thirty-two syllables divided 
into four lines with alternate rhymes, and a 
recurrent word in each on the twelfth syllable. 
Cf. Pum Lly/r Cerddwriaeth, 71, 298; Dr. I. 
D. Rhys, Imtitutiones, 221 ; W. Midleton, 
Barddoniaeth, 75 ; Cyfrinach y Beirdd, 180. 



Digitized by 



Google 



Cadwynad 



627 



Caddug 



Cndvc'fn fer a femirir o ddeuddeg sill ar hu|;%m, pedwar o 
fanaa -wythsill b4)b un, ac yn cydodli bob yn ail ban, a 
phob ban yn cyn^haneddu bob pedair sill. 

Robert Dai'ies : leith. Cymr. 140. 

Cadwffn/i/r a fe«urir o ddaa fan, o un sillaf ar bymthej^ 
bob on, a gair cyrch ynj? ntrhanol pob un o'r banau, fal i 
awdl gywydd.— Z)/-. /. D. Rhys : Gram. 221. 

Tbe following is a modem specimen : 

Gwyrap odiaethol gamp y doethiou, 

A*r hynawition w^t hen oeaol : 

Gwau naturiol i gtuitorion 

O hil Brython, hylwybr ethoi.—Oro. Owain, 103 (cf. 123). 

Cadwyn gyrch-=.Vadwyngyrch, 

Cadwynad, \ -au, sm, a chaining; catena- 
Cadwyniad, S tion, concatenation. 
Cadwynaidd, a. catenarian, like a chain. 
Cadwynbroest, -au, »m. the same as proest 
cad wy nog OT proest cadwyiwdl, q.v. 

Yn wythfed, cadwynbroest^ a fydd o pidw y ban cyntaf 

'*" ♦-•^''"'^d o bennill yn unodl ; a'r ail a'r pedwerydd nefyd 

; eithr yn proestodli ar y cyntaf a'r trydydd o*r 



B*r trydydd o bennill yn unodl ; a'r ail a'r pedwerydd hefyd 

rn unodl ; eithr yn proestodli ar y cynti 

banau.— Ci/r/nnacA y Brirddy 63 (cf. 132). 



Cadwynedigaeth, -au, a/, catenation, con- 
catenation ; a chaining. 

Cadwynfyr, -ion, 8m.-=-Cadwyn fer (s.v. Cad- 
wyn), 

Cadwyngyrch, -au, «m. a catenated recurrence, 
recurrent catenation ; a term in prosody. Cf • 
Gwallter Mechain, Oivaith^ iii. 164. 



Cadwyngyrch jw mesur a wneir & phedair braich yn hyn 
o fodd ; y3 ef rhaid iddynt gadwynodli j fraich tryntaf yn 
unodl &'r drydedd ; a'r ail yn unodl A'r bedwareda ; yr ail 



a'r bedwaredd fraich yn amrafaelodl ar y fraich gyntaf a'r 
drydedd.~ry/riHrtch y Bdrdd, 132 (cf. 49, 58, 167). 

Cadwyngyrch, a. having a catenated recur- 
rence. 

Arall, amrafaehyw yn gadwyngyrch. 

Cyfrinach y Beirdd^ 167. 

Cadwynig, «/. a little chain. 
Cadwyno, v» to chain; to bind with a chain; 
to catenate ; to bind. 

Cac fellyn y caf o*i Uaw, 

Coed uimya yn eadwynnw. — D. ah Edmvmt. 

Am hyny y cadwynodd balchder hwjnt.—Salm. Ixxiii. 6. 

Fel caetfaweimon truenufi wedi eu cndwyno wrth y bad. 

los. Tomas : Buch. Grist. 166. 
Cadwyn-fesur yw pennill lie cadwyner y cynghancddion 
yn orchestol.— W. MxdltUm : Barddoniaeth, 76. 

A hyn a wneir er eadwyno^r pennillion yn eu cyflawn 
leoeddL — Cyfrinach y Beirdd^ 68. 

Yma y mae yr odlau yn cadwyno mcf^^s yn groes. 

Dr. I. D. Rhys : Gram. 178. 

S^J^^wdir^lau. 1 ./.a catenated rhyxae. 
Cadwynodl, ) a. consisting of a catenated 
Cadwynawdl, j rhyme ; having concatened 
rhymes. 

Proest cadwynodly ) combined or concatened 
Proest cad wy nog, ) alternate rhyme : one of 
the twenty-four intricate metises of Welsh 
versification. Cf . Dr. I. D. Rhys, Institutiones^ 
173; Robert Davies, leith, Cymr, 129: Gwallter 
Mechain, Qwaith, iii. 161. 

Protst eadvfynodl neu gadtoynog a genir ar yr un prif- 



cyni ... . „ . . 

aVail fan o'r cwpl cyntaf yn unodli &'r ail fan o'r ail jofrpl. 
. . . Dull arall ar broest cadwynog y sydd ar arfer yn^ 
Kg'hadair Horganwg. . . Wrth hyn y swelir bod tri modd 
ar boinill pro««* cadwynodl; sef yn bedryfan, yn chweban, 
ac yn wythban.— CV""^** V Beirdd, 111 (cf. 49, 115, 116). 

Proest cadwynodl a femirir o'r un hyd a phroest cjrfnew- 
idio^.— IK. MiMeton : Barddoniaeth, 80. 



Cadwynodlaeth, -au, sf, a catenated or al- 
ternate rhyming. 
Cadwynodli, v, to rhyme alternately, or in a 
catenated manner. — Cyfr, y Beirdd, 132. 

Rhaid i'r bedwaredd sill o'r ail a'r pedwarydd ban fod 
yn unawdl 4 diwedd y fraich flaenoraf ; ac yn cadwynodli 
fel hyn. — Robert Davies: leith. Cymr. 140. 

Cadwynog, a. chained; catenated; formed as 
a chain ; wearing a chain. 

Sarfes gadwunawg falch annrfaugarawg 
A'i he^yll [yn] arva^ o Sermania. 

Axcdl Fraith : M.A. i. 94. 
Cynddylan bevyr-bost oywlad 
Cadwynawg cyndjmiawg cad. 

Llytparch Hen : M.A. i. 107. 
Edewid Bangu gn gadwynawc. 

Gwyn/ardd Brycheiuiog : M.A. i. 271. 
Aderyn glaswyn ei glog, 
Yn gwau dano'n gadwynawg.— Tudur AUd : G.B.C. 248. 

A chadwynog bydd ▼ banau, un yn y Uall, fal nas gellir 
hebgor ban na'i newid o'i le hcb goUi'r gynghancdd. 

Cy/rtnaeh y Beirdd^ 60. 

Tawddgyrch cadwynog : see Tawddgyrch, 
Cadwynol, a, relating to a chain; catenary, 

catenarian. 
Cadwynor, -ion, sm. one that chains ; a binder; 

a leader of captives. 

Sengi waewawr en djrd eadwynawr [al. cadyawr] 
Yg olawd gyremiii.—Aneurin : Gododin, 606. 

Cadwynwr, wyr, ) sm. a binder with a chala 
Cadwynydd, -ion, ) or chains. 
Cadwyol, a, keeping, preserving ; conservative. 
Cadwythaint, sm. the rage or fury of battle. 

Ny byt byth bydawl y gymeint 

A thrugar kertgar cadwytheint. 

Llywareh ab Llytoelyn : M.A. i. 286. 

Cadydd, -ion, sm, a warrior. 

Cadymbaid, beidiau, sm, mutual cessation from 
fighting ; a truce. 

Cadymdrech, -ion, sm. a contending or striving 
in battle. 

5[ Besides its ordinary meaning of battle or war, 
cad in some compounds and derivatives seems 
to imply entanglemeut,intricacy, complication. 

Cadd, V. [cael]=ca/b<id, cafaSy cos, 
Cadd ei wrai^ ber dryroder draw 
Am ei gwaraidd lariaidd lyw.— Gronwy Owainy 66. 

Caddug, sm, [cf. L. caligo'] a mist or fog; a 
thick atmosphere ; gloom, obscurity, darkness. 
Nid yw dydd ei phurdeb mwyaf wedi rhoi goleu haul ini 
eto, ond gobeithiwn ei fod yn ei wawr, er gwaagaru'r 
Uygredigaeth ag a welwn yn ymdanu, yn gaddug tew, dros 
ein hiaith a'n gwlad. 

lolo Morganwg: Cyfr. y Beirdd, Rhagdd. 6. 

Beth yw hyn ond dwyn drachefn gaddug pabyddaidd ar 
y wlad l—Ieuan Brydydd Hir: Gwaith, 209 (cf. 119). 

Y rhai a aethemt trwy gaddug y byd hwn. 

Nicander: Dysga Farw, 96. 

Caddug, sm, [cadP cf. (7a^t/;jr=Cadog] battle, 
or thickness of battle ? 
Nyt emda daear nyt emduo 
Mam mor eiryan gadam haiam gaduc. 

Aneurin : Gododin, 462. 
Yn llys y Wytgnic a Lloegyr ye catue 
Uawer an goduc yn ymgoti. 

Llyw. ah Llywelyn: M.A. i. 803 (cf. 280). 
Mab Ywein gyfwyrein gaduc 
Mad ganed mad nam ae hymduc 

Llyw. ah Llywelyn : M.A. i. 280. 
Dragon gyrchyad gad gadue 
Vu Duw an dreio ny a due. 

Prydydd Bychan : M.A. i. 886. 

% If caddttg signifies battle, cadgaddug (q.v.) 
would be no greater pleonasm than aergad or 



Digitized by 



Google 



Cadduolyx 



628 



Caeadlen 



rhy/elgady both of which occur, the former 
frequently; and tarw caddng {M.A. i. 280, 
304) would be equivalent to tarw cad^ Uirw 
hrwydTy tarw hyddin^ tarw tn'n^ expressions 
frequently employed by the poets. 

Cadduglyn, -au, -oe<ld, sm. a gulf, a bottom- 
less pit. 

Caddugo, V, to grow or become gloomy, misty, 
foggy, or overcast ; to cloud, to overcast ; to 
darken, to obscure. 

Caddugol, ) rt . misty, foggy ; overcast , clouded ; 

Cadduglyd, j gloomy, dark ; obscure. 

Ym mhen ennyd fer tvnodd y nos d lien gadduglyd am 
danom. — Cawrdaf: Meuawy, 14. 

Y mne aefyllfa pyd-ddrj'chol pethaa yn gnddugawl a 
digalon \&wii.—LUutid yr Om, ii. 16*2. 



sm. fogginess, haziness, 
mistiness ; gloominess ; 



Caddugoldeb, 
Cadduglydrwydd, 

obscurity, 

Cae, -au, sm. [C. ce; Br. kaS^ ke ; O. Ir. cae, ce] 

1. anything that encloses; a hedge; a fence. 

Puybennac auenel kn^ e^kylc y cyd dal;ret ar cj^ellt auo 
endau ual ar er yd.— Ty/r' ithinu c^/mru, i. 330. 

Mi a glywaf dyuot yn hoi heb ef . a ml ath rudaf dros y 
kof. ae roai a onxc.—MnbiHPgion, ii. (JO. 

A throH i/iif drain cyfain call, 

A thrawH oedd, a thro* arall.— />. ab GuHlym^ clriii. 01. 

March a wjl yr j-d, ac ni w5l y car, 

Dmrtb. (M.A. lii. 161.) 
Gwr a blanodd winlJan, at- a osododd yae o'i hamKvloh. 
Mnrc xii. 1 (cf. Eaa. v. 5; Matt. xxi. 83). 

Gan fod ei Dduw am dano'n gnt 
Ni phrawf un gwar'n oi f ywytl. 

lolo JffTi/'fi.fg: Snhnau, ii. rlvi. '2. 

Tvnu ei btn trivy y ra^, to g*»t one's head out of 
the noose; to extricate one's self; to break 
loose.- I>y/fiL 
2. an enclosure ; a field. 

Ac ar hyny y oymmtrth Ilrngist prtwii tarw, ac a'i hollt- 
odd yn un gunui", ae yn y He cadnruaf, ofu a ampylchodd 
gymmaint n r/,nr gwtHldol o dir, ac a ndoiladodd yno gaer 
freiniol.— 7'A^o. Ei-anif: D.P.O. i. 4 (lOOj. 



I chwi mae, i'ch car, uwch c^'ll, 

Oeifr, h>'frod, byehod, heb wall. — Gronwy Otoain. 



48. 



Byddai yn beth chwithig iawn i weled dyn neu fenyw yn 
myned i'r cat at darw, neu at peflfyl, neu hwrdd, i ymofyn 
cjrnghor. -Brutng.- Brutusiana, 101. 

Cae o yd, a field of com. 
Y me yd ( pi. y caeau yd), the corn-field. 
Cae o wair, a field of hay, a hay-field. 
Cae tff, a yard or enclosure around a house ; a 
farm-yard. 

Un tro, tna deng mlynedd yn ol, yr oedd boneddigos yn 
dygwydd bod yn ymddiddan k gvrraig amaethwr cyfagos, 
yn y cae tff, mewn plwyf ym Meirion. 

VM^n Sioned, 74 (cf. 112). 

Gioraig ym mron ei chae^ a woman near to her 
confinement. 
3. a wreath ; a garland or chaplet ; a ring. 

Tlyssev reduce nyt rait maoh amvnt nid amgen gwregis 
a chae a chyllell.— CV/r* tVAi/iM Cymru, n. 240. 

Ac ar hynny ef awelei marchawc urdawl yn dyuot ... a 
ehae mawrweirthyawc ar y dwyvronu a mein mawrweirtti- 
yawc yndaw.— 5/. Grral, \ 1.39. 

Cae o*r unweddj cywreinwaith, 
Ydyw'r mau, md o aur maith. 

J), ah Gwi'lym, cxlyii. 9 (cf. 41). 



Yn gaf yr oedd Keren gron 

Ar ben draig Uthr Bcsadragon.- 



-L. G. Cothi, VII. viii. S 



Cae bedii\ a birchen wreath or garland. 

Wedi hyny dode« UywehTi ab GwiljTn pann er cadair 
ConHliKion ; a bamu l>>if ydd ab Gwilym jti oreu, a'i wisjro 
i'r C'lr Utlu\ y» ef Jiddum rhii'inK*'rdd. . . A Madt»p, y 
trydydd bmwd, a ^fa8 gadair a rhiw bedtc am rioinRtrdd. 

Jolo M».i. 97. 
Cae, a.-r^Cau, Cauedig, 

Cae, v.^^CaUf Cauud, 

Caead, 

Cauad, 



-au, sm, a lid ; a cover ; a shutter. 



Ownai f >fdr am gof^ neu fodrwy ; 
Ac ni wi'l merch a'i gwnel rawy. 

Tudur AUd: G.B.C. 262. 



(Jwna oi iMysirlnu of. a'i Iwj'nu, a'i fjo^nd'n/, a'i ffiolau, y 
rhai y tywthtu a hwyut.— AV«. xxr. 29 (of. xxxvii. 16). 

Car ad eumidd art-h y dystiolarth oedd y dniLniroddfa. 

T/i. r/j.fr^.«, 8.V. "rnijmi-eddfa.* 

Caead caregfj the paten of a chalice. -• »S. 
Caead lly/r, the cover or binding of a b<x)k. 

Cyfnjthiau hen y Bn-taniaid, A chamd du myirlyd, a 
bt'nliid yu fyry nafr eri'ill.- K L l.h>rf/d : Arch. Brit. i/iH. 

Caead y cyUa, the top of the thonix. 

(^aead certy the movable part which closes the 
box of a cart. 
Caead, ) a. shut, closed, enclosed ; close. See 
Cauad, j Canad. 

Yr w^'thuet u<lhnnt olh pan prwrthucher ar drynau yn 
garad mogyB ydh OM'riu«>mmwdl» Icuan Apostol. 

Lucidar, \ 39. 
Deiliad gwlad gnr-nd, tn-wen, l(x»nr-lwybr. 

II h. (Jock ab lihiccrt: lolo Mss. 241. 
Gwelet Uaes kiwet a IIvh kmint. 

lJyu-tl',,u Ddu: M.A. i. 416 (of. 410}. 

Caead, v,^zCanad. 

Caeadbell, a. far enclosing or surrounding. — 

Ivh Msa. 18o. 
Caeadberth , a.-=zCaea<ll wy n . 
Caeaden, -au, sf. a shutter ; a valve. 

(%,fa,hn \»ty\\imnv,v fnaj<ai itryntaf ar y ffenestr, heb 
ddini K^T'^'*. -t,n;^li-ijdd, v. "21. 

Caeadfae8,feusydd, /»/n. an enclosed field ; a park. 

Arfor pwlad, fal y niar^'r pair pare, 8*'f ciKi'l/itts^ neu 
gloK mwj' nn rhae a clilos fj-lTrodin, yn y Saoput»p, yn un 
yHtyr a choe<lgae, neu hyddbarc, wrth dv'^fwr mawT. 

C:j/ri.,'u-h -J P irdd, 16. 

Caeadfrig, ) a. having thick or close branches 
Cauadfrig, j or boughs; thick-branched. 

A'r d>-dd oyntaf cyminerwch i chwi ffrwyth pren prvd- 
ferth, canffcnau palmwydd, a brig- pren citn l/rig, a helyg 
Siton.—L^/. xxiii. 40 i^cf. Neh. viii. 15). 

Ar bob hrjm uchel, ar boll benau y myuyJdoedd, a than 
bob pren ir, a than bob derweu yund/nn, lie y rhoddasunt 
aropl poraidd i'w holl cilunod.- Estc. vi. l.'l. 



Caeadfrig, -au, «.c/. thick branches or boughs. 

Coedfron blairurlawn, dawn dadeni, 
Vtifad/riij addien gwyrdd, lien llwyni. 

Rh. Goch ab Hhxcert: lolo Mbs. 241. 

Caeadlan, -au, sf, an enclosed space or area; 
an enclosure, a yard. 

Yr oedd hi yn bwriadu adeiladu ti- cwrdd yn y gai-adlan 
hon ; ond hi a fu farw cjrn cyflawnuV gorchwyl. . . Qadd- 
wyd hi yn ei chaeadlaii. — lolo Morgnnteg. 

Tir caeadlauy enclosed ground or land. 

Caeadle, -oedd, sm, an enclosed place, an en- 
closui'^ ; a court or court-yard. 

Y mae yr adail yn sefyll yng nghanol y caeadle hwn. . . 
Pfurflwyd y trydyidd ctuadU ganddeg ooiofn uchel. 

Cykhgravmy ii. 6 (cf. 6). 

CaS^Sen, j ■*"' "^' *-^- * curtain; a hanging. 

Gwna gaeadlen i ddrwB y babell. ... A gwna i*r gaead- 
len bum ooiofn o goed Sittnn. 

Ect. xxvi. 86, 87 (cf. xxxr. 16, 17). 
Lie daw meinwen dan gaeadUn, 
lie oaf annerob hardd edlinferch. 

Mh. Goch ab Bhicerl : lolo Mas. 248. 



Digitized by 



Google 



Caeadlwyn 



629 



Caen 



GeLeadl^wyn, ) a. full of thick groves or bushes; 
Caeadbertli, ) abounding with thickets. 

A marchof^acth yn y blaen a wnaethocdd oni ddaeth i 
faenol ardir, Ue ami yd a grwair, a llandir eaeadherth^ a thai 
teg maenwynion. — loto Mm. 222. 

8ef ebynt, yn y ooedydd a*r ^eUtydd caeadlwyn yn ym- 
gudd ydynt jm. mraint ao anaawdd gwylltfllod. 

lolo Ms8. 186. 

Caeadlwyn, ) -i, am, a thick grove or bush ; 
Caeadberth, j a thicket. 

• Caeadog, ) a, having a lid or cover, covered ; 
Cauadog, ) enclosed ; closed ; shut. 

Oaddr-lofft, caead irlwyn, 

Caeadog lys coediog Iwyn. — leuan Dmltojfn^ i*r Fedwen. 

Caeadrwydd, sm. closeness; obscurity. 

Caeadu, ) v, to cover ; to close or enclose ; to 

Cauadu, ) bind. 

A*u pwyo*n dda. a*u berwi mewn gulwyn o fred du 
cadam a wneler o nu? haidd, aM roi mewn llestr pridd i 
gadw, a*i gauadu 'n dda. — Mtddygon Myddfai^ ii. 147. 

Caeadu Uyfty to bind a book. 

IJyfr Aneniin. . . Gwedi ei gamdu 3m liondain gan 
H. v.— £i. IJiwyd : Arch. Brit. 261. 

Caeadwr, wyr, am. one that covers up; a 

binder. 
Caeadyn, em. a little lid ; a shutter ; a valve. 

Caeaid, eidiau, am. the fill or contents of a 
field; afield.— (7.5. 

Caeaid yd, ) as much com as a field pro- 
Caeaid o la/ur, j duces or contains; a field of 
com. 
Caean, «/. a spray ; spume, foam. 

Teeach oed y dwylaw ae bvased no channawan gotrwyth 
o blith man gaean ffynnawn ffynhonwB.—Mabinoffion, ii. 218. 

Caear, -au, a/, [cae, cau : cf . caeor] that which 
confines, a prison. 

Na*th adwn od t^wnn gimiad pennador 
O fcwn caear falchf ur fy modur mad. 

Gvxiiym Ddu Ar/<m: M.A. i. 410. 

G&edig, pt, [^cauedig] shut, closed. 

A cherdet aoruc cf y honno ual ynghyldi milltir. ac ar- 
ganoot neoad dec yn gaedic o gacu yny chyldi. 

St. Great, \ 112 (cf. 116, 282). 
CSedig blancau ydyw, 
Coer Ogrfan i letuui yv.—L. O. Cothi, iv. viii. 27. 

Ca^l ddail y deri ym mis Awst ncu fla Modi, a sych yn 
dda a chadw yn gneedig.—Meddygon Myddfai, ii. 797. 

Gael, V. [C. caeV] 1. to have; to get or obtain; 
to attain ; to find ; to come by ; to enjoy. 

Odit oed gael deu wv drgach noc oedynt.— -S/. Great, \ 208. 

Ni ehaf fy rhiain feinael, 

Ni ad ei cheidwad ei chnd.—D. ah Owilym, bczzix. 7. 

O'r hael y ceir hael, a phe rhon a*i gael, 
Gan hael hawdd fydd eael o fodd calon. 

L. Q. Cotki (Flor. Poet. Brit. 22). 
Nid hael, harl ar fedr catl ced ; 
Nid call, call wedi ooUed.— W. Lleyn. 

A geir yn rhodd [at. rhad] a gerdd yn rhwydd. 

Diareb. (M.A. iii. 180.) 
Chwilio hwnt heb ei ehael hi.— Gro. Owain, 82. 

Cael yn ei feddwl, to have, form, or conceive 
in one*8 mind ; to think ; to conceive. 

A chael yny uedwl yn herwvd gweledigaeth na rjrwelaei 
eiryoet mab a that kyn debycket.— ifafrtno^ion, iii. 82. 

Aft gaf gan Dduw, God will grant me ; God 

grant ! 

Mi gaf gan Dduvf mai nid hyny fydd corlT y gainc. 

Theo. Evans: D.P.O. i. 4 (98). 



Argael, in existence, existing; in preservation; 
to be had; to be found; preserved, saved; 
extant. 
2. to conceive ; to beget. 

Yr Hwn a gaed trwy yr Yspryd QlAn. 

Credo yr Apostotion. 

% Cahel (q.d. cdel) is a lengthened form of the 
same word, but is obsolete, and of rare oc- 
currence. 

Deg mlyned ar hugein a chant a mU oed oet Crist pan 
vu bedeir blyned ar vn tu heb gnhrt neb ystorya or aellity 
gwarchadw dan gof.— Brut y Tywysogion, 156. 

Pe na buaswn yn credu cthd gweled dajoni yr Arglwydd 
yn nhir y bywion.— Z,/. G. Gyffredin 1667 (Salm. xxvii. 13). 

Rhoed yr Arglwydd iddo gahel o bono drugaredd gyd &'r 
Arglwydd jm y dydd hwnw. 

W. Salesbury: 1 Tim. i. 18 (cf. Act. xxiii. 16). 

K In the dialect of Gwent some of the tenses 
of cael are formed as if the infinitive were 
cel'U. 

Gwedi dyfod Crist, Mab Duw, yn y cnawd o'r gwynfyd, 
Y celwyd pellach gwybodaeth o Dduw a*i ewyllys. 

BarUdas, i. 238. 

Fal y celent win a ffrwythydd per. ... Ac yna y celid 
gynnal dawns a cherdd ban mynid. . . Pel y celai wneuthur 
y maint a welai'n eisiea o les i'r wlad.— //a/ic* Morganwg. 

Ac yno cynnal byd a bywyd oni chelai rybudd undydd a 
blwyddyn 1 symmud.- CV/nnrtcA y Bdrdd, 16. 

Mai y celent ddaioni, that they might obtain 



alaC y 
gooa. 



% Gael is sometimes a principal verb, and 
sometimes an auxiliary. Cf. Da vies, Rudi- 
m€7ita, 134; Rowland, Welah Orammar. §§286. 
306, 319, 320, 620. 
Cael, am. anything had, got, or found ; a find ; 
a consideration. 

Kart annwn yw'n kelennic 
Calonnus is Kdynoc—Bhuerdyn : M.A. i. 482 (cf. 526). 

Er tin cael, for any consideration; on any 
account. 

Tair ffordd ydd adwaenir ai Cymraeg ai amgen y bydd 
gair. . . . Yn drydydd, awdurdod yr ben lyfrau, a gwaith 
beirdd ac athrawon dy«»edigion er yn oca oesoedd, nad 
arferynt er un cael a chyfrif o'r byd ft gair estron. 

Cy/rinach y Beirdd, 16. 

Plentyn cael {pL plant cael), a foundling. 
Caeledig, pt. [cael] had, got, found, &c. 

Uys Uu ai dengys dawn gaekdig gwyrdd 
lie diwallwyd myrdd Uu diwellig. 
^ , ,. . ^ „. Grofiwy Gyriog: U.A.i.5^. 

Uaeledtgton, foundlings. 

Vapytty caeledigion, a foimdling hospital. 

CaelgyfSannedd, -au, am. a homestead, a habi- 
tation. 

A phob caelgyfannedd yn darogan 11a wn a llonydd. 

loin Mss. 223. 

Cftell, j -au, af. [dim. of cae 3] a little wreath 
Cabell, j or garland ; a wreath or chaplet. 

Ca'/ell hardd yagewull haf , 

Cwfl ir-ne yw'r cofl Bxnai.— leuan Deulwyn, Vx Cae Bedw. 

Caen, -au, af. [O.Ir. ceinn] the peel or thin 
skin with which anything is covered ; the 
outside or surface of a thing; a covering 
coat, or coating. 

O ceenn {gl. murice) . 

Ox/<yrd Gloss, ii. 40 (Zeuss, G.C. 1068). 
Eiry mvnvdd gwyn caen flfos 
Gwg o bell gwraig o agos. 

Englynion Eiry Mynydd : M.A. i. 547. 
Balch caen coed bryd pawb parth yd garwy. 

Gtvalchmai: M.A. i. 193 (of. 250, 421). 



Digitized by 



Google 



Caknddur 



O.iO 



Caer 



(Uim 6(1 rff^ the scales of a serpent. 
ITapr a llawn yw llun ei porph 
A hwy a inwy no mSn stirph 
Y siirph pau «othryoh st'ithucljig ei (jnr^n 
Gain anj<cl urddodig. 

Mndofj ah Gwantf-r: M.A. i. 407. 

Caenddur, a, having a stool surface or cover- 
ing; steel-clad. 
Keindewr weisc dravyn hfndur wisp-eat. 

Ilhh>rd>,n: M.A. i. 4,% (cf. 250). 

Caened, »/. a thin covering; a coat or scale; 
hoarmess. 
Ccfaia iawn redais yn wirodau g^Hn 
Yn ga^nfd yn dlysau. 
Yn rhuddion feirch yn rheiddiau 
Yn ra ran o dda y ddau.— /./y«v///« Goih : M.A. i. 515. 

Mewn lloithrion jfn^yn y jrofalant am 

Eu maethiant llws, neu pwylinnt am ou bwyd 

Mewn carttfd reddawg is y erei;riau siTtli. 

n\ O. I',t,,/,f : CO. vii. 473. 

Gaened, a. [cf. can, cannaid : allied perhaps to 
L. canutitSj canua]^ hoary, gray, gray-headed. 
—D. 

*Kaenet lliw, kenet.'— IF. Sale^hury^ g.v. 

Caenell, -au, «/. a thin covering or coating ; a 
film.— 0. F. 

Caenen, -au, «/. [dim. of caeii] a thin covering; 
a covering, surface, or outside; a coat or 
coating ; a layer, a stratum ; a crust. 

Yr ydoedd eu hostryra jTig ngweddill bleiddiaid a chwn 
a chigfrain mal eiry gwyn jti gaann mown Uawer iawu o 
fanau yn cloriaw gwyneb daiar.— /(>/« Mm. 187. 

CaenenowUth,]^ a f aU of dew. 
Cuenen whthy 



A'r bore yr oedd cafnen o wliih o amTyloh y R^orsyll. A 

Shan gododd y gnrnen wUth^ wole ar byd wj-ncb yr auialwch 
ipynau crynion cyn fanod a'r llwydrew ar y ddaiiir. 



Caenen 
Cdenen 



cira, ) 



Ei-a. xvi. 18, 14. 

a fall of snow; a covering, 
sheet, or layer of snow. 



Claf wyf am wen hoen Ad gaenfn. 

Rh. Goch ab Rhictrt: lolo M**. 2.3(» {of. 231, 233). 

Gaeneniad, -au, am. a covering or coating; 

incrustation. 
Oaenenog, a. having a covering or coating; 

incrustated. 
Caenenol, a. covering, coating; incrusting. 

Caenenu, v, to form a covering, coating, or 
incrustation ; to incrust. 

Caenfedd, -au, sm. the covering or enclosing 
tomb. 

Kaenv^d a gud Nud nedair 
Kynvyn eil neut kwynvan aer. 

Rhiserdyn : M.A. i. 482 (cf. 601). 

Caeniad, -au, am, a forming a covering or coat- 
ing; incrustation. 

Caenog, a. having a covering or coating; in- 
crusted; enclosed. 

Yyn ergyn yn ysgwn gaenawg 

Ni wyl gwr ni welas Gwalla wg.— ra/u-^tn .• M.A. i. 64. 

Gaenol, a. tending to cover or coat ; covering, 
overlaying. 

Caenu, v. to cover, coat, or overlay ; to case or 
incrustate. 

Caeog, a. 1. [cae] enclosed, closed; closing up. 
2. wearing a wreath or garland; wreathed; 
wearing a torque. 

Gaeog, -ion, am. one wearing a wreath or gar- 
land ; a wreathed one. 



I Tri chafogion beirdd Yny^ Prydain : Tydain, bardd Haon. 

a wnaeth gyfannwid g>Titaf ym mraint gosgordd ar genodl 
y Cymry ; a Hhufawn i'jirdd, a wnaeth ddoNparth a Ibraint 

I ar gyfar trcfgordd ; a Mplgiu ab Einigan Gawr, a wu'wth 
awgrym ar iajth ac ymadr.nld gyntaf: a chae a rodded i 

I bob un am ei ben, sef a'r darllys'awelfar.— i/artWa^, i. 114. 

I H Caeixj in the ' Gododin ' (21, 30, 39, 46), and 
I in 'Marwnad Cynddylan ' {M.A. i. 108), 

appears to be a personal name. 
I Caeog, -au, «/. 1. a volume ; a roll ; a record. 

CnUtnc (gl. libellum). 
I Oxford a hag. ii. 39 (Zeusa, G.C. 1056). 

' Caeoy arlwydd, the lord's book ; the record of 
\ the manor. — lolo Glossary. 

j 2. a wreath, garland, or chaplet. 

Cafawy o dewfrig gwJail, 

Caeau y deau a'u dail.— i>. ah Edmwnt^ i'r Cae Bodw. 

3. a fastening ; a clasp ; a frame. 

Ac yn V boithynen gynnifer ra^aivy ag a fyner; eithr 
enhydwyth y bydd mwy na thri ehaeaug.—Barddas, i. 150. 

Caeogen, pi. caeogenau, caeogau, a/, a fasten- 
ing ; a fibula ; a frame. 

pwy garfan y sydd, un bob pen ym mhob ca^ogen^ ac ym 
I arf er j 
irai 
lolo Mm'. 205 (cf.'206). 



mhob cnrngfn hofyd y bydd gau arfer yn fynychaf bedwar 
ar hugain o'r peithwydu, cyd y gellir amynt y rhif a fyner. 



Caeol, a. [cae] tending to close or shut ; dosing. 
Gaeor, -au, «/. [cae] a sheepfold, a sheep-pen ; 
a fold. 

Y mae i mi ddefaid ereill, y rhai nid ynt o*r gorlan [•ffold, 
bmirth, cayorl hon. — W. Sal^hury : loan x. 16. 

Caer, pi. caorau, ceurydd, caeroedd, af. [C. caer, 
car; Br. ker, kear ; Ir. cathir^ cathair ; Ga. 
cathair; L. caatrum^ 1. a wall (surrounding or 
enclosing anything) ; a wall or mound for de- 
fence ; a rampart ; the walls of a city or town. 

Ar wreic ohen ar uorwyn doc yar vwlch y gaer yd oedynt 
yn edrych.— Mabiiwyion, i. 265. 

Val y gwelynt y kfyryd ar kestyll ar muroed ar neuadeu 
ar llyssoed ar eglwysseu uchel arbcnnic. 

Cnmpau Charlynuifn, $ 5. 
Llywareh ab (l^alehfynydd a wnaeth gaerau main a chalch 

gyntaf.— 7o/o M»s. 5 (cf . 38). 

Ac ygyt a hyny ydoedd ynddi gynt wyth prif ddinas ar- 
hugeint yny thecau ... a muroedd a cha^roedd arddyrchawc 
yn eu teceau. — Brut y Breninoedd : M.A. ii. 82. 

Duw am gad caryad y mewn caereu nef . 

Einion ab Gxoalchmai : M.A. i. 330. 
Cyweir-glod bun, cei'r glod bell, 
CjTch ystum caer ei chaatell ; 
Edrych a welych, wjian, 
Eigr o liw, ar y gaf.r l&n. — D. ab Gwilym, xzviii. 16. 

A hi a waivhae amat ti yn dy holl byrth, hyd oni syrthio 
dy uchel a'th gedym gaerau.—Deut. xxviii. 62. 

Ac ef e a eayd beiriannau rhyfel yn erbjii dy geurydd. . . 
Dy geurydd gynhyrfant gan 8WT> y marchogion. 

Eaee. xxvi. 9, 10 (cf. 4, 12). 

Caer y fynioenty the churchyard wcdl. 
Caer y ddinaa, the waU of the city. 

Trefi heb gaerau, towns without walls ; un- 
walled or unfortified towns. — Sech, ii. 4. 
Caer gerryg, a stone wall. 

Lluyt usuyd nyd plyd nyt plyc 

Clot gyhoed caeroed cerryc.— Cynddelw : M.A. i. 241. 

Tyr dyrrau caerau cerrig 

Yn deilch, lle'r ennyno i dig.— Gro, Owain^ 107. 

Mae yr haul dan ei gaerauj the sun is gone 
below the horizon ; the sun is gone down or set. 

Wedi porthi fy Uygaid ar bob rhyw hyf rydwch o'm ham- 
gylch, onid oedd yr haul ar gyrhaedd ei gaerau yn y gor- 
Dewin, gorweddais ar y gweUtglaa. 

Elis Wynn: Bardd Cwag, 17. 
Caer y aer, the circle of the stars. 



Digitized by 



Google 



Caeked 



631 



Caetii 



, i eael gol'wg o hirbell ar fyd- 
rdd Cwsg, 71. 



Pa le« cael Uoches o'r llaid I 

Duw rano d5* i'r enaid, 

(.iwi^ fr&nnaid d$' gogoniant 

Yng nghaer y ««r, yng ngh6r sant. — Gronwy Gtpain^ 17. 

Ctter Oivydion^ the galaxy or milky way: so 
called from Gwydion ab Don, a mythic astro- 
nomer {M.A, ii. 70, 71). See Guest's Mahin- 
ogion, iii. 208 — 214 : and cf. s.v. Blodeuiverld. 
Wedi (radael i mi orphwys ycbydig", fe'm cododd eilchwyl 
f yrddiwii o filltiroedd, oni welwn vr haul ym mhell oddi 
tanum ; a thrwy Ga<ir Gwj/dion, ac hefbio i'r Twr Tewdws, 
a llawer o ser tramawr ereiU, i i 
oedd ereSi.—Elu If y»n .• Bard< 

The name also occurs as Caer Owdion or 
Caergwdiofiy and Caer Qwyddon. 
8er gwibioff, a elwir planedan ; a phymtheg y sydd o 
honynt; saitn yn weleai|^ parhaus, ac wyth nid ^dyot 
weledig namjni ar ambell lawn o amfieraa, ^an eu treiglor- 
ethan o fewn CaerifwyddoH^ a tha draw iddi. 

Barddaa, i. 402. 
Bhifoedd o ser (rhyfedd son) 
Crogedig uwch Caergwydion. — Gronwy Owain^ 38. 

Caer Arianrod : see Arianrod, 

Caer Eiddionydd, an old name for a constella- 
tion. — BarddaSy L 404. 

Caer Sidiy (1) an old constellation. — BarddaSy i. 
402. {2) a mythical city situate beneath the 
waves of the sea. Cf. A.B, ii. 153, 181, 404, 
411. 
2. a walled or fortified place ; a castle ; a fortress ; 
a walled or fortified town ; a city. 

Yn ystljrs y coet ydoed llymi. ac ar y tu arall ydoed Jta«r 
dec. . . \ al y gweleis y gWr gwynllwyt Peredur yn dyuot. 
kynodi aoruc tu ar gafr. — Mabinogion, i. 244. 

Hwynt aM hamddiffynamnt ef, ac a'i dygasant ganddynt 
Vr garr. — I'stori Dartd^ \ 66. 
Pa f odd na adewir dinaa moliant, caer tj Uawenydd ? 

ler. xlix. 26. 

5f Caer enters into the names of many places 
both in England and in Wales. It occurs 
also in some foreign place-names: as, Caer 
I>rvia,Caer Drtteay or Caer Dro, the City of Troy, 
Troy; Caer Gystenyn or Caergyatenyiiy Con- 
stantinople; Caeraalem or CaerusaJeiriy Jeru- 
salem ; Caer Arba, Kirjath Arba (Gen. xxiii. 2; 
1 08, xiv. 15). * Such places as were called caer 
by the Britons, were called by the Saxons, 
Caester, Cester^ CisteVy Chester ; and Castrum by 
the Romans.* — P. Cf. Celtic BemainSy 60. 

Ac wedi eu dyfod hyd yng Kghatr Droea^ ni bu haiach o 
ennyd yni beris Priaf adncwyddhau ac amlhau muroedd 
Caer Droea.— Yatori Dared, \ 12. 

Doeth Elen a lluy mawr genthy y dinas Caerussaltm . . . 
a diffeith oed Caerutsalem yna.— Y Groglith, \ 17 (cf. 25, 27). 

Ae da m]met y GarussaUm. neu y bererindawt araU. 

ffystoria Lucidary 44 (cf. 18). 
Cares haul Caerau Salem. — Z>. ab Gwilymy Iv. 3. 
Safedigion oeddynt ein traed ni 
Gaerusaiem ith lyaoedd di 
Caerusalem a adeilwyd megi« dinas. 

D. Ddu mraddug: M.A. i. 668 (cf. 430). 

Oaered, -au, sf. a wall; the wall of a city; a 
fortress ; a fortified place. 

liyna gaeredau llawn gwirodydd.— rudwr AUd. 

Ooreu gwr yw'r gwr.hyd gaered Uundain. 

L. G. Cothiy IV. V. 31. 
Draw OS gyrir dros gaertdy 
Oorwydd yr arylwydd a red.— TVrfur AUd: O.B.C. 248. 

CaerfEiy feydd, «/. a fortified place ; a strong- 
hold, a fortiess, a fort. 
XHiu am doc yno anau dr emhy n 
Tramay caroduy kaerua urtyn. 

MtHir ab Gwalchmai: M.A. i. 925. 
Olaniodd y yatrawd freiniol Gymreig hon . . . yn yr 

Hen Gaerfa. or Ian y Crimea. 

" -^ ' Hanea yr Hen Gymryy 287 (cf. 286). 



Caeriwrch, iyrchod, srn. [euphonic for carw- 
iun-chy q.v.] a roebuck. 

Iwrch vn wertli ac vn ardyrchaucl a gau}T : a ehaeriwrcft 
a bwch.— r.//r^<V/im« C^mru, i. 732. 

Nachaf y llcw jti dyuot attaw a chaeriwrch mawrtelediw 
gantaw. ae wrrw gerbronn Owein ... a chymryt auruc 
Owcin y katriunh ae vlighaw. — Mahinogion^ i. 81. 

Caerog, a. 1. walled about, fortified, or fenced; 
mural. 

Dinas gaerog {pi. dinasoedd caerog), a walled 
or fortilit^d city. 

Ymgynnullwch, ac awn i'r iHunaoedd caerog. 

Itr. iv. 6 (cf. i."l8; xxziv. 7). 
Tref gaerogy a fortified town; a town sur- 
rounded with walls. 

Ac na fyddai i'r Cymryddwyn dim arfau o fewn i dre/ydd 
caerog. — Camhuanawc : Han. Cym. 753. 

Caron gaerog, a mural crown. 
2. woven or wrought like damask ; damasked. 

A meitr o sidan gwyn, a chapiau hardd o sidan gwyn ; 
a llawdrau caerog o sidan gwyn cyfrodedd. 

Esg. Morgan : Ecs. zxzix. 28. 
Coron o bali caerog. — D. ab Edmvmt. 

Brethyn caerog, kersey- woven cloth ; * so called 
from the similitude of its texture to the work 
in stone walls.' 
Caertref, -i, -ydd, -oedd, sm.=Cartre/, 

Erbyn fy'm ymdaith a'm gwir gaeriref allan o*r glyn 
trueni hwn yma.— Dr. Tk. Wxliama (Y Oreal, 61). 

Caeru, v. to compass with a wall; to wall about 

or aroimd ; to fortify. 
Caerwaith, weithiau, sfm, a fortification. 
Caerwedd, -au, sf. a stronghold, a fastness. 

Trugaredd ath fo oth feinin gaerwedd 

O gam Duw ddewin.— £^/Wir 8aia : M.A. i. 346. 

Caerwig, -oedd, sf. a wood- fortress ; a fort 
constructed of wood. 

Dingad ab Annyn a gedwis gyntaf w^ a meirch rhag 
ymgjTch gelynion ; ac a wnaetb lawer o gaerau a chaerwig- 
oeddy ac a ddysgwys gyntaf i ddynion fyw mewn cacrau. 

lolo Maa. 6. 

Caerwr, wyr, sm. a man that defends a fortress ; 

one of a garrison. 

Ac nyt yn y kof-nryr ar dinaswyr yd oedd gedemit y 
ddinas. — Doethion Rhufainy \\9. 

Ol ei ddwm a laddai w^ 
Ar ei chwr hi, a'i chaerwyr. 

L. G. Cothiy V. vi. 27 (cf. i. viiL 27, 29). 

Caes, -au, sm. [E. case or cage ^] a case. 

Diawdlyn da diadlaes 

Mewn cym fy arglwydd, mewn caea.—Iolc Goch. 

Caets, -au, sm. [from E. cage"] a cage. 

Cnfts euraid, fal coed sirian, 

Cyfliw'rmellt, cofl o aur m4n.— Z>. ab GtcUymy xzxr. 11. 

Caeth, -ion, a. [C. caethy caid (C.V.); Br. quaez 
(Catholicon), keZy keaz; Ir. cacht ; L. captus'] 
bound ; close ; confined ; strict, rigorous ; 
strait, narrow; captive; intricate. 
Crist a ddooth yr byd rac bod Adaf 
Ae bobyl yn vffern gethem gaeihaf. 

BUddyn Fardd : M.A. i. 867. 
Pan oeddym^aetA yn Babilon. 

Eilm. Prya: Salm. cxxxvii. 1. 
Deliais ar nos Nadolig ; 
Pam waeth dydd caeth na dydd dg ! 

Mer. ab Rhya : lolo Mss. 828. 

Carcharor caethy a dose prisoner. 

Carchar caethy close prison or oonfinement. 

Y rhai a*n dug i garchar caeth. 

Edm. Prya : Salm. cx3cxvii. 3. 



Digitized by 



Google 



Caeth 



682 



Caethglud 



(lorrhifinmifn yn gaeth, to charge strictly. — 

Mure i. 4;J (cf. Dan. iii. 22). 
DffH caethy a bondman; a captive. — Cyfreithiau 

Cf/mrUy i. 512. 
Gwr caeth {pi. gwyr caethion), a bondman, a 

slave. 
(hvraiij gaethj a bondwoman, a female slave. 

Kiirhaot gurric catUi deudcc keinnawc. 

Cy/reitkinu Cymru, i. 512. 

Moriripi gaeihy a bondmaid ; a bondwoman. — 

(ten. xxi. 13; Ers. xxi. 7. 
Gwas caeth [pL g^woision caeth, gweision 

caethion), a bond-sei-vant, a slave. — Ecs, 

xxi. 7. 

Ac ena mo hid etrikansant enelluyd ekeskus eu ^raket 
can CXkynt>l>*>^ion hiet.— i'yjinthiau ('ymru, i. 104. 

Oorchwyl caeth ^ servile work or employment. 

Dau bcth sydd anirhonrheidiol : yn gyntaf, pcidio & phob 
cort/i n,<f,tryt, i*ef v ffonhwj'lion y bydd frwenidogion, a 
clirefftw>T neu gelfyddydion, arfer o'u ffwcitliio. 

H. Smith: Eglurh4d, 176. 

Y mesurau caethion^ the strict, confined, or 
intricate metres of Welsh versification ; gene- 
rally applied to any of the 24 alliterative 
metres promulgated at the Carmarthen Eis- 
teddfod held in 1451. These peculiar metres 
are fully illustrated in Dr. I. D. Hhys's Iiuti- 
tutioneSj 152 — 276. 

Mewn cdfthiou ffsurau *t pryd hyny'n lied bmdd, 

Yr awTun am ennyd coi'th adeu yn rhydd. 

Daniel Ddu^ 26. 

Tir caeth y land in villainage. 

Owybyddwch . . . na bo o hyn allan fro"padipaeth amynt 
hw>', ne'u Lenufiaid, yn rhydd y ^axx ein meihion eilliou ni 
o*n tir cnrth.— Sinrtr y Wauu (Brython, iv. 337). 

Caeth ddeiliadaetht tenure in villainage, feudal 
tenure. 

Haerai'r arlw>'ddi fod ar y deiliaid i ymladd ym mhlaid 
yr arlwydd, a'r deiliaid yn haeru nad oedd co'^th ddnliad- 
aeth cynhenid amynt eithr o wirfodd a dcyna.—Iolo Mss. 66. 

Caeth, /)/. caethion, caith, caethiaid, sm, a 
bondman, a slave ; a captive ; a serf ; a villain. 

Dirwy caeth or lletrat kynntaf awnnel wheugeint yw. 

Cyfreithiau Cymru^ i. 512. 
Caith cwynynt briwynt grydynt alaw. 

Meignnt : M.A. i. 160. 
Nyd hawt jm. wybod neud anobeith kyrt 

Kertoryon neud ynt geith. — Cynddelw: M.A. i. 216. 

Yna y roet Octa ay niver yn gaithytit i Emrys yn Tsgot- 
lant.— -Prii/ Or. ab Arthur: M.A. ii. 274. 

A lladdfa ar gaith fal lladd eithin, 
A Uiiyddwyr Qwent yn llywyddion. 

L. G. Cothi, I. xTiii. 89. 
Ac ynteu a amodes ndunt dwy vil o geith. 

Brut y Tywysogion^ 164 (cf. 160). 
Hwy a gaaglant gnethion fel y tywod.— Zfafe. i. 9. 

Caeth gweinyddoly ) a domestic bondman or 

Caeth gweinigiol, ) slave. 

Caeth dofaeth, a domestic slave that enters 

service by his own consent; a voluntary 

bondman. 

O derfydd sarhau gweiniginwl [aL gweinidiawg] o gaeth, 
pedair ar hugaint yw ei sarh^d. 8ef yw giceittiyiaiH 
caeth a f o yn nh5* mab uchelwr, nid el i'r rhaw nac i'r 
freuan; aef jrw hwnw, caeth dofaeth. Sef yw caeUi do/- 
aeth, dyn a dngo o wahawdd, heb ei brynu, y gyd & mab 
uchelwr.— L^«7M Wailicae, v. li. 33 (cf. 84, 35; C.C. i. 512). 

Caeth tramor, a bondman from beyond sea. 

Pvnt ahanner yw gwerth caeth trn mor. 

Cyfreithiau Cymru^ i. 610. 

Caethion cleddyf, captives taken with the 
sword ; prisoners of war. — Oen, xxxi. 26. 



Caethftu, r. to bind ; to restrict, to confine, to 
straiten. 
Nac ef heb j Oereint ny wydwn i kafthau fford y neb. 

M(iln?K)yiot», ii. 60. 

Oredu y lesmi Grist rodi mcdyant a pnllu yr eht'styl. a 

thrwydynt wynteu y urtlolyon pr.-latyoit yr fplwys. y 

garthau. ac y rydhau enoitt-u y ixiblrx^d o bop ryw bechawt 

a vei amunt.— -S<iitA Fechnud Mnnmul, J 1. 

Caethawdr, a. confined, restricted; bound; 
under restraint. 

Er ein prynu eurwyrth fcddu fud<i warodiawdr 

wart uffem dduhagr tignw«'ni j?«tliern ya'thou-dr. 

J)nr\^d,{ >/ (Wd: M.A. i. 533. 

Caethder, "j sm. strictness ; restriction, restraint, 
Caethdra, J rigour ; rigidiiess, closeness ; cap- 
Caethedd, ) tivity, bondage. 

1 roi mewn caethdtr cadwyn dro, 

I rwymo eu breninoedd.— A'«i»«. Pry»: 8alm. cxlix. 7. 

Wrth glywed manwl son am yatthder dybryd 
Israel. — Sicander: Mosos, iii. 

Myfl yw dv lehofah di, 

Yr hwn a'th ddug o ga^hdrn 'r Aipht. 

Sicandrr : Sallwyr, Ixxxi. 10. 

Caethder anadl, difficulty of breathing; asthma. 

Oaethddyn, -ion, sc. a bondman, a slave. 

Caethes, -au, «/. [C. caites'] a female slave, a 
bondwoman ; a female captive. 

Ni chaiff mab y gaetheg hon gydetifoddu A'm mab i. 

Grn. xxi. 10 (of. Eca. xii. 29). 
Owelir y caeihe^au yn fynych heb ddim am danynt ond 
un bais garpiog.— ^am. Robert* : (iweith. 743. 

Oaethfa, f eydd, tf. restraint, restriction ; distress. 

Ban fu fwya* caeihfa cad, 

Bygwtb Saeson a'u bugad.— Jf<i(/oj7 a& Gronwy Gethin. 

OaethfSab, feibion, feib, sm. a bondman, a 

slave ; a captive. 
Caethfasnach, sf. slave-trade. 

C^ododd hon ei llais 
Yn gynta'n erbyn trais 

Caeth/asnaeh dyn.— Daniel Ddu, 340. 

Bemir fod y qaeth/asnach^ er pan ddechreuodd, o gylch 
tri chan mljiuad yn ol, wedi difa mwy na chan mil o til- 
ocdd o fywydau.- Sam. Roberts: Gweith. 745. 

Oaethfaanachwr, wyr, sm. one who trades in 

slaves. 
Caethferchy -ed, «/. a bondwoman, a femalo 

slave ; a captive oaughter or maid. 

Ymddattod oddi wrth rwymau dy wddf, ti gaeth/erch 
Sion.—Esa. Iii. 2. 

Caethforwyn, -ion, sf. a bondmaid ; a female 
slave or captive. 

Bwrw allan y gaeth/orwyn hon aM mab. 

Gen. xxi. 10 (cf. 12; Dent, xxviii. 68). 

Yr ydych ehwi yn amcanu darostwng meibion luduh a 
leruaalem, yn gaethweision ac yn gaethfonryniou i chwi. 

2 Cron. xxviii. 10 (ef. Eath. vii. 4). 

Caethfyd, -au, sm, a state of slavery or bond- 
age ; slavery, bondage. 
Fe ollwng Duw y rheidus gw&r 
O'i garchar ac o*i gatthjyd—Kdm. Prys: Balm, cxlvi. 7. 

Caethglud, -ion, sf. 1. deportation into bond- 
age ; captivity, bondage. 

Tair caethglud y sydd : golyn gorfodedig ; a gwilliaid cy- 
w)ad ; a cbychwyn anghennad. 

Trioedd DoeUineb: M.A. iii. 285 (cf. C.C. ii. 4«0). 

Caethglud Babel ^ the captivity of Babel, the 
Babylonian captivity. 
2. those led or carried into captivity (viewed 
collectively) ; the body of captives ; captives. 

OoUyngwch adref y gaethglud a gaethgludasoch o*ch 
brodyr.— 2 Cron. xxvifi. 11 (cf. 5, 13—17). 



Digitized by 



Google 



Caethgludiad 



633 



Caethnawd 



Mfibion y gaethgludy the children of the capti- 
vity; captives, 

M'ih'wn jf gnrthf/lud heffd a (^adwasant y paac ar y 
pedwtrydd dydd ar ddeg o*t mis cyntaf . 

JF*ro Ti. 19 (cf. 16; x.7, 16). 

Varthitred y gaethgludy the captivity of those 
who had been carried away. 

Dyiiia ft ibion y dalaith, ^ rhai a ddaeth i f jmy o gaethitcftd 
g ga'thglttd a guethgludaaai Nebucbodonoaor. — Neh. vii. 6. 

Caeth^ludiad, -au, sm. a leading into captivity 
or bondage ; deportation ; captivity. 

ITonno oedd y bammed flwyddyn o gtuthgludiad y 
brenin lehoiachin.— JSscc. i. 2 (cf. xxxiii. 21 ; xl. 1). 

Fel hyn y (nnrelir cyssondeb rbwn^ y caethgludiadau a*r 
adferiaoau.— A'oMm Lloyd: Amseryddiaeth, 256. 

Caeth^ludo, v, to lead into captivity ; to bring 
into bondage ; to carry away captive ; to 
deport, 

Caethgludo caethglud, ) to lead captivity cap- 
Caethgludo caethiwed, ) tive, 

C]rfod, Banc, a cAaetkgluda dy gaelhglud. 

Bam. V. 12 (cf. Deut. xxL 10). 

Dyrdiefaiat i*r uchdder, caethgludaist gaeihxwed. 

8alm. IxviH. 18. 

Caetligludwr, wyr, am, one who leads into 
captivity ; one who takes captive ; a captor. 

Caeth^yfleithad, \ -an, em, a metaphrase ; a 
Caethgyfleithiad, j literal or dose translation. 



Caethgyfleithadol, ) metaphrastic ; dose or 
Caethgyfieithiadol, ) 



litersd in translation. 



Caethgyfleithu, r. to translate literally or 

dosely. 
Caethgyfleithwr, wyr, ) $m, a metaphrast, 
Caethgyfleithydd, -ion, j one who translates 

literally. 
Caethiad, -au, $m, a binding or restricting; 

restriction ; the act of enslaving. 

Caethiant, sm. restraint, confinement, restric- 
tion; bondage. 

0*r diwedd f e f eddylwyn t larll Clftr diweddaf ond un . . . 
wellia*r cyfreiibiaa, a rnyddhau'r wlad o'r caethiant a rows 
y Ffrancod amynt. . . Pan ddaeth Owain Glyndwr, fe 
gwnnwy% ^w$t Mor^ranwf? gydag ef i ddial earn y Cymry 
yng ngwaag a chaetktant dan y Saeson.— /TanM Morganwg. 

Caethineb, «m. restraint, strictness; restriction; 
rigidness; captivity. 

Oalln pendant wrth Iwyr ddyddymiant pob drwg yw 
Daw, ac nia gdlir caethineb ar allu ac ewyllys ynddo. 

Barddas^ i. 206. 

Caethineb anadt^ difficulty of breathing ; asthma. 

Yr oedd yn achwyn rbag caethineb anadl. 

leuan Brydydd Hir: Owaith, 174. 

Caethiw, ) a. [L. captivus] captive ; restricted, 
Ceithiw, j confined, under restraint ; bound. 

Nend coed nad keithiw kemlliw kelli. 

Einion ab GtcaUhmai: M.A. L 329 (cf. 225). 
Pa ddrychiolaeth, gaeth geithiw, 
Y sfdd yn y gwinwydd gwiw !— Z>. ab QMfUym^ e*yrrr\ 19. 

Ot am ogoniant Salem byth dch cin, 
Ac wylaw eaetkiw wlad i ohwi oedd boff . 

W. O.Pughe: Pal. 6. 
Ar gyhoedd gorf oleddaL a ohan gain 
SggjnieuA. eeithiv a geithiwit ti. 

W. O. Pughe: C.G. x. 180. 

Caethiw, ) sm, bondage; confinement, re- 
Ceithiw, j straint. 

Gwenin yg keithiu pwirt iv mor 
Crin calaw caled nv 

Oer dirlit yr elvit heXxy-^Uywarck Hen : M.A. i. 180. 
80 



Caethiwed, ) sm. [caeth, caith : L. captivitatem] 
Ceithiwed, j captivity, bondage ; servitude, 

slavery ; confinement, restraint, restriction ; 

straitness, distress. 

A gwedy Had rei o nadunt, a llosgi ereill, a thrychu 
traet meirch erefll, a dwyn ereill yg krithiwet a bodi y ran 
vwyaf megys ynvydyon yn yr avon. 

Brut y Tywytogion^ 160. 

Yr hwnn a graethlwa. ag a estwng ymwylliedig y gaethiwrt 
pech&wt.—Pwyll y Pader, J 8. 

Keud caith beirdd cyflaith am eu cyfedd 
Keud caethiwed oed nad rhydd cydwcdd Nudd. 

(hvUym Dd,i Ar/on : M.A. i. 4(i8. 

Ymchweled yr Arglwydd ni o gaethiv^ed Sion. 

D. Ddu Hiraddug : M.A. i. 569. 

Caethiwo caethiwed, to lead captivity captive. — 
Eph, iv. 8. 
Dwyn % gaethiwed, to lead into captivity. 

Arwain caethiwed, to lead a life of bondage or 
captivity ; to be in captivity or bondage. 

Ac yno y kavaa gwelygort Helen vap Pryaf yn artoeyn 
keythytcet adan arglwydyaeth Pandrasoa. 

Brut Or. ab Arthur: M.A. ii. 86. 

Ty y caethiwed, the house of bondage. — Ecs. 
ziii. 3, 14 ; zx. 2. 

Caethiwed yr Aipht, the bondage of Egypt. — 
Esec, xxix. 14. 



% Caethiwed is sometimes, but rarely, treated 
as a feminine noun ; see Amos i. 6, 9 ; Baruch 
iv. 10, 14. 

Ac ef a rodea y ganhonwyr y Ue hwnnw na bei amadont 
neb ryw geithiwet vydawl. — Campau Charlymaen, \ 116. 

Caethiwedig, a, confined, restricted ; captured. 
In the subjoined extract it appears to be in- 
tended for caethiwed, or it may be for caeth- 
iwedigion, captives. 

Ymchwel, Arglwydd ein caethiwedig 
Megis caiTog yn nehaa er&ig. 

Da/yddDdu Hiraddug: M.A. i. 070. 

Caethiwo, | v, to captivate ; to bring into 
CeithiwOy ] bondage or captivity; to make 

slaves of; to enslave; to confine; to restrict; 

to bind ; to keep captive. 

Gwedy Uad rei a dala «reill ae kaethiwaw yn waratwydus 
y diaghjrsaant ar if o hyt yn Dolyn. 

Brut y Tywyaogum, 164. 

Nac eu keithiwaw yn amgen nog y dylynt yn herwyd eu 
boned.— -Brtt< Gr. ab Arthur (B) : M.A. iL 89. 

Yr ydych yn goddef , oe bydd un i»ch caethiwo. 

2 Cor. xi. 20 (cf. x. 6). 

Caethiwol, ) a. restrictive, confining ; confined, 
CaethiwiLB, | restricted ; captivated ; dose. 

Hwn sydd raid i ewyllys yr enaid ei daflu allan yn gyntaf , 
a rbaid i'r enaid truan cafthiwus ymgynhesu yn angeu 
Crist o ddifrif.— JTor^a/i Llwyd: Ymroddiad, vii. 17. 

Ac nis gwn pa beth a wnaf 
Qan galcm glaf gaethiwus.—Oronwy Wiliam. 

Caethlwr, pi, caethlwyr, sm, one who leads 
into captivity or bondage ; a captor ; a ccm- 
finer. 

Caethlongy -au, sf, a slave-ship, a slaver. 

Caethlwnc, sm, difficulty of swallowing. 

Caethlyncu, v, to swallow with difficulty. 

Caethnawd, sm, a slavish condition; slavery, 
bondage, captivity. 

oe vrenhindawd 

'oethnawd. 

M.A. i. 832 (cf. 34). 



Pan doeth Yeoau vry oe vrenhindaw 

Yt oet pym hoes byd yn gyd aaethna 

Einion ah Gwalchmai : 



Digitized by 



Google 



Caethol 



634 



Cafell 



Caethol, a. tending to bind or confine; re- 
strictive. 
Caethrawd, 0/. a state of bondage or slavery ; 
bondage, slavery. 
Ardeluaf o*th nawd rac taud tanaol 
Eiryf gymwy gorduy angerdaul off em 
Oer ha^yruem gethem gaethraut varuaul. 

Elidir Saia: ^.A. i. 364 (of. 430). 
Os chwychwi a f ynwch lywodraethu ar bawb, a ydjrw yn 
canlyn fod i bawb dderbyn cafthmwd f 

Cartihuanawe : Han. Cym. 74. 

Caethu, v, to restrict, to restrain ; to confine ; 
to straiten ; to enslave. 

Gwladaidd y grwnaeth fy nghaethu 

Y niwl fyth, anoleu fu.— Z>. ab GwUym^ liv. 67. 

Nis ffellir cynnal ayuwyr yn hir mewn odl gvfannedd 
hirfaitn unodl ar y man-golofoaa ; gan f ynyched y daw'r 
odl i dori'r synwyr a'r ystyriaeth, ac i gafthu *t myfyrdod. 

Cy/Hnach y Beirddy 82 (cf. 83, 128). 

Caeihu ar bob rhydd, fal naa gellir ymryddhau o*r abred. 

Barddaa, i. 188. 

Caethwaith, weithiau, «m. servile work; me- 
nial service ; drudgery. 

Ar y dydd cyntaf y bydd i chwi grymmanfa aanotaidd : 
dim caethwaith ni chewch ei wneuthur. 

Ltf. xxiii. 7 (cf. 8, 21, 25, 36). 

Y orwaith neu'r gorchwyl yn yr hwn y bo'r denalledd yn 
benai yn gweithio. ni emr mo*i alw*n gatthwaith^ nen or- 
chwyl gwenidogawl.— £. Smith : Eglnrhid, 176. 

Caethwas, weision, «m. a bond-servant, a bond- 
man, a slave. 
Meddwl nud eaethvMu fuost yn yr Aipht. 

Deut. xxiv. 18, 8S. 
Na werther hwynt fel eaethweUion, — Ltf. zxv. 42. 

A rhoed y grelyn cyndyn cas 
Yn gaethvHu mefwn rheffynan.— Z>ant«2 JPrfu, 137 (cf . 822) . 

Caethwasaidd, a. slavelike, slavish, servile. 

0/n caethtocisaiddf slavish fear. 

Caethwasanaeth, ) -au, am. slavery, bond- 
Caethwasaeth, j service,bondage; drudgery. 

Ym mhlith y gweddillion o*r Br3rtaniaid, y rhai yn ddi- 
lys a oeddynt yn hanfodi heb eu llwyr doiwreiddio, er 
mewn cyflwr o gaethumsatiaeth 

CamhuanauK : Hanee Cymm, 849. 

Yr hyn svdd yn peri y f ath ddychryn a galar yw, fod y 
llywydd a'i weinidogion, a nifer mawr o*r prif aeneddwyr, 
am sefydlu trefn o^yll caethwasaeth yn y taleithiau new- 
ydd hyny.— iSawi. Roberts : Oweitb. 759. 

Oaethwasanaethu, v. to labour or serve as a 
slave ; to drudge, to slave. 

Nid i ddarostwng rheswm i gaethteasanaethu chwantaa*r 
cnawd.— rA. WUliam$ : Ymadr. Bach. 51. 

Oaethwaseiddrwydd, em, slavishness. 
Caethweinydd, -ion, sm, a servile attendant, 

a bond-servant. 
Nid i fod yn gysto^reeau a ckaethweinyddum idd y gwrjrw- 

iaid. — Seren Gomer, it. 68. 

Oaethwesyn, sm, [dim. of caethwas] a young 

slave ; a little slave. 

Caethwlad, a. [cf. aethwiad] captive. 

Bhiain a*m gwnaeth yn gaethtolad^ 

Bhed fry rhod a th^ ei thad.— i>. ab Gtnlym^ bdx. 49. 

Caethwr, wyr, am, a bondman, a slave ; a captive. 
A pha f odd y rhoddasai j (Jroegwyr eu bryd ar ddyf od 
a'u dyfetha hwvnt . . . ac a^u darostyngaaent hwy 1 fod yn 
gaeikwyr iddynt.— 1 Mace. viii. 9. 10. 

£wch at y swvddwyr * 

Sydd ar y gwaith yn feistriaid ar y eaetkwyr. 

Nicander: Moses, iv. 

Caethwraig, wragedd, a/, a bondwoman, a 
female slave. 

Yn Adda y derbyniodd ef fab ▼ gaethwraigy sef pediod. 
Morgan lAwyd : Ymroddiao, vii. 17. 



drwy olwg ein pen-fforestwyr ni, goed i gyweirio tai, a 
chaewydd^ a chynnud.— 6'wrtr y Waun (Brython, iv. 3!" 



Caethyd, am, bondage, slavery; distress. 

Coronog faban^ medd y barddas, 

A eilw yn galonog o*r galanas ; 

Yn ol cnethyd cyfyd ei urddas, 

Hyd bawr y byd y bydd gwynias.— 7ofo Mss. 279. 

Caethyn, am, a little slave. 

Caeu, v.-=^Cau, Cauad, 

Caewr, wyr, am, one who makes or repairs 
hedges or fences. 

Caewydd, a.cf, [cae-l-gwi^dd] underwood for 
hedging, hedgebote, trowse. 

Ysgewull y ay garwydd^ 
Ac yn y gwaitb egin gw^dd. 

Da/ydd ab Edmwnt^ i*r Cae Bedw. 

Ni ganiadasom i chwi gael yn bresennol o naddynt, 
' . - . . , . . .J ^ ^ 

338). 

Caf, -au, am, [=cau: C. kaff, kaou; Br. Mv^ 
kaoy keoy keH ; L. caved] * a void or hollow ; a 
hold ; a cave.' — P. 

Ca£ad, -au, am, [C. cafat^ vas] *a hollow; a 
grasping or holding.* — P, 

Cafael, v, [see Caffad, and cf. L. habeo; £. 
have] = Caffael, Cad, It does not seem to 
occur in the infinitive, but several persons of 
cael and caffael are borrowed from it. 

Cafael, v. [cf. C. caf el y cafoa^ cavel; Ir. gahhaiC] 
* to enclose ; to grasp or hold.' — P, 

CaflEieth, -au, am, *a taking hold of;' appre- 
hension. 

Cafiall, -au, am, [L. cabailua; Br. caual^ canval; 
Ir. capall, capull'] a horse, a steed. It seems 
to be an older form of ceffyl, 

Oid girth oed ouall ar gevin e gainiU. 

Gorchan Maelderw: M.A. i. 88 (A.B. ii. 108). 

The word occurs as the name of Arthur's 
dog in Mab, ii. 22, 239 (cf. 211, 227). The 
earliest known form is Vahalf which occurs 
in a Latin Ms. said to be of the 10th century, 
preserved in the British Museum {Harleian 
Maa. 3859), which is quoted and facsimilised by 
Lady Charlotte Guest, Mab, ii. 359. Cam 
Cafally where the dog is said to have been 
buried under a cairn, is a mountain in Brecon- 
shire. In A.B, ii 50, 61 (cf. 349; M,A, i. 
131), Caf all appears to be a place-name; 
though in these passages it may possibly sig- 
nify a horse. 
CafSawd, am, * attainment ; profit ; success.' — P, 

Cafell, -au, -oedd, af, [L.L. copella"] 1. a chancel 
or choir. 
Cafell eglwya^ the chancel of a church. 

2. the most sacred apartment of a temple ; a 
sanctuary, a holy place. 

Cafell y deml (yn leruaalem), the sanctuary of 
the temple ; the oracle of the temple (E. V,) : 
the same as cyaaegr aandeiddiolaf or holy of 
holies. 

Ef e a adeiladodd vrth fur y t^ ystaf elloedd oddi amgylch 
mar y t^, yng nghylch y deml, a'r gafell : ac a wnaeth gell- 
oedd o amgylch.— 1 Bren. vi. 6 (cf. 16, 19, 21, 22, 81). 

A*r offeiriaid a ddvgasant arch cyfammod yr Arglwydd 
i'w lie. i g(^etl y t^, i^r cyssogr sanoteiddiolaf , hyd tan aden 
y cerubiaid.— 2 Oron. v. 7 (ex. 9). 

GUn sancteiddrwydd, lor, a weddai 
Byth i ga/eU lAn dy df.— Nicander : Sallwyr, xciii. 4. 



Digitized by 



Google 



Cafellaidd 



635 



Caffabl 



3, a temple, a shrine. 

Ac ym mhen isaf eafell Bacons, eflun y meddwdod a'r 
txythyUwch, 7 mae allor Fenna, eilun yr anllad. 

Ch. Edicards: Hones y Ffydd, 268. 

f Ca/ell is a doublet of cope/, q.v. Puglie's 
* grotto ' appears to be due to his derivation 
of ca/ell from caf, with which it has no con- 
nection, if such a word has more than a 
dictionary existence. 

Cafellaidd, a. resembling a chancel; relating 

to a sanctuary or sacred place. 
Gafii, -au, sm. [allied to cau, ceuo; L. cavtia, 

cavea ?2 1. a trough ; a tray; a conduit. 
Tri anhebgtB' taiawg : pentan ; ^laiv ; a ehavn. 

Agarui *r ddaiar ddig ei safn 
Yn enhjU gafn i*w Uyncu.— Meaiu^; Sallwyr, cvi. 17. 

Cafn traed, a foot-trough, a trough for the 
feet. 

Kauan traet on keymiTaiio kyfreith. 

Cj/ffreithtoM Cymru, i. 296. 

CafniyUno, ) a kneading trough, a baker's 
Cafnpobi^ j trough, a brake. 
Cafngwiny a wine- vat. — lob xxiv. 11. 
Cafn dwfr, a watering trough.— (?c». xxx. 38. 
Cafn moch, a swine-trough. 

Yn nes fyth at ochr y tf y goaodwjd y eajnau moeh. 

Owylitdyddf v. 20. 

Cafn dylifoy a weaver's tray. 

ea> ^^^d, j * m^-conduit, a miU-race. 

Cafn y gof, a blacksmith's trough; a water- 
vessel into which blacksmiths dip hot iron to 
cool, provinciaUy called a * sleek-trough.' 

Qrmmer ch^wwt o ddwr ea/n y gof, dymaid o ddail y 
geid^iud, a dyrnaid o ddail Uwyfen ... a berw hwynt ymr 
nghyd.— JfnUy^oii Mydd/ai, u. 875. 

2. a canoe ; a boat. 

Yr wyf Ue mwya*r af on. 

At g^n dellt ar gefn y hxm.—Ieuan Dyfi. 

Cafn goiddig cefti y garw-ddwr, 

Cwm nwch grwdw doo, oomchwigl dTrr. 

W, CyntDol, i Long. 

Yn sydyn ar ol hyny . . . f e ddaeth tri o irt^ acnm^dg 
m€'wn ca/n bychan tan rwyfo tu&g atynt . . . y wrais a 
ddaeth i*r Ian. a*r gwr a arosodd yn y cafn. . . Yno H a 
ddychwelodd i*r cafn.— W. Lewes: Dwy Daith, 82. 

Wrth Ian y dwfr, dTmunodd y iarll amo nad elai i'r 
tti/S o herwydd bod yr bin yn dymmestlog. . . Efe a aeth 
i rca/», ac y^ y fan gostegodd y ffwynt, a gwastataodd y 
dwtr.—Ck. Edwards: Han. y Ffydd, 241, 2&. 

Cafn Enlli, a flat-bottomed boat. 

Cafn unpren, a boat formed from the trunk of 
a tree ; a canoe. 



Cafod, -au, -ydd, af. [=cawod, oawad] 1. a 
shower. — Salm. Ixv. 10. 

Trystan gynneddfau blaengar 
Gorwlyenyd cafod cann dfir 
Tyred i ymweled ath g&r. 

Engl. Trystan a Choalchtnai : M. A. i. 179. 



Cafiiad, -au, »m. [cafno, cafnu] a scooping ; a 
hollowing out ; excavation. 

Cafiibeithyiiy $.pL gutter-tiles. 

Cafabeithynen, sf a gutter-tile. 

Cafhiad, -au, am. a scooping; a making hollow; 

excavation. 
CafaiOf \ v. to scoop; to hollow out (Hke a 
CafiiUy / spout or a trough); to make hollow; 
CaihOy ) to excavate. 

Yt oedd hi yn ddiwmod hynod o wlybyrog, a'r flyrdd 
wedi oael ea ca/nio gan y Uifogydd a*r magnelau. 

Cfwyliedyddf vii. 211. 



Cefais o irybr ddenddeg-sygn 

Gafod deg rhag gofld dygn.— Z>. ab OwUyniy ooviii. 48. 

Cafodau 'n ddafnan a dddl, 

Er trocbi'r yttir ucheL— /. B. Hir: Gwaith, 18. 

Try yn ddwfir i ddiodi*r ddaiar ft chafodydd bjrfryd. 

Ch. Edwards: Han. y Ffydd, 247. 

Y gafod felj honeydew {Mdligo). 

Qwelwyd, ar brydiau, belaetbrwydd o wlybwr gludiog a 
melna yn hulio dail y coed, ac yn dyferu i*r llawr ; a gelwir 
ef, yn gyffredin, y felgafoo, neu y gafod fU. 

Gwyliedydd, vii. 88. 

Cafod o wynif a gust of wind; a squall; a 
sudden storm. 

Ac fal ydd oeddent yn hwyliaw, yr hunawdd ef , ac a 
ddiflgynodd c<^fod o wynt ar y merllyn. 

W. Saleshury : Luc viii. 28. 
A chafod o gorwynt a gododd ar y llyn. 

Esg. Morgan: Luc yiil*. 28. 

2. mildew, blight. 

3. a rash or eruption. 

Cafodi, a. to shower ; to be showery. 

A chafododd yr Arglwydd genllysg ar dir yr Aipht. 

Ecs. is. 28. 

Cafodlydy o. apt to be showery ; showery. 
Oafodog, a. showery. 

Tywydd cafodogy showery weather. 
Cafodogrwydd, am, showeriness. 
Caff (d\ -iau, am, [cf. L. copio] 1. a grasp, grip, 

or gripe ; catch ; seizure ; hold. 
Rhoicaffamoy ) to lay hold of it; to lay 
Taraw caff amo, ) hand upon it ; to pilfer it. — 
Owent, 
2. a sort of dunff-fork with the prongs set nearly 
at right angles with the iWdle, used es- 
pecially for unloading dung-carts ; a grapnel. 
Caffad, -au, am, [cafiEEtel] attainment, acquisition, 
acquirement. 
Ardyledawc canu Imnan caffat. 
Ketwyr am gatraeth a wnaetb brithret. 

Aneurin : Gododin, 616. 

Ca&el, ) V, [C. cava^a, cavd; Br. caffout, cavout; 
Caffely j Ir. gahhal ; L. capid] 1. to obtain, get, 
or have ; to attain ; to find. 
O keill kaffael tu atal ydau en er un Ue. 

Cyfreithiau Cymru, i. 186. 
A dvwednt arorugnm inneu bot yn da gennyf i kaffd a 
ymdidanai a mi. — Mabinogion, i. 6. 

Gwedy haffael o Werthyryr e wudugolyaeth. 

Bmi Gr. ab Arthur: M.A. ii. 262. 
A llewenyd a geiff ef yman pei as mynnei yn Uawen. 

Mabinogion^ ii. 48. 
Llym awel llum brin anhaut caffael did.— ^.S. ii. 47. 

Nyd bawB yth esgar eegor dy goebawd 
Na ehaJ^aeitYwjn ni bo tywawd. 

Owalehmai: M.A. i. 200. 
Ac aocattoed ye eaffaf i vy damnnet— F QrogUth, \ 21. 
Cyrreifeint a gtUffo gaffaho Jyxxw.—Elaeth : M.A. i. 162. 
Oaffel kyfFelyb da ac a bnchei y gaffcl. 

Saith J\tehawd Marwawl, \ 2. 
Tri jpheth ni ehaiff dyn ddigon er a gaffo : ieohyd ; hoedl : 
a chyfbeth.— 7ru>e(M Doethineb: M.A. ni. 140. 

Ni waeth po ddrwg a -wnelo nndyn wedi y eaffo air da, 
• na pha ddaioni a wnelo und]m wedi y eajfo air drwg, neu 
cyn y eajjro air do.—IoU> Mss. 167. 

C<^as dda ni chafas ddrwg.— lolo Mss, 262. 

Y dyn a g<^ffo enw da, 

A ^at/f gan bawb ei goifa.— L. G. Cothiy iv. zv. 23. 



Digitized by 



Google 



Caffael 



636 



Canoen 



Caffael hawl, to carry or win a 3mt. — Cyfreith- 
iau Cymru, 
2. to conceive ; to beget. 

Yn yr hynt honno y knffat Abel wirion. 

St. Great, \52 (cf. 198). 

CafQEiel, -ion, »m, attainment, acquirement, 
acquisition ; a finding ; a find. 

Caffael y Oroes^ Invention of the Cross (=May 
3).— Z/. O, Oyffredin. 

CafElEkeledig^etli, ) -au, «/. attainment, acquisi- 
Caffeledigaeth, j tion ; a finding. 

Caffaeledigaeth y Orogy Invention of the Cross. 

Ac yna y doeth Oenriacns eafrob aant. a llawer o vrodyr 
•eint y gyt ao ef . rygredyssynt y lessu Grist trwy o^^.f* '- 
edigaeth y groc. a chyrody y marw yn vyw.— F GroglUh, \ 26. 

Ca&eliad, >au, am. a getting hold of; a taking, 
obtaining, or acquiring ; acquisition, acquire- 
ment, attainment; prey, spoil, booty, capture. 

I breffethu frollynf^od i*r oaethion, a ehaffaeliad golwg 
i'r demion.— /,uc ir. 18. 

Oftii yr wyf mai cnffn^Uad cyfoeth mewn hen o«dnm yw 
hyn yn y diwedd.— ^^/nnacA y Beirdd, 4. 

Ao o gnffaeliad ar hyn o grampaa a chynnc^dfau y ceffi 
ddeall oyflawn ar bob peth o*r byd.— /oto J/m. 203. 

A ddygrir y caffaeliad oddi ar y oadam \—E9a. xlix. M. 

A chymmcrasant yr hoU yspail, a*r holl gnffaeliad, o 
ddyn ao o anifail.— ATuw. xxKi. 11 (cf. 12, SW, 82). 

Qweli faint sjr o rai ffolion yn ei cheisio, a'r irwaolaf yn 
abl, er 8y ami hi o gaffaflind.—ElU Wynn : Bardd Cwsg-, 24. 

Ar gaffaeliady acquired ; obtained ; to be had ; 
in existence ; extant. 
A>A nad oeddynt hyd yn hyn ar ff^ffaflitd ac adfor. 

( 'y/nnacU y fteirdd, 9. 

Caffaeliad y GroeSy Invention of the Cross. 
Owyliau ereill, y rhai ydynt, laf, Caffaeliad y droeji. 

Gwyliedydd^ vi. 140. 

OafllEieliaeth, -au, sf. acquisition, attainment, 
acquirement. 

Am hyny mae'r rfaeswm yn dal ar ei draed, nad y bvd 
yma yw'n lie hapuaaf ; os amgen, ni fyddai'r nef na ^rwobr 
na ehaffaeliaeth. 

Thomas Williams: Ymadr. Bnch. 22 (cf. 41). 

Ca&eliwr, wyr, ) am, one that lavs hold of, 
C&£^lydd, -ion, j acquires, or obtains ; an 
obtainer, an acquirer, a finder. 

Trawaenw yr achaws gwneuthnriawl eydd, pan osodir ar 
ymadrawdd aathredig, neu araeth lathr-wiw, y caffaelitcTy 
3rr awdwr, y dychymmygwr, neu yr weithiawl, droa y peth 
a wnaethant hwy.— ^. Perri: Egl. Pfr. ii. 

Oaffowd, am, acquirement, attainment. 

Oaffell, -au, a/, [caff] a valve. 

CaffWogTy a. valved, valvular; valvate. 

CafiBAd, -au, am, a throwing the arms about to 
g^rasp at anything ; a catching, a grasping. 

Cafflo, V, to throw the arms about for catching 
anything; to catch, to catch at; to seize, 
snatch, or gripe ; to over-reach ; to cheat. 

Nachaf uorwyn yn dynot ar uarch grwineu mynggrych. 
•e yyngen a gaffei.—Mabinogiony i. 26. 

Ei rodawg dariau caffied ef yn dyn. 

W. O.Pugh*: C.G.vieOO. 

Cafflwr, wyr, am, one who struggles with his 
arms to catch at a thing ; a catcher. 

Caffl, -au, am. [caff] cheat, cheating; a trick. — 

Gwent, 
Oafflo, V. to cheat (at play); to cheat; to trick. — 

S.W, 



Cafflwr, wyr, am, a cheater, a cheat. 

Cag, -au, am, [=cach] dung, ordure, excre- 
ment, dirt. 
Cagal, -au, am, [Br. knyaP^rzCagl, 
I Cagalu, v,-=.CaglUy Caglo, 

Cagelyn, am. [dim. of caga^ daggled dirt; a 

I lump of dirt clinging to the twls of some 

animals ; a dag or daggle. 

I Mae*n deg bod ym mhen y dyn 

I Oolwg fal dau gagelyn. — Jcihih Gethin. 

I Cagen, pi. cagau, cagenau, af. [cf . cacen] a cake. 

I Bob dydd yn ei bl<Mlau. un non nid yw*n eisieu 

i Na moethau na chagav yn ei rlu'tfin. 

Edu\ Iiu:hard: Bngeflgerdd, ii. 60. 

Cagl, ) -au, am. the dimg of sheep or goats ; 
Cagal, ] bedraggled dirt on the lower end of 
1 garments ; a dab or daggle. 



A chagl V wen ffa^l ffwgws, 
Blwch blawd, 



bo dlawd i dlws, 

H. Moru»: 



Eos Ceiriog, Ii. 400. 



A p-wrth-ffyreh tin-fTyrch tanffufrl, 

Ceimion wrth y jfynfTon gagl.—Gro. Owain, 74. 

Caglach, a, pi. 1. bedraggled dirt; refuse; dirty 
a things. 2. mean or dirty ones. — C,S, 

Caglen, pi. -od, caglach, a/, a bedraggled one, 
draggle-tailed woman, a slattern. 

Caglog, ) a. bedraggled, dagtailed; be- 
Cagalog, j spattered with dirt ; befouled. 

Pryf cloff-droe<l yin rhoftl rhml llwysawg mirain 
Teneu-gt>og olain tiu ./ t<i<tl'iu;i. 

M.uioy Dtrygroig : M.A. i. 485. 
Scrantia, vel Borapta , . . putain gagalog, budrug 
fruut. Daties, 8.v. 

Cynffon gaglog, a daggle-tail ; a tail bespattered 
with dirt. 
Caglu« ) V. to bedraggle, to draggle, to daggle; 
Caglo, j to trail in mud ; to befouL 

Cang, -au, af, 1. a branch, a bough. 

gogau 



Yn Abtr Cuawg yd ganant 

At gar, ff 1 1 II blodeuawg 

Gwae glav a*u dyw yn voddawg. 

Uywarch Hen: M.. 



A. i. 127 (cf. 123). 

Ewch i'r mynydd, a dygwch gangenau olewwydd, a change 
au pinwydd, a chaugau^r myrtwyda, a changau*r pnlmwydd. 



snan o'r prenau caeadfrig, i wneuthur bythod. 

AVA. riii. 16. 

2. a branch or division (of a subject). 

Tracther belhach am bob un onadhunt or neulhtu drwy 
dhangos yspysrwydh am bob un onadhnnt, ac eu cnnghau. 

Ymborth yr Enaid, \ 3. 

Megys y gallo'r holl fyd weled a gwybod cangau a gwraidd 
yr athiawiaeth.— 3f. Cyffin: Ditf. i. 10. 

Caixgen, -au, af, 1. a branch, a bough ; an arm. 

Afallen beren mae ffrwyth y gangen 
Gwae nid o gymen cyn dy gwynaw. 

Jiadog Duyjraig: M.A. i. 487. 

Bfe a flagura oddi wrth arc^l dyfroedd, ac a f wrw gang^ 
enau fel planigjn.—Job xiv. 9 (cf. xr. 82), 

S:^:iL^^,^«^PO**'^-ld block. 

Cangen fechan, a little branch, a branchlet. 

Cangen ofor^ a branch or arm of the sea. 

2. an epithet for a young woman ; a fair maid ; 
a nymph. 
Na'm Uadd, eangtn feinwen fwyniaith. 

Rh. Goch ab Rhicert: lolo Mbb. 231^ 

Mae'n rhaid i gangen wen.wych, 

Gwyliwch hyn, gael a chwennych.— ffoyw Cyffin^ 



Digitized by 



Google 



Canqsnan 



637 



Caino 



Cangenan, «/. a little branch or bough. 
Cangeniad, -au, am. ramification. 
Cangeniaith, ieithoedd, sf. a dialect* 

Ni cfayff^ddir k nemor o beth yng Nghyfrinach y Beirdd 
Dftd 7w*n wenhwyseg lied bur, ac nad yw yn burach na 
dim a welir mewn un cangeniaith o'r Oymraeg, mewn un 
Than arall o Oymra. 

lolo Morganyog : Cyfr. y Beirdd, Bhagdd. 6. 

Yn un parth o*r ymherodiaeth y mae tair cangeniaith yn 
cael eu llefara yn gyih^dlnol \Bmn.—Gwyliedydd^ vii. 286. 

Cangenieitliol, a. dialectical, dialectal. 

Cangenig, -ion, sf, a branchlet, a little branch. 

Cangenog, ) a. having branches or boughs ; 

Cangog, j branchy; branchied; branclmig; 

full of branches. 

Rhoddaaom ein telynau 'ng nghrog 
Ar goed camgenog inon.—Edm. Frya: Balm czxzrii. 2. 

Nid ydoedd y fcaen onid cron a meddal : y mae'r dderwen 
yn gangenog ac yn galed.— CA. Edurards: Han. y Ffydd, 245. 

Cangenogrwydd, ) am. branchiness, fullness 

Cangogrwydd, ) of branches. 

Cangenol, a. branching; tending to branch 

out or ramify. 
Cangenu, v. to ramify, to branch; to form 

branches. 

Gwylied y bardd bod y mauau hyny o*r gerdd yn cangenu*n 
ihywiog o brif amcan a sylwcdd y gerdd. 

Cy/rinach y Beirdd^ 24. 

Canghell, -au, -oedd, «/. [L. cancellus, cancelli] 

1. a chanoeL 

Gogonedauc Argluit hanpich gnell 

Ath oendicoo de egluiB a e?iageU 

A kagril ac eghuB.—A.B. ii. 12 (M.A. i. 676). 

Nyt cynnenn ar dogyn fanac yn y f o llw yn y tri lie eyf- 
reithiawl : ar ddrws eglwys f ar gangell^ sef yir hyny y oor ; 
arallawr. — CyfreUhiau CymrUy ii. 620. 

Y Foreol a*r Brydnawnol Weddi a arf erir yn y man cpi- 
neflnol o*r eglwys, capel, neu aangheU. . . A'r canghellat 
a g&nt sefyll yn y modd yr oeddynt o'r blaen. 



angheU. . . A'r canghdlau 
t o'r blaen. 
Lly/r Giceddi Gyffredin. 



Nid oes yma, o gdr i gangheU, 
Un erddy^an, ond y gwynt. 

Btackwetl: Ceim'on Alim, 201. 

Cajighell egltvya^ the chancel of a church. 

2. a sanctuary, a temple, a holy place. 

Trig i*th gynteddau, ac i'th lys, 
A'th aanctaidd veddua ganghell. 

Edm. Prys: Salm. Ixt. 4. 

Cangliellog, a. having a chancel or choir. 
Cangliellor, -ion, -iaid, ] am, [L. caned lariua'\ 
Cangliellwr, wyr, / a ch^cellor. In the 

Ganghellydd, -ion, f Welsh Laws, in which 
Cyng;^hellor, -ion, -iaid, ) it is of frequent oc- 
currence, canghtllor denotes an officer in every 
district GsMoa * canghelloriaeth ' or chancellor- 
ship, who held pleas to determine disputes 
among the king s villains, and secured his 
waste. He was entitled to specific fees for 
these services. Cf. Cy/reithiau Cymru, ii. 
1111; L 11. 

Kentaf ew ebrcnyn ef adele eyste en nesaaf yr kelny ; ac 
f»My^^ ydan enteu e hegeUaur ; a grnedy benny er hosb. 

Cy/reithiau Cymru, i. 10 (cf. 164, 860, 662). 

Byd o bop gnaaanaith breeninn bydaul^ heb mair, heb 
cygheUttur, l^b cyhoith dadl. — Liher LandattCMis, 113. 

Ef adely kamryd attaw a roho e mayr ar kaghellaur atau 
oda ydaly cilj9.—Cyfreithiau Cymru, i. 62 (cf. 166, 194). 

Arglwydd gangkelloT, lord chancellor. 
Canghellydd y tryaorlyay chancellor of the ex- 
chequer. 

Efe a fnaaai canaheUydd y tryuorlya; yn ei law ef y bn- 
ftimi holl drysorfeydd y deymaa.— i/au/, C.G. xv. 62. 



Canghdlwr pri/yagol, the chancellor of a uni- 
versity. 

Rhai ereill a ddywedant mai'r dysgodig loan Gerson, 
CnngheUwr Paris, a fu fyw'n y flwyddyn 1420, a'i cyfan- 
8oddodd.—/f UM> Owen: Dilyniad, Rhag. 3. 

Canghellior eagobaM, chancellor of a diocese. 

Ni chaiff neb o hyn allan ei gymmpryd yn ganghelher 
. . . oni bydd efe'n llawn chwe blwydd ar nugain oed o 
leiaf.— <7rt«o/iatt Eglwyaig, 127 (cf. 120—128). 

CangheUor eglwya gadeiriol^ chancellor of a 
cathedral. 
Darparor yn wastad . . . fod i gr^bl ac i bob un o'r arch- 
eegobion, esgobiou, a phob un o'u canghellorUm . . . gael cwbl 
feddiant ac awdurdod.— ^c< Unffurfiad 1558. 

Canghelloriaeth, \ -au, af, chancellorship ; 
Canghellyddiaeth, > the office or function of 
Canghellwriaeth, ) a chancellor. 

Qobr brenin o dir ni bo ewydd o honaw, cbweugraint : o 
dir y bo swydd o honaw, mal penhebogyddiaeth, neu ddis- 
teiniaethf neu gynghelloriaeth, neu foeroni, punt. 

Leges Wailicae, ii. x. 85 (of. 81). 

CanghellTS, -oedd, am, [canghell-|-llys] court 

of chancery, chancery". 

Ghrerthwyd hen etif eddiaeth Ystumllyn drwy orohymmyn 
y canghellyg.—Brython, iii. 296. 

Cai, pL ceiau, am. {^cae, a fence or enclosure ?] 

* a concrete; a collection or adhesion of things 

together.*— P. 

Caiou {gl. munimenta). 

Olosa. Luxanb. (Zeuss. O. C. 1066). 

Cai, ) pL ceiau, am. [=cae : Br. kae ; O. Ir. cae, 
Cei, ] ce; Pr. quai, ^quay ; E. giwzy , key, \kay, 

keie. The English seems to be from the French, 

which is said to be of Celtic origin] a quay. 

In colloquial use all over the Principality. 
Caib, pL ceibiau, af. [Ga. caihy catbe, ceaba] a 

mattock. 

Cep (gt. fosarium).— Ox/. Gloss, v. 42 (Zeuss, G. C. 1061). 
Keyp due keynnyauc. — Cy/reithiau Cymru, i. 298. 

Nedjrf : a gylyf : a cheib: a chryman. 

Cy/reithiau Cymru, i. 680. 
Fan doethant awch gelyn^n am awch pen. y awch ky- 
mhellassant y adaw awch keibeu. 

Brut. Or. ah Arthur (B) : M.A. ii. 228 (cf. 262). 



Holl Israel a aent i waered at y Philistiaid, i flaenllymu 
bob un ei awch, a'i gwlltwr, a*i fwyall, a'i gaih. Ond yr 
oedd llif ddur i wneuthur min ar y ceibiau, ac ar y cyllt- 
yrau.— 1 Sam. xiiL 20, 21. 

Sv^yeH. j * 8n^l>l»i"g-ho«. » grub-axe. 

Caib big {pi. ceibiau pig), a pick-axe. 

Myned at y gaib aV rhaiv, to take to the mat- 
tock and shovel; to work as an ordinary farm 
labourer. 
Gaing, pi. ceingau, ceingiau, a/. [=cainc] 1. a 
branch (of a tree). 

Mal aderyn ar y gaing.— Diareb. 

Qweleis i geing gyhafal ei blodeu.— raZuwtn: M.A. i. 57. 

Fob keig arbennic yr derwen dec arhujgeint atal. 

Cy/reithiau Cymru, i. 684. 
O geingiau pinwB ar ei gyngain. 

Gr. ab Meredydd: U.A.. i. 462 (cf. 881). 

2. a strand; a yam; one of the twists of which 
a rope is composed. 

Rhaff dair caing, a rope of three strands; a 
threefold rope. 

3. a branch or subdivision (of a subject). 

Traether bellach am lythineb ae gaingce. . . Deudhec 
eaing yasydh y lytiuneb.— Fw*<MtA yr Enaid, 59 (cf. 6, 7, 8). 

Frydydd, a'i gelfyddyd yw prydyddiaeth, ac ar hyn y 
perthyn y ceingau hjn.—Dr. I. D. Rhys: Oram. 149. 



Digitized by 



Google 



Oail 



638 



Caint 



4. (=camc 5) a song or lay ; a note ; a tunc. 

Dy gniignn ydynt gATiffhttn, 

Da ciliau 'm mysg y dail mftn.— 11*. E'jn'nd, i'r Llino«. 

Call, pL ceiliau, «/. [cf. L. C'ialae'\ a shoopfold, 
a sheep-pen ; a fold. 

Gwae ofeiriod bjrd ni autfiviftia jfwyd ni phn^tfotha 
Ni warcheidw ei gnil ac ev yn vuifuil nif urt^ilui. 

r.iH^siu: M.A. i. 96. 



i'r gorlan [• gail^ y 



Hwn nid & y mewn drwy'r drift*j* 
defaid.— H^. SaUsbury: loan x. i. 

Un ddafad blaidd ni ddifa 
O gail deg y Bugail da. 

hnan Brgdydd II ir: Owaith» 20 (cf. 37). 

Bod yn fagail cail Celi : 

A doed im' dy eglwys ai.— (J to. Omyiim, 65 (cf. 12). 

Caill, pi. ceilliau, «/. [Br. kail, que/l] a testicle. 

Ouerth y dut/ketfU kempynt ynt a guerth e nan aylant 
^oketxxt.—Cyfrfithiau Cymru, I. 310 ;cf. fiW, 69H, 750). 

Ychydio wedy hynny y dyHpeilwyt TJywelyn uab Owein 
oe lygeit ae grit leu y gan Uaredud uab Bledyn. 

Brut y Tywysogion, 154 (cf. 156). 

Caill y cif ) dog's stones, cullions, orchis 
Ceilliau'r cij ] (Orchis). — IhtghDavies: Welsh 
Bot. 164, 169. 
Cain, J)/, ceinion, a. [cf. can : Ir. cai'ji; L. canus"] 
fair, beautiful, beauteous, fine ; bright, splen- 
did ; clear ; white. A poetic word, and often 
used as a general term of praise. — M.A, iii. 
141, 142. 

Unuawn Hir of rodei eur e allawr 
A chet a choelvein i.t« y gerdawr. 

Aneuriu: Godudiii, 344 (cf. 118, 146, 837). 
Cyntefln ceinaf amser 
Dyar adar glas oaUedd. 

Gr. y»nd Corh: M.A. i. 3M (cf. 182). 

Erddi rhygcnais g^inwu odinu, 
Irddyn ganolfain goin cynnoddfaii. 

Rh. Goch ,rh Rhicert : lolo Mrs. 242. 
I'r cj'feillion mwynion mau 
Deoai grinion deganau, 
Genyf o bai ddigonedd.— (iro. Ou-^n'n, 3 (cf. 36, 60, 61, 71). 



Dy gyftpeithiau, 'r Cyflawn mawr I 



i'm tiued fal canwyll ynt ; 
Toriad coin yr hyfryd wawr, 
I lywio'm dyrys hynt. 

Jolo Morgaiticg: Solm. ii. ccviii. 1. 

Holl amajxpnin ay'n gwenu, 

Gan nawaaidd ymgynhesu.— Z)a/m/ Ddu^ 233. 

Cain toybodauy belles lettres. 

Cain, s.pl, dung-flies. 

(7atn=cler j dom ; sef cylion melynion a wdir ar dom- 
enau ac ar daol gwurtheg.—Mt. 

Haf tan galan, gauaf tan gain.—Ardudwy. 
Cainc, pL ceindau, af, 1. a branch, a bough ; a 
limb. 
Ac yn y winwydden yr oedd tair cainc. 

Gen. xl. 10 (cf. 12). 
Dringaf i'r balmwydden, ymaflaf yn ei chrinciau. 

Can. Sal. vii. 8. 

Cainc preny (1) the branch of a tree. {2) the 
knot of a tree; the part of a tree wnere a 
branch shoots. 

Fren d cheinciau ynddo, a knotted or knotty 
tree. 

Ceinciau canwyUhreny the branches of a candle- 
stick. — EcB. XXV. 31 — 36. 

Ceinciau cym carwy the branches of a stag's 
horns; antlers. 
2. a branch or arm (of the sea or a river). 

Cainc ofor^ a branch or arm of a sea. 

Nid oes ond mine o /Ar^ od oes dim, rhwng America a 
ThMliBa\A.—Ckarlea Edwards: Hanes y Ffydd, 41. 



Cainc o a/Vm, a branch or arm of a river. 

Y gniur fwTftf dwyreiniol o with ffrwd Nilus, a alwyd 
ff>'Tit y Pcluniaidd. . . . Y gnim- nesaf n't a/on a alwyd y 
Tanitaidd.— Aim. Uoyd: Amseryddiaeth, 70 \cf. 71). 

3. a strand or yam (of a rope). 

Rhnff dair cainc ^ a rope of three strands or 
yams. — Preg, iv. 12. 

4. a branch, section, or subdivision (of a sub- 
ject). 

Yr ail gniuc j^yffredinol y mac 8. loan yn dywedyd ei bod 
yn p€Tthyn i orwagedd ac oferodd y fuchedd hon, yw tra- 
chwant y Uyirad. 

Dr, John Davies: Llyfr y Re«. ii. iii. 22 (cf. 23). 

Ym mbob drehymmyg" dylai fod iawn berthynas, a chyf- 
undeb cywaith rhwiiK- yr amryw geinciau a cbolofnaa o 
heni ; f al na bo annhrefn ac anghytt(lu ansodd ac amcan- 
ion yn y gerdd ; dylai fod iawn-ddosparth o bob cainc o'r 
ddYchymmyg.—(\friuac/i y Beirdd^ 17 (cf. 173, 199). 

Tair cnine y sydd ar frerdd dafawd. 

Tt-ioedd Dorihin^b: M.A. iii. 134 (cf. 135 fq.). 

5. a song, lay, or strain ; a note ; a tune. 

Pa Bawl gwaith j dichon cwlwm cydgerdd fod mewn 
cainc f—Myv. Arch, iii, 439. 

Rbyf edd genyf y draff erth a gymmeraist i ddringo cuwch 
i ganu gwcw mor ddiflin ag 3rr ydwyd, lie nid oes neb a 
ry'r ffado feohan am dy gaincy a lie nia oes iti les yn y byd 
o honi.— 7o/o M»s. 157. 

Ooreu cainc ar y dclyn 

Cainc yr arglwydd Llywelyn.— »9io« ri«ftir. 

Hwynt-bwy j-w'r llu sy o ddeutu'r faino 
Yn canu'r waredigol gainc. 

IF. Williams: Hymnao, xlvii. 2. 

Taraw cninc a wnai yn sydyn, 

Brudd ei dolcf, ar y delyn. — lago TYichrug : Bardd. i. 2. 

Corff y yainc, the main part of a piece of poetry 
or music ; the burden ; the main point. 

Mi gaf gan Dduw mai nid byny a fydd corff y gainc ar 
waith ein brenin da ninnau yn aiuon am y Sae«on. 

Theo. Evans: D.P.O. i. 4 (98). 

Ei fawrb&d ei bun, nid Uesid y devmaa, yw cor/f y gainc. 
Klis Wynn : Bardd CSrog, 24. 

Ond nid hyn mo gorff y gainc ch waith.— (7n>. ^>tcat«, 178. 

Ceinciau adar [sg. cainc adar, cainc aderyn), 
the songs or notes of birds. 

Gan wrando cainc yr adar cu, 
Fal engyl fry ar gangau.— r%. Lloyd Jones. 

6. a fit or short interval ; a stroke (as of temper, 
illness, and the like). 

Ceinciau drwg, fits of bad temper. 

Y mae ceinciau bndr yn perthyn i ti. — Gwent. 
Cainc annwyd^ a fit of cold. 

Cainc o selniy a fit or attack of sickness. 

Caineirian, $m. twavblade, ophrys {Ophrys). — 
H. Davies: Welsh Bot. 82, 83, 164. 

Caineirian cyffrtdin^ common twayblade, ovate 
ophrys (Ophrys ovata). 

Caineirian nydd-droedigy spiral ophrys (Ophrys 
spiralis). 

Caineirian yr ednogyn^ fly ophrys (Ophrys 
musci/era). 

Caint, pi, ceintiau, «/. 1. * a plain or open country; 
a field, a field of battle ; an engagemeut.' — P. 

Ceint yn yspyddawd ucb gwirawd aflawen 

Ceint rac meibon Llyr yn ebyr Henfelen 

Gweleis trcis trydar ac afar ac anvhen 

Yd lethrynt lafkawr ar bennawr diagywcn 

Ceint rhag udd dodeu [al. dotleu] yn noleu Hafren . . . 

Ceini yn addfwyn rodle ym more rnaff Urien. 

TalicMn : M.A. i. 66 (cf. A.B. ii. 138, 153, 208). 



Digitized by 



Google 



Cair 



639 



Calan 



Ar gmnt y frwydr, Mihaiv?el ac ei drech 
An^bon yn byddinaw, dodynt gordd 
O-wybadon ogylch, tanau llachar flBan. 

W. 0. Pughe : C.G. vi. 442. 
Bhoi ar y gaint ei fendith a wnaeth hen Wyndaf Sant, 
A meUUth ar yr adyn a*i rheibiai bjrth i bant. 

Gvfynionydd: Briallen, 11. 

2. the Welsh name of Kent (Cantium). 
Rac I^dain priodawr boff eint 
Eigil i wrys Uoegrwys Caint. 

Mdgont: U.A. L 160 (cf. 121, 273). 

Archesgob Cainty arclibisbop of Canterbury. 

A arwedy meithryn c y miwr>'f y rwg arehescob Keint ac 
' loro y teruya^wyt y kyghor. 



Brut y Tytagsogion, 228. 



aichescob 

Caer Gaint, ) r% j. -i. 
Caergaint, j Canterbury. 

Caiog, -au, 8/,=zCaeog. 

Cair, pL ceirion, «.c/. * the fruit or produce of 
trees; berries.' — P. 

Cais, pi. ceisiau, «m. [cf. L. quaeso, quaesUo] 1. 
quest, search ; a seeking. 

Or achaws ny allaf vot yn lla-n'en vyth yny wypwyf pa 
diwed ^yotxjkeis Yxwxm.—St. Greal, \ 5 (cf . 6, 20, 21). 

Tna yn diannot yd annones Gortheym kenhiadeu y bop 
Ue i geinyaw y kaig hwnnw. 

Brut 6r. ah Arthur: M.A. ii. 267. 

2. a request, a petition ; desire ; an asking. 

Ar gais un, at or by one's request or expressed 
desire. 

Dyger y corn i De^d 
ArH gais.—Tegid: Gwalth, 91. 

Ihffyn ar gai», to instigate or incite. 

3. an attempt or effort. 

Eto y mae llawer o Oristianogion yn y byd . . . nad ym- 
roant nwy un gronyn i*r caia a'r cyrch a roddwyd amynt. 
Dr. J. Davie*,: Uyfr y Res. u. i. 1. 
Qwlcd jdd ormod a rodiais 
Trwy bryder ac ofer gais. 

Gronwy Owain, 82 (cf. 29, 80, 103). 

Rhoi cais ar, to make an attempt on. 

Gwnaeth gais ar ei bywyd, he made an attempt 

on her life. 
Ni Iwyddodd un cais o't eiddoy no attempt of 

his succeeded. 

4. [cf. Ir. cof>, cios; L. census] a t€« or assessmei^t. 
Cylch cais, * a free gift, which tenants are ac- 
customed to give to the bailiff of ^e manor, 
in some parts of Wales.* — P. 

Cais, pL ceisiaid, sm. 1. a tax-gatherer, a 
publican. 

Defu-wr a esgyneaont i'r tempi i weddlaw : nn Fhariaai, 
a'r UaU Publican [* toUwr, enis]. 

W. SaUsbury: Luc xviii. 10 (cf. xix. 2). 

2. keeper of the peace. — Leges Wallicae, 559. 
Caith, s.pl. [caeth] an old pi. of caeth, 

CAl, sm. [Ir. and Ga. coill : cf . Gr. xoAov, x^Xov] 
a tree. 
Hal dafl edl y syrthiesynt [y BaeBon].—Taltesin (Ms.). 
Calm hydref diddafl c4l.—Llywarch Hen (Ms.). 
Glas gdl o amgylch glwys g^r. 

Gutyn Otcain, i Fynachlog Ystrad Fflur. 

Cal (a), \pl. caliau, sf. [C. cal; Br. cal, kalc'h; 
Gala (d), ; Ir. cafg] 1. penis, veretrum. — Cy/- 
Caly (a), ) reithiau Cymrv, i. 86, 92, 100; M.A. 

I 487. 
2. (in botany.) 



Cala'r gethlydd, \ cuckoo-pint, wake Eobin, 
CalaW myiieich, | lords and ladies, starch- 
CaJa corgi, ) wort {Arum mactUatum). — 

Hugh Davies : Welsh Bot. 90, 164. 

08 bydd dy wyneb yn lljmorus, dod wrtho eli calyW mun- 
eich.— Hanover Ms. 4. »44. 

Calaf, pL -au, -on, celyf, sf. and cl. [L. calamus; 
Gr. xaXaf^s; C. caia; Br. kolo ; Ir. colbh; 
Ga. calbh, colbh] 1. a stem or stalk; a reed, a 
cane. 

Calamennou [gl. cuhnos).— Codex Juveneus, 26. 

Baglan bren neud cynhanay 

Rhudd rhedyn mdyn ealav.—Llywarch Hen : M.A. i. 114. 

Pan daw nyt oed namyn y kala/ yn Uwm wedy daruot 
torn pob un yny doi yny dywysaen or keleuyn. a mynet 
ymeith ar tywys yn hollawl, ac adaw y cala/jno yn Uwm. 

Mahinogum, iii. 164. 



Kalan hyturef tymp dyt yn edwi 
Ca^gan Uoer uann llwrw 



- .. uenegi. 

Llyto. ah Llywelyn : M.A. i. 281. 

Calaf yd, the stalk of com. 

Atuyn aeron yn amser cynhaeaf 
Aiall atuyn gwenith ar gala/. 

Taliesin : M.A. i. 28 (cf. 24). 
Creadur unigol yw, yn cysgu Uw dydd, ac yn myned 
allan hw nos i ysglyfaethu ar galafau siwgr. 

Owyliedydd, iii. 170 (cf. 189). 

2. {sf.) a calamus or reed (for writing). 

(7o/a/att Aiphtaidd a ganmolid fwyaf . . . Axtmir ealafau 
1 yagnfenu & hwvnt mewn rhai gwledydd dwyreiniolhyd 
heddyw. . . Parhaed i arfer calaf au tan yr wyttifed gannf. 

Qioyliedydd, vii. 146. 

Calafaidd, a. like a reed or cane; resembling 

a stalk; stalky. 
Calafog, a. abounding with reeds or canes; 

reedy; having a stalk or stem ; stalky. 
Calan {a), -au, sm. [L. calendae; C. calan; 
Br. kola, kal; Ir. callain; A.S. co/emT] calends; 
the first day of each month. When used ab- 
solutely it denotes the calends of January, or 
beginning of the year. 

Coel calan cyman cymhenrwyd. 

Cynddelw: U.Il. i. 207 (cf. 219, 821). 

Y neb a adefo dylyu da idaw, talet yn diohir eithir yny 
teir arbonnie : yNadolic,arPaeo,arSulgwyn; nytamgen, 
o nos Nadolic gwedy gosper hyt duw kaUin gwedy offerenT 

^ , , , , . Gy/reithiau Cymru, ii. 844. 

Calan, fy ngwyl anwyl i, 

Calan, a gwyl Duw Celi ; 

Da, coeliaf, ydyw calan, 

A gwyl a ddirpcrai gfin ; 

Ac i'r calan y canaf , 

Calan well na huan haf I— <7ro. Otoain, 89 (cf. 40, 41). 

Y calan, the calends (of January) ; new-year's- 
tide ; the begining of the year. 

Ny delejT dale mocc ar hyd ony kef yr en escubaur neu 
ar y gueyrclaut ohuyl Teuan hyd e kalan. 

.. . ,, ,., , Cyf reithiau Cymru, i.S28. 

Ai celwydd wedi'r calan, 
Wiago o bawb wisg o b&n ?— Z>. ab OvrUym, ccr. 11. 

Dydd calan, new year's day. 

Ef dyrran dyt kalan cadrwch. 

Ltyw. ab Llywelyn : M.A. i. 280. 
At ddydd calan y*m ganwyd, 
Calan, nid anniddan wyd.— Gro. Otomn, 89. 

Calan gauaf, the calends of winter ; All Saints' 
day, All Saints, All-hallow-tide.— ilfvv. Arch. 
i. 124. ^ 

Ny deleyr e meheryn eu dala nar beoheu ohuyl Yyhaghel 
hyd knlnngaya/.— Cyf reithiau Cymru, i. 828 (cf. 822, ^6). 

Dydd calan aauaf. All Saints' day, All-haUows- 
day ; the first of November. 
Nos galan gauaf. All-hallow-eve, All Saints' eve. 



Digitized by 



Google 



Calanddydd 



640 



Calcu 



Cnlnn Awat, the calends of August, Lammas- 
day or -tide. 

Ervhi aorup [Arthur^ i pawb brvMaw oy wlat ftp em- 
bamtoi. ao orhyn hihin Awnt hot eu kjiinadyl oil ysryt em 
porth Barbefflwfy.— /?r«« (^r. ah Arthur: M.A. ii. 331. 

Calan Hydref, the calends of autumn ; the first 
day of October. 

Tair rhau y flwyddyn : amser haf , o'r pjTitefln hyd galan 
Hi/ilref; ^AUdf, o gn/an If i/t{r*-/hyd gif'ot C\\yrefToT; g'wan- 
"wyu, o galiin Chwefror i'r cyntefta. — Banidas^ i. -418. 

Palan hydfre cain cynnwyre. 

(Jualchmai: M.A. i. 203 (cf. 281). 

Calan lonawr^ the calends of January ; the 
first day of January. 

Nyt edpwes e lys Ips kcrdoryon Prydein 
Duw calan Yonawr ene aruapth. 

Anrurin: God. 267 (cf. 844, 911). 

Na Byfl f^'th yn ii<, wyl fawr, 

Gl^ yno, galan lonawr. — (iro. Owain, 41. 

Calan leuan, the festival of St. John (the 
Baptist); midsummer. 

Trwy letinn galan goien y jrjrvlwr, 
Vedydywr y g-wr an gwyr ninneu. 

Gr. ab Merfdydd: 'H.A. 1. 472. 

Calan Mai, the calends of May ; May-day, the 
first day of May ; the begining of simmier. 



E may yaun dale ar e»ra>Tiuar aryant hyd huel Sanfre^ ao 

s allan 

y llukyr. — Gg/reithmu Cgmru^ i. 322. 



o bene allan dyuuyn y llukyr : e^uahannuynar ohuyl 8an- 
ffreyt hyd halan yteg ar>'antal : o kalan Mty allan dyuuyn 



Y dyd yr hwn y caffat y kyasegredic groc trjrdydyd wedy 
ealan viei. — ¥ Groglith, J 27. 

Kalan Mai calon a dorrir 

Cof anwar galar pa gelir.—Da/gdd Ben/ra* : MJL. i. 320. 

Yr ail ormes oed dia«pat a dodit pob nos kalan tnri. uoh 
bob aelwyt yn ynys Prydein. — Mabinogion, iii. 299. 

Calan Tachweddy the first of November. 

A kalan mya Tacwt edely ef nuinu y cruyn. 

Cy/reithiau Cymru, i. 38. 

Calan Rhagfyr, the calends of December. 

Duw Sul oed yr vnuet dyd ar bymthec o galan Racuyr. 

Brut y Tywyaogion, 216. 

Calan Nadolig, Christmas-season, yule-tide. 

Oedd terfvn cardd oedd car deuddyblig 
Oedd calon calan Nadolig. 

Seisyll Bryffwrch : M JL. i. 889. 

Yr hen galan, ) the first day of the year, ac- 
y calan hen, ] cording to the Old Style ; old 
new-year's day ; the 12th of January. 

Y calan newyddy new year's day, according to 
the New Style. 
Bara calaUy ) sweet cake-bread, spice-bread. 
Calan-faray ] — W, 

Teisen galan, spice- or sweet-cake. — W, 

Calanddydd, -iau, 9m, the first day of each 
mouth; calends. 

Calan ddydd pan ddel oelennig ddigel 
Howel aer dntfel ni wyr drofa. 

Or. ab D. ah Tudur: M.A. i. 478. 

Y diwmod ychwanc^ol i «iel ei gy'rif ar ol y cfaweched 
O galanddyddiau Mawrth, scf y 24 o Chwefror ; a'r flwyddyn 
a elwid eanddo blwyddyn naid, am fod y chwecned o 
galanddyddiau yn cael 6U dyblu.— £ru(u« .- Brutunana, 613. 

Calanedd (5), -au, «/. & cl.=^Celanedd, 

Calang^auaf (w-^), sm, [correctly calan gauaf] 
^Calan gauaf {s,Y. Calan). 

Calaniadur, -on, 8m. , a calendar; an almanac. 

Diwypriwyd y calaniadur drachef n ; a threfnwyd nad oedd 
i*r deuddeg mlynedd dyf odol i gynnwys ond 365 o ddiwmod- 
wi.^Brntus: BrutusiAna, 614 (cf. 613). 



Nid yw y bammed yn y Uj-fr Gweddi Gyffredin ; ond 
oeir hi, mewn Uythyren goch, yn y Colauindui- Pahaidd. 

Wflrn Siori*d^ 64. 

Rhoddai y Rhufoiniaid ddydd poryrnddwyn i mewn 
rhwng y 23ydd a'r 2lydd o ('hw«fror : a chan v polwid y 
23ydd o Chwpfror yn eu calaniadur hwy . . . y chwecheil o 
^lan Mawrth. g'alwyd y diwmtMl g^orj-mtldwyu ... yr ail 
chweched o galan Mawrth. — Eljenau Stryddiwth^ xiii. 

Calanmai, sm. [properly two words, calan mat 
(q.v.^ ; but the accent, as usually pronounced, 
requires their coalescence, though the com- 
bination is irregular: cf. Br. kalamae] May- 
day; the calends or first day of May; the 
beginning of summer. 

EyI oed diaApat a dfjdyt pt)b nos Inlamry wrth pob aelwyt 
jm ynys IVydeyn.— J?rM« Gr. ab Arthur: M.A. ii. 167. 

Ry^n^^Mant ryf naw cant Icelein 

Kalaiimci kelennic y urein. — Cgnddrlw: M.A. i. 260. 

Gormea March Malaen, a elwir Gormes Galanmai. 

Trio^dd: M.A. ii. 58. 

Ac yn y gored hwnnw y ceid cywerthydd can punt pob 
nos Galanmai. . . . Ti a dorraist gynoddfau y gored yn yr 
hon y oeid ynddi werth canpuut bob noH gin n mat. 

Hnueg Taliann: M.A. i. 18. 

Kyni a gyfarfyddwn ddydd calanmai nesaf yng ngwast- 
adedd Caer Caradog.— TApo. Ei-an/i: D.P.O. i. 4 (108). 

% The colloquial pronunciation is usually clam- 
maiy which is old, and is foimd in early use in 
the written language. 

Ar ail oed diawpat a roit pob nos glammai ywch benn pob 
aelwyt drwy hoU ynys Brydain. 

Brut Tytilio: M.A. ii. 167. 
Daeth y clammai^ tewion ddail, a serehog wiail gwyrddon. 

Morgan Pyivel. 

Calas, am. [allied to caled^ a solid ; the primeval 
element from which all solids are supposed to 
proceed; corporeity, solidity; earth (=cZaMir). 

Manred, cyssefln fodwedd yr holl ddefnyddiau neu hell 
gywarchau, scf yr elfyddenau ; a meirwon ocddynt y ped- 
war cyntaf o'r pump ; sof y calas, y gwyar, a'r ffun, a'r 
ufel, hvd oni chyffrues Duw nhwy drwy yngan ei enw, a 
ohyda hyny ymf yw'n orfoledd cin, a dadgan eu cyflwr. . . . 
Tn deifuogion pob peth bod a hanfod : caian, ac o hwnw 
pob corff a chademyd diymmod, a phob caled a chynnull ; 
gwyar, ao o hwnw pob tranc a threigl ac aohwel ; a nwyfre, 
ac o hwnw pob byw a bywydoldcb. a phob nerth, a dcall, 
a gwybod, a Dyw ydyw, ac nis gellir byw a bywydawl He 
nas ho.~ Barddas, i. 370 (cf. 372, 376, 378-390). 

Cala3 neu ddaiar, dwr, ffun, ufel, a nwyfre ; a marw pob 
un o honynt namyn y nwyfre, a hwnw yw Dyw, ac o hano 
pob bywydoldeb. ... Ac o fodd arall, fal y dywedant ereill 
athrawon, herwydd hen gyfarwyddyd, daiar, dwr, wybr, 
tin, a'r nyt.—Barddat, i. 372 (cf. 374). 

O'r ddaiar y cnawd, o'r dwr y gwaed, o'r awyr yr anadl, 
o'r cala$ yr eagym, o'r halen y temilad'.— J/. J. iii. 182. 

Maen calaa [cf. L. callaia ; Gr. xaXXafj], ap- 
parently the same as maen calleatVy flint-stone. 

Tri 11 wm byd : maen cala$; oefn anghenog yn nhir Sais ; a 
bwrdd mab y crinwas.— rno««id Do^ineh: if.A. iii. 247. 

Mam colas a geir yn yr Alban, a chaled a gwydn ydyw 
fal y dur, ac o h^vnw y gwnelid arfau tor a nun yn yr hen 
ocsoedd. — Llanovfr Ms. 1. 

Calbri, am. stuff (of any kind). — lolo Oloaaary, 

Rhyw galbri gardd, any kind of garden stuff. 
— Owent. 
Calc, -iau, am. [Tr. calgy cailg ; GJa. calg, cailg, 
colg : cf . L. caJcem] a point, a prick ; a calkin. 
Calc pedcly the calkin of a horseshoe. 
Calcio, V. to calk ; to beat. 
Calciwr, wyr, am. a calker. 

Oalcu, V. to punish; to buffet; to beat; to 
punch. 
MiHh galcaf rft, I will punch you ; I will pun- 
ish you; I will give you a drubbing. — Owent. 



Digitized by 



Google 



Calcyn 



641 



Calchu 



Calcyn, -an, «m. a oalkin ; a point. 

Calcyn pedol^ the calkin of a horseshoe. — Dyfed. 

Calch, -oedd, »m. fL. ealxy calc-em; C. calch, 

calk; It, cole; Ga. cailc; Mx. kelk] 1. lime. 

Ac a RTwaet hwnnw iraw y main ar )kaleA ac uelly y sauey 
y gwaith.— BrKi 6?r. a* ^rMvr.- M.A. ii. 267. 

Uwyth o*T caU:h yn Uetiiu'r coed.— Z>. a& GujUym^ ocr. 22. 

Tri Mad-Oyrfinydd ynys Prydain: Cknflnwr bardd Ceri 
Hit LyiigW3m, a wnaeta long, hwyl, a Uyw vyntaf i ffenedl 
y Cymry ; Morddal Gwr Qwed^, aaer Cerarnt ab Oreidiawl 
m dayae«s waith maen a chaUh gyntaf i genedl y Cymry . . . 
a Choel ab Cyllia ab Caiadawg ab Br&n a wnaeth melin, 
rfaod, a« olwyn gyntaf i genedl y Cymry : a thri mdb 
beirdd oeddynt.— 7Vio«W.- M.A. ii. 71. 



Cklchfynydd Hea ab Enir Fardd a wnaeth aaUh gyntaf 
. . . ac a pbeth o*r calch hyny y gwynodd ex ei dy, ac o 
hyny y cafodd ef oi cnw.— /©/• Jfw. 6. 



Calchoeddy difPerent kinds of lime. 

T mae dau ryw o qalchy on yn galch pur, a rfayw arall yn 
gymmysg & Magnesia. 

AneurtH Owen: Amaethyddiaeth, 22. 

Calch voeth \ ^l^^^^^""^® I unslaked slime. 

CcUch tawddy ) slaked lime ; lime reduced to 

Calch toddedig, ] powder. 

Odyn galch (pi. odynau calch) a lime-kiln. — 

lolo Ms9, 169. 
Ihvr calchy lime-water. 
Lliw cfdchy the colour of lime ; white colour. 

Nid £ llewyrch cnawd miiain, 

Pryd balch, oaA. yn Uht^r calch cain. 

D, ab OwUyvij oozziv. 17. 

A*th the caich ar dy faloh fodd 

A briflodd fal benr afon.— W. Ueyn : G.B.C. 260. 

Cure un yn galch, to beat one to pieces; to 
conquer one completely. — C,8, {8, W,) 

Ti a*i gtaneist yn galch, you have done it finely ! 
you have done it out and out ! — C,8, {8. W.) 

2. a covering, a coating ; enameL 

Ni bn*r beril na'r lili, 

Nith haul, gvn deeed a thi; 

Na chaUh ar bin mwyalch mftn, 

Na'r ciry ar fryn yr Aran.— 1>. ab GwUjfm, ocxxii. 3. 

3. enamelled covering; painted armour; armour. 

Pellynic e glot i>ollws e galch. — Aneurin: (Jododin, 876. 

Briwai galch Uywarch Hen. 

Ugwarch Hen: M.A. L 117 (cf. 88, 160). 

Uatei llauvn gasnar llathrei gaich llaaar 
Ifal llachar llaw digrawn 

C^nddeltp: M.A. i. 221 (of. 266, 296). 
Terra yn heTrn yn hardd wisgat balch 
Teynnralcn yg hatch ygkylch gorwlat. 

BUddyn Fardd: M.A. i. S68 (cf. 364). 
Oorvlwng waloh yg calch yg cad 
Ooroolet y beroetwlad. 

Prydydd Bychan: M.A. 1. 891 (of. 889). 

Calchaidy a, 1. done with lime; limed; white- 
limed. 

Kaleheid y kaeroet kylchwr Maelgynig. 

Uyw. ab lAytPelyn : M.A. i. 801. 
A diynlrwrf gan glych, ac nchenaid, 
A'r arwyl eilchwyl mewn Uya gakhaid, 

L. O. Cothi, III. xxii. 47. 
Harchogaeth yn y blaen a wnaethoedd oni ddaeth i f aenol 
ardir, lie ami yd a ^wair, a llandir oaeadberth, a thai t^ 
maenwynion calcha$d. — lolo Mm. 222. 

2. done over with enamel ; enamelled ; glazed. 
Oalchaidd, a. resembling lime; of the nature 
or quality of lime ; made of lime ; calcareous. 
Aed Unrig Cnrig, farchog g^raidd, 
rth ogyldi, i'th gylch, i*th lys galchaidd. 

L. O. Cothi, I. xxix. 46. 
Amrywiaeth mawr yn ddian a eill ddygwydd o barth 
hyn . . . drwy y maint o ddef nydd calcha;idd y tymmerasid 
gynt.— »'. O. Paghr: C.P. 9 (cf. 10, 11). 

81 



Calchdew, a. thickly covered with lime or lime- 
plastering. 

Caer galchdew glew glyw ddadannudd. 

Gwilym Ddu Arfon: M.A. i. 400. 

Calchdo, doedd, am. enamelled covering or coat- 
ing ; painted armour. 
Taer tertyn assau talan trefyt 
Torri calchdoet tirct trenyt.— Jf«/ir: M.A. L 191. 

Menestr gwelod dy galchdoed kyngrein. 

Owain Cyfeiliog: M.A. i. 267 (cf. 842). 

CalchdOed, «m. enamelled covering ; painted or 
enamalled armour ; armour. 
Duw Mawrth g^wiagyssant eu gwrym dade(t 
Diw Merchyr peri deint eu eaXch doet. 

Aneurim : Gododin, 662. 
Faigooh gad gadara rao caleAd^}«(< 
Peigig kynverchin kynn noe vyned. 

Cynddelw: M.A. L 217 (cf. 222, 228). 
Amhyl yth gylch galchdoed gymyn. 

Llywarch ab Uywelyn : M.A. i. 801. 
Nawdd Duw yn eieh cyleh ealchdoed 
Twain— eirchion cain eich oanred. 

Llywdyn Fardd: MJL i. 867 (cf. 240). 

Calchen, -au, «/. 1. limestone. 

Dywedir f od dwfr oddi ar galchen yn weU at wneuthur 
T^pyr.—Gvmllter Mechain : Gwaith, ii. 840. 

Mewn rhan o swydd Benfro, y mae y galchen yn eisieu, a 
cheir y glo ar lech, yr hon sydd haen is i * 
agosiNar 



glo ar lech, yr hon sydd haen u na*r galchen. Yn 

Narberth, gonthwyaa y gwely glo w yr hen dywod- 

faen goch, yr hon sydd yn gorwedd; rhw^ y lledi a'r 

^ • ' * ~~ (cf. 260). 



galchen.— Cylchgraton, i. 240 (cf. 260). 

Llwyd y galchen, white horehound {Marnibium 
vulgare). — Meddygon Myddfai, 291, 

2. a stone or lump of unslaked lime. 

Calchfa, feydd, «/. the dung of such birds as 

turn white (as of crows or peacocks). 
Calchfaen, feini, fain, 9m, limestone. 

Wedi croed rhandiroedd y calch/am a'r glo, tala [Tawy] 
ei theyrnged i*r weilgi yn Abertawy. 

Gwallter Mechain: Gwaith, 0. 840 (cf. 841, 846, 846). 

Calchfrith, m. j pL calchfrithion, a. covered, 
Calchfraith, /. j coated, or enamelled with 
various colours. 

Uaf n gwyar a gar o gydwaith 

Uaw escud dan ysgwyd qalch/raith 

lilyw Powys peues diobaith.— C^^ndcMur.* M.A. i. 218. 

Calchiad, -au, am, a liming; a manuring or 
dressing with lime ; a covering with lime ; a 
lime-plastering. 

Tir o*r fath, ar ol ail galchiad, a ddeifla ac a losga yr yd 
a heuir ynddo. — Aneurin Owen : Amaethyddiaeth, 28. 

Byaedd Uaw dyn a ddaethant allan, ao a yqgrifenasant 
ar gfyfer y canwyllbren ar galchiad pared Uys y brenin. 

Dan. V. 6. 

Calchid, sm. calcium. 

Calchlasar, a. enamelled with blue; of blue 
enamel or coating. 
Tarian . . . o bydd calchlasar neu eurgalch, pedair ar 
hugaint.— Z^e* Wallicae^ iii. vii. 184 (cf. C.C. i. 804). 

A dechreu a wnaeth ef Uanawydan llunyaw oorfeu ao 
eu Uiwaw arywed y g^elsei gan Laratr Llacflgygwyd a 
chalch Uatar^ a gwneuthur calchlasar racdaw ual y gwnath- 
oed y gwr arall. Ac wrth hyny y gelwir ettwa calch lasar 
am y wneuthur o Lasar Llaesgygwyd.— J/oAino^w, iii. 147. 

CalchUy ) V, 1. to lime; to manure with lime; 
Calcho, ) to carry lime for dressing land. 
A'r tir a galchwud fal hyny a ddygodd gnydau rhyfedd o 

yd a gwair ; ao o hyny fe aeth calchu tir yn arfer gyffredin 

ym Morganwg.— /oto Mss. 66. 

2. to cover or coat over ; to enamel. 

3. to coat or plaster with lime ; to whitewash. 
Beddau calchedig, whitewashed sepulchres. — 

Havod Ms, 



Digitized by 



Google 



Calohitb 



642 



Calbdbwydd 



Oalchwr, wyr, am. a lime-burner. 

Yr [oedd] gantho ef y pryd hyny odyn ^oh ar waith : 
a myned a wnaeth ef Jben boren at y ealekieyr^ a dywedyd 

aai*r ealcAn 



bynt f al hyn. . 
aint bwy et.—Iolo Mtt, 169. 



Tna tyngu a WBai*r ealchwyr y lloog- 



Oalchwyn, m, ) ©/. calchw3mioii, o. white- 
Oalchwen,/. ) limed, whitewashed; plaster- 
ed with lime. 

Yn y8tly«tu*r ffyrdd manndai eatekwun wydrynig ffen- 
ectxL— /ofo Mu. S88. 
Nid wyt faloh mewn t^ cakkufjin,—Dafydd Alow. 

Owelwn gastell cywraint ddryoh, pynunidM ddkglair 

wych, 
Ar fryn Ida, adall wiw, gadarn sail, o galehwyn liw. 

aion Uwyd: Uyfr OaroUu (1746), 279. 

Oaldrist, a. having a drooping stalk. 
Oaldrist, sf. helleborine {Serapicu), — Hugh 
Daviea : Welsh Bot. 83, 164. 

Caldrist lydanddail, broad-leaved helleborine 
(SerapioB lati/olia), 

CcUdrUi v gorSf marsh helleborine {Serapicu 
paluatria), 
Caidriat y banadlf broom-rape (Orobanche), 

Oaled, pi, celyd, caledion; cp, oaleted, -ach, 
-af , a. [C. coles, colas, colvs ; Br. haled, calet ; 
Ir. cola, caladh; Ga. caladh; L. calltui] 1. hard. 



Ownaethym dy daloen . . 



, yn geUetaeh na*r ffallestr. 

Emc. m. 9 (of. ler. t. 8). 



Doa ragot ao yn y Ue y oiralyoh y Trwydyr galettaf, 
dyrchaf ynyitonaaiayTynya.aoaTynnoDiiwdei:mt. Ac 
yna y kradwyi y maokwy ntodaw hji y Ut ydoed golMmf y 
▼rwydyr ar y brein.— if oMno^iim, iL 886. 

Ca/rreg qaled (pi, oerryg oelyd, oerryg oaledion), 
a hard stone. 
Nid caUd ond maeai.—M.A. iii. ». 
Caled ydyw ei galon f el oarreg ; a ekaUd f el dam o'r 



-lob xli. 84 
Ii?iew ccUed, hard frost. 
Y/ed yn galed, to drink hard. 

2. ( transf. ) hard ; hardy ; obdurate ; severe, 
austere; unfeeling; near, stingy. 
CaUtach glew na llafn dvx.—lolo Mt$. 866. 

Colon gcded (pi, calonau oelyd, calonau caled- 
ion), a hard heart. 

Gwr ceded (1), a hard man; a severe, austere, 
or unfeeling person. — MaU, xxv. 24. 

(2) a hardy one. 

Nid oybydd yw pob c4iUd. 

Engl. Bir$ Myngdd: HJL L 644. 

Oair ceded, a hard word or expression. — ludas 
15. 
(7aW yw yr ymadmdd hwn.— Joan tL 60. 

Qavaf caled, a hard or severe winter. 

Amsercol^, J hard times. 

Amseroedd celyd, j ««"'»• 

Caethiwed ceded, hard bondage. — Ecs, vL 9 (cf. 
i. 14). 

% The poets, for the sake of metre, some- 
times leave the d unhardened in the compar- 
atives ; and the same peculiarity is oocasioimlly 
met with in old prose. 

Cloi dy dda : oaledn'dd wyd ; 

CkU«daeh omtt do y&wfd.—Iorwerth FjpigUffgd, 

Ti adywedeist ymi dy alw di Lamulot gaiedach no maen. 
. . . TiawdoetmaekaletTydpobmaenonator.areiaTyd 
ealedaeh noe gilyd.— A Grtal^ \ 19. 



Oaled, -ion, sm, that which is hard ; hardship, 
strait, difficulty. 

Ae or diwed en ebey reit en yynyoh eni Tlaen ed eynt yr 
yng ac yr kalet. ac yr yrwydyr. 

Brut Gr. ob Arthur: HJL iL 868. 
Bet Alun Dywed yn y drewred 
Drar ny kihei o ealed 
Mab Meigen. mad pan aned. 

Beddau MHw^r: A.B. iL 80. 
Gwyr a obryn tal ympob caUd, 

O. Cufeiliog: M.A. L 866 (ef. 886). 
Kiliaw ny uynny yr nep edlnd. 

Llygad Gwr: M.A. L 848 (cf. 878). 

Bydd galed yng nghaled, set hard heart against 
hard hap. 
Oalededdy $m, hardness; severity. 
Oaleden, -au, $/, [caled: Br. kaleden: cf. L. 
collum, callus'] the hardness on the hand from 
labour; a hiudened, thick skin; a callus; a 
com ; a callosity. 
Caledenau, callosities, calluses. 
Oaledfvrlch, sm, the name of King^ Arthur's 
sword, CaHbum or ExcaHbar: lit. fiardnot<^ 
Ao gwedi t^nnn KaletfwUk e dedyf gorou. en nwdiel e 
dywawt ef nu hyn en annoc i gytrarchogion. 

Brut Gr. ab Arthur: MjL. ii. 848 (of. 836). 

Ti a geffy y kyfarwe a notto dy benn ath danawt . . 



ffomyant vyg gwaew. ac Wyneb OwrUn 
Chamwenhan yyg kyllelL a Owenhwyuar vyg 

Mabinogkm, iL 204 (cf. 840) 



,„„ lernyntaryan. a 

Lwenhan vyg kyllelL a Owenhwyuar ^Tg ywreic. 



eithyr -vy llong. am Uenn. a ChaUtuidch nyg dedyf. a Bon- 
"^ " htwher ' 

T 
u 

Iferoh o ordderoh ddiweir-ddoeth 

I GaU^fuMi gyf wldi goeth.— /«io Goch, i O^eU Ooed. 

A*r deddyf, yr hwn a gafodd yn y garreg, a enwid 

CaUdJwlch^ vn y Lladin, Caiibum, ao yn y Ffranaaeg. JEs- 

eeUibar; ae 4 hwn y gwnaeth orchestion tra cfalodroreddua. 

Omnhmanawe : Han. Cym. 864. 

Oaled^rd, sm, hardship ; strait, distress ; bond- 
age. 

Oan lagddangoe wrtii Tcyfenw hwnw y byddai ef xaiegy 
oraig yn gadam ao tu sefvdlog yn ffvdd Crist, ac y godaef- 
ai ef gjtrjwgaledfyd a Uafor er d fwyn ef , ag nte gallai 
neb en gorfod, ond y mwI a fyddai ganddo gryfdwr oerryg 
a chnawd o bres.— a. Samuel : Bncheddau'r Apoet. 9. 

ICae llawer o*r Inddewon y pryd hyn mewn ceded/yd ym 
Mholand, Lithuania, Pruaria, fte. 

W. Lewet: Dwy Daitii, 167. 

Oaledi, sm, hardness; hardship; strait, distress, 
angmsh. 

Ac o aohaws y eaUdi agat yn dy gallon di y d yweipwyt 
wrthyt dy Tot yn galedadi no maen.— A. Greal^ \ 19. 

O ohyueruyd ealedi a thi yn yr anaawd hoono ny byd 
hawd ik J aryod.—MalHnogitm, iL 68. 

Fitf wared o*m ealedi 

Ag un gair, er Mair, i mi 1—2). ab GwUgwt, oezlrii. 89. 

Ni nawdd caMi rfaag byohodedd.— ZKofvft. (M.A. iii. 16a) 
A dyfod amoch waagfa a ehaledi. 

IHar. L 87 (of. zyiL 17 ; lob zxzt. 16). 

CcUedi yr amseroedd, the hardness of the times. 
Oalediad, -au, sm, a hardening; obduration, 

induration. 
Oaledlwyfen, pi. caledlwyfao, sf, the elm-tree 

( Ulmus), — Meirian, 
Oaledlwm, m, ) pi, caledlymion, a, hard and 
Ccdedlom,/. ) bare; thi^Badbare. 

Breckan Iwytkooh gal«tlom toll a dannwyt ameL 

Mabutogion, ii. 874. 
Tmadrawdd cwddedawdd caUdhom. 

TaUuin: HJL L 71 (A.B. iL 801). 

Ccdedoly a, hardening, indurating. 
OaledrwyxLd, ) sm, hardness; obduracy, ob- 
Caledwchy ) durateness. — Rhuf, ii. 5. 

T koiff aoed ynv bed. yr hwnn aellir y gyffelybu Tr bobyl 
nea ynte yr endayeu aoed dan y kaMwch wedy ialedu o 
bechodau. a rydaroed udunt en gwneuthur.— ^(. Greal, \ 11. 



Digitized by 



Google 



Calsdryd 



643 



Galon 



am, a hardener. 



Gyimeu mi adywedda jtst pa ddw yd oed gdUdweh ynot. 

8t. Great, \ 19. 
Ctomnledig yw dnr un d gaJMrwydd a*i awoh. 

Oj/frinaeh y Betrdd, 83. 

Caltdrwydd ccUon, ] hardness of heart, hard- 
Caledwch ccU<m, j heartedness. 

Oddi wrth ffoUdnapdd eaUm, a dirmyg ar dy air a*th 
orcbymmyii. — lA. G. Qyffrtdin (litani;. 

Tchydiff a ddarostyngwyd i ofadd-dod Crist mewn oy- 
ffelvbiaeth i*r riuu a ddaliaaant allan yn eu irwithryfd, a 
eMaledwch calan.—Ch. Edwards: Han. y Ffydd, 282. 

Oaledryd, -iau, «/. a stony ford ; a ford with a 
hard or stony bottom. Like its synonym 
rhyd ffcUedt it forms many place-names. 
Caledu, v. 1. to harden ; to become hard, hard- 
ened, or obdurate. 
Caledu ccUoHy to harden the heart. 
Mi a galeda/ ei galom ef , f el na ollyngo ymaith y bobL 

CaUdu gtuar, to harden the neck. 

C a Udatant ea ywarau; gwnaethant yn waeth nahi tadan. 
ler. TiL 26 (cf. zis. 15). 

Caledu dillad, to air clothes. 

2. to become bound or costiye (used especially 

of the lower animals). 
Oaledwaitli, sm. hard labour, hard work. 
Tn en caiedwaWk, fd y soddo'n oalon 
Dan Iwjtb. anobaith cael bod byth yn rhyddion. 

Nicandtr: Moses, iv. 
Caledwr, wyr, ) 
Oaledyddy -ion, ) 
Caledwydd Tsg. -en, /.), s.pl, & d. elmtrees; 
the elm ^Ulmus). 

Caledwydd, maple, in Enas. Caledwi/dd y cwn, other- 
wise iewydd. and ewi, a kind of maple. Ewi is biroh, 
some say ; -water drops from it,— Lla$tov&r, Ms. 17. 

Calefyn, am. [dim. or sgl. of ccUaf] a small 

stalk or reed ; a single stalk or stem. 
Galen (a), -au, sf, a whetstone ; a print or limip 

of butter ; a lump of soap (and the like). 

Calen hogi, a whetstone. 

CaUn o ymenyn, a print or mass of butter. 

Calen o aebon, a bar of soap. 

Oalendr, -au, $m, [L. calendarium; E. calendar, 
^caUnder; Ir. calatndair ; Gki. caladair'], 
AtdjeaUndrjnheadiiML 
Aed Cred i amrnhen oed Crist ; 
Syfled pob mis o'i safle, 
Ac aed 4 gwyl gyd ag e.—0ro. Owain, 40. 

As anheilwng lu gan Lmdif er 
Ac yn nhal pob sant ei aalander. 

Or. Tnad Coch: MJL i. 388 (of. 606). 

Oalenica, v. [calenig] to go about from house 
to Louse (as children do on New Year's Dav) 
to ooUect new year's gifts, which generally 
consist of a substantial piece of bread and 
cheese, or a cake, or a small coin. The custom 
is now not so common as it used to be. The 
word, but not the practice, is peculiar to South 
Wales. 
Oaleni^r {jt)y am. [calan] a new year's gift ; a 
Christmas-box ; a handsel, a gift. 
A pfaan alw«r Dyfnant dmas eerrig 
I talawr gerddawr ei galennig. 

Myrddin: M.A. L 151 (of. 82). 
Celyrf ed daohwed celaned crain 
CaUimig adud coelnd oelain. 

Cynddelw: M.A. i. 204 (cf. 207). 
Owr ffohid gwaetkand gwaetkny oalanet 

leUmnie a dyry. —Cynddelw: MJl; i. 226 (cf. 210). 

Ueaig par gtdenig ^tot.-D. ah Gwilym, iv. 67. 



A gwisg iso aor, a ewiag sirig ; 

A galw einioes yn dy gaMnig,—L. O. Cothi, i. zi 68. 

Calenig, wr calonog, 

A roist jrm*, myn grym y grog l—Iolo Ooeh. 

Calenig rhag cael annwyd 
A roes y llew o Bys Llwyd. 

leuan Du*r BUwg: G.B.C. 162. 
T ddafad ddu gymig gei*n lin yn galenig 

Edw, Richard: Bugeilgerdd, i. 31. 
Oyraist im* anrtieg wiw-rodd, 
Calenig, wyrenig rodd.— (?ro. Oioain, 40. 

Hda calenig^=zCalenica, See Brython, iii. 10. 

Mae yr arferiad i hela calenig yn cael ei gadw i fyny yn y 
Deheadir.— (Two/ia, Ion. 4, 1888. 

Caletseny— od, «/. [caled-|- -sen] a hard or hardy 
one ; a coarse or masculine (old) woman. 
Hen galetaen, an old woman of hard features ; 
an old crone.— a.ifif. {8.W.) 
Oalettir, -oedd, am, hard soil, hard earth. 

T ifordd a gjrrohei y haleuir erdrym aruchel drembyn- 
uawT. — MahUiogion, ii. 60. 

Oalettrwm, m, ) pi, calettrymion, a, hard and 
Oalettromy/. ) heavy. 

Kyntaf yw ▼ maen Jcalettrwrn nyt oed bawd y dyrobafeel. 
. . . T bed caUttrwm aoed vn oadyaw y marw aarwydookaa 
y kaledi agafas lessa Orist yny byt hwn.—8t. Great, \ 11. 

Oalfelfed, af. [properly two words] reed-mace, 
cat's-tail ( Typfui), Also called heagen fel/edog 
and cynffon y gatk, — HtAgh Daviea : Welsh Bot. 
84, 164. 

Oalin, -ion, am, [dJ] a x)ost, a prop, a pillar. 

A baner o ball amryliwyng ngbrog ar ^o/tn nohel o dderw- 
en gadamgref .—F«l(m Tryttan Gawr, 

Cbliiiylla oalon Dew.— TVMlar Aled, i Syr Sion SaUbri. 

Oaliog, a, [cal] vasatus. 

Oaliwlyn, am, [corr. of cychwlyn f] agrimony. 

Caliwlyn y mel, common agrimony {Agrimonia 

eupatoria),—I{, Daviea : Welsh Bot. 46, 164. 

Oalog, -au, a/, [dJ] a place full of trees ; a wood. 

Qwalwys enwawg yng nghalawg ymguddynt. 

Frophwydoliaeth Myrddin (Ms.). 

Galon (a), -au, af, [C. colon {cdUmec, adj.); Br. 
kakm, kaloun'] 1. the heart; a heart. 

Ef adely eahnneu er anyoeylyeyt gnyllt ar eskeoeynt 
aladher en ekekyn yporUiy y hebogea. 

Oyfreithiau Cymru, t 24. 
Beird byt bamant wyr o gallon.— Aneurin : Ood. 267. 

A dodi noheneit uawr a tborri y chaUon ar hynny. . . A 
thorn o honaw ynten Qradawe y gaUcn o annynyget. 

Mabinog^, iii. 99. 

O aohaws daet y Tilwryaeth a grymder y gallon a diweir- 
deb y gottt.—Si, Great, \ 168. 

A honno a aey trwy IwUoniuMd y dynyon. 

Brut Gr. ab Arthur: M.A. ii. 167. 

Fa both sy*n peri i'r galon gmro tra fo bywyd yn parhan, 
J sy'n ddirgelw^ mawr. . . T dyn dewraf sydd khgalon 
leiaf. Nid yw eaton y llew ond ealon fach iawn. Y mae 
ealon anifail yng nffhanol ei fforff . ond caton dyn sy'n nes 
at ei goryn nag at ea draed.— />(^<M Lewya : Oolwg, ir. 73. 

lach ealon, iaeh y c(yfaax.—Meddygon Myddfoi, ii. 388. 

Caion wrth galon.— Gair Beirdd Dyftd, 

Colon ffwl sydd yn ei ^BlfA.— Edward Mortu. 
Colon y gwir, the heart of the truth ; the very 
truth. 

CyfaiU colon, a bosom friend. 
Pwll y galon, the pit of the stomach. 

Dod yr ysgrif en hon ar bwU colon y olaf yn grogedig am 
d tmTXWfs\,--Meddygon Myddfai, ii. 809. 

Colon ddiffyg, a faint heart ; faintness or weak- 
ness of heeurt ; a faint or swoon. 

Da yw arfer o'r perllys rhag y gaton ddiffyg, a rhag 
mwyth y tridian.— ifwMypoii Myddfoi, ii. 789. 



Digitized by 



Google 



Calonaidd 



644 



Calonus 



Clywed ar ei galmi, ) to find it in one's heart; 
Gallu ar ei galoiiy ] to feel inclined or dis- 
posed ; to be willing, inclined, or disposed. 

Er mnyn na ehlywtm ar tin calonau adael llygru gwir 
wasanaeth Duw drvry'r fath ofrppedd. 

M. Cyffiu: DiiT. ii. 18 (cf. vi. 23). 

Ni allai hinrei chalon ei ladd riiajf mor dw oedd. 

Banes Talicstn : M.A. i. 17. 

Wrth /odd ei galon, at one*8 heart-ease ; in full 
enjoyment; to one's heart content ; according 
to one's desire. 
Dacth ystryw Hen^ist i ben wrth /odd ei gal on. 

Theo. Evans: D.P.O. i. 4 (100). 

ewyllya fy jighalon^ with all my heart ; with 

right good will. 
Calon gywir, (IJ a true or faithful heart. (2) 

the pear bon-cnretien. — Owent, 

2. the heart or middle ; the inner part, the in- 
terior. 

Calon pretiy the heart of a tree ; heart- wood, 

the duramen. 

Calon y ddaiar, the heart of the earth. 

Felly y bydd Mab y dyn drjdiau a thair nos yng nghalon 
y ddaiar.—Matt. xii. 40. 

CaJon denven^ heart of oak. 
Calon y wlad, the heart of the country; the 
interior of the coimtry. 

Calmi y mor^ the heart of the sea; the midst 
of the sea. 
Yr anoddynoedd a g:ydymwiu<ga«ant ynj^ nqhafon y rmW. 
H. Perri: Egl. Ffr. xxxvii. 2. 
Dy derfynau ydynt jxta nghalon y mfir: dy adcfladwyr a 
berffeithiasant dy dcgwch.— i.>*y. Morgan : EHtn?. xxvii. 4. 

Y mae yn dilrivg gan fy nglialon drostOy I am 
heartily sorry for him. 

3. the womb. Obsolete in this sense. 

Tyghu y Duw yny blaen . . . naa ry creus tat y calfon 
mam y mab hun yman munyn y giir ar fpir erbyn y benw 
ym kallon j.—<'yfrtithiau Cymru, 1.206 (ef. 206). 

A noethi y dwy vron trwy daf^reu a icuon. ac ercbi idaw 
ef coffau pan yw yny challon hi y crewyt ef yn dyn o peth 
nyt oed dim. ac erchi y charedio Tab ooffau y poen ar gouyt 



i gawsei yny ymdwyn naw mis vny chatlon'. 
Brut Gr. ah Art. 



Arthur (B) : M.A. ii. 160. 

Tri gwyn dorUwyth Y.P. Uryen ac Eurddyl plant Cyn- 
farch Hen a f\iant yn nn torrllwyth yw^AaZon Nefyn merch 
Frychan eu mam. yr eil Owein ap Unon a Merwydd {at. 
Morfudd] ei ehwacr a fnant yn nn toniwyth ynghaton 
Modron merch Afallach. y trydydd Gwrgi a Pheredur a 
Cheindrech Pen AsccU plant Elifer Gosgorddfawr a fuant 
ynghalon Eurddyl fetch Oynfarch eu mam. 

Trioedd: M.A. ii. 18. 

Brawd un yaion^ a brother-uterine. 
Chwaer un galon^ a sister-uterine. 

Ateb diolj^hffar, a ohyttuaol mewn duwioldeb, at yr an- 

wyl ekwaer un galon.—IAyfr Carolau (1745), 186. 

Calon lleWy a lion's heart ; a lion's courage. 
Rhicard Oalon UeWy Richard Coeur de Lion. 
Oweithf uddug lorwerth, dyw I 
Ac oia dithau Rhicard Galon Llew/ 

W. O.Pughe: P&l. 33. 

Calon y Llew, Lion's Heart, Cor Leonis,Begulus. 
Dilynwch yr un llwybr, a deuwch o hyd i Regulus, neu 
Galon y Llew. — El/enau Seryddiaeth, iii, 

4. heart ; courage ; spirit. 

Oyrru eallon yn y gwyr aoruc ae hannoo y jrmlad. 

Brut y Tywytogion^ 168. 

Cymmeryd calon, to take heart. 
Cymmer (pi. cymmerwch) galon, be of good 
heart, cheer, or courage. 
Calonaidd (Ji),a, resembling a heart, heart-like. 



Calondid, am. heartiness ; encouragement ; 
courageousness, courage. 

Hydyr gatondit hydaer dewrllit 

Heilyeu dibrit hylut ohryry.—Bkijierdyn : MJL. i. 436. 

Tair colofn daioni : enlondid ; cariad ; a doethineb. 

Trioedd Doethineb: M.A. iii. 221. 
Nid amiEfon na gwirionedd, ealondid, glcwder cyflawn 
... a phob cytiawn weithred a meddwl. 

Cy/rinach y Bfirdd, 20. 

Calondyner, a. tender-hearted. 
Calondynerwch, am. tender-heartedness. 
Calonddewr, a. stout-hearted, stout of heart. 
Cadonegor, o. open-hearted; frank, candid. 
Calonfriw, a. broken-hearted. 
Calongaled [n-g), a. hard-hearted. 

Y ma<' rhfli o'n cj'djrcnodl yn brosennol yn y Dywyswaeth 
mor diiideimlad a ch'tiongal'-i a neb Pharoaid a auurddas- 
ant groniclau unrbjrw geoedloedd A'u hen wan. 

BnitHs : Bmtuidaxia, 347. 

Calongaledwch, \ am. hard-heartedness, 
Calongaledrwydd, i hardness of heart. 

Er bod yr luddewon y pryd hyny tan oahngafrdrtrydd. 
ac yn haeddu o goiq>odigi|^th, eto nyni a ddylem gymmeryd 
gofal rhag bod >'n iioho«ion o'u cnlongaUdrwydd yin mhell- 
ach.— H'. Lru-fs: Dwy Daith, 167. 

Y mae raUmfinl^Hivf h I'hamoh wedi bod yn awryn ddiareb 
am lawer o oeHau.— .V<»/;*. Hvl>frt» : Pregetnau, 72. 

Calongur (»-</), am. ang^uish of heart; palpi- 
tation of the heart. 

Calongnr fuost CO«t cod 

Er prynu pumooe loea lud.—Dofyitd y (^oed: M.A. i. 634. 

Calong^yflan {n-g), a. heart-whole. 
Calongyrch (/»-</), a. reaching the heart ; heart- 
touching, heart- stirring. 

Gwneler hyn y fwysber alamwyf ; a ehaJongyrch ym- 
adrodd. -Cy/rinach y Btirdd, 40. 

Caloni, v. to hearten; to give heart to; to 
encourage, to animate. 

Tro fl fy rhwyf Celi am calonnych 
Attad y troaf attaf troych. 

Jfadog ab GwaUter : M JL. i. 406. 

Calonig, af. a little heart. 
Calonog, a. hecuiiy; courageous, brave, valiant; 
cordial. 
Lljrwoljm ab leuan 
Llurygawg caUmnawa jtlmji. 
Liow tra^radeg unllid Trystan. 

Da/ydd y Coed: M.A. i. 496. 
Yna danfones Arthur dywysawg gwrolgamp ... a chyd- 
ag ef ddeng mil o w<T gafael-gyrcn calonogwn i advnnill 
y gwledydd hyny oddi ar y gormesben Oilmwr Wytidel. 

lolo M»». 70. 
Chwychwi w^ calonog , gwrandewch amaf . — lob zxxiv. 10. 

Dau heliwr calonog^ hy enwog eu hanian. 

Da/ydd o*r Xant: Cyfr. y Beirdd, 131. 

Calonogi, v. to hearten; to encourage, to in- 
spirit, to animate. 

Gyda hyn dechrenodd Demosthenes eto galonogi yr 
Atheniaid yn erbyn y Macedoniaid.— Serea Gomer, r. 186. 

Calonogol, a. encouraging, animating, in- 
spiriting. 
Calonogrwydd, am, heartiness ; encouragement. 
Aduwynach kynach kennyf boed rwyt 
Keinuoli Celi haUmnogrwyt. 

Einion ab Gvalchmai: M.A. i. 388. 



Calonogwr, wyr, ) 
Calonogydd, -ion, j 



am. an encourager. 



Calonrwydd, a. free-hearted; generous, liberal. 

Dyn wyt gaionrwyd goleu y deruyn 

Nyd ameit nep y ten.— Gwilym By/el: M.A. i. 276. 

CalonuB, a. full of heart ; courageous. 

Kael annwn yw*n kelennio 

Calonnua is KeXjnoc. —Rhiterdym : M JL. i. 482* 



Digitized by 



Google 



Calonweiaeth 



645 



Callestrio 



Calonwriaetli, -au, «/. stout -heartedness, 

ooorage, intrepidity, bravery. 

Bhaid yw camnawl . . . y penllu am ei gywreiiirwydd. 
ei ra^wnad a ffyddlondeb, ei lewder, ei gcUonvfriaeihy a*i 
ddewrder.— ^«ir» Ptrn: Egl. Ffr. xviii. 2. 

Calonwycli, o. stout-hearted, brave-hearted. 
Calonwychder, sm, stoutness of heart. 
OalonyBgrafii, a, light-hearted. 
Calonysol, a. consuming the heart, heart- 
corroding. 
Calonyssig*, a. broken-hearted. 
Calyn, v, [corr. of cunIi/n']=iCa7ilyn, 

Pa achos mor ddiddos, ddyn 
Cilaidd, yr wyd i*m ealjfn . . . 
Dy jfalt/n yr wyf dan gelu 
Erioed ar tiyd y ooed cu. 

D. ab GvcUifm, clxxi. 23, 61 (of. cxv. 26 ; cxlvi. 12). 

Ooleuni a galynir^ 

Canwyll wyt ti, canllaw ixt.—Tudur Aled: G.B.C. 257. 

Ni welir o dir a da 

Yno*n eatifn dyn cwla.— /. B. Hir: Owaith, 119. 

Call (fl), a. [C. cal; Ga. kallaidh; L. calleo^ 
caflidtis] l.wise; prudent, circumspect,di8creet. 

CoUais arglwyd eaU nym coUai.—Cifnddeiw: M.A. i. 206. 

Nid foU ond call weithian.— Nid call ond a gadwo yn ei 
got.— Call a dwyll, callaeh a baid.— Y inae*r ca//V weithiau 
yn collL — Diarebion. 

2. squint ; splayed : used only as the last ele- 
ment in a few compounds; as, llygad-gall, 
squint-eyed ; troed-gally splay-footed. 

Oallaidd, a. somewhat discreet ; tending to be 

wise or circumspect. 

CallAu, V. to make wise, prudent, or discreet. 

Dy BTnneddfau, mIIHu *r UeiU, 

Dy far yn dofl eteill.—Hifwel Swrdtoad. 

Natur oedd awdur didoU, 

I gallSu dyag a*i llad oil.— W. Cynteal. 

Callawd, 8m. circumspection, disc]:eetne8s. 

Callawdr, 8,pl,=iCallodr. 

Callawed, a. The precise form of this word 
in modem orthography, as well as the exact 
meaning, is not quite ascertained. It is used 
adjectivally to denote some characteristic of 
a dog, and is found in no other connection. 
The original forms are callatvet and kallauet, 
which the editors of * Leges .Wallicae * (252) 
read as * callawed (vel forte callaweddy 
leaving the sense unexplained. The translator 
of *Cyfreithiau Cymru* in one passage (i. 
730) renders *ki kallauet* *a rambling dog,* 
and m another (i. 498) * a dog accustomed to 
bite,' thus making it equivalent to * Id kyn- 
neuodic ar vrathu,* mentioned a few Imes 
further on. Pughe, whose reading is caJl- 
awydd, appears to give the meaning intended 
in the Laws : * inclined to haimt, or wander 
about ;* * of a wandering disposition.' 

Ki caUa%cet or lledir pellaoh no naw cam ywrih vt^ 
nythelir dim ymdanaw oe o vywn ynaw cam y lledir pedeir 
artingeint BltBl.—Cufrtithiau Cymru^ i. 498 (cf. 730). 

CaUaimry jd, caUorau, sm^rzzCdllor, 

Oallawydd, a. See Callatued, — P, 

Oallder, ) em. prudence, discretion, drcum- 
Calledd, j spection; cunning, craft. 

With hyimy j mynnaf ynneu trwy dy gatlder dy ath 
ffynhwyr ea twyllaw wynt. 

Brut Or. ab Arthur: M.A. U. 94. 



A holl wladoed Gwyned o dirnawr yntryw a challter a 
darestygawd. — Brut y Tywysogion^ 28. 

Fan brynaasant Danet drwy ffled callfd. 

Oolyddan: M.A. i. 156 (cf. 244, 816). 

Callder, «w. [L. caldoTy caldusy calidus] warmth, 
heat. 

Yn jT haul y groBodea ei annedd a'i gell . . . 
Nid oes a ymguddio rhaj? ^wres ei gallder. 

Dafydd Ddu, Hiraddug: M.A. i. 561. 

Calledd, s.pl. the stalks of some plants, such 
as peas, beans, thistles, and the luce. 
Goruelyn cdlUd coUedic wyf 
CoUeia gall attep y nep am nwyf . 

Cynddelw : M.A. i. 216 (cf. 277). 

Onawd y lu y lat eu tachwet 
Y Iwydyon canaon callet. 

Llyw. ab Llywelyn: M.A. i. 293 (316). 

Eiry hyd ym hen dun gan ran cahdd. 

Myrddin : M.A. i. 186 (cf. 21). 
Cyntefln oeinaf amaer 
Dyar adar glas calledd.— Or. Ynad Coch: M.A. i. 394. 

Callestr, pi. cellystr, \ af. [C. cellester ; Br. 

Cyllestr, pi. cyllystr, ) kalastr: cf. Gr. xaXi^; 

L. ailex; Fr. cailou] flint, pyrites; a flint stone. 

One gwpm gylUstyr riw rin dieduyd. 

lorwerlh Fyehan : M.A. i. 416. 
Coethaf cledren Addaf wyd, 
CoUaist rwd, calUMr ydwyd.— Z>. ab Gwilym^ cxxxiv. 25. 

Camau ei feirch ef a gyfriflr fel calUntr, a'i olwynion fel 
oorwynt.— £«a. v. 28 (cf. 1. 7 ; Eaec. iii. 9). 

Carreggallesir,] a flint-rtone. pyntes. 

Gwelir weithiau bcnau bwyeill a phonau gwaewflPyn o 
/aen callestr . . . mewn hen feddrodau. 

Camhuanawc : Hanes Cymru, 40. 

Colon gallestr, ) a heart of flint; a flinty 
Colon gallestrf j heart. 

Mae*n ddigon er peri i galon o gallestr wylo'r hidl ddagrau 
wrth weled fal yr oedd yr hen gorff, druan, yn cwyno. 

Gro. OttYMw, 261. 

Ygroig goUestr^ the rock of flint, the flinty rock. 

Yr hwn a ddygodd i ti ddwfr allan o'r graig aalUstr. 

Deut. viii. 16 (cf. xxxii. 18). 

Callestraidd, ) a. like flint, flinty ; having the 
Cyllestraidd, ] quality of flint. 

Er hyny oalon Pharaoh 
Drwch ymgaledai'n fwy calU«traidd eto. 

Xkander: Moses, yi. 

Callestren, ) sf. a flint or flint-stone ; a piece 
Cyllestren, j of flint. 

Yn lie pillwydd y bydd peithenen elcch, ag emi'r dar- 
lleniad, a'i thori a chethren ddur, neu & chalUstren 1cm. 

Barddas, i. 164 (cf. 44). 

Callestrig, ) a. flinty, pyritic; having the 
Cyllestrig, j quality of flint or pyrites; si- 
liceous; adamantine. 
Ergrynaf cylUstrig Ca^n gan wlcdig gwlad anorphen. 

Taliesin: M!.A. i. 76. 
Yny may mawrway marwar hylU^tric 
Yny may godric die dilauar. 

Bleddyn Fardd: M.A. i. 866 (cf. 427). 

Tdn cylleatrigy adamantine fire, * burning ada- 
mant.' 

Addoed gyoft^ chwyl diwaledig 
Y bydd ouddelw tiin cylUMrig. 

JTytoel Yatoryn: M.A. i. 618. 



Yd 



y gyfwrw enwir yn enwerys goll 
Y* nghyllestrig dande.—Owakhmai : M.A. i. 203. 



% The word is sometimes found written callestig 
or cylleatig ; as, 
Trwy wythi mynyddodd fal eallestig wledd. 

Talksiu : M.A. i. 21. 
Ryv duted edmic. o gyllestic guise, a guiscvis imdeni. 

vl.fi. u. 15 (M.A. i. 677). 



Digitized by 



Google 



Callestkicol 



646 



Cam 



Cellestrig also occurs. 

Y noeth celU^rig, y cedrwyddin fryn, 

Owy iachiant Uyfn o ffrwd lorddonen ffraw. 

W. 0. Pughe: Pal. 7 (cf. C.G. vi. 8»7). 

Callestrigrol, W. of a flinty or siliceous 
Cyllestrigrol, | quality; flinty, pyritical; ada- 
Oyllestrigiol, ) mantine. 

Arbennic wledicmrlad gynveithyawl 
Arglwyd Dat nam gat yylUstrigawl dan 
Yny y may poethuan peth uffemawl. 

BUddyn Fardd: M.A. L 872. 
Dyn nys gwyr a Duw nys ^mc 
Mam wyr ae ooUee kyllrMrtcyawl wiao 
Ae oflget gorphorawl. 

lAifwarth ah Llywdi/n : M.A. i. 880. 

Callestrol, ) a. having the quality of flint or 
Cyllestrol, j pyrites; flinty; adamantine. 

rad a geiriaf , dy nawdd a ardiaf . . . 
' traia tragwyadawl tin trwch ealUstratol, 
wyth uffemawl, ffymig dachwedd.— /oto Gi)ch. 

Callestryn, sm, a flint-stone, a flint ; a piece of 
flint. 

Myned a wnai'r eryr, ac a gafodd y fwyaloh yn eistedd 
ar garregyn bychan o gaUestryn oaled lawn.— /oZo Mu. 189. 

Callineb, «m. prudence, practical wisdom, dis- 
cretion, circumspection; astuteness, shrewd- 
ness. 
Tri chyfeillion awen : nwyf ; callineb; a digrifwch. 

< 'gj'riHach if Beirdd^ 48. 
Myfl doethineb wyf yn trigo gyd k challineh. 

/)iar. viii. ia(cf.i.4). 

Called, ) «.c/. [cf. caliedd: C. coilen, cuilan] 1. 
Callodr, j fungi. 2. agaric ;foliaceous liverworts 
{Lichenes foliacei), — Hugh Davies: Welsh Bot. 
114, 164. 
Callod y coed^ the fungi of trees. 
Callod y derWy lungwort {Pulinonaria). 

Callodr, j pi, cellydr, callodrau, «.cZ. the 
Callawdr, [ stems or stalks of plants that are 
Callod, ; knotty or of irregular growth ; the 
stalks of leguminous plants, such as peas, 
beans, and £e like ; husks ; stalks. 
Yr aelwyd hon neu's ondd cdOawdyr Uwyd 
Mwy gorddymaaai am ei bwyd 
Cleadjrval dywal diarawyd.— LZy««irc* Hen : M.A. i. 106. 




Y cocoa . . . sydd yn tyfn ar bren o faint canolig, itc 
mewn codenau amo fal ar gallod tt% y mae. 

B. Bobertt: Daearyddiaeth, 406. 

Callodren, /. ) $. [sgl. of cciJIodr] the stalks 
Callodryn, m. ] of plants, espedallv those of 
the leguminous tribe; a knotted stalk; a stalk. 
OaUodryn triochr sydd i'r llyaieuyn hwnw. 

Llyfr Meddyginiadk, {D.) 

Callodrenaidd, a. like knotty stalks. 

Llethri a d^ryai a draidd, 

Hadronea gaUodrenaidd, — Bkga Llwyd^ i'r Keidr. 

Callofjrdd, 9m, a wise or knowing man; *a 
discreet ovate* (PX The word appears to 
occur only in the following passage : 

Neu noft owdd dyfydd 

Cwdd dirgel rhag dydd 

A wyr cerdd geliydd 

Py gel kaUo/ydd 

Am dyro amde 

Or porth pan dwyie.— raliMJn; M.A. i. 89 (A3, ii. 166). 

Caller, -au, «wi. [C. caltor; Br. kaoter; L. ccU- 
daria] a kettle, pot, or cauldron. 
Mi am franc dam an calaur. 

Codex Juvencus (A.B. i. 220 ; Arch. Brit. 221). 



pyeu e kallaur ar breoan a gobenyd e traurtele ar 
lyr ar buyall kenud. 

CyfreUhiau Cymru, i. 82 (cf. 72, 294, 296, 660). 

Cydfydd t fall k*\ gaiUtwr^ 

Car lechu^n y fagddu fawr.— (Tftrnwy Ovatn, 92. 

Calloraid, eidiau, sm. a kettle-ful ; the fill or 

contents of a cauldron. 
Callorlys, -iau, sm. a pot-herb ; cabbage. 

Cawlia, cawl, eaUorlys.—Meddygon Mydd/ai^ 288. 

Calleryn, -au, sm, a small kettle, cauldron, or 
boiler ; a pipkin. 

Dodwch y petbau yma mewn caUorun a berwch ef nea y 
bo*n ddigon.— Hen Goginiaeth (Y Talieflm,i. 214). 

Callu, V. to be circumspect or discreet. 

Callus, a, tending to be discreet or circumspect ; 
shrewd; cunning. 

CalluBder, sm, discreetness; cunningness. 

Callwvddus, a. [call-|-gwf dd] endowed with 
prudence and knowledge ; prudent and know- 
ing; sensible, circumspect. 

Y mardi ieoanc a ffrom-ohwerthwya, ac [a] droea yn 
ffroenuchel ymaith, ac ni wrandawya ar ddoeth gynghorion 
yr ben taxch eaUwyddus. — lolo Mm. 175. 

Cam, pi, oeimion, a, [C. cam^ cabm ; Br. kamm ; 
Ir. cam; G^a. cam"] 1. crooked, bent, curved, 
curve, bowed ; wry, distorted. 

Ownaf dywyllwch yn oleimi o^u blaen bw^t, a'r petiiaa 
ceimion yn uniawn.— iiilMi. xlii. 16 (of. Diar. li. 16). 

Llwyhrau ceimion («^.llwybr cam),crooked paths. 

A'r fforddolion a g^daaant Upyhrau ceimion. 

Bam. ▼. 6 (cf. Esa. lix. 8). 
Yny dramkwydyeist y ar dy fford dy bun. ac yny aetboat 
yr fford gam.— St. &reat^ J 81. 

2. wrong ; wrongful ; false ; erroneous ; in- 
jurious ; mis- (as in misdeed^ mislead^ mistake). 
In this sense cam (in the positive degree) 
generally precedes its noun, and is often pre- 
fixed to it with or without a hyphen ; as, cam 
dystiola^th or camdyatiolaeth. 



Dynnyon bynn yma ny dyly eu tystdyaeth aeayll yn 
iLynntef yw o bonunt caetb . . . ac a dyooo 

Cy/reitkiau Cymru, i. 604. 



vnn lie. . . I^vnntef yw'o Honunt caetb 
cam tystolyaetb dan y wybot idaw. 



Y dyn tracbwantua y aydd yn digio Dnw, yn cam gaagln, 



Gwyr a aetb Oatraetb veduaetb vedwn 
Yjryl frwytblawn oed cam naa kymbwyllwn. 

Ansurin: Ood. 74. 
A fo'n ^am ni fvn y gwir, 
A fo'n lawn ni fyn anwir. — ffuw AncyaUi. 

Ydyn tracbwantua y aydd yn 
yn cam gadw, ac yn cam gam ei 

Marckog Orwydrad^ i. 10. 
Ka diar a mi meitb gytkam 
Ac na ebred g\ihuteagam.—Eiwi4>n Wan: M.A. L 886. 

Na ddwg gam dyrtiolaeth yn erbyn dy gymmydog. 

Sc9.xt.16; Deut.f.20. 
Am fod y dirgionaa vn amgylcbu y cyflawn; am byny 
cam fam a a allan.— ^a6. L 4. 

Brawd gam^ a wrong judgment or decision. 

Ef ebun megya tyst .credadwy a dangoaea trwy yrawt 
iawn ry rodi abonaw ef vraiot gam k3mno nynny. 

Cy/reitMau Cymru, i. 474. 
O'r modd oyntaf , y fam gamat a ddileir. 

Ltgea WeUlicae, it. oxoiii. 4. 

Cam neu gymhvfys, ) right or wrong ; hit or 
Cam ai cymhwys, j miss. 

Galon galed gybyddlyd, yn oeiaio rbwydo eiddo iddi ei 
bun, pa im bynnag ai cam ai cymhtcyg a fyddo. 

Th. Charles, a.T. *Cei8iftd.» 
Y rbai a fynant ymgvfoetbogi (aef ar frya, bid iawn, bid 
cam) ayrtbio y maent i orofedigaetb. 

B. Uwyd: liwybr Hyff. 80. 
Oa amgen, ar bob cyffyr, ai cam ai ^mhwys f o, 
Myn aur, fy mab, myn olud, a cbadw'n dyn dan glo. 

lolo Morganwg. 



Digitized by 



Google 



Cam 



647 



Camaddysg 



Cam a chymhtoySy right and wrong. 

JPe fjr^A Tm, mrcm yn ammhoflibl iddvnt ddiogela ea di- 
vxweiarwyad tra y maeat yn bamu poo matexion o gam a 
thjpmkwya wxXh orseddfa eu rheswm eu hunain. 

Io9ua Tomtu: Bach. Grist. 212. 

r gam faneg^ the wrong glove. 

3. [C. catA, glossed strabo (C.V.); (Ja. cam] 
blind of one eye, one-eyed; squint-eyed; 
Henoe, Uygad^am, squint-eyed, crook-eyed. 

Goal, itnUygeidiog, one-eyed.— TF. 8aU$hury^ 8.T. 

CeUiog cam^ a cock blind of one eye. — W. 
Dafydd ab Llewelyn ab Hywel F^chan, a 
renowned knight of the times of Owain Glyn- 
dwr, is said to be called Syr Dafydd 0am, 
because he was blind of one eye ; or, accord- 
ing to others, because he squinted. 
Caniy -au, »m. wrong; injury; injustice; a 
ia,vlt ; a misdemeanour. 

Har mefyl, har nriiayt, bar cam, har enniuiet, a guneel 
fetennhin Mtnoanhuc— Xtter LandaveMts^ 118. 

O rodwch gret na wneloch gam idi. mi ae kannattaf . 

Mabinoffion, iL 218. 
Ctu» e adaw heb got eamb ^elaeth.— ^ntfurvt .* God. 2S6. 

Bft gmm a geiattf aumaf ! 

Phpl^ Brydydd: MJL. L 376 (of. 878). 

Cbmau, wrongs^njuries; faults; misdemeanours. 
Caatttu a beiaa, Ue bdn*, 
A yr ddinystr ar ddynion.— IT. JJeyn. 

Ny ellir kymell dyn eglwyaaio y wrtheb yneb ovaes y 
komeu adywetter axnaw. 

Cu/reUMau Cymru, L 478. 
Ifae im aimU yn ofldlaim ac yn aflonydd o herwydd 
ae eollib.— ^^ Lewis: DrexeliuB, 170. 



Owneuihur oam,to do wrong; to wrong or injure. 
Td oedynt yn ffwntutkmr eameu yn erbyn y brenhin ac yn 
dynot at Vadawc . . Erchi daly y gwyr a umathoed y ham 
yn erbyn y bienhm.- " . -^ 



Yr hwn nrdd yn ^ 
—Col. iiL ~' 



-Br%U p Tytpptofiont 94. 

r earn, a dderbyn am y earn a 
. iiL 25 [of. 2 Cor. vii. 12). 

Na wmewek gam.—Ier. zsdi. 8 (cf. U. 86). 

OvmetUhur cam ^, | to wrong ; to do wrong or 
Ovmeuihwr cam », ) injury to ; to injure. 

Na ckam nya gonto ynu— JfaMno^ioa, L 940. 

Nad ydwyf yn gwmmUkmr oam d thL 

Jtfott. xz. 18 (of. Act ZZT. 10). 
Tma d neb earn ni ^mai, 
Mewn naws mwyn, earn nia mynaL — Wai, Oljftoedog. 

Ni wnaetkom gam i neb.— 2 Cor, vii. 2 (of. 12). 

Fa ham y y«cmetr com (l*r qymmodj 

B, ab Gmlgm Ddu: Gardd Eiflon, 68. 

Ar oam, wrongly, wrong, unjustly; ^rone- 
ouuy, falsely; amiss ; in the wrong ; mis-. 

Ny dygnt y gam neb dim ar gam, ny rodut y neb hevyt 
dim or gam.— St. Oreal, (81. 

Bft ham y dywedodd Albertus Fighiiu ddarfod i*r hen 
Dad AvBtin dy tried ar gam yng ngbyloh pediod gwrdddiol ! 

M. Ogffin: Diff . t. 4. 
Nid i*r byd i gyd or ^aia.—X. <?. CTolAs nu: viL 21. 

Ar y oam, in the wrong; wrongfully. 

Ef e a ddywedodd wrth yr hwn oedd ar y oam. Pa ham y 
tuewi dy gy&ill \—Sc». iL 18. 

Yi^g ngham, wrong, wrongly; unjustly; in- 
juriously. 

Ac o hyny allan dwyn o honaw aoh gng ngkam ac yn 
amffen naff y dylai ei bod. 
^ ^ Barddas, ii. U4 (cf. M^. IiL 114 fq.). 

Amddiffyn ei gam, to repel an injury ; to vin- 
dicate or defend one's right. 
Y dj^ai no (neu chwaneg o farchogion, os byddai raid) 
amdd(Fgn ei cham, a dial y mrh&d. 
^^' Theo. Svane: D.P.O. L 4 (188). 

Dial ei gam, to avenge one's wrong. 



Oam, -au, «m. [C. cam; Br. kamm^ hammed; 
It. ceim; GJa. ceuml 1. a step, apace, a footstep. 
Ac yn chwanhawc y ymgyuaniot. brygyaw aoruc hithea 
ergrynedigyon gameu hyt yn lie yd oed Vran y mab. 
BrtU Gr. ab Arthur (B) : M.A. ii. 160. 

A phan gychwynodd y riud oeddynt yn dwyn arch yr 
Aiglwydd chwech o gamau ; yna efe a offrsrmodd yoh, ac 
anuail hnB.Ssgob Morgan : 2 Sam. vL 18. 

Cam cyntaf banner y daith.— /oto Mee. 261. 
T cam cyntaf yw y cam goreu, the sooner the 
step is taken the better; the sooner the better. 
Ar y cam, on a foot pace. 
Myned ar y cam, ) to go or walk on a foot- 
Cerdded ar y cam, ] pace ; to walk slowly. 

Gwiflgaw a wnaeth Gwalchmei vmdanaw. a eherdet rao- 
daw yn ohweric ar gqtm y vardi parth ar Ue yd oed Perednr. 

Mabinogion, i. 200. 

Cam a cham, step by step ; from step to step ; 
by degrees; gradually. 

Am hyny arwain, gam a cham, 
¥i VT baiadwys draw. 

W. WUUame : Hymnan, doolx. 4. 
[Hwy] a ddechreuaaant gellwair a dhrediwenu, ac o 
feeor earn a cham i ymroddi i oob ofergamp a maswedd. 

Theo. Evane: D.P.O. L 8 (87). 

gam % gam, from step to step ; step by step ; 
by degrees ; gradually. 

Myned o gam i gam, to go from step to step ; 
to pace along ; to move slowly. 

1 gam o gam, ) in a tottering or uneven pace ; in 
Igamogam, ) a zigzag way; bent many ways. 

2. a pace, a measure (according to the Welsh 
Laws) of three feet. 
Try hyt t gronyn heyd yny uoduet teyr modnet yn Uet y 
palyw try Uet y palyw yiijr troetoet, try troednet yny cam, 
try cham yny neyt try neyt yny tyr. 

Cg/rnthum Oymru, i. 184 (of. 498). 

Oamacen, -ion, «/. a false accent ; wrong pro- 
nimoiation. 

Oamacenlad, -au, sm, false accentuation ; mis- 
pronunciation. 

Camacenu (r), v, to accent falsely; to pro- 
nounce wrongly, to mispronounce. 



A ydyw y gymiuUeidfk yn cael mwy o fendith, os bydd 
y darUenyoa oThoeddos yn eamaoenu, nen yn oameirio, ac 
yn oambyln y oennod drwyddi \—Traethodydd. 



O a mac hw yn, v, to accuse falsely or wrongly. 
Oamaohwyn, -ion, sm, false accusation. — Luc 
xix. 8. 

T7n o ewyddan cariad yw diddanngw^r daionns dieniwed, 
nid gan en gortfarymn hwy 4 ehamaehwimion, ond en dewi^ 
ban a'n oanmol a'u oyifro & gobrwyon i wneothnr daioni. 
. Bd. lame*: Horn. L 86. 

Camachwyniad, -au, 9m, false accusation. 

Camachwynwr, wyr, 9m, a false accuser. 

Oamady -au, «/. a stile (for stepping over). — 
Gwent, 

Camadrodd, v. to misrelate, to misrecite; to 
misrepresent. 

Camadrodd, -ion, rnn, a fabe recital, misrecital, 
misrelation, misreport. 

Oamadroddiad, -au, 9m, a misreciting; mis- 
relation; misrepresentation. 

Camaddaaiad, -au, 9m, misapplioation. 

Oamaddasu, v, to misapply. 

Camaddysg, «/. erroneous or false teaching; 
heterodoxy; misinstruction. 



Digitized by 



Google 



Camaddysoiad 



648 



Cambill 



Camaddysgiad, -au, sm, a false teaching, er- 
roneous instruction. 

Camaddysg'U, ?». to misinstnict, to teach wrong, 
to instruct erroneously; to misteach ; to mis- 
inform. 

Camaidd, a. somewhat crooked; rather bent 
or curved. 

Camalw, v. to call wrongly, to miscall; to mis- 
name, to misterm. 

Camalwad, -au, atn. a miscalling; a misnaming. 

Camamgyffired, r. to misapprehend, to mis- 
conceive ; to mistake. 

Camamgyffired, -ion, sm, misapprehension, 
misconception ; a mistake. 

Camamseriad, -au, am, a mistiming; para- 
chronism. 

Camamseru, v, to mistime, to misdate. 

Caman, pL -au, cemain, $/. [cam: C. cammen; 
L.L. camtnits; Fr. chemi^i'] a way, a path. 

Ctmiin^n {gl, in giudibusl. 

Ox/, a Ions, ii. 38 (ZeuM, G.C. 1066). 
Y ^yrt am rhoddos y p^in ar owrwf ar medd . . . 
Trwy fodd Duw y rhydd trwy enrhydedd 



Pump pemhwnt nalan f/tiahaman hedd 
Elffinawg farchawg medd hwyr dy ogledd. 



H.A. i 22. 



Talietnn . 
Kyfyd Bryneich mawredd ynyii 

Y fo addaw v ftaeson lliawfi pob bron 
LeeA ni wedda knnutn i booda 

Y tir a waeddodd y terfyn gwaethaf . 

Gorddodau Myrddin: M.A. i. 627. 

Camanfon, v. to missend* 
Camansawdd, soddion, soddau, «m. a false or 
wrong prox)erty or quality. 

A'r modd y gwneir iaith fal h3ni yn eglur, yw Uwyr ym- 
wrthod k phoD peth anghyfnaws, a phob eamanaawdd yn 
yr ymadrodd.— Cy/rinach y Beirdd, 16. 

Camarddelw, -on, am, a mistaken claim or 

demand; a misdaim; a false security or 

warranty. 
Camarddelw, ) v, to misclaim; to claim 
Camarddelwi, | wrongly or mistakingly. 
Camarddelwad, -au, am, a misclaiming; a 

misclaim. 
Camarfaeth, -au, a/, a wrong intention, design, 

or purpose. 

Tro« y yam arvaeth kynvaeth kwynvan. 

Casnodyn : H.A. i. 428. 

Camarfer, -ion, -au, af, 1. misuse, misusage, 
erroneous use ; malpractice. 

Owae a wnel balohder o gam ar/erau. 

Gr. rnad Coch: T£JL. i. 617. 
PighiuB hefyd sydd yn addef ddarfod g'wneuthnr ar fai, 
ddwyn cymmaint o gamar/erau i'r offer^. 

M. Cyffin: Diff. iv. 24. 
Nid 3rw camarfer yn warant i neb.— JSiw. Pry$. 

Ac megvs y tarddodd y camarfer yma ar y cyntaf oddi 
wrth oerm a difriiwch dynion yng nghylch aohosion oref- 
yddol, felly y daeth jt anarfer o'r sacrament sanctaidd. 

E. Samuel : Mynych Oymmuno, 66. 

2. catachresis (in rhetoric). 

Y trydydd ddamchweiniawl troellymadrawdd a elwir 
Camarfer; sef pan fo yr ymadroddwr, neu yr yagrifenydd, 
ag amo eisdeu gair priawd, cymhwys, ac achaws hyny yn 
benthydaw y nesaf neu y cyfTelypaf i'r peth a wyllysiai 
ei arwyddocku.— £r. Perri: Egl. Fir. xrlL 

Oamarferiad, -au, «m. 1. a misusing; mis- 
usage, misapplication. 
2. [=camarfer] catachresis. 

Camarferiad fydd. pan fenthveir gair o*i briodolder ei 
hunan i arwyddocid ammhriodol. 

laaac Jones: Gram. Gymr. 161. 



Oaxnarferu, i v, to misuse ; to misapply ; to 
Camarfer, ) abuse. 

O tejrr forth eguneyr sanu't yr brenyn . . . tredet eaknm 
arueru oy gureyc. — Cyfrtithiau Cymru, i. 6. 

Y rhai a arferant y byd hwn heb ei gamarfn: 

1 Cor. vii. 31 (of. ix. 18). 
Trwy arfer a chamarfer earn Duw. 

Edward lamfs: Horn. i. 96. 

Oamargraff, -ion, am-f, a misprint, a typo- 
graphical error. 

Oamargraffiad, -au, am, a misprint or mis- 
printing. 

VamargrajffiadaUy misprints, press-errors, typo- 
graphical errata. 

OamargrafflL, v. to misprint, to print wrong. 

Oamarwain, v, to mislead, to misguide, to 
misconduct ; to lead astray. 

Gan haeru amom . . . a}f oryd y drysau i bob anllywodr- 
aeth ac anlladrwydd, a rfuiiwtrw'iin o honum ni*r bobl allan 
holl o Iwybrau rhinwedd.— J/. Cyffin : Diff. iii. 9. 

Ac felly'n j^^orflino'r clyw, ac yn camarwain y gwrandaw- 
\&eth.— Cyjriinich y Beirdd, 132. 



A*r fath Ivsenwau a'r rhai hyny . 
hwy fel na chaeut wybod yr achos. 



. y eawutrtptinitcjfd 
MoruM Cyffin: DilT. i. 14. 

Oaxnarwedd, ) v, to misconduct; to mis- 

OamarweddUy ) behave ; to mismanage. 

Oamarweiniady -au, am, a misleading, a 
misguiding; misguidance. 

Oamarweiniol, a, misleading; misguiding. 
Nia gellir mcddwl y buasai Efe, yr hwn a ra^welai holl 
helyntion dyfodol ei f^^lwys . . . yn defn^ddio iaith mor 
gamarwtiniol. — Athratciaeth yr Eylwpa, iv. lii. (160). 

Oamarweiniwr, wyr, ) am, a misleader; one 
Oamarweinydd, -ion, ) who leads astray. 
Oaxoas, -au, a/, [cam : cf . caman] a walk ; a parade. 

Uch hynt uoh as noh ymhob kamaa.—Taliesin : H.A. i. 66. 

Allanynt ar y nodawl awr mewn eirf 
At eu gwylfaon no« ar yamas cad. 
Pan wrth ei gyf nes gwedai Gabriel hyn. 

W. O. Pughe: C.G. iv. 850. 

Oamattal, v. to withhold wrongly or nnjustly ; 
to keep back by fraud. 
Na chamaiUiX oddi wrth dy gymmydog, ao na yapeOia ef . 
Lef. xix. 13 (cf. la^o v. 4). 

Oamattaliad, -au, am, a withholding unjustly 
or wrongly. 

Oamattaliwr, wyr, «w. one who unjustly with- 
holds; one that keeps back (something) by 
fraud. 

Byddaf dyst cyflym yn erb^ yr hudolion . . . ac yn erbyn 
camattatwyr cyflog y cyflogedig.— J/a/. iii. 6. 

Camathraw, -on, «m. a false or heterodox 

teacher. 
Cam ath rawiaeth, -au, a/, wrong teaching or 
instruction ; false doctrine, heterodoxy, heresy. 
Ni thynodd ef ei ewyllys da oddi wrthynt, ond fe a'u 
carodd hwy yn wastad, gan bregethu am gariad iddynt, eu 
ceryddn am eu eamathratoaeth a'u drwg fywyd. 

Ed. lames: Horn. L 82. 

Camathrawiaetliu, ) v, to misteach, to mis- 
Oamathrawu, ) instruct; to teach heresy 

or heterodoxy. 
Oamawn, af,z=.Cammawn, 
Cambill, -ion, am, [cam-t-pUl] a kind of Hfting 

machine ; a crane. 
I'r un cgwvddor &'r olwyn a'r echel y perthyn y rhwyn- 

iadur, y sidlath, eambUiion. ac amryfal ddirwjrnyddfion 

ereill a ddefnyddir i Iwytho llongau mewn i>orthiaddoedd. 

. . . Mewn camhUlion or fath, pwysi dyn neu ddyxdon . . . 

yw y gallu yqgogol.— £//«aa« Galtofyddiaeth^ xvii. (cf. xxii.) 



Digitized by 



Google 



Camblaid 



649 



Camdystiolaeth 



Camblaid, bleidiau, «/. a heterodox or heretical 
sect ; a sect. 
Tr jdj9 yn Uefain yn groch arnom heddjnr . . . ein bod ni 
yn dwyn drachefn ac jn adgyfodi o uff em yr hen heresiau 
m. fnninad ac a fwriesid er ys Uawer o amaer ; a*n bod ni yn 
goaod allan sectaa {*catiM^diau) .—M. Cyffin: DifP. L 6. 

Oambost, byst, 9m, [=canbo8t] a buttress, a 
prop; a baluster. 

Trawat ein iaith tnwti a*i non, 
A*i ekamhoat, a*i grwydi ymben. 

GMto'r Otjfn (lolo Mn. 317). 
Tn iacfa ymbil & ehaimbo9ty 
Taer fodoau, min tenan toaL—Sk^s J&nes: Owaith, 266. 

Oambr, sm, [B. cambric, from Camhray, in 
Flanders] cambrio. 
Aeasor ar gyanr iad, 
Er gmegvk cambr iV gwiagaA.—D, ab GwUjfm, zzvi. 16. 

Cambren, -i, -au, em, [cam+pren] 1. a swingle- 
tree ^of a horse's draught harness) : called tin- 
hren in some parts of N.W. 
Camhren t/mryson, a double- tree: so called 
because the horses, whose swingletrees are 
hitched on each end of it, when they draw 
abreast, seem to be contending for it. In 
N.W. it is called y fatUoly the bSance. 

2. a butcher's tree; a crooked piece of wood 
used to hang up a pig or other slaughtered 
animal; proyindally called * gamble-stick,' 
' gambrel,' * gammel,' or * cammel.' 

Oambrisio, v. to prize, value, or esteem 
wrongly; to misestimate. 

Cambwl, bylau, &m, the rounded projection 
or end of a bone which fits in the socket of 
another ; the process of a bone. — 5. W, 

Camchwant, -au, sm. unlawful lust or desire. 

Camchware, ) -on, rnn, foul play; unfair 
Oamcbwareu, ] dealing. 

Cafodd gamchvoare^ he had no fair play; he 
was uoifairly dealt with ; he was treated un- 
justly. 
Camder, -au, ) sm, crookedness, curyity, curva- 
Camdra, j ture ; a bend ; obliquity. 

Camdretn, -au, sf, a wrong order or arrange- 
ment; disorder; mismanagement. 

Camdrefiiiad, -au, em, a nusarranging, a wrong 
ordering, false arrangement ; mismanage- 
ment. 

Camdrefhid, em, mismanagement. 

Camdrefnu, v. to misarrange; to place in a 
wrong order ; to mismanage. 

Camdreoliad, -au, em, a misemploying, mis- 
employment; a misspending; a consuming 
wrongly; indigestion. 

Oamdreulio, r. to misemploy, to misspend; 
to consume wrongly; to misapply. 

CamdretiUo ty mhnm synwyr mewn eyferwyi ' fol. seenrydl 
a thnh^—rJutU : MJL. L 100. 

' Dyma,' eb ef. * ddau o'oh hen angylkm a gamdrtniiodd 
en hamaer nohoa cynddrwg a*r ddau o*r blaen. 

Elit Wynn : Bardd Cwag, 101. 

Camdreulio arian, to misapjdy or misspend 
money. 
Oamdrin, v, to mismanage; to misuse; to abuse. 

Camdriniady -au, em. a wrong managing, 
mismanagement ; misusage ; ill treatment. 
82 



Oamdriniaetb, -au, ef, mismanagement; mis^ 
use ; ill treatment. 

Oamdro, -ion, em, a wrong or false turn ; per- 
version, 

Oamdroad, -au,«m. a wrong turning ; perversion, 
distortion. 

Oamdroadwy, a, pervertible. 

OamdrOedig, pt, perverted, distorted. 

Oam.droi, v, to pervert, to distort. 

Yr annuwiol a dderbyn rodd o*r fynwea, i gamdroi 
Uwybrau bam.— Z>iar. xviL 23 (cf. x. 9). 

Annoethion a gamdronmnt jt ystyr, onid aeth yn an- 
neallus o beth.— /olo Ma*. 219. 

Oamdroai, v. to convey, turn, or drive wrongly; 

to pervert. 
OamdrOwr, drowyr, em, one who perverts or 

distorts, a perverter. 

Camdwy, -on, em, [cam-l-twy, twyo] mis- 
demeanour, misconduct ; iniquity. 

Guae vab dyn dilyt y gamduy 

Tgkamlit eithr gobrit gohmj.—Cynddelio: M.A. i. 262. 

Cam.dwyad, -au, em, a misdemeaning ; a ruling 
or ordering wrongly; misdemeemour. 

Oamdwyaeth, -au, ef, misdemeanour; misrule; 
a wrong ordering. 

Oamdwyo, v, to misdemean; to manage ir- 
regularly or wrongly; to misrule, 

Oamdwyoly a. misdemeaning; disorderly; 

iniquitous, 
Camdyb, -iau, em-f, a wrong opinion, a false 

notion, an erroneous conception; a miscon- 

jecture. 
Nid mor ebrwydd trwy gamdgb, bama a b'wrw yn enog 

. . . y rhan fwyaf o*r byd.— if. Cgffin : Diff. i. 9. 



mae^ 



Na thwylled eamdgb am ff ydd chwi un a 

Ed. lames ; Horn. i. 67. 
Ac i*r gamdgb vma, yng ngoleoni y rheswm allanol, y 
ae^ diafol yn ei fwrw ei nun i noflo eflwaith. 

Morgan Llwyd: Ymrodd. i. 18. 

Camdybiad, -au, em, a misconceiving, mis- 
conception. 

Camdybiaeth, -au, ef, misconception, false 
opinion. 

Camdybied, ) v. to misconceive ; to form false 

Oamdybio, ] notions or opinions ; to miscon- 
jecture. 

T sawl a dybiant hyny a gamdybiant, 

B. Llwyd: LlwybrHyff. 17 (cf. 190). 

Camdybiol, ) a, misconceiving, misdeeming, 

Camdybus, ) misapprehending; erroneous, 

mistaken. 

Yr angel yn boddloni eamdybm feddyliau loaeph, ac yn 
deongl enw Crist.— Matt. i. (cynn.) 

Camdyngu, v, to swear falsely, to forswear. 

Camdyngwif, wyr, em, one who swears falsely; 
a perjurer. 

Fal hyn t dywch gymmaint y mae Duw yn caaau 
anudon, a pha goap a ddarparodd Daw i gamdyngwyr ac 
anndonwyr.— .Sof. lames: Horn. i. 100. 

Camdyat, -ion, em* a false witness. 

Cam.dystiolaeth, -au, ef, false witness, testi- 
mony, or evidence. 

Y neb a ddygo gamdyatiolaeth yn erbyn ei gynunyd<^, 
sydd megys gordd, a chleddyf, a aaeth Icm. 

Diar. xxv. 18 (cf. Matt, xy. 19). 



Digitized by 



Google 



Camdystiolaethu 



650 



Camddywedyd 



Ccundystiolaethu, v. to bear false witness; 
to give false evidence. — Marc x. 19. 

Oaind3rwy8, W. to mislead, to misguide ; to 
Oamd3rwy80, [ lead astray; to guide into error; 
Oamd3rwy8U, ; to direct ill. 

Oaxndywysiad, -au, em, a misleading; mis- 
guidance. 
Oaxndywyswr, wyr, » am. one who misleads 
Camdywysydd, -ion, j or misguides ; a mis- 
leader. 
Camddadgan, ) v. to misrecite ; to mispro- 
Camdd adganu , j nounce ; to declare falsely. 

EreOl yn ysjfri'enu oddi wrth a wypai ar dafod, a thrwy 
anghof, yn eanuidadgan thai bethau. 

lolo Morganwg (Ido Mas. 326). 

Camddadleu, v, to misplead. 

Oamddangos, v, to misrepresent. 

Camddangosiad, -au, «m. misrepresentation. 

OanxddangOBol, a. misrepresenting. 

Canxddaly v. to bold wrongly or unjustly. 

Oamddaliad, -au, sm, a wrong bold ; usurpa- 
tion ; a false opinion or tenet. 

Canxddanfon, v, to missend. 

Oamddarluniad, -au, am. false delineation, 
description, or exbibition ; misrepresentation. 

Camddarlunio, v. to delineate wrongly or 
falsely; to misrepresent. 

Oanxddarogan, ) f . to prognosticate wrongly 
Camddaroganu, j or falsely; to misconjecture. 

Oamddarogan, -au, a/, a false foreboding or 
prediction ; a false propbecy. 

Camddarwedd, v. to misconduct, to misbebave; 
to misdirect. 

Tri of n (rvrr : of m difrio Dnw ; of ni fnmeuthur traia ac 
anghariad ; ac ofni camddnrwtiUl ar ei ^imeddfau. 

Ti-iitfdd Dotthinfh: M.A. iii. 211. 

Oamddeall, v, to misunderstand, to misappre- 
hend ; to mistake. 

Rhydd yw canu dammeg ; ac annoethion a gamddeaUant 
ddammeg, ac a'i gwuAnt yn gelwydd, o'i bamu yn wir 
o ryw peoodant.— /(>^7 Ma$. 219. 

Camddeall, am. misunderstanding, misappre- 
hension, misconception. 

Mesur ejm cof yw djrii (nea gAn arwest), er ei fod wedi 
bod ar gamddcaU yn hirfod oesoedd. — Cy/rinach y Beirdd^ 76. 

Camddealltwriaetli, -au,am. misunderstanding. 

Camddefiiydd, -iau, -ion, 8m, wrong or im- 
proper use; misapplication, misusage; mis- 
construction; abuse. 

A oes twyllwyr g:wedi dyf od i ymweled i ni, a gwnenthnr 
oamdde/Hydd o eaw y brenin 1— Bn*<i«; Bratusiana, 323. 

Camddefiiyddiad, -au, sm. misapplication, 

misusage; misconstruction. 
Oarnddefhyddio, v. to misuse, to misemploy, 

to misapply; to abuse; to misconstruct, to 

fashion wrong. 

Gallant en eavtddefnyddio er niwaid i ereill. 

Lleund yr 0«, ii 230. 

Carnddefnyddiol, a, misusing, misapplying, 
misemploying ; of a wrong matter, s^ctore, 
or intention. 

Carnddefhyddu, v, to make wrong use of ; to 
misapply; to misconstruct. 



Oanxddefod, -au, a/, a false custom, usage, or 
ceremony. 

Y dydd hwnw y derfydd y gwallgyfreithaa «*r ««•- 
ddf/odau, a'r gwan-gymmydau. 

Lagea Wailicae^ it. gxot. S. 

Canxddeongli, v. to misinterpret. 
Camddeongliad, -au, bvi, misinterpretation. 

Camddimad, -au, 8m, misapprehension, mis- 
conception ; a mistake. 

Canxddimad, v, to misapprehend, to miscon- 
ceive. 

Camddimad aeth, -au, a/, misapprehension, 
misconception. 

Oamddodi, v. to misplace, to mislay. 

Canxddodiad, -au, am. a misplacing or mis- 
laying; misplacement. 

Camddosparth, -au, am. a false or wrong 
distinction; wrong arrangement; miscon- 
struction ; a false definition; a wrong decision. 

Tri rhyw gnnuldontpnrth y sydd y ceffir ymwared am 
danynt herwydd cyfraith.— J>f7« Wallicae^ iv. odxxiT. 

Camddosparthiad, -au, am. a wrong distinction 
or elucidation ; a false definition. 

Canxddosparthu, v. to make a wrong dis- 
tinction or a false elucidation ; to define 
wrongly; to classify wrongly. 

CarndduU, -iau, am, a wrong form or manner. 

Ny dodaf uyg kert yg kynhelw cnmduU. 

Cyndd^lw: M.A. i. 223. 

Camddidlio, v, to form wrong, to misfashion. 

Camddwfr, )pl, camddyfroedd, am, a crooked 
Oamddwr, ) or winding stream. Several 
streams are so called. Camddwr Bach and 
Camddwr Mawr fall into the Rheidol in u^per 
Cardiganshire; and another Camddtvr is a 
tributary of the Teifi, in the same county. 
Cf. Brut y Tywyaogion, 48. 

Celli Irlath behet Camdubr,— Liber Landaventis^ 273. 

Oainddycliyxnniyg, -ion, am, a misconjecture, 
a wrong guess or conjecture ; a misconception. 

Oamddychymmyg, ) v, to misconjecture, to 
Camddycliyinmygu, ) g^ess wrong ; to mis- 
apprehend. 
Camddychymznygiad, -au, am, a misoon- 
jectunng; misconception; a wrong conjecture. 

Camddychyinmygol, a, misoonjecturing, mis- 
apprehending, misconceiving. 

CamddyfEtliad, -au, am, miscalculation, mis- 
conception, misconjecture. 

CanxddyfiBklu,v.to miscalculate;to misconjecture. 

Camddysgu, v, to misteach, to instruct wrongly. 

Tri pheth ni ddyly oerddawr eu gimeuthnr o*i f odd : 
eamddusgu ; camfamn ; a goganu yn ddiachos. 

Trioedd Doethineb: M.A. iii. 186 (ef. 196). 

Camddywediad, -au, am, a speaking wrongly 
or incorrectly; a wrong saying; a mispro- 
nouncing, a mispronunciation ; a false enun- 
ciation. 

Camddywedyd, v. to speak wrongly, inac- 
curately, or unadvisedly; to mispronounce. 

O herwydd cythmddo o honynt ei yspryd ef , f el y earn- 
ddytoeiodd a*i wefuaau.— iSo/m. cvi. 33. 

Bhag im* gamdd*wedyd^ gosod ddor 
Ar gyfor fy ngwefuaau.— Jtfm. Prys: Balm. oxlL 8. 



Digitized by 



Google 



Camkdd 



651 



Camfrawd 



Oamedd, -an, «m. 1. crookedness, curvity; a 
bend or bending ; flexure. 

Camedd hraich, the bend of the arm, the elbow. 
Camedd gar^ the bend of the knee. 
2. wrong ; moral obliquity. 

O myiin o ammwyll ojrmmwyll camedd,— M. A. i, 638. 

Oameg, pi, -an, oemyg, $/, 1. a felly or felloe. 
Cameg olwyn, the felly of a wheel. 

Gwaith yr olwynion hetjd oedd f el gwaith olwynion 
men ; en heohelaa. a*u bothao, a'a canifgau^ a'u hadenydd, 
oedd oU yn doddedig.— 1 Bren. riL 88. 

2. an instrument mentioned in the Welsh Laws 
among those of a smith ; it has been rendered 
a * parer,' but it is not clear what tool is in- 
tended. 

Cammec pedeyr keynnyauc. — Cj/^freithiau Oiftnru, i. 809. 

Oameiddwellt, sm, and d. sea hardgrass (Bott- 
bodlia incurvata), — H, Davies: Welsh Bot. 164. 

Oameirio, v, to word erroneously or wrongly. 

Camel, -au, tm^-^zCamen. 

Camely cOdro, cflfaob, ebaoh, nefa dro mewn glyn nen 
ddyffryn-— O.K. 

Camel, -od, «m. [L. camelus; Or, xafM\ko^ : 
from Heb. gamal] a camel. 

Hein gwerthfawr. a dromedaryeit a ehameUit y mae 
amylder yn eglorder ni. 

rat. Gwlad levan Fendigaid^ {8 (cf. 4). 
A'r loan hwnw oedd A*i ddillad o flew camd.—Mat. iii. 4. 

^C&r^: 1 BwiftcameU; dromedaries. 

Haidd hefyd a gwellt a ddygent hwy i*r meirch. ac i'r 
egfigm gnmelod.—\ Bren. iv. 28 (cf. E«a. Ix. 0; ler. u. 28). 

CameJod hlithUmy milch camels. — Oen, zzxii. 15. 

^ Cam being so descriptive of the animal, 
camd has taken its place in the language as 
if it were a real Welsh word. The other Celtic 
dialects, with the exception of the Cornish, 
have also adopted it, more or less modified ; as, 
Br. caud (Catholicon), kanval (Le Gonidec); 
Ir. camhaxl; Gku camhal; Mx. cainel. 

Camelaidd, a. camel-like, camel-shaped. 

Mewn Uawer o bethan, amiywia rr eatrys oddi wrth 
rywiau aagellawg ereill. . . Qorchuddir ei wddf hirfain 
ca me l4 xi d d A blew, ei lais sydd fath o freflad galarus. 

GufifUedyddy tL 884. 

Cameles, -au, sf, a female camel. 

Ifae y gameUt yn ihoddi Uaeth yn wastad. 

Th. CharUsy i.v. ' Camel.' 

Camell, -od, ef. [see CamyW} a female camel. 

Camen, -au, $/. 1. a bend, a curve, a crook; a 
turn ; a whirl or twirl. 

Oan droi ym mhen ennyd f echan ei olwgr toa ehamen y 
dddl, ef a welai'r peth a welasai braidd hannercyn yn ol 
yn djrfod yn nes ato naw-ian y ffordd a bnanaoh. 

lolo list. 164. 
2. the felly of a wheel. 

Camenw, -au, am, a wrong or false name; a 

misnomer. 
Camenwad, -au, sm, a misnaming, a miscalling; 

a misnomer. 

Oamenwi, v. to misname, to miscall. 

Oan droi oddi wrth halogedig ofersain, a grwrthwyneb 
gwybodaetJi a ffamenwir felly.— 1 Tim. vi. 20. 

OiiBery -au, sf, the felly of a wheel. — P, 



OamfsL, feydd, «/. 1. a stile; a series of rude 

steps for passing a fence. 

Lie bo*r ffaj^/a feraf fach, 

Llymsi f yddaf yn llamsach.— /ovan Brydydd Hiry hi. 

Ni ddring gam/a o chei adwy.— W. Phylip. 

Gwelid hi . . . yn oroesi y caeau, yn dringo y camf^yddy 
ac yn tuthian dro« y gwrychoedd, eir mwyn cjrrhaeddyd yr 
ys^I cyn canu o*r glwih.— Brutus : Brutuaiana, 861. 

2. a fence (generally to fill up a gap) made of 
stakes driven into the ground and wattled 
with thorns or other trowse, whether it forms 
a stile or not. — Dyfed, 

Camfalhau, v, *to drive out unjustly; to dis- 
possess wrongfully.* — P, 

Pan wnel Cymry ean\falhau 

Ceir arall fro pwy oaro tvi.—Talicsin: M.A. i. 63. 

CamfjEtm, -au, sf, a false or wrong judgment ; a 
misjudgment ; a wrong sentence or decision. 
M.A. iii. 196. 
Gwr ny nam kamvam kadam yt ved. 

Phyl^ Brydydd: M.A. i. 378 (cf. 617). 

Camvam yw rhodhi bam angcyfMthiawl er oariat, nen 
er ofn, neu er ohwant.— Tmborth yr Enaid^ \ 6. 

Nid ydoedd en bywyd onid rhagrith, na'n hathrawaeth 
onid surdoea, gwedy en gynmiy8s;u ag ofeivoel, delw- 
addoliad, a ckam/am.—Ed. lamas: Bom. i. 70 (cf. 77). 

CamfiEumiad, -au, sm. a judging wrongly; mis- 
judgment; misconception. 

CamfEunu, v, to judge falsely or erroneously; 
to misjudge ; to err in judgment. 

Camfatliu, v, to coin falsely; to utter false 
coin ; to forge. 
Ni bn*r alltudiaeth honno o herwydd en crefydd, eithr 
am en beian drygionus; megys gwenwyno ffynnonau, 
eamfathu arian. ffugio selau, croeahoelio plant Crist'n<^ion, 
a phethau orenlon ereill. — w. Lewes: Dwy Daith, 97. 

Camfeddiannol, a. possessing unjustly; usurp- 
ing. 

Oamfeddiannu, v, to possess imjustly or wrong- 
ly; to usurp. 

Camfeddiannwr, wyr, am. a wrong possessor; 
an usurper. 

Oamfeddiant, iannau, am. unjust possession; 
usurpation. 

Camfeddwl, feddyliau, am, a wrong thought; 
a false notion or opinion. 

Oamfeddylied, j v. to think wrong or amiss ; 
Oamfeddylio, [ to misthink ; to misappre- 
Camfeddwl, ) hend ; to misconceive. 

Nid ydych am hyn o beth yn camfeddwl. 

R. Llwyd: Llwybr HyfT. 174. 

Oamfraint, freintiau, freiniau, af^-m. false pri- 
vilege ; privilege to which one is not entitled. 

Bhag dygwyddaw ar genedl y Cvmry y Uedryw a'r 
lledach a ddiflrwythant f onedd a breimau cenedl, ac o hyny 
dygwrddaw ammraint a eham/raini^ a phob annoeparth. . . 
Ac ef Tyr arwrddfardd] a ddylai wrthfoeddu pob am> 
monedd, a phoD ammraint, a phob cam/mint^ a phob an- 
neddf ac annefawd.— Airdcicw, u. 96. 

Camfirawd, frodiau, af. a false or wrong judg- 
ment; a wrong or unjust sentence ; a wrong 
decision. 
Owae bercheai tavawd a famo camvrawd onis dflea. 

Talusin : M.A. i. 98. 
Pwybynnac ano brawdwr o vreint tir kvnn dygwytho ef 
yggwerth y tanot trwy gamvrnwt ny chyll ef bmnt brawt- 
wr.—Cy/reUhiau Cymru^ i. 472. 



Digitized by 



Google 



Camfuchedd 



652 



CAlfOTTEATTH 



CamfUchedd, -au, «/. an unjust or wrong 

course of life. 
Camfucheddu, v. to lead a wrong course of 

life ; to live improperly. 

A*r bobl a diwaneganant gnmfncheddu^ jm ol holl ffiddd- 
dra y cenedloedd.— 2 Cron. xxx'vi. 14. 

Oamfwrw, v, to throw or cast amiss ; to miscal- 
cidate, to misreckon. 

CamfwynhAd, «m. a possessing or enjoying 
unjustly. 

OamfvTynhau, v, to enjoy or possess unjustly; 
to usurp. 

Camfwyniant, am. false or wrong enjoyment ; 
usurpation. 

Camfynegi, | r. to relate falsely or inaccu- 

Oamfynegu, j rately; to misrecite; to mis- 
report ; to misstate. 

Camfynegiad, -au, sm, a false relation or 
statement ; a misrelation, a misrecital, a mis- 
report. 

Camffordd, flfyrdd, «/'. a crooked ro€id ; a cross 
road ; a wrong way. 

Camffrwd, ffrydiau, sf. [cam-l-ffirwd: of. Br. 
kamfroml, a cascade] a crooked or meandering 
stream. It is the name of several of the 
smaller streams in the Principality. — Cf. Liber 
Landaveima, 218. 

Caxnganlyn, v. to follow wrongly; to deduce 
or infer wrongly. 

Camganlyniad, -au, ain. a wrong following; 
a wrong deduction or inference. 

Camganlynol, «. following wrongly. 

Oamganu, v. to sing incorrectly or wrongly. 



Tri pheth ni ddyly cerddawr eu credu yn hawdd : 
•ler lie pryto prydyddion ; camgnHu o bono 
a pheth ni alio bod herwydd y doethion. 



dion ; camgnnH o bemkrdd oanmol 
'dd y doethion. 
Triotdd Dotthinth: M.A. iii. 136. 

Camgarchariad, -au, »m. false imprisonment. 

Ond Ceoryn y Cyrtiau a ddywed y rho*i gwyn am gam- 

garcharindyn&cbynljadtteT.—Elis ^Vpnn: fiaidd CwBg', 94. 

Camgarcharu, v, to imprison wrongly, falsely, 
or unjustly. 

Camgerdded, v, to walk improx)erly, wrongly, 
or unjustly; to proceed on a wrong course; 
to go wrong. • 

Oaxngerddediad, -au, sm, a walking unjustly 
or improperly; an improper course. 

Camglywed, v, to mistake in hearing ; to hear 
imperfectly; to mishear. 

Camglywed, am, a mishearing. 

Camgoel, -ion, «/. misbelief; heresy. 

Oamgoelio, v, to misbelieve. 

Caxngofia, v, to misremember; to mistake in 
remembering or recollecting; not to remem- 
ber correctly. 

Os nod uwf yn camgofio^ if my memory fails 
me not ; if I remember correctly. 

Camgolledu, r. to defraud. — Marc x. 19. 

Oaxngopinod, -au, ain, misinformation; false 
intelligence. 

Camgred, -au, af, false or wrong belief, mis- 
belief, heresy. 
Mahumet ... a wnaeth delw yn eOrni y briodolder ehiui. 



Dfig 



o gelnydyt j gamgrtt ae swynogleu y dodes yn y delw 
ET O dieayl. — uampau Gharlymaen^ |96. 



A gwedy daroot yr gwynuededigyon athcawon hyuny 
dQeu kamgrtt or hoU ynys y temleu a oed ^wedy seilaw yr 
gcuduweu a gysegnryt ac aberthwyt yr »wir Daw. 

Brut Or. ab Arthur {B) : M.A. ii. 198. 

Oryn oed anrant y byd]mt nmrw yn eu pediodeu ac yn 

y eamffret.—St. Greal, \ 190 (cf. 11, 248). 

Y maent yr ladheon yn y w atwa r amdanaw. ar flaraain- 
iait yn y gelhweiriaw. a rhai heuyt yssydh a ehawigret 
ganthont yn y dwylhaw.— Lwcviar, ) 42. 

Camgrediniaeth, -au, •/. misbelief; wrong, 
false, or erroneous belief ; heresy. 

Pa un pwno o gamgrrdiniaeth a ddilenaaant hwy T 

Morus Cyffin : Diff. ri. 7 (cf. 10; ir. 17). 

Oddi with bob gsu ddysgekiiaoth, camgr^diviaetk, ae 
ymraniad . . . gwared ni. — Lly/r Gtofddi Abercam (Litani). 

Oamgredu, v. to misbelieve ; to believe errone- 
ously or wrongly. 
Camgredwr, wyr, ) »m. a misbeliever; a here- 
Camgredydd, -ion, j tic. 

Camgroea, -au, sf, a wrong cross. 
Ctvyn camgroes, a plaint of wrong cross. 

Mesur owyn John Holant . . . cwrn eamgroes m, 
Dyvod y dywededig leuan . . . yn y lie dydd ar amaer yr 
enwid nioi or dywededig leaan gnmgroes nid amgen croes 
bendant mewn parsel o dir. . . Oa y dvwededig leoan a- 
vydd mor daer a haerUyd a gwada rhodoiad y gamgroej yn 

Lffunr ar modd y dywedbwyd Duw a deudd^ ei liioddi o 
>no er.— Cy/n-khiau Cymru, ii. 470. 

Oamgwl, gylau, gylion, «m. [cam -|- owl] a 
penalty, a fine, a forfeit. 

Blfo a ddyly draian dirwy a chnmavH [al. a duunlwrwj ao 
ebcdiwau y cynyddion ereul oil. — Lrgts WaUicae^ i. xxi. 6. 

Camgwyn, -ion, am, a wrong plaint or charge ; 
a misplaint. 

Tri chamgwyn keluB yssyd yg^yfreith. 

Cy/reUhiau Cymru, ii. 868- 

Camgychwyniad, -au, am, a wrong commence- 
ment ; a wrcmg or f idse start. 

OamgydiOy v, to wrongly join, unite, or oonnect. 

Ond gan gamqydiaw duUian, pern ami 

O droion ohwidr, a mewn brmuldwydion mwy. 

W. O. Pughe: C.G. T. 119. 

OamgyfieuiBawdd, soddion, am, a wrong com- 
pound or composition ; false construction. 

Camgyfiansoddi, v, to compose or compound 
falsely; to misoonstruct. 

Camgyfiemsoddiad, -au, am, false composition; 
misconstruction. — Pum Llyfr Cerdd» 97. 

OamgyfiEtrwyddiad, -au, 9m. wrong direction 
or information ; misdirection. 

CamgyfiEtrwyddo, v. to miBdirect; to misin- 
form. 

Oamgyfdiriad, -au, »m. a wrong or false 
direction, misdirection; wrong or incorrect 
reference. 

Camgyfeirio, v, to misdirect ; to direct wrongly ; 
to misguide; to take a wrcmg course; to 
nusapply. 

Oamg3rflead, -au, am, a mislaying or mis- 
placing; misplacement. 

Ca]Xig3rfleol9 a. misplacing, mislaying ; mislaid^ 
misplaced. 

Camgyflfiu, v. to misplace, to mislay. 

Oamgyfiraith, reithiau, af, a wrong or unjust 

law. 

Credn eamgvfreUk ys dichweithaf . 

MeOix ab Gwakhmait H.A.i. 8S7. 



Digitized by 



Google 



Camoyfbif 



653 



Camgyfrif , -on, sm. miscount ; a misreckoning, 
a miscounting; a miscalculation; a wrong 
account or reckoning. 

C<im9tfri/ o*r mwyaf 06dd hyny.— O^fwft*^ Owain, 2M. 

Oamgyfrify v, to misreckon, to miscount, to 
miscalculate. 

Camgyfriflad, -au, am, a misreckoning, a mis- 
counting, miscalculation. 

Camgyfrifol) a. miscalculating, misreckoning. 

Caxngjrnghor, -ion, am, a wrong advice or 

counsel ; an ill advice. 
Camgynghori, v, to advise or counsel wrongly. 
Oamgynghorus, a. misadvised, ill-advised. 
Camgyhudded, -au, a/, false accusation. 

Camgyhuddiad, -au, am, false accusation; 
calumniation, calumny. 

¥wl J gallom fwTW heibio oddi wrthym eu eamgjfhuddiad 
goganUyd hwynt.— Jf. C^n: Diff. i. 7. 

Cazngyhuddo, v, to accuse falsely or wrongly; 
to calumniate, to defame. 

A*r ben Qristionogion gynt, pan gamgyhuddid hury ger 
bion y bobl, o gelanedd, godineD, a VLoegwih. . . . rhag ofn 
i hyny r w ystru ac afrwyddo ffordd yr efengyl, hwy a 
wnaetnant areitMau.— Jf . Cuffin : Diff. i. 7. 

Caxngyhuddol, a. accusing falsely; calum- 
niating. 

Camgyhuddwr, wyr, am, a false accuser, a 
calumniator, a defamer. 

Hir a hen yw*r cwyn . . . f od y Owirionedd yn crwydro 
mal estron vn y bjrd hwn, ac ym mhlitii ei anghydnabod, 
yn hawdd iddo gael gelynion a chamgt/huddwyr. 



L y b^ hwn, ac ym mhlitii ei anghydnal 
t/huddwyr. 
M. Cyffin : Diff. i. 1. 

Camgylns, a. [camgwl] 1. liable to a fine, 
penalty, or mulct. 

Hnyd pennarc brenyn: mor, a dyfeyth, ac aghananc 
gulad anJl, a lleydyr, a mam en sorth o annab a manz yn 
^afo ebedyu, a kamkeluus e kafer y dyruy a kamlory e gan- 
than. — Cy/reithiau, Cgmru, i. 78 (cf. L.W. 70). 

2. criminal; blameworthy, culpable. 

FUi y Idglen Lawnalot ef yn dywednt nelly tristau yn 
nawr aoruo kanys gwydyat y vot jm gamgylus. 

8t. GrMl^l 80. 

Caxngyznliariaetli, -au, a/, a wrong or false 
comparison. 

Caxngymharu, v, to compare wrongly, un- 
suitably, or improperly; to mismatch. 

Camgyxnlxwysiad, -au, am, misapplication, a 
wrong application. 

Oamgymliwyso, v, to misapply; to appropri- 
ate wrongly. 

Camgjnnmedroli, v, to proportion wrongly or 
incorrectly; to disproportion. 

Camgyxnmeriad, -au, am, a mistake, an error ; 
misconception ; a mistaking. 

A*r fath lysenwan a*r rhai hyny y llenwent glnstian 
tywyaogibn, megys pan ddarfu iddynt hwythan, drwy 
gamgymmeriadt (rr blaen ein caa&u ni. 

Monu Cyffin: Diff. i. 14. 

Mi dybiaia ganwaith gynt f od y Wyddeleg yn f amiaith, 
ood eamgymmeriad oedd hynjt fal y dangomf o« byddax 
byw. — GroKwy (hoaxn^ 316. 

HylUhr % gamgymmeriady liable to mistake or 
error; liable to misconstruction. — W, 

Trwy gamgymmeriady by mistake ; mistakenly, 
mistc^dngly, erroneously. 

Camgymmeriaetliy -au, a/, a mistake or error; 
wrong acceptation, misconception. 



Camgummeriaeth yw hwn y syrthiodd llawer iddo, ac o 
herwydd hyn yr ymgadwasant yn hwy oddi wrth y cym- 
mnn nag y buasent oni bai hyn. Camgymmeriaeth yr wyf 
yn galw hwn, ac anfad gamgymmeriaeth ydjrw. 

£i. Samuel: Mjmych Oymmuno, 59* 

Camgynuneryd, v, to mistake ; to take wrong; 
to misapprenend. 

Gwnewch i mi ddeall ym mha beth y eamgymmerai*. 

lob vi. 24 (cf. Lef. v. 18; Salm. Ivi. 6). 
Gkwir yw'r gwir, yr ydych yn camgymmeryd. 

GroHwy Oumin, 172. 

Camgynnal, v, to hold or maintain wrongly; 
to detain unjustly. 
Nyanawl yn gyndrychawl N. sydd oth ddevnydd ac 
achaws yw nid amgen yw no bod y cyndrychawl N. .yn 
eamgynnal maint hysbys o freyrdir Cymreig or tu vewn ir 
plaa ar oraedd ar vynych di. 8ev y modd y mae y cyn- 
drychawl N. yn eamgynnal yr enwedig dir yn erbyn 
cyviawnder y rhagddjrwededig.— Cy/reitAwu Cymru^ ii. 472. 

Camgynnaliad, -au, am, unjust detention or 

upholding ; a maintaining wrongfully. 
CamgyBsylltiad, -au, am, a wrong union or 

connection ; a misjoining. 
Camgyssylltu, v, to misjoin. 

Mae yr enw Mawr wedi ei gamgyasylltu ag Alecaandcr. 

Brutus: Brutusiana, 331. 

Oamhaeru, v, to assert falsely; to charge 
wrongly. 

Diammhen mai hawdd v dihaera'n bnehedd a*n gwirion- 
deb ni y x>etiiau y maent nwy yn eu camhaeru amom. 

M. Cyffin: Diff. iv. 7 (cf. ii. 16; iv. 18). 

Camhawl, holion, hawliau, af, an unjust claim; 
a misclaim ; a mistaken claim or demand. 

Camholi, v, to make a wrong or unjust claim ; 
to question or examine wrongly. 

Camholiad, -au, am. a claiming or demanding 
wrongly ; a questioning or examining wrongly. 
Camhyder, -au, am, false or wrong confidence ; 
false reliance or dependence; presumption. 
Nesaf i'r rhai hyn oedd carchar y Camhyder. 

Elig Wynn : Bardd Cwsg, 76. 

Oamhyderu,v.to confide wrongly or mistakenly. 

Camhyspysiad, -au, am. misinformation ; false 
account or intelligence. 

Camhyspysrwydd, am, misinformation; false 
intelligence. 

Camhyspysu, v, to misinform; to give er- 
roneous information. 

Cami, am, crookedness ; obliquity. 

Nid oes gam heb gami 'n ei ddilyn. 

J)oethineb y Oymry : M.A. iii. 10. 

Camlad, \ am. [from E. camlet, ^camlot, camelot, 
Camlod, > chamolet; Fr. camdat; L.L. camelo- 
Oamled, j tum : so called, according to some, 
because originally made, or supposed to be 
made, of cameVs hair ; but according to others, 
from Ar. khamlat^ camlet, a sort of fabric. 
Hoew-ddyn, aur heddyw'n arwain, 
Caean a modrwyau main ; 
Tsg^arlad ami a ckamlod, 
A mdan glas, 08 ydyw*n glod.— <9»oii Cent. 

Camlod a hyddod yw hwn.— JJ. D. ah leuan, i Walch. 
Owyddai yn dda nad oedd dim o'm hamgylch a dalai 
ddim ond f y hogan gamlet.— W. Lewea : Dwy Daitii, 29. 
Lie bn camled^ melfed mftn 
Ffrisiedig, ffwr, a sidan ; 
Drem erchyll yn drwm orchndd, 
Owifig o'r gro sy'n gwaagu'r grudd. 

Jihya Jonea: Gwaith, 64. 

CamHodtrodlog, ) water-camlet, watered 

Camlod ay mmudliWy ) camlet. — W, 



Digitized by 



Google 



Cam LAS 



654 



Cammawn 



Oamlas, lasau, lesydd, 8f-in. [cam-|-clai8 1"] 1. a 
trench, a ditch ; a channel ; a canal ; a narrow 
inlet of the sea. 
Ac amlwc qnm^is en wired 
Ac ymlit mor^yminlawd chwerweJ. 

Gr. ab Mrrrdf/ld : M.A. i. 474. 
Llyn i bare Emljm, earn las hyd Teifl, 

A'r tefym ym mhob-plas. — D. ab (Jid'i/m, ocxxxi. 6. 

Mam Uifoiriaint berw-naint ban, 
Morgymmlawdd amryw gamlas [al. amrytjamlfvt]. 

L. G. (.olhi. III. T. 45. 



A*r dydd hwnw y bydd i*r Arylwydd ddymu o gamla* 
' B hyd afon yr Aipht. 

Esg. Morgan : Esa. XZVil. 12. 



yr afon Euphrates hyd afon yr Aipht. 



Nid oes yno ddim camlaaau^ nac afonydd mawrion y gail 
llongau fyned ar hydi-^diYat.—Cylchgrawn^ i. S26. 

Mae fpryneb ^wastad Ffreunc, ac y lluociofrrwrdd o afon- 
ydd, yn peri i'r gorchwyl o lunio cand^sydd rod yn di« 
hawda. . . Y mae amryw gamUsydd ereill yn Ffraino, ond 
yn rhy faith i'w holrhain yma. 

H. Roheru: Daearyddiaeth, 164. 

Tir camlaSt land interaected with ditches, 

trenches, or rivulets. 
Owellt y gamlas y grass- wrack {Zostera marina), 

—H, Davies : Welsh Bot. 2, 196. 

% In the sense of canal (for boats), now the 

most usual in the literary language, camlas is 

generally treated as masculine. 
2. a/, [camp+clas or glas ?] a green plot; a green 

piece of ground (on the edge of a stream). 
Camlas, dolbant, nantwal, nantle, nant.— O. V. 

T neidr fraith, modd rbai a'i gwelas, 
A chwyd ei a-wenwyn ar y gamin a^ 
Cyn yr yfo ddwr o'r afon^ 
Rhag i'r gnirenwyu dori ei chalon. 

Rhys Prichard: C. y C. Ixxxiii. 43. 

Caxnlasog, a. having channels, kennels, or 
trenches ; channeled, trenched ; having canals. 

Rhuant [y dyfroeddl hyd y palmant canUanog, a safant 
yn llynoedd ihaidd hyd heolydd y pen ref . 

Ji/f/yrdoilau /let-vfy, 420. 

Caxnlefariad, -au, am. & speaking wrongly or 

unadvisedly; mispronunciation. 
Camlefaru, v, to speak wrongly or incorrectly ; 

to blunder in speaking ; to mispronounce. | 
Caxnleh&d, am, a mislaying, misplacement. 
CamlehaUy v. to misplace, to mislay. I 

Oamleo, v. to misplace; to put in a wrong place. I 
Ereill yn yagrifenu odd! wrth a wyjtai ar dafod, a thrwy I 
anghof, yn camddadgan rhai bothau. 3m camUaw ereill, ac 
yn gadael allan ar anghof ambell peth. 

lolo Morganwg (lolo Mae, 326). 1 

Camlod, am.=^Camlad, 

Camluniad, -au, am, a misforming ; misforma- ' 

tion, malformation. 
Camlunio, v, to misform, to misfashion. 
Camlw, -on, lyau, am, a false oath. 
Heb olehi balch vedwl symled 
O gamlu ac amyl digaaaed. 

Grujfydd ab Meredydd: UJL. i. 474 (of. 489). 

Gwae ddyn a ddilyn caml^au. 

Gruffydd Ynad Cock : M.A. i. 400. 

Camlwrw, lyryau, am, [cam-l-Uwrw] a fine or 
mulct for wrong or injury; a fine, penalty, 
mulct, or amercement. A term of very fre- 
quent occurrence in the Welsh Laws. Cam- 
Iwrw was of less amount than dirwy, 

Messur y dirwy teyr punt neu deudec muw. messur 
eamluru teyr buw neu nauvgeint aryant. 

Cyjrtithiau Cymru, i. 222 (cf. 362). 
Y rei cattryehawl hagen bamnent y dadyl neu tygent naa 
gwdant rao colli cavUyryeu. 

CyfreUhiau Cymru, i. 470 (of. 78). 



Camhvrw undyblyg^ a simple fine. — Z^es Wal^ 

licuf, III. i. 5. 
Camhvrw deuddyhlyg^ a double fine. — Leges 

Waliicae, III. i. 9. 
Camlwrw tridyblyg, a triple fine. — Leges Wal- 

licae. III. i. 13. 
Oamlwybr, -au, am, a crooked path ; a wrong 

or devious path. 

Ac amlaf gamlwyhyr diTToded 
Ac ymlwgwr o gamlwrw gwaged. 

Or. ah Meredydd: MJi. i. 474. 

Camlynis, ) a, liable to a fine or penalty; 
Oamlyryus, j fineable ; incurring a penalty. 

A phwy bynnac ohonunt ynrr oet kymeredic hwnnw a 

trymycco y kyfuryw wys heb achaws adwyn eamlyryusyyd. 

Cy/reithiau Cymru^ L 470. 

Tri Ueidr eamlyrtfUi y gydd : Ueidr ci ; a Ueidr llyaau 
yny dyfont o'r ddaiar ; a Ueidr a dyster araaw yn gwadn 
Uedrad, onia Wj9A.—I^gf* Wallicaty iv. olxxr. 

Ac ar hyt y dyd y dadleuwyt ac ef, ac yn y ditred y 
bamwyd yn gamlyrytut.—Brut y TytcyBogion^ 76. 

A dwyn reidua yn gamlyrwt Iwyr ovityeu. 

Gruffydd Ynad Cock: M.A. i. 408. 

Camlytlivraeth, -au, af, false orthography, 

misspelling. 
Oamlytliyriad, ) -au, am, a misspelling, a 
Oaxnlythyreniad, ] wrong spelling ; false or- 
thography. 
Camlythyru, ) v, to misspell, to spell wrong- 
Camlytbyrenu, ) ly; to write or print with 
wrong letters. 

Y mae yuddo dwyaged o wallau argraffyddol, trwy fod 
rhai geiriau wedi eu camlythyru, ne'u camoaod. 

Hyj'ryddineth y Cymty^ Bhag. 18. 

Oaxnljrwiad, -au, \ am, a misgoverning ; a mis- 
Camlywiawd, ) managing; mismanagement; 

misgovemment. 
Oamlywio, v, to misgovern ; to mismanage. 

Oamlywiodawr, orion, am, one who mis- 
governs ; a mismanager. 

Caml3rwodraeth, -au, a/, a misgovemment ; 
a misrule; maladministration; ill manage- 
ment. 

Camlywodraethu, v, to misgovern, to misrule; 
to mismanage ; to misconduct. 

Caxnlywodraetliwr, wyr, am, one who governs 
ill ; a mismanager. 

Cammarcli, meirch, am, a camel. Cammarchy 
which literally signifies a crooked horse, is 
first found in Pughe (1793—1803). March 
in composition occurs in the names of a few 
other large animals which are not related to 
the horse; as, mor/arch, cawrfarch (C. kaur- 
uarch), 

Ac loan a wisgai ddillad o flew eammarchy gyda gwregys 
Uedr o gylch ei waag. 

J. WUliavu: Or. Byw. (liatt. iiL 4; cf. xix. 24). 

Cammawn, )pl, cammonau, »/. [cf. L. cam- 
Oammon, j pania, campus ; L.L. campus^. 
battle ; A. 8. camp'] a battle, confiict, or com- 
bat ; a tournament. 
Ni chilyei o gamhaum eny verei 
Waet mal brwyn gomynei gwyr nyt echei. 

A wurin : Qododin, 26. 
Ac en dyd camawn camp a wnehei. 

TalUsin: M.A. i. 8B (of. 62, 180). 

Heb wyr Ilad gan llyw camaum 
Llith berion llnydion llawn. 

Cynddaw: M.A. i. 212 (cf. SU, 218, 9S1, S97). 



Digitized by 



Google 



Oamhil 



665 



Camp 



Kymen vanm doeth kamawn verea. 

Rkiserdyn: M.A. i. 436 (of. 436, 481, 482). 

liew glew gleiflym grym gryd fflemmychu 
Uorf corf ^id oeimiad cavutn d&aau. 

dTn.A. i. 



Gr. ab Mertdydd: 



443 (cf. 260, 522). 



O (duiWBaxit gmm yng nghammawn^ 

Dan wyth haf , Duw a wnaeth iawn.— L. G. Cothi. 

Tri chrffredinion gwlad : cammavm ; dadleu ; a golych- 
yrj±—Tr%o«dd DoethtHtb: M.A. iii. 299. 

Oamxnil, «m. [from E. camomile: L. chamae- 
mdon^chamomilla ; Gr. ^o/xa/fwjXov] camomile, 
chamomile {Anihemis), Also written gammil, 
Cf . Meddygon Myddfai, ii. 260, 484. 

El dail y geidwad yn fynych, 



Pethaa da i*r ymenTdd. Ymsawru & mwag a ehammil^ 
, \ fesuroX a bwyta dail y geidw 
oadw y pen jm wresog. — Meddygon Mydd/ai, ii. 188. 



ac yf ed gwin yn f esurol, a bi* 



Owen yp an^la y gammil pan y sathrer ef . 

Dan. Rowland: Tair Pregeth (1776), 74. 

Cammil cwiiy j stinking camomile, may- weed 
Cammil y cwUy ] {Anthemis cottda), — C,S, 

Camxnin, -od, «m. some kind of hawk, generally 
considered to be the peregrine falcon : so called 
from its crooked beak [cam-|-witw] : it is also 
called hebog dramor or h^)og tramor, — Pennani : 
British Zoology, i. 113. 

Nyth eammin pedeir oeinhawc kyfreith atal. 

Cyfrtithiau Cymru^ i. 726. 

Cammined, «m. the iris, flower de luce, fleur 
de lis (/rw). 

Tna i>ob blodenjrn cain, 
T breila, y cammined^ amlrvr a 
Uchafent fry eu penau miiain yn 
PUth-eiliaw.— fF. O. Pughe: C.G. iv. 782. 

Pe cyfnewidid y symlder ardderchog sy'n gwahannodi 'r 
Ifli, am y sideran dieglaer a ymylimt y pine, neu y gwam*- 
iau gwychion a daenellant y eammined. 

Myfyrdodau Herve'y^ 146. 

CaiMmthed y dwr, yellow iris, water flower de 

luce {Iris paeuiiacorus), — H, Davies : Welsh 

Bot. 6 (cf. 164). 
Oamxnozifa, faoedd, f^ydd, $f, a parade for 

military exercises or mancevres. 
Camxnraixit, mreintiau, mreiniau, «m-/. fake 

or wrong privilege; privilege to wluch one 

is not entitled. 

Camni, am. crookedness, curvity. 

Dywcdir en bod yn cyfodi eu hymborih i fyny, trwv droi 
en peoan ... a gwnentliar y eamni yn yr ylmi o ddemydd. 

Gylchgraxon^ ii. 60. 

Oamo^, pi, -au, cemyg, a/, [cam : cf . E. cam- 
mock'] 1. the felly (of a wheel). 

Ac ael fel eamog olwjrn, 

Hychaidd, anfednuaidd drwyn . . . 

Camog o dn f el cimwoh. 

Barf a gait, fel ped fait fwch.— (Tronio^ (hoain^ 74. 

2. (p/. -ion) «m. one that is imjust; a wrong- 
doer, a misdoer ; an oppressor. 

3. a name given to the salmon when three 
years old, because its mandibles at that age 
begin to curve one over the other. The fish 
is considered then to be in the ninth of its 
thirteen stages of development. See Eog, 

Camogan,-au,«m.unjust or groundless calumny, 
false accusation, slander, detraction. 

A riia^ tybied wneuthnr hyn o drin yn unig er caa a 

ehawtogan amom . . . f e a ddarfn i babau Riiufain yn 

ffymig iawn ddenn dan law w^ digon cymhen, ac xud 

aimyigedig ychwaith, i gynnorthwyo yr achoa efrydd hwn. 

' M. Cyffin: Wif. i. 6 (cf. 2, 7 ; ir. 17). 

CamoganUy v, to calumniate, traduce, slander, 
or vilify. 



Cctnxogwydd, -au, am, a wrong bias, bent, or 

inclination. 
Camogwyddiad, -au, sm, a wrong biasing or 

inclination. 
Camorchwyl, -ion, «m. misemployment, ill 

employment ; improper action. 

Oamorchwyliaethy -au, «/. a wrong applica- 
tion; misemployment. 
Camoresgyn, ) -ion, «m. usurpation; unjust, 
Oamwresgyny ) wrong, or unlawful possession; 
deforcement, disseizin. 

Yny trydyd eamwreseyn yssyd yn erbyn kyfreith : cam- 
orescyn yssyd yny gyfreith eamwreseyn ar vy mhcrchnog- 
aeth om hanuod a neb vrawt. 

Cy/reithiau Cymru, ii. 464 (of. 466, 468). 

OamoreBgyn, ] v. to possess wrongly or un- 
Oamoresgynu, / justiy ; to make a disseizin ; 
Camwresgyn, f to eject wrongfully; to de- 
CanxwreBgynUy ) force, to disseize ; to usurp. 
Defnyd ac achaws vy nghwyn yw nyt amgen vod no bot 



▼ kyncuychawl leuan ap iMuid yn camwresgyny meint 
hy .,.-.. 

ilerchyr neesaf wedy duw gwyl 



oyspys o vreneyrair uymreio. . . . Amaer y camwrfscynnod y 
kytryohawl leuan y tir nyt amgen no dyd Llun a dyd 
Merchyr neesaf wedy duw gwyl Deilo. 

Cy/rHthiau Gymru^ ii. 464 (cf. 466, 468). 

Camoresgyniad, -au, am, a taking unjust, 
wrong, or unlawful possession ; disseizin. 

Canxoresgynol, a. taking unjust possession; 
disseizing ; usurping ; making an imjust con- 
quest. 
Oamoresgynwr, wyr, ) am, a disseizor ; one 
Caxnoresgynydd, -ion, j who possesses or seizes 
unlawfully; an usurper. 

Caxnosod, v, to misplace, to mislay. 

Camosodiad, -au, am, misplacement ; a wrong 
position or location. 

Camosodiad a fydd mewn cynghanedd, awdl, gorphwysf a, 
neu fesur. Camosodiad mewn cynghanedd a fydd pan 
gamoaoder cydeeiniaid o'u cjrfnewidiad yn anghyflpus, er 
bod cymmaint o bob un a*u gilydd. 

PumLlyfr Cerddurriaeth, 97 (cf. 96). 

Camp, -au, af, [L.L. campua; A.S. camp] 1. a 
quality; a characteristic; habit, disposition; 
excellence ; a virtue. 

Custennyn er hwnn e syd brovadwy em mylwryaeth a 
ehampeu etef)l.—Brut Gr. ah Arthur: M.,A. ii. 288. 

Eto'r gw^ hvn a oeodaaant gopinod o ddyledns vamp, a 
ohyfaddas swydd pob un o honynt.— Jf. Cyffin : Diff . ii. 20. 

A thyma wir gampau a theithi a rhagor-daledigrwydd 
y iaith Gymraeg.— C/y/rinocA y Beirdd^ 16. 

Tri chas gan ddedwydd : dychymmygion ofer ; rhynwyf 
oorfForawl; a c^mj^ou annedofolion. 

Trioedd Doethimeb: M.A. iii. 267. 

Camp dda (pL campau da), a good quality 
or habit. 

Yd oedynt yn gyflawn o bop camp da heb ohweith halog^ 
rwyd pechawt anuidunt.— i9<. Grecu^ }37 (cf. 81, 71). 

Olendid dyn yw ei ^ampa«= Olendid dyn jw ei gampau 
da. — Diarebion, 

Camp ddrwg, a bad quality or habit ; a trick. 

Deunaw o gampau dawnus 

A roed ar Wgawn ab Bhys, 

Ac un gamp ddrtog ar Wgawn 

Yn difwynaw*r deunaw dawn.— J/yw. Arch. iii. 46. 

Y dylai chwanegu at bob gweitbred glodfawr, dori i lawr 
bob campau drwg . . . ac amgoleddu permnion. 

Theo. Evans: D.P.O. i. 4 (182). 

Y campau arferadwy^ the virtues to be prac- 
tised or exercised. 

Y rhann gyntaf a draetba am y gwytic^ gochdadwy, ar 
campau artteradvfy. — Ymborth yr Enaid^ \ 1 {a. 12, 18). 



Digitized by 



Google 



Campdlws 



656 



Cahraith 



2. a feat, an achievement, an exploit ; a game. 

Pan dclyoh odyno ti a deuy hyt yn lljrs larlles y Kampfu. 
l»y f/amfHti heb y rer<»dur yswyd emi hi. Trychaiiwr teulu 
y^wyd idi. Fob g-wr dioithyr or a del yr llys ef a dywedir 
idaw cnmpeu y iheyjXxx.—Mabinogion^ i. 271. 

Meidr croaduriaid direswm, o honynt eu hunain, lawer 
o tjuhtpiau na feidr dyn otidi wrthynt. 

Ch. Edwards: Han. y Ffydd, 202. 

Y pedair camp ar hugain^ the twenty-four 
games or feats. These games were divided 
into three classes, ten of which were called 
gwrol gampauy manly feats; ten, mabol gamp- 
au, juvenile feats; and four, gogampau, in- 
ferior feats. See M.A, iii. 196, 197. 

O'r 24 hyn, deg gwroigamp sydd. a deg maholgamp^ a 
phedair o'r go^nmjmti. . . Ac o*r cnwech hyn pedair ey 
oenaf, ac a elwir Utdn^iongnmpau 9e{ rhedegr, neioioj noflo, 
ymafael.— Z>afw'«; Diet. Latino-Britannicnm, sig. Iii3. 

Yny y wledd honno y peris Arthur gynnal campau gv^rol- 
ion, herwydd defodau yr hen Ojrmry, droe ddeu^un niwar- 
lULvrd.—Iolo Mss. 76. 

Mdn gampau^ small or inferior games ; pranks. 

Nis clyvais i erioed amgen na'ch bod yna vn Llundain, 
a rhai o'ch m&n gampian, a'cb mwynion chwedJau, gynt pan 
oeddych yn fachgen.— (/ro/iwy Owain^ 184. 

Campau SiarlymaeUy the Gests of Charlemagne. 
Campau rhy/el, feats of war, feats of arms. 
Campau gorchesty feats of activity or strength. 

3. a prize (given to the winner in a game or 
competition) ; the victory in a game or contest. 



Oni wyddoch chwi fod ▼ rhai sydd yn rhedeg mewn 
gyrfa, i gyd yn rhedeg, ond bod un yn derbyn jr gamp f 

1 Cor. i. 24 (cf. Ai. iu. 14). 

bai *n affwrdd benigamp, 

Ni chaia glod gorfod y gamp. — Oro. Owain^ 1. 

Ennill y gampy to carry off or win the prize ; 
to gain the victory ; to bear away the palm ; 
to bear or carry away the bell. 

Myned ^ V gamp, to bear away the palm ; to 
bear the bell. 

Aethost, wi o'r goat, i*r gamp 

I'th wely, bryd wyth wiw-lamp.— 2>. ab Ovnlgmy ezrii. 36. 

Tr ail a fn oren-lamp 

1 Uthr gynt a aeth 4*r gamp.—Iolo OocM : O.B.C. 86. 

4. a camp ; a tent or pavilion. 

Duw bid heddwch yn dy gampau 
A bid amlder yn dy dyrau. 

Dq/^dd Ddu Hiraddug : UJL. i. 668. 

H Without any qualification, expressed or 

implied, camp is generally understood in a 

favourable sense. . 

T lie owympodd Dafydd IJwyd, 

Naw camp yno y ewympwyd.— Z. Q. CoMy ru. vL 19. 

CcunpdlwB, dlysau, am, a medal, or some token, 
given as a prize to a winner in a contest ; a 
prize. 

Coron anUygredig yw j gampdlwa, 

Th. CharUsy §.▼. 'Camp.* 

Bhodder y eampdiws Vr ymgeisydd hawddgar hwn. 

ifjf/jfrdodau Htrveyy 167 (cf. 188). 

Campfo, -on, -oedd, 9f. 1. a place for games ; a 
place for athletic exercise ; a gymnasium. 

£fe a adeiladodd gampfa o*i wirfodd dan 7 oastell. 

a Mace, iv. 19 (of. 9). 

2. a theatre. 

Hwy a ruthraaant i*r ^amp/a, gan Inago yno Gains ao 
Aristarchus.^J^. WiUiams: Or. Byw. (Act. jox. 89.) 



Campio, v. to contend at games; to perform 
feats of activity ; to gambol, to frisk. 

Hi fyddaf fy honan yn campo. 

BhgM Prickard: C. J C. ItiiL 6. 

Yma'r oedd yn pori 
Y byrwellt melus ddiadellan defaid 
A geifr, a*u hwyn. a'n mynod bach diniwaid 
Tn campio get eu UtLW.—yicaHdrr: Mosea, i. 

Safodd dan o honynt jmo, dan gampio a dawna&o mewn 
modd buddngol.— 5rren Gomevy Oorpn. 2, 1814. 

Ceiliogod campiOy game cocks. 

Calondid, ym mha un y mae eeitioaod campio a gwaed^wn 
yn rhagori ar y gwychaf o honynt oil. 

lot. Tomas: Buc^. Grist. 69. 

Ccunpor, -ion, am, one who performs feats; a 
champion, a hero. 

Camporaidd, a. relating to feats or achieve- 
ments ; champion-Uke ; surpassing ; masterly. 

A gwedi dangos o bawb eu gorchestion camporaidd j 
dodes Arthur iddynt arfau a thrwydded Wy%,—Iolo Mu. 76. 

Ccunpro, v. [campwr, campor] to gambol, to 
fri^; to play, skip, or run playfully about 
(as some young animals). 

Fe welai*n pori ar y dddl ddiadell 
O ddefaid bras heb gyffro, 
A'r ♦yn o'u cyloh yn eampro. 

yicander (Haul, xir. 206). 

Ccunpus, a, 1. excellent; surpassing; splendid; 
distinguished; masterly. 

Yna gollwng pawb tua*u oartrefl, a dodi rhoddion an- 
rhydedduB i a*u dirpeiTnt o feirdd, a cherddorion, a doeth- 
ion, a champusion o dod rhyw. 

Brut Abtrpergwm: H.A. iL 668 (cf. 442). 

Dy anrhydeddus unmab moliannus 

A fawl crefyddus flfyrf gampu* ffydd. . . 

Molwn dy gamput enw anrhydeddus. 

D. Ddu Hiraddug: H.A. i. 668. 

A chlywed yr ymddiddanion oedd arf eredig gan amlaf 
ym myqg y rhai campusa/o honynt. — Gronwjf Otoaitty 294. 

2. expert, dexterous, ingenious. — OwerU, 

Campusrwydd, am, excellence, surpassingness. 

Campwr, ) wyr, am, one who contends in the 
Campiwr, ) games ; a champion, a hero. 

Campiwr aer (r^rflymder ooeth, 
Cwmpas-ddadl Walch oampus-ddoeth. 

D. ab Gvnlgm, iL 26. 

Yr hyn ... a all ddygwydd fod yn Uesol i*r byw, i*w 
hannog i ddilyn oamrau y campwyr eorchestol a lewyroha*- 
ant mor loew odidog yn y byd o'u blaen hwynt. 

Oronwjf Otoainy 180 (cf. 87). 

Campwraidd, a. dexterous, expert, ingenious. 

— Gxvent, 
Campwri, am, [campwr] active qualifications ; a 

high feat, a g^reat exploit ; an enterprise. 

Camp eryr pob campwri, — D, LUoyd. 

% The p is sometimes assimilated to the m, 
so that mp becomes mk, 

Ac ny thybygwn yny byt a orffei amaf o neb ryw gam- 
kwri. A gwedy daruot im goruot ar bob eamhwri or a oed 
yn yn wlal ami. ymgyweraw a wneuthum a oherdet eith- 
auoed byt a diffeithiroh.— JVaMno^um, i. 2. 

Darogan Mertin dyuot breyenhin 
O Gymry werin o gamhwri. 

Llyw. ah Llywelyn: H.A. i. 804 (cf. 844). 

Camraith, reithiau, af, a wrong or unjust law ; 
injustice; tyranny. 

Un camraith ym mhen cant dryg-arlwydd. 

Doetklneb y Cymry: MJL. iii. 64. 

Bhoed llwyr dawl ar bob hawl hy, 

Bhag camraith ar y Cymry.— /etuin Qcthin, 



Digitized by 



Google 



Camrau 



657 



Camsyniaeth 



Camrau, s,pl. steps, paces ; footsteps. 

Can7s yr awr hon y rhifl fy riffhamrau: onid wyt yn 
g-wylied ar fy mhechod ! 
lob xiv. 16 (cf. xviii. 7 ; xxix. 6; xxxi. 4, 87 ; xxxiv. 21). 

Os trei^lodd fy nffhamrnu odd! Trrth y ffordd honno, ac 
<» fy mryd a ganlynodd fy Uyvaid. 

Henri Petri: Egl. Pfr. xliii. 1. 

5[ The form camrau seems to have originated 
in an error. Camre (sg.) was mistaken for a 
plural ; and as no pluriu (except colloquially) 
ends in -e, that le^»r was changed into -au, 
and camre became camrau. The new word 
having been thus evolved, has been treated 
by some as the pi. of cam (:^:camau)y and by 
others as that of camre (q.d. camreau). In 2 
Sam, vi. 13, Bp. Morgan has 'chwech o 
gamauy"* which his reviser, Bp. Parry, followed 
by all subsequent editors, altered to ' ohwech 
o gamrau^'* as if camrau, not camauy were the 
legitimate pi. of cam, Bp. Morgan has cam- 
ran in several passages, but not necessarily 
as the pi. of cam, Camrau is not found in 
the older language, and camre (q.v.) is not 
known to occur in tiie plural. In the spoken 
language camau is the regular pi. of ca/m, while 
camrau is mostly confined to literary usage. 

Camra-w, -iau, rofiau, sf, a shovel. — P. 

Camre, -au, ef-m, [cam+rhe: of. camrau] a 
step, a pace ; a footstep. 

Koleis y rwyf Kemda kamre ysgaylan. 

Llyw, ah Llywdjfn: M.A. i. 288. 

My nno *dd wyf draethn heb dmthiad na gwyd 
Wrthyd haul gjTorjd gamrt wastad. 

HywrX ah Einion Lyglho: M.A. L 612. 

Gorffell yn kymhell kamre iolyd kein. 

lorwerth Fyehan: H.A. i. 416. 

Oan hoik y cerddai i ryimal camre blin 
Ar hyd yr eiriaii bridd, nid fal ei rawd 
Ar laisar nef .— W, O. Pughe : C.G. i. 815. 

MeJyngan Gamre, the name of a horse. 

Tri rodedicoaroh Ynys Prydain. Heinlas maroh Caaa- 
wallAwn vab Beli, a Mfhtngan Gnmre march Llew Uaw 
Oyffea, a Linafror march Karadawc Yreichnras. 

Trioedd: M.A. ii. 18. 

Camreol, -au, sf, misrule ; a wrong or unjust 

rule or government. 
Camreolaeth, -au, sf, misrule; misgovem- 

ment; mismanagement; maladministration. 
Camreoli, v, to misrule, to misgovern. 
Oamreolwr, wyr, sm, one who misrules or 

misgoverns; a tyrant. 
Camri, sm, camomile, chamomile {Anthemis), 

Camri cyffredin^ common camomile {AntJiemie 
nobilu),—IIugh Davies: Welsh Bot. 80, 164. 

Camri y cum, dog's camomile, stinking camo- 
mile, mayweed {Anthemis cottUa), 

Camrif, -au, sm, a wrong or inaccurate number; 
a wrong reckoning ; miscomputation. 

Camrifiad, -au, sm, a misreckoning, a mis- 
counting; miscomputation. 

Camrifo, v, to miscount, to miscompute, to 
misreckon. 

Camrig, sm, [from B. eamhriCy a corr. of Cam^ 
bray (L. Camaracum), a town in Flanders, 
where the fabric was first made] cambric. 

A medd o offledd. a meddyglyn, 

Ac yn enwedig y eambrig giryn.— L. G, Cothi, in. xix. 28. 

83 



Glared, wedi cael arian, 

Camrig, ar ol c'lenig glAn. — Deio ah leuan Du: G.B.C. 186. 

Mae blodau'r drain fal eamrig main 

Neu lili cain mor hBxdd.—Dn/gdd o*r Nant. 

Cyn wyned a^r eamrig, as white as cambric. — 

C.S, 

Camrwy, -on, -au, Bin, misrule; tyranny. 

Or aanl pennaeth ageia inaeth arraeth camrvy. 

J.A. ii.88(M.A.L679). 

CaxnrwyBg, -au, sm, abuse of power and 
authority; tyTtamy; usurpation; misgovem- 
ment, miorule ; disorder. 

Awen arall. nid call cant, 

Ar ffelwyda, fudr argoeliant, 

Yr Eon a gafas gw^ Ha, 

Camrwyag prydyddion Cymru.— 5fcm Cent, 

Y rhai a*i gwnaethant vn fwyaf rhan o'n gorehwyl dan 
y gamrwyag ddiweddar i adwyn y werin i ddiflasa ami hL 
U. G. Gyffredin (Bhag.). 

CamrwyBgiad, -au, sm, the abusing of power ; 
a misruling ; a tyrannizing. 

CamrwyBgo, v, to abuse authority; to sway 
wrongly ; to tyrannize. 

Camrwysgwry wyr, sm^ one who abuses au- 
thority ; a tyrant. 

Camryfyg, \ sm, [oam+rhyfyg] arrogance ; 
Caxnryfigy ] presumption, imdue boldness. 

A thithea argl^rydes ae hebryngeist ef oth gamrywe. 

St. Great, nm, 

Camryfygus, a. arrogantly proud or pre- 
sumptuous; self-assertive. 
Eeoob gwallns. heb yr angel, yw ny chedwis kyfreithen 
Daw. ao ny bu diyar o eir na gweithret na meddwl namyn 
kebydd twyUwr a ehamryvygue, — Breuddwyd Pawl, \ 4. 

Camrysedd, -au, sm, unjust excess. 

Mor dygawn y mae digymroded 

Wedy penkeyrdeth Kymry yghamry$9ed. 

Phylip Brydydd: M.A. i. 878. 

Camse, -au, sm, [L.L. camisia; 0. cams; Br. 
camps; O. Ir, caimmse; G&,catmis; 'E,fcamis; 
A.S. cemes; Fr. chemise'} a shift, a chemise; a 
tunic Hefys is a more modified form of the 
same word. 

Dynot aorao hithea. a chamse sidan flamgooh ymdaneL 
a gwrddorch radear am vynwgyl y aorwyn. a mererit 
gwerthoaTn* yndi a rademeo.— i/oM'noyioii, ii. 218. 

Camaeiniad, -au, sm, a wrong sounding, a 
sounding falsely; mispronunciation. 

Camseinio, v, to sound wrongly or falsely; to 
mispronounce. 

Camsyberwyd, sm, false pride; pride, arro- 
gance. 

Kenyigen oedd gennyf veddu o honantwy ar lewenydd 
paradwys. yrhwnn a gollais i am vyn kamayhenoyt. 

IpOtUH, \ 10. 

Camsyniad, -au, sm, misapprehension, mis- 
conception ; a mistake or error. 

Nis oeir ^^ y rhai hyny gydnabod a chyftiddef a fa 
amynt o fai a ehamsyniad.—lolo Mas. 164. 

Gallaoh, am hyny, rhoddi heibio*r cynnyg, rhag gwyro 
yn fyrbwyU, i rai camayniadau. 

Cyfrinaeh y Beirdd, Rhagdd. 6. 

Camsyniadol, a, misapprehending, miscon- 
ceiving; mistaken; erroneous. 

Pa beth allami fed yn fwy ynf yd a chamayniadol na galw 
Duw ar lo aar \—Brut%u: Bratoaiana, 808. 

Camayniaeth, -au, sf^m, misapprehension, mis- 
conception. 

Yr oedd Uawer ag oedd yn oyifemi ffydd Oriat, yn y 
eamayniaeih a'r amryfoaedd yma, gan dybied eu bod yn 



Digitized by 



Google 



Camsynied 



658 



Camyd 



adnabod Duw ac yn en «lti ynddo, a hwythau yn eu bywyd 
yn cyhoeddi yng narwrthwyneb : yr hwn gammjTtiatth y mne 
8. loan yn ei Epintul c>'ntaf >ti ei argyhoeddi. 

Ed. lomf^: Horn. i. 60 (cf. 79). 
Ond mawr yw cam»ynin^th a bariaeth y byd. 

Dafydd Manml: Llyfr Carolau, 246. 

Camsynied, v. to misapprehend, to misconceive ; 
to mistake ; to be mistaken. 

Wele bererin gwedi camsynied ei Iwybr, ac yng nghanol 
peryglon y oaddug mawr! — Brutus: Bmtueriana, 377. 

Caznayiiiol, a, mistaken ; misapprehending, 
misconceiving. 

Y cythraul ey'n djTBjru i eneidiau siomedig, eamaynioi^ 
truain, y cjfrfw feddyliau ac amcanion dieflig. 

ler. Owen, 67. 

OaxnByniwr, wyr, *m. one who mistakes or 

misapprehends. 
Caxnu, V, [cam, a.] to bend, curve, or bow; to 
stoop. 

Pwy a all union! y peth a gnmodd efe \—Prtg. vil. IS. 
A thi a nerthaist y glinian oedd yn camu.—Iob It. 4. 
Camu gan oedran^ ) to stoop or bend with age. 
Camu gan Jienaint, ] — 2 Cron, xxxvi. 17. 

Camu hy$y to bend the finger ; to beckon with 
the finger. 
Camu llygady to beckon with the eye ; to wink. 

Oamu, V. [cam, «m.] to step, to pace; to step 
over ; to take a stride. 
Wrth gamu brwynen breit na dygwyt. 

H. db Chann Gwynedd : M. A. i. 978. 

Yna y kymcrth yntea yr hntlath ae ehamu. camma di 
dro8 honn neb ef . . . Yna y camawd hitheu dros y huthlath. 

Mabinogion^ d8. 

Carreg gamu {pL cerryg camu), a stepping- 
stone. 
Oamwaith, am, wrong, injustice ; a misdeed. 

A'r bedwaredd gadair yw un Gvynedd, a Mon, a Manaw ; 
a*i pair cysawyn (cyfarch) yw, Ie«u ; nou, O leau, uad gam- 
watth. — lolo Ma$. 61. 

Camwario, v, to spend wastefully, to squander, 
to waste. 

Nid riiaid ond yn nnijg henwi y cyfryw bethau a*r rliai'n 
i wneyd i on gwr ystyriol f cddwl mai eamwario Bxaaer yw 
hyn mewn gwirionedd. 

Thomas Williams : Ymadr. Buch. 171. 

Camwedd, -au, sm, iniquity; trespass; trans- 
gression ; wrong, injustice. 
Beli ae ddiolaaei ef o Ynya Prydein mayn y gamwed ae 
aghymendawt ehon. 

Brut Gr, ab Arthur (B) : M.A. ii. 160. 

Blan omod kjrmmod om kamwetleu. 

Einion ab Gtoalchmai: 1C.A. i. 880. 

Llawer o*r bobl, pan fdnt gleiflon neu mewn perygl, a 
addawant wellan eu buchedd, ao na wnelont byth gamwedd 
yn erbyn Duw na dyn.— lolo Ms», 166. 

A chledd y lladd gnmweddo^Ad; 

Anghyfraith, un artaith oedd.— L. G. Cothi, vii. ▼. 41. 

Qan faddeu anwiredd, a ehamwedd^ a pheohod. 

Ec*. xzzIt. 7 (cf. zx. 9). 

% In many cases -weddy as apparently in the 

present instance, seems to hie but another 

form of -edd (=:-rfer, -dra, -rwydd^ having 

simply the abstract force of that termination. 

Camweddiad, -au, sm. a doing an iniquitous 
or wrongful act; a trespassing; trangression. 

Oamweddogy ) a. iniquitous; wrongful, unjust; 
Gamweddus, ) injurious ; criminal ; nefarious. 

Pob camwedavK pawb ys ofnawc rao eu aafneu. 

Gr. Ynad Coch: M.A. i. 408. 
Rybu gamuedauc Madauc modur ffau. 

Cynddelw: M.A. i. 248 (cf. 806). 



Ac yn qnmu'-dnwc lieb wybot both a wnaei, namyn k'^i*- 

8aw k)"veilliich gan Owein uab Kadw^iia, a h>-nny a j-uvAf*. 

rh ut y Tyvftso.json^ 94. 

Burgyniaid o ddynionach dioithr grirlodilis- (sef yw 

hyny, mmwrdf/awy anfeidrawl), diddyHg diddawn. 

Dr. I. D. Rhys: aram., BhMg. 6. 

Camweddogrwydd, ) am. the state of being 
Camweddusrwydd, | iniquitous; wrongful- 
ness; injuriousness. 
Camweddu, v. 1. to transgress, to trespass; 
to commit iniquity. 

Yna ydd aethant yn erbyn Duw a*i eiriau gwirionedd, a 
phechu a chamweddu yn hywall ac yn jstig.—lolo Mss. 47. 

Bwriwch oddi wrth3rch eich holl gunweddau y camwedd- 
asoch ynddynt.— irVc. xriii. 31 (cf. Eea. lix. 13). 

2. to do an unbecoming act ; to misbehave. 

Camweddu i wn, to misbecome one. 
Camweithio, v. to work or act unjustly, to 
deal wrongfully; to do wrong; to misdo. 

A Hywel oedd yn cnmweithio ar Foivan, ao adiwyn a 
wnaeth ef a'i fab Owain ar Hywel wrth Edgar. 

Haneg Morgantcg. 

Camweithred, -oedd, sf, a misdeed; a mis- 
doing ; a wrong act ; a wicked action. 

Arbed ith was am ei arallion gamweithredoedd. 

D. Ddu Uiraddug: M.A. i. 661 (cf. 401). 

O aohoa dy gamvmthret. ti a lewi dy ymborth drwy chwys 

a llavur a gwres ag oervel or dydd hwnn allan. — IpoHsy \ 10. 

Yr ydym yn ddifrif ol yn edifarfaau, ac yn ddrwg gan ein 
oalonau droe ein camtoeithredoedd hyn. 

U. G. Gyffrtdin (CJjrmmun). 

Camweithrediad, -au, am. a misdoing; a 
wrong-doing ; a wrong action or operation ; 
a false transaction ; transgression. 
CamtueithrediadaUf misdoings, misdeeds. 

Oamweithredu, v. to misdo ; to do wrong ; to 
do amiss ; to transgress. 

Camweithredwr, wyr, | sm, a misdoer, a 

Canxweithredydd, -ion, j wrong-doer,a trans- 
gressor. 

Camwneuthur, v. to misdo ; to do wrong ; to 
do (a thing) wrongly; to misconstruct. 

Ai tybied y daw yr Ysnryd Olin yn gyflym i daro et 
ddwyfron ef , ac ennyn goleuni i'r Pab o*i anfodd, Te, yn 
erbyn diolch iddo, fd na alio f o gamgymmeryd na cAom- 
vmeuthurf — Morus Ojiffin: Diff. tL 6. 

Camwr, wyr, am. one who bends, a bender, a 
stooper; a wronger. 
Ev gadet Bof ein reg atwyndawd 
Ni fynnai gamhur gam nebawd.— Jfciiir; ULJL. i. 180. 

Camwr, wyr,»m. one who steps ; a pacer ; a stiider. 
Kyd lurhwine morra caaeaue mor 
Pyr toei wanec carrec camhur. 

Gtoyddno: A.B. ii. 66 (M.A. i. 166). 

Camwr, am, a narrow footbridge. — OwerU, 
Camwresgyn, v, and a,^=zCamore«gyn, 
Canxwri, am, [cam] injury, wrong, injustice; 
abuse; oppression. 

O'r dydd, dydd deddf camtori, 

O'r nos, nofl yn ein oee m.—Iolo OiKk. 

A*r dirmvg a wneler iddynt. neu'r camddefnydd halog- 
edig a wneler o honynt, a gyf riflr gan Dduw meffys eamtori 
iddo'i hvax.—Ed. Samuel: Athraw. yr Eglwya, 186. 

Caxnwy, -on, am, abuse ; perversion. 
Camwyr, a, [cam-(-g^^] bending obliquely; 

bent awry. 
Camyd, af, iris, fleur-de-lis ? 

livaewyn yw*r gamyd & blodeuyn gwrn amo ; a'i rin- 
wedd yw, o cnymmerer ei sudd gyda m^i a gwin, ef a dyr 
y maen tosteda, ac hef yd ef a ddmvstra'r cryd, a*r defyd 



melyn, ac a wna haint y giau yn 



Meddygon Mydd/ai, ii. 786. 



Digitized by 



Google 



Camyll 



659 



Can 



Oaxnyll, m. ) -od, «. a camel. A modem at- 
Oamell, /. j tempt to give a more distinctively 
Welsh form to camel (q.v.). The words first 
occur in the first edition of Pughe's Diction- 
ary; but have never been much used. 

HawB yw i gamgU frned drwy grau y nydwydd, nacr i 
olodog fyned i fewn i deyrnaa Duw. 

J, WUliama: Ox. Byw. (Luc xviU. 26). 

Camymarwedd, -au, i-ion, 9m, misbehaviour, 
misconduct, misdemeanour. 

Camymarwedd, | v, to misbehave, to mis- 
Ccunyxnarweddu, ) conduct, to misdemean. 

CanLyxnarpreddiad, -au, »m. a behaving ill or 
amiss ; misbehaviour, misdemeanour. 

Camyxnddwyii, v. to misbehave, to misdemean, 
to behave Ul. 

Camymddwyn, «m. misbehaviour, misconduct, 
misdemeanour; disagreement, discordance. 

Annhrefn a ehamyntddtoyn ar gerdd yw mawl ac an- 
fawl i*r on peUi. . . Annhrefn a cAornvfli^cfioyfi ar gerdd yw 
ammhertbynas gair ae achos. . . Annhiefn a chamjfmddwjfn 
hefyd ar gerdd yw moli *n ammhertlnmaB. 

Cyfrinach y BHrdd, SI. 

CanLymddy^iad, -au, «m. a misbehaving ; mis- 
behaviour, misconduct, misdemeanour. 

Un camgmddygiad rhempuB ac yageler a ddiddyma ea 
holl lafurwaith bwynt, ac a'i gwna yn ddifhrwyth. 

lerenri Owen^ 120. 

Camymresyniiad, -au, $m, false reasoning or 
argumentation ; sophistry ; a false argument. 

Mor ddymunol ydyw . . . gallu edryoh i mewn i gamym- 
reaymiad^ a dadguJddio ei wymi ef l—Ier. Owen, 96. 

Ccunystuxn, -iau, tm, a wrong bent or bias; 
distortion. 

Camystyr, -on, -iau, tm, a wrong or false 
meaning; a false conclusion; misapprehension. 

Camystyriaeth, -au, «/. misapprehension; mis- 
construction ; wrong interpretation. 

Camystyried, jv. to misapprehend, to i 
Camystyrio, ) conceive ; to give a bi 
consideration to. 

-Caxnystyriol, a. misapprehending, miscon- 
ceiving. 

CAn, pi, canau, «/. [C. cdn; Br. kdn; Ir. caint; 
Qa. cainnf] a song, a poem ; a metrical com- 
position (of any length and of any form) ; a 
lay, a strain ; verse, poesy, poetry. 

Dy wdy yw'r Uawr deOiog, 

Dy oxgan a fydd edn Qog,—D. ab Gwiiym, Izzx. 7. 

Ae yna o chlywy rjrw yan^ dvgryoion peraraflef gwy- 
bydh mae y angelion ef ae ceauLUt.— ymborth yr Enaidf }29. 

Ea hachan. o ganau gTnt, 

Bxeoddwyoion y beirdd ydynt.— 6Vo. Otoatn, 78. 

Y gwirianeddan mawrion ynt 

Yqg nykanau *x hen brophwydi gynt. 

lolo MorgoHwg: Sabnao, ii. zli. 2. 

Mdr o gdn yw Cymra i ^A,— Daniel Ddu, 110. 

Cdn addt/sg, a didactic poem« 

Cdn addysg yw oodd yn dyagu rhyw gaine a gwera ar 
ddoethineb, neu ryw wybodaetb a cbelfyadyd. 

Cyfrinach y Beirdd, 88. 

Can benrhydd, blank verse. 

Ffydd ao Anjghrediniaeth. Oraa a Serchiadan Natur, yn 
cad en darlunio mewn cdn oenrydd. 

W. WiUiama: Gwaltb Prydyddawl (1811), 906. 



mis- 
biased 



Oogan, neu ddychan, neu sen, neu gdn gwartk^ neu gdn 
sathr^ yw cerdd a wneir er aathru drwg dan draed, a gwrth- 
wynebu gwyd, a phecbod, ac anfoes.— CV/r. y Beirdd^ 41. 

Cdn cariad, \ a love-song, an amatory song or 
Cdn eerch, ] poem. 

Wele di befyd iddynt f^ edn cariad un byfrydlais, ac yn 
canu yn dda. — Esec. xxxiii. 82. 

Adar m&n a'th ^ervdd di ; 

Maent oil i nu'n llateion, 
Tn dwyn atad tj nghdn serch 

Fth annercb oi, nitb binon. — Ystin Sioned, 29. 

Cdn ddammegol, ) an allegorical or parabolical 

Cdn ddamineg, ] poem. 

Cdn ddamnugol, a fydd ar ddull ao o rywogaetb banea- 
gerdd ; ye ef ei bamcan yw adrodd dy^wydd o mrebwyll a 
dycbymmj^ ar gsrfritb nanes. . . Eitbr gofaler na bo 
achos credn mai banee wir-ddygwydd yw cdn ddamnvg. 

Cyfrinach y Beirdd, 37. 

Cdn adar, the song or notes of birds. 

Clywaia adlaia odlau oynnar 
Canau odjaeth oywion adar. 

Oharle* BwUum : Cyfr. y Beirdd, 86. 

Clywaia, Uawenaia o*r llwyni, adar 
Tn odiaeth gyf odli. 
Yn Cbwefror, cdn iacn byfryd, 
Gwyn *y myd, da'r gdn i mi. 

Morgan Gh-t^ydd: Cyfr. y Beirdd, 148. 
A thebyg yw i gdn y gwow ; ys ef |r bemir cerdd ag emi 
awenwaiUi oymmyag ar g^yngbaneddion ao ac e ni o n yn eil- 
ydd edn yr eon.— Cyfrinach y Beirdd, 26. 

Ni chlywir edn yr adar o fewn i ardal bedd. 

Tegid : Owaitb, 177. 

Adar cdn, birds of song, singing birds. 

Ac ami gwartlieg a defaid, a phob adar edn byd flrondir- 
oedd ooedwigaidd.— /oio M$», 223. 

Cdn dafod, vocal song ; vocal music. 

Petbau da i'r ymenydd . . . Ghrrando ycbydig gerdd dant 
yn fyny(^, smandaw canau tafawd, ymaawm & rhos 
ooohon.— iftfdaj^^on Myddfai, n. 861. 

Ar gdn, in verse, in metre, metrically; in 
rhyme ; with a song, in song. 
Tybio*r wyf mai priflo yn rby dost o rychor iddo a 
wnaethym yn ei arfau ei bun, an dyobauu a galw enwau 
drwg ar gdn,—GTO, Owain, 278. 

Moliannaf enw Duw ar gdn.—Salm. Ixix. 80. 
Salmau cdn {eg, salm g^), metrical psalms, 
singing psalms. 
Daeth y Uyfr Qweddi GyfEredin, yr Apocrypha, a'r 
Salmau Cdn gydag ef, yn wythplyg bycban, aUan yn y 
flwyddyn 1630. . . Daethant allan yn yflwyddyn 1654, y 
ddan Destament a*r Salmau Cdn yn unig. 

Th. Charles, s.v. *Bibl.» 

Cdn y Caniadau (=cin y canau), the Song of 
Songs. — Can, Sal, i, 1. 

% Cdn often borrows its plural from caniad 
(sf . ). Fughe gives caint as the plural, and only 
plural, of cdn, a form which as such never 
occurs, except in some very few recent writers 
who have ta&en it direcUy from Pughe; as, for 
instance, in the subjoined quotation : 

Mae y Uyfr hwn [Canwyll y Cymryl yn cynnwys eaini ar 
amryw destunan gwledig, moesol, a awytol. 

D, Piter: Hanes Crefydd, 625 (of. 526). 

Can, a, [C. can; Br. kann; Ir. can; Ga. cain: 
cf . L. canua, caneo] white ; bright. 

Fan yw oalaf eann pan yw nos lloexgan. 

Taliesin: UJL. i. 24 (60, 62, 77). 
Conn a chann a cheiD wyllt a gwar 
Cant a ohant a chynt noc adar. 

lAyvf. ab lAytoelyn: M.A. i. 296 (cf. 290, 415). 

Ei dull, ei gwedd, ei dwylaw can, 

A'i diddanymadroddion.— (»«/y>» Peris. 



Digitized by 



Google 



Can 



660 



Can 



Bara can^ white bread ; wheaten bread, 

£f awe] 
o wingan 



Ef a weld dwy vanaches yn dyuot. a chostrel yn Ilawn 
7 lleill. a chwethorth o vam cann gun y Uall. 



Habinogiony i. 251. 

Meirch can, white horses. 
Guedi gneli a guaedlan 
A goiiscau aeireh a mtirch can 
Neud ew hun bet Cintilan. 

Beddau MQwyr: ILA. i. 79 (A3. U. 29). 

Y ordawn a ordyfyn droeodi 

Y ueirch kann kyfran kyfryn^och. 

Cynddtlw: M.A. i, 222 (cf. 234). 

Can, «m. 1. whiteness; brightness. 

2. white flour; wheaten flour ; flour. The equi- 
valent in most X)art8 of N. W. is peiUied. 
At bob allawr yr awran 

Y ffwneir co«t o*r gwin a*r can. 

Da/ydd Nanmar: G.B.C. 149. 



Da yn wr, da*n fab cadwvn enraid, 
Da'n fyw yn rhoi mn, da^n farw y caid. 

L, G. Cothi, III. xxii. 68 (cf. ix. 6; 



47). 



Cyn wyned a*r can.—Diareb. (MJ^.. iii. 180.) 

Amlaoh ych, a m^l, a chn»^ 

Nag yw'r gro, neu graig raian.—LetcyB Man. 

Moefl im' guaan, eirian feinwar, 
Lliw can ydwyd, lie cftu adar. 

Rhya Goch ub lihicert: lolo Ms. 229 (of. 245). 

Can gwenithy wheaten flour or meal. 

Cymmer gan gweuith, a chymmyBg k gwinegr, a mM, a 
riio ar dy wyneb.—M'ddygon Mydd/ai, ii. 414 (cf. 415, 561). 

3. scurf in the hair, dandruff. 

4. a white one; a white horse. Cf. gwehvgan 
similarly used for a pale horse, A . IL ii. ii. 

Onawd gan draw» lyw maws luman archauad 
Vn aeiyad y ar ;/*»«« 
Onawd rodawc rao mnrchawc midlan. 

Cynddelw: M.A. i. 261. 

Can, prep, [L. vum ; C. canSy gam ; Br. goni] 
1 . with ; by ; of. Rare at all times as compared 
with its modified form gan, hy which it is now 
almost wholly superseded ; but the initial 
mutation still follows that of c. 

Ys deupo kynnwys yg kyman 

Can dnndawt en nndawt gynan.— ^n^rtn : God. 906. 

Ar i hit bet i Guy, cnnn i ohoreton dirgoairet bet pant 
anhuc. — Liber Landavensis, 157. 

Ef adely uod em pop lie eneu blayn ao na gnenelynt dym 
namyn kan y kagbor ef . 

Cy/reithiau Cymru, i. 14 (cf. 6, 92). 

Megys e gwlycbawd baryf e brenin kan e dagreu oi 
lygeit en syrthiaw. Ac ar heny kychynnu a oruc e brenin 
han tebygn emae kavat.— ^ru< Gr. ab Arthur: TAJl. ii. 369. 

Gwr a wnaeth gwaedlan gwaed cann Deioi 
Kymywei gren gwyr a gwyrt heli mor. 

^^«c/<i^/u.; M.A.i.219. 
CSanaf can netwl afjrrdwl erdi. 

Einion ah Gwalchmai: M.A. i. 329. 

Can dy ganhyat vackwy parth ac yno ydafl. 

Mahinogion^ i. 275. 
Can rewydd ni bydd pell rin.— ZHareft. (MJl. iii. 150.) 
Can drwst oei wae o driatwch.— W. O. Pughe : Bardd, i. 1. 

Can ddywedyd (=gan ddywedyd), saying. 

Can ddywedyd o hono felly (lit. by his saying or 
haying said so), since he speaks or spoke in 
that manner ; inasmuch as he said so. 

Can dy fod yn disgtm/l, as thou art expecting. 

Can wneuthur o honot hyn o heth, since thou 
didst this thing ; this thing being or having 
been done by tnee. 

Can/endigo, blessing; in blessing, by blessing. 

At ddwr mae cyflwr can fendigaw 

Ar Dduw mae lawnaf iawn synwyraw. 

IhlUsin: M.A. i. 76 (cf. 427). 



Can hyny (=:gan hyny), for that, therefore, 
consequently. 
Kan hynny kynhennn ny gwnant 
Kan wyllon Kelydon kerdant. 

Llywarch ab Uywtlyn : M.A. i. 299. 

Can mwyaf (=gan mwyaf), for the most part ; 
mostly, chiefly. 
A gadu y pysoawt yn noeth a meirw ryd eu kanmtc^hnf. 

JUahinogiony I- 293. 
Dygynnullaw llu aonic, a galw canmv?yhaj trwysMgyoa 
Kymry ygyt attaw.— Brwi y Tywysogion^ 290 (^cf. 188;. 

2. Can- with the suffixed personal pronouns: see 
Oaw, 

Oderuvt egnr diien moruyn en Iladhod earp-luyt ae 
ykenodel a dele yduen yganthau ef ken bo druc ca^ithau. . . 
Ac na ellir e duen oneb at-haus y kf^nthy. 

CyfrtUhiau t^ymru, i. 92 (cf. 16, 94). 

Ac ettwa er ran a drigaafiei kanthmnt or enys nit i nn 
brenin. namyn i tri creulawn et oed darpstyngedic. 

Brut Gr. ab Arthur: M.A. ii. 363. 

Can, con, and adv. 1. since, since that, since 
then, seeing that ; for as much as ; whereas ; 
because; for. It leaves the initial of the 
word following unaffected. 

Can boost heb y Peredur yn ormes yn ^yhvt a hynny. 
mi a wnaf na bych byth bellach. — Mabinogton, i. 272. 

A chan gwnn innen hynny yn Ue gwir.— ^t. Grenl^ \ 6. 

'Vin dotwyf a digerytwch 

Na dala uar oasuar cas hetwoh. 

Cyioldrlw: M.A. i. 227 (cf. 248). 
Ac yr hynny hyt hediw ydwyfi yn darparu gwled ytti. 
kan gwydwn y dout ti yvake\»/si\yi .— MahinoyioH, i. 25. 

(^nn wyf mor anhyspys dywad pa air gyntaf a ddoeth o 
eneu Duw.— /yjoris, \t. 

Byddlawen heddiw. kann gwnaethost ewyllvs Duw. 

Br'U^Mwyd t\tu!,\7 (cf. 9J. 
Can nas bydd tlasos a chaniadaidd c^erd<l ddigynghanedd. 
Cyjiitiach y Brirdd, 27. 
Owna g]rflawnder, can mai cyflawn yw Duw. 

Barddas, i. 288. 
Can na allant farw mwyach, o blaid eu bod yn gym- 
medrol §'r augelion. — W. Sni^ahury: Luc xx. 36, 

Can niy 
Can nid^ 
Can nis 

Kani vr nabo da ydan a deuedint, 

Cyfrtithiau Cymru, i. 162 (cf. ii. 372). 

A thydi am grwely i kany welwyfl Aydi.—MaMnogiony i. 14. 

Bu digr>'f gantaw ymwelct ae niuer ac ae deulu. kanys 
gwelsei yr ystalym. » 

Mabinogion, iii. 13 (cf. 159 ; i. 276, 279). 

Kany doey onnes byth drwy vor yr ynys hon tranei y 
penn yny cud hwnnw. — McUnnogion^ iii. 101. 

Can ys (=canys), for, because ; since. 

A hyn a geir o amrafaclu ban, neu gyn^hanedd, nea 

acen . . . can y» diflas a gwrthun y bydd y aam a'rllafarar 

gerdd, oni wneir trefn o barth awen a cherddgar athrylith. 

Cyfr. y Beirdd, 26 (cf. 33). 

2. (followed by the equal degree of adjectives ; 
and infecting the following mutable con- 
sonant), as ; so ; equally. In this sense more 
usually written and spoken cyn, q.v. 

Can gynted aW gwynt (=cyn gynted a'r gwynt, 
mor fuan a'r gwynt), as swift as the wind. 

Can unred oV efengyl, as true as the gospel. — 
Diareh, 
Can, a. [the adjectival or assimilated form of 
canty q.v. : C. can, cans] hundred. 
Baraet brenyn Ab^fran. ud hyn etelyr : can mfhxL nrth 
pop oantref eny argiuydyaet.— CTji/rckAiaH Cymnty i. 6. 

Yn dwyn, ni bn newid well, 
Gwin at hwn o gan tunnell ; 
Od oes o heidiau isel 
Naw oan myrdd yn cywain m^l . . . 



lid, 
ita, ) 



since not ; for not ; though not ; 
whereas not. 



Digitized by 



Google 



Oaiyab 



661 



Canddeirioo 



Tehtdffon mil yn ddDys 

O erydr rhif ar dir Bhya, 

A thri ehan gwinllan a gwin, 

Ao yn mala gaH melm ... 

Tn y wledd rhyf odd barhau 

DwT a daiar dri diau l—Da/ydd Nanmor: O.B.C. 149. 

Can waith, a hundred times. 
^ This assimilation does not always take place 
in the older lang^uage. Cf. M.A, lii. 54 ; A,B, 
IL203. 

A Fberedur a nyryawd perchen cant pebyU y dyd hwxmw 
yr HKWt.—Mabinogion^ i. 277. 

A hithen y dryded wdth a annones cant marchavc y 
erohi iidimt y dwyn oe anuod. — Mabinogion, i. 280. 

Canad, -au, sm, [can, oannu]=(7anna<2. 
Canaidy ou [can]=iCaniiat(2. 
Oanaon, «.j>/. an old by-form of Canawon or Cen- 
auxm {sg. cenaw). 

Tri eit$yiwaew glyw glew ganaon 
Tri eryr ongyr angertolyim. 

Cgnddtlw: M.A. i. 220 (cf. 67, 87, 261). 
Hwynt a welant kanaon agkvvieith lewes en nedu e trefy 
ar dinaaoed ar kestiU.— ^ru( (?r. ab Arthur: MJL. ii. 881. 

Am fawredd Gvynedd ganaon. 

D. B*^/rat: M.A. i. 816 (cf. 298). 

Canas, adv, an old variant of canys, q.v. 

Ha wr da heb yr Artbvr a gafl gemijrti yr karyat ar Drw 
manegi ym ^yfenw y marchog ysyd yn kyscr kqnnas na 
weleis ac na chlyweis eiryoet o henvyd vy syimwyr i 
marcha^ Twy y aryal nae Tilwryaath noc ef yn kysor. . . 
Yna dodi llcf mawr a oruc drwy ymgeinjraw ac Arthvr a 
dywedTt eymyl oet dy alw di y orev brenin or brenhinoet 
kamna* gwaethaf brenin wyt. . . Y vorwyn adywat arglwyd 
beb hi na chyfroa di dy synnwyr yr geiryev an[w]reigyavl 
kaitnas nat oea y wreic ahedev. —Hengwrt Ma. 67. 

Canastr, -an, sm. *a hundred recurrences or 
junctions.' — P, The exact meaning of the 
word is not dear. 

Cyhyryn canastr^ a strip or piece of a hundred 
perplexities ; the perplexities arising from the 
piece of flesh having passed through a hun- 
dred, or a great number, of hands. 

O demyd y dyn cafael kyo anyneyl ny bo eydau ay can 
gon ay y cudua aroU ay gymryt o hanau nep gannyat 
aymy a uyd hvt 3rdol nae o rod nac o wadaul nao o brynu 
hyt y ganwet Uau ac urth hynny y gelwyr ew cyhyryn can- 
htutyr ac ny^ a bcUach y ganuetUaw. 

Cy/reithiau Cymru, i. 246 (cf. 448, 782). 

Tri rbyw yyhyryn eanastyr y Bydd bagen o cyft«th: 
eyntaf yw lledrat ffordd y del, sef yw hynny o dygir anifeil 
yn lledrat, a gwabanu y groen ac ef, a ohael daly y croen 
gan ddyn, m threulyaw y do, ay roddi yn anrhec, nen y 
gadw, neu o ffordd o bya neu y werthu : eneit f addeu f ydd 
y neb y cat y croen, ony cheiff arddelw nen gdtweit. 

Cy/rritMau Cymru, ii. 726 (of. 962, 706, 1112). 

% In tlie Mabinogi of Culhwch and Olwen 
{Mab. ii. 205, 225) Oilydd Cana$tr and Canastr 
Cardlaw occur as a sort of personal names. 
Canaw, -on, «m. [=:cenaw, ceneu] 1. a whelp, 
a cub ; ofbpring. Often used by the poets 
as a complimentary term. See CenaWf now 
the usual form. 
Nyd kyrt nyd cart anwadal 
Kein awen eanawan Yal 
Canavcon keidryon cadyr. 

Cynddelw: M.A. i. 224 (of. 283). 
Cktnateon Cymry cuniaid ai deffry. 

Da/ydd Ben/ras: M.A. i. 818 (cf. 81, 160). 

Ar emyl y fford ar laim Eurdonen ydoed y ryw le yd oed 
Heme yn meithrin y ehannawon. . . leasu a doeth yno. ao 
ef a adnabn bot y Uewes yno ym mdthrin y chanawon . . . 
lean a cistedod yn yr ogof . kettnatpon y Ueot a redaaeant 
ygkylch y ixtLe^—Buchedd Mair, \ 82. 

2. Canawonj scions or young shoots of trees; 
catkins; blossoms. 

Tench oed y dwylav ae byssed no ehannawan gotrwyth. 

MaMnogion, iL 218. 



Canawd, am, [c4n] a singing ; a descanting. 
Canawl, pi, canolau, 8m,=iCanol. 
Oanber, a, [c4n-|-per] melodious. 

Mwy cynghanaidd a chanber a llafarber y bydd oerdd o 
gynnai hyn o drefn emi.—Cy/rinach y Beirdd, 26. 

Canbost, byst, sm, [can-l-post: cf. canllaw] a 
buttress, a prop ; a baluster. 

Canclawdd, sin. & pi. a hundred dykes or 
trenches. 

Kymhentawt candawi uar ulawt ulaen. 

Gwyn/ardd Brycheiniog : M.A. i. 269 (cf. 299). 

Un llygad, cymmyniad cawdd, 

Ac on-olust 3rw ar ganclawdd.—D. ab Oxoilym^ xdx. 14. 

Canclawdd, 8m,:^Canclwm, 

Canclwm, $m, and d, knotgrass, persicaria. — 
H, Davies : Welsh Bot. 39, 165. 

Candwm cyffrediuy common knotgrass or persi- 
caria {^Polygonum aviculare), 

Oanclwyf, »m, and d, creeping loosestrife, 
moneywort, herb twopence (LyBimachia num- 
mularia). — H. Davie$ : Welsn Bot. 165. ' 

Canclymig, «/. strapwort, sand strapwort (Car- 
rigiolay Corrigiola littoralis), — Hugh Davies: 
Welsh Bot. 134, 165. 
Cancr, ) sm, [L. cancer; A.8. cancre; C. caricher'} 
Cancar, j a cancer ; a canker ; a gangrene. 

Cymmer bengaled. a thraed geifr, a chraaa mewn ffwm, 
a gwna yn bylor, a dyro ar y cancar. 

Meddygon Mydd/ai, ii. 644 (cf. 627, 794). 
A*u hymadrodd bury a ysa fel caner.—2 Tim. ii. 17. 
Cancro, ) v. to canker, to gangrene, to cancer ; 
Cancru, ) to corrode. 
Cancrog, a. gangrened, cancerous, cankered; 

corroded, rusted. 
Candio, v, to move rapidly; to walk briskly; 
to whip or whisk ; to run or scamper. — C,8, 

Candoll, /. j s, [cant-|-toll, /.=twll, m.] per- 
CandwUy m, > f orated St. John's wort {Hyperi- 
CantwU, m, ) cum perforatum), — Htigh Davies : 
Welsh Bot. 73, 165. 

Candoll y gors, marsh St. John's wort {Hyperi^ 
cum elodes), 
Candryll, a. [cant-|-dryll] 1. all to pieces ; shat- 
tered, shivered; shattery; very dilapidated. 

Y gwfr byn a doraaant yngandryll yr hoU bibeUau a*r 
owncudau dwfr.— Jf. Oyffin: Diff. ▼. 11. 

Yr Egl^M^rsydd a*r monachlogydd a losgwyd hefyd 4 
th&n, ac a fwriwyd i lawr yn gandryU. 

Theo. Evan$: D.P.O. i. 4 (102). 
Cilient, diflannent, fd us 
Candryll eu oestyll coetos. 

OtoaUter Mechain : Owaith, i. 98. 

2. prompt; frank; free, generous; open. 
Gynnaliawdr iaith, cain hadedd, 
Candryll y'm herfyll 4 medd.— /. B. Hir: Owaith, 48. 

Oandryllio, v, to shatter ; to dash to pieces. 
Fd 1^ bnffail ein symmudir, 
Fd *»tdn briddlyd ein candryllir^ 
Fd dilledyn y darf^dvn, 
Fd y Uwydrew y diflannwn. 

Bhy$ Prichard : C. y C. cvi. 22. 

Canddaredd, 8/,=zCynddaredd, 

Drwy y dymestlawl gandarai mor Iwerdon. 

Brut y Tytcysogiony 216. 

Canddeiriog, a.=iCynddeiriog, 

Panyw o dseyeu bwyt yny ty y mae efo wedy dynot allan 
megys llew candeiryawe.—St. Greal, \ 171 (cf. 247, 248). 



Digitized by 



Google 



Canddeiriogi 



662 



Canhebrynowb 



Canddeiriogi, v.^zCj/uddeiruHfi, 

A thu ac attaw y dorth of meKye pet uei ^we*ly cnn~ 
d(iryoyi.'-St. i^renl, \2A'2, (cf. '247). 

Canddo, pL conddy, sm, [corr. of cadiut] a fox. 

— Meddyyon Mydd/ai\ 291. 
Caneidlu, -oedd, sm.zrzCanntidiu. 
Canel (a), am. [L.L. canelfa; O.E. canel, caiielle; 
Fr. camieUe; Ga. canal] cinnamon. 
Pob gwin ac arian, pob rhyw ganel; 
Pupur ac oraeus, pob rhyw ^wrel.— L. U. Cothi^ i. iv. 89. 

Cymmered droed jragyfamog, a llosged yn bylor, a chym- 
mered gafirl yn bylor, y ddau haouer yn banner, a doided 
mewn gyna coch, ac yfeid o bono Iwnc syched. 

Meddygon Myddfai, ii. 47 (cf. 29, 147, 326, 334). 

Y pren canel , the cinnamon tree. — W» 
Oanel, -au, sm. [L. canalia] a faucet. 

Pin a chanel, tap and faucet. 
Caneugar, a. fond of song or poetry; song- 
loving; tuneful, melodious. 

Fal yr oedd Arthor yn rhodio jug nghjmtefln dydd, ao 
yn nydd cyntefln haf ... a phob blodau yw^dd a giraen yn 
eu 11a wn barddwch o gylchon, ac adar caneugar jm mhob 
llwyn ac ar bob colfen . . . ef a weloi rywbetii o ledhirbell 
yri dyfod tuag ato.— /o/o Mm. 164. 

Canewin, ) «/. [can (cant)+ewin] orpine, live- 
Canywain, i long {Sedum Mephium), — H, Da- 
vies : Welsh Bot. 43, 165. 

At wermot, ar wenenlljrB v4n ar kyngav mfln ar ganewin 
y gyt ac wynt.—Meddggon Mydd/ai, i. 12. 

Kymryt y wenenllys vftn, ar kyngaf m&n, ar ganywein^ a 
Toec.—Meddygon Mydd/ai, i. 21 (cf. 20). 

Oanfa, -oedd, feydd, «/. [c4n] a place of sing- 
ing.— W^ 
Canfarch, feirch, sm, a white horse or steed. 

Cyn can/eireh o duch ceirch cynnwyd. 

Cynddelw: M.A. i. 207. 

Oanfed, a, [cant : Br. kantved] hundredth ; 
centesimal. 
Pei fl'wnawn arwoat o'r pum gorchest, 
Ni tnraethwn fawl a fai moddawl, 
Na chan/rd ran clod bun eirian. 

Ith. Goch ab Rhicfit : lolo Mas. 239. 
Y ganfed ar wythfed flwyddyn a deugain. 

2 Mace. xi. 21 (cf. 38). 

Y ganfed »a/m, the hundredth psalm. 
Yr lien ganfed, the old hundredth. 
Ar ei ganfed : see s.v. Ar 1. 

Pwyll ynteu Penn Annwnyn a doeth yr berllan ar y 
ganuH mATchaMC.—Mabiiiogion, iii. 23 (cf. 21). 

5f Like most ordinals canfed softens the initial 
of feminine nouns, leaving the masculine in- 
tact ; as, y ganfed flwyddyn^ the hundredth 
year ; y cxinfed dydd, the hundredth day. 
Oainfod, v. [cf. can (sm.); ceinio, cento] to see, 
to behold, to perceive ; to descry, to espy. 
Can dyw am cenyw kymbuyUurioctb. 

Cynddelw: M.A. i. 248 (cf. 306). 
Ya argrad y gad y ganuod. 

Llywarch ah Llywtlyn: M.A. i. 294. 
Tec yd graoaa gwaa gwayw hynod amlaen 
Dec amlwc y ganuod. 

Bleddyn Fardd : M.A. i. 370 (cf. 368). 
Ef wnaeth daear cyn d3rwn i frou 

Fry o nef i*n canwu.—Elidir Sais: M.A. i. 360 (427). 

A hefyd fel y «illai*r awyddug dybied gan/od o honaw 
ef ei elyn glaa, bob gwaith ag y ean/yddai un o bonom ni. 

M. Cyffin : Diff. iv. 7. I 

A hoffder calon ganddo gan/od harddwcb a thirionwch 
yr awr a'r cyfarwel.— /o/o Mas. 164. 

Cymry, medd rbai, a gan/u America gyntaf . I 

Morgan Llwyd. 
Pawb a*i cen/ydd, o bydd bai. { 

Gronwj Owaiii, 27 (cf. 87, 88). 



51 Canfod, like other compounds of the sub- 
stantive verb, follows the conjugation of bo I. 
Such forms as canfydda, canfydduis, cunfydd- 
odd, canfyddasant, for cenfydd, canfum, canfu, 
canfuant, are contrary to the analogy of the 
language, and are found only in modem and 
inferior writers. No such spurious forms 
occur in the Bible and Prayer-Book, and 
the literature of the period to which they 
belong. 
Canfod, -ion, sm, perception. 

Canfodadwy, a. that may be seen or perceived; 
perceptible; visible; apparent. 

Canfodedig, pL seen, perceived ; descried. 

Canfodiad, -au, sm, perception. 

Canfodrwyddy sm, perceptibility. 

Canfoli, v, to praise ; to commend. 

Oanfyddadwy, a,=.Oanfodadwy, the correct 
form. 

Amlwg yw, nad tw yn gwneuthnr na drwg na da cam- 
/yddadwy I'w iechyd.— /o*. Harris : Oweith. 286. 

Canfyddedig, a,-=.Canfod€dig, 

CanfjrSy -edd, sm, [cant-f bys] the ring-finger. 

Oaziflbrddiy v. to follow; to pursue; to have 
one's way. 

Gwelwcb yma fod Helyf megys yn goddef i wr ieuane 
gangorddi jm ei ewyilys ei hun.— //. Prrri : Egl. Ffr. xliii. 3. 

Cangalaf, sm, ) (h-^), [can (=gwyn)-|- 

Oangaleiflon, s.pl, ] calaf] an old name for 
the months of August and September, in al- 
lusion to the blanched or whitened appearance 
of stalks. Cf. Gwvngalaf, another old name 
for the same months. — Barddas, L 412, 414, 
41G. 
Canhadu, v.=i('aniadUf Cennadu, 

Canhafdardd, sm, [cyn-l-haf-(-tardd P] one of 
the old names given to the month of ApriL 
~ BarddaSy i, 412. 

Canhauol, sm, pellitory of the wall {Parietaria 
oJicinaiis),—H, Davies: Welsh Bot. 17, 165. 

Canhebrwng, bryngau, «m. an accompanying; 
a funeral procession ; a funeral. Canhebrwng 
or cynhebrumg is the ordinary word for funeral 
in N.W.W. 

Wedi i ni yiipto ennyd ar ffalader pob cwr o'r adeilad, 
dyma ganhebrumg yn myned heibio, a myrdd o wylo ao 
ocbain.— ^^w Wynn: Bardd Cwag, 83. 

Canhebrwng, )v, 1. to accompany; to attend 

Canhebryngu, ) with ; to convoy or escort; 

to conduct. 

Nawd dryaeawr y neuad yw canhebrwg y dyn hyt y 
ureich ae wialen parth ac at y porthaTn*. 

Cy/reiUtiau Cymru, i. 630 (cf. 826, 628). 

A phann gyuodes y brenhined ar gwyrda y or y byrdeu. 
Hu Uadam a ganhebryngwy$ Cbarlymaen ae deudec go- 
gyuurd y yiitauell ysgyualaf. — Campau Charlymacn, \9. 

Marchogaeth ohonaw lawer o diwamodeu mal ydoed y 
antur y ganhebrumg yneill wers hwnt. 

St. (?rea7, J66(cf. 133). 

2. to attend a funeral or burial. 
Canhebryngiad, -au, sm, accompaniment. 
Canhebryngwr, wyr, ) sm, one who aocom- 
Oanhebryngydd, -ion, ) i>anie8 or attends on 
a journey. 



Digitized by 



Google 



Canhewik 



663 



Oakiatad 



CaxLhe^win, am, one of the old names for April. 
It may be from canaWy in allusion to the 
badding or germination of trees and plants ; 
or perhaps only a modf. of cynheuuin or cynt- 
efin, — BarddaSy i. 412. 

Ganhe'wyd.d, 9m. [cf . canhewin^ cynhewin, canavi] 
a renovator ? 



Canal yd*, Haf, wyd hoew-fdrdd benaeth, 
Camhetc}/dd Uwyn drain, gain ganiadaeth. 

Shy 8 Qock db Bhieert: lolo 1 



.840. 



Ganiady -an, «m. [can-fgad, gaduP] permission, 

leave, allowance, license; consent. 

Greyc e breny n aheill rodhy heb canyat ebrenyn. 

Cy/reithiau Cymru, i. 94 (cf . ii. 246, 844). 

A heb kan ki ad en kyfroedic adaw e llys en dianot. 

Brut Or. ab Arthur: M.A. ii. 290. 

A phann gychwynnwys ymdth od^io. bendith y padii- 
aich ae yaxnyat a gymerth drwy rat Daw. 

Campau Charlymtun^ \ 4. 

Nft Jcaunyat yny rody yr aryant hynn yny vn llestyr 
kyffredin. canys gwaet gwerth yw.— F Oroglith^ J8. 

Mi ai dywedaf yt. herwydh y mae eanhiat yt y wybot. 

Luddar,\A. 
Dywedassant y gwneynt yn yr nn kyffelyb gan gamnyat 
y brmbin.— A. Greal^ \ 6. 

Caniad, -au, am. [verbal of eanu] 1. a singing. 

A diwyd o'm serdi y gwrandewais 

£a eaniad ar doriad y dydd.— JTopcui Llyvelyn, 

Ymddangosa eaniad y iban amlaf o adar yn arllwysiad 
gwirfoddoU yn cael ei gyflawnu yn ddiymdieoh. 

Cylehgraum^ i. 24. 

2. a crowing (of a cock). 

CanicLd y ceiliog, cock-crowing, cock-crow. — 
Marc xiii. 35. 
Ar ganiad y eesUo^, dywed Uef erydd. Dial daeth I 

lolo Mss. 194. 

3. a playing or performing (on an instrument 
of mnsic). 

Caniad udgom, the sounding or blowing of a 
trumpet. 

At y seithfed mis, ar y dydd oyntaf o'r mis, y bydd i 
diwi Sabbath, yn goffadwriaeth eaniad udgym. 

Lef. xxfii. 24. 

Caniad, -an, sf. a song; a poem; a piece of 
poetry; a canto ; verse. 

Camyad j marwnad mawr dmeni. 

J^tnicm ab Gwakhmai: MjL. L 329 (of. 856). 

Oenvch i ni nd o yaniadau Slan. — Sahn. czzzvii. 8. 

CJamadau adar gwir gw^dd iricm. 

Bh. Ooeh ab Bhieert: lolo Mm. 240. 

Dyagwn y fad ganiad gn, 

Ar fjT awn i*w harfem.— ffro. (Ttmnn, 82 (cf . 80, 99). 

Ar ganiad, in verse, in metre, metrically; in 
rhyme. 
Oewdi genyf fy negea yn gynhea ar ganiad. 

Daniel Ddu, 278. 

Caniad ScUomon, the Song of Solomon. 
F Caniadauy the Canticles=Solomon's Song. 
(Jardad henrhydd (=dto benrhydd), blank verse. 
Ganiad, iaid, am. a singer, a songster. 

Vy myf geyr Konwy goren kanyat mydyr 

Yy nn eneit hydyr vj mwn ynat. — Camodyn : M»A. i. 428. 

Ganiadaeth, -au, sf, the art or science of song; 
versification ; i)oetic verse ; verse, jwesy; 
music, melody. 
Morfydd a'i banfonami, 
If ydr ganiadaeth mabmaeth Mai. . . 
Bodkm wyf i*r ganiadaeth^ 
Bedwlwyn o'r ooed mwyn a'i maeth. 

D. ab Gwilym, zIt. 17, 83. 



Rhagoriaeth mawr ar gerdd yw'r drefn ar y ganiadaeth o 
barth ban, a phennill, cynghanedd, ac awdl, ac aeon. 

Cy/r. y Beirdd, 26 (cf. 26, 27, 74, 82, 83, 88). 
Uawen a'm gwnaeth ei ganiadaeUi. 

Bh. Goch ah Bhieert: lolo Ms8. 288 (cf. 240). 

Caniadaidd, a. suitable to song or verse; 
poetic; musical, melodious. 

Nis gdlir amrylef caniadaeth emynt, gan bvred y banau ; 
am naa dioddeffuit, gan ddiffyg lle^ oiphwysfaoedd caniad- 
aidd emjot.- . . Eitfir mewn acQawiaid f esurau . . . ymae'r 
arfer o henynt vn ganiadaidd ac yn amraf aelu goslef mydr- 
yddiaeth y g&cAA.—Cyfrinaeh y Beirdd, 82 (cf. 27, 74, 83). 

Mesur Uithrig, caniadaidd, a melns ydyw [Triban Mor^ 
ganwg], hawda cann amo, a hawdd ei goflo. 

lolo Morganwg, 

Ganiadgar, a. song-loving; fond of poelry or 
music. 
Sonied bardd am a fo tirion, a theg, a gwynf yd-ddwyn ; 
f al J mae hin dirion, wybren glaer, daiar flodeuog, ac adar 
eantadgar caTiiadlaiw.— Cyfrinach y Beirdd, 18 (cf. 74). 

Mwy na*r twrch yn y bndredd, a'r ^og ganiadgar ar y 
gangen.— /o2o M»s. 168. 

Ganiadhaol, a.=iCcmiataoL 

Bhaid yw cymmeryd y ddan yn ganiadhaol. 

Th. WUliama: Ymadr. Buch. 189. 

Ganiadhau, v.zuCaniatdu. 

Bod i ni ddefnyddio yn ofalna yr hoU amaer, a'r hoU 
gynnorthwyan ydys yn ganiadhau i ni.— Jer. Owen, 60. 

GaniadlaiB, a, having a musical or melodious 
voice; melodious, musical, tuneful, harmonious. 
Dylaint fod yr odlan ym mhob man rn hyglyw ... a 
gosodiad v pennill yn annhrwagl a rhwydd ganiadlaie, . . 
Eithr gyoa hyn, rhaid amrafaeln'r erddygan yn ami, a 
gwneler hyny yn hynaws ganiadlaie. 

Cyfrinach y Beirdd, 74 (cf. 18). 

Ganiadu, v. [caniad] to permit or allow; to 

grant ; to consent or concede to ; to consent. 

Oorchymyn a mene^ i Edwyn na chytsyniei i gyghor- 

wyr ac ef . ac na edynt idaw hanhiadu idaw er hyn et (^ en 

i erchi.— Brtt< Or. ab Arthur: "M-.A. ii. 370. 

0*m trefdad y eaniadum 

Ei hyd o'r ddaiar i hwxL—D. ab OwHym^ Ixxxix. 86. 

Bhai o gyfneeaf Heliodoms a atolygasant i OnTas weddTo 
ar y Ooruchaf , ar iddo ganiadu yn rasoaol ei einioes iddo 
ef . . . Er ei fwyn ef yn rasusol y caniadodd yr Arglwydd 
i ti dy einioes.— 2 Mace. iii. 81, 83 (cf. iv. 9). 

Ganiadur, -iaid, em. [c^n, canu] a singer; a 
songster. 

Cyw'n y dail, yn cann'n deg, 
Caniadur aoen hoew-deg.— 2). ab Gtmlym, odiz. 6. 

Ganiadwr, wyr, am, a singer, a singing-man, 
a songster. 
Cerddwr i Siancyn Wyn wyf, 
Caniadtor Siancyn ydwyf .— i/. O. Cothi, i. xxvi. 66. 

Ganiadwr, wyr, am. a granter; one who con- 
sents ; one who accedes to ; one who permits 
or allows. 

Ganiadydd, -ion, am. a singer, a singing-man, 
a songster. 



Dywedodd Dafydd mab lease, a dywedodd y arwr a osod- 
wyd yn nchel, eneinio^ Dnw laoob, a pheraidd ganiadydd 
Isouel.— 2 Sam. xxiii. 1. 



Myfl Bydd ganiadydd a'i wenydd ar waith. 

Dafydd o'r Nant: Cyfr. y Beirdd, 166. 

^ Ganiadydd is less common, as well as less 
analogical, than caniedydd. 
Ganiadyddes, -au, af. a female singer, a sing- 
ing-woman, a songstress. 
Ganiat&d, am. permission, allowance, consent, 
concession ; a license. 

Rhoddasant hefyd arian i'r seiri maen, ao i'r seiri pren 
. . . am ddwyn coea oedr o Libanna . . . yn ol oinioMd Cyiras. 

Sera Ui. 7. 
A hyn yr wyf yn ei ddywedyd o ganiatdd^ nid o orchym- 
myn.— 1 Cor. vii. 6. 



Digitized by 



Google 



Caniatadwy 



664 



Canllaid 



Caniatadwy, a. permissible, allowable. 
Caniatftedig^, pt. permitted, allowed, granted. 

lubiter a jfyrcha y ganh/it-ieditfi^nu Iwvbrou. 

Brut (Jr. ah Arthur ; B) : M.A. ii. 267. 

Caniataol, a. 1. permissive; allowing. 2. 
granted, permitted, admitted, allowed. 

Cymmtryd yn ganiataoly to take for granted. 

Rhaid iddynt yn fryntaf gymmeryd yn ganiadhaol nad oes 
im rbaglimiaeth, cyn y dichou y rheswin yma dalu dim. 

Th. WUluim»: Ymadr. Buch. 188 (cf. 189.) 

Ac ni ddylai neb gymm^ryd pwno mor fawr yn ganiataol^ 
yn unig am fod ereill yn ei gredu. 

Geo. Ltwis: Drych Yagr. 1. 

Caniat&u, r. [=caniadliau] to grant; to per- 
nlit or allow; to consent, to concede ; to give 
leave or permission. 

O rodwch gret na wneloch gam idi. mi ae hnnnattaaf. 

Mabinogion, il. 218. 
Mi a ganiatenis dy ddymuniad.— 0«». xix. 21. 
Caniatd i ni dy dangnefedd. — LI. G. Gyffredin (Litani). 

Caniat&wr, tawyr, 6m, a granter; one who 

permits or allows. 
Caniedydd, -ion, sm, a singer, a songster. 

Caniedydd oelfydd mewn cAr 
Ydyw'r Gwynn, dioer gynnor. 

lenan Brydydd Hir: Owaith, 48. 

Dichon rhai gwledydd fagu eaniedyddion gwell nag 
ereill. — CyUhgrawn^ i. 24. 

Caniedyddes, -au, «/. a female singer, a song- 
stress. 

Canig, -ion, sf. [dLn] a little song, a sonnet ; a 
glee. 

Chwi a welwch, cr bod y cannig a'r rhimyn yma k chy- 
nghanedd ynddo, eto mao'n ammherffaith o ran yatyr a 
aynwyr : y eanniy cyfanbwyll sydd un o bump rhywogaetb. 
. . . Mo. Beth yw cannig f Gr. Cnnig, a eilw'r Lladinwyr 
canticum, ne rimyn, a eilw'r Eidalwyr rima, nid y^ 
ddim amgen no phob ymadrodd a wneler o eiiiau cyflaia, 
cynhonig, vn gvfaddas i'w gnnu. E fydd ym mhob cannig 
cyfanbwyll ami bennillion, mal y danposwn rhag llaw. 

J)r. Gr. Boberts: Gram. 2(W (cf. 2(W, 279, 286, 289). 

% Dr. Roberts, as will be seen, connects the 
word with Lat. canticum^ and accordingly he 
generally writes it cannig ; while as now used, 
it is simply a dim. of cdny as is also the case 
with cenig, 

CanigWT, wyr, «m. a sonneteer. 

Canlid, -au, sm, hatred, inveteracy. 

Gwr oed anysgavyn ysgar ae ganlU 
Qwr am gwnayth ediit goait gouar. 

Bleildyn Fardd: M.A. 1. 365 (cf. 287, 414). 

Canloew, a. pellucid ; very bright or dear. 

Canloewder, $m, pelluddness, pellucidity. 

Canlyn, v. [can-fglyn] to follow ; to pursue ; 
to prosecute ; to follow after ; to accompany. 

Brad Bryneicb branes ae canlyn. 

Cynddelw: M.A. i. 228 (cf. 307, 326). 

Tri chantyn diwall y sydd : eanlyn cwyn hyd ar rwym ; 



hyd ar fam ^ canlyn barn hyd ar derfyn. 
chaniyner dim ; ail 



yn rhwym hyd ar fam: canlyn ban 
I ryw ddiffyg canlyn y sydd : im, na c/ 
amraf aelu o*t canlyn i'r llall. — I^egea W 



eanlyn rh 
Dau ryw d* 
yw, amraf aelu 6*t canlyn i'r llall. — Leges Wallicae^ i v. xzxri. 

Dos, a rh'W3Tn y gwynt mewn gefyn, 

Dal dy gyagod sy'n dy ganlyn.—I. B. Hir: Gwaith^ 29. 

Nid gwir gwir beb ei ganlyn.—Iolo Msa. 264. 

Canlyn ar^ to prosecute ; to follow on ; to 

pursue. 
Fel y canlyn^ as follows; in the following 

manner. 
Canlynadwy, a. that may be followed, &c. 



Canlynaid, eidiau, sm, a succession ; a following^. 

Ao fel y darfa i Grist trwy'r commiBsiwn parfaans hwn 
srf ydlu canlynaid o ddjnion ar ol eu gilydd i fod 3m ath- 
rawdn i eneidiau hyd ddiwedd y byd ; felly y mae efe 
wedi rhwymo pob Cnstion i wrando amynt a'u paxtdiu fel 
y c>'fryw.— Awua Tomas: Buch. Grist. 213. 

CanlyxLawd, | «m. prosecution, pursuanoe ; 
Canlyniawd, ) consequence, consecution; a 
consectary, corollary, or inference. 

Canlynawdr, odron, ) am. a prosecutor or 
Canlyniawdr, iodron, ) pursuer; one who fol- 
lows a suit, a plaintiff; a follower. 

Y kyndrychawl Vorgan Du ap Morgan ap Trahaeam 
yBsyd gnnlnnawdtfr kwyn kyfreitbawl wrth arglwyd yr 
orsed \ionn.~ Cy/rrithimt C^/mru, ii. 460. 

Canlyniad, -au, sm. 1 . a following ; conse- 
quence; consecution; accompaniment; con- 
tinuation. 

Rhaid gosod enw arall ar ben y ddalen, a thraethu un y 
canlyniad a fawredd Meredydd, dan y teymaaiad a berthyn 
i hwnw. — Camhuanawc: OAn. Cym. 424. 

Ond bydd di gall i oohel y canlyniad. 

Sicander (Haul, xiT. 206). 

Mewn cardyniady in consequence ; consequently. 
O gafdyniady consequently ; by consequence. 
Trwy ganlyniady by consequence ; consequently. 
CanlyniadaUy consequences; effects. 
2. a sequence (in Church Service). 

Mae*n holl legendau, hymnau, canlyniadau^ a*n offerenan 
ni 3m ojmnwya ynddynt eu historiau, eu canmolao, a'u dod 
hwj.—Ed, lames: Horn. ii. 96. 

Canlyniadol, a, following ; consequential, con- 
sequent; consecutive. 

Yn y cyfnod canlyniadd^ hyd 600 o oed Crist, y bu ^^w 
ar adgof hen a chyssofln drefn a gwybodaeth beirdd Ynys 
Prydain.— /oto Morganwg: Gyfr. y Beirdd, 8 (cf. 10). 

Siarad yn berthjTiaaol a chnnlyniadot^ yn lie bytheirio 
allan eiriau trawsion. — Ion. Harris : Gweith. 47. 

Canlyniaeth, -au, «/. consequence, consecution; 
succession ; a suit. 

Gwr Duw. yr oedd yn rhaid iddo ef f yned o flaen rhai 
ereill, a'u tywys hwynt yn y gwaith o lywodraethu eu 
gwyniau, yn yspysol mewn pwnc o ganlyniaeth gymmaint. 

Itr. 'Owcn, 101. 
Ni chaiif neb ganlyniaeth gantho, 
Er ymbilian ac er oeisio. 
Mwy nag y cai PUat ddigUon 
£i ganlyniaeth gan luddewon. 

Bkys Priehard: C. y C. cvi. 38. 

Canlyniedydd, -ion, «m. a follower; a successor. 

Ryrthiodd mantell liywelyn Sion ar ei gafdyniedydd^ 
Edward Dafydd, o Faigam.— Cj^r. y Beirdd^ Rhagdd. 13. 

Canlynol, a. following, consequent, consequen- 
tial; subsequent, succeeding. 

Nid oes ynddi ddim yn y byd a ellir meddwl a bamu ei 
fod wedi el ywrifenu ym mhlaid ac er oefnoctid i unrhyw 
fam neu rag&m, i unrhyw drefn a dosi>arth, mewn na 
gwlad nac eglwys yn unrhyw oes ac amser canlynawl. 

lolo Mas. 270. 

Yn ganlynol, consequently. 

Canljrnwr, wyr, ) sm, a follower ; a successor ; 
Canlynydd, -ion, ) a pursuer ; a dependent, re- 
tainer, or adherent. 

Enw canlynwr Dewi yn yr archesgobaeth oedd Cenauc 

(Cyuog) ; ond nid oes dmi ar glawr perthynol idd ei hanes. 

Camhuanawc : Han. Cym. 344. 

CanuSdd ^ "* *'*^' ^*^' serene; gentle, 
CanUaith,' ) K^"^' '^^' ^^^- 

Mal erod tithau bob C3rf ryw bynciau 
Gwnawn innau faddeu feddwl cantlaith. 

Myv. Arch. i. 639. 



Digitized by 



Google 



CAirtXAW 



665 



GANHOLUETfi 



Tywydd camUaid, calm or serene weather. 

Siarad yn ganllaithy to speak gently, slowly, 
or leisurely. — Lleyn. 
Caallawy -iatt, sf, [oan+llaw] 1. that wliioh 
supports the hcoid; a support; a battlement; 
a parapet ; a balustrade ; a protecting rail. 

Pftn adeOadech d^ newydd, yna y gwnd ganUatoiau o 
mmgylch i*th n.en,—Deui, xrii. 8 (of. 1 Bren. z. 19). 

Canilaw pent, the parapet of a bridge. 

Canllaw porUbren, the handrail of a foot-bridge. 

CamHaw grisiau^ the handrailing or balustrade 
of » staircase, 

2. {pi. -iaid, am.) a support or stay; a supporter. 

DeHr yt oetwn Tut j xteat Mmtkao. 

C^nddelw: SlA. i. 281 (ef. 216, 238, 886). 

TeTinedd teym 0a»22(n0 

Tcttsas addas iddaw 

Iddaw ka aamUaw ffemllyw hyfag eyrdd. 

£&t«m Wan: M.A. i. 884 (cf. 886). 

Canllaw gwlad, the stay or support of a country; 

a patriot. 

Ceinllyw giriadoiTf eanttaw Owyndyt. 

Rhiaerdffn: UJL. i. 484 (of. 488). 

Catdlaw nef, the supporter or sustaining power 
of heaven. 

KoMltaw nef idaw efl Naf Eidin.— J?Au«nfyn.' M.A. L 488. 

3. a supporter, upholder, ally, or assistant. 

Ail oedd Owrtheym Owrtiienaii, a wahoddea y Baeson 
vyntaf i*r ynys honn yn gtmnXUnBiaii iddaw yn ei diawv- 
deymedd.— TVioedd ; M.A. iL 72. 

4. an assistant to a party engaged in a law- 
suit; an assistant advocate or pleader; an 
attorney; a guider. 

O demyd bot kyfrdth y rwng deudyn, a bot c^haws a 
dkotJOAw o bop parth yr percheiuiog]ron hawl ; a holi or 
bftirlwr, ae att^ or aadiffynnwr, ae gryghaws ae gwMavo. 
CpfreithUtu Oymru, ii. 86. 
T mae lawn i*r yngnad ofyn Vt hawlwr, Pwy dy flrynghaws 
di a phwy dy ganOawf ... Ac yna y mae iawn i'r yngnad 
ofyn i'r cynghaws a*r canUaw^ a saf ant hwy iddaw ef yn yr 
hjn J mae efe yn ei ddodi amaddynt hwy. 

Leges WaUieae, ii. x. 16 (cf. 12, 17). 

Fenoerdd anghall, eanUaw diddeall.— Jtfyi;. Arch. Ui. 10. 

Canllawiaeth, -au, $/, support; assistance; 
advocacy; the office of an assistant pleader. 

Canllofi, V. [canllaw] to support, uphold, aid, 
or assist ; to advocate. 

lie y oawsant diroedd a chyf oeth a theymedd y gan yr 
ammhcrawdr Macaen Wlediff, am ei ganllofi yn erbyn srwyr 
Ehnfain.— JVioftW.- M.A. ii. 60. 

CanlUfJl trawaedd, rbwystro grwirioncdd.— Jf.^. iii. 11. 

Oanll3m, v, by-form of canlyn^ common in 

many parts of North Wales. 

Os nyni nis eanllgnum ef, yno ef ychydig a*n cor ao a*n 
diwiaCnnga ni & gwialen.— JTtno Letoye: ret\ 88 (of. 42). 

T f w y ' r Beren prymmnt, w^ Uon, a ehatdlyneni, 
Addolent, ni raaent, yr lemi. 

SioH Bhydderck: lAjfr Carolan, 296. 

OanllySy am, foan (2)-|-llys] mountain-fern; 

but apparently not the plant so called by 

modem botanists {Aipidium oreopteris). The 

word signifies flour- wort. 

Farinaria, eanUys, y paill, rbedyn y mynydd. 

Meddggon Mgdd/al, 286. 

Oamnawl, ) v. ^c&n+mawl] to commend ; to 
Canmoly } praise, to laud ; to extol. 

Ueoner eiry didrenl nea heul yn haf 
LUawi ae eanmawl or mawl mwyaf . 

Uywareh ab lAytoelyn : M.A. i. 206. 

84 



Ninheu en hoUawl a dylwn moll hwnw ae kanmavfl. 

Brut Gr. ah Arthur: M.A. ii. 329. 

Ystyried ♦ bardd ganmol pob peth herwydd yr anaodd 
odidog a'f rhagorau a berthynont iddo yn naturfol. 

Cg/rinach y Beirdd^ 83, 
Canmoled pawb y rhyd mal y caffo. 

Diareh. (M.A. iii, 150.) 

Canmawl, ) pl» canmolion, canmolau, am, praise, 

Canmol, ) laud ; commendation. 

A thi wyt wnot, ao wyt yn oyfanneddn eanmoUon Israel. 
Llg/r Gtoeddi Oyffredin 1667 (Sahn. aodi. 3). 

Ba MMMoteM a'n dod hwy a gWedditan amyni. 

Ed. lames: Horn. ii. 96. 

Canmhlyg, a. centuple ; of a himdred fold. 

CanmhlygUy v, to centuplicate, to centuple. 

Canxnlwydd, a. consisting of or pertaining to 
a hundred years ; centennial. 

Yn g anmi wyt yn rwyt yn rwy ar Oymry. 

Llyw. ab Uywdyn: M.A. i. 302. 
Y baohgen fydd marw yn fab eanmhoydd ; ond y peohadnr 
yn fab cattmlwydd a felltathir.~-^«a. Ixy. 20. 

Oanmlwydd, -au, «/. 1. a period of a hundred 
years, a century. 

Aer orog orau bd camnltoyd. 

Cynddelw: M.A. I. 207 (cf. 883). 
Nawmlwydd yw eanmhpydd cL—Diareb. 

2. a,pl, a hundred years. 

Canxnlwyddianti iannau, am, a centenary. 

Canxnlwyddogy -ion, ac, a centenarian. 

Oanxnlwyddol, a. centenniaL 

Canmlyneddy yddau, a/, 1. a century. 

£r pan ddaetbant g^ntaf i Ynys Prydain pymtheg can- 
mlynedd cyn dyfod Cnst yng nghnawd.— /o2o Mss. 44. 

2. {a,pL) a hundred years. 
Canmlynyddoly a. ceni^ennial. 
Canmoladwy, a, commendable, praiseworthy, 
laudable. 

£r bod gostyngeiddrwydd yn rhinweddaanmoJoiltr^. 

Th, WiUianu: Ymadr. Buch. 27. 
Mawr yw yr Arglwydd, a eianmoladwy iawn. 

1 Oron. xvi. 26. 
I bwylio ym mlaen amryw bethaa ereill o ddibenioa ean- 
moladwy 'oh cymdeithas.— Gro. Owain, 880. 

Canmolawdy am. commendation; laudation; 

praise. 
Canmolawl, a. commendatory; laudatory. 

Canmoledig, a. commended, praised, ap- 
plauded'; praiseworthy, commendable. 

Oanmoledic xm gan bawb hjDRj.—MaMttogion^ ii. 28. 

Owell oed gantont tera3mn en bywyt yn ganmoledie dros 
rydit eu tesrmas no chyt odef ao agkpteitheu y Ff reinc. 

Brut y Tywyaogionj 296. 
Canmoledig yw gwroldeb i ymladd.— (7yyr. y Beirdd, 38. 

Canmoli, v.znCanmawl^ Canmol. 
Am Bobin Ddn o Fon, ao lolo f ardd, 
Ao Owain My^rr, ti a gerit son, 
Ckm en comnoM gyda haeddawl glod. 

Tegid: Gwaith, 143. 

Canmoliad, -au, am, a praising or commend- 
ing; commendation. 

Canmoliadol, a, laudatory, commendatory. 

Canmoliaeth, -au, a/, commendation, lauda- 
tion; praise, applause. 

W chynnaliaeth awen : Uwyddiant; cydnabyddiaetfa ; a 
chanmoUaeth.—Oufrinaeh y SeMd, 47. 

Llythyrau canmoliaeth (ag. llythyr canmoliaeth), 
letters of commendation, commendatory let- 
ters. — 2 Oor. iii. 1. 



Digitized by 



Google 



Cakmoliabthol 



666 



Cakitertr 



Canxnoliaethol, ) a.commen<iatory,recommen- 
Canmoliaethus, j datory; praising, applauding. 

Canmoliant, sm, commendation, praise. 

Y Oroegiaid gfynt yn hyfad ac yn ddiafrif (a'i ooleddynt, 
a'i mawrheynt, ac a renjmt iddi folawd weddos, a chan- 
moliant Rwaddolyd) a'i galwent hi . . . Tywysawg jt enaid. 

H. Pe,-ri: E^l. Ffr.f. 

Canmolwawd,«m. panegyric, encomium, eulogy. 

Yr yBtlam a fu orfalch gantho y canmolwaipd. 

lolo M$9. 173. 

Canmolwr, wyr, ) «m. one who commends or 
Cazunolydd, -ion, ) praises ; a commender, a 
praiser ; an encomiast or eulogist. 

Canxnwy, adv, a hundred times more. 

Hawl hjrfawl ganmawl ganmvfy bennydd. 

loruterth Fychan: M.A. L 416. 

Camnwyaf, adv,r::Can mwyaf (8.v. Can), 

Oannad, -au, 9m, [can, cannu] a bleaching, 

blanching, or whitening. 
Cannad, -au, sm, [cf. caniad^ cennad] leave, 

permission, allowance. 

Cannadhau, ) v, to permit, allow, or grant; 
Cannadu, ) to concede. 

Ar iaiiles ae kanhadavod ac anhawd au genthi hynnjr. 

Mahinogion^ i. 26. 

Ef ar allei y Wenhwyoar y ganhadu y gyt a mi ar ueichea 

08 kanhaUa. kanhadet heb ueicheu. — Mahinogion^ ii. 31 (cf . 7). 

Na vit ediuar genyt ganhatau y mi dy dylyhet ar Ynys 
Prydein.— ^ru< Or. ab Arthur (B) : M.A. ii. 219. 

A chanhattau beM; yr brenhin y berued wlat yn dragy- 
wydawL— flrM< g Tywgaogion^ 268. 

Och Duw kannaUa ym vy marw vu ehegyr. 

8t. Greal, \il7. 

Cannadwri, af,^=iCennadwr%. 

'gan ymherodron 
.214. 

Cannaid, a. [can, cannu] white ; bright ; deli- 
cately white or fair; splendid; shining; bril- 
liant. 

Cadyr amneid ganneid ath yolwyf . 

Cynddelw: M.A. i. 217 (cf. 829, 422, 456). 

Mihangel im raid a Mair wen gannaid. 

Or. Ynad Coch: M.A. 1. 618. 

Fy nyn gannaid^ nef i*w henaid ! 

Rh. Goch db Bhieert: lolo Mw. 940. 

Cannaid le cynhes, ael twyn ym mol tea. 

Siams Tonuu: Cyfr. y Beirdd, 82. 

Qwiw gannaid d^ gogoniant. 

Qro. Owainy 17 (cf. 80, 94, 120). 

Y ser cannaidf the bright or luminous stars. 

O do'r aer cannaid hyd farUi. 

Eli8 Wynn: Bardd Cwag, 48. 

Owiag gavnaidy a white robe or garment. 

AM ddiUad ef a aethant yn ddiaglair, yn gannaid lawn 
fel eira. — Marc ix. 3. 

Mai J mae y Uiwydd, a'r un sy yn cannn lliain, a'r 

olchwrai^, yn golchi, yn euro, ac yn gwaagn y budron a*r 

aflan ddillad, fal y gwneler yn wynion, yn Un, ac yn 

gannaid ; felly y gwnaiff Duw yn fynyoh o amser k ninnan. 

Huw Lewy: Perl, 61. 

Afeirch cannaid, white horses. 

Y dyff ueirch eanneid.—Llyw, ab Llgtoelgn : M.A. i. 286. 

Cannaid, «/. 1. a luminary: an epithet for the 
sun in North Wales; but in some parts of 
South Wales it is applied to the moon ; and 
goleuW gannaid is there used for moonliglit or 
moonshine. 
Os gwyn yr arian, ob gwen cannaid^ 
Siancyn a wiag wyn ar Wasgwyniaid. 

L. G. Coihi, I. aovi. 46 (cf. iii. xxii. 80). 



A dywedut yn bot a chanadwri genym 
Eufein.— /?ru< Gr. ab Arthur fB) : M.A. 



2. a fair or deHcate one, a fair maid, a youn^ 
woman. 

Awn hyd yno, *r gannaid wen, 
Dan frig y pren i gam.— i>K»y* WQiam, 

3. white lily, water lily {Lilium candidum), 

Junonis, alaw'r dwr, y gannaid^ gwili. 

Meddggon Mgdd/ai, 2S7. 

Cannaidd, a. deHcate, fair, fine. 

F nuie hi yn edrych yn gannaidd iawn, she looks 
very delicately. — Dyfed. 

Lliw cannaiddy a delicate colour. 

Cannalen, ) a, having a himdred leaves, 
Cannalenog, ) centifolious. 

Cannawdd, *m. [nawdd] protection ; preserva- 
tion. 

Cannawdd oennych aniaw Uaw UyA. 

T Froth: M.A. i. 493 (cf. 540). 

Cannedig, pt, [cannu] bleached, blanched, 
whitened. 

Canneidio, | v, to shine brightly or brilliantly; 
Caneitio, j to sparkle or glitter. 

MaeW lleuad yn canneitio JienOy the moon shines 
brightly to-night.— iV^. W. 

Canneidlathr, a. brilliantly white ; white and 
glittering; bright. 

Ac odhyna dwylaw hirwynion eanheitlathr a byrrion 
ewinedh balaasar owrteision.— YnUtorih gr Enaid^ \ 23. 

CanneidliWy -iau, «m. a shining white colour. 

Ar nchaf y beis glaerwenn homio a arwydhoooei ^«m- 
heitliw diargywedh ydhoedh y^gin o bali flamgooh. 

Ymborth gr Enaid, 124. 

At y gwely y meinaf a liain a x^ywiocaf o wlan yn ga»~ 
neidliw barddwych.— /oto Mst. 160. 

Canneidlu, -oedd, sm. a host in white ; a bright 
or blessed host ; a glorified company. 

Ctsnhnd~lu creudwysg a gerddant i'th wywg. 

Dafydd Ddu Hiraddug: M.A. i. 562. 

Canneidrwydd, am, whiteness; brightness, 
splendour, shiningness; purity. 

Ac wrth yr yagin o bali flamgoch ydhoedh ^&n or ermino 
manvaith yn arwydhochau y pcriciorion, rei o honnnt o 
gor catihfitrwydh y gwerydhon. . . Ar adhwynvab a oedh 
yn cyfeistedh cadeir o Hjsgyrra. eliphant diagleirlathr gan^ 
heitrufydh yn rhwymedic o bob main o wiwi 
rhudgoethaur.— Ymborth yr Enaidy \ 26. 

Canneidwyn, m. ) a. white and shining ; splen- 
Canneidwen, /. ) didly or delicately white. 

Ac o gwely y ryw ganheitwen wybren yn dhyBsynsrt yn 
cyflenwi dy holl olwc ath holl ^on o adhywynaeroh 
tragwydholder yn rwy yn dysdeiriaw mr " ' ' 
gwybydh mae ef ehtin yn y y^rytawl oruolo 
yssydh yno.— Ymborth yr Enaidy \ 2r 

Cannerth, -oedd, am, [can-|-nerth] assistance, 
support, aid, help; succour. 

lorwerth aer gannerth eur ganhorthuy "kjrd. 

Cynddelw: M.A. L 289 (cf. 219, 240, 867). 

Vyn Duw vyn neirthyad uad rad rannn 
Vyn nerth am cannherth ym kynhyta. 

Gwyn/ardd Brychetniog: M.A. I. 269 (cf. 163). 

Gwr ni dal ni dwng ni byt wrth wir 
Daniel dreig cannerth mor verth hewir. 

Owain Cy/eUiog: M.A. i. 266 (of. 294, 296). 

Ef yn wan tman law tiyf er heb nerth 
Ef heb gannerth heb gynnifer. 

Or, Ynad Ooch: M.A. L 899 (cf. 296, 808). 

Etorhoed 
Eich cannerth i f y mron on Inched leth 
O d&n nefohiin.— IT. 0. Pugke: Bal. 5 (of. 22). 



megys llacheden 
>ledhus gnawtedic 



Digitized by 



Google 



Cankebthiad 



667 



Canol 



CanxLerthiad, -au, ) 9m, an assisting, aiding, 
Cannerthianty j or supporting ; aid, sup- 
port; co-operation. 

I Salem eto ea eannerthiant had 
FkzM, ae ar faes Syria oAnt y doroh. 

W. Oven Pughe: Pal. 38, 

Cannertliol, a. aiding, assisting, assistant, co- 
operating. 
CannerthU) ^ v. to support, aid, or assist ; to 
Oannerth., j oo-operate. 

Kedwir nenn Tab Owenn a vad wded 
Kadwent nertluiawd nerth am hankerthedL 

Uywlyn Fardd: M.A. L 860. 
Tii ffofal beirdd Tnys Pr^dain: nid amgen, eannerih 

oelfydd-bwyll ; aimlygu gwifionedd ; a choledd heddwoh 

a thangnef . — B€trdd€u, iL 66. 

CanTihra^yd, rhodion, ) ^m.aocompaniment; at- 
Canra^vdy rodion, | tendance. See Canrawd, 

Cannli^wysg^, -on, sm, 'an accompanying por- 
tion; an accompaniment.' — P. See Gantunfsg, 

Canno^, a. [cannu^gannu] containing, having 

in, holding. 
Canno^y -laid, 9m, the chub-fish. — Poivys. 

Hyd pan yur medysc 

Pan yw ffojutawc pjec—Taliesin: A.B. ii. 136 (M.A. i. 86). 

Canno^a^wr, 9in, [can-fgogawr ?] an old name 
for the month of August. — Barddas, L 412. 

Cannortli, -au, «m. assistance, aid, help, suc- 
cour, support. 

Cannortliwyy -on, -au, 9m. [=cynnorthwy] 
assistance, aid, help, support, succour. See 
Cynnorthwy, CyntwrthwyOy &c, now the more 
usual forms. 

Or pan d Kymry heb ganmortkuy.—Mifrddin: M.A. L 147. 

Poed koMMorikwy Daw ym dyhnted antiyan. 

Uywd^ Fardd: M.A. L 360 (cf. 262, 294). 

Crynnorthwyad, -au, 9m, an assisting, sup- 
porting, or succouring ; assistance. 
Oaxmorthwyo, v. to assist, aid, or help; to 
support ; to succour. 

Giras yenanc bonedyc o Roeo yr hwn a elw3rt AuaraouB 
a buuni a oed yn kannwrikwyau ea pleyt hwynt. 

Brut Or, ah Arthur: M.A. ii. 87. 

Er girarth i*r gfelynion, ac er mwyn Daw, cannorihioyweh 
iaith y Cymry.— -ff. Pern: BgL Pfr., Bliag. 6. 

Cannorthwyol, a. assisting, aiding, auxiliary, 

helping; subsidiary. 
Gannorthwywr, wyr, ) an assistant, aider, 
Cannorthwyydd, -ion, ) helper, succourer, or 

supporter ; an auxiliary ; an abettor. 

Ac yna y kyhyrdawd ar iarll yn dileeo. ac ef ae ganhorth- 

Br\ " ' -^ 



Brat y TytoysogioTL, 80. 

Cannu, t;. [can, a.] to whiten, bleach, or blanch; 
to make white, fair, or delicate. 

O gweli ddyn mg ad ddo, 

Ac wyneb wedi 'i gannu.—D. ttb QwUym^ Ixxt. 27. 

Uawer a bozir, ao a gennir, ac a broflr. 

I>afi.zii.lO(cf. xi.36). 
T fath ni fedr on pannwr ar y ddaiar eu eannu. 

Mare ix. 8. 

Cannu, v. [can, 9m.'] to bolt, to sift; to pass 
through a sieve or bolting-cloth. 

Cannu, v. [rzgannu, genni : perhaps connected 
with cant] to contain, to hold. 
Sdyf ygnad a gmnU ffw]ad.—Talie3in : M.Al. i. 48. 
Cymmaint ag a ga/nnai y lle9tr, as much as the 
vessel would hold or contain. 



Cannua, a. comprehensive ? 

Cyn angea Dafydd oynnydd cannua 
Oawaant o*r bobloedd pawb [a] erchu. 

Dafydd Benfraa: M.A. i. 816. 

The rhyme seems to require cannUy or some 

such form; for 15 out of the 18 rhymine 

lines, of which this couplet forms a part, end 

in -M. 

Cannwr, «.|)Z, [cant-|-gwr] a hundred men. 

Ket bei cannwr [al. oann wr] en vn ty 
Atwen ovalon keny. — Aneurm : God. 481. 

Etaryd idi diaean y chyaoeth yn Uwyr. ao a ffeueist oda 
o honaw a bwyt kanwr. ao eu Uyim. . . A bwyt oe u can nwr. 
ao eu llynn ao ea meirch ao ea hantea. . . A bwyt try- 
ehannwr. ao eu llynn ac ea haraeu.— ifoMno^um, i. 253. 

Ao o*r Utb gwerin vn ohwerthiniad, 
Ao o'r twr cannwr heb gael oennad. 

L. G. Cothi, I. ix. 41 (cf . x. 46 ; xix. 17). 

Am hyny y cyfododd Dafydd; ac ef e a aeth, a*i w^, ac 
a darawodd ddaa cannwr o*r Philistiaid. 

1 Sam. xviii. 27 (of. 2 Bren. iv. 43). 

A chyd ag ef y cyfrifwyd cannxor a deg a deugain. 

l^.viii.80. 

Cannwr, wyr, 9m. [cannu] a bleacher, a blancher. 

Cannwriad, iaid, 9m^ [cannwr] a centurion; 
the captain of a hundred men: generally 
written canwriad; but canniuriad seems the 
preferable form. 

Cannwriadaeth, -au, «/. the office, rank, or 
post of a centurion. 

Cannwrydd, -ion, 9m.-=.Cawtwr%ad, Cannwriad. 

Daeth ataw gantwriad {*cannwryddy capten cannwr], 
gan ddeisyfa ajrnaw.— IT. SaUsbury: Matt. viii. 6. 

Cannwyn, v. [can-|-dwyn] to bear with; to 
endure ; to bear. 

Cannwynol, a.mCynmoynoL 

Erglyw fl Axglwydd eankwynawL 

Elidir 8aU: M.A. L 348. 

Cannwyr, 9.pl, [cant+gwyr] centumviri. 

OentnmTiri . . . yeamayra'rpnmpafamaiachosiono 
bwyt yn Bhnfain.— i)at»e«, b.v. 

Cann3m, 9.ph [cant-|-dyn] a hundred men. 

liathr y cynnail cannyn beanydd. 

lorwerih Llwyd: M.A. i. 607. 

Goethrydd hael Ddafydd oynnydd cannyn. 

Mab Gryg: M.A. i. 666. 
Un cae o winwydd am naw cannyn. 

L. G. Oothi, I. xviiL 119. 

Canol (a), ) -au, 9m, [L. canaJi9^ a channel ; 
Cenol (e), ) a canal ; a groove. 

Tr aaon aweLsawoh ohwi gynnea odieithjrr y dinaa. mi 
ae trossaf oe chanawl yny vo Uawn yr ystratoed. . . Y 
dwfyr a Tnydhaawd yr gorchymmynnwr ac aymadewis ae 
genawl y ymlit y tywyatiawc aoed or blaen. 

Yatoria Oharlcs^ 12, 16. 

Pal greyr Uwyd vr wyd ar ia, 

Fewn eanol a fai^n cawna.— .d. ab GwUym^ olxxi. 48. 

Ac odyna agori prenaol a thyima ellyn. ae cham o 
a^wm eliphant. a oeu ganawl eoreit ar yr ell^ 

MabinogioHj i. 17. 

Canol, ) -au, 9m, 1. middle ; midst ; centre ; 
Cenol, j the heiu't (of a thing) ; the mean. 

Artbar aoed yg Kaerllion arwyso priflys idaw. ao yg 
kenawl Uawr y neuad yd oed pedwargwyr yn eisted ar lenn 
o balL — Mabinogionf i. 282. 

Gwalchmei a gaf m yn y gyngor oarohogaeth drwy genawl 
Y wUH.-St.Greal, \lie. 

A dodi Bys leoanc ae yydin yny blaen, a Ff awcwn ae 
yydin yny canatol, ac Owein ab Gruffad ae vydin yn ol. 

Brut y TywysoyioHy 274. 



Digitized by 



Google 



Canol 



668 



Ganoldib 



Canol dyddf midday, noon; noonday, noontide. 

Canol nos, midnight. 

Canol y tmm, the middle of the night; mid- 
night ; the dead of night. 

Yng nghanol y »o», at midnight; in the dead 

of ni^t. 

Canol hafy midsammer. 
Canol yr hafy the middle of summer; mid- 

smnmer. 
Canol gauafy midwinter ; the dead of winter. 

Canol y gatiafy the middle of winter; mid- 
winter. 

Canol y OaraurySy the middle of lent; midlent. 
Bui canol y Oaraiuy$, midlent Sunday. 

Canol y ffordd, the middle of the road; the 
middle of the way or distance ; midway. 

Canol y tit, the middle of the land ; the mid- 
land ; the interior of the coimtry. 

Nicanor ... a ddaeth fel gwas crwydroa trwy ^nM y 
tir i Antiochia, wedi cael CTwiQrdd mawr o ran oolli ei la. 

8 Mace. Tiii. 84, 86. 

Canol Asia, the middle of Asia; Central Asia. 
Cajiol y ntoTy the middle or midst of the sea. 

Mfiibioa land a aethant trwy ganol y m6r ar dir sych. 

Ecs. xiv. 22. 

Canol yr awyr, mid-air, mid-heaven ; the mid- 
dle part of the sky or heaven. 

Canol otdy ) the middle of life ; midage, 

Canol oedran, ) mid-life. 

Benyw {/mwl ofil ydyw, yn byw mewn amgylchiadau 
eymirus.— )/«K^ C.C. xv. 75. 

Gtur canol oedran, ) a middle-aged man ; a man 
Dyn canol oed, ] in mid-life. 

Yng nghanoly in the middle or midst (of) ; amid, 
amidst ; in the centre. 
Tng nghanol ein bywyd yr ydym mewn an^ev. 

LI. O. Oyffrtdin (Uaddedigaeth). 

Yng nghanol y dyffryn, in the middle of the 
vailey. 

Ac ef a welei am ganawl y dyffrynn oaslell tec. 

MeAinogiony i. 263 (cf. 80). 

2. the middle, the waist. 

Hir ei hTstljra, wedduB wiw-ddyn 

A cAanof main, gain gymhwys-ddyn. 

&h. GocJi ah Rhiceri: lolo Mm. 281. 

• Dyma fenyw Iftn, pan ymwiego hi,* ebr diawl bach, *a 
yrwyd i fyny i'r byd, i hel i chwi ddeiliaid gerfydd eu 
canolau.*—Elis Wynn: Bardd Cw8g, 99. 

3. an umpire or arbitrator. 

Tri channwl J sydd i gyfraith : un yw^ canaud i ga damhan 
oyiiawnder; ail yw, canawl i gadw oywirdeb ; trydydd jrw, 
canatol i ^lurhau gwirionedd.— Zy^e* Wallicae^ iv. zxxv. 

Canol, a. middle, mid; central; middlemost; 
neutral; intermediate. 
Yr hwn, pan dderbyniawdd gyfryw orchymmyn, y bwr^ 
iodd hwy rr carohar canolaf [*perfeddol], ac a rwymodd eu 
traed yn y cff&xxx.— W. Sulfsbury: Act. xvi. 24. 

CyitihwyB iawn fyddai fod megys riiyw gyflwr canol 
ihwng y byd hwn a*r neaaf . 

Thoma* Wmiam»: Tmadr. Bvoh. 167. 

^oe»oedd canol, ) tie middle .gw. 

F canol oesoedd, } ^* 

Tm myag doctoriaid yr oesoedd cumfil, Meddygon Mvddf ai 
yw y rhai mwyaf hynocL—Thfo. Evans: DJ*.0. i. 6 (l68). 

Cyfeiriaf atynt i ddangoa parh&d oofladwriaeth am y 
dierwyddon trwy yatod y canol oesoedd. 

Camkuanatcc: Han. Cym. 19 (cf. 87, 792). 



Tir canoly neutral ground. 

Y by$ candy the middle finger. 

Y ffordd ganol, the middle way; the middle 
course. 

Canolaidd, a. central; middle-sized. 

T^rw^ bob rhan o ba nn y mae dylanwad y ^oleoad mawr 
oanolatdd yn cyrfaaedd. — Do»parth HeitUnifg^ ii. 76. 

Canolbartli, -au, 9m, the central or middle 
part ; the centre ; the middle or central point. 

Yn Rhagf TT, y mae'r ddaiar yn y Crane, a*r haul yn yr 
Afr, pryd y bydd yn unionsyth i'r rhai hpqr ag aydd yn 
byw o dan drofa yr Afr; mc^^ys trigoboa Deheubaith 
Aflrioa a cfutnolbarthau HoJimd Newyddl 

Ihsparih Heulawg^ iL 146. 

Canolharth America, the middle or central 
region of America; Central America. 

Canolbarthaidd, a. being in the central part ; 
central, centricaL 



Canolberthig, ) 

' - - .J 



a, central, centrical; middle. 



Oanolbarthig, 

CanolbwxLC, byndau, rnn, a central point; a 
centre. 

Y gwahaniacth rhwnglleoedd nnrhyw gorff aefol, yn ol 
y golygid y cyfryw ^ran syllydd oddi ar wyneb y ddaiar, a 
chan arall o'i chnnolbuxnc.—liobcrt Roberts: Scryddiaeth, 73. 

Mae pob wren nid yn nnig yn fyd, ond yn ganotbwnc 
cyfundrefn fawrytldig. — My/yrdodau Hervcy^ 819. 

Efe ei honan ydyw canolbwnc y cyfan. 

Siim. Roberts: Aiiangarwch, 37. 

Canolbwynt, -iau, «m. a central or middle 
point ; a centre. 

Drwy'r hwn hefyd yr aeth yspryd hvnan i mewn i*r 
bwriad (sef i ohwant i gael y c/tnolbwunt) fel y gallent eu 
gwychu eu hunain. — Morgan Uwyd : Ymroddiad, i. 8. 

Yr ydym ni yn fath o greaduriaid ag sydd, trwy ein bod 
wedi ein cjrmmysffu o gnawd ao yspryd, mewn oyfathrach 
A'r ddau fvd, o acnos yr ^wyddorion gwrthwyneb hyn o'n 
natur, a chwedi ein gosod yn y canol rhwng y nefoedd a*r 
ddaiar, nu^gys y canolbwynt cyflredin lie mae*r gwledydd 
pell hyny yn ymgyf arfod. 

los. Tomas: Bucfa. Grist. 947 (cf. 21, 79, 112). 

Y maent oH, pa le bynnag y bdnt, yn toeddu at j canol' 
btoynt. — Elfrnau Gallo/yddiarth^ v. 

Canolbwyntio, v. to centre; to concentrate. 

Canoldant, dannau, sm, the middle string (of a 

harp). 
Canoldeb, ) sm. centraHty ; centre, middle, 
Canolder, j mean. 

Ac nis gellir ar unpeth mewn bod^ ac beb dreigio canol- 
deUa,*T cyfryng^der rhwng y bach Ueiaf a*r mawr mwyaf. 

Barddasy \. 248. 

Canoldir, -oedd, 9m» a midland or inland 
region; the midland or inland; the interior 
of a country ; an inland country. 

luliuB Caesar a haerai fod t Belg-iaid yn ddyfodiaid. 
diweddar o'r cyfandir; ond cyfrifai dngolion eanddir yr 
ynys megys wedi tarddu allan o*r tir. 

Camhuanawc : Han. Cym. 13. 

Trwy en hofferynoldeb hwy, geill llongau ymweled k 
chanoldiroedd taleithiau GKOg.—Gwyliedydd, adv. 210. 

Mar y Canoldir, the Mediterranean Sea. 

Yr oedd y ffordd nesaf o'r Aipht i wlad Oanaan yn goov 
wedd ar hyd fin MOr y CanoUHr. trwy ^dad y Philiwfaaid 

OwalUer Mechain : Eglur Olygiad, 86. 
Mdr V Canoldir sydd o ddentu 2200 o flUtiroedd o hyd. . . 
Y liyohlyn ydyw y neiaf o ran maint i F6r y Canoldir. 

R. Roberts: Daearyddiaeth, 8. 

Y Canaaneaid oedd bobl gymmyag o hiliogaeth Canaan, 
wedi Tmgaaglu at eu gLLyddo'r amrywiol Iwythau ereill, a. 
sefydlu mewn dinasoedd ar Ian M/Jrtf Canoldir. 

Simon Lloyd: Amserydidiaeth, 47 (cf. 44, 46). 

Ar ol hwylio ar hyd Fdr y Canoldir dros hir amser . . . 
o'r diwedd daethant i jnyB.— Camhuanawc: Han. Cym. 8. 



Digitized by 



Google 



Canoldir 



669 



Oanoloesoedd 



^ ; ar Y deheu, Ida- 
y «>rUewm, aam o 
eda 7 mae mynydd- 



Canoldir, a. midland, mediterranean, inland. 

Y Mor Canoldirj tlie Mediterranean Sea. 

Guutentiaopl, yr lion a adeiladodd ConstantiniiB, ein 
gldadwr ni, ar yatlyB y M6r Ganoldir. 

Ch, Edwards: Han. y Ffydd, 40 (cf. 86). 

T wlad boa a g yfl ew yd yng nghanol y byd . . . rhwng y 
M6t CoMoldir ao Arabia. . . Ar y dwyrain y mae Coelosyria, 
ac Arabia Petrea nen Arabia Oerrygog ; ar y deheu, Ida- 
m«a, Anialwch Pharan, a'r Aipht; ar y i 
Flioeniea, a*r M6r (kwoldir; ar y gogledc 
oedd libanaa, a dam o Fhoenica. 

W. Lewts: Dwy Daith, 66 (cf. 5). 

Gwr oV canoldtr, an inlander. — W, 
Ganoldirog^, a. inland, midland, mediterranean. 

Canoldirogiony inlanders. 
Ganolddydd, -iau, am. midday, noon, noontide. 

Diwmod seryddawl, yr amaer rhwng dan drawsfudiad 
cdynol a ddvry oanolbwno yr haul dros y paladr eanolddydd: 
mae y dydd hwn yn dechren ar y eanolddydd. 

R. Roberta: Seryddiaeth, 6B (cf. 17). 

Ac yno, ar ganolddydd brwd, 

Ymolchaf yn y loew ffnrd.— TWyne^tM, 4S. 

Canoledd, «m. centrality; centricalness. 
Canoleiddiady -an, «m. centralisation. 
- Canoleiddio, v. to centralise. 

Canol£a, fan, faoedd, \ sf-m, a middle place ; a 
Canolfiui, -an, j central point ; a centre. 

Bhaid yw i ddyn ymdrech yn hir, sof, nes i*r ganolfa 
dywyll, sydd mor gyfyn^-gauad, ftfoiyd, ac i'r wreichionen 
yn y yanol/a ennyn. — Morgan Lloyd : Vmroddiad, viii. 8. 



Dyn yw eadol/a *r hollf yd. 

Morgwn Llwyd: 

Bui 



Owyddor Uohod, ii. 

Dodd I^iciffer groth y tftn vn ei ganolfan ... a 
phan cnwennychodd Adda brofl yn yr hanf od beta oedd yn 
y groth . . . f e garcharwyd y ddau, sef Lnciffer ao Adda, 
yn cu trachwant, yn y famwys. 

Morgan Lhoyd: Ymroddiad, i. 9. 

Efe a'i hystyria, f el gwirionedd profadwy hoUol, mai yr 
haul Tw eanoiyan y cyfandraitib, yn vmaymmud yn nnig o 
amgyldi ei echel ei hun, ac mai ato ef^ f el canolfan oyfTremn, 
y mae gogwyddiad pwysau y ser gwilnkig. 

Lleuad yr Oeg, ii. 169. 

Ganol&in, feinion, a, small or slender in the 
middle; slender- waisted. 

Own efl-f odd f erch ganol/ain 

A garaf fi, liw Eigr fain I— D. ah Gwttyin, odTi. 7. 

&ddi rfaygenais geinion odlan, 
Irddyn ganol/am gain gjmnedafan. 

Bh. Qoch ah Rkieert : lolo Hss. 2i2. 
Gawn wawn Uaw, f wjn-Iaw fain, 
T gynnil-ferch ganol/ain.— Damid Ddu^ 128. 

GanolflEdxity a. middle-sized, common-sized. 
Oanolfor, -oedd, am. 1. the Midsea, the Mediter- 
ranean Sea. 



Y mae'r oeffylog jrn dyfod atom ni y ganaf , o wledydd 
T gogledd ; a*r aoflieir yn myn*d oddi wrihym ni, o ddea- 
tarr unamaer, tna gwledydd y d^en, sef toag Affrioa, 



dros y Canol/or. — Dafydd 



Bhwng cylch yr lorddonen a'r tonnog Oanolfor. 

I. G. Aled: Falestina, 8 (of. 17). 



2. the middle of the sea, mid-ocean, 
Yryd: . 
UeoaiL f el y mae hi yn 



Yr ydya yn dal sylw f od t moroedd a f o tan gwrs y 
rlohu'r ddaiar, yn oh' " 



ileoad. f el y mae hi yn am^lohu'r ddaiar, yn chwydoi 
rn llifo tna phob traeth. x tonnan, pan dont rw 1 
fynan etthaf , a ymohwelant yn ol dnichefn yn en gwi 



ddoao 

w to y 

, , .- gwrth- 

_ oni chyfarfyddont yn y ean<^or; ao felly yn ol 

mewn aikmyadwch a ohythrwn gwaatadol. 

8. Thonuu: Hanea y Byd a*r Ama. SO. 

CanoIfrOy frdydd, «/. a middle region. 

Canolfro yr atuyr, mid-air, mid-heaven. — W, 
Canolfyd, -oedd, am. the middle or central 

world ; the earth situated, or snpx)osed to be 

n'tnated, between the npper and the nether 

world. 



!a. centrifugal; tending to re- 
cede from the centre. 



Tra parhao cyfraith y canolfydy while the law 
of me worli lasts. — Frophtvydoliaeth y Wen- 
not, 
Canolfjrs, -edd, am. the middle finger. 

Canolffo, 
Canolffoawl 

Orym canolffo^ centrifugal force. 

Gelwir y taflrym, pan ei cymhwyair at y planedan, yn 
rym neu aJlu canolffo. o herwydd y tuedd i^^d ynddo i 
guio neu ffoi oddi wrth y canolowynt. 

El/enau Oallofyddiaeth^ xii. 

Canolgaifl, ) a. centripetal; tendijug towards 
Canolgyrch, j the centre. 

Qiym canolgaig^ y cyfryw ae y sydd yn tucddu unrhyw 
gorff symmndol tu e^ at ganolbwnc ei rod. 

R. Roberts: Seryddiaeth, 70. 
Gelwir y grym arall yn rym neu allu canolgyrch, o her- 



wydd ei fod yn tueddu, yn ymgeisio, neu vn cyrchu at ryw 
bwynt i dynu ato fel canolbwynt. . . Y mae cyflead yr 
eddi yn yr un cyfeiriad ft.'r grym canolgyrch ; ac y mac y 
daf nau dwfr yn hedeg ymaith yn yr un cyfeiriad &'r grym 
canolffo.— i?//tfnau Oallo/yddiaelh^ xii. 

Canolg^oU, a. wanting or deficient in the middle ; 
lost in the centre. 

Cynghanedd groes ganolgoll a fydd pan fo rywfaint o 
sillau llai na haimer rhif y ban o flaen yr orphwyafa, 3m 
ateb i*r un rhif, neu fwy neu lai o sillau, a font ar ol yr 
orphwysfa ar ddiwedd y ban, ac yn llai na luumer y rbif, 
a geiriau yn y canol heb ddim yn ateb iddynt. 

Gyfrinach y BHrdd, 66 (cf. 57). 

Canoli, v. to centre ; to place in the centre or 

middle ; to centralise. 
Canoliad, -au, am. a centring ; a placing in the 
middle; centralisation; intervention. 

Wrth hyn y ffwelir graddoldeb anghenf od ar bob hanf od 
menedig, kui ddechre'n anghenfodawl yn y radd isaf, gan 
abredu'n ddibaid oddi yno ar hyd pob chwanegiad, canoUady 
tyflad, oedraniad, a chwblh&d, hyd orphen ac eithafnod. 

Barddas, i, 206. 

Canoliaeth, -au, a/, centralism ; centrality. 
Canolig, a. 1. that is in the middle ; middling ; 
mediocre, indiflPerent, ordinary; middle-sized. 

Mi a*i gyrais i Oeredigion yn y llythyr diweddaf ; ond ni 
ohljrwais eto pa un ai da, ai orwg, ai canolig ydyw. 

Qronwy (Ttoatn, 177. 
Glyu am ryd ragonreirch gleinon 
Oleissieit liu glaa ganoligyon. 

Cynddelto: M.A. i. 246 (cf. 29). 

Canolig o faints ) of middle or moderate size ; 
O faint canolig^ ] middle-sized. 

2. mean, middle ; average-. 

Am gyflymdra canolig y prif blanedau bob awr o*u troion 
o ddeutu*r haul.— Z>. Lewya: (Jolwg, zxix. 3 (cf. 2). 

Yn y daflen hon gwelir mai y flwyddyn sydd yn y golofn 

g^yntax, amsOT y diffyg jm ol y canotto ■ymmudiad yn yr ail. 

B. Boberts: Seryddiaeth, 33 (cf. 84). 

Pellder canolig^ mean distance. 
Frisian canolig, average prices. 
Canoligrwydd, sm, centrality; mediocrity. 
CanolnoB, -au, a/, midnight. 
A mynych ganolnos y bjrddant yn aros 
Ue bytho gan eos gftn fwyndlos yn t^l.—Di^ydd oV Nant, 
Mae dy ogoniant yn Uewyrohn yn lampan eanolnos. 

Myfyrdodau Hervty^ 4ffl. 

Canolochel, a. centrifugal. 

Grym eanolochel yw y cvfryw, trwy yr hwn y mae unrhyw 
g^iff symmndol yn tueddu i ocnel canolbwno y symmudiad 
mewn cyffyrddlin i*r cylch y mae yn ei Innio. 

B. Roberta: SCTyddiaeth, 70. 

Canoloediog, a. middle-aged. 

Canoloesawl, a. medieval. 

Oanoloesoedd, ) , .j^-,-, 
Oanoloe«u, j ••i'^- '■"ddle ages. 



Digitized by 



Google 



Canolog 



670 



Cakob 



Canolog^) a. central, middle, middlemost. 

Yn bummed, B^orchodl; yr hon a fydd pan fo'r ban 
cyntaf a'r oliif yn unodl ; oithr y banau cnnoin.jifn j-n am- 
rafaelu ar y rhai hyny fal hyn.— tUi/rituuh y B' irdd, 52. 

Canologrwydd, sm, centrality, ceiitricalness ; 
a middle state or degree. 

Canolradd, -au, sf, the middle or comparative 
degree (in grammar), 

Tair gradd cymhariad y sydd; sef, pwiistadnidd, cnnoi- 
radd^ ac uchelradd. . . VaunirmUl, set gradd gymharol, 
sydd yu chwanegu ansawdd y gair gwu^tad yn uwcli neu 
is, gwell neu waeth.— /*'w6«fr< Dacies: leith. Cymr. ii. 1. 

Canolradd, a. mediocre ; of moderate degree ; 
middle-rate; middle-class-. 

Y mac yn wir fod rhyw fath o flodau i'w caol yn ddam- 
weiniul yng ngweithiau y en not t add, ond y maeut >ti am- 
ddifad o f ywyd ac arogl. — Cultdfryn : Drych Borddonol, 10. 

Addysg gaiiolradd^ middle -class education. 

Canolwr, wyr, ) sm. a mediator ; an umpire ; 
Canolydd, -ion, ) a middle-man. 

Un Duw sydd, ao un Canolydd [•Cyfryngwr] rhwng 
Daw a dynion. — W. Saleshury : 1 Tim. ii. 6. 

Canon, -au, «/-m. [L. canoii; Gr. xavcov ; A. 8. 
ainon; Ir. ca ?www] 1. a canon; a rule> ordi- 
nance, or prescript. 
Herwyd synwyr canon dilcdyf. 

Cj/itilhiaa Cymru, ii. 368, 
O gtinon kertoryon kauaf. 

Cynddtlw: M.A. i. 267 (cf. 176, 350). 

Mai pan oruyt lien yn llyuyr caimn. 

CymUlelw: M.A. i. 220 (cf. 460). 
Auen drut teg dy gampcu 

Y mae'r yanon yth cneu 
Dyuet py gardaut oreu. 

TyaUio: M.A. i. 163 (cf. 161, 283). 

Dor doethyon gauon Gwynod a Deheu. 

Casnodyn: M.A. i. 426 (cf. 332, 462). 

Kunon kywirdeb yw keneu Tudyr. 

. Wiisfrdyn: M.A. i. 436. 
Angelystor plaid dwaid canon, 

Gr. Ynad Cock: M.A. i. 399 (cf. 412, 460). 

Gwnawn dda trwy'r ganon ddiddr^r ; 

Na wnawn druth neu wenwyn drwg.—Ehya (Joch Eryri. 

Ac enw pawb yn y ganon^ 

Ac un o nonun* yV hon. — L. G, Cothi, iv. xii. S3. 

Adda "wr cynna' o*r canon^ ble*dd wyd ? 

Mae Noe, ail brophwyd, wr Uwyd lion t—Ior. Fynglwyd, 

Cyn wired aW ganouy as true as the canon ; as 
true as Scripture ; as true as the gospel. 

Canon yr YBgrythyr, the canon of Scripture. 
In this sense, and sometimes in others, the 
word is now generally treated as masculine. 

Canonau yr ApoatoHonf ) the Apostolical 

Y Canonau Apostolig, j Canons. 

Canonau hen yr Apostolion 8y*n peri symmud o'i swydd 
yr eagob hwnw a f ynai fod yn swyddog llejig, a hef yd yn 
wr eglwysig.— Jf. Gyffin: Difl. v. 6. 



Canonau Eglwysig ^ ecclesiastical canons. 

Goeodedigaethau a Ohanonau Eglwysig. a driniwyd gan 
Eagob liundain, rhaglaw'r Gynumanfa droe dalaith Caer- 
gamt, a'r e^robion ereill ac offeiriaid yr un dalaith. 

Canonau Eglvoysig. 

A*r ordinari a ddylud yn erbyn y troeeddwr yn ol y canon, 

lA. O. Gyffredin (Cymmun). 

2. (assumed to be connected with can) a song, 
a lay; a tune. 
Canon ar laa-fron Iwys-frig.— /«itan Deulioyn^ i*r Gog. 

Brawd gwyn a brydai ganon. 

Teg yw, o Langatwg Ion. — Th, Derliys, 

Canon, -laid, em. a canon (of a cathedral or 
collegiate church). 
Da Elidir gwir gwarant iawn ganon. 

Gwilym Ddu Ar/on: M.A. i. 411 (cf. 188). 



Canon trigiannoly a canon residentiary. 

Canon mygedol^ an honorary canon. 

Canonaidd (d), a. canonical; conformable to 
rule. 

Dan enw yr Y^rythyr LAn yr ydym yn deall y c yfry w 
lyfrau canonaidd o'r Hen Dentament a'r Newydd a'r na ba 
erioed ddim ammbeu yn yr Eglwys am eu hawdurdod. . . 
Hull lyfrau y Testament Newydd, fel yr ydys yn eu derbyn 
yn gyffredin, jrr ydym ni yn eu derbyn, ac yn en cyfrif yn 
ganouaidd. — LI. G. Gyffredin (Eh*th. vi.). 

Yr Yagrythyrau Canonaiddy the Canonical 
Scriptures. 

Oa ydyw'r chwiliad a yrwyd ym mlaen yn y bennod 
ragflacnol yng nghylch Yxyrythyrau rnnonaidd jt ludd- 
ew(»n yn orcbwyl o adirfawr bwys i Gristionogion ; mae'r 
cyffelyb eUwiliad yn berthjrnol i lyf rau'r Testament Newydd 
yn 11a wer mwy anghenrheidiol. 

GxvaUler Mechain : Eglur Olyg. 137 (cf. 96). 

Canonawl, a. canonical, canonic. 

Canonolion^ canonicals. 

Canonedig, a, canonical ; canonised ; admitted 

into the canon. 

Yr hen gymmanfa-gynghor yn Carthago a orchym- 
mynodd na ddarllcnid dun yng nghynnulleidfa Crist ond 
JT Ysgrythyrau Ulan Ctuontdig. 

M. ryffin: DifT. v. 5 (ef. iv. 26). 

Canoneiddrwydd, sm, canonicalncss, canoui- 

city. 
Canoni, r. to put under rule or regulation ; to 

render or pronounce canonical ; to canonise. 

Canoniaeth, -au, sf, a canonry or canonship ; 
a canonicate. 

Canoniaeth fygedoly an honorary canonry. 

Canon wr, wyr, ) am, 1. a canon=a dignitary 
Canonydd, -ion, j of the church. 

G wiBgan feirdd cywrein eanhonydd.— Talitsin : M»A. L 71. 

Ereill yn abit myneioh duon ereiU yn abit canonnwvr. 

Ystoria de Carolo Magno^ col. 396. 

A phan adnabu ynteu na allai ymddiang y felly ydd aeth 
yn yiKiraff y canhonwyr yn Aberdaron. 

Buchedd Gr. ab Cynan : M.A. ii. 596. 

Ac yn eglwys Seint Rwmin y cladwrt [Rolond] a baryssei 
y hun y hadeUat. a chanonwyr a ossodet yndi. 

Campau Charlymaeny \ 116. 

Y canontcr, cyn henaint, 

A wcl y c6r yn ail Caint. — Guto'r Olyn. 

Ar farwolaoth Bidiard de Carrew, eegob T^ DdewL 
Thomaa Beck, un o ganonwyr y lie hwnw, a wnaethpwyd 
yn eagob ei le ei.—D. Peter : Hanes Crefydd, 880. 

Canonwyr rheolmvdry \ ^^,i^, ««„^«„ 
Canon Jyrrkiolawdr\ ] regular canons. 

Aral! oed en anryded Aaron kytymdeith e merthyr hwnw. 
a ohwfent en bono o canonwyr riolawdyr. 

Brut Gr. ab Arthur: M.A. ii. 319. 

Y lei a wdy ditheu yn yr abit wenn racko kanonwyr 
rheolawdr yw y rei hynny.— Yst. de Carolo MagnOy col. S96. 

2. a canonist. 

Trydyd yw Ue y goitf o ac y perthyno arwein kynnen 
ymrysaon rao bron canonwyr, . . Yna y dyly y brenhin 
arwein y gynnen honno ae cnadeiraw yn rwymedic yn oet 
dyd gposBodedio yghyfreith geir bron y canhonwyr j 
wneuuiur diledjrf teruyn dragywydawl drwy dyall y cam- 
honwyr aohyt gfwnel pleit ameu a galw ar dosporth a wnel 
y canhonwyr nya erbynnir . . . canya Hywd Da ... a oasodea 
yny gyfreith ef goruot a pherthynu erbypyaw dyall con- 
honwyr y doaparth perigl a phetruster amryasoneu dywed- 
igion herwyd aynwyr canon diledyf . 

Cyfreithiau CymrUy ii. 358 (of. 10, 870, 480). 

Canor, -ion, sm, [c4n] a singer ; a chorister. 

Tybiaf, oddi wrth sen Sion Phylip, ei fod yn ei febyd yn 
un o ganorion y c6r, ac wedi hyny yii un o awyddogion y 
llya yTio,—GwalUer Mechain: GwaitL, i. 444. 



Digitized by 



Google 



Canokes 



671 



C.VNT 



Dowch, fedrddion, canorion, rai dyfnion eu dy^, 
08 unwch chwi yma ceir mwyndia'n ein my^. 

Edtoard Hughes. 
A syniaf swyn o Iwyni 
Gan gdr dy ffanorion di.— W. 0. Pughe: Manion, 67. 

Canores, -au, «/. [C. canores; Br. kan^ez] a 
female singer, a singing woman, a songstress. 

Oanowin, sm, [canaw: cf. canhewin'] an old 
name or epithet for the month of April. — 
Barddas, i. 412. 

Oanpen, a.pL a hundred heads or tops. 

AXBMM ydd oedd eanpenn,—Tali«tiH: MJL. L 29. 

Ca]ii>eiL9 a. hundred-headed; having a hundred 
heads, tops, or summits. 

Oanpeniogy a. hundred-headed. 

Canplygy a. centuple, hundred-fold. 

Dnw a dalo yn gatwlug i chwi oil droeof . 

Oro, Owain, 296 (ef. 210). 

Canpiinty ponnau, punnoedd, s.pL and d, a 
hundred pounds; the sum of one himdred 
pounds. 

Canpunt i geintog, a hundred to one. 
Wrth y canpunnoedd, by hundreds of pounds. 
Canpwyv, -au, 8m. a himdredweight. 

Y «wm o hyag penfraa a ddaliwyd ydoedd 721,979 o gan- 
pwifsau; o f ecryll, 88,608 o farileidiaa ; o*r hadog, 160,041 
O gonpwytau. — UawiyjT Canada^ 46. 

Canrain, reinion, «/. * a train of followers.' — P. 
But canrain is probably but another form of 
eynrain or cynrhaitiy q.v. 
Dragonawl feidriawl fadiain yn elfyd 
Alaf geinryd elw dy ganrain, 

Owalchmai: M.A. i. 199. 

Canrawd, rodion, ) • i. » 

Canrhawd, rhodion, j ^^- accompamment.-P. 

Hfiddaw tre bergaw bargawd pdthynben 
A wnaeth dy gigwain cynrhaiu canrhawd. 

Llywelyn 6och: M.A. i. 622. 
Trydyt gnawd eannraiod kynrawet o ueirt 
Am y Twrt kyuannhet. 

Llywarch ab Ugtotlyn: M.A. i. 298. 

% Pughe explains cannhrawd as ' accompani- 
ment,* and canrawd as * convolution;' but the 
two words are evidently the same, whatever 
may be the precise meaning, the word being 
very rare. 
Canre, -on, «/. * pursuit or running with ; con- 
currence' (P.) J * following, a train or retinue. 

Breiac Danyt o deuawd vth yawl 
Bieahixiet "vrt Tonhet yrtawl 
Bre ganre geinrad ganhwynawl 
Bio gynnyt ar gynnygyn breuawl. 

lAywareh ah Llgtoelyn: M.A. i. 280. 
Uywavch ym gelwir Ua dy ganre. 

Llyw. db lAywdyn: M.A. i. 292. 

Canred, -ion, «/. a pursuit or following; a 
train or retinue. 

Dy gawed dy f^ dy gyfwyrain 
Dy gjnmif dylif dedlia gymam. 

Owaickmai: M.A. i. 199 (of. 2S2, 294). 

Myn jt ymdaeth Crist ar gein dyduet daear 
Kyn miyf alMur am bo lluted 
Llnvtid uyg kynyd yg cyuir gred 
Tg kreuyt yn fyt yn feu ganred. 

MeiUr ab Gwalchmai: M.A. i. 826 (of. 806, 867). 

Ar hyn o dalm, ein rhi cysaefln mawr 
Ei westai Dnwdeb ai i arfollin, 
Heb ganred amgen yn ei ganymdoi 
Nog ei deleidion cyflawn ef ea hnn. 

W. O. Pughe: CO. v. 876 (cf. iii. 712). 

Canredy v. to run with; to agree. 



Canreg, -ion, «/. an * endowment or natural 

gift;' an accomplishment. — P. 

Yn llaw wyl andaw gan eil Indec 
£ir}'an verch Cfynan Icynran kanree. 

Casnodi/n : M.A. i. 412. 

Canri, ) «/. [cant-f-rhif : apparently a transla- 
Canrif, ) tion of Lat. centaurea or centaureum 
(from Gr. xevravgiov or KSVTavgltj, belonging 
to the Centaurs) imder the notion that it was 
equivalent to centuria^ from cen<W7yi=cant] 
centaury (Chironia), — Hitgh Davies: Welsh 
Bot. 23, 165. 

Cymmer y ganri/j ereill a'i geilw ysgol Fair, a phwya 
gyda dwr twyixi.—Jtreddggon Myddfai^ ii. 166 (cf. 129). 

Canri gochf common centaury {Chironia cen- 
taurium), 

Cymmer yagol Fair, a elwir y ganri goch, a mortyra yn 
d6aL,—Meddygon Myddfai, ii. 182 (cf. 718). 

Canri goch arf<yr^ dwarf tufted centaury {Chiro- 
nia littoralis). 
Canri /dent yellow centaury ( Chlora per/oliata), 

Canri /den eiddil, least gentianella {Exacum 
Jili/orme), 
Canri /wya/y greater centaury=(7awrt /den, 

Canrif, -au, -oedd, «/-m. [cant-|-rhif] a cen- 
tury; a hundred. 

Am jaanrif nesaf , aef , o*r flwyddyn 1800 hyd y flwyddyn 
1899 gymfetug, anghwan^wch at y flwyddyn redc^l ei 
phedwaredd ran yn unig, ac yna rhenwch wrth 7. 

LI. Q. Gyffredin (Taflenau). 

Y beirdd oynnaraf ym mblith y Cymry, gwaith pa rai 
sydd ar glawr, ydynt y rhai a ganent yn y 6red ganrxf. 

Carnhuaruiwc : Han. Cym. 362. 

O ddeutu oanol y gannf ddiweddaf , arddanffoeodd y 
tadau ^rydol hyn i lys Yspaen mai anfoesoldeb yr Y»- 
paeniaid oedd yraohlysiir.— ^. Roberta : Daearyddiaeth, 464. 

Y ddewmw/ed ganri/ the eighteenth century. 

Canrifol, a. centennial. 

Canryg, ) «7n. [can («m.)-|-rhyg] mixed rye 
Canrhyg, ) and wheat. 

Bara canryg ^ whitish brown bread ; brown bread. 

Yr ydym eto yn galw bara rhudd, neu fara teuln, pa un 
bynnag a wneler ef o wenith drwyddo, neu ynte o gym- 
mysg gwenitii a haidd, yn fara rhyg ; ac os bydd yehydig 
gwynach, gelwir ef yn fara canryg. — Cylchgravmy ii. 129. 

Cans, adv, and con, 
because; since. 

Kana tri ryw wassanaeth yssyd ar dir 11yd a dadleu a 
chymanva ac na dylyr 11yd y neb o grfreith onyd y wr 
breinawl neu deulywr arglwya neu swydogion llys benadyr 
yr arglwyd hana nwnnw ywr trydyd dyn y gcJlid dadleu 
drostaw yn absen. . . sef jrw hwnnw dyn a el y 1yd o vreint 
gWBsanaeth tir kana ' " '" " ' 

arglwrd vrenhin. . . 
g^edl ydynt ae gofyno. 



[contr. of canys] for. 



oes 



\a jpeuaf ^wassanaeth dir yw 11yd 
. Or lledir aghyfreithawl hana nid 
jmy.—Cy/reWiiau Cymru^ ii. 402. 

Ny dodei ynteu vessur ar wjn: yr ynys. kana mynjrcb y 
goruuassei w wynt. —Brul Or. ab Arthur (B) : M.A. ii. 270. 

Oochel eu gadu allan ar grwybr a niwl, cana tynu ffrwyth 
y Uysiau o gwbl a wn&nt. —if«(M^^<m Myddfai^ ii. 796. 

Tri gair cynghor Lasar: cred dy Dduw, eana ef a'th 
wnaeth ; cAr dy Dduw, cana ef ath brjmwys ; ac of na dy 
Dduw, eana ef a'th f2iXn.^Barddaa, i. 804 (cf. 282, 286, 288). 

Cana Madog Pradwr o "Wynedd a*i bradyohes ef . 

lolo Maa. 26. 

Cant, pL cannoedd, cantoedd, »m, [0. cans; Br. 
hard ; Ir. cead, dud, \c^t; Ga. dad; L. cen- 
tvml 1. a hundred (100). 

Bac pebyll Madawo pan atoQrvei 
Namen un gwr o gant eny delhei. 

Aneunn : Ood. 28 (cf. 660, 886). 

Elid un i gant; did cant i \m.—Diareb. (MJl. iii. 166.) 



Digitized by 



Google 



Cant 



672 



Caktrep 



O ran bod yno ymherodron. breninoedd, a thywysogion 
gantofdd^ gwfr mawr a boneddigion fp^d. 

A7u Wynn : Bardd Cwig, 28. 
Eto hefyd y tyfant 
O egrin coed ugain cant.—L. G. Cothi, i. xii. 47. 

Llewelyn Ddu o Oeredigion, yr hwn yr ydwyf yn ei 
^yf rif yn f wy na myrdd o'r m&n glytwyr dyr¥au naw again 
yn y ca«<, sydd hyd Gymru yn gwyhetA.—Oro. Owain^ 170. 

Ca7it % utiy a hundred to one. 

A chant i un na iacheir ef byth ; ond y bydd manr gan 
waedu i farwolaeth.— A. Llwyd : Llwybr Hyff. 67. 

Pan y bo pren wedi tyfu ar ♦yr, a*i glofenan i gyd ar y 
naill odir, cant i un, with ei don, na chwymp ef ar yr oohr 
hyny.— Dan. Rowland : Prcgethau^ iv. 10. 

Un gant, one in a hundred. 

Caiit un a phum ugain oV llcUly a hundred 
of the one and five-score of the other=8ix 
of the one and half a dozen of the other. 

Wrth y caniioedd, by hundreds. 

Jlyn a hyn y cnnt, so much per cent. 

Cant weithiaUy a hundred times. 

Cant byvy a short hundred, five 8core8=100. 

Cafit hiVy a long hundred, 112 lbs. (weight); 
six scores^ 120 (number). 

2. a century; an age. 

Y mae y gredo, afg a elwir yn gyffredin yn Oredo yr 
ApoHtolion, yn cynnwys eylwedd yr athrawiaethan a 
ddy8gid yn y cant hwn. — Crifltianogion y cant hwn a gadw- 
ent wyliau blynyddol.— Z>. Ptter: Hanes Crefydd, 77. 

Yn y cant hwn, taenwyd Cristianogrwrdd gyda mawr 
frwdfrydedd a llwyddiant, gan y Nestoriaid. 

Gwyliedydd, iii. 293 (of. SM, 296). 

% The pi. cantoedd is peculiar to N.W. It is 
found also in the earlier editions of the Bible; 
but in most passages in the recent ones, it 
has been tacitly changed into cannoedd. In 
the subjoined quotation, however, the older 
form, probably by inadvertence, has been 
retained. 



A digiodd Moses wrth vwyddogion y fyddin. oapteniaid 
y miloedd, a chapteniaid y cantoedd^ y rhai a ddacthant o 
frwydr y rhyfel.— ^wm. xzxi. 14. 



The fact that it occurs in the Bible seems to 
account for its occasional use by some South 
Wales writers. 

Bai cantoedd o flvnyddoedd cyn geni Crist . . . oododd 
Uu anferthol o bobi yr Hiapaen. 

Theo, Evans: D.P.O. L 1 (17). 

Cannau may possibly be intended for the pi. 
of card in uie following rare instances : 

Arglwyd noe a dyd kynnyd eamieu. 

Or. ab Meredydd: M.A. i. 470. 

Uywyd ranneu byt vedyanneu 

Llew hydyr camneu Uywyodor keinyon. 

Qrujfydd ah Meredydd : M.A. i. 471. 

Cant, -au, «m. [L. canthus; Gr. xavdoj] 1. a 

rim; a hoop; a periphery; the rim or verge 

of a circle ; a tire ; a ring. 

Ir ty idd ant heb ddor heb gant gwynnawg ddrysau. 

Madog ah OtoalUer: M.A. i. 406. 

Cant olwyn, the rim or periphery of a wheeL 

Eu eantau hefyd oedd gyfawch ag yr oeddynt yn ofn- 
adwy : a'u eantau oedd yn llawn Uygaid odd! amgylch ill 
pedwar.— £:mc. i. 18. 

Y mae*r caTit owmpasog yn troi, a'r f oth, sef y ddaiar, 
heb syflyd.— C7A. Edwards: Hanes y Ffydd, 248. 

Blioi cant iddo, to give it a turn. — Gwerd, 



2. a wattled fence or work ^placed around 
something for its protection). Also called 
pared and llogaiL Cf . Leges Wallicae, III. x* 
16. 

Owedy gwyl yr Holseint onny ban^ yntri lie ar y cam 
ar drysseu yngayat nythelir yr yt or llygrir. 

Cy/Ttithiau Cy^KrUy i. 578. 

Cantafod, »m. pellitory of the wall {Parietaria 
officinalis), — Hugh Daviet : Welsh Botanology, 
17, 165. 

Cantawd, odau, s/, a cantata. 

8eiliw3rd y gantated ganlynol ar hanesiaeUi a thraddod- 
iadau Cymreig.— C'«tru)^ Hughes^ in. 120 (cf. 130). 

Bydd oerddoriaeth y gantawd hon yn deston cystadleaol 
yn Eisteddfod Aberystwyth, yn 1866. 

Eisteddfod, i. 2S7 (cf. 108/. 

Cantely -au, sm, a rim, a border, a brim. 
Cantd ket, the brim of a hat. 

Cantell, -au, a/, [of. E. oati^e] a lim, brim, or 
border ; a circle. 

Cawtell faray a round of bread ; a slice the 
whole round of the loaf. — Owent, 

Cantigl, ) -au, «/. [L. canticulumt dim. of can- 

Cantygl, ) ticum] a canticle ; a song. 

Yn diroawr garyat daeoni y Uanuyryawd jnj rei gjntst 
hi yn y gwyioaen. a dyscedigaeth yn doethineb kyureith . 
'aydaoh yn t " ' 



kaiTieidadi 



ufnydaoh jm nfuydawt. adimi yny eamtygteu, 
ygkaryat 'Daw.—Buekedd Jfotr, ) 6. 

Oanto, ) v. 1. to bind with a hoop or tire ; to 
Cantio, ) hoop ; to encircle or surround. 2. to 
turn over or upside down. 

Cantor, -ion, -iaid, [L. cantor"] 1. a singer, a 
songster, a vocalist. 

Offrymaw a wnaeth y brenhin ym Mynyw den gappum 
cor o mU ar vedyr cantoryeit j wassanaethn Duw. 

Brut y Tywysogion, 212. 
Mi a ddari>erais i mi aantorion a chantoreaao, a phob 
rhyw offer oerdd.— /V«^. u. 8 [cf. Boel. xlvii. 9 ; 1. 18). 

AethaL heb dant a chantawr, 

Ar goll hanes Arthur Qawr.— (Tro. Otcoin, 4 (cf. 89, 108). 

2. a cantor, a precentor. 

Thomas Huet, cantor Tp Ddewi, a gyfleithodd lyfr y 
Dadguddiad.— i>. Peter: Hanes CrdTydd, 468. 

Cantores, -au, a/, a female singer, a song^stress. 



A*r holl gantorion a*r cantoresau 



soniantam 



gantonoii 
lodah.— 1 



2 Cfron. zzzr. 



tau yn 

'.26lc/. 



ix.4). 



Yr Arglw;^d Ddnw a roddai'r gair, 
Mawr mintai'r eantoresau. 

Sdm, Prys: Sahn. IzviiL 11. 

Cantorfa, -oedd, -on, af, a company or band 

of singers ; an orchestot. 

Yng nghanol y ganior/a f awr sancteiddlan 
Cymmerodd Miriam yn ei dwylaw dsrmpan 
I ddeohieu*r gerdd, a*r gwragedd Ueisber hwythaa 
Yn cyd-beron i*u Uais ac A'u tympanau. 

Nieand^ : Moses, x. 

Cantref, -i, -oedd, -ydd, am, [cant+tref] a 
hundred, a canlxov, a cantred ; a canton. 
The caivtrefy according to the Welsh Laws, had 
the following subdivisions : 4 erw^=\ tyddyn ; 
4ityddynz=l rhandir; 4 r1umdir=\ ga/ael ; 4 
ga/ad=l tref; 4 tref^=imaenor ; 12 maenor a 
2 dref-=i\ cymmwd; 2 gyramwd:=-l canJtref, — 
Cy/reithiau Cymru, i. 186. 
Sew yu hynny o eyryw erwy yny cantrew chwecant a pym 
myl amgeint o erwi nyt mwy nyt lley. 

Gyfreithiau Cymru, i. 188* 

Seith gantref ry edewit ymi heb y Pryderi a Biannom uv 

mam yssyd yno. mi arodaf itti honno a medyant y seith 

^oafrtf/ gentm. a chynny bei itti o gyuoeth namyn y seith 

eantref hynny. nyt oes seith cantre/ well noc wy. 

Mabmogion, iii. 144. 



Digitized by 



Google 



Cantreflys 



673 



Canu 



Dodes [Hywel Dda] ei grfrathiau wrth fun j cantr^ 
a*r ernuiLydiui, a rhaith grwlad. 

Brut Aberperfwm: M.A. iL 487. 

Owibeied pobyl BreteinieicL paniw seith eantrcv essit e 
MoT^uiwc, eni ari^lwitiaeth ai escobaeth. 

Parthau Cjfmnt : M. A. ii. 612. 

Nfd gwr gwjT i amug ami gnad gynf edyd 
Ai chatUrtfjfd ai chantr^oetL 

O'wUchmai.- H.A. L 199 (cf. 237, 261, 397). 

Cerddet rha^^ddaw ar ooel da hwnnw i orescyn Hon ao 
Axfon a LleTii ar cantrefotdd cyffinydd i Loegyr. 

Buchedd Gr. ab Cynan : M.A. ii. 688. 

Ya Neheabarth, nid oes odid gwiiimwd na ehojUrtf, ooid 
oca rjrw ydiydig o wahaniaeth yn yr iaith, 

Theo. Evans: D.P.O. i. 1 (17). 

Oantref y Ovyaelod^ the Lowland Hundred, a 
tract of country on the western coast of Wcdes, 
now occupied by Cardigan Bay, aUeeed to 
have been submerged by the sea, and irre- 
trievably lost, in the early part of the 6th 
century. That the sea has in the course of 
time gradually gained much on the land from 
Bardsey Island to St. David's Head admits of 
no douot; for within living memory its en- 
croachments on this coast have been very 
considerable. A poem, attributed to Qwyddno 
Garanhir, king of this district, preserved in 
the Black Book of Carmarthen {A.B, iL 59 
(cf. i 302) ; M.A, L 165), is supposed to refer 
to the catastrophe. Cf. Camhnanawc, Liiera/ry 
BemaifiSt i. 144; Banes Cymtu, 312; Bhys, 
Hibhert Lectures, 463. 

Tri chamfeddwon ynys Frydain: . . . Trydydd, Seitb- 
inyn feddw ab Seitbyn Saidi, brenin Dyfed, a ollvngwyi 
yn ei ddiawd y m6r droe Qantrt^r Gufoelodj oni cbollwyd o 
oai a daear r nuunt ag oedd yna, lie oyn hynny y caid 
an dinaadrei ar bymtbeg yn oreucm ar boU drenrdd a 
dinaaoedd Cymm, a gada yn amgen Caerllion ar Wyi^ : 
a chyfoeth Qwydnav Garanhir, brenhin Ceredigiawn 
ydoedd Cantre'r GtP€uiawd; ao yn amaer Emrys Wledig y 
bu hynny.— rrtooU.- M.A. ii. 64. 

Y boren ddaeth f el cynt yn deg, glwys adeg lawer oesan ; 

Ond CantTt*r Gvfoetod^ KT^t "d^ot dlos, y mdr sy dros ei 

murian !— Th . Ltoj/d Jones (Cylchgrawn, ii. 81 : cf . L 57) . 

The remembrance of the supposed disaster 

is popularly preserved in tiie well-known 

couplet : 

Uchenaid Owyddno Garanhir 
Pan droee y don droe ei dir. 

Cantreflys, -oedd, am, a hundred-court; a court- 
leet. 

Oantrefwr, wyr, ) sm, a hundreder; a juror 
Oantrefydd, -ion, j of a hundred. 

Gantro, a. centuple, hundredfold; that is a 
hundred times, turns, or twists. 

Oantroed, ) a, having a hundred feet, hun- 
Oantroediogy j dred-footed. 

Neifir gantroed, a centipede. — 8, W. 

Cantroedogion {sg, cantroedog), centipedes. 

CantwU, sm.^Candoll.—8,W. 

Cantwn, a. [cant-|-twn] all to pieces or shivers; 
shattered, shivered. 

Cell o war craig, oallawr cnm, 
Gaer gyntedd, oeir yn gantwn. 

Gyrilym ab leuan ffm: O.B.C. U7. 

Cantwr, wyr, «m. [=:oantor] a singer, a songster. 

Cantwraidd (w), o. [3 syll.: oantwr] in the 
manner of a singer; resembling a singer; 
musicaL 
85 



Neur doc wyao eantwysc gdu y gbdre. 
Llyw 



Oantwraig, wragedd, «/. [2 syll.] a female 
singer, a singing woman, a songsixess* 

Cantwriad, iaid, sm, [cant-(-gwr] a centurion. 

Gwedy dyf od yr leeu i Capemfium, y daeth ato gantwriad. 
. . . A*r cannwriad a'i hatebawdd, gan ddywedyd. . . Yno 
y dyfod yr lesu wrth y can/iortaJ, Dos ymaith. 

W. Saleshury: Matt. viii. 6, 8, 13. 

Cantwysg, -au, sm, an accompanying or ac- 
companiment ; an attendant train or company. 

Neud adwen ar dyn ry dwyn uygne 
an y godre. 
ilyw. ab Llywelyn: M.A. i 

Canu, v. [cksk : C. cane ; Br. kana ; Ir. can ; L. 
cano] 1. to sing; to diant. 
Pwy a wyr canu gar bron yr leasn.— 7Vi{t«^'n .• M.A. i. 20. 

Serchog y edn. dan y daiL 

Salm wiw, ii helm o wiail.— 2). ab Owtlym, cxiv. 81. 

Camotor oathyl gwynnwyd gwrnleaver. 

Jf.il. i. 180 (cf. 76). 
KenhiUor kirm eluoh kathH heduch a hiaon. 

Myrddin: A.B. ii. 21 (M.A. i. 158). 

Canu gydd'r delyn, to sing to the harp. 

Canu gyda^r tannau, ) to sing to a stringed 
Canu gyda thant, ) instrument of music ; to 
sing to the hai^. 

C<mu huWf to sing lullaby ; to lulL 

OoMM huw i Ddnw a'i ddwyn, 

A wnai Fttir yn wea Forwyn.— /«2o Oochf 

Canu cSn y gog, to sing the cuckooes song ; to 
sing always the same tune; to harp always 
on the same string. 

Canu pader {pi, canu paderau), to sing or 
chant the Paternoster. 
Eneasaf yr kellor arall er ef eyryat teyln wtHi nendygau 

yuuyt a kanu e Pader, — Cy/rdthiau Cymm, i. 10 (cf. 16). 

Lie y gwelyoh eglwre. han dy pader wrthi. . . Ac yn rith 
eglwye ef a gout y pader wrth y pebyll. 

Mabinogion, L 288, 289. 
Mi a ganaf. myn fy Haw, 
Y pader f yth heb bekliaw I— D. db Otoilynt, cxlix. 87. 

Canu offeren, to sing, chant, or say mass. 

Dnw Sol y eanatod Dewi offeren, ao y prereUiawt y'r 
hohjL— Buchedd Dewi: C. B. ftkints, 116. 

Canu yn iach, to bid or say adieu ; to bid fare- 
well ; to farewell ; to take leave. 

Gad i mi yn gyntaf ganu yn tack i'r rhai sydd yn fy nh^. 
Lue ix. 61 (of. Act. zviii. 18; 2 Ck>r. u. 18). 

Canu ochy to utter sighs or groans; to sigh; 
to complain. 

Awn i gwynaw ein geni, 

I ganu och, a gwae m l—L. G, CothL 

2. to sing ; to compose verse or poetry. 
Hwn yw e Gododin. Aneirin ae eant,—A.B. iL 62. 
I ganu moliant mal Aneirin gynt 

Dydd y cant OAodia,—Da/ydd Be^/ras: M.A. L 308. 

Os daw gofyn pwy a*i ednt, 
Vn mawT ei diwant yw*r prydydd. 

Llywelyn ab Bywd ab leuan, 
Dadgeiniad pea paatwn a ddylai wybod . . . trigain hen- 
gerdd o gerddi oadiur ac a'u cdnL^Llanover Ma. 67. 

Fe gdnt Oka (gwiwlan y gwau, 

C&n odiaeth) y Caniadau.— (rro. Owain, 82. 

3. to sing ; to celebrate in song : generally with 
am or t before the object when it is not cog- 
nate with the verb. 

Keintum gert y Nest kyn noe tregi 
Cant cant y molyant mal Elinri 
Oamaf can oetwl afyrdwl ordi. 

Einion ab Gwalchwuii: M.A. i. 329. 

CanaJ" am dmgaredd a bam : t ti, Ai^lwydd, y eanaf. 

Sahn. ci. 1. 



Digitized by 



Google 



Cant 



674 



Canwraidd 



4. to play or perform (on an instrument of 
music) ; to blow or sound (a wind instrument). 

Canu Ulyity J to play on the harp; to play 
Canu y ddyn^ j the harp ; to harp. — 1 Sam, 
xvi. 16. 

Nid oes Dae angel na dyn 

Nad wjl pan gatio dtlyn, — D. ab Edmvmt^ am Bion Eos. 

Canu ar y delyn^ to play on the harp. 

Mi a glywais lef telynorion yn canu ar cu telynau. 

Dad. -xxr. 2. 

Canu d Haw, to play with the hand (on an in- 
strument). 
A bydd, pan ddelo drwg ysinyd oddi with Ddaw amat 
ti, yna iddo ef ganu d*i law; a da fydd i ti. 

1 Sam. xvi. 16 (cf. 23). 
Girelwn ddy^gu dawnrio, a chanu k llais ac d ttaw. 

Elis Wynn : Baidd Cwag, 82. 

Canu com (jpl, canu cym), to blow or sound a 
horn. 

Ydoed yno gwjr yn kanu kym yn gynffestet ac y tebygit 
elywet y daear yn crynu.— -Sr. Or^al, \ 189. 

Ni a glywn y kym pan ganer. — Mahinogion^ ii. 9. 

Mai Meigant pan gdnt <f*t aym, 

Aiaith dda i Wrtheym.— L. O. Cothi, ii. iii. 41. 

Canu udgom {pL canu udgjrm), to sound or 

blow a trumpet. — Num, x. 7. 

Par ganu i ti udgom . . . ar ddydd y cymmod eenweh yr 
udgom trwy eioh hoU wlad.— L«/. xxv. 9. 

Canuagudgorn ) to blow with a trumpet; 
Canu meum udg^, , ^^ ^^^ ^ trumpet. 
Canu ar uagorny ) *^ 

Cetmch ar yr udgym uwch ben eich oflFryman poeth. 

A«m. X. 10{cf.»-9). 
A Saul a ganodd meum udgom trwy yr holl dir. 

1 Sam. ziii. S. 

Pan gano yr udgom yn hirllaes, when the 
trumpet soundeth long. — Ec8. xix. 13 (cf. 1 
Cor. XV. 52). 

Canu pibell, ) to play on a pipe ; to pipe. — 
Canupibau, } Matt. xi. 17 ; Lv^ vii. 32. 

Com canu, a blowing or sounding horn; a 
bugle- or himting-hom. 

Com canu pyeofo bennac due kejmnyaoc. 

Cg/reithiau Cymru, i. 806. 
Ef a welei varchawc jrn drnot. ... a chom canu am y 
ryn-wgYh—Mabinogum, iii. 4 (cf. 23). 

Canu dock, to ring a bell. 

A phan f o un yn ymadael ft*r I . . 
Ac wedi marwoiaetn y claf (ob felly y dygwydd) ni chenir 
:laddeaigaeth. 
Canonau Eglwyng, 67. 



A phan f o un yn vmadael ft'r bywyd hwn, caner clock. . 
Ac wedi marwolaeth y claf (ob felly y dygwydd) r ' " 
ond on gnul f er, ac un arall cyn y gladdedigaeth. 

Canu*r gloeh, gwyddoch, heb gel, 

Y Sabbath wna teaehel.— Daniel Ddu, 277. 

Mae y gJoch yn canu, the bell is ringing; the 
bell rings. 

5. to crow (as a cock). 

Nob Vaurth, ygjrlch canu y kvdlyawc, nachaf lu o engyl- 
yon yn llenwi y dmas. — Buchedd Dewi : C. B. Saints, 116. 

Ac efe a aeth allan i*r portib ; a'r ceiliog a ganodd. 

Ifare ziy. 68 (cf. 80, 72). 

6. to purr (as a cat). 

Mae y gctth yn canuy the cat purrs. — N, W. 

Canu grwndi, to utter a low murmuring con- 
tinued sound ; to purr. 

Fan y byddo [y gath] wrth ei bodd, hi a gdn ei grumdi, 
fel y g«lw rhai d Bwn.—Gwyliedyddt ▼. 906. 

7. to buzz (as bees and other insects) ; to hum. 

Canu, pL canuau, canuon, caneuau, caneuon, 
am, a song; a ballad. 



Pan vynho ybrenhin warandaw canueu oanet y pennkerd 
leu ganu idaw ygkynU ' * 

brenhined cannys ef ad 



deu ganu idaw ygkynted yneuad vn o Duw ac~ arall or 
enhined cannys ef adyiv dechreu kerd yn y Uys a bard 



teulu adyly canu y trydyd canu is gynnted yneuad. — Pan 
▼ynno y vrenhines perd oe gwaranndaw yny hystauell 
canet y bard teulu idi tri chanu ogerd vangaw trwy lef 
kymhetrawl.— Cy/r«M»att Cymru, i. 888 (cf. 660). 

Odyna ef a doeth yr ystabyl heb odric. ac agori y drws 
heb geissaw un allwyd. a gwelet Arwndel aoruc. a thrwy 
dwyU y ganueu cael ohonaw dyuot at y march. 

Boum o HavUvm, \ 68. 

A chwe mil arfawg yn eu dilyn, 

A chaneualt cler a chan dariwn. — L. O. CoOii, i. xriii. 99. 

Bhoddi a wnaeth rhyw ddyn wen 
Am ganuau im' gneuea.—LlauHiden. 

Dowch chwi i gyd ganeuau. — Edm. Pryt: Sahn. cviL 3. 

Moes erddygan a chanu^ 

Dwg in* gerdd deg, Awen gvi,—Gro. Owahiy 82. 

Gan lyf edd glyw yr yf a leisiau 83m 

Y meirw, a chanuon blwyddau gynt. 

W. 0. Pughe: VaX. 18. 

Hen ganuy an old song. 

Canu pen ffair, a song sung (or such as is sung) 
in fairs ; a ballad. 
Canu pen fforddy a ballad. — W. 
Canuan, sf. a little song; a sonnet. 
Canuog, a. abounding with song or song^; 
having a disposition to sing. 

CSiwannaw^ w^*, a ehnnuawg, 

IwToh y rhiw, 1 erchi rhawg. — Or. ah HytMl ab Tudur. 

Canwaith, adv, a hundred times. 
Cyfarchaf ym ri rad obaith 
Cyfarchaf cyferchais gantoaith, 

Cynddeluf: i£.A. i. 212 (cf. 215, 272, 274, 388). 

Un sen a ofna y call yn fwy na phe baeddid y ffol gan^ 
waith.—Diar. xvii. 10. 

Ni fyneoh son am y dyfyn, er ei gael ganwaith. 

Elis Wynn: Bardd Cwsg, 62. 

Canwaith, weithian, sf, a hundred times. 

Canwel, -au, am. [cant-|-gwel] the circum- 
ambient view ; the horizon. 

Cain cynnwyre canwel brith. 

Yd geisynt biiain [brain] braenar ith : 

Anffawd a gyrch ym mhob rhith. 

Englynion Cam Cynnwyre: M.A. iii. 142. 

Pan dd£l dros y canwel coin 

Hael doriad haul y dwyrain. — Harri Hir, 

Canwelw, a, pale, bluish ; palish. 

Marchawc meirch canwelw — Cynddelw: MJL. i. 222. 

A thai eu deuHn a phenneu eu dwy goes yr meirch yn 
purdu. a*r meirch yn ganwelw oil namyn hjrnny. 

MaUnogumy ii. 880 (cf. iii. 16). 

Ar honn adoeth or blaen aoed yn mardiogaeth mul can- 
welw. a flfrwyn eurcit yn y Xy&asx.—St. Oreal^ \ 87. 

Canwelwder, am, bluish whiteness; a very 

pale blue colour. 
Canwr, wyr, sm, [c^-|-gwr] a singer, a chanter. 

Canwr clochy a bell-ringer. 
Canwraidd, af, and cl, [cant+ewraidd] knot- 
grass, persicaria (Polygonufi^, — ff. Daviea : 
Welsh Bot 38, 165. 

Canwraidd goch, i amphibious persicaria or 
Canwraidd bengoch, J knotgrass (Po/y^onumawi- 
phibiv/m), 

Y iewyd, y tryw, y grenlys uendigeit y grenlys wftr, y 
ganwreid bengochy ac yscawl Crist. 

Mtddygon Myddfaiy L 12 (cf. 15, 20). 

Canwraidd las, ground ivy {Qlechoma hederacea), 

Canwraidd Iwyd, mugwort, motherwort (^r- 
temisia tnUgaris), 

Kvmryt y gattwreid hoyty ar greul^ uaurr, ar grenlys 

uenoigeit, ar ganwreid benngoch, ar £wythyl, ar ieutawt. 

M«ddygoH MyddfcXy L 16 (cf. 12, 25). 



Digitized by 



Google 



Cawwbaio 



675 



Canwyll 



Canwraidd fden, creeping cmquefoil {Potentilla 
reptans)? 

Tr erinllTi ar mwn, ar tryw ar f^anwreid bengroeh, ar 
$€ttnerfid uMen^ a tharw y mjnjd.—Medd^ffon Myddfai^ L 20. 

CanvmUdd redegogy small creeping persicaria or 
knotgrass {Polygontun minua), 

Llyma y ryw uedyglyn yasyd da rac hynny : kymryt y 
misyc ar ganwrad rydegajoc^ nea yagaw o*r oefBr, ao ony 
chetfir, 'iMi^BTyr,—Medd}fgon Mydd/ai^ L 16 (cf. 19). 

Canwraig, wragedd, »/. [c&n+gwraig] a fe- 
male singer, a singing woman, a songstress, 
a chantress. 

Canwraith, «m. the meaning is obscure, and 
the word does not seem to occur in any 
but the subjoined passage. Pughe makes it 
canwmeth (cant+gwr), * a company of a hun- 
dred men;' but in that form it can suit neither 
the rhyme (which is -aith throughout the 
poem which consists of 60 lines) nor the metre, 
which requires it to be read as a dissyllable. 

Dremhynt hynt himalch walch oageith 
Diemrut prut proityawr rwy canwreith 
Dor dewrdor dieon awyieith.— CTyndcfeZv; M.A. i. 216. 

Canwriady iaid, «m. [=cannwriad, ^.v.] a cen- 
turion, a captain of a himdred men. 

A Daf ydd a gryfrif odd y bobl oedd gyd ag ef , ae a osododd 
araynt hwy fllwriaid a ckanwriaid.—i 8am. xviii. 1. 

Canwriadaeth, -au, af, the rank, post, or office 
of a centurion ; captainship. 

Canwriaeth, -au, «/. [canwr] singing ; music. 

A ekanurriaeihj a cberddwriaetlu 

A dyegimaeth dewia goraa.— //. O. Oothi, in. xix. 61. 

Oanv a fynan' uwch Llan liyr, 

Oanwriaeih oywion eryx.—Lknodden, i Hyddgrm. 

Canwy , -on, «m, [can] a white or bright glare ; 

splendour. — P, 
Canwyly -on, »m, a mask, a blinker, a part of a 
horse's furniture. 
Kanuyl un kejxmyaue kyfreith. 

Oy/reithiau Cymru^ i. 806. 

Canwyll, -au, «/. [L. carvdda; C. cantuil (C.V.), 
cantal; Br. kantol ; Ir. cainnealy coinnill ; G^. 
coinneal; Mx. cairUe] 1. a candle ; a lamp. {sps. ) 

Cannum {gl. lichmnm). 

Ojiford Gloss. V. 44 (Zeuiw, G.C. 1068). 

Ef adely daly kamuyl rac bron ebrenvn yam edyakyl ao ef 
tea uo en buytit. . . Bf adelv demuet or kanuyll auo eny 
Uaa. Ef adely oienhu e kanhuylUu ewyr en ellys ao atenho 
aj dannet ur cwyr openeu e kanuyUeu yny llys ef ay dely. 
Bf adely agaethyllo or kanuyll^ pan el ebrenyn yu estaneU. 
Cy/reiihiau Cymru^ i. 48 (cf. 60). 

Bae annuyt ny neryt kannuyU.—Lle/oed: M.A. i. 166. 

Gareu eanwyU pwyU i ddyn.— Jf.^. L 649 (ef. 180). 
Canwyll llygad, ) the pupil or apple of the 
Canwyll y Uygady ] eye. 

Oadw fl tei camoyU Uygad. 

8alm. xriL 8 (of. Dent, xxxii. 10 ; Diar. Tii. 2). 

CanwyU gwyr [jpl, canwyllau cwyr), a wax- 

cancQe ; a taper. 

Fflam Tn nngiaw hyd awyr, 

Eal goleia eanwyttau aoyr. — leuan Bhudd.. 

Canivyll wtt {pi, canwyllau gwer), a tallow- 
cancUe. 
Ooleu canwylly candle-light. 

(hvyl Fair y Canwyllau^ the Feast of St. Mary 
of the Candles, Candlemas=:Feb. 2. 

Ovedy hynny nos wyl Yeir y kanhtpyUeu y cant eeoob 
Hynyw offeren yn Yatrat Fflnr, a honno vn jrr offeren 
gyntaf a ganawd yn yr eaoobawt.— i9r»< y Tywysoyicn, 372. 



Canwyll Faity Our Lady's candle; a light 
supposed to be seen by a person shortly before 
his death ; apparently the same as canwyll 
gorff (q.v.), or some species of it, Cf. Yatoria 
de Carolo Magno^ col. 496. 

Rhoi canwyll Fair ddiheir-oed 

Yn ael rhych yn ol *y nhroed : 

A gwaedai o hwn, gwn, gan-Uef , 

*lJyma ei ol 1 llwm yw efr— i>. ab GwHym, dxxiv. 46. 

Owelais brudd-fyd, gloes breiddfyw, 

CkmtoyU Fair ; gwn na allaf tyw.—Sion Tudur. 

Canwyll gorff y ) {pi, canwyllau cyrff), a corpse 
Canwyll corffy j candle, a fetch candle; a candle 
whidi according to Weldh folklore precedes a 
funeral, moving from the house of the person 
whose death it forebodes, in the same way as 
the actual funeral, which is to follow at no 
very distant day, to the Church, and shortly 
out of the Church to the churchyard, where 
it disappears at the spot where the grave is 
to be. The light differs in colour and bright- 
ness according to the age, sex, and strength 
of the doomed person who is supposed to 
carry it. 

CanwyU eorffy yr hon aydd i'w gweled, meddant, o flaen 
marvrolaeth, yn myned o*r t^ i*r Dan : ond ni welwyd mo 
honi erioed ond 3mg Nghjrmru. nao yn un rhan o Oymru, 
ysywaeth, ond yn eegobaeth Ty Ddewi ; nao yno ohwaith, 
mae'n debyg, oyn amser Dewi yr archesgob ; nac hyd yn 
oed yn d amser ef , yagwaethyroedd. nea iddo ryw bryd 
gymmeryd yn llaw i weddio Duw ar I'r fath beth i gael ei 
aefydln yn ei eegobaeth ef, yr hyn a fa yn ddiat1a%. Y 
mae Uuoedd yn dweyd en bod yn ei gweled hyd heddyw. a 
phawb yn credn ei bod i'w gwelod : a gwae*r dyn a^u 
hammheuo! — Dr. W. Richard*: Diet. a. v. 

Drychiolaeth ddu-gaeth ddkrorff , 

Yng ngwyll yn dwyn eanwyU eorff.—Qro. (hoainy 109. 

Cyn ei f od ef wedi gorphen ei chwedl yn gyflawn, daeth 
yr ail was i mown . . . ac yr oedd yntef wedi gweled can- 
wyll goch fawr yn cyohwyn oddi -vmh ryw d^ yn yr ardal 
tua'r Uan, a phenderfvnodd y tenia mai canwyu o flaen 
trancedigaeth gwr y t^ orybwylledig ydoedd ; ac yn lied 
foan oawaom hanea oant a mwy o ganwyllau cyrff yng 
nghyd i'u perthynaaau. 

loseph Harris: Gweith. 142 (cf. 144, 146). 

Yna fe'n diddenir am orian ft ohwedlau am ganwyllau 
cyrffy yaprydion, a chelwyddau cyffdyb. 

Brutus: Brutaaiana, 118. 
Ai canwyll corff^ neu oleu'r byw, 
Br rhybudd yw o Qymra.— JEitiwjrd Hughes. 

Nid oea toeli, vn ol bam y dyagedigion, yn rhagflaenu 
pob oladdedjgaetL . . Ef allai mai eanwyU gorff vyaA i fod 
yn rhagredegydd i ambell un, nea gwn wybr, nea gwn an- 
nwn, neu wrach y rhibin, neu ryw yaprM ereill. Y mae y 
ganwyU gorffytd y gwyddya, yn gyfyngedig i eegobaeth 
T^ Ddewi.— Tstin Sionedy 10. 

Y mas ei ganwyll wedi cerddedy his (corpse) 
candle is gone ; his days are numbered : also 
often used of inanimate objects which are 
likely soon to be lost, broken, or destroyed. 

Canwyll dyn marwz=zCanwyll gorff, — W, 

Mdltithio d llyfry dochy a chanwyll, to curse 
by bell, book, and candle. — W, 

2. (fig.) a luminary, a light, a lamp. 

Blodeu y milwyr a ekannwU y marohogion. 

Mdbinogiony 196. 
Llorf didwyll Uyr bwyll llawr bedd a'i cynnwya 
GanwyU gwlad a goraedd. 

Gr. ah Meredydd: M.A. i. 468 (cf. 446). 
OanwyU oerddorion olod Fdn a fedd. 

Gr. ab Meredydd: M.A. 1. 446. 
CanwyU teyxnedd eadam llew Owynedd. 

Gr. Ynad Cock: M.A. i. 896 (cf. 416). 

Y mae'r aon am wr y ardd 
Ooo'n y llawr, canwyU hedd. 

Meirig Daf ydd: Cyfr. y Bcirdd, 63. 



Digitized by 



Google 



Canwtllaibd 



676 



Cahymdowr 



3. (in botany). 

Canwyll yr adaVy ) ffreat mullein, high taper 
Canwyll adar, ) (Verbascum thapsus). — H, 
Davtes : Welsh Bot. 165. Cf. Eng. high (hig-, 
hag-, or hedge-) taper, candlewick mullein. 

Lnnaria, gwlanllys, r idanog*, oadeBUys^ y Uoeriys, 
eantoyU adar. — Meddygon Myddfaiy 288. 

[Verbaaonm is called of the Latines Candela regia and 
Candelariay beoause the elder age lued the stalks dipped in 
saet to burne, whether at FuoOTalls or otherwise. 

Piarkinton (in Prior's Names of British Plants^ 113).] 

CanwyllauW govs, cotton-grass {Eriophorum). 
—Cy/eiliog, 
Canwyllaidd, a. resembling a candle ; relating 
to candles ; tallowish. 

Ai am fod hen eagob Tf Ddewi, yr hwn, meddont, a 
weddiodd ar fod y rhybuddion eantcyllaidd hyn yn ei enrob- 
aeth, yn fwy gwreaogr pabydd na phabyadion ereiu, y 
gwrandawyd ei weddi wyrthiol ef T 

l0$eph Harris: Gweith. 146. 

Oanwyllam, -an, emi, am. [the last syllable 
may be ^r72=haiam : cf. ll^m/am, coeaami] a 
candlestick, a candle-holder (of any material). 
—8.W. 

Ac m oletiant ganwyll, a^i dodi hi dan lestr, anid mewn 
eanwyllbren [*ax ganwi/llhem]. 

W. SaUjtbury: Matt. T. 16 (cf. Lac riii. 16). 

Canwyllbren, -au, -i, am. [canwyll-|-pren : C. 
cantulbren] a candlestick. 

Ef a welei lAwnsIot y kanhwyfthren a welsei gynno 
hynny yn y capel yn dyuot hyt gejTbronn y grroes. . . . 
Ac yna y racwerthnawr Wtyr ar canhwyHbrenn yn y vlaen 



8ef pwys y cnmcyUhreni aur, a*u lampan aur, wrth bwys 
i bob eanwyllbren ac i'w larapau : ao i'r ennwyllbmiau arian 
wrth bwys, ac i'r eanwyllbren ao i'w lampau, yn ol gwasan- 
aeth pob eanwyllbren. — 1 Cron. zxriii. 16. 

Canwyllfrwyn (fly. -en, /.), aj[>l. soft rushes; 

soft rush {Juncus effusus), — H\ Dames : Welsh 

Bot. 34, 165. 
Canwyllo, v. to form folds or plaits (resembling 

a bundle of candles held by the top); to 

gather or plait into small fol<is or pipes (as a 

garment) ; to quill. — S. W. 

Y mae y tvisg yn cantvyllo yn dda, the garment 
falls into graceful folds. 

Canwyllwr, wyr, j am. 1. a candle-bearer ; a 
CanwvUydd, -ion, j torch-bearer. According 

to the Welsh Laws, the canwyllydd was the 

16th officer in the king's court. 

Vnuet ar pemdec ew y knnhuyllyt. . . Ef adely daly 
kannyt rac bron ebrenyn yam edyskyl ac ef tra no en 
huyXA.—Cyifreithinu Cymru, i. 48 (cf. 4, 22, 622). 

Nawd y canhtnyllyd yw or pan enynher y ganhwyll gyn- 
taf hyt pan diffothcr y diwethaf . 

Cy/reitkiau Cymru^ f. 680 (cf. 860; ii. 666). 

2. a chandler ; a maker of or dealer in candles. 
Canw7llyr,-on,«7n. a chandelier, a candelabrum. 

Candelabrum^ canwytlyr^ eanwyllbren. — Davie$y s.t. 

Ganwyr, -au, am. 1 . a plane, a carpenter's tooL 

[apa.) 
C7anAuyr un keynnyauo [atal].— CK/VrilAiaa Oymniy i. 298. 

2. (fig.) that which smooths or straightens; a 
oritenan. 

Cynnydd Mordaf a Rhydderch, 
Cantpyr a synwyr y serch. 

D. ab Gwilym^ cxiv. 8 (cf. ccxxxv. 26). 



3. («/.) an indented mark cut in the ears of 
beasts, forming an acute angle ; called gwen- 
nol in some parts. 

Canwyrad, -au, am. a planing. 

Oanwyriad, iaid, am, one who uses a plane. 

Oanwyro, v. 1. to plane ; to make smooth. 

Cjmnull cned c^ll neu gerdin yn y ganaf . . . Yna eu 
eanwyro^n bcdrrfkl parth Ued a thrwch; a gwedi hyny 
canwyro*T eomelau hyd led deg yn y fodfedd. . . Pill a'u 
gelwir, a'u canwyro *n Aeg.—Jolo Mss. 207. 

2. to mark beasts in the ear by indentation ; to 

indent or notch. 
Canwyrwr, wyr, | mi. one who smooths with 
Canwyrydd, -ion, j a plane. 

Canydd, -ion, am. [cin] a singer, a songster. 

Canyddes, -an, af. a singing woman, a female 
singer, a songstress. 

Canyddiaethy-au, af. the art of song or versi- 
fication; poetics. 

Ni eddyf fai gnnyddiaeth^ 

Mwy na chain, am anach waeth. — Edm. Pryt. 

Canymdaith, deithion, am. 1. a companion ; a 
fefiow-traveUer. 
Oet anawt llauyn adrawt lleith 
Dygynnelw dy ynnktfnuieith. 

Cynddelw: M.A. i. 256 (cf. 212, 213, 215, 217). 

Canymdaith d es lofllgwm. — Diareb. (M.A. iii. 160.) 

Canjntndaith, ) v. to accompany; to go along* 
Canymdeithio, j with ; to go in company with ; 
to convoy, to escort. 

Ac yn hynny gwanhao a oruc ef heb allu eu eanhymdeith. 
ac eatwng or mynyd yr dyffryn.— 3/rtAi«o.7wn, 183. 

Oan cmnyd [ai. ieuuyd— iewydd] gun elestron 
Ry yanhymdeith achnysson. — TaU'sin : M.A. i. .S3. 

Canymdeithiad, -au, am. an accompanying; 
concomitance ; a convoying or escorting. 

Canymdeithiol, a. accompanying; attending*. 

Canymdeithiwr, wyr, ) am. one who aocom- 
Canymdeithydd, -ion, ) panies; a companion; 

a fellow-traveller. 
Canymdo, -ion, am. [can+ym+to] a convoy, 

an escort. 
Canymdoad, -au, am, a convoying or escorting; 

an accompanying. 

Eithr pan ymdeithiant, ac ar dalm y doant, 

ganymdoad ei ang«l idd y tir 

1 Abraham a addawed ac ei had. 

W. 0. Pughe: C.G. xii. 282. 

Oanymdoawl, a. accompanying; convoying', 

escorting. 
Canymddedig, a. accompanied ; convoyed. 
Oanymdoi, v, to convoy, escort, or conduct ; to 

attend for protection ; to accompany. 

Om ynt penhaf canyB wrth y brenhin ar urenhines y 
perthynant, ar pedwar swydawc arugeint ae eanhymdaant. 
CyfreiihiaH GymrUy i. 622. 

A mi a rodaf ygyt a thi deugem o varohogyon heb ae 
kanliymdao.—St. Greal, \ 226. 

Mi a'th ganymdoafk dengmil o w^. 

BnUy Tyvfyaogion, 
Y newod a'f canymddyr.t trwy'r ynialwoh.— D. 

Heb ganred amgen vn ei ganymdoi 
Nog ei dfileidion cynawn ef ei hnn. 

W. O. Puffhe: C.G. v. 877. 

OanymdOwr, dowyr, ) am. one who accom- 

Canymddydd, -ion, j panies as a guard or for 

protection ; one who convoys or escorts ; a 

conductor ; a companion ; a fellow-traveller. 



(2>.) 



Digitized by 



Google 



Canys 



677 



Capel 



Canys (a), con. [can+ys] 1. for, because; since, 
seeing that. 

Eisted di yn y lie hwn kanifs tydi bieu. . . Tydi a elly 
ireithyon vynet drachevyn. kani/B U a wnaethost yr hyxm a 
orohymynnwyt itt. — St. Ortal^ \3. 

Bos dithea Torwyn ao adolwyn yr maokwy rodi nawd 
ynni. Icaiiy« rodaaaam ni idaw ef.—Mabinoffion^ i. 265. 

Mi a becheis. heb ef . cani/$ bu typ gennyf wrth Veir. 

Buchedd Mair, \ 11. 
CoMus yn dy ddiff y dyfethw3rd ni. . . Canya ein holl 
ddydman ni a ddarfnant gan dy ddigofaint di. 

ScUm. zc. 7, 9. 
T Wal Ddiadlam ▼ gelwir hon; canya pan ddeler un- 
muth trwyddl, yn iacn nrth ddychwelyd. 

Elia Wynn: Bardd Cwsg, 61. 

2. in M.W. canyB sometimes stands for canny b 

{;=zcan nys, mod. can nia) : for . . . not ; since 

. . . not ; seeing that . . . not ; though . . . 

not. Cf. s.v. Can, conj. 

Kac ef heb y Oereint ny wydwn i kaethan fford y neb. 
Kanya {^^at heb ynteu dyret gjt a myni ym Uya y 
wnenthur lawn im. — Mabinogionj ii. 60. 

Eerdawd Aiawn raodaw parth ae lysy Annwryn. ac y bu 
digryf santaw ymwelet ae niaer ac ae aenlu. kanya girdsei 
yr jetalTm.—Mabmoffionf iii. 13. 

Canyseol, a. [canys y] an obscure word, which 
occurs but once. Pughe renders it * occasion- 
ing, necessitating,' and * incumbent ; * of 
which the last sense seems to agree best with 
the context. 

Gweleis aer am gaer oet en^iryawl 

TalT pwytii dyt firwyth gweith ennyamwl 

Ny rywdeis neb na bo canmawl 

Or dev y goreu a uo gwrawl. 

Einion ab Gwgon : M.A. i. 321. 

Ganywain, 8f.^=-Canewiny q.v. 

Cap, -iau, -au, am. [cf. cah: C capa^ cappa; 
Br. kahf kabel ; Ir. and G^a. ceap ; Mx. ceap ; 
Ii.L. copa, cappa"] a cap, a covering for the h&std. 

Cap o ddaO, copa ddulaa, 

Cbngen i gadv gwen a'i gwas.— Z>. ab Qvnlym^ Ixiacvii. 16. 

Gwna hefyd iddynt gapiau, er gogoniant a harddwch. 

Ecs. xxviii. 40 (of. xzix. 9 ; locxix. 28). 

Oanfod braiqg widdon beiogoch, 

A diopa cawr a chap coah.—Gro. Otoain^ 109 (cf. 227). 

Cap Pah, the Pope's cap or tiara. 

A phed fawn Bab, chwi gaeeh lonaid y cap ooch o bar- 
dynan. — Gro. OuMtn, 189. 

Cap noa {pi. capiau nos), a nightcap. 
Cap drwa, a lintel. 

Y pelican a'r dylluan hefyd a lettyant ar gap y drwa. 

8eph. ii. 14, 

Cap y dumdior, a rattle-pate, a rattle-skull. 
Cap du, the bird blackcap, the blackcap warbler. 
Gapan {an), -au, am. [cf . cahan : L.L. capanna"] 
1. a cap, a head-covering. 

Ef [e peDgoastraut] adely e eapaneu glau ebrenyn ay 
hen kefmyen Uyn en pren ay hen fruynen Avljn ay hen 
eqnrdnnen dnlys. — Cyfrtttkiau Oymru^ i. 30 (cf. 64). 

A gWBB srwinen mawr yn seuyll rao en bronn. ae gledea 
trwy y wem yn y law. a pheis a chapan o pali pnrdu ym- 
^aaiB.yr.^Mabinogion, ii. 877 (cf. i. 294 ; iii. 269). 

Oyiaiflt fl, yr un gerynt, 

Owaeddan am ei gapan gynt. — D. ab Grvnlytn, cv. 21. 

Afallen deg os pleni 

Dan obaith Uwjrddiant iddi. 

Owna hyn cyn dyco*r ganaf ca« 

Ef ehapam glaa odd! ami.— l^niU Tywyddol. 

Capan drtvs, a linteL 

A ohymmerant o*r gwaed, a rhoddant ar y ddau ystlys- 
boet. ac ar gapan drtca y tai y bwytlnt ef ynddynt. 
DOW, ac ar jr i-- ^«. xii. 7 (cf. 22, 28). 



Capan dineaig, a town-made cap. 

Pop capan dyneayc pedeyr arugeynt [keynnyauc]. 

CyfreiUiiau Cymru^ I. 308. 

Capan pan, a fur-cap ; a priest's cap made of 
fur. 
Syr Haw a wisg amser haf 
Y capan pdn o'r penaf .— /r. O. Coihi^ iv. xxiv. 17. 

Capan cornicyll, a kind of conical cap made of 
green rushes by children in the summer 
months : so called from its resemblance in 
shape to the tuft on the head of the lapwing. 
—S.W. 

Capan comicyll y gelwir y cap a wneir gan blant ym 
misoedd yr haf o frwyn gleision ar lun diffoddyr canwyll, 
neu dorth suwgr; a derbyn ei enw oddi wrth ei debyg- 
rwydd i gopa'r comicyll. — YaUn Slotted^ 71. 

Tynu y capan cock am ei ben, to draw the red 
cap about one's ears ; to get into a scrape or 
trouble.— -Sf. IT. 
2. a cope ; a kind of cloak worn during Divine 
Service by the clergy; often called capan cor, 
and translated a canonical or choral cap ; but 
caps would not be worn during service, as was 
evidently the case with the capanau cor; and 
the fact that King Henry II., as stated in 
one of the subjoined quotations, presented 
the choir of St. David's with two of these 
articles, would imply that they were costly 
vestments, while two caps, of whatever 
material, could scarcely be considered a very 
princely offering. The other extracts point 
in the same way. Cf . Capa in Du Cange. 

Yna y meudwy ieuanc a vwryawd y gapan ymeith. ao oe 
beis ae yacaplan [yscaplar?] ef adoeth ac a ymauaelawd 
ar hwnn ar un a oed diueraf ar Baredur.— 6Y. Greal^ \ 194. 

A gwedy dypot hyt y Ty Gwynn dybot a wnaeth ryvynet 
y brenhin y v ynyw y bererinaw ac off r]rmaw a wnaeth y 
brenhin ym Mynvw aeu gappann cor o bali ar vedyr cantor- 
yeit y waaaanaethn Duw. — Brut y Tywyaogiouy 212. 

The variants of capan cor in this extract are 
coMtdcop and cantd kop; and the correspond- 
ing passage in * Bruty Saeson ' {M.A. ii. 673) 
has cantelcop r=iO.E. cantdcapcy cantdcope, 
A.S. cantelcapajy which was a kind of cloak 
or pall, not a cap in its modem sense. 

Dv dy uarch du dy capan 
Du dy pen du duhunan. 

Myrddin: A.B. ii. 42 (M.A. i. 182). 

Capanwr, wyr, am. a capper; one who makes 

or sells caps. 
Capel, -au, -i, am, [L.L. capdla] 1. a chapel; 
a lesser or subordinate church. 

O deruyd y vn o svrydogyon y Uys gwadu mach, neu y 
wr or teulu a vo ar vwrd y brenhin yg kapel y brenhin y 
dyly y wadu. — Cy/reithiau Cymru^ ii. 68. 

A imbenn heb hi. a vynny di dyuot y edrych vyng eapd. 
Mynnaf yn llawen heb y Gwalchmei. Odyna yr capel y 
doethant hi a Gwalchmei. . . Ac odyna wynt adoethant or 
capd jT neasid.— St. Oreal, \ 107 (cf . fq.). 

:lwy»-frig ni*m digiai 
I irgyll mentvU Mai. 



Capel glwy»-frig ni*m digiai 
O adaoL irgyll mentyll Mai. 

D. ab GwUyw^ Izxviii. 29 (cf. Ixzxvii. 19 ; xcv. 86)). 

Uwch yw PowIb na*r capelau. — Outo*r Glyn. 

A grwneuthur elw o'r deml. f el o gapdau ereill y Cenedl- 
oedd.— 2 Mace. xi. 3 (cf. x. 2). 

Eithr y gw^ hyn ... a ddarfu iddynt amlhau y f hai 
hynny i Deth mor anfeidrol, nad oes, gan mwyaf, ddim 
arall amgenach wedi ei adael yn eu heglwysi a'u capelau 
hvry.—Morua Cyffin : Diff . v. 6. 

Y rhai*n gan hyny oeddynt megys cynnifer o eglwyri 
plwyfol yn perthyn i'r deml, megys yr eegobdy neu*r 
eglwys gadeiriol ; neu yn hytrach, meKye cawlau wrth y 
fiun-eglwys. . . Y mae Uawer o blwyf ydd yn LAoear a^ am- 
ryirgapeiau ynddynt.— £Wm». Samuel: Gweddi Gyffredm, 20. 



Digitized by 



Google 



Capelan 



678 



Cae 



Y Cupel Peryglus, the Perilous Chapel. 

Lawnslot aovyimawd idaw pwy ac briwas«ei. . . Ar- 
glwyd hcb ynteu or Canfl Pn-iijfng or lie ny allwn i ym- 
amdiffyn rac ygprydyoea drwc aotxi yno. —St. Great, \ 232. 

Ynayr aeth Nasciens yn feiidwv ir Knpcl I'rryylus yn 
Ynya wydrin.— rr Olew lirudvjnid^W. 

Capd y diogi, a chapel of indolence ; a depre- 
ciatory name for a chapel of ease. 

Capd anwea^ a chapel of ease. 

Modd y galler cael un o'r llyfrau dywededij? . . . i bob 
eglwys gadeiriol, golef^l, a phlwyfol, a« i bob capel anwes^ 
o fewn pob un o'r eagobaethiau dywededig. 

Act Unffurjiad 1660. 

Capd cor, a chantry. — W. 

Ysgubo y capel y to sweep or clear the chapel : 
a cant expression for leaving service before 
the stipulated time. — S. W* 

Capel colegoly a collegiate chapel. 

0» merwn rhyir eglwjrs, neu gapd cadeiriol neu yo^egol 
J pregethir neu y darllenir y bregeth.— /let Unffurjiad 1660. 

2. a chapel, a dissenters' meeting-house. 

Y mae yn rhjrfedd bod mwy o foosffarwch, gweddeidd- 
dia, a boneddigeiddrwydd, yn teymasu mewn chwaroudai, 
nag sydd mewn pulpuoau capelau.—Bmtus : Brutusiana, 47. 

CanAlvn* ! "*^' ^^' ^ ^^^^^ ^^ small chapel. 

Capelaniaeth, ) 
Capelanaeth, j 

Dan boen fforffetio tair punt bob mis trn bdnt heb eu 
cael, gan bob plwyf neu <fn()r/nf,i«t'ih, oglwvM gadeiriol, 
ooleg, a neuadd, a esgeidusant hyny.— .-lei Uttffnrjiad 1660. 

Capeliaeth, -au, «/. a chapelry. 

Bangor . . . capeliofth ym mhlwyf Llaubadam Fawr, sir 
Aberteifl.— ftirtA«j^«i/d</, i. 123. 

Capelwr, wyr, ) $m, 1. one who officiates in 
Capelydd, -ion, ) an (ecclesiastical) chapel ; a 
^aplain. 

Nid oedd wiw aohwyn ar y capelwr wrth yr E^rob, nac 
ymryson & neb o honynt. — Cfro. Owain, 163. 

Yr ymherawdwr, jm deimladwy o enbydrwj'dd ei sef yllfa 
... a ddanfonodd am ei gapdydd i wedato gydag ef . 

Seven Gomer, iii. 201. 

"Ml. J. oedd yr unig gajptlydd a adawodd Rhagluniaeth i 

sef yll ei fdr ; gui f od ei frodjrr gapelyddion naill ai wedi 

marw, ai symmud odd! yno i hinaoddau mwy tymmerus. 

Gtoalller Mechain: Uwaith, ii. 414. 

2. an attendant at a chapel or meeting-house ; 
a dissenter. 
I lawr & phob capdvfr^ 
Yr ydwyf fl*n eglwy8wr.—-ytca nd«r (Haul, C.C. anr. 209). 

Capelwriaeth, ) -au, «/. a chaplaincy, a chap- 
Capelyddiaeth, ) lainship. 

Capio, V, to cap; to uncover; to bow; to 
cringe. 
Bhyw arglwvdd gwyoh aruthr, a*i arglwyddee wrth ei 
ned yn araf mewn ysi&d, a Uawer o w^ cyMfol 
34. 



-au, «/. a chapt^lry. 



glun, yn myned yn araf mewn ysi&d, a 1 
yn ei gajno.—Elts Wynn: Bardd Cwsg, 

A ehapio *n fynych er dy fwyn. 

Huw Morut: Eos Ceiriog, i. 188. 

Ym mhen ychy^ anuer yr ymwelsont ag ef , nid idd ei 
gapioy a phlygu glin gcr ei fron, ond i ergymo picellau dur 
at ei ga}on.—Th«o. Evans : D.P.O. i. 2 (36). 

Yr oedd oynflgen Haman cymmaint, fd nad oedd yn 
ddigon ganddo gael pen Mordecai i lawr o cisieu capio i*w 
falchder ef , ond efe a amcanodd hefyd ddistrywio yr holl 
luddewon.— /¥<«• WiUiavu: Eeth. iii. 

CSas genyf bob ymoetwng gwael, 
A'r oaeth a gapia hyd y U&wr.—Telynegion^ 24. 

Caplan, -iaid, am, [L.L. capellanus; E. ^cap- 
pellane; Fr. capdari] a chaplain. 

Uety yr offeirat ar yscolheigyonn yw ty caplan ytref . 

CyfrcUhian Cymru, i. 8S8 (cf. 16, 634). 



Ac eno gwedy galw pawb yffyt or eecoleigion. ae or pobyl 
kyt kyifhor ygyt ef a goc 
tiuescoD egkaer Efrawc. 



hor ygyt ef a go^odes Priaf i caplan ehunan ea 



o kyt kyif 
archescoD 

Brut Or. ab Arthur: MJL. ii. 311. 
Yr oedd yn gaplan i'r esgob, ac yn treulio Uawer o*i 
amser gyd ag et.~Th. CharUs^ s.v. *Bibl.' 

Caplan y brenifiy the king's chaplain. 



Odyna ydyly caplan y brenhin ydwyn ef yr eglwys . 
k? guedy offeren ae oflfrwm y ga ' 
idaw tygu ary creir ac ar yr alla^ 



ac guedy offeren ac offrwm y gann baup paret y caplan 



Cy/reithiau Cymru, L 370. 

Caplan teidtiy a domestic or family chaplain. 

Caplaniaeth, -au, 0/. a chaplaincy or chaplain- 
ship. 

Cnplaniacth, capel yddiacth, swydd (urddas, bywiola^Ji) 

caplan. — WaftTS, 

Caprig, «m. [=.camrig, (^.r.] 1. cambric. 

Pan el y gwallt birfelyn 

A'i frig fal y caprig gwyn.—D. ab Gvoilym, ocxxii. 19. 

2. [from E. ^caprik^ caprycky caperik'] a kind of 
wine. 
O goed Bwrdios gwin, ar unsud Beinswin, 
Owaagwin, Femeiswin, wrth fron waasel ; 
Cael camplig caled ; caprig^ rhyfig Cred ; 
Clared a dwuel a mw^add.— Z. O. Cothi, m. xzrii. 37. 

Caprwn, ryniaid, sm. [L. capon-em ; Gr. xiiroov ; 
A.S. capun ; the r seems intrusive] a Capon, a 
castrated cock. 

Arwydd caprwn yw heb grfb. 

Cy/raith Ar/au (Llanover Ms.), 

Ac fe ddj'wedir i ladd at y wledd fawr honno ugain mil 
o warthcg, deng mil a deugain o ddefaid, dau can mil o 
wyddau a chapryned.—Theo. Evant: D.P.O. i. 2 (32). 

Capteiniog, a. having a captain or captains ; 
officered. 

A holl gerbydau'r Aipht a chwim ddilynai, 
Oil yn gaptfiniogy ar olwynion difai. 

Nicander: Moses, at. 

Capten, -iaid, einiaid, am. [E. captain, ^capitain; 
Pr. capitain : from L.L. capitaneus : ci. Cad- 
hen'] a captain ; a head officer ; a leader. 

E fu gapten i'r brenin 

At gan tref , ar ugain trin : 

Yn Ffrainc, myn Eglwys Sain* Pfraid, 

Y bu tano gaptcniaid. — L. G. Cotki^ viii. viL 46. 

Y rhai*n yn llwyr a dddnt ym mhen 

Y capten o'm caseion. — Edtn. Pry$: Balm. czl. 9. 

£i gapteniaid dewisol a foddwyd yn y Mdr Goch. 

Ec*. XT. 4. 

Cadwgan y Fwjrall oedd yn byw yng Nriyn Rhodne yn 
amser rhyfel Ywain, ao yn un o gapteniaid Ywain y Glyn 
ar w^ Glyn Bhodne.— /olo Mas. 97. 

A myned i mewn i'r orsedd y gyd A'r ^n-capteiniaid a 
phendefigion y dinas. — W. SaUsbury: Act. xxy. 23. 

Ni chanmolir mo Aleosander ym mhUth eaptdniaid. 

Gh-. Wynn: Ystyriaethau, 104. 

Capteniaeth, ) -au, «/. captainship, captaincy; 
Capteiniaeth, j chieftainship. 

Ac er hyny nid adewis ef ei fliwriaeth yr awr honno, er 
mwyn ei gapten, yr hwn yr oedd gydymdeithas fawr y 
rhyngtho ac ef , eithr pan ddarffai yspaid ei gapteniaeth ef , 
Marthin a eddewis ymado 4'r byd. 

Sion Tre/or: Buchedd Marthin. 

CapwUt, ylltiaid, em, [cf. Cahwllt, Caprvm] a 
capon, a castrated cock. 
Canys arwydh eapwlAt yw heb gpfl). 

Cy/raith Arfau (Hengwrt Ms.). 

Y capyldiaity gwell ynt no neb ryw adar ereill. 

Htngvrt Ms. 860. 

CAr, pi, ceraint, carant, oerynt, sm, [C. cdr ; Br. 
kdr (pi. kereni) ; Jx, and Ga. cara; Mx. carrey; 
L. cants'] 1. a Mend. 

Ear kywir yn yng y guelir. 

Englynion y Clywed: M.A. i 173 (cf. iii. 160). 

Y mae Owain Glyn Dwr yn gdr cymr.—Iolo Mss. 99. 



Digitized by 



Google 



Cab 



679 



Caeannaid 



Wele ddyn plwth, ac yfwr g^nn, cdr i'r publicimod a 
pbechadmiaid.— W. SaUsbttrtf : Matt. xi. 19 (cf. Lac viL 34). 

Cdr J wndg aed i*r eelL cdr j gwr aed ym mhell. 

LHareb. (M.A. iii. 160) . 
Onid Duw yw'r edr goreu a'r gelyn gwaethaf T 

Morgan JAwyd: Cyfarwyddyd i*r Cymry, \ 6. 

JJef»xt yn w&r y cdr ca.—Gro. Owain^ 97 (cf. 116, 258). 

Cdr pob mi, edr neb un. — Diareh. 

Ni wyddye b*le*n anneddu 

Mae oom hygar y cdr cu \— Daniel Ddu, 801. 

Car a gelyn, friend and foe. 

TreiaByaw a omc tros deruyn ual g^wr 

At y gdr ae el^.—Einion Wan : M.A. i. 836. 

[Mae] pob dyn yn rhwymediff i gam Duw uwch law pob 
peih, ac i garu pob dyn, cdr a gdyn. — Ed. latnea: Horn. i. 81. 

2. a relative, relation, or kinsman. 
Nid arbettwy edr oorph eu gilydd. 

Golgddan : M.A. i. 168 (cf. 160, 201). 
Tri rbyw gar y gydd, car o barth tat, y rennir ac wynt 
tir : brawt ; a chefynderw a chyf yrderw. 

Cg/reithiau Cgmru, ii. 638. 
Tec goryw uy Uyw llanyn srealawn iialch gyrr 
Ax y gar ae estrawn.— ^tnwi Wan : M.A. i. 336. 

OireU cymmydog yn agoa na chdr [al. brawd] o bell. 

Diarf.b. (M.A. iii. 169.) 
Tin o weision yr archoffeiriad, cdr i'r hwn y toraaai Petr 
ei glnst.— /oan xriii. 26. 

Ai anlladrwydd, godineb, puteindra, lladd cergnt, gwarth- 
ns aflendid xiiwng ctrvnt. a fficidd-dra mwy na hyny, nid 
ydynt bechodau yn Bhufain ?— Af. Cgffin : DifP. iv. 5. 

Annerchwch Andronicajs a Ionia, fy ngheraint a'm oyd- 
gaidiarorion.— ^Am/. xvi. 7 (cf. 11, 21). 

Tri phetii nid call en canmawl, neu eu hanghanmawl : 
ymborUi; gwlad; a chera%nt,—Mgv. Arch. iii. 211. 

Ein caifl ni, gan hynv, gdr anwyl, yw, ar deOyngu o 
honoch ddanfon yn borth i ni ivyth mil o y^fr dewisol. 

Theo. Evans: D.P.O. i. 4 (127). 

Cdr dud, * the ninth cousin ; reckoned the last 
degree of consanguinity : used as a by- word 
for one that is so distant a relation, that he is 
not reckoned so, but on account of his wealth.' 
—P. Cf. Pughe S.V. Tras. 

Ceraird mythras : see Mythras. 
^ Cdr, as a suffix to nouns, has an adjec- 
tival force, and denotes loving (that which 
the noun expresses) ; disposed, inchnod, given, 
prone, or addicted to; fond of; apt; as, 
ariangar, loving money, fond of money; 
gwladgar, loving one's country, patriotic; 
ffunngar, addicted or given to wine, fond of 
wine; rhyfelgar, disponed to war, warlike; 
ymladdgar, inclined to fighting, disxK>sed to 
fight, pugnacious. 
Car, j»Z. ceir, sm. [Br. karr; L. carrus, a Celtic 
word : cf. Ir. car and Ghi. cara, jaw] 1. a car; 
a drag, dray, or sledge ; a vehicle. 

Oarr {gl. Tehiculom).— Ox/. Oloss. i. 6 (Zeuas, Q.C. 1063). 

Egroeyo adele e cor ar yen edyyn edeodreuen or ty. 

Cyfreithiau Cgmrti, i. 80 (cf. 302). 

Tatr dnd ormes y eydd: symnd car heb vraint, heb 
genad ; cyrcfa gosgorad estron, heb rybndd, heb ammod ; 
a bam heb wlad, neb yjiBd.—Cg/rcithiau Cgmru, ii. 476. 

BodyBeaat hwy en gwarr dan garr Kynawc. 

Gtpgn/ardd Brycheiniog: M.A. i. 270 (cf. 267). 



8ef a symmndo i 



i gar nen ei fwd heb fraint, heb gennad. 
Trioedd Doethineb: M.A. iii. 286. 



Bhetid car gan orwaered.— Z>uir0&. (M.A. iii. 176). 

A hwy a roddaaant geir i*r Sidoniaid, ac i'r Tyriaid, i 
ddwyn oedrwydd o Libanns.— 1 Ead. y. 66. 

Car trd, a wheeled car. 

Cdr llu»g, a drag, dray, sledge, or sled. 

Car cerdded, a go-cart, a child's cart. 



Rhoi y car o flaen y march {neuW ceffyl), to set 
or put the c€irt before the horse. — M,A . iii. 176. 

2. a frame; a rack; a raft; a contrivance to 
hold certain articles. 

Car hidl, ) a frame to place a sieve or strainer 
Car hicUo, ) upon. 

Car dirwyn, a winding-reel. 

Car pyegota, the troU of a fishing-line. 

Car bara, a rack to hold brecul. 

Car yr en, the jawbone. 

Tarewaist fy hoU elynion ar gar gr in.—Salm. iii. 7. 

Car, prep, [=gar, ger, cer] near, dose to, hard 

by. 

Car Haw (=ger llaw), near at hand ; near. 

Carad, -au, am, [cam] a loving; endearment. 

Caradas, -au, sf. [carad, cariad: Ir. caradas] 
concubinage; amours. 

Naw kynywedi teithiawc : priodas, agwedi, earadas, den 
lysuab llathlut, llathlut golen, Uathlnt twyll, beiohogi 
tVyll rwng llwyn afferth, kynewedi ar liw ao ar olei, tw^ 
vorwyn.— Cy/reitAiaa Cymru, ii. 346 (cf. 682). 

Ac yna y daliassant Nest ay den yab. ar tirdyd mab a 
merch a gat o garadaa.—Brut y Sauon : M.A. fi. 640. 

Ag ympenn yspeit o amser y marchawg y weles nat oedd 
ddiberigyl iddaw kynnal knradaa a gwreui y brenhin yn un 
wlat ac et.—Doethion Jthi^fain, 586. 

Caradog, a. aboimding with love. — P, It does 
not appear to occur except as a proper name 
{z=:Caratacu8). Cf. Gododin, 309; Myv, Arch, 
i. 247,418; ii. 3,4, 5, 20. 

Caradwraig, wragedd, «/. r=cariadwraig] a 
* love- wife,' a concubine. See Cariadturaig, 

Kanys o karat wreyc yd hanoed ef . 

Brut Gr. ab Arthur: M.A. iL 88. 
Dala Nest awnaethant ae deu vab ae meroh a mab arall 
idaw ynteu o garaitoreic. — Brut y Tywysogion, 84. 
O chereia bechawt a chared 
A cheryd a charat wraged.—Gr. ab Meredydd: M.A. i. 474. 

Caradwy , a. lovable ; amiable, lovely. 

Keredic caradwy e glot 

Aohabei gwarchatwei not.— Aneurin : God. 293 (cf. 299). 

Amser am kerid gan lyvr Keri 

Caradwy wledig wladoet noti. 

Cynddelw: M.A. i. 219 (cf. 262, 292, 826). 

Carai, «/. See Carrai, &c. 

Caraid, eidiau, em, [car] as much as a car will 
hold ; a car-load, a car-fuL 

Eseef en meesur eda buch laethauo apeys atalo pedeyr 
keynyauc apadell atalo keynyano a carreyt or hyt goreu ar 
tref e t&t.—Cy/reithiau Cymru, i. 90. 

Carain, o. amiable, charming, lovely. — P, 
Caraint, em. amiableness, loveliness. — P, 
Caran, -au, a/. [=coryn: Ir. caran; Or. 

xagijvov, xa^avov] the crown of the head; a 

crown. 

Caran, -od, am, [=garan] a crane. 

Ef adele yanredethu oteyr anreo edyt dladho yhebauc 
un o tri ederyn ; ai bun ay caran ay cryhyr. 

Cy/reithiau Cymru, i. 24. 

Carannaid, a. having or wearing a crown; 
crowned. 

Ac yn nhal pob iiant ei galander 
Ao angylion nef nifer carannaid 
Yn orjmu rhag pryder. 

Qrvffydd Ynad Coch: M.A. i. 896. 



Digitized by 



Google 



Carannoo 



680 



Cauohaborss 



Carannog, a. invested with a crown ; crowned. 

Caranhavx Teraa car ym wet. 

Llyw. ab Llywflyn: M.A. i. 292. 

Bynnya di roti rwyf gwawr caranimwe 
Kerennhyt yth gertawr. 

Fhylip Brydydd: M.A. i. 376 (cf. 390). 

Caranfael hael hefelydd 
Carannawg walch oarennydd. 

Llywflyn Fardd : M.A. i. 868. 

Carant, pL ceraint, «m. [c4r] a relation or kin. 

—P. 
Carant, 8,pl. [=ceraint] 1. friends; kinsmen, 
relations. 
Sef awneuthum inheu mi am holl garant mynet ygpwryf 
wrthaw y geLssyaw y diuetha.—JtfaWnoy ion, ii. 234 (cf. 80). 

Byrr eu hoedyl hir eu hoet ar eu carant. 

Aneurin: Qod. 646. 
liyma heb ef y neb ny chedwu y diweirdcb. ag a bech- 
aoant wrth y karant. ag a torraaaont y priodawau. 

Breuddwyd Paiol^ \ 8. 
liwydyant pob earant oaraf dy uoli. 

Llyw. ab Llywelyn : M.A. i. 296 (cf. 471). 

Llid carant cad wrygyant wrvB. 

Cynddelw: M.A. i. 216 (cf. 188, 181, 183). 

Caras, -an, «/. friendship ; friendliness. 

Deddfol neod hir ei garas.—Iotc Msb. 264. 

Oarawd, «m. a loving or caressing. 

Carbin, a. [cam+pen P] notorious, arrant. 

Carhin gdwydd (=celwydd dybryd), a great 
or monstrous lie. — Denhighahirt. 

Carbwl, a. [cam+pwl] clumsy, awkward; 
bungling. 
Hwn yw y dam argraffyddol goreu a chywiraf a welais i 
o waith Si(m Bhydderoh garbwl. 

lAy/ryddiaetk y Cymry^ 800. 

Carbwii) bynau, «m. [car+pwn] a car-load ; a 

cart-load. — lolo Glossary, 
Care, «m. [from E. cark'] care, solicitude, 
anxiety. 

A di gare wyd, a di gar, 
A di ddal, a di ddolur.— L. G. Oothi, iv. xxii. 63. 

Bi Bwydd, a*i gare, a*i waith yn unig, 
Oedd cadw eneidiau rhai colledig. 

Bhyt Prichard: C. y C. xvi. 20. 
Och t nid oedd gofal na eharc ganddo am y tragy w y ddol 
tyd.—Dan. Rowland : Pregethau, iv. 19. 

Care a gofal^ cark and care, care and solicitude; 
carking care. 

Y gweddlau taer a gwi e a e g ... nid yn unig a'n rhwym- 
ant ni i gymmeryd mwy o gare a gofal am dani, ond a 
rwymant j3daw hefyd i roi i ni fwy o'i help a'i gymhorth. 

Io$, Tomas: Buch. Gruit. 194 (cf. 115). 

Carco, )v. to care; to take care of; to be anxious 
Carcu, I or solicitous. — 8, W* 

Dela*n nnion, earca d* enaid, 
Na ddifanna & da'r gwirioniaid. 

Bhys Prichard: C. y 0. liii. 7 (cf. cxliii. 2). 

CarcuB, a. careful ; solicitous, anxious. 

Oan iddynt mor ann!olohgar ddiystym ao eegeulneo y 
parotoad careus a wnaeth efe tu ag at en tra^^ywyddol 
gadwedigaeth.— /(M. Tomas: Buch. Grist 216 (cf. 116). 

Pob penteulu careus^ cymhwys, 
Ddylai fod fel g^wr o'r eglwys. 

Bhya Prichard : C. y C. Ixxviii. 83 (cf. xxiii. 46). 

CarcuBrwydd, sm, carefulness. 

Carchar, -au, sm. [L. career; Gr. xagKo^ov; 

C. carhar; Ir. carcar, carcair; Ga. carcarj 1. 

a prison, a jail ; confinement. 

Y marchawc ywyd yg karchar gennyt yw hwnnw. 

Mabinogion^ i. 291. 

O garckar anwar daear em duQ.— Aneurin : Ood. 466. 



Pob peth a ddaw tr wy ' r ddaear 
Ond y nuuw, mawr ei ^arcAnr/ 

Knglyuion y Misofdd : M.A. L 15. 
Y Tlwydyn rac wyneb y dio^ Maredud uab Bledyn oe 
garcttar ac y deuth y yf\aX.—Brut y TywysogioH^ 80. 

Ac un gwaa ae gellyngawd or tri charchar hynny. 

Triotdd (U. C. H.), 306, 

Ceidwad carchar^ the keeper of a prison, a jailer. 
—Act. xvi. 23, 27, 36. 

Carchar Oeth ac Anoeth : see s.v. Afwdh, 

Yng ngharchary in prison. 

Carchar dur, dysuria, ischury. — C,8, 
2. that which confines ; fetters, shackles. — N, W. 
Carcharbwll,byllau,«m.a prison-pit, a dimgeon. 

la law hyn ronyn, prin y gwelsom ryw garcharhwU arall 
tra thywyll.— AVm Wynn : Bardd Cwsg, 77. 

Carchardy, dai, «m. a prison-house; a prison 
or jail. 

A meistr loseph a'i cvmmerth ef, ac a*i rhoddea yn y 
cnrfhnrdy, yn y lie yr oeda carcharorion y brenin yn rhwym. 
Ac yno y on efe yn y carchai-dy. 

Om. zxzix. 20 (cf. 21, 22, 23). 
Hed, fy enaid. ood i fyny, 
Yagwyd soroa y carchardy. 

W. WUlianu: Ghraith Prydyddawl, 896. 

Oarcharedig, a. imprisoned; incarcerated, con- 
fined. 
Carcfiaredtgiofif prisoners. 

Carcharedigaeth, -au, s/, imprisonment, in- 
carceration; confinement. 

Yn y wedd hon yr oedd pob blwyddyn yn cynnyrcha 
golygfeydd o hyfrydwch, ac ymgystadlwyr newyddi<m am. 
garcharedigaeth, — RasstlaB^ L 

Carchares, -au, sf. a female prisoner. 

Yn raddol bydd y fuddngol yn llado nn doroh, gaa 
edrvch ar yr un pryd a fydd rhyw arwyddion o fywyd yn 
yrnddan^^M, ac os bydd, hi a*i tynh& eilwaith, ao a eryi hyd 
nea y byddo ei charchares druau yn gwbl farw. 

Golud yr 0«, i. 159. 

Carchargell, -oedd, -au, sf, a prison-cell. 

Oni bai i*r diffynydd ofalu am sicrhau cyfreithiwr cy- 
mhwys . . . diammbeu y buasai efe heddyw yn tori ei galon 
j mown carchargell,— Drych^ Ion. 18, 1887. 

Carchargylch, -au, -oedd, «m. the area or pre- 
cincts of a prison ; a prison-yard. 

0*r ffolineb digymhar a welir yn y rhai a haerant yn 
oferfam a diddysg, y dylid caethu'r ftirddoniaeth Oymraeg 
yng ngharchargylch pedwar nuig-fodd ar hogain ar bennill- 
lon OCTdd.— Cjt/WnocA y Bcirdd^ 128. 

Carchariad, -au, «m. incarceration, imprison- 
ment; confinement. 

Carcharol, a. relating to imprisonment ; incar- 
cerating; confining 

Yn oriau cwsg brenddwydiaia neithiwyr weled 

Israel yn dianc o'u carcharol ddalfa, 

A minnau'n ymlid, ond yn methu &'n dala. 

Nicander: Hoses, iv. 

Carcharor, -ion, sm, a prisoner ; one who is in 
prison or confinement. 

Ef adely trugeynt opop karcharaur or ahel eny ehol. 

Cy/reithiau Cymru^ u 64 (of. 68). 
Rwygaw o Gei y nagwyr a chymryt y carcharavrr ar y 
geuyn.— JfaWno^um, ii. 286 (cf. 281, 372). 

Tri gomdiel garcharawr ynys Prydein. 

Triotdd (Ii. C. H.) 300 (cf. 306). 

Carcharorion gobeithioly prisoners of hope. — 
t^ech, ix. 12. 
Carcharores, -au, sf, a female prisoner. 

Trodd jgareharoret i ryw le o'r neilldu. a choUwyd hi yn 
y dorf . Trngodd y garcharores mai hi oead mam y plentyn 
mewn d&dl.Seren Gomer (1816), ii. 67. 



Digitized by 



Google 



Caboha&u 



6B1 



Cahdodwyn 



Mabon uab Modron yasTd yma yvcarchar. 
ckiuwrt neb kjndoatet yn llwnr canmar ami. i 
littd Llaw Erant. nea garobar Great mab Eri. 



dwl fel oaetb garekarwr yn aefyll yn vr 
'r bywyd daianu, ni ddiohon ef ganfod beth 
\— Morgan lAwyd: Tmrodd. vi. 10. 



Garchara, v. 1. to imprison, to incarcerate ; to 
confine. 

Mabon nab Modron yasyd yma ygcarchar. ao ny char' 

i. na charohar 
»Eri. 
Mabinogionf ii. 294. 
Ac ef aberia carektum nn or mflwyr goren or llys. 

8L Great, {262. 

2. to fetter or shackle.—^. W. 

Carcharu anifaUy to impound an animal; to 
fetter an animal. 
Carcharwia^, -oedd, «/. priaon-dress or -gar- 
ment. 

Ac efe a mewidiodd d garchanmsg ef . — ^2 Bren, zzr. 29. 

GarcharwTy wyr, ) «m. a prisoner ; one in con- 
Gardiaryddy -ion, ] finement. 

Madoff Fradwr o Wynedd a'i bradyohes ef , onis daliwyd 
nn T Brenin Edward yn gareharwr. ao yng ngharchar 
GaaUOl Caer Dydd y bu efe faxw.—Iolo Jte. 26. 

Oe carcKarwr a dil iawn, nid ydyw ef ya myned ynrbad. 
Xd. lames: Horn. i. 26 (of. 96). 

^n fo*r meddwl fel oaeth 
bnnan-cfawant i' . 
yw ewyllya Dnw.— Jf»r|ra» Uwy'd 

Yr ydym yn rbodio fd carckanojfT & beirm oywilydd ae 
Offn ar m aodlan. — lot. Tomas: Buoh. Oiut. 156. 

Yn y oyfamser, darfn i ofTeiriad ieoanc Owyddelig ym- 
weled 4 daiardai y Cbwfl-lys: meiddiodd y eareXarpdd 
ymddiddan gyd ag ef , gan ddeisyfa amo ymdreohu i'w 
ryddhan.— ^«edy<id, ^. 809. 

Cardaily «m. ^car-|-taQ] car-dnng; that is, land 
manured with dune carried to it on a drag or 
sledge, as distinguished from, braenarf braen' 
ardail, huarthdail, and the like. 

Karrdtifl pedeir blyned ydylyir y eredyc 

Ogfreithiau Cymru, 180. 

Oardeilo, v. to cany manure with a drag; to 
manure with car-dung. 

Cardeny pi, cardiau, cardau, «/. [from E. card; 
Ii. cfuiiia] a card. 
ICae'r diaian ? mae mecrau'r Sieb t 
Hme^ cardiau f maeY oywirdeb ! 

L. G. Cothi, I. xziii. 28. 
Yr oedd yma fyrdd i mewn am obwareu disiau ffeflgion, a 
cbnddio eardiau.—EHs Wgnn : BaMUl Cwsg, 82 (cf. 80). 

Y mae . . . yn proffesa ynv garden y gall roddi gwybod- 
aeth yng ngbylch pethau dyfodadwy. 

Brutus: Bmtunana, 817. 
Oroeaawrd rbagritb i doi'n tir 
Oan wyr y garden wea.—Amnon: Grwth D.C. 20i. 

Cardiau a disiau, cards and dice. 

Cyntaf yw, na wnelont weithredoedd anneddfolion . . . 
ae na wnelont en hunain nao ymarf er & cbwareaon an- 
neddfolion, megys cardiau a disiau, ao na chwareont y 
cyfryw cbwareaon am nao arian nao am imrbyw dda nen 
ged ac ynnill yn y byd. — Barddaa, iL 110. 

Fla faint o anuer ydys yn ei dreolio wrth ohwarae 
sardiau, disiau, dawndo l—8am. WitUams : Amaer, 88. 

Y ibai a dybiant en dyf od i*r byd i wnentbnr nid dim 
amgen ond bela, ao beboo^ a ohwaren disiau a chardiau, a 
dflyn anllywodraetb.— i2. lAwgd: liwybr Hyifordd, 189. 

Carden /raith, a court card. 

Y garden fynegaiy the trump card, the winning 
card. 

C}fff o gardiau, a pack of cards. 
Oyr o gardiau, a deal or hand of cards. 
Gyru y cardiau, to deal the cards. 

Bhai yn tyngn ao yn riiegn uwdi ben y dabler, ereill yn 
9^irwd y difliau a'r cardiau,— Blis Wynn : Bardd Cw«g, 80. 
86 



br y fTord y kyf aruu grapnl ao wynt yr bwnn a 
b yno yn aroe fTordoiyon y ymbil ac wynt am 
rDuw.— «. Great, \^. 



Gyrwch y cardiau, decJ away the cards; deal 

away. — W, 
Chwareu cardiau, to play at cards, to play 

cards. 
Mae y cardau yn eich gwrtkvoynehu, the cards 

go against you. — JT. 

Cardau cer goesau, reddish spots on shins caused 
by exposure to much heat. — S. W, 

Cardiwr, \ pL cardwyr, am. one who plays at 
Cardwr, ) cards ; a carder. 

lO yrais i chwi o d^bwn lawer oferwr wedi yfed cynnal- 
iaeth ei dylwyth, ambell ddiaiwr a chardiwr, ambell dyngwr 
tlwi, ambell folerwr mwyn difalais. 

Elis Wynn : Bardd Cwag, 92. 

Carded, ) -au, «/. [L. caritatem; Ir. cartoif] 1. 
Cerdod, ) alms ; charity; relief given to the poor. 

Ac yn y diwed y rodet idaw yg hardawt y ymborth gastell 
Krogen a aeiUi tm bychein y gyt ao ef . 

Brut y Tgwysogion, 268. 

Ao yn teir rann y doeperthir y penyt. yn wedi. ao yn 
ympryt . a chardawt. . . Ao o achaws na wyr dyn vot yn 
gymeredio gan Dduw y wedi nen y weithret. roded gar^ 
dadeu oe da presennawl.— <S<iu(A Pechod Marwawl, J 6. 

Boded gardadau oe da preeemiawl er emyded Daw ao er 
C^ediaw drostaw. — Saith Pechawd Maneatot, \ 6. 

Da yw am aardawd i wan ; 

Daw yn gddwad i lenan l—L. G, Cothi, iv. viii. 67. 

Acynoar ; 
nottaei yot ; 
gerdodeu yr J 

Tri pbeth a dawd pob peohod 
Ympryd a gwedi a ehardod. 

Englynion y Misoedd: M.A. i. 16 (of. 178). 

Dy wiag, dy gerdod i wan, 

Dy fin nil diod o i%SA.—Gramadeg y Dr. Gr. Roberts, 266. 

Goren eardawd rboi lletty.— ZMare6. (H.A. iii. 157.) 

A glywaiat ti chwedl hen wr tlawd 

Y Ue ni ohaffai gardawdf 

A fo & blawd a gaiif flawd.— /oJo Mss. 268. 

OaiB Dduw ym mhorth oastell cardod.—Diareb. 

Pa on ydyw'r dedwyddwch mwyaf , ai rhoddi ai derbyn 
eerdodf—Th. WiUiams: Ymadr. Buch. 46. 

Owrda na phrigiai aardawd, 

Ond o les a wnai i ma,wd.—Gro. (hoain, 66. 

2. charity; kindness; benevolence. 

A seynt Alban hasen o wree kymerwedyo eardawt a 

kymyrth Ampbybal y kylTeswr ef o law er rey ae merthyrey. 

Brui Gr. ah Arthur: M.A. ii. 206. 

Cardodawl, a, eleemosynary; given in charity; 
charitable; benevolent. 

Gweithred gardodawl, a charitable act ; chari- 
table work ; an alms-deed. 

Heb ddim ammbeu ei fed ef yn oaniataa yn ewyllyagar 
ein gweithred qardodawl [* gariadol] hon, yn dwyn y plant 
byn i'w santaidd fedydd ef. 

Lly/r Gweddi Gyffredin 1667 (Bedydd). 

Mae llawer o honynt yn gwneathur Uawer gteeithred 
enrdodawl.—Sion Trefredyn: Madruddyn. 

Cardod-ddyn, -ion, sm.^zCardotyn, 

Pei b€U yn gorchymmyn i un o*i arglwyddi wdtio yn 
wasted ar y cardot-ddyn, a*i gadw rhag pob perygl. 

Dryeh Cristianogol, 19. 

Oardodfa, faoedd, f^ydd, sf, em almonry. 

Oardodi, v, to give charity or alms. 

Oardodwyn, ) ^ ] -od, «. [cardod-f-gwyn ?] 1. 
Cardydwyn, \ * / the youngest or smallest of 
Oardodwen, ) /. [a litter or brood, especially 
Cardydwen, y' ) of swine; a dilling pig, a 

whmock : also called hach y nyth, tin y nyth, 

and corhedwyn, 
2. the youngest or darling child. 



Digitized by 



Google 



Cari>ota 



682 



Ca&dd0 



Oardota, v, to beg; to go a-begging; to ask 
abns or charity. 

Pont a geueis i o gardotta mi ae rodaf itti a gellwng j 
pryf hwnnw ymeith. — Mahinogion^ 66. 

Tri dyn sy natariawl i dri pheth : melinydd i ladrata ; 
brawd pregethwr i gardota; a broliwr i ddywedyd oelwydd. 

Myv. Arch, iii. 140. 

Cloddio Bis gallaf, a chardota sj gywilyddiu genyf . 

Imc xri. 3. 
Melns yw cardota yng ngeneu y digywilydd.— -Bcc/. xl. 80. 

Cardota ei fara, to beg one's bread. — Scdm, 
xxxvii. 25. 
Myned % gardota ^ to go a-begging. 

Os vym mam i a gryU y chastell ef a vyd rdt idi vynet y 
gardoUa.St. Grtal, \ 174. 

Cardotai, eion, «c. a beggar, a mendicant ; one 
who lives by charity or alms. 
Tew o frig y tyf yr on» 
Tewach yw cardoteion. — leuan Du*r BUwg. 



Tri pheth a wnlnt gybydd yn glaf 
newid ar y marchnadocda ; a diddanwch oerddaa. 



eardoteion ami; 
erddaa. 
Trioedd Doethineb: M.A. iii. 246. 
Clywed y gwan, dod agait 
dried ateb eardotai.—Tudur Aled. 

Pe cyflawnid y cyfreithiau yn erbyn rhodienwyr a chat' 
doteion oyiTredin yn ddyladwy yn ein plith. 

Ed. Samuel: Athraw. yr Eglwys, 111. 

Oardotaidd, a. beggarly; indigent; sordid. 
Oardoteiaeth, -au, «/. mendicity, beggary, 

mendicancy, beggarliness ; beggarism. 
Oardotdig, a. mendicant, begging; given to 
begging ; living by charity. 
Brodyr Cardoteigy ) Mendicant Friars, Begging 
Brodyr Cardoteiolt ] Friars. 

Cardoteiol, a. mendicant, begging. 
Oardoten, -od, sf, a female beggar. 
Cardotes, -au, sf, a female beggar, a beggar- 
woman. 

A bod o*r gwr er hyny wedi ei hurtio, a*i fagln, a*i rwydo 
cyn belled, o gariad rhjrw gardotta ddiffaith aiihonest. 

Dr. J. Daviea: Bes. ii. i. 22. 

Cardotlyd, a. of a begging disposition ; men- 
dicant. 
Oardottir, -oedd, em, frankalmoigne land; land 
given for perpetual alms. 
Sef if ord yw hynny bod tir yr abad yn gardawd Hr ryd 
ao na dylyir llyd o honaw o vreint tir ae bod hwyntan yn 
wyr amodawl kargychwyn or tir hwnnw ar dervyn amaer- 
oed.—Cu/reitMau Cgmru^ ii. 402. 

Cardotty, tai, am. an alms-house or almonry. 
Oardotwas, weis, weision, am, a beggarly 

fellow ; a beggar. 
Cardotwr, wyr, «m. a mem who begs, a beggar. 
Dyogant eu own i'w cyfttrth, a'n cadw oddi wrth en 
drysau ; ao os dygwydd i gardotwjfr ddyf od at eu drysao, 
i'w hymlid ymaitn ar frys. 

Brutu*: Bratusiana, 348 (of. 849). 

Lliuyn y cardottm/r, beggar's-bush. — W, 

Oardotwraig, wragedd, «/. a female beggar, a 

beggar-woman. 
Cardotyn, | -ion, »m, a beggar, a mendicant. 
Cerdotyn, j —Luc xvi. 20, 22. 

Qwell riiinwedd eardoiyn na mawredd brenin. 

IMar«fc. (MJL. iii. 188.) 
Pwy ey'n gwneuthur oyfrif o honynt 1 Onid yw cardotyn" 
ion yn iathra amynti — R. lAwyd: Llwybr HyiTordd, 88. 

Ac mal y dywedodd EpictetuB wrth yr ymherodwr gynt, 
fod geni a marw mor gynredin i*r brenin ag i*r cerdotyn. 
Sam. WiUiams: Amser, Bhag. 11. 

Oardotynaidd, a. beggar-like, beggarly; va- 
grant. 



Oardws, sm, worsted binding. — P, 

Cardydwyn (-wen, /.), -od, 9m.z=.Cardodwyn. 

Oardd, pi. ceirdd, carddau, 9m, 1. shame, dis- 
grace, dishonour, ignominy. 

A gwest y dan geirdd ag ymdwyraw. 

TaUesin: ILA. i. ©7, 247). 
Ogm cart kertoryon Tenwyd 
On trydar trydyt hael byd. 

Gvnlym Ryfd: ILA. i. 274 (cf. 207, 218, 223). 

Nyd kyrt nyd cart anwadal 
Kein awen oanawon Tal. 

Cyndddw: MJL. i. 224 (cf. 226, 227, 229). 



Dyn y myw or maint ry ganhea 
Cart amaw vt fraw frawt odiwes 
Bei clywed oet eres. 
Llyw 



clod 



Llyw. ab Uywetyn : M.A. i. 284 (cf. 250, 282, 296). 

A gwyr hart heb gart heb galedi. 

lAywtlyn Fardd: M.A. i. 382 (cf. 338, 424). 

Mewn da dudded gwae, g^^ydd dig, 
Y bardd oedd garad gorddedig. 

W. O.Pugk^: Bardd, i. 2. 
Yr estron balch syrthiodd ; ei arf awg farchogion 

A welwant yn angeu dan ddirmyg a ckardd; 
A Buddug a wena ar dynged y Biython, 
A Rhyddid o*r newydd ar Gymm a ohwardd. 

Telynegion, 45. 

2. state of ignominy; exile, banishment. 

Ny ystyr llythwyr uy Ilethrid ym kert 
Qyrr di yr cart y wrthid. 

lAyw, ab Uywlyn: M^. L 287 (of. 874). 

Ai eardd ai cerdd o newydd 
Ai oabl ai cwbl garennydd. 

Llytoelyn Fardd: MJL L 8S7. 

Oardd, a. degraded, disgraced ; exiled. 
Oarddagl, -au, $/. a skirt ; a border or fringe. 
Carddawd, odau, sm, banishment, exile. — I*, 
Oardden, -au, $/, a thicket or brake; a wild 
place. 

Cerddaifl ar draws naw earddtn, 

Ao ar hyd moel gaa«u hen ; 

Ao oddi yno i ddinaa 

Ellyllon, oyfeillion oaa.— />. oft Ovrilym^ ocviii. 19. 

Carddenin, a. banished, exiled; wandering. 

Wyf carddenhin hen wyf oyfrou la wen. 

TalUtin : M.A. i. 40. 

Carddenu, v. [c&r (caru)-)-denu] to induoe, 
invite, or engage ; to allure. 

Hon &'i flwto a*m earddenai^ 

* Y mun bert, y man y baL— ZTopctM Tom Philip. 

A.rticenaiB ddiddanwch mewn rhan ynddynt, er carddemu 
■ylw a seroh amynt.— /oto Morganwg. 

Carddenyn, »m, an exile ; a wanderer. — P. 
Oarddgas, a, hating shame or disgrace. 
Detholeis rwyf lln lloryvlas deym 
Ungym gym gyuaauia 
Yn doethgar kcrtgar kartgat 
Yn dor cor Ooelig dinas. 

Cynddeho: M.A. L 242 (cf. 274, 425). 

Oarddgoll, a. without reproach or disgrace 
(* sans reproche *) ? 
Gwr oet ueirt araoU kartgoU kertgar 
Gwr Yleit llysseit llyssid y JXBX.—Cynddelw: M.A. i. 230. 

Marw myrd mawred kyrd kardooU 
Marw Merwyd meirw uydwn olL 

Grvjfydd ab Owrgeneu : M.A. L 874. 

Carddotai, eion, sc, [cardd] an exile; a wan- 
derer, a rover. 
Carddu, v. to exile or banish; to cause to 
wander ; to rove. 
Gwedy gwyden garu Uu a lleen 
A Uiaws aohaws voheneidien 
Gwedy cardu rwy gwedy oerten byd 
Gwedy gwyd plwyd y plygeinyeu . . . 
Gorpwyf y gan 0uw yry e^edy gwydyen. 

Einion ab Gwalckmai: M.A. i. 881 (cf. 104, 206, 221). 



Digitized by 



Google 



Carddwy 



683 



Cabbdd 



Carddwy, tm, and d. [E. caraway; Fr. carui; L. 
cartum; Gt. xol^. The dd seems intrusive, 
and the form was perhaps influenced by 
garddwy^ a variant of the same word, as & 
connected with gardd] caraway {Carum), 

Carddwy cyffrediriy common caraway {Carum 
carui),— H, Davies : Welsh Bot. 30, 165. 

Carddychnrel, a. [car+dychwel] car-returning; 
returning with a car or a load ; car-movable ; 
returning to a former place or position : ap- 
plied in the Welsh Laws to such i>ersons as 
were obliged to return to their lords or 
their families. Cf. Cargychwyn^ Cargyfattal, 

Tri ni Tyddant garddgekwel o ddir a gorvod, ser nid 
Iftwn ffyra swydd ar on o henynt: aymig; bardd; ae 
aanhinoff.— CjC/reiOlait C^mru, H. 562 (cf . L 96). 

Fbl> gwnig a ddyly tyaed j if ordd j myno, can ni ddyljr 
fod yn fforddgehwelj ae na ddylyir dim iddi namyn ei 
bamobr.— Z>^e« Wailicae^ ii. i. 68. 

Cynnetrf y Bowys pan el ar dremyn 
Y derayn diogel 
Na bo tro tnunwy gyoarchwel 
Na bo oaetb na bo carr dichwA. 

OyntUMw: H.A. i. 267. 

xT o6Qd y mynsdigion caTKychwjiiyn dflyn co. ^ilydd yn 
ninyn oV to haul i*r heol, a*r dyfodedigion earddjfckwa yn 
difl& deitliio ar yr yrtlTB offledd iddi. 

^ffolJtr Sfeeham: Owaith, ii. 286. 

Dyn carddychtod, one who may return to the 
habitation or the condition which he left. 

Carddychwel, -ion, $m. a car-return ; a return 
to a former condition necessitated by certain 
ciroumstances. 

TKirdndddychirelyflnrdd: iaith; braint; aehenedl... 
■er nis f?«llir earddifdheelyn. ddionnea, oni bydd nn o*r tri 
dros byny.— (y/reftMMt O^mru, ii. 476 (of. 618, 620, 664). 

Carddyn, -ion, «m. [cAr-f-dyn] a friendly per- 
son, a Mend. 
Oemtateoad sr ffogr Imiiveddawl, pan fo yr areithiwr yn 
ymddiried yn ddirtowr i*w achaws, ao yn oennadu i'r ynad- 
oedd, i'r eonMim, neu i'r oaaddyn, ei Kyfygtyr yn ddiragor 
ac yn ddira^th.— Zr«tW Perri: Egl. ftt. jdiiL 1. 

Oaredig, a. [cam] 1. loved, beloved; dear. 

Hyt pan oed kymeredyo a eharedye j gan y brenhyned ar 
tomjmogian.—Brut Or. ab Arthur: M.JL ii. 86. 

Kyriedns Arglwyd bwyf karedie vry 

Yn y vro dewiosio.— (?r. ab Mtr«dydd: M.A. i. 472. 

Nid eartdig gan Ddnw nn a ddalio genflgen. 

Doetkineh y Cymry: M.A. iii. 6. 

Nyni a ddylem ddiolcb yn wairtad i Ddnw droeoch chwi, 
frodyr cartdig gan yr Arglwydd.— 2 The—, ii. IS. 

ksarfX gartdunon bobl, chwi a ddygaeoob y plentyn hwn 
yma i'w fedyddio.— LJ. Q. Gyffredin (Bedydd). 

Yr bwn y bn itb garedieaffa^ lean Orist. er maddenant 
o^ pe<diodau. oddef gollwng o'i wertbfawrooaf ystlys 
ddwfir a gwaed.— L/. G. Ogffredin (Bedydd). 

Paul, oarcbaiawr lesn Christ, a'n brawd TimotbCns, at 
Fbilesnon, ein earedig gftr, a*n oydweithiwr, ac at ein cartdig 
chvaer Apphia.— fP. Salubmry: Fhilem. 1, 2. 

2. loving ; kind ; friendly. 

Ot edryehy dy bynny yn graif ac yn karedye ny obeffy nn 
e u w ywd yndaw et.—Brut Or, ab Arthur: M.A. ii. 148. 

Ao yntea Peredor a gynarohawd gwell yr maokwy yn 
garedic.—MabinogUmf L 276 (of. 281). 

Ac ymdidan t gyt aorogant am lawer o betbeu yn 
gyn&eiBt ac yd adolygawd idaw not yn gedymdeitb caredic 
iiL—St, Gr^al, )42 (cf. 174, 190). 

Mi a dderbyniais eieh earedig lythyr o'r 81 o Aw«t. 

Oromoy Otoain^ 178. 

3. (in botany). Caredicaf^ a trivial name given 
to the gooseffrass or cleavers {Galitvm a/parine\ 
from its tendency to ding to persons. Cf . Or. 



^f Aovi^coTO^, and Eng. loveman, names applied 
to the same plant, and apparently for the 
same reason. — Gyfeiliog, 
Oaredig, -ion, «c. one who is beloved; a dear 
or loved one ; a friend. 
O garlic yr awr bonn y mynnwn L yti atnabot pale oed 
T gweleisti y poenneu yndaw. a pby wlat yw y wlat yen- 
digdt bonn.— Ptorctow Fadrig^ \ 26. 

Ofl gollyngi di bwn yn rbydd, nid wyt ti yn garedig i 
Caesar.— /oan zix. 12. 

Fy ngJiaredig, my dear, my beloved ; my friend. 

Vyg kartdic, beb ef . na vit ofyn amat. o chredy di ymi. 
Campau Charlymaen^ 1 16. 

Caredigion, beloved ones ; friends {cari), 

Fcarod^ioM, ofawi a glywch yn yr Efengyl bon eiriau'n 
Hiacbawdwr Grist.— i^f. G. Gyffredin (Bedydd). 

Caredigion ydynt o blegid y tadau.— i^Aii/. zi. 28. 

Oan gam dy gaseion, a cbasiu dy garedigion. 

2 Sam. six. 6 (cf. Estb. y. 10, 14). 

Fy ngharedigion anwyl, \ my dearly beloved ; 

Fy ajnwyl garedigion^ ) my beloved friends. 

Fu nqharedigion antovl^ yn gymmaint ag ymddwyn a 
gem poo dyn mown peonod.— Zi. G. Gyffrtdxn. (Bedydd). 

^ The substantival use of earedig is rare in 
the singular, but common in the plural. 

Oaredig, «m. affection; friendship. 

Binion a foasai yn wr swrdd yn rbyf ela grda brenin 
lioegr a*i farcbogion yn Ffrainc a gwledydd ereill, a 
charedig mawr rbyngddo a'r brenin a*i larobogion. 

Brut Aberpergtom: M.A. iL 624. 

Oaredigaidd, a. kindly disposed ; affectionate. 

Nid yw byn ddim ond anwes tad naturiol. earediaaidd. 
Huw Lewy» : Perl m. AdfydL 40. 

Oaredigo, v. to caress ; to fondle ; to endear. 

Oaredigol, a. loving, caressing; beloved; kind; 
charitable ; benignemt, benevolent ; favourable. 

Byddwdi f odlon i'r petb a ennillodi yn gywir, a rbowdi 
eiob da eiob bnnain yn garedigol pan fo rbaid ac acbos. 

Ed. lamea: Horn. i. 78. 
Yn garedigol gan drogaredd gwrando ein gweddTan. 

U. G. Gyffredin (Liteni). 
Oorfoleddu o'n bymddTgiad earedigol to ag y rbai a 
fritdyobasant bwy fal byn i ddinystr tragywyddol. 

Langfford: HoU IMyleds. Dyn, x. 9. 

Caredigcl $erch, tender love or affection; 

charity. 

Caredigol, -ion, tm. a friend ; a dear one. 

Onid tydi ein Daw ni a yraist ymaitb breswylwyr y wlad 
bon o flsien dv bobl Israel, ao a*i rboddaist hi i bad Abra- 
bam dy garedigol yn dragywydd ?— 2 Cron. zx. 7. 

Caredigrwydd, sm, 1. kindness; benevolence; 
civility; amiableness; affection. 

Ac o garedigrwydd ar lestin v daeth ef e a*i w^ i For^ 
ganwg.— Brul Aberpergwm : M.A. iL 626. 

Tair effaitb awen : baelioni ; gwarineb : a charedigrvjydd. 
Cy/Hnaeh y Behdd^ 48. 
Caredigrwydd sydd f el gardd baradwyiaidd : a throgar- 
edd a bery hjiii.—Scel. ^ 17. 

2. an act of kindness ; a favour. 

A gorcbymyn ndnnt awnaetb yn nadeneint or peoboden 
dodi gofams garedierwyd y ryneln yn erbyn enwired y 
brenbm.— ^rttt y Tytoysogion, 272. 

A ohan erohi caredigrwydd T* ffafr] yn ei erbyn, bod iddo 
ddanfon am danaw i Gamualem. 

W. Saietbury: Act. xzr. 8. 

Oaredd, -au, am, [prob. allied to cerydd : C, 
cara; Br. carez; It, caire'] crime; fault; 
offence; transgression; sin. 

Cared {gt. neqnitiae).— CVHl«r Juvencutf 86. 

Cared (gl. nota).— Oj/* ^'o««* ii- 88 (Zeuss, O.G. 1066). 



Digitized by 



Google 



Gabeddoo 



684 



CaBE8 



A ryhwyr yr wyt en flrwneathur iawn i aened Bnrein. 
kanjB cartd vawr yw kodi Ruvein. 

Brvt Gr. ah Arthur: M^. U. 886. 
Diffruythuyt dacar druy gnrtdeu djm. 

MHlir ab Owalchmai: M.A. i. 828 (cf. 244, 330). 

Ef a wydyat kared a oed yn y vedwl. 

Buchedd Dewi : C. B. Saints, 100. 
Karet batib oeradny diuod 
Kerennyd cyn ceryd en red. 

Cifnddtltc: M.A. i. 244 (ef. 948, 949, 326). 

^nret ym ynni nyd nri ae maetli 
Cam a mynna vym mabolaeth. 

Uifw. ab Llyv;«lffn : M.A. i. 806 (cf. 326). 

Ef a ddoeth traimocth y j? wr i erdu iddi ifyvodi y vynyd. 
ar brenhin nys ^dawdd. ac y datkanawdd ynteu eu g«m 
ae garedd ygprwydd y hrenbin.—Dofthion Rhu/nin^ J 87. 

Nid oedd amaw un enredd tcflwng o anfreti. 

W. Satesbury : Act. xxui. 29 (cf. XXT. 16, 18). 

Ni f awr bwys parth arfrywedd, 
Ai mairr ai bach y carrdd. 

Doethineh y Cymry : M.A. Hi. 96. 

Oareddo^, ) a. siiiful; criminal; iniquitous; 
Oaxeddus, ) transgressiye. 

Oareddu, t;. to sin ; to transgress. 

Oareg, pL oeryg, a/. See Carreg^ &o. 

Caregl (a), pL -au, cerygl, «m. [L. caHc-em 
A. 8. calic; E. chalice^ fcalice; C. celegeJ'] 1. a 
chalice ; a communion-cup. 

Er arglnyt pan no mam er eecob adele yda cytyr guyso 
«r e^nys ay lleuereu a« charrgleu ay thyr. 

Qyfrrithiau Cymru^ ii. 10. 
A Galaath yna pan weleii y carrgyl y rwng y dwylaw a 
dynnawd y helym y am y benn. ac a erchia idaw na bei 
arnaw nn ofyn.— 5r«. Grtal^ \ 66 (cf. 67, 211). 

Pennyadnr kerygt/l kercssyt 

Ket a chret a ohreuyd y gyt,—CyndcUtw (U. C. H. 1168). 

Ac ef a dugasHoi exawmpyl y wneuthur earegUn wrthaw 
o lys brenhin Peleur. — St. Greal^ \ 222. 

Kymerwch a bwytewch hwnn yw yy^korffi. a ohymryt y 
earegyl ae rodi udunt.— Y Qroglith^ \ 2. 

MaWT g-wawr Fab fr'TT Fair {?rair eareglau. 

Da/ydd y Coed: M.A. i. 632 (cf. 946, 620). 

Kymerwch hwnn, vy oorff i yw hwn. a chymryt y hartgyl 
ay rodi vdunt.— £^m^tcrt Ma, 3. 206. 

Burodd, adeiladodd y delwau, ahr odr, 
A'r cerygly a*r Uyfk»u.— G^toV Olyn. 

Hyt yn oet y caredeu a dotrefyn yr eglwymea. 

Brut y TyMfptogion, 986. 
Yn y caregl yn eglnr, 
Moeswn mtwb, mae Ieeu*n hxa.—Moryt ah ffywd. 

Bara a*r carrgl yw*r peth a welwoh, a hyn y mae'r llygad 
yn dangos; eithrjr peth a fyn eidi ffydd diwi ei ddTBgn, 
yw hyn : mai corn Crist ydyw*r bantj a*i waed ef yayVr 
caregl. . . Y peth a ddywedodd Cnst nid yn waig oyn 
cy8aeffra*r caregl^ eithr wedi'r cymmun. 

M. Cyffin: DiflT. ii. 16 (cf. iv. 16; v. 6; ▼!. 21). 

2. a cup (with no reference to its special use). 
Ac yna y rodee ef idaw ef . . . amdo lesmi Ghist. ae 
gyllell. ae garegyl. ac nn or kethri a bwywyt yndaw ar y 
groo. — Campau (JharlymaeH^ \A. 

Yn goras Gmffydd Based, 

Yn garegl aur, yn gaer gled.— 1». <?. CWAi, ii. yiil. 28. 

Y caregl^ yr hwn a roddcs fy Nhad i mi, onid yfaf eft 

AUwydd Phradwyf, 464 (cf. 447). 

Oareidio, t^. [caraid, car] to load a oar ; to £01 

a dray or sledge. — Mawddwy. 
Oareiddwch, am. r=carueiddwch] loveliness, 

lovingness, amiablencss; kindness. 

Goreu cnreiddweh^ merch. — ifyv. Arch. iii. 48. 

Na gobaith 'd oes geny* gael unwaith end hyny, 
Mewn mwynder, chwaer iddi, a chareiddvch. 

Ed. Richard: Bngeilgerdd, i. 16. 
Er y byd, O ! nac arbedwdi 
Bu ceryddu mewn careiddweh. 

D. Davit: Telyn Dewi, 69. 
Pob rhinwedd hoff lanwedd fflwch 
Pyrwydda bob mreiddwch. — Daniel Ddu^ 806. 



Carel, -au, s, some kind of diink. 

Arthor a Gwalctrnkd a aefhant y vwyta. ar moryn^oo a 
waatianaetbaasant amunt o bop araer bwydea ae diodyd 
oed win a charelnt.—St. Ortal^ \ 206. 

Oarelyn, -ion, *m. [dbr+gelyn] one that is » 

friend in one sense and an enemy in another ; 

an inimical friend. 
Tri eharrlyn dyn : tin; dwr; aoaon^wydd. — M.A. iiL 80. 
Oaren (a), -od, «/. [from car, with a depreciatory 

meaning ? or oorr. of £. carrion /] a crone, an 

old woman, a beldam. 

Hen gareuy an old crone or jade. 

1' garenfdch ! the little moppet or mopsey ! 

Oarennydd, \ 9m. [carant: C. cerense ; Br. 
Oerennyddy ) herentiez; Ir. and Ga. cairdeaa] 
1. friendship, amity. 
A vnben heb ef or gwnmthtnn gam mi a brynaf dy 

gertnnyd.—Mabrnogion^ ili. 6 (cf. i. 200, 294, 296). 

Ac or dywed gwedy kadamhan y kerennyd honno y ryg- 
thynt Elydyr a Kymyrth Arthal y rrawt. 

Brut Gr. ab Arthur: MJL ii. 162. 

Modi gwnelwyf mal y gwna dedwyt 
Mi a LNlW dihen gerennhyt. 

D. ab JJosgwm M«w: MJL L 968 (cf. 886, 660). 

2. relation, kindred, alliance, consanguinity, 
nearness of blood. 

A chany ellyr ryuau herennyd o henne allan talent ydaa 
keynnyano palader.— CV/rnMiau Cymru^ i. 296. 

Carant ni pharohant eu carennydd. 

Myrddin: M.A. L 187. 
Ni thonmf am oar fy ngharennydd. — Meilir: M.A. L 191. 

Dwyn at Flaosen ei garennydd. 

Awn innau o Wynionydd : 

Ac o Weman ei garennydd 

At lAwdden hen yn gynt no hydd. 

L. G. Cothi^ IV. -jdr. 67. 
NawB carennydd nis crina, 
Cywir a dwys fydd c&r da.— ^um Tudur. 

O ddirynu carennydd i*r eithaf , diammhen nod dim gwell 
y naill ddyn na'r Uall, o herwydd cyd-blant Adda $m ni 
oil ; ac yr fm cymheUed yr awron oddi wrth wreiddyn ein 
earenn'/dd^ fel y bo teb^ nad oea dim aohaa digymmyii^, 
ond bod y gwael yn dei^ i'r gwyoh. 

Th. WiUiama: Ymadr. Buch. 66. 

Heb berchi gwaed na charennydd,—M. Cyffla : Diif . L 1. 

Anghjrfreithlon hefjrd yw priodaaaa^r cyfryw rai ag aydd 

o f ewn y graddau hyny o garennydd a waherddir gan Dduw. 

Langfford: HoU Ddyleds. I^ zy. 18. 

Carennydd a chyfathrachy kindred and affinity. 

Ttiflen y graddau carenydd a ehyfiUhraeh^ gwaharddedur 
yn JT Yflgrythyr, ac wrth ein cyfreithian ninnfm^ i neb brio£ 
jnadyDt.—Lly/r Gweddi Qyffrtdin. 

Oares, -au, «/. 1. a female friend. 
Bagotrea carta keryd ny haedei. 

Or. ab Meredydd: M.A. L 466 (cf. 479). 

Fy nghwyn wrth Anneo, a'i ehareaauy 
O Qaerlleon Qawr, yn gorllwyn gan. 

L. G. Cotki, 1. rxxL 26. 

2. a kinswoman, a female relative. (The current 
sense.) 

Fen kenedyl a dyly pedeir ar ngeynt ▼ gan pob gwr & 
nynho carea ydan oanys hytheo ehnn adal y hamobyr. 



Cyt/reiihiau Oymru, i. 190. 
Ao wrth hynny yd aethant wynten hyt yn y Werddon 
at y Owydyl ao y gan y rey hynny y kymmeraaant ea 
merchet ao en kareaeu yn wreyka ndnnt. 

Brut Gr. ab Arthur: M.A. iL 194. 



Mynet acme y ymwelet ahi ac ychydic o nifer y gyt ao 
ef megya a eharea idaw.— Brut y Tywyaogum, 82. 

Pliham ykymerth j taten gynt y iareaaev, 

Lly/i' AncTf 98. 

A argywedh dim y rtiai byohain oe geni o gam welyaa 
megyv o bnteinrwydh. nen o gareaaau nea o dhymoa 
brenydh.— IfHotdar, \ 72. 

Ao wele, EUaabeth dy gara$.—LMe i. 86. 



Digitized by 



Google 



Caresoab 



685 



Cakqyfattal 



Oaresfirar, «». [cftr+esgar] burdock, clotbur 

{Arctium lappa), 

Bardana, eyn^liaw, eansgar.—Ueddygon Mydd/ai^ 282. 
Careu^ar y a. [cara-|-o4r : like caneuau or caneuon 

for canuau or canuon, lletteugar for llettygar] 

loving; affSeotionate ; agreeable, sociable. 
Careu^arwdiy am, lovingness; sociableness. 
Careuwr, wyr, 9m, [cam + gwr] = Carwr, 

Caruwr, 
Carfk^l, -au, «/. [car+magl] a trap ; a snare. 

Car£Bi^log>, ) a. bavinff clumsy limbs; moving 
^'"^^BOi^lofir, j awkwardly; dumsy, awkward; 
ill-fomied. 

y rbai a ddaetfaant yn ddisynunwth, fal ergyd o vn, ar 
gefo y tman cra/anglog. 

L. Morya: Diddanwch Teuluaidd, 106. 
Car£Ei^lu, v. to entrap; to ensnare; to entangle. 
Ffoes 3m ronsm grwyn gwenitJi IwyB 
Ar ael lien earthen im ear/aglwifs.^Talietin : M.A. i. 19. 

Carftt^lwTy wyr, am, one wbo entraps or en- 
snares ; a trapper. 

Oarfan, -au, a/. [Br. karvan] 1. a beam, a stead, 
a rail ; a roller ; a frame, framework ; a sup- 
porter ; a binder. 

E earuameu ar trohelleu ar troetlasiea ohweoh keynnyauo 
ar tzayan ar e troheHea.—CjK/reUkiau Gj/mru^ i. 802. 

Tj^wydd a fyddant ddan hannerog bob car/an^ sef fal 
y ^euir eu hagor a'u caead i gymmeryd a ohyfrwymaw'r 
pothwydd neu'r ebOlion. Dwy gar/an y sydd, un bob pen 
ym mhob caeogcn.— /ofo Mss. 206. 

Car/an gwely, a bedstead. 

A phaladr ei waewffcm ef oedd fd ear/an gw^dd, 

1 Sam. xviL 7 (of. Bam. xri. 14). 
Mai yr eddi am y gar/an.— Diartb. (M.A. iii. 16.) 

Carfan edafedd, yarn-beam, yam-roU; tbe 
b^m or cylinder (in a loom) on whiob the 
warp is wound before weaving. 

Carfan frethyny cloth-beam; the beam on 
which tJie doth is wound as it is woven. 

Carfan ddwyfrcn^ breast-beam, back-beam. 
Ofer garfanauy a ladder-like frame fixed on 
the top of a cart or waggon to extend its 
size for carrying hay, com, and the like; 
raves, skilvings. 
2. a row; a rank ; a ridge. 

Yno ydd eisteddeeont yn garfanau^ o fenv oantoedd, a 
deg a deoereiniaa.— W. SaU»lury : Marc vi. 40. 

Megys mewn mur a wneler o fain nadd. rhaid i*r ddwy 
gr awCTto bobta i*T md fod yn ddidolc, heo on main na bo 
yn gyfymwaag, gyflin, A*r llall : ond ▼ oerryg anghyfaddas 
rw cyplysa ag ereill, e*n bimr yn Ilanw mma y ddwy 
yor/n. — Dr, Or. Bobertt: Oram. 266. 

Carfan o wair, hay laid in rows; a row of 
hay. 

Carfan o dir, a ridge of land. — Otoent, 
Car&nu (5), r. to form (hay) into rows. 
Oarfatach, ) v, [cam] to trifle in love, to co- 
Oarfatany j quet, to flirt. 
Garfen, -au, af, [=carfan] a beam, a post; a 
rail ; a fnune, framework. 
O bydd aohos berwydd hvd y gerdd nen'r araith, gwna 
garfen arall; canys m wedd parth oywdthasder fod dros 
► bedw ' "" '~ " • 



pdthynen.— Borddcu, i 146. 



At y pen hyny o*r ebill a fo drwy'r garftn y pillwydd y 
tu ohwith y gwneir rhynt ei Tit.—Bardda$, i. 148. 

•P^"i feddyliwn . . . nad ywhyn yn bendifaddeu henddyn 
ddim amgen nog eddi am gar/en^ neu ganwyll gadach. 

Dr. Th. Wiliams (Y Greal, 61). 

Oarfen, -i, af, *a goblet; a cup.'— P. First 
foimd registered in Lhwyd's Arch. Brit. 214, 
whence copied into subsequent dictionaries, 
on the authority of Henry Salesbury, who 
renders it phiala; but it is almost certain 
that this is a mistake, the word being no 
other than carfen {^=.carfan)f a beam or post. 
See the preceding entry. No instance of 
carfen in fiie sense of cup has been found. 
Carfen, -i, -au, af, [car-|-men] a car, vehicle, 
cart, or chariot. 

Carrum . . . car, air/en^ oerbyd.— Z)aOT««, 8. v. 
Gyra troellawg, orfanawg gar/mi. 

Dnai Wyn: Blod. Arf. 64. 

Carfll, -od, am, [car-|-mil] an animal that 
draws in a car or dray; a dray-horse. 
Bychan, bob wrthnoe, o Fwrdios fll 
O longau & gwm, neu leng gynnil : 
O fadaa *n ymmod, rif detmaw-mii, 
Ac yn neg gyrfa ngain earfil.—L. G. Cothi, i. xxx. 29. 
Cerddediad carw i'm harwain, 
Cwyro fal modd carJU m&in.—Tudur Aled. 

^ In the first quotation the word may be 
an adaptation of the Eng. carvel or caravel 
{icaruyll, caruile, carvill), a kind of ship; 
and in the second it may be intended for 
carwfil, an animal of the stag kind. Cf . cariuKh 
and ca^eriwrch for carwiwrch, 
Oarfyi, -od, am, [car-|-byl?] the auk {Alca): 
also called gwalch y penweig. 

Pennant: Brit. Zoology, i. 118.* 
Ycarfyl mawr, the great auk. 
T earfyl hack, the little auk. 
Y earfyl gyljinddu, the black-billed auk. 
CargoU, a, car-losing or car-lost. 

O drt pbeth ydd ennill Cymro vraint d wlad a*i genedl 
a goUee eve : cwbl garddydiwel o wlad eBtron, dan ddam- 
??W^* gwystlon hvd yng ngradd goreagynydd. ac yna 
difydd gwystleidiaeth : cwbl gargoU dros Gymry a Chymro 
lie bytho vng nvwlad estron ; a chwbl ymwrthladd a llu 
gortrech, Ue gaUeeid iddo ddawn a braint o Iwyr a chwbl 
ymgyvladd ag yrjnt.—CyfreUhiau Cymru, ii. 518 (of. 664). 

Oargychwyn, a, having a car or ^ 

motion; car-moving; wandering, strol 
unsettled. 

O dri pheth y cyll Cymro ornnwynol dir ei dad, a biaint 
ei genedl : cwbl gargyehwyn 1 wlad estron ; cwbl ymdanc 
a Uu estron yn rhyvel a chenedl o Gymry; a chwbl ymrodd 
1 In estron gortrech o rodd, Ue y gallai ddiano. 

Cfy/reithiau Cymru^ iL 662 (cf . 402, 460, 664. 

Tri ehargyehwyn heb attychwel yssyd : gwreic wedy yd 
yagarho ae gwr yn gyfnreithawl : a thref tadawc pan el y 
oilys gwedy y bo yn arglwydiaeth arall o iannder nyt ym- 
chwel draoheuen; a ohysswynvab gwedy y gwatter o 
genedyl y tat yn gyureithawl. 

OyfreUhiau Oymru, i. 460 (cf. 774). 

Yr oedd y mynedigion cargyekwyn yn dilyn eu gilydd yn 
llmyn o*r tu haul i'r heol.— (?. Meehain: Gwaith, li. 288. 

Dyn cargychwt/n, a person that removes his car, 
or changes his residence ; a wanderer, stroller, 
or vagabond. 

Djfn cargyehwyn yw dyn rhodiad a fo yn symmud ei gar 
a*i fud pan y myno.— 2>at;iM, ■.v. 

Oargychwyn, am, car-removal, car-dei)arture. 
OargyfSattal, a, car-restrained. 

Tair dud gyva ttal v sydd : penoenedl ; priodaaawg ; ao 
a TO wrth swjrdd gwlad a ohyvoeth; a chargyvaUal a'u 
gelwir, am nis gellir eu hebgor yn ngwlad a ch^edl. 

Cyfieithiau Cymru^ ii. 480. 



Digitized by 



Google 



Caroyflwyn 



686 



Oakiadooll 



Car^3rflwyn,-ion,«m. [du"-|-cyflwyn ?] a friendly 
gift or present ? 

Cnrgyjlu'nn Catwg Ddoeth.— J/yw. Arch. iii. 6. 

Oar^ywain, v, to carry or move in a car ; to 
carry about; to move here and there. — 
Dyfed. 

Carhuddyg^l," -au, srii. [prop, car huddt/gf] a 
soot- frame ; a frame of wood within a chim- 
ney, to which things are suspended. 

*B haddyKl cnrhuddiffft yn cyrhacddu'r wr, 
Saer elor y fagddu. — Dafyiid ah GtrHe/m. 

Oariad, -au, am. [cam] 1. love; charity; 
affection; attachment. 
Nac yr gwerth nao yr cnriat lutc yr ca« neb. 

Ci//rfithiau Ct/mru^ i. 872. 
Ac edrych a wnaeth ar y uorwyn yn fn'aff. a mynet y 
charyat yndaw yn vawr. —Mabinoyion, i. 279. 

Kofau a frwnaeth e brenhin karyat Eigyr. . . En Uodd 
eb ef wyfl o karyat Eigyr. 

Brut Gr. ah Arthur: M.A. fi. 291. 

Traether belbadi am dhwywawl gnrtiat. . . Ac yn gyntaf 
rhait yw gwybot beth yw earint, ac o ba ffordh y daw cyt- 
iawn garint. Saint Awstin a dhywait val hynn : Beth yw 
earmt. Cnriat yw nebun vywyt yn cyaBvlhtn deubeth 
ynghyt, neu yn eidhunaw en cys«ylhtu. DenrTW gariat 
yssvdh, nyt amven, cnriat Brroluiwl trygiedic tragy- 
wydhawl : a chariat alhylhaidh diflannfdic amserawl. 

Ymhorth yr Enaid, \ 14. 

Whechryw garind y sydd yn y byd : nid amgfm, un ^ 
rnrind nefol ; ail yw cnriwl uffemawl ; trydydd, cartad 
naturiawl : pedwerydd, orind gorchyraraynawl ; pummed, 
carind oorfforawl ; chwechfed, rarind gymydawl [yapryd- 
KWl^— Dor thineb y Cymry: M.A. iii. 100 (cf. 101). 

Ni tjn eariad ei wadn, 

Na'i ddangofl i lios \m.—D. ab GwU'jm^ xzxriiL 26. 

lie bo eariad nid ymgel.— /o/o M$9. 267. 

Cariad sy gryf fel angeu.— Can. Sal. rilL 6. 

Wei, dyma*r eariad sydd yn awr 
Tn euro pob eariadau i lawr. 

W. WiilinrM: Hymnan, ocxor. 7. 

Cariad perffaith, perfect love ; charity. 

Y cyntaf eariat perffeith jw.— Tmborth yr Enaid, \ 14. 

Cariad perffaitk yw oaru Duw &'n boll galon, li'n boll 
fywyd, i'n holl nerth, ac i'n hoU rym a'n Kallu. 

Ed. lames: Horn. i. 7*. 
Anfon dy Yipiyd Olfin, a thywallt yn ein oalonau 
ragorol ddawn eariad ptrjfatth. 

LI. G. Gyffredin (Cwinowagesima) . 
Nid oea tafod yn y byd a ^yr draethu yn wirionedd hoU 
orddaarwydd, ffrwyth, a ohanmoliaeth cariad ptrffaith.^ 

Marchog Crwydrad^ iii. 6. 
Hae'n aberthu i Ddaw hvn oU svdd ar ei helw : ao felly 
yn ei ddarpara ei bun i gyrhaeddyd perffeitbrwydd eariad 
perffaith.—R. Smith: EglurhAd, 218. 

Mae ar wyryfon rwym enwedig i gariad perffaith^ oanys 

hwn yw mwiryndod yr enaid. 

Slit Wynn: Eh. B. 8. n. 8 (76). 
Cred fod yn Nuw*r tmgarog Dad, 
Gyflawnder eariad ptrffaiih. 

lolo Morganwg : Salman, ii. viii. 2. 

Bu farw meum cariad perffaith d pkoh dyn, he 
died in charity with all ihe world. 
Cariad aty love to ; love towards ; love of. 

Tair prif ddyledawydd Criation : cred yng Nghriat ; go- 
baith yn Nuw; a ehariad at ddjn.—BarddaM^ i. 290. 

Cariad ai ei wlad, the love of one's country ; 
patriotism. 

Cariad ar ddyniouy love of mankind; philan- 
thropy. 

Cariad ar ddoethineb, love of wisdom. 
Mevm cariady in love. 
gariad ar^ in love to. — Eaa, xxxviii. 17. 
A phei na bei o garyat amat ti ny bydwn yma hyt y bum. 
Mabinogion, i. 256 (cf. ti. 86). 

Er cariad ary for the love of ; for the sake of. 



Er cariad ar Dduwy for the love of €k)d ; for 
God^s sake. 
Oyrwch gyhyd a'oh by« o lythyr yma gyntaf a^ y gallodi, 

fr cariad ar Dduw. — Gro. Owain^ 309. 

Er cariad ar lesu Oristy for Jesus Christ's sake. 
—U, O. Gyffredin, 
2. (-au, -on, «c.) a love, lover, or sweetheart; a 
loved one, a beloved. — Can, Sal, i. 4 ; iiL 3 ; 
vii. 6; viii. 4. 

Dy gariadau a*th ddirmygant, ac a geisiant dy einioea. 
ler. iv. 80 (rf. xxii. 2S ; ttt. 14). 

Owelwn ddyagn dawnsio, a chana i llais ac & llaw, i yru ea 
eariadau yn nitii ynfytach nag oeddynt eiara. 

EUm Wynn: Bardd Owog, 82. 

Hi a archodd, yn gyntaf, ddattrew ar Faelon ; ac yn alL 
gael gwnkndew>'d ar ei gweddiau dros fyth ym mhlaid 
KTchofrion cywirgalon, fai y byddai iddynt y nkfll ai cad 
eu earxadoH^ ai cael gwelUd o*u oariadgor : ac yn drydydd, 
nas byddai raid iddi wrth wr byth.— /oio M»$. 84. 

Y mae gan gariadon perffaith en hoU lawenydd a*a 
gofldiau yn gryffredin rhyngddynt; ond nn nad oea 
dim gofldiau ym mhlith y eariadon nefol, eu llawenydd yn 
unig y maent hwy yn g^-franu i'w gOydd. 

Io»ua Tomas: Buch. Oriat. 129 (cf. 26, 98). 

II In this, as in nuuiy other words, the dialect 
of N.W. prefers the pi. termination -au (or 
'iau)y while that of S.W. adopts -on (or -ton). 
Cariadaeth, -au, a/, love, friendship, amity. 
Yr oedd lestyn ab yr Aiiwydd Qwrgan yn briod k 
Denis ach Bleddyn ab Cynf yn o'l wraig gyntaf . . . ao am 
hyn yr oeJd mawr gariadaeth rhyngtyn.— /<4o Jlf##. 21. 

Cariadaidd, a. of a loving nature or disposition; 
lovely ; creating love. 

Oariad-ddyn, -ion, ac, a lover, a sweetheart. 
A phob cywinralon a'r a wcddTai ami, a gai naill ai 
ymwared o'i aerch, ai meddiannu*r eariad-ddyn, 

lolo JfM. 84. 

Oariadea, -au, a/, a lady-love, a sweetheart. 
Cariadfab, feibion, feib, am, a lover, sweet- 
heart, or beloved. 

Ac ymdhyro yn v w yv w y yr pergariat hwnnw drwy dy 
gyulut ymwascu ar cariatuap.— Ymborth yr Enaid, } 29. 

Da fyddai iddo nas aafai fyth gerwrneb ft charia4f'h 
cariadfawr a f ai li Usrm-gledd i*w law, a brydiant aerch yn 
ei galou.—IJythyr Sereh\Y Taliedn, L 77). 

Cariadfawr, a, full of love or affection; loving 
greatly; loving, affectionate. 

Karyatvawr byrdvawT beirdvaeth. 

Catnodyn : M.A. i. 422. 

Bhed yn ufudd wrth en gair hwynt, fal y riiedaaant hwy 
yn ofalus, yn gariad/awr^ ac yn f uan, wrth dy lef di pan 
oeddyd yn blentyn egynjL.—Bardda»y l. 278. 

Uwyr hyfryd i bob ymbwyll yw 
Bhadlondeb ein cariadfawr Dduw. 

Jolo Morganwg: Salm. I. IxzxT. 1 (cf. u. ziv. 4). 

Cariadferch, -ed, a/, a lady-love, a sweetheart; 
a mistress, a concubine. 

Gael fy nghariad/oreh^ a'i chelu i*m bywyd. 

Doetkineb y Cymry : M.A. iii. Itl. 

Y brenin yn ei w^ gynddeiriog a ergydiodd waewffon 
at ei galon ; ac a gymmerth Bonwen yn gariad/ereh iddo. 

Theo. Evaiu: D.P.O. i. 4 (101 ; cf. 384). 

Oariadgar, a. 1. given to love; loving, affection- 
ate; amative. 

Tri brodyr dwyf older: dioddefgar; eariadaar; a gwir- 
ioneddgar.— 7Vio«(id Doethineb: M.A. iii. 274 (cf. 272). 

Tri pheth a barant gam oerddawr : dyagu*n ewyllyagar ; 
canu yn gariadgar; a dwyn gair dA.—Sarddaty iL 148. 

2. fond of lovers or admirers. 

Tri gwyliadwriaeth llafnrwr: rha^ gormes ar ei dir; 
rhag morwyn gariadgar; a riiag offeinad ariangar. 

Trioedd y Hafurwr, 

Oariadgarwoh, am, amativeness. 
Oariadglaf, gleifion, a. lovesick. 
Ocuriadgoll, a, lovelorn. 



Digitized by 



Google 



Cabiadour 



687 



Cahiwrch 



Cariadgur, sm. love-passion ; anxiety of love. 

—lolo Mm. 84. 
Cariadlais, a. haTing a lovely, sweet, or 
pleasant voioe. 

Dagmn bawb fyngireled a'mdywed; hengyfaill eariad- 
laia wji iddynt ; ac ni'm niweidiant na dyn, nac on rheipiiB 
yn y byd.— /oto Msa. 167. 

Oariadlawxiy a. [cariad+llawn] full of love or 
affection; loving; affectionate. 
Ffen fo*r OUallaog Dduw, er rhjglyddiadau ei Tab, nid 
o feddwl djgofua ne o ddjgter» eitbr ol ewyllys da, ac o 
gakm jfariadlatcn toag' atom, i*ii oospi ao i'n oeryddu^ ef a 
ellir ei gyff^ybn, a'i alw'n debyg i dad, i fam, i feistr, i 
p hjgygwr , i lafurwr, i eurwr, ac rr cyffelyb. 

Huw Lewya: Perl, 83. 
Efe yw^ Hanfod mwyaf hyfryd a chariadtatony yn yr 
hwn y mae cyasylltiad oynghaneddol o bob tegwch a pher- 
ffeUhrwydd. 

lom. Tamat: Bach. Grist. 87 (cf. 78, 91, 92, 93, 807). 

OariadloeSy -an, «/. the pang of love ; a love- 
fit. 

Biddim anadl cariadloes ! 

O Dduw! mwy a ddaw i*m hoes. — D. ab Ovrilym^ odi. 61. 

Cariadlon, a. [cariad-f-llon] engagingly loving; 

charming; amiable. 
Cariadlonrwydd, 9m, charmingness ; amiable- 

ness. 
Oariadog, a. abounding with or full of love; 
having an object of a&ction or attachment. 
Ked bwrfv kariadawc kerted Ouyt 
Oobwylled uy nuwy uy nihenyt. 

Uyvftl ab 0. Gicynedd: H.A. i. 278. 

if Pughe adds under this word : 'A member 
of the sect of independents. pL cariadogion.* 
But the Cariadogiofif or ratner Carachgion, 
were the followers of Walter Cradock (Car- 
adog), a native of Monmouthshire, who died 
in 1659. 

Ar ei ol ef (Cradoc) y galwyd yr holl bregethnryr teithiol 
yog Nbymrn yn * Cradoct * am lawer o flynvddau wedyn. 
W, Bowlands: Uyfryddiaeth y Cymry, 166. 

Cariadol, a. tending to excite love; loving; 
lovely; amatoiial, amatory, amorous. 

Olyw wjd^ Haf byfaeth, hoew-f eirdd draaedd, 
Tiuaawl eariadawl croew-dwf irddail, 
Tm^syw tres adar, lln gw&r gwiail. 

J^A. tfocA tib Bhieert: lolo Mss. 241. 

Tyred Vth wlad gariadol. 
Omd Saeson duon ar d* ol. 

Hwf Hwos: Diddannrch Teuloaidd, 862. 

Cariador, -ion, «m. 1. a lover; em amorist. 

2. one of the Society of Friends, a Quaker. 



Yns nghyldi yr un amaer [amser Olflr Crwmwel], nea 
ychydig vn ddiweddaraoh, yr oedd gwr oaU iawn, a elwid 
Hywel Sion, yn byw ym Mro Feisgyn ; on o'r Oariadorion 
(sef y bobl a elwir Oynwyr) oedd ef . 

/oto Morganwg (IJanoTer Ms. 16). 

% The name Cariadorion given to the Quakers 
seems to be owing to a certain similarity to, or 
supposed connection with, the Family of Love, 
a fanatic sect which arose about the year 
1556; unless it be intended as a translation 
of 'Friends.' 
CariaduB, a. 1. loving, affectionate; tenderly- 
disposed; agreeable; kind. 

Tri brodyr harddwdi: rhadferthns; cyflawn; a ehat' 
iadut.—Trioedd DoeMneb: M.A. iii. 274. 

IJwm yw gmdd dyn eiddigiia 
Owyn ei fyd a f o eariadus, 

Englynion y Miaoedd: M.A. L 16. 
lie y eawsaat yrnddiddankm hyfryd yng nghyloh pethan 
iief<^ a ohroeaaw cariadua. 

CK Edwards: Hanes y Ffydd, 163. 



Satd a Jonathan oedd gariadua ao anwyl yn eu bywyd. 

2 Sam. i. 23 (cf. Diar. ▼. 19). 
Pa nesaf yr awn ati, mwyfwy y rhyf eddwn uched, gryfed 
a hardded, laned a nawddfrared, oedd pob rhan o honi ; 
gywreinied y gwaith, a chanadusedjr defnyddiau. 

Elis Wgnn : Bardd Cwag, 44 (cf. 60). 

Wiw-ddyn cariaduty i Dduw Ion credodd. 

Qrontoy Owain^ 67. 
Tyr'd & ni yn dorf gariadua 
O gaethiwed Babel fawr. 

W. Williama: Hymnan, ocxlviii. 8. 

2. beloved, loved ; dear ; affectionately friendly. 

Fy anwyl gariadua frodyr, (myj dearly beloved 
brethren. — Llyfr Gweddi Gyffredin. 

Ym mhob nn o'r cyhyrddau hyn vr oedd Mr. Jenkins vn 
gyfarwyddwr, yn annel ao yn biler, oaredig i'r beirad, 
cariadua gan bawb. — Qwallter Mechain : Gwaiui, ii. 419. 

Oariadusaidd, a. of a lovely tendency or dis- 
position; lovely; exciting love. 
CariaduBO, v, to make lovely or affectionate; 

to become lovely. 
OariaduBol, a. tending to be lovely; lovely; 
charming. 

Yr haul o*i belydr y rhydd 
Loewder i bob rhyw wledydd . . . 
£i des wna'n gariaduaol 
Bob bryn, bob dyffryn a ddl. 

Da/gdd lonawr: Gwaith, 166. 

Cariadusrwydd, am, loveliness; amiableness. 
Oariadwledd, -oedd, -au, a/, a love-feast or 
agape. 

Y rhai hyn sydd frychau yn eloh eariad^wleddoedd chwi. 

ludaali. 

Cariadwraig, wragedd, a/, [see Caradwraig'] ' a 
love- wife,' a concubine. 

Ac yr oedd i Friaf f eibion ereill o gariadwragtdd. 

VatoriDaredf {11. 
Bn hef yd i Bodri, o'i gariadtoragadd^ bum mab. 

loU) Maa, 80 (cf. 28). 



Tegym Gwyr ac Ystrad Tywy; a Gwyl ferdi Entaw y [o] 
Oaerworgom ; ao Indeg f erch Af arwy Hir o Fa^enydd. 

Trioedd: M JL. iL 73. 

Cariadwy, a. [cario] that may be carried. 
Trefn-loes fy nad eariadwu^ 
Tri awch saeth brawdf aeth bradwy. 

D. ab GwUgm, zxiL 81. 

Carias, -au, af, [C. carioa ; E. carriage: cf. 
cario] a carriage. — 8, 

Oario, v, [prob. froni E. carry: cf. car; C. 
carta ; Br. karrSa ; Mx. car ; and L.L. carri- 
carCt from camia'] to carry ; to bring ; to bear. 

Cario gw^dd, oerryg iddaw, 

Cwyr a chlydi cair uwch ei law. — Guto*r Olyn. 

Y biogen . . . 

Ag esgyll brithio gwisgi, 

Goreu oawn i*th gariaw di. — T^muta Prya. 

Erbyn aroe ychydiff, both oedd ond . . . diawliaid yn 
cario cynffonau chwecn o ustusiaid. 

£IU Wyun: Baidd Cw8g, 94. 
Ni chariodd d erioed ei gynffon 
Wrth fodd pawb, mae*n hyspys ddigon. 

BhyaJonea: Qwaith, 207. 

CoHoW dyddy to carry or win the day ; to bear 
the palm ; to conquer. 

ICae'r lesu wedi earioW dyddj 
Oaiff oarcharorion fyn'd yn rhydd, 

W, WiUiama: Hymnao, ex. 1. 

Oariwr, $1, oariwyr, am, [cario] a carrier; a 

bearer. 

Y cariwr coed a»r Uiflwr ool.— TVrm oV Nant. 
Oariwrch, ) iyrchod, ceiriyrch, am, [carw-|- 
Carwiwrchy ) iwrch : cf . caeriwrcK] a roebuck. 



Tydi'r cartoiwrch ffwroh-if awdr 
Bhedia 



lediad wybren,lwydwen lawdr,— D. ah Ovnlym^ xvi. 1, 



Digitized by 



Google 



Carl 



688 



CAftLLAWEDBOa 



Nid oarw yw, ond cyir*r iir, 
Nid eariwrchf onid ooriar. 

GutoW Glyn, i Dd. ab Edrnwiit. 
Blawr T oeir, fal blew'r eariwrch, 
Arian byw ar wyneb iwrch.— Tik/ur AUd, 

O caraf hely y ceiriyrch 

T mae own i mi a'u cyrch.— /^M/in Tew. 

Neidia y oloff, newid clau, 
Fel carvnwTch ar fol caerau. 

leuan Brydydd Hir: Owaitlk, 19. 

Ccurl, -iaid, sm, [E. carl^ carle, churl; A. 8. ceorl; 
Germ. A»W] 1. a ohurl, a clown, a boor, a carl. 

Oerfel i*r carl ffwasgar-lun. 

Amezif am wytltio ly »yn l—D. ab Ounljfm, IxT. 41 (of. 
Izvi. 7 ; xdr. 68 ; cdiii. 32). 

Cur ffarliaidj V enaid 1 fuanwyr trwy frad, 
Myn ini daliad am ein dolur. 

L, O. Cothi, 1. Tiii. 21 (cf. xvi. 86). 
Qyr Iddr o garl i wden. 

L. O. Colhi, n. Yi. 80 (cf. Tii. 41 ; vii. ti, 84). 

I»r carl mae blew ywarlad 

A roddai lifrai i*r wiad.—Llawdden^ i Darw. 

Nid taiog ond carl, nid oerlyn ond afrywiog. 

Mj,v. Areh. iii. 34. 

2. a miser, a niggard, a grabber. 

Cent grawl ffarl fol Tombarlwm 
Oystegwr olawr amner elwm. 

Da/yiid y Coed: M.A. i. 496 (cf. 643). 

Yn y bywyd yma y gwelwn o flaen ein Uygaid rai cel- 
wyddog, rhai meddwon, rhai puteinwvr, rhai tyn^wyr, 
roai cixrliaid bydol, rhai gloddestwyr a toorgr^an. 

E. Lluyd: Uwybr Hyffordd, 174. 

Yno cewoh weled y tlawd ffonest yn myned yn garl 
trawsfalch anhywaith.— f /m Wynn: Bardd Cwag, 111. 

Owae i'r dyn f o gwvllt yn blentyn, 
Glwth yn Uano, a charl yn srleirchyn. 

Rhys PruJiard: C. y C. xUt. 1 (cf. Tiii. 66). 

Carl, 8m, charlock, wild mustard, wild rape, 
field mustard (SinapU arveiiais), 

Sinapi silTOstre, berwr yr yd, bresyoh yr yd, y earl, 
y ceTlju.—Meddyy<m iiydd/ai, 298. 

Carlaidd, a. churlish, surly; niggard, miserly. 

Hwnw hefyd a gadwo, ac a ddalio yn dvn, yn gariaidd 
ao 3rn grintachlvd^ ei eiddo ei bun, ac a f ydao mor galed ag 
ua ddaw dim oadi wrtho, onis gweigir o*i anfodd, megya 
gwaagu agoriad o law Hercules. 

R. Llwyd : liwybr Hyffordd, 99. 

Carlam, -au, «m. [carw+UamF] the pannade, 
curvet, curvetine, or prancing of a norse ; a 
gallop ; a bound. 

Carlamau oarw ar lom-waen.— TWiir AUd. 

Yna y drylliodd caman y meiroh gmn gartamau, carlamau 
ei gryflon ef . — Bam. y. 22. 

Ar y carlam gwyllt, on the wild gallop. 

Blaenorai Pharaoh *r lln mewn enraidd gerbyd 
A dynid gan ddwy re« o f eirch gweqrrllyd 
Ar garlatn gvovlU; ar garlam gteylit dilynai 
Dewiaol chwe' chan cerbyd ; a charlaTnai 
Holl heirdd ryf elgyrch Uam dan heirdd fa 
Arf og i ryfel, dewr o fryd a chalon.— ^ieant^; 

At un carlam, at one bound. 

Oarlamiad, -au, »fn, a prancing, a galloping. 

Y mae trwst earlamiad march awen Dewi Wyn i'w glywed 
drwy y demyn uchod.— &io. Uiraethog: Caniadau, 280. 

Carlamog, a. prancing, curveting; galloping. 

March carlamog, a prancing horse ; a galloping 

horse. 

Carlamu, v, to prance; to curvet; to gallop; 

to bound. 

Gtoris hyny yr oedd iyrchod ao iTrcheUau Uawdrwynion 
yn carlamu.—Breuddwyd Or. ab Adda/ (Y Oreal, 342). 

Darloniad hynod o bardd ao egnlol o ffoad gelynion wedi 
eu cwbl orchfygu, ac yn y braw a*r dyohryn mwyaf, yn 
carlamu nes diyllio camau y meirch. 

Th. Charles, B.T. * Gulam.' 



OarlamuB, a. 1. galloping; with a gallop or a 
galloping pace ; ridmg rough-shod. 2. yte- 
cipitate; rash; headlong; hasty, inconsider- 
ate. 
Dyn carlamu9y one who rides rough-shod; a 
rash man ; a man addicted to using profane 
language. — Dyfed, 
Oarlamwr, wyr, ) am. a galloper ; a man that 
Carlamydd, -ion, i gallops. 
Oarles, -au, «/. [f. of cart] a female churl or 
miser. 
Os carUs ^yfoethog ry godog a ga', 
Yn ami ei mwnws, a manwl ei da . . 



imwnws, f 

no*r garles^ 

Hi a*th geidw yn dy barlwr, 



Na rasa mo'r garUs, da fantais dy fyd, 

T, A'i glcwdwr yn ylyd. 
Huto Moru* : Eos Ceinog, L 160. 



Carlibwn, ) a. [cam-|-llib=:llibin, llipa: cf. 

Oarlibws, i carhwl for camhwl] that is all of a 

heap ; fallen into a disorderly heap or mass. 

Yr iolfa sanctaidd yn garlibum syrthiodd, 
A*i gadael yn y cynwr hwn a gaiodd I 

Gwynionydd: Briallen, 6. 

Myned yn garlibws, to become a shapeless heap; 
to fall together by the ears. — W, 
^ This word, common in 8.W., is generally 
used adverbially; yn garlibum or yn garlibwi. 
Carlibums, which is sometimes heard, seems 
to be a sort of amalgamation of the two 
forms, carlibwn and carl%bw$, 
Oarlwng, lyngod, ) sm. [Br. kah^ the stoat 
Oarlwm, lymod, j or ermine. 

Tri Uvdyn nyt oes werth kynreith amunt : knyw hwch; 
abetheiat; ticharhog. 

Cy/reithiau Cymru, L 446 (cf . 448, 790). 
Tri wrUys a ddyly j frenines : oroen belen ; a llostlydan 
a eharlwng.—Cyfreithuiu Cymru, ii. 678 (cf. 692). 

Ac yn yr nn modd a hjmny lladw earlumg gwynn yn yr 
on ryw losgyat ac y dywedpwyt nchot ae uwrw amaw. 

Meddygon Mydd/ai, i. 138. 
Na bronwen bach, bry* enwir, 
Na charlwng teilwng i*r tir.—Iolo Goch, am Badrig. 

Owaa on-groth ag eisingmg, 

(7aW«r» grys, g^yr lamu g^rug.— D. ab GwUym, ocr. 88. 

Carlwmi, creadur go debyg o ddull a maintioli i*r bela. 

R. Roberts : Daearyddiaeth, 9. 

1[ Now usually pronounced carltvm, W. Sales- 
bury (s.v.) writes it *karlumck.* For a similar 
interchange of final 7ig and m, cf. Trallwng 
and Tralltom, the vernacular name of Welsh- 
pool, the form in ti^ in both oases being the 
older. 
Oarlwr, wyr, «m. a churl, a boor ; a miser. 

Owna dithau forau, fy eryr I i*th baia, 

Oaerloew chwerw-lais, our ei charlwyr. 

L. G. OotJd, I. Tiii. 38. 

Carllawedrog, a. denoting a person who, not 
being bound by any particular tie, might 
move his car or change his residence at will 
The exact meaning of the term is not dear, 
and the glosses on it are not much more 
intelligible. It is usually rendered car- 
shattered, -fractured, or -broken. Cf. cor- 
ddychwel and cargychwyn. 

Tri eharlUnoedratog y sydd: anghydvrawd ; ac angbjrttir ; 
ao a TO wrth vraint o benoenedl : sev yw carUawedrawg, a 
TO braint iddo symud ei gar lie y myno, neu symnd i anil 
o Tan, heb golli braint a brodoriaeth yn y lie y symnto o 
hano, tra nad elo yng ngwlad gelyn ac eatron. 

Cy/reithiau Cymru, iL 480 (of . 96, 688). 

A hwnw a elwir carllawedrawg ; sef jir carUawedrawg, 

dyn a fo cargychwyn pan fTno. Sef yw Uawedrawg yn 

hen Gymraeg tommawg [al. tonnawgj ; ao wrth hyny y 

gelwir yntau yn gartommawg [al. gartonnawgJ[. 

Leges WaUicae, t. ii. 46. 



Digitized by 



Google 



Cablltd 



689 



Carn 



Carllydy a. [ckr, oara] amorous; coqnettisli. — 

Carllys, ) am. [oarw-l-llys] hartwort {TordyU 
CcurwlySy ] iuni),—Hugh Davtea : Welsh Bot. 
136, 167. 

Carllya maivr, great hartwort {Tordylium 
maanmum), 

Garmon, myn, $m. [(At (cara)4-nion, as in 

htua-mon, porth-mon] a lover, a sweetheart. — 

N.W. 
Cam, pJ. camau, cemydd, $/, [0. cam; Br. 

kam; Ir. canij camn, camd; Ga. cam; Mx. 

cam] 1. a heap (espedally of stones); a pile; 

a tumulus. 

Or crao dir earnou fin Tref Peren, or earn dicilid di- 
gnairot bet iiBor Hatiea.— Liber LawkoMnsU^ 286. 

Arglwyd minhe ae djwedaf . yn ymlad ar prjrf du or $am . 
Croc yaBjd a elwir y Gnio Oalarus. ao yn y omc y maa 
iarw. ao th y ^arn y mae pryf. ao yn lloacwm y pryf y nuie 
L— Jfa/ * ' — 



)imbinogiom^ 228. 

Fob cam a wdir amynt 
Sydd nchel gapd i*r gwynt. 

GwaUter Meehain : Gwaith, L 66. 

Can* o gerryg^ a heap of stones. 

6. a cairn or cam ; a heap, generally of rough 
stones, raised for a memorial or meurk of some 
kind. 

Camau nea yomerfrfai*.— T ^eddillion hyn a "welir yn 
ami ax hyd y wlad, yn enwedw ar benau y mynjrddoead, 
He y g^nasanacthent me^s frwyddflau i gynneu tan arnynt 
yn amser rhyfel, i roddi rhybudd am ymosodiad gdynion; 
ac hef yd yr oeddTnt, o'r rlian fwyaf , yn looedd claddedig- 
aethao, gan eu bod, f ynychaf , yn cynnwys cifltf eini ag ea^m 
ynddynt. . . T camau a ffiuflr o gmglwythau mawnon o 
gwryg wedi en pentrrm i fyny ; a phan agorir Ytyrj, ceir yn 
y oanolj ar wyneb y ddaiar, gistfaen, 3m ffuifiedifi:, Tyajch&tt 
o bedair Uech, a chlawr, megya v crybwyllwya uchod ; ao 
o fewn i*r gfiat, ysten neu ga^ o oridd, yn cynnwys esgyrn 
a llndw, yn danjgos fod arfer ▼ Cvmry, yn yr hen oesoedd, 
i loq^ y meirw, a chladdu y llndw ]rn y modd hwn. Lie 
nkl oedd cerryg yn ddigon ami i ffnrfio eamf oyfodent 
gnag o bridd, o*r un llun crwn. 

Camhuanawc: Hanet Cymru, 82 (of. 81, 88). 

% Many hills or mountains more or less 
mound-shaped, whether they have a sepiilchral 
cam on the summit or not, are called cam 
(pi. oamau or cemydd) and camedd; as. Cam 
Bod/uan, Cam Padryn, Cam Ingli^ Cam 
Arthur, Cam Llecharth, See Camedd, 

c. an aggregation ; an accumulated mass ; a 
number of things heaped or huddled together; 
a great lot or number. 

Cam o /och, a lot or drove of pigs. — 8. W, 

Cam o boblt 
Camedd o 

Mae ef yn gam o ariaUy he is a heap of money ; 
he is very wealthy. — C»8, 

2. a rock. 80 in the other Celtic dialects. Gf . 
Qiraldus GambrensLS, liinerarium Cambrioi 
(Bolls ed.), vi. 62. 

Hoo oum itidem heremioola conspicatns fuisset, beato 
▼iro indicavit, quamobrem juaalt qoatinus ille lapidnm 
cnmnlna a premifln oeleoole nomine. Cam id est Uupes 
Tylyngoay Tooaretur. 

Vita Sancti Cadoei : C. B. Saints, 62. 

3. [pi. -au, em.) a hoof (as of a horse or ox). 

Deu gam a gcrtynt yn gyd preinyawo. 

Gwj/uj'ardd Brycheiniog : M.A. i. 270. 

IJyw jyw hyd Qemyw aet gantet [gameu] y ueirch 
LliAWB ao kyueirch keiei nyd gen. 

Uggad Gwr : M.A. i. U6 (cf. AOO). 

87 



^ ^. . I a crowd or throng of people. 



Camau a phedolau*n din 

A ddryllia'r ddaiar allan.— riM^vr AUd, i Farch. 

Bhag awn twrf eamau ei feirch cryfion.— /<rr. xlvii. 3. 

rr oadfaroh dihaf arohwych 

Camau a roea; cyrn i'r ych. — Oro, Owain, 18 (cf. 76). 

Cymmeryd y camau, to take to the heels; to 

betake to night. 

nerth y camau, at a gallop ; at full speed. 

Daow Gywydd y Earn . . . wedi myned i Allt Fadog, i 
odryoh beth a dalo ; ao odd! yno fe ddaw atooh chwitiiuu 
i Lundain o nerth y camau. — ih-o. Oufain^ 296. 

4. {pL -au, em,) a handle or haft ; a hilt. 

A gafaa y cam^ a gafas y llafn.— Dmrefr. (M.A. iii. 147.) 

A*r earn a aeth i mown ar ol y llafn.— ^arn.iii. 22. 

EUyn 4 eham cadam ooGh.—Oro. Oufain, 21. 

Cam cyllell, a knife-handle. 

A den waa ieneino yn aaethu kameu eu kylleill o aagwin 
rnxxtx^—Mabinogion^ 216. 

Cam cleddyf, the hilt of a sword. 

Hyd y cam, to the hilt. 

Rhyfel hyd y cam, war to the knife. 

5. that on which one falls back; support; stuy; 
backing; authority (for a report or statement). 

Cam chwedl, the authority for a report or story. 

Newrdd da oedd hwn, ac o ben da hef yd, chwedl y bobl ; 
ond erbyn y oeffir y earn, nid hwyrach na th&l mo'r diueu 
crin. Fe fu yn hir oyn medru cono ei gam; ond o'r diwedd 
fe gofiodd.— C/ro. Owainy 231. 

Pvjy yw dy gam am y chwedl $ who is thy 
support or authority for the report 't 

Cilxo yn v cam, to recede (as the blade into 
the haft); to backslide, to relapse; to lose 
ground ; to withdraw. 

Ac yna trwj bob dyfaia ymddiogela rhag dy beryglon 
preeennol ac i ddyf od, ao ymgadw o ddydd i ddydd rhag 
eilio yn dy gam.— £ lis Wynn: Rh. B. 8. i. 1 (13). 

6. (in botany). 

Carn yr ebol, ) colt*s-foot,coughwort (2'i«- 

Datl cam yr ebol, \ eilago). — if. Daviea : Welsh 
Bot. 78, 165, 166. 
Cymmer y Uyaiau a elwir cam yr ebol (ynt deb^rg i ddail 
y cynghaw), nhwy a liaeth buwoh onlliw, a rhyniou blawd 
oeirch, a menyn Mai, a'u berwi yn dda, a dod yn blastr 
wrth y dolur yn dwym.—Meddygon Afydd/ai, ii. 418. 

O bydd annwyd tost amat, cymmer wysgell marchalan. 
a iach fyddi : cymmer hefyd wysgell earn yr ebol^ a iechyd 
a gaL—Llanover Ms. 4. 

Cam yr ebol cyffredin, common colt's-foot. 

( TiLSsilago far/ara). 
Cam yr ebol y gerddi, asarabacca {Asarum Euro- 

paeum). 
Cam yr ebol y m&r, sea-bindweed {Convolvulus 

soldanella). 
Cam, a. deserving interment under a cam (as. 

a criminal); arrant, notorious, downright, 

undisguised, unmitigated; arch-. 

Cam lleidr, ) em arrant thief, an out-and-out 
Cam leidr, ) thief. 

Dyfod y eamUeidr gwrmeidr garmal. 

Mob Cryg: M.A. i. 666. 

*Hyn oil o gamUadron,^ ebr ef, *a vaka. ladron yw'r 
lleill.'— £/i» Wynn: Bardd Cwsg, 27 (cf. 28, G7}. 

Oni bai fod cam-Uadron^ ni byddai an lleidr. 

Ed. Samuel: Holl Ddyleds. t>yn, xiii. 6. 

Caron, i ddiogelu ei hnnan yn y freniniaeth, a adcilodudd 
aaitb eastell wrth Wal Sefer, jru gynnifer amdditfynfa i 
gadw allan y rhai oedd yn edrych omo ddim anig^^ iiii 
chant'leidf mewn awdurdcKl. J'heo. i.'ran$: D.P.O. i. '2 frJ, . 



Digitized by 



Google 



Cabnafloq 



690 



Caritkdd 



Cam /radwTf an arrant traitor. 

A hwnw a fu frenin creiilon, ftc yn gam/radvrr gwlad. 

lolo Ksi. 71. 
Tri eham/radwr a fuant aohaws i*r Saeson ddwyn ooron 
yny« Prydain oddiar r Cymry. 

Trioedd : M.A. ii. 66 (cf. 01). 

Cam SaiSy an undisguised or thorough Saxon. 
Tri Qhyfinff byd: crau nodwydd ddur; earn Sais ax 
gdffaint; a drwa odl mab y crinwas. 

Trioedd Doethineb: M.A. iii. 246. 

Cam feddtvyn {pi, cam feddwon) a notorious 
drunkard. 

Tri eham/eddwon Tnys Prydain : Ceraint . . . Owriiieym 
Qwrthenau . . . Qeithenyn.— Trioedd : M.A. iL 64. 

Cam JUaiUy a notoriously savage or brutal 
feUow. ' 

Owaew'n ei fola, gam filain I—D. ah OtoUgMt xcvr. 44. 

% Cam always precedes its noun, and is un- 
susceptible of comparison. It is, in fact, a 
substantive; and such expressions as cam 
lleidr (or cam leidr)^ cam fradwr^ cam filain, 
and the like, are in reality compounds, and 
formerly were usually so written (with or 
without a hjrphen), as will be seen by most 
of the preceding quotations. 
Camaflog, a. [cam + gaflj cloven -hoofed; 
doven-footed, bisulcate. m the instances of 
its occurrence it seems the proper name of a 
horse rather than em epithet. 

Konian kyneiwawo a wyd Awydawo 

Du moreod enwawc march Brwyn bro bradawo 

At tri cam ajiawc.—A.B, ii. 176 (M.A. i. 44). 

Tri anreithuarch ynjrs Prydein. Kamaftawe march 
Owein aab Ury^. a Thanawt hir. march Kadwallawn 
uab Kadnan. a Bncheelom march Owgawn Qledyfrud. 



Trioedd y Meirch (U. C. H.), 806. 

51 Camaftaw seems to be similarly used as the 
proper name of a horse, or a variant of the 
name given in the Triad : 
Cyrcher bun wenllun wenllaw anrhydedd 
Un rhediad Cam aJlaw.—Gr. ab Meredydd: M.A. L 468. 

Oamaidd, a. formed like a hoof ; hoof -like. 
Cambwl, a. [cam-)-pwl] clumsy, bungling, 
awkward. 

Br hynv ammor iddo am ei ewyllyt da a*i grariad i'r iaith, 
«r eambyUd oedd ei waith ami.— 6^. Owain^ Kl. 

Oarnbyledd, «m. clumsiness, botchery. 

Oambylu, v, to bungle, to botch. 

A ydyw y gyimiilleidf a yn cael mwy o f endith, 00 bydd 
y darllenydd cyhoeddus yn camaoenu, neu yn cameirio, yn 
eamhylu y bennod drwyddi, na phe bai y darlleniad yn 
un cywir a mednu l—Traethodydd. 

Oamedd, -au, -i, sf, 1. a heap (especially of 
stones) ; a pile or mass. 

Yna cynnull ei luoedd a wnaeth Rhys, a diffeithiaw 
Dyfed, ac efe a dores y oestyll yn gameddau. 

Brut Aberpergwm : M.A. ii. 668 (cf . 667). 

A hwy a ^ymmerasant gerryg, ac a wnaethant gamedd^ 
ac a fwytaaant yno ar y gamedd.—Oen. xauri. 46 (cf. 61, 62). 

Tri pheth tragerwin a thrwsgl eu sain : lief iir a f yddis 
ynff ngafael &'i chynffon ; men olwynog yn txeiglo camedd 
a chlogwyn ; ac ymadroddiaeth Sais. 

Trioedd Doethineb: M.A. iii. 264. 

Elen Santes, f erch Coel Oodebawc, a gaf as y Grog Fen- 
di^id, lie vdd oedd wedi ei chuddiaw dan garnedd gan yr 
luddewon digred.— /o/o Msa, 128. 

GoBod i ti gameddau uchel i*th gjrfarwvddo yn yr anial- 
wch. Un gamedd yw gwybodaeUi : a lie ni bo'r garnedd 
honno mac'r dynion yn cyfeiliorm. . . Camedd arall yw 
cariod at bawb. . . Byma^r rai o'r eameddi yn y mynydd 
i'th arwain i Ganaan.— ifor^an Llwyd: Tri Ad. 86. 

>' mae e/e yn gamedd o arian, he is a heap or 
mint of money; he abounds in wealth or 

ri(;hos. 



Camedd o gerryg, a heap of stonea. 

A ohodaaant amo ef [Achan] gamedd fawr o gerrgg hjd 
y dydd hwo.— /m. Tii. :«. 

Y gamedd gerryg, the stone-heap. 

Hwy a gymmeraaant Abaalom, ao a'i bwriaoat ef mevn 
if OB f awr yn y coed, ac a godasant amo gamedd gerryg favr 
iawn.— S 8am. zviii. 17. 

2. a subcorneal heap of stones, and sometunes 
of earth, intended for a memorial, especially 
as a sepulchral monument over the grave oi 
some distinguished person ; a caim ; a tumu- 
lus. See Cam, 

Tna y due Eidol iarll Kaer Loyw Hengestyr 7 ben bryn 
ao yno torri y ben ae gladu a roi kam^d anuiw Tal y 
gwnaed am Sowdan. 

Brut Or. ab Arthur: M.A. iL 873 (cf. B). 

E mynydd hagen i bn y frwydyr ynddaw, a eQw dwdawt 
y wlat y Mynydd Cam sef yw hynny Mynydd y Ganudd. 
canys yno 1 mae dirfawr Gamedd o fern adaa yr hon 1 
daddwyt ihyaswr yng oynnoeooedd gynt. 

Buchedd Gr. ab Cynam: MJL iL 604. 

Nid oedd yn eiob amser ohwi, syr, ond bargeinion bol 
clawdd, a lied llaw o yagrifen am dyddyn canpunt, a chodi 
camedd, neu goeten Arthur, yn goffadwriaeth o'r pryntant 
a'r terf ynau.— ii:/u Wynn : Bardd Cwag, 67. 

Camedd jdyw oawgliad neu bentwr o gerryg, ar Ion 
mwdwl pemsei, wedi eu tafln yng nghyd yn yr hen oesau, 
ar ryw aohos pennodol ; ond amlaf , er ootf &d am ryw ben- 
adur urddasol, a roddasid i orwedd dan y cruglwjrth. . . 
Wrth agoryd cameddau yn amryw barthau o'r ynys y odr 
^ddynt gistf einij y n cynnwys eegym a lludw, aef gweddiil- 
ion y rhyielwyr llosgedig. 

Gwallter Mechaui : Gwaith, u. 272. 

^ Camedd and cam are synonymous in this 
sense. Among the ancient Britons, as in the 
case of other heathen nations, the camau or 
cameddau, and the tomenau or tumuli of earth, 
were the common sepulchral monuments 
erected in honour of their great men. Which 
of the two kinds was probably determined 
by the circumstance of the coimtry being 
stony, or otherwise. These modes of inter- 
ment may have continued in use for some 
time after the introduction of Christianity; 
but when the custom of burying in churches 
and churchyards became general, the former 
modes were not only disused, but they became 
detestable as relics of paganism, and were con- 
demned as fit only for great criminals. Hence 
the saying, Cam ar dy wyneb, or cam ar dy 
ben, may a cam be on thy face, may a cam 
be thy grave; when any ill is wished to a 
person. Cf. Pughe, «.v. 

Parch i ddyn oedd cael camedd amo gynt; ond wedi 
derbyniad Cristioni^aeth i'r ynys, aeth y parch yn am- 
mharch ; ac o hyu y tarddodd y dy wodiadau— ' cam-lleidr,' 
* cam-butain,' ' earn ar dy wyneb,' &o. 

GwaUter Mochain: Gwaith, ii. 272. 

When the cam was considered as the honour- 
able tomb of a warrior or a chieftain, every 
passenger threw his additional stone on it, 
out of reverence to his memory. 

[Captain Cook saw burial mounds of earth or stone at 
Oonalashka. One of the latter was near the village, and he 
observed that, in accordance with a custom which seems 
to prevail all over the world, every one who passed threw a 
stone on it.— iS^'r John Lubbock : Prehistoric I'imes (Srd ed.), 
612.] 

But when this once honoured heap became 
disgraced by being the meurk where the guilty 
was laid, the custom for every one that passed 
to fling his stone, still continued ; but now as 
a token of detestation. And this sentiment 
seems to continue to the present day in the 



Digitized by 



Google 



Cauweddawr 



691 



Oarniwr 



popular notaon, that a murderer or a suicide 
ought to be interred in tlie centre of a place 
where four roads meet, so that passers-by 
from as many directions may each throw his 
stone to increase the btdk of the abhorred 
cam. 

Oef n T Bedd aydd dmmyn o dir amaethedifr, rhwnv yr 
mfoalrfona Chwefri. arbann jmae dwy heol yn cwrddyd ; 
ac oa yno y daddwyd Llewdyn, y mae jm ddflvs y dewia- 
wyd y lie hwn o herwydd y frrooiffordd, gan ei fod jpredi 
mtLTw dan yvsrymmondod.— C^mAuaiMMTc ; Han. Cym. 728. 

IT Cnmedd, like carriy enters into the name of 
some mountains ; as. Camedd Llvwdyn^ Cam- 
edd Dafydd, Camedd Elidir, in Snowdon. 

3. fin botany) ^(roundsel (Senecio). — H, Davies : 
Welsh Bot. 78, 166. 

Camedd f den fenyw^ common groundsel, sim- 
son {Senecio vulgaris). 

Camedd felenwryw, common ragwort {Senecio 
Jacohaea), 

Camedd fttnyddoly mountain groundsel {Seneeio 
sUvatieus), 

Camedd ledlwyd gulddaU, hoary ragwort (Sene- 
eio tenui/oliua), 

Camedd y nwrfa^ ) marsh ragwort {Senecio 

Camedd y gors, j agttatieus), 

Gameddawr, $,pl. an old pi. of camedd, q.v. 

Bf Eadawd a chymawn [aJ. chammawn] a Uain 
A chartudaunr tra gogyhwo gwyr trin. 

Aneutin : Oododin, 642. 
Owin ab Nnt but bitinanr 
Kint T sirthei kadoet mo earnetnur 
Dy neircih no broyn briw y lanr. 

A.B. iL 66 (M.A. i. 1S6). 

Oameddiad, -an, sm. a heaping or piling; 
accumulation. 

Oameddog, a, abounding with heaps of stones; 
full of heaps. — C.S. In the subjoined quota- 
tion, the same word may possibly be int^ded : 

Ef g^bryn Oarawg Cymrr Oaemeddatog. 

Talienn : M.A. i. 40 (A.B. ii. 167). 

Oameddol, a. relating to or abounding with 
heaps (of stones) ; acoumulatiye, heaping up. 

^ Camotaid ('camotaul bricer,' gl, 'uitta 
crinalis') in the Capella Glosses (11) is pro- 
brobly intended for camektul:^camMUktwl or 
eameddof, 

Oamedduy v, to heap up (stones) ; to heap or 
pile ; to accumulate ; to amass. 

Ofairwedd yw fForf ymadrawdd, |>an fo yr azeifbiwr yn 
amlfawn, nen yn cameddu ynsr nffbyd lawer o ebian, yn 
anryddocia amryfal beihan o'r nnrhyw anian. 

IT, Pern: "Bgl. Pfr. zxzr. 1. 



OwelwRh yma garrwi/lH Ilawer o eiriau o amryw natwv 
iaeCb.-F. PirH: Egl. Ffr. xxxr. 2. 

Oameddwr, wyr, sm, an accumulator. 

Oamen, -an, sf, a sow; a wild sow. 

Tr bovm a nn o honawch yn ewie yr Uyned. bit naed ooet 
eleni. ar bwnn y m earw yr llened. bit tramm eleni. Ac 
ar hmny en taraw ar hntlatb. . . Bweb ohwilben a bydwob 
y llefll m naed ooet ar Hall yn ffnmen ooet. ar anyan a no 
yr moeh ooet. bit y chwitben— JfoMM^on, 66. 

Oamen, -an, -i, sf, [dim. of cam>2 ^ small heap 

or cairn. 
Oamewin, -edd, sf. [cam+ewin] the fore part 

of a daw or hoof ; a fore-claw. 

'WeitiiJaa/ ebr lAofiTer. ao a sododd el mman eyth- 
rBa% ar ei gmm^wlmid, * i draethn tj meddwl innan fy 
- -Jn& Wynn- Bardd<3wa», 109. 



Oamfeddwyn, feddwon, sm. See Cam, a. 
Camfllain, a. [carn+milain] notoriously or 

extremely savage ; very brutaL 
Oamfileiniwr, wyr, sm, a notorious savage ; a 

mere savage. 

Cur yna flonejf y cam/K«fnwyr, 

Fal berau oogan, fal briwo cegyr.—L. <?. Cothi, i. viii. 38. 

Oamfiraa, pi, freision, a, having a large or 
thick handle or hilt ; large-hilted. 

Tri pbetb sy dda gan gybydd: twca earnfras; eeg:idiau 
nohel olytiawg ; agogann hael. 

Doethineh y Otrnry: M.A. lii. 140. 

Oamg^m (n-.^), geimion, a, having crooked or 
curved hoofs. 

Gwelwn Luciffer yn dno ac yn delwi ; yn y mynyd, daeth 

yeguthdl o ddieflyn eamgam i mewn tan ddyhead a chrynn. 

EUt Wynn: Bardd Cwag, 96. 

Camgraff (n-^), a. sure-hoofed, sure-footedv 

Camgraf yy march rhagotoyw . . . 
Oamgraff dy farch yn y dydd cad. 

Englynum Cad Goddeu: M.A. i. 167. 

Camgragen fn-^), a. having a hoof like a shell ; 
having a hoUow hoof : shell-hoofed. 

Cadferoh cadam-dew, cerdded-ddrud, llydansfefn, bron- 
eansT, gaflaryfyniTf eamgragm, ymdeithwastad, hywedd- 
f alch, drythyll, llamsachus, iTroenf oil, a»i lygaid yn frithlaa 
draiheryll. — Darluniad Caa/areh. 

O^K /■ 1 («-^)> tSrYraon,a. round-hoofed. 

Clamirnon vy march kat trabludd 
Hud im gelwir Gwin mab Nndd 
Ghordderdi Ereorddillad merch Liudd. 

Gwyddno: M.A. i. 168 (A.B. ii. 64). 

OamgyfEui (n-^), gyfain, a, solipedous, soli- 
pedal. 
Camial, sm. a beating about with the hoof ; a 
prancing ; a treading ; the foot-sole ; a shoe- 
sole. 
Crynei Fftes CSamed rag cnmial ei f eiroh 
Ra« tarf dihefeirdi tyweirch tir dawn. 

Cynddelw: M.A. i. 906. 
Pyryf deym rac kym rac eamval emys 

Fwyr dyfynnrye dytneual.—Cynddelto: M.A. i. S60. 

YnghamM meiroh marchosrion 

Tnghameddan tan teon.—Llyvfelyn Fardd: MA. i. 887. 

Oamialu, v. to beat with the hoof; to prance. 

Gwylltiasant rif y cantoedd, 

Cyf wng o hyd enbyd oedd ! 

CamitUH^ ymdafln diff, 

Yr oeddynt yn oreiddig.— Za^o Triehrug: MArCooh. 

Camialwch, sm, a sandal. — P, 

Camialwm, \ sm, [corr. of carlwm .*] a thin, 
Oemialwn, [tall, stooping, awkwardly - set 
Crialwni, ' man; a big, bony, clumsy fellow. 

I ifwrdd i'r un pendrwm, ergydiau ar godwm, 
Oan oflFrwm, camialwm oomelaa. — l^on Rhydd^rtk. 

Owraig gnl ymgeingar, a boerai yng ngwallt ei ben. ao 
ewinedd eemialwm a*i crafai hyd na bai well iddaw seith- 
blyg o garthen dewfraa, na bod un plyg lliain teneu amaw. 

Cydymaith Diddan, 38. 

Byddwn [yn y Oogledd] yn galw hen ddyn main, teneu, 

amroego. gwargrwm, yn grialwm. Fa rat ddyn ydyw 

Bobert Bhyddendi T Orialvm o hen wr tal, cam, gwarrog, 

ao annhacluB yng ngosodiad ei aelodan. 

Meander (Cronid Cymm, xb. ftt). 

Oamio, v, 1. to haft; to furnish with a handle 
or hilt. 2. to hoof. 

Oamiog, a. hafted, hilted. 
Oarniwr, pi, camwyr, sm, a maker of handles 
or haft» ; a hilt-maker. 



Digitized by 



Google 



^ k 



Carnllif 



692 



Carol 



Carnllif, -iau, */. a hoof -rasp. 

Cttmlly/ pedeyr kejnmyaac— C^/r<fttAiaK Cymru^ i. 802. 
Carno, r. to heap or pile; to heap up; to ac- 

cutaulate or amass. 
Carnog^, a. hoofed, having hoofs. 

Cartiogianj hoofed animals. 
Carnol, a. hoofed, having hoofs. 

A hjm fydd well gun yr Arglwydd nag ych neu fustach 
oomioigp, carnol, — Salm. Ixuc. 81. 

Camolion, hoofed animals. — Act, x. 12. 

Camor, am, a hoof ? The passage in which it 
occurs is obscure, and probably corrupt. 
Pfrwyna adail dy ffroenau. 
Fftror a o'th gamor yn flfrau. 

Madog Dwygraig: MjL. L 489. 

Camu, V. to heap or pile up; to heap; to 

amass or accumulate. 
Camwelw, -on, a. pale-hoofed; having whitish 

hoofs. 

Cym (^nynt cerdjTit ram-wnfunon ar dir 

Ar derf>'n C&fit\\eon.— Cyndd(lw: M.A. i. 900. 

Carnwennan, af. [camwen] the name of King 
Arthur's knife or dag^r. 

Ao yua achub a oruo Arthur dros yr offof . ac y ar ydnri 
a uyryei y wrach a Chamwennan y gylleu. 

Mabinogion, 14S (cf. 106). 
Ynnill a wnaeth Carwennan 
Egin dur o'r gynnad dka.—Outo*r Olyn, 

Carnwr, wyr, am, one who heaps or piles. 

Rhoi pryf hwyr eamw;rr ceimion pry*r berth 
Anferth nid cywerth iin o'r cywion. 

Madog Dwygraig: M.A. i. 488. 

Camwyllty a. with a wild or furious pace; 
galloping. 

Fe rutbrai 'n gamwylU ar ei farch 
Trwy'r frwydr oil o'i bron. 

LeteU HopeiH : Mel-GFaf od, 80. 
Yno yfodd y gwin i fyny, a thaflodd ▼ owi)an droa ei 
ben, a rhuthrodd yn gamwr/fit i ganol ei elynion. 

Camhuanawc: Hanes Cymm, 781. 

Camwyn, m. ) wynion, a. having a white 
Oamwen, /. ] handle, haft, or hilt ; white- 
hafted, white-hilted. 

Daffr gamwen, gethren ffjrtbrawl, 
Neddai ddur a naddai ddiawl.— /oto Goch. 

Carnwyd, -on, am, a hoofed animal; a horse, 
a steed. 
Ny mat wanpwyt ysjpjyt 
Ar gryinal \al. grymial, gynwal] eamwyt 
Ny mat doaes y vordwyt 
Ar vreiohir mem-llwyt. —Aneurin: God. 498. 

Carnjrmorddiwes, am, 1. the striking of a 
horse's hind hoof against the hoof of the fore 
foot ; overreach. 2. a term in prosody, being 
a fault where the rhymes of a couplet have 
the same accent, while one should be grave 
and the other acute. It is also called gar- 
llaea, 

Camymorddiwes a fydd lie diweddo dan air prifodl yn yr 
nn aoceu. He nas dylaint fod felly; megvs mewn ewpl o 
gy wydd a'r ddwy awdl amo y naul ai'n ddercbafedig neu 
ynte yn ddisgynedig ; y peth ni ddylai fod herwyda doB- 
partb ansa wad y mesur; a'r un peth a fydd yn f ai ar 
ddeuf an seithsill yr engl>'nion toddaid a elwir unodl union ; 
ac a elwir eamymorddiwes am fod megvs carnau yr olaf yn 
gorddiwes rhai'r blaenaf , gam yng ngnam : neu gamau 'r 
olaf yn olion carnau *r blaenaf : ao er gocnel hyn o fai, 
dysger a chofier dospartli ao anaawdd y mesur. 

Cg/nnach y Beirdd, 283 (of. 195, 196). 

Tri bai gwahtmredawl ereill y sydd ar englyn unawdl : 
carnymorddiwta; tin &b ; a drygoaodiad. 

Triotdd Dotthmib, ill. 186 (of. 194). 



The following are specimens : 

Oloew fuddlol yw*r jrelfyddyd. 

Ar prynnydd awr ac ennjd.—Ieithadur B. Daviea: IM. 

Garlla«9 yw maps a mosen, 

Doldirocdd a dail derwen.— ftdr Fardd: M^I Awen, 7. 

Carodawg, a, [carawd] full of love; abound- 
ing with charity. — P. 

Carodol, a. exciting amity or love. — P. 

Oarodor, -ion, am. [cf. Cariador] one of the 
Society of Friends ; a Quaker Cf . Cariadog. 

Oarodyn, am, a lover ; a friend. 

Er hyd yn y byd y bwyf, 

Carodyn cywir ydwyf .— Z). ab Ounlym^ Ixix. 67. 

Carodyn oerdd meiddlyn Mai.— jD. ab OufHyim^ ocxxx. 8. 

Carog, -au, am. See Carrog, 

Carol, m. (N.W.), /. (8.W.), -au, *. [C. karol, gl, 
* chorus' (C.V.); Br. koroll^ vb. korofla^ korolH; 
Ghi. caruill; Mx. car ml"] a carol; a song^ 
(generally of a joyous strain). 



Tri pheth oared a'i oaro: offeiriad bolfkas ya 
ofTeren ; lief enaid gan ddiawl ; a charol Sail. 

Doethineb y Cymry: M.A. iii. 264. 

Chwedlau Arthur, Cerdd Taliesin. Daro.^anau Merddm. 
Cywyddau Dafydd ab Q wilym, Araith Sion Tudur, a chani 
o garolau merched.— Robert Llwyd: Uwybr Hyff. 421. 

Dau wythgant oed leeu, wyth ddeg heb waeUiygu, 

A naw yn terf ynu, cawn hyny cyn hir ; 
Pan wnaed y gerdd gywrain, yn garol i'r plygain, 

rw ddarllen a*i arwain yn eirwir. 

Huw Morus: E. Oeiriog, ii. 807 (cf. 968-849). 

Uewelyn Ddu o Geredi(?ion, yr hwn yr ydwyf yn ei 
gyfrif yn fwy na myrdd o*r mdn glytw3rr dyrCau naw ufrain 
yn y cant, sydd hyd Gymru yn gwybeta, ao yn gwnenthnr 
nen'n gwerthn ambell resynua gard^ neu ddyri fol dawdd. 

Gronwy Ou^ta, 170. 

Daeth 4*r gwreng a'r bonedd yng nghyd; gwnaeth i 
neuaddau cestyll a llyaoedd adseinio gan erddygan y delyn 
ao aoen y garol, a pharodd i'w byrddau riddfan o dan bwys 
y seigian. — Cylchgraicn^ i. 370. 

Carol gwyl Fair, a carol for St. Miury's festivaL 
Carol gwirody a wassail song. 
Carol haft a summer carol ; a May song. 
Carol Mai, a May song. 

Ni a ddaethom jn f wriadol 
Teh cyfarch ac I'ch canmol 
Ar gard moesol Mai,— Huw Merut: E. Oeiriog, ii 186. 

Carol Nadolig, a Christmas carol; a song in 
celebration of the Nativity. 

Carol Paacy an Easter carol ; a song for Easter 

day. 
Carol plygaiuy a matin song or carol (generally 

for Christmas morning). 

Carol gwyl Tattvyll, an Epiphany carol ; a song 
for the Epiphany. — Buw Morua : Eos Ceiriog> 
ii. 341, 345. 

Carol aerch, a love-song. 

Carol addyag, a carol of instruction ; a didactic 
song.— j^uw; Morua : E.C. ii. 277, 322. 

1[ Supposed to be derived from Eng. carol 
(O.Fr. carole)y which originally signified a 
dance, a sense in which it seems never to 
occur in Welsh. It is not used (without some 
qualification) for a love-aong, as is often stated 
in the dictionaries of the present century, on 
the assumption that it is formed from car-u, 
with whieh it appears to have no connection. 



Digitized by 



Google 



Carou 



693 



Carreo 



If a borrowed word, it must have been 
adopted at an early date. See the verb caroU. 
The word, with some difference of meaning, 
is found in most of the Celtic dialects. 

Caroli, v. to carol ; to sing (usually in a joyous 
or lively strain). 
Gorwrn blaen erwein. ac elem jn llwyn 
Gwychyr gwjnt gwyd mi {TTvem [al. ni g^ywain] 
Sryawl nr garatd ny ^jgnein. 

Uywkreh Hen: A.B. iL SS6 (MJk. i. 184). 

Cydaff ieir oei dr gam, 

Y oeiliofr dwys k*r dog du : 

Cwrel-ael yn caroli, 

Cyfthr bais fal oofl y bi.— Z>. ah Gicilym, ex. 1. 

liwyr irwae fl na bawn f wyalohen 

Tn mroli 'm mrig y ddnenen ; 

Byddwn rydd oddi with ofalon 

Sydd yn awr yn trefolio'in calon.—PennUl. 

Carolwr, wyr, stn. a caroler, a carol-singer; 
one of a company of waits. 

Troed yn ol, fal earolvrr, 

Awen don, fal ewyn dwr.—Meiriff Dafydd. 

Geuiiaid fal y eart^topr.—Sum Brwtfnog. 

Carp, -iau, »m. [cf. L. carj>6] 1. a rag, a clout; 
that which is torn away. 

Pali ni myn nid nrael gwyn ei gynhyniau 
Tn Ue syndal yngbylch ei wal gwelid carpiau. 

Madog ah GwaUter: ^,A, i. 406. 

Ebedm#ldi ... a gynunerodd oddi yno hen garpiau^ a hen 
bwdrfrntian.— /«r. xxxviiL 11 (cf. 12). 

Mae genyf yma, yn fy meddiant fy hnn, garp o hen lyfr. 

Oronwy Otoain^ 286. 

2. a ragged fellow, a ragamuffin. 

Carp trwBsrl, cwyn owrwgl, can oarrai o'i lawdr 
Hen Iddryn go fawai 1—2?. ab Omljfm^ wxxx. 17. 



Torf oedd ynf yd eu tcrfysg, 

T7n carp hwnt yn crio pyav. 

Gn 



rtmwy Otoain, 66 (cf. 208, 272). 



Mae brtn i frin y dyffryn, 
Mae Sian ar grf er Sic 
Ac oe yw pawb i goel 



Mae Sian ar grf er Sion vn ; 

Ac oe yw pawb i goel rhyw , ^ . 

Mae Hnwcyn larp i rywnn.— Krtl^ Sioned^ 106. 



yw garp. 



Carped, -an, am. [from E. carpet; adopted from 
L.L. earpeta^ carpiUty carpetta; Pr. carpette, 
-fcarpite] a carpet. 

ffi a weithia iddi ei hnn garpedau.—Diar. xxzi. 22. 

Nid ydym ni nac mor godfacheddol nac mor gyndyn ag 
T caaaom flodan a weithier mewn carpedau^ ao mewn 
orethynan.— £tf. lames: Horn. ii. 88. 

Ystyriant yr hwn a arf erai ymwiago mewn diUad gwerth- 
fawr, i eathra ar garptdauy i gy«gn ar fanblu, i drigo mewn 
palaain belaeth, yr awron yn noeth. 

Or. Wgnn: Ystyriaethan, 170. 

CarpiOy v, to tear; to tear away; to rend; to 
t^ to rags; to shred. 

A phan gyfodea terfynr mawr, y pen-captaen. can ofni 
rhagrbwygo [•earpio] JPaul yn d^ryllian y ganthwynt, a 
orehymmynood i'r nulwyr fyned i waered, a'i ddwyn ef 
ohi pUth wy.— IP. Saletburp : Act xxiiL 10. 

Oh, pa fodd y torir ao y rfawygir. y carpiv^yd ao y dryll- 
iwyd em dinasoedd \—Bd. lame*: Horn. i. 177. 

Carpio^, a. ragged ; tattered. 

Y meddw a'r glwth a ddaw i dlodi : a chyagu a bair 
fyned mewn gwiag garpiog.—Diar. xziii. 21. 



Dillyn ieuano, carpiawg heti.—l>iar*b. (M.A. iii. 164.) 

AeCh carjad yn gnydog, a*r eelwys yn ddrylliog, 
n dyllog, ad" 



iicarjadim 
Lchrefyddy 



ynporpvv, yn 



7, yn dyllog, a dall. 

ffttw Morus: Eos Ceiriog, ii. 806. 



Yr oeddynt jngarpiog, yn denenon, a'n hymadrodd yn 
gymmyqgiaith o Yapaeoaeg ao Italaeg. 

Brutus: Bratudaoa, 388. 

Ysgolion carpiog, ragged schools. 

Oarpio^rwydd, $m. raggodndss. 



Carrecjrs {&g. -en, /.), 9.pl. [carreg] a kind of 
wild plum. 

Carrecya cochion, *a small kind of wild plum, or 
rather apricot, growing wild in Glamorgan, a 
pretty good fruit.* — lolo Olosaary. 

Carrecya Cwm Cidiy * a small black plum growing 
spontaneously in Cwm Cidi in Glamorgan, 
and continuing on the tree till February in 
mild winters.* — lolo Oloaaary. 

Carrai, pi. carreiau, carreion, af. [cf. L. corrigia'] 

a thong, a leather strap. 

Ar hynny W3mt a welynt jm dynot y mywn morwyn 
bennirrech du ar gevyn mul melyn. a eharr^u anaanawl 
yn y llaw yn gyrru y laul.—Mabviogion, 28^. 



Kanhyatta ymy de waa ty gwneuthur ar y tyr a rodeyst 
ty jrmy kaatell en kymmeynt ac i damgylchyna un karrey. . . 
Ef a kymyrth croen carw ao ae gwnaeth ef en un karrey. . . 



Ac eno e memurwa y gyt ar garrey honno. . . Ac wedy 
danrot y adeylat ef a gavaa y enw or karrey kanys a hi e 
meeeorwyt. Ac wedy hynny em Brytanec e pelwit e lie 
hwnnw Kaer Garrey.— Brut Or. ab Arthur: M.A. ii. 246. 



Ni thAl dy gynghor am forwyn 
Garrai i mi, y gwr mwyn !— 2). ah 



GwUym, Ixir. 47. 



Hawdd yw tynu carrai hir o groen un arall. 

Diareb. (M.A. iii. 161.) 

Y gwaelod, ar yr hwn y gorphwyaai t gwely pluf , jrdoedd 
rwydwaith cryf, wedi ei wneuthor a charreion o grwyn 
amfeiliaid. — Cylchgraum, i. 42. 

Carrai eagid, a shoe-tie, a shoe-latchet. — Oen, 
xiv. 23 ; Eaa. v. 27. 

Carrai etgidiau yr hwn nid wyf fl deilwng i ymootwng ao 
i*w dattod.— Jfare i. 7 (cf. Luc iii. 16; loan i. 27). 

Carreg, pi. cerryg, af. [C. carragy carrac; Br. 

karrek; Ir. carraic; Ga. carraig, carragh; 

Mx. carric : cf. cratg'] 1. a stone. 

Ef a welei doouryn mawr ygkanawl y koet. a eharree 
Iwyt yn ystlys y brvn. a hoUt a oed yn y garree. a earfP a 
oed yn yr hollt. a llew pnrdu a oed yn ymyl y garree. . . 
Sef a oruo Owein dispeilaw dodyf a nessau att y garree. 
Ac nal ydoed y aarfF yn dyuot or garree. y tharaw a oruo 
Owein a chledyf yny vyd yn deu haoner.—Mabinogum^ 186. 

LJuyt usuyd nyt plyd nyt plyc 

Clot gyhoed oaeroed eerryg.— Oynddelw: M.A. i. 241. 

Kymmen a weld a diffwys a eherrie uchel eithyr agarw 
amdyfrwys ny rywelsd eiryoet y gYtryw.—Mabinogion^ 88. 

Ef goruc am gerrye mor llwch. 

Llywareh oft UyvoeLyn : IIL.A. i. 280. 

Hoewdeg riain hydwf Iwyagain, 
Eiliw gnirenyg geuw am gerryg. 

Bh. GocM ab Bhieert: lolo Mas. 288. 

Carreg do, a kerb-stone. 

Carreg dafl {pL cerryg tafl), a stone for a sling; 
a stone thrown or for throwing from a pro- 
jectile. 

Oni thynodd ef e ymaith waradwydd y bobl, pan gyfododd 
efe ei law 4 charreg daM, a bwrw i lawr falchder OolYah ! 

Bed. xlTii. 4 (cf. Seoh. iz. 15). 

Carreg ddn {pi. cerryg tin), (1) a fire-stone=a 
flint-stone or pyrites. 

Ac felly, fel dwy garreg ddn pan gnrer hwy yn erbyn en 
gilydd, hwy a frdduit beunyda jp. gwreiohioni, ac yn poeri 
t&n ar eu guydd.— /m. Tomat: Bucn. Grist. 296. 

(2) a fire-8tone:=a stone which stands fire or 
great heat. 

Carreg daran, ) a thunder-stone ; a thunder- 
Carrey y daran, ] bolt. 

Bhaid 1 lais yr ndgom nnwaith dy ysgwvd di a*th gyffroi 
drwy erchyll garreg daran dy dynunesu dy hun, ath 
ddeffro ^i.—I^fnrgan Lhcyd: Ymroddiad, viil. 10. 



Digitized by 



Google 



Cabrega 



694 



Carreooo 



Carreg fedd {pL oerryg beddau), a grave-stone, 
a tombstone. 

Beth heddfw yw^ pa fath ei wedd, 

Do*, darllen ar ei garregftddl—Tdtfnegion^ 88. 



a borseblook. 



Carreg feirch^ 
Carreg/arch, 

Carreg filltir {pi. cerryg milltir, oerryg milltir- 
oedd), a milestone. 

cZ%t/yn. j a boundary atone. 
Carreg hogi (:=maen bogi), a wbetstone. 

Carreg leu, (1) a bluish stone (of any sort). (2) 
blue stone, sulphate of oopper. 

Carreg le/ain, ) an echo stone or rock; a re- 
Carreg adsain, ) bounding or reverberating 
stone. 
Fa un bymiaff . . . ai swn erchyll creigian a fwrid i lawr, 
ai rhedfa aoif euiaid yn moelystota heb eu gireled, ai llaia 
creulon bwystfllod rhuadwy, ai carreg U/ain yn dadaeinio o 
ogofeydd y mynyddoedd ; y pethau hyn a'a dyohrynai hwy, 
fel y UewygeaU—Doetk. zvif. 18, 19. 

Carreg Iwvd, a grey stone ; the grey mountain- 
rock: also called carreg Iwyd y rhych. — 
MaMnogion, 186. 

Carreg nadd (pL cerryg nadd), freestone. — 
AmoSf V. 11. 
Ef e a wnaeth hefyd d^ mawr orwn o gertyg nadd ar laa 

Caixm.—Theo. Evans: D.P.O. L 2 (62). 

Carreg orchegt, a putting-stone. 
Carreg 9yl/an, a foundation stone. 

Cerryg cesair, j i^^ilstones. 
Cerryg cerdlysg, j "»*«»^"«»- 

Ao 4 cherry a cMair [•cemllwtg] mawr alln, efa a rathrodd 
ar y oenedloedd 4 Thjtel.-'jSceL xlvi. 6 (cf. E«u zzx. 80). 

Cerryg haiam, iron-stone, iron-ore. 

Cerryg y lluched, ) meteoric stones, meteor- 
Cerryg y cythratd, ) ites. 

Calon garreg, a heart of stone ; a stony heart. 
—Eaec. xi. 19; xxxvi. 26. 

Owal gerryg, a stone walL 

Dy/od at gerryg y horth, to come to the end or 
aestination ; to come to one's journey's end. 

Pe dygwyddai i mi unwaith ddvf od at gerrya y borth vn 
y cyflwr yr wvf, da y dylwn ddlolch i Dduw. a dyWedTd fal 
T dvwaid y Patriarch laoob, *Ni ryglyddaii y lldaz o'th 
noli drugraoieddaa dL'— ^rontoy Ovfatn, 193. 

Tynu at gerryg y borth, to draw towards the 
end or dose ; to draw towards home. 

Clywaia fy nhad a hen bobl yr oeshonno yn eiarfer felly 
£yn ffugrolj: Uynu at gerryg y borth,* aef yw hynny, tynu 
at y pen: ^y mae hwn a hwn yn tynu at gerryg y borth,* 
pan fyddai ei fywoliaeth ar ayrympo', ao weithian y 
oyddwn yn ei ddeall pan Mdai emioes yn ymddangoi o 
fod yn tvnn at y pen. Cljrwais hefyd ei arfer mewn 
dull gwahanol, aef pan fTddai drycin yn ymddangoe yn 
agoeau, pan fyddid yn dygwydd bod ennyd o ffordd o 
gartref , a'r ddrydn yn debyg o oddiweddyo. ClywaiB fy 
nhad, ym mynydd Cefn Cyfarwydd, a lleoedd cvifelyb, d 



. . I cvifelyb, dan 

y oyfiyw anwylchiadan, yn dywedyd, * Qwell i ni chware 
am gerryg y borth, gan gynted ag y gallom.' 



at 'adref ' yw tynu at gerryg y borth yn y ddan ai 
Rhagyvuidrodd i Waith Qro, Owain ( 



Felly tynu 
ylchiad. 
860), 71. 

2. the stone or nut of a drupe. 

Cerryg drin {sg, carreg eirinen), the stones of 
plums. 

Y mae cerrya eMn, a'r eyifelyb, yn tori allan weithian 
trwy gyrff riiai wedi bod 6, neu 8^ nen 10 mlynadd yn y 
oorff.— 2>. L»vy9 : Qolwg, iw. 70. 



3. the stone (in the bladder or kidneys) : also 
called maen, maen tottedd, and carreg dostedd. 

Oe ydTm ni jm cymmeryd llawer o of al i amddiifyn ae i 
waredn hx orrlf, rhag dyvw^dd dim niwed iddynt oddi with 
been a chlefyd, megyi oddi wrth y cryd poeth, nea*r poeniu 
droedglwyf, neu'r garreg, pa ham na ddylem, o*t riutn 
leiaf , fod mor gwbl ofalni am esmwythiu *n henddian ! 

Th. WilHam*: Ymadr. Buch. 42. 

A*r llyeewyn, wedi el ferwi, nen ei yf^Ryda gwin, a dyr 
y garreg.^Msddygon Myddfai, ii. 794 (cf . 80). 

Yn gymhwyi fel dynion troain eydd dan boen y garreg^ 
hwy wyddant y rfaaid iddynt gael eu tori, nen farw. 

/(M. T9ma$: &idh. Orist. 190 (cf. 166, 961). 

4. a testicle. 

5. an insulated rock projecting above the surface 
of the ground, the sea, or a river ; a detached 
rock: as, Carreg y Big, in Mawddwy; Carreg 
yr ImhUl, by PwUhdi; Carreg Ina, in the 
sea near the beach opposite to Llanina, Car- 
diganshire; Carreg Ystyn Llath (or Tstum 
Llaeth, as it is sometimes written), in the 
river Dyfi, at a point where the counties of 
Merioneth, Montgomery, and Ciu*digan meet; 
so called, according to popular explanation, 
because a person standing on this rock, with 
a wand in his hand, can reach these counties, 
as well as North and South Wales. 

Nidoee yn unman neb o*i fkth 

Odd yma i Garreg Tttyn Llath,— 0.8. 

Sionyn Ooch 
dod, neu yn hytraoh angnlod, yr 



ci 'W fdifn hvnod yn y dyddian gynt. 

angnlod, yr hwn, banner can mlynedd 
yn ol, a vyriiaeddai o Fortk Rhuddlan i Oarreg 
LlaeA.—awylitdydd, rL 948. 



[yne( 
TstM 



% Though carreg and maen both signify stone, 
and are in many cases indiffSerently employed, 
they are generally differentiated. Carreg, 
which is the more comprehensive term, is any 
kind of ordinary stone ; but maen usually de- 
notes a stone of some sice, or dressed for a 
particular purpose, or considered valuable. 

Oarrega, v. to gather stones (as from a hay- 
field and the l&e) ; to pick up stones. 

Oarregaidd, a. stony; made of stone. 

Caionau carregaidd, stony hearts. — W, 

Oarregan, pi, carregos, cerrygos, «/. 1. a small 
stone; a pebble. 

HoU lerael a ddygant laifau at y ddinaa honno, a ni a*i 
tynwn hi i'r afon, fel na ohaffer yno un garrtgan. 

9^am.ZTiL18. 

2. a stony or rocky tract of land. — Owent, 

Carregedigol, a. petrifio, petri&ctive. — W, 

Oarregiad, -au, $m, petrifaction. 

Oarreglys, «m. and d. [carreg-l-llys or llus] ' a 
kind of whortleberry, smaUer than the com- 
mon, with a stone in it. ' Sometimes corrupted 
into creclyB and croglas, — Denbighshire, 

Oarregog, a. fuU of or abounding in stones; 
stony. 

Ac ar dibenn y mynyd ef a welei dyttryn crwnn. a gor- 
oren y dyiltyn yn goedawo carrecgawc—Mabinogion, 215. 

Ac odyna ed etholes ef le carregawc megye e ryghey bod 
ydaw y anoawd ac kedemyt 

Brut Or. ab Arthur: M.A. ii. 246. 

ier eu bamwrr i ] 
elywaat fy ngeiiian.— Aolni. czlL 6. 



fod yn yr 

lawer o fynyddoedd oreiglyd. 

S%$aa* Uoyd : Amaeryddiaeth, 7S. 



Digitized by 



Google 



Cakbbool 



695 



CilBTREF 



Carregol, a. petrifactiTe, petrifying. 
Carregosy s.pl, small stones ; pebbles. 

Beth jw mtbd gwerthlawr ond mAn gwrr«go» divlMr t 
Or. Wynn: YstyriaeuUMi, 84. 

Tn jt TstTvmeth hon y mae Crochan Twm Sion Oati yn 
oriawn o garrtgot bob amser; a gwaith difyma yw edrych 
ar y riuanod yn bwnr cerrygo9 i'r oafn. 

Haul, C.C. XZT. 884. 

Garregrydy -an, -ian, «/. a stony ford ; a rip- 
pling ford. 

Beirddion Cred a ddywedant 

Wrthyd, maa earregiTfd nant.— 27. ab Gui^fm^ Ix. 48. 

Tkloen gwaatod-loew boew bardd byftryd, 
Uiw lEnrd geirw garw garrtgryd. 

Rky» Ooch ab Bkiotrt: lolo Mm. 880. 

Pbenodd a*th garodd na'th gai, 

Pryd ffrwd carregryd croew-grai. — ^oinn Ddu ah Siancgn. 

CarregUy v. to petrify ; to turn into stone. 

Carregyxiy pi. carregos, cerrygos, «m. a small 
stone ; a pebble. 

Hyned a wnai*r Bryr. ac a gafodd y fwyaloh yn datedd 
ar garrtggm byohan o gallestryn oaled iB.wn.—Iotc Mu. 180. 

Oarreio, v, [carrai] 1. to cut into thongs; to 
cut into strips. 

2. to practise ' long-ladng,' a mode of partial 
ploughing which formerly prevailed in some 
parts of Glamorgan. See Walter Davies, 
Agriculture of 8, W., i. 285, 606. 

Carrog, -au, $/. a brook, a stream, a torrent. 



Bin henaid a drjrwanawdd drwy gat 
D(^ydd Ddu Hi 

Ymchw^ Arglwydd, ein caethiwedig 
Hegia eamg yn nehaa oraig. 
"^a/ydd . 



■oniawraillif. 
M Jk. L 688. 



Da/yddDdu Hiraddug: H.A. i 870. 

Ar y ffyrdd oyfrcithlon o parrawgjdd ft ddiawd 
Wrth hynny y drychaif ei ben ar ffawd. 

Dq/ydd Ddu Hhuddug: M.A. i. 071. 

Gwedy Tr leen ddywedyd y peihan hyn, ydd a«th allan 
ef a*i daiacipnifm dros garoc [ * afon, nant] Cedron. 

WV8aU$bury: loan zriiL 1. 

0*r aarvc [*nant, ftnrd] ar y ffordd yr yf ef ; am byny 
y dercha ef ei ben.— X/. O. Gyffrtdin IBffJ (Salm. cz. 7). 

^ Carrog forms the name of about half a dosen 
streams in different parts of the Principality. 

Carreer, -ion, am, *a wild boar.* — P, It is 
rather the proper name of a monstrous wild 
boar which, in Welsh legend, played the part 
of a medieval dragon in the district of Nant 
Conwy, N.W. *At Eglwys Fach, in Denbigh- 
shire, there is a tumidus, called Bedd Carawa; 
and tradition says it is the grave of a huge wild 
boar, killed by Bach ab Garwed, on the river 
CarawgJ* — P. But though he was killed by 
Bach ab Carwed, or, according to another 
version, by the united action of the in- 
habitants, the boar, as in the case of Diarmait 
in the Irish story, proved the cause of Bach's 
death. 

Y Bacb ab Oarwyd yma a laddodd ryw bryf gwyllt oedd 
yn onnea mawr yma gynt, ar Ian afon Oazrog, yn agoe i'r 
e^wya yma [Bglwya Jraoh]. Carrog, meddynt hwy, oedd 
enir*r prytriD&, a math ar f aedd gwyUt, meddant hwy, oedd 
ef ; ac wrthnos wedi marw*r pryf yma, ▼ tarawai Baoh ab 
GBTwrd ben yr ormes yma 4*i droed; ana gan iddo ei daro, 
on o^ ynrthr y dwyf odd ei droed, ac y bn fkrw'r gwr o*r 
briw.— £tf. Lhwyd. 

Cars, am. [corr. of E. cress ^ 'pepper cress* 
(pepper-grass P). — N, E. Glamorgan, {lolo 
Glossartf), 



Cart, pL oeirt, «m. [C. cert; Ir. and Ga. cairt; 
Mx. cart : all probably from E. cart, but the 
origin of that word is obscure] a ccirt. Cert 
(pi. certi) is another form of the same word. 

Lltuyth cart {pL Uwythi ceirt), a cart-load. 

Bhaff gart {pi. rhaffau ceirt), a cart-rope. 

Oartaid, eidiau, sm. a cartful, a cart-load. 

Oarteg ? This obscure word is known to occur 
only in the subjoined passage, the conclusion 
of a satirical poem : 

Heb roet nao erohi goeteg 
Heb rannaa llettyau teg 
Bithr yn aohrwm Iwm wilammeg lygaid 



Heb rannaa llettyau teg 
"iir yn aohrwm Iwm wilammeg 
AilewgerddiBloreg 



Ai wart ar bentan earUg 
Ai din ar Honydd grin gr^. 

Madog Dwygraig: H.A. i. 481. 

Oartiad, -au, sm. a carting; cartage. 

OartiOy | v. to cart ; to carry or convey in a 

Carte, j cart; to drive a cart. 

CartoMOg, j <*~C<^rllawedrog, ^.T. 

Oartref, -i, -oedd, -ydd, «m. [c&r+trefP] a 
home ; a place of abode, a dwelling, a domi- 
cile. 

KalTom lwy« gynnwya gan oroheatyon nef 
Katfref gwir aidef y gweryddon. 

Oatnodyn : U.A. i. 480 (of. 860, 886). 
Yn amaer Merf yn y gorfa ar y Brytaniaid ag oedd yn 
lioegr yn byw, ymroddi yn Saeson, neu adael en gwlad 
a'u cartr^oedd ym mhen tri mia. 

Brut Aberpergwm: M.A. ii. 4781 
A gwedi hynv*r wledd a'r anrhydedd, a phawb idd en 
caHreJt, pob on idd ei fan.— /oJo Mas. 213 (of. 216, 226). 

Oonnes pob anghartref ; a gorea tref yw eartre/; a gwedi 
treiglaw pob tref/hawddfvd i gartref . , . cais ddedwydd yn 
ei gartref . . . oaia annoeth ym mhob man eithr yng ngkar^ 
tr^.—Doetkinsb y Cymry: UJl. iii. 102. 



Nef ol gler a*i harferynt, 
Ynnefy 



Yn nef Y oai ffarlry gynt : 
A pboed fad 1 wael adyn, 
O nef, ei hardd gartr^ gwju.—Oro. 



Oartr^f at home. 



Omwm, 78 (of. 68). 



Bf e a drigodd ^orirV, ao a beidiodd 4 dyf od. 

M. Oyfim: Diff. Ti. 7. 
Pfcm yr wyt ti yn eiatedd ynot dy hnnan gartref (oddi 
-^' -^^^ — -- - - ' • • - rlir 



oartref oddi wrth Dduw) yng nghomel aimne dywyU dy 
feddwl dy honant— Jfor^an Ltwyd: Cyf^rwyddyd, 6. 

Heb law gofynion natar a pherthynaa, gofalon gartref 
ac oddi cartref.— iP/a Wynn ; Bh. B. 8. i. 1 (6). 

A ydyw y gwr gartref t is the man at home P 

Oddif^rlf 1 ^mhome; absent; abroad. 

Dyn wyf yn gwarthrwyf oddigarikr^. 

Mab Cryg: M.A. i. 666. 

Yr ydym yn ymorohesto, pa nn bynnag ai gartref y 
byddom, ai oddi eartre/. ein bod yn gymmeradwy iranddo 
ef.-2 Cor. V. 9 (cf. 6, §). 

Na fynycha oddi gartref; oanys yng nghartref pob on y 
mae ei ddyn a'i dd^.—DoetfUneb y Cymry: M.A. in. 101. 

Yng nghylch cartref, about or around home. 

Ni adnabnm i neb erioed yn Llan "RilinTi, na nemawr yn 
on lie ym Mon, oddi gerth yohydig yng nghylch y eartre/. 

GroMwy Owain, 167. 

Aros gartref to stay, remain, or abide at home. 
—Ecs. xvi. 29. 
Hir gartref long home. — Preg. xii. 5. 
Brethyn caHref home-spun cloth. 

Rhyfd cartref dvil or intestine war. 
Hkjifnl eartre/ vn bla maith, 

liu'n fTohylliriiith y brAdon. Uanooer Mf.lX'XOPt. 



Digitized by 



Google 



Carthefaidd 



696 



Cabthben 



Mewn gwenydfaon nefawl gartrffhau. 



CartreHaidd, a. homely ; domestic. 
Cartrefanedig, a. homebom. — W. 
Cartrefeiddrwydd)Sr7i. homeliness ; domesticity. 
Cartrefj^ar, a. home-loying; attached to one's 

home. 
Cartrefgarwcl^, am. love of home. 

Tri nod doetbineb : cartrefgarwch; ymgais; ac amfnedd. 
Daethineb y Cymry: M.A. iii. tJl. 

Cartrefj^yrch, a. home- resorting ; attached to 
one's home. 

Tri nod gwroldeb : treiglyddiaeth mynyoh gartrefyyrch; 
anf oetbuBder ; ac ammalcoineb. 

Trioedd Doethineb: H.A. iii. 329. 

Cartrefhau, v,-=.Cartrefu. 

Neu o ddewis yma neu 

ffha 

. Pughe: C.G. T. 638. 

Cartrefiad,-aa,4m.a staying or abiding at home; 

a dwelling, abiding, or residing ; residence. 
Oartrefiawdr, iodron, sm. one who gives one 
home or shelter. 
Trindawd gwawd gwalcb f y ngharw trafttkh fy nghartre/- 

iatirdr 
Tro im rad mad trwy hoyw gariad grair rybuddiawdr. 

Dajyddy Coed: M.A. i. 638. 

Cartreflg, a. 1. domestic; domesticated; home-; 
homely; at home; dwelling or inhabiting; 
home-made, home-spun. 
Oen y Grist wyfl a dof a chnrtrffic wyf yn y iawn ffyd. 

Buch^dd Margret: C. B. Saints, 227. 
Mae'n y nef yn gartrfjig, 
Llew trym, a dyna He txig.—T. W. Hywtl. 

• A hyny trwy ddadlcuad neillduol cartrtfig^ heb Kym- 
manfa-gynghor. . . Fe fu genym ni yma yn Lloegr 
seucdd-gymmanfaau cyn byn, ac ni a lywodraethaaom em 
beglwyai drwy nerth cyfreithiau cartr^fig. 

JUorus Ogjffin : Diflf. vi. 17, 18. 

Bheolaeth gartrefigy home rule. 
2. affording a home or shelter ; housing. 

Ar mwyaf yn hawdd o f onheddig 
Clau a^^arw trafel gler gartrtjig. 

Mfirig ab lorwerth: M.A. 1. 608. 

Cartreflgrwydd, am, domesticity; homeliness. 
Cartreflan, -au, a/, a homestead ; a home. 

Moes, tra bo*r oes i barban, 

Weled y ffordd yn olau, 

Hyd i'tb ddifefl gartreJUtn^ 

Neu arwain fl i*r un iuxi.—Qxoyliedydd^ i. 817. 

Cartrefle, -oedd, am. a place that is one's home; 
a homestead ; a home ; a habitat. 

CartreJU cyffredin yr adar byn yw yr afonydd, y llynoedd, 
»*r oorsydd.— Gwyludydd^ yii. 142. 

Dewcb, dewch jm mlaen, O blant llawenydd, dewob ! 
Wrtb wcly'r cnnllyB eicb cartreJU gwnewcb. 

Blodau leuainc, 66. 

Cartreflu, -oedd, am. and d. trainbands, militia. 

Ymddiriedir amddiffyn y wlad i'r meiwvr, cartreflu^ neu 

fllwyr cartrefol, y rhai sydd yn gynnwysedig o ddwy fvddin 

neu gadlu, sef yr un sydd ar waitb, a'r un a gedwir i 

ddi^wyl taro.—Llawly/r Canada. 12. 

Cartrefog, a. disposed to be at home ; attached 

to one's home ; home-keeping. 

Tri brodyr gwroldeb: cydwybodawl; carlre/awg; a 
gweithgar.— rm«<W Doethineb : M.A. iii. 27-1. 

O garirefogion y ceir gwlad a cbenedl; ao o angbartrefog- 
ion, nerwyr, a difrawd, a gormes. 

Dotlhineb y Cymry: M.A. iii. 102. 

Cartrefol, a. domestic; home-; at home; homely; 

civil; intestine. 

Yr ydym yn byderus bob amser. ac yn gwybod, tra yr 
ydym yn garlref<n yn y corff, ein boa oddi oartref oddi wrtb 
yr Ajglwydd.— 2 Cor. v. 6. 

Bvdd y plant afradlon, pan ddelont atynt eu hunain. yn 
well ganddjrnt eu bymbortb cartrefol ar ol profi'r cibau 
eydd yn y wlad bell.— CA. Edward*: Han. y Fifydd. 108. 



Yr yagrifeiiydd cartrefol, the home seoretary 

(of state). 

Rhyfd cartrefol, civil or intestine war. 

En e reint bono trwy de kartrevavA ryoel. 

Brut (Jr. ab Arthur: M.A. ii. 961. 

O amser y rhf//flo^dd cartrefol i waered, ni cbaf ddim yn 
pertbyn yn neillduol i Gymru yn dyfod o fewn terfynau y 
coflaint yn awr mewn llaw genyf . 

Camhuanawc : Han. Cym. 792 (cf . 796). 

Newyddion cartrefol, home news or intelligence. 

Cartrefol a thramor, home and foreign. 

Cartrefoldeb, \ 

Cartrefolrwydd, ? am. domesticity; homeliness. 

Cartrefrwydd, j 

Tri chartrfj'oUUb y sydd : cyflaith ; cyfar ; a chyfarf . 

Trioedd Doelhineb : M.A. iii. 883. 

Vy ghartrevrwyd ruwd rodyon diffael. 

CasHodyn: M.A. i. 422. 
Wedi addaf teg ar gartrefrwydd 
Wedi tynnu'Lloegr iw 11a wn arcbwydd. 

Dafydd Benfra*: M.A. i. 311. 

Cartrefbli, v, to domesticate. 

Cartrefti, 1. vn. to make one's home; to take 
one's home or abode; to reside as at home; 
to tarry at home ; to domicile, to domiciliate ; 
to reside or dwell. — 2 Cor. v. 8. 

Cartrtfaf trevnaf bp,vneu goleuni 
Trwy voli vy Id tra vwyf inneu. 

Qr. ab Mtredydd: M.A. i. 473. 

Y vorwyn a gerdawd or blaen yr bonn a wydjrat y 
fford ar lie yd oed niarcbawc y dreic yn cartrej'u yndaw. 

St. Grtai, \ 190. 

Ac wrtb byny y mae Brutus yn menegi itti bot yn well 
gantunt wy presswylaw a ckariieuu yny diffeith ac ymbortb 
mal auiueiieit ar kik amrwt a llyssyeu gan rydyt. 

Brut Qr. ab Arthur (Bj : M.A. U. 89. 

Gydag ef y caHrtJaf; 

Nef yn ei gaitref a gAt.—L. G. Cothi, in. vi. 86. 

2. va. to make or provide a home for ; to house. 

Uyd wawt wawr byrddwawr beirdd gartre/u. 

Gr. ah Meredydd: U.A. i. 444. 
Crist jrn nef a*n eartre/o, 
Wyn fyd ! a pboed hyny fo.— Gronwy Owain, 62. 

Cartrefwr, wyr, am. one attached to his home ; 
a domesticated person. 

Cartwr, wyr, am. a carter. 

Da yw'r cwrt lie doi'r cartwyr.—L. G. Cothi, in. xxiz. 1. 

Carth, -ion, am. [cf. Ir. certle {gl. glomus) : cf. 
Zeuss, G.G. 68 J the coarse part of hemp or 
flax; tow, hards; oakum. 

Rhewi'r earth yn y pared.— Mal y tftn yn y earth.— Oarih 
gwaelod y bellen.-i^tare^um (M.A. iii. 150, 161, 181, 188). 

A'r oadam fydd fel earth.— Eta. i. 81 (cf. Barn. zvi. 9). 

Cais garth J a briw 3m f &n, a golob mewn lleisy a wneler o 
gwrw gwenith, a berw yn ^dA.—Meddygon Mydd/ai, IL 614. 

Carth, -ion, am, [cf. O.Ir. carf] 1. that which 
is ejected ; ejected matter, offiscouring. 2. a 
purge, purgative, or cathartic 

Carth a chyfog, cathartic and emetic. 

Oorpbenaf . . . Gochel gnv<^u a charth a chyfog, oni bydd 
acbos cadam.— Hydref . . . Oellwng ycbydig waed, cyfog 
ac vm^rtb, a godiel annwyd ar ei ol. Yf ddwr oddi ar y 
mdl dri diwamod gwedi earth a chy/og.—Llanover M». 63. 

Diod garth, a cathartic drink or draught. 
Carthai, eion, am, a cathartic. 

Cartheion, cathartics, purgatives, aperients. 
Carthben, -au, am. a candle-wick. 



Digitized by 



Google 



Cabthbrsii 



697 



Caru 



Carthbren, -au, -i, «m. a plough-staff, a 
cleansing-spud. 

Cartkpren un keinhftwc kyfreith. 

Cjf/reithiau Cymru^ i. 310. 

Carthddiod, -ydd, «/. a cleansing or cathartic 

draught. 
CarUiedigol, a. cathartic, purgative ; cleansing. 
Carth€ig^, </. nipplewort {LapBana), — Hugh 

Davits : Welsh Bot. 75, 167. 

Cartheig gifffredin, common nipplewort [Lap- 
9ana communui), 
Carthen, -i, -au, «/. a sheet of coarse cloth ; a 
winnowing sheet. 

Ffoes jn. ronyn g^w^ g^we&ith Iwys 

Ar a^ lien caHbeu im carfaglwys.— raZtcm.' M.A. i. 19. 

Gasol yr awyr ddulwyd, 

Cartken anniben iawu wyd.— 27. db GtoUytfi, xxxix. 17. 

Certh en lltm, earthenau llaid 

Qeddiwjg lithrig lathraid.— 27. oft OwUyta^ oxcir. 27. 

log fa im' rhag cael V uigaa, 

A'm pen dan y garthen gu,VL.—Bhjf§ Brydydd, 

Carihen rawn, a hair-doth. 

Carthen odyn, a kiln-cloth. 

Oyru 6*r garthen yn un-llam Vr wybren, to toss 
in a blanket. — W, 

Bod dH garthen ar y gwynty to have one's win- 
nowing sheet exposed to the wind; to have 
an eye to the main chance ; to be mindful of 
one's own advantage. — Dy/ed, 

Owau'r gartheuy a sort of game formerly in 
vogue in some parts of Wales. 

Tr oedd ein hynafiaid dysyml. ond odid fawr, vn cael 
llawn cymmaint boddhAd oc aoloniant gyda'u onwareu 
Triphost, Gwau'r Garthen^ Bwbttch Dalian, Dwrdyn Dai, 
CQ ^warea Sallti, eu Pigwrda, a'u Uawfrenin, a^ yr ydym 
ni yn ei gael gyda*n pel dafaroh, ein i>el droed, em pd law, 
a*n pel lannerch.— £7. C. W. Magazine^ iii. 162. 

Carthena, v, to draw a river with a sheet of 
coarse doth instead of a net. — Glan Teifi. 

Carthglwyd, -au, -i, «/. a dung-barrow; a 
hand-barrow to carry out dung. 

Cartkghogt keinjawc kyfreith.— C^/mMiau Cymru^ i. 810. 

Carthiad, -au, «m. a deansing, a dearing. 

Carihiedydd, -ion, sm, a deanser ; a detergent. 

Carthion, 8,yL offscourings ; excrements ; rub- 
bish; refuse; filth. 

Nid Tw aor ao arian . . . ddim ond carthion ao ammbur- 
edd y ddaiar.— ffr. Wynn: Tstyiiaethau, 23. 

Carthionllyd, a. excrementitious. 

Carthle, -oedd, em. a place to which to throw 
dirt, rubbish, or refuse. 

in mewn rendai, a charth- 
ibyg o fod yn anhyvoel. 
W, Lewtt: Dwy Dalth, 72. 

Oarthlyn, -oedd, -au, sm, a cathartic or pur- 
gative draught. 

Carthog, a. 1. covered with hemp, hemx>en. 2. 
full of ofiEsoourings, excremental. 

Carthol, a. 1. of the nature of hemp, hempen. 
2. tending to soour off; deansing; scourmg; 
cathartic; detergent. 

Carthn, v. 1. to deanse (stables, cowhouses, 
sod the like). 
88 



Ac f e gafwyd dwy-fll yn feirwon mewn c 
Uoedd bndron, pa nif er nid y w deby 



2. to dean; to clear; to scour; to purge; to 
deterge. 
Cais floneg modi, a thawdd ef , a mdl, a gwiu. a blawd 
rhyg, a berw yng nghjrd, a dod ar gadach bretnyn, ac ef 
a*i earth y brath, ac a'i iachS. 

Meddygon Mydd/ai, ii. 612 (of. 791). 

Pan ddarffo i'r Arglwydd olchi budreddi mercbcd STon, 
a charthu gwaed leruaalem o*i chanol. 

Ena. iv. 4 (of. Esec. xx. 38). 

Carthu allauy to cleanse or purge out. 

Am hyny cerihwch aUnn yr hen lefain, fel y byddoch does 
newydd.— 1 Cor. v. 7 (cf. Haro vii. 19). 

Carthwr, wyr, »m. 1. one who removes dirt or 
foul matter ; a cleanser (especially after cattle 
and horses) ; a cleaner. 
Tmddangooai yn debycadi i gnrthwr tomen nag i esgob. 
W. Ltwes: Dwy Daitli, 83. 

Carthtvr geudai^ a nightman. — W, 

2. a horse employed in carrying dung and for 
similar purposes ; a draught horse. 

Karthur na march Uefnu ny henyu or kyvar o kef reyt. 

Cy/reithiau Cymru, i. 318 (L.W. 282). 

Caru, v. [c&r: C. carey caru; Br. karout^ karet; 
Ir. caravHy ^cairiin] 1. to love. 
Kyd karhwine morva. cassaoe mor. — A.B. 55. 

Ar wreic vwyhaf a gar pob un gyt ac ef . 

Mabihogion^ 233. 
Keritor vy ngherd ygkynted.— CyntWe/tr; M.A. i. 244. 

Lawnslot heb y vorwyn yr mwyn y ueb mwyaf a gereist 
eiryoet na nackaa vi yn yr hynt honn.— -!?/. Grtal^ \ 230. 

Tri rhyfedd byd : caru rhyfel yn fwy no heddwch ; caru 
goimes yn fwy no ohymmes ; a charu gau yn fwy no ^wir. 
DoethiHcb y Cyinry: M..A. ui. 89. 
Caru*T wyf is cwr jrr allt, 
Cerais berchenog hirwallt ; 
Caru un dyn a'm ooriodd. 
Caru bun nis ceir o'iboda.— />. ab Gunlym^ cxciii. 1. 

Oes geneu na chais ganiad, 

A garo Iwydd gw^ d wlad \—Oro. Owain^ 99. 

Tri arwydd Cristion : caru grwir, er maint y colled ; caru 
gwlad, er maint y goddef ; a charu gdyn, er maint ci frad. 

Barddas, i. 290. 

2. to make love (to) ; to woo, to court. 

Maelir DafodriU a garodd D wynweu, f eroh Brychau Sant, 
a hi a'i carodd yatei.—Iolo Msa. 84. 



Dan y drain i gywiain garu.—Edw. MaUhewa. 

Qwr caru {pi, gwfr caru), a lover, a courter, 
a suitor. 
Mab caru:=:-Gtur caru, — W. 
March garu, a female lover. — W. 
Llythyr caruy a love-letter. 
Cdn caru, a love-song, an amatory poem. 

Harri caru cant, ) „ ^e^eral lover 
Sioncarupawb, j a general lover. 

3. (in botany). 

Caru yn o/er, ) love-in-idleness, love-and-idle, 
0/er garu, j pansy violet {Viola tricolor), 

S.W, 
Caru, $m, love ; courtship ; a love-affair. 

T edrych uy ohwaer chwerthin egwan 
Y adrawt caru can doeth ym ran. 

Hywd ai Owaim Gtpynedd: M.A. i. 275. 

Caru, a, loving; bdoved, dear. 

Ac or diwed i>ob peth or a garei Duw ao or a gaeaaei o 
kyhaval vrawt e gwneynt. onyt bot en caruach kanthunt 
er hyn a kaoad Duw.— Z^rvr Gr. ab Arthur: M.A. ii. 375. 



Digitized by 



Google 



Caruaidd 



698 



CARWHAtDD 



Gware ditheu garu nei heb y brenhin wrth Rolond. 

Campau Charlymaen^ 110. 

Ac yna y dyvrawt Rolant wrth Oliuor. yr awrhonn gam 

gedymdeitb yd atwen i dy uot ti yn god>indtith y Bolont. 

Ygt. dc Carolo Mngno^ col. 477. 

Caruaidd, a. lovely; loving; kindly disposed, 
kind; tender; amiable; endearing. 
Myn vygkret vy chwaer heb y Pcredur morwyn hygar 
garueid wyt. a mi a allwn amaf ay gam yn vwyhaf gwreio 
pei da getmyt.—Mabinogion^ 215. 

Yr oedd i*r caruaidd ior 

Biohasym was a heasor. — Hgwel Swrdwal. 

Nid caruaidd ond llawen.— /oto Jf»#. 268. 

Mwy caniadaidd a charuaidd 

Eich cwndid gall na neb anlL—Rhga Brydydd. 

Qwlad garuaiddy a lovely or pleasant country. 

Ac yhyt y gwn nyt o [oes !] gwlat garuHdach no hon. 

Brut Gr. ab Arthur [B) : M.A. ii. 219. 

Carueiddio, v, to become loving, lovely, or 
endearing. 

Carueiddrwydd, ] sm. loveliness ; lovingness ; 

Carueiddweh, j kindness ; tenderness ; en- 
dearment. 

Peth bynnac o garueidrwud a vei y ryngtunt y dyd. ny 
bu un no8 hyd ympcnn y Tlwydjm amgen noc a un y no« 
gyntaf . TreiUaw y vlwyayn a wnaeth drwy hela a cherden 



a chyfedach a chnrucidi-u't/d ac ymdidan a chedymdeithon. 
hyt y noB ydoed oet y gyinuc.—Mabinogion, 4. 

Ac megys ag y maent i'w oiod ef allan yn ei holl o^n- 
iant, a'i garuriddwrh, yn dioddef dros oin pechodau ni . . . 
felly y mae yn rhaid iddynt fyfyrio yn drwyadl . . . ar 
natur a gweithrediadaa yr Yspryd Qlhn.—Ier. Owen^ 84. 

Caruo, V, to caress; to fondle. 
Cist ir-dderw cost Iwerddon, 
Cryd hir yn caruaw ton. — L. O. Cothi, v. xir. 49. 

CarCLwr, wyr, $m, a lover, wooer, or suitor. 
Carw, pL ceirw, sm, [C. caroiv; Br. karo^ karv; 
Ir. cairfhiadh; Ga. cairfhiaidh; L. cervuti] 1. 
a hart or stag. 

Tranoeht guedy duw gnyl Yeuan haner haf edely ef 
menet yhele Icegi-u. 

Cy/rtUhiau Cymru, i. 88 (cf. 736, 782, 790). 

Nachaf pump marchawc urdawl y wreic yn dynot. a 
eheirw ac ewigot. a moch ooet ganthunt yn dyuot or fforest. 
St. Great, \100{ct.S8). 
Gar llaw*r llys, goriliwio'r Hall, 

Y pawr ceirw mewn pare arall.— /o?o Ooch : G.B.C. 77. 

Tri pheth nid hawdd eu dala : earw ar fynydd ; oadno 
mewn coed ; a cheiniog cybydd anghawr. 

Trioedd Doethineh: M.A. ill. 289 (cf. 245). 

Y gwr a glywai laf ar bytheoaid yn ymlid carta ar ei dir : 
mi a af yn ethjn y own, ebe efc, fal y caffwyf y ran o'r 
carw.—Iolo Mm. 164. 

Ceirw cochion, red deer, stags. 

Carwydwfr, ) « water-snider 
Carwydwr, j a water spiaer. 

Oarw y gwdlt^ a grasshopper. 
% The cartv uncom mentioned in the Mabinog- 
ion {Mab, 241, 242) may possibly be intended 
for the unicorn. (Cf. Algar,) 
2. (transf.) a complimentary epithet, bestowed 
by the bards on their patrons. 
Carw mawrdrafyn mdlafyn rwydlira 
Cadyr helmuriw keinrodwiw Bys. 

M.A. i. 418 (cf. 211, 445, 466, 483, 606, 628). 
Cadben lagennen a'i gw^, 
Carta mawr a ddwg grym errr . . . 
P*le mae haelioni 'r tri-hael f 
Mae ar garw teg Maigred hael. 

L. 0. Coth%, IV. xiii. 23, 29 (cf. viii. xi. 82, 74). 

Carwas, Bm, [see Carddynf] caraway {Carum). 
— jy. Davits : Welsh Bot. 30, 167. 
Carwas cyffredin, common caraway {Carum 
carut). 



Carwden, -i, «/. [car-(-gwden] 1. a backhand: 

lit. a car-w^i;he; but now used of the iron 

chain passing over the cart-saddle on the 

back of a horse, for which a wytho may have 

served the purpose in early times. 

Yn yr adwy galetaf y tyr y garwitn. 

Diareb. (ICA. ilL 189.) 

2. a gangrel, a tall awkward fellow. 

Carudm fawr I cryd dan V aia, 
Cwrwgl, bychan y cerais. 

D. ah OwUym, zo. 7 (cf. oescx. 7). 

Carwdi, «m. [corr. of ce/nrhwdi, q.v.] 

Carwel, -au, a/. [E. carveJ^ caravel^ fcartivyll, 
carueUt carvily &c. : cf. Carfil] a kind of light, 
fast ship. 
Cawell eang wrth angor, 
Cuiitell a'i iantell o for; 
Carwel yn rhwygaw heli, 
Com hely ar for crwn yw hi. — L. O. Cotki, v. zir. 68. 

Carwes, -au, «/. [carw] properly the female 
of the hart {::^ett/ig); but it is applied, hu- 
mourously or sctrcastically, to a woman whose 
movements are supposed to resemble those 
of a hind. Cf. the proper name Carwen {M,A, 
i. S2).—0went. 

Carwfil, -od, $m, [carw-|-mil] an animal of the 
stag species. 

Carwiwrch, iyrchod, ceiriyrch, $m,^Cariwrch, 
Caeriwrch. 
O oaraf hely y ceiriyrch, 
Y mae cwn i mi a'u cyroh.— /eaaa Tete. 

Carwlys, $m.:=CarUys. 

Carwxiaid, neidiau, /. ) <. a stag's leap; a great 
Carwlam, -au, m. j leap. 

Kycha y dywn wr traglew 

Yn bwrw carwnaid, liygaid llew l—D. ab Gurilifm, cri. 9. 

Carwlam iwrch, carlwm o*i wAl, 

Camau'n wydr, cem anwadal.— Tiufur Aled: G.B.C. 247. 

Carwr, wyr, am. 1, one who loves; a lover. 

Duw, yr hwn wyt awdwr tangnefedd a charwr oyttnndeb 
. . . amddiffyn nyni, dy ostyngedig weiaion. 

Llyfr Gwtddi Qyffrediu. 

Cartvr dodhinebf a lover of wisdom. 

Canor ei wlad, a lover of one*s country; a 
patriot. 

2. a lover, wooer, courter, or suitor. 

Tri pheth annaturiawl: marchnattref heb lAdion; hen 
gybydd heb arian ; a merch l&n heb garwr. 

Trioedd Doethineh: MJl. in. 228 (cf. 276). 

Yn brathu trwy y perthi tew 
Mae'r carwr toa thref .— i>aiiie2 Ddu, 166. 

Carwr cetl, a cupboard-lover. 

Cetrwr eeU, nn yn cam er mwyn ei fola.— Xloiuwer Jf». 

3. a relative or kinsman. 

A chTnghor ei orglwyddl oedd, ei xhoddi hi yn briod i 
garwr iddi a elwid Hacaen Wledig. 

Theo. Svom: D.P.O. i. 2 (07). 

4. a friend or intimate. 

Tri menyl uetbyant gwr: bot 7n drjro carwr ac yn Uibinr 
wr yn dadleu ; ac yn wr arglwyd drwc. 

Cy/reithiau Cymru, i. 782. 

Carwraidd, a. [carwr] disposed to love; of a 
loving disposition ; wooing, courting. 



liys hyspys y gwys nit gwyt ker Aeron 
Karutreid gymlegyt 
Uoegyrwys dachwed amedyt 
JLlanyn awchlym ygrym ygiTt. 



iUyn: M.A. i. 418 (cf. 4M). 



Digitized by 



Google 



Ca&wraio 



699 



Casaxt 



CarwraifiT, wiaffedd, «/. [o&r+gwraig] a female 
lover ; a female relatiye. 
Emyaddng can dn^ y dogi gimddawd saig 
Vt ona carrwraig yn dwjn oorwry^. 

MahCryg: M.A. L 666. 

Oarwriaeth., -au, sf, courtship, wooing. 

Ac ar w er w yr ewnewch gartpriaetk, 

A chospwriaeth ft'ch ysperau.— L. C CoiAi, iii. xix. 67. 

Hyn troa ben y crfrif yng nghyfer bwyta, ac yf ed, a 
diyqgu, uwch law a fo*n rhaid i gynnal natorieteth, ac i*w 
hadnewyddu, a hyn yn^ nghyfer earwriaeth^ anllaorwydd, 
a tkrachwant.— 7A. WilUams: Tmadr. Buoh. 170. 

Cftrwriaetliol, a. relating to courtship or a love- 
a&ir; wooing. 

Ond ni fa yno ddinas barh&us i Thomas, o blegfd gorfn 
iddo bryenro ei gamrau yn ol, am ryw fasnach ganoriaethol 
& merch brawd y dng.— Brutus: Brntusiana, 828. 

Cas, o. [C. COS ; Br. kas; Ir. and Ga. cats] 
odious, hatefid; hated; disagreeable; dis- 
gusting; foul. 

Tri dyn eaa kenedyl : Uddyr ; a thwyllwr . . . ; a dyn a 
laXho dyn oe genedyl ehunan . . .oat uyd gan pawb ywelet 
ynteo. — Cj/reitkiau Cymru^ L 790. 

Oan Daw py onpeth gatsafl—TgagUio: H.A. L 168. 

Ctu gwr ni charu y wlad a'i maoo. — Diar«b. 

Cog pob gwir lie nU carer.— /o2o Mts. K6, 

Cos garit odious or hateful to ; hated by. 

Yr annnwiol a*i annuwioldeb ydynt mor gas gan Ddnw 
bob on a^x gfljdd.—Do€th. xir. 9. 

Cos {yw) genyf ef^ I hate him. — 1 Bren. xjdi. 8. 

Mae yn gas genyf, it is odious or hateful to me ; 
I hate or dislike ; I am ashamed ; I am dis- 
gusted (with). 
Caa genjf bob ymortwng gymei.—Telynegion^ 24. 

Cos gan bawb, a common nuisance. 

Mae tfyn gas gan hawh, he is hated by every one. 

Cas gan arddwr, the ploughman's dislike or 
aversion ; rest-harrow, cammock {Ononia ar~ 
vensis), 
Rhesta bovia, eaa gan arddwr. hwp yr yohen, drain y 

ga&i«lon, tegwch mi0mweix.—M€ddggon Jfgdd/ai^ 292. 

Cos gan bladunoTf matgrass {Nardua strida), — 
Hr Davtea : Welsh Bot. 7, 167. 
Caa gan /uraen, a name for hemp: lit. the 
coquette's dislike or aversion, fabrics of hemp, 
flax, and wool being formerly made at home 
by the women. 
Pan fo gwlan gan /uraen 
Y bydd pais i bob brwynen.— Dioreft. (MJL. iii. 174.) 

Caa gan gythraidy common vervain {Verbena 
officinalia),—Hugh Davtea : Welsh Bot. 167. 

Periaterios, y dderwen fendigaid, eaa gan gythraul, 
gwylldarf, tarfeUyU.— Jfe^Uy^on Myddfai, 290 (cf. 292). 

Caa gan longwr^ the petrel. Pughe says, the 
razor-bill ; but seamen's dislike to the petrels 
is well-known, as the appearance of these 
birds is considered by them to presage a storm. 
See Pennant, Britiah Zoology y i. 11 9.* 

Cas, -au, am. hatred, hate; great dislike or 
aversion; odium; envy. 
Ket Tei da e vlas y gaa bu hir.—Aneurin: Ood. 189. 

Ac wrth heny dinrawr kaa oed er nrgthnnt. 

Brut Or. ab Arthur: M.A. ii. 864. 
Lilt a chasaeu ym pop plasaen. 

Or. ab Merfdgdd: M.A. i. 471. 
Troi emaau draaaa ar drwoh.— X. O. Coihi^ iii. zxv. 36. 



Tri pheth anhawdd ea cuddiaw: cariad; ca«; a balch- 
^er.—Doethinab y Cymry: M.A. iiL 117. 

Owell cariad y d na'i gaa.— Tola Maa. 256. 

Talasant hef yd 1 mi ddrwg am dda, a ehaa am f y nghariad. 

Salm. cix. 6. 
Er bod iddynt y cyfryw el3mion yn llawn eaa a chyndyn- 
rwydd.— if. C^n .• Diff . vi. 7. 

Cas, am. and pi. [cas, adj.'] a hateful object; a 
foe, an enemy. When a plural meaning is in- 
tended, caa is equivalent to caaeiony which is 
the more usual word. 
Owrol fu fab Nicolaa 
I yrn gwae ar ei gaa. 

L. G. Cothi, II. ix. 28 Ccf. it. xix. 49). 

Oaa ni ddywed a fo gwir ar ei gaa.—Diareb. 

Gwybydd gan hyny mai yr Arglwydd dy Ddnw ay Ddnw, 
aef y Duw ffyddlawn, yn cadw cyfammod a thrugaredd 
A*r rnai a'i carant ef . . . ac yn talu y pwvth i»w gaa, yn ei 
wyneb, gan ei ddyfetha ef : nid oeoa efB i*w gaa; yn ei 
wyneb y t&l efe idao.—Deut. vii. 9, 10. 

Ac Eingyl dan draed, ac awohoa gadlafnau, a drud ym- 
^yffwrdd, a golygion ar gaa, a gelynion aml-daer, a grudd- 
lan gwaedliw. 

Breuddtoyd Gruff ydd ab Adda/ (Y Greal, 843). 

A hyn wrth ddisgwyl Daw a'i raa, 

Wele fy nghaa yn amlach 
Na*r gwallt ar ben f y nghopa fry, 

A'r trawsion ay'n gadamach. 

Edm. Pry a: Salm. Ixix. 4 (ef. ix. 18; xxiii. 6). 

Dioddef odd ein tlodi, gorchf ygodd ein caa. 

W. Wiilianta: Hymnan, cccxcv. 2. 

Cas, am. [for caatelt] a castle: found only in 
place-names, and only in such pierces as have 
a castle, or where a castle once stood ; as, Caa 
Newydd ar Wyag, Caa Neddy Caa Newydd ar 
Ogwry Caa Bachy Caa Cwenty Caa Gwya, Most 
of these occur also in the ftdler form; as, 
Caatell Newydd ar Wyag, Caatell Neddy Caatell 
Chvya, 

A gwedy mynet y brenhin o Gaer Dyf hyt y Caatell 
Newvd ar Wyac anuon awnaeth y erchi y lorwoerth nab 
Owem dyuot y ymwelet ac et.—Brut y Tytoyaogiony 218. 

Da yw wyneb Bain* Denya, 

Deawell ywgwawr CaateU Gwpa.—L. G. Cothiy it. vii. 89. 

CasM, adau, ) am. a hating ; a disliking ; a 
Casad, -au, j making odious. 
Ca8adai,eion,«m. a hateful person; a villain. — P. 

Casadwy, a. [C. caaadow"] hateable; that may 

be hated or didiked. 
Cas&edig, | a. hated; strongly disliked; hateful; 
Casedig, ) odious; disgusting. 
Casai, eion, ac. one who hates (another); a 

hater; an enemy, a foe. Usually in the 

plural. 

Na chaia gellwair 4'th gaaeUm, 
Na chaia glod o hir ymryaon. 

Doethineb y Cymry : M.A. iii. 8. 
Etifedded dy had borth ei gaaeion.—Gen. xxIt. 60. 

Tri nod Criation : caru gelyn ; celu a wna o ddaioni ; a 
ohymmodi rhwng caaeion. — Doethineb y Cymry: M.A. iii. 86. 

Fy hoU gaaeion doent yng nghyd, 
I f radu i gyd yn f * erbyn. 

Edm. Prya: Salm. xli. 7 (cf. cxx. 6). 

Casaol, a. exciting hatred; hateful, odious; 

disgusting. 
Cas&u, ) V. te hate ; te dislike greatly ; te be 
Casu, j disgusted with. 

Na chaaaa vi vawr Dauyt 

Ny chaaaa Mab Duw dedwyt.— ^tnion Wan: M.A. i. 388. 

Tripheth ardderohawg ar ddvn : earn rhinwedd ; eaaHu 
ffolineb ; a dyagu yn waatadawl. 

Doethineb y Cymry: M.A. iii. 118. 



Digitized by 



Google 



Casaus 



700 



Casol 



Tb anilys im ddim da 

Os am carwys am cft<"ift. 

Nam ra.^sa pwylla pyllyawc eduynt Rys 

Y rwTijf Ro9 ac Eppynt. 

P/tyUp Brtidydd: M.A. i. 375, 376 (cf. 2S0). 

Cos a gasao bawb, a phawb yntau. — Dinr^b. 

Ti, Dduw, fy Mronin ydwyd ; O 

Daw, par i lag-o Iwyddiant : 
Lladdwn a Bathrwn, yn d' onw di, 

Y rhei'ni a'n cn^<imU.—Edm. Prys: Salm. xliv. 4, 6. 

Ca8§.U8, a. hating; hateful; odiotis; disgusting. 
Cas&wr, wyr, «m. a hater. 

Carwrporydd, carwr g^Trbodaoth ; ond cnj»4wr argyhoedd- 
iad sydd ys^rublaidd. 

Dr. ThomnM Itrincof: lAjfv y Diar. xii. 1. 

Cnslinyr gu^ngefhl^ a hater of women, a woman- 
hater, a misogynist. — W, 

Casbeth, -au, am. a hateful, odious, or dis- 
agreeable thing; an objcHjt of hatred, dislike, 
or repugnance ; an avei-sion ; a nuisance. 

CasbHh genyf brr^pth brawd. 

/>. ab Gui/i/m, ccxvii. 2 (cf. Ixxxix. 23). 

Tri chn'^hrtk Gwilym Ilir Saer: efferpn 8ul; dadleu; a 
marchnnd dlnwd. 

Trioedd Dofthinfh: M.A. iii. 267 (cf. 10, 115, 228, 258). 

Ni a fyddwn yn gn^shfth ac yn waradwydd yng n^lwg 
y rliai a'n metldiannaiit.— /u*/rfA viii. 22 ;cf. Deut. xvii. 1). 

Casder, ) -au, sm. hatefulness, hatred; enmity; 
Casedd, j malice. 

Anw\'d cl>T aughymir ynghnn^dd. 

I)nj:,dd y Coed: M.A. i. 497. 

Dieniris rhag ci« na rhwyf cns^^ld caith. 

^ Llyuilyn Ooch: -ilL.AA.^n. 

Gasddyn, -ion, sm. a hated or hateful person ; 
one that is the object of hatred or dislike; an 
enemy* a foe. 

Bwriwydhwvnt allan i fod yn gasddynion jrm mhob man. 

Jrr. Ou^n, 20. 
Nid fy ugluisddyn a ymfawrygodd i'm herbyn. 

isalm, Iv. 12. 
Da ffwn fy mod i wrtli dy fodd, 

Wrth hyn, ua rbafo.M m^ddyn^ 
A irwna mi ohjiiff lui R'Uti y^Vm 
Ddim urddas yn fy Qthya.—Kdm. Fry$: Salxn. xli. 11. 

Casedig, a. \ji^vi\-=-C(isaedig. 

Tra V dirmyjJTooh chwi air Duw . . . eich meddyliau a*ch 
amcanion dafvddant ofer a ditfrwytli, a ffiaidd, a dmsexiig 
ynff n^olwg Duw.— /^ /./n-^rf; Llwybr Hyff. 29 (cf. 60j. 

Caceg, pL cesyg, «/. [C. caaeCy caasec (C.V.); 
Br. kazeJc] 1. a mare. 

Ny deleyr dody na mejTch na k-ssyc na buoe en arader 

ac o dodyr buy ked errlnlo a k ."v/c a guarthoc ny dyukyr. 

' Cyjnitfuau C:,n,nt,u 920 {cf. 226, 440). 

Tri »mpbyfarch addrfodic ni ddlyir eu difwyn : dwyn 
cnss^-c y f^rlTaw dalv o hobawl yn Uy^ru yt ; a dwyn march 
neu ynss <■ y rvbyddi:i\v pwlat rlia.h cyiph a Uu jorwlad ; 
a dvryn march'ueu .v"^' '* Y gt'y<-Hy,iw f iFoiryat y ddyn ym- 
por\'f?yl, neu fmblic riiac y gulli hob gymyn, neu eissieu 
meddic.— Cy/rrilhiau Cjrnru, ii. 682 ^cf. '/6S, 572). 

Caseg re | ^ j^ cesyg gre), a mare kept for 
Casegrewya / ^jj-coding; a brood mare. 
Caaeg rwys ) 

Casstc r< irwedy y del ystalwyn amei wheugeint atal. 

Cy/fnthiau Cymru, i. 570. 

Caseg fagu {pL cesyg magu), a brood or breed- 
ing mare. 

Caseg wynned ) /„/, cesyg gwynned), a proud 

Caseg wynnad^ mare. 

Caaeg wynncdd ) 

Tri llydyn digeureith eu gweithrct ar anynefleit mnt 
yB.H\d : , . . tarw tra geisso g^wartliec gwa«aawt o galan 
Mil hvt galan gayaf ; ac ysUlwyn tra geuwo gesaye ffwyn- 
n4d: a b&fd.— Cy/r<ithiau Gymru, i, 446. 



2. (transf.) a. of birds. 

Caseg y drf/cin, ) a fieldfare. (Cf . adar yr eira . ) 
Caser/ y ddrycin, ) The name is sometimes er- 
roneously given to the jay. — Gwyliedydd^ vii. 
14, 42. 
Caseg nmnwyn, a woodpecker. (Cf. C. ca9ec coid^ 
and Br. kazeh koad), 

b, of inanimate objects. 

Caseg eira, ) ^ ^j^ ^ gnowbaU. 
Caseg eiry, ) ^ *=* ' 

Can^fj eirif a*m CA« mirawdd, 

Yn hwyr nia gwclid yn hawdd. 

Dnfyid ah Gvniym, ccJiii. 19. 

Tri 11*» y bjndd mawr annwvd dyn : pen Ran uwch Deni ; 
marpbogiiotb aisrfi nm; a rnwng y fainc a'r tin yn ahf 
mab y crinwas.— Trioedd DoeOiinth: M.A. iii. 217. 

C^wedl a rynnydda fel cns^q ^m. 

Then. Fvfms: D.P.O. i. 8 (79). 

Y mamt, fel r/15'7 e!m, wedi bod yn ychwaoega o oes i 
oe».— Simon lAoyd : Amseryddiaeth, 403. 

Caseg forter, a hod. 

Caseg fedi, a harvest queen. 

Caseg FaUdraeth, a rock in the entrance of 
Malldraeth estuary, Anglesey. 

3. a billow, a breaker, a great wave. Usually 

in the plural, and often with mCr prefixed, as 

morgesyg, (Cf. It. cavalUme^ augmentative of 

carallo, a horse.) 

C'oolmis mai «•'•.< 7.7 gwclwon 

A f yddai pan durai*r dou.—Jihys Llwyd, 

Paid ft KTWjjmach, bydd 3m ddiddig, 
Dyro ffrwyn yin mhen dy g^.fifi. 

lilackwdl : Ceinion Alnn, 203. 

Casewin, -edd, sm. [cas-f owin] a nail growing 
into the flesh, and thereby causing pain ; an 
in-growing nail. — Brecon. 

Caafar, sm. [ca3-}-b&r] indignation ; anger. 

Na dala uar casuar cas hetwch,— Cyndddw : M.A. i. 227. 

Caagawdd, goddau, goddion, sm. an indignant 
aflront or insult ; insolence. 

Ny bu trwy hunaw tra hawt 

Ny bu trwy pyscu gnagawt. — Cyvddelw: M.A. i. 214. 

Casged, -au, sf. [from Eng.] a casket; a little 
cabinet. 
A'i roddfawr Phylip aur nddfed imi, 
AM arian (nris^ o'r un gnsged.^L. G. Cothi, iv. v. 45. 

Caagen, -i, -au, sf. [from E. cask"] a cask, a 
barrel. 

A'r gnsgtn, yn wr pwinffi, 

Bwrw ei awm a'i holl bria \d.—Danhl Ddu, 289. 

Casgen ymenyn, a butter cask. — C.S. 

Casgenaid (e), eidiau, sf. the fill or contents 

of a cask, a caskful. 
Casgerdd, -au, -i, sf. a lampoon ; an invective 

poem or song. 

Kert uchol antawel antaw 

Nyd k4x*gei-t kosgort DymiljaM.—Cynddduj: M.A. i. 257. 

A ffwrdd yraodwrdd am wiwdawd prif-feirdd, 
Crechwen am ofeirdd gaitytirdd gysgawd. 

Jeuan Brydydd Hir: Owaith, 49. 

Casglf -au, -ion, sm. a collection, aggregation^ 
or accumulation ; a heap. 

An eaggyl olut an kam ebvt an kamwed. 

Gniffydd Gryg: M.A. i. 526 (cf. 489). 

Y cMgl cyntaf o'r Diarhebion hyn a elwid gynt Madwaith 
Hen Ojrrya o lal.— /?r. J. Davits. 



Digitized by 



Google 



Casglad 



701 



Casicar 



Dychjrmmvir a chrebwyll a \mlnt gyflawn ffosgl o*r 
pethau a fyddont hardd aVhagorwerth. 

Cyfrmnch y lieirdd^ 17. 
Am y gnsgl i»r saint. . . Fob un o honoch, rhoddod heibio 
ja ei ymyl . . . fel na byddo caagl pan ddolwyf fl. 

1 CoTjjtxi. 1, 2. 

Ar gusgly in a collection ; collected, gathered. 

A diwedi hir a mawr lafurwaith mi roddaiB ar gaagl yr 
byn a welir yma 'n fy llyfr marth. 

Edward Dafydd: Cyfr. y Beirdd, 2. 

Llythyrau casgl {eg, llythyr casgl), letters of 
collection; briefs. 

Ac yma befyd (o bydd achos) rhodder rhybudd o'r Cym- 
mtin ; a darllwipr Ihithtirau cftstjl, dyfynau, ac ysgymmun- 
dodau. — Li. G. Gyffrfdin (Cyramun). 

Casglad, aid, «m. a collector or accumulator. 

Coeth wybod ceisglod casgfnd doethineb. 

Mndog Dteygmig: M.A. i. 482. 

Tri pbeth ft nertba pwr i f od yn jaryf oethawg : ei wraiflr 

yn gasglad; ci dylwyth yn ddiafrad ; ac yntau yn Ilaforiad. 

Triofdd Mo^f: M.A. ill. 192. 

Casglad-wy, a. [casglu] collective; that may 
be collected or gathered ; that may be in- 
ferred or concluded. 

Casgledig:, a. collected, gathered; inferred. 

Casgledigaeth, -au, «/. collection; accumu- 
lation ; addition. — Havod Ma, 

Casgledig^ol, a. collective, accumulative; illa- 
tive, inferring, inferential. 
Casgledydd, -ion, sm. a collector, a gatherer. 

Casglfa, -oedd, feydd, a/, a collection ; an ac- 
cumulation. 

A darfod imi er ys mwy no deng mlynedd ar hngain, 
ac yn waatadol er hyny hyd yr awr hon, bentymi eaagl/a 
ddirfawr o ciriau Cymraeg henion a newyddion. 

Dr. Th. Wilinms (Y Greal, 61). 

Casglgar, a. apt or disposed to collect; col- 
lective. 
Casgliad, \ -au, am. 1. a collecting, gathering, 
Casglad, ) or accumulating ; collection, ag- 
gregatioTi, accumulation. 

A'r Bycbdir a alwodd Duw yn Bdaiar, a ckaagliad y 
■ -^oroedd.'- " ' - 



dyf roedd a alwodd ef e yn Fon 



-Om. 1. 10. 



Efc a ddycbvelodd i Ewrop gyd k ehasgliad belaeth o 
tx^;nS&AAaxx.—Brtttua: Ninefcii, 12. 

2. a collection ; an assemblage ; a sum collected. 

3. an inference; a corollary; a consectary; a 
conclusion; a deduction. 

Casglind oddi wrth y cwbl yng n^hylcb yr enaid. 

D. Lewys: Golwg, iii. 8. 
Hae y cnaglind yn cynnwys y lleiaf a'r mwyaf . 

Dr. L. Edioardn: Traeth. Lien. 608 (cf. 609—617). 

Casgliadol, \ a, collective ; inferential, in- 
Casgladol, ) ductive, illative. 

Casgln, v. 1. to collect, to gather; to accumu- 
late ; to make a collection. 
A gascler ar farcb Malen, tan ei dor ydd S. 

Diareb. (M.A. iii. 147.) 
A gaaqUr, jfwylier, drwy*r gelyn, ooeliwch 
Y cilia mal ewyn ; 
A ddol A rhad i'w ddilyn, 
O wyllsrs Duw, yw Ilea djn.—Simvmt Fychan. 

Ceaglioch o bono bob un yn ol ei fwyta. . . A pban fesur- 
aaant wrth yr omer, nid oedd weddUl i'r bwn a gn^glami 
lawer, ac nid oedd ei«ieu ar yr hwn a gaaglasai ychydig : 
easglawnt bob un yn ol ei fwyta. 

Ecs. xvi. 16, 18 (cf. 17, 21, 27). 

Kae y doll preeennol o gnsglu yn flinder mawr i*r eglwysi 
«a bnnain. — E/angylydd^n. 177. 

Caaglu yng nghydy to gather or collect together. 

lYwy cbwythad dy ffroenaa y eoMghoyd y dsrfroedd yng 
nghi/d.-^EcM, xr. 8. 



2. to gather (from premises), to infer, to collect, 
to conclude, to deduce. 

Gellir casglu rbyw ychydig o briodoleddau cyrff y saint 
. . . oddi wrth yr byn a adroddir am gnrfif poproneddus yr 
Arglwydd leeu.—Sim. Lloyd: Amscryddiaeth, 501. 

Casglwr, wyr, ) am, a collector, a gatherer ; 
Casglydd, -ion, j an accumulator. 

Casgordd, -ion, -au, am, and cL [=:cosgordd, 
=gosgordd: cf. Br. coacor (Cath.\ coaquor^ 
quoacor, Caagoord is probably only a mis- 
reading or clerical error for coagordi a retinue 
or escort ; a train of attendants or followers. 

Casgoord {gl. satellites). 

Oxford Glosafs, iv. 43 (Zenss, Q.C. 1062). 

Casineb, -au, am, hatred, hate; hatefulness; 
enmity. 
Casineb a gyfyd gynbenan. 

Diar. x. 12 (cf. Salm. xxr. 19). 

Tri pbeth a gaiff diriaid : easineb; cystrin ; a thriatwcb. 
Doethineb y Cymry: M.A. iii. 81. 

Casaf ar bob cas yw pob anian estroniaeth ; ac o gasinebau 
estroniaeUi, casaf yw estroxudr.—Cy/rinach y Beirdd, 15. 

Caslur, am. a disagreeable hue, a hateful colour. 

Dygedawr gwydneirch ar llyn 
Gogled o [al. a] wenwynu3rd o hermyn 
O echlnr caalur caalyn [al. caslun]. 

TalUsin : A.B. u. 209 (M.A. i. 75). 

Gaslynan, a/, l=cyatlynan, from cyatltmi] a 
nation, race, or kindred. 

Casmai, a.cl, [cf. camse] ornaments, embellish- 
ments, decorations; jewelry. 

Am danaw yr oedd gagmai, 

A blodan mwjm gangan Mai. — D. ab Gteilym. (D.) 

Casnach, a.cl, the flocks or shearing of woollen 
doth ; the nap of doth ; locks of wool ; flue, 
fluff. 
Chwely ctzanachy a flock-bed. 

Casnachog, a, full of nap ; flufify. 

Casnar, am, indignation, wrath; ire. — P, 
Lhwyd {Arch. Brit. 214) has *caaner, anger; * 
but the word is unknown to Davies. In many 
of the following quotations and references, 
and perhaps in most of them, the word is a 
proper name. In the Mabinogi of PwyU 
(Mah. 25), Pryderi is represented as having 
married *Kicua verch Wynn Gohoyw uab 
Gloyw Wallt Lydan uab Caanar Wledic o 
dylyedogyon yr ynys honn.' 

Kasnar^ rbyfel. — Cwta Cy/arwydd, 

Med mygyr melyn. eU creu oe gylchyn ; 
Rac caoeu Kynvelyn. Kynvelyn gnmnr 
Ysgwn [al. ysgrun] bryifwn bar gorborthyat adar. 

Gorchan Gynfelyn: A.B. ii. 95 (M.A. i. 60). 

Gwen gwgyd [al. gygydd] gochawd vy mryt 

Dy leas ys mawr casnar 

Nyt [al. neut] car ath lavawr [aX. lerawr]. 

Llywareh Hen: A.B. ii. 263 (M.A. i. 116). 

A gwedy dyhedd anbedd ymhob mehyn 
QrwjT gyrycbx yn trydar casnar dengyn. 

Golyddan: M.A. i. 166. 
Ef oed leu oed lyw trydar 
Ef oed lary o lin Gasnar. 

Cynddelw: M.A. i. 289 (cf. 221). 
Ab denpo easnar kar kyngreinyon. 

Cynddelw: M.A. i. 220. 
Oedd easnar post trydar treisblyg 
Oedd castell niriell hwyr wellig 
Oedd meidrawl meddwl oedd myddig i wan 

I warad ei Mittjg.—Seisyll Bryfficrch : M.A. i. 839. 

O lary nab Casnar Uaohar lluohvrys. 

Uywlyn Fardd: M.A. i. 868 (of, 366). 



Digitized by 



Google 



Casnod 



702 



CaSTAA'WYDD 



T dcchreu ood wychuryd ensnar 

Y diwct bood y Duw tnigar.— 3/yw. Areh. i. 430. 

Kyntaf aohubaf ecliel ureint rac bar 
Hil Caanar cas wytheint. 

Phylip Brydydd: M.A. i. 876. 

Dafydd arllwyhr Casnar, Dafydd that treads 
in the footsteps of Casnar; Dafydd the fol- 
lower or imitator of Casnar. 
Drauyld rfot derllyd arllwybyr Cannar. 

Dlfddji, Fardd : M.A. i. 3e6. 

Casnod, axL 1. flocks of wool. 

2. filigree. 

A gwalht pcngrych lathr pef rlocw eureit melynlhiw unaw 
yn un ffunut a pbei gellit Inunyaw, neu vedhyliaw dwy yn- 
gubelh o van atlauedh neu van ynxnnt [al. gasnad] o eur 
trinowtawd.— FrnfrnrM yr Enaui, \ 23 (cf. Ll.A. 92). 

3. greenish slimy matter which during the 
summer months creams over the surface of 
stagnant pools {Conferva rivularis), 

Ca4Bnodyn, am. [sgl. of casnod] a flock of wool, 

or some similar substance. 
Casnor, -ion, «m. a hater; a persecutor. — P. 
Ca4Bnori, r. to persecute ; to chase. 

Gwyn eu byd nhwy sy'n cael eu camori ynjr ngbweryl 
cyflawnwodd ; canys y nhwy piau teymas nefoedd. 

Dr. Or. RoWrta: Oram. 847. 

Casnur, am. [cf. casnar] indignation; wrath. 
In the first of the subjoined quotations, the 
only instance found in the older language, 
casjiwr, like casnar^ may be a proper name. 

Neu vi a amuc vy achleasur 

Yn difant a charaut casnnr 

Neur orJyf ueis i waet am W3rthta' 

Cledyfal hydyr rac meibon Cawmur. 

Taliesin: A.B. ii. 203 (M.A. i. 72). 
Mewn trym-loes y ffoisom o neiiadd ein tadau, 
A*r e?tron a ddamsan^ ein mynor gynteddau ; 

Y corwynt A'i anadl em henw a ddciAodd. 

A chasnur lebofah i'r llwch a'n maluriodd.— 2?. S. Evans. 

Casofaint, «m. [cas : as to form cf. cwynofainty 
digo/aint, gwaHofaint, twyllofaint^ &c.] hate, 
hatred; enmity. 
Bao tan uffem ae drye gethem ae drwc hitheu 
Ae ehaaaootini ae goveilyeint ae goveleu. 

Gruff ydd ah Meredydd: M.A. i. 409. 

Oasog, a. [cas] full of hatred or enmity ; hostile. 
Casog, -au, «/. [from Eng.] a cassock; 'the 
under-dress of all orders of the clergy.' 

Diaa fod y g^a 3m ddrwg ei waneg pan ddaeth yna, a'r 
gatog hefyd.— /fua/i Brydydd Uir: Owaith, S22. 

Casogen, -od, «/, a hateful or hostile one; a 

she-enemy. 

Do'i . . . 

O had y wraig hyder iawn 

Pw sigaw, chwerw gasogen.^Sion Phylip, 

Oasogion, B.jtL hateful ones ; enemies, foes. 

Gwrt yn ryuel ae elyn 

Qwrthgaa wrth 7 gauoggon. 

Prydydd Bgchan: M.A. i. 880. 

Coronog f aban a gaiff mawr Tirddas, 

Medd bardd o brophwyd a elwir Qildaa ; 

Tn Rhufain dir ex a wna farddas, 

A*i gatogion a >yrth mewn anras. 

lolo Ms8, 278 (cf. 273, 280). 

Wrth yr hyn a draethwyd o*r blaen, y mae yn ddangoa- 
edig 7 dluy di gam i)ob d^p bvw, dk a dn)^, trasau a 
dmsogion, yn gymmaint a thi dy hunan. 



Marchog Crwydrad^ iii. 6 (cf. 1). 
Ac fal hyn yr ymddug ef ei hnn, gan gynghori ei dynion, 
a chenrddu beiau ei gatogion ; a phan nas gallai en gwella 
hwy, jfe a weddiodd droatynt.— JStf. lame*: Horn. L 81. 

Casol, a. hateful ; odious ; disgusting. 

A phan gigleu y Fflemisseit hynny ennynnu a wnacthant 
o gastawl gyghoruynt yn erbyn Ow«in. 

Brut y Tywyaogion^ 1.36. 



agOB,! 



Casoni, «m. hatred, hate ; enmity ; malice. 

A chaaoni a drygioni a drwg anian.— /eoan Bttdd. 

Cast, -iau, «m. [probably from E. cast, trick: 
C. cast : cf. It. gast, gastog ; Ga. gastag] a trick; 
a wile ; a stratagem. 

O ddyn, a marcio*n ciddil 

Dy gastiaUf a'th feiau HI.— Z). ab Gwilym^ tA-ni. 53. 

Mi ofnais v ^Uai gnstinn butrach na*r rtiai hyn fod yn 
poa, ao a ddoisyfais gael sjnnmud. 

Etia Wynn : Bardd Cwsg, 30 (cf. 32, 68, 100). 
Digon, o chaid honnaid hau, 
(^(Mtog, ryw faint o'i yaaliau.—Gro. Owain^ 76 (cf. 77). 

Rhai o honynt iiydd hyfach, ac yn chwaren eu hystrano- 
iaa a*u castiau hyd hen borwyUydd, neu ystafeU wely 
djmion. — Gwyliedydd^ v. 370. 

Castiau hagr, foul tricks. 

Yr oedd y rhai hyn yn gwnruthur castiau hagr 4*r hen 
drigolion.— TAco. Evana: D.P.O. i. 2 (47). 

Castiau hug, juggling tricks; jugglery. 

Nesaf i hyny oodd y Dywysoges fwj-n Pleaer, a'i merch 
Ffolineb, yn arwain ei dciliuid, yn chwaryddion disiau, 
oardiau, tawlbwrdd, caatiau hu</. 

Llis Wynn: Bardd Cwag, 84. 

Cast dyhiryuy the trick of a knave or scamp ; 
a knavish trick. 

Castiau mdn, little knavish tricks. 
Cast am gast, trick for trick ; tit for tat. 

Mae y rhai hjm ar fedr twyllo'r fenyw; ond pan elont 



ati, bid sicr y ( 



.nt atcb coat am ynst. 

El is Wynn: Bardd Cw^, 82. 



Cast ci ) {ff, castiau ci), a dogtrick ; a cur- 
Cast y ci j nsh trick. 

Unwaith y gwuaeth gast y ci, fcl y djrwedant. 

Gronwy Uwuin, 208 (cf. 827). 

Oastan, ain, -au, $/, [L. castaiiea; Gr. xacTTavov; 
Br. kistin, sg. kistinen, C. cistinen'] 1. a chest- 
nut. See Cestin. 

Am hanner awr wedi pcdwar gyrodd y dducea fi allan yn 

ei chludai ei hun, gyda phar o ferlod elws iawn o liw caatan, 

lUriayn : Dalenau, 11 (cf. 182). 

2. the chestnut or chestnut tree {Fagus castanea). 

Aches feilun wyd kaatan kewilyd. 

Talieain : A.B. ii. 141 (M.A. L 80). 
Caatania, caatain, oneuwydden, cestin, oestinen. 

Mtddygon Myddfai, 884. 

Cnau castan {$g, cueuen gastan), chestnuts. 

Fren castan {pL coed castan), a chestnut-tree. 
Castanen, sf, a chestnut. 
Castanlliw, -iau, sm, a chestnut colour. 
Castcuilliw, a. chestnut-coloured, chestnut. 
Caseg ieuano gaatanlUw . . . ydoedd un o'r oreadurioid 

harddaf a welaia i erioed.— £ru{u«; Ninefeh, 65. 

CastanllwyH) -i, sm, a chestnut-grove, a chest- 
nut-plot. 

Castanwydd {sg, -en,/.), s.pl, chestnut-trees; 
the chestnut {Fagus castanea), — U, Davies : 
Welsh Bot. 90. 167. 

Yr ochrau a guddir k gelltydd o gastanwydd, ffrwvthaa 
y rhai yw rhan fawr o fwyd y tlodioa.— Cy/cAyrawm, i. 266. 

Castanwydd y meirch {sg, castanvrydden y 
meirch), horse-chestnuts \^Aescuius hippocasta- 
num). 

Coed castanwydd, chestnut-trees. — W, 

Cnau castanwydd {sg, cneuen gastanwydd), 
chestnuts. 

Gwna dyn eyffredin yn Calabria ei giniaw ar lonaid llaw o 
ydbys, ac ychydig gnau castanwydd, a dwy wns o fara. 

CyLchyrawH, i. 266 (cf. ii. 168). 

Arch gastanwydd, a chestnut coffer. — If. 



Digitized by 



Google 



Castell 



703 



Casulwtrdd 



Castell, pi, cestyll, sm. [from L. ca$tellumt dim. 

of castrum : C. casM (pi. cestel) ; Br. hastd; 

Ir. caisel; Ga. caisteal; Mx. co9htaV\ a castle; 

a fortress. 

Bet crib ir alt emil cestui Dinan.— I.J6«r LandaventU, 173. 

^ I^ob adylj gwneutlmr yweyth kestjfU pan aynho y 
brenhyn eythyr gwyr y uaertrew. 

t^mMtaii 6>mr«, i. 190 (cf. 890, 486). 

Oiralcfamei a th 7 nos hoxmo vn 7 eastelt. . . Dabre g7t 
a ni at 7 wrcio deckaf or byt jr honn ywrd rth damanaw. 
ac a wna llewenyd mamr jrrot 7n 7 etutetl balch. 

St, Ortal^nm. 

▲c ef a welei am ganawl 7 d7ffr7im caateU tec. a thn ar 
ctuleU 7 deuth.— JfaMno^ion, 216. 

Mw7 7W*r ooflt no mur easteU.—L. O. Cothi^ i. tU. 14. 

ai«(e?l pawb ei d^.—Diartb. (MJL. iii. 161.) 

Kid da gan 7 drwg 7 da on amaer, ond en h7inlid 7 
maent o goed i gasteli.— Morgan Uwgd: Tri Ader7n, 6. 

Cestyll yn yr awyVy castles in the air. 

C<utell y glebr, a house of gossip ; a brawling 
or contentious house. 

Castell y gleden, a hovel or hut of wattle and 
daub, or pole and turf. — Owent, 

Castell gwihluy the castle of vagrants ; ' an ap- 
pellation for such houses as keep beds to 
receive strollers of various descriptions^ who 
would not be received into houses in general ;* 
a lodging-house for tramps. — Qtoent, 

If Castell is one of the few words of the masc. 
gender ending in -cZ/. Cf. cawell (pi. cewyll\ 
macrell (pi. mecryU\ parchell or porchell (pi. 
perchyll). They fdl form the plural by change 
of vowels, not by a suffix. 

Oastellaeth, -au, «/. castlery. 

Castellaidd, a. resembling a castle; castellated. 

Castellan, sm. a castlet, a small castle. 

Castelldref, -i, -ydd, «/. a fortified or walled 
town ; a town defended by a castle. 

Uch law 7 bont or tu draw tt anon iiynt a welvnt gattelU 
dref teocaf a welsei neb eir7oet. . . A. d7wed7 oi vmi pien 
7 dyffryn tec hwnn. ar caMteUdrt/nooo.—Mabinogiony 881. 

Castell£a, -oedd, feydd, «/. a strong or fortified 
place ; a citadel. 

ffion a anrydda yn yr Yagrythyr weithiau un o'r brynian 
ar y rtiai y saftd lerwaalem, y gaateUfa^ y palas breninol ; 
weithiau yr holl ran uohaf o'r ddinaa. 

Haul, C.C. zzii. 464. 

Castelliad, -au, sm, castellation, a fortifying; 
a spreading or extending round. 

Castellog, a. castellated ; fortified ; abounding 
with castles. 

Tr oedd efe hef yd yn perchenogi meddiannau tra 
belaeth ; a chanthaw amryw o geetyli, nen anneddau cm- 
ieUog, lie y cynnaliai ei lys mewn dull pendeflgol. 

Carnkuanawc: HfUL Cym. 778. 

Castellu, V. 1. to form a castle (over); to defend 
with a castle or castles ; to fortify, to defend. 

Och trist a tighcdren hon. kanis altudion essit gwedi ri 
haslclu im teimas i val hin. 

Brut Or. ab Arthur (A) : M.A. ii. 110 (cf. B). 

Angel yr Arglwydd a gattOta o amgyloh y rbai a'i hofn- 
ant et.—StUm. xxxlv. 7. 

Dod d' angylion i'n easteUu. 

Rhy$ Prichard : C. y C. Iii. 20. 
Tra fo'm oell i*m ca»t«Uu, 
Ni'm dawr a fo i lawr o lu.— ^rvnwy Owcin, ST. 



2. to spread out or abroad. 

Castellu plufy to spread out the feathers (wings 
or tail). 
Fel y cyfyd eryr ei nyth, y catulla dros ei pywion, y 
lleda ed e^U, y cymmer hwynt, ac a'u dwg ar ei adenydd. 

Deut. xxxii. 11. 

Paun yn castellu pluf, a peacock spreading out 
his tail. 

Tri pheth ni ^yr neb o'r byd pa liw y sydd amynt: 
zbawn paun yn ctuuUu ; mantell TegSiVL Eurfron ; a oheiniog 
mab y orinwaa.— IVioedd Doethineb: M.A. iii. 247. 

O'r tu arall i'r afon vr oedd eleirch llwydion, a pheunod 
gwylltion a pheunod doflon yn castellu, ac ieir mynydd a 
choliogod duon yn cadf &u. 

Brtuddwgd Qruffydd ah Adda/ (Y Oreal, 842). 

Castellwr, wyr, ) sin, 1. a castellan ; a keeper, 
Castellydd, -ion, } governor, or constable of a 
castle. 

Ac yna y danuones Bazon [al, Bawlf] YsUwart gwr a 
oed gastellwr ar t castell hwnnw. ac y loagyssit y gaatell 
ynteu . . . kenhadeu hyt nos y gaatell Ystrat Meuruc. 

Brut y Tywyaogion, 180. 

2. (in the plural) the defenders of a castle ; a 
garrison. 

Ac gwedy klybot or TcastMwyr yr aerva honno allan 7 
doethant W7nteu a deudyplyc aerva a wnaethant. 

Brut Or. ab Arthur: M.A. U. 96. 

Ac uelly y kymhdlwyt y kastellwyr r ymrodi. . . Kyn 
diwed y ulwydyn honno y kynullawd Gwennwynwyn y 
wyr y gyt ac yd rmladawd yn wrawl ar dywedodic gastell 
ac ae kymhellawd y ymrodi ioaw, drwy amot hef y t ro<u rydit 
yr auteUwyr y rynet yn iach ae dillat ae harueu gantunt. 
Brut y Tywysogion, 242 (cf. 130, 182, 872). 

Ar ol ei warchae dros dri mis, a'r castellwyr yn ei am- 
ddiffyn gyda «wrolder tra godidog, y ty wysogion a'i cym- 
meraaant ac a^i torasant.— CamAxMxnaioc; Han. Cym. 678. 

Castellyn, sm, a small castle, a castlet. 

Oddi wrth hyn gellir bamu mai ei loagi a gafodd 7 
castellyn hwn,—Choyliedydd, vi. 120. 

Castio, V, [cast] to play tricks. 
Castiog, a, full of tricks, tricksy, tricky. 

Castr, pi, cestr, castrau, $/, [Br. kaatr, penis 
taurinus : cf . L. caatro] penis equinus. — Myv, 
Arch, i, 487. 

Casu, v,:=iCasdu, Several of the derivatives 
are formed from casu rather than casdu, 

Casul, -an, sm, [L.L. casula; Br. kazul, casul 
(Catholicon); Ir. cascU; A.S. casul'} a chasuble, 
chasible, or chesible; a casula; a cloak (in a 
general sense). 

y7g cassul am Joiwo.—Taliesin: A.B. ii. 148 (M.A. i. 81). 

Asur ddis^laer ei ehasul, 

Eiaieu gwm ar ei min mul l—D, ab OwUymf xxL 07 (cf. 
xxxix. 17 ; diT. 29; caxviL 28). 

Uun pedwar angel, 7ng nghomelau 
lAea Annes heulwoi, mewn easulau, 

L. G. CoM, I. xxxL 41. 
I>W7n a gais dan ei gasul 
Owen i'r mab, oganwr muX,—Bhya Occh BryrL 

£ wiog 7 march dileig mau 

E7W gasul o wregj s au.—X. O, Cothi, it. xxIt. 61. 

Casuledig, a, habited in a chasuble ; wearing 
a chasuble or doak. 

Casulheticc {gl. penulata).— C7ape2to Glosses, 72. 

IT Casuledig, which is properly a past parti- 
ciple, postulates a verb (castdo) ; but it is not 
known to occur. 



Casulwerdd, 



l,m. j 



or cloak. 



CasteUwr, diddanwr d7n, 

Casultpyrdd edn oeseOwTn.— D. ab Gudtym, ex. 7. 



Digitized by 



Google 



Caswaith 



704 



Catio 



Caswaith, sm, hateful or disagreeable work. 

Diriaid fydd beirdd caith alldudydd 
Heb dynggnefedd drwy waith cochwedd 

Caswaith y Uu.— Gorddodau Myi-ddin: M.A. i. 630. 

Caswnith (er daed cusan) 

Ymdrin ii merch 4'zn drain mln.— (7ro. Oicain, 20. 

Mewn hwjrl dda, Uona, ddarllenydd : caswnith 
Yw ceiaio cnoi prydydd.— Da/iW 2)d«, Rhag. 6. 

Caswennan, $/. the ayersion of Gwennan. 
Oorffrydau Caawennany i the streams of Cas- 
F/rydiuu Caawennan^ ] wennan; Bardseyrace; 
the sound between the Isle of Bardsey and 
the main-land of Carnarvonshire, where the 
current of the tides is very rapid : so called, 
according to the legend, because King Ar- 
thur's favourite ship, Gwennan, was there 
wrecked. 

Ownn beunydd herwydd benr amcan ddilyd 
Ddelw berw Ca$wennan. 

Hyieel ab Einion Lygliw: M.A. i. 612. 

Oa anhawdd ar Gaswennan 

Droi ar lif o*r dwr i'r Itai,— Robert Leiaf. 

Tri annhirion b^d : blaidd rheipus newynUyd ; tonnau 
Ca$%otnnan ; ao anian mab y crinwas. 

Tt^ofdd Doethineb : M.A. iii. 247. 

Caswenwyn, «m. [cas-|- gwenwyn] 1. *a hate- 
ful venom,* a disgusting poison. 

Kymrwyn y gyrrlad kymwy c^ caa venwyn. 

Cyndddto: M.A. i. 227. 

2. («/.) devil*s-bit scabious {ScaJnoaa Buccisa), — 
Hugh Davies : Welsh Bot. 14, 167. 
Cais chwerwyn yr ardd. a elwir mewn manau y tor> 
mwyth, a*r benf^ed, a'r Uysau llwydon. a llyaiau Mair, 
a'r ytuwenwt/n, a llygaid y dydd, a.*ix ffolchi yn dda, a'u 
mort>'ru yn dda trwy hen gwrw. a rhoddi i'r daf Iwyaid ar 
nnvrtdth^^Meddygon Mydd/ai, ii. 601 (cf. 177). 

Caswir, 9m, hated or disagreeable truth ; truth 
which one does not like to hear. 

Nid oes genym later er dywedjrd i obwi'r eanoir yma. 

Eli$ Wynn : Bardd Cwag, 77 (cf. 78). 

Yr wyf yn ofni y gorfydd amaf gyfaddef y eastpir. 

Gronwy Owain^ 218 (cf. 129). 

Caswr, wyr, sm. a hateful one ; an enemy, a foe. 
Cynnull air milwr canwyllau'r Melwas ; 
Gobia bob castor^ a bradwr brydus. 

L. G, Cothi, VI. u. 49 (cf. i. viii. 42). 

Cat, -iau, «m. a piece, a fragment, a bit ; a small 
piece formed by cutting. 

Piblyd llyfant gorcrwa duryn catt yn lladratta. 

Madog Dwygraig: M.A. i. 489. 

Tori yn gatiauy to break in or to pieces. 

Catiau rhew, icicles. — Mawddwy, 

Chware cat, the play of tipcat. The game is 
sometimces called chware pren a chai, the pren 
being the longer stick held in the hand, and 
the cat the shorter piece struck by it. 

Chware cat, to play at tipcat. 
Catai, eion, «/. a bludgeon, a swing-dub. The 
same weapon is also called ffon gataiy and 
ysgwaily which is described as * a kmd of club 
to be used in the hand against an enemy, or 
to be thrown at him, having a string by 
which, after having been thrown, it might be 
recovered.' — lolo Glossary, 

Syr Wiliam FAemmin ... a lochee mewn cilgell yn ystlys 
y faranrea, ac a'i tarewia ar ei ben kffon gatai. 

Hanover Ma. 73. 861. 

Oataid, eidiau, am, [see Cetyri] the fill of a 
tobacco x>ipe ; a pipeful. — a. W. 



Catftu, V, [cad] to fight, to combat ; to cngago 
in battle ; to form in order of battle. 
Gwyr a aeth Gatmeth oed fratth y llu 
Gluived eu hancwyu ae g^wenwyu vu 
Trychant trwy beiryant jm eatau 
A gwedy clwdi tawelwch m.—Anenrin: God. 68. 

Pa ryfeddawd ! pan gaioent 
Fyrddiynau o ufelgyreh engyl mewn 
Dwy blaid.- »'. O. Payhi: C.G. yi. 242 (cf. 781; i. 002). 

Caten, «/. [a dim. of endearment from cat .? cf. 
cttyn o ddyn, cttyn o fardd, &c.] a maiden, a 
fair one. 

Mao*r gwyntoedd yn gostcga, 

Mae pa WD yn myn'd i gy*^ ; 

Mae mab yn d' arcs yn y llwyn, 

Y gaten fwyn lygeittu l—PeutAU (Yst&i Sioned, 88). 

Daeth tea i'n mwyn gynhcsu, 
Mae'r gwennydd glwya yn ^lasn ; 
O, dere draw i'r llwyni dram, 

Y gaten fain Ijrgeittu l—PmnUl (Ystdn Sioned, 47). 

Cateia, v. to fight with a bludgeon or swing- 
club ; to cut or mangle ; to bicker. 

Catel, -oedd, -au, s,cJ. [Br. cataly mod. chataJ ; 
C. chal (C.V.) probably a mistake for chattiJ-=- 
more mod. tshattal ; E. cuttle, chattel, chaiteU, 
f catel, chatel; O.Fr. catel, chatel : all from 
L.L. capitate or captale (from caput). The 
older Eng. does not double the f] cattle; 
chattels. 

A Uwy droed gwtta drud a gattel.—Mab Cryg : M.A. i. 655. 

Y flwyddyn nesaf at hon, anrheithiodd cynbauaf an- 
nhymmenu yr yd, a lladdodd y gauaf y catttl agos i gyd 
drwy Oymru oil. 

Ck. Edward*: Hanee y Ffydd, 214 (cf. Ill, 206). 

Da a chaieloedd, ) j j t. x^ i 

Daachaielau, ] goods and chattels. 

Bod yna i bob un vn troseddu felly, ao yn euogfamedig, 
am ei drydydd troeedd fforffetio i'n gorucliel Ajglwyddea 
Freninea ei holl dda a*i gatcloedd, a cuoddef carcnar yn ei 
tjw.—Aet Unffurfiad 1668. 

Pw godi trwy attafael a gwertbn da a ehatelau y 
troeeddwr.— ^c< Ungurfiad 1660. 

CateluS) a, 1. possessing cattle or chattels ; easy 
in circumstances, well-off. 2. hale and strong. 

B,W, 
Caterig, a,^=zCathderig, 

Caterwen, «/. See Catterwen, Catteri, 

Catg-. See Cadg-, 

CatflFol, -iaid, -ion, )sm, [cat-|-ffol, ffwl]asilly 
Catff^l, £^liaid, ) or foolish fellow, a sim- 
pleton ; a wiseacre. 

Hwn hefjrd ar ei hynt hyd y byd ; fe glywai rai yn son am 
f3med i droi o gwmpas yr eglwys i weled eu oariadau ; a 
pheth a wnaeth y catffwl, ond ymddangoa i'r ynfydion yn 
ei lun ei bun gartref .— a/m Wynn : Bardd Owsg, 101. 

Fob eatffwl ooeg-ddwl cegddu, er adwyth, 
A red i bregethu.— Leici^ Marys. 

Taw A'th awn, ddigywilydd gatffwl.—Txcm o*r Nant, 

Catffon,%ii, sf. a war-bludgeon. — lolo Glossary, 

Cati fSachgen, sf, [see Cadi] a tomboy, a 
romping girl. — S, W, 

Catio, V. 1. to break in pieces; to shatter. 
2. (in the game of tipcat) to strike the piece 
called the cat at one end with the hand-stick, 
after it has been thrown back towards the pit 
or goal by the opposing party, in such a way 
as to jerk it from the ground, and while in 
that i>osition, to hurl it as far as possible, the 
distance being measured by the lengths of 
the hand-stick. 



Digitized by 



Google 



Catrawd 



705 



Cath 



Gatrawd) ) odaa, »/, [cad+rhawd : cf . cadrawrC] 
Catrody ) a regiment or troop of soldiers; a 
regiment. 

Kdn gatravrt rwyd rac rialla.— ^a«urtn ; Oododin, 897. 

T mwyaf nodedig o ba rai ydoedd tt on ym Merthyr 

Tjrdfll, yn 1831, lie ▼ rhnthrodd y bow, a hwynt-hwy yn 

aaarfc^, ar ddoapaxtb o'r SSffodrod^ dan arTau yn yr hem. 

Camkuanawe: Han. Cym. 792. 

Yng njryrfa yr haul ta &'r crhydedd, g^^elir eymylau 
girasgaiedig yr wybren yn cynmwair oddi draw ao yma ; 
yn dynesa at eu gilydd: yn ymgorffoli fel eatrodau yn 
ymbarotoi i*r gad, ac yn edrych gyd aa ogweddau cuohiog 
ar y ddaiar. — Brutus: Brutusiaua, 65 (ef. 165). 

Bn am flynyddoedd yn y gatrawd a elwir y Gosgorddion 
Yqgotaidd.— C^/cA^otm, U. 196 (cf. 62). 

Oatrif, -au, -oedd, am. [cad+rhif] a million. 

Un ddeogwaith a waa dd^. Deg ddengwaith a 
-wna gaat. Cant ddengwaith a wna fil. Mil ddengwaith 
a wna fyrdd. Myrdd ddengwaith a wna fona. Buna 
ddengwaith a wna gatrif \al. gatyrfa].— A ohwedi hyn y 
^if yn ol y degau; sef deg eatrif^ cant catr\f^ milgatri/f 
myrdd gatri/r htutagain/y a eMain/ o gatri/oedd. 

Barddas, i. 106. 

% If buna stands for a million, as is sometimes 
stated (cf. Barddeu, i. 104), catrif would 
denote ten millions (10,000,000): but Welsh 
numeration after a million, or even below 
that nximber, is not very precise, different 
values being often ascribed to the same term. 

Catroda^y a. regimentaL 

Catrodi, v, to form into regiments or troops. 

Oatterwen, pi, catterw, catteri, «/. [cad+ 
derwen] 1. a large-spreading or stately oak. 

Aeth catteruKtuetti coed dyrjrs, 
Aeth rhent Deheubarth i Bys : 
Afid teir-oes j gatterwen 
Tt cyrtiwr hir o frig Tren. 

L. O. Cothi^ ni. xviii. 67 (cf , i. xxxvi. 67). 



Tm mhen eattenven teiriaith 

Mae lie i roi 'mwyall ar waith. . . 

Cattenotn Ccri wen wyl, 

Ck>ed nen Cydewain anwyL — Guto*r Olyn (lolo 1 



.317). 



Teir-oes a chynnydd caUeruxn friglaa 
A aaif i Domas hefyd. Amen. 

L. G. Ootid, III. xxiiL 69 (cf. xxu. 59). 

Tori brig catteri bron, 

Troes Duw'r mdr tros dir Meirion. 

Tudur Aled : G.B.C. 258. 

2. an epithet for a strong man. 

A*r eatUri yn syrthiaw.— ruditr Aled. 

Catteym, ) -oedd, -edd, -iaid, am. [cad+teyrn] 
Cattfiym, j a war -king, a battle-king; the 

commander-in-chief of a federal army or a 

combined expedition. 
Tri phrif gatteym ynyg Prydain: Caswallawn ab Bfli, 

Oweirydd fab Cynfelyn Wledig, a Charadawg ab Bran fab 

Uyr liediaith.— rWooW; M.A. ii. 62. 

CattSymedd, ) rni. war-sovereignty; chief 
Catteymedd, j command in a campaign or a 
combined expedition. 
Tri unbenn dygynnull ynya Prydain: oyntaf, Prydain 
fab Aedd Mawr pan rodded teymedd ddosparthos ar ynya 
Prydain a*i rhagynysoedd ; ail, Caradawo ap Bran pan 
ddoded amaw ef gatt^gmedd holl ynya Prydain er attal 
cyrch Gwyr Bhufain ; ao Owain ab Macaen Wledig pan 
gawaant y Cymry'r dcymedd ym mraint eu oenedl en 
hnnain y gan yr ymhcrawdr Rhufein. 

Triofdd: M.A. ii. 63 (cf. 69). 

Cattorf, -oedd, «/. [cad+torf] a military host. 
Cattorfa, -oedd, feydd, «/. [cad -|- torf a] ten 
millions. 
Deg o ddegau yw cant, deg cant [yn] y mil, deg mil yn 

5 myrdd, deg myrdd yn y rbiallu, deg rhiallu yn y bona, 
eg Irana yn y gatlor/a^ deg gattor/a yn yr annant, deg 
anaant yn y trwn. — B^irddas, L 104 (cf. 108). 

89 



Cattrefniant, «m. order or disposition of battle, 
battle-array; tactics, strategy. 

Def nyddir y magnelau mwyaf nerthol, a mabwysiedir y 
cattrefniant mwyaf cywrain . . . pyda'r llymder mwyaf di- 
drugarodd, yn erbyn pob peth eglwysig. 

Amddij^ynydd yr Eglwys, viL 115. 

Cattus [?] 

Hi a fu*n cjrrchn cyrch ebawl cattua 
Hi a fu am Eruttus yn hen frettyn. 

lusua Lltcyd: M.A. L 663. 

Cattyrfa, ) -oedd, feydd, «/- [cad+tyrfa : cf, 
Catyrfa, ) L. caUrva; Ir. caterua] I. a troop or 
band of soldiers; a company; a crowd, a host. 
Ac ar hyny y aawl gynniiUcidfa honno a gredaaant i 
Grist, gan grio ar Bdnw HoUgywaethog ; ac vn gatyrfn y 
ayrthiasantgar bron Marthin i erf yn bedydd, a'u ^uneuthnr 
yn Gristynogion. — Sion Tre/or : Buchedu Marthm. 

Ac ladas, wedy iddo gahel cai^r/a [^ciwdawd] o w^ a 
swyddogion gan yr archoff eiriaid, a*r Fbarigaiai(L a ddaeth 
yno 4 chanthwynt danlleatrL a thewynion, ac arfan. 

W. SaUabury: loan xriii. 3 (cf. Act. xxvii. 8). 

2. according to some, the number one of hundred 
thousand ; but according to others, a million 
of millions, or more. These high numbers 
are very indefinit^y and often inconsistently 
given in the different tables. See BardclaSy 
i. 100—110; ElfmauRhifyddmeth, 4—10. Cf, 
Cadrawdy Catrif ^ Cattorf a^ 

Ac vn yr nn modd ym mlaen hyd buna, neu mwnda, ao 
ym mlaen hyd gattyr/a, ac ym mlaen hyd riallu. 

Barddas, i. 100. 

Myrddiwn myrddiynau yw mwnt, mwnt myntau yw 
rhiallu, rhiallu rhialhioedd yw buna, buna bunaoedd yw 



tyrfa, tyrfa tyrfaoedd jw' catyr/a. catyrfa catyrfaocdd 
yw cadrawd, cadrawd oadrodau yw rnif bywydau o annwn 
hyd wyufyd.— J5ar(Wa5, i. 108 (cf. 101—110). 



% The spelling catyrfa (with one t) appears to 
be influenced by the Lat. caterva^ of which it 
may be an adaptation; but if considered a 
compound Welsh word {cad-\'tyrfa)y it should 
follow the analogy of cattorf a. It is not found 
used for a definite number; Pughe renders it 'a 
legion;* but Salesbury employs it to repre- 
sent the Q(T. ^irftgoL, a word * used to translate 
the Roman mantptilu8z=two centuries.' In 
the first of the preceding quotations, it is 
equivalent to tyrfa or torf a multitude. 
Catwan, «/. [dim. of cadw^ sm.] a flock, a herd, 
Ac yr fiForeat yd aei y raab beunyd y chware ac y taflu 

llysgyon ac yakyryon. a diwamawt ef a welei gatwan geifyr 

y uaLm,—Mabitiogiott^ 193. 

Catwrdd) yrddod, am. [cat-f-hwrdd] 1. an 

imperfectly castrated ram. 
2. a stupid or thick-headed fellow ; a num- 
i skull, a blocklicad. 
' Hynod ei ddull, nid yw dda, 

Du gat-hwnUl, Deio gwttu—Bhys Jones: Gwaith, 183. 

Ni wiw i neb lleygiou pwy bynna^ ddyf(Ml i ymdrechfa 
farddonawl mwyach, oa bydd yno ryw gatvTdd o beraon yn 
medm rhywfath ar englyn a ehywydd. 

Seren Oomer, iii. 168. 

Catwrwraig, «. [cat-f-gwr+gwraig] a herma- 
phrodite. — lolo Ooch, (/>.) 

Cath, -od, -au, «/. [C. cath; Br. kaz; Ir. and 
Ga. cat; Mx. cayt; L. catuSy catta; Gr. xorra] 
a cat. 

O byd yr yt heb vedi ef ageiff ytalareu oU a ieir ar 
catiicu ar hwyll. —Cyfreitiiinu Ci/mnt, i. 394 (cf. 278, 676). 

Y gwr a ddyly'r ieir, ac un o'r cathnu, a*r lloUl i'r wraig. 
Ltf/fs WalUcaet n. L 6. 
A*r cathod a gydatebant yn ei gweddwdai hi. 

Esa, xiii. 22 (cf. xxjtiv. 14). 
Nid oes yma na chathod^ na chanwyllau brwyn iddynt. 

Elis Wynn: Bardd Cwbg, 96. 



Digitized by 



Google 



Cathaidd 



706 



Cathlu 



Cath bailiff: 
Cath bali 






Na\r peth ni chyttunant ynjr njrhyd . . . cwn a dinthaa \ 
mew-u cegin.— I>o'-iAi-ie6 y Cymry : M.A. iii. IIH. j 

Cethin accniaith mtkau 'n canu. i 

Eii. LhijyM: C>fr. y Beirdd, 119. 

filingaw y guih hyd ei IIo^i^td [a^ ei ehynffon). i 

/>2V/r.ft. .M.A. iii. 1-19.) 

Ac ni ddyly hrliwr ddy\*edyd Bele, neu Gath qo^'d, n«'U 
Wiwair. nen Ffwibart, ond eu jfalw Dringedydd Uwyd, 
Bringedydd du, DriuKcdydd coeh. 

Cy/raith Hdy : M.A. iii. 198. 

A bloneg cath go^d gy dda hef yd. 

Mi-ddyjon Mydd/ai, ii. 279 (cf. 614). 

Ymddenffys yn lied debyg nad yvf cathod ffw/lUion yn 
frodorion dechreuol yr ynys hon ; ond mai hil r^i>-w gath 
ddof a ddiangodd ydYat.— Gwylifdydi, v. 206 (cf. 2m). 

Cath eitkin^ a furze-cat, a name for a hare. 
Cath for (=morgath), a ray or skate. 
Cath ftvsg^ a musk-cat. 

see Palug, Pali. 

Cath fachf a little cat ; a kitten. 

With Oyf reittiiau Hywel Dda, yr oedd cath fach cyn 
•gor ei llygaid yn werth ceimo^.—Gwyliedydd^ v. 206. 

Ceneu cath^ a kitten. 

Ac yn Llanueir 3m Anion a dan y maon du y dotw^ ar 
peneu cath.—TriotiU (U.C.H.).306. 

Cath faiyWy a female cat, a she-cat. 

Cath wryw (=gwrcath), a he-cat, a male cat. 

Cath fynyddf ) cat of the mountain, cata- 
Cath o'r mynyddy ] mount, catamountain. 

Cath lygody a mouse- trap. — W, 

Cath lygod j meddwdod mAWt.—Morys Dwy/ach. 
Y gath dW naw cynffoUy cat of nine tails. 
Prynu cath mewn cwdy to buy a pig in a poke. 

TroiW gath yn y baddly to turn cat in pan ; to 

prevaricate. 
Oollwng y gath oW cwd, to let the cat out of 

the bag. 
CarioW gathy to carry the cat; to fold one's 

arms across the breast. 

H Cathod is the usual plural form in N.W. 
and cathau in S.W. Cath is sometimes mas- 
culine when the male cat is intended: cf. 
Tola Mss, 165 ; Meddygon Myddfaiy ii. 724. 

Cathaidd, a. catlike ; feline. 

Tan gysgawd honno, llewes dethsych tnry 

Orsugniad a orweddai, pen ar lawr, 

Ar gnthaUd wylied am gyffroad hwn 

A ^n^i.—Oafr/allu'ch (Seren Uomer, xvii. 272). 

Cathen, ) -od, «/. [dim. of cath"] a kitten, a 
Cathan, j yoimg cat. 

Catherica, ) v. to caterwaul ; to be cater- 
Cathderica, | wauling. 

Cathericai, ) eion, sc, one that caterwauls ; 
Cathdericai, ) a caterwauler. 

Catherig, ) a. [cath + terig] caterwauling; 
Cathderig, ) waiiling (as cats in rutting time). 

Y neb a wertho cath bit drosti na bo caikeric ar pob Uoer 
ac nat ysso y cluuiuawon a bot idi glust4?a a llygcit a dau- 
ued ac ewined a Had llygot yn da. 

Cyjrtithiau Cymru, i. 57G (cf. 728). 
Tri pheth ni mawr gysper lie b6nt : gwrach ymgcintach- 
gar; cathau cathoij; a dadwrdd Sais. 

Trioedd Doethineb: M.A. iii. 264. 



Catherig, 
Cathderig, 



a caterwauling. 



Catherigrwydd, J am. the state of being cater- 
Cathderigrwydd, j wauling ; a caterwauling. 

Cathes, -au, sf. a female cat. 

Cathewrach, ) v. [cad-|-hewrach] to molest, to 
Cathefrach, ) irritate ; to bicker, to skirmish. 

Arjrlw\'(l a^ oth pnnyat ti y mae gwcisson bychein yr 
anihonwdyr ao uacK\r>tut yn InpriN ac yn knthf/rach ac yn 
blinaw dy vrein.— J/.j^i/^o^ion, 153. 

Cathl, -au, af. [allied to ceiiiy canu: cf. cethliad] 
a song ; a hymn ; a lay ; a poem ; a melody. 

Kaihyl gwae canhator kyleh Prydein amgor. 

Tah'fsin: A.B. iL 209 (cf. 207). 
Tri chowyllawc Hys yiwyd: kerwyn Ted; a brawd^ a 
chathyl kynn y dangoe yr brenhin. 

Cy/rHthiau CymrUy t 454. 
Kaffand paub y teithi llauen Ti bri Brython 
Kenhittor kirm eluch knthil hetnch a hinon. 

Myrddin: A.B. ii. 21 (cf. M.A. i. 158, 186. 961). 

Clor o gam arfer a ymarferant 
Cathlau aneddfol fvdd eu moliant. 

Bustl y Bnrdd: M.A. i. 96 (cf. 58, 259). 

Canotor cathyl gwynnwyd gwenlcuver.— Jf.i4. i. 180. 

Ac yn yr amser hwnnw yd oed Samuel prophwyt yn 
gwledychu ym blaen pobyl yr Ysrahel yg irwlat ludea a 
Sylvyua Eutoa etwa yn vyw yg gwlat yr Efidal. ac Omyr 
etwa yn buethu y hathUu yn eglur clotvawr. 

Brut Gr. ab Arthur: M.A. iL 190. 

Gnawd cathtfu coffeu cyntefln 
Gnawd y tyf tywya o otrin. 

Elidir Sais: M.A. i. 345 (cf. 881, 874). 

Cathl l&n a diddan yw'r dau.— D. ab Gwilym^ xcr. 33. 

Cymmerwch gmhl y sallwyr Ifin, 
A moeswoh dympan heryd. 

Edm. Pry*: Salm. bcxxi. 9. 

Cathlau angylionySongs of angels ; angelic songs. 

Cyrdd a chcrddorion a chathleu rngylwn. 

Tallin: M.A. L 89. 

Cat?il adaVy the song or melody of birds. 

Cathl o ar adar awdl osymwy. 

Owalchmai: M.A. i. 198 (cf. 196). 

Cathlau Fferylly the poems of Virgil. 

Ac yny ulwydyn dymhestlawl honno yd ymdangosses 
Antropos oe chwioryd y rei a elwit gjTit yn dwvwesaeu y 
tyghetuennoed ykygoniynnns wenwynic nertboea yn erbyn 
y veint arderchawe djrwysaawc hyi na allei ystoryau Yatas 
ystoryawr na chathUu Fp ryll uara menegi y reint gwynuan 
a dolur a thrueni a doeth y holl genedyl y Brytanyeit. 

Brut y Tyteyaogiony 244 

Cathlaidd, a. melodious; tuneful. 
Torodd y wawr ; goreurai gwawl y dwyrain 
Benau*r mynyddoedd ; dywid per arwyrain 
Bronfraith, a mwyalch fwyn, a chathlatdd eoe, 
Bywiog ehedydd fry, a hithan*r llinofl. 

Nieander: Moaes, ii. 

Cathleiddiwr, wyr, sm. a songster, a singer. 

; C<tthf''i'ldiwr, ospwr yspya, 

j Glan ffriw dan egroes-bw grym.— Gutyn Otoam, i*r Ceiliog. 

I Cathliad, -au, am. a hymning; a singing; a 
I celebrating in hymns or songs. 

I Catlilig,a.hymnic ; relating to songs or melodies. 

Cathlu, y. 1 . to sing ; to hymn ; to chant ; to praise. 

Gan floedd ac elwch llanwcnt ncn 
Y cougant cyffredinawl, a chan gnith 
Tolynau aur, a chathhi y mawlhiient 
DJuw, hefvd ei weithit»dion, canent ef 
Creawdydd, cyntaf bore, cyntaf hwyr. 

W. O. Fughc: CO. vii. 309 (cf. ri. 100). 

A phan fyddai yr adar yn cathlu eu tonau lawenaf oddi 
amgylch iddi, hi a anadlai yn araf ar ei ohwibanogl. 

TBryniau iW, 18. 



Digitized by 



Google 



Cathlwr 



707 



Catj 



2. to crow (as a cock). 

Yn wir y Ajwed&t wrthyt, mai jrr no8 hon, cyn canu 
[*catMIu] yr ceiliog, y'm grwedi deirj^waith. 

W. Stileshury : Matt. xxvi. 34. 

CathlwT, wyr,«m. [cathl+gwr: of. O.Ir. cHlaiil] 
a singer, a songster, a chanter; one who praises. 

Cathol, a. [oath] feline ; relating to the cat, or 
to the cat kind. 

A ddarfn i chwi ddygrwydd vstyried ei bod yn anhawdd 
penderfynu pa un a ydyw llew, fcl piir am yr anifail 
mwymf a chi^^ o*r rnywogaeth aathni, o darddiad Cym- 
reig, ynte wedi ei fenthyca o*r Lladin ? 

John Bht/8 (Traethodydd, xxxiv. 70). 

Catholig (5), a. [Gr. xadoXixoj; L. catholicus'] 

catholic ; universal ; general. 

Yr hynny hyt hediw y mae [Oalis] yn adwyn wa^tat yn 
^riatOfDOgaMl j^atholie. — Campau Charlymn^n, }52. 

Mup gwayw-ddur gwiwddoeth coeth eatholig fryd. 

Meirig ab loncerth: M.A. i. 507 (cf. 468, 526). 

iny Uunyaethu 
A. ii. 198. 



A grwedy daruot yr deu wrda gntholic hy 
' »r a perthynei ar Ian fT 
Brut Gr. ab Arthur (E 



pup pcth yn wodus or a pcrUiynei ar Ian ffyd. 



achoa cyflawn vm- 
'rhe 



O danffoswn . . . na ddarfu i ni heb ac 
adael ft nwynt-hwy, a dychwelyd at yr apostolion a'l 
athrawtm cathdig . . . ac os hwynt-nwy, y rhni sydd yn 
gochel ein hathrawiaeth ni. g^an fynn eu galw eu hunain yn 

gatholig, a ff&nt ireled yn nyspys, fod yr boll ddani^oaion 
enafiaeth . . . wedi ymysgwyd aUan o'u dwylaw hwy. 

M. Cuffin : Diff. i. 12. 

Dywedir fod yr "EaXviyB nid yn unig yn nn, ond y 
gtUhoiig befyd, sef cyffredinol, yn cyrhacddyd i bob iHan, 
'd. — R. Smii ' 



ac yn cyldiu'r boll amaeroedd.- 



Smilh : EglorbAd, 68. 



A phwy a gais ymofyn am dywysogion catholieachf 

M. Cyffin : Diff. vi. 18. 

Nid yw y gair eatholig ynjarwyddocan dim ychwan^ ond 



Hyfforddiadaa Eglnr, 21. 

Yr EglwyB GatTwltg, the Catholic Church. 

Beth a dylyych y gredu. nyt amgen nor ffyd ar gret y 
mae jnr cglwya gatholic yny dangos yr gristonogaeth. 

Ainlyn ac Amig^ col. 1068. 

A*r hon a wdwn ni yn amlwg ft*n llygaid ddarfod iddi 
gwympo a chilio oddi wrth y tadan sanctaidd, oddi wrtb yr 
apostolioii, oddi wrth Grist ei ban. ao oddi wrth y bnf 
Sghcfs Gatholig,—M. Cj/ffin: Diff. vi. 16. 

Dyrchafa braint yr Eghoys OcUholig^ ac amgoloddn 
per^inicoi.— 7%eo. Ewina: D.P.O. i. 4 (182). 

Yr EglwyB Ldn CkUholig, the Holy Catholic 

Chnrch. 

Y efawechet nef ywr ecelwys Ian gatholic. yn lie mae 
bydhinoedd dwyrawl jvl canu dedhvawl wasanaetb yn 
berwydd eu horddas y Dduw. — /jpocw, i 4. 

Credaf jn yr Yapryd 014n, yr Eglwya Ldn GathoUg . . . 
a'r bywyd tra g ywyd dol.— grgdo yr Apostolion. 

Yr Eglwi/9 Ldn Gatholig a*i thylwyth ydyw hon. 

Elia Wynn : Bardd Cwsg, 50. 

Y ffydd gatholig y the catholic faith. 

A thrwy bregethaa y gwyr sanctaid byny y troes y 
Bryttanlfdt yr fyd gatholic.—Brut Tgnlio: M.A. li. 243. 

Gael, jn ol Jfydd gatholia, 
Fardwn Daw rbag pnrdan dig.- 

O flaen dim riiaid iddo 
/>(U gathoUg yw hon.— < 



-Jjewyt Tre/nant. 

ffydd gatholig. . 
thanaaiua. 



A»r I 



Y mac efe yn en rhybnddio hwynt na wnaent goel ar 
bob athraw ^ydd 3m ymffrovtio o'r Yspryd, eithr eu profl 
hwy yn hytrach trwy reolan y ffydd gatholig. 

1 loan iv. (Cynn.). 

Y tadau eatholig ^ | the catholic or orthodox 

Y eatholig dadau^ ) fathers. 

Ac, fal y dywed Tertulian, Origen, Ambros, Awgtin, 
lerom, Chryroatom, Basil, Dionysius, ac ereill o*r Tadau 
Omtkolifff felly, meddwn ninnau. 

Iforu* Cyffin: Diff. ii. 11 (cf. i. 16, 17; vi. 15). 

Oatholigraeth, >au, sf. Catholicism. 



Od ydynt hwythau (raegys y mynent eu galw) C^atholig- 
iaid, pa ham nad ydynt yn cymmeryd yr un llwybr ag a 
ddarlu i'r Gatholig Dadau ei gymmeryd T 

M. Cyffin : Diff. i. 16 (cf . vi. 12). 

M^ys na chaiff hereticiaid anffyddlon fyned i deymas 
y nefoedd, felly byth ni chaiff eatholigion drygionut ei 
meddiannu hi. — Alltcydd Paradwys^ Rhag. 

Alltudiwch hwynt, a ^oaodwoh gaiholidaid Rhufeinig yn 
eu Vie.— Brutus : jBrutusiana, 406. 

Catholigrwydd, «m. catholicity. 

Cathrai, eion, am. [cethr, cethru] an ox-goad. 

Cathrain, gjrru ft ehaihrai. — lolo Glossary. 

Cathrain, v. [cethr] to drive the oxen (in the 
plough) ; to drive with or as with a goad ; to 
goad ; to incite. 
Portha ddefaid Crist yn gywrain, 
Yn wyllysgar heb dy gathrain; 
Pan ddangoso Crist d fawredd, 
Ti gei goron ac anrhydedd. 

Rhys Prichard: C. y C. dv. 14. 

% Cathrain is evidently derived from cethr, 
a nail or prick, and is accordingly spelled 
cethrain in most dictionaries published in the 
present century; but the pronunciation all 
over S.W., where the word was once common, 
is cathrain. When the ox was superseded in 
the plough by the horse, and the goad by the 
whip, the practice of driving the plough was 
still called cathrain; but it now belongs to 
the past, as every ploughman drives his own 
team. The corresponding term in N.W. was 
galwy and the person employed was called 
geilwad {lob xxxix. 7), both referring to the 
action of the voice, while the S.W. terms 
remind one of the use of the goad. 

Cathreiniwr , wyr, ^ «7n . an ox-driver, a plough- 
Cathreiwr, wyr, > driver, a plough-boy; one 
Cathreiny-dd, -ion, ) who goads; a goadsman. 

Oau, V, [cae; C. cea«; Br. kaea] to shut, to 
close ; to shut up ; to shut in ; to hedge in ; 
to fence or enclose about with a hedge or 
hedges ; to cover. 

Ar dor ymywn a gaewyt oal aa allei Owein vynet odyno. 

Mabinogion, 172. 
Yna un or meibon mab y gythreul o gyghorvynus vryt 
a gaeod hyttynt y dwfyr.— BucA^M Mair, \ 22. 

A phan welas ef y keissyeit gwedy dyuot y mywn. ef a 
bene kaeu y pyrth. ac eu hattal yno y nos honno. 

5t. (?r«i/,}7(cf.77). 
Cau y drws wedi myned y defaid allan. 

Diareb. (M.A. Ui. 161.) 

Nid oes achos am ychwan^ o gaeau nag yr a m o anir o 
drafnan o yd, porthiant, gwair, a chnydiau gleision, ond y 
dylid eu cau yn gyngharned ag a ellir. 

Aneurin Otoen: Amaeth. 23. 

Cau ary to shut up; to shut in; to shut or 
close on; to enclose; to include. — Dan, xii. 4. 

Tripheth ar ddyn a gaeant ar bob daioni arall : gwrol- 
deb ; tangnefedd ; a dwyf oldeb. Tripheth ar ddsm a gaeant 
yn erbyn pob daioni ba bynnag o ryw.—Barddas, i. 330. 

Cau allany to shut out ; to exclude. 
Cau ifynyy to shut or dose up; to hedge up. 
—Ho8, ii. 6. 

Cau i mewny to shut in; to enclose; to include. 
Cau llythyry to close a letter. 

Mi a dderbyniais eich caredig Ivthyr o'r 31 o Awst, yr 
un munud ag yroeddwn yn can fy 'lyfhyr at eich biawd 
Llewelyn. — dronwy Ou^atn, 173. 



Digitized by 



Google 



Cait 



708 



Caw 



Cau dwm, 1. to close the fist; to shut the hand. 
2. to assume a fighting- or threatening attitude. 
Ni chAr ffull, na churo ffest, 
Na chttu dwrn, o chmdamest.— Gronwy Owam^ 1. 

Cau, pL ceuon, a. I. shut, close; closed, en- 
closed ; shut up. 

Dflaw caom, mewn adnil rau, 

A ddug Noe ddeupiin niau.— /y. O. Cothi, n. Hi. 18. 

Itoe pran y Ilwyuof? cvf rwys ffau. 

A r w4r golomen QyttUe cau, — Blodnu leuainc, 6. 

2. hollow; concave. 

Onenia iff didar rao fn^lybur 
Oaeaw gUs cunlleit r^- ewnr. 

Uywarch Hen: A.B. if. 48 (M.A. i. 130). 
A thi a wely de« naen knton yny -wa^wt. 

Brut. Gr ab Arthur (B) : M.A. fl. 261. 
Lie tiefiudst iddynt bozmwl cau. 

Edm. I^yt: Salm. dr. 8. 
Defn3rdd ef yi^n^ el oedd derwcn gau, ac yn ^orwedd 
mewn naw troedfedd o ddyf nder daiar. 
__^^ Thfo. £vans : D J».0. i. 4 (131 ) • 

Haro dgw eled y planedau, 
A*a Uwybr yn y ^'Ich-wybr gau. 

_. ^ , Grottioy Ouwiin, 87 (d. 111). 

Tn pheth anhawdd en nabod : 



Dyn. derwen, a dnramod : 

Mae r dydd jn troi, y prcn yn gmt, 

A*r djm yn adauwyneoog.— /V«/ii7/. 

Yr oedd rhai o*r edunod jm pan oddi mewn, metrvB delw 
Moloch.-^. Lloi/d.' Amseryddiaeth, 62. 
3. hollow, false. 

Addaf gau ni than iaith enid frith-gyrdd. 

^ ._ ff!/welYstoryn:3i.A.i.Sl9. 

Traidd afrifed blanedau. 

Traidd tiffem, a'r gethem gau.^ W. Wynn : C. y Fam. 

Cau, pL oeuoedd, ceuon, am. 1. a hollow, a 
cavity, a concave ; a vacuum. 

A garw oodd prlybod ricion telyimu 
O gau gwiac fleiddiau ttinnau tjiinion. 

/n>ic€rtA noli: M.A. i. 476 (of. 125). 
Mae o anadi mwy ynof 

Nag yng ughau meKiimu gof.—D. ab GwUym^ xxvii. 21. 
Ymgremient yn y mw o dandde orrfh. 

W. O. Piujhc CO. i. 58 fcf. IV. 848). 

2. the inside (of the body) ; the inward parts. 

8ef yw y rhui hyny, dyrnawd yn y i>en byd yr ymenydd ; 
a phan f rather dyn yn oi arch nya ei gnu; a them uiko*r 
pea war post.— /.r^/*',* Wallicae^ i. xjtiii. 6. 

Pan wdas^ Lionel y gwrda uelly ef ae trewi« ao gledjrf 
dymawt hyt y keu.—St. Grenl, }45. 

Oauad, -au, sm, a shutting or closing; a shutting 

up ; a covering. 
Cauad, ) -au, «m. a lid; a cover; a shutter; 
Caead, ) a covering. 

Cauad, i a, [cauedig] shut, closed, enclosed, 
Caued, j shut up ; close. 

Owas dan ac aeau cnuad.—Sypyn Cy/eiliog. 

Yn gatuidy 
Yng nghauad, 

Tri pheth goreu fydd en cadw yng nghaned oni bo aohoe 
cyflawn : dwm ; geneu ; a meddwl. 

lyiofdd Doethineb: M.A. ill. 209. 

Yd awr y mae y drws yn gauad^ a*ni plant gryd k mi yn y 
gwely.— Z,uc xi. 7 (cf. loan xx. 19, 26). 

Nid oes nn drws yiu^ nghmiad i Angeu. 

Or. Wynn : Ystyr. 46. 

Cauad, ) v. to shut or close ; to shut up ; to 
Caued, | enclose. 

Na'd fod bwtwn heb ci gnued, 
Cyn y caffo neb dy wcle<i. 

Bht/s Prichard: C. yC. cxxxix. 2. 

Y mae tafod baoh yn cnend ac yn f^or ar bob un o 
wythi'enau a phibellau^r gsUon. 

Dn/ydd Leun/M: Golwg, it. 15 (cf. 12). 

Y neb a ewyllysio farweiddio balcbder a gwngedd ei 
ppryd, a ddylai gnund ei glustiau yn erbyn y ganmoliaeth 
Iwyaf haeddmnnol.— />. Dmn/t: Bywyd Duw, 75. 



shut, closed; enclosed; fast. 



Cauadu, v. See Caeadu, 

Cauadog, a.^Camdogy q.v. 

Cauedig, a. shut, closed, enclosed; shut up; 

close; fenced. 
Nyt cnnedyc cyureyth am dyr egluys tm amaer y ryg^ 

thimt C'hnxk.—Cyfreithinu Cymru^ i. 168. 

'En e mor c mae gomodedic ac en gayedxe en i kyldi or 
mor.— /?/-«« Or.ab Arthur: M.A. ii. 291. 

Oardd gmtfdig jw tj ohwaer a*m dyweddi. 

Can. Sal. ir. 12. 

Cauedigaeth, -au, af. the act of shutting or 
closing; closing; a shutting up; an enclosing. 

Caul, pL ceuliau, ceulion, »m, [cf. L. coagulum'} 

1. a maw; the stomach of animals. 

Addefir yn gyffrpdin, fo goeliwn^ nid jn noig fod y 
maint, oithr anmwdd y eanl^ o barth unydrwydd, wa 



ar hyd jrr amscr y byddo y caws yn d; 



Jyfod, 
W. O 



O. Pkghe: C.P. 81. 



gwydnedd neu y gwrthwyneb, yn dibynu mewn rnan fawr 
ar hy<' . - >. , - , 

Caul ll^y a calTs maw. 

2. the paunch or belly; the human stomadi (in 

contempt). — C.S, 

Fo yf Sion o Fon, f* enaid. mwy nag ych, 

Mac*n ei gaul gythrenliaid.— ^uu; Robert* LH. 

Hyllu, eyn dynn, 8wn dwg, 

Rhwth gouty a rfaythn golwg.— Z. O. Cotki, r. Tii. 86. 

3. rennet, cheese-rennet ; the chyle ; a curd ; 
coagulated matter. 

Y gwlyb ranau yw, y gwaed, y eauly a'r amrywiol wlyb- 
yroedd a neillduir o*r gwaed. — Brythoiiy iii. 7. 

Cauwr, wyr, sm, one who shuts or closes; & 
hedger ; a repairer of hedges or fences. 

A thi a elwiryn Gauwr yr adwy.— JE*a. lyiii. 12. 

Yn y pen isaf cei wpled r Pab eto, goresgynwyr teynuu** 
oodd, a*u wiwdwyr, portnrymwyr, fforestwyr, cawcyr y 
droeta gyffredin, uatuaiaid a^u breibwyr. 

ElU Wynn: Bardd Cwag. 27. 

Caw, -iau, -au, sm, 1. a band or bandage; a. 
wrapl)er; a swath ot fillet; a swaddling^- 
band. 

Pan osodais gwmwl yn wim? iddn, a'r niwl tew yn gam 
iddo.— £>r. T. Briscoe : lAyir lob, xxxviiL 9. 

A phan y rhwymo hwynt mewn cateiau prea 
Arorsedd head eistedda efe. 

W. O. Puglu: Ceinion Awen, ISt. 
Bama ef e ar rwyag 
liadbSc] 



Dideimlad y gormeiliad 
Bhyddht, a rnwyga ei hoalsu pres. 



Ichf pob caw 

O. Pught: 



Bd-dS. 



Bardd caw : see Bardd (2). 

2. the number of threads put together to forzo 
the warp in weaving. Two of these hanks 
form a hwrw, 

Dan gate yn y hwsw.—Mawddwg. 

3. {pL) cannaUy sweuidling clothes. In the singu— 
lar the dim. cetvyn is me more common term. 

Mewn eawiau [*c<idachaw]» a tlirwj ofal y'm magwyd. 

Doetk. Tii. 4^ 
b, trifles, baubles. 

Caw, sm. [cf. gorchawy hengaw; and C. coi^ in 
hengog {gl, abavus), gurhhog {gl. aitavus). Be& 
Zeuss, G.C. 1067; Norris, Cornish iJrama^ 
ii. 379, 383; and Pughe, s.v. *Tra8'] a col- 
lateral relative in the fourth degree; a. 
cater-cousin. The degrees of relation or con- 
sanguinity as exhibited in different genea- 
logical tables are not always consistent. 
Oar cawy * a relation or descendant in the mnth 
degree, implying the ,one that closed tha 
band [or tie] of relationship. * — P, 



Digitized by 



Google 



Cawad 



709 



Cawell 



j «/. [C. cowaty cowes; Br. 
Oawody -au, -jdd, j ' 



Oawady -au, 

, , 11^ Ikaouiid; Ir. caothy ceathUy 

cith, ecih; Ga. cith'] 1. a shower; a fall of 
rain, snow, or hail. See Ca/od, 

A bwrw kawgeit or dwfyr ar y llech a omo Kd. Ac yn y 
Ue ar ol hynny y deuth y twryi. ao yn ol y twryf y gnutat 
... a Ua^fer o amlaw dynyon a oed ygkyweithas Arthur a 
ladawd j gawat, A gwedy peidyaw y gaioat y goleuhawys 
yr awyr.— ifa^nio^um, 180 (cf. 167, 168). 

Owelet mawr giwet yal mor gatcat. 

Llt/tcdyn Ddu: M.A. i. 416. 
Am tj mod dan gawodydd {al, gafodydd]. 

D, ab Gwilym, dii. 9. 
Fy ymadrodd a ddvfera fel grwlith; fel gwlithwlaw ar 
irweUt, ac f^ cawodydd ar lax^eilt.—Dait. xxxii. 2. 

Cbwyohiri gtnoodau a gwlith, bendithiwch yr Arglwydd. 

LI. O. Gyffredin (Benedicite). 
Ti nen, tywallta dy neithdaraidd wlith, 
Mewn gCMteg araf hidla gawod flith ! 

BladctoeU: Cemion Alun, 162. 

Catoad o vjHaWy ) a shower of rain ; a fall of 

Cawod o wlaw, ) rain. 

Efe a ddywed wrth yr dra, Bydd ar y ddaiar ; ac wrth 
gawod o wtaw, ao "wrth wlaw mawr ei neith ef . 

lob xxxvii. 6 (cf. Sech. z. 1). 

Cawad 6d, j a t^AA of snow. 

A i>haii death allan yd oed gawat o eiry gwedj ry odi y 
noa gjnU — Mabinogiony 211. 

A gyre deg, liw gawad My 

A sirig a rois erod.— Z>. ab GwUymy cv. 13. 

Cawad genllysgy ) ^ faU or shower of haU 
Cawad o genllysgy ] * *^ ^^ snower ot nau. 

Ar dyd hwrniw y kyuodes dimawr dymjrstyl yn yr awyr 
o danmem a myllt a chorwynt a chawadeu kenllysc. 

Brut y TywysogioHy 220. 

Cawad o vn/nty a blast or gust of wind; a 
squall ; a sudden storm. 
A chatpod o wynt a ddisgynodd ar y llyn. — Luc yiii. 28. 

Ac e gyfodes cawod fawr o toynty a'r tonnau a daflanant 
i*r lloiig.— W, SdUsbury : Hare iv. 87. 

Catoad o adar, a flock of birds. 

Ao ny byd im dalen ar y prenn ny darffo yr gawat en 
dwyxL. ao ar hynny v daw kawat o adar. a diqgynnu ar y 
pfrenn a wnant. — Mahinogiony 167. 

Cawad o niwly a fall of mist. 

Ao ar hynny gyt ac j bn nos llyma dwryf amunt a 
choMHU o nywl, — MabinogwHy 61. 

Catoad o heswch, ) an attack or fit of cough. — 
Ca/od o heawch, ] N,W. 

Maen catoady ) the rain-stone ; * which, in times 
Olain cauxtd, ] of great droughts, was rolled to 
procure rain.' — Mon, (P.) 

2r man & . . . 
ygad fal glain eawad ctMth.—Sypyn OyfeQiog, 

2. mildew, blight. 

Catoad ar goed, a blast on trees. 

3. a rash or eruption. 

if Catpctd, cawody and cafody are used in- 
differently, the latter two being the forms 
found in most editions of the Bible. 

OawodT' I ^' ^ shower; to be showery. 

Oawadlydy ) a. tending to be showery ; show- 
Cawodlyd, j ery. 

CawadogT) ) a* showery; abounding in frequent 
Cawodogr, j falls of ram. 

Oawadol, ) a. showering ; relating to showers ; 
Gawodol, ) showery. 



Oawci, iod, am, a jackdaw, a caddow. 

O fFoliaid difedr a chawdod ynfyd, [ac anifciliacb na 
chynffon yr asen yr hon a goBanent, a tgrodent y pethau I 
hyn \—Ed, lames: Horn. ii. 106 (cf. 278). 

Oawd, pi, codau, «m. * what is raised up around, 
or what encloseth.' — P. A doubtful word. 
It may perhaps be retained in bargawd or 
hargody codiy and the following may possibly 
be an example of it in its simple state : 

Afl yrth ail syrth 88 

Ail gaufd gne gnawd gyfTe,—Gtoalchmai : M.A. i. 202. 

Oawdel, -au, «m. [from E. caudlcy fcauddy 
O.Fr. caudely chaudely from L. calidtis?'] 1. a 
hodgepodge, an incongruous mixture; a med- 
ley of ingredients ; chaos, confusion. 
Hi a fa*n gawdel i hen Gadell. 

luttus LUoyd : M.A. i. 669. 

MaL Haidd yn y meusydd, erfln a bresych yn y gerddi, 

hau dail min o bob rhyw, golchi bonan perllanwydd i 

lleisy snr a thorn defaid yn gatmUly achder gwrbyd o leiaf . 

LlanowT Ma, 

Y mae yn Ilawn bryd i ddynion agor en llygaid, ac y»- 

tyried yn ddif rif ol pa on sydd debycaf o wneuthur lles&d 

iddyi " - - 

fedd 



gawdel difyf yr a fyddo yn oorddi yn 
yn debyg i dwrf corbwll MaeLstrom. 

Brutus: Brutoaiana, 42. 
2. grout ; a thin coarse mortar. 

Cawdelog, a. incongruously mixed; mixed to- 
gether, confused, huddled; chaotic 

Y mae llaw aflnniaidd yn arwydd lied sicr o feddwl an- 
niwylliedig a syniadaa cawdelog.—CyfaiU Eglurysig. 

Tyvrydd cawddogy unsettled weather. — Cyf- 
eiliog, 
Cawdelu, v. to make a hodgepodge (of^; to 
mix about ; to mix or confuse ; to huddle. 
Mae'r ormfis yn sathru y Uafnr 8y*n tyfa, 
Mae*r gwynt yn cawdelu a dalo o frig. 

Bhya Prichard: C. y 0. cviii. 6. 

Oawdd, pi, coddion, am, displeasure ; vexation, 
affiction, annoyance, trouble ; anger, wrath ; 
offence, insult. 
Eycheidy y nant rao caut geiia,—Lly/r Du: A.B. iL 6. 

Bad wallaw anaw yn oed awyd kyrt 
Cawd amaw ny gynwyt. 

Oynddelw: UJL, i. 214 (cf. 242, 209). 
Caf as owbl nrddas rhag oabl orddawd hawdd 
Cawdd cain ymadrawdd cyn no medmwd. 

Se/nyn: M.A. i. 604 (cf. 164, 886, 666). 
Er pan laddawdd eatodd y cath losgymgrin. 

MahCryg: M JL i. 666. 
Naddiad arf oer-gad. Deifr enr-gor, Eingl gawdd, 
Nawdd mur a rwyf awdd Mair ar Ifor. 

J), ab Gvnlymy tL 28. 
Karedd yw pechawt. Kawdd yw llit.— (hota Oyforwydd, 

Yng ngwaagawd dy adanedd y ymddJriedaf , yd yn el y 
coddion ['cystuddian, blinderauj hyn heibio. 

LI. O. Gyffredin 1667 (Balm. Ivii. 1). 

Oes dy dnrtur na ddod ar gawdd 
Dan nawdd anifail creolon. 

Edm, Pry$: Salm. body. 19. 
Ond am ryw gawdd a blinder, pa fy mryd 
Ni lyniai cyn y nos ofldna hon. 

W, 0,PugJu: C.G. t. 36. 
Rhaid bod, yn ol rheolaeth, 
T gwynt blawdd a*i gawdd yn gaeth. 

Bhis. Powel: Tymm. 26. 

Cawell, pi, cewyll, am, [C. cawaly cowaly cowel; 
Br. kavel; Ir. cliabhy cliah; Ga. diab'] 1. a 
hamper ; a basket ; a pannier. 

Ac yn y diwed nachaf gwr diruawr y reint yn wisoedic o 
arueu trymion kadam yn dyuot y mywn a chawell gantaw. 
ac megya y gnottayssei yn dodi yr holl darmerth ar arlwy 
o vwyt a llyn yn y cnwell. ac yn kychwynv ac ef ymeith- Ao 
nyt oed mm rynedach gan Lud noc cigaw yn y ca%cell 
hwnnw peth kymeint a hynny. — Mabinogion, 08 (cf. 99). 



•Digitized by 



Google 



CAWELL.\in 



710 



Cawl 



Am rithwy am dwy pon kiwrll. 

Tnli'^i,,: A.B. ii. 2aT (M.A. i. 72). 

Mae aawyr y oennin ar y e^u'uV.—Duinb. (M.A. Hi. 185.) 

Wc'le d<lau gawfll o ffijrys vft^i eu jroHod ar pyf < r trml 
yr ArtflwyilJ. . . Un cnu-cll ocJd o tiUryH da iaw n, f<l flitrys 
yr addfcdiiid oyntaf ; a'r aiw-U arall oe<ld o tlii^'ys *lr\vg 
mwn.~/e/-. XXIV. 1, 2. 

Cnwell adaVy a bird-oage. 

Fel fftir^JJ %-n llawn o adar^ felly y mae eu tai hwyiit yn 
llawn o dwyii. -ler. v. 27. 

CuiveU baray a bread basket. 

Ac un doilh o fara, ac un deisen o fara olewedig', ac un 
afrlladon o gnwfU y luirn rroew. 

KcH. xxix. 23 fcf. 3, 32; Lef. viii. 2). 

Otwell rmiwriy a turf- or peat-basket. 

Cawell pladur, the cradle of a scythe. 

Cawell pysgotuy a fishing-basket; a net made 
of twigs. 
Cawell aaethauy a quiver. 

Y eawfll saetkau « drystia jm ci crbyn ef.—Ioh xxxix. 23. 

A*r aaoth aiyyhoMdiad diwoddaf a dynwyd o*r cau-fll 
Methauy a annelwyd atyut yn of cr.— Sere n Gomery xvii. 231. 

Catuell teiloy a pannier for canying manure ; a 
dung basket. 

Kauell tfylynu un keynnyauc kyfreitb. 

(\u/rtithuiu Cymru, i. 302. 

Cad cawelly to have the sack; to be sacked: 
used especially of unsuccessful wooers, 

2. a cradle: also called cawell magu, 

Yr oedd epwr gynt yn byw yn Aberparwan, a? iddo wraif?, 
ac un mab o unig blentyu yn fab.m yn oi 'jnw II : myiud a 
wna6th y wraig yn ei golychwyd ; a'r gwr a glj-wai latar 
bytheuaid yn ynuid carw ar ei dir . . . myn«hl a ^*Tmfth, a 
gadael ei bientyn yn oi gawtil yn rp*>?«i »'» tilffi yn ff^r- 
wedd ar ei bwys.— /oto Mss. IW (cf. 155, 2i>2). 

OV caiucll «V hediiy from the cradle to the 
grave. 
Fy nyddiau'n flinder mawr, oV eaw^U hyd y h^dd, 
Heb fan i roddi *mhen i lawr ym mLur dawelwch hedd. 
loh Morganwg : Balm. II. ccix. 1. 

3. a vulgar or depreciatory name for the sto- 
mach; the paunch or belly. Cf. 'bread- 
basket ' (in Eng. slang). 

Bwrw yn dy gawelly fill thy belly; glut thy 

paunch. 
Cawellaid, eidiau, «m. the quantity which fills 
a hamper or basket ; a basketful ; a hamper 
or basket (of something). 

Wele gaweUaid o ffrwythydd haf . Ac efe a ddywedodd, 
Betti a wele di, Amoaf A mi a ddywedais, Caio^lfaid o 
ffrwythydd hMt.—Amos riii. 1, 2 (cf. Matt. xvi. 10). 

Oawellan, ) -au, «m. a small hamper, basket, 

Oawellyn, j or pannier. 

Cawellu, V, to put into a basket or hamper ; to 
basket ; to stuff. 

Cawen, -i, sf, bur-roed {Sparganium): also 
ocdled cUddyflys, — Httgh Davies : Welsh Bot. 
84, 167. 
Cawen gangenogy branched bur- reed {Spar- 
ganium ramosum), 

Oawg, -iau, -au, «m. [L. caucus; C, chec; Ir. 
cMoc/t] 1. a basin, a bowl; a goblet ; an um. 

Ac ar Ian y fynnawn. kattn; eur uch benn y Uecb o vaen 
marmor . . . Gorawcnu a wuacth ynteu wrth deckct yr eur. a 
dahet gweitb y kawc. A djniot a wnaoth yuyd ood y kmcc ac 
ymauael ac ef . Ac ual yd ymauaelawd ar kawc glynu y 
dwjlaw wrth y kawc. ao draet wrth y llcch yd oed y kawc 
yn 'jeuyll axaei.—Mabinoijicn, 50 (cf. 51, 1(J7, 108). 



Ceir . . . o fewn i*r gist, yst^ neu gawg o bridd, yn cyn- 
nwj'8 C8;?^ym a lludw. 

Cftmhuanawc: Hanes Cymru, 82 {cf. 33). 
Eryueis i win o gnwc. 

Uywarch Hev : A.B. u. 266 (M.A. i. 119}- 

Owna hefyd iddi bedyll i dderbrn ei Uudw, a*i riiawiau« 
a'i chawyiiiHy a'i chigweiniau, a'i pnedyU tAn. 

Ecs. xxvii. 3 (cf. xii. 22 ; xxiv. 6; xxxviii. 3). 

A chyn tori y cawg tMX,—Preg. xh, 6. 

Cawg ymolrhiy a wash-basin. 

Ac ar hynny nachaf gawgeu aryaat a dwfyr j ymolchi 
yndunt. — Mabinogiony 165. 

2. a patera, a chalice. 

Vyg oassul axa kawc armaaf nyt yn drwc 

TalUsin: A.B. ii. 148 (M.A. L 81). 

Cawgaid, eidiau, $m. a basinful, a bowlful. 

A ch>'mcr y kawc a bwrw gawgeit or dwfyr am benn ▼ 
llech. . . A chymryt y kawc a wneuthum. a bwrw kawgett 
or dwfyr am penn y llech.— ifoMNo^ton, 167, 168. 

Cawgog, a. having a basin or bowl ; held in a 
basin ; like a bowl. — P. 

Cawawc cynhorawc eaicgawg fer 

Peuyr Forth Ya^win Kyffin Aber.— ir.ii. L 180. 



Cawg3ni) in, 
Cawgen, /. 



-au, a. a small basin or bowl. 



Yn y De y dywedir y cawg^ eavgyn; yn y Gogledd, y 

gnwg^ catcgtn. — Hauly C.C. xxil. 878. 

Cawiad, -au, sm, a binding or whipping round ; 
a fastening. 

Cawio, y. [caw] to bind or whip round with a 
bandage ; to bind or fasten. 

Hwynt a esmwyth gnwini hi 

A myrt, ausyni'ol oedd ei hun y pryd. 

W. O, Pughe: CO. ix. 411. 

Garwden yn cnvnaw *r adail, orc^-waith 
Ithwng creigiau mewn oeaail. 

RobeH Owen: Oweith. 114. 

Caivio bachy to fasten a fish-hook to the line. 

Cawl, am, and cl, [C. catdy cotUy cowl; Br. hacl, 
kol; Ir. and Ga. oal; Mx. kail; A. 8. cavi^ cawd; 
L. caulis; Qnr, xauXof] 1. cabbage, cole wort 
{Braseica), 

Cawl cochy red cabbage. 

Y gannwreid Ivyt, ar weidryd, ar eohwreid. ar nilffyth. 
a'r kywarch, ar cawl cochy ar tnrai, ar seith lysewyn ywyd 
ygkyueir pob un o'r roi hynny. — Meddygon Myddfaiy i. 12. 

^a^ TgLl j ^P'- ^^ <»'^^)> * <»tbage-lea£. 



Mynygla'r coed hyn o fewn i ddan heiddyn at y pen, yn 
(n*ynion, a thrwch ewin neu ddalm gawl yn ddyfiaaoh i 
wjrneb y pren. — Ooelbren y Beirddy M. 



inag 



Dod amo rntau floneg oath goed, neu floneg twroh; 
gwedy hyny dod ddalen o gawl amo. 

Meddygon Mydd/aiy ii. 814. 

Cawl gwyllty wild colewort. 

Cawl y moTy ) s^-cabbage, sea-kale {Crambe 
Cawl y graig, J maritima). 

Cawl Ffreinigy French colewort. 

2. broth or pottage in which cabbage, or a mix- 
ture of any other potherbs, has been boiled ; 
and, loosely, any pottage, broth, soup, gruel, 
or decoction (without any reference to tiie 
ingredients). 

Mjm wneuthur llwy o*r bon neu o wrdddyn y llyswyddesi 
yma, a'r dydd y hyfech gawl ft.*r llwy honno, ni'th wen- 
wynir di y aydd hwnw. 

Meddygon Mydd/aiy ii. 701 (cf. 336, 349, 865). 



Digitized by 



Google 



Cawlai 



711 



Oawnbn 



Trefna j eroohaii mawr, a berw ffatcl i feibion y pro- 
phwydi.— 2 Bren. iy. 88 (cf. 39). 

Cest gmel garl fol Tomborl^nn. 

Va/^dd y Coed: M.A. i. 496. 
O lynudd i lyinaid j darfa y cawl.—Diareb. CM.A. iii. 174.) 

Ban witii foreabryd profou y eawl blawd oeirch. 

Idrisyn: Dalenau, 7. 
Cystal yfed o'r eau^ a bwyta'r dg.— dWa«6. 

Cawl coch, red pottage. 

A laoob a f«rwodd gawl. . . A dywedodd Eaan with 
laoob, Gad i mi yfed, atolwg, o'r caufl coch yma; o her- 
wydd diffygiol wyf &,—Gen. xzr. 29, 30. 

Cawl dgy meat-broth; pottage in which meat 
has been boiled. 

Cawl dtor, broth -without meat or vegetables ; 
water gmel. 

Cyfododd rhyw li chwerthinllyd trwy yr holl yagoldy, 
ac aeth y doetiunr cyn ddiflaaed a chatol ito/r heb halen. 

Bryttum^ iii. 101. 

Cawl cennin^ leek-broth ; broth in which leek 
is the principal flaTouring vegetable. 

Cawl erfin, turnip-flavoured soup or broth. 

Gawl ojnhes jw cawl cemmn; cawl oeifel yw cawl erfin, 

C.S. 

Cawl cwta herwy ) a hasty ^ttago (containing 

Cawlpwt a berw, ) but few ingredients). 

Cawl eUdwym^ broth warmed a second time. 

Cawlpyi, pea-soup. 

Benjoi fd cawl pys, to boil or bubble like pea- 
soup ; to talk incessantly and incoherently. 

Cawl llaeth, milk porridge; milk boiled and 

thickened with oatmeal or flour. 
Cawl Awst, formerly a kind of picnic among 

herdsmen and shepherds in the beginning of 

August.— 5. PF. 
Llwy gawl {pi, Uwyau cawl), a table-spoon. 

Cawl brag, malt-broth ; a cant or deprecative 
name for malt-liquor. 
Emq werthai ei dif eddiaeth 
Am y fHolaid gikirL 3r8ywaeth ; 
' Tithan werthaut deyzxuM nef oedd 
Am gawl hrag^ do, do, o*m hanf odd. 

Bky$ Prkhard: C. y C. cxlii. 18. 

Llysiau cawl, broth- or pottage-herbs; pot- 
herbs. 

Fd y gwnaeihoch y cawl cymmerwch {y/wch), 
as you have brewed, so you must drmk; as 
you brew, so drink. — Diareb. 

Oeri ei gawl, to cool one*8 broth ; to talk in a 
dilatory or round-about way; to hum and 
haw (instead of coming to the point or sub- 
ject) ; to beat about the bush. 

3. a hodgepodge, a farrago ; a confused mass ; 
a mess or medley; a mixture ; confusion. 

E vmaeth gawl o hono, he has made a hodge- 
podge of it. 
Cawlai, eion, «c. one that hunts after or is fond 
of pottage ; a beggar of broth. 

QwuB cas coes-f rith^ ohwith ohwyth-lddr lledbai gvan ; 
Gwyn ei fyd a*i crogai I 
GwHAg dasg dyegl-diaol cawl cawlai; 
Gwar gwrcath, gwydn chwilcath chwai. 

D. ab OwUym, ccxxx. 21. 

Cawlcon, sm. a hodgepodge, a farrago, a mix- 
ture, a confused mass. — S, W, 

Cswlconi (J), V, to make a hogepodge or farrago 
(of) ; to mix or confuse. 



Cawlen, «/. a cabbage, a cabbage-plant. 

Cawliad, -au, am. a making a hodgepodge ; a 
blending or mixing together. 

Cawlio, V, to make a hodgepodge, farrago, or 
medley; to mix disorderly; to turn about 
confusedly ; to mix, to confuse. 

Cawloi^' I ^•°^®^»co^^^^»^^^^©<ll chaotic. 

Cawliwr, wyr, »m. [cawUo] one who makes a 
mixture or a confused huddle. 

Cawlwr, wyr, am. [cawl-f-gwr] a great lover 

of broth.— FT. 
Oawn, s.pL and cL 1. reedy grasses, bents, tall 
grasses; reed-grass; the stalks of com or 
straw; reeds. 
Oer Ue lluoh rac brvthuch 
Gaeaw crin caun calaw truch.— Z/y/r Du: A3, ii. 47. 

Gorwyn blaen kaum gwyfhlawn eidio 

Ts odid ae digawn.— X^^vareA Hen : A3, ii 358. 

Aerdoryf toryf twryf goteith wrth gown. 

Gynddelw: M.A. L 234 (of. 206, 647). 

Qryr llawn yn pori eawn core.— Z>. ab OwUym^ obcxi. 42. 

Eu gw$T arfc^ hwythau a dorwyd ymaith, megys un & 
ohryman yn tori penau cawn. 

Theo. Bvana: D.P.O. L 2 (80). 
Merch if anc wyf yn hoffi, 
Dvn wasgfiun, yagawn, wiagi ; 
AJt maen Ue iango'r d^ ei dawn, 
Ni phlyg y ea«m ddim dani.— PenniZJ (YsWn Sioned, 88). 

2. bound straw for thatching. — Gwent 



ran, loose straw onlT for fodder or litter goes 
relit]'; whereas the xmcruflhed and bound 



[InGh 
bythatnameT 

straw for thatching is called caum: hence dymu yn welU is to 
thrash loose straw ; and dymu yn gawn^ is to thrash bound 
straw for thatching. 

GwaUter Mechain: Agriculture of 8.W. i. 141.] 

Cawn, «m. power, potency, energy, strength. 
It is doubtful whether it occurs in a simple 
state; but it is found as the principal com- 
I>onent of several words; as, dichawn or 
dickon (dy-)-cawn), digawn or digon (dy-|- 
cawnV gogawn (go-|-cawn), gorchawn (gor-j- 
cawn). 

Cawna, v. to gather reeds or tall grasses; to 
pick the tops of grasses. 

Fal gryr Uwyd jr wyd ar ia 

Fewn canol a fai*n cawna.— D. ab OwUym^ dxzi. 43. 

Oawnen, -i, -au, «/. [sgl. of caivTi] 1. a reed, a 
bent ; a tall blade of grass ; a stalk of grass ; 
reed-grass. 

Ni pharhawn mwy no'r gawnen, 

I gwynaw pawb ag un pen.— L. O. Cothi, v. id. 51. 

Ac ar hyn o bren neu ebill y torir llythyrau & chyllell yn 
rynnau bychain trwch dalen nen gawnen fechan, a chyfled 
a chawnen faiu o wcLir.—BarddaSt i. 144. 

Owell yng nghysgod y gawnen na bod heb ddim. 

Diareb. (M.A. iii. 160.) 
Pam mae rhaid, o baid yn ben^^ 
Droi'r gwn i daro'r gawnen f—W. Lleyn. 

Yr wyt yn f achgen gwag f el pluen, 
Neu wan gawnen yn y gwynt. 

Huw Moms: Eos Ceiriog, ii. 13. 

Lie byddo gwen lliw*r lili, 
At ereill mae'n rhagori ; 
Ni phlyg y ^nwneu ar ei hoi, 
Mae'n rhodio'r dd61 mor wisgi ! 

Pennill (Yst^n Sioned, 47). 

Cawnefi ddu, mat-grass {Nardus). — H. Davies : 
Welsh Bot. 7, 167. 



Digitized by 



Google 



Caunwair 



712 



Cawrwvdden 



2. a large straw vessel for holding com and the 
like ; a straw hutch or bin. 

A chyxnmer y llymau yn cu dail, ao yn en blodaUf ac yn 
en had, a sych bob on ar ei ben ei hunan mewn cistiuu 
derw, neu gaumeni gwellt gwenith 3m gacedig. 

Meddygon Myddfaiy ii. 796. 

Cawnwair, am. ryegrass, seed-grass. 

Rhygwellt neu gaumwoir, os lleddir yn wair, a ddylid ei 
dori yn ei flodau, ac ei gywain i mewn yn ir. 

W. O. Pughe: C.P. 106. 

Cawod, -au, -ydd, 8/.=zCav)adf Ca/od, q.v. 



Cawodau hachf ) 
n, j 



light showers; showers of 
Cawodau mdn, J short duration. — Dyfed, 

Cawodi) v,-=^Cafodiy Catvadu. 

Cawodol, a,-=.Ca'wadoL 



Ar hqn gorlasf aen orsedd oedd, yn frith 



O wefr, a lliwiau y cawodawl fwd. 
W. 0. 



Pughe: CO. Ti. 841. 



Cawota, ) v. to throw showers ; to be showery. 
Oafota, ) — Lleyn, 

Oawr, ph oewri, cawri, «m. [C. caur (in caur- 
march) : cf . Ir. cirh, curadh; Qa. corr, curadh; 
Mx. foamr'} 1. a giant. 

A weleist ti y tei dnon Uawer ym bromi y ooet. ^"wyr yw 

y rei hynny ym tat i oU y gwr llwyt racko. a ehntfn ynt oil. 

Mabinogion, 217 (of. 189J. 

Ao ar hynnr y doeth tri chaurr o gewri attam. . '. Yn ol 
y heuni yd aetn ynteu.— i/aii/ioyion, 287 (cf. 288). 

Ao yna y kanhatwyt y Chyarlys bot yn Nager gawr Ff ar- 
racnt y enw. . . A phan y nargannu y ka%or ef ynv maes 
kyrohn attaw a oruc yn rsgaelus ae grmryt yny holl anieu 
adan y ureioh deheu ae awyn yggwyd pawb hyt y gaer yn 
vn agrwed a chyt bei daoat "war. Y reint ef o«i deudec 
kyuut yny hyt. a chyuut yn hyt y wrneb. a dymved idaw 
ehon yny diiryn. pedwar kruut yn nyt y yreicheu ae es- 
geiryed a their dymued yn hyt y yyssed. 

Tatoria de Carole Magno, col. 398. 

Oawri oeddynt ar y ddaiar y dyddiau hyny. 

S$g, Morgan: Gen. vi. 4. 
* O, diolch i chwi yn fawr/ ebr un caxor o gythraul oedd 
yn dywed.— ^/i» Wynn: Bardd Cwsg, 82 (of. 86). 

Mai rmoT amthr yn rhnthraw, 

Mai lladron diaon y daw.~(?ro. Owain, 88 (of. 109, 128). 

Pwy'n glau a orohfygodd GK>lTath y catrr, 
Mewn pres yn dGedig o'i wddwg i'r llawr T 

Daniel Ddu, 182. 

Cavfr ym mhliih y corrody a Triton among the 

minnows. 

Cor ChiwTy ) Welsh names of Stonehenge ; so 
Caer Gawr^ ] called, according to the Bruts, 

because the stones of the structure were, by 

the science of Myrddin, brought from a place 

called Cor y Cewri in Ireland. 

Sev y cyn^hores Merdin mynct hyt yn Iwerdon yr lie yr 
oed Oor y Cewri ar yynyd Cilara. cans yno y mae niain 
anryfed y hausawd heb wybot o neb dim odiwrthynt. ac ni 



chemr hwynt. Arglwyd. nac o gademit nac o ^fryfder ont 
* ' ' ai dye hwynt yno '" ' 

.ii.277 (cf. 280). 



trwygelvydyt. . . A chewri gynt ai dye hwynt yno o eithaf- 
oed Ysbaen.— Brut Tgsilio: M.A. " ' " 



"Wrth yr enwau Caer Oawr, C6r Gawr, Gwaith Emrys, 
a'r Seisnig Stonehenge, yr adwaenir yr adf eilion rhyf eddaf 
o adeiladaeth hen yn yr holl ynys.— Gglchgrawn, ii. 6. 

2. a great or mighty man ; a powerful chief or 

leader ; a champion, a hero. 

Dod ym mrwydrvrawr gator gwraf Oronwy 
Aeradwy aur adaf . 

Gr. ab Meredydd: M.A. i. 449 (cf. 494, 518). 

Qwaith cawr yw cwympo oeurydd.— /orto«rrA Fynglwyd. 

Truan fu'r cyfrdan ddwyn cawr y cedym, 
A'u ocidwad a'u blxienawr.— ^^i?» Bryckan. 

Arthur Gawr^ Arthur the Great or Mighty. 

~Gro. Owain, 4. 



Aethai, heb dant a chantawr, 
Ar goll hanes Arthur Gawr.- 



3. one that is morally great or powerfuL 

Gwyn f\ fh ei fyd ! fe saif yn gator , 
i'au ddelo'r awr echryslon ! 

lolo Morgnnwg: Salman, n. iL 8. 

4. Cawr is sometimes used for diawly the devil, 
in common oaths ; as, myn y cawTy or myn y 
caarr mawr^ mon diable ! and thus abused, it 
is at times modified into cawl, which comes 
nearer in soimd to the word which it is in- 
tended slightly to disguise. 

Dcchreuant prodi'r fonllef fawr, 
' OwtW ! ai cawr yw'r ci ! * 

I/an Thomas Rhys: Diliau*r Awen, 65. 

^ CavrTf as an epithet of several proper 
names, is sometimes used in the first sense, 
sometimes in the second, and it is not always 
clear as to which of the two senses is intended ; 
as, Albion Gawr^ Belt Qawry Benlli Oawr, 
Oogyrfan Gowr, Idris Gawr, Lleon Gator, 
Lloegn'n Gatury Nemrwth Gawr (^Ninarod, 
Gen. X. 8 — 10), Rhitta Gaivr, Rhuddlwn Gawr: 
but in olden times, stature and strength, as 
well as braverv, were almost indispensable in 
a chieftain. (Cf. 1 Sam, ix. 2; x. 23.) The 
older and more analogical plural form is cewriy 
the a being changed into e by attraction of 
the final t. Ceiri (q.v.) is also met with. 
Oawraidd, a. gigantic, giantlike; gigantean; 
great in size or strength; mighty, puissant, 
powerful. 

Un o*r pethau cyntaf a ddarganfuais oedd^ mai anghywir 
oedd y chwedlau a daenid yng nghylch maintioli eawraidd 
J trigolion.— firyf/tow, iii. 30. 

Cawrchwil, )pL cawrchwilod, a/, the great 
Cawrchwilen, j homed beetle, the bullchafer. 

Cawrdeb, \ sm. [cawr : cf. ar^haurr'\ puissance, 
Cawrder, J power, might, mightiness; munifi- 
Cawredd, ) cence, bounty. 

Cawres, -au, sf, a giantess, a female giant. 

Hi aoth yn anferth gawres, 
Gwae ddynion faint ^wyddanes. 

Elis Wynn: Bardd Cwag, 48 (cf. 111). 

Er ein Ilea cynhes y'th caid, 

Cawrts yra myag y coriaid.— FT. Wynn, i*r Fkil Arian. 

Cawrfarch, feirch, sm, [cawr-)-march: C. caur- 

marcli] a camel. 

Y camel [*cawr/areh], er ei fod yn cnoi ei gfl, am nad 
'^w yn hullti yr ewin ; aflan fydd i cnwi. — Lff. xi. 4. 



gawrfarch) yn ym- 
jfrotiua, vi. 6. 



y w yn i 

Dvwe<lodd 'Mahomet] fod camel (neu j 
ddiddan ag ef liw no».~Kdw. Samttfl: C 

Cawrfil, -od, sm. a gigantic animal; an elephant. 

Mae y Hew i*w ryfeddu yn ei nerth, y cawrfil yn ei faint- 
ioli, dyii yn ei ddoethiucb, a Duw ym mhob peth. ^ 

Brutiis: Brutusiana, 264 (cf. 30G). 

Ehai a ddygent yr yspeQiadan, neu y dreth, megya 
cawgiau, cochlau, a dannedd cawrjilod. 

Brutus: Ninefeh, 89. 

Caurrfil gwyn, a white elephant. 

Un o enwau brenin y wlad honno [Siam] ydyw Arglwydd 
y cawrjil gwyn. — Ooliid yr Oes, i. 331. 

Cawrfilaidd, a. elephantine. 

CawrfileS) -au, sf. a female elephant. 

Cawmaid, neidiau, af. a gigantic leap. 

Cawrwydden, pi. cawrwj-dd, «/. the mammoth 
tree {WelliiigUmea gigantea). 

Dywcdir mai cawrwydden Calijfomia . . . yw y prcn 
mwj-af ac iirddcrc'liociif y pwyddys am dano ar wyiieo yr 

holl MiXVM.—UryOion, iii. 175. 



Digitized by 



Google 



Caws 



713 



Cawswb 



Caws, sm, (X. casern; C. cauB, cos, ces; Br. 

kaouz; Ir. cais; Ga. ca%s~\ 1. cheese. 

Iff adely gwneuthur ndceasen en ryd en ellys oU ac ef 
adely kadyt e kau» O'^jfo.—Cyfreiihiau Cymru, i. 68. 

Oed Crwfe 698 y ba*r g>law gwaedliw yn yny» Piydain, 

oaid aeth y ILieth, a'r ymenyn, a'r catos yn gochliw ^waed. 

Brut Aberpergtom: M.A. li. 471. 

A'i chaw$ drwg yw ^naws a'i kwosl. 

Madog Dxaygraig : M.A. i. 489. 

Kid oes nen heb hafen-jraic5, 
Na chell na bai faidd a chaw. 

Deio ab leuan Du, i Abad Enlli. 

Bara a chaws (1), bread and cheese. (2) like 
'bread and butter' in English, taken as a 
type of every-day food,or means of subsistence. 

Bara a ehaw» a chroesaw.— C7.^. 

Cawshufen, J cream-cheese 

Caws trwy hu/en, j cream-cneese. 

Caws deu-laetht cheese made of new and 
skimmed millr mixed. 

Caws pen mochyfif brawn. — Mawddwy, 



Qwasggawa, ) -cheese-Dress 
Qwryfcaws, ] a cneese-press. 



2. (am. and cL) curd, curds, coagulated milk. 
Gormod eawt mewn maidd.— 2>iar«&. (M.A. ili. 183.) 

Caws gwyfiy cheese-curds. 

T peth neaaf yw briwsioni y e<no« gwjm mewn padell 
efydd.— IT. O. Pughe: C.P. 87. 

Caws maiddy whey-curds. 

Hadh catusy coagulated milk; curds; curds 

and whey. 

Prthau drwg i'r ymenydd.— Bwyta llawer neu ar ffrwst, 
gonnod grwree, gormod gwylad. gormod oerfel, llaeth cawa^ 
pob thyw o gnaji.—MeddggoH Mydd/ai, ii. 362. 

Cymylau caws a llaethf mackerel sky. 

3. {pi. and cl. : sg, cosyn), cheeses. 

Mae i*ch gates loaws bx led.— <?ro. Otoain, 48. 

Deg o gaws (=deg cosyn), ten cheeses. 

Owas arall a ddwg Sciriol, 

A naw o gau?M yn ei go*\.—L. O. Coihi, iv. i. 37. 

4. (in botany). 

Caws llyffaiitt, ) agaric, toadstool iAgaricus), 
Cam y llyffaint, ] —H, Davies: Welsh Bot. 122. 

Caws llyffairU draenogy hedgehog mushroom 
{Eydnum),—H. Dames : Welsh Bot. 129, 167. 

CawSy sm, apparently the same as Lat. caitsa, 
of which it may be a modification; but, as 
Pugbe justly remarks, the 'word is hardly 
UBM in its simple form ;' and seems to exist, 
if at all, only in a very few compoimds ; as, 
^achaws or achos, cynghaws,* Cf. Achos, 

Cawsa, V. to gather cheese; to beg cheese. 
' It is customary in some parts of Wales for 

Cr women newly married to go to farmers' 
Bes to ask for cheese; which is called 
cawsa.* — P. The custom seems to be now 
quite obsolete. 

Scf a f ynnai lleidr sef a wna gwibiaw 
A cheinaw a chatoaa.— Madog Dwygraig : M.A. i. 489. 

Cawaa, cica, mincogeth, 

Caaa' pwnc, oeido pob peth.— /oto Ooch. 

Cawsai, eion, sc. 1. a cheese-beggar; one that 
goes about to get cheese. 
90 



2. one who makes cheese. 

Y eawaai, gyda dau yn helpu, a ddechreuant yna dori y 
ceulad ; hyn a wneir gan iddynt yru en dwylaw yn ami 
hyd waelod y llestr, y cawsai gyda^g yaletan mewn un Haw 
yn tori pob man o nono mal y daliont fo. 

W. O.Pughe: C.P. 85. 

Cawsaiy eiau, «/. [E. causey; from L. calciata'] 
a causeway or causey. 
Bydd Dan yn wr oadam a rhvwiog i'r haiam, 

Oof arfofir gywirf am i*r daiam pan d^l ; 
Ar gawsai lin gysson o gerryg mwjrn mcinion, 
Tn union o'r afon i'r efail. 

Edw. Richard : C&n y Bont, i. 6. 

Cawsaidd, a. cheesy; like cheese; having the 

taste of cheese. — Brythoriy iii. 421. 
Oawsdy, dai, sm, a cheese-house, a dairy. — W, 

Cawsellt, -i, -au, sm. [corr. of cawslestr9'\ a 
cheese-vat ; a dripping-vat. 

Of er disgwyl, with gwrs natur, 

Coeyn gl&n o gawseUt hudr.—Bhya Jones: Owaith, 206. 

Y caws, pan rodder yn y catoadU yn f riwdon^, a beo- 
tyrrir oddi ar y cawadlt yn gomyn pigfain. . . Yn y pryd 
hyn gwtbier amryw weyll heieim yn y comyn, ac hefyd 
trwy dyllau yn odirau y cawaeUt. 

W, O. Pughe: C.P. 87 (cf. 88—104). 
Ni ddyly y cawaelUi at y caws hyn f od o fwy djtnder na 
thair modfedd. Pump neu chwecb o dyllau wedi en tyllu 
3m ochrau cawsellti sydd welliant mawr. 

W. O.Pughe: C.P. 99. 
Drwg fu i mi defixi'r don, 
CatoselU [printed cwaallt] &'r baraod cysaon. 

D. ab GvjilyMy dxziy. 16. 

Cawselltu, v, to put into a cheese-vat. — W, 0, 

Pughe: C.P. 87. 
Oawsiady -au, sm, a curdling, coagulation. 

Oawsion, s,pl, curds, curdlings. 

Yn ol y perwyl diweddaf mae y eawaion yn dra thyner. . . 
Os yn ifedoer y rhoed y llaeth yng nghyd, y caioston, mal 
y sonied eiaoes, a fydd lawer tynerach. 

W. 0. Pughe: C.P. 84, 86 (cf. 88, 96). 
Cymmysgir y rhai hyn, er eu helaethu, i ehawsion, a 
phethau GteiiX.— Owyliedydd, vii. 209. 

Cawslaeth, sm, curdled or coagulated milk; 
curd. 

Cymmer chwart o win gwyn, a gwna bosel o bono, a 
ch^mmer ymaith y cawataeth, a rho yn y posd bwys pedwar 
oemiogbwys o graflon sebon gwyn, a benr ef . 

Meddygon Mydd/ai, ii. 868. 

Oawslestr, -i, sm, a cheese-vat. 

CawsUain, lieiniau, sm. a cheeso-doth ; the 

cloth in which cheese is wrapped while in the 

vat and under the press. 
Pedwar cornel y cawsllan a droit drosto, a thair dynes, 

gan osod eu dwylaw 3 



. r yn erbyn y comyn, a wasgent yn ea- 
mwyth ond yn nerthol ei gwmpas yn agos yn rhagflaenol. 
W. O. Pughe: C.P. 87. 

Cawso, ^ V. to coagulate, to curdle ; to turn 
Cawsio, > to cheese or curd ; to become curdled 
Cawsu, ) or coagulated. 

Nid rhyf edd genjrf glywed f od llaeth y QjraxB/eg yn oeulio 
(cawai) yng nghylla BiutuB.— Joseph Hama: Gweith. 368. 

Mewn hinsawdd boeth, sura a ehawaa y llaeth yn Ue 
hufenu.— jSrytAon, iii. 421. 

Cawsog, I a, curdled, coagulated; full of 
Oawsiog, ] curds ; consisting of cheese ; full 
of or abounding with cheese. 

Teisen gawsog, a cheese-cake. 

Oawswasg, weisg, wasgau, /, ) s. a cheeso- 

Ca wB w r yf, -iau, m, j press. 

Oawswr, wyr, sm. a cheese-monger. 

Ynys Lannog, er enghraiff^ a elwir bellach ar enw 
Seirioel, yr hen sant hynaws oedd hoff o gaws ac o gawswyr 



y genedl Gynircig yn yr oesoedd gynt. 
J. lihya (1 



\ya (Y Genninen, vi. 218). 



Digitized by 



Google 



Cawswerthwk 



714 



Cecryn 



Cawswerthwr, wyr, ) sin, a seller of cheese, 
Cawswertliydd, -ion, ] a cheese-monger. 

Oawswraig, wragedd, «/. a woman who deals 
in cheese. 
Ue anhyspys dyrya dlr, 
Blawdwraig, neu gawtwraig goeshir. 

D. ah Gwilym^ Ixxxvii. 47. 

Oawty, tai, tyau, «m. [caw-fty] a cowhouse. — 

E, Lhvjyd: Arch. Brit. 214. 
Ceb, «m. [L. caepa^ cepa, caepe^ cepe] an onion. 
O bydd tostedd amat, yf lonaid llwy o sag y ceb droe fis, 
neu wag dail y Uyriad.—Llanover Ms. 4. 844. 

Oebr, pL ceibr, «/. [C. cehcr; B. kShr; Ir. cabar; 
Ga. cabar; E. caher; Fr. chevron: cf. ciprion 
{gU tignae) in Luxemburg Glosses (Zeuss, G.C. 
1065) : all from L.L. caprid] a rafter, a slender 
beam. The more usual form is ceihr (sg. 
ceihren), 

Cebydd, «m. and a. See Cyhydd. 

Cebystr, -au, «m. [L, capistrum; C. cehister; 
Br. kabestr"} a halter ; a binder or fastener. 

Cepxster (gl. cammn).— Ox/. Glass, r. 48 (Zeuas, G.C. 1062). 

Ef adely croen hyc [al. hvd] wayaf, a croen buch er haf 
J gan y distein y wneuthur kebysirfu. , . Y cmyn y 
gwnentor kebesteryfu.— Cy/rnthiau Cymru^ L 30 (cf. ii. 472). 

Bellach am gybydd y mae'n hen gthystr. 

lustun Llwyd: M.A. i. 669. 
Anghyfarwydd {al, anghynnefln) caih A chebystr, — Diareb. 

Gas ei gwaith yn com gwf dd, 

Ctbystr ar grin-gae cybydd.— Z>. ah OwUym^ cbcdii. 66. 

Ao yn ebrwydd, y gweddilUon o*r 8ae«on a adawyd 3m 
fyw, a ymoetyngaaant ger ei fronf a Uudw ar en penau, 
a chebystrau am en gvdcuan, yn taer ymbil ar f od yn wiw 
gan y brenin i sraniat&u ond eu hoedl yn unig iddynt. 

Theo. Evans: ^^.0,1, i{l\%), 

Dyn yn sefyll yn 7 bad a ddaliai qt-hystraH pedwar oeffyl 
a noflent drwy yr tdon,— Brutus : Nmefeh, 216. 

Llwyth y cebystr^ a craok-hemp, a crack-rope ; 

a fellow that deserves to be hanged ; one for 

whom the gallows groans. 
Mae llun y cebyttr yn ei tayneby he is destined 

for the halter, or to be hsmged. 
Cebystr aradry the piece of a plough which 

connects the sole vnth the beam. 
Cebystruy v. to halter. 

Cebystraisty rhwymaist rai ammhea. — Oxoain ab G-wilym, 

Tno, ar garlam gwyllt, taflant y fagl a oheisiant en 
eebystru, — Y Ddaiar a*r Crtaduriaid^ i. 243. 

Cec, sf, [ceg] 1. a guttural and hesitating utter- 
ance (as if something had stuck in the throat). 

2. the bird whinchat : also called crec yr eithin, 

— Meirion, 
Cecas {$g, cecasen), 8.pL cinders. — N,E, W, 
Ceces, -au, «/. [ceg] a throat ; a neck. 

F moje marworyn yn ei geceSy there is a burning 
cinder in his throat:=ne is ever thirsty. 

Cecian, v. to speak gutturally and hesitatingly; 

to stammer or stutter. — C,S, 
Cecr, -au, am, brawl, brawling, wrangle; angry 
dispute about a small matter ; a quarrelsome 
debate; cavil. 
Arwestr gecr o bymthecryw, 
Aro dy fam, or wyd tyw.—Sifm C^t: lolo Mss. 304. 

Cecraeth, sf. a wrangling or brawling; a petty 
but angry dispute ; a debate in which there 
is more cavil and quibbling than argument ; 
cavillation. 



Nid oc« dfbcn ar ei geeraeth el. 

R. Llwyd: Llwybr Hjrffordd, 422. 
I ffoi ymbloidiau cfcraeth cas, 
Dod i ni ras, Dduw neio\.—Edm, Prys: Vcni Creator. 

Oecraethgar, a. given to brawling, wrangling, 

or jangling ; scolding ; cantankerous. 
Beiiyw gecraeihgar, a cantankerous woman, a 

scold.— ir. 
Oecrai, eion, sc, a brawler, wrangler, or angry 

disputer; a caviller, a quibbler; a scold, a 

shrew. 

Xanthippe, gwraig yr enwog Socrates, dnwies ycecrrtorf 
a*r ymdaerwragcdd.— />r. W. itichords: Diet. 8.v. 

Cecraidd, a. apt to wrangle, brawl, or cavil ; 
captious, cavilling, carping ; quibbling ; scur- 
rilous; jangling; cantankerous. 

Oecreiaidd, a. shrewish ; snappish ; petulantly 

clamorous. 
Oecren, -od, «/. a shrew, a scold; a peevish, 

brawling, vexatious woman. 

Cecrenaidd, a. shrewish; petulantly clamorous. 

Oecri, sm, captiousness ; scurrilousness ; quar- 
relsomeness; cantankerousness. 

Eto gwel f el y piiflodd cfcri rhai o*i blwyfolion yn *^"»^*'« * 
i*r athro hwn yn ei orchwyl pwysfawr. 

Ch, Edwards: Hanes y Pfydd, 214. 

Cecru, V, to wrangle; to debate angrily or 
captiously; to jangle; to dispute vexatiously 
or petulaiitly. 
Heaaor mewn eecr yn cfcru^ 
Uorpau gwrach ar dudfach dn. 

Dafydd ah GwUym^ dzzL 87. 

Oecrus, a. captious, cavillous; quarrelsome; 
wrangling, jangling; brawling; snappish. 

T mae cyf aill a dry yn el^ ac yn gecrus^ ao a ddadguddia 
dy waiadwydd di.— Acc^ vi. 9. 

Anfonodd Duw ddaiai^n^nfiu d3rclirynllyd, yn gym- 
maint a phan oedd cynunanfa gecrus yn ymgasglu yn 
Nicomedia i gadamhau amryfusedd. dinystriodd daiargryn 

-CA. r- • * — 



y ddinas.- 



. Edxvards: Hanee y Ffydd, 101. 



Eto yr oedd di^on o rai cecrtis^ digon o rai doethion yn 
en bryd en hnnam, digon o rai ag oedd yn chwennych 
myned yn athrawon ncwydd ; ac ym mysg y rhai*n yr oedd 
hi yn athrawiacth tGi\x%,—Theo. Evans: D.P.O. ii. 2 (212). 

Cecrusrwydd, am, captiousness, cavillousness ; 
quarrelsomeness; pettifoggery. 

Oecrusyn, am, a petty wrangler or jangler. 

Cynhesrwydd i*w galon. a digon o dalch, 
A wn&nt y eecrusyn o'r felin yn falch. 

Huw Moths: Eoe Oeiriog, L 812. 

CecrwT, wyr, am, a brawler, a wranglor. 

Oecryn, -od, am, a wrangler, a jangler, a 
brawler; a captious person; an angry and 
frivolous disputer ; a quarrelsome or litigious 
fellow. 

' Dyma wr goncst,* eb ef, gan ddangos cecryn oedd o*u 
hoi, ' a *yr na wnaethym i eriocd ond tegweh.' 

' ElU Wyun : Bardd Cwsg, 62 (cf. 66, 98). 

Cecryn cyfreithgar^ a wrangling pettifogger. 

*Dyma fo * ebr Cecryn Cy/rfiUiyar; canys grwy^d** ^Job 
un henw'r llall, ond ni addcfai neb mo'i bcnw ei hunan. 
•Giilwch chwithau,* ebr Cyhuddwr, 'Meiatr Cteryn Cy^r- 
rrithgar^ alias Cwmbnis y Cyrtiau.* 'Tjrstion, tystion o 
honoch, fcl y galwodd y cnaf fl,' ebr Cecryn. 

hits Wynn : Bardd Cwsg, 65 'cf. 9S). 

Cecryn y cyrtiau^ a pettifogging fellow, a petti- 
fogger. 
Ac felly ni agorodd un o'r dadleiiwyr dy^cdig mo*i 
safn ; ond Cecrz/n y Cyrtinu a ddywed y rho'i gwyn cam- 
garchariad yn erbyn I^uciffer. 

Elis Wynn : Bardd Cwig, 94. 



Digitized by 



Google 



Cbcrynaidd 



715 



OSDOL 



Cecrynaidd, a. disposed to be a wrangler, 

brawler, or caviller ; captious. 
Cecys, 8,pl, [allied perhaps to cegid; C. cegaa; 
li. cicuta] plants with hollow stalks or stems ; 
reeds, canes; kex. In most parts of North 
Wales, where the pronimciation is cecs, it is 
the same as cegidt q.v. 

Cecys cyffrediny common hemlock {Conivm 
maculatum).—ff. Davies : Welsh Bot. 167. 

Ac yn lie prynu oeffylan fel jr eiddo ei pymmydosr B, y 
mae yn prynu j fath lymgwn hirfeinion, ag egrwydyda eecs; 
Uawer tebycaon i fllgwn nag i geffylaa. 

Seren Oomtr^ ZT. 41. 

Cecysaidd, a. like a reed or cane; tubulous, 

fistolar ; like hepdock. 
Cecysen, pi, ceoys, a/, a tubular or hollow 
plant ; a hollow stem ; a reed, a cane, a kex; 
the hemlock.— iT. Davies: Welsh Bot. 167. 
Ceeyaen boeth-4roen ei fPrwyih, 
Oarwden, lie oeir adwyth. — W, LUyn, Vt Neidr. 

{JecyBOgy a, full of tubular plants ; abounding 
with hemlock; fistulated; hollow like reeds 
or hemlock. 
Ced, -ion, -au, -oedd, «/. 1. [O.Ir. cis] a gift, 
favour, boon, or benefit; aid; advantage, gain, 
profit ; a good turn. 
Rmtawn Hir ef a rodei enr e allawr 
A eka a ohoelTein kein y gerdawr. 

Aruurin: God. 844 (cf. 706). 
Gallon oet agrafF kedoet agrawn. 

Cfvnddelw: H.A.1 231 (cf.68, 166, 196, 965, 280). 

Gelirir hwn llu gystlwn llyw 
lioegyr gyichyad cad eed aelaw. 

Prpdydd Bychan : M.A. L 888 (cf . 866, 870, 884). 

Un ddoniau yw*r nn ddlnam 

Am ged k Maiged ei mam.— ^ttio PennoaU, 

Otd ddaionoB yw eluBen.— ZV>M< ir. 11. 

Owleddoedd gwared gwlad a chenedl a f ydd dan oateg 
dengeizmydd, a rhoddion ynddynt o*r tair eed gyf erddawn 
gan oawb o*r genedl.— Barddtw, iL 88. 

Ercael o'r Apoatol Paul gtd gan Dduwam ddiogelwch ei 
einioeB ei hon.— i?. lAwyd : liwybr Hyff. 24d. 

Oa ganddynt hwy y mae awdnrdod i roddi teymaa, pan 
oeddynt hwy yn teyxnasa, gan bwy y derbyniasant y ged 
homkoT— CA. Edwards: Han. y Ffydd, 88. 

A oes modd i gael y oyfryw ged a ohymmwynas a hont 

I«uan Brjfdydd Hir: Qwaith, 186. 
Tithan'n ddifost a dderbyniaist en eedau. 

BlaekweU: Geinion Alnn, 189. 
Doniau y deall ynt gedio» Duw.— W, 0, Fughe : £J>. r. 1. 

ged, as a gift ; as a favour. 
Bhowch im' gryn gosyn o ged. 

Oro. Otootn, 48 (of. 44, 46, 60). 

Ni vma na ched nac ymtoared, he will grant 
neither relief nor support. 

Ced ac ynniU, gain and profit. 

T benywaid, mi a*a eadwaf yn ddefaid mamogion : ao 
yn mnredd &*r holl ^yn, a phob peth arall oddiwrtn ty 
nefaid a eUir en troi yn ged ac gimtU, — lolo Jf$», 181. 

2. a tribute ; a tax. 

Yno T daeth Owain ab Hvwd Dda, ac ymrwymaw o 
honaw oalu ced i Edgar bob blwyddyn. 

Brut Aberpergwm: MjI. ii 492. 

Arthfael ail ab Oweirrdd a fa fwy ei Iwyddiant ; cans 
ef a Trewdd ymaith y Saeson. ac a ommeddawdd iddynt 
ged oH wlad, ac a fa weitbfoddag axojnt.—Jolc Me*. 13. 

3. ' the relief or contribution, furnished by the 
tenants, to the lord of the manor.' Of. Eng. 
boon, * an unpaid service due by a tenant to 
his lord.' 

Oedaflen, -i, sf. a napkin, a towel. — H, Bates- 
bury (Arch. Brit. 214). 



Oedawrach, am. and chzziCedatorach, — P, 
Oedechyn, $m. [=cadechyn] a rag or clout. 

Eddewis er's mis a mwy no blwyddyn 
Ym ei gedechyn oetDdeayn col. 

Justus Llwffd: M.A. i. 668. 

Cedeim, a.pl. [=cedym]. See Cadam. 

Us min yw*r eedeim sy mewn codiad, 

Ac aur wyt tdthau, teg wrteithiad.— x>u^« Man. 

Ceden, -au, «/. [cad: cf. s.v. Cadymdrech] 
shaggy hair; shag; coarse hair; nap; matted 
or entangled hair, grass, and the like. 

Ceden brethyn, the nap of cloth. 

Codi ceden or frethyUy to form a nap or frieze 

on doth. 
Cedenogy a. shaggy, shagged ; nappy; friezed; 

matted together, entangled. 

Yn lie yr eneth go. ymddangosodd iddo ddryohiolaeth 
gedenog^ hdl, hagr, a olewog. 

Theo. Evans: D.P.O. ii. 4 (278). 
Ond trwy y bryn eedenawg oollai hi. 

W. O. Fughe: C.G. iv. 264 (cf. vi. 709). 

Ar y pen vmae yn fyr, ond ar boll ranau ereill y creadar* 
y mae yn hir a ehedenog.^Oglchgrawn^ i. 814. 

Cedenogprwyddy sm. shagginess, shaggedness ; 

nappiness. 
Cedenuy v, to make shaggy; to raise a nap or 

frieze ; to become formed into locks. 

Efe a gedenodd gnoaa y defaid, ao a gryohodd wallt y 
tA^tdYrt.—Mgfyrdodau Hervey^ 428. 

Oedenwe, -oedd, «/. shag; a kind of doth 
having a long, coarse, woolly nap. 

Oedenwe, math ar we gedenog (hir-flewog), brethyn 
cedenog.— Walters. 

Y ylwydyn rac wyneb y ba varw Graffad oab Bys, llenaer 
a db«dem^ ac adawynder y Deheawyr. ' 

Brut y TytoysogioUf 160. 

CedfjEkwr, a. beneficent, bounteous, generous; 
lavish; liberal in gifts. 
Gowortoawr Tceduawr cadw amood wrthyf 
X wrthyd nam gwrthod. 

Oynddelw: ILA. i. 214 (of. 224). 

Oedigy a. 1. munificent, bounteous, beneficent,. 
Hberal, free. 
Kadeir Teymon kela]rd rwy katwo 
Keissitor ygno keissitor kedie 
Ketwyr coUedic tebygafl dull die 

TaUetvi : A.B. iL 167 (of. M.A. i. 66, 180). 

2. a man's name. — Myv, Arch. i. 477. 

Cedny, «. a pi. of cadnoy q.v. (s.v. Cadnaw). 

Cedol, a. beneficent, munificent, liberal; kind. 
Kardwahan catwan catwalch nif er 
Cerdd weddawl cedawl Gadell ener. 

Oynddelw: UJL. i. 288 (cf. 229, 282). 
Kedatd Oronwy kat morgvmlawd hard 
Eard wahard kerd ^mnawd. 

Bleddyn Fardd: M.A. i. 870 (cf. 78, 142). 

Y gwr a orac wrawl deTmllin 

Breyenhin bron gedawl. 

Llyw. oft Uywelyn : M.A. L 280 (cf . 282, 820)v 

Dv gywyddaa, da gweddynt. 

A'th f awl, buost gedawl gynt. — Oro. Owain, 68. 

In the subjoined quotation there is a play on 
the word; Oors y Gedol in Merionethdiire 
being the place to which the allusion is made« 

Ni ba nag i neb yn ol, 

Na gwad, o Gors y Oedol; 

Ghm ys henwi*r Gors honno 

Yn Gedol, frgyrol fro ; 

Com roddfawr, o bwyf awr byw, 

Un ^tfdoi ddinag ydyw.— &ro. Otcotn, 46. 



Digitized by 



Google 



Cedonydd 



716 



Cedkwysg 



Cedonydd, am, [for c«f/outY=oedofydd ?] a 
bestower of gifts or favours ? 

Oetim nyrl ar mynit 

Tn keissav hedonit 

Oetun blodeii v guit 

Ar wyneb elvit.— Jfirw. Arch. i. IW. 

Cedor, -au, «/. [cf. ceden: O.W. ctntoir (Oxf. 
Gloss, ii. 41, Zeuss, G.C. 1059) ; Br. qtuiezour 
(Oath.), kezowr, kaezourek (adj.); O.Ir. catharac, 
mod. caith] 1. the hair oi pubescence, pubes ; 
crines circa pudenda. — Cyfreithiau Cymruy i. 
88, 204; Myv, Arch. i. 549, 557; iii. 175. 

Cedor gelc, the hair of the annpit. — N. W. 
2. (in botany). 
Cedor y wracht com spurrey {Spergtda arvenais), 
—H. Davies: Welsh Bot. 44, 167. 
Saliz equina, riiawn y march, e^or y wraeh. 

Middygon Myddfai^ 292. 

6. (:=cedowrach) burdock, dotbur {Artium lap- 
pa), — Lleyn, 

OedorfSa, -oedd, f au, /. ) «. locus pubis, abdo- 

Oedorlle, -oedd, m. ) men, groin. — Davies, 
8.V. *Inguen.* 

Cedori, v. pubescere. 

Oedorog, a. pubescent; having signs of pu- 
berty. — D, ah Edmivnt. 

Cedorwydd) sm, and c/. giant fennel {Ferula 
annmunia), — H, Daviea: Welsh Bot. 168. 

Cedowydd, ) am. and cl. fleabane (Inula). — 

Oedowys, j Hugh Daviea: Welsh Bot. 168. 

Cedowydd cyffredin^ ) common fleabane {Inula 
Cedowya cyffredin, ) dyaeivterica). 

Oedowrach, af-m. and cl. 1. [cedor y wrach] 
burdock, clotbur {Arctium lappa). — Htigh 
Daviea: Welsh Bot. 75, 167. 
Bolanam somnifera, y gedou^nch. 

Muldygon Mydd/ai^ 293. 

Cedowrach lleia/, small burdock {Xanthium 

sirumarium). 

2. (as a term of abuse). 

Yn llun cedowrach [printed cod owrach] nach grafan^ 
tkWg.—Madog Dwygrnig : M.A. i. 486 (cf. 568). 

Ni byddwn i heb ddyn wen 

Erod, gtdowrach Bxea ! — D. ab Owiiytn^ cxv. 31. 

Ni ohai hi mo*m canlyn rha^ cywilydd i mi, 
Y ifaaiwn gedowrach a dorai ar f y mri. 

Huw Moru9 : Eoa Ceiriog, i. 160. 

Oedr, am. and d. [Or. x«8goj; L. cedrua; Br. 
kedr'] the oedar ; cedars. 
Fel c^r a t^alm ar Liban fryn, 
Y aaint fel hyn cynnyddant. 

Kic^nd^ : Sallwyr, xcii. 8. 

Coed cedr, cedar wood ; cedar trees. 

Yna gorchymmyned yr offeiriad i*r hwn a lanheir, frym- 



A pharotAdd Daf ydd hcfyd haiaru yn helaeth . . . coed 
c«<ir hefyd allan o rif : canya y Sidoniaid a'r Tyriaid a 
ddygcnt gedrwydd lawer i Ddafydd. 

1 Oon. xxii. 8, 4 (cf. Num. xix. 6). 

Yatyllod cedr^ boards of cedar, cedar boards. 

Bf e a adeiladodd ugain cuf ydd ar ystlysau y t^ ag yat^Uod 
c«/r, o'r llawr hyd y parwydydd.— 1 Bren. vi. 16. 

Qvxiith cedry cedar work. 
Cedriwydd {ag. -en, /.), a.nl. [cedr (L. cedrua) 
+gw}dd] cedar trees, cedars. 



Lief yr Arglwydd a ddryliia y cedriwydd: y% dryllia yr 
Aivlwydd gedriwydd Lebanon. 

LI. G. Oyffrtdin lfiC7 (Salm. zzlz. 6). 

Holwch Ddnw Arf^lwydd y nef a*rddaiar . . . 

liynvddodd brynniau a gwydd ffrwythlawn ddwyn 
A noil grdriwydd pob coed pob llwyn. 

D. Ddu Uiraddug: MJ^. i. 565. 
Llais yr Arglwydd lydd yn drylliaw y cfdriwydd. 

H. Fern : Egl. Ffr. xicvi. 2. 

Cedrol, a. [cedr] of or pertaining to the cedar ; 
cedrine. 

Wedi i'r amser hwn ddyfod i ben, tynant yr hylif cednU 
a chwiatreJlwyd i'r oorff allan. 

T Ddfiinr a'r Cremluriaid^ i. VfJ. 

Cedrwaith, am. cedar work. 

Canys efe a ddynuetha y cedfwaith.Sepk. ii. 14. 

Cedrws, am. [L. cedrua'] the cedar. 

Rhywogaeth cedr%M rhwydd swydd aipionvB 
O geingiau pinwB ar ei gyngain. 

Gr. ab Meredydd: M.A. I. 462. 
Un onadunt a Tyd o ryw <ifdru$. . . Trwy y cedrus j 
deellir y Tat or nef.—K/engyl NicodtfmuSykA. 

Gedrwydd, a.pl. and cl. [cedr+gw^dd] cedar 
trees, cedars; cedar wood, {rta.) 

Cuddiwyd y mynyddoedd gan ei chysgod ; a*i changenaa 
oedd fel culrwydd rhagorol.— 6'a/m. Ixxx. 10. 

Llais yr Arglwydd a dyr yn f4n 

Y cdrwytUi hirlan union : 
Yr Arglwydd a dyr yn uswydd 

Y cedrwydd o Libanon. — Edm. Prya : Salm. zziz. 6. 

Coed cedrivyddt cedar wood, timber of cedar; 
cedar trees. 

Mi a wnaf dy hull ewyllya di am goed cedrwydd^ a chocd 
ifynidwydd.— 1 Br^R. v. b (cf. 10). 

Cedrwydd Libanua, ) the cedars of Lebanon; 

Cedrwydd Lebanon, ] the cedar of Lebanon 

{Pinua cedrus).— U. Daviea: Welsh Bot 168. 

Ctditvydd I.ihanusy y rhai a blanodd efe. 

Salm. civ. 16 (of. Bam. ix. 16). 

Cedrwydd, a. [ced+rhwydd] liberal of gifts or 

bounties; bountiful, generous, liberal, {apa.) 

Nerth berth oerth cedrwydd hylwydd haelaf . 

Gr. ah Meredydd: M.A. i. 447. 
Crist D'wysog, eneiniog nef, 
Ctdnr-nid, a'm dyoo adref. — Gro. (heain, 60. 

Braint geni y cedrwyddoin fro noddhewch. 

W. O. PughM: PfcL 9. 

Y noeth oellestrig, y cedrmyddin fryn, 

Owy iachiant llyfn o ffrwd lorddonen ffraw. 

W. O.Pughe: Pal. 7. 
Gwywedig y gorwedd dy wigoedd cedrwyddin, 
A phallodd ireiddiant y llwyni olewin.— Z>. S. Evan*. 

Cedrwydden, o/. cedrwydd, af. [sgl. of cedr- 
wydd] the ceoar ; a cedar tree. 

Megis cedncydden y*m drychafwyd i yn Libano, ac megiB 
aipriswydden ym mynydd Sion. 

Da/ydd Ddu Hiraddug: UJi. i. 571. 

Y cytlawn a flodeua fd pcdmwydden; ac a gynaydda fel 
cedncydden yn Libanua. —^o^m. xoiL 12. 

Efe a aafai wrth aelwyd yr allor, a*i frodyr o'i amgylch. 
fel cedrwydden yn Libanos, a hwy a*i hamgylohent ef fel 
oangenau i)almwydd.— ^c/. 1. 12. 

Cedrwydden weriy white cedar. 

Cedrwydden goch, red cedar. 

Y gedrwydden wen sydd ayprygwydden, a*r ^ocA yn 
iamper.—GwylMdyddf ix. 205. 

Cedrwys, o. [ced+rhwys] lavish of gifts or 
favours ; generous, bounteous, liberal. — P. 

Cedrwysg, a.=zCedrtvyay Cedrwydd 9 

Llwybr gryd bryd brwy^ Iliaws gedrwysg Ueaa gad- 
rwyd.— (?r. ab Meredydd: M.A. i. 444. 



Digitized by 



Google 



Ckdeydd 



717 



Cepn 



Gedrydd, a, [ced-f rhydd] liberal of gifts; 
bountifal, generous, liberal. 



OetTuy . 
Aroedyd 



yyrd veirdroeo 
fd luttoryc [ai. katii^c]. 
Came 



dainodyn : "hUL. i. 426. 

Cedryny sg. [sgl. of cedr] a cedar, a cedar tree. 

Fiel eedrpH libaxma 7 derohafwyd fi. ao f el cupres- 
wydden ym mvnyddoedd Hcnnon. Fel palmwvdden 
Engadi y derchafwrd fl, ao felplanhigionrOsyn lerioho. 
FeT oliwydden hardd mewn inaes tegt ao fel plan- 
wydden with ddyfroedd i*m derchafwyd. 

Bsg, Morgan: Eod. xxir. 18, 14. 

if In Bp. Parry*s revision, and all subsequent 
editions, cedryn in this passage, the only one 
in which it is known to occur, has, intention- 
ally or otherwise, been altered into cedym (the 
pL of the adj. cadam). The original (x^^) 
is singular, and both the sense and the con- 
text require the employment of that nimiber. 
In the English A.V. it is * a cedar,* which 
doubtless is what is intended. 

Gedryswydd {sg. 
trees. 



-en, /.), 8.pl, cedars, cedar 



Cedrus, oedrystegeldy Uibanwydd. 

Meddjfffon Mydd/ai^ 281. 

Cedu, V. [ced] to confer benefits or gifts. 



avd gym a girawd dyf yrm 
aethawd gedu pa fyd a ddyfu.- 



-roKmii.M.A.i.20. 



Cedw, \ am, and d. [Br. ceddu vel cezu (D.), 
Ceddw, [eSzo] mustard {Sinapis), — H, Davies: 
Cethw, ; Welsh Bot. 65, 168. 

CyffelTb yw teymaa j nefoedd i ronyn o had c«/w, yr 
fawn a blanodd dyn yn ei faes. 

J. WUUavu: Or. Byw. (Matt. xiii. 31 ; of. xvii. 20). 

Pe byddai genyi^ flPydd gymmaint a gronyn o had cethw, 
J. WiUiatM: Or. Byw. (Luc xrii. 6; of. xiii. 19). 

Cedw du, ) common mustard, black mus- 

Cedw cyffrediny ] tard {Sinapis nigra), 

Cedw gtoyn, white mustard {Sinapis (ilha)» 

Cedw gwyUty ) wild mustard, charlock {Sinapis 
Cedw yr yd, ) arvenais), 

Cedwaleh, weilch, dTn* a generous hawk or 
hero. 

Cyimetyf yr oedwyr ced yagein y veirt 
CedweOch heirt hart yd udn.—Cgnddelw: MJL. L 26& 

Cedwasgar, a. scattering treasure ; dispensing 
gifts; bounteous. 
Perdien oor keid [al. oerdd] wosgor waagaut 
K«tua$gar caa Uadiar lluchoaut. 

Cynddelv: Mjl. i. 248 (cf. 449). 

Cedwerchyr, -on, «m. 'a covering of a treasure; 
a giver of bounties.' — P, 

Bf oed gatvardiaiic get verchyr am dnyf 

Oedyvrod nyt ^kjr.—Cgnddelw: MJk. L 240. 

Oedwiy V. [cadw] to keep, to preserve, to save. 

Yn IIogawdyasTt herwyt heli 
TJandad a Chadnan yny chedwi. 

Llyujtlyn Fardd: MjI. L 862. 

Oedwidy «m. [cadw] *a keeping; possession.' 
—P. 

Gona camwri §edmid,~'DiaTeb, (M.A. iiL 167 ; of. 172.) 

Oedwidyddy -ion, »m. a keeper, custodian, or 
curator ; a guardian ; a possessor. 

Holawd a dyrilyt ktdmdut cad 
Tawn yw xnui ri a no rotyad. 

lAywdgn Fardd: MJL i. 861 (cf. 66). 

CSedwidvddeSy -au, af, a female keeper or 
cnstoman. 



Oedwoseb, -ion, «/. a precious gift; a gift, 
present, or favour. 
Wedy ced too^ep neb nym deiring. 

CgnddSto: M.A. i. 292 (cf. 242). 
Kyrcheis eryr treia trea oheb heb gud 
Kut woasud ket wossep.—Cgnddelw : M.A. i. 242 (cf. 282). 

Cedwraeth, -au, sf.^Caduuraeth, 

Buw a oeaodea keturiraeth ar y mod y katwei dyn y yeohyt. 
Meddygon Mydd/ai, i. 171. 

Cedwyr, «. pi. of cadwTy q.v. 
Kywyrein ketwyr kywreinnin 
B Qatxaeth gwerin ffraeth f yagyolin. 

Anturin : Gododin, 626. 
Cedwyr baloh bwlch en hyagwyd. 

Cynddeho: M..A, i. 212 (cf. 168, 197, 206, 218, 862). 

Cedych, -au, am, [^cadach] a rag, a clout. It 
looks as if it were a plural or cadachy and 
may sometimes be used as such ; but it is in 
common use as a singular in Cardiganshire. 

Cymmer geiroh gl&n, a ffria mewn ymenyn gwyra yny 
bo*n rhuddo, a dod wrth y dolur ar ydydi bretnyn: ao 
laeh a fydd yn irir.— Meddygon Mydd/ai^ ii. 498. 

Cedym, a, a pi. of aidam (q.v.): often used 
substantivally. 

Dyma y cedym a fa w^ enwog gynU—Oen. vi. 4. 
Ymgaaglodd cedym I'm herbyn. 

8aha. Hx. 8 (cf. Ixxxix. 6). 

Oedys (ag. -en, /.), a,pl, [cf. E. kid] faggots; 

bundles : also written cidya, 
Oedysgaiii, a, dispensing treasure ; distributing 
gifts ; liberal, generous. 
Cynnetyf yr cedwyr ced ysgein y veirt. 

Cynddelto: M.A. i. 258. 

Ceddw, am. and d.^Cedw, Cethw, 

Cefti, -au, am, [C. cein or kein, chei'n (C.V.) ; Br. 
kevn, kefn, kein : cf. Fr. and E. chine] 1. the 
back (of man or beast); the hind part (of 
anything) ; the side (of an object) away from 
the spectator. 

Ao ymdihauaidia ac ef a omo Owein ac ef . ae rwymaw 
ae dwylaw ar y gefyn.—Mahinogum^ 192. 

Ef a dangoaaea y erfs;rpai&dijQ kevnoed yr Brytanyeyt. 

Brut Or. air Arthur: M.A. u. 184. 
Yg "kefyn yr aelwyd oet aelaw tree 
Eruya a dr]rchid rac y drachwrea. 

Cynddelw: H.A. i. 219 (of. 578>. 
Aflcwm y eluvyn a oed ar weith bagyL— JfoMm^^ioiH 932. 

A gwedy Uad pobyi yganhorthwywyr ef yd ymohoelawd 
y pei eraill y ke/yneu y ffo.—Brut y Tyvtysogion, 17& 



Ymae 



eiliaid pedeirtzoediog, eithr jn tort aUaa C 



au mwydyn y ce/n 

d pedeirtroeaiog, l , 

ddfu mywn djn.—Dafydd Lewya: Oolwg, ix. 6. 

Ce/n yng nghefn, hack to back. 

Ce/n y Uaw, the back of the hand. 

Ce/n troed, the upper side of the foot. 

Ce/n cyllell, the back of a knife. 

Ar gefn, on the back of; on, upon. 

Cefn ceffyly the back of a horse ; horseback. 

Ar gefn ceffyl, on horseback. 

Oit g^irth oed cuall ar geuin e gauaU, 

A,B, ii. 108 (of. MJL L 88). 

A digon o waitii a gefaia i ddringo ar gefn tjngheffyl, 

Qro. OwoSh 800 (cf. Wka. vL 194). 

Mah cefn, a child that is carried on the back 

or in the arms. 

j er ei fjrdianed, onid 
\ o'u hiawn. 

Lege* Wattica«^ ii. i. 86. 

Y tu cefny the hinder or back part ; the back. 
A'm tu ce/n a gel di d weled : ond ni welir f y wynob. 

Kc8. Txxiii. 23. 



Or bydd im 6.yp. hagen y 
mob cefn tyddy ni ohoUant ' 



Digitized by 



Google 



OEFNAl)r)lTHN 



718 



Ckpndbr 



Y tu cefn i , the back of ; at the back of ; be- 
hind the back of ; behind. 

OV tu cefn, from the back ; from the rear ; in 
the rear ; behind. 

Ni wyddai efe fod cynUwyn iddo, oV tu cefn Pr ddinas. 

loa. viii. 14 (cf. 2 Sam. ii. 23). 
Efe a yrodd y praidd o*r tu ee/n Vr anialwoh. 

Ecs. iii. 1 (cf. xxri. 12). 

Wrth gefuy at the back (of); in reserve, in 
store; close behind (for support or assistance). 
Bamant, pe boaaai Buonaparte yn sefydln maffnelau yn 
ddiattreg . . . ao yn dwyn i fyny y milwyr oedd ganddo 
wrth Q^f^ iJ buaaai braidd yn ammhofribl i hyd yn oed 
dalentau Wellington, na dewrder ei fllwyr, eu jrwrthsefyll. 

Gwyliedyild^ vii. 840. 

Befyll ivrth ge/n wn, to stand at one*8 back ; to 
support at the back; to back or support a 
person. 
Os cAn Elis i'r Coch, mi safaf wrth gt/n fy nghydwiadwr. 

Oro. Ownin^ 302. 

Trot cefn (ar), to turn the back (on). — Ter, 
xlix. 8. 
Meibion Epbraim ... a droUant en cefnau yn nydd y 
frwydr.— 5oZm. Ixxriii. 9 (cf. 1 Sam. x. 9). 

Codi cefny to raise or straighten one's back ; to 
give over or leave off (any work) ; to leave ; to 
cease. 

Un flfwr, wrth gymmeryd wyau gvennol yn waatad, a 
wnaeth iddi ddodwi 19 cyn codi ei chefn. 

D. Lewya: Golwg, viii. 10. 

Cefn y noSy ) the dead of night ; the night- 
Cefn noSy ] time. 

A*r offeiriaid a aethant 1 mewn, fff/n y nos (yn ol en hiu^ 
fer), a*a (nnuR^d a*u plant, ac a fwyteaant ao a yfasant 
y cwbl. — Bel d'r Ddraig^ 15. 

Ac ynff ngh</n y nos hwy a "welent y meodwy a*r wraig 
gydag ef mewn hamaia gloewon. 

ITanea (hoHthfoed (Y Greal, 104). 

Ar gefn dydd goleu, in broad daylight. 
Cefn y cynhauaf the middle of harvest; the 
busiest time of harvest ; the thick of harvest. 

Nid hw3rrach wcithian, nad ar gefn y eynhauaf y daw*r 
pregethwyr hyn heibio. 

Edtoard Charles : Epistolau Cymraeg, 86. 

Cefn y gauaf, the dead of winter. 
Cefn yr haf the height of summer. 

Py rhoddi yng nghefn yr haf. — Huw ArtoysUi. 

Ar gefn y ccte, in the middle of the field. — 

N.W. 
2. a ridge, a butt ; the back or upper part of a 
hill ; nigh ground ; ground higner than the 
surrounding district. 

Mewn llai na gwinoed y diagynes Einion, f al y dymnnes, 
ar ge/n Trefeilir ar d d^ ei }xxm.—Iolo Mss. 177. 

Trannoetb ef a gerdawd Ferednr ymeith. ar prifford ar 
hyt iMuyn mynyd mawr a dilynwys.— ifoHno^ion, 215. 

Cefn o dir (1), a ridge of land ; a butt. 

Tr wyt yn ymwelcd &*r ddaiar . . . gan ddyfrhau ei 
chefnaUf a gostwng ei rhychaa.— At^m. Ixr. 9, 10. 

(2) the length of a ridge in a ploughed field ; 
a furlong. 

A phres gwin y gwa8gw]rd allan o'r gaer, a gwaed a 
ddaeth allan o*r pres y gwin cyfnwoh a ffrwynau y meirch 
cvd ag imcant ar bymtneg o gefnau o dir [* ar hyd mil a 
chwechant yet&d].— TA. Huet: Dad. xir. 20. 

Cefn mewn garddy a bed in a garden (raised 
above the surrounding groimd). 
% Cefn forms the proper name of many places, 
more or less elevated. Cf . Celtic EemainSf 83, 84. 
Dragon vt dremrut droic Emreis val prut 
f gynnyt Keuyn yr Ein. 

Einion Wan: M.A. i. 336 (cf. 344, 415, 576). 



3. the back; the rear; the back yard or pre- 
mises ; back ground. 

4. that on which one may fall back; a stay 
or support at the back ; ba^, baddng ; sup- 
port. 

Ab Cunedda, wr da doeth, 

Wledig, ce/h gwlad y cyfoeth.~Z». <7. Cothi, ni. xxziv. 5. 

Oni bydd efe yn gefn i ni, yna ni wna dim arall ronyn 
Uesid i ni ; ni thU. y cwbl nodwydd. 

B. Llwyd: Uwybr HyfT. 115. 

A chwedi cael ▼ fathjff?/h, y Brjrtaniaid yno a ymchwel- 
sant ar eu gelynion.— TAao. Evans: D.P.O. i. 8 (81). 

Y mae iddo gefn da, ) he has good supi>ort ; 

Y inae cefn da ganddo^ ) he is a person of means. 

^ Cefn in composition sometimes stands for 
cyfan, of which, m such cases, it is a oontraction; 
as, ce/nfor, cefrdlify cefnlloeTy cefnffordd, 

Oefhaddum, -au, «m. [cefn-|-addum] a reredos. 

Dywedodd y cazighellydd iddo ef f od yn ymweled K*t 
eglwys, ac 3nr ystyriai y byddai y cefnaddum yn beth addas 
iawn i'r ^dOi^h^.—Tywysogattky Bhag. 21, 1877. 

Cefhaint, 9m, a back region; the middle, the 
midst. 
Cefnaint nos, the dead of night. 

Byddwn wylwyr fTyddlon, pan yw hi yn gefnaint [printed 
geji/aint'l nos ar VT eglwys ; fe wawria'r dydd, jn jr amaer 
phod, a'r oysgodau a guiant.— /eremi Owtn^ 67. 

Oefhant, aint, sm, 1. back, support. 
Gwyn ei vyd Preucr mor y w di haint 
Heno gwedy colli cevnaint.—Llyvsireh Hen : MjI. i 110. 

2. {pi, cefnaint), a cousin in the third degree, a 
third cousin. 

Plant y uam gyntaw a uyd brodyr a plant yr henwam a 
uvd keuyndyru a phlant yr orhenuam a uyd kyuy r d yru 
plant y pedwaret uam a uyd kewneynt plant y bymhet nam 
a uyd gorcheyneynt plant y cbwechet uam a uyd gorchaa 
plant y seythuet uam a uyd neyeynt uevbyon gt>rchau. 

Cyfrmthiau Cymruy L 222. 

Oefhbant, a. saddle-backed. 
Oefhbeithyn, s.pl, ridge-tiles. 
Oethbeithyiien) beithyn, ef. a ridge-tile. 
Cefhdedyn, am, [cefn-f tedu P] the mesentery. 

Eddewis er's mia a mwy no blwyddyn 

Ym ei gedechyn ce/ndedyn cul. 

Justus Llwyd: MJL L S56. 

Coeg udgom, cyw gwag adgas, 

Cefndedyn OToenfelyn eras. — D. ab OwUym, dix. 60. 

Y bwyd, wedi cael ei f erwi yn y oylla, sy'n cael ei ddwyn 
i'r coluddion, ac yno y mae*r ffrwyth a*r maeth yn cael eu 
ncillduo i'r gwythienau llaethog yn y cs/ndedyn^ a'r rhan 
arall, aef y aoeg, ey'n cael ei ddwyn trwyT coluddion. 

Dafydd Lewys: Oolwg, ir. 11 (cf. 12). 

Owedi iddo f yned trwy y min goluddion, a'i gymmyagu, 
fel y sylwyd, &'r bustl a nodd y c^dedyn. 

Haul, C.C. XV. 427. 

Ce&ider, pi, oefndyr, cefnderoedd, deron, ) 
Cefhderw, pil, cefndyrw, derwydd, derwedd, ) 
Bm, [C. handeru; Br, kenderf kenderv, pi. keti- 
dervi, f . kemterv. With -derw cf. Ir, derh, as 
in c2er&-brathur] a cousin, a first cousin. 

Dir arpetetidon eeintiru {gl. miBeria patruelibus). 

Oxf. Gloss, ii. 88 (Zeow, G.C. 1066). 

Bhwng broder a ehefnderoeddy 

lAvL mawr oil, a mwyhau*r oedd.— X. G. Oothi, ii. xi. 17. 

8ef eu aylodeu ebrenyn y uerbyon ay neyeynt ay 
keuenderu.—Oyfreithiau Cymrv, i. 8 (cf. 222, 280). 

Nachaf yn dyvot ymywn attaw y deu gefynderw. nyt 
amgen no Bwrt a Lionel. . . Kymeint yu vy llewenyd o 
acluiws Lawnalot ae geuyndyrw ac na doetii oof im dmi y 
wrth y deuot honno. — St. Greal, \ 2. 

Nyt oed hawd na thee gsmthaw ynteu. not v geuyndeno 
yn gwarchadw y gyuoeth ae deruyneu cany allel y dat ea 
VYTmdl.—Mabinogwn, 261 (cf. 44, 100, 106, 182). 



Digitized by 



Google 



Cefndew 



719 



Cefnlloer 



At Nest hoono a oed Todnip 7 Rys a Robert yn g(fyn~ 
derm idaw. 

Brut p Tpwpsoffion^ 212 (cf. 82, 140, 162, 154, 166). 

CtfndjfT o ryw mflwyr Mon.— (rvrjni Otpotn. 

Boed bitbaa, heb eiriau chwerw, 

A chyfiawnder i*w cXe/ndeno.—Th. Pryt. 

Fien per, a ch^fnder i chwi.— Jfoi^yA Dwyfack. 

(kfnder oedd ef i Oadfan, a eh«/nderwydd efll dan i Sltad 
Farchawg.— /oJo M»$. 108 (cf. 111). 

Meibkm Hrwel ab Emyr Uydaw oeddvnt, a ehefndencudd 

ICae dx dhtrioiTdd, a*th holl gefndyr^ 

A*th gyfnitheroeda, heb ddim cjSQX,--Llyfr Carotau^ 268. 

Cefiidew, a. thick-bcbcked. 

Cefiidir, -oedd, am, upland, high ground. 

lie ami 7 gwelid breninddar a dyf ai er yn oes oeeoedd ; 
a Dais com a chTn^jrdd yn arwain arianllais bTtiienaid jn 
jrohd oadno oochDais diohell-bell ar hTd gt/ndir prydw7Ut 
rbed7nog.— /02o Mb*. 223. 

C7n hir, ar 7 eefndir e'oedd, 

Fe welw7d ea hami laoedd.~£tf . Hughe* : Hu Oadam, iL 

Oefhdres, -i, sf, a back-band ; a leather strap, 
or iron dudn, passing over the back of a horse 
in draught-hfi^ess. 

Sfcd^/jT* 1 «-l>K>ken-backed, back-broken. 

Own nid ar waith diffeitbdj 

Cefmdwn, jT adefliwn df—D. ab Ovnlym^ Izzzvii. 6. 

Cefiiddiyll, -iau, wn, a back-piece ; a chine. 
CefhddUy a. black-backed. 
Owylan gefnddu, black-backed gull, the black- 
back. 
Cefnen, -au, «/. a gently-rising hill, a gentle 
ridge. 

Ac o*r ta deheu, ffyf erbyn &*r castdl, 7r oedd cefnm o dir 
bant, heb na choed na cbanad amo ; ac jmo ni allai neb 
ymddirgelu nac 7mgiiddio, gan amlyced 7 lie. 

Marehog y 2Vr. 
Mai pan oddeithiai t&n 7 nef 
Dderw braifler 7 UwTn gan ddeifiaid frig er noeth 
A aafant ar 7 gefnem lorn.— JT. O. Pughe: CO. i. 640. * 

Cefiofeies, feusydd, sm, an upland piece of 
ground ; high ground. 

Uawer etfnfat* gwl7b oefnhJr 

A gerddau i, gorddw7 sir.— 2>. ah Ovjxlymy ocviii. 17. 

Cefhfekiii, a. having a narrow or slender back ; 
narrow-backed. 
Owrwraig a wnai ar glai gUn 
Gyh yrwae w i gi hw7rwan : 
Gt/^fain^ gwta, gegin-fw7d, 
Own d7ngedfen lawdrwen lw7d.— />. ah OtcUynt^ 1. 9. 

Cefiifor, -oedd, sm, [cyfan-l-m6r : cf . cyfandir] 
the main sea, the ocean. 
Arafa*r Uew, a rhifo*r llwch, 
A doA tor 7 ce/h/or certh. 

CharU* Bwttvm : Cytr. 7 Beirdd, 166. 

HwT a oeodwrd mewn Hong f oel heb na II7W na hw7l- 
bren, f el 7 baoit mewn per7gl gwastadol o'n hoedl, naill ai 
drw7 vaddo i eigion 7 d7fnaer, neu hwylio ar antur ar h7d 
7 effnfoTy a thrigo o new7n. 

ThM. Evam: D.P.O. ii. 1 (181). 

Bho oleuni, hW7Ua'm henaid 
Dtos 7 ctfnfoT garw draw. 

W. wmatns: HTmnan, ooxliz. 1. 

Unwaith hw7liaii ar 7 eefnfor^ 
A*r *«tonn 7n gerth, a'r noB 7n ddo. 

BlackweU: Ceinion Alan, 191. 
Vn fodd a Uong- ar gef^for 
Heb raif heb hwyl nag angor 
Ydyw*r ieoan c dig7 ngor. . . 
Eirv myn7dd gwyn lonor 
Uchel brig ton ar ge/n/or, 

Engl. Eiry Mynydd: M.A. i- 545. 



Oe£afyr, m. j ^rrion, a. having a short back ; 
Cefhfer, /. j short-backed. 

Yn gf/nfyr^ jn gyflawn-ftiint.— TftoflMM Pry$. 
CefiifEbrdd, ffyrdd, sf, a highway, a public road. 

A cherdet 7 gevynfford aorogant W7ntea 3m7 doethant 
h7t 7n t7 y meudw7.— St. Greal^ 136. 



Edr7ch 7dw7f ar 



nw7d draw, 
liaglan djriya ar bob cefnffordd. 



7 rhw7dan 
daenwyd d 



Daenwvd 7ma, ( 
iaglan dpya ar bob cejnffordb 
kx bob llw7br, ar bob llaw. 



W, Williams: Marwnad H. Daviee. 

Ye ^jT pob d7n . . . 87dd A syuwyr C7ffredm ganddo, 

fod 7 cytryw on, sef 7 tyngwr, cablwr, meddwyn, torwr 

Sabbothan, yng nghyd 4*r holl giwdod o beohadariaid cy- 

fPredin yr oes, ar ganol y gefnffordd lydan i offem. 

Y Forth Oyfyng (1790), 201 (cf. 188). 

Oefhgam (n-^), geimion, a. crook-backed. 
Cefhgefh (n-(7), adv, back to back ; at variance. 

Mae yn dwyn draoon gefngefn o wyrdh.— C7i(/mt<A Ar/au, 



Bhwymwch y ped^ 
oymheuriaid.— i:^ W 



gefnge/n, a theflwch hwy at eu 
Wynn : Bardd Cwsg, 60. 



Cefiigoch (n-^), o. red-backed. 

Celhgrwba {n-g), ) a. hunch-backed ; having a 
Cefhgrwbi (n-^), ) crooked back. 

Cefhgrwca (n-jf), m. ) a. crook-backed ; having 
Cefiigroca {n-g), /. ) a round back. 

Cefhgrwm (^-(7), m. ) a. hump-backod, crook- 
Cefhgrom {n-g), /. ) backed. 

K]mn bmn kein vaglawc bum eiryan 

Oed kymwaew vympar 

Oed kynnwyf keuyngrwm wyf trwm wyf tman. 

Uywarch Hen: A.B. H. 269 (M.A. i. 114). 

Ni chaiff un gwr y byddo amo anaf nesau ; y gwr dall, 
nen y doff . . . neu a fyddo jn gt^ngrwm^ neu jn gor. 

Lef. xxi. 18, 20. 

Oefo^iir, a. having a long back or ridge ; long- 
backed; long-ridged. 

Oefiiiliwrwg, a. hunch-backed, hump-backed. 

Oefhisel, a. having a low back, low-backed. 

Cefiiither, -oedd, Bf,-=.Cyfnither, 

Oefnitherw, -edd, af.^iCyfnitherw, 

Cefiillanw, sm, high tide, high water. 

Onid yw y Mfnllanw a*r Uifeinant hwn ar bechu, gyd A 
diffyg cospedinieth am dano, yn darogan digofaint mawr 
i'n herbyn!— JS. Uwyd: Uwybr Hyff. 233. 

Cefiollif, -oedd, -on, ) «m. [cyfan+llifj a great 



Cefnlli, ion. 



or high flood ; a torrent. 



Y dyfroedd a*n boddasent ni, 

A*n hoea dan ge/nlli buan : 
Chwvddasent drosom, fel ohwydd dwr, 

Fel dyna gyflwr tman.— JBSiia. Pty*: Balm, cxziv. 4. 

Craif-rym, fel cefaUif cref-ffrwd, 

Uweh eigion, a*r ttfm yn trwd. — Oro, (hoam^ 16. 



£r nad vdynt o honynt ea hunain mor hylithr i ddrygioni 
a rhai ereul, eto a dd^gir jmaith gyd 4 ehefnUi a ihyferUi wy 
ohwym-ffrwd cyfeilhon drwg i wneuthur annuwioldeb. 

R^>ert Uwyd: Llwybr Hyff. 346. 

Oeftilliain, Uieiniau, am, a doth to put on the 
back (of a horse) ; a horsecloth. 

Cefhlloer, -au, «/. [cyfan+Uoer] full moon. 

At y ge/tUloer, at the full moon. — S, W. 

Mae hi yn gefnUoer heno^ it b full moon to- 
night.— S.PF. 

Ce/n Uoer, the increasing moon, or orescent. 

Crescent . . . cynnydd-loer, y Uoer (y lleoad) ar gyn- 
nydd; ce/n (banner) IUkt.-- Walter*. 



Digitized by 



Google 



Cefnllwgr 



720 



Cefnu 



Cefn-lloerau in the subjoined extract is used 
for crescents. 

Yn y dydd hwnw y tyn yr Arglwydd ymaiUi addom 
modrwyau'r traed, a*r rhwydwaith, a'r crfn-iJ^f mu. 

Dr. Th. Brigco^: Kwhaifth, iii. 18. 

Cefhllwgr, a. gall-backed, galled. 

A fuoch chtri erioed yn rhwyd y Trallwm, 
lie bu llawer cyf aill cf/nllwm J 

Huw Mtmis: Eos Ceiriog, i. 336. 

Cefhllwyth, -i* «m. a back-load; as much as 
may be carried on the back. 

Wedi peri gosteg, a chlirio*r lie, dyma prlamp o ddiawl 
vigiryddgam yn gosod cefnUwyth o jrareliarorion newydd- 
lon o flaen y bar.—iT/w Wi/nn : Bardd Cwag, 91. 

With graffn ar nn yn dwyn mwy c^/nlhcyth na chyffrpdm, 
deallaia, er ei ddyneud, mai cefn crwm naturiol ydoedd. 

Cylchgraum Cymratg (1793)» 191. 

Cefhllydan, ain, a. broad-backed. 

Sef yw teithi cadfarch: cadam-dew, llaes-ddwyfron, 
dnid-g«rdded, eefnllydan, broneong, carngragen. 

Araith Gwgan. 

Cefhnoeth, a. bare-backed. 

Cefhoctyd, ) $m. [cefnog] encouragement, sup- 
Cefiioctidy j port ; ooimtenance. 

Nid oes ynddi ddim yn y byd a dlir meddwl a bamn ei 
f od wedi ca yegrif enu ym mhlaid ao er annogaeth a che/n- 
octid i onrhyw farn nen ragfarn. 

lolo Morganwg (lolo Mas. S70). 
Ymae belaethrwydd y gofres [o danysgrifwyr] yn dangos 
i'r eylleithydd gael e^noctyd rhagorol yn ei anturiaeth. 

Llyfryddiatth y Cymry^ 431. 

Cefiiogy a. 1. backed ; having a back or back- 
ing; well-supported. 

2. well-to-do, well-off, easy in circumstances. 

Fobl g^oQy gyfrifbl, yw oenedl fy ngwraig i. 

Gro, Owain^ 164. 

Bod yn gefnog yn y bydy to be in well-to-do 
ciroumstanoes ; to thrive in the world. 

3. strong; hearty; courageous; full of strength; 
well-supported; stout, brave. 

Heddvw'n fttrchog ee/nog gwyoh, 

Hardd wladwr, urddol ydych. — Huw Pennant. 

O herwrdd ar ddehenlaw^ tlawd 
T sail ddydd brawd yn gefnog. 

Ond, O Ddnw, beth a wnaf i ti 
Am dy ddaioni ee/nogf—Edm, Pryt: Salm. cxri. 12. 

Olynodd yr laddewon yn ge/nog yn en crefydd y dyddiau 
hyny.— (ZJk. Sdtoardt: Hanea y Itydd, 61. 

QwToh o gefnoced mae fy ngwraig a*i tbri Cbymro bach 
yn dal allan, heb na chlefyd y mdr, na chyfog. 

Gro. Owain, 882 (cf. 210). 
Mor ge/nog a llew.— Z>iar«5. 

Oefhogaeth, -au, «/. a backing or supporting ; 
support, encouragement ; countenance ; abet- 
ment. 
Fe ddangoses y bxtmin ei feddwl i Rnffydd, ac enbyted 
iddaw ef ao i wlad Wynedd roddi cyfnerth a chefnogaeih i 
Rnffydd ab Rhys.— iJnti Aherpergwm: M.A. ii. 643. 

Cefhogaethol, a. encouraging, supporting. 

Ar ol dangos y cyfryw dystiolaethan, bemir, hyderaf , eu 
I iddynt. 
TalUgin ab lolo : Ooelbren y Beirdd, 12. 

Cefhogaethu, v, to give encouragement to ; to 

encourage ; to support. 

Cefbogawl,a. encouraging; tending to support. 

Cefhogi, V, to back ; to support (at the back) ; 
to encourage; to support; to second; to abet; 
to gather strength. 



. Pryt: Salm. cix. 81. 



bod yn ge/noga^hol iddynt. 



Byr Robert fab Hamwn a gymmerodd gyfoeth leetin, ac 
a r(Ml(lr>H diroodd a chyfoethau y rhai a g^fnogaimt lestin i*r 
deuddcg marchawg a ddaethant gydag ef. 

lewMi Brtch/a : IfJL. iL 639. 

Cffnogi gwydian, attal gwybodan.— Jtfyv. Artk. vL 11. 

Cefrwgi cynnyg, to second or support a motion. 

Y ponderfyniadau hyn a gymmeradwywyd yn onfrrdol, 
a*r amrywiol aroithiau godidog a draddod^i^ wrtn en 
cynnyg a'u c/nojii oeddynt mor Uawn o resymau oedym, 
fel nas ^allent lai na rhoddi y boddh&d mwyaf i*r preaeo- 
nolion oW.—Serm Garner^ XT. 343. 

Cffiwgi tir, to invigorate the soil ; to improve 
land. 

flwyddyn ei bor 



Dy dir glas, pawr ef. a Uadd ef wers tragwers 
Iwyddyn ei bon, a'r ail ei ladd yn wair : ac o'i li ' 
flyuedd olynol cf/noga ef & th&il yn ol y bo gofyn 



»««. aef on 
ac o'i laad dd^ 



ddwT 

, , . . „ . awdd 

y tir, rhwng y Calan a dechreu mis Mawrth. 

Cato Cymratg (Y Grsal, 204). 

Cefhogiady -au, am. a backing, supporting, en- 
couraging, or abetting; support, encourage- 
ment; abetment. 

Oefhogrwydd, am. support, encouragement; 
stoutness, courage. 



nvydd i adwrn beth bynnag a ryngo bodd i'th drugarog 
law di ei osod amynt.— ^. lAwyd : Llwybr Hyff. 466. 

Yr achosion penaf . yng ngolwg dynion, o ferthyrdod j 



Yr acbo8ion penaf. yng ngolwg dynion, o ferthyrdod j 

bobl dduwiol y pryd hyn, oedd en cf/nogrufudd bwynt i 

sef y 11 gyd &'r Yagrythyrau jm erbyn traddodiadau Pabiaidd. 

Ch. Edwards: Hanea yFfydd, 14ft. 

Cefhogwr, wyr, ) «m. a supporter, an en- 
Cefhogydd, -ion, | courager, a backer; an 
abettor ; a seconder. 

Y mae yagrif enydd y llinellan hyn dros bregeChn i*r eithaf , 
yn ge/nogwr gwieeog i brogethu . . . ac yn hoffi gwrando 
pregeth cL^.— Brutut: Brutusiana, 40. 

Oefiiol, a. pertaining to the back ; dorsaL 

Y oefn yn dywrll ; yr esgym e*/nol a cheudodol o*r on 

Wilt.— YDdaiar «'r Crcaduriaid, ii. 291. 

Cefhraff, ) -au, sf, a backhand or ridgeband; 

Cefndraff) j a broad leather strap passing over 
the back of a horse to support the traces. 
The term indicates that a rope (fhaff) waa 
formerly used for the purpose. The d, in the 
second form, is intrusive and euphonic 

Bhoi ce/nraff i W7i, to give one a stroke across 
the back.— iS. W, 
Cefiu'hwd, a. gall-backed, galled. 

Cefhrhwdi, ) «m. [cefn-f rhwd] 1. a gall on the 
Cefiirhydi, j back of a horse ; back-gaUing ; a 

gall or galling. 
2. something unpleasant, annoying, irritating^, 

or painful. — S, W, 
Cefiiu, V. 1. to turn the back; to back; to recede ; 
to depart. 
Ni chrfnni un heb gael amgeledd brawd ; 
Ei gyiaiU ocdd y cofus henwr tlawd. 

Th. Lloyd Jones: Ceinion Awen, 161 (cf. 197). 

Cefnu oTy to turn the back upon; to turn 
away from ; to forsake ; to be turned of. 

Cefnu ar bechod^ to forsake or renounce sin. 

Mae wedi cefnu ar drigain oedf he is turned of 
sixty (years) of age. 

2. (^cefnogi) to back, to support, to encourage. 

Hebu hyn, eisteddai ; a di^rwyliad oedd 

Yn dal ei olwg ef , gan araws pwy 

A ddelai ai i ge/nu, gwrtheb, ai 

I gais yr antur enbyd.— W. O. Pughe: C.G. ii. 436. 

3. to overcome or vanquish; to get rid of; to 
get the better of ; to gain (upon). 



Digitized by 



Google 



Cbfkwden 



721 



Ceo 



Mi a mUia ao a g«fkis lawer o adffd, ae eto methu 
ceAc *!' ewbl. — Ore. Owain^ieS, 

Yroed d fynhadaryprydhynyTnymbarotoiatyBhag" 
ddarweinlaa, gan jmpnteam. siranaiiol ddemynau ar yr 
aauyw deatnnaa perthynaaol iddo ; ond wrth weled attal- 
i olynol, a*l 



Mae wedi ce/nu y gauaf, he has got the better 

of the winter. 
Mae hi wedi cefnu y dolWy she has got rid of 

the diaorder. 
Cefnu yn y hyd, to rise in the worid; to prosper 

or improTe in one's circumstances. 

Oefdwden, ) -an, «/. [cefn+gwden: of. 

Oefdwyden, | carwden] a ridgebiuid, a back- 
hand ; the chain or strap (formerly a withe) 
iwwfling over the saddle of a draught-harness. 

Oefdwr^ wyr, am, 1. a backer; an abettor, 
supporter, or enoourager. 

2. one who turns his back (on) ; one who recedes. 

Ce/nwr or ei blaid, a seceder from his party. 

O efn y a grifo, ) v. to write on the back (of) ; to 
Cefiiysgriiio, j endorse. 

A*r ^wysfaddiwr a 9*fnysgrif*^% <m & anrydda y eytrjw 
feddwjmiad ar \)a,pjTlai.—6vffd€Umiadur Cymrtig^ ii. 896. 

O berthynaa i*r nodaa a dderbyniais oddi wrth fv mrawd, 
mi a*a cymmerais hwynt oil, wedi ea ee/nyagrifio a*in henw 
fy ban, i Ariandy Uoegt.—Baner Cgmru, Kawrth 18, 1874. 

Oetynty tm. [of. eau, ceuedd] depth; a deep 
hollow? The word is known to occur only 
in the following passage : 

Ac ar hyimy wynt a welynt yn dynot y mywn morwyn 
benngreeh du ar geryn mul melyn. a oharroea anoanairl 
yn y Uaw yn gymi y mnl. a pluyt annanawl agharueid 
uneL Duacb oisd y nwyneb ae dwylaw. nor hayam duhaf 
a daxffei y bygn. ao nyt y lliw hadcraf . namyn y lion. 
Onidyea arucbel oed idL ao wyneb kyckir y waeret. a 
thrwyn byrr ffroenToll. ar neill lygat yn mthlas tra theryll. 
ar llall yn du oal y muohnd yg keuynt j phenn. Danned 
hiryon melynyon melynach no bloden y uinadyl. 

MalrinoffioH, 88S. 

Oeiiyiy -an, em. [L. caballus; Gr. xa/3aAXjjf; 
C. cevil, iceffyl; Br. oaval (Oath.); Ir. capM, 
eapuU; Gku capcUl; Mx. cabbyl; O.E. ca^nd, 
caple, cabUy capil, with other orthoerapmcal 
variants : of. Ca/all] a horse. (A less dig- 
nified term than march,) 

Tna y dygwydawd y nam yn vanr lewie. ao y daeth 
Fwodnr byt lie ydoed ieffjfUu a gywedei gynnut udont . . . 
a eJuffgl bryobwelw yakymic cryuaf a tebyvei a gymertb. 

Mabinoffiont 196. 

Oed Crist 966, y bu eiia dirfawr 7m mia ICawrtb, a llif- 
eiriant amtbrawl, oni tborea lawer ot tai, ac y boddes lawer 
o ddynion ao yannblaid yng Ngwent, a Owaollwg, a Mor^ 
gaawe, a Ueoedd ereill ; ao ar olbyny bu trathesog yr baf, 
ae y im Uawnder ydan a phrinder aawellt, oni orfn ar 
lavcr gloddio gwreiddiaa gwellt a rbedyn yn ymbortb i'r 
gwartbeg a'r ctffjtlau^ ae y cafwyd gwalr wedi hyny ar y 
ur yng ngwyliau Nadolig.— AkI Aberpergwm: M.A. iL 489. 

Owae J rbai a &nt i wared i'r Ainbt, i geiaio nertb, gaa 
ymddiried mown e^lau, a gobeitnio mown rbifedi oer^ 
bydan, ac mown nertb a gaUn marobogion. 

Sdw, lameM: Horn. L 101. 

Yagatffdd ni a gawn laewellt, f el y oadwom yn tfw y 
ugjfUM aT mnlod.— 1 Brtm. xriiL 6. 

Ar gejfyly on horseback. 

Jit bynny llyma Ferednr 7a dynot yr neoad or g*fyl 
brydkwehr y^gynie. a obyweodaben mnagrell amaw. 

Mabimogum, 197. 

Ovfyr ceJMau (eg, gwr oeffyi), horsemen; 
cavalry, tne horse, 
m antniiodd y fw0r etffglou o fewn ergyd i'r gaer. 

oJgHedidiy TiiL 14t. 

91 



Oefyl brethyn, ) a stalking-hofse ; any mask or 
O^yl cyn/aSj j pretence. 

Ceffyladarat )a fowling horse; a stalking- 
O^yl adanur, ) horse. 

Ceffylprenj a wooden horse ; a timber-mare. 

Marchogcuih y ceffyl pren, to ride the stang. 

Marehnad y ceffylau, \ a fair for selling and 
lYair geffylau, > buying horses; a horse- 

Ffair y ceffylau, J fair. 

Ceffyl tdn, the fire-horse; a name sometimes 
humorously given to a railway engine. 

Ceffvl un cam, a familiar e^xresdon for a 
walking-stick. 

Oeflyiaidd (v), a, equine, horse- ; of or belong- 
ing to a horse or to horses; resembling a 
horse. 

Otemad wyf oddi wrfih Ddafydd ab Owain Owynedd, ao 
a ddaetbym ar KeBylyp. ceiffMlmddy k obeiTyl-dittti gantbo 
danaf , a eht^fyUndd ei flew a'l drwaad.— ^roilA Chogan. 

Dyn eeffylaiddy a man who is (or is supposed to 
be) like a horse. — Owent, 

Oeflyian, ) -od, em. a small horse, a nag, a 
OefCyiyn, j pony; a hack. • 

Bi wartbeg a'i geffvlyn, a'i ddefaid, wedi en gollwng 
ymaitii, a grwydiaiant i'r un man.— CykA^nnra, ii. 16. 



OeH^ldy, dai, em. a horse-house, a stable. 

Ao o'r ennill a ddaw iti gwna dy 
daL megys yr ysguborau, a'r bendy 
bafottaa, a'ui geffgldai.^Oato Oymry 



dt.a'tbboUeiayddyii- 
yau, a'tb faerdyau, atb 
Ogmraeg (T Oreal, 197). 

Ceifyies, -au, sf. a she-horse; an opprobrious 
t^rm applied to a masculine, coarse woman. 

Geffylee fawr o toraig, a big bouncing woman. 
—GwerU. 

Oeflyiog, a. relating to a horse; equine; horse-. 

F/a ceffylog, horse-beans. 

Oeffylog, -od, 9fm.z=.Cyffylog. 

OeflyiUy V. to put on horseback; to put one to 
ride the high horse. 

Mae jfn hoffi cad ei geffylu, he likes to be put 
to nde the high horse; he is very fond of 
being extolled. — Lleyn. 

Oegy -au, «/. [0. ceg"] 1. a throat. 

Bedd agored yw en eeg. 

bW, iii. 18 (of. Salm. v. 9; bdz. 8). 

Onid oedd llawer o'r t&n anniifoddadwy yng ngkeg y 
meddwyn1-£<<« Wgnn: Bardd Gmwgy 98 (of. nX 

Dal efgerfydd ei geg, hold him by the throat. 

Com y geg, the gullet or oesophagus. 

2. the gullet or the windpipe; a mouth; an 
entrance. 

Wrtb ddal llawer o M#aa newynllyd yn Qgored i ddi^gwyl 
en beiddo en bunain rw portbL 

Btti Wgnn: Baidd Owag, 88. 

Owelwn ^^ Annwn yn ymagor, ae yn bwrw i fyny flloedd 
o gaawyllan gwyrdd-bylfion. 

SU» Wgn» : Bazdd Omgy 80 (of. 19, 88, 99). 

Oeg felna aydd yn amlbau oyfeOUon.— Jbel. yL 6. 

A'r arian Tn brin, a'r oyflog yn gwta, a'r e»aau yn ami, 
a'r porUMaai yn ddmd gyd t mtaman.— (?ro. Owxhuy 178. 

Cau dygeg, shut your mouth; hold your tongue. 
Ceg a/on, the mouth or outlet of a river. 



Digitized by 



Google 



Oeoaqored 



722 



Ceoin 



Ao er iddrnt wedi hynv 

«^ 7 gaino noxmo o af on Kfloa aff c . . . 

at Memphis . . . terfynodd y rhyf el yn aflwyddiannus iawn 






r eaino hoxmo o af on 

hh , . . 

dd.— ^. lAogd: AxoMryddiaeUi, 346. 



yr arnddiffynfa ar 
oedd yn anrain i fyny 



Ei hyd mwyaf ydyw o gfg yr a/on Plata, yn America 
Dd^enol, i'r tir tn draw i Angorfa Hudson. 

Dosparth Heuknog, i. 116. 

Ceg llettTt the mouth of a vessel. 
8. the pip; a homy pellicle on the tongue of 

fowls. — Mawddwy, 
Oegagoredy a. open-mouthed ; blabbing. 
Odgaidy eidiau, a/, a mouthful ; a gulp. 
Oegaidd, a. resembling a throat or a mouth ; 
opening ; relating to the throat, gutturaL 

S^d ^' I ph cegodau, sf. a mouthful.— -Sf. W. 
Cegod o ddiod, a mouthful or draught of drink. 
OegddUy a. black-mouthed, foul-mouthed. 

Yr oeddwn yn diigrwyl gweled rhyw eirian eegddu. 

Oro. Owain^ 801. 

Oegddu, -on, «m. the hake, a kind of fish. 

Oegen, -au, sf, one of the passages of the 
throat ; the gullet or oesophagus ; the wind- 
pipe oi> trachea. 

Oweithir ef oddi yno i*r gegen, ac yna fe'i gyrir gan ym- 
Krynoadau a chydymdyniadau gewynol y ye;;^n i'r cylla. . . 
Mae y geyen yn srorwedd tu ccfn y com gwynt. 

nau/, C.C. XV. 425. 

Cegen gicyddy the windpipe of a goose. — C.S. 

Cegfawr, a. having a large or wide throat; 
yawning. 
Oes dim help rhag Angeu gawr, 

Y cam-Ueidr, mwrdriwr mawr, 
Sy'n dwyu a feddom, ddrwg a da, 
A ninnau I'w gigfa gegfawr! 

Elis Wgmi : Bardd Cwfg, 67. 

Cegglwyfy -au, $m. rattles in the throat. 

Y parabl oedd yn ffaelu, a*r gegglwuf wedi codi. 
Oedd yn ei geg yn chwyrnu, heb aim Uyncu'r llaeth. 

Hy/r Carolou^ 242. 

Ceghir, a. having a long throat or neck ; long- 
necked. 
A phan gyntaf yr ymadawaant. dvma gawr o ddiawl 
ughir, ar amnald y brenin, yn rhoddi oonllef . 

Elis Wynn : Bardd Cwsg, 85. 

Ceghir, -od, 9m,=Cegyr, Crychydd.—Cyfeiliog. 

Y cryohydd, y oegyr. neu y eeghir gUu. . . Yma y ceggr 
gla$ a ddaw amynt, a dyfetha riledi aneirif o honynt. 

Owgliedgddf vii. 142. 

Oegiady -au, sm, 1. a mouthing; a throttling, 
a choking. 2. {pi. cegiaid), gutturals, gut- 
tural letters. 

Oegid, 8,pL [C. cegas, cegaz; Br. kegit; L. cicuta] 
hemlodc {Conitm), — H. Davies: Welsh Bot. 
28, 136, 169. 

Caifl y cegidj a'r lledlys, a'r malw, a'r ifenigl, a blodau 
yr deatr os cenx.—Meddggon Mydd/ai, ii. 517. 

Tyf palmwydd ^wrrdd ym mangre*r grinllyd berth, 
A myrtwydd pnd lie cyagodd eegid oerth. 

BlackwtU : Ceinion Alun, 154. 
^^mryt trldien goduc or llyeaeii hynn; y kygget. ar 
trydon. ar troet rud. a gwrthlys yr alannon. 

Meddygon Myddfai, i. 11. 

Cegid cyffredint common hemlock {Conium 
maciUaium), 

Cegid y dwfty ) water hemlock,horsebane(PA€Z- 
Cegid y dwr, ) landrium aquoHcwn). 

Y mae hwn yn Uysieuyn braiag, drwg ei arogl, a thra 
gwenwyniff, er nad mor wenwynig a dugidj dtofir. 

Anianyddiaeth Tagrythyrol, 188. 



^.1^ 



Cegid benyw {eg, cegiden fenyw), cow-parsley, 
wild chervil, wild cicely {Chaerophyllum ail- 
vestre), 

Cegid gwynion {sg, cegiden wen), sweet cicely, 
great chervil {Scandix odorata), 
Cegid, -au, «/. the witwall, or great spotted 
woodpecker. 
Od eir i w^dd cadeirioff 
I ymlid na ch^id na chog.— i>. ab OwUywt, o. 85. 

Y llew du *n ami y llwdn a vmlid, 

Y milgi, eilon, mal y gwelid ; 

Ar y gog a'r dryw y gfgid wy faloh ; 

A'r eryr ay walch ar yr yanid.— Z,. G. Gothi^ ii. x. 46. 

Cegid. Hyd, c^lch naw modfedd ; mae y 
iawn yn y bon, a'l flaen yn bur Uym.—Oufylitdyi 

Y gegid fechatiy the cuckoo. 

Oegidaidd, a. resembling hemlock ; hemlock-. 
Dihynlor cegidaiddy hemlock water-dropwort 
{Oenanthe crocata), — H, Davies: Welsh Bot. 
29 (cf. 65). 

Cegiden, a/. [§gL of cegidy q.v.] the hemlock, a 
hemlock plant, a hemlock. 

Cegidog, a. aboimding with hemlock. Hence 
the name of a parish in Denbighshire, other- 
wise called Llan San* Sior, the church being 
dedicated to St. George. Cf. Cegidfuy a 
parish near Welshpool, Montgomeryshire, 
called in English Giulsfiold. 

Cegin,-au, «/. [L. coquina; C. cegin^ keghin (C.V. ) ; 
Br. quequyn, kegin; O.Ir. cucenii] a kitchen. 

Y dryasawr a geidw crwyn y gwartheo or gegin ac ae 
aycha.— CV/reif/tiau Cymru, i. 662 (cf. 20). 

A ffan darfu gossot pawb onadunt val e ryglydei i en- 
ryded. e kyvodes Kai i ryny a oed pen Bwydwr i Arthur, 
a gwiso o ermin am danaw. a mil o ayledogion gyt ac ^ or 
un ryw wise, i wasanaethu o gey in. 

BnU Or. ah Arthur: M.A. ii. 328 (cf. 324). 

Ac m^ys yd oedynt yn aros y bymhet anrec o gegin. 
nacbaf yn dyuot yr neuad teir morynyon.— 5<. Ortal^ \ 87. 

Mynet a oruc Kei yr gegin. ao yr vedgell. 

Mabinogion, 168. 
Oorddu yw brig y Werddon 
Gan fwg ceginau o Tovi.—L. G. Cothi (Cylchgrawn, i. 92). 

Ni welir ar wyliau y bardd wrth cu byrddau ; 
I ddrysau eeginau cei ganu. 

Edw. Richard: Bugeilgerdd, iL 20. 

Cegin, sf, the name of a bird, apparently the 
same as cegidy the witwall. In *Ohwedlaa 
y Doethion * (lolo Mas, 260), which consist of 
thirty-four stanzas of rhymed sayings or 
proverbs, twenty- three are attributed to birds, 
nine to other animals, one to the cegin^ be- 
sides the concluding verse in which the author 
speaks. Among such speakers the kitchen 
(as understood by Pughe) can hardly be in- 
tended ; and the rhyme proves that tne read- 
ing is correct. 



1 ymi 
Na nd dy wraig dy gyfrin. 



A glywaiat ti chwedl y gegin^ 

I ddatrin ? 

ji. 
loto Mss. 261 (cf. M.A. i. 172). 

The translators render it *jay;* but cegin is 
not recorded as one of the names of that bird. 
Cegin, ) «m. the ridge of a hill or mountain ; 
Cegyn, ) a back. The word is of frequent oc- 
currence in the Liber Landavensis (74, 75, 
115, 127, 137, 146, 165, 173, 174, 207, 218, 219, 
231, 232, 241, 250, 253, 260), and is evidently 
used synonymously with cefn or trum, 

O deri Emreui y cecin dysty, udn dysty ny hyt bet blain- 
frut y guidon. . . Truy uiac aycilydris dyr all Inyd dy lech 
bucbiit dy eeeyn y penuypyn march.— Xifr. Land, 127. 



Digitized by 



Google 



Cboinabbd 



723 



Oeoyb 



Cegin y mynydd, the ridge of the mountam. — 
L,L. 146. Of. Camau Cegin and Cerryg Cegin, 
two place-Dames on the left bank of the Tywi 
between Uandeilo and Llangadog, Carmar- 
thenshire. 
Cegrinarddy erddi, «/. a kitchen-garden. 
Ce^indderw {ag, -dderwen, /.), B,pl, 

Ouerth hekyn deruen mr del f my th amey pedeyr keinhawc 
tftnith.— Csf/reithiau Cymru^ i. 890. 

Bac beint callon : kymer rise y keaindeno. a rise y du- 
diain [muprintcd dA-drem], ar enlyryat; a phwn y 
boffeil; ae berwi drwydwfyr rycheu yn y dl dan y draean: 
a dbymryt y dwfyr hvmnw. a ywnevtimr gruel drwy vlawt 
g w oni th peUleit.— if A^y^ofi Mydd/ai, i. 166. 

The meaning is not well-asoertained. The 
editors of * Leges Wallicae* read the kegyn 
derwen of their Ms. as cygndderwen, identi- 
fying kekyn with ctugn, and translate it by 
*quercus retorrida/ a meaning adopted by 
the translator of *Cyfreithiau Cymru,' who 
renders it *a gnarled oak.* In the preceding 
passage of the Laws the word wonld at first 
sight eeem to denote an oak-branch (of. the 
▼ariant keina); but that ca^ hardly be the 
impozrt of uie term; for while the oak is 
yafoed at six score pence, and a principal 
branch of it at half that sum (CC. i. 288, 584) 
the kekyn deruen is priced at no more than 
four pence; and in *Meddygon Myddfai* 
(in 'wtiich it is left untranslated), keginderw 
eTidendv denotes some particular sort of oak, 
and probably what is called a scrub-oak is 
intended. W. Salesbury, who was a practical 
botanist, has cegindderw; but, as in a great 
number of other cases, he gives no English 
equivalent. All subsequent lexicographers 
omit both cegin (sm.) and cegindderw. 

Oeginferch, -ed, «/. a kitchen-maid. 

Ceginiaethy -au, $/, the culinary art, cookery. 

Owell eAginiaeth na breniniaeth.— Z>»are&. (M.A. iL 169.) 

CeSnfo } ^' ^ ^^^^ * ^ ^^^ (*® food). 

Dywedir i Hdiogabalna, un o'u hymherawdwyr, fynu 
ymenydd cbwe chant o'r creadnriaid hyn; ac wedi eu 
eeffino yn f oethns, parwyd en dwyn i fyny mewn nn ddyagl 
ar ei twt^^.—Ovjyliedydd, ▼!. 886. 

Oeginwaith, 9m, kitchen- work. 
Oeginwr, wyr, ) , 

Oeginydd, -ion, ] ^' * ^^*- 

Oeginwrych, «m. [cegin {sm* )4-gwr^ch] bristles 
or coarse hair on the back ; bristlmg nair. 
Sef a wnaeth rei or cwn. kerdet oe blaen a mynet y berth 
▼echan a oed reyr ea Uaw. ac vgyt ac yd aant yr bertii 
kOiaw yn gy^rm a chtgbnoryck mawr gantnnt ao ym- 
cbodnt at y f^wjt.—Mahtnogion^ 49. 

In a fragment containing the same passage 
(in the Mabinogi of Manawyddan ab I^hrr), 
older than the text in the Bed Book of Mer- 
gest, preserved in Hengwrt Ms. 540, cegin- 
wrych is treated as a feminine. 
Sef a wnaeth rei o eu kyn kerded oeu blaen a myned v 
perth neehan oet gar ea Uav. ao ygyd ac yt ant yr bertn 
nliyay eo gjfijin^ a ekeffimoryek uaTr arathyr ganthimt 
ac emehweln ar ea gryr. 

OegiO) V. to mouth; to throttle or strangle. 
Oegiol, a, mouthing; throttling. 
OeglaSy leision, a, blue-throated or -necked. 
C^gleisio, V. to apeak gatturally. 



Oeglydan, ain, a. wide-mouthed, open-mouthed. 

— Mawddwy, 
Ceglyn, sm, [dim. of cagV] little daggling dirt; 

a bit of refuse. 

Ceglythyren, ^au, «/. a guttural letter. 

Cego, v. 1. to choke, throttle, or strangle; 

Oe hvn ni waaanaetiba . . . f e a'n gad ni yn llonydd, ac 
a odder ini ddwyn y fatti ffrwythau ag a fynom, i'e, ddwyn 



Edward lames: Horn. i. 106. 

2. to mouth ; to vociferate. 

Cegoer, a, cold-mouthed. 

Cdain gegoer, a oold-mouthed corpse. 

Nid ydwyf yn ammhea nad ydyoh beUach yn tybio fy 
mod wedi marw 3m gdain gegoer. — Oro. Owcdnj 247. 

Cegog, a. throaty; mouthed; open-mouthed; 
abusive; clamorous. 



T mae'r byd yn 
deeeiod.— iSruCtM .* 



'q«, ac nid oea dim pen draw i riaiad 
y Coed, 79. 



Cegol, a, relating to the throat; guttoraL 

if^h^in^ cegol, ] »«"««^' f^""^ !««««• 
Cegor, -ion, am. [oeg] an eater, a oonkuner. 

Yny kyrchem karchameiroh 

Karoharoryon kworon luirtAi.^'OyiuUUlto : ILA. L 839. 

CegT^h, c. ) rythion, a, open-mouthed; wide- 
Cegroth, /. ) mouthed ; gluttonous. 

Ond teg o'r widdon pegrwth^ 
TebycEich wyt, gleinach glwth, 
I dcbr^chiolaetji biraethlawn 
Nag 1 ddyn mewn agwedd iawn. 

Dqfydd ab Gvfilyniy elzzi. 88. 
Tra mae Cyflafan gegrotht u ei ol 
Tn riioaw, gan drybaeddn mown ir gran. 

logo Trickni0: Bedd. 
CyMflr hwynt gan ddynion eeonoth fel ammeothon 
mB,wr.— T Ddaiar e?r Oreaduriaid, il. 158. 

Oegrrwth, rythion, am, an open-mouthed per- 
son ; a glutton, a greedy-g^t ; a g^uzzler. 

Heluo ... a gego ac a yso'r owbl, cegrwthf dyn glwth 
aflerw, gloddeetwr, w lCreswr, afradlonwr, difSwr, yswr. 

Dames, B.T. 

Oeg^rythiad, -au, am, a mouthing greedily; 
opening of the mouth wide ; a gaping. 

Oegrythu, v, to open the mouth wide; to gape; 

to yawn. 
Oegrythwr, wyr, am, a gaper; a gormandizer. 

Oegu, V, to mouth ; to devour greedily; to gor- 
mandize. 

Helnor . . . eegu, jwa*T owbl, boleca, hopnuiu, afcadloni, 
bwyta yn aflerw, gwanoio.— I>avte«, a.T. 

Oegrwm, ymod, am, a blab, blabber, or tell-tale, 
an open-mouthed person. — N, W, 

Qair da o*r eiddom [yn y Gogledd] yw segum: axfecir ef 
am ddyn nea ddynee nas gallant gadwi " * ' 

gyfiinach, ond yn dywedy " ' 

athipyn yn ycmwaaeg. I . ^ 

dywedyd dim am v peth with Lowri Elis : ▼ mae hi yn 

Cegwm ofnadwy: m byddai ond yr on peUi 1 ohwi ei gy- 
oeddi ar onwaith yn y newyddiadoron. 

Nicander (Cronid Cymro, rh. 2SS). 

Oegyr, am, and cl. [cf. cecya] hemlock {C&nium), 

Car yna floneg y namflleinwyr, 

Fal beran eogao, taX briwo cegyr.^L. Q, Oothif i. yiii. 87, 

Caia ddynaid ooohon, a eJuayr, a'r geidwad, a gwna 
enaint trwyddynt i'r dju.-^Meddygon Myddfai, ii. 840. 

Cionta, cegyr, eegyr oer, eegwr Bened. 



Digitized by 



Google 



Obotr 



724 



CUDWAB 



Cegyr mawTy water hemlock, water oowbane 

{dicuta viroia), — Hugh Davie$: Welsh Bot. 

134» 169. Cf. Meddygon Myddfai, ii. 164. 

CegyTy -od» am. [oeghir P] a heron : also called 

cegyr or ceghir glas, — Cyfeiliog, 

Br bod r oegyr glas yn m/A grwaUt a gireddill o fwjd yn 
7 Uynoeda a'r af onydd jn amaer teg, eto yn nyddiau tym- 
menl ae oemi nid yw ei ymborth o i«wn ei gyrfaaAdd. 

Gwrlitdgdd, Tii. 149. 



Oegym {tg. -en, /.), $,pL [cegyr] hemlock {Cicuta 
inroaa).— flf.PT. 
Pan wder ym mhlith oerrig 
F Mgym yn ^^^yra heb fig. 

Da^gdd ah OwQffm^ ouauL f ll L 68. 

Cegrsrm, «. a pi. of cogwm {=zcogymau, cog- 
gymod). Of. DaTies, EudimerUa^ 59; Did. 
8.T. 'dogwm.* 

Oeng, «. [for cenglt Lat. cingtUumf cf. coti^, 
catTi^] a joint, aracnlation. 

Hor elin dhntun hitoir juqne ad artum imgni bes Mt 
houboit oOkiton eeng irctodr innoi hinnoid .uiiii midae. 

(hiford Glot$. iT. S8 (ZeoM, Q.0. 1000; ef. 601). 

The same word is possibly intended in the 
subjoined passage : 
Or rit diaohilan, dir guoiret huoh irgndnit, dir bronn ir 
alt^ reote ircecg rnvm [al. na] dum deacendit guar irhennrit 
iand arifnit iniroott manr. 

Lib, Land. 70 (ef. ZeoM, Q.G. S91). 



an, «/. [L. cingtUwn; Br. cendenn; 

cf. Ir. ceangail, t.] 1. a girth, a 

surcingle. 



Oenglf 

(Sith.): 



Bey a adaat yrth vreynt ekefniy eduy gnartatial ar teyr 
kegm.—Oufreiihiau Ogmru, i. 804. 



A gwan o bob un y 
brcngegleu a hwynteu y1 



lyd yny dorrea ea kegUu, ao ea 
yrUawr. 
YH. de Oaroh Magno^ ool. 446. 



Ao yny tyrr yr amen yglmuir y goMOt. ao yny tynr 

■ — -_ ^ 1^^ gymry droa bedrcin y 

[of. 181). 



y gegleu. ao yny vyd yntea 
xuaea. Jt VLkWt.—Mabinogion, 864 (< 

Aerwy abrwyagl ar wybren, 
CmgloM wnaed yn eynghloi nen. 

BoUri Ihoen: Chraithiau, 114. 

MelUith y cenglaUf a cant expression for a 

glutton. 
2. a hank; a tie or band. 
Oengliady -au, «m. a putting on or binding 

withagirtii; a girding; a winding up. 

OengliaduTy -on, am. a reel to wind thread or 
yam; a winding-reel ; areeL 

Kegladur tjrljg.^Ou/f-^UMiau Ogmru, L 898. 

Oengliedyddy -ion, $m. he who or that which 
reels or winds yam, thread, and the like. 

Cenglo, ) v. 1. to bind or fasten with a girth ; 
Cenglu, ) to gird or girth ; to saddle. 

Cenglwck y mairoh, ao ewoh amynt, fteohogkm. 

/0r. zM.4. 

2. to hank ; to form into hanks or skeins ; to 
wind. 
Cenglo tdaftddy to hank or wind yam. 

Cenglog) a. 1. surrounded or fastened with a 

girth; girded. 
2. striped, streaked ; brindled. 
Buwch genglog, a streaked or brindled cow. 

Buwch goch genglog, a red cow with white or 
black streaks; a striped red cow. 

Cenglwr, wyr, ) em. 1. one who fastens with 
Oenglyddy -ion, ) a girth. 



2. one who winds yam or thread. 

Fob eodyn o wlaa y ddafad a droir yn f oddioii cynnal- 
iaeUi i'r . . . nyddwyr, dirynwyr, cen^Itojrr. yatofwyr, paa- 
wyr, gweHeitwjT.—Cglchgrawn Cymraeg (1798), 88. 

Oenglyn, -au, -ion, em. a little hank or skein ; 
a bandage ; a knot or tie. 

Cenglyn-rwjTit bob oongl mirhyw, 

Cafell o anr eyf& oU y^; 

Oenglgnion yn y ftron fry, 

Dordor, megya daiardy.— /o<o Ooek : O.B.G. 76. 

Oenglgn o dair ooQglen dag.— I>. ab Mdmwmt, 

Tn gonglog aed yn gemglgn 

Y naiUddidl k*TUah i'r Uyn.-A*f« Jones: Owaith, 199. 

Oenglynydd, em.^Cyngl€nydd, the preferable 

orthography. 
Oeian, $/i pink {Dianthuey—H. Daviee: Welsh 

Bot. 41, 169. 

Cariophiliwm minor, pino, eeian. oeilya. 

Mtddygon Mgdd/ai, 183. 

Ceian y pcrfeydd, Deptford pink {Dianihus 
Armeria). 
Oeibiad, -au, em. [caib] a digging with a mat- 
tock or hoe ; a hoeing. 
Oeibio, v. [caib] to dig or pare with a mattock; 
to pare the surface or sward (with the view^ 
of its being burnt for manuring the soU) ; to 
hoe ; to dig. 
Oaled fydd oybydd yn e«tMo y dom, 

Nid & dim oddi mitiO.^Ra^ff ah BobsrU 

Oa hyn ni waaanaetha, fe a'n gad ni yn hoeth. fe a*n 
rhydd ni i fynydd. f e a dry oddi wrthym ni ; ni cheibia ae 
ni chloddia mwy o'n hamgyloh ; f e a*n gad ni yn Uonydd, 
ao a oddef ini ddwyn y falh ITnrythan ag a fynqm. 

Sd. lames : Horn. i. 106. 

Lie gweli*r llenad yn arwrdd yr Afr, aef y Bwoh. nen yn 
arwrdd y Dyfrhdwr, dynaT amaer goren i am tir yd a 
garad, a*! drwaio. a'i aredig, a*i bain, a'i geiboy a'i fraanaxn 
o bob gwaith.— i^Awiarl Sion Httw (1601). 

Ceihio hrithy to pare the surface partially with 
a broad mattodr for burning. This was done 
on much the same principle with the mattock 
as was *carre%o tir* with the plough. The 
practice is now obsolete. 
CeibiwTy pL oeibwyr,'«m. one who diss with a 
mattodc ; a parer of the surface wim a mat- 
• took ; a common labourer ; a fumbler. 
llae*n rbaid i*r Uaforwr gael ceibtcr^ ao arddwr, 
A dymwr, a ohloddiwr, a ehryddion. 

Sienegn Lggad Rhawlin. 

Bwyia fd ceihtufr, to eat like a person that dies 
the S(m ; to eat greedily or heartily. — Dyfed. 

Oeibr, $.pl. [cf . cehr] rafters, joists ; spars. 
Btrydd dall oybrdd ceibr prynig 
Bhwyll grin roll gryw oledr yagymig. 

Hywel rs(argn7l£.JL i. 618 (of. 490). 

Ceibrad, -au, $m. a supporting with rafters ; a 
laying joists or rafters; a joisting; contigna- 
tion. 
Ceibren, pi. ceibr, sf. a rafter; a joist; a log 
over a stream. 
ICelltith Dnw, medd Beehaiiaa, 
A red i d^ ndonwr diraa ; 
Ao a lyna wrfh bob eeSbreny 
Kea pydra*r t^, a'i droi yn domen. 

Bkgs Priehard: C. y C. eltr. 8. 

Ceibro, v. to lay on rafters; to support with 

rafters; to joist. 
Ceibrog, a. having rafters or joists ; joisted. 
Ceidron, a. pi. of cadr, q.T. 

Ceidwad, waid, em. [cadw: C. ceietuae'^ 1. a 
keeper ; a preserver; a conservator; a guardian. 



Digitized by 



Google 



Cbidwad 



726 



Oeinoioo 



Dodet ym 
jntenaj 
anet axy 



w qeytiptyi adyly 
ys y Uaii nyt 



y cej/Hotyt bot yn eydaa y uam ay eny 
ganthaa ac nat aeu y ganthau er pan 
'' hyt y dyd h-wnnw. Ac y new y 



)t ydau cymydauc noh j Uau ac i 

gur uch T uraynt noc ei ac arall ys y 

nreynt noc ef or Iceitufeit ac o cneyf hynny dogyn yu ydau. * 

Cu/rtithiau Cymru, i. 260 (of. 156, 163, 606). 



Teithi ceitwat yw trngu bot yn eiddaw y dyn ae galwo 
yn gtihoat y da. . . A diyt boet ef alltnt rfadt yw bot y 
catwtU yn 6«inioc— Cy/r«itA»au Cymru, ii. 604. 



Wynt a dalvaasant Elydyr War ac ae caroharanant ef 
mewn twr yg Kaer Lundeyn. a goesot Ic^ytweyt oy kadw. 

Brut Cfr. db Arthur: M.A. ii. 168. 
Kaiwai rhao brat brwydyr ymlit. 

Caanodyn: MJL. i 428 (cf. 254, 818). 
Ai eeidwad fy miawd ydwyf 11 l—Gen. iv. 9. 

Owell on eeidwad no dan ymlyniad. 

Diareh. (MJL. iii. 160.) 

Ceidwad y ad fawr^ keeper of the great secJ. 

Cyfranwyr ei dryaor : eeidwaid ei ael fator; ceidwaid 
agonadau y nefoedd.— i?. lAwyd : Uwybr HyfT. 142. 

2. a saviour or preserver (used of God) ; He 
who saves (the world). 

Ganwyd i ohwi heddyw Oddwad yn ninas Dafydd, yr 
hwn yw Criat yr Arglwydd.— i^uc ii. 11. 

O Azglwydd, Creawdwr a Cheidvfad pob rhyw ddyn. 

Uy/r Gioeddi Gyffrediu. 
Hoff oedd i'w Gddwad^ a'i ffydd a gadwodd. 

Gro. Otoain^ 07. 

T Cetdtuad, the Saviour. 
Oeidwad, $/. [translation of its Lat. name 
salvia (hence Eng. sagej^ retaining the gender] 
sage, clary {Salvia). — ffiigh Davies: Welsh 
Bot. 4, 169. 
Cynuner y geidwad^ neu lyaian'r ayman, myn ei atudd, a 
bwrw yng ngeneu y daf, ac ef a gaiff ei barabl. 

Meddygon Mydd/ai, ii. 665 (cf. 108, 840, 416, 607). 

Cymmer Iwyaid o sadd y geidioad^ a llwyaid o sudd rbut. 
Meddygon Mydd/ai, ii. 640 (cf. 664, 666, 718, 768). 

Ceidtvad goch, red sage. 

Oais ddymaid da o'r geidwad gock^ a dymaid o raw, a 
dymaid o arlleg, a'u pwyo*n dda mewn cwrw orsrf , nen 
win, nen fedd ok.— Meddygon MyddfaXy ii. 237. 

Ceidtvad tayllt, wood sage, wood germander 
{Teucrium scorodonia), 

Cymmer ychydig o ddail y bae, a'r geidwad wyiU, a daH 
syfl, a dan nen wreiddian y samwl. 

Meddygon Mydd/ai, iL 619 (cf. 496; p. 298). 

Ceidwadaeth, -au, a/. 1. a keeping; preserva- 
tion; conservation, conservancy; custody; 
guardianship. 

Ac yna yd ystoTea Rickart nab Baldwin gastell Byt y 
Oars, ac y gyrrwyt Howel nab Oronw ymdtn oe gyf oeth. 
y gwr a orchymynmiifA Henri vrenhin keitwataethYimt 
Tytri a Byt y Qon.—Brut y Tywysogion^ 76. 

Ac yr 

bwnn.— A. Grealy \ K 

Helaethrwydd ei deymgadair ef sy'n amgyffred nefoedd 

' ddannidywhelbnintiddoef. 

\rU9 Edward*: Han. y Ffydd, 110. 

2. Ckmservatism; the principles of Conservatives. 

Y mae y Geidwadwyr wedi bod yn gwneyd pob vmdrech 
i gadw T "vdad rhag y beichian trymion y mae y byrddan 
Iwn yn dafln ar y trethdalwyr. . . Dyma ysnrr y gair 
deUtwadaeih, wet oadw y wlad rhag beiohiau anhawdd en 
dwyn, cadw y wlad rhag cael ei thailn i lynolyn annhrefte. 

Haul, C.C. zzii. 75. 



I aTO yny twmeimant hwnnw drwy gytsyn- 
^ " 7 rodir idaw geidwadaeth y oastdl 
i (cf. 7, 118. 128). 

. ^rmgadair ef sy*n i 

a daiar, a cheidwadaem y odan nid yw helbmna iddo ef . 
Cfhark ' ' ----- 



•au, $f. a female keeper, 
conservator, custodian, or 



Oeidwades, ) 
Oeidwadyddes, ) 
guardian. 
Ceidwadet gwann, codes gwellt, 
Oran-ddn reiofaioff o grin-ddellt.— 2>. ab Gwilytn, Ixr. 86. 

Oeidwsdi^aetli, -au, $f.=zCadw€digaeih. 

Y neb ni bo y tyvt hyn^ ganto, ni ddichon ef f od mewn 
diogebwydd am geidwadtgaeth gweithredoedd yr Tspryd 
Simaidd mewn dyn.— ifordbtf^ Orwydrad, iii. 4. 



0*th hynawsedd a'th arferol peidwadigaethy vr ydym jn 
adolwg i ti, o*th ras, fendithio i ni ein cwog, a'n oadw m y 
no8 hon rhag pob perygl enbydrwydd. 

Elis Lewis: Drexelins, 880. 

Ceidwadol, a, preservative; keeping; con- 
servative. 
Y hlaid geidtuadol, the conservative party. 

Ceidwadr, weidr, 8m,z=.Geidwad. 
Ys angel lesn yngof , 
Wrtb Gadwaladr, eeidwadr cof . 

leuan ab Rhydderch oft leuan Llwyd. 

Oeidwadwr, wyr, sm. a Conservative. 

Mae y Ceidwadwyr yn vmdrechu cario allan ystyiion y 
gair a*r eewyddor, sef cadw y wlad rhaj? beichian trymion 
ac anhawdd eu dwyn.— J7auZ, C.C. zziii. 75. 

Oeidwadwy, a. that may be kept ; preservable, 
conservable. 
Od ydynt yn geidwadwy, 
Mewn cwman t^r can maent hwy. 

OwUym ab leuan Hen: O.B.C. 146. 

Oeidwedd, $, preservation ? 

Mewn budr garreg yn fwyd i bryf ed heb ged.geidwedd. 
D. Ddu Hiraddug: M.A. i. 586. 

Oeifn, pL ceifnaint, ac. a distcmt relative. 
Pughe (s.v.) explains it as * a child of the 
fourth generation, or a great-grandchild;' 
but s.v. * Traa^^ as a *tlurd cousin.' Dr. 
Bavies translates it ahnepos, ahnepti$y the son 
or the daughter of a great grandchild. The 
fact is, that after the fourth degree, relation-, 
ship in all directions becomes somewhat con- 
fused, and it is hardly possible to reconcile 
the different genealogical tables; for what 
is given as descending kindred in the one, is 
often ascending or coUateral in the other. In 
the first and third of the following quotations, 
ceifn seems to denote a distant collateral 
relative, apparently a third cousin. 

Gwedy ranho brodyr tref en tat y rvdynt [al. ryngthnnt 
or byd marw yn ohonont heb etined oe gorff nen y gyt 
etiued hyt gei/uyn y brenhin avyd etiued or tir hwnnw. 

Oy/reithiau Cymru, i. 544 (cf. 222, 410). 

Ceiliawg yw penfrith cwla 

Ceifn bnui yayw*r cefn heb ra. 

Madog Dwygraig: M.A. L 488 (cf. 676). 

Cefn hon j daw cof yn hwrr. 

Cae fy nith f erch eei/n neithwyr ; 

Cae fy nith f erch eet/n ni ad 

Cwncwerio cangau oariad.— i>. ab Bdmwnt, i'r Cae Bedw. 

Ceingel, pL ceingyl, </. [=cengl, q.vJ] 1. a 

hank of thread. 2. a girth or surcingle. 
Ceingell, /. ) -au, «. [ceing : cf . cengl'] a reel 
Oeingyll, m. j or instrument used in the twist- 
of ropes ; a reel. 
KeingyeU hiryell oe law ac en elyd bryssyaw. 

Aneurin: Gk)d. 466. 

Ceixigen, ) -au, «/. [=cangen] 1. a branch ; a 
Ceingan, ) small branch; a twig, a sprig. 

Cymmer geingen banadlen, a diraf y rhi^, a gwna bd 
hano, a dod yn yr archoll, a chlym yn dda. 

Meddygon Myd^fal, U. 896. 

Me gys n a all j geingen ddwyn ffrwyth o hand e hon, 
anyd erys yn y winwydden. — w. SaUsbury : loan xv. 4. 

2. an epithet for a young woman. 
Mae'r f erch a gftr fy nghalon 
Yn brw tn draw i'r afon ; 
Mi ax i ewrdd ft'r geingan gn, 
Tae'r mor yn rhanu rhynnon. —PenniU ( Ystto Sioned, 49) . 

LlathyxTun geingann vann valohlnn. 

Gr. ab Meredydd: M.A. i. 464. 

Ceingiog, a. [caing]= Ceincio^. 

Pob pren eeingiawg o'r manwydd, on geiniawg yw ei 
I worth.— £e^« WaUieae, m. ▼. 18 (18). 



Digitized by 



Google 



Cbinql 



726 



Cxhjoo 



Oeingl, -au, em, [cf. cengt] a nut or tmall cog- 
wheel. 

Ceingl meHn^ the nut on the axis of a mill- 
stone. 

Ceingliad, -au, am. 1. a forming into bands or 
hacJcs. 2. a binding with a girth, a girthing. 

Ceingliadur, -on, am. a winding reel ; a reel. 

Oeinglo, r. 1. to make thread into hanks or 
bands. 2. to girth or gird. 

Oeingorath, -au, a/, a seton, a tent. 

Oeingorethu, v. to make a seton; to tent (a 
wound). 

Oeingyll, -au, am.-zr^CeingelL 

Ceilch, am. and prep.^^Cykh, 

Yn ei cheilch (=yn ei chyloh), about her; con- 
cerning her. 

Ac gwedv gwelet or brenhin honno em plith e awnged 

— -" — p^llu amey aoruc ac ymlenwi oe eerch en Kjrmeint 

1 dim kanthaw ef nep namrn hi ehunan. ae hoU 



Fe ddawhr gott a*r eeilioa dm, 

Y fronfraith gron. a'i chywion c 
A Philomela i'r fro hyfrydaf. 



ereill. a svllu amey aoruc ac ymlenwi oe eerch en kjrmeint 
ao nat oed dim kanthaw ef nep namrn hi ehunan. 
▼edwl ae holl enni en i chrilch e treygley ef henny. 



Brut Gr. ab Arthur: M.A. iL 889. 

Ceilfraint, freintiau, freiniau, a/, the right of 

folding sheep; foldage. ~W. 
Oeiliacwydd, ) -au, am. [cf. C. ktdiak^ kulliag^ 
Oeiliagwydd, j for ceilioc or keiltof/I^Ceiliog' 
wyddy now the most usual written, but less 
usual spoken word. 

Nytal un anyueyl bmydryn kaflanan . . . nys tal na baed 

na taru na hwrd na bucc na keylyauc na hfylachuyd ykylyd. 

Cy/reithiau Cymru, ii. 4 (cf. 892). 

Os llwfr ceiliaoteydd, wa« Uwyd. 

Llwfr, sywaeth, odiaeth ydwyd \—D. ab Owilym^ Iviii. 18. 

Tri Uedfegyn mwyaf disynwvr yn y byd: yag-erbwd o 
gybydd ni chymmer o'i eiddu ei nun ; hen geiliacwydd dall ; 
ameddwyn.— TriVc/d Dorthineb: M.A. iii. 24a. 

Ystum llindag ceiliagtvydd 

Yn cyagu yn ei blu blwydd.— aV. 

Caifl gtiliagwydd bras, a thyn y bloneg o bano, a ohym- 
maint o floneg cath gwryw, a ohymmaint o floneg cath 
goeg [goedj, a bloneg Uwynog ... a mort^ i gyd, a dod 
mewn y ceifiagwydd. — Mmdygon Mydtl/ai, li. 724 (cf. 009). 

ceiliacioydd^ a bloneg cath wrw, a blon 



Cymmer flon( 
twroh coch, tri phen gwynwyn. . 
hwynt mewn ceUiacwydd.—Mfddygon 



gwedi eu berwi, < 
Mydd/ai, u. 132. 



Ceiliad, -au, am. [cail] a folding of sheep or 

cattle ; a penning or folding. 
Oeilio, V. [cail] to fold ; to pen. 

Y Pen-Bugail a geilia, 

Hawddfyd hir, ei ddefaid da.—/. B. Hit: Gwaith, 88. 

Oeiliog, -od, -au, am. [C. cdxoc^ chelioc (C.V.^, 
witii other orthographical variants; Br. kilJc, 
kilok; Ir. caileach; Ga. coileach; Mx, kellach] 
1. a cock ; the male of birds. 
Bit gooh crib keilyawc bit annyanawl 

Y 1m o wely bndugawl. 

Uywarch Hen: A.B. ii. 245 (M.A. i. 126). 

Yn well no*r ddion calon ceiiiawg. 

Madog Dwygraig: MJL. i. 486 (cf. 488). 

Gwerth iar nen keilatoc keinawo cotta a tal. 

Cy/reithiau Cymru^ ii. 718 (cf. 784). 

Ceiliog brith (/. i&r fraith), pintado, g^uinea fowl. 

Ceiliog bron/raith : see Bron/raiih, 

Ceiliog campio : see Campio. 

Ceiliog du (1), a black cock. (2) the male 
blackbird; also called ceiliog mwyalch and 
ctderyn du {Turdtta menda). 
Dyma noddfa bronf raith go, 
A eheiliog du *r fwyalchen, 
Tra bo'r gauaf oerllyd Uwm 
Yn ouoEio'ii drwm o'r wybren.— i><\/y(W Ni«olat, 



» nyfrydaf, 
A*a llaii Uawenaf, (Umaf Un. 

^an Or^ffgdd : Blodail Dyfad, 817. 

Y ceiliog 4m wnai gAn o MToh 
I*r gywrain ferch a garai.— 2>. Davis : Telyn Dewi, 9S. 

(3^ the black-cock or heath-cock, the male of 
tne black game, or black grouse ( Tetrao ietrix). 

0*r tn axall i*r afon tt oedd eleireh gwynioo a*u erwioa 
llwydion, ao eleireh llwydion, a pbennod gwyllaon m, 
pheonod doflon yn oasteUo. ac idr mynydd a ckeUiogod 
duon yn otAtiu.^Breuddw^ Or. ab Adiaf (Y Oreal, 84S). 

Ceiliog y coed ) (/. i&r goed), Q), the male 

Ceiliog coed ] pheasant ; the pneasant. (Cf . 

Br. kilek^uSz or -goxUzy C. cHelioc guit {^uxil^ 

iog g wyddy not ceiliog gtbydd (=06iliogwydd), 

as explained by Zeuss, G.C. 1074). 

Gwae o do'i oym. gwedi*u can, 

OtUiog coed Vw gl&iedaa.— (7r. ffiraethoffy i Waldh. 

Ceiliog y domen, a dunghill cock ; the oock of 

the walk. 
Ceiliog F/reinig (/. ikr Ffreinig), a turkey 

oock ; the turkey. 

Ceiliog y grugieiVy the heath-cock. 
Ceiliog y gwaiVy a grasshopper. 

Ymborthant ar lynm y ddaiar, gwybed, a e k tili o f o d jr 
gwair. — Gtpyliedydd^ tu. 206. 

Ceiliog y gwemi lleia/y little bustard. 

Ceiliog y gwemi mwyaf y great bustard. 

Ceiliog hwyady a drake. 

Ceiliog matuVy wood-grouse. 

Ceiliog mwyakhy the male blackbird; the black- 
bird. 
Nid byw edn ^lin a ganaL 
Nid balch crilwa mwyalch Mai. 

D. ab GwUymy cxxriii. 29 (cf. Izzziil. 19 ; czxx. 1). 

Ceiliog y mynyddy | (/. i&r y mynydd, i&r fyn- 
Ceiliog mynyddy ] ydd), the grouse-cock. 

Ceiliog neidty lit. adder-cock; the basilisk or 
cockatrice. Cf. Ceiliogaarff. 

Ceiliog rhedyn \jpl. oeiliogod rhedyn: cf. C. 
chdioc reden; Br. kilek raden] a grasshopper. 

Birth gwrnnyon. a mwyeiloh gwynnyon ketiogw rodgm 
mudyon.— X^X/> Ancry 164. 



Y ceiliog rhedyn a fa 

Yn llemain ac yn Uamn.— Z). ab GioUgmy oxciL 6. 

Mai caUog y rkodym yn oann ju yr haf a newynn y^ 

Troi ymaith yn driat a wnaeth y ceiliog rhedyn. 

It' 



rganaf. 
Diar^. 



'oh M$». 166. 

AcynoyffwelscnnyoawTi . . . acyroeddeoiyneingolwg 
ein hunain id ceiliogod rhedyn. 

Num. xiii. 83 (cf. Plreg. xiL 6). 

Ceiliog y rhoa (/. i^ rhos), a heath-cock. 

Ceiliog twrd (/. ^ dwrci), a turkey-cock. 

Ceiliog ymkuidy a fighting code, a game-oock. 

Cyw cHliogy a young cock, a cockerel. 

2. a complimentary epithet. 

Tri phren deiliog hyd Gyf eOiog 
Yw^r tri cheUiog rhag tra ohelwydd. 

L. a. Cotkiy I. xiiL a. 
Tri a gaaant tris«in-«wr, 
Tri eheiliog Cyf elliog fawr. 

^ ^^LktwddemyiTabOwimoQTMUog. 

3. a figure or oontriyanoe resembling a cock, or 
a cock's head. 



Digitized by 



Google 



Ceiliooaidd 



727 



Ceimmiad 



TM ikheth aniradAl: lleoftd newrdd: eeiliog fwjfnt; a 
flyddlood^ BaiB.-Trioedd Doetkineb: M.A. iii 368. 

Bir yw bod ynddo drynr da o wybodaeth, a'i fod jn 
gadam yn j rWiiionedd ; onid e, ni wnefir ag er ond eeilwg 
fwjfmt.—Ier, Owen, 106. 

CeUiog pUtylly the cock of a cistem. — W, 
CeUiog gum (neu ddryll), the cock of a gun. 

A dmKof oau mroh law oeU. 

A*i drwyn tmdr dranr'n y baaell.— ^ion Tudur^ i*r Gwn. 

CeHiog aradr, a T-shaped iron attached to the 
end of the plongh-beam, having holes or 
notches in it for the purpose of regulating 
the draught of the plough ; in some parts of 
Kngland called a buck. 
I. (in botany). A trivial name given to the 
nbwort i^antain {PlatUago Icmceolata); locally 
called cocks. 

Yndadd ceiliogodj ) a children's game played 
Chware ceUiogod, \ with the tough tufted stems 
of the ribwort plantain. One holds a stem, 
and the other strikes on it with another, the 
object being to strike off the seed-head of the 
antagonist's stem, and so win the game. 
% Formerly the pi. ceiliogau was not uncom- 
mon, bat now the more regular ceiliogod is the 
usual form. 



Tri chyoaohed gwli 
ekeaiogeu.—CffreitMiau 



'lat: meibon bychein; a ehwn; 
OMru, i. 78S (of. U. 616). 



Onid yw y rtaai a ddodant geUiogau i ymladd, yn peri, 
nwwn meaar mawr, i*r creaduriaid ochenddio T 

9tmau Doetkhub, 114. 

Oeiliogaidd, a. like a cock ; pert ; menacing. 
Ceilioges, ) -au, »/, a oocket or sprightly one : 
CeilioceSy j usually applied to women. 
Mae hi yn un geiliogeSy she is in high feather '> 

she is in good health and high spirits. — 

N.W.W. 
Ceiliogi, v. 1. to tread or compress (as fowls). 
2. to copulate. 

Ooir swded malwod yn ctUiogi^r nafll y llall ar nnwaith ; 
a mwydon Ajohen nn at gynlTon j Uall, ac felly yn ceUiogi 
ea guydd. Tebyg rhai y gall y raai hyn gan hyny geiliogi 
tn bvmin.— /)a/y^ Lew$$: Oolwg, viii. 10. 

Ceiliogiar, ieir, bc, a hermaphrodite fowl. 
Ceiliogsarif, ) seirff, «m. the basilisk or cocka- 
Oeilio«6arff, ) trice : said to be produced from 
a oodk*8 egg brooded by a serpent ; or, hatched 
by % cook from a serpent's ef;g: hence the 
name. Cf. Eng. hcMicock (=b(mlUk) and 
cockatrice, 
Yn y pnmmed lie, f e ddarfu iddynt gynnryohioli Tra- 
gywydoMdeb trwj*r Baidlitr, yr hwn yw*r eeilunogaarph^ 
neu frenjn y aeiipn, y mwyaf el wenwyn o'r holl greadnr- 
iald : ao ef e yn nnig, o*r noU rai erem, nid ellir a ladd k 
nertfa dynol ; fe, y mae mor wenwynig aat j vail A'i anadl 
yn uniff ddyfetha'r llyaiaa, a'i fod ef i'l ohwithrwd yn 
peri iVnoU greaduriaid ereill ifoi. ao yn peri i'r holl adar, 
eyn grynted ag yr ymddangoeo, dai*tewi yn ebrwydd. 

m\9 Lewi»: Drezelius, 11. 
Atr/^a ofer godir ei bod yn cael ei chenedlu o wy ceiliawg. 
Dr, W, Bickards, ».▼. *Oookatrioe.' 
T fad fden, 9ttr£ a ladd &'r anadl ac fc'r olwg. 

fF. j:(;aM,i.T. ^Baailiak.' 

Oeiliogwr, wyr, 9m, 1. a cockmaster. 2. one 

that treads or compresses (used of fowls). 
Oeiliogwydd, -au, am. [ceiliog-fg^dd] a 
gander. 

Nid miuHTell ond eeiNopfydd.—Ni nif gwlaw ar geUiog^ 
«y«M.~pS^. (ICA. iii. tt, 168, 186.) 



Y mae yn brawf hefVd o dywyllwoh dynlon, en bod 



1<S- 



fa yn noflo dynoedd Co^ erioed. 

Brutus: Bmtuaiana, 818. 

Oeiliogwyddes, -au, «/. a ludicrous or cant 

name for a goose. — Owent, 
Ceiliogyn, am. 1. a cockerel, a young cock. 
2. a dapper fellow, a spark. 

Draw y rhodia eeilioqyn pert meg^ pe wedi trochi ei bin 
yn yr enfya, a disgleina yn holl liwiau bywiawK y bwa ya- 
plennydd hwnw.— W. Jones: Bam a Darfelydd, 16. 

Ceilior, -ion, »m. [cail] a shepherd or herds- 
man. — Qeirlyfryn D, Nanmor, 

Oeilioraeth, -au, «/. pastoral life or occupation, 
shepherdism. 

Oeilys, 8,pl, [from E. kails, ikeyles] nine-pins, 
kflols, skittles. 
Chwareu keilya, to play at nine-pins or skittles. 

Oeilys, sm» (cf. ccian) pink {DianthusY — Hugh 
Davies: Welsh Bot. 41, 169. Cf. Meddygan 
Myddfai, 283. 

Ceilysyny am. a skittle-pin, a nine-pin. 

Ceilliog, a. [caill] having testicles; uncastrated; 
entire; male. 

O gwerth dyn anyneil keillatpc^ bit y neb ae gwertho ydan 
y dispat hyt ym pen y nawuet dyd. 

Cg/reithtau Cgmru, u. 210 (cf. 344). 

Caia ebod march eeiUiog^ a llinhad, a'u tTmmera yng 
nghyd, a'u berwi yn iird.—Meddygon Myddfai^ ii. 83. 

[Collaoh. i. ech bretnach. at eet no cullach allmuire. i. 
in cnllaoh wSx tar oil in mara.— 0*Z)at;or«n'« Glosaary"]. 

Ceimiad, iaid, am. [cam, camu] 1. a goer, a 
' * ganger ;* one who goes on foot ; a traveller; 
a pilgrim. 

A aeimeit heb y Gwyd^on reit yw in gerdet yn brjrssur. 
ny phaia yr hut namyn or pryt y giljd.—MabinogUmf 62. 

Slfydden aemiod, ceidwad coedydd, 
Elfyw dail meillion, lion Uawenydd. 

Bhys Goch ab Bkieert: lolo Hsa. 841. 

Elifn keimyad m. Alltu Bedegauo m. Caroloduys. m. 
CyagVi.—Bonedd y Saint : M.A. if. 25 (cf. 41). 

Slian Ceimiad^ mab (Jalkru Bieddawo, mab Cardydwg, 
mab Tspwys, ab Cadrod Oalohfynydd. 

lolo Mas. 128 (cf. 101, 112, 134). 
Cymhorth, er Elian Ceimiad^ 
E^lwys Ddnw i gael y 'stAd.— £. G. Oothi, ii. vi. 27. 

Beuno Qeimiad, Beuno the pilgrim. 

2. a footman or foot-soldier. 

Tair mHwriaeth gyifredin : mdr; march: ti eheititiaid, 

Trioedd Cy/arwyddyd (Llanover Ms. 37). 

Tri rhyfel ceimiad y sydd : cyfarf : oil ; a chynllwyn. 

Trioedd Cy/arwyddyd (LlanoTor Ms. 87). 

Ceimle, -oedd, am. [=oymmle (cyd+ble)?] a 
common ; a plain, a doWn. — Owent. 

Ceimmeny -au, a/, [camp] a whirler. — P. 

Ceimmenen, -au, af. a winnowing sheet. — 
E. Lhtvyd: Arch. Brit. 214. 

Ceimmiad, iaid, am. [camp] *oue that contends 
in the games* (P.); a contender, a combatant, 
a champion ; a defender. Cf . Ceimiad 2. 

Keredio karadwy gynran 

Keimyat jg cat gonaran.— jlnntrtn .* Ood. 299. 

Ef gogel gogan grmhwyllyeid 

Ef gogawn glyw kamawn keiwskyeid. 

Llyw. ab lAyweiyn: U.A. i. 286 (of. 436). 



Digitized by 



Google 



Ceimmio 



728 



Cenfyg 



Vyngwir gymorth hael vyyy n > w f geimyat. . . 
Kymorfch y Drindawt fo ym keimyat 
Kat keimyat divrat dyrrys eirchveit. 

CasHodyn : M.A. i. 482 (ef . 888, 498). 

Ts bo dy orffen gymhen geimhyat 
Tfl bych nenawl nawl hwyl oleuat. 

BUddyn Fardd: M.A. i. 888 (of. 119, 486). 

Deheu eeimiaid brwydr Daw ai cymmer. 

Or. ah Meredydd: If. A. i 440. 

Ceimmio, v, to strive or contend in the games. 

—P. 
Oeimmyn, «m. one that strives in the games; a 

contender. — P. 

Neud wyf glod geymyn oerdd glywanawr. 

Taiiesin : M JL. i. 46 (A.B. ii. 181). 

Oeimwch, | vchiaid, «m. 1. a lobster. The col- 

Oimiwch, j loquial pronunciation is cimwch, 

which is also the older form; ceimrvch not 

being found much before the present century. 

Camog ei to fel dmwch.—Gro, Owain, 74. 

Oan eimwehf ooflwoh, oafodd. 

Bhyt Jones: Qwaith, 186 (cf. 188, 196). 

Ceimwch cocA, j * ^^^ ^' crawfish. 



Nid oes byagod yn yr af on^dd hyn, odd! eithr eeimyehiaid 
coehion dwfr croew, fel y rfaai sydd yn y Tafwys. 

CylcAgravm, i. 2S. 

Ctmwch moTy a lobster. 

Loousta . . . eimwch m6r^ morgranc.— i7aine«, b.t. 

2. a crabbed or surly feUow (as a term of abuse), 

Cimmufch brynnig forhwoh brau. 

Madog Dwygraig : M.A. i. 489 (of. 486). 

* Tewch. gorgwn,* ebr cimweh o grthranl mawr oedd yn 
eu clvwea; *tewdi; ai txagareda a fynech ohwi, heb 
wneyd dim at ei chael t ' 

Bli9 Wynn: Bardd Cwig (1703), 92. 

Cimwch daiargrrch, cymhar Uwynoges, 
Llunagweddmam farwar.— AAy« 6<>ehEryri: G.B.C.97. 

Ceimiwch, ) a. crabbed, harsh, grum, morose ; 
CimLWChy j fierce, ferocious; frightful. — Dyfed, 

Oeinach, |>/. oeinachod, ceinych, «/. a hare. 

lianio d gwil jm llwyn y gog 

Draw, y geinach d'rog«nogT— Z>. ab Gunlym^ 1. 89. 

Clychau v naint, dywoh jm iach, 

A ganant glul y geinach.— Rhitiart Gynu/aly i Fytheuaid. 



Yma mae toi teg, a gerddi tra hvfryd 
tirion i'w pyagota, meuaydd maitn, owmi 
i erlid eeinach a chadno.—Eli3 Wynn: Bardd 



jloew 
hawddgar, 



Nator a wnaeth, iawn ytyw, 

Ei rhan ar bob anian byw . . . 

Mythder i'r ceinych mWyth-dew, 

Daint hirion Uymion i'r U&w. —Grontoy Owain^ 18. 

Oddi fferth i'r cywion peraoniaid yma fy hudo i aUan i 
ganlyn UoagyTnaii cwn, ac i wylltio eeinacftod. 

Oronwy Ovtain^ 271. 

Ceinachen, -od, «/. a young hare, a leveret. 
Ceixiacligi, gn?ni, «m. a hare-hound, a harrier. 

Ymddengys fod yt huad, y eeinaehgij a'r olrhein-gi, o'r 
on rywogaeth. — YDdaiarjj^r Oreaduriaid, i. 850. 

Y ceinachgi Indiaidd . . . sydd mor debyg i'r llwynog 
gogleddol ag ydyw yr on blaenorol i'r blaidd. 

Owyddoniadur Cymreigy ii. 846. 

Ceinad, aid, am. [=ceiniad] a singer, a chanter. 

Nyd cerddor celfydd ny molwy Ddof ydd 

Nyd cywir cet'mzd ny molwy y Tad.— rait«*ii«.' M.A. i. 28. 

Ceinad, -au, am. [ceinio] perception; circum- 
spection. 
Ceinadu, v. to perceive ; to use circumspection. 

Oeinyathun gobrynnwn greyyd 
Hyd pan in do gan Qrist gerennyd. 

Ll^oed: M.A. i. 164 (A.B. ii. 806). 



Oeincedd, «m. branchiness. 

Ceinciad, -au, sm, [cainc] a branching, ramifi- 
cation. 

Ceincio, v, 1. to branch, to ramify. 2. to be or 
become knotted. 

3. to warble ; to utter melodious notes. 
Ao i'r defldr ir yr awn, 

lie oawn adrodd oalon lawn ; 
Ceineia 'r adar fry'n ddigwyn, 
Odfa gawn o gwmni mwyn.— 2%. Lloyd Jome*. 

4. to pout. — Powys, 

Oeinciog, a. branchy, full of branches. 

Oeinciol, a. ramifying, branching. 

Oeindeg, a. beautifully fair, fine, or elegant ; 
beauteous, elegant. 

Nis gellir ei gyuw ert hyddio yr trybelid ai^ithwyr tra 
doethion, pob oelxyddvd arbenig o'r gywaethog lAtmiaith 
yn geindeg Gymraeg einom. 

Dr. Th. WUianu (Y Greal, 6t). 
Huan ydyw, na wader ; haul Qwyndnd. 

Hylaw geindeg leuf er.—iWr Fardd : MH Awen, 58. 

Oeinder, ) -au, sm, [cain] beauty, eleganoe; 
Oeinedd, } splendour; fineness. 

Oeinder hndol sydd ]m gwenn ar aratiiredd, 
Ao uthredd yn croeaawu ceinder llonwedd. 

Beimiad, rh. 46. 117. 
A chwennyched y brenin dy geinder. 

Dr. T. Briscoe: lAytt y Salman, zIt. 12. 

Ceinen, $/. [cain] a fair one, a beauty. 

Mae march wen, eeinen y odr, 

Yma i'th ofvn, math Ifor ; 

Abades o dduwiee dda 

Llan Uyr wen, llawn lloer yDA.—Su%p Cos lAwyd, 

Ceinfialoh, a. elegantly proud; ostentatious, 
showy; grand. 
Bod heb walch Iceinvedck kynhebyc Dryitan 
Ayr gynnwaon ear gjmnyc. 

BUddyn Fardd: M.A. i. 871 (ef. 216, 812). 

Oeinfiarfogy a. having a fine or beautiful beard. 

Tri thaleithiog oad yvqn Prydain: Trystan mab Tallwch; 
Huail mab Caw o ^ydyn, arglwydd Cwm Cawlwvd; a 
Ghai mab Cynyr Oair^arftnoe.—Tr%(>9dd: MJk.. ii. 68 (cf. 6). 

Ceinfawl, «m. panegyric, eulogium ; praise. 
Ceinfawr, a. splendidly great ; magnificent. 



Arglwyddn 



I eein/awr ai cynninia. 

D.Be^fras: M.A. i. 318. 



Oeinfod, -au, «m. a state of bliss or happiness ; 
a state of glory. 

Ac o8 Dnw o nef nen ^ oynnyd 
Oeinfod gan Llywy om lawr ymhnnyd. 

Owalchmai: M^A.. i. 196. 

Ceinfolawd, «m. a panegyric or encomium. 
Cyfarchaf i Ddnw oyf archaf 
Oein/olawd ar draethawd i ti a draethaf . 

Cyndddw: M Jl. i. 268. 
Maen dineudawi. on heinvolcnoL 
Yn oann gwawt. gwaet heb yn geir. 

Gyssegrlan Fuehsdd : Ii.A. 96. 

Ceinfoli, v, to bestow an encomium upon; to 

panegyrize. 

Aduwyzuush krnaoh kennyf boed rwyt 
Keinuoli Keli kalonnogrwyt. 

£inum ab Owalchmai: MJi. i. 888. 

Oeinforawd, am, a pleasant sailing or gliding. 

—P. 

A dyf o mab Cynan maur amsyflred 

Caa Qriflt cain forawd \al. cemfolawd] gwlad ogoned. 

MeUir: M.A. i. 191. 

Ceinf^'gy a. elegant and solemn ; glorious. 



Wyf dilnt ym pob yeith 
Dym keinuyc om Keinoalch areith 
AroB gwarth yr gwrthod anydth. 



Cynddelw: M.A. i. 216. 



Digitized by 



Google 



Oewftou 



729 



Ceinioo 



Oeintygyif V, [=oeiimiyga, q,v.^ to celebrate, 
extol, or honour. 

Chhwjfffir [a/, oeimnygirl ni ens. 

Uyworeh Etn : UJL. i. 114 (ef. 18, 415). 

Oftingadr (n-^), geidron, a. elegantly compctot ; 
el^antly strong or poweirfnl; gloriously 
mighty. 

Dymt Yapryt. «mt kreawdyr byt. bydoed eumaf . 
Tn ofelanner. an d w yuroim ev Treinyawl hynaf . 
Oofwyan bnrt. tro yn kyngyt. kehtgadr woaaaf. 

Cyaegriam Fuehedd: UJL, 98. 

Oein^yfreu (n^), -au, «m. a beautiful strain, 
lay, or song; harmonious order. 

Garwyn blaen berwr bydinawr gorwyd 
K eimfg^ reu \oet y lawi 
Ghwerayt bryt with a 



K eJMffy^ rem Iroet y lawr 

hwerayt bryt with a guxvwt ... 
Gorwyn blacai perthl. keinffj/freu adar 



HIr dyd dawn ffolea : 
Trngar daffar I>iew goren. 

Ll^wareh Hen : A.B. ii. S64, 286 (HJL i. 90, 124). 

Ceixihau, v. to make beautiful, fair, or elegant. 

Ond Bfo nia ceinJtiHd ond odd d hon, 
Hwy hoffaa deg nog Bigren ooed. 

W. O.PugXe: CO. ▼. 406. 

Oeiniad, iaid, am. roin> oanu: C. cheniai, 
keiniat; Br. kiniaa] a singer, a songster, a 
chanter. 

Yn ninaa pftllmig yn cei$tiad eyntSig. 

Tttliesin: M.I. i. 61 (cf. 28. 27, 78). 

Ki dne neb ceiniad nag o honawd 
Yn awen gyfHf kenif diaeChawd. 

Meair: M.A. i. 188 (cf. 191, 221). 

• Hi Oynddehr oeiniad rhad am rfaodded. 

Ognddeho: M.A. L 264 (cf. 201, 422, 426). 



Y anant y eni bn nubd 

e aeinjftui 
Ae emys ao amiyw dillad. 



Y eur rat yn rot oe geinyad 



Llgw, ab lAgwdgn: H.A. i. 279 (of. 809). 

Sef wyf yt ry rwyf rwyd araf gmnj/at. 

Or, ah Meredydd: M JL. L 464 (cf. 862, 627). 

Gloew-wybr mandea oynhea eeiniad anterth. 

Bh. Qoch ah Rhieert : lolo Maa. 241. 



Trn o goed a»r ton gwiwdeg, 
Yngi ' ' 



1 gtiniad doeth mown g^ teg. 

Da/j/dd ab OwUgm, odix. 16. 

Fa f elnadia fydd elywed oymmaint rhif edi o geiniaid 
nefol!— (7r. Wynn: Yatyr. 166. 

Oeiniades, -au, «/. a female singer, a songstress, 
achantrees. 

Oeiniadur, -iaid, $m, a singer, a chanter. 

m bn na chynt na ohwedi eeiniadur cyatal ag ef . 

Llanover Ms. 78. 

Oeiniaith, ieithoedd, $/. beautiful or elegant 
Ifiinguage ; a fine expression. 

Nid ffweddaidd blaidd bloedd oigfran 

Nid utith o geiniaith a gan.— ZVoAatam ; H.A. i 500. 

Oeinibog, a. [cf. cymhihog'} studded. 

Ffrwyn geinibogy a studded bridle. 

Oeiniedi, am. [ceiniad] music, melody, har- 
mony; song. 

A gwyr hart heb gart heb galedi 
Ac eorgraw n a d aw n a da eoni 
Ao enrgreir krweir kvwiw a hi 



Ae angert a chert a eheinuedi Uawen. 

lalJanDewi. 

lAywelgn Fardd: MJL i. 862. 



Ao amgen yw yn Uenn I 



Ceiniedigaeth, ) -au, $/, [ceiniad] singing, 
Ceiniadaeth, ) music, chajiting. 

Chwaryen y ohwaryydyonn. kywydolaethen y kywydol- 
yonn o aghlywedigyonn Teaaoreu keinneadeth, ao amryw 
gehiydoden organ.— CnmjMitt Charlgmaeny fS. 

92 



OrthrymaTd gannaid lem c 



Ae o pop parth ndunt y ownenoed o veneich a ohanyn- 
wyr ao yaoolheigon yn amiynal urdaaoed yn eu proaaeaaion. 
yn oanu amryoal geingdtggaethu ao oigan yn dwyn en 
Drenhin wrth efferen. . . A gwedy daruot y proaaeaaion ym 
pob vn or dwy eglwya. kymeint oed yr org^ geinyadaeth a 
mo digrifet oed y gwarandaw hyt na bydynt y marohoeyon 
a dathoedynt yno py vn gyntaf or dwy eglwya a gyrohynt 
gan daet y kenit ym pop Tn onadont. 

Brut Qr. ab Arthur (B) : M JL. ii. 822. 

Ceinio, v. [can: cf. can-fod, cemo] to perceive, 
to behold, to see ; to look on ; to survey. 

liuch fy nghleddyf fy fi^A«tntato ni Uwyd 
Ni Undiaf ym Uaw Uad ni gweyr. 

Gwaiekmai: ItJL. i. 194. 
Bn with wruvrt kjrrt heinie. 
Bn wrth uryd gwyr y gweinia.— (7y*Ml(ie^.* M.A. i. 268. 

Ghrae ni ehein a fo dawn Dwyf. —2>iar«ft. 

SeUadau cain ! naa ceinier gan fy nhrem 
o leufer. 

W. O. Pughe: Bardd, iii. 1. 

Ceinioca, v, [ceiniog] to collect money in pence 
or small sums ; to go about with a brief ; to 
go about to beg for pence ; to beg. 

Ceinioca bu'n gynta' ewaith, 

Yta ao wyna ganwaith.— 2>. Llwyd ab lA. ab Qruffydd. 

Nedwch ef . nodwoh hefyd, 

Y baw i geinoea *t hyii.—Dafydd Benwyn, 

Oeiniocwr, wyr, am, one who collects x>enoe; 
one who begs money in small sums; a beggar. 

Oeinioes, $/. [cain-f oesj a fine or beautiful 
course of life ; a pure hfe. 

Enwawc ym Tceinyoes ym keinmygir 

Anwar vy Unchvar onym Uoohir.— CyiuicMw; H.A. i. 218. 

Oeiniog, -au, «/. [prob. from cain or can^ the 
early penny being a white or silver coin : cf . 
BygatW] a penny. 

Tri pheth or keffir arff ord nyt reit yneb atteb ohonnnt : 
pedol; annotwyd; a cheinnawc,— Oyfr^iJdau OymrUf i. 448. 

Tahiwd Maredud ap Ywein yn deyrnget yr kenedloed 
duon geinatoe o bop djn.—Brut y Tywyeogion^ 80 (of. 268). 

Ceiniog gyfraith, a legal penny. 

Y neb agymero benffie march allygm ygenen hynny 
dygwydho yrlew ynhagyr pedeir keinnawe kyureith atal yr 
perohenn or hwydha hagen oadlo henllwgyr athorri y oroen 
ar y geuen hyt y kio wyth geinnawc kyureith atal ao onny 
bya henllwgryr amaw ynteu athorri croen aohio hyt aa- 
owmn vn arbymthee kyureith atal. . . Oen tra dynho 
keinnawc kyureith atal : pan wahanner dwy geinnawe kyureith 
atal : Awat pedeir keinnawe kyureith. . . Teth danat dwy 
geinnawe kyureith n,tal,—Cy/reithiau Cymru, L 672 (cf. 718). 

Ganya dimai yw traian y geittiawg gy/raUh. 

Legee Wallicaet n. iT. 29. 

Ceiniog haladry spear-penny {denariuB hctatae): 
* the mulct of one penny, so called, collected 
from each male whom the homicide asserted 
to be related to him within the seventh 
degree, and who refused to take his oath 
of non-consanguinity, by the lord's officer, 
towards the discharge of galanas or man- 
bote. A female was entitled to collect this 
impost if amenable to the payment of murder 
fine, but no female was required to pay a 
^pear-pennv, as it is said she had only a 
oistafiE;' — Cyfreithiau Cymru, ii. 1111. 

Oney nab gorohanallan yd a eeunnyauc bakidyr, ao y aew 
yd a honno y gymhorth y uowrud. . . Ny tal 



nyaue baladyr oanyt oea , 
nya tal yaoolheygyon. . 



, gwreyo cya- 
ydv namyn y ohogeyl : ao 
•^ Tlouruddy 



, ^, . I bo yr llounid dym 

a talho, yaun yn rody ydau keynnyauc valader eg kymoith. 
Oy/reithiau Cymru, L 224 (of . 96, 102, 226, 604, 702). 

Hi adyly keinhawe baladur o ny byd da idi a dalho : a 
Uyna yr nn dyn a geiff keinhawe baladyr ao nyataL 

Cyfreithiau Cymru, ii. 64. 

Ceiniog ddrwg, a base or counterfeit penny; a 
penny that is not current. 



Digitized by 



Google 



CmriooAOH 



780 



CsiKioir 



Ceiniog gcta, a curt penny, being two-thirds 
of the ceiniog gyfraith. The dimai, or half- 
penny, was half of the former, and one third 
of the latter. 

T7n peth ardec yasyd Bgwertix pob vn o honimt pedeir 
keinnawc cota nyt amgen lib kynnmith ae theth pedeir kein' 
natoc cota. 

Ou/reUkiau Oymru, i. 66S (of. 718; iL 818, 40S, 464). 

*A laid i ni, ebe hwv, 'fentro ein hoedlau am ffiloreg ac 
ambell qeiniog gvfta, vch oadw chwi yn ddiogel a dif raw i 
ymlenwi mewn tafamau!— 7%«(7. Evana: D.P.O. i. 4 (101). 

Ceiniog goch, a oopper penny; a mere penny; 
a trifle. 

SS^!"' 1 plough-penny, plough-ahns. 

Tri thrwydded beirdd Ynys Prydain : Tramerwi rfayddion 
I bob bardd ym mraint ei swydd a'i ^Ifyddyd, neu. lie na 
bo hvny. ceiniog aradr. sef hyny, dogn o bob arad o lewa ei 
swyad ef ; a He nas g'ellir hyny, ceiniog baladr, nid am^n na 
dogrn gan bob perchen tir. . . A Ue nfchaffo ef ei drwydded 
pnmerwi, nco^ yn lie hyny ei giinioa arml, dwyn jfa^ft^l 
cyfraith y gan lys gwlad ac ar^l wydd, herwydd dcfawd nas 
guller a elo yn ei herbyn.— ^^nie/a^, ii. 36. 

Ceimogauy pence; pennies. 

Ceiniogau pmi {sg, ceiniog ben), poll-pence, 
poll-tax. 

T rhai oedd yn derbyn arian y deymged [*dreth, ceiniog^ 
au pm] a ddaethant at Veti.—Mau. xvii. 2A. 

Ceiniogau Pedr^ Peter-pence, Rome-scot. 

Yr un geiniog a ddug gant^ the one penny that 
took a hunored. 

O derfrdd rhoddi gwraig i wr. ac enwi da iddaw genthi, 
a chaff ael cwbl ohr da hyd yn oed on veiniawg, ac na chaffer 
bonno, jr gyfraith a ddy^traid y geiU 7 gwr yagar i hi, ao 
na chaffo ddim o*r eiddi ; a honno a elw, Yr un geiniawg 
a ddug gani.— Leges Wallicae, 660. 

Nid oes ganddo geiniog i vmgroesi {neu ymgra/u), 
he has not a penny to bless himself with. 

Llygad y geiniog, a scrape-penny, a scrape- 
good. 

Bion lygad y geiniog^ one who has always an 
eye to the penny; one who invariably studies 
gain; a pelf- worshipper. 

'Atolwg, frr,' ebr fl, * pa rsrw o ddynion yw y rhai hyn!* 
' Bhyw ahn Ivgad tf gettdog^* eb yntau, * yirr cwbl.' 

Siu Wgnn: Bardd Cwsg, 97. 

Cynnil or geiniog, ar hunt hael hyrllawiog'=. 
penny- wise and pound-foolish. — W, 

% In the Laws, ceiniog, without any qualifica- 
tion, generally denotes the common or curt 
penny; and sometimes the word appears to 
be used synecdoohically for arian, money. 

Tair cnniawg ddirwy y sydd : dirwy ledimd ; a dirwy 
tads; a dirwy ymladd.— Zr«^M WaUicae, lu. i. 17. 

% In the N.T. ceiniog is used to translate the 

Boman denariua {^igwv). 

oSfaclh/ ) '-P^- paltry pence; coppers. 

T mae yn rhyf edd bod dynion yn yr oes hon yn credu i 
dwyllwyr, ac yn rhoddi ymddined mewn dymon a ym- 
drechant grafu ceiniogach ar draol rheswm a synwyr. 

Brutus: Brutnsiana, 70. 
I§, b^iywaid, mae'n debyg, yn dywedyd teani, am ddym- 
aid o haiad, tamaid o fara, neu am geimocach. 

Peter WUliamt: Bsec ziii. 

Oeiniogbwys, -au, am, a pennyweight. 

iii grof elyn a wna mi ceirdogbwys. niifi ceiniogbioys a wna 
nn nnoyn neu irrteyn.—Meddggon Mydi^ai, 296 (cf. 868). 

Caia bwys dwy geiniog o frawn morfll, a elwir yn Lladin 
spermaceti, a phedair eeiniogbwya o rwd gwyrdd, a 
phwya'n dda ac yn f ftn, a rho am ben peint o laeth cafr. 
*^ Meddygon Mydd/ai, ii, 270. 



Cainioglys, «m. moneywort, herb twopence, 
twopenny grass {Lyeimachia nummularia), 

Ceinioglys Cemyw, C<»:nish moneywort {Sih^ 
thorpia Europcea), — H. Davits: Welsh Botany, 
136, 169. 
Ceiniogog, a. variegated with roundish spots ; 
dapple, spotted, mottled. 

Ceffyl gloi ceiniogog, a dapple grey horse. 

Oeiniogol, a, relating to a penny or to pence ; 
of the value of a penny. 

Ceiniogolion, penny serials or newspapers. 

Credaf fl fod llenyddiaeth y Gwalla yn ogystal &*r cy- 
ffredin o*r ceiniogolion erea^l.—Gioalia, Tacfa. 38, 1888. 

Ceiniogwerth, -au, ef, a pennyworth. 

Bhaeadr oergri cadr a*r crwoedan badi 
Bychain geininwg toerthau. 

Dafydd y Coed : M. A. i. 498. 

Os tarawant wrth gdniogwtrth dda, hwy a gymmesaat 
afael yuddi yn y man.— A7is Lnvis : DrexeUna, 249. 

Cais Y defnyddion hyn : ceiniogwtrlh o bnbmr, eeiniogtoerth 
o had ffunel, dwy gnniogwrrth o had auis, ceiniogwrrth o 
gwmin, dwy geiniogwtrtU o'r glvf, sef y liens, ctiHiogtoerth 
o*r oanel, a chtiniogwerih o*r had a elwir grawn Paris. 

Meddygon JJydd/ai, it 838 (cf. 36, 337, 329, S80). 

Oeiniogwellt, «m. penny-grass, yellow rattle 
(Bhinanthus crieta galli), 

Oallicristi, y geiniogtoellt.— Meddygon Mydd/ai, 286. 

Ceiniol, a. [cain] beautiful ; ornamental. 

Awen a geiaiaf , enwog oesawl, 
Awen a ganai yn wiw geiniawl. 

Psdr Fwrdd: MM Awen, 13. 

Ceinion, a. pi. of Cain, q.v. 

Uawenydd oanau ceinion defyll. 

Rh, Goch db RMeeri : lolo Hbs. 248. 

Oeiniony s.'pL [cain] 1. delicacieB, dainties. In 

the Laws, the first drink that comes into the 

hall (of the king*s court). 

Ef adele e keynuon eef en e keynyon e gayraut kentaf adel 
yr nena,t.—Cy/retthiau Cymru, 1. 72. 

Eordorohawc a ryt eordal ym yr kert 
Am Jeeinyon o yual. 

Cynddelw: 1C.A. i. 280 (cf. 247, 261). 

Ny dyly com met keinon metweint 
Bart ny wypo hwn hynny dy geint. 

Gwyn/ardd Brycheiniog: M.A. i. 270. 

Digaled am ged am geinnyon. 

^fiMf ^0«2.- ICwA. L SeS (cf. 412). 

Ceinion cyfeddwch, ) the delicacies of the 
Ceinion cyfeddau, j banquet; the first liquor 
brought into the hall. 

Keinyon ageiff yny gyuedeu.—Cy/reithiau Cymru, L 890. 

Oof llys bieu keinon kyuedwch yny owjUyev arbennic. 

CyfreUkiau Cymru, i. 680. 

2. beauties; embellishments, ornaments; jewels, 
gems. 
Kanholidon oaffod eilon keinon rrtiia.T.-'A.B. iL 7. 



enau cynfforf.— jSrutux; Ninef^, 7. 

Ceinion ha/, the beauties of summer. 

Tri enw addum y blodau : geman gwfdd ; ceinion kaf; a 
Uygaid y tee.— /o2o M$a. 89. 

Ceinion iaith, the beautie^i of language. 

Ceinion ymadrodd, the beauties of speech. 

Ceinion awen y Cymry, the beauties of Wdsh 
poetry. 



Digitized by 



Google 



CKINIOIfYDD 



731 



Oedtbaz) 



Ceimon y hare, the time between daybreak and 
sunrise ; the morning twilight ; the dawn. — 
Qwent, 

% In the subjoined extract the word is probably 
intended as the plural or tribal form of Gaird. 

Fy wnaethpfwyt neiiiad mor dieasic 
No Chymm buy vronn geimiyon wledio. 

Aneurin: God. 804 (cf. 718). 

Oeimonyddy -ion, am. a ; 



Oeinlasy leision, a. of a fine or delicate blue or 
green colour; beautifully or delicately green. 

Hi af i*r dddl geikUu acw i bori meillion a ffwynwellt. 

lolo Mas. 174. 

OeinlliWy -iau, «m. a fine, bright, or gay colour. 

Amaer Mei meith djt neud ryt rati 
Nend eoed nad keithiw keinlUw kelli 
Neod llanar adar nend ^war g^eflgi. 

Btttion ah Choalehmai : H.A. i. 888. 
OanlUw haf oihoeiL oain llifeiriaint! 

Da/ydd ah OwUyn, sdii. 34 (cf. zi. 83). 

Oeinlliw, o. of a fine, bright, splendid, or 
gaudy colour; of a beautiful hue or oom- 
plezion. 
Am fod Non wiw getnOiw gynt 
la gil 7 ddor nia flfweljmt. 

leuan obBh.abL lAwyd (lolo Hat. 898). 

Oeinllu, -oedd, $m, a beautiful or splendid host. 

A gaUn (mnUu oaallaw hod Meifyn. 

Trahaiam : M.A. i. 600. 

Oeinllun, -iau, am, a beautiful form or figure. 

CebtUitn teocaf brenin hynaf y brenhinedd. 

Ch-. ab Meredydd: If JL i. 4f0. 

Oeinlly, sf, [prob. ceirdlef, from the shrillness 
of the bird's note] the sparrow-hawk. 

CeinUy goch, the sparrow-hawk or spar-hawk. 

Oeinzaygy a. [cain+myg] highly honoured; 
honourable; venerable; praiseworthy; cele- 
brated. 

Wjnr bte WTT imig wpr analwig oer 
GiredT gwely ednmyy 
Wyr troan wyv tridyblTg. 

Uywareh Hen: H.A. i. 116 (ef. 61). 

Ghreleia ar vonryn vwyn vawr rydio 
Oolirc diaerchawc ayberw keinmte 
Uiv golea toimea taenverw girenio. 

Oynddelw: M.A. i. 863. 
€wae weiin Addaf addoed mab Qniffadd 
Gtelearadd ndar dig 
Dwyn Owain fwy ooeuain eekmig. 

SeUyHBryffwrch : H.A. i. 889 (ef . 619). 

Dctw byw an rhoea llyw lien bendeflg 
Dwytawl ywhr urddawl canmawl eeinmyg, 

Orowoy Oyriog: H.A. i. 636 (of. 446). 

lawn, iaith geinmyg^ yw ini'th gamnol.— (?ro. Otoom, 108. 

Oeinm7ged,-au,-ion, vm-f, 1. a subject or theme 
(of praise) ; an attribute ; a characteristic or 
essential quality. 

Tair eeinmyged oyyraith : gwared rhag anrhaith ; ooapi 
diygiraith ; a ehadanihaa iawn am an^praiUi. 

CyfreUhiau Oymru^ ii. 684. 

Ifaimwrdd dafod, y Gymraeg a ddylai fod yn bur a di- 
anaf benvrdd ei thxeiglad a'i thadogaeth . . . ya ef , « 
dd^^*r iaith fod yn nniawn a chyfiawn berthynaa ; ya ef , 
ben bensaf y bo'r taatnn, y ceinmyged, ahr amoan, a'r 
w^bwyil, a'r aaboa, herwydd ei bwyll a'i anaawdd natoriol. 
ay/rinach y Beirdd, 11 (cf. 13, 88). 

TM eheinmyged gwybodaetb : gwirionedd : buddioldeb ; a 
diddaaweh.— IVtotfdd DoetMneb: MJL. iii. 866 (ef. 887). 

Cymmeimia vaith y Brenin Dafydd yn rbagddarlua imi ; 
»TM>ntkim er dolfed fy neall, ei ddil; 



agoaagy 
lyffredin, 
debeiairj 



y medrwn. at ei If ordd 
ydynt fal ei rai yntau 



[ ddilvn, ao ymgadw, mor 
I ef ; IV tighetmnygedau, yn 
; mawl i I>duw; rhagorol- 



leb ei air a*i gyf raith ; gwynfydJgrwydd y cyflawn a'rodio 
,n ea bd ; adoewidion Iniw i*r aawl a4 hofnant, a'i carant, 
a« a afaddhAat iddo.— /oio M^rgamog : Salman, Sbag. 4. 



reverential; dignified; 



2. that which is given, founded, or established 
to the honour of someone; a religious founda- 
tion or establishment. 

Geinmyged vr Amherawdr Tewdwa a Ohyatonin livdaw, 
Bangor lUtad. Ue bn Beleroa, gwr o Bofain, yn arllwybraw, 
a Phadrig ab Uaewon yn ben rhaith. . . Geinmyged Emyr 
liydaw, a Menrig ab Tewdrig, brenin Morganwg, Cdr Gar- 
mon a Chatwg yn Uancarf an ; a grwedi hyny teuln Gadell 
Deymllwg. Geinmyged Emyr Uydaw ac Binion ab Owain 
Dannyn, a Dewi Sant, Bangor Bnlli. 

loloMaa. 184 (cf. 136, 136, 189, 181). 

3. a gift, donation, or bestowment; a blessing. 

Ao ym reen g^jrnn ^;xiann jratlynet nyfl 
Ac ya men erchi arch geinmyged. 

Mekr ab GwOchmai : ICJL. L 836. 

Tri cheinimygedion Daw: er a f o mwyaf yr aohoa; y 
mwyaf yllea; a'r mwyaf y cariad. 

Barddoi, i. 806 (cf. 98, 860). 

4. dignity, honour; respect, reverence. 

Agwedi hyny oamaer i amaer, ao o yohydig arf er, i ddim 
darymollyngwyd ft'r brif orwiaff gyfonlliw, ac y bamwyd 
yr orwy yn ovymhwyll, ao arwyado yr nn ceinmyged k*r ixr- 
wiag yn gwbl.— /oZo Met. 317. 

Oeinmygiad, -au, $m, celebration, inaugura- 
tion ; ' a bearing or conducting with dignity.* 

Oeinmygiadol, ) a. tending to honour or dig- 

Oeinmygol, j nity; " 

magnificent. 
Oeimnygu, v. to celebrate, honour, or dignify; 
to extol or praise; to solemnize; to in- 
augurate. 

It dnia biban (t) ioiman guoraed ceinmicuH, 

Godex JutfenmUf 1. 
Oorwyn Uaen aaint dewaint hir 
Geinmygir pob cywraint. 

Uytoareh Hen: HJL. L 188 (cf. 187). 

Qwr ny cheinmye treia deia cledogyon. 

Gasnodyn : M.A. i. 480 (flf . 818, 464). 

Cehmygir pob newydd.— 2>iaf«6. (ILA. iii. 161.) 

Oyn amaer dyf odiad Qriat yng ngfanawd. y beirdd a 
geinmygent amaeiroedd herwydd blynyodan oof a ohyfrif . 

Barddas, L 406. 
GeinmygUf eat anrhsrdaddu, urddaaa, perchi, casmol. 

/>avu», 8.T. 

Ceinmyn, a. [cain-|-myn-u P] 'splendidly re- 
ceived.* — P, 
Gorchaim oyrd eetMa^ yw Gnarchaa OynTelyn. 

TaUeain: UJL I 60 (A-B. ii. 96). 

Hebawo teuln ka keinmynn 

Anhawd genhym dyhepoor.— Jfyv. Arch, L 418. 

Oeinmynuy v. to receive with splendour, pomp, 
or ostentation; to receive gloriously. — P. 

Edlaeiryauo da Dun ae keinmyn, 

MtUirabGwakkmai:lLA,L9a5. 

Ceinnwyd, -au, $m, [cain-|-nwyd] a splendid 
quality or disposition. 

Oeinnod, -au, em, a grace-note (in music). 

Ail orychnod, eeinnod mewn o&n, 
Neu fer daith o fawr duthian. 

logo Trichrug (Owyliedydd, iiL 881). 

Ceinoddef, ) v. [cain-l-ffoddef or gwoddef] to 
Ceinwoddef, ) suffer well. 

Ki ceinguodeimiaaueh (gl. turn bene paaaa). 

Ox/. Gloss, ii. 89 (Senaa, d.Q. 1067). 

Kein, guodeo e oelyo ery yyhyr. 

TaUetin : A.B. ii. 100 (ILA. L 68). 

Bnt yedzawd ae oeidw wedy kein woUw 

Oynddeho: M.A. L 886. 

Oeinrady -au, am, a splendid gift or endowment. 

Breiao y dorrf am goryf aaageinrad 
Beirt gynnnll am ma am dryllad. 

GgmUeiwi ILA.X 881 (of. 881). 



Digitized by 



Google 



Ceinkodd 



732 



CsiB 



Ceinrodd, -ion, «/. a splendid gift or present ; 
a splendid reward. 

Oet doduawr dudueirt otef 
Madawg Mon kein rotyon oof. 

Prydydd Bychan : ILA. i. 888. 

Ceinroddwiw, a. deserving or meritiug a 
splendid reward. 
CMir mawrdnifyn radlafrn nrydlys 
Cadyr helmoriw kfinrodvnw Rys.— J/yw. Arch. 1. 418. 

Ceinrydd, a. magnificently free or liberal. 
Dragonawl feidriawl fadiain yn elfyd 
AUtf geinryd elw dy ganrain. 

Gwalchmai: M.A. i. 199. 

Ceintach, ) -au, «/. [caint] 1. a conflict; a 
Ceintiach, ) skirmish, a scuffle, a bicker. 

Ar nos y daethum yma ef a gyuodes keyntyach y rwng y 
due ar seith marchawc o adiaws merch y due yr oed on or 
marchogyon yny charu. Ao o diwed y geyntyach y aeith- 
wyr a laoaaant y duo ae Tab ac a gymeraasaiit y dryssor. 
St. (yrf-o/, JU (Cf. 20, 116). 
Run goeth fal y doeth o daith grintach gyrch 
O garchar ddieiriaoh. 

Gr. ah D. ah Tudur: MJL 1. 477. 
Ao wynteu a aethant jm ofnawc dracheuen dan gaentack 
y rygtunt [eu] hunein. ac a detholyBsant riuedy mil o wyr. 
ac y dugant hynny at Elen.— Y Grpgiith^ \ 18. 

^ntaf lie y bydd ceintnch 

Yng Nghors Fsohno grer gro grach.— /ote Goeh, 

2. a grumbling; a contentious murmuring; a 

grumbling discontent. 
Ceintachy ) v. 1. to skirmish, bicker, or scuffle ; 
Ceintachu, ) to quarrel. 

2. to grumble ; to murmur with discontent ; to 

complain grumblingly; to be querulous. 

Cexnuuh wedi brawd.— Z>iar06. (M.A. iii. 181.) 

Ceintachlyd, \ a. given to or attended with 

Oeintachiui, ) grumbling or quarrelling; 

querulous; contentious, quarrelsome; peevi»i. 

Tri pheth anhawdd en tawelu : tonnau'r mdr ; rbyagyr 
gwynt; a thafawd gwraig onyuaA geinUuMyd. 

Trioedd Doethineb: M.A. iii. 234 (of. 79, 359). 

Wyneb llyfn heb dewdwr a orddioa arferan budr, ceiai- 
aehus^ aarbadgar.— JTien Vagrif (Brython, iii. 6). 

Teimler gwynfyd heb gintaehlyd 

Ofnan drygfyd blin am 6xo.— Daniel Ddu, 4S6. 

Ceintachwr, wyr, «m. a grumbler; a discon- 
tented or querulous person; a quarrelsome 



Trd baloh . . . ar gw at w ar w yr . ar gogannwyr. ard an- 
mum. §x kajfantachwyr. — Lucidar: Ll.A. 66. 

Ceintachtor da oedd ef [Lewys Morysl, ac nid da ar ddim 
arall.— -/oto Morgannwg (Brython, iii. 64). 

Ceintachwraig, wragedd, «/. a grumbling or 

querulous woman. 
Oeinudd, am. [cain-|-udd] a noble leader. 

Trogar gwar gwir trioet hoet hir kwynir keinud. 

Gatnodyn: H JL. 1. 426. 

Ceinwalch, weiloh «m. a fine hawk; a noble 
hero. 

Oeinweilch oyffredin oynniflaid werin 
Llawer i breiddin Un ai breinia. 

Da/gdd BtnfroM: M.A. i. S18. 
Mawredd gwlad Wynedd, glod onion, cemwdUh^ 
CynorpreMnnolion.— &ro. Ovoain^ 116. 

Ceinwawd) «m-/. fine eulogy or panegyric. 
I Oriat y oanaf ar tnixA oanon 
Ceimoawd om tatewd ar draethawd dnm. 

Elidir Sais : M.A. i. 360 (of. 464). 

Ceinwen, a/, [f. of ceinufynf q.v.] beautifully 
white; splendidly fair: an epithet for a 
woman, and a proper name. — lolo Ms», 120. 
Cf. D, ab GwUym, xviL 53. 



Oeinwerthy em. a splendid prise. 
Oeinwedd, a. of a beautiful complexion, aspect, 
or appearance ; beautiful to behold. 



Dywed, er ICair, fy mun ddiwair, 
Aibywai' 



bedd g^yd, geinwedd. 

Jthyt Gock ab BkieeH: 



JxAol 



Ti biaa*r dydd, ti biau|r noa. 



A goleu heol-dloe geinw 

Edm. Prft : Sabn. IzzIt. 16. 

Oeinwiw, a. splendidly meritorious; highly 
deserving. 
Deudecued amgen am geinwm garthan 
Oyrth yn gwan rao gwaeduziw. 

(7ymi<i«^; MJL i. S67 (cf. 90S, 98ft). 

Cynnydd, y maban eeinwiw, 

Bui mawrion w^ gwychion gwiw !— Gro. OwaU^ 88. 

Oeinwoddaf, v,=:-Ceinodde/, 

Ceinwr, wyr, am. a fine or handsome man. 

Arohaf vtt Arglwyt yr arvlwyti 
Y eryr keinwyr kymoid a thi. 

Llywarck ab Uyuitlyn: MJL i. 804 (of. 844). 

Oeinwybodau, B,pL belles lettres. 

Oellir. gyda ohymhwyider oyllawnf am, gyfrif t traethawd 
hwn ar rtunddoniaeth Oymraag, a llenfeimiadaeth mydrydd- 
awl, fal aeren 
wybodau Vt iai< 



awl, fal aeren y wawr, jm oyhoeddi toriad dydd y ceiw^ 
1th C 

lolo ^organwg : 



lOrmraeg. 

*lo Morganw^ 



Cyfr. y Bdrdd, Bhagdd. 18. 



Bamwyd ef y mwyaf cyfaddas o*r boll draeUiodan 8ei»- 
nig ar v gangen hon o ddyageidiaeth, yr bon a gyfriflr yn 
benaf oil o gangenau^ etinwybodau. 

lolo Morganwg (UanoTer Ma. 86). 

Oeinwych, c. ) a. beautiful; splendid; elegant; 
Oeinwech, /. ] gorgeous. 

Oan na ohMi.atimwyeh of eg, 

Le mewn t^ liw manod teg.— 2>. db GwUgm^ cxdT. 61. 

Dwyn en henwau ger bron yr Arglwydd vn y wiag gost- 
fawr, geinwych hon, a arwydda d gyfiawnaer tra gw«rth- 
fkwr a gog(meddu8.— r%. Charluy a. v. *Ephod.' 

Henffych i'ch eeinw^ch amcanion ! 

Dewi Wyn: Blod. Arf. 88. 
Tn yr amaer hyn, tybygir, y gwnaethpwyd eu hadeiladaa 
mawrwyoh a godidog, ieinlaa, palaaau, a phorthfaoedd 
ceinwych. yn ol rheolau oywreimax y Chnoegiaia. 

Gvyliedgddy iii. 804. 
O'r Dwyrain oedd ar doriad 
Owawr geitw«chy o lonwech lad. 

logo TricMrug: MdrCodu 
Mawr geinvyech fro Morganwg a erlyn 

T gdyn o'i golwg.— /Mr Fardd : MM Awen, 54. 

Oeinwychder, -au, tm, beautif ulnees ; gor- 

geousness; beauty. 
Oeinwycliu, v. to beautify ; to embellish. 

Ceinwyn, m. ) a. [cain-l-gwyn,/. gwen] beauti- 
Oeinwen, f, ] fuUy white ; splendidly fair or 
beautiful; gorgeous. 

Chryr woego wo«e[ort diergryn 

Gwrd waagar o wiaooet hetnwyn.—Cyndddw : M Jl. i. 298. 

Mae*r Seren geinwen ax gynnydd bywiog, 

Ki bu d hefdydd.— ^<|/y<U lonawr : QwaiU^ 898. 
Hed i ymofyn am Wynn mwy 
Holl ddyltryn ceitnoyn Cou'Wf.—BhisiaH Ogmeal. 

Ceinwyrdd, m. ) a. of a beautiful green colour 
Oeinwerdd, /. j or hue. 

T fyidd dm geinwyrd a drawqganaf . 

Gr. ab M^redydd: M^. i. 464. 

Ceir, prep, [=geir, cer, gar, ger] near, nigh to. 

Cret ae gwarawt oe vawr beohawt bdch oed anvat 
Cdr pob terryn credwn dyecyn credo dysgat. 

Catnodyn : MJL. L 429. 

Ceir Uaw (=ger llaw) near at hand ; near. 

A eheir ttaw y mor hwnw j kawnnt pedeir kendyl o all- 
tndyon Tro.— ^rat Gr. ab Arthur (B) : M.A. ii. 106. 

Oeir, », the pi. of Oar, q.T. 



Digitized by 



Google 



Cxnum 



733 



CbibioeslWtk 



Ceircli, -an, «m. and d, [C. ceirch, cerch; Br. 
kerc'hy mierch (Cath.); Lr. coirce; Ga. coirce; 
Mx. corkey"] oat; oats. 
Ny birgeidw ar geirch meirch mygdwii. 

Cynddelw: M.A. i. 223 (of. 207, 229, 246). 

Oorwyeh crroh ebrwydd ceirch ebran addas. 

Hifwel db Einion LygUw : M.A. i. 612 (of. 468). 

Wedi*r "wyl y daw*r eleirch 
I dir Cent oyn medi'r ceirch. 

Dafydd Lhoyd ab LI. ab Oruffydd. 

Br^liwr owys i droi lie *r cetrc^ 

Daikt haiam dan y tyweirch. — Tudur AUd. 

Ceirch Uewog (=blewgeircli), hairy oat, bristle- 
pointed oat. 

With ei hau yn ami ar diroedd sychion,' dywedant y 
pwaethyga yn ei anaawdd, ao yn ei liw, nee dyf od yn debyg 
1 geirch Uewog AheaeteiA.—Cglchgraumf ii. 74. 

Ceirch y cloron^ potato oat. 

T ihyw gorea o geiroh a gynnyrchir ym Mhrydain, yn 
ddianunhea, ydrw c«treA y etoron. Ganf^dwydvplanigion 
eyntaf o*r ifayw nwn yn tyfu yn ddamweiniol ar ooonen, yng 
n^hyd & llawer o blaiii^on y doron ; ao oddi wrth yr am- 
gyldiiad hwn y derbyniodd yr exar.—Cylehgrcaonf iL 74. 

Ceirch cochf red oat. 

Bn y eeirch eoch unwaith mewn cytrif mawr gyda'r 
blawdwyr. — Cylchgrawn^ ii. 74. 

Ceirch y gvKW, oat sown after the cuckoo has 
be^on to sing ; late-sown oat. — Dy/ed, 
Ceirch cynffon ceHiog^ cock's-tail oat. 

Mewn rfaai manan nchel henir rfaywogaeth arall o geiroh, 
a ehrir eeirch cgnffon catiog.—Oylchgrawn, ii. 74. 

Ceirch du, black oat. 

T oeirch neoaf o ran ei hyndra ydyw yr hen geirch du, 
. . . Bewiair y ceirch du, jn gyflredin, at diroedd ^lybion ; 
a'r ceirch gwynion at aoaiar eyoh.— (JyleA^rawn, li. 74. 

Ceirch gaua/y winter oat. 

Ceirch W», j ^d oat ; ^d oate. 
Cttrch gwyllttony ) ' 

O'r girahanol rywogaethan o greirdi a drinir yn bresen- 
noL y tebyoaf i'r ceirch gtogUt ydjif r blewgeirch, odroh 
oobog, yr hwn a welir yn ncheldiroeda Aberteifl. 

Cylehgrawn^ ii. 74. 

ffau et geirch gwyllti to sow one*s wild oats. 
Tn Uawen ei ^on, a'i ifyrdd yn afradlon. 
Dan hau ei getrch gwyllHan drwy foddion di fodd, 
A'i hyder ar ffaffel hir hoedl ao uchel, 
I fyw fel •-•n^ii.ii anufndd. 

Elie ab Eli* (liyfr Carolau, 181). 

^rchgwyn, ) ^j^^e oat. 
Ceirch gwynum, ) 
Diljnodd yr hen geirch gwyn.—Oylchgrawn, ii. 74. 

Ceirch moel, naked or beardless oat. 
Teiten geirch {pi, teisenau oeirch), an oatcake, 
an oaten cake. 
Blawd ceirch, oatmeal. 

lioneit y Ueetrr hwnnw atelir yv kyf eir pob godro 
yr uttwch o tUawt keireh o hanher Ebrul hvt wrl Oiric 

Cy/reithutu Oymru, i. 710. 

QweOi ceirch ($g, gwelltyn ceirch), oat-straw. 
Pihau gwellt ceirch, oaten pipes. — TF. 

Oeirchay v. to collect oats; to beg oats; to 
traverse the country to collect or beg oats. 
Kerch o Degeingl a briodadd m Mhowys : ao i'w th^ 
hi y daeth y Gooh [Coch y Pwyte] ar ol bod yn oeireha 
TegeingL—Zlanwrin Me. 

Oeircliaiddy a, like oat; oaten. — ff. Davies: 

Welsh Bot. 9. 
Oeirchen, /. 
Oeirchyn, m, 

Cyn iaohed a'r geirchen.—Diareb, 
Yn y tTnimor diweddaf, oynnyrchodd nn eeirchyn . . 
ddendoeg ar hngain o welli— <7jr2cA^ra«m, i. 160. 



$. [sgl. of ceirch"] a grain of oats. 



Ceirchlyd, a, abounding with oats; having 

a mixture of oats. 
Ceircho, v. to give oats to ; to feed with oats. 
Ceircho ceffylau, to give oats to horses. 

Ceirchwellt, sm. and d, oatgrass {Avena), — 
H. Davies : Welsh Bot. 12, 169. 

Y mae amrai o rywiau ceirchweUt yn tyfu yn Nghjrmra : 
y ceirchweUt melynaidd a welir weithiau yn y gwair, ond 
nid yw o bwys ei ddyagriflo.— ^n^urtn Owen : Amaeth. 24. 

CeirchweUt melynaidd, yellow oatgrass {Avena 

flaveacens), 

Ceirchwdlt manhluaidd, downy oatgrass {Avena 

pubescem). 
Ceirchiodlt ctUddail, narrow-leaved oatgrass 

{Avena pratensis). 

Ceiri, 8. an old and obsolete pi. of Cawr, q.v. 
Oeiriad, am, a bearer or supporter. — F, 
Oeiriadog, a, bearing or supporting. — F, 

Ef oynnif mi wyf jm naear foddawg 
O leas Cynddylan clod ceiriadawg. 

Meigant : M.A. i. 169 (of. 221). 

% The meaning of ceiriad and ceiriadog is 
doubtful. Ceiriadog may be a place-name, 
and Pughe {more suo) may have formed ceir- 
iad out of it, as the latter is not known to 
occur. Cf . Ceiriog, a river in Denbighshire. 

Oeuioes, \ s.pl, [L. cerasua; Gr. xi^aaog; E. 

Oeiroes, | cherry, ^chery, chiri; Fr. cerise; Br. 

Ceuios, J kerezj cherries; the cherry. 

Ceirioes addf ed, owrs addfwyn, 

Cwrel, lliw oriawol llwyn.— 2>. ab Gunlym^ viil. 80. 

XJnwedd & thair o geiroe, 

Hyd yr awr, neu hed o roe.— 2>. ab QwUym, oolxii. 7. 

Annedwydd vw*m llam-lef , a nodwydd yw'm Uym-loee, 
A gw^ oer i'm gwaelu ag ynni 'r an^u-loes ; 
Aeth nob oysor a Uwyddiant a mwymant o'm oes, 
A chollaie em anwyl, erohyllais i'm einioee ; 
Hiraethaf i'm oerlef , a grwythaf i'm hir-loes, 
A mwyned ei chariad, ne manod a cheirioes. 

Da/ydd o*r Nant : Cyfr. y Beirdd, 90. 

Lliw ceiroet haf , lliw owvr 8^ 
Lliw gwaed oarw, Uygaid cwrel. 

leuan DuW Bilwg : O.B.C. 182. 

Cyn goched a'r eeirioee.^Diareb. 

A aerohog oreurog roee, 

Ne cwrel megyo ceirioes.^Lang Lewye, i'r Ywen. 

Ceirioes duon, black cherries. 

Fren ceirioes, a cherry-tree, a cherry {Fruniis 

cerasiis), 
Ceirioes gwylUion, wild cherries; the wild 

cherry. 

Ceirioes y tvaen, cranberries. 

Vacciniwm, llygeirian, ceiroes y waun. 

Meddygon Mydd/ai, 294 (cf. 288). 

Ceirioes sttrion, agriot cherries ; sour cherries. 

Gardd geirioes, a cherry garden or orchard. 

Carreg oeirioesen, a cherry stone. 

Oeirioesen, 

Oeiriosen, 

Oeiroesen 



^^' I pi, ceirioes, ceirios, «/. sgl, a 
' I a single cherry; a cherry- 



cherry; 
tree. 



Ceirioeslan, ) -au, -oedd, sf, a cherry orchard 
Oeirioslany ) or garden. 

Ceuioesliw, a, cherry-coloured; cherry-. 

Ceirioeslwyn, -i, sm, a cherry-grove. 



Digitized by 



Google 



CeibiobswYdi) 



7S4 



CSL 



Ceirioeswydd, ) {8g, -en, /.), s,pL cherry-treea; 
Ceirioswydd, j the cherry. 

Oeimiady iaid, am, [cam] any hoofed animal. 

Ceirs, ». the same as cyre^ the pL of coraen. — 2>. 

Ceisfflod, a. fame-seeking (in a favourable 

sense). 
Coeth wybod ceUglod casglad doethineb. 

Madog Dwygraig : M.A. i. 482. 

Ceiaiad, iaid, am. [cais, oeisio] 1. a seeker, a 
seeker after ; a searcher ; a questant or quester ; 
an inquisitor. 
At keissyeit a gerdassant ar hyt y fforeat yny doethant 
hyt yngkastell Bagan. . . A phan welas ef kfissynt gwedy 
djnot y mywn. ef a beria kaeu y pyrth. ac en hattal yno y 
no8 hoxmo—St. Grtal, S7 (cf. 8, 42). 

Tunr keisseid y keinaT Keli.— i/yv. Arch. i. 677 (cf. 404). 

Llygad crisiad a wel jm gntt.—Iolo Mas. 167. 

Taflai y eeisinid hyn y neb a fynent i garchar tywyll du, 
lie ni ohai y carcharwr na darllen nac y^rif enu. 

Ch. Edwards : Han. y Pfydd, 138. 

2. [cf. Ir. cios] a receiver or collector of taxes or 
customs; a tax-gatherer, a publican; a bailiff, 
beadle, or Serjeant. 

Bid gyhuddawg ceisind bid gniviad firwyd 
A bid gynnwyH dillad. 

LlgwarcM Hen: M.A. i. 126 (cf. 67, flO). 

A*r eeisiaid a fynegaaant y geiriau hyn Vt iwyddogion. 

ilctauzvi. 38(cf. 36). 
Ceisiad^ gwaa rhingyll.— ilrcA. BrU. 214. 

3, an extortioner (cf. Luc xix, 8). 

Rhwyded y ceisiad yr hyn oU gydd ganddo ; ao anrheifhied 
dieithriaid ei lafur fk.—Salm. ax. 11. 

Ceiaiad, -au, am. a seeking ; a trying. 
Oeiaid, am. a seeking or endeavouring. — P. 
Oeisidydd, -ion, am. a seeker; one who at- 
tempts or essays. 
Llneflt Cadwallawn ar Dawy 
Ueiddiad adav yn adwy 
Clodrydd ceisydydd cystwy. 

Llywarek Hen : M.A. L 121 (cf. 84). 

Oeisiedydd, -ion, am, one who seeks or en- 

- deavours ; a seeker ; an attempter. 

Ceiaio, v. [cais : L. quaeao, quaero] to seek ; to 

attempt, try, essay, or end^vour ; to aim at ; 

to go in search or quest of ; to seek or search 

for ; to go after or fetch ; to get. 
E macnt hwy en keUsinw teymget y genymni ... on 

kynhebyc i henny ninheu a deiayvn teymget yganthnnt 

hwnteu or Buvein. ar kadamaf ohonam kymeret er hyn a 

geissio. — Brut &r. ah Arthur: M.A. ii. 827. 

A dywedut wrth ymanacheaseu awnaeth y owplaei ef yn 
Uawen yr hyn ydoedynt wy yn y geUsyaw ganthaw. 

St. <?r«i/, 52 (cf. 42). 

A dyuot a orugant y Uu attnnt yna gan ynuag a brys y 
geissaw gwelet Owein. — Mahinogion^ 182. 

Ceisiaw bod yn lieucn cyn bod yn Fabli. 

Duireb. (M.A. ii. 161.) 
Cais ddoctiiineb ; ac a'th holl gyfoeth cais ddeall. 

Diar. iv. 7 (cf. 6). 

Ceiaiwr, wyr, )am, a seeker; an attempter; 
Ceisydd, -ion, ) one who tries or endeavours. 

Geispwl, pyliaid, am, [E. catchpoll; L.L. cacJie- 
polusi a catchpoll, a bailiff, a serjeant; one 
employed to catch a person. 
A chom cdwydd-dwyll, pwylljpwl, 
A chospwr bnn, a'i eheisptol. — D. ab ChoUym^ zcix. 17. 

Tn hyn, dyma bedwar c^ispwL a chyhuddwr, a pbymtheg 
o ddamniaid, yn Uusgo dau gytnraul ger bron. 

EtU Wynn: Bardd Cwsg, 100 (cf. 27, 94, 96). 

CeiawiWy a, worthy to be sought. — W, 
Oeitlen, -i, a/, a smock-frook. 



Oeithial, v, [oaeth] to be straitening. — P. 
Oeithialedd, mn, bondage, slavery, oonfine- 
ment, restraint. 
Argledyr Fedyr peidy»f am mavirad 
Arglyt ^ Todtur teyrned 
Arglein [al. ar glein] kein rao ktUXuaUd. 

Or. ab MeredpdA: K.A. i. 474. 

Ceithineb, am,:=Caethineb, 

Bywyd cyilwyr yw Dow, ao nia geUir derf^ acno, na 
cheithineb. . .—BarddaM^ i, V». 

Ceithio, v, to confine or restrain ; to seiie. 
Ceithiw, a. [caeth]=CaefAtt(;. 

Athwyf ym bnryn gwyn adthjfw 

Ethym heb vt llauynrat Uew. 

Prydydd Byekam: ILA. i 886 (cf. 226, 829). 

Oeithiwed, 9m,'='Cadhiwtd, 

8ef yw deall yr enw fllranc ryd o gaOdwH pob kcnedyL 

Otmpau Okmlr^fmamy |1I7. 
T Owr a*n prynws ni jjix^dwerth galed 
O uffein gethem o gttthxwed. 

b. B*nfra$: UJL L S90 (of . M4, 886). 

del (e), -ion, am. [O.Ir. ceil; L. cdo] a oonoeal- 
ing or hiding; concealment; seclusion; a 
shelter ; a secret ; secrecy. 
Tri phetnis cyrraith : twyll; eel; aohamfani. 

CfyJreUhiauGymru,iL5U. 
Cafla*m mhob o«2 bod Dow a'th inL—Ielo M$$. 216. 

Nid 060 gel o'm dJ^^wyUad 

0*th aoUee a*th let i'th wlad.— (Tf^mcv Oimw, 84. 

Ar gdt in concealment ; concealed, bidden ; in 
secret or private ; privately. 
Ae gwbyl wdthredoet or gel ar rybotdd. 

Llyw. ab lAywi^n : UJL i. 804. 

Heb gd^ without conoealment; openly; publicly. 

Neud etiw ynofy cof kyuarohw«l 
Am lyw detyfrut heb gut heb gel. 

Llygad Owr: M.A. L 878 (of. 968). 

Yng nghd^ in conoealment or seclusion; in 

secret; cencealedly, sedudedly. 

Br earn hon mewn enoilion, 
Aroe y dvdd yna nghel coedydd, 
Ymgaru r noa Ue c&n eos. 

Rhys Goch ab Bhicert : Iblo Mm. 248. 

Dan gely in concealment; concealed, hidden; 
secretly. 

Afall^i beren a prenn flion 
A dyf dan gel ynghoed Celydd(m. 

Myri^: UJL. i. 162 (A.B. ii. 20). 

Owed^ais mewn gwedd eofki, 

Dan gelj megys dyn ag ofn.— Z>. ab Guf&ifm, oxlii. 67. 

Cd a chvddy hiding and concealment ; conoeal- 
ment and seclusion. 

A phan aeth y dydd yn erbyn Owain, * gosf od amo 
fyned dan gel a chudd. gorfn hefyd ar laoaa ab lieiaon 
f yned yn wr ce2 a chudd hyd Fon, at hen gyfaill oad iddaw. 

loloMse. 199. 

Cely a. concealed, hid, hidden; secluded; shel- 
tered. 

Awn, Forfydd, yno, T eurf erch ! 

Tr Uwyn cel^ plaa aigol Mroh.~Z). ab 6^o%in, eoUi. 28. 

Ofnaaant hyflon neta 

At ddynion celion Daw ca.—Iago TrUhrug: MAr Coch. 



"Btm innan gynt a thi mor lion, 

Frbl girdaY hon a garwn, 
Hyd llwybran'r Uannereh pel a'r wig, 

Yng Mgherodigion rhodiwn.— 2WyiK^tM,18. 

Lien gdy a veil ; a covering or concealing sheet 

Oet glew oet llew kyn Uenn gel 
Oct glwys digart hart Hywel. 

Bleddyn Fardd : ILA. L 870 (cf . 488). 
tJa yngod, gor Uaw angd, 
A Uyn a gax a Uen gel.—L. G. Cothi^ vm. ii. 41. 

A minnau yn llechn yn ofalos iawn yn fy Um gelf ni 
aethom i mewn i'r adail erohyll. . 

SlU Wgnn: Baidd Cwig, 66 (of. 20, 78). 



Digitized by 



Google 



Gbl 



785 



Cklanxdd 



Oil, nn. [pontr. of ceffyl f cf. Ir. pill (O'Reiny); 
li. celetj a horse, a nag, a hobby. — 8, W, 
T oqIItI oodi yw rfayf el ^waedlyd, 
A*r di gifts yirr a&gen 8«thlvd. 

£h]f$ Prichard: C. y C. clxxviii. 3. 
QwM pamgafn banner ff el 
Vydd M«b ar ^^l «i f eistr. 

loan Sienetfn : Blodau Byfed, 386. 
Beth wneir i meroh benchwibant 
Beth -wneir & hen ^ troaa t 
Beth wneir & thftwlod heb ddim gwair ? 
Beth imehr i ffair heb arian t—PtnnUl, 

T dl baoh yn ciDio i bant.— Da/y<U JBdwart. 
m raid wrtti gawell mwy 
AdMigliido^wy 
nr faxtsfanad draw.— ^«ifum .- Grwth D.C. 212 (cf . 210). 

Ar gilt on horseback. 

Ar ei gel, on the back of his nag or hobby; on 

horseback. 
Celach (*), -od, «c. a fribble, a weakling; a 

feeble or stunted animal ; a mean follow. 
Celadwy, a. concealable ; seclnsiye, hiding. 
Nyd ffoithaw a wnaf wrth a garwyf 
Keladufy liywj liw tonn am rwyf 

Cynddelw: MJL. i. 216 (of. 881, 486). 
Ny byt heladwy nod kaledl. 

Llyto. ab Llywdyn : M..A. i. 282. 

Celai^y 9m, an imperfectly-written form of 
cellaig or cyllaig, fonnd in some late Mss. of 
the ' Godooin,' the best, including the Book 
of Anenrin, having kdleic. 
Kn kyitndywn ka oaraaswn kelleic f aw 
▲o Ajgoedwya gnae yor dyvu w ya y emdnllyaw. 

Aneunn: Qod. 807 (A.B. id. 88). 

Celain, pi. celanedd, $/, [cf. Ir. colinn (Zeuss, 
G.C. 13), cokmn; €kk. calain; C. cdanedK] 1. 
a carcase, a dead body, a corpse ; a body. 
Teir nrbaet kdein ynt: pan ladher; pan yq;>eilher; a 
phan ytiiyer bray dygwydao. Teir grwarthnrt TuUin ynt 
moyn: innr alaaawd hwan; pien yr elor honn; pieu y 
Bed newyd hwnn. 

CyfreHMau Cyntru, 1. 460 (of. ii. 40, 568, 644, 692). 
8ef y gwdei wreio wineu ddediw. a march a chyfrwy 
araaw yn aenyll geyr y llaw a eheUin yn y hymyl. ao yn 
keiaaw bwrw y gelein ar y march yn y.kymry. 

Mabmoffian, 208 (cf. 116, 228). 
Kaf el keleim o bob nn oi eytymdeilhion ac enteu heb er 
JMXL^Brut Or. ab Arthur: U.A. il 838. 
T fvMa veiawen a oloir hediw 
Tm pliUi pvid a derw. 

Ll^warch Hen : A.B. iL 209 (M.A. i. 106). 
Nid & dy y«Iatn di i feddrod dy dadau. 

1 Srm. siii. 22 (of. 24, 26, 28, 30). 

lAadd cdain^ to oosunit murder; to murder, 
to kin. 
O demyd y wreio Uad kdeint bit lofmd mal pei gwr. 

CufirUhiau Oymru, ii. 64 (cf. 76, 264, 678). 
T grt a hynny Daw a erohiB yn yr hen grf reith ac yny 
newya wnenthnr kyftreith ar y neb a lado Mein ac ar y neb 
a TO twyllwr.— ^(. Greal, \ 188. 

PHwerydh yw aaidharbot meflrya pai ffwypai dhrn Tot 

acalh yn myaan Ihadh eelai$i^ ac na n^udniai y Ihadhedic. 

Ymborth yr Enaid^ \ 10. 

Tr ail yw pedkod yn erbyn anian ; trydydd, Uadd eelain. 

Banes Owidw (Brython, ill. 246). 

Ka wna oddrntSb'. na ladd gdain; na ladrata. 

W. aaietbury: line xviii. 20 (of. BCarc vii. 21). 

Trwy dyn^ a dywedyd oelwydd, a Uadd eelain, a llad- 

xata, a than pziodaek y maent yn tori allan; a gwaed a 

gyifwrdd k gyned,—Bo9. ir. 2. 

T pedwar pechod e^'n gwaeddi hyd y nef am ddial. — 

Uadd ctUtin^ neu ladd dyn yn wybodol ac o wir fodd. 

Allwpdd Paradtoys, 16. 

Lladd eelain («m.), murder, slaughter, man- 
killing. 

Bhoee Dnw hwy i frnydd i f eddwl anynad, i wnenthnr j 
pethan ni ehyngweddant, ao wy yn llawn o bob anghyf- 
kwnder, ffomigrwydd, enwiredd, oybydd-dra, dryvioni, 
yn Uawn oeniBtfefi, a uadd eelain. cynhen, hooed^ dryg- 
■mnrydao.— Tr. SaUtbury: Bhuf. i. 29. 



Y mae gennyf hep ef [PQat] ygharchar Uourud kelein 
Barrabas y enw. 

Lly/r Gwyn Bhydderch (Hengwrt Ma.), 66. 

Eithr na fid i neb o honoch oddef adfyd mal Uo/rudd 
eelain, neu leidr, neu ddrygwas. 

ISsff. R. Davies : 1 Pedr iv. 16. 

Pwy brnnag a gaeao ei frawd, lladdwr dyn [*Uaddwr 
eelain] ydyw.— W, Salesbury : 1 loan iii. 15. 

Hal nn a fo Uaddwr eelain, os caiff ef ddiainc, er ei gnro 
ne'i fflangellu. mae ef yn cymryd hyny mewn rhan dda, 
gan iddaw wyood yn dda ddigon ei fod yn haeddn orog. 

HvM Lewyi : Perl, 18. 

Lladd yn gdain, to kill dead ; to murder. 

Marw yn gdain^ to be quite dead ; to die com- 
pletely ; to be stone-dead. 

Dvma lythyr oddi wrtho yn mynegi fod Dr. Wynne o 
Ddolgellau wedi marw yn gelain.—Gro. Owain, 277 (cf. 247). 

Mae hi yn farw gelain, she is quite a corpse; 

she is quite dead. 
2. the fcetus or young (of animals). 

Tr aninail hwnn [y carw] oe dhoethineb ae vwriat a bair 

E' ewic vwrw y gtlain neu y Iho mewn Ihe oadam diaathr, 
e ni bo tramwy dynion nac aniueilieit. 

Cy/raith Ar/au (Hengwrt Ms.). 

Celanedd, ) -au, «/. and cl, carcases collectively; 
Calanedd, ] a heap of dead bodies ; carnage, 
massacre, butchery; the dead (as on the field 
of battle). 
Ao ef auu agoa a bot kalaned yn yr ymaag hwnnw. 

Malinogion, 182. 
Brwyw lafnan yg oran yg ciai eelaned. 

Oyndddw: M.A. i. 208 (cf. 194). 
Faredur ae lladawd wyntwy. ac ae bwryawd yn galaned 
droe y bont yr auon.— ^(. &real, \ 194. 

A pheri kynnullaw y kalaned aele gantaw. ao en dwyn 
hyt y lie ydoed gorff Bolant. 

Yst. de Carolo Magno, ool. 491. 

Ao wynt a gawaant jmo eu gwjrr yn yelaned. . . Ym- 
hoelut a omo dracheuyn hyt y Glyn Mieri. a pheri kyn- 
nullaw y kelaned oed yno.— Campau Gharlyinaen, \ 116. 

307. Bu haint mawr aohoe eelaneddau ymladdan ; a bu 
farw anf erth-rif yn w^ a gweirion, a mercned a gwragedd. 

loh Mss. 41. " 
Tair haint echrvs Ynys Prydain : cyntaf , haint o gelanedd 
y Gwyddyl a laadwyd ym Manuba . . . ail, haint y fad 
felen o B6s, ao aohoe eelaneddau Uaddedigion y bu honno. 

TfVfsdd: M.A.ii.6e. 
Trannoeth yr aeth gw^ Groeg hyd at Briaf i geiaiaw 
oynghrair yr yspaid y byddynt yn claddu eu kelanedd. 

TstoH Dared, \ 64. 
Ueinw leoedd & ehelaneddau; arohoUa ben Uawer gwlad. 

Salm. ex. 6. 
Cyn y gelanedd hon yn y gwledydd hya, oanodd dooh 
alarwm o honi ei bun. 

Oh. Edunrds: Hanee y Pfydd, 168 (of. 88). 

Os geljnion gloewon gledd, 
Gelynion hya gelanedd.— Bobert Davies. 

Lladd celanedd, to commit murders ; to kill (a 
great number) ; to shed blood ; to murder. 

A mvnet ar herw hyt yn lio^er. a llad kalaned a Uoogi 
tei. a oala karcharoryon aoruc lor^exih.—Mabinogion, 144. 

Na fynned ai law ladd calanedd.— M.A. i. 638. 

Ponny wdhosti ry ladh o Dauydh gslanedh. ae Tot yn an- 
niwair.— Xucicfar, \ 137. 

Celaneddau meirwon, dead corpses; heaps of 
the dead. — 2 Bren. xix. 35. 
Maea celanedd, a carnage-field. 

Y Mdr Coch yn foes kelanedd, neu Ddymehweliad yr 
Ai^htiaid yn y Mdr Coch.— lago Trichrug: Mdr Coch. 

% Pughe has the sg. cc/an, as well as eelain, 
apparently to account for the collective 
cdanedd; but ai in some other singular 
words becomes a in the plural: cf. chwain, 



Digitized by 



Google 



Celakieddaibd 



786 



Celf 



chwannen; gwraig^ gwragedd; rhiairiy rhianedd. 
Zeuss {G,C. 291, 823), presumably misled by 
Lady Charlotte Guest's version, translates 
celanedd or calaiiedd {Mab, ii. 372) by habita- 
tores, as if it represented the Lat. colonic with 
which it has no connection. Lladd celanedd 
or calaneddf as well as Iladd ceJatn^ is a com- 
paratively common expression in medieval 
Welsh, and occasionally in later authors. 

Oelaneddaidd, a. like a corpse or dead body; 
cadaverous. 

Celaneddig, a. corpse-like, cadaverous; ca- 
daveric. 

Oelaneddog, a. strewn with carnage or slaugh- 
ter; camaged; ghastly. 

Celaneddu, v, to strew with carnage; to 
massacre. 

Celawr, orion, sm. one that hides or conceals. 
—P. 

Celc, ) -au, am, 1. concealment, hiding; that 

Celg, j which is concealed or hidden ; a hoard, 
hidden stock or treasure ; a hiding-place. 
Gael mawredd ar dir Bleddyn, 
Gael grwr i luddio celg yn\— Da/, ab Mtr. ah Tudur. 

Qwelais amser, fab Owiljnn, 

Gael gwr a wnelai gelg ym'.— />. ah Omlym^ diii. 27. 

Mae ganddo gelc o ariaUy he has a hoard of 
money; he has money put aside imknown to 
others.— iST.i^. FT. 

2. a wile, a trick, a stratagem. — P, 

Celcadwyy a. concealable ; that may be hidden. 

Celciad, -au, am, a concealing or hiding. 

Oelcu^* ! V. 1. to conceal or hide; to secrete. 

jynxgBxd'yddwYd arian wedi eu cfleio gan hen gybydd ar 
7 plwyf yn Uanyinddyfri.— ry«?y»o^artA, Bhag. 6, 1878. 

2. to embezzle. 

Bydd raid i'r carcharor dretdio dros ugain mlynedd 
mewn penydfa am iddo gelcio swm mawr o arian. 

Dri/ch, Tach. 29, 1888. 

Celciui, a. concealed, hidden ; secret ; private. 

Taflan o*r pechodan dygwyddawl i*r rhai cyflon. . . Di- 

brido, bamu, neu ddiystjrru ereill yn gyhoedd neu'n gelcti^. 



Allwydd Paradwysy 

wyr, am, 1. a concealer or hider; 
one who keeps secret. 



Celcwr, 

Celciwr, 

Celgwr, 

2. an embezzler ; a dissembler, a disguiser. 

Nid ctlgwr gwr a garo, 

Ni thrig mewn gweniaith na thro. 

Lajydd ab Guyilyuiy cliii. 29. 

Oelcyn, am, one that conceals or hides himself; 

an embezzler. 
Celcyniaeth, -au, af. concealment; dissimula- 
tion, trickery; embezzlement. 
Celch, -au, af, [=cylch, «wi.] a circle or cycle. 
Anadl fal mwg y fawnen 
Tn ei chdch^ pan naa gelch gwen. 

Diifydd ah GxoUym^ Ixxvi. 21. 

Celchu, V, to encircle, to surround, to embrace. 
Oelchyn, am, [calch] a piece or lump of (un- 
slaked) lime. 

Cymmer losgliat a chelchyn annhawdd, a dod mewn U^tr, 
a bwrw amaw chwart o isgell y geidwad. 

Mtddygon Mydd/ni, ii. 6^. 

Celdy, dai, dyau, am, a house of retreat or se- 
clusion ; a bower or arbour. 
CfUly dan frig coed cildwyn, 
Cywair y lie, caer y llwyn.— Z>. ab Owiiym^ cdi. 8 (cf . 38). 



Oeledig, a. concealed, hidden ; dissembled. 

Keltdic uy him jm hir ofwy lie 
Yn UedradTore gan Avarwy.^Cynddelw: M.A. i. 217. 

Oeledigaeth, -au, af, concealment ; a hiding^. 

Oeledigrwydd, am, ooncealedneas. 

Oelefrydd, ) $m, and cl, [calaf-^rhydd] stub- 
CaUfrydd, j ble. In the Welsh Laws it is 
the stubble that remains of com that has 
been eaten by animals. For some unapparent 
reason, Th. Richards writes the word celefer- 
yddf and Dr. Pughe cele/eurydd, 

Pwybynhao agaffo iawn am yt llygredic gan yqgrybyL 
ny dylyir am jkala/rwt hwnnw na thai na daly y^grybyl 
•nULW.—Cy/reithiau Cymru^ i. 748. 

T neb a gaffe iawn o gwbl am yd llysredlg y gan ber- 
ohenawg yagrubl, ni ddyly na thU, na aala yagmbl ar j 
ceU/rydd hwnw.—Lege* WaUicae^ in. x. 84. 

Oelefrftd, ) -au, am, [L. celehraiio; Ir. celehrad: 
Celyfrad, j cf. Cormac's Glossary, 36] celebra- 
tion. 
Heb reith heb gyfreith heb gyfrad a gwaa 

Na gweini cfUurad. — Llyte. ab Llyteflyn : M JL. i. 279. 



If oladwT vn Daw Tn diff ynymd yaayt 
Y Meirionnyt ryt rot gy g waa U d 
Molidor y chor ae chrly/rad 



Ae chert ae ohedwyr ac llyr ae Uad 

Ae llann ger dylan ger glan dylad heayd 

liwytyd y gweryd ae hyd ae had. 

lAjfwelyn Fardd: If JL i. 361. 

OelefVn, am, [sgl. of co/a/] a stalk, a stem, a 
blade, a straw. 

Ar hynnT Uyma eliwln y byt o lygot. a chvfrif na memxr 
ny ellit ar nvnny. ac ny wydyat yny uyd y Uygot yn gwan 
a dan y groft. a phob un yn dngyaw ar hyt y kAeuyn. ao 
Tny estwng genti. ac yn torn y tywvaaen. ao yn gwan ar 
GTwyssen vmeith. ao yn adaw y kalaf yno. Ao ny wydyat 
ef uot un keleuyn yno. ny bei lygodet am bob un. 

Mahinoffion^ 68. 

Oelenig (#n), am, [calan]=Ca/eni5r, q.v. Celenig 
is comparatively common in the older laa- 
guage: cf. M,A. i. 226, 229, 260, 266, 339, 
342, 344, 431, 432, 460. 
Oelf, -au, af, art. 
Moll wnaf y melyn wlf , 
Mai y bu'n oanu mewn etlf; 
Meilwrn drain ao ar gain gofl, 
Mwyalchen laia awen sylf . 

D. Llwjfd Matkewy i'r Fwyalch. 
Trwy eret gel/ dygaaent hwy y gwaith 
Yn bontawl, crimell o ddibynawl graig, 
Tro6 affwys flin. 

W. 0. Pughe: G.Q. x. 810 (of. iii. SS7). 
Anian nid yw ond e«Z/na wyddoat ti. 

Robert Owen: Oweith. 272. 
Wedi i'r darganfyddiad nodedig hwn gael ei hvBpyra 
. . . i Athrofa y Prif Gd/au, yn Ffraino, niddarfu i*r corff 
hwnw golli dim amser cyn erfyn ar Weinidog Addysg 
Gyhoeddua am gynnorthwyon i fyned jrm mlaen i*r ym- 
chwiliadau.— -Bruitw ; Ninefeh, 12. 

Celf a gwyddor, art and science. 
Mae beirdd, Uenyddion, a threiddwyr cywrain i gel/ a 

gwyddor. yn hanfodol i enwogrwydd oenedl. 

ifau/, C.C. X. 199 (cf. aoo). 
Gyda'r olaf y mae y cel/au a'r gxcgddorau^ bywyd o drefo, 
' "Ayjn cael eu dwyn ym mlaen. 



Hauly CO. zxiii. 42. 



a Uywodraeth wladol, yn 

Y celfau breiniol, \ 

Y celfau teg, / the fine arts. 

Y celfau cain, ) 

Y celfau rhyddedog, the liberal arts, the polite 
arts. 
Baglar Celfau, | Bachelor of Arts. 



Baglor y Celfau, 

Athraw Celfau, 
Athraw y Celfau, 



A 



Master of Arts. 



Digitized by 



Google 



Celfa 



737 



Oelfyddgar 



-oedd, ) «/. [cel+mon] a place of oon- 
( oealment; a place of seclusion 
a retreat. 



Oel&, 

Cellkn, -au, 
or privacy 
Nid oes gel/an min Uannorch 
Im' i gynnal oed k merch. 

Da/ydd ab Gvnlym^ oolviii. 33 (cf. ocli. 14). 

Llwyn ir mewn eelfa miram, 

Uirs ffriw-las y gamlas gain.— 7o/o Morganwg. 

GelfSEkdur, -laid, «m. an artist. 

T durlun liuig^enwedig a roddwyd i gelj^adnr, yr hwn a 
wnaeth ai^n^aff gorwych o bono. — Ctamwl^ ii. 102. 

Tm mhlith y ed/aduriaid a ddenaaid i'r Dyffryn Ded- 
wydd, i laforio er oyBor a digrifwch y trigolion, yr oedd 
gvr nodedig ei wybodaeth yn y mudallaoedd.— i?a«se/<M, vi. 

Oelfair, eiriau, sm, a technical word or term. 

T mae yn ammhexu, ^ fodd bynnag, a ydyw yr ym- 
adrodd fel eel/air yn gywir. 

Y Ddainr n V CrfaduHaui, i. 468. 

Celfi, 8,pi, and cL 1. in the Laws the screen 
wluch divided the hall (of the royal palace) 
into two portions. 

* Tlie hall, it would appear, contained six pillars for tbe 
■apport of the roof; the fire-plaoe occupied a space be- 
tvreen two of these pillars, and screensj which extended 
from these pillars to the side walls, divided the hall into 
two parts; m the dais, or upper portion, the kmg and nine 
of his officers were seated, in l^e nether portion were al- 
lotted seats for the other four officov, and places for the 
rest of the household.*— (7.^. i. IOr. 

Petwar cadeyryawc ar dec esyt en j UyB peduuar 
(madnnt ya ooref adec uch coref . Kentaf ew ebrenyn ef 
adde erste en nessaf yr kelug: ac enessaf ydau enteu 
ekegheUaur ; a guedy henny er hosb ; ao guedy henny er 
edlye ; ac guedy henny e pen hebogyt ; ar troydauc yam 
edyuyl ac ef ; ar medye emon e kolouen yam etan ac ef . 
Enessaf yr keUuy arall er efeyryat tevlu with uendvgau 
yuuyt alomu e Fader; ar oolouen uch ypen ef adely er 
gortec&ur ymaydu; enessaf ydau enteu er enat liys; 
enessaf ydhau enteu ebart kadeyryauc; egof llys empen 
eoeyg rao deulun er ef evryat. Epenteylu adele eyste ar 
etal ysaaf yr neuat ay Uau as ■ • - 



assuy ar etal drus; ar hyn 



anynno or teylu yhyd ac ef ; u: rey erevU e parth arall yr 

dius. E bara temn ar neyllau e penteulu: e pen guastraut 

yam e keiuy tur brenyn ; e penkynyt yam e keluy ar efeyryat. 

Cgfreitkiau Cgmrti, i. 10 (cf. 16, 86; ii. 686). 

2. famitnre ; household articles ; implements, 
tools, instruments; luggage. 

Eu plant a ddryllir wrth gel/i. 

Eag. Morgan : Hos. xiii. 16 (cf. x. 14). 

Cdfi tir, implements of husbandry. 

Cyweiria gtlfi tir; tor goed deunydd; & dwg dail i*r tir 
ar y rbew. — Luinover Ms. 63. 

Celfi ty, household furniture. 

Mewn ychydig wythnosau bAm vn alluog i ddiwallu fy 
nghaban ag amryw gelfi angheaaheidiol.—Cglchgrawn^ i. 42. 

Cod a cMfi, bag and baggage. 

Cdfi min, edged tools, sharp-edged instru- 
ments. 

Oof gynt a gaf as air da iawn a ohlod am wneuthnr ee^fi 
min txa rhagorol.— /ofo Mat, 157. 

Cdfi crefft, tools or implements of one's trade 
or calling. 
Cdfi llu, the baggage of an army. 

3. trashy or worthless articles ; trifles, bagatelles. 

A Uawer ereill mwy no mwy. ai rhith^ 
Owirioniaidj ai meudwyaid, orodyr ai 
Owyn, du, llwyd, ac en eeljl gwamion oil. 

H\ 0. Pughe: CO. iil. 619. 

Dob dHh gelfi oddi yma, take away thy litter 
from here. 
Oelflach, 9.pL worthless or trashy articles; 
lumber; rubbish. 

Sefii gdfiachj old things of little value; old 
rubbiui. 
93 



Celficyn, «m. [oelfi-^-- cyn ; i.q. cdfiyn] a small 
artidle of funiiture ; a small household article; 
a thing of trifling value. 
Hen gelficytiy an old worthless piece of fur- 
niture. — CardiganMre, 

Celflyn, sm. a tool, instrument, or implement ; 
a piece of furniture. 

Ac o hyny y golwir celfign at dori tir yn bal. 

Cg^nach y Beirdd, 89. 
Cel/lyn t^ goreu yn y byd yw gwraig ddBi.—Diareb. 

Celfydd, a. [fcelmed: cf. Ir. caifna, calmatvs] 
slolful, expert, skilled, ingenious; artifioiaL 

Overg 1. cdmfd {gl. efficax). 

Oxford Gloas. i. 6 (Zeuss, O.C. 1058). 

Breuduid a uelun neithwir. ys celuit ae dehoglho. 

Hyfr Du: A.B. ii. 5 (cf. 6). 
Nyd oerddor edfydd ny molwy Ddofydd. 

Taliesin: M.A. i. 28. 
Ac yna yd anvonet Myrdin gyt ao wynt. am y vot yn 
gflvyd ac ethryUth mawr yndaw. 

Brut Gr. ah Arthur: M.A. ii. 278. 
Tri pheth ni weled hyd yn hjm yn y byd : glwth iaohus ; 
rsgaaur ed/ydd; a baich anrhydeddus. 

Trioedd Doethineh: M.A. iii. 880. 
T mae'r FarddonJaeth Oymraeg yn gelfyddach^ ac yn 
berffeithaoh, ac yn brydf erthadi. ac yn f elusach, na'r un 
a geir yn uniaith arall a f u erioea. 

Oyfrinath y Beirddy 14 (cf. 46). 
Celfydd, celed ei arfaeth.— i>uzre&. (M.A. ii. 161.) 

Antuviais ryw hynt arall 

O newydd, yn gelfydd gall.— (/ro. Otoain, 82. 

Ceffyddofiy ingenious persons ; artists. 

O pymp pumhwnt kfluydon 

Arthawon efl Math.— 2'a7»^«n; A.B. ii. 142. 

Uwch awduron a chadeiriawg. 
Bur iaith rywiawg, ber atl 
A ehelfyddon uohei f eiddia^ 



cyi 



Bur iaith rywiawg, ber athrawon ; 

A ehelfyddon uohel f eiddiaivg, 

A*r beirdd enwawg, eirber ddynion. — Gro. (hoatn, 188. 



Crefftwr cdfydd, a skilful artificer. — Em, iii. 3. 
Oelfydd, 8,pL * kiln-rods.* 

Ar e kduyd un keynnyauc.—Cy/reithiau Cymru^ i. 804. 

Oelfyddaidd, a. ingenious ; scientific. 

Dangosodd gw^ cdfyddaidd nad yw gwres yn effeithio 
cyn dosted ar fiw dn.—GwylKdydd, ifi. 374 (cf. 801). 

Oelfyddau, ) 8,pL [=celfyddydau, oelfyddodau] 
Celfyddon, ) arts. 

Doedwch y ffordd y mae henwau perthynasawl at swydd- 
au, breiniau, a ehtlfyddau gw^ yn goferu allan o'u oys- 
aeflnawl.— i?r. Or. Moherts: Oram. 108. 

Ar air a chydwybod gfwf wrth gerdd dafawd, a'i cMf- 
yddaUf a'i grwybodau, a'l pherthynaaau.— /oto Ms*. 812. 

Yr oeddynt [y Bhufeiniaid] yn Uywio eu gwladwriaeth 
mor ffall, ag y byddent mewn rhyf el y rhan f ynychaf yn 
anorohfygpf; am gd/yddau a gwybodaeth yn rnagorol; 
am rinwedd yn enwog.— J?/i« Lswia : Drexelina, 69. 

Tau oil y cd/yddon cain 
Ar gynnydd golud a ddUynant rawd, 
Neu a desotant is pelydron hedd.— fF. O. Pughe: F&l. 19. 

Oelfyddawd, -odau, -odion, 8/,:=Cd/yddyd. 
Celfydd-dra, 8m. skilfulness, skill, ingenuity. 
Nid annichonadwy f od rhai ardaloedd yn ei gynnal gyda'r 
cyfryw gd/ydd-dra ag a hanf odai yn yr amaeroedd hjnj. 
Camhuanawe: Hanes Cymru, 18. 

Celfyddgar, a. 1. ingenious, skilful, expert; 
fond of art ; artistic. 

O'r rhyw hyn y dylid bamu y prydyddion doethion a 
ohywraint a ehelfyddgar a gelfir tra byddo cadair ac eistedd- 
fod yng nghw^.— Sarcitku, ii. 184. 

Bhoed Duw im' adwedd iawnwedd yno, 

A dihaint henaint na'm dihoeno, 

A phlant cdfyddgar a garo eu hiaith, 

A haidd awenwaith a'u hurdduno.— (?ro. Ovtain, 11. 

Gwych o hardded yw arfau Uywelyn ab Omffydd . . . 
sydd o flacn y Uyfr, wedi oi dori ar gopr yn gdfyddgar 
ddigO"- — Growicy Owain^ 309. 



Digitized by 



Google 



Oelftddoabwoh 



738 



Oelftddtd 



2. artificial; fictitioiu. 

I ddioo^ ein gireithredoedd 0*11 holl degwch celfyddgar. 
a gosod em htmain o flaen ein llygraid yn ein holl frynti 
noeth.~/o«. Tonuu: Bnoh. Qrist. 197. 

Oelfy'dd^arwch, «m. ingenuity, ingeniousness. 

Tripheth a ddybryn cydnabjddiaeth : oarediarwydd ; 
utfyidgarwh ; a diynneflnder.— (7j(/Hna«A y Beirdd, 47. 

Tr oeddynt yn fawreddus (nid ydym yn gwadu) mewn 
traff erthion dinaaaidd a milimaethf gartref ao oddi gartref ; 
o ran en cyfarwyddyd meim cdfyddgarwch a gwybodaeth, 
ihyf eddol oeddynt.— J^Zi* Levnt : Drezelius, 68. 

Oelfjrddiad, -an, «m. a being expert or Bldlial* 
Oelfjrddiaid, B,pl, men of art; expert, skilful, 
or ingenious persons. 

Fan oruc keili keluytyeid daear. 

Llyw. ab Llyvfflyn : H.A. i. S8S. 
O hir gymhwyll doethion, ac awen^dion a ehel/^ddiaid, 
*emyd pwj" ^^ - .^ 

> naddynt. 



g^y- 



O hir gymhwyll doethion, ac awenyddion a eA«//vd 
J oeir gwellid a ohademyd pwyll a dosparth ar bob 
bodau, ac ar bob mi o naddynt.— Par<2<^, i. 26. 

Oelfjrddiaeth, -au, $/, art ; arts ooUeotively. 
Gwnaeth Uywelyn Sion lyfr a enwodd ef 'Adgoflon 



Gwybodau yr hen Gymry, »ef Cyfarwyddyd ar Bij^ydd- 
iaetn, Achyadiaeth, CJofledyddiaeth, Meddyginiaeth, Ff erm- 
yddiaeth, Deddfyddiaeth, Celjyddiaeth.ti Fferylltiaeth. yr 
hen Qymxy.—Sion Bradford : Cyfr. y Beirdd, Khagdd. 12. 

Oelfjrddol, a. relating to art; artificial; in- 
genious, skilful; artistic. 

Mi a aethym i d^, p'le gwelais ddirgelwch rhyfeddol i 
ddeor cywion trwy wrea ctl/yddol. 

W. Ltwtt : Dwy Daith, 2 (cf. 8, 4). 

Efe a ddylai gyda llaw ei lyfrau gwarantedig o gelf- 
yddyd. ac awdurdodawl o athraw, fal y gaUo fedru ar Tarn 
a gwyix>daa y meddygon doethion a chelfyddoUon a fuant 
o'lflaien ei.— Meddygon Mydd/ai^ 297. 

Celfydddiony artificials, artificialities. 

Oelfjrddoldeb. «m. artificiality; skilfulness; in- 
genuity; skill. 

Oan nas dylid amgen na gwir a chywir, ac iawnder cyf- 
ymsawdd a ehel/yddofdeb ar a wneler gan a fetro'r goreu 
ar bob gwneathmr. . . liwyr alledig i Dduw pob goreuder, 
a phob laimder, a phob cel/yddold^^ a phob prydferthwch. 

Barddojt, i. 828. 

Celfyddu, V. to make skilful; to exercise art; 
to practise ingenuity. 
O brifluyr synhnyr y synnio vymryt 
Bmd gyt gdvydyt am kdvydo. 

Meilir ab Owalchmai : M JL. i. 826. 
Gwnenthmr a gtlfydd^ cell ydd a ddoeparth. 

Doetkineb y Gymry : M. A. iii. 118. 

Celfy'dduB, a. belonging to art or arts; tech- 
nical ; ingenious, skilful, exx)ert. 
Oelfjrddwaith, weithiau, sm. what is wrought 
with skill; curious, ingenious, or 'cunning' 
work. 

Wrth y rhai. megys wrth fath ar hen furddmiau am- 
mharuB, y gellir draul mor odidawg oedd cel/yddwaith ao 
adeQad creadwrfaeth dyn ar y cjmtaf . 

Mobert Llwyd: Llwybr Hyff. 6. 

Celfjrddwr, W3rr, «m. one skilled in any art ; an 
artificer; a man of science, a scientist ; an aitist. 

, ao ym- 

illal 



k y mae [cybydd-dod] ym mhob congl, ; 
calon^ orwy ddryyu em pyaygwyr, llys 
^ , Uindagu ein cyfreithwyr, clWyfo ein llal 
grwenWyno ein boneddigion, Iladd ein celfyddwyr^ rheibio 



Yspeienna 
lusgo i bob ( 
eglwyswyr, Uindagu 



ein mansiandwyr, a brauiu ein morwyr. 
R. Llwyd 

Bon 
rhai 



Llwybr Hyff. 78. 
eithaf dawn y 



an yr ydym am y ulfyddwvr gwledig, e 
i ydyw oolnrio astell uwch drwB tafamdy. 

Cylehgraiortf i. 7. 

Oelfyddyd, -au, -on, | a/. 1. art (in theory 

Celfyddawd, odau, odion, j or practice) ; sci- 
ence; faculty. 

Teyr kduydyt nv dely mab tayauc en descu heb kanyat 
y arglnyd. — (fyfreitkiau Cymru^ 1. 78. 
Gwr anryyed y dvac en e hUvydodeu oed hwnw. 



rdyscei 
C Otf ab 



Arthur: MJL, ii. 864 (cf, 126, 279). 



Keluytodeu reen raanwyd a mi 
Hegya na rannwyd am rieni. 

Llyto. ah Hywelyn: ILA. i. 881. 
Teir colofyn y keluytodyon. 

lAyw. ab Uywelyn : H JL L 888. 
Yna yr (urdeiniodd hi drwy gd/yddyd Uytran Fheryllt i 
ferwi pair o awen a gwybodan. 

Hant* Talietin : HJL i. 17. 
F6 garat Salmon yn Nhwr Babilon 
HoU gtlvyddydon area foBdera. 
Mawr gerais innau yn ry mardd-lyvxaa 
Holl gdvyddydau gwlad jBuropa. 

AvM Fraiih : MJL i. M. 
Tri deunyddion cerdd dafod : iaith ; crebwyll ; a ehelf^ 
yddyd.—Cy/rinach y Beirdd, 48 (cf. 44—47). 

Er bod cd/yddydon ereill yn dda ac yn rhaid eu dyqgn, 
eto ni ddichon un dyn amxnhen fod y gdfyddyd hon yn 
benaf , ao uwoh law pob cel/yddyd arall. 

Ed. lames: Horn. i. 7. 

Caa dyn a wdo lawer o foeeau a ehelfyddydau^ ao ni 
ddyago ddim honynt.— Z>tar«ft. 

Gan wrbod fod athrawiaethau'r grefrdd Grisfnogol yn 
llwyr wrthwynebol i'w gelfyddydcn melltigedig ei hnn. 

Ed. Samuel : Bnch. yr Apoat. 70. 

Gramadec ... hi yasyd ram y kelvydod^u. 

Yst. de Carole Magno^ ool. 493. 
Ef a wybyd yr holl geluydodeu.—Lucidar : JAJL. 68. 

r aaith gelfyddyd^ the seven arts ; the seven 
sciences. 

Ac ygyt a heny heryt arderchawc oed o deu leant eaool 
o athiaon a doythion a etnebydjmt kerdediat e aer. ar am- 
ravailion kelvydodeu ereill. kanys en er amaer hwnw e kefit 
endi or $eUh keivydyt.—Brut O'r. ab Arthur: M.A. ii. 819. 

A dodi cwbyl oe ymladeu yn yr Tspaen. ar tnth geluydyt 
y gyt a hynny o oirydedus kywreinrwyd. 

Campau Charlymaen^ J 117. 

T tair ymadroddawl, a'r pedair yma, a elwir y Saith 
Gel/yddyd.—Dotparth y Saith Gd/yddyd. 

A'th edeu ungom fraenllyd, 

jyKthmdB,*! mtth gelfyddyd.- Gw. Mechain: Gwaith, i. 888. 

Y Baith gelfyddyd freiniol^ the seven liberal 
arts. 

Tair celfyddyd freiniol y sydd ag a weddant ar foneddi^ 
ymwybod ac ymddarllaw ag wynt : barddoniaeth ; fferyllt- 
aeth ; a llafuriaeth.— Triofw/d Cyfarwyddyd. 

Nid oedd rhyddid i roddi nn math o addysg yn y cel/ydd^ 
ydau breiniol. — LUuad yr Oes, i. 95. 

I>ylid flylwi yn arbenig o berth i'r ctl/yddydau breiniol yn 
gyfltedinol. nad yw yr holl reolau yn y byd yn ddigonol i 
wneyd barad, arcathydd, nen arlunydd enwog. 

Gwyddoniadur Cymreig^ ii. 265. 

Rhenid hwy gan yr hynaflaid i aaith ben, y rhai a elwid 

ganddynt hwy y Saith Gelfyddyd Freiniol; hyny yw, 

gramadeff, rhesyme^, areithyddiaeth, rhifyddiaeth, cerdd- 

oriaeth, aaiar-fesonaeth, a scryddiaeth. 

Gwyliedydd, viii. 248. 

Lien a chelfyddydy literature and art. 

Meredydd ab Rhosscr o Lanbedr ar Fro ai dywaid . . . 
er dyagu'r modd y mae c>nrhaedd gwybodau lUn a chelf- 
yddyd.—Iolo M$s. 184. . 

Cd/yddyd hudoliaeth, ) j.i,^^„^^«^. ^«^-^ 
Htidolawl gd/yddyd, j the magic art; magic. 

Felly y bwriwyd i lawr oferedd celfyddyd hudoliaeth. 

Doeth. xriL 7. 
Ef a dwyll trwy hudolawl gduydU lawer. 

Prophwydcliaeth Sibli^ \ l&. 

Cd/yddodau manoltvaithy curious arts. 

Llawer hefyd o*r rhai oedd 3m arfer o gHfyddodau manol- 
waithf a ddygesont en Uyfrau, ao a'u Uosgeaont. 

W. Saletbury: Act. xix. 19. 

Y cd/yddodau rhydd, the liberal wis. 

Cdfyddyd meddyginiaeth, the medical or heal- 
ing art. 

A chyvarwyd wyf yg kelvydyt medeginyaeth. 

Brut Or. ab Arthur: M.A. ii. 281. 

Cdfyddyd barddoniaeth, the art of poetry. 

Trof edig nawdd yw yr nn a gymmero bencerdd o bryd- 
ydd goraeddi^ ato idd ei ddywu yng nghelfyddyd barddan^ 
laeth, a ohyfrmach barddaa,— /o?0 Mss, 67, 



Digitized by 



Google 



Cblfydbydaidd 



739 



OSLI 



Cdfyddydau dinas a tJieulu, ciTic and domestic 
arts. 

Doded ys^lion i ddjragu syberwyd ; 
Toys Piyaaui, a nawdd ar gelfyddyda* c 



. mhob tref yn 
M a theulu. 

lolo Mm. 41. 



Cdfyddyd garirefoly domestic art. 

Tmt edjjyddyd gartrtfavjl y dylai ddwyn d ferohed ar- 
nynt: ceginiaeth; grweyddiaeth ; a gwnladoriaeth. 

Trioedd Doethineb: M.A. iii. 378. 



the fine arts. 



F cdfyddydau cain, ) 
F cel/yddydau teg, ] 

Nid oeddj y pnrd hyn, heb ymroddi i ddarllen ao astudid, 
gan yrngTrbaeda at nry fwy o berffeithrwydd yn jeelfydd^ 
jrdcM teg.—Cglckgrawn GyvKratg (1793), 91. 

(hoyr y gd/yddyd, gentlemen of the faculty. 
—IT. 
Cdfyddodau a yioyhodau, arts and sciences. 

Deall y manr, a phenaf o gnrwrdndeb odf yddyd y byw, 
a chadwedigaeth pob e^fgddodau a gwyhodau^ a daniBros ar 
bob dangos. — Barddas^ i. 16. 

2. art ; craft, handicraft, trade, occnmtion ; 
skilL 
Pa gtluydyt heb y Pryderi a gymmerwn ni amam. 

MahhMgion^ 48 (of. 62). 
O herwrdd ei fod o'r im gel f yddyd. . . Canys gwneatiiiir- 
wyr pebyll ooddynt wrth eu cd/yddyd.—Aet. xviii. 3. 

Oeliyddydaidd, a. artificial; resembling art; 

belonging to art or trade. 
Celiyddjrdgar, a,:=-Celfyddgar, 

A chafwyd y cyfryw arfau anffeuol yn eu plith, as nad 
oeddynt i* v cael yn im man ona ym mhlith y ceiieaLoedd 
mwyaf moeegar a chel/yddydgar. 

Ueuad yr Oea, i. 607 (of. 609). 

Celfyddydol, a. pertaining to art; technical; 
artistic; artificial. 

Prydbrdd ... a ddyly wybod pob dosparth ar gerdd 
dafawd a'i pherthynasao, a medru oerdd daf awd ei hunan 
yn gtlfyddydawl a difai.— F Greal^ 846. 

Oellwn ei grmmeryd yn wirionedd gwastadol, os byddwn 
gyda rh^ aicnoe yn teimlo heb weithredu jm gyf atebol . . . 
' y diwedd fydd i*r teimlad fyned 



Sgel/yddydol yn lie 
' dol wneuthur dim 
rhew yn aros oddi 
Duwin. 182. 



yn natoriol. Ac nis gall grwres celfy 

oodtoddiychydigarywyneb, taray 

yno i'r gintelod.— i>r. L. Edward*: 

Celff, -au, -i, am. 1. a stock, stump, or block. 
Hen gdfft a dry old stump. 
2. a pillar, a column. 

Cyd ihinig y eelffi, hyn eisteddai Gabriel. 

W. O. Pughe : C.G. ir. 606 (cf. vi. 682, 635). 

Celffitin, a. * dried up, or become stiff; rigid; 

dung, as wood that is cut.' — P. 
OelfBunt, ffeiniau, am, a tree that is *erown 

dxY and hard by age; dry hard wood that 

wfll easily bum;' a stock, a stump; an old 

withered thing. 

A redded i neb rodd gogymaint 

A hwn Haallt wael gwyi ffael gelffaint. 

Madog Dwygraig : H.A. i. 487. 
Codi a wnai*r deUT celffaint 
OH w41 ei bun, awel haint. 

Z>. ab GwUym, dxxiv. 89 (of. odiii. 89). 
Cdffaint o henaint yw hwn. — U«w, ab Outyn. 

Tri diyflng byd: crau nodwydd ddor; cam Sais ar 
gtlfaint; a drwi cell mab y orinwac. 

Trioedd Doethineb: H.A. iii. 246. 

'Y felltith fawr,* meddai xm. 'ify nhad, a wnaetfa i 
briodi hen gelffaint yn eneth.'— IT/w Wynn : Bardd Cw8g, 80. 

Celfteiniad, -au, sm, drying up ; a being dried 

up and become hard. 
Oelffeinio, v. [celffEiint] 1. to become or Krow 

dirand hard; to be dried up and grown hard 

(Uke old trees); to become a dry stump; to 

become hard. 



2. to dry; to make dry; to harden. 

Ffynodd gynt ei ehdffeiniaw.—Bhys Goeh Eryri, i'r Fidog. 
Celffeinnyn, w. ) «. [dim. of cdffai'ni'] a small 
Celffeinnen, /. ) stump or block ; a stump. 

Dywd, fy ngh&r a'm oyfaill, y dderwen hon a orweddaf 
•wrthi : nid yw amgen jrr awr hon na hen gelffeinnyn marw, 
heb doail, heb frig ami : eithr oof genyf ei gwded yn f eeen 
ar frig breninbren y gelliwig hon.— /oto Mas. 189. 

Ac noh benn y ff ynnawn ydoed prenn diruawr y vdnt ac 
ami y geigea yn kelueinnen [printed keUuein'Mu] noeth heb 
rise heb deil amej,^E/engyl Nieodemus^ \3. 

Celg, sm, [cf. Ir. c€ilg']z=^Cdc» 

Celgar, a. apt to conceal or hide ; reticent. 

Celgarwch, am. disposition to conceal; reti- 
cence; privacy. 
Oelgennad, -au, -on, sc, ) a secret messenger or 
Celgennadwr, wyr, sm, ] agent ; an emissary. 

Mae*n fdcr . . . mai plentyn yn gynrywi ol i Rufain Bab- 
aidd oedd Prydain Saesonaidd— mai ei chlerigwyr hi oedd- 
ynt gelgennadwyr Bhnfain.— Hanw yr Hen Gymry^ 147. 

Celgyffes, -au, sf. private confession ; auricular 
confession. 

Celi, sm, [cf. Ir. cd^ heaven] an epithet or at- 
tributive of the Supreme Being, generally 
understood to signify *the Mysterious or 
Secret Being.* So Davies (s.v,): *Nomen 
Dei Omnipotentis, fort^ a CdUy qu6d om- 
nium occmtissimus sit. Deum nemo vidit 
vnquam. Quod est nomen ejus si nosti. 
Pro. 30.* There can, however, be but little 
doubt that Cdi in this connection originated 
in the Lat. cdi (coe/t), the genitive of cdum 
(caelum), heaven, and that 5uw Cdi is Devs 
Cdi, the God of heaven; but in process of 
time, the relation in which it stood to another 
word having been forgotten or overlooked, 
it was used independenUy, and gradually may 
have become associated with cd, cdu; and thus 
it may have been consciously used in the sense 
of Mysterious One, or perhaps simply as one 
of the Divine names, without attaching to it 
any special meaning (just as Cun, Ion, lor, Naf, 
-ATer, are often employed). It is found used pos- 
sessively, absolutely, and sometimes attribu- 
tively or appositively. 

a. possessively (of €bd, Christ, the Trinity). 

Ef a ddywaid Eli Daw onlwyd GeU, 

Taliuin: H.A. i. 91 (of. 83). 
Kyuarchaf Daw Naf neoawl Dad keli 
Kelnytyd heb afrad. 

Llywareh ab Llywdyn : M.A. i. 279. 

Ym trugar Arglnyd knlnvd Kelt. 

Malir ab Oioal/ihmai : H.A. L 388. 
Daw Tri, Duw Celi, ooeliwn, Daf, Eli, 

Dwyf eilwaith, da folwn.— ^toa Cent: lolo Has. 886. 

Djrac Ti Daw keli kolouyn iawnwlat net.—Hengwrt Me. 

A'r gweddiUion a ofnaaant, ac a roisont ogoniant i Ddnw 
nef l^eeli].—Th. ffuet: Dad. ad. 18. 

Calan, a gwyl Daw Oeli.^Cho. Owain, 89. 

Tri phrif annwdd Daw Oeli: nerth; gwybod ; a ohariad. 

Barddas, 1. 80S. 
Crist e«li poet mi om meithreint synnyr 
Ae lynnyny kyn heneint. 

Oyndddw: H.A. i. 840 (cf. 880, 844, 868, 676). 

Crist Creawdyr ymerawdyr an met 
Cnst keli kolofyn tagnhenet. 

lAyv. ab Ltytoelyn: H.A. L 892 (ef. 891, 882). 

HoUannoB i'n rhi rfaif y profTwydi 
Ath Uid Grist celi oolofn bedydd. 

D, Ddu ffiraddug: H.A. i. 663 (cf. 439). 



Digitized by 



Google 



Celi 



740 



Cblwydd 



Gwae fl. CriBt Celi I oaled yw rhyf jrg, 
Ond rhyfawr y*m cospea ! 

D. ah Gunfi/m, ocxxxii. 37 (cf. 45). 
Herwit guir in gueini. y diwaud y trindaud Mi 
few ae mam dii^m daun own.—lAyfr Du : A.B. ii. 15. 

b, absolutely. 

Arduireaue tri trined in cfli 
Yaai un a thri vned un ynni. 

L/y// Da : A.B. ii. 13 (M.A. i. 576). 

Toriw anwar ennrir ev hinni 

Turr kei«8eid y keissav krli.—Llyfr Du : A.B. ii. 16. 

Pan yn bo gan Grli adef nef dimbi. 

Tali^sin: A.B. ii. 205 (cf. 327). 
Yr haocraf ei ferthyri 
Teocaf a fydd ger bron Cdi,—Myv. Arch. i. 182 (cf. MO). 

Yr Birr barabl dif ri 
Ath offiuJ dro8 Geli. 

Tmdd. Arthur ac EUwIod: M.A. i. 178 (cf. 73). 

Archwn i'r yspryd Cdi oth blegyd. 

Gr. Ynad Coch: M.A. i. 888. 
liwydyantpob oarant caraf dy uoli 
Lilewycnuawr Geli ri rywoccaf . 

Llywarch nb lAywrlyn : M.A. i. 295. 

Qwna fl, fam Geii^ o gyliau yn rhydd. 

D. Ddu Straddug: M.A. i. 572 (cf. 467, 564). 

Canwyll yr uchel Gfli^ 
Euro maes, sydd oreu i mi. 

D. ab GurUym, Ii. 28 (cf. xcv. 85). 

Q^daist. dliaist, mjm Celi; 
Amaf fl mae d^eimeu di. 

D. ab Gwilym^ xi. 3 (cf. ccxlii. 41). 
QtajA Sain* Niclas, trwy nertli Cfli^ by 
Yt', Hywel ab Henri. 

L. G. Cothi, IV. xix. 1 (cf. ii. i. 93). 

l^awdd y goruchel Geli/Sion Cent: lolo Mas. 806. 

Yipryd twn, gwelwn, Geli oreu-barch, 

Yw'r aberth a geri. 

W. Midleion : Salm. Ii. 17 (cf. 12). 
Och dristyd, ddyfryd ddwrfron ! och Geli ! 

Och galed newyddion \—Gro, Oteain, 116 (cf. 66, 67). 

Wyt ti, 'r on modd i'th weled, Geli mawr, 
Yn oil o*th waith yn berffaith ac yn bur. 

Daniei Ddu, 62 (of. 108). 

c. aUributiyely. 

Tro fl fy rhwyf CeM am calonnyoh 
Attad y troaf attaf troych. 

3tadog ab Gtcaliter: M.A. i. 405. 
Dnw Geli imi maddau o bcchod 

A bediaia er's dyddiau.— ^ton Cent : lolo Mas. 291. 

Yn wr gwyl, ein lor Geli 
Aeth i'r nef i'n athraw ni. * 

Dafydd Benwyn : Md. Rhia. Pynglwyd. 
Mam Orist Geli, seren heli. — leuan ab Rh. ab I. Llwyd. 

Da yw cael y Duw Celi 

Yn ymguddfa a noddfa i ni. — logo TVickrug : Mdr Ooch. 

Oeli, «m. [eel] conoealment ; confinement. 

Mae o Ddywsul, gal geli, 
Mia i Ddywaadwru i mi I 

D. ab Gwilynit C3udx. 7 (cf. xxiii. 31 ; cxcviii. 83). 

Celionos, e.pL [eel, pi. celion] arborets, shady 



Nes eddeiniai ef e, 
A throai lawer rbawd is achfre wemp 
O amry w wjdd, neu yna hy drof liui, 
Ai oudd, ai nywel plith cehonas tew 
Owpedig w^dd a blodau brwydawl ar 
Bob twyn, gwaith Efa.— FT. 0. Pughe: C.G. ix. 415. 

Celnegeswr, wyr, ) sm, a private or secret 
Celnegesydd, -ion, ) messenger ; an emissary. 

Odlo, «m. [dim. of eel] a horse or nag. — Giue7it, 
Celstan, a. [cel+ys+tan ?] froward, untoward, 
perverse; crooked. 

Gwenid(»ion, ymostyngant mewn pob ofn i*w meistraid, 
nid jn vuuit i'r rhai da oyweithas, eithr i'r rfaai anghy- 
weitna« [oemiion, eelstan] hefyd. 

Esg. B. Davies : 1 Pedr ii. 18. 

^ Dr. Pughe has Celt (pi. ceilt)^ * a covert, or 
shelter;* and Cdtiad (pi. celtiaid\ *one that 



abideth in a covert, or an inhabitant of the 
wood; a Celt;' and he adds, *It is of the 
same import as QwydUic!, Yagodawy^ and Ctl- 
ydd,* The words occur only as proper names ; 
and the assumption that they are related to 
eel and celydd is groundless. In the following 
quotation the correctness of Pughe*s explana- 
tion is taken for granted : 

Chwiliwn yng n«rhyd v maea maitfa hwn yn hyf, 
I wel'd beth o'r noedd, beth or celt a dyf . 

Robert (hcen : Qweith. 966. 

Celu, V. [eel: L. c^o; Gra. ceil'] to conceal, to 
hide ; to keep secret or undivulged ; to doak; 
to cover. 

Na allaf kelu ragot y gcireu engirvawlchwerw a glywyf 
yth gnvdsnx.—MabiHogiony 273 (cf. 101). 

Nya keln/ honnaf hon yw Beli hir 
Ny chelir nae wir nae inrhydri. 

IJfnc, ab TAywelyn: MjL. i. 304. 
Ni cheli rin a chyfrinach 
I'tb waagod is bargod badi.— i>. ab Gwitym^ clx. 60. 

Ni ehel grudd gystudd calon. 

Dinreb. (M.A. i. 173; iii. 167.) 

Celnf addyqg oelfyddyd.— li/wnrti Mont: 

Ni chel ffriw y briw i'm bron, 

A marw yr ii^ am Euron. — lolo Morganwg. 

Celus, a, [eel] concealed; suppressed; that is 
to be concealed or hidden. 

Tri gair crhui y sydd : gair v bo gweli tafawd am dano ; 
gwallawgair yn llys: a tbafodryddiaeUi, am ladd, neu 
loag, neu ledrad. . . Nid oes ram gwyn cehut yng nghyf- 
raith eithr tri.— Trioedd Cyfraith: M.A. iii. 824. 

Oelwr, wyr, $m, [eel] a concealer or hider. 

Celwm, ymau, sm. [Br. kdom; Ir. cilom] 1. 
a bucket, a pful. 
Kelwm keinawc kyfreith atal. 

Cy/reithiau Cymru, i. 722 (cf. 296, 682, 724). 

Ar kelwm a alwant yr ffynhoneu. 

Bnit Gr. ah Arthur (B) : M.A. ii. 267. 

Anreg rym gallad o Ddyffryn Mewymiawn 

Yn nghudd yn nghelwm 

Haeam llym llaes o ddsrm.— Llywarch Hen : M.A. i. 120. 

Y blawd yn y celwrn ni threulir, a'r olew o'r yatdn ni 
dderfydd.— 1 Bren. xvii. 14 (cf. 12 ; Eea. xl. 16). 

2. a liquid measure containing four gallons. 

Pedwar galwyn a wna un celwm. Fed war celwm a wna 
on gnm.—MeddygoH Mydd/ai, 296. 

Cdlws, *wi. [cely celo\ a horse or nag. 

Tarreu y caid er trin oeirch, 

O gnyw braivSg i gnoi brasgeirch ; 

Cadam twlc neu dwlc ar dan, 

CHws tlodaidd clustlydan. — leunn Cae Llwyd, 

Celwydd, -au, «m. [cel-|-gw)^dd] a lie; un- 
truth; falsehood, {rts.) 

Ac val yt oed Uthyr yn pedrussaw ae gwir ae kdwyd a 
dywedassey Mcrdyn. am y scren. megys y dechreuassey 
kyrchu parth ae elynyon aoruc. 

Brut Gr. ab Arthur: M.A. ii. 284. 

Ac onyt trech kelwyd na gwiryoned. 

Phylip Brydydd: M.A. i. 378. 

Mi a baiuf yn vore avory y vwrw or dinas am bwyth y 
gelwyd. — Campau Charlymaen, J 11. 

Doeth yw Hywel ar aunel rydd, 
Os doeth Unel wastad ieithydd ; 
Hael yw Hywel, ac nid celwydd, 
Os hael Nudd Hael, os buan hydd. 

L. G. Cothi, IV. xiv. 63. 
Tri eheJwydd y sydd : aitwydd o wedyd ; cdwydd o dewi : 
a chelwydd o ymddwyn ; set y pair pob un ot tri i arall 
gredu y peth nas dylai. 

Trioedd Doethintb: M.A. iii. 236 (cf. 71). 
Goten cdwydd, cdwydd amlwg. 

Doethineb y Cymry: M.A. iii. 40. 



Digitized by 



Google 



Oblwyddqaii 



741 



Celtnbn 



Naw oolofn i im eehojfdd 

Yn Ay fach i'w rhoi a tydA.— Daniel Ddu, 100. 

Tr i pheth nid oes niunynjm mherfedd off em le iddynt : 
twyll J SaesoQ ; celwydd y Ffranood ; ac enaid mab y crin- 
inA.—Trwedd Doethineb: M.A. iii. 248. 

Dywedyd celivydd, to tell a lie ; to tell lies ; to 
He. 

Ny djfweit neb geltoffd yn yn plith ni. ac ny eill neb y 
dvwedut. A phwybynnao a dywetto kelwyd dan y wybot 
idaw. ar hyt y byd marw. 

H. Qwlad Teuan Ftndigaid: Ll.A. 168. 

Efe a ddgwedodd gelwj/dd wrtho.— 1 Bren, xiii. 18. 
Na ddjftped gelwydd ac anudon. — BarddtUj i. 286. 

Celwydd goleu^ a white or transparent lie. 

Celwydd yn etch danneddy ) you lie in your 

Celwydd yn etch gen^ ] throat. 

' CHwydd yn etch gin, myn diawl/ ebr iin o honynt. 

Elis Wynn : Bardd Cwsg, 92. 

Dyfetha celvn/dd, to waste a lie; to tell lies 
without a purpose; to lie for the sake of 
lyiiig. 

Celwydd er mwyn a ddylai fod yn vjiVy a lie for 
the sake of what ought to be true ; a lie to 
reconcile persons at variance. — Llanover Ms. 

Tad y celwyddau, the father of lies. 



Ped £ai tad y cehoyddau^ a geljrn pob gwirionedd, y cyth- 
laol, jT awr hon yn y diwedd, ac yn ddisymmwth, wedi 
newidio ci hnn gywwyidra. —lwr«« Cyffin : Diff. i. 1. 

Celwydd^ar, a, addicted to or fond of lying; 

mendacious. 
Celwyddgarwch, «m. fondness of or addicted- 
ness to lying ; mendacity. 

Tmtr camp anferth, anaddvyn. ac ansyber: tynsUyd- 

rwydd anndonllyd ; ^shcyddyantfeh; ac atnrawd enlnbgajr. 

Trio^dd Doethineh: M.A. iii. 281. 

Oelwyddgi, g^wn, sm, a lying dog, a mendacious 
fellow, a liar. 

£ ddylai fod nod i ni ar dalcen 

Hir-doldog ulwyddgi. — Daniel Ddu, 101. 

Celwyddo, ) v. to lie; to tell a lie or false- 

Celwyddu, } hood; to make one a liar; to 

give the lie to ; to falsify; to be confounded. 

Nia dylai fardd roddi gair yn d gerdd, a eliir gwad amo 
a*i yehayddo.—Oy/rinaeh y Beirdd, 83. 

Nid oes amgen ag a itn laf ar ar enw Duw heb wedyd 
oriwydd ; a mwyaf celwydd, wlxoyddo Duw a'i enw. 

Bardda.% i. 28. 

Fe ♦yr a'i hadwaenai nad ydwyf yn eelwyddu na grwen- 
ieithio.— <rro. Owain^ 188. 

Twyllent ef ft'u goneu, ac &'u tafod y celwuddent wrtho. 
Dr. Th. firincoe: 8alm. bcxviii. 36. 

Celwyddoca, v. to practise lying; to lie ha- 
bitually. 

Yr boll geheyddoea^ cfawaren y ffon ddwybig sydd yn 
ein gwlad l—Owalia, Chwef . 28, 1887. 

Oelwyddog, ) a. lying, mendacious ; given to 
Gdlwyddus, j lying or mendacity; addicted 
to falsehood ; false. 

A ehelwyddawg ni then "byi^.—Llyvmreh Hen : M.A. i. 180. 

Tri dyn adgaa : tlawd balch ; cyf oethawg eelwyddawg; a 
hem godinebufl.— 2Vio«2<i Doethineb: M.A. iii. 228. 

Onawd i gelwyddawg hir warth.— Z>iare6. 

Goateger y gwefoaan eelwyddog.—8alm. xxxi. 18. 

Y aawl sy'n dywedyd ar en penau eu hnn, eelwyddue yw 
en fFroat hwy.—Morue Cyffin : Diff. iv. 29. 

Un celmyddog (/. un gelwyddog), a liar. 

Oelwyddogrwydd, ) am. addictedness to lie; 
Oelwyddusrwydd, } mendacity; falsity, false- 
hood. 



Efe a ddodea Saeaon yn en mvag er dysgu iaith y Saeson 
iddynt ; a'r awr hon Saeaon yaynt, ac yn onnea Dyfed a 
Deheubarth, achaws eu twyll a'u eelwuddocrwydd, yn anad 
neb a wledyohani o fewn i derfynau Ynya Prydain. 

Brut Aberpergwm: M.A. ii. 646. 

Celwyddwr, wyr, sm. a liar; one who habitually 

tells falsehoods.— 1 Tim. i. 10 (cf. Dad. xxi. 8). 

Udgom celwyddwr adgaa, briw ieohyd, 

Sy'n brawychu teymM.— Daniel Ddu^ 100 (cf. 99). 

Celvdd, -on, em, feel] a sheltered or secluded 
place, a woody shelter, a retreat, a bower. 

Ceiliog wyd yn y celydd, 

Yng ngoror ddl yng ngwawr dydd. 

Dafydd ab GwUym, ooUx. 8. 
Ac weithion daiar oedd f al Nef , yn wiw 
O fan i Dduwiau drigaw, neu i hoff 
Aiorodiaw, ac ei chelydd glwys f wynhau. 

W. 0. Pughe: C.G. vu. 880 (cf. iv. 167, 271 ; vil. 882). 

Yn Nyff ryn Gelydd, Ue'n gromnenau ban 
Cywodion bro Etrnria ainfwyh&nt. 

/. D. F/raid: Coll Gwynfk, i. 868. 

Ymgrymai efe is eelydd mygi a chan 
Guauuon ami y treuliai f edd d Ner. 

W. 0. Pughe: Pal. 27. 



Ni'm dora, oanys Duw aydd vm mhob cwr, 
Yn hollwyddf odawl, a theimlediff byth 
Yn y gwyllt gelydd, f al y ddinaa lawn. 



rl, a theimlediff byth ; 
f al y ddinaa lawn. 
Th. Lloyd Jones : Ceinion Awrai, 177. 

Celydd, -ion, sm, [eel] a concealer, a hider. 

Oelyfrad, -au, am.^^Cdefrad, q.v. 

Celyn (e), s.pl. and cL [C. celin; Br. kden; Ir. 
cuileann; Ga. cuilionn; Mx. hoilyn: cf. O.E, 
holiuy holyn; A. 8. holen^ holegn'] holly; holly- 
trees, holly- wood [Ilex aqaifolium). — Hugh 
Davies: Welsh Bot. 17, 169. 

Pan yw glaa celyn pan yw barfawg myn. 

Taliesin : M.A. i. 86 (cf. 86, 128). 
A gwryuc Myn yn amyl ar f Uawr. gwedy ryysu cat 
gwarthec eu hric—Mabinogion^ 146. 

Dail ni chrinant, ond antur, 

Celyn, un derfyn & ^-Qx.— Dafydd ah Owilym, cxzadL 88. 

Blin yw col blaenau celyn.— lolo (Joch^ i*r Fait. 

Gorfu ar ddvnion armerth bwyd o riag y celyn^ a rfaing 
hdygwydd, a rhi^ llwyfeni.— /oto Mee. 41. 

Llwyn celyuy a holly grove. 

A glywaist ti chwedl aderyn 

O ganol y Uwyn eelyn f—Iolo Mss. 260. 

Celyn hrithion, variegated holly. 

Celyn moeliouy thomless or prickless holly. 

Cymmer ri^l celyn moelon. a phwra'n dda. 

Meddygon Myddfai, ii. 416 (cf. 161). 

Celyn MaiVy ) knee-holly, butcher's broom, 
Cdyn FfrainCy I box-hoUy [Rvacus actdeatus), 
—H. Davies : Welsh Bot. 136, 169. 

Celyn Oweivty ) =iCelvn Mair {Buscus acu~ 
Celyn y vrrachy ) leatxis). 

Ruscus, celyn Mair, celyn Ffhiinc, celyn Gvtent, c(M> 
gdyn, celyn y wraeh. — Meddygon Mydd/ai, 292. 

Celyn y mor (=:morgelyn), sea-holly, sea- 
eryngo {Eryngium maritimun). 

Celyneg (.y), sf. [celyn : Br. kelemiek'] a hoUy- 
grove ; a place where holly grows. 

Celynen, pi. celyn, sf. [sgl. of celyn] a holly 
tree, a holly. 
Rhai ganant, heant o'u hawen foliant 
I lyw-lwyn celyn^n. 

Edtoard Dafydd : Cyfr. y Beirdd, 146. 

Nid glas, nid bywiog un o'r rhai'n, 

Nid glaa yw'r fain flfyrwydden ; 
Nid glaa dim, gwirionedd yw, 

Oer glaader byw celynen.-^Dafgdd Nieda*. 



Digitized by 



Google 



Cbltngae 



742 



Gblliwio 



Oelyn^ar (n-g), a. fond of holly. 

Cyn bu vy nghylched ffroenyn garyr 
Oided chwamutwg i ffclin [geljm] . . . 
Cyn bu Ty ni^ hylched groen gavyr galod 
Celjfngar y llillen rymgoruc yn Viwiw ved Tren. 

Llyvmrch Hen: M.A. i. 111. 

Oelynig, a. of holly, holly- ; relating to holly. 
Lie* beirt hdrt oe hart wenyc 
Uys Kelynyn kelynnyc.—Cfrnddelw: M.A. i. «9. 

Oelynllwyn, -i, em, a holly-grove. 

Bhoi yr ordd d«n y c^li/nllwyn.—Diareb. (H.A. iii. 176.) 
Y eelynUwyn cau iawn-Uwyth. 
Oie ar ael ffridd, cfwrel ffnryth. 

D. ah Gwilym, czxxii. 1 (cf. 14). 

Celynog (y), a. abounding with holly. 

Oelynogy -au, «/. a place of holly; a holly- 
grove. Hence the name of a church (once col- 
legiate) in Carnarvonshire, sometimes called 
Celynog Fawr yn Ar/on, now generally short- 
ened to Clynog or Cfynnog. 



A hynny a rodes dros y eneit ehua, ac eneit IdwaUon y 
gevendenr i Duw a Beuno y dref ehtm aelwit Kfff/nttaux 
yn dragywyddawl.— ^McAi-*/*/ Beuno: C. B. Sainta, 18. 

Y gelynog fawr, the great hoUy-grove. — W, 

Oelyrfedd, «m. a word of obscure meaning, 
which is found but once. Pughe, who writes 
it * cdyrivedd,* (*oelawr-J-gwedd'), explains 
it as * a darkening aspect ; a death-like coun- 
tenance.' Dr. Davies, who o£fers no explana- 
tion, seems to consider it the same as cele/rad 
or cely/rad (q.v.), with which he classes it. 

Marchoffion Brynaioh branhes Owain 

Ceiyr/eddBch^ed celaned crain 

Calenig ndnd ooelud ceUin.—Cynddelw: M.A. i. 204. 

The kniffhta of Bernicia, the ravens of Owain, a darken- 
ing tight, feeding on their prostrate bodies, a dainty gift is 
to them the signal of a carnage.— A 

GdlTrnaid, eidiau, am, [celwm] a bucketful, a 
pailful. 

Pe ddarfn i wr dysgedig v tn draw i'r mdr, yn amser y 
chwairen, osod celymaid o ddwfr yn agored I'r awyr dros 
noswaith.— />. Lewga: Oolwg, iv. 28. 

Cell, -oedd, -au, «/. HL. cdla; Ir. cealU dll; Ghi. 
cilt] 1. a cell; a closet; a room or chamber; 
a small or dose apartment; a recess; a pantry, 
ambry, cupboara, or locker. 
Keint amnat am dina Ajaell 
Ao ystauell yt vydei dyrlfydei. 

Aneurin: Qod, 702 (cf. 604). 
Hir yth ardrethir ar drethen o bell 

Hil CadeU keU kerten.—Cyndddw: H.A. i. 228. 

Cell hafodwr ei fuarth.— Z>iarf6. (Bi.A. iii. 161.) 

Llong fawr f al c€U eang fain, 

Llnnlleaad a llenlliain.— L. Q. Cothi, ▼. xiv. 4S. 

. Yn ffcUau y gwnei yr arch. 

Gen. Ti. 14 (cf. 1 Cron. xxviii. 11). 

Fel T byddo ein eeihedd yn llawn, yn trefnu pob rhyw 
loniaeth.— So/m. czlir. 13. 

Erw o ddillad werdd wollwell, 

Allawr gwig yn llawr y gtlU—L. G, Ootki, v. x. 49. 

Gadawaf i chwi en banm a'n bwrw i'r celUxdd a weloch 
ohwi gymhwysaf a sicraf iddynt. 

Elia Wynn: Bardd Cwqg, 64. 

Y mae gui y camel dri nen bedwar fcylla], ac yn jrr ail 
o honynt, 20 neu 80 ogdlau^ y rhai sydd fel cydau, i gadw 
dwfr.— Z>. L«wya: Oolwg, ix. 4 (cf. 6). 

2. a cell in or to a monastery. 

Yn ei amser ef y Uosges yr estroniaid y Oylfar fawr yn 
Llanelltyd, ao nis oodwyd fytb wedi hynv banner gyfTelyb 
i*w maint a'i thegwch ; a Uosgwyd gyoa honno y rhan 
f wyaf o*r tai a'r oeUoedd: ac o bedair cell ar hngain ni ell- 
wyd adfer ar amgen na ihaAx.— Hanover M$. 29. 

Cdl meudwy, a hermit's cell. 



Cell, -au, «/. [It. coiU, caiU; Ga. coxU, cotlU; 
Mx. keit] a wood; a grove; a bower or ar- 
bour. 

Coed-lofft ystlyahir flmin. 

Cell draws o fng cf 11 a drain.— i>. ah Gwilym, IsoccriL U. 

Cyrchwn y <y//<iN cenon 

Rbag y tea a'r gawod hon ; 

Ownawn gynghor y f orf orwyn, 

Heddychu, llechu mewn llwyn.— Z>a/yrfcl OoHech. 

Ymyl d61 gain, mewn tir didrain. 
Ym mherfedd cefl gwnaethym babell, 
£r mwyn ban deg elain waneg. 

Bh. Goch ab BhUert : lolo Mss. 943. 

Cell ysgaWf an elder grove. 

Camp hen genflgen, ar fte, . 

Cnoi calon cyn y gweler ; 

Llenwi bron er lltmiaw braw, 

A Uoflgi fel cell o ysgaw.—L. G» Cothi, vni. Tiii. 80. 

Oellaig, eigod, sm. [variant of cyllaig, q.v.] a 
stag. 
Ku kystudywn kn oarasswn kelUic faw 
Ac Argoedwys guae gordyvnwys y emdnllyaw. 

Aneurin: Ood. 806. 

Cellast, eist, «/. See Oellast. 

Cellestrig, a. [callestr]^Ca//e«(rt^. 

Cellgi, gwn, $m. a hunting dog; a covert- 
hound : more usually written geligi, q.v. 

Odeuparth dcenedyon day ran rkynyt e kettky ac on y 
kynytemylky. Arpcaikenytadetydayranykanekatethyon 
y kellchan or crwyn aday ran ykan kenetron j myldion. 
Cy/rttthiau Cymrv, i. 88. 

Cellhesg, sc^iOellkesg, — O^went, 

Celli, Kau, «/. [see Cell 2 : C. ceUt, killt] a wood; 
a grove ; a copse ; a bower or arbour. 

Ac esef ansawd oed ar e mynyd hwnw vwchel oed ac yni 
h&a. en iawn et oed kelli. a cherryc dyffwys en y kylch. 

Brut Gr. ab Arthur: ICA. ii. 286 (cf. 287). 

Oorwjm blaen kelH gogyhyt 

Y gwrd a deil deri dygwydyt 

A wyl a gar gwynn y uji.—Llyioarch Hen : A.B. ii. 264. 

Nag ofnwoh for heli mwy nor fwyalch ynaheUi. 

Myv. Arch. i. 182 (of. 123, 167, 466). 
Araf haf heargweilgi 
Eirioes coed oergled celli. 

Gwalchmni : 



BrAnag&ntf 
Lle'dd oedd i 



H.A. i. 196 (cf. 896). 

i' njfheinau 
ohion yn nadlaa. 

Doethineb y Cymry: M.A. iiL 99. 
Haws oedd mewn castell celli. 

Ax hafnos, ei haros hL—D. ab Gurilym, xcriiL 11 (cf. 
Izxviii. 21 ; oxxziv. 86 ; odii. 29). 

Mi'n ddydechwr ceUlau 

A drig &'i w41 mewn d&r gau. 

L. G. Cothi, VIII. iL 17 (cf. in. xviii. 41). 

Plana ysglof enod pob man-aeron garddao, plana pob 
coed perllan, a phob coed celHau.— Hanover M». 

5[ It is often assumed that edit signifies a 
grove of hazel-trees {cyll), and Dr. Davies, 
by rendering it coryletum, has given counten- 
ance to that error; but the word has no more 
reference to any particular tree than grove 
has in English. It forms one of the commonest 
place-names both in North and South Wales, 
and is the vernacular appellation for Hav, in 
Breconshire. Probably celli was originally a 
plural or a collective noun, for in a passage 
in the Survey of Gower we find a plural ad- 
jective joined to it. 
Celliwig, -au, -oedd, «/. [celli -|- gwig] 1. a 
wood, a forest. 

Cof genyf ei gweled yn f esen ar ftig breninbcen y #«UiMF^ 
hon.— /ote 3f88. 189. 

Gael ban wiw i'r geUiwig, 

On fydd gwen dan bien a brig.~/«Nan Dy^. 



Digitized by 



Google 



Cblloo 



743 



Cellweibiol 



2. the name of King Arthur's court in Cornwall. 

Tair prifljB Arthiir, Caer Llion ar Wrsc Ynghymry, a 
CheOmig 79 Kemyw, a Fhenrrn Bhionedd yn 7 gogledd. 
Tnotdd: M.A. iL 14 (df. 8, 11). 
Cyrd oerdynt xnal oynt Celliwig. 

Cynddelw: M.A. i. 206 (cf. 627). 

Cellog, a. foil of cells or cavities ; chambered ; 
oellnlar, oellnlose. 

Cist gdlog^ a chest of drawers. 

Hoffid gclwg J blwoh hwn gymmaint, f el y ohwennyoh- 
odd y middyg gael eUt geUog wedi ei grwneuthur o*r on 
ooed.— CVIdh^ttnmi, i^l7. 

Oellty -au, 9m. 1. flint; a flint. 

M<ien cdlty a flint-stone. 

Tri pheth nid oes en oaletach : maen edit: torth haidd 
cybydd ; a cfaalon Sais.— 2Vu>«<fd Doethineb: M.A. iii. 253. 

Tri dialed byd : dor naw gtryniaa ; fnaen eeUt; a chalon 
mab y orinwaa.— TWo^ld Doeihineb: M.A. iii. 246. 

Cymmenrdh ddan ddam llyfn o gndg y giidal, maen 
muchiidd. nea/a«N eelU. . . . l)ygir ef allan tnry/a«n edit 
a &vcr.—Seren Gomer^ iii. 16. 

2. (poet.) adamant. 

Gan fraiw nunre yn drahaus 
Tn orchaim ctemi Satan y mewn tlU 
Ac aur yn arftiwg. 

W. O. Pugke: C.G. vi. 118 (cf. 279, 402; i. 68). 

Nawplyff ydd amgaera ni, 
A dryuu hyloflg faen y eellt Uys&nt 
Nad elom allan.— IF. O. Paghe: C.G. ii. 456 (cf. x. 816). 



Cadwynau cellt, adamantine chains. 
Yno i diigo mewn 
Cadw^i o feini edit a chcMpawl din. 

/. D. F/raid: C.G. i. 68 (cf. ii. 686; x. 866; vi. 426). 

Merwn edit gadwgni rhwrmir Angeu du, 
A*r ddraig a deimla fyth aiteithiol gva. 

Owgliedydd^ iii. 847. 

Cellt, im, [Ir. cdf] the hull, husk» or shell of 
some fruit, as nuts; the cup of an acorn. — 
Bretumshire, 
CdlL, gwiag meaen neu gnenen.— XrZanover Ms. 

Celltaidd, a. flinty; adamantine. 

Hewn edltaidd gadwynau caiff angea ei rwymo. 

Blodau leuainCy 3. 

Cellten, «/. a flint. 

Celltfaen, feini, fain, em, a flint-stone. 

HegTB yr ennvn edlt/aen a dur wedi eu cyd-daraw, 
dr y auiTa o bylor drylliau, trwy ymuno ft'r t&n dirgelaidd. 

Ueuad yr Oes^ ii. 41. 

Celltol, a. flinty ; hard as flint. 

Agora hyn ei galon geUtatd ef , 

Ac a dnola droeot fwy no dim.— ^r«i Gonur, iv. 334. 

Oelltor, -au, sm, [=cwlltr] a coulter. 

Yn tori gwellt 4 ehdltor.—Btdo Fhylip Baeh. 

Oellwair , weiriau, «m. [cel-l-chwar-e ?] 1. a joke, 

a jest; banter; mock, mockery; derision. 

Ar keUweir ar gwatwar a omgant ... mi a vynnaf avory 
ndnnt eu cwplau. — Campau Charlt/maen, { 18 (cf. 14). 

A thxwT dy nerth di ath ganhorthwy Arglwyd y gorchy- 
fygeis i lawer o Saraasinyeit. ac a diodeueis anncirif o 
dymodea a bondusteu a chwympeu. a gwelioed. a chdU 



djniodea 

wdr a gwaratwyd. 



. chwympeu. a gwelioed. 
- Vst. de Carolo Magno^ col. 487. 



EinToes enryded rac Uu anniueir 
Yn lie emewit a wna cadeir 
A geifP a gaffer vn diatneir 
gywjrt a gueitn a guych gdlueir. 

Meilir ab Owalchmai: M.A. i. 828 (cf. 249, 489). 

O dilywch heddyw d lef ef na chybydded dch calonnau 
megis gnghdlwatr herwydd dydd prawf yn y diffaith. 

D. Ddu Hiraddug: M.A. i. 560 (cf. 556). 

Nid edlwair dim a fo cynglyn ag tiagen.—Diareb. 

Yn llawen chwarddent ft rhagrithiawl lef, 
Ar y edlnpeiriau lion a draethai ef . 

Th. Lloyd Jones: Ceinion Awen, 168. 



Dangdltvairy )in jest, in a joke, jestingly, 
gellwair, jjokmgly, jocularly; by way of 
banter, bantenngly. 

Cellwair duy a bitter or nipping jest ; sarcasm; 
a taunt, a gibe. 

Cellwair du, neu air sur, fydd, megya y mae ateb Bhys 
Gooh o Errri wrth fachgen a ofynai iddo, wrth wded 
Uawer o gyllyll, ai gwagrydd ydoeod ef . 

Pum Lly/r Cerdduniaeih, 194. 

Cdlwair teg, * urbanity of speech;* banter, 
good-humoured raillery, pleasantry. 

Urbanitaa Orationis, esUwair teg^ yw ami fwyndfif 
ymadrodd.— i^m Lly/r Ctrddwriaeth, 124. 

Mwyn qeUwairy pleasant conceits; pleasantry; 
good-numoured raillery; a merry jest. — W» 

Rhaid i ni oddef i'n cyfeillion gyffwrdd ft ni rai prydiau 
gyd ft Uaw gynnil, naill ai mewn ffordd o fwyn geU^satr neu 
o gynghor ffyddlon. 

loAdh Bees: Hunan-Adnabyddiaetb, 64. 

Bhwng cellwair a pheidio, between jest and 
earnest. 
Dioddef cellwair {ag ef), to take a jest. 

Heb gdlwair, without jesting or joking ; jest- 
ing apart. 
2. a hint, allusion, or intimation. — P, 

Cellwair, J v. 1. to joke, to jest; to banter; to 

Cellweirio, ) mock ; to ridicule ; to deride. 

A ffan gigleu Octa ao Oaea bot e brenhin vdly chwerthin 
gwatwar a omgant am danaw ai geUweiriaw o drien 
aifvodus. ai alw en banner maiw. 

Brut Or. ab Arthur: M.A. ii. 296. 

Yna y dvwat Hu trwy y lit. bot yawnach y Charlymaen.. 
pan vei vedw. kysgu no gwatwaru am vrenhined. neu y kdl- 
tveiraw. neu a obrynnaasem nynhcu yn kellwdraw o diffyc 
anryded. a gwassanaeth yny letty. 

Campau CkarlynuKn, \ 18. 

Ni sorai Owalchmai er gair, 



O gellir d roi'n geUwair ; 
Cellwair 3 



r y gair a garwn, 
Ca'r gair yn gellwair o gwn.— Or. ab Bgwel ab Tudur. 

Na ehellwair ft*r annyagedig.— iSiec^. viii. 4. 

A phan ytoedd yn ardderchawg o bob cyftryw bluf, 
dechreu a omg gellweiriaw, a greu, a llefeni ar yr adar oil. 

F Oreal, 828. 

Cellweirio Duw, to mock God. 

Na alw di hwynt yn bcrerinion. namyn yn watwarwyr 
ar Dhuw. canys eelhweiriaw Duw a wnant. — Lucidar, |76. 

Nid pdh i gellwair ag ef ydyw, it is no jesting 
matter. 
2. to allude, hint, or intimate. — P. 

Cellweirgar, a. given to or fond of jesting; 
jocular, jocose ; facetious ; given to banter. 

Tri brodyr benywiaeth : trwsiadgar : cellweirgar; a gwen- 
ieithgnr.—Trioedd Doethineb: MJk.. iii. 276. 

Cellweirgarwch, am. jocularity, jocoseness. 

Cellweiriad, -au, am. a jesting or joking. 

Cellweiriedig, a. 1. jested, joked; mocked. 

2. jesting, jocular. 

Ac ^wedv edrych yn agarw o honaw ar hynny glas 
chwertnim kdltoeyryedie a oruc. 

Brut Gr. ab Arthur: M.A. ii. 100. 

Cellweirio, v,'=-Cdlwair, 

Cellweiriog, a. full of jest or jokes; jocular, 
jocose, jestful ; facetious. 

Cellweiriol, ) a. inciting a jest or joke ; jesting, 

Cellweirus, ) joking; jocular; bantering. 

Had oed [Arthur] a dooth. a digrif a dewr. a ffrud pan 
vd ams^. a llawen a chellweirus pan vaey amser arall. 

Brut Gr. ab Arthur: M.A. iL 899. 



Digitized by 



Google 



Cbllveikiwr 



744 



Obn 



Ao ymdidan aoruc y Ffrdnc yrygtunt ehundn o ynuid- 
rodytm drythyll kellxcrirus. — Campau Charlymaen, JO. 

Pei rhon peri ym' ammhwyll, 
Mewn brwyag-edd, tywylledd twyll, 
Ddywedyd gair cellweirus. 

Y rnvng ymydrwydd a rnujs. — D. ab GwUym^ lad. 23. 

Cellweiriwr, wyr, ) *m. a jester, a joker ; one 
Cellweirydd, -ion, j given to joUng or jesting. 

Cefliog ooed-nyth cilcadnaid, 

dymwr, ceUwtiritor call haid.— />. nb Otoilym^ Ixxxrii. 31. 

Cellweinurwydd, dm. jocularity; jesting. 

Oellwesyn, sm, a cabin-boy. — FT. 

Cellwm, ymau, «m. a little closet ; a cupboard 
or buffet. — Denbighshire* 

Cellwylar, -au, «w. [cell-|-gwylar] madrex>ore. 

Y mae rhywogaeth y cfUwylar yn oynnwys llawer o fath- 
au, yn amrywio yii eu ffurf , a llawer o houynt yn hardd 
iawn yn eu cyfluniad.— r 7>dawr aV Ctfndunnul^ ii. 498. 

Oellwylarol, a. madreporitic. 

Achoair hyn, ond odid, van ei hymddangrodad anghroes- 
^rllwylarol eang sydd ym mhob man yn 
>daiar a*r Creadnriaid^ ii. 28. 



awgar, a*r neigree m 
ei hamgylcmn. — Y Di 

Oemi, am. [cam] crookedness ; wryness. 

Cemlys, «. a (rare) pi. of camlcu^ q.v. 



Math ar yagraff neu loi 
ilfs) yn ninas Fenia yn yr 



a arferir ar y oamleaydd (c^i- 
'. — H'aUfTt^ 8.V. * Gondola. ' 



Cemmaes, meusydd, «m. a word of obscure 
origin and meaning, which is found in the 
older language only as a place-name. A 
himdred in North Pembrokeshire, a district 
and village in Anglesey, a p>arish on the Dyfi 
in Montgomeryshire, and two parishes in the 
county of Monmouth, bear this appellation, 
the old form being always Cemeia or CemaiSy 
not Cemmaea or Cemaes^ as now generally 
written (cf. M,A, 82, 159, 195, 196, 227, 229, 
274, 283, 335, 340, 480; ii. 418, 419; Brut 
y Tyw, 284, 286, 288). The first element is 
probably cam, not camp. Cf. Camhois on the 
coast of Durham. The name in North Wales 
is generally preceded by the definite article. 

O'r cwmmwd uwch lawV Cemaig. 

L. G. Cothi, V. xvi. 8 (cf. r. xxxrii. 86; iii. xxix. 10). 

Am ieithydd a phrydydd ffree 

Troes cwmwl tros y Cemmta.^Rhya Joiiea: Gwaith, 24. 

Dr. Pughe (deriving it in his first ed. from 
campf and in the second from cam-\-ae8) ren- 
ders it * a circle, or amphitheatre, for games;' 
and this sense has been adopted by some 
recent writers. 



Trysor/a Ysprydol (1799), i. 186. 

Owmstadedd Puglia sydd gemmaea ddirfawr, yn agored 
tua'r M6r Adriataidd, a'r parth aiall yn cael ei amgylcnynu 
gan Fynydd Garganua.— CyicA^rawn, ii. 72. 

O ddeutn milltir yn uwch i fyny ar yr af on, y mae y 
baddon clanar . . . yng nghanol eemtnaea o ftrynian. 

Cykhgraicn^ ii. 99. 

Camj^u y cemmaes^ the Gircensian games (in 

ancient Kome). 

Campau y eemnuu* a ddechrenwyd gan BomnloB, aylfaen- 
ydd KiiVLiain.—Credoau y Byd^ i. 416. 

5[ That the word is si)elt with one m in the 
preceding references is not remarkable, what- 
ever may be its origin, as that letter is very 
seldom doubled in medieval Welsh. 



Oemmaesol, a. relating to a oircos or amphi- 
theatre; circensian. 

Yr ocdd y campau eemmaejtol, a elwid hefyd Lndi Magni, 
mewn bri mawr. . - Odwid hwynt ffyda chwareuon c«»- 
maesol am bedwar diwmod yng njghyd. 

Crtdoau y Bt/d^ i. 415. 

Cemp, am, a circle. — H. Sal€3bury{Arch., Brit. 
214). The word occurs also in W. Salesbury's 
Diet., but without any definition. 

Kemp c lumen arwr baruawt [al. carwavt] a«g^. 

Aneitrin: God. 980 (cf. MJL. i. 14). 

Cemys, -au, am, [L.L. camisia^ camissa; Fr. 
chemise; O.E. camiSy camus: cf. camse'] a che- 
mise or shirt ; a tunic. 

Teg fydd pob dydd dedwydd dal, 
Cnawd bun dan y cnwd banal ; 
Gwelod eemymv galawnt , 

Is law ei mynwes o lawnt. 

Da/ydd NamMr^ i Wallt Merch. 

Cemyw, -od, am, [cam: cf. camog] the male 
sahnon, the milter. 

Da big oedd, mor debyg yw, 

Duryn cam, i drwyn cemyw. — lor. Fynglwyd^ i Waleh. 

Ar ol gorphen hjm o orchwyl yn briodol, gwna y eemgte a*T 
hwyfell ymwahanu, un o bob tu i*r rhych, ac yno grorwedd- 
ant ar eu hoohrau. . . Yna dychwela y eemytc gyda brys 
tua'r mdr.—Iirython, iii. 323 (ct. 824). 

Oen U)y -au, 8,cl, [C. cen; Br. kenn; Ir. cein] 
1. tne skin or hide (of a beast); the peel, skin, 
or rind of anything. Cf. the compounds 
bualgen^ hyddgen, marchgen, 

2. scales ; such as those of fish, of serpents, and 

of ancient armour. 

Ac yn ebrwydd y gyrthiodd oddi wrth ei lygaid ef megys 
cen.—Actau ix. 18. 

Cen pyagody the scales of fish. 

Fob peth y mae iddo esgyU a chen^ yn y dyfroedd, yn y 
moroedd, ac yn yr afonydd ; y rhai hyny a fwytewch. 

Le/. xi. 9 (cf . 10, 12 ; DouL xiv. 9. 10). 

A rhifa frychauV cen symmudliw, hardd. 

Blackwell : Ceinion Alan, 164. 

Yno Y deohreua ei g^au mwyaf . Y cfnau hyn a ffyfriflr 
ym mhlitb y rfajrfedd-waith mwy«f gorchestol a weur yng 
ngwneuthuriad unrhyw greaduriaid. Arfogir y oefn da, 
neu du uchaf ei gorff, &'r ctnau hyn.— Gwyliedyddy iii. 286. 

Gorchuddir y pen, y traed, a*r gynffon, gan genau bych- 
ain. — Cylchgrawtty i. 246. 

Eu croen sydd yn fath o gen lluoeog, y rhai a lynant 
wrth eu gilydd.— CyfcA^mww, ii. flO. 

Dychymmygir jrr eistedda efe [Amida] yn noflaw ar y 
dail o enw lotus, ac hefyd ar y milyn a elwir v ll^rry, a 
oedd iddo gresten galed ar ei gefn, mal cent ealedi<m yr 
afanc— W. 0. Pughe : H.G. 3. 

Cmarfogaeth \ scales of armour. 
Cenau arfogaethy ) °^'°^^° "^ c*lxuviai. . 

Yr Arabiaid ... a ddargranfyddasant ryw faint o haiam, 
yn yr hwn yr adnabyddais yn fuan genau yr arfog€teth a 
arddangosid ar y cerfiadau. Yr oedd y eenau hyn o ddwy 
i dair modfedd o hydi.— Brutus : Ninefeh, 217. 

Cen aeirffy the scales of serpents. 

A thi yn dreoh na chwechant 
O gethem blin uffem blant 
Plant Mihangel sant y sarph 
Yw drygwedd lliwen cen cyrph 
Hagr a Uawn yw llun ei gorph 
A hwy a mwy no mftn seirph. 

Madog ah GwaUUr: M.A. i. 407. 

3. dandruff, scurf (in the hair). — C,S, 

4. purple or scarlet ? 

O ceenn {gl. murice). 

Oxford Gloss. U. 40 (Zeuas, G.C. 1068). 

A phan gyfodeis y vynyd y bore trannoeth. ydoed bal- 
ffrei gwineudu a mygen burgoch idaw kyn gochet ar kenn 
yn barawt gwedy y ystamu.— ifaMno^ion, 189. 



Digitized by 



Google 



Ckn 



745 



Obkbdl 



5. (in botany) HTerwort, ViohexL^Eugh Davm: 
Welsh Bot. 110—115. 

Cen y cerryg^ > leprous liverwort {Lichen lepro- 
Cla/rgm, j &ua\^Mugh Daviee : Welsh Bot. 
110, 170. 
Umwai a crwyB^gxoen Uiw gwea^mig. 

Cm y coed, the moss of trees; tQed liverwort 
{Lichen imhricaiuti), 

Cen, prep. [modf. of eonsgan] with; by; in 



Oweoidairo zodane zad ir«Big keinnid 

KTvefayad cad km Hitij^,—Cndddw: 1C.A. L SfiS. 

Generally found with the suffixed personal 
pronouns; as, cenyf, cenyt^ centhi (f.); cenyrrit 
cenychy centhynt {=:genyfy g^nyt^ gandaiy genyrriy 
genych, ganddvnt). These forms are now 
ardoaic, but they are sometimes used when 
alliteration requires the hard sound. 

Ef adelypedoir ariragdnt jkan pop mxeyo a keako trwrr 
ktntkp )synt.^Cu/Mtkiau Oymru, i. 74 (cf . 92, 96). 

Ywndg... 

ICab gwyn penfdyn pan f o 

Da cenjft y dirg hanno.— £fon Phylip. 

Go eoh cret ohwy er hon a etwyr yn well y dywedut ae 
galw en ankret noc en kret doliir ywfeennu/. og eoh dyvod- 
edygaeth diwythea . . . Uawen yw Icennuf. 

Brut Or, db Arthur: HjL. ii. 844. 

Feddarfa y eann eeaym, 

Fe aeih y brat fyth heb rym \—Tudwr AUd, 

Aed bendithion beirddion byd^ 

A*a can faawddanunor ctnyd!—D. ah Chailym, cbdi. 41. 

O b]rdd eenyeh chwi ffenfiffen cfawerw ao ymryson yn dch 
OBlooan. nao ymlawenbewon. 

E»g. R. Davies: lago iii. 14 (of. ii. 1 ; iv. S).. 

Cymdl o beth oedd eenyf 

CmA gan y pien ewbn y ^rjt,—LUnodden. 

Os byddim &*r pethaa hyny emjna, ao ^m ami hwynt. 

B, lAiwffd: Xiwybr Hyff. 869. 

Cen, con. [C. cen] sinoe; seeing that; foras- 
much ; whereas ; in consequence of ; for, be- 
cause. 
Kemv Taeoet am byrth amportii. 

Qorehan MaOderw : A.B. U. 101. 
Och am diliw mawr nym dawr ken del. 

Llggad Gwr: UJL i. 878. 
Am a rygarafy keupm karwy. 

Oynddeha: H.A. i. 817 (ef. 875). 

Oeaif jarep, [dialectal for oyn: 0. cen, cyn; Br. 
A»n J before; jiriorto. * 

Dyf od a wnaeth y rhai*n ynff nghyd 

Yn fawr en bryd ar gampu) ; 
Hwy a gwympaeont b^ ym mhen 



ymladd een jsnado.—Llatuwer M$, 43. 

'. [C. cen; Br. quen: cf. amgen\ other, 
grentP 
Odit a no moledlw 



Cen, t>r, 
dinere 



Nam Yryen hen ny diw. 

Llroarek Hm: A.B. iL 878 (MJL i. 106). 

Oenad, «. See Cermady &c. 

Oanalbn, 8,pl,'^Cefnawon (sg. cenaw, ceneu), 

AehjnneAndrin am dziamaer 
A ckgnafcm glew a ehain nifer. 

Gr. ab Mertdpdd: MJL L 440. 
Oenqfon Hwloyn hefyd.— ^alo'r Glpn, 
Otma^on hil Cynl^n heo.— OtMin ab CMlpm. 

Oeaaly -edd, $/,=.Oenei, CenedL, 

Mab Symo sywedyd ae vwydyei . . . 

-memji^ yenaUdd [oi. cdaaeddl 

O wyr y wy diy r gwned.— ^liMnnii ; Oododin, 811. 

Oenau (^), «m.=C!0nett. 
94 



Oenaw {e), -on, em, 1. the young of certain 
animals (as ihe canine, feline, and ursine 
species) ; a whelp, a cub, a puppy. 

Oellaat yaayd yman heb hi a ehunatoon genthi. Uadwn rei 
or ksfttawon ao irwn y hwyneb hithea Biannon ar gwaet. 

Mabinogion^ 18. 

Cfenaw Uew {pL cenawon llewod, cenawon llew), 
a lion's whelp. 

Blraad y llew, a llais yUeweremlawn, a dannedd eena w on 
If Uewody a dorwyd. x r hen lew a f ethodd o eMea y- 
glyfaeth ; a ekeHowon y Uew mawr a wa qnt r wyd . 

loh ir. 10, 11 (ef. nvfli. 8; zzxriiL 89). 

Cenaw arth, a bear's cub or whelp. — 2 Sam. 
xvii. 8 (cf. Diar. xvii. 12). 

Oenato Uaidd, a wolfs cub. 

Cenaw cadno, a fox's cub. 

T cadno. ef o dan o'i gtnawony jn oynniwair r^ noewalth 
am yaglyfaeth ... a omg ddyiod ar hyd y bnf ff(ndd, lie 
y cyfarfn ft bnwoh mth.—Trytor/a Gwybodaeth (1770), 104. 

Cenaw cath, a kitten ; a young cat. — Cyfreith- 
iau Cymruy i. 576. 
Cenaw draig, a young dragon. 

T drtigiau a dynant allan en bronau, a roddant sugn i*w 
cenawon, — Oalar, iv. 8. 

2. (transf.) a son or descendant; one of a pro- 
geny; ofGspring ; an imp. 

Kencnoon Ghironwy ffwrt g^ynnired gwyth 
Kenawon hydwyth nydyr en gweithred. 

Owain Cy/eOioy: HJL i. 866. 
Fy hyfryd bobl fa hoew-fraiag, 
ry nghenawon gwynion gwaiag. 

OwUym ab Sefnyn, Vw Blant. 

Oyferbyn ft*r drws, ar orseddfaino fBamllyd, yf oedd y 

Fall fawr, a'i brif angylion oolledig o*i ddentn ar feinoiau 

o din tra eohryilawn, yn eistedd yn ol en graddau gynt yng 

ngwlad y gol«mi, yn genawon hawddgar. 

EU» Wynn: Baidd Cwqg, 86. 
Ixwngenaw Owain Owynedd, 
Owaeoi gwlad a fn'n gweinioM gledd.— G^. Oioaia, 14. 

3. a catkin ; a graft or scion. 

Tegaoh oed y dwylawae byned no chaxnawan gtitrw yt ii . 

MabiMgUMyUl, 

Cenawon, catkins ; loose spikes of some flowers. 

Cenawon cpll, hazel-catkins. 

Cenawes, -au sf. a (female) cub or whelp; a 
female descendant: often applied humour- 
ously, and sometimes reproachfully or sarcas- 
tically, to a woman. 

Oenatees yatyfUlg ydyw yr Awem; ni thry hi oddi ar ei 
llwybr ei hnn er ungwr.— &r«>. Owam, 181 (cf. 801). 

Cenawl, pi. cenolau, em.^Canol. 

Oenedly -oedd, «/. [C. kinethd; Br. hSnSdd; 
O.Ir. cenSl: of. mod. Ir. cinel, cineal, cin- 
eadh, dneadaa; Ghi. cinneadh, cinneadaa; Or. 
yfvlAAi}] 1. a nation ; a people. 
Teir kenedyl gwythlawn o iawn teithi 
Gwydyl a Bn^thon a BMnaaL—TaUe^: A.B. ii. 164. 

Brntos tewyBsano gwedyllon kenedyl Tto yn avron aa- 
neroh y Fandramis bwnyn Oroeo. 

Brut Or, ab Arthur: HJL iL 89. 

lilawenh&ed y cenedloedd, a byddant hyfiryd : oaays ti a 
f emi y boU yn nniawn, ao a lywodzaethi y cenedloedd ar y 
ddaiar.— Ai/M. Ixirii. 4. 

Sef yw dyall yr enw ifrano ryd o geithiwet pob kenedyl. 

YH. de Oarolo Magna, odl. 486. 
Tair eenedl ormea Tnys Prydain: y Ghryddyl Ffiohti; 
oiwdawd y Ooraniaid; a eheneSttj Saia.^ 



CenedLy i 
TGenedli 



DaethMb: M.A.iii.868. 

the Welah nation. 



Tair gonedd yn mraint gwlad a ehenedl y Oymry y lydd. 
Oyfr^MauOymru,VL4M, 



Digitized by 



Google 



Okkxdl 



746 



ClOnEDLABTH 



Ae nyt oes djlyet j neb ar jt jnjw hon namyn y genedl 
Gifmrn d hun.— rrw<W: mJ.. U. 8. 

Ef e a ddyUi irrbod . . . trefn a dosparth a ohelf yddfd ar 
rol aohan a bonedd cenedl y Cymry. 

lolo M9S. SIS (cf. S18, 216). 

Cenedl y Saeson, the English nation. 

BuasMi anraeth kenhirt ti gwrthlad hoU henedyl « 8am»n 
o enya Frydein.— J9rM< Or. ab Arthur: HJk,. ii. 382. 

(hvUuL a chenedlt ooontry and nation; the com- 
munity. 

Tair sail ojrfraith : arnddifPyn, oosp, ao anrfaydedd, parth 
ag at a wneler er lies gwlad a chenedl. 

Trioedd Doethineb: M.A. UL 885 (of. 896). 

Yr hcil genecUoeddy all the nations ; all nations. 

Fr hoU yenedloedd a'm hamgylchyiiaaant. 

Salm. cxviii. 10 (cf. oxvii. 1). 

Pen cenedl {pi. penau cenedl, penau cenedl- 

oedd), the chief or head of a nation, tribe, or 

kindred ; a chief father or ancestor. 

Pen kenedyl a dyly pedeyr arageynt y gan pob gwr a 
uynho oare« ydau. 

Cy/reUhiau Cymru, i. 190 (of. 442; ii. 496). 

Dyma benau eenedl y Leflaid, yn ol eu teuluoedd. 

Ees. vi. 26 (cf. Num. xxv. 16; zzxvi. 1). 

2. kindred, race, stock, family, tribe, dan. 

[)ot yn da bynny y distriw kenedyl y 

r delei adref y aeymaa. dyuynnu yr 

- - w. - ., <y/ ef . a chenedyl y Coranyeit. . . Ac 

yn diannot y ayuynnwya attaw pawb yn Uwyr oe yen^dyl 

ef. ac or Conumeit.— ifaMno^'on, 96, 97. 



Ac ef a gadambaei bot \ 
Coranyeit. . . Owedy y dc 
boll bobyl y grt y genedyl 
; y dy 



der, a cbymmaint ag oedd o oenei 



Medyo adely kemryt tellnet kenedd ykan er arohoUedyo 
o byt maru or nedbeoynyaet agunel ef . 

Cyfreitkiau Cymru, i. 42. 

Clywet a wnatboed mae Jumedyl yr marobogyon or Caat^ 
Oandeiryawo ae dalyasMi.— ^'( (TreoJ, |861. 

Annaa yr arcbofTeiriad, a Cbaiapbaa, ao loan, ao Aleosan- 
"^ . . oedd o genedl yr archolfemad. 

Actau iv. 6 (cf. 8 Cron. xxzi. 16, 17). 

Cenedl y fam, the mother's kindred; the 
mother 8 relations. 

Bne diguatbo gnat ar Tab am uecbni itat ni dele neb o 
gtnedd i uam ef goadn dim tros itat ef . 

Cyfreitkiau Oymru, i. 186 (cf. 96, 446, 652). 

Cenedl y tady the father's kindred ; the father's 
relations. 
Ganyd oee kmedel y <a< ae talbo amen kenedel e nam. 

Cyfreitkiau CymrUy i. 96 (cf. 888). 

Cenedl wdyogy the family stock or clan; a 
family kindred. 

O derf ey bod bonbedyo oanbnynaul o Powys eg Ouyned 
neu o Vyned em Powys a dyguydan galanas amau ac na 
bo ene wlat e kenedel welyauc y gyt ac ef . . . Taun yu ydau 
tedu galanas.— CV/r««Awu Cymru^ i. 232. 

Y genedl 8y*n codiy the rising generation. 

Dan chwanegn y byddai hyn y moddion mwyaf effeitbiol 
i ddofl creulondeb naturiol yr Indiaid, a tbywallt tynerwch 
a dynoliaetb i feddyliau'r genedl ey*n codi i fyny. 

Cylehgraum Cymraeg (1798), 78. 

Y genedl ietumcy young people; youth; the 
rising generation. 

3. {pi.) Oentiles (as opposed to Jews); the 
heathen; pagans. 

Honno a dangossei ganedigaeth Grist, yr bwnn a gadam- 
bei y adawedigaeth yn yr Israel, ao yn yr boll genedyloed. 

Buckedd Mair,\lb. 
Emrodi i odineb er ryw un ni ohlywyt emplitb e kenedt^ 
oed.—Brut Gr. ab Arthur: M.A. iL 874. 

Ooleuni i oleoo y Cenedloeddy a gogoniant dy bobl Israel. 

Lue ii. 38. 

Apoetol y Cenedloeddy the Apostle of the Q^ntiles. 

r Cenedloedd Dmn {$g. y Ghenedl Ddu), the Black 
Heathen or Pagans^^ name given to the 



Danish invaders of Britain in the 9ih century; 

also called Y Paganiaid Dtumy Y Liu Du, and 

Y Daeniaid Duon. 

Ae teir blyned wedy bynny y difldthwydt Mon y gan y 
henkedloed duan.—Brut y Tywy9ogion, 12 (cf. 80, 88, 88, 40). 

Ef e a laddodd a gyni ffo ar y Cenedloedd Duon a ddaetii- 
ant i Ddyfed a Gheredigion ar odden diffeitiiiaw^ irlad. 

leuan Breckfa : ICJL iL 507. 

Aebaws bynny y diffeitbid y wlad bonno gan y genedl ddu 
yn afrifed.-/eiMii Brechfa: ILjl. ii. 496. 

4. sort, kind, genus, species. 

Cyllawn yw o bob kenedyl mwyn a metad beryt frwrfhr 
lawn yw or maeedired llydan amyl a bryneu axdercbaoc 



las T dir diwrllodraetb ^wy 
fenedloed frojrtbeu 3mdi. 



rd y deuant anuynalon 
rmaent ooedyd a Uwynea 
leit a bwystuileit. . . Ac 



Kftiamn o nma^ genedloed t , 

ygyt a bynnv Uynneu ac auonoed kyflawn o anuyual genedl- 

otdd byscawd ysydd ynddy.— -Brw< y Breninoedd: M. A. ii. 83. 

A phob cenedl bryf cyfnrng gwan a chryf.— Jf.^. L 541. 

Qwedy angher y byd purdan yr eneit. ac o ormod gwres 
y tan ac o ormod Icyruacbodigaeth oeruel. ac o ryw genedyl 
oo&mey eredil.—Lucidar: liJA. 62. 

Artbur a dywawt idaw bot llyn arall oi a wlat bonno . . . 
a ffedeir hene*lyl o pyscawt endaw amryw. 

Brut Or. nb Arthur: M.A. ii. 310 (cf. 101, 164). 

A bayaoh bollre genedyl anifeildt or ysyd jrdan j nef. 

IT. Gwlad leuan Fendigaid: lAJL. 166 (of. 166). 

0*r baleo y mae dwy genedl.— Meddygon Myddfai. (Z>.) 

In this case, in the older language, the prep. 
was often omitted, and cenedl assumed the 
function and government of an adjective. 

5. a class ; a leading division. 

Y mae i ereill flodau cyf an-wryw a cbyfan-fenyw, a*r 
riiai bjm ar yr nn planigyn, ac a ddywedir en bod o'r 
Genedl Unanneddawl. 

H. Daviee: Llyaienaeth Oymreig, Rbag. 10 (of. 9, 16). 

6. gender (in grammar). 

Tair cenedl benw y sydd ; gwryw, a benyw, a cbyifredin. 
Edeym: Do^MUib, 22 (cf. 83). 

Ho. Fesawl cenedl sydd i benw yn y Gymraeg? Or. 
Dwy : un wrwf , mal, gwr, angel ; ao un arall fanyw, maL 
meccb, bwch, angyles. Mo. A oes fodd i wybod pa genedX 
fo pob benw yn yr iaith Oymraeg T Or. wrtb un o ddMi 
fodd y gellir adnabod cenedl benw oadam, os bydd gwreidd- 
iawl anwadal iddo.— i>r. Gr. Roberie : Oram. 96. 

Cenedl enw sydd yn amlygu gwabanol rywogaetb riiwng 
gwrywaidd a Mnywaidd, ac a gyfriflr i*r Oymraeg yn bum 
cenedl.— Bobert Davie* : leitb. Cym. it. L 8. 

Oenedlad,-au, am. 1 . a begetting or procreating ; 
generation, procreation, promiction. 

Mi roddais ar gasff 1 yr byn a welir yma*n fy llyfr maetii; 
oanys felly y gal wax ef, am nad yw o'm cettedladtj bun. 

Edward Da/ydd : Oytx. y Beirdd, 2. 

2. matriculation; affiliation. 

A lie nas galler o ben gynnwys, ys^rifen y dan ei law yn 
' " ' ■•- •■ i y geiwir jrr ysgrif en bonno. 

lolo MSB. 212 (cf. 213). 



warantedig ; a rhodd eenedlad y gelwir yr ysgrifen bonno. 



Tair oelf yddyd ddinesig y sydd : moddyginiaeth ; cyf- 
newidiaetb; a Uongwriaetb: a braint dinas wabanredawl 
i bob un o benvnt : sef y bydd braint dinas o rodd eenedlad 
arglwydd y cyfoetn yn warantedig o yngneidiaeth. 

Trioedd Do^Mneb: MJL iii. 896. 

Tri rbyw f onedd y sydd : bonedd o baladr, sef o dadwys 



o fraint gwlad, neu o rodd cenecUod gwlad ac arglwydd, sef 
a rodder yn ddawn i fab aillt neu estron am foliannus o 
weithred a rywnaethoeddai. neu o gamp amaw er lies 
gwlad a cbenedl.— L2am>ver Ma. 46. 883. 

Oenedlaeth, -au, sf. 1. a generation. 

Owarandewet yr boll bobyl agkrededin. a gwarandaw ti 
o genedylyaeik anghyfyawn. — Breuddwyd Pam^ \ 11. 

Yr boll genedlaeihau o Abrabam byd Ddafydd, sydd 
bedair cenedlaeth ar ddeg.—MaU. i. 17. 

Oeryddaist a distrywiaist di 

Y cenedlaetki cyndjn.—Bdm. Prye: Satan, iz. 5. 



Digitized by 



Google 



Cenedlasthol 



747 



Cbnsdlio 



genedlaeth i genedkieth, ) from generatioii 
Eyd genedlaeih a chenedtaeth^ ] to generation ; 
from one generation to another; throughout 
all generations. — 8alm, c. 5 ; oxxxv. 13. 

Cenedlaeth gwiberodf a generation of vipers. — 
MaU. iii. 7 (cf, Luc iii. 7). 

2. (=:cenedl 1), a nation. 

Aejncl Uawer o flynyddoedd y daethym i loddi daaen 
fm etne tn aeth , ao oflTrymaa. 

B»ff, Morgan: Act. zziy. 17 (of. xyii. 96). 

IMlynga o homot roddi i bob cenedUuth^ undeb, tangnef- 
edd (tongneddyf ), a chydgordio. 

H. G. Gyffndin (1667-1841). 

Oui ys f eHh lao, ac y*n pfxrnaiBt ni i Bdaw tarwy dy waed, 
■Dan o bob eemedlaeth^ ac tafth, a phobL 

Th, Huet: Dad. v. 9 (cf. xLr. 6). 

Y BrithwyT . . . oeddent getudUuth azmhmgaioff a chrea- 
^an.—Tkeo. Bmuu: D.P.O. i. 8 (80). 

T mae efe yn Ai^Iwydd ar amserau dymontLeheneeUaeth- 
oedd neOldixol.— /«r. OweHj 66. 

3. (=cenedl 2) race, kindred, clan, tribe, or 
family; o£Bspiing; progeny. 

Owedy ea dynot hrt nc bron y brenhin. y araoll yn an- 
red«diia a wnaeth y Dienbin y vam Vyrdin can gwydyat y 
hannot o Trenhinawl genedylaeih. 

Br%t ar, db AHkw (B) : HjL. iL 266. 

O lines Acchillea yd hanoed. a phawb or genedglMth 
haano ny dlit en Uad onyt uelly. 

8t. Oreal, illO (of. H, 160). 

Naw cant a tiumoain a phymtheg . . . y bn farw Owain 
ab Hywid, ao ▼ dilfeithfwyd eenediaeth Llanbadarn, a 
Hynyw, a IJanylltyd, a Llan Oannan. 

leuam Br^chfa: H.A. ii. 493, 496. 

Si gen«di4utk hefyd jdjm ni. Qan bvnj, am ein bod yn 
gtmedUoMik i Ddnw, m odrlem dybiea fod Duwdod yn 
oebyg i anr, ac azian, ao i laen. 

Esgob Morgan : Act. xrii. S8» 89 (of. 86). 

Pen cenecUaeth^Pen cenedl, 
Ny dytyiri^eii henedlaeth o namwyv. 

OgfreUMau Ogmru^ i. 190. 

4. (^^senedl 4), genus, species, kind, sort. 

Ke m ^dlastk rileit yaayd gynt rithwys Duw nomi. mi aaf 
yn gynarwyd ragodi yno. — Mabmogiont 189. 

CynnTddet y ddaear llysiaa far ac a wnd bat, a grrydd 
ffrwythlAwn a wnd i flrwyth herwydd i kenhedlaeth, . . 
A ened byw kyffroedic ar a ddno jr dyfredd herwydd i 



htmktdlaetk.—Ben Gg/Uitkiad o 

- Ac wy o'r bobloedd. a'r geitedkutkau r*llwythaa], a*r 
i i ith oad a , a'r oenedloedd, a welant en oyiii hwynt. 

Th,Huet: Dad. zi. 9. 

5. (=oenedliad) a generating; generation, pro- 
auction. 

G*T adMM hyn j geUir d3rwedyd am danom. mal d hiliog^ 
aeth ef ydym ni. megyB ag y mae i ni f ath ar genedlaeth 
baxbioa oddi wrtho el.—Ieremi Owen^ 49. 

f CenUolaidoUy in the Oxford Glosses (Zeuss, 
G.C. 1057) appears to be intended for cenedl- 
aetJuiu, or perhaps for a word which we would 
now write genidolaethau (from aeni) ; and this 
seems to agree best with the gloss natcUes. 

Oenedlaethol, a. pertaining to a nation; 
national. — W, 
Cyfammod censdlaethoi a throe amaer oedd oyf^onmod 
BbmL—Vr. L, Edward* : Traeth. Dmrin. 668. 

A gawaant hinr, wrth fyfyrio ar y chwedlav eenedlaUHol, 
ao aatadio tradoodiad . . . ryw amlygiadau rhagweliadoi 
yn cyfeirio'r meddwl at Waredwr ? 

Sieander: Dwyfol Oradan, 89. 

Oyfaaaoddid y llywodraeth o benaeth a ohvnnorthw7- 
wyr, a thri chynghorwr, y rhai a etholid gan y llywodraetn, 
yn oynnwya oyfeiateddwyr eenedlaetM a ohynghor cenedU 
attM.—Cglckgrawn, ii. 91. 

Ydgoiion cenedlaethol, national schools. 
Oenedlaetholdeb, «m. nationality. 



Cenedlawl, a. [cenedl] 1. relating to a nation ; 
national. 



Yr oedd yno gynhwrf parhfiuB, naill ai rhwngy Cipmry 
01 yr r 
• • " • iidiau uymraeg a'u miyaa 

Carwiuanawc : Hanee Cym. 611. 



hen elyniaeth genedlawl^ neu ynto 



Oddi wrth lesa Christ, yr hwn y sydd tyat flyddlawn, yr 
[f{a(%a«<A] cyntaf y meirw. 

Huet: Dad. i. 6 (cf. Doeth. xir. 6). 



a'r Sacflon, yn ol yr hen elymaeth genedlawi^ i 

rhwng yr amrywiol bleidiau Cymraeg a'u mlydd. 

Carnhuanawe : Hanee ( 

2. [cenedlu] generative; genial. 
Oenedlddyn, -ion, sc. a gentile, a heathen. 

Bod yr yagrythyr 14n yn dangos . . . na chywflyddir 

neb a gredo, pa un bynnag ai Inddew ai Cenedlddyn fyddo. 

e ,^ i?AK/. X. (dynn.) 

Os y eenedlddgn a ddillata'r noeth . . . ao a wna y ftkth 
weithredoedd ereill ; eto can nad ydyw ef yn ffwneuttnr y 
pethau hyn o f^d . . . nid ydynt iddo ef ond gweithred- 
oedd meirw.— J»<. lames: Horn. i. 60. 

Oenedledigy pt,a, begotten, generated; pro- 
created. 

Unig genedledig Tah Dnw, eenedUdig gan d Dad cyn yr 
holl oeeoedd . . . Cenedledig^ nid gwnenthuredig. 

Credo Nieea, 

Cenedledigaeth, -au, «/. generation 

Oddi wrth I 
enedigaeth [*< 

Cenedledigol, a. generative; procreative. 
Cenedleg, -au, sf, ethnology. 

Er i ddynion ymoaod amo [y Beibl] mown ewahaiMl 

ddnllian, ao nid oee gymmaint a ifurf i wirionedd na ym- 

oaodwyd amo— ei genedleg, ei ddaiareg. ei aeryddiaeth. d 

haneeyddiaeth, ei brophwydoliaethan, ei foeean, pob peth. 

Papyryn y Feibl'Gymdeithas, 1878. 

Cenedleiddio, v. to nationalise. 

CenedUiddio y tir a'i holl dryaoran, eef gwneyd y prif- 
weinidog drwy y eenedd yn feiatr tir yr oil o Brydain. 

^ ' ' Haul, 8 C.C. T. 188. 

CenedlfEdch, feilchion, a. proud of kindred or 
family; proud of one's nation. 
Qwaldi kenneytylMolch kynnatyloa. 

Prydydd Bychan : H.A. L 889. 

Cenedlfiftwr, a. having a numerous or powerful 
kindred ; belonging to a great nation. 

Genedtfaw ern rwjT gwirionedd. 

Gri^ydd ab Meredydd: M.A. i. 446. 

Cenedlgar, ) a. lovinff one's nation ; patriotic; 
Cenedlgarol, ) nationsu. 

Oenedlgarwch, «m. love of one's nation; patri- 
otism ; nationalism, nationality. 

T mae y Cymry yn yr America, nid yn nnig yn llwyddo 
megya dinaeyddion, ond hefyd yn oynnal en cenedlganoeh 
mewn modd txa theilwng a ohlodwiw. 

OofTthuanawe : Hanee Gym. 794. 
Dal gwrol genedlqarvKh mae'n weddna, 
Mwyneiddiaf hyfrydwdi. 

D, Ddu Sryri: Cottt y Gainc, 79. 

Cenedliad, -au, «m. a generating or pro- 
creating; generation, procreation. — Matt, i. 1. 

Oenedliad loan Fedyddiwr.— Lac i. (Oynn.) 

Cenedliadol, a. generative ; genial. 

Yr oedd Aphrodite y Oroegiaid, neu Venus y Bhuf efai- 
iaid, yr hon oedd bereonoUad manwl o allu cenedliadol 
nator, a mam pob peth byw, yn yatyried y golomen ym 
myag y creadunaid oedd yn neuldnol g yaa egredig iddi hL 

Ofedoauysyd, L 447. 

Oenedlig, a, 1. pertaining to a nation; nationaL 

Diarebion cenediig, proverbs relating to different 
nations; national proverbs. 

2. gentile, heathen, ethnic, paganish. 

Cynnifer oil o*r byd eenedlig ag a beehaaant yn erbyn 
deddf nator, a gyfrgoUir.-J. B. Hir: Freg. i. 184. 

▲ pham na ddylai y gforohymmyn rhagorol hwn gael ei 

gynnal mewn ormmaint paroh yn y byd Crist'nogol ag 

ydoedd yn y byd oenedlig. ardd anhawdd i'w ddyohTmmyff . 

lodah Moe$: H1lna&•^Adnabyddlaeth, 9. 



Digitized by 



Google 



OsifSDLTO 



t48 



Okhfairt 



Oenedlig, -ion, sm, a gentile, heathen, ethnic, 
or pagan. 

IJmweroedd o w^r gwychion, yn ^yital ym mhlith y 
Crtot'nogioii mg ym myig y cenedlig^ a nwmnt fawr glod 
a cnanmoliBeth.— ifKic Lewys: Perl, 289. 



Bid ef iti mei 
thoUwr].— JF. 5i 



een«dlig a phnbUoaa [*aiiffyddlen a 
Matt. zTiii. 17. 



^sbury : 



yn ei ddywedyd am 
Fng. L IM (of. U5). 



Oddi wrth yr hyn y mae*r Aj 
yr laddew a»r Ceiudlig.^I. B. 

Oenedligol, a. national 

Tr oedd yr Inddew yn genedligol o ran ei dMml^il er wedi 
ooUi ei iaith.— ^«iwtta, Ebr. 6, 1887. 

Cenedlog, a. 1. having a progeny, offspring, 
or kindred; that has a large or renowned 
family; of a good stock. 

Cywir oedd ei wir o wiw ryf edd beilch 
O genedluwf weilch oi flrjrnnadledd. 

Qrufydd ah Mer^ydd: H.A. i. 464. 
Nid cenedlawg ood eyfyrdyr.— i>iar«». (MJL ill. 17«.) 
Ctnediog rjrwioflr riain, 
C&r di a'th grir, dyn doeth gain I— />. ah GwUym, eLUi. ». 

2. begotten, generated. 



Ag wrth hynny yn hyawngret ni yw kredu . . . bot ! 
Onst yn Dduw ag yn Ddvn . . . o eneit synnhwyrawl 
dylyedus. a chnawd dynaWl iddaw. yn pcnon genedlnwg 
gogyfueint ae Dat obleit dwyolyaeth. a llei noc T^t. obleit 
dynyolyaeth.— rmto St. AtkanastHs (Hengwrt Ma.). 

3. generic ; pertaining to a kind. 

Cyf orddwyn rhyw aydd arf eredig mewn ymadi 

ddyruir y rhyw eenedUnog^ aef j gair cyffredina' 

iadwy, yn Ue y rhith, nen y gau" manwl amgyffi 

H. PtrriTEgl, 

Oenedlor, -ion, am. a progenitor, a forefather ; 
the patron of a family. 

Uyma oerchwedl eeMdlater^ 

Llaa pen Cymra nen yn Mrr,—Iolc Ooeh. 

Oenedlxyw, -ian, sm, genus; kind; a generic 
class. 



ymadrawdd, pan 
fre dinaw^ cynnal- 
amgyffreoig. 
H. Pitrn: %1. Pfr. xiv. 4. 



Plan alwoch chwi ryw un yn Dwllijrr ydyoh yn arwydd- 

" "~^' ^" ~ ' JrTwffi, hwn yw y iWth, 

ITredinawl. 
H.PerH: Bgl. Ffr. sir. S. 



odlu gwr hvfFraeth ; 'wrth zxd y gair 

ynUe gwr hyawdl, y cenedlryto eyffredinawl. 



Awen, 185. 



Oenedlu, v. to beget, generate, or procreate; 

to engender; to produce.— G^en. xi. 11—27; 

MaU, i. 2— 17. 
Cenedlwr, wyr, am. a begetter, a generator, a 

procreator. 

Dnw ydyw glwya dad y gwlaw, 
Cenedlwr y oain odwlaw. 

/Wr Fardd : M«l Awen, 183 (cf. 96). 

Oenedlyn, sm. [sgL of oenedloedd] a gentile, a 
heathen. 

A grym y Cetiedlyn^ heb gleddyf, yn ebrwydd 
A doddai fal eira yng ngolwg yr Arghrydd. 
Th. Lloyd JoM$: Ceinion 

Oenel, -oedd, -au, »/.z=iOenedl. 

Yna y byd aeroa geneloed. yna llithxant o waet. 

Brut Gr. ab Arthur (B) : M.A. ii. 968. 

Ac wylofUn a wnint anu> ef holl geneloedd y ddaiar. 

Th, Suet: Dad. L 7. 

OaUai dyettolaethu yn gydwybodawl, en bod yn ym- 
dttwyn yn wnddaidd ao yn anAfdeddoa, a bod en hym- 
drechiadau a'u heiddgarwoh dros lee en hiaith a'n eenel yn 
nagtmnrL— Aarm Otmer^ x?, 88. 

Un deddyf dinystriol ni ohyfyd on genel^ 
Yn erbyn un arall ; ni ddyigant mwy n^el. 

Blodau leuainCf 8. 

Oenelddyn, -ion, sc, a gentile, a heathen. 

Owae*r byw a adawyd yn anrhaith i*r newyn, 
OlMthiwed y treieydd, a gwawd y cenelddyn! 

Traethodydd, vL 964. 

Oenelgar, a. loving one's nation ; patriotic. 



Oenelgarwchy $m, love of one*s nation ; patri- 
otism; nationalism. 

Oeneu {e% $in, [=oenaw] 1. the young of certain 

species of animals (as the cat, dog, wolf, and 

bear) ; a whelp, a cub, a puppy. 

Pia ryw bynhac no funm tayawo kyn agori y lygeit, keiii- 
awo oota aial.—Cy/reithiau Cymru^ I. 730. 

Py rith y mae hi. yn rith Ueidact heb ynten. ae dea 
ftneu gentbi yd jmdt^—Maihu>gi4m^ 189. 

GeMH caih^ a kitten; a young oat. — Trioedd 
(LLC.H.). 308. 

Ceneu eath yn oann com I— Z). mb QtoUym elix. 66. 

Ceneu mab eath yn oann, 

Cyw g^hrdd, Uai no Uwydd o btu. 

D, ah OwHym^ rlrnrfft. 8. 

Ceneu ci, a puppy. 

lawnhaf yw Voiwew den gemeu gmat Bymhi 

Mabinogiom, 139. 

m ohwery hen gi & eheneu.^Diartb. (1C.A. iiL 186.) 

Ceneu blaidd^ a wolfs cub ; a young wolf. 

Ao yna dodwee ar gimeu bUtidd ac ar orn eryr. 

Trioedd: H.A. ii. 6. 
TYa bn ym maes y gwr, dyfod a wnaeth ceneu Uaidd i*r 
tt, ao a fynai ladd y plentyn a*i jta.—Ioto M$». 16i. 

^rSS^:j»*oxWb:ayonngfox. 

Ceneu llew^ a lion's whelp. 
AryUeoa'raepyoerddy, <;«n«M jrOwa'rddnugaaathrr. 
LI. G. Gyfredin 1607 (Salm. xek. 18). 

Ceneu ysgyfamogy a leveret. — 8. 
Ceneu cumingen, a [young] rabbit. — 8, 

2. (tansf.) a son or descendant; one of a race 
or progeny; offspring, issue. 

Mi ae dyweit o Beget kan am kyneiioh yn o^oMt 
Keneu Henri ryuyget byth yn y oea nyt oee warei. 

Myrddtm : A.B. 996 (ef. MJL i. 107, 186, 144). 

Lladant a hi Uith adar 
Uayyngren keneu Kedivor. 

Cgnddelw: M.A. i. 989 (ef . 988, 417, 486). 

Madog wyoh [al. wyf ] mwredig wedd, 
lawn geneu Owain Owyneod, 
Ni frnai dir, r eoaid oedd, 
N» oa mawr, and y moroedd. 

Meredydd ab Bhyg (lolo Mfli. 888). 

3. a term of contempt or reproach ; a whelp, a 
puppy; an imp. 

Yr hen geneu I Y een«a oa« 1— (7.5. 

Cwyno a wna rhag orni, 
Ceneu tom, oanu i ti I 

Or, Gryg (Gwaith D. ab Gwilym, ezzW. 19). 

Y gwaa RwAr yn gwarafnn, 

Ceneu *r fall I ganu i*r fun !— />. ah (TanZjrm, ccxrii. 46. 

% Ceneu has no plural as distinct from cenaw^ 
the latter being the word generally used 
when the plural is required. 

Oeneu, a. easy in circumstances; well-to-do, 
well-off.— Zfjf/W. 

Byw yn geneu, to live in easy oireumstances ; 
to be wdl-to-do. 

PoU geneu tawn ydynl, they are very well-to-do 
people. 

Oenflaixit, feinnoedd, feinniau, ) $/. and d, [L. 

Oenfedn, feinoedd, feiniau, fconventus] 1. 
(of persons) an assemblage ; a number of as- 
sociated persons ; a company, a host. 

Pedwar-meib amgeint yng nghenvaint liywaroh 
O wyr glew galwythaint. 

Lifwarth km: MJL i. 117 (of. UO; A.B. ii. 964). 



Marehogai esoar ar elorwyt 
Arbennioo ' ' 



eer\faint oeraint weinyt.— Jf«tiir.' MJk. i. 191. 



Digitized by 



Google 



Obnfioen 



749 



Ceniadol 



k a oonTimt ; a oommtmiiy of monks. 

Ac yn 7 templhea hynny amraradvon henveynnwed 
vrduMdyc 7 tala ImmerodTC waaaanaeth dyledoa y Dyw 
a OModaannt.— ^ni< Or. ah Arthur: M.A. ii. 196 (cf. 964). 

Ac idt na mwy 7 dynion byt namyn kenvemt Daw ehun. 
BnUGr.ab Arthur: H.A. ii. 876. 
linm dewdor lliuMt agor gar bangor breini 
Kjoaa pttethmk priodaor ben pen pop MmweitU. 

Lly/rDu: A.B. ii. 40. 
Gnavd Tpdkeidw coniad eeimtmt,—MeiffaiU: H.A. i. 161. 

Gfaire mil, aaith ogeinmil Munt, 

Ae oa-fll, -wi o'i fimfaimtt—Ioio Qoeh^ i Ddefwi. 

2. (of animals) a herd ; * a whole ofiPspring or 
progeny.' 
Tri llydTn m werth Tssyd yny geinuein pob amsaer dec 
ariiogemt yw gwertb pob vn ononant: baed kenuein; ao 
aibennio hemMebi; a hwdi a gattwer y gk y u eir gwestoa y 
bvenfain.— Cx/WitiUaii CymrK, 1. 464 (0^ 446, 676, 784, 790). 

Tri rayd brenya amrellt y oeyroh ay kenuejpd uoeek ay 
Itmwfjnt ffu€urthtCm 

CufrtUhiau Cgmru, i. 76 (cf. 436, 742, 786). 



Cen/aint o /ochy 
Om/adni /och, 



a herd of swine. 



8ef y dyoa. mynyd yd oed y meichat yn kadw Icenuein o 
•Pd^—MabtMogiony 100 (of. 112). 

Yr oedd ym mhell oddi wrthynt genfaint o foeh lawer, 
yn potL . . Os bwri ni allan, caniatA i ni fyned ymaith i'r 
gtm/ahu foeh. . . A hwy wedi myaed allan, a aet^ant i'r 
gtn/ai»t foch : ao wele, yr boll gen/aint foeh a rathrodd 
oroa 7 du>yn i'r m6r.— Jfatt. Tiii. 30, 81, 82. 

Hfigya cmfaitu o foeh gwylltion yn tori i gae o wenitb. 

Theo. Evans: D.P.O. i. 2 (47). 
Ef a gytrmdeitha idaw [7 baed] kenveinoed jr Alban a 
y.— Jh»I ^ ' ' ' "*' "' * •• — * 



I 0r. ab Arthur (B) : H.A. ii. 266 (of. 264). 

Cen/aint o wenyn^ a swarm of bees. 

Ac 7g7t ah7n7 amlaf kmuthtotd or gwenpn oplith 7 
blodeooed 7n kynnallaw meL 

Brut y Brminoedd: HJL ii. 82. 

IT Cenfaint is sometimes used erreoneonsly 
toot cefnaint (from ce/n); as, cmfaini no8, for 
cefnaM noe, 

^^^^ j -au, •/. [cyn+mig?] enyy. 

EQ peebawt marwawl yw kennvigen. aef yw bynny bot yn 
drwc gann dyn gwelet y gymodawo yn kynyddv ar da hjd- 
awl nev gamper da. nev greaTd. nea vot yn llawen gantaw 
gwelet gofaat nev drwc yn damweinaw idaw. 

Llgfr Aner, 144. 

A bhnrdyn aelly a treolwys ef yno yny oed y erydyon 
yn daU kynuigen a ebygboraynt wrtfaaw.— Jla6M«^{(m, 62. 

Ketuwygenn oed gennyf reddr o bonont ar lewenyd 
pamdwya.— Jjpotw; LLA. 182. 

Tri pheth ar dd7n a bair i*r dUwl d gara: balchder; 
eei^gen; a thrais.— TViotfdti Doethineb: ICA. iii. 281. 

Ctn figen yw tristyd a thirnider oalon am f od arall mown 
gwyufyd. — Marchog Orwyaradf i. 10. 

CSalon pob gwr aflonydd, 

Ckwoen 7 ge^flgeH fydd.— Z. G, Cothi^ vm. viiL 81. 

Oet^figtm a ladd ei pheroben.— 2>iar«(. (ilJL. iiL 161.) 

Hid oea neb mor nnfim na f edr eei^figon gael rhyw both 
Tnddo i feio amo.— ^. Wynn: Tstyr. 44. 

Dal cenfigen, to bear or cherish envy. 

Nid earedig gan Ddow on a ddalio gtAfigen, 

Doethimtb y Ofmry: M.A. iiL 6. 

Oenflgenaidd, | a. of the nature of enyy; like 
Oynfigenaidd, ) enyy; enyions ; malicious. 

Oenflgeniad,. ) -au, <m. an envying ; a bearing 
Oynflgeniad, j envy. 

Oenfigenllyd, )a. of an euTious disposition; 
Oynflgenllyd, | envious ; invidious. 

Dyn eenfigenllyd, an envious person. 



SSKnol; ) «. envying; envious; maUdous. 

Oenflgenu ) (^), tm. 1. to be envious; to bear 
Oynfigenu ) envy; to envy, 

Oariad nid 7W yn cy9{/lgmu, 

1 Cor. xiii. 4 (cf. lago ir. 2). 

Cenfigmu wHh, to bear envy towards ; to envy. 

Na ehuji/lgena wrth y rbai a wn&nt anwiredd. 

Salm. xxxTii. 1 (of. IzxiiL 8; ovi. 16). 

Nid oee brofedigaeth yn y byd a bair i ddyn genfigenu 
wrih gyltwT arall, os bydd yn ymfodloni ar yr eiddo ei 
ban.— £tf. Samuel : Holl Ddyleds. Dyn, rii. 8. 

2. va. to envy. 

Oni bai wybod o honom ni gael o Grist ei ban, a'r BipoB- 
tolion, ac aneirif o bobl dda, a Christionogion gynt, ea 
oaa&o a'a eet^genu am yr an aff^th. 

Morut Cyffim : Diif. iv. a 
Mae'r yttyriaeth bon yn odiaetb hefyd ar lea v eawl ■y'n 
unfigenu llwyddiant yr annuwiol a ffyniant erlidwyr, fel 
eenfigenu abwyd i'r pirsgod nea friwsion i'r cwn. 

Elis Wynn : Bh. B. 8. iL 6 (118). 
Pwy sy mor ddedwydd a bodloni pawb, a beb nab i'w 
ge^figenui—Qruffydd Wynn: Tstyr. 44. 

O^^MZLUS I ^' e^^^^J malicious; spiteful. 

Ao yna y sorres Kei ao y dywawt geirea die kentd^emmu, 

Mabtnogion^ 212. 
Ffola dyn y cynJlgenus.—Engl. Eiry Mynydd: M.A. i. 544. 

Tebyg yw'r eenjigenus i'r diawl. . . Y mae y cet\figenus yn 
gwytho am fod gair da i ddyn arall. 

Marchog Crwydradt i. 10. 

Tri dyn ni ddylai neb ea gwahawdd idd ei giniaw: 
twyllwr gwenidthas ; tcstuniwr gwatwaras; a oradwr 
eei\figmus.^Trioedd Doethineb: M.A. iiL 234. 

Oenflgenwr, ) wyr, «m. an envier, an envious 
Oynfigenwr, ) person. 

A fo gwan genfigentor^ 

B5x yn was, a bwyr yn wr.— i^. Q, OoUki^ vm. vitt. 28. 

Oenflgenydd, ) -ion, «m. one who envies, an 
Oynfigenydd, ) envier. 

Ac enniU mynydd Daw. ao ar ei sedd 
Orsedda oKnfigtnydd ei fawrb&d. 

IT. 0, Pughe: CO. vi. M. 

Oenfil, -od, -iaid, «m. [=cynfil] *a perfect 
beast;' a monster. 
Lie mae yn marw bywyd, y mae*n byw 
Marwolaeth, a natariaeth draws a gwrth 
Yn bilio pob eet\filiaidy a phob rhyw 
Anf ertbion fllaidd, annbnMthadwy oU. 

/. D, Ffraid: OoU Owynfa, ii. 766 (of. 817). 

Minerftk'n adgas dxaw edryohai'n dhwai ; 
Y eenfil gwrtbnn oodi'n bwyrdrwm wnai. 

Blodau leuaine, 44. 

Oenfor, -oedd, 9m, [cen (^oefn^:oyfaa)-|-mdr] 
the main sea, the ocean. 



Prin mae*m hmryd Uesg yn creda 
r oytn ond hyny. 

W, Wiliianu: Marwnad G. Wbitefleld. 



Gwel y cenforofth ond by 



Oenfforddy ffyrdd, sf, [cen (=cefn=ic7fan)-^ 

«oTdd]=Ce/nffordd. 
Oeniady -au, «m. [oenio] a looking; a taking 

survey; perception. 
Oeniad, -au, «m. [=oeiinad, oaniatlul] leave, 
permission, allowance, 
le yy mab kyobwyn a Tynny. lea beb ef gan dy gomyaL 

Mabinogion, 196 (of. 902, 206, 248). 
A phr3rt na weles ef y marobawo yn dyaot. ef a gymerth 
kennyat y brenbin ao a aeth ymeith. — St. Qreal, \ 142. 

A tbrannoetb Feredar a ffrchwynnwys gan genyat y 
ewytbyr raodaw ymeith.— JfoMiio^n, 208 (or202). 

Bbwvd Brynaioh branee wrthgrif 

Bhad o'i genniad y geonyf.—Etnion Wan: H.A. i. 884. 

Oeniadol, a. permissive; granting leave or 
liberty. 



Digitized by 



Google 



Ceniadu 



750 



Cenkai) 



Oeniadu, v. to permit, suffer, grant, or allow. 

Dea wr a volaf nal ym kennyad Doayt . . . 
Cadium y gadw llan ef a Lleudad. 

Llytotiyn Fardd : M.A. L 381. 
BartholomeoB a dhywait yn j Ihyver a wnaeth o baentiad 
anue. genhiadu o vmihin Bonem ydhaw ef dhwyn Ihew 
dywal mewn maes aor a dau benlhinyn ydhaw. 

Cyfraitk Ar/au. 

Ceniadwr, wyr, «m. one who giyes leaye or 

X)ermi88ion ; a granter. 

Oenig, -ion, a/. [c4n] a short song ; a sonnet. 

Yr oedd yno bryddett wodi ei deohren, a ekenig yn agot 
ar ben.— J. MiU* : Hyfforddwr, 71. 

Oenio, v. [can : cf . ceinio, can-fod] to perceive, 
see, or behold. 
Can olyw am eenyio kymhtiylluriaeth. 

Cynddelw: M.A. i. 848 (cf. 189). 
Mor wenwyn ym kwjn am jdjmkfn 
Mor wyt godedic die diagfwea.^Cynddelw : MJL i 280. 

Cynneddf hwn neb nis cenyte^ 

CynnadI dan anadl, da yir \—D. ah Owilym^ ooii. 27. 

Mil ar ben bryn a*i cenyw.—Outo'r Olyn. 

Cynnon neb un nis em yu>, 

Modor y byd am du'r hyw. —Sion Cent : lolo Mas. 285. 

Cents ryfeddodau maturiorit he beheld great 
wonders. — P. 

Cenyw fro diriony he beholds a pleasant coun- 
try.— P. 
Cenllif, -au, -oedd, sm, [cen, contr. of ce/n (= 
oyfan)4-llif]=Cc/n^Zi/. 

Cadwodd morian y ddinas y eenlli/ rbag tori i mewn am 
dxo.—Cylchgrawn, 1. 81 (cf. 77). 

Mdrch a marchogion a chleddyfan dirif , 
Helman a gwaewffyn, ar frig y cenllif; 
A'r c«nUi/ denfor yna'n ymwahanu, 
Ac yna*n ail gyfanod.— Mcaii<i«r ; Moaes, z. 

Oenllifol, a. torrent; rushing in a rapid stream. 

A Uawer mam, dan arohoU toriad oalon, 
Yn taflu ei hun, ar ol ei mab, i'r afon 
GtnU\fold^Qtti—Nican(Ur: Mooes, iii. 

Oenll06r,-au, «/. [cen=cefn=oyfan] ^Cefniloer, 
Oenllysg, «.c/. and pL hail ; hailstones. 

Yn dl y twrwf ^ daw kawat adoer ... a ehenllyte vyd y 
gawat.— J/ioMno^um, 187. 

Bf a doeth y if oreat vawr, ao a diagynnawd amaw glaw 
mawr a ehenllyse a tharanen.— A. &realf \ 180. 

Ar dyd hwnnw y krnodea diroawr d ymyatyl yn yr awyr 

o daranen a myllt a onorwynt a chawaden henllysc^ a glaw. 

Brut y Tywysogion^ 220. 

Mi a wlawiaf yns nghyldh yr amaer yma t fory genUysg 

tnrmioniawn; y inai ni du en bath yn yr Aipht. 

£^.ix. 18(cf.z.6, 12, 16). 

Cenllysg o wlaw, a heavy shower of rain. — 8. W. 

Cenllyag o gesair^ a hail storm; a stormy or 

scudding uiower. — Owent, 
Cerryg cenllysg {$g, carreg genllysg), hailstones. 

—Job. z. 11 (cf. Esa. xxx. 30; Esec. xiii. 11 ; 

xxxviii. 32). 
TymmuU cenUysg, a tempest of hail; a hail 

storm. — Ekl, zxviii. 2. 

Gyn amled d'r cenllysg, as thick as hail. 

Ac o'r arfdy uifemol sydd ganddo efe a eayd ymladd- 
feydd yn en herbyn, o ba rai y pair efe i gaf odvdd o aaeth- 
an, a*r rhei'ny cyn amled a*r eenllysg^ chwymdlu o bob tu 
eu olnataan hwynt.— /w. (hoen^ 120. 

Mae yn genllysg, it is hailing, it hails. 

Bwrw cenllysg, to hail. 

Oenllysgen, pi. cenllysg, «/. a hailstone. 

Dihen oed ffennyfl OeL na dihangei na dyn na Uwdyn yn 
ryw or a orwwedei y gawat allan. kany waafei vn gen- 
l^sgeH obxmiBL^Mabinogion, 168. 



OenllTSgog, a. haily; full of or abounding 
withhaQ.— IT. 

Cennad, -au, -on, «/-m. [C. oannas; Br. han^ 
nod; It. cead; On, cead] 1. a messenger; an am- 
bassador or envoy; a missionary, a missioner. 

A gyrm kennadeu aomo Arthur att yr iazUea j erdd idi 
ellwng Owein y gyt ao ef oe dangoa y wyrda ynya Frydem. 
Mabinogian, 188 (cf. 8S, 129, 180). 



Gwedy na allwyt oael y dewinyoo y i 
Vethlem.— 5u«AaM Mair, \ 18. 

O achawa y kenadeu a dathoed attaw y gan y Fab a 
Lowya urenin Ffreinc— jBnti y Tywytogion, 216. 

Ao anron k«nnatau at Beuno y Tab a oroo. 



onoy Ta 
Buchtdd 



BeuMo: C3. Sainta, 14. 

Anhebgor gwlad a gorwlad Tw nawdd a bnant i #aMarfo« 
gorwiad ymgyroh yn hedd a aiogelwch. 

Trioedd Doetkintb: MJL iiL 290. 

Yna danf on eennadon anrhydeddna at Ymherawdr Bhnf- 
ain. . . Bhrfedd a ayn fa nn yr ymherawdr y cyfardi, a 
blin ar d f eddwl y nawda a gawaant y Cymry ganthaw 



I mraint cennaddu jrorwlad, pan wybu mai Oaradawc ei 
1 azngen, a^ oyfarohai. 
ol idd eu gwlad.— /oto JVm. 186. 



Tmi 
nan 



acnidi 



a'l oyfarohai. Daethant y oennadon yn 



Ymae y ctnnadau er ya blynyddau yn oymmeryd teitluan 
aohlysurol i*r trefydd ormmirdogaethol, er nregethu yr 
efengyl, a gwaagara yr Yagrythyran.— iC^aii^ir<y<U, iii. 161. 

C^nad fad, drud a'i oretwy .—i>»ar«6. (MJL iiL 161.) 
Cennad fatur ergryd, a common or public oner. 
— Leges Wallicae, 561. 

Cennad urddol, an ambassador. 

E ddoedowyd am Cobilon, a hanoedd o iHad Laoedcmo- 
nia, pan ddanfonwyd ef yn gennad urddol at ftrenin Feraia 
. . . iddo gael tylwyth Uya y brenin yn ohwaiea diaian. 

M. OyJJUn: DifT. Ti. 28 (of. L 10; viL 2). 

Cennadon anrhydeddus, honourable messengers; 
ambassadors. 

Danfon eennadon anrkydeddus at Bnifydd a 
brenin].— ^nK Aberpergvm : MJIl. ii. 6i8 (of. lolo Maa. 

Cennadon cyflym, ) swift or express mes- 
Cennadon brysfawr, ) sengers ; oouiiers. 

Ao ef yn ei ddiawd yn llya y brenin a ddywedawdd j 
cyfan yng nghlyw c4r i G«nUlt, ao a ddanfonea ataw gen- 
nad cyiym: a gwedi dangawa hyny i Neat, diwaer Oniff- 
irdd ab ^ya, hi a ddanf<mea gennadvn bry^fitwr at ei 
Diodyr yng Ngwynedd.—^nU Aberpergwm: M.A. ii. 648. 

Ewoh, gennadon eyMym, at genedlaeth waagaredig ao ]rs- 
peiliedig.— £ia. xvm. 2. 

5[ When cennad is used as masculine, it is 
mostly in cases of construction according to 
the sense. 
Y gennad a ddaeth hyd atynt hwy, ond nid yw efe yn 
dyohwelyd.— 2 Bren. ix. 18. 

Yr ydwyf fl yn anfon fy nghennad o flaen dy wyneb, yr 
hwn a barotoa dy ifordd o*th flaen.— Jfoll. zi. 10. 

2. leave, permission ; allowance. 

A chan gennat Arthnr ▼ gwr llwyt a aeth ymeith parth 
ar Dyifryn Crwnn.— JloMjio^ioii, 218 (cf . 202). 

Oan eich cennad, ) by your leave or permission; 
Gyda^ch cennad, ] witn your permission. 

I& a ekan eieh eennad, hwy a roent weitiiiaa ar ddeall i*r 
bob! mai*r Fab ei hun ydyirr Anghiiat. 

Jr. Cyffin: Diff . IT. 36. 

Trwy eich cennad, by your permission. 

Myfl a af yn llawen gyt a thydi dnoy gennat Arthnr. 

^<. (?r«ai,)208(of.284). 
Ao yna daw dnoy*tk gennad, 
Yma rfanthr (mid e 'n rhad.— (?ro. Owain, 76 (of. 112, 242). 

Cael cennad, to have leave or permission; to 
be x>ermitted or allowed. 

Ni fedraia i ymattal ddim hwy heb ofyn I'm cyfaill a 
gawn gennad i tiand.^Eiu Wynn: Bardd Cwag, 20. 

Ni rwyatra neb di : digei gennad i fyned ym mlaen. 

Morgan Uwyd : Tri Aderyn, 4. 



Digitized by 



Google 



OXNHADSDIO 



751 



Cbnkataol 



I have leave or per- 
mission; I am allowed 



Mi a ge/ais gennad, ) 
Mae i mi gennad^ ] 
or permitted. 
Heb gennadf without leave or permission; not 
permitted. 

Rhoi eennadf to give leave or permission; to 
permit or allow. 
2>gro fmnad, fwyn WvUedTdd, 
Imi geWo atob m^yM.— Daniel Ddu, 14S. 

Cymmeryd cermad, to take leave ; to take liberty. 

A ckgmrjft kennat a wnaeth Foredar a mynet 7 letty. 

Mainnogiony 881. 

VX a gywtmtrtU gemnat neithwrr y uynet y edrych ar yr 
hefau— jraMNoyicm, 947. 

Ac yna hinmrjit ktnnat y wreic ar verch aoruc Owalchmei. 
8t. Oreal, \100 (cf. 242, 248). 

Cennad da i chwiy you are welcome. — Meirion, 

S. a message ; an errand. 

Owatwar ewbyl gyimar oabyl getmat dybryt. 

Uywtlgn Ddu : M.A. i. 416. 
Tr oedd hi yng nghj^oh tri o'r gloch prydnawn pan 
gefaia y gemnad.—Gtvnwy Oioain, 231. 

Cennadedi^y jpi.a, permitted, allowed. 
Cennadedig^l, a. permissive. — W, 
Cennad&y -oedd, fSydd, sf, 1. a missionary 
station ; a mission. 

Perthyn iddi naw jnif gennad/a. . . Cynnwys y gennad/a 
ban ddwiddwng lie. . . I ddeheabarth y gennad/a hon y 
porUiyn tri llB,T-0¥fgliedgdd^ y. 24. 

2. an embassy, a legation. 

Y gewnadfa Brydeinig^ the British embassy or 
legation. 
Gennadhauy v. [=oennatllu, oaniatau] to per- 
mit or allow; to grant. 

Nid yw Dnw yn cennadhau i neb fyw yn segor. 

B. Llwyd: Llwybr Hyffordd, 191. 

Cennad I aeth, ) -au, 4/. 1. a message; a mission; 
Cennadaeth, ] embassy; ambassadorship. 

Ac yn 7 nawdd hon y mae pob aivlwyddi g^lad a 
chyfoeth . . . a phob mab aillt with swydd a ehennadaetf* ei 
wlad a*i arlwyad, a phob gwr with gennad gwlad a gor- 
whj^—Iolo Ms*, 06. 

T mae genyf yr hy fr y dweh o hyspyva i ohwi f od y gen- 
nadaeth wedi myned ym mlaen yn dxa llwyddiannus gyda 
vL—LUmad gr Oes^ i. 021. 

Hae yn hir wedi bod yn aohos o ofld iddynt, f od adnoddau 
tea diyfyngedig y gyrnddthas . . . wedi ei gwneyd yn 
•aaUnadwy i gi^uau ao ychwanegu en cennadiaethau pwys- 
fttwr yn y Dwyrain.— -Scren Gotner^ xx. 373. 

2. permission, allowance, leave. 
Cennad lad, -au, 9m, permission. 
Cennadol, a. 1. missionary; ambassadorial; 
legatine. 
CymdeithoB gewnadoly a missionary society. 

Sefydlwyd ym mhob eqgobaeth ggmdeithas gennadawl. 

GwylUdgdd, ii. 808. 
Yr ydym yn diagwyl banes Cgmdeithas Oennadol Uun- 
dain yn go fuan.— ^ren Qomcr (1818), i. 204. 

AntwricLethau cennadol, missionary enterprises. 
Boaaai y rhan fwyaf o Iwythau y byd naganaidd, a*r 
' ' " iwyllant, yn anhyspys ; ni boaaai uxahyw 



yn oael en dwyn ym mlaen. 
Dotj 



gwlady^ a 

am tur it mt k a u , 

Dotparth Heulawgf i. 62. 

2. pem^asive. 
Cennador, -ion, -iaid, am. a messenger; an 
embassador ; a missionary. 
Tkir iwydd dyled bardd wrth raid ac achoe gwlad a 
dienedl; aef ydynt, cnmnal golychwyd; bod yn acnnador 
ihwng gwUd a gorwiad, a niwng cenedl a gorelllion ; a 
^yrotm a chynunod Ue y bydder yng nghynyaedd. 

BarddaSf ii. 46. 



Oennadoriaeth, «/. the office or function of an 
ambassador or envoy; embassage, ambas- 
sadorship; mission. 

Tair swydd gvffredin y sydd ar fardd, lie a*i dylid yn 
■ ' ' ' lenedl ; nid amgen, golychwyd ; cennador^ 



rhaid gwlad a c 
iaeth; athangn 

Cennadu, v. 1. to permit, to allow, to sufiEier. 
Aiglwyd heb hi a aennhedv di vyri auory v uynet y edryoh 



nid amgen, golychwyd ; cennati 
iaeth; a thangneforiaeth.— /?ardda«, u. 46 (cf. 44, 162). 



Aigiwya neo m a aennneau oi vyn auory v uynet y eorycn 
ao y warandaw ar hela ▼ Icarw. . . Kanhada/ yn Uawen 
heb yr Arthur.— J/ioMno^Mm, 246. 

Faham na ehennhadawd Duw y dyn gwedy bwyttao yn 
wetth. gallu hot hep vwjrt wythnoe. 

Lucidar: LI. A. 46 (cf. 43). 
Un led i'r byd, enbyd wyd, 
Ao un hyd y'th gennadwyd, — Meredydd ah Bhgt, Vt Gwynt. 

9. to send as news, tidings, or intelligence. 

Cennadwr, wyr, \ am. a x>erson sent on a 
Cennadydd, -ion, ) mission; a missionary; a 
messenger ; an ambassador. 

Diigyn, edn. doe, gennadwr^ 

Ar Iwyn dail, ar Ian y dwr.— />. ah Gwlgm, ex. 41. 

Fa ham y mae Kanddo ef gennadwgr^ aet yw hjmy, yqii- 
wyr ffel iawn, yn oirgel ddiagwyl o fewn Uysoedd, cynghor- 
au, a chyfrinach-ystaf eUau pob brenin 1 

Jf. Cgffin: DiiT. ir. 14 (of. 4). 

Yr hwn a fuaaai yn gennadwr at y Rhufeiniaid, i 
ddymnno oyfeillach a diymhorth.— 2 Mace. iv. 11. 

Yn 1661, y dewieodd Fferdinand ef i fod yn ee^b Tinia, 
▼n Croatia, ac a'i hanfonodd ef yn gennadwr at Sigiauund, 
bremn Foland.— Cy/cAyraum Cymraeg (1793), 29. 

Ni byddi di yn gennadunr j dydd hwn . . . heddyw ni 
byddi oi gennad.— 2 Sam. zriii. 20. 

Y mae dau gennadwr wedi bod yn Uwyddo am gryn 
Lleuad yr Oes, i. lU. 



aH^^TAr j thePope'sleg^teornundo. 

Y brenin ... a roddodd gwyn iddo, am ei fod, fel cen^ 

nadwr y Pah^ gwedi cynnal Uysoedd trwy awdurdod tramor. 

D. Peter: Hanes Crefydd, 891. 

Dywedasant wrth yr eegobion pabaidd, ac ereill o gen' 

nadwyr y Pah^ en boa hwy yn barod i amddiffyn eu heg- 

wyddorion mown oynnadledd gyhoeddus. 

Brutus: Brutusiana, 406. 

Cennadwri, Kau, ) sf. mission ; embassy, 

Cennadwriaeth, -au, j embassage; a message; 

tidings. 
A gwedy dyuot y genhadwri honno ar Dunawt ufydhau 

aoruc idi.— ^rut Gr. ah Arthur (B) : M.A. iL 222. 

Ac wynt a doethant attaw. ao a dywedaaaant eu hen- 
nadwri y wrth yr amherodree.— ifriMno^'oM, 230 (cf. 264). 

Os ei hun y mae efe, cennadwriaeth sydd yn ei eneu ef . . . 
Gwr da yw hwnw, ac i dunnadwriaeth dda y daw efe. . . 
A dywedodd Cusi, Cennadwri^ arglwydd frram. 

2 Sam. xviii. 26, 27, 31. 

Ni bu gwiw gan y Duw mawr eu dodi hwynt ar waith 
i ddwyn y gennadwrt hon o raa.--/er. Owen^ 110. 

Cennadwriad, iaid, am. a messenger; an am- 
bassador. 

£f a welai ddwy dorf . ao & nifeiriant o w^ un yu dawed 

o*r go^ledd, a'r Ilall ot gorllewin, ac aml-liw Ilumanau 

rhuddum, ac arwyddion, a chennadwriaid y cadau o*u blaen. 

Breuddwyd Gr. ah Adda/ (Y Ozeal, 843). 

Cennadwriaethu, v. to charge with a message; 
to commission. 

Y dau ar ddeg hyn a^ 
haddyagu.— J^. Williams: 

Cennadwrol, a. missionary; legatine; ambas- 
sadorial. 
Cennatai, eion, am. a sender. 
Ymladd os yw raid 
I mi, eb efe. & goreu fforeu, y 
Cennatai nid y oenna^ ynte oil 
Yng nghyd.-->K. O. Pughe: C.G. iy. 924 (cf. 916). 

Cennataol,a.[=:caniataol] permissive; granted; 
licensed. 



gennadwriaethodd lesu, gan eu 
^ . Byw. (Matt. x. 6). 



Digitized by 



Google 



Cennatau 



762 



Cek 



OennatAu, v. 1. to permit or allow; to grant; 
to concede. 
Ny diflgTimafl odyma yny kenhetuyck ym. 

St. Great, 4280. 
Tr Duw tocturra wrthym m oU a chenaUaa yn har- 
glwydes ni y ewylfys.— 5i. Orealy \ 42. 

2. to send as news, intelligence, or information; 
to send a message to ; to advise or inform ; 
to announce. 

Ao ffwedy kamathau hyimy j Sened RQTejm wynt a an> 
vonaannt Befrenu Senedwr a d wy leng o wyr y ymlad y gyt 
ao et—Bna Or, eb Arthur: ^.A, iL 198 (of. 181, MS, 244). 

KemnaHakm a myne^ ewyllys Daw a wnant vt bobvl. 

Cy$9tgrlan Fnehedd: li.A. 101. 

Ao yr anr honn y recvleineu rac y TTonn. ac y diagyimeia 

y genntUaw uweh y Tot ef yn dyuot yn agos y an gouwyaw. 

Lly/r Owyn Rhydderch, 61. 

Kennatau j mab a orucpwyt. a dyuot ao ef yr Uya. 

Mabiwgion, 101 (of. 117, 198). 

Cennatenad, -au, «m. concession ; allowance. 

Cennateuad wy ffugr lunweddawl, pan fo yr ardthiwr yn 
ymddiried yn ddirfawr i'w acbawa, ao yn oennadu i'r ynad- 
oedd, i'r carddyn, neu i'r caaddsm, ei gyfystyr yn ddiragt)r, 
ao yn ddiragrith.— ^. Ptrn: Egl. Pfr. xliii. 1. 

Oennin, $,pl, [cen ? G. centn, cennitif cinin; Br. 
kinen] leeks ; alliaceous plants. 

Cennin cyffrediny common leek {Allium porrum), 
—H. Davies: Welsh Bot. 170. 

A gneyr tyc ato tey ac eu hacore a kennyn a pop peth a 
no perthenaa y arth ao et.—Cy/rrithiau Cymru, i. 324. 

Atnyn Uoarth pan Uwyd y genhin. 

Taliesin : A.B. ti. 118 (M.A. i. 28). 

IJymagampeu y ketiHin : Da yw ynet y rod rao obwydu 
gtraet. Da yw y wraged a nynno kael plant rwytta h-n nin 
yn ujmTch. Da yw kymrjrt iunnin a irwin rac vrath neidyr, 
nen anmel araU. Da yw wrth weli plastyr o ymnin a md. 
Da rac h^n baa neu yageueint aud y kfnnin a Uacth bron- 
neu. Da yw and y h^vi a bystyl gauyr a mel jm dri 
thraean rao byderi. . . Da yw y kmin a gwin rac aolur o 
arrenneu. Da yw y kmin y gyuannn aagwm. ac y aeduedu 
eomwytea. O dodu' y kenin a halen wrth weli ef ae kae yn 
ehegyr. Or bwyteir y kenin yn amrwt, wynt a barant 
xUidwi.—Heddygon Myid/ai, i. 186 (of. ii. 162, 162). 

Cyn lased aW cennin, ) as green as a leek. — 
Cyn kued aV genninen, j Diareb, 

Lliw y genninen, leek-colour, leek-green. 

Cennin FfrainCy shallot {Allium Ascahmicum). 

Cennin ewinog [cf. C. kenin euyfwc] garlic {Al- 
lium sativum), 

Cennin y brainy wild hyacinth, harebell squill 
{Scilla ntUana). 
Oaia wraidd y tafawl coohon, a gwraidd y marchalan, 

dail y gwywydd, a chmnin y brain, a Drig y banadl. 

Meddygon Mydd/ai, ii. 606. 

Blodau cennin y brainy crowtoes. — W, 

Cennin ygwinwyddy ) daffodil {Narcissus pseud- 

Cennin i^edr, ) onarcissus). 

Flan glofenigion aelfig, perllya, aewyrllya ganaf ; plana 
^eniitii /Wr, ac yageifya.— lAukwer Mt. 68, 826. 

Cennin syfi, chives. — 8, W, 
Cenninen, pL cennin, sf, a leek. 

Yn y flwyddyn 1846, y bu ymladd CreaL Ue oafks y 
Cymry fawrglod am ymladd yn lew gyda'r tywyaog Ed- 
ward Ddu ^a'r pryd hyny y gwaeddodd y Capten OadV 



Pbel ar y fcymry, a deiayf amynt gymmeryd eenninen yn 
en helmau. Mewn oae cennin yr ydoedd vr ymladd; a 
phan edryohwyd o bobtu, Cymry oeddynt oU onid naw ar 



hngain yn y lla njmy, a'r oaeson mewn rnan arai 
yr ymladdfa : a hyn a fu'r achoa i'r Cymry wiago 

Oenninoe, sf. chive garlic {Allium schaeno- 
pratum). 



Capina, oorwynwyn, cenninog, --Meddygon Mffd^fai^ S 



C^xminwr, wyr, «m. a seller or hawker of leeks. 

Mor druan (neu deneu) « chejfyl cei€ninwr, as 
lean as a leek-hawker's horse ; a common ex- 
pression in Cardiganshire, applied to a very 
thin person or a lean animal. It would ap- 
pear that formerly it was customarv for persons 
to hawk leeks and onions about the country, 
carrying them in hampers on horseback ; and 
the horses thus employed, like their repre- 
sentatives at the present day, were usually lean 
and ill-conditioned: hence another proverbial 
saying, *Mae sawyr y cennin ar y cewyll' 
(M.A, iii. 186), the hampers smell of the ledcs. 
This practice had not quite died out in the 
early part of the present century. The leek, 
though the national emblem of Wales, was 
formerly not nearly so common as it is now, 
and it is still a comparatively rare potherb in 
some parts of North Wales. 

Oenog, a. [cen] scaly, covered with scales, 
scaled, squamous; scurfy; full of dandruff; 
covered with moss or lichen. 

T mae efe yn aaetbu ei beletdr i orddyfndenMdd yr «ig- 
ion mawr, lie r mae y Uwythau cfnawg yn byw ac yn 
chwareu wrth ei orchymmyn.— L^etMid yr Oes, ii. 224. 

Un oedd fel gwraig hyd at ei waag, a theg, 
Ond brwnt hyd lawr gan lawer e^og blyg. 

/. D. F/raid: Cell Owynfa, ii. T8S, 

Cenogrwydd, am. scaliness; scurfiness. 

Oenol, -au, sm,z:zCanol, 

Cenu, V. [cen] to grow scaly or scurfy; to 
scale ; to become mossy. 

Cenydd, -ion, sm. [c4n] a singer, a songster. 
Cenydd cor, a singer in a choir, a chorister. 

Kywrgein genkid cor a duwid kyhid kydneid. 

UyfrDu: A3. 5. 

Oen3rn9 -an, «m. [dim. of ce!n\ a small scale; 
a scale ; a thin layer, a lamina. 

Bhif y cmynau o*^ geman avdd amaf, ae at hvny rfaif y 
gronynau aydd yn fy mola, ayad amaf o flwyddi'm oedzan. 

IoU> Ms$. ISO. 

Cepyn, sm, [dim. of cap"] a little cap. — W, 

CAr, s/,pl, [cf. E. gear, fgere] 1. tools, imple- 
ments; tackle; ware. 

Owin, a merch drwch. a gwydider, 

Myn fenoid gwiw, afraid girl—D. ah QwUym^ bdr. 8&, 



Cymmer, efo'th gfr a'th god, 

Y domm lie mae d' ammod.— ^ton Roger. 

Goren o'r gir am beri 

Cywreinio cAn yw oroen d.—Oro. Owain, 115 (of. 301). 

Cer Uang, shipping tackle. 

Wrth y drwa hwn yr oedd llawer o lyfrao, riiai potiau a 
fllageni, ambell ffon a phaatwzi, riiai owmpaaao, a diyrt, a 
chir Uongau.—Elis Wynn: Bardd Cwig, 63 (of. 48). 

b, harness, gear, trappings. 

Tn T Uedluniau hyn mae cir y oeffylan a'r oerbydau yn 
nodedig am eu harddwoh. . . Cir frodiedig. y cyfryw aff a 
ddarlimir gan Eeeciel ... a orchuddient geman y meircn. 

Brutus: Ninefeh, 814. 

Saethaaant drwy if eneatr ei gerbyd, toraaant gir ei bed- 
war ceffyl.— (hoyliedyddy v. 82. 

2. [cf. dim. cef^n] a set, clique, or coterie; a 

gang, a bad lot. 

Twm Sion Twm, bonwm a'i bir, 

Twm Sion Twm gidwm a'i gir.—Gro. OmniI», 1ST. 



Digitized by 



Google 



Cra 



763 



Cbbdd 



% 11 the same word, cerau in the subjoined 
quotation seems to b^ a favourable meaning. 
Axchaf ardi y Dhw ar doren nef 

Na dotto TedjT gloeu 
Tm llutyas ym acuu yr men 
Tm traf tad ym oaryad kenu. 

Bmiom ab GwaMmai: MA. i. 881 (ef. 81). 

Oer^ prep. [=ger, gar] near, nigh to ; at. 

Royf kyvir ker Ur TymdkjtM.--Llvgad Cher: ICA. i. 841. 

lin diazawd hyffawd hoffaf her Meuryo. 

Ll^. ab Ufwlyn : U,A. i. S96 (ef. 896). 

Oed aelaw eer aelwyd "BehUg.—Cyndddw: MJ^. i. 206. 

Cer hnm (=ger bron), before ; in presence of ; 

in front of. 

Or brom Into lydaa gochaan goohaawn. 

C^nddelw: UJl. i. 206. 

Cer Uaw (=gerllaw), at hand, close to, near, by. 

Gogwytaw peb Uawr ker IJaw y benn. 

Cyndddw: M.A. i. 280. 
lie mae mewn knr llawr ker Uaw Uys haelnaf . 

Catnodtfn: M.A. i. 423 (cf. 418). 

Garadwy, a. [Garu]=(7ara(2u;y. 

Kaxet baab eeraduy dhted 

Kerennyd cyn oeryd c»3KA.—0ffruUielw: M.A. i. 244. 

Ceraint, s,pl, [pL of car, carant (q.v.)* ^r. 
caraW] relatives; kinsmen or kinswomen; kin- 
dred; friends. 
Fdrthnyr Dun poet huynt vyg kereint. 

Cgnddelw: M.A. i. 244 (cf. 176, 286). 
A garo ladd ei geraimt^ 
A gfO. ei f^ ou a*i tniaU—Iorwerth Fynghayd. 

Pe zboem ar gerainL oed, neu nerth, 
Neu gyf oew pry^erth, oglud. 

Grontoy Owain, 113 (cf. 46). 
Angeo hwn roes ing a haint 
A byll gnr i*w holl geraint. 

loan ah Hgwel: Blodau Dyfed, 180. 

Corant, a.pl.^iCeraint, 

Don breinyaiiG a brynuys y gerant 
O'r poenea ar pecbaut a iraaethant. 

MeiUr ab Owaiehntai: M.A. i. 827. 

Cerbydy -au, tm, [Ir. carhad; L. carpenturn] a 
chaxiot, a carriage ; a coach. 
Greinagaivg mywawg masw gerhyd diflas. 

Madog Dwygraig : M.A. i. 490. 
T xei hynny a hedycha kerhyt Kaer Efrawc. 

Brut Gr, ab Arthur (B) : M.A. ii. 260. 

A diymmerodd ohwe chant o ddewis gerbydau, a holl 
gtrb^dau yr Aipht.— JKc*. xiv. 7. 

Qyrwr cerbyd, a chariot-driver, a charioteer ; a 
coachman. 

Cerbyd rhyfd {pi, cerbydau rhyfel), a war- 
chafiot. 

Cerhvdau haehog, chariot armed with hooks. — 
2 Mcux, ziii. 2. 
Oerbydred, -au, »m, a chariot-race. 
Oerbvdrea, -au, -i, ef, a train of carriages ; a 
railway train. 

Tn araf i ■afle'r gerbydret eer Uaw 
T rhodiai fy mam gyda*i phlentyn. 

OeMog Hughe; i. 68. 
D0)en oyohwyniad y gerbydre* o Oymni yw myned i*r 
brif dOhuM.'-Adaygydd, ii. 108. 

GoAwn yn dda f ^ y tjnid ein sylw gan ddnllweddiad ei 
wynebpryd, ao ynenwedig gan ftmegwedd ei lygaid, tra yr 
oedd y gerhydree yr oeddym ynddi yn aroe ynyr orsaf. 

Awwr America, Hyd. 6, 1870. 

Oerbydwr, wyr, «m. a charioteer ; a coachman. 

Sfe a ddywedodd wrth ei gerbydior, Tro dy law. 

2 Oron. xriiL 88. 
Am y eerb^th^r, mi a dilaf iddo.— 64v. OMttn, 811. 

95 



Oerbytlyn, am, a small chariot, carriage, or 
vehicle. 
Am fod perthynaaan y gwallgof yn d^nion cyfrifol, 
oyflogwyd eerbydyn i*w dawyn yno.—Seren Gomer, vi. 286. 

Cerbytai, eion, sc, a charioteer. 

Hyd lawr srwaagerid arf an briw, yn grug 
Dymchwelld oeibyd a cherhytai, plith 
Fnowysawl feirdh ewynawg. 

W. 0, Pughe: C.G. vi. 4«B. 

Oerbytty, tai, sm, a coach-house. 

Oerch, -au, am. emdpL [0. c«rc^] a dialectal form 
or pronunciation of ceirchf q.v. 

Cereh oedd yd hoff iawn gan y Cymir gynt. . . Cerch 
byr a dyfa yn oren ar wyndwn ; cereh hir, cerch melyn, 
a eherch gwyn cynnar, sydd addas i sofl; cerch nn-enib 
mewn lie gwael, a blewgeirch ar leoedd uchel, rhy ddi- 
weddar i gerehau ereill.—^ nflurin Owen: Amaetii. 24. 

Oerch- : see Oyrch-, 

Oerdin {8,W^t )8.pL and d, [C. cerden; Br. 

Cerddm{N.W.), jkerzin; Ir. caerthain; Gki. 
caorthunn] rowan trees, wild service trees, 
the mountain-ash {Pyrua aucupari<i). 

Helyc a cherdin buant hwyr yr yydin. 

Taliesin: A.B. ii. 189 (M.A. i. 29). 

Coelbren y Beirdd, ac fal hyn a'i ffwnelid : cynnnll coed 
0^11 neu gerdin yn y ganaf amcan nyd cyfelin, a'a hoUti 
bob un yn bedryran.— /oto Maa. 206. 

Tr hen brydyddion a geuynt ffoed eerdin, gsn en bamn'n 
goed cyferdoawl [ojrferddoniawl ?], am mwcT jrw pryfed yn 
en bwyta nao yn eu Uygm* ao nad oes na gwag 3r8pryd nac 
un eUyll drwg a drig lie bo cerdin, ao nad oes na swyn 
na chyfaredd a all ymafael & eherdin, na'u dry^ na'r neb 
a'u dyoo, ac nad oes un ^enwyn marwol a eill gyffwrdd 
ag hwynt. — Coelbren y Beirdd, 24. 

Eidiol Gadam, a laddes o*r Saeson ym mrad Caeraall- 
awg ohweohant a thr^ain a chogail gerdiyi o f achlud haul 
yd yn nhywyll.— 7Vw«W ; MJ^.. ii. 68. 

Cerdinen, pL cerdin, ) «/. [sgl. of cerdin and 
Cerddinen, pi. cerddin, j cerddin] mountain- 
ash, wild service-tree, quicken-tree, rowan 
{Pyrua aucuparia), — H, Daviea: Welsh Bot. 
48, 170. 

Priodola'r Cjinrv rai rhinweddau i'r pren cerddinen nad 
yw yn perthyn i neo arall o holl brenauT goedwig. 

Brython, i. 19. 

Cerdinen ddof, ) true service-tree {Pyrua do- 
Cerddinen ddof, ] mestica), 

cZdre:^^, ] whitebea.n.tree(P,n«aWa). 

Cerdinen gyffredin, ) mountain-ash, quicken- 
Cerddinen gyffrediny j tree {Pyrua avxmparia), 

Cerdinen wylUy ) wild service-tree {Pyrua tor- 
Cerddinen wyllty ] minalis), 

Gerdinwydd, ) a,pl. rowan-trees, mountain- 
Cerddinwydd, j ash trees ; rowan- wood. 

Tr hen brydyddion gynt a hofFynt gerdinwydd [i wneuthur 
coelbren].— /oio M$e. 206]. 

BorbuB, oerwydden, cerwigen, eerdinwydd, sarffwydd. 
Meddygon Mydd/ai, 298. 

Oerdod, -au, a/,=Cardod,—N.W, 
Oerdoteiol, a. [=cardoteiol] mendicant. 

Rhaid yw gochelyd rhag bod y galamad nao yn ffugiol, 
nao yn gerdoteiawl, nac yn ddiofal, nac yn ddiofydd. 

H, Perri: Egl. Ffr. xxxii. 4. 

Gerdd, am, [C. cerdh; Br. kerz] a walk or 

journey. 
Oerdd, -au, -i, cyrdd, af, [Ir. cerd'] 1. a craft, 

Em art, a trade. 



Ny edir neb idi namynjt dycko y gerd gantew. j_ . Ajror 

, , , . , athyryni 

Wmaeh Qawr namyn y gerdawr a dycko y gerd y mywn 



y iwrUi. Nao afforaf .' Py ystvr nas agory di. 
a edyw ym bwyt a Uynn ym bnal. 



^ . Kyll 
ao amaathyr yn nenad 



Digitized by 



Google 



Obbdd 



754 



Cbbdd 



nyt agorir yma heno belladi. Heb j Kd yna. Tporthawr 
y mae c<*rrf f^eimyf 1. Pa gtrd yasyd gennyt ti. Ysllpanwr 
cledyuou g^reu yny byt w>'f i. . . Dyuot aoruc y porthawr 
y mywn. ac y dywawt Wraach wrthaw. Chwedfeu portii 
y gennyt. Y« ydynt gennyf kyweithyd yaeyd yn drws y 
porth a uynnynt dyuot y m]rwn. A ouynneist dl a oed 
geM gantunt nwy. Gouynneis heb ef . ao un o nadnnt a 
dyvrawt gwybot yslipanu dedyueu o honaw yn da, . . Ys 
^^n yd wyf yn keiaaaw a olchei yyg cledyf . ao nys keads. 
Gat hwnnw y mywn kan oea gerd ganthaw. 

Mabinogion, 128 (cf. 1«7). 

Diwedd cerddy the end of craft; the last re- 
source or resort ; wit's end. — C,8, 
2. the poet*8 or minstrers craft; the art of 
poetry; poetry, poesy, song, verse. 

Gwir f erdi i Natur yw eerdd^ meistres moeaaxi, arglwyddea 
a Uywodraethferch y meddylian.— C^od Cerdd Da/od. 

Tair enaid eerdd y sydd : mesor ; synwyr ; a chynghan- 
edd,—Doethineb y Cymry : M.A. iii. 135. 

Tri anhebgor cerdd : eglur barabl ; hvder eofn ; a dierdd- 
wriBeA^.—Doethijub y Cymry: M.A. iii. 1S7. 

Uyfyn y cherdeu yn y ohalan.— ra/t<!<t/i ; A.B. ii. 169. 

Cand gerdd i>ob pencerdd per.— Z>. G. Cothi^ rv. i. 15. 

Cerdd yw cysson blethiad yr ymadrodd mown mydr- 
wawd pereidd-fwyn o ragorawl ddychymmyg dosparth a 
meexiT.—DoBparth y Saith Gdfyddyd. 

Diben cerdd yw gwellftu deall, helaethu gwybodaeth, 
gwellHu myfyrdod ao athrylith, a llawenhau\ galon a'r 
moddwl yn adibech feddylfryd, a diddanu'r bryd a'r ys- 
prydiaeth.— C^/nnrtcA y Beirdd^ 19. 

Celfyddyd wrth gerdd^ the art of poetry; min- 
strelsy. 

A thrydedd waith a'i rhoddwyd felly yng ngoraedd Caer- 
fyrddin, pan y rhoddasant feirdd Murganwg, a Gwent, ac 
Brging. ao Euas, ao Yatrad Yw^ wrtheb a gwrthneu ar yr 
oraedd nonno. yn hawl beirdd Ynys Prydain, ac ym raraint 
jT hen wyboaau, a chofion, ao addyag, a'r hen gel/jddyd 
wrlh gerddy a'r hen freiniau a defodau.— 2?ardrf(M, ii. 60. 

Chwr wrth gerdd, a professor of the art of song 
or poetry; a poet; a musician; a minstrel. 

Nid rhydd i tor wrth gerdd^ ai prydydd ai gtor wrth g^rdd 
dant y bo, fyned i wledd. na gwyl mabsant, nao i unrhyw 
wyl arall, o'r t^ y d^l iddo gyntaf , amgcn no chyfarch o 
syberwyd, heb erchi na chymmeryd rhodd ym mraint d 
Bwydd.— r Greal, 353. 

Ar festir cerdd, in verse, in metre, metrically. 

liyfr y Salman, wedi eu oyfleithu, a*u cyfansoddi ar 
fuur eerdd, yn Gymraeg.— ^/im. Prys. 

Cerdd draith, recitative poetry; a recitative 
poem. 

Cerdd dafod {pi. cerddi tafod, cerddau tafod), 
poetry (as an art and a science); poesy, verse; 
a poem. 

Gwaith cerdd dnfod yw adrodd a son am bethau ardderch- 
ogion ; ac nia gcUir ardderchogrwydd o gelwydd. 

Cyfrinach y Beirdd^ 33. 
Tair cainc y sydd ar gerdd da/awd : clerwriaeth ; teulii- 
wriaeth ; a phrydyddiaeth. 

Triotdd Cerdd: M.A. iii. 134 (cf, 135, 138, 105). 
Mown c^rdd da/od^ y Gymraeg a ddyloi fod yn bur a di- 
anaf herwydd ei threiglad, a'i tnadogaeth. 

Cy/rinach y Bdrdd, 11. 

Barddoniaeth yw celfyddyd o granu cerdd da/od yn dda ; 

sef yw hyny. pletbu ac eiliaw caniadau Cymreig- yn gerdd- 

gar Denceraoiaidd. Pedwar peth a berthyn at grrdd da/od: 

cymhariad, odi, cynghanedd, a mesur. 

W. Midlelon : Barddoniaeth, 69. 
Gweddw y bamaf gei-dd da/awd^ 
Ac weithian gwan ydyw'n gwawd ! 

Da/ydd ab Gwilym, cxxviii. 61. 
Gwedi dyfod y tro nesaf yng ngoruedd, a dangos eu 
cerddi lo/od. y bainwyd eu rhoddi duir gwaith olynol dan 
oateg a rhybudd undydd a blwyddyn.— /o/«> Mss. 50. 

Tri deunyddion cerdd dafod: iaith; crebwyll; a chdf- 
yddyd.— Cy/rt«ncA y Beirdd, 43 (cf. 1, 2). 

Tair cerdd a fuant gan genedl y Cymry o'r dechreuad ; 
nid amgen, cerdd da/awd, a honno vw prydyddiaeth; 
ao ami y dylid mawl pob oaionus a phob nardd, o gamp, a 
defod, a chelfyddyd, a golygiad ar beth, ac o ryw ac an- 



iftwdd. Cerdd dant, ac ami j ma« diddanu meddid ac 
araO llawenydd ; ao o gerdd dant y mae yn benaf crwUi a 
thelyn, o brif arfer cenedl y Cynury. Cerdd fcgin, eef 
yw honno cerdd chwyth, megjs Pibau Morfydd, nea 
chwibol, neu bibau cod ; a gwem hyny y oafad organ, yr 
hon yw'r oreu at bob cerdd fegin. A chyda*r raai nyn 
y mae hefyd organ dannau. — Lfy/r lago ab Dtwi. 

Ni cheir ysgol oerdd foliant, 
Ni oherdoa dyn & cherdd da^t . . . 
Diluw cerdd grwth nea ddyn, 
Dydd brawd ar gerdd da/awd dyn. 

Hywd Da/ydd ab leuan. 

O gelfydd wdUd ar arddun ac arddnniant, y oafwyd 

gyntaf doeall ar adlawiaid a chymhlyg f eraxan eerdd da/od. 

Cy/rinach y Beirdd, 71 (cf. 37, 23»). 

Dyfelir bod cerdd dant yn f orenach yn y byd na eherdd 

da/awd.— Gwallter Afechain: Gwaith, ii. 166. 

Gwr xorth gerdd dafod, a professional poet; a 
minstrel. 

Tri pheth a berthyn ar wr wrth gerdd da/awd: oerdd; a 
chof ; a diyfarwyddyd.— Z)oe«Ain«* y Cymry: HJL. iiL ia5« 

3. a poem ; a song ; a poetical or metrical com- 
position. 

Nyd wyf uart dylaw wjrf dyldth ar gert 

Wyf dilut ym pob jeiih.—Cynddelw: ICjL i. 215. 

Goran'n cad cerddau y penoeirddiaid. 

L. G. Cotki, III. zxtL 64. 

A threulaw a wnaethant bwyt a llynn a cherdeu a cfay- 
uedach. . . Treulaw y vlwydyn a wnaeth drwy hcla a 
rhcidru a chyfodach a cbarucidrwyd ac ymdidan a diedym- 

deithon.— .Vfl^lMoy^■t/M, 4 (cf. lO)). 

Tri harddwch cenld : mawl heb druth ; nwyf heb anllad- 
rwydd ; a dychan heb serthyd. 

Cy/rinach y BeiMd, 44 (cf. 12, 46—47). 



Tair enaid cenUl y 
eA&.— Tnoedd C^rdd: 



sydd: mosur; s 
M.A. iii. 135 (c 



nwjrr ; a chyngfaan- 
136—138). 



C&n gerdtl yn dda : c&n lawer fd y'th gofler. 

Esa. 3(xiii. 16 (cf. Satan. cxzxTii. 4). 

Y gerdd henaf ar gof a chadw yd>'w C&n Ddioldigarwoh 
Moses a phlant Israd ar draetheU mdr Edom. 

GwnlUer Mechain: Gwaith, iL 166. 

Cerdd adar (=cjtn adar), the song of birds. 

Ar hynny y daw kawat o adar. a du^ynnn ar y prenn a 
wnant. Ac ny chlyweist eiryoet yth wlat dy hun herd 
kystal ac a ganant. A phan vo digrifaf gennyt gerd yr 
adar. ti a glywi duchan a chwynuan.- JfaAino^n, 168. 

Cerdd alar, ) (=galargerdd, galargan), an 

Cerdd alargwyn, ] elegiac poem; elegiac poetry. 

Ni wedd bod cerdd alar gyhyd ag a ellir hanesgerdd, 
neu fawlgerdd. neu ddyfalgerdd ; herwydd ni ch&r galar 
ormodd diwedleua ac ymadrodd. . . A mdua y bydd cerdd 
alar pan a'i cancr gan fardd awenyddol. 

Cy/rinach y Beirdd, 40, 41. 

Cerdd gg/annedd=:Cerdd deuluaidd. 

Cerdd hanes, a historical or epic poem, an 
epopee ; epic poetry. 

Am d manau nod a dinod, edrycher yr athrawioeth ar 

gtrdd ha»es. — Cy/nimch y Br^rdd, 38 (cf. 37). 

Cerdd aniierch (=can annerch): see s.v. An- 
nerch. 
Cerdd gadair, a chair poem or song. 

Cerdd gadair, a honno a gcnir gan gelfyddyd herwydd 
gofynion cadair awdurdodawl bardd gwarantedig o mdd 
a braint. . . A'r pethau hyu a elwir anhebgorion eerdd 
gadair. — Hanover Ms. 37. 

Gorwedd y mae mewn gardd Mair 
Gwrdd geudod y gerdd gadair. 

Da/ydd ab Ilywel : Marwnad D. Llwyd. 

Cerdd hud a lledrith, a poem of illusion and 
phantasm ; a dramatic poem. 

Cerdd hud a lledrith a fydd honno lie bo jmrysonau a 
ohyfariaith nifer o ddyniadon ynddi dan ledrithocdd 
amgen o fraint a gradd a chyflwr nag y byddant herwydd 
gwiiionedd.— /o/o Mss. 85 (cf. 86). 

Cerdd hawl ac ateb : see s.v. Ateb, 



Digitized by 



Google 



CekdI) 



755 



Cbkdded 



Cerdd sen, ) a song of censure or dispraise ; a 
Cerdd ogan, ) satirical poem, a satire. 

Ni ddylid dd]rfalu*r anhoff a*r anhardd ar ddim, eithr 
mewn cerdd aen ac anghlod.— Cy/r. y Beirdd, 89 (cf. 41). 

Cerdd deuluaidd, a family or domestic song. 

Cerdd denluaidd^ ac end y dylid hoU anhebfforion y 
Oymraeg. . . A cherdd dfuluaidd a genir gan erddygan a 
dwir cerdd BXwetA^—Llanovtr Ms. 78. 

4. music; generally with some qualifying epithet. 
In the older dictionaries this is the omy mean- 
ing given. Cf . Davies, «.t;. 

Mat ti nTwh oedd ar y atrdd^ efe a'i frodyr. 

Neh. zii. 8 (cf. Dan. iii. 5, 7, 10, 15). 

Megys cerdd mewn tzistwch yw ymadxodd allan o amaer. 

Cerdd dannau, ) string music; music performed 
Cerdd dant, ) on a stringed instrument. 

A Im . . . ddyfod o*r rwragedd allan o hoU ddinasoedd 
Isael, dan gpann a dawnmo, i gyfarfod &'r brenin Banl, k 
thympanan, A gorfoledd, ac ag offer cerdd dannau. 

1 Sam. xviii. 6. 
Pedair cerdd raddawl y aydd herwydd ystatnd; sef, 
prydydd, dadgeiniad, telyniawr, a dirythawr; aef, dau 
wrth gerdd dafawd, a dan wrth fferdd dant. 

r Grwl 64 (cf. 86, 67, 68). 
A ekerddau cildannau 'n deg, 
A floloa ynk Maeoaleg. 

Da/ydd db Ovnl^m, ii. 85 (cf. 



STii. 88). 

Cerdd /egin, ) wind-music ; music performed 
Cenid chwythy j on a wind instrument. (Cf . s. v. 

Cerdd 2. 

Owedi hynyjrr Ajrglw}rdd Groffodd ab Ehys ab Tewdwr 

Aberteifl 



a ddaiparea wledd yn Yrtrad Tywy, ac jmg Nghastell 
Aberteifl rng Nffheredigion, Ue trefnwyd yn ddosparthua 
ao yn anrnydeddua ar yrfr wrth gerdd daf od a thant gan 



anr ac yn arian. a 
_ au anrhydeddns. Oed 

CHst UOO, a Omir. ab Cynan yn y Werddoa gyda'i geraint 
yno, cynoual eisteddfod gw^ wrth gerdd dannau a eherdd 
JegtM, a dychwelyd gydag ef i Gymru & phenoerddiaid c«rdd 
*wl. a gwell gwybodau eerdd dant nag a f u cyn no hyny 
ym Men a Owrnedd : a'r eisteddfod honno yn y Werddon 
a elwir Eistedafod Glyn Achlach; a goreaon y gwledydd 
am ferdd dannau yr amseroedd hyny y Owyddeiod. 

lolo Mm, 216. 
TM rhyw brif-gerdd y sydd: cerdd dafawd; a eherdd 
dant; u, ckerdd ftgin,—Tr%o«dd Cerdd: M.A. iii. 187. 

Gwr wrth gerdd dcmi, a performer on a stringed 
instrument ; a musician. 

Owgr wriM gerdd dant a ddylynt TinfacheddQ to llTWodr- 
aethna, ao yn iawn a threfnns en defodau.— F Orealf 866. 

Offer cerdd (sg, offeryn cerdd), instruments of 
music> musical instruments. 

Ac o'r LeAaid, pob un a oedd gyfarwydd ar oj^sr cerdd. 
2 Cron. xxnv. 12 (cf. v. 18; xriii. 18). 

Cerdd deign, music for the harp. 

A thrwy honno y dychymygwyt ana o gerd deign a 
ehrwth. a thimpan. a i^ibeb. 

r$t. de Caroh Magna, col. 494. 

Merched cerdd, daughters of music ; daughters 
of song. — Preg, zii. 4. 

% The plural cerddi, now common, is modem, 
having, for no apparent reason, partly super- 
seded ihB older cerddau, Cyrdd, a still older 
form, is now archaic or obsolete; but it was 
not unusual in medieval verse. 

Otf cerdau oerdorion ramant 
Oadam fam f eimiaid gwestifiant 
Cgrd Faaudh cyf edach carant. 

Cpnddtlte: MJL i. 207 (cf. 86, 206, 212, 216). 
Cgrd oerdynt mal cynt Celliwig. 

Cgnddelw: MjL i. 206 (cf. 286, 846, 804). 
Bodrylef kwynnan kgrt am danaw. 

CfmUaw: ILA. L 281 (cf. 286, 280, 884, 870). 



Cerddaidd, a, musical, melodious. 



O festirau a Ileinian cfrddnvld y 
dinasoedd.— CV^>i Ci-rdd Daj'od (B. Bd 



perffeithir gUn drefn 

. Ms.). 



Cerddawd, odau, sm. song; minstrelsy. 

Nenm carws Owain eerdatvd yn was. 

Gwalchmai : M.A. i. 196. 



Kerdawt ud hyffawt yd hoffir louan 
Kyhaual anyan Drystan dreistir. 

L!ywel>/n Brydydd Hodnant : M.A. i. 412. 



Gerddawr, orion, sm. See Oerddor. 

Cerddber, a. of sweet or harmonious song; 
melodious, tuneful. 

Bn gan Homer gerddber gynt 

Awenyddau, naw oeddynt.— (7ro. Owain, 78 (cf. 26, 86). 

A phy bai hawdd, nid bUusos a cherddber ganiadaeth y 
oytrjw oennillion.— (7j(/W»ia<:A g Beirdd, 71. 

Oerdded, v. [C. cerdhes; Br. kerzed, querzed 
(Cath.); Ir. corruigh] 1. to walk; to go; to 
proceed. 

Ac ar hynny ef a gerdwgs parth ae gynnadyl. . . Ac y 
kerdatod Arawn raodaw parth ae lys y juonwvyn. 

Mabinogion, 6. 
Hydyr yd gert nyg gert ygkyflawnder. 

(7ynAWw;M.A.i.228. 
Mi a gerddais wyth milltir 
Ar fy hynt, bu srrfa hir.—Dafgdd ab GwUgm, dyiiL 1. 

Ar dy dor y eerJdi.—Oen. iii. 14. 

Na cherddwch ar ol duwiau dieithr.— jDeuf . vi. 14. 

Cerdd i gerdded, be off, be away, go away, be- 
gone, take yourself off. 

Cerdded tat (1), to go about houses; to gad. 

2) to go from house to house; to go begging. 
fercW a dere, go and come ; go here and tnere. 

Y flwyddyn sy^n cerdded, the current year. 

Fd y cerdd y chwedl, as the story goes ; as the 
rumour is ; as it is reported. 

O ethryb (mal y eerddant v ehtoedlau) ni welrowyd eir- 
ioed ederyn o*r byd yn cyrohu nac iddo, nao atb, nac yn 
noflaw amo.—Dr. I. D. Bhgs: Gram., Bhag. 8. 

Llew yn cerdded, a lion passant (in heraldry). 

Tri Ihew aur yn eerdhet mewn maee o goeh. 

Cufraitk Ar/au. 

2. to travel ; to journey. 

Tna y kerdwye y kennaden hyt ym penn y vlwydyn y 
grwytraw y byt. . . Yna kerdaseant trywyr ar dec yn gen- 
nadeu yr amherawdyr. . . Fa ryuelar oynnac y kerdynt 
yndaw na wnelit drwo udnnt.— JfaMno^'on, 86. 

A gerddodd neb er gordderoh 

A gerddais i, gorddwy seroh \—D, ab GfwUym, Iziii. 1. 

Y gwr a gerddodd lawer, a ♦yr lawer.— JBcci. zzxiv. 0. 

Drwg yw y ffordd ni cherdder ond nnwaith. 

Diareb. (M.A. iii. 164.) 

3. to go, to move (as a machine). 

4. to go, run, or flow. 

Diflcynawd y archesoob Kaer Efrawo Deiajrr a Bryneioh 
ar Alban megys y kerda Hnmyr. 

Brut Or. ab Arthur (B) : M.A. iL 197. 



i 



Fa un bynnag ai . . . hyfrydaidd sain adar ym my^ 
cangenau tewion ; ai cyaaain dwf r yn c«rd(fe«i yn diwym. 
Doeth. xyii. 18 (cf. Esa. viii. 6). 

5. to proceed ; to issue ; to go forth. 

Ac o eneu honno [e dreio] e kerdynt den baladyr. a hyt y 
neill onadynt a welyt en estynu tros temyneo Freinc ar 
Uall a welyt en kerdet parth ao Iwerdon. 

Brut Or. ab Arthur: M.A. ii. 288. 

% Credam (gl, vado) in the Oxford Glosses 

iZeuss, G.C. 1053) appears to be a scribal error 
or cerdam (=oerddai). 



Digitized by 



Google 



Cerddbd 



756 



Obrddlai^ 



Cerdded, -au, -ion, «m. 1. a walking, a going; 
a movement ; a pace ; a walk ; a journey; a 
course ; a direction. 

At anon honno wedy del o paradwys a gerdha yn afler 
drwy y vrenhiniaeth honno oil o amryfal g^nlrdeu. 

H. Gulad Ifuan Fendigaid : li.A. 166. 

Or byd dyn yn kerdct fford achaffel ysj^rybyl, neu da 
arall marwawl yn vn g^rdft ac ef moT^ronn ; kystal yw 
idaw hwnn^ alletrat yn ViBM.— CyfrHthiau Cymru, i. 612. 

Hwynt a welynt teir llong ardec yn dyuot o dehen 
Iwerdon. ac yn kyrchu parth ac attunt. a cherdet mgyl eb- 
rwyd gantunt.— 3/aW/ioyio/i, 26. 

Ac yna y doeth oof y Owein y gerd'^t honno. 

Mabtnogion^ 183 (cf. 284). 
Nid oee genrt fri ar f y mywvd fy hun. as gallaf orphen 
fy ngherdded {*ty ngyrfa] gyd & llawenydd. 

W. SaU»bury: Act. XX. 24. 

Yng ngherdded y dyddy in the course of the 
day. 



Yna nghfrddM y dtjdd f e aeth y Uanc i ben 
1 afon i dynu nvth barcut ; ac with wka 



^ ^ ^ „ . imawrar 

fln afon i dynu nvth barcut ; ac wrth wka d law i'r nyth. 
efe a*i rhwygwyd gan neidr a ddygwyd yno gan j barcut 
idd ei hadar.— /o/o Ms8. 202. 

Cerdded ceffyl^ a horse^s walk. 

Ar ^erdded, going or moving about ; in circu- 
lation, current, circulating ; abroad ; astray. 

2. a state or condition; a case or plight; ad- 
vance or progress. 
Ac yn y lie ynachaf y gwylwyr or gwersylleu yn y achub 
ao yn y daly ao yn govyn ydaw pa keniet oed amaw. 

Brut Or. ab Arthur: M.A. ii. 06. 

Ac yna y menegeia i yr gwr pwy oedwn. ar kerdet oed 
MXoad.—Mabinogion^ 165 (cf. 78, 196, 209). 

Dynaset gum tu kerdhed yu adynauet vanu. 

Cg/rdthiau Cgmru, i. 272. 

Oerddediad, -au, am, a going, a walking ; man- 
ner of going, walking, or stepping; gait, 
pace ; a walk ; a course ; a way. 

Wrth wybod anaawd y Uys ae cherdMlyat, 

Brut Gr. ab Arthur (B) : M.A. ii. 298. 

8ef anaawd oed ar y kennadeu yn eu lardetyat. 

Mabinogion^ 86. 
Cynnal fy nghwddediad yn dy Iwybrau, f el na lithro f y 
nhraed.— &'aZm. xvii. 6. 

Yn y rfaai y maa gwir ol ao olrfaain eerddfduul Crist. 

Moru» Cyffin : Diff. It. 27. 

Cerddedicui y ser, the course or revolution of 
the stars. 

Bf a ffaras yn i g^hor mae eg Kaer LUon ar Wvac e 
daliei i lys. k<uiys or oinaasoed kyvoethocaf oed ao aaaaaf 
ir Teint wylva bono. . . Ac ygyt a heny heryt arderohawo 
oed o deu cant esool o athraon a doythion a etnebydynt 
htrdtditu « atr, ar amraTailion kelvydodeu ereill. 

BrxU Gr. ah Arthur: H.A. ii. 819. 

Gerddediad, ) iaid, «m. a goer, a walker, a 
Oerddeidiad, ] passer, a wayfarer; a pedestrian. 

Ac ni ddywedasant y eerdd^iaid hetbiaw cyfarwydd 
Bendith Dduw amawch. 

Da/ydd Ddu Hiraddug: KjL i. 670. 

Tra fa wr arwr aerddeidiad 
No'r trihael haelaoh yd gaffad. 

Dt^lfdd Bem/ras: 1£JL L 816. 

Oerddediant, 9m.=iC€rddediad, 

A gwraged yn ea kerdtdgant a uydant nadred. 

Brut Gr, ab Arthur (B) : M.A. ii. 268. 

Oerddedig, a. transitive (as a verb). 

O^ cystrawenau perffaith o lef ao o ornwyr i _. 
jMydd gerddediOf Thai Tssydd angherddedig. rhai yw 
qerddedtg. . . Cerddedtg jvt y gystrawen y do gweil 
lerf yn myned o berson i berson arall. . . Ail ^erddedig yw 
y gystrawen y bo dau ryw ddichweinidigaeth iddi. 

Pum Llyfr Cerddwriaeth^ 80. 

Oerddedlwyv, a, moving or flowing gracefully. 

O ehenir aerchgerdd, bydded y iaitii yn dirion-ber ; . . . 
yn lefn wartad-ber, gerddedlwya^-^Oifr, p Beirdd, 11. 



rhai 
Id ail 



Cerddftdogy a. walking, going ; passant. 
Carw cerddedofft a hart passant (in heraldry). 

Oerddedor, -ion, am. a traveller, a wayfarer. 

Oerddedores, -au, ef, a female walker or travel- 
ler; a female pedestrian. — P, 

Cerddedrwydd, am, pedestrianism; rovingnesa; 
peregrination. 

Btax wm cerddetrwydd 
Ban biw wrth echwydd. 

TaHesin : MA. i. 6» (A.B. fi. 166). 

Oerddedwr, wyr, ) am, a walker ; a goer ; a 
Cerddedydd, -ion, ) traveler, a wayfarer; a 
pedestnan. 

O dcrayd y k t rha d u r alidad y ctooadin w y fort aty maam ; 
pa dyr beamac ebo maru amaw ef atal pedeyr arageynt 
yny ebedyu au da namen benny yr brenyn. 

CufnAUda* Cgmru^ iL 14. 
Lantt heb hi ayl oee ved ktrdttwr ar yr ai^Mn hwmi. 

JfaMao^vm, 178. 
Ooreo eerdd9dffdd gauaOorea pedeetr yw gan.— ZHorwfr. 

Oerddedwraigy wragedd, af, a female walker 
or pedestrian. 
Cerddsdwraif Uwyfar dan wybisnen. 

Da/ydd ab QmUj/wt^ dT. 6L 

Oerddeiddiad, iaid, am,-=iCerddediad. 
Oerddenin (^), a. [cardden] wandering, stray- 
ing ; being in exue. 
Gwarth«g Edeymiawn ni buani gtrddenim 
A ohan neb ni ch^?ddynt 
Ym myw Qorwyniawn grwr edvynt. 

Ugwarek Hen: MJL L 111. 
Nid wyf gynnefawd gjmneAn am ohwyf 

Ni rybam gtrddmiwiH.—Blidir Aiw : MJL i. 846. 

Gerddfti, -oedd, 6ydd, am, a place of music; a 

music hall or room. — W. 
Cerddgar, a, 1. song-loving; fond of song, 
music, or minstrelsy. 
Oadwaladr eerdgar oerdaa oyfiurwar 
Cyfarfu a*m perchL 

Gwlehmai : M.A. L 196 (of. 881). 
Kerdaar oTfarwar oyfarwyd yw Dnw 
Diwedwr cyn ti^chwyd. 

Cynddtho: M.A. i. 207 (of. 286). 
OwenwynTar gwanar ktrdgar kyrd vyget. 

Phylip Brydydd: M.A. i. 379. 
Nid aerdiawg ond oerddgar; oM eerddgar ond ymdd^ 
ddangar.— 2>uire6. (M.A. iil 171.) 

2. harmonious, melodious, tunefuL 
A hoywdeg adar ar wyneb daear 
Haid gerddgar lafto o leferydd.— JM>v. Anh, L 640. 

Cenwch yn gerddgar, yn eoniaraa.— Soloi. xxiiii. 8. 

Mwyn adar cerddgar^ laftur lefau. 

Gromwg Owatn^ 10 (cf. 14). 

Meddwl cerddgar cain, a mind harmonious and 
elegant. — P, 
Ai ar eirian arwyrain, 
Ai ar /eddwl cerddgar eain.—D, ah Cheilgwif zrii. 31. 

Oerddgarwch, am, harmoniousness, melodious- 
ness, musicalness. 

Oerddgor, -au, am, a band or company of 
singers or musMiaiis; a choir. 
Mamilidd gardd goM gerddgor gynniSad 



A fa dftd y dad ita.—Ugweign J 

Oarddin {ag, -en, /.), a,pl,^iCerdii^ 
Oerddlan, -au, a/, circle or endosure of song ; 
* the bardic circle.' — lolo Morgantog, 

Bwriaiit, ergydiaist eodwm 

Ben carreff oymhen i^ cwm : 

Ni ddalioad na chlawdd achUn 

Uwch Harddlech mwr na eherddUtn; 

NTth ery na th^ na th^, 

Na ohan oaer, na chonowerwr. 

Gmk/r Glgn^ i Syr W. Herbert. 



Digitized by 



Google 



Cbrddlawk 



767 



Cebfibdio 



CevddlAWB, €u full ol song of muno. 

Dafydd 7 Coed hoed hvdr aant 
Dyn wyt MsxtdZoKm radlawn rent. 

Dt^f^dd y Coed: MJL. i. 498. 

Cerddol, a. • arranged in order, regular.* — P. 
Co^dol, -ion, «m. musician or minstrel. 

E«lea gyfarfot am ffmMyon.—T^tKesin: A.B. il. 164. 

Cerddoliady laid, «m. *a former of song; a har- 

monizer ;' a musician or minstrel. 

Wyf eerddoUad wyt oetniad daer.— raMM<n; M.A. i. 27. 

Oerdd«nr, -kxh, ) mn, [see Cerc?^ 1. a musioiaa; a 

Cerddwr, wyr, j singer or songster; a minstrel. 

E hnafa adile «od eny kedemievtlkas nm dyn ar pent- 
dec ar neyrch ar ngeyn en marcnokaeth iift amgen e 
peAnnar saydairc ar ocreyn ar dendeo gnestey heb y tenia 
Ay gnyi* da ay truey a ayu n ay kerdhoryon ae affhanooyon. 

0^(/7«icAMM Oymn^i.% (^ 74, SiS, 6S6). 

ICyn 7 mae kertorion in kyyeir kyaeon. 

UyfrDu: A.B. iL 9. 

Nyd cerddor odfjdA ny molwy Ddofydd 
Nyd cywix ceiniad ny mohry 7 Tad. 

Taliesin: ILA. i. 38 (of. S8, 89, 1«1, 184). 

Bnohai eydd eerdd&rion jnagarmd. 

ayndddw:U.A. i. S86 (of. 207, 212, 289). 

Kynoi y uynvd. a dechreu lonydn y kerdoryon. . . A 
pheri doA gosug y en^ 7 hoa eiroheit a eAtfrdoryon 
oangoe. a menegi odiuit 7 lkm7dit pawb o houirnt. 

Mabinogion^ 17. 
A phawbor iMrdor yn qrafll a giwr w an t 7 gan tt aygiw7d 
B^lcTmeint ao a aichy—nt hyt na wrtfaladwTt neb. 

Br%U y Tywysoffiorif 228. 
Gndd i'w g7lch o'r gwfr oedd gall, 
O gerdd&rion gradd arau.— L. G. GotJd^ t. ▼. 61. 

A Uaia tel7Borion, a ehtrddorion. a phibyddion, ae ndgan- 
wyr, ni cUyirir 7not mw7aoh.— J^od. xyiiL 22. 

Gwae a miel gann i wr, 

Ovae a Xffddw7d 7n g*rddvrr.—L. 0. Ooihi, t. It. 6 (ef . 
L xmii . 28; ▼. yi. 86; m. ir. 41). 

Tn ia«h wddaa na cJurddwrl 

"WjXm gaat ar ol on gwr.— 0m^ Owain. 

2. a professor of the art oi poetry or of mnsio. 

IM^xfeTvpenK^yi^dd: baidd; ofydd; athaalUwr. 

Oyfrmaeh^y BMrdd, 44. 

Tri xfayw aerddor tafod 7 ^dd : bardd, ac amo 7 mae 

eanu 7n gelr7dd ar f awl a doeUiineb ; ae ofydd, ao amo 7 

mae obimi ar sereh a diddanwch ; a theulttwr, ac amo 7 

mae canu er llee a diddanwoii gwailli 7 bardd a'r ofydd. 

QyfrvMch y BHrdd, 46. 



Tri phetti a amnddant gardd: ei dadoaim 
hebeigofyn: ei ehann yn ammherthynaa rr nel 



yn 



ae ebdea eerddtoyr a wypont f amu ar gerdd. 

Trioedd Oerdd: H.A. ill. 186 (of . ISO, 137, 196, 196). 

3. an artificer or craftsman. — Mabinogiotit 126. 

Cerddoraidd, 1 a. like a musician or minstrel ; 
Oerddwraidd, ) according to the rules of music; 

axtistically composed ; musical; harmonious; 

mnaically disposed ; artistic. 

Tair oaino a bertbynant ar bzydyddiaeth : oyvryddan ; 
jngljnion ; ae odlan cerddufmidd aahawdd en caniad a'u 
dydiymmyg.— 7Vio«2(i Oerdd: M.A. iii. 186 (of. i. 186, 494). 

Amo y mae oann mawl pob molianntu o gamp, a gweith- 
nd,agwybod. . .aohanuynfe8iuaidd.aeyntferKkfi9rai<i(i, 
gen gelfyddyd a doaparth avdurdodawl.— r Qreal^ 802. 

Oerddoreiddio, v. * to render complete, or mas- 
teiiy.*— P. 

am4i«9^Miam » efaywniiiiaw.— P. 
OerddoreSy -au, «/. a female musician, a sing^ 
iBg woman, a soiigstrees. 
A glywaf fl bellaoh lais cerddoiion a cherddoreeauf 

2 Sam, six. 85. 

Oerddoriaetli, ) -au, &/. the science of song 

Oerddwriaethy j and music; music; minstrelsy. 

CerddtvriMtkTW J bedwaredd ran o'r ymadroddiaeth, ae 
ifdd TB dywv trafB eerdd daibd yn ddosporChnt. 

D9vanh^a€Uk0ei/^dd^, 



Tri pheth a ddyly cerddawr en canmawl: badder; a 
digrifwch; a cherddioriaeth. 

Trioedd Cerdd: M.A. iii. 136 (cf. 187, 196, 196). 

Bellaob yroyswn am y modd y gwneir mesurau cerddwr- 
iaeth oerdd OBdoA.—Cy/rinach y Beirdd, 178. 

T neb ey ganddo deimlad serchog o degwch, a daioni, 
a baelioni I>uw, sy ganddo galon wedi ei gvroenthur yn 
gynghaaedd at gerddwriaeth y nefoedd. 

I08. Tomas: Buch. Grist. 86 (cf. 60, 280). 

Tad y gerddun-iaeth fad fawr. 

Meirig ah lorwerth : M.A..i. 607. 

O'r boll gelfyddydau a feithrinir ym mhlith dynolryw, 
nid oes ]rr un yn fwy unol k natur dyn, ac yn effeithio 
cymmaint ar d deimladau, a cherddoriaelh. 

Gwladgarvfr, L 209. 
Oerddoriaetk yw y gelfyddvd o ddadgan syniadaa a 
theimladau trwy seiniau boddnaol neu gerddgar. 

J. Mills: Qramadeg Cerddoriaeth, 1. 

Cerddorol, a. musical. 

NId yw gwyntell y foneddiges vn gwneyd dim vwn; ao 

Bid yw y cydgerdd eerddord cryfM yn gwneyd dim gwynt. 

J, MiUe: Oram. Cerddoriaeth, 100. 

Oerddwr, wyr, am. [cerdd+gwr]=(7crcWor. 

Cerddwr, wyr, «m. [cerdd-ed] a walker; a goer; 

a pedestrian. 
Oerddwraig, wragedd, «/. [cerdd-ed+gwraig] 

a female walker or pedestrian. 

Gerddwriaeth, -au, Bf,=iCerddoriaeth. 

Cerddwrus, a. displaying much art or skill ; skil- 
fully made or constructed ; artistic ; skilful. 

Gan fod ei hold aUnoedd angiiysaon wedi en bwylio yn ol 
oyfreitfaiau eerddtorue rbeswm, fe frdd oyng^ianedd ber- 
ffaith yn d natur.— /m. Tomaa: Buon. Oriot. 162. 

Gerennydd, $,=:Carennydd. 

Naehaf was mdvn yn dygwyddaw ar penn y lin gejrr 
Perednr. ao yn erohi kerennydd y Peredur .—ifa&mo^ion, 242. 

Gerf, -au, am, [cf. E. carvty fkerve^ kerf, ccbrf; 
kerven; A.S. ceor/an] a carving; an engraving; 
sculpture. 

Ac yma eaf odd ger/ y grfraitii f oesol 
Ar y ddwy leoh, o nadaiad byaedd dwyf oL 

Nicander: Moeee, ii. 

GerfddelWy -au, sf, a graven image. 

Y crd ft wr a dawdd ger/dddw^ a'r eurych a'i gorenra. 

£m. zL 19 (of. xzz. 22; zlv. 20; zlriii. 6). 

Gerflad, -au, am. a carving ; an engraving ; a 
piece of sculpture ; a carved or engraved work. 
— Ad. xviL 29. 

Cerfiadauy carvings; sculptures; engravings. 

Ac ar y ddwy ddor o good olewwydd y oerflodd efe ger/" 
iadau oerabiaio, a phalmwydd, a blodan agored. 

1 Bren. vi. 82 (of . 86 ; viL 81). 

OweUr llnaiaii dan fath grwbanod y mdr yn y e$f:flad 
oanlynol. — Gylehgravm^ i. 244. 

T eerfiadau a anfonwyd adref ar yr achlysnr bwn, a 
ifDrflasant y oaagliad ovntaf a ddangoswyd i*r bobl yn yr 
Amgneddfo Bryfl'*inw44 - 

Brutiu: Ninefeh, 102 (of. 104, 106)! 

Gerfiadaeth, -au, a/, carving; sculpture; statu- 
ary; engravings 

Dygwyd eerjimdaeth 71L fore i BrTdain gan 7 Bhnf einiaid. 
Owyddoniadur (Jymreig, iL 267. 

Gerfladoly a. sculptural; sculptured, carved, 
engraved. 

Owdedigaetban o balasan tanddaiarawl, o angbenfllod 
dirfawr, Uanian cerfiadd^ ao argraffladau aneirif , a 7mritii- 
ientgerf7mron.— ^m<v«.* Ninefeh, 17. 

Gerfiedigy a. engraved, graven ; sculptured. 
Ddw gerfiedig {pi, delwau cerfiedig), a graven 
image. 
»fo wna i tt dtMw gerfiedig. ^Ecs. xz. 4. 



Digitized by 



Google 



CerpiedydD 



758 



CBRNftEP 



Gerfiedydd, -ion, sm, a carver or engraver; a 
sculptor. 
Nifl gall yr arlimiedydd a'r c-rjifdydd gael yn tm man 
arall y fath anghreifftiau o brj'dferthwch mewn ffurf wd- 
edig. — Gwyddoniadur Ci/mrfig, ii. 462. 

Cerfio, V. to carve ; to engrave. 

A chedrwydd y t^" oddi fewn oedd wedi eu cfrfio yn gnap- 
iau.— 1 Bren. vi. 18 (cf. 29, 32 ; vii. 36). 

Pa les a wna i'r ddelw gerJUdig^ ddarfod i'w Uuniwr ei 

ehtifol—Uab. ii. 18. 

Cyn cerfioy a carving instrument. — W. 

Oerflun, -iau, «w. a sculptured, carved, or en- 
graved figure ; a statue. 

A'r canlyniad fu, cyfodi y cerflun a ddarlnnir uohod ym 
Mynachlog Weatminater. 

Oylchgraum, i. 82 (cf. 266; IL 46, 71, 143, 184). 
Arferai yr Aiphtiaid baentio eu cerfluniau. . . Yr oedd 
urfinniau yn gytfredin yn nhir Oroeg, a Uawer o honynt 
yn uwch na deg llath o uchder. 

Gwyddoniadur Cymreig, ii. 267. 

Gerfiiiniaetli, -au, sf, sculpture ; statuary. 

Pob paentyddiaeth a chfrftuniaetK, 

Adeuadaeth gvlad oludog.— TaWaiam.* Albert Dda. 

Cerfluniol, a, relating to sculpture; sculptural; 
sculptured. 

Yn y cymmeriad uchaf o barddwch mewn hen weithiau 
eerfiuniol. . . y mae yr ongl yn 100 gradd. 
TDd * ~ 



a carver; a sculptor, 
statuary. 



Ddaiar a*r Creaduriaid^ i. 201. 

Cerfluniwr, wyr, ) 

Cerflunydd, -ion, { *^V 
Cerflumedydd, -ion, j * ®^ 

Un o hynodion y oelfyddydwyr cyntaf , yn enwedig y 
cerjlunwyr^ oedd amcan i weithio effaith grymna a tharaw- 
iadol, trwy weithio Unniau mawrion iawn. 

Owyddoniadur Cymrtig^ ii. 967. 

T mae ef e yn cymham y dull naoaol o lef am am y Qor- 
nohaf i waith y cerflunitcr, yr hwn a dery ymaith ddam ar 
ol dam o'r mynor.— Crw/oaw y Byd^ i. 616. 

Gerfvaith, weithiau, «m. carved, engraved, or 
sculptured work; sculpture; statuary; carving. 

Cer/waith y garreg sy debyg i waith jrr oea honno. 

Gwyliedydd, vi. 120. 
Dvwed traddodiad mai cerfwaiih y ^ufeiniaid oedd y 
ddelw hon.— CV^cA^raitw, i. 868. 

Y rhyw Ewropaidd a ddefnyddir i gynnal pwsraau, ond 
rhyw meddalion America i wneuthur gorwyoh-waith a 
eherfwaith twakewaol.—Owyliedydd^ ix. 47. 

A eherfwaith gwladaidd a Uinellau cam. 

Th, Lloyd Jones: Geinion Awen, 181. 

Gerfydd, -ion, sm, a carver or engraver. 

Cerfyll, -au, 8m, * a piece of sculpture or carved 
work; a statue.* — P, The word is probably 
a variant of cyrfyll (q.v.), which is in collo- 
quial use. 

Cerhynt, -iau, am. [cerdd-|-hynt (J9. ) : L. curTen$] 
a current, course, or running ; a channel. 

Nyt terayn prif auon engiryawl rwg deu kymhwt onyt 
yny hen gyrrynt.—Cy/reithiau Oymru^ i. 764. 

Wrth ar am oarei oaraf gymen gadw 
Kerrynt aeseawr bradw brad gyghallenn. 

Cynddelw: M.A. L 231 (cf. 241, 262). 
Ar ail hynt gerrynt Garreghofa. 

D. Bt^frat: li.A. i. 318 (cf. 430). 
Qwarai y llerth-wyllt gerhynt. 

BoheH Owen : Oweith. 280. 
Tra brddai ereill yn oael eu Ucthu o eisieu cerhynt a ohy- 
nhyrfiad yr ayryr.—Dosparth Heulawg^ i. 60. 

Cerhynt y dw/vy the course, current, or running 
of water ; tno water-course. 
Tri pheth melltigedig y dyn a*u symmuto : ffin tar ; eer- 
kyntdwr; ac arwydd ffordd a Uwybr. 

Trioedd Oufanoydd^d. 



Oeri, a,pl, (Tr. ceir] 1. hard seed of plants; 
kernels of fruit. 
Oranum, grawn, had, ceri^ ftfl^er, onewull. 

Meddygon Mydd/ai, 28S. 
Sata, yd, eeri^ cnewnll, had, gwyfon, grawn. 

Meddygon Mydd/ai, 298. 

2. 8m, medlar {Me8pilu8 Germanica), 

Keri kywrenhin gwrthrychyat gwrthrin. 

Taliesin : A.B. ii. 130 (cf. M.A. L 29). 

Ypren cert, the medlar tree. 

Oeriach, 8.pl [c^r] small tools; trifles; things 

of no value. 
Oerlen, pi, oeri, &/, a kernel or seed of fruit. 

Pyren, eerJen^ em, had nea gnewull ffrwythau a llyaiaii. 
Meddygon Myd4fa\ 292. 

Cerl, -au, ag, a side look or glance ; an ogle ; 
a sly look. 

Taflu cerl ar un, to cast a side glance at a 
person ; to ogle one. — GivetU. 
(hmeuthwr cerl, to ogle. 
Cerlyn, «m. ^dim. of caH, q.v.] 1. a churl, a 
rustic ; a miser, a niggard. 

Nidtaiog ond carl; nid e«r2yii ond afrywiog ; nidaf^jw- 
iog ond iangwr; nid iangwr ond o arfer. 

Doeihineh y Oymry: IC.A. iii. 90. 
Gelyn gan gerlyn el gla,—Diareb. (M.A. iiL 166.) 
Y briwflion a ballo y eerlyn.—Bhys PHdkard: C.jC.t 17. 
Y cerlyn oreulona' &'i fol a ivfela. 

Edw. Richard: BogeOgodd, iL 1& 
Ni nuai*r anfad gerlyn o fymryn werthu 'i fam. 

Togo Triekrmg. 

2. (in botany )=CaW. 

Sinapi silvestre, berwr yr yd, brefyeh yr yd, y oacL 
yeerlyn,— Meddygon Myd^fai, 9m. ' '^ * 

Cem, -au, a/. [Br. kern (=W. coryn), f quern'] 1. 
the aide of the head. It is often translated 
cheek, and sometimes jaw; but cem is a 
^neral name for the lateral part of the head, 
mcluding jaw, cheek, and temple. 

Ffoes yn gem hydd riiodd im rhwyfwyi. 

Taliesin : MJL i. 19. 
Oath hir-daith, gethin-fraith gem, 
Cod Iwyd-wyllt ooedwal adwem.— Z>. a6 Gwaym, 1. 16. 

Hwy a ledaaant eu sfllfnaa amaf ; tanwsant fy ngkema* 
yn ddirmygUB.— /oft zyi. 10. 

Hyd wrth wely bun ddiell, 

A'i chem ar riniog ei cheIl.~Z>. ab Owilym, dyiii. 89. 

Cem mochyn, a hog*s cheek. 

Cem eidion, an ox*s cheek. 

Owneuthur cem, mal y hydd tarw yn ym- 
geintach, to turn the side of the head threaten- 
ingly, as a bull does in fighting. — P. 

2. [pi, cernydd), the side of a steep hill or 
mountain Tthe summit being regarded as the 
crown of tne head). 

Clo6 megys Eglwya Oswallt, 

Conm rwym is cem yr allt.— Ir. G, Coihi, iv. viii. 26. 

Tri pheth anhydrefn eu deftaydd : nyth ywuthaa : cern- 
ydd Moel Maen tiwyd ; ac iaith y Bais. 

Trioedd Doethintb : KjL iiL 264. 

Cemer, -au, $m, a dormitory. 

Naw tai a ddylyant bileiniaid y Inenin ea gwim uthur : 
neuadd, ystafell, bwytty, cynhordy, yqgubawr, odyn, t^ 
byohan, cemer nen hnndy. 

Lege* WaUieae, i. xlvii. 8 (cf. C.C. L 78). 

Gemliep, -iau, am, a blow on the side of the 
head; a box on the ear; a buffet. 
Bhoi cemhy i un, to give one a blow on the 
head; to buffst one.— (7.5. 



Digitized by 



Google 



Gebnhspio 



769 



Obbth 



CernliepiOy v. to strike (with the hand or fist) 
on the side of the head; to give a blow on 
the head or a box on the ear; to beat about 
the head; to buffet.— /S. TT. 

Oemiad) -an, am, a movinff of the face side- 
wise; a jawing, or using tiie jaws. — P, 

Cemial, v. to buffet with the head; to butt; 

to bicker. — P. 
Cemial, -an, sm. [cam] a sole (of a shoe). — 

H. SdUshury (Arch. Bnt. 214). 
Gerxkialwch, mn^^zOamialwch. 

CemiO) ) v. to moTe the head about threaten- 
Cemu, ) ingly; to move or work the jaws. 

Cemiog, a. [cam] hoofed. 
A phawb heb aanod yn ei boenaa 
Ar oethxl oagUL-wg ar oyihrawl eermawg 
Ar eym Uym sodlawg ar ei aodlan. 

Gruffydd Tnad Ooch: MJL. i. 400. 

Cemod, -iau, »f. a blow (with the hand or fist) 

on the side of the head or on the ear; a 

buffet. 

Un o'r swyddogion a'r oedd vn sefyll ger llaw, a roddes 
genwd i'r lean.— /oan xviii. 22 (cf . xix. SJ. 

Tr ydym ni yn noethion, ac yn cael cernodiau. 

1 Cor. iv. 11. 
Gan 'BtomiTdd txa awchua a ohan y g^law uchel 
GrI fi lawer eemod—n, ehwithaa'n y oomel. 

Daniel Ddu^ 281. 

Cemodiady -au, sm, a buffeting; a beating 

about the head. 
Cemodio, v, to buffet; to beat about the head; 

to box on the ear. 

Dedireaodd rfaai boeri amo, a chuddio ei wyneb, a'i 
gtntodio.—Mare xiv. 66 (cf. Matt. xxvi. 67 ; 2 Cor. xii. 7). 

Cemodiwr, wyr, sm, one who buffets ; one who 

beats about the head. 
Cemorwr, wyr, «m. [cam] one who stacks or 

piles ; a stack-maker ; one who piles or heaps 

up. 
Pto dd£l yr yd i'r yqgnbor, oais wr ffyddlawn, cywir, i 

gyfrifo rtiwng v dymwr a*r cemortoyry a*i ryddbau at y 

cemorwyr yr yd yn tigeiiuati, a*i ben rhag colli y mesur y 

mewn ac y maee yn ei fesurau. 

Catc Oymraeg (Y Qreal, 200; cf. 148). 

Cemuy V. l.rrCcmio. 2. to set (as apples, 

plums, &c.). — Qwent, 
Gemydd, -ion, sm, a horn-blower. 
Hywel yw hwn a hel hydd 
Gyda*r com a geidw'r cemydd. 

Hywel BhehuUlt: O.B.C. 167. 

Cerpyn, -au, wn. [dim. of carp] 1. a little rag 

or clout ; a rag, a clout. 

2. (transf.) a ragamuffin, a ragged fellow. 

Ac felly pob cerpyn a'm llurffynia i i*w ddrwff ei hun. 

Elis Wynn : Bardd Cwag, 68. 

Cerryg, a. [C. cerrygy; Br. kerrek; Ir. carric] 
pi. of carreg, q.v. The older pi. form is cerrig, 
but the modem cerryg is the more regular. 
Nou ir eerriec (gl. cantium). —CVipeZto Glotaesy 107. 

Gerrygrach, s,pl, small stones. 

At ol dodi peth i gadw'r pridd i fyny, fe red y dwfr yn 
rfawydd rhwng y man gerrygach. 

Trysorfa Gwybodatth (1770), 118. 

Cerrygog, a. [=oarregog] stony; full of or 
. abounding with stones. 

Ar y dwyrain y mae Cdoe^^ ac Arabia Petrea nen 
Arabia Gerrygog.^W. Lewta: Dwy Daith, 68. 

Cerrygos, 8»pL [sg* carregan, carregyn]=(7ar- 
. regos. 



Oersin Ug, -en, /.), bxL and pi, the yoke-elm, or 
hom-oeam (Carpintia hetultis), — lolo Glossary, 

Cert, -i, «/. [=cart, g'.v.] a cart. 

A chyf azfoom & rfaai gyda'u eerti yn dado Uwythi mawr- 
ion o fawn tua^ adiet.^Caumia/: Meudwy, 136. 

O Herowlir, gwrando ymbil, a thyn f y ngh4irt o'r baw ; 
Y cryfaf wyt o'r duwiau, anorfod nertb dy law. 

Nicander, 

Oert| sm, guelder-rose, water elder {Viburnum 
optUus), *It grows wild in Glamorgan.* — 
lolo morganwg, 

Certaid, eidiau, sf, a cartful, a cart-load. 

Certiad, -au, sm, a carting ; cartage. 

CertiOy v. to cart ; to cfiury or convey in a cart; 
to drive a cart. 

Gertiwr, wyr, sm, a carter. 

Tr awr y doeth ef yr bont yr oed yn g3[flet hi ac y gallei 
dwy gertwein ystlys yn yatlys gerdet amei.— 5«. Oreal^ \ 126. 

Oertwain arw ei sain ar earn, 

dooh cywydd cylchog haiam.— fP. LUyn, i Fen. 

Gwerth di*r wedd a'r gertwyn^ 

Cyn i ti, flTylyn, ffaelio.— iTuw Morus: Bos Ceiriog, i. 186. 

Mae'r byd yn troi fel olwyn certwyn. 

Morgan Llwyd : Tri Ader]m, 19. 
Ssrrthiodd caf od o genllysg gyd & mdlt. a gnrodd yr yd 
i lawr, fel ped fuasai gertwyni wedi mynea drosto. 

Ch, Edwards: Hanes y Ffydd, 166. 
T rhai a drigant mewn pebyll nen dai, a ddygir ar olwyn- 
ion, megys eertweni neu f eni.— W. Lewes : Dwy Dtvith, 78. 

Mae genyf eisoes ddau Iwyth certwyn o lo a roed imi 
gan rai o*r plwyfolion.— 6?ronioy Otoain^ 228. 

Certwyn teilOy a dung-cart. 
Gertweindy, ) dai, sm, a cart-house, a wain- 
Certwyndy, j house. 

Nes y delont . . . cyn ^oaf i wlad mwy tjrmmerus a 



Dwy] 

Certweiniwr. "i . -, 

Certwvniwr > ^?^* *"*' * carter ; one who 
Cert^^wr/ ) ^^^^ * *^*^' ^^^' ^^ waggon. 
Fal y mae certweiuiwr yn euro ei feirch 4*i chwip ne'i 
flSangell, ac yn eu baeddu^n dost, pryd na thynant. 

Huw Lewys: Perl, 46. 
Ar hyn y swrth gertwymor, heb ymdrech dim ei hun, 
Gweadiodd ar i Hercwiff dd'od ato mewn rhjrw lun. 

N'ieander. 

Oertwig {sg, -en, /.), sxL and pL gueldor-rose, 
water elder {Viburnum opidus), — lolo Mor- 
ganwg, 

Certwydd {sg, -en, /.), 8,pL lime- or linden- 
trees {Tilia Europaea), 

Piagwydd [ym Mrycheiniog], yr un peth 4'r certwydd ym 
Morganwg. — lolo Morgajiwg. 

Certwyn, -i, sf.-=-C€rtwain, 

Certh, a, [L. certus'] 1. conspicuous, evident. 



Unt 

A*ii 



[* a welaf ] 



ge^rth. 



vnger , 
iw'n aur, o lin lorwerth. 

DHo ah leuan Du : G.B.C. 178. 

2. sharp, keen; ardent, fervent, fervid; vigorous. 



Gwj'liad 



certh gwlad Is Coed. 

Gr. Llwyd D. ah Einion (lolo Mss. 289). 



Gwr a g&n org^on iivoed, 
rj'liadus certh gwlad Is 

!/d D. ah 
unedip 

dig. 
Gwalchmai ; M.A. i. 200 (cf. 447) 
Ef an flrwnaeth o gaeth aer(A vlinder weinyd 
Yn ryd bu uvyd orwy fryd ffyryfder. 

Gr. ah Meredydd: M.A. i. 476. 



Yn synwyr yn llwyr yn llunedig 
Yn faith ferth yn gerth yn goetnedif 



Ond gwell rhag y gyUell 0«r<A 
Bnnyn gwalo yn wen goelcerth.— 



Oronwy Owain^ 21. 



Digitized by 



Google 



Oebth 



760 



Oebwthllts 



PwyU cerihy sharp wit ; keen sense. 

lHainhea heb y gn^arandawr colli o hwim y Wyll ao ny 
bu gerOi pwyU y gwr a lettyei y ryw bobyl honn. 

Tatoria Charlea, 12. 

Qweddi gertk, fervent prayer. 
Gweddl^, mewn gwedd eofn, 
Dan gel, megys d^ ag ofn ; 
Ao o nerth gweddx gerth gn, 
Ac o ras y gwir lesu . . . 
Diengais i, da myn ▼ laat; 
I'm Naf archaf fadaetiant I 

D. ab Qvnlym^ czlii. 07 (of. OEZzri. 38; oaxrlL S9). 

3. imminent; awful, terrible; dangerous; violent. 
O gadam pwy a grdiaf 
Am gryf der oerth a nerth Naf. 

Oronwy Otootti, 106 (cf . 82, 106). 
Undegf ed dydd eerth oengant 
Oeaauriau yd grjuant—Llguf^ign Flardd : 1C.A. i. S08. 

Af at tj Nuw'n fy ngofld e«rtk^ 
Rhydd iml north anghenrhaid. 

lolo Morganwg: Salm. i. elii. 4 (of. OOtxi. 8). 

gwared ni, drwy'th nef ol north, 
Rhag ymgyrch certh y golyn. 

lolo Morganwg: Salm. I. oxzxi. 4 (ii. zliii. 8). 

Fy mhechodau a ymalaeleaont ynof vaargerth^ mal aa 
allaf odrych.— /./y/r Gwtddi Gyffredin \bSJ (Salm. xl. 12). 

Fa'r un hawsaf a mwyaf goddefadwy yw, dioddef dolor 
o ben ncu o lygaid, y ddumoedd, clef yd y maen tootodd . . . 
neu gnofa fo. y glaa goludd, neu ryw ddolur cerlh arall, 
nea fed bob gyagu na noa na dydd. eithr yn poeni yn 
wastadol tros dri oiwrnod tuntuyn doigryfrwng ! 

Elis I^ewis: DrezoUus, 100. 

T oenllif croch, a rha y oorwynt eerth. 

BlaekweU : Ceinkm Alnn, 286. 

lie cawn wrandaw ihnad eerth 

Y piatyll dxoe y mynydd serth, 

A ohynghanedd fwyn y berth.— Tk. JAoyd Jone$. 

A nerth y eerth ryf erthwy 

Oedd gadam, ni ou fain twy.—Iago Trichrug: Mdr Gooh. 

Tor yn eu safn on dannedd eerth^ 
O Dduw, trwy nerth a gorfod. 

kicander: Sallwyr, Iriii. 6 (cf. haadSi. 5). 

^ Cerih is sometimes used more or less as an 

intensiye=terrible, frightful, awful; and, in 

a favourable sonse=:wonderful, marvellous, 

as explained by Dr. Davies. 

Oormodd gwerth bun gerth gain 
Aro8 ag08 i ugain.— i>. ab GtcUym, 

Certh, -i, ef, a conspicuous object; a sign; a 
beacon. 

Diebyrth e gerth gyxighyr. —Aneurin : Oododin, 280. 

Certhain, v, [L. certo] to fight or contend. — P. 
Certhan, v. [L. certo] to fight. — Edward Lhwyd: 

Arch. Brit. 214. 
Oerthrwydd, ) ^m.conspicuousness; imminence; 
Gerthedd, J straitness ; awfulness. 
Neud efryd cerdawr neud afrwyd oerded 

Cerd am ged am gerthnoyd.—Cynddelw : M.A. i. 207. 

Certhu, v. * to bring into danger.' — P. 
Certhwir, em. ' awful truth ;' certain truth. 

Yngwryd gogyf eirch 3m nhrafferth gwaetwyf 
A wellwyf yn kerthwir. 

TaUesin: M.A. i. 57 (A.B. M. 192). 

Cerub, -iaid, -ion, am. [from Heb. cerwb; Qt. 
p^ggowjS] a cherub. 

Efe a vrodd allan y dyn, ac a oaododd, o*r tu dwyrain i 
ardd £acn, y cerubiaUl, a cheddyf tanllyd yBgwydedig, i 
gadw ffordd pren y byw. 

Gen. iii. 24 (cf. Ecs. xxv. 18, 19, 20). 
Mal cerub ym mol carwynt.— W. Wynn : Cyirydd y Fam. 

Tawai efe, ac jrr archengylaidd Nerth 

1 fath ddi^yniad paratoa, a gwymp 
Dorf ganddo Gherubion gwylrar sel. 

W. O.Pughe: C.G. xL 126. 
I'n teml, i'n teml fawrwych, Ue llathrai pelydron 
Gogoniaot lohofah o rhwng y cerubion. 

Traetkodifdd, jL 286. 



£S2?^ j a. cherubic; angelic 

O Bden fan o hawMtf drtng. 
Iieh& Cherubig wrlf^ ae o gledd 
Ar led yn hoewlathm flElmm.— W. 0. Pughe: CO. xL llOi 

Ystyzid fod yr finyn g^rubmUd ya Aaa wighm tfcnidifil 
o bob gWBSiAaeth Cymmnn.— O'rBdoas y Byd, L 4M. 

Oarubyxi) -iaid, 9m, a cha*nb. 

Ac fkl yr oedd ein Iw fel hyn 
XJwoo ce ' 



I cembyn ya htdeg ; 

jh law adanjdd y gi , 

Mewn nef ol helynt hoew-c 



Ac aweh law adanjdd y gwynfc 
oew-doff. 



Babelii nn ekm%Mm» ar dadyf taa yay law. 

Luddat: L1.A. IS. 

Cerwydy -on, «m. [carw] a stag, a hart, (fts.) 

Kalangaeaf ool kerwyt 

Owae wann pan fyir by nvyd byt 

Gwir gwell nogarweh no puyt. 

Llywareh Hen: A3, ii. 980 (MJL L IM). 

Oerwydd(a^.-en,/.V ) s.pl, quicken-trees, sor- 
Cervng {$g. -en, /.), ) vice-trees. 

SorbUB, cerwydden^ cerwigen, oerdinwydd, aarffwydd. 

Meddygon Mydd/ai, »&• 

Oerwylly s. chervil or chervel P 

Awit. HanbresyohadorthadiryohioaeKbTnyflwydd- 

S arall. . . ban persyU hefyd ar ed ben ei imnan ; luui 
od yr oen, a thafod yr ych, a llyaawndwr, mal a'n oaffer 
yn ebrwydd yng ngwaawyn ; hau cerwyll. 

Llanover Ms. 68. 396. 

Cerwyn, -i, -au, sf, [L. caroenumf carenaria; G. 
ceroin, keroin] 1. a vat, a brewing-tub, a 
mashing-tub, a kive. 

Ceroenhou {gl. dolea). — Codex JuuenaUt 78. 

T nand eu or pan dechrenho ef gneiienthiir i 
eny ruymo y huyl am y pen, dnyn eavn aguenel 
adely yr huyl auo ar e keruyn neu peaeir aeynyauc 

CyfrtUhiau Cymru, i. 40 (df. 286, 664, 798). 

Owneuttmr enneint tm ar Ian anon, a gwneothnr eran- 
glwyt nch penn y gerwan ... a dwrn bwch heb ef ae dodi 
ger llaw y gerwyn. a dodi o honaf inhQu y neill txoet ar 
geayn y bwch. ar Hall ar ym^ y gerwyn. 

Mabtnogion^ 76 (cf. 77, 97, 98). 

Par dody kenoyn yn llawn or med croren a aller y 
wnenthur ym mewn y dad hwnnw a lien o paly ar wynep 
y kerwyn.—Brut Or. ah Arthur: M.A. ii. 169 (cf. 14). 

Codes y wraig y gerwyn; 
Cafodd y dyn y collwyn. 

Da/ydd ab GwUywi, dzxiL SO (ef. 14). 

A*r angel ... a gawlodd winwydden y ddaiar, ac a'i 
bwriodd \ gerwyn f awr cugpofaint Daw. A'r gerwyn a latiir- 
wyd o'r tu allan i'r ddinas.— i>a<2. idT. 19, 10 (cf . zix. 16). 

2. a boiling or gurgling pool in a river. 

Gerwynaidy eidiau, «/*. the contents of a vat 
or mash-tub, a vat-ful, a tub-fuL 

Wheoh dawnbwyt a eherwyneit o gwrwf onaw rywant 
arwyr o galan gayaf hyt gakn Mei atelir. 

Cyfreitkiau Cymru, L 684. 

Ac rao goniot oe gysou ef axnat. bit gerwynet o dwfyr oer 
geyr dy law. a phtm to kyi^u jn treissaw axnat. doe 
ymywn y gerwyn— JfoMno^oit, 97 (of. 96). 

Yn ystrywgall meddyl;^ a oroc y keitwat. a govot 
kerwyiUk o lut ardymeredic geir bronn y twr. . . Ny wyba 
y tat ungeir yny vydd hyt y wregie yn y gerwyneit lut. 

Doethion Bhufain, \ 16. 

Gerwynen, ) -au, $f, a small vat or brewing- 
Gerwynig, J tub. 

Tna oymmer chwech galwyn o gwrw cadam fFres, ihwng 
ei f erm a*i waddod, a ood ef mewn eerwynen l&n, a chan 
amaw yn dda, a gad i sefyll dridiau a thair noa. 

Meddygon Mydd/ai, ii. 326. 

GerwynllvSy «/. and d, groimd ivy, gill, ale- 
hoof {Gi^hcima). 

Hedera terrestris, y feidiog laa, Uyaiau'r gerwya, 
eiddian*r ddaiar, y cyrflya, y gerwynUye. 

Meddygon MyddJ^WI^ 



Digitized by 



Google 



Cbbtdd 



761 



OESEILAn) 



Ooiyddy -on, -«a, am. [C. cara; Br. karez; L. 
oorrtttio] 1. correction, reproof, rebuke, chas- 
tisement, chaHfimng; reprimand, censure. 

A Dewi an gwegjd rae byd i0ry< peohawd. 

Owjf^fardd Bryeheiniog: TAJl. L 871. 

Dow mrm karytjrcfa (m ftef^ptew 
Dyt y keryter y caxeten. 

Swum ab Ovfolehmai: M.A. i. 880. 
TM ^rn ni ddylynt gaydd: identyn yn llefain am dad 
neo ten : dyn yn myned yn dlawd ormj gynnnll gwybod- 
aetlk : a dyn yn ymdzallo£ mewn aerch. 

Trio«dd Doethmeb: M.A. iii. 229. 
Fu goqpit ddyn & cherpddon am anwiredd, dirallodit f el 
grwyfyn el ardderehogrwydd et.—SeUm. xzxix. 11. 

Uffihyr eeryddt a rebuking letter. 

2. blame ; that for which one is, or ought to 
be, corrected or rebuked. 
Nyt araat ti y byd y ifceryd. namyn amaf i. 

Mabin0gi4m, 202 (of. 206, 246). 

Geryddadwy, a. worthy of reproof; corrigible; 
reprovsble; blamable; reprehensible, cen- 
sooiible. 

Oeryddawd, odan, »m, chastening, chastise- 
ment; castigation, reprehension, correction. 

A ehenym karo nam keryted i:^tfa 
Om ktnftawd nawd nam ditoied. 

Oynddeho: M.A. 1. 217. 

Ceryddedigaeth, -an, «/. chastening, chastise- 
ment, castigation. 
Oeryddedigol, a. corrective, castigatory. 

OeiyddfEky -oedd, feydd, «/. rebuke, reprimand, 
censure, chastisement. 

Sto nid oedd y geiiiftn Uymion hyn yn dyf od o ddlg^ 
oCidnt, Hid, cenflgen, a oliwant ymdcu^ ond o wir diwant 
i*w dwyn hwy i adnabod gwirionedd Dnw, ao i*w tynu odd! 
vrth eu hamrawiol fywyd, tmjgeryddfa ac aigyhoeddftt 
ddifrif lemdosL— £lw. fames: Horn. L 192. 

Oeiyddsrar, a. ffiven to reproving ; disposed to 

censure; rebi&eful. 
Ceryddgarwchy «m. rebukefulness. 
Ceryddiad, -au, 0m. a correcting, reproving, 

chiding, or chastising; correction, castigation. 

Oeiyddiant, iannau, 6m, censure, reprimand, 
rebuke. 
Bl wraig aH hndodd i ymwrUiod &'i fwriad : yr hon a 
ddertrynia ryw ych^dig o gergddiant gan yr egiwyswr am 
ei gataxwyl,—CarnkuaHmoe: Hanee Cymm, 601. 

Oeiyddogy a. reproved, rebuked, chastised. 

Ceryddol, a. chastening, corrective, chiding, 

rebuking. 

Llaw geryddoiy a chastising hand. 

Oddi wrtii dy ddigter troake draw, 

4^*fK^ift dy geryddol law.^Nieander: Sallwyr, bcxxr. 9. 

Oerydda,ti. to correct, chastise, rebuke, reprove, 

or reprimand; to castigate; to blame, to 

censure, to reproach. 

Na db«ry«( ni ny wydwn i hymiy.— JfaMi^^ioR, 286 (of . 90i) . 

Nys ktrudo Dow nys hergde^f. 

lAgwelgn Fardd: MJL i. 869. 

}!n^!eir]^Sl>txw, na dierdd dant. 

Dafgdd ab ChoUgm, oxzxvii. 81. 
Qan gergddu cergdda dy gymmydog.— X«/. zix. 17. 

Gerjrddus, a. chastening, corrective ; culpable, 
censurable, blamable ; grievous. 

Oergddua wyf na ohrybwynwvf 
Am rywnel da.— Jwimw .• If. 



:Jl. i. 70. 

O gwnaeth am eorllyw byw beohodeu 
A cA«j-yd<lu« drwo a eharedep. 

96 



Gr. ab Meredydd: UJl. i. 471. 



I en gweithredoedd, gan f od yn ad- 

^ acyn barodol ' * "^ -^— j 

eeryddvs. — Edw. lames: Hom. i. 41. 



Tmwadant ag ef yn e 
gas, heb iniawn ff ydd, a< 



\ barodol i bob gwdi 



fod ynad- 
ithieddrwg 



O bvdd neb o hanoch yn gablwr Duw, yn rhwystro nen 
jp. enlUbio ei air^ yn odinebus, ai i 



hu, /u uuuxcuun, aS mewu mBiais nen &/**- 
□gen, ai mewn rhyw fai ceryddus arall, ymofidiwch droa 
eich pechodau.— L/. G. Gyffrrdin 1567 (Cymmun). 

Ceryddusrwydd, sm. culpableness, censurable- 

ness, blamableness. 
Ceryddwr, wyr, «m. a chastiser, a corrector, a 
rebuker, a censor. 

Geryddwr doeth i*r glust a wrandawo, ay fel anwyldlWB 
euraid.— Z>iar. ncv. 12 (cf. Eeeo. ii. 26). 

Ceryn, am, [c^r] 1. a little tool, implement, or 
artide ; a tool or instrument; a scrap, a bit. 
O bob ochr, yr oedd ar led wedi eu taenu arfau a dillad 
y rhai trengedig; esgidiau, capiau, gwregyaau, a phob 
ceryn milwraidd arall wedi eu llyehwino A ^waeo, neu eu 
toi k chlai a phridd tomijA.—Gwylkdydd^ vii. 250. 

2. one of a lot, set, or clique ; a chap or fellow. 
Mae ef yn geryn garw, he is a sad chap. 

Oerynt, 8,pl,=zCeraint, 

Ces, -i, sf, * the diverging point ; a middle or 
centre, whence any Sung separates.' — P, A 
word formed as a root from which to deduce 
others, and found only in modem dictionaries. 

Gesail, eiliau, «/. [G, casal; Br. kazei; Ir. cLsgcUt 
oagul; L. axilla] 1. the .armpit; the region 
under the arm ; the bosom. 

Ooeod yn awr yr hen gaipiau a'r pwdr fratiau hyn dan 
dy geseUiau oddi tan y rfaaffau.— /er. zxxviiL 12. 

Nythed drwg yng ngheaaU gair da ; neu, o fodd aanll, 
Oais nyth y drwg yng nghfmugBxc da ; a, Mynych y syrth 
mefl o geaaU gair da.— /o2o Msa, 167 (of. 263). 

Dan gesatlf under the arm. 
Llawer dryll oig, selaig sail, 
A ohofljn dan ei chesaU.—Iolo Goeh. 

Twil y gesaily the arm-hole. 
Ceaail Tnorddwyd, the' hollow of the thigh; the 
groin. 
Ceaail crys, the arm-hole of a shirt. 

2. a nook or recess. 

Cesail mynyddj a recess or cove in the side 
of a moimtain ; a nook in a mountain. 
Tri thir a chwd [ohnwd] a heiniar 
OesaU bryn gwar pant a thalar. 

Englynion Eiry Mynydd : M.A. i. 646. 

3. (transf.) shelter; protection, patronage. 

Ac yn V wledd honno y doded y gw^ wrth gerdd dant 
dan gesau ac yn nawdd beirdd o benceradiaid, a gw^ ereill 
o brydyddion a gw^ wrth gerdd dafod.— /oto M»a. 216. 

Cesair, »,cl, and pi, [C. keser (C.V.), kezer^ kez^ 
zar; Br. Aa«arc*A, kazerc^h; Ir. caaair (0*Clery's 
Ir. Gloss.), shower] hailstones, hail. 



Mia Oorph&oaf h; 
Taertestawdr ' 



lydgwair; 

eyseoMr.—EHgl. y Misoedd: M.A. i. 15. 



Ar y ff ordd, dyfnder nos, dan berth mewn tywydd garw 
iawn gan wynt a ehetair^ y ganed mab iddynt yn ei aeith- 
miB.—Iolo Mes. 98. 



Singwinwydd a*u fflgyswydd dan, 
YoenllvBg a*u Uabyddiodd ; 

T eesair chwym a'r mellt o'r nen 
Bn praidd a'u hychen lladdodd. 
Nicander: 



Sallwyr, bcxyiii. 88. 
Bwrw ceaaity to hail, to shower hail. 
Carreg geaair (j>L oerryg cesair), a hailstone. 
Ceseilaid, eidiau, af. [cesail] as much as can 
be held or carried under the arm ; an armful. 
Defaid i gorlan, a gwartheg i fuarth; dynaid y bore 
deirgwaith yr wythnos i wartheg mewn cyrtau, ceseilaid 
fawr i bob vai.—lAanwtr Ma, 



Digitized by 



Google 



CBftKn.lTPlO 



762 



CiTIL 



Oeseileidio, v, to take under the arm. 
Oeseilgeirch {sg, -en, /.), s.cL andpL the small 

grains of oats at the root of the larger. 
Oeseiliad, -au, am, a taking under the arm or 

arms; a putting to the bosom; a sheltering 

or screening. 
Oeseiliad, iaid, »m, an auxiliary, assistant, or 

ancillary. 
Gwedi hyny y meddyliwyd ereill yn geaeUiaid i*r anrydd- 

ion a*a gofynaint, er cadarnhau Uafar gair ao arwydd. 

Borddaa, i. 86. 

Geaeiliau, ieuau, sf. [cesail+iau] the axillary 
or 'lateral yoke;* *the third yoke from the 
plough.' Four kinds of yoking are enu- 
merated in the Welsh Laws : the short yoke 
(ben'au), 4 feet; the field yoke {meiiau)^ 8 
feet; tne lateral yoke {resei/iau)^ 12 feet; and 
the long yoke {hiriau), 1(> feet. — Cy/reithiau 
Cymru, ii. 166 (of. 1120). 
Trvhyt o ^nyn heyd yny uotutnl a teyr modued yn Uct 



hyt yr verryeu ac wyth vn yr veueu a doudec vny gfs$fylyfu 
ac un ar bvmtbec ynyr nyiyeu, a gwyalen gynyt 
honno yn lluu y ge ylwat. 



yw tr>-Uet y palyw yny troetued pedwar txoetued yn 

h; 

ft 

gf ylwal 

Cyjrritliiiu ('ymru, i. 166, 186 (cf. L.W. 139, 576). 

CeseiliOt v. 1. to take under the arm; to take to 
the bosom. 2. to shelter, screen, or shield; 
to advocate ; to harbour. 3. to take shelter ; 
to screen one's self ; to avoid or evade (doing 
a thing) ; to sneak. 
Oeseilwaa, weision, am, cm assistant or auxiliary. 
Efe a ddyly wybod cjrweiriaw telyn a chrwth. a chanu 
amcan o bro&tdau drwy blethia<laa yn warantedi^f , a dwy 
osteg, a cbwlm, a chaniad, a*i dair ar ddeg o brif geindau, 
a'u ceseilweution^ a'i dri phrif amcan ar ddeg. — Y Grealy 357. 

Ceseilwm, ymau, am. 1. a bundle that may be 
taken under the arm. 
Naohaf y dynyon yn dyuot. gwr coch goamoel gogrispin. 
a beich gwryac ar y gefyn. a gwreic veinlas vocban. a che*- 
aeUwrn genthihithev.—i/rtWnoyiow, 146. 

Creffaifl ar un dyn yn dwyn anf erth gfseilwm^ yn gadd- 
iedig dan hen fantell glytiog. 

Cylchgrawn Ojfmraeg (1798), 191. 
Chwe salach na che*tUwm^ 
Naw Uai, on'U^, na Uon'd dwm. 

Dfwi Wyn : Blod. Arf . 196. 

2. a lump or swollen gland in the armpit. 

Ceseilwm o gogwm gig, 

Cnap (gwn anhap) gwenwynig. 

leuan Oethin^ Vr CoTmrjd, 

Oeseilwyn, m. ) a. white under the arm ; hav- 
Ceseilwen, /. j ing the under side of the wing 
white. 

Castellwr, diddanwr dyn, 

Casulwyrdd edn cfseilwyn.—Da/ydd ah Ovnlym^ ex. 7. 

Ceaeilydd, -ion, am, 1. an advocate; a har- 
bourer. 2. a supporter ; a prop, a buttress. 

Ceaeiren, /. ) vL cesair, a, [sgl. of ceaair] a 
Geiseiryn, m. ) nailstone. 
Ceseirio, v. to hail, to shower hail. 
Ceseiriog, a, full of or abounding with hail- 
stones. 

Oeiieirwlaw, | ^' ^^ ™^^ ^^ ""^"^ ^®®** 
Ce«t,-au, «/. 1 . a great belly or paunch ; a hollow. 
CeM gawl garl fol Tombarlwm. 

Dafydd y Coed : M.A. i. 496 (cf. 486, 489). 

Ao yntau prin y gallai ymlwybran o ginn i glnn, fel 
oeffyl ft pbwn, o achos y gr^t. a*r gowt, ac amrjrw glefydon 
boneddigaidd ereiU.-AVi* Wynn: Bardd Cwsg, 24. 

Ceat liong, the hold of a ship. 



2. a deep glen between two mountoms having 
but one opening ; a gorge. 

3. a narrow-mouthed basket; a basket pro- 
tuberant in the middle. 

Corbia . . . bMged, oawell, oetog, eett.—Dttviet, b-t. 

Oeataid, eidiau, a/, a bellyful ; the contents of 
the belly or the womb. 



Cesten, -au, a/, a little round paunch; a wicker- 
basket. 

Cestfawr, a. great-bellied. 

Cestiad, -au, am. a swelling out, protubera- 
tion ; a making into a paunch ; a g^uzzling. 

Oestin, a.pL and c/. [==ca8tan: Br. kiatin; L. 
caatanea; G^. xaaravw] chestnut-trees, chest- 
nuts. 
Castania, oaatain, cneuwydden oesHn^ etttimeH, 

Meddygtm Myddfid, 984. 

Cotd ceatin {ag, ooeden gestin, pren oestin), 
chestnut-trees. 
Oestinen, a/, a chestnut-tree, a chestnut. — 

Owent, 
Cestog, )a. big- or great-bellied; paunchy; 
Oestiog, j round-bellied ; bellied. 
Owr ee*tog vw*r taerog toat, 
Dinam ti ari hadwaenoat.— (?roit«0y Owaim^ 76. 



Twm gettiog^ fono 
Twmlabwit^ 



r, ddif enydd leb«n, 

Ig'wilydd.— /?Ay» Jones: Chraith, 900. 



Cestor, -ion, am* a big-belHed person. 
Cestryn, am. [dim. of caatr^ penis equinus. — 

Hywel Dafydd ab leuan, 
Oestu, V. to swell out the belly; to become 

paunchy. 
Cestyn, am, [dim. of caaf] a little sly trick ; a 

little trick or prank. 

Cybydd-dod a eilw hi ornnilwoih ; . . . gwr ffeat trwTol 
yw'r trawa: cydymaith aa yw*r meddwyn; ac md yw 
godineb ond eeatyn ieuenotyd. 

Eli* Wpnm: Baidd Cw^g, 106. 

Geten, -au, af, a little cabinet or box. — P, 
Getenin (B), a. curious, precious. — P, 

Aer uyrt aryf kvrt keUennin 

Amoll bnryngoll breenhin.— JSIhncm Wan: M.A. i. 8S4. 

In this passage kettennin is probably a mis- 
take for certennin (=ccrdcfe»tn, q.v.). 
Getil, -au, am, [cad-|-hil] battle-seed; that is, 
sharp things somewhat of the nature of cal- 
trops (or balls with a spike at each ocuner) 
placed on the ground to impede an enemy's 
advance. 

Penrenit [Gaenrl oaque ad ostium flnminia, quod voca- 
tur Tameeda. Et ioi imerunt bellnm et mnlti oecidenxnt 
de equia ndlitibuaque aula, quia supradictua proconsul 
[Dolooellual poauerat sudea ferreaa et semen beUicosum, id 
est CetUou [af. CathUcu^ CeU»Uou] in vada fluminia, quod 
discrimen magnum fuit militibua Bomanorum, et are in- 
viaibilia.— Ae»iati»« (ed. Sterenaon), { 20. 

For other accounts of the same episode, cf . 
Caesar, Bell, Gall, v. 18; and Beda, Riai, 
Eccl, i. 2; who do not say that the stakes 
were of iron. Possibly the singular occurs in 
*Ghieith CetUV (=the Battle of Cetill), men- 
tioned in Annalea Cambriaef ad ann. 844 (Harl. 
Ms. 3859), and *Gweith Ketyll,* in Brut y Ty- 
wyaogiouy 12 ; a combat of which nothing but 
the name is knovm. 



Digitized by 



Google 



Cetoo 



763 



Oethinen 



The exact equivalent in Irish to cetil is »U 
caiha (=W, hit ccki), otherwise known as 
grain^ gran, or grana catha; the last ex- 
pression is the one used in the Irish translation 
of the passage quoted above from, Nennius 
(Todd's ed. p. 60). At pp. xi., xii. of the 
* Additional Notes' to that work, the following 
exacter definition of grana catha is given, trans- 
lated from Ms. T.C.D., H. 2. 15, p. 126, which 
seems to quote a still more ancient glossary. 

*Ormn colAo. i.e. spikeB, as »il catha goirt (=fleedB of 
bafttie-Add) iraich are pat or set in the entnmoe fords 
ol aa unfortzfled oountrV: Le. spikes or thinfirs that are 
sown like seed in a field, in the solitary passes of the conn- 
try. Hub iswhat is meant by plan tfoiAa (seeds of battle).' 

Gf. the other quotation appended, Z.c, and 
also the passages cited in the Diet, PhiU 8oc,, 
S.V. Caliropy as to the use of this engine by 
^e Soots and Irish. 
Getog, -au, sf. a satchel ; a bag ; a basket. 
A*th mmen, anf erth remmwth, 
FIaI ettofft was riiefrog ihwth.— (Tro. Owain, 74. 

Cetog glyUOy a work-bag. 

Cetjrn, -au, am, [dim. of cai: cf. Br. quef] 1. a 
small piece, a bit, a fragment. 
Ceton yw*n hoes, medd Oatwg, 
md ym oU onid y tawg.—Gro. Owain^ 20. 

Bob yn gtiyn, bit by bit, by bits, in pieces, 

piecemeal. 
Cdgn o hrydydd, a bit of a poet; a poet of 

some note. 
getvn i getyn, from piece to piece; bit by bit; 

by degrees. 

Gan 7 ffwna hyny a f o wedi toddi ymlmdo o getifn i getun 
yngridJan.— IF. O, PugUi O.P.80. 

2. a short time or space ; a while ; some little 
distance. 

Mi ymeilais yn hen gom ei wddf main, ao a roddais iddo 
ira«giad y gwna goflo am dano am getyn. 

Bruhu: W, B. y Coed, 86 (ef. 119). 

Erys eefyn, a little while ago; a short time since. 

Cetyn o amaer, a good while. Often used el- 

liptically for cetyn mavfr o amseTy a long while. 
Mae cetyn o ameer er pan tvelais «/, it is now 

some time since I saw him. 
Cetvn o fforddy some distance; good or con- 

sioerable distance; a good step; a good bit. 

O herwydd f od y tyddim getgn o Jfcrdd odd! wrth Ian na 
ohimeL a'r hinmor hynod o wlawiog, esgeolnswyd bedyddio 
y plaosyn yn yr amser arferoL— (^mmriiNior, v. 72. 

Qdyn mator o ffordd, a great distance. 

Cetyn loch ffordd, some little distance. 

% In the preceding and similar phrases, the 

exact meaning depends considerably on the 

emphasis laid upon cetyn, 

S. a diort tobacco-pipe, a cutty pix>e ; a pipe. 

^mo»rc«<jn»cwta 

Wiuia o on oes ddwy-oes dda. 

Gnmwg Owain, 90 (cf. 206, 820). 

Tr faiwn nid oedd yn malio ei g«tgn mown na bwgan na 
dim amn,^Brptkon^ iv. 886. 

Ae wedi iddo arwyddo ei gydsyniad, dygwyd eetgn o bib 
iddo.-^HKw : W. k y (Sed, 28. 

4« the part of a gate-hinge inserted in the post. 

Oetlial, a. [cf . cethin"] terrible, dreadfuL — P, 
Aryal Im ^cOoJ [«<. bngethal] brif dial brec 
Ar Boywnm hnn hoen ffynironeo maen 
Bhi wim toon TrwysoTlaen gaen am gareo. 

Oamwdyn : ILA. L 421. 



Cethem, Bf,cl, [Ir. cetheni] 1. the furies or 
fiends of hell; the hellish brood or crew; 
fiends. 
Myned yn y trefn ymmhlith oer gethem 
Hyd yngiraelAwd ulTem. 

Taliuin: M.A. L 60 (cf. 248, 820, 401). 

Orist a ddoeth yr byd rao bod Adaf 
Ae bobyl yn vnem geihem gaethaf . 

BUddgn Fardd: M.A. i. 307 (cf. 350, 886). 

Oan nad eiddynt fFydd ffoynt rhagddaw 
I blith y gethem i waelawd ulTem. 

Gr. Tnad Ooch: M.A. i. 896 (of. 460, 617). 

Ooohel ufTem geihem gaeth, 

A*i helwyr drwy hy alaeth.~/9um Cent: lolo Mas. 287. 

Cheae wynt-hwy al y geihem 
A wladychant oer ngwem. 

Doethineb y Cymry: M.A. iii. 148. 
Cr^ y geihem ulTemawl, 
A chrfn a dychryn y diawl.— G^o. Owaiii^ 92. 

Wele y Brithwyr ynff nxhyd &'r Owyddelod, yn llu oethin 
arfog, yn tirio eto, yn ll»aa ac yn Uosgi mor ddidrogaredd 
a ehynnifer ceihem o waelod uffem. 

Theo. Evans: D.P.O. i. 8 (87). 

2. those who are fit for Erebus; a bad set, brood, 
or crew; a vile herd. — C,8, 

T geihem enwir a adewir yma 

T gethem y sy waeth ui wnaethant ddim da 

Y gethem a el i ufem gan Lucifer ydd a. 

Taiiesin: M.A. i. 96. 

Oethemol, a, fiendish, heUish. 

Oethin, a, 1. dark, swarthy, dusky, dun, brown, 
gloomy. 

Ar drws j neuad ef a wdai tri gweis moel gelhinyon yn 
gvnxe gwyabwyll.— JfoWno^wn, 220 (cf . 801). 

2. dreadful, terrible, frightful; hideous; ugly. 

Yr Aiglwydd gynt yn benaeth oedd 
Ar y Uifddyftoedd cethin.—Edm. Prys: Balm. xxix. 10. 

Ghnrybum wrth eu hudfa, mai dynion oeddynt oil, yn 
fryniau ar en silydd, a'r mamau cethin yn deoian trwy- 
ddynt.— £/m Wynn: Bardd Owflg, 77. 

Y Brithwyr hwjrthau f y rhai, ebe Oilda^ oeddent ddyn- 
ion blewog, eethin ac ornadwy) . . . oeddent genedlaeth 
annhrogarog a chreulon.— TA«o. Evans: D.P.O. i. 8 (80). 

Palfaa*n gigweiniau gwynias, 

Deg ewin ry gethin gas.— &ro. Otoain^ 74, 

Y Brytaniaid ... a wnaethant laddf a gethin yn eu mysg. 

Theo. Evans: D.P.O. i. 8 (81 ; cf. 80, 86). 

Tymydd cethin^ severe or terrible weather. 

Nid wyf yn coflo weled erioed gethinach a garwaoh gauaf . 

Oronwy Owain^ 247* 

3. terrible ; frightful, extreme : often used as 
an intensive, deriving its sense &om the con- 
text. 

Ond un peth (os rhaid cyfaddef ) sydd i'm diffaloni yn 
gethin, sef na cUywais o*r Allt Fadog oddi wrth y liew 
na*i ned.— Oronwy Owain^ 820. 

Cethinder, 
Cethinedd, 
Cethinwch, 
Cethinrwydd, 

2. dreadfulness, terribleness; hideousness; ug- 
liness. 

Bei onadunt o gor kanneidrwyd y gwerydon. ereill o 
getfunder y penytdynyon gwedwon. a mnyn o enrilin or 
** lidaw.- ^ ' "•••-•'-- 



am. 1. swarthiness, duskiness, 
tawniness; gloominess. 



ysgwyd jrgilyd i 



-Oyssegrlan Fuehedd : li.A. 96. 



Cyffelyb i gethinwch ffurf dy gorif yw sarragrwydd dy 
dBdod.—Nicander : Dwyfol Oradau, 88. 

Cethinen, a/, a swarthy or dark-complexioned 

one ; a nut-brown maid. 

Gam'dd wyf, gwaith hynwyf gwyllt, 

Bneth ddyseml, nith Basyllt . . . 

Cyfliw fflur ac eglnr-wawn, 

QtagmgethtHm goeth iawnl— i>. ab GwUym, bnriL 1. 



Digitized by 



Google 



OSTHmLLTD 



764 



Obthboo 



Cethinllyd, a. tending to be frightful or ter- 
rible; dismal; ugly; hideous. 

Gall meddyliaa echrydas a chethiuUyd eael eu hargraffu 
amynt.— /a«. Tomas: Buch. Grist. 106 (cf. 61). 

Fe l*r olwg amo yn y man yn gfthinllyd. 

Sam. WUliams: Amiier (1784), Rhag. 18. 

Gethino, ) v. 1. to make swarthy or dusky, to 
Cethinio, ) darken ; to make ugly or hideous. 

Owae y ddaiar ! ac a dduwyd ; 

Owae Getheiniog a gethiniwyd f—L. O, Cothi, iv. iii. 61. 

2. to appear dark, gloomy, or threatening; to 

become frightful, hideous, or ugly. 

Edrych yn y drych dy dix>, 

A*th wyneb yn ctthino; 

Ni'th eilw cerdd na thelyn, 

Nrth gfcr ar y ddaiar ddyn.— i>. ab Gunlym, ooxxiL S6. 

Mae y tywydd yn cethino^ the weather becomes 

threatening or lowering. 
Cethledd, «m. [cathl] melody; harmony; sing- 
ing; warbling. 
Bod yn galw is dyf al-w^dd 
Eoe yn nos ac yn nydd I 
Cethl^ddAst^B edn, ooeth locw-lef , 
Cain nyth, megyB cyw o nef. — D. ab Owilym, ocxxzri. 8. 

Gethleddog, a. melodious, tuneful, warbling. 

Vw gain fyg flrain fagfau crtklni^lawg, 
T mae pompionawg, ampwy impynau. 

DttJt Wyn: Blod. Arfon, 66. 

Cethliad, iaid, am. [cathl] a singer or songster. 
Written cenJthiliad and centfUiut in the Codex 
of Juvencus, and glossed canorus (*Dauida 
canorum^y See Stokes, Codex of Juvencua, 
7, 49); Khys, Lectures on Welsh Philology 
(2nd ed.), 61, 244. The word, in any form, 
18 not known to occur elsewhere. 

Oethlyd, «m. melody; the warbling or singing 
of birds. 

Gethlydy -ion, 9m,=iCethlydd, — Owent, 

Gethlydd, -ion, «m. 1. a singer or songster. 

lie ibewydd eethlydd oathl-ddig herythlom. 

Hytoel Ystoryn: M.A. 1. 619. 
Or nef y doeth. oroeth ge.Uilydd^ 
I brydu gvawd I bryd gw^dd. 

Da/ytid ab OwUym^ oionriii. 69. 
Cann cathl, fal c&n cethlydd, 
Erddo a wnawn ar wawr ddydd.— L. O. Cothi^ vu. z. 17. 

Cethlydd^ yn dadgan coeth-lef 
Ovir a'i nerth, o gaetaa nef I 

lolo Morganwg : Salmau ii. SS4. 

2. {af,) a singing bird, a warbler ; the cuckoo. 
Keihlyd kathyl uodawo hiraethawo y Uef 
Teith odef tuth hebawe 
Goo yreuer yn Aber Coawo. 

Llywareh Hen: A.B. IL 266 (M.A. i. 127). 

A daw, ar uohaf blaen dir, 
Caniadau crwion adar, 
A choflT ar fan pob rhandir, 
A chemydd, a bafddydd hir. 

D. ab OwUym^ czvi. 21 (cf. Izxidii. 28; zor. 84). 

Henffyoh well, y geOUydd go, 
8y^ oanu sain y gwanwyn.— ^. 

Ceihlydd yr a/rddy the garden warbler. 

Daw cethlydd ur ardd droflodd, a chlywir coblyn y ooed 
gwyrdd yma a XmM.—Cylchgrawn^ ii. 128. 

. (Hldydd cog, a bird that attends the cuckoo. 

Clywir cyn dydd cethlydd cog, 

Croew-gan y gwiwlan geiliog.— />. ab (Ttrntym, zeviL 19. 

Ygethlydd, the cuckoo. 

Anian y gethlydd yw, dodwy a wna yn nyth y bwmet, ac 
eiatedd a wna jr ederyn hwnw ar wy y gethlydd, 

Y Oreal, 869. 

Gethlyddiaeth, -au, «/. melody; the warbling 
or singing of birds. 



Ac adar awyr ddnt ger llaw. 

I leiaiaw rfawng y ooedjda : 
Tn cann 'i f awl o faren i oren, 

Oethlyddiaeth lawen ofydd.— Aim. Ftps: Balm. «▼. IS. 

T mae rfaai yn hynod gan liwiaa amryw, gwyeh a go- 
didog : ao ereill yn rhagori yn nodedig mewn e^tUgddiattk 
hyfrydlon.— r». Charles, a.y. *Adar.' 

Gethr, -au, -i, «m. [C. center (pL oentrow); Br. 

kentr; Ir. cinteir; L. centrum] a spike or lar^ 

nail ; a nail ; a prick; a sharp point. 

Nam gad y gythreol yr dy gethreu. 

Einion ab Ofoalchmai : 1C.A. L 881 (ef. STS). 



Brbyn vi rj Uyu yn Ue dedvanl 

Guyrtheu yr aw doet gethreu ath dyit gythranl. 

EUdir Sai$: ILA. L 854 (ef. 408). 



Treithitor tra mar tra maor demyn 
Tir Tj gymyrth Criat o groea ednyn ketkri 
Tmy am rygolli daeoni dyn. 

MeilirabawaUXmai:UJLi,9»(ct,4a), 

Qwr a aeth yn j gnawt gaelhrawt getkrom, 

Casnodgn : KJL L 480 (of. 807, 400). 

Tmj getknti a ohrea a ohymwr. 

Cgnddelw: 1C.A. L 86t (of. 861, 617). 

Ao yna y rodee ef idaw ef . . . baryf Beder eboetoL mo 
amdo leami Grist, ae gyllell. ae garegyl. ao un or lutkri a 
b w y w jt yndaw ar y groc.— (Tatapaii Charlf^wtaem, 1 4. 

Gouyn y kethri a wnaeth [Elen] a nnaasey yn traet jr 
Aiglwyd ae dwyUw yn graff.— T GrogHtk, \ 25 (cf . 26). 

Crthmd oed dodi kethreu 

Koethrat yn rj mawrdat ttun.—Hmigwrt M$. 

Any welaf yn ei ddwylo ol y cethrL a dodi fj rnn yn ol 
y eethri, a dodi fy llaw yn ei ystlys, nis credwyf fl adim. 

W, Salesburg: lean xx. 25. 

Tna y bydd y rhai a weddillweh o honynt yn mOH yn 
eioh UygJd.-^riim. zzziiL 65. 

Gethrai, eion, «m. a pricker; an ox-goad. 

Gethrain, v. [cethr: of. eathrain'] to driye the 
oxen (in the plough) ; to drive with a goad ; 
to goad, to stimulate. 

Gethreinwr, wyr, ) sm, one who drives a team 
Gethreinydd, -ion, j of oxen; a driver, a goads- 
man, a plough-driver, an ox-driver. 

Gethren, -i, -au, sf, a large or long nail; a 
spike ; a nail ; a style or pencil. 

Gwedi hyny, ar garreg ysledan, a ohrafn Ilythyr ami A 
ch4tkren ddur, nea gallertren.~jBttnfcla«, L 44. 

Gethreor, -ion, «m. a driver; the ox-fly, the 
gad-fly. 

Cethreor y gwariheg, the ox-fly. 

Cethraw g gwariheg a ddyagir gan Anian i ddodwy ei 
wyau ta mewn i gioen oefn y gwartheg. 

GwglMgdd, ir. 804 (of. 808). 

Cethreor y meirch, the horse-fly. 

Oethreawrv meireh a wahAniaethir oddi wrth ylleUl wrtfa 
ei faint a'i Uw,^Owgliedgdd, iv. 804 (of. 808). 

Cethreor y defaid, the sheep-fly. 

Anfynyoh y sylwyd ar y modd y gwna y fteyw o getkn- 
awr g defaad ddodwy ei wyau. — OiogUedgdd, ir. 805. 

Gethrdu, v. to drive onward; to spur or egg 
on ; to pierce ; to prick. 

Gethreuwr, wyr, sm, one that drives on or in ; 
a piercer; a driver; a goadsman; an ox- or 
plough-driver. 

Gethrin, c^ piercing, driving; harrowing; hor- 
rid; acutely distressing. 

Aed y wraoh goeg f antach fin, 

Fr oythranl i^n wr eethrin; 

A doed gwen gwyrwen ei gwallt 

Tn y fan i ran Beinallt— T^lb^mM Prgt. 

Gethrog, -au a/, a pike, a spear. — P, 



Digitized by 



Google 



Cethbol 



765 



Cextdod 



Oothroly a. 1. that pricks or pierces (like a nail 

orpin); piercing, pricking; irritating. 
2. nailed ; pierced. 

Br dy goron ddxain er dy gervdd . . . 

& dy g^tkrmri dxaed ar riraddwaed riiydd. 

lAjfwlyn Ooeh: UJl. i. 586. 

Oethrol, -ion, «m. a borer; a large auger; a 
punch or puncher. 
K^tktraml pedeyr keynnyanc— Cx/VatOiatt Ogmrut i. 80S. 

Offer gof dkwengeiiit ataL Qeuel: ord; kethravfl; trorad. 
FDdflir keinawc kyxreith atal pob on o honunt. 

CfiKfivUMau OymrUf i. 688. 

Oethrory -ion, «m. a pike or lance. — P, 

OwT gorvful pwr etvynt gyrr Uawr 

Bf rwygai a duthrei a cMetkrawr,—Aneunm : Qod. 196. 

Oethra, v. 1. to drive nails; to fasten with nails; 
to driTe in ; to spike ; to pierce ; to prick. 

Ooaoded ar el UM arfeu gwyohicm, a delwan aefydlog o 
niiii mynor ; adefladed ddinaaoedd poblog ; gadawed aml- 
dar o gemint: ptrintied ei eavr mewn pree, a chethred ei 
goOmOtwrimaQi & mO o hoeUon ; rhaid i'r cwbl ddarfod. 

Orti^dd Wpnn : Ystyr. M. 

Ar y ewr eithaf o hono [oarchar Fedr], y mae twU yn y 
wal, yn yr hwn, meddant h^, y eethneyd y gadwyn, yr 
ban oedd yn rhwymo Fedr.— IT. Lewtt: Dwy Daith, 46. 

2. to goad ; to spur, urge, or egg on ; to stimu- 
late, to incite, or instigate ; to importune. 

Gaa fod genyf ardd o*r ona. (orea o ran tir), mi t<an. yn 
et tkr u amo yn dost am yohydig hadan a gwreiddiaoh rw 
haddomo.— (TroMffy Oiowm, 817. 

OethroB, a. piercing, pricking, goading; im- 

poTtunate. 
Oethrwri wyr, 8m, a driver; a very importunate 

person. 

Oetlnr) «m. [=C7e<2ti;, q.v.] mustard. 

Tebyg yw i ronyn o had eeikw. yt hwn a daflodd dyn idd 
ii axdd.-^. wmuma: Or. Byw. (Lao xiii. 19; of. xvii. 6). 

Oeuad, -au, «m. [cau] a hollowing; excavation; 

a cavity or hollow. 
Oeubal, -au, sm. pL. cauptdm; L.L. caupillus, 

catuxduB; Br. caiSxU] 1. a ferry-boat; a skiff; a 

Hgnter. 
Kmbai pedefar ajdaogeint titaL—Ou/rvUkiau Ojfmru^ i. 682. 

TM pheth a differ dyn xao aim dadlen : Ueoein rao lln 
gorvHat; a llifdwr hep pont neb geubal: a chleayt gor- 
weUairc.— O^C/MOiaa Cymru, iL 896 (of. i 790). 

THdifer 
mnrdd, 

gonnad, yn nghlyw yr ndgym ; a 
garrod.^Oufir«muau Cymru, iL 646. 

2. a oove or recess in the side of a hill or moun- 
tain; a winding or turn in a valley. Hence the 
name of some houses situated in such recesses. 

3. a beUy or paunch (especially a very cai)aciou8 
one). 

Wedi iddo fod emiyd yn bwrw oelaoedd i'w geubai ddi- 
Vila, parodd roi dyfyn i*w ddeiliaid. 

Sits W^n: Bardd Cw^g, 69. 
Owr oedd Tomoe yn hoffi byw a llanw ei geubal ar goet 
enill yn faytraeh nag ar ei goet ei hon. 

Bnttus: W. B. y Coed, 68 (ef. 96). 
Oenbaliady -iaid, sm. a ferry-man. 

Oehrid yr 8 dyn yn yr ardh, Cabiii a Cobali ; eef oibwyr, 
ctmbaUatd.'-W. O, Pugke: H.O. 9. 

OenbaUla, -oedd, «/. a ferry, a f errying-place. 
Oeubalwri wyr, «m. a ferry-man.— TT. 
Oenbanty -au, -iau, mn, a deep hollow or chasm. 

Btkm imuMi ar y dibyn nohod yn yr Awst a enwyd, a 
rhenzheioiol rwymo ty amben, rhag i'r tro- 



tiqrUaie yn aaff h( 
wynt d obwytfta 



i'r eevkaia eohzyB iiod. 



Cho^Uedjfdd^ z. 860. 



Ceubol, -au, sf, [L.L. <Mup6lrus=.caupuluB : of. 
E. €6bl€]=:Ceubal, 

Linter . . . oafn nnpien, oafn ar ddwr, cmihcl^ oeabal, 
owch dwr, yegraff, bad.— i>avte«, s.t. ' Linter.' 

Geubren, -i, -au, sm, [cau-|-pren] a hollow 
tree ; a tree that has become hollow by age. 

Tri pheth a dd^yir en oymryd heb gennad : dwfr heb 
fod mywn llestr : a maen heb fod mywn gwaith: a th&n o 
geubren.^Leg«s WaUicae, iv. ooxziii. (ef. HJL iii. 801). 

T djdh y trig [y dyUhuan] mewn gogofea. eeubremts a 
Iheoedh tywylh, ar nos yn ehedeo.— C^roitA Ar/au, 

Creohwen o geuhren gdbaradd.— Thomas Prjfs, 

Hir yw'r mab yn y esubrtH.—Diarsb. (M.A. iiL 162.) 

Ym mhen hir emiTd oafwyd yagerbwd gwr o f aintiolaeth 
Hywel wedi ei raodio 711 ei syth eefyll mewn bol hen 
geubrtn : a hawdd oedd i'r gwerinoe yn y dyddiaa hyny 
ddychynmiygu bod ellyll nen yspryd yn namtwrng nea yn 
gwibio o ddeuta y eeubren. lie y gwnaed y fath gynafan. 

OtiKdUer Mechain: Qwmx, ii. 878. 

T dderwen, yn yr hon y rhoddwyd oorff HyweL ydyw 
Oeubren yr myn.-Oumwl, iL 108 (ef . 101). 

Geubwll, byllau, am, a deep or hollow pit; a 
gulf. 

Mi a edaifl fy nghrye o anlladrwrdd ar fy ol gwedi tori 
yn ddryllan, yr hwn a dawlodd hi rr esubwU, 

Marchog Onoj/Arad^ ii. 8. 
A pha un ai gartref y gadewais, ai i rvw geubtoU . . . y 
bwriodd y Tylwyth Teg fl, oe teg en gwaith, nis gwn i 

Blis Wynn: Bardd Cwag, 19 (of. 76). 

Oeudeby «m. a cavity or hollow. 

Bnaid dy elynion a ohwym-deifl efe, fel o ganol esudah y 
ffon dafl.— 1 Bam, xzv. 89. 

Oeuder, -au, am. hoUowness ; concavity. 

Ceudody -au, am, 1. a hollow, a cavity; hoUow- 
ness ; a hole. 
Kid y lleinv keudand nia beirv oalon. 

JAufrDu: jL,'B,VLb^, 
Edryohwch ar y graig y'oh naddwyd, ao ar gsudod y ffoi 
y»ch oloddiwyd o honynt.— £:m. Ii. 1. 

Aphan yb; 
goedwig.yn 

ahsudod ye 
a t—Cylchgrawnf f, 870. 

Ceudod a/cUy the inside of an apple. 
Ceudod y llaw^ the hollow of the hand. 
Ceudod y gwddf^ the gullet. — W, 
Ceudod llong, the hold of a ship. 

2. the inward part of a man or an animal; the 
inside; inwards; the belly, paunch, or ab- 
domen. 

Qioiedyn yn doi ceudatod,^D. ab OuUgm, exlvi. 19. 

FhinSee . . . a'a gwanodd hwynt ill dan, aef y gwr o 
Inael, a'r wraig trwy ei eheudod.~-Num. zzy. 8. 

Aeth y oorff yn ddn, y eeudcd oedd yn dbwyddedig. 

ChoyUsdydd^ ▼. 878. 

3. the bosom or breast; the inward man; the 
mind or intellect; that which is preserved or 
reposited in the mind. 

SybenvTt. ymryvygu dyn yny gevdawt. a oheiMaw ym- 
dyrohaael yn Toh noo y djijbo.-'Llii/r Ancr, 148. 

Bid yn nghsudawd oval.— LZpoorcA Sen: ILA. i. 186. 

Fy itf herdd yn 61 fy ngheudawd 
YnghiEuadad marwnad mor nawd. 

Uywayn Fardd: MJk.. i. 886 (of. 889, 888). 

Nia adrodd tafkwd nia traetha ctndawd 
Onid y Drindawd nndawd orea. 

Gr, Ynad Cock: MJk.. i 401. 

ni byddai gym* 



Pei dywetai daf awd a wypai gsudawd. 
mydawg neb ThuL^Diareb, (M.A. iii. 176. 



TriardymmyroMKfawd.* eof; deall; aoawen. 

TriQ0dd DoetkUtsb: ILA. iii. Ulf* 



Digitized by 



Google 



Cbxtdodawl 



766 



Oeufpobdd 



TM phtth a wnftnt droedled jndam i ddoethineb : iea- 
«nctid i ddjtgu ; synwyr i ddeafl ; a eheudawd i ndw. 

Trioedd Doethineb: M.A. iii. 237 (cf. 72, 78). 

Caoa i*w genen nid oes dim iawn ; 
ICae Uygiedd llawn i'w eeudod.—Edm, Prps : Balm. ▼. 9. 

A gljwaist ti chwedl Comminawd, 

Girr ifraeth, ffrwythlawn ei geudawdf—Ioio Mm, 857. 

En ceudod ajM «awireddaii.— Aifm. t. 9 (of. Ixhr. 6). 

Drwedaf ohwedl grwiiaf chwym 
(rm eemdawd am y oedym.— ^ion Cent, 

Bid hardd ar boa geudawd awea.—Iolo Mu, tXt, 

OorfoUdi ceudawd, joy of the heart; inward 

gladness. 

Naf a wlr f olaf ar/oUdd ceudawd. 

Or. aJb Meredydd: ILA. i. 447. 

Ceudawd a cJuulairt record and chair. 

Bf 6 a ddylai wybod . . . tr«fn a dosparth a chelfyddyd 
ar rol aohau a bonedd oeoedl y Cymry, a'u breiniau a'u 
defodan gwarantedig o gof a dutdw, a cheudatod a chadair, 

loio M*s, S12. 
Hon a bair, tadair eeudawd^ 
Hmiw yrnddiffwys, gynnwyB (rwawd. 

nafydd ab GwU^m, zziiL 11. 

Ctrdd a cheudawdj song and record ; verse and 
memorial. 
THdeiiiU)gi(meetyldaeh«uda%pdceaddlYCytnTj: Owrdd- 
on Qanhebon, a wnaeUi gerdd daf awd vyntaf o'r byd ; a 
Hn Qadam a ddodea scjutAt ar gerdd oafawd gymial oof 
a ekeudawd; a TbTdain Tad Awten« a ddode« gelfyddyd 
gyntaf ar gsrdd dafawd, a do«parth ar aeudawd, 

7Vio«id;l£JLii.71. 

Cerdd geudawd^ a poem of record, a memorial 
poemP 
Nia anrsdd gwedd gwawd angerdd cerdd geudawd. 

Or, aJt> Mertdydd : M.A. i. 447. 

(Mfyddydau ceudawd^ intellectoal arts ; sciences. 

Bf e a ddadnewyddwyi ea braint i'r beirdd a phrydyddioa 
Cymra, fal as y ba yn oeaoedd orneflnion, er oof ao addy^ 
ar wybodaa aaumnB a eh^fyddgdau eeudawd.—Iolo M$$. 211. 

CMetmi ceudawd^ the light of the intellect; in- 
ward light ; the light of the souL 

lyny pob addimed yn wyneb ▼ tri golenni : wet yng 
d'r haul y girdir goleimi athraw, tef arodango* ; 
ao o'r ddao hyn, goleuni eeudawd^ lef on yr enaid. 

Barddae, i. 264. 

Ceudodawl, a. relating to a cavity or a belly; 

abdominal. 

Ftethyn yr eog i^r Uwyth o byigod a elwir mwytb-aagell- 
iaid oeudodol,--hython, iii. 449. 

OeudwU, dyllau, «m. [cau+twUl a hollow, a 
hole, a cavity; a placid hollowed out; a den; 
a cavern or cave. 

Pwy f eddyliaod am ValerianiiB jr emberodr . . . y dai^n 
* garoharor i fraiin Penia, j oedwid ef mown eeudwU^ f al 
anifaO gwyllt, y cai ei arfer am droedfaino i*r brenin i 
ddringo ar ei geffyl l—Or, Wynn : Yetyr. 15. 

Tr oedd mewn llawer o*r oolofnau peudyUau nad oedd 
neb yn meddwl am danynt.— Aomc^ i. 

Ovyn eioh byd chwi, ao ereill o'ch batb, sydd yn cael eich 
gwala o ddyag a Uyfran da . . . wrthyf fl a'm bath, sy'n 
gorfod amom ymwthio'n dyn oyn oael Uyflad bys o gew 
dgUau a goferydd dyigeidiaeth.— &ro. Otoain, 171. 

Ceudwll mynydd tanllyd, the crater of a volcano. 

Crater . . . ownan, diawdlestr. fflol, gorflwoh. OeudwU 
yn MtDM, yn ohwydu tan allan.— ^ain'M, 8.y. * Crater.' 

Dydd Merohur diweddaf vr ymagorodd . . . dogwrn loe^ 
adwyFieeailufl. o f ewn oan Ilath i'r eeudwU ar da Pompeii. 
. . . Ghwydodd y e«tM(n^ gerryg allan droe fil o droedie^ o 
nehder.— 7>y«or/a Owgbodaeih {1770), 88. 

Daethant i ddeall nad oeddreeudyttau a'r oerwyni nohaf 

hyn [yn Heola] yn oael eu darlimio ond yn hannerog iawn. 

Oglehgrawn, L 144 (of. 121, 122, 123, 134, 143). 

Ceudyllog, a. fuU of holes, cavities, or hollows; 
cavemed, cavernous ; full of craters. 

CftadyUu, v. to make hollow; to scoop; to cave. 



Oenddrws, ddrysau, «m. a trapdoor; the Hd 
or cover of a hatchway; hatches. 
Ac yna, o aohoa hen lid^ aethant i dd ff aoh i p 



Paradwys Mahomet, a go! 
oarchar.— J3i« Wynn ^ 



y Tyrdaid allan o*n 



Oeuedigaeth, -au, a/, a makin£^ hollow or con- 
cave ; a shutting in on all sides ; a closing or 
closure. 

Oeuedd, -au, am, hoUowness, concavity; a hol- 
low or cavity; a recess. 

Tn drwB yr ystaudl yd oed odieithyr maen mairr. a 
eheued YndKW,—Oampau Ckariymaen, 19. 



Tn agot i Palermo y mae ogof fawr, wedi ei rbann yn 

ritaf ellao, ac ar oohr i>ob nn geueddau brofaam, 

megj9 pe byddent wedi en darpam i gyimif er o germmiaii. 



llawer o 



T mae y oeueddau hyn yn llawn o gym meirw, yn i 
syth ar ea traed, a'r oefnaa wedi en dorhan wrth y ta 
mewn i bob eeuedd.—Owyliedydd, y. 47. 

T taf od lydd fawr a ohigog, yn Ueowi eemedd y gylBn. 

Cfyleh gr mm m y iL 60. 

Ceuedd y llaw, the hollow of the hand. 

Bhoi anr riiadd I'm dyhaddaw, 

Br Uyn yng ngheuedd fy Uaw.^D, ab OwUgwu 

Bi dwylaw a rydd hi ar y werthyd, a ckemtdd ei dmykm 
a ymeifl yn y oogaO. 

Dr,Th,Bri$eoe: Uyfi: y Diar. nzL 19. 

Ceuedd y Uygaid^ the hollow of the eyes. 

Oeueddle, -oedd, tm. a place hollowed or 
scooped out ; a cavity. 



Arfera trigolion Palermo gyroha yn fynyoh i'r ogof bon 

d Cni oyfeillion wedi marw. a ^leth oyftredin jm 

i on o honynt ddewii ei geueddie, a'i btoA a yw yn <qrweb 



i ymweled Vn oyfeillion wedi marw, 
i on o honynt ddewii ei geuedt" 
Vw gortt.—Gwyliedydd, y. 48. 

Ceufa, -oedd, «/. 1. a gulf or abyss. 

2. a hollow or cavity. 

T mae y peiriannau anghenrheididl i ym y gwaed ar ei 
gylohdaitn drwy yr hoU gorff . -* • - - 



,. wedi cael ea mod 
y ge%^fa neu gisi vydd yn oyfaneoddi y rfaan noEaf o'r ooriF, 
neo yityiied y ^ea.—Owyddcniadur Oywtnig, iL 466. 



OeufjEtd, -au, am, a canoe. 

Owelwyd brwydr rhwng Ilyifant y ooed a noidr . . . gan 
on o'r swyddogum oedd gyda'r Caaben Stedman, pan yr 
oedd efe yn myned i fyny ar hyd on o afonydd Surinam 
mewn eeu/ad, — F Ddaiar a*r Creaduriaidf u. 96S, 

Oeufaea, feusydd, am, an enclosure, a park. 

Dylai i>ob tvddyn gad ei adrana yn ge^feuepdd atebol i 
drem y triniad.— iln«ttrui Owen: AmaeOi. 28. 

Ceufaea y Rhaglyw, Regent's Park (in London). 

Mewn Ue yn ymyl Llundain a elwir Oet^faee y Bk agl mm, 

Oykhgrawnt L ^i. 

Ceufawr, a, widely opening ; yawning. 

Cwfl Uwyd cyfUw & Uawr, 

Cwfert ar boo owm eeu/awr—D, ab ChaUym, Ht, 88. 

Llyndyn ceu/aivr, a yawning gulf. 

Oeufedd, -au, am, the yawning grave ; the grave 

as being always ready to open to receive the 

dead and dose upon them. 

Ei Oreawdydd o'r grodir a'i cyfyd, 

T ceu/edd agonr.— />. Ddu Sryri: OatB, j Gaino, 480. 

O'm eeu/edd oer fe'm cyfyd 
Fy Naf gUn i'w fwyn nef glyd. 

Daniei Ddu, 906 (ef . 158). 

C6uflbrdd,ffyrdd,«/.an excavated road ; a tonneL 

Owna gc^a is Gwaon geufforddf 

T gwareu a wnaeth gw^ y Nordd. 

L, G. Ootbi^ ym. yL 66. 

Oeuffordd drwy j graig a ymagorai gan ddwy fynedfa 
allan dan fw&n iael, ar yr afon. . . Meddyliaia ar onwaith 
mai gorohwyl AaByriaidd oedd hwn, a phan yn gWBiuthnr 
ymchwiliad o'r tu mewn i'r geuffordd, dannuifyddais leoh 
yn orohuddiedig san lythyrenaa oynfforff. . . Mae om- 
ffordd Negoab yn ddiammheaol yn waith nodedig. . . Nid 
1 mhailach na geaea y gmijfofdi 



ydyw y dwfr yn myned ym mbc 
yn \aag,—Brutu$: Ninefeh, 68. 



Digitized by 



Google 



CBUFFOa 



767 



Cbxtlak 



Cmgcrdd y TafwySy the Thames Tunnel. 

T otaU^bTdd dan jr afon Tain.— Chrybydda dn darllen- 
wjr loa temj^ordd Hwt yn cael ei thori, er ys gryn amaer 
yn d, dan yr af on Tkin, is law Pont liiindain. 

Seren Gomer, id. 66. 

Cenifoe, -ydd, «/. a drain or ditch ; a sewer or 

Bvzier hwynt . . . mown eeuffotjfddt f el na ohyf odant. 

8alm, czl. 10. 

Teflir t naill Vrgeufos ddiwadod oddi ar ben ei oraedd 

. . . a'r UaJl o'i nyth ^lyd.— ^A. Edwards: H. y Ffydd, 874. 

Breai ... a laddaaant Timotheus, yr hwn oedd wedi ym- 
guddlo mewn xbyw geuffo$,—% Mace. z. S7. 

Ceugant, a. [cau+cant] certain; sure; in- 
evitable. 

Pier 7 bet ar Ian Byddnant 
Run y enr rader keucani 
Bi oet ew. Biopin ae ervant. 

Beddau MUwyr: A.B. ii. U (M.A. L 82). 
Wy gwnaethant en gmgant gelorwyd. 

Aneurin : God« 90. 
KeugoMt kirwiagbaum wide kywisBoaran 
A chiwnd aenet a duugani kinatlet 

LlyfrDu: A.B. U. 9. 
Dow sol yn gtugant dien dybyddant. 

TaOetim : M.A. i. 74 (cf . 26, 66, 66, 82, 184). 

Don nefoedd dy nodva yn geugant. 
Mei' ' - 



TJnd^fed dydd oerth eeug<uu 



'eUir ab Choalchmai: M.A. i. 827. 



dmian yd grynant.— ZlyiMZyn Fardd : M.A. i. 868. 

Ae y bn narw Buemallt nab Mnregan bronhin Langesy o 
heugoHt diwed.— Jru< g Tg%pjf»ogion^ 18. 

Ked ardhwyf ym Ilyw y lloergant yn rot 
£f am. ryt yn geugant. 

Ugw. db UgwUgn: MJl. i. 800 (cf. 188, 272). 

Tw ceugtmt iddo ddrwg, na rwyatra ei 
Bagwybod ohwaith. 

W. 0. Pugke: C.G. xi. 775 (cf. xii. 888). 

AfMeroedd ceugant^ certain, special, or particu- 
lar times. 
Ae ynny temlen teulnboedd a chyfenhoedd o wyr a 
gwmgedd yntalu grwaaanaeUi dylvedyc yn amteroedd keu- 
gttju yen Creawdyr yn herwydd knstonogawl ffyd. 

Brut y Breninoedd: M.A. ii. 82. 

Ceuffcmi yw angeu, death is certain. — M»A. iii. 
151. 
Addaw yn geugatd, to promise certainly. 

TysUciadh geugant j a certain or unquestionable 
testimony. 

liyma darwganen Sibli yn dynot trwy geugant taetol- 
yaetk.—Brut Or. ab Arthur (B) : M.A. fi. 830. 

Geugant, 9m, 1. *an enclosing circle; vacuity; 
infinity ' (P.) ; infinite space. 

[Oeitgantf in its etymological sense, signifies the Cirde of 
Yacixity; in its metaphyaioal acceptation ... it signiflee 
tiie tmmimse void beyond the bounds of the material 
Ckentian, into which none but the Deity can penetrate. 

lolo Morgamog: Poems, ii. 284.] 

Tv^Aieth nifl gdlir na maint na mesor amvnt : y Oeu- 
garni: paih&d; a Duw; am nas gellir eithafoead ar un nac 
arall o henynt, na deohren na diwedd na chanol amynt. 

Barddas, i. 212 (cf. 186, 202, 266). 

Tiipheihnis gall namyn Duw: dioddef bythoedd y eeu- 
gemt; ernghyd a phob crflwr heb newidiaw; a rhoi gwell 
a newyod ar bob peth heb ei roi ar goll. 

Barddas, i. 178 (cf. 262, 190). 

Cylch y ceugant, the circle of infinitude. 

Cykdi yr Abred, ac vnddo y mae^ hoU hanfodolion 
eomorol a marw. Cyl<m y Owynfyd, ac ynddo pob han- 
fodol eneidiol ac anfarwolion. Oylck y Ceugant^ lie nid oes 
namyn 'Dtiw.—Barddas, i. 222 (cf. 170, 188, 194, 266). 

% Cylch y Ceugant, Cycle or Circle of Infinitude, 
in which the Deity alone exists, is the third 
or highest of the circles of existence; the 
next below it is Chflch y Qwynfyd^ or Circle 
of Felicity, in which there is no evil, but 



perfect and eternal happiness ; the lowest is 
Cvlch yr Ahredj or Circle of * Inchoation,' in 
which, being a state of probation, good and 
evil are intermixed, and in traversing which 
man, by the purification effected by a series 
of transmigrations, becomes divested of all 
sin, and is advanced to the circle of the 
blessed, from which he can never fall. This 
doctrine, attributed to the ancient bards, is a 
modification of the Pythagorean system, and 
is unknown to our older literature. The docu- 
ments embodying it belong to the present 
stage of the language, and need not be older 
than the 18th century. See Abred. 

2. an infinite number; numberless numbers; in- 
finity. 

Un, pump, dear, pymtheg, ugain, cant, mil, myrdd, 
m^pddiwn, bunaf , myndaf, breon, cattyrfa, gwrmwnt, 
rhiallu, a'r eeugant^ a hwnw ni ellir rhif amo. 

Barddae, i. 106. 

0*r manred i'r cyfknred, ac o*r oyfknred i'r oemgant, Ue 
nid oes ond Duw a*i gwybydd.— Sarddcw, i. 101. 

3. the ethereal concave or vault. 

Oan floedd ac elwch llanwent nen 

Y oeugant oyffredinawl.— IT. 0. Pughe: CO. viL 808. 

Yn awr yn llyfn ehed 
Ar hyd v dyfnder, yna esgyn fty 
At danliyd geugant ymddyrchaf ol nen. 

/. D. Ffraid: CoVL Owynfa, iL 767. 

Ceugwch, gychod, «m. [cau-|-cwch] a canoe. 

Mor fnan ag y gwelir hwynt [y crwbanodl, y mae dan 
nen drio ddymon yn tynu a^t mewn eeuowek. ao yn tafln 
cwlwm rhedeg am eu gyddf au neu am eu traed. 

YDdaiar a*r Oreaduriaid, iL 880. 

Ceugwd, gydau, sm. [cau-|-cwd] a oauous. 

YmddengTs ei f od yntan hefyd yn dyohrynn riiag ofn y 
eeugtod.—Gwalia^ Awst 26, 1886. 

Aeth etholiad Aberd&r a Merthyr diosodd yn groes i 
ddisgwyliadan llawer, am fod dewisedig y glymblald, nea 
y eeugwdf ym Merthyr, wedi cael ei wrwod gan y lluaws, 
Drych, Bhag. 27, 1888. 

Ceugwm, gymau, 9m, a deep narrow ravine. 
Mi welwn fadyn bronwyn bras 
Dros geugum eras yn croeei. 

loan Sieneyn : Blodan Dyfed, 8M. 

Y mae'r llais megys yn dyfod allan o ogof mewn een^rMrM. 

Brutut : W. B. y Coed, 7. 

Oeulad, -au, 9m, [caul] a curdling; coagulation. 

Y eeulad a dorir, neu yn hytraoh a dryohir i ohyllell 
gKWS.— W, 0. Pugke: C.P. 94 (cf. 86). 

Ceuladwy, a. that maybe curdled; ooagulable. 

Oeulaidd, a. chylous; of the nature of chyle 
or rennet. 

Pan gaffer y croen cylla o gan 
gwlybwr eeulaidd o bono.— W. 0. 



fhe: C.] 

Geulan (if), -au, -lenydd, «/. [cau-|- 
hollow bank or side of a river ; a 
Myfl a f erchyg ac a sal 
Ac a gerdda yn drwm gaulan tnd. 

Tmdd. Arthur a Owenhwy/ar: M.A. i. 176. 

Dyfroedd yr lorddonen a ddvchwelasant i'w Ue, ac a 
aethant, megys cynt, dros ei boll geulenydd. 

loa. iT. 18 (cf. Bsa. viii. 7). 

Clywais ei llefain chwerw hi a'i phlant ar geulan y pwll. 

Brutue: Brutusiana, 480. 

Annichon yw i mi ddarlunio i chwi yr hyfrydwch a 

lenwai f y nghalon tra y crwydrai f y Uygaid ar hyd y ee«- 

lanau hyn. — Cylchgrawn^ i. 19. 

Ceulan Hafren^ the bank of the Severn. 

Hyd nas galler brigjn i grog! chwannen o geulan Ha/ren 
hyd yn afon Tywy.— /oto Mas. 186 (cf. 822). 

Ceulan yr afouy the river-bank; the brink of 
the river. 




Digitized by 



Google 



CsXTLANir 



768 



Okwoyv 



2. brink, edge, margin, verge ; the brink (of a 
pit or abyss). 

Ooh i'r deoian tjth yr oedd y fflamau echryilawn wrth 
ymlnohio tioe ymylkn'r ffeulan felltigedig. 

Elig Wynn: Bardd Cwa?, 72 (cf. 68). 
Ai Mm am boen yr vdym, pan y mae ein heneidiaa Vw 
oadw neu en oolli, a*ii oywyd anfarwol ar y oeulan o dded- 
wyddwoh taragywyddol, neu dmeni txugyvyddol ? 

los. Tomas: Buch. Grist 961. 

Ar getUan y hedd, on the brink of the grave. 

En gyddfau fd ceulanau hedd. 
A ffwa^edd ar eu tafod.— JUm. Pry a: Balm. t. 9. 

At geulan tragytvyddoldeb, on the brink of 
eternity. 
Ceulanu, v, to form banks (as a current does) ; 

to make a ravine. 
Oeule, -oedd, sm, a hollow place, a cavity, a 
hollow; a crevice. 

Wedi hyny dodid jr viny8g<ut)cdd vn ol, a tiiaenellid 
hwynt a*r oorif oil k ohyffeitiuaa cyf adaas ereOl, a llenvid 
y eeuleoedd oU A*r unrhyw.— <?w^/iV<iy<W, v. 48. 

Tra y mae eeuUoedd Mynydd Hajello. y rfaai a 7m- 

ddyrdhafant odd! ar Snlmcma, yn Uawn o la tnurywydaol. 

Cylchgrawn, il. 72(cf. 1. fl02). 

Ceuled, am. [caul] 1. rennet (to coagulate milk); 
ooagulum; chyle. 

Oymmerer yr hoU grwyn eeuUd.% barotSed at y tymmor, 
a hallted ao a eyohea mal y dywedid. 

W, O.Pughe: C.P. 80. 

2. that which is curdled or coagulated ; a curd. 
Trot yn geuled, to become coagulated ; to coagu- 
late. 

Ceuleden, «/. what is coagulated ; a curd. 

Oeuledig, a. curdled, coagulated. 

Oeuledog, a. full of curds ; coagulated. 

Oeuledu, v. to curdle or coag^ulate. 

Ceulfraen, am, [caul-|-braen] crumbly cheese- 
curds; the process of making which is, to 
press out the whey, and crumble with the 
hand ; then, some salt being added, it is placed 
in the vat, and put under pressure to squeeze 
out the whey that remains, by which means, 
continued for some days, it is converted into 



Yn y ^ynawyn yr oedd eeul/raen a Uaeth eor yn cael ea 
danfon iddynt yn achlynirol gyd k*x bara. 

Brutua: Ninefeh, 290. 

Ni a welwn fod llaeth . . . wedi d gyf ansoddi, yn benaf , 
o dri pheth, sef bnfen, ceul/ran, a maidd. . . Mnfen sydd 
wedi d gyfanaoddi o olew nriodol iddo d bnn, eett^/ran, a 
maidd.— iSieren Oomer (1819), ii. 242. 

Bn farw . . . o adioa tordyn co^^n a bufen. 

Seren Oomer (1818), 1. 901. 
*How ata,' meddai'r lodes, gan obwalu'r eolfran. 

Brutua: W. B. y CJoed, 17. 

Oeulfraenog, a. abounding with crumbled 

curds ; full of curd ; curdy. 
Oeulfraenu, v, to crumble curds. 
OeulfvTyd, -au, -ydd, em. a jelly. 

Bwytaodd g^wr gwledig o'r gymmydogaeth yr ydiydig 
bethau canljrnol . . . tri dogn o geulftoyd^ a throe bwys o 
boten. — Sertn Chmer^ iv. SO. 

Ceuliad, -au, «m. a curdling ; coagulation. 
Oexdisdol, a, coagulative. 
Ceulo, v. [caid] to coagulate; to curdle; to 
turn to curd. 
Y dytnderan a geulaaant jag ngbanol y mdr. 

Eca. XT. 8 (cf. lob X. 10; Seph. i. 12). 
Corddi a medi a ^yr Madog. 
Ceulo a godro, rbag rboi o^og. 

Deio ah leuan Du^ i Fkdog Abad. 
Deallaf fod oylla Uo . . . yn ceulio y llaeth goreu. 

loa, Harris: Gwdth. 868. 



loesir i y lUstr eeulc 
loed rhai ystyoeidian o 



ond cyn gwneTd byn 

laeth newyda yn y I 

W. 0,1 



Llutr ceuloj a curdling veaseL 

Gan gjnted ag y tynir yr bnf en oddi ar t Daetik Dfoa, eir 
ag ef o i gyd i Uatr ceulo. . . Yn y cyihrr inmw fo d ar- 
• • • " 1 byn mae yn arfecol 

r Ueatreeulo. 

,Pughe: QJf,8^ 

Cetdo at wlaWy to brew for rain. — Meirion, 
Oeulog, a. coagulated, curdled. 

lieoedd yr esgyni a nodir gmn sylweddan bydtaln tebyiff 
i edafedd, sydd do yn fwy hylifol na eketdog. 

TDdaiar a*r Oreadttrfaid^ L 147. 

Ceulon, ) 9m. [caul] cheese-rennet, yellow bed- 
Ceulion, J straw {Oalium verum). — H, Daviea : 

Welsh Bot. 16, 170. 
Bac chv^d o vriw: kymer sad y heulon. a sad yr etUyr- 

yat, a blawt r^ca m^l. a gwynn w^, a dot y plastyr bwnnw^ 

KTDAW.—Meddygon Mydd/ai, i. 162. 

Oeulor, -au, »m. a vessel in which mQk is 
curdled; a milk tray. — P, 

Ao euwvu sarllyd mewn dwy gnnnog fawr, 
AM lonuieth ceulawr o laeth oollog. 

Deio ah liuan. Du, i VIsdog Abad. 

Ceunant, nentydd, naint, em, [cau-|-nant] a 
ravine; a deep dingle; a narrow glen; a 
gorge ; a hollow boUom made by the actiom 
of water. 
Pvdew rfawng gwaon a eheuiuaU, 
Flas yr ellyllon a'n plant. 

D. ab GwUym, oxzxiii. 26 (cf. zevfiL 64; dzzxiii. 7). 

Biry mynydd gwyn ceunant 
lilawer dau a ymgarant 
A phytb ni obyfarfyddant. 

Englynion BWy Mynydd: M.A. i. 660. 

Crnt wyf at Wiliam i md d ramaat, 
No'r bydd rbag oynydd dxos war o«uimiii<. 

L, G, OotM, I. xadL 46. 
F6b Uwybr mewn eaiauml i*r on-ifordd a redant. 

Diareb. (M.A. ilL 176.) 
Am y ceispyliaid. gedwdi bwy yn rbTddion, i bryf ete« 
ac i'w gym vr byd i gmnentydd a phertbi, i ddal dyledwyr 
y goron ntteraal.—Elia Wynn: Bardd Cwsg, 96 (cf. 19). 

Oeunoa, -au, «m. the dead of night. 

Tyr*d & bad fy ngwr Vr diddoe 
Cyn cyagodion dwfn y eeunoa. 

Blaehtoea: Odnion Alan, 106. 

Ceuo, V. [cau] to excavate, to make hollow, to 
scoop, to hollow; to become hollow. 

Oeuog, a. hollowed, scooped; hollow. 

Oeuol, a. hollow; tubular. 

Heb byn o drefniad doeth. gwdtbiasai y tonnaa ea 
ffordd i galon y ddaiar, a daethai bon mewn llawer man 
yn geuolf fd orwybr gwenyn.— CVfe^^ratcm, iL 69. 

Y cyntaf sydd yn medda cvm eeuol, ao nid ydynt byth 
yn ea hwnr.—T Ddaiar a*r Cfreaduriaidf i. 113. 

Wrth ea harol;rgn yn ftmwl oeir bod pob aogwin yn 
yeuol.—Brythanf iii. 822. 

Cewo, -au, «/. [oorr. of cUtugf cf. B. heek] a 

leering or edy look; a leer; a sidelong glance; 

a peep ; a glance; a pry. — 8. W, 

Yn myned i*w ffordd, a'i ddannedd ar d wefas nohaf , a 
tbafla ambeU gewe toag yn oh—Haul^ C.C., xziv., 61. 

Taflu cewcy to cast a side-glance or stealthy 

look ; to leer. 
Oewco, )v. to leer; to look stealthily and 
Oewcan, J pryingly; to look and watch if the 

act is noticed; to look around comers; to 

peep ; to pry. 
Cewcwr, wyr, am, one who glances stealthily, 

leeringly, or pryingly; a peeper. 

Cewcyn, sm, a leering fellow; a loiterer about 
comers. 



Digitized by 



Google 



Gbwio 



769 



OlAOH 



Oewi^y a. bound, restrained, fettered. — P. 

PBTTgfl yn bnrthiad ofTOhyniad eewiff, 

lA^warch Hm: MjSl. i. 1S8. 

Oawriy «. pi. of Cawr^ q.v. 

Cewyn, -an, «tn. [dim. of caw"] a dout; a 
child's dout ; a small bandage ; a shred. 

Ceujyn magu^ a child's dout. 

Oi, pi, own (f^), 9m, [0. ct, ki (pi. keuy hum); Br. 

hi (pi. hounn)\ Ir. and Qa. cu (gen. con; pi. 

CM'n); Mix. coo: with pL cf. L. cania, ur. 

Xtfoov (pL XM«$}, E. Aoufki, Oer. hwnd] a dog. 

Y eiM nn guerth ynt a e*m ebrenyn. 

dufnithic^ Cymru, i. 10 (cf. 8, 14, 16, 38). 

Bo tri dU. Kail. CoaU. GanalL— JVoMno^um, 111. 

M aitih anfl a y ireh y dinas 
Abcw» Kwiiiioii aooimbna. 

Ujt/r XHt ; A.B. iL 66 (H.A. i. 46). 

T U a lyba yr aryf y bcatfaer ac ef . 

Brut If T^wiftoffion, ISS. 
Ae or A -welaei ef ohdgim y byt. ny welMi ewn nn Uiw 
ao wynt. — JfoMu^Mm, 1. 

A FheKedor a ellygawd y p> ar hyd. ar M a ladawd yr 
liyd y mywn diifeituwoh.— JfoMno^ion, 290. 

OveU oariad y et na*i gaa.— Jo2o JTm. 266. 

A*m oaio i, eared fy ngkL—Diareb. (ILA. iii. U7.) 

Nertili ct yn ei ddant. 

Doethimab y Oymry: ICJL iJi. 12, 88, 178. 

Flob tlftwd sydd gy df r a wd i gu—Gro, OwaSn^ 77. 

a adar {vl, own adar\ a dog used by sports- 
men in fowling; suon as the setter, pointer, 
or spanieL 

a a/rffedy a lap-dog. 

a hach (jd. own badi), a little or young dog; 

a puppy. 
a hychan {pi, cwn bychain), a smaU or little 

dog. 

a bugailj a shepherd's dog. 
a de/aid {pi. own defaid), a sheep-dog. 
0% eadno {pi. cwn oadno), a fox-hound. 

a coeg, a dogfish : also called morgif penci, and 

madgi. 
a dryoin^ foul-weather dog, weather dog, 

weather eye: a name given in Anglesey to 

the rainbow. 

a dwr, ) a water-dog; a dog which readily 
Ci dwfr^ ) takes the water. The Bret, hi-dour 

is the otter, which in Welsh is dyfrgi, Cwn 

dwr are used to hunt dyfrgwn. 

Own dwfr . . . y ibai sydd agoe yn droed-veog, ac yn 
hynod am iialio.—Owjfddoniadur Oifmreiff, ii. 846. 

€H hda Cpl, cwn hda^, ) a hunting-dog, a dog 
Ci hdy Xpl. cwn hdy), j of chase. 

Ci torn, a house-dog, a domestic dog. — P. 

Tri afrwydd-deb wrchog: noswaith fer idawiawg; 
gwraehanhnnawg; a cM lom Uafte^^ULmd. 

DoeMneb y Oymry: ICJL ill. 140. 

Cwn annwn ) (1), dogs of the deep; dogs of 
Cwnannw/n jhelL: generally considered to be 
allied to cwn wybr, q.y. 

(2) hell-hounds; diabolical savages. 

A adewi bla daiar, cum eatmon, 
Cynhenns, dialgar, 
I wenwyno yn anwar, 
Wawd y byd, tir (M I'll bir T-Z>afiiel Z>(la, 42. 

97 



Cwn anmofn yn oynhenu 

"Wrth wenydd Dafydd Fardd Du. 

D. Ddu Eryri : Corflf y Gainc, 113. 

GaUeeid penderfynu bod cwn annwn wedi tori allan o'r 
cyaUwst.—BrutuB: W. B. y (Deed, 60. 

Cwn bendith y mamau^ dogs of the fEiiries; 
spectral dogs which, accor^g to Welsh folk- 
lore, used to precede some funerals along the 
same road to the churchyard as the actual 

S recession was shortly to take, howling most 
ismally as they went, especially in crossing 
a stream of water, and in parsing a cross roa£ 

Cvm bendith y mamau. Dyma un o ddrychiolaeth angladdol 
y cynoesoedd. . . Mae udladau cwn weithiau yn befch ad- 
nabvddos i bawb o bobl y wlad, a gwyddant yn dda mor 
oerlJyd a phoenns i'r glust ydynt { ond pa mor anhyfryd 
bynnag, yr oedd udiadau Cum bendith y mamau ryw raddau 
annimadwy yn gasach a mwy annioddefol i*w gwrandaw; 
ac hefyd yr oeddynt yn gennadon fluvwydus marwolaeth. 
. . . Bydaai Cvm bendith y mamau yn udo ar groeaffyrdd, a 
manau cyhoeddus ereill cyfFelyb, yn waeth nag mewn un 
lie arall. . . Yr oedd eu cnoad, fynychaf, yn farwol. 

Brython, iii. 22. 

Cum wyhvy dogs of the sky; some unearthly 
himting-dogs traversing the air in the dead 
of night. Cf. CamhrO'Briton, i. 350. 

{Own Wybr^IiogB of tbe Sky, otherwise called Own An^ 
nwn. Dogs of Hell (or of the Abyss), are imaginary spirits 
of the same family as tiie diabolical sky hunts of German 
mythology. They are heard in the deep gloom of night, 
^orer some dreary mountain or moorland district, appamng 
■Lv- !-«_-• jj^^ traveller, or the lonely dwellers m those 



the , , 

remote ^aces. by baying or yelling 'in the most horrid 
chorus.— ITann^/ Beoollections of lolo Morganwg, 140.] 

DyddiauW cvm, dog-days, canicular days. 
S?S«.j*l'« dog-star. Sinus. 

8erm y Ciy dan yr hon y mae dyddiau*r own.—WaU«rg, 

Llyma yr ystori a f enyg am ystyr y seren wenwynig y 
sydd ar yr awyr : honno a elwir Seren y Cwn; cans fflam- 
yehu a wna hi, a brathu'n chwerw fal <a.—Llanover Ms, 

Mai y ci aV hwch, like the dog and the sow; 
like cats and dogs. 

Myned rhwng y cwn aW brain, to be divided 
lletween dogs and ravens; to go to the dogs; 
to go to utter ruin. 

Buant f eirw ill dauyn ddiogel wrth eu {plydd, a'r esgob 
a fynodd ranu eu cyrn rhwng y cwn a*r brmn. — lolo Msa. 66. 

F mae neund y ci amo, it is dog-cheap. 

BwTW cwn, aV rhai hyny yn cnoi, to rain cats 

and dogs.— 3. TT. 
Pren ci (in botany), dogberry-tree, dogwood, 

wild cornel-tree ( Comtis sanguinea). 

^ Ciy as suffixed to some words, does not 
always denote the canine quadruped ; but it 
is figuratively used of a mean, worthless fel- 
low; as, holgi, celwyddgi, cilgi, chwiwgi, drdgi, 
llymgi. It was formerly (like cu in Irieui) 
employed sometimes in a good sense; as, aer" 
giy cadgi. 

Ciab, -au, -iaid, sm. [d-|-&b] the dog-ape or 
baboon. 

Am y ciab, yr hwn . . . sydd yn dyf od yn nes fyth at y 
Uwythau anwar, y mae hwn ym mhob jBtyr yn ffjnmig, yn 
ddiVgionus, yn hurt, ac yn anhydrin. Y mae y dak a 
elwir yn briodol felly, o oair i bedair troedfedd o uchder, 
o wneuthuriad cryf iawn, ^da chorff ac aelodau trymion. 
r Ddaiar a*r Creaduriaid, i. 462. 

Oiach, -od, «/. [C. do, kio; Br. kioc'h'] a snipe. 

Gnawd gw&l ciaeh ar frwsdir, 
Neud iadi awel mynydd-dir i 

Cfwynicnydd : Caaiadan, 89. 



Digitized by 



Google 



GlAIDD 



770 



OlBU 



Y rhwyd hon a ddeil nid yn anig yr nchedydd, ond befjd 
bob aderyn aji^WBi? ar y ddaiar ; megjn y cyffylcw, y f^'ocA, 
y petria, y soflieir, a'r adar exrtk.—GuylUdydd^ vili. 172. 

* Oiach y garau/ myntai *r pelea : 

* Peleu du bach^ ' myntai 'r giach.— TsUn Sioned^ 70. 

IT Ciach undoubtedly is the primary and cor- 
rect form, not as now generally written giachy 
which is the secondary state of the word, the 
mutation being effected by the definite article, 
y giach (cf. Br. eur gioc'h). 

Oiaidd, a. [ci] doggish; cruel, brutal, ferocious, 
savage, fierce ; JbuEird-hearted. 

Y Rhufeiniaid ... a azmofraAant y Brytaniaid i adgy- 
weirio bylclmu ac adwyau Gwal Sefer, gun hyderu y byddai 
byny yn both rhwystr ar ffordd cu peljmion cinidd rhag eu 
merthyru.— TAro. Evans: D.P.O. i. 3 («0; cf. 99). 

Pobl giaidd, galedion, ddigymmwynaa, anoddefoa, ydynt 
oil.— 6fro. Owain, 178. 

Dywedir yn onion mai on oaa, eiaidd^ a direnlon fydd. 
Brutus: Brutuaiana, 118. 

Clan, -od, #m. [dim. of ct] a little or young 
dog ; a puppy. Also a proper name. 

Kian a ud yn diffeitb cnud 
Drav otuch pen bet alltud. 

Beddaa Milwyr: A.B. il. 82 (of. M.A. 1. 34, 82, 81). 

Oib, -au, «m. [C. cih; Br. kih: cf. Gr. x//3oj, 

xi|3a>ToV; L. cupa] 1. a husk, pod, hull, or 

seed-yessel of leguminous plants ; a shell ; ^ 

pericarp. 

Ac efe a cbwennychai lenwi ei fol &*r cihau a fwytU y 
moch.—Luc rv. 16. 

Ugain tortb haidd, a thywyioiaa o yd newydd yn ei 
g%bau.—2 Brtn. iv. 42. 

Oad y cibau a*r gorwagedd, 
Gad y byd a'i ffalaedd H<A.—Dania Ddu, 868. 

Ai Penwg arf or fan, nen t w j mw g wlad 
Aloinouflf aeron o bob rbyw, mewn gwiag 
Arw nen lef n. neu bUag, neu goliawg ffih^ 
Yr belia,— >r. 0. Pughe: C.G. v. 364 (cf. iv. 872). 

Cibau cnau, the husk of nuts ; nut-shells. 
Cibau wyaUy egg-shells. 

I^, oywion Oorpbenaf , a ddeorodd gwreaoffTwydd llwydd- 
iant bydol, a ddaethant o*r cibau yn ddiweadar, ao a ^lar- 
fyddant eilwaitb.— (7Aar^ Edward* : Han. y Frydd, 227. 

2. a vessel ; a cup. 

Owr a wnaeth yn Uawn llenwi cibau 
O'r dwfr dcierin yn -win gwinen. 

Da/ydd Bei^/ras: MJL i 818. 
Yr ocbeneidion, a gweddSan byn, 
Yn hwn gib anr, ym myw tartb gw^r, mi dy 
Offeiriad wyf yn dwyn i u. 

W. 0. Pughe: C.G. xL 26 (cf. Tii. 420). 
Cnaanai fin y ctft mewn serch di-wall. 
Gan ebrwydd ei droaglwyddo idd y llall. 

Th. Lloyd Jones: Ceinion Awen, 166. 

3. a measure of four gallons, or half a bushel : 
the same as cibyn, 

Dogn cih o frag neu o gwryf^—Cji/raitk Cynog. (X>.) 

4. {a/,) a chest, a coffer. 

Ym penn gwers pan aetb pawb allan y obware. agori 
kib uaen a oed yn tal y penntan a omo y wreic a ohyaodi 
gwas pengryoh melyn o honei.— i/aMnoj^um, 116 (cf. 121). 

6. («/.) a brim, edge, or margin. 
Hyd y giby to the brim. 
Llenwi hyd y giby to fill to the brim. 

% Cf . tcUcipp {gl. cratere) in Martella Glosses, 
114; and gui[n]cipy in the Codex of Juvencus, 
78. 
Cibaid, eidiau, $m, a cupful, a cup. 

Cibaid o fedd, a cup of mead. — Cufraith Cynog, 
(D.) 



Oibawd, odau, «m. a yessel ; a boat or ship. 

Mewn eibaufd ar y dibyn 

Uwoh erch aawda y cymmlawdd syn. 

W. 0, PugU: H.G. 9 (cf. 10). 

Y c^hanod gaa fwhwman noflai try, 

O geogant chwyfaw tro* y tannan gwrdd 
Ei ffluireg fain.- W, 0, Pughe: C.G. xL 746. 

Oibddall, ddeillion, a. purblind, dim-sighted; 
blind from unwillingness to see ; blinking. 

Hi a welwn nad oedd yr Angea yma ond eibddaU. 

SHs Wynn: Bardd Cwi«, M (of. 81). 

Y mae efe yn beohod mawr iawn a pberygloa yn erbyn 
yr ef engyl, i ddjmion ymneillduo oddi wrtn gynunnndjbb 
yr Eglwys ar ryw ychydig o ymrafael, ammbpnon anaior, 
a rbagfam gibddall. 

lot. Toinas: Bucb. Griit. 296 (cf. 36, 116, 322). 

Damwain gibddally blind chance. 

Oibddalledd, |am. purblindness ; dimness of 
Oibddellni, ) vision; blindness. 

Cibddallu, v. to make purblind ; to blind. 

Ofl ydyw dynion yn eibddallu en Uygaid, ni waetb iddynt 
pa on at nos ai dydd ydyw.— Area G^mery viii. 4a 

Cibddar, a. 'quick and furious' (P.). Also a 
personal name. 
Mwth y ryt arwyt ygwaaoar 
Hal Artbor kein modnr kgbdar. 

Llyw. ab Llgwelgn : ICA. L 298 (cf. iL 7). 

Cibddu, a. of a dark cast or complexion; 

swarthy; sable. 
Maetit oil yn gihddu ond hyhi, they are all 

swarthy except her. — P. 
Oibdduo, V. to overcast or blacken; to make or 

become swarthy. 
Oibdduog, a. of a dark ar swarthy complexion. 
Cibedrych, v. See Cipedryehy &c 

Cibedd, Btn, an edging; what rises in a brim or 

edge.— P. 

A gwin tal cibedd o Bofein byd Boasedd. 

TaUesin:'iLA.i.SS. 

Oibellyn, \ am. chive garlic {Allium achaen- 
Oibellan, > oprcuum). — H. Davies : Welsh Bot. 
CibeUys, ) 170. 

Fragania, oorwynwyn, dbeUan, eibeUgs, j oebyddlyt. 

Meddygon Myd^ai^ 286. 

Cibglawr, gloriau, «w. a trapdoor. — P. 

Cibglawr may well signify a trapdoor, but 
the passage from Tahesin quoted by Pughe 
does not support it. It is as follows : 
Trwy boel trwy bonin 
Trwy gibellawr {al. gibdaur] a gemin 
Ac ear ar dbrein.— ul.B. ii. 96 (M.A. i. 60). 

The extract, as printed in the M,A,, is evi- 
dently very corrupt,, and that in the A,B, as 
here given, may not be accurate. 

Cibhadog, a. angiospermous ; having the seed 
enclosed in a pericarp. 

H, Daviea: Welsh Bot. 69. 

Cibi, «/. [oibwst] chilblains, kibes. 

Oiblog, a. having chilblains, kibed. 

Ciblaid, a. denoting some sort of net ; ' having 
an expanded rim.* — F, Spelled ciUed by 
Pughe ; but cibiaid by Th. ^chards. 
Rhwyd giblaidy a sort of net. 

CibU, Xon, «/. [cib+Ui (=llif)P] a toast; a 
favourite thing ; a favourite ; a trump card. 



Ar ol byny, ifaoddwyd y dbHon 

SertH 



canhrnawl gan yllywydd. 
Ten ChmeTf xr. 87 cf. (86). 



Digitized by 



Google 



OlBLO 



771 



OlDSLL 



J^ y^ y gihli genyif who ib your &tYonrite 
toast ? whom do you toast P 
Beth yw y gihli f what is trump P 

Ciblo, V. to grind oom without sifting the meal. 

— Cyfeiliog. 
OibnOy -an, »f. a bowl, a large cup. — P. 

Nia adraud dano gwedi kyffro cat 
Oeaei dmim idau dai daCTet. 

Gorchan MaMerw: AJB. iL 107 (cf. 68). 

The word is probably a proper name, the 

meaning being obscure. 
Cibo, V. to knit the brows; to frown; to soowL 
Cibog, a. 1. having a husk or shell. 

Vd cibog, St. Peter's com.— PF. 

2. frowning, scowling; surly, crabbed, glum, 

morose, cynical. 
OoitDg gihog, a frowning or scowling look. — 

Mawddwy, 
Edrych yn gibog, to look frowningly, scowl- 

ingly, or grimly. — Mawddxvy, 
Adiau dhogy hanging eyebrows. 

Gibog, sm, panic-grass {Pamcwm). — H, Daviea : 
Wdsh Bot. 135, 176. 
Cibcg^ am f od ei had mewn oibau. 

letffo ab Dewi: Geirlyf^ UyaiaTi, 8.y. 

Sb^S^iJ^' )-•«.«»•» cnppmg-gl»M. 

Ef e a dybiai y gellid cjhH am dano trwy BOgniad, tebyg 
i eiddo y dbwaedrjpt wnh eA g^ymhwyeo at y oroen. 

TDdaiar a*r OrMdwriaid, i. 180. 

Cibwst, ) «/. [oib-|-gwst: cf. dp] chilblains, 
CibwB, j kibes. 

Cibyn, pi. dbynau, dbau, 8m, 1. the husk, pod, 
cod, or seed-Tcssel of leguminous plants; the 
husk or hose of grain; the shell or peel of 
fruits ; a shell. 
Flanwch res o*r ifa oymiar a elwir y dbyn hir. 

Oylchgratmt i. S8. 

Ctbyn cneuen, the husk of a nut. 

Cibyn wyy an egg-shelL 

Ni wna Uawer fwy pria o'r ef enffyl nag o gibyn vjf, nea 
o flew geifr. — B. lAwyd: Utwybr Hyff. Iw. 

Ni . 
Uethent 
acyn 

Hawaaf ywlladdyiiefdryny«i6yn; ond 08 caiff hi briflo, 
hi a dxy yn aazff, yn ddraig, ao yn ddiawl. 

kzif Wynn: Bh. B. 8. iL 8 (80). 

2. a small vessel ; a cup. 

3. a measure equal to half a bushel, or four 
gallons. 

Oibynaid, eidiau, am. as much as a cihyn will 
contain ; half a bushel ; a peck. 
CyiTelyb yw i sordoes, yr hwn a gymiai wxaig, ao a'i 
i^^«»< mewn tri chibenaid [*pheoaidTo flawd. 

W. &de*bury: Luo xiii. 21. 
Cyffelyb yw teyinas nef oedd i snrdoes, jt hwn a gym- 
mer gwndg, ac a*i ondd mewn tri phecaid [*dk%natd] o 
flawd.— IT. SdUsbury: Matt. ziiL 88. 

4 ehwart, 1 dbynaid; 4 dbynaidy 1 heitondd. 

Cylchgreaon, i. 84. 

Cibynaidd, a. shelly; of the nature of a shelL 
Oibynog, a. having a husk, pod, or seed-vessel; 

husked; shelled; leguminous; shelly. 
Oic, -ian, am-/. [In the older language the word 

\b found only m the compound cicwr (q.v.). 

It may be a Celtic word (cf. Gki. ceig); but 

9B now used, it is in all probability borrowed 



i fagent y pe<diod Ueiaf , rhag ei f jned yn f awr ; ond 
kent Dob cyw dzn^Tn y cibyn. oyn iddo dVfa yn e^nnog, 
n ormeBol.— (7A. Sdwards : Hanes y Ffydd, 880. 



from the English, though common in the 
colloquial lang^uage all over the Principality. 
* This word is now used in the Cornish lan- 
guage for a thump or blow.' See Jago, 
English' Comiah Did. s.v. Kick.'] 1. a foot. 
—P. 
2. a kick, a blow with the foot. — C.8. . 



Yn ol cyfuidraeth Corah, etc Vt gweinidog ^an ^ diaoon, 
k humer dwain gan ei demu ; eu 
xlall, a chic i'r ddau gan yr hennr 
byddo golwg arswydus ar yr holl ( 



Uywodraethol, nes y 
Lidleic" 



leidfa. 
frutus: Bratmriana, 68. 
I lawT k*T b^ ao yna . . . pawb &'i gie, gan ei chludo yn 
ol ao ym mlaen.— i^feuod yr Oea, i. 874. 

Cica, V. [cig] * to hunt in quest of flesh;' to beg 
flesh-meat. 

CSawsa, eiea, minoooeth, 

Oaea' pwno, ceimo pob peth.— JoJo Qoch^ i Hendin Hogl. 

Di ddawn, ohwyl annawn, ohwUena baw own, 
A oha^lu oaown uwoh osgl ciea. 

Bkys Goch Eryri: G.B.C. 96. 

Cicai, eion, ac. [cig] * one that hunts for flesh;' 
a seeker after flesh ; a beggar of flesh-meat ; 
* one that eats flesh.' 

Grwrdr amai, gieai geghir I 
Oreoodd fy miod ar y gwir. 

D, db GvMyitty Ixndr. 66 (of. OGzzx. 61). 

OooyU-dwn dcai alltad.— Jo^ Goch. 
Ciccell, -au, -oedd, a/, [cig-f-oell] a receptacle 
for meat, a safe. 

CiceM a meddgell i mi a gefkis, 
lile'm gof wy'n y Wenm ; 
Heilwinoedd, pob haelioni, 
A miod oedd fy mwyd i.—Ieuan db y DitolUh. 

Nid yw fy gigfran] yn oyfjmgu ei Uadrad at y gegin a'r 
ffieeeUf ond hi a ddwg oethau na wn&nt lee iddi. 

Gwyliedydd, Tii. 14. 

§?(&?• j - C*^ ««] *° ^<^-c.a. 

Hae athrawon penglogaidd . . . weithiau yn cido yn ol, 

nea y byddo yn beryglos i neb eistedd ar aitfed y ffeneetr. 

Brutxis: Brutuaiana, 48. 

Dydd Unn y Faac oedd yr adeg i ykio y hel droed. . . 
Nid oedd trigolion on plwyi yn herio trigolion plwyf arall 
i ffido.—Brython, iv. 86. 

Oiciog, a. given to kicking (as a horse). 
Cicwr, wyr, Btn, [cic-f-gwr] a footman, a foot- 
soldier. 



Ac yna y kymmllwys Arthur a oed o gynifywr yn telr 
ynys Frydein. ae their rao ynys. ' " * 

lilydaw. a Nonnandi a Gwlat yr 
dethoL a march dotoawr .—ifaMntf^ion, 186. 



rao ynys. ac a oed ^ Freino a 
^—^-^ Haf. ac a oed o yiewr 



Cicwyvy the infantry. — E, Lhwyd: Arch. Brit. 
236. 

Chgiator {Mah, 138) has probably no connection 
with this word. 
OicwT, ) pi. dcwyr, am. one who kicks, a 
Ciciwr, ) kicker — C.8. 

Oicyr, a. 'bloated, dull-visaged; looking down.' 
— P. In modem orthography it should pro- 
bably be written cydr. 

Qrudyeu amchel oed idi. ao wyneb kyckir y waeret. a 
thrwyn byrr ffroenroll.— ifa^o^ion, 283. 

Cid, -iau, em. havoc, destruction. 
O naws lieb awydd am ryf eloedd son, 
Hynaws a synied nn gwronawl hawl, 
Athrawiaetn ti^chu o gid maith 
limjhogion rhith.— FT. 0. Pughe: C.G. ix. 26. 

Oidell, -au, a/, [cf. L.L. keddlua; L. catillus; 

E. h'dleSy kidel] 1. a small flshing-net with two 

poles.— /S.TT.TT. 
2. a comer in a Add; an imoultivated comer. 



Digitized by 



Google 



OlDSLLA 



772 



Oio 



OideUa, v. to fish with the net called ciddl; to 

drag with a small fishing-net. 
Oiden, -od, «/. a little or young goat; a kid. 

Cudynan 8y*m ddenod^ 

A gleiniau dan yddfau no6..—Dafydd Tre/or, i Bifr. 

Oidwm, pL ddymod, cidymiaid, 1. «m. a wolf. 

Q^Jgiaethym ben ar eu chwennych ; 

Gda im' gael dau gidum gwYch,—l{uw Cat Liwyd. 

Y Uew a lamai a dylofai yn 

El balf y myn ; cidymiaid, bldon, eirth, 

A ymdesotent yn eu g^ydd. 

W, O. Pughe: C.G. iv. 881 (cf. vii. 644). 

2. (transf.) an opprobrious term: a greedy, ra- 
pacious fellow. 
Garw yw dy barabl gwrol, 
Gad 1 mi ffo, gidwm ffol \—D. db Gvnlym^ oxv. 86. 

Mao y gina a'r forwyn . . . yn dywedyd mai eidum cyr- 
ntn, anynadus, drwg-anwydns anithr yw. 

Gro. Otoain, 199 (cf. 76, 187). 
Pfei, gidvfm, mao'n boen i'r heddgeidwad, 

Anynad o fwriad yw io.—Gwyliedydd^ v. U8, 
Nac oediwch, oydiwch y cidtom taiog, 

Uo tywyll direswm.— i?Ay» Jones : Gwaith, 810. 

Oidwm, a. greedy, grasping, rapacious. 

& dangos i'r byd el boen ai benyd 

Er ein awyn i gyd ogvlwm law. 

Gr. Tnad Coch: M.A. i. 396 (cf. 490. 496). 

Maent yn rhoddi yr holl dryaoran yn y mynyddoedd i*r 
mwnwyr, a'r ddaiar oU i'r hwsmon cidvm a gwancus am 
ragor .--i?ry<Ao»i, i. 82. 

OidwB, pi. cidysod, «/. [cf. B. kid; L. haeduB] 

a goat. 
Oidwa, a. greedy, rapacious. 
Dyn cidwsy a greedy or rapacious man. 
Caiaw o draed, doi j drws, 
Cadw fyth fal dyn eidws.—Deio Llyund, 

Oidwtio, ) V, [d+tuthio] to move on a dog- 
Cidutio, ) trot; to move hastily; to scamper; 

to brush. 
Oidwyllt, o. destructively wild. 

Brgydiodd yn rhv_gidwylU 

O'r wlad hon i'r Werddon wyllt. 

Huw Morus: Eos Oeiriog, i. 68. 

Oidymea, -au, -od, «/. a she- wolf . 

Oidys {sg. -en, /.), B,ph [E. kid:] faggots. 
Tr iphet h ni f edra Elia : 
Rhwymo eisin sfl yn gidyr; 
Dal y gwynt mown cwlwm gwden ; 
A rhoiUyffethr ar y telvma.—PennUl, 

Y oi, wedi rhedeg am fllltir ar y trywydd, a ddaeth at 
bentwT o gidys eithin. . . Ar ol symmud y cidys, cafwyd 
twU yn y ddaiar, ao ynddo yr oedd dafad a laddesid yn 
ddiweddar, a ohryn lawer o gig haSlt.—Gwyliedydd, v. 44. 

Oidysen, -od, «/. [cidws] a young or little 

goat; a kid. 
Oiddant, ddannedd, ddaiat, 8m, [d-f-dant] a 

dog-tooth ; an eye-tooth. 

Chwilfriwiwn giddannedd jrr anghyflawn, ao ijifr p o'i 
ddannedd ef y dpiwn ^ ysglyfaeth. 

Dr. Th, Briscoe: JAjtr lob, Xxix. 17. 

Oieidd-dra, \ am, [daidd] a dog-like dis- 
Cieiddrwydd, | position; cruelty, cruelness, 
Oieiddwch, ) savageness, inhumanity. 

St. Paul, yn lie ei gerrddn o blegrfd ei gieidd^ra o'r 
bla^i, a lawenyohodd o bi^yd y bendigedig gyfnewidiad 
hwnw. . . Y mae Christianogrwydd ynUarieiddio y tuedd- 
iadan ffymloaf , ao yn gwneuthnr creulondeb a ehteidd-dra 
yn hynawB addfwynder.— £:rf. Samuel: Bach, yr Apost. 81. 

Oieiddio, v. 1. to become dog-hearted, cruel, or 
savage ; to become f erodous. 

2. to attack resolutely or vigorously (some diffi- 
cult performance) ; not to flinch. 



Oieiddyn, -od, $m. a brutal fellow. 

Ar doriad t dydd drannoeth bwy a aathaot i fynj i 
chwilio am y ddau gieiddvn; a bwy a ddaethant hyd i gyzff 
dau ddyn wedi owympo i lawr bryn uctuH.—Brrtkem^ iw. 888. 

Oiea, -au, «/. [d] a she-dog; a cant name for a 

bitch, liie ordinary one bdng gcut. 
Oifflo, ) v. to tug at anything ; to contend 
Cifflan, ) with difficulties.— /oto Olnaaary, 
dig, -au, -oedd, wn. [0. cig, cic; Br. kig, kik 
(Cath.), chic (O.V.); Ir. cuach, dch] 1. fleah; 
flesh-meat, meat; animal food. 



O deruyd ydyn oafael Jme aayoeyl ny bo eydan 
dyruy a nj±—Cu/rnthiau Cymru, i. 846. 



A diagyn bran ar ^ yr ederyn.— jraMM>9i(m, 811. 
Penaf cig bely yw carw, ao yagyf amog, a baedd gwjlStt^ 

Owr yw ef a gazai iAr. 

A ohoeg edn, a ekig aoar.— Z>. ab Chmtgm, rSrrrrii 87. 

Bhan y gwas o ^ yr ikx.—Diareb. (MJL iiL 176.) 

0« yw bwyd jn rfawysfzo fy mrawd, nl fwytif fl gig 
fyth.— 1 Oor, TiiL 18. 



Cig bras, ) 



fat flesh; fat meat. 



ilaethfwTd, 

ggon Mf^o^ ii. 497, 



nafwytied ao i 



Cig teWf 

Cig coch, flesh or meat without fat; lean meat, 
lean. 

O^tffl ] the fleah of sheep; mutton. 

Yr oedd genym ddigonedd o gig eidlon a ekig defaid, 

Cyiekgrawn^ L 48. 

Cig y danneddf the g^ums. 
Cig eidiofif ox's flesh ; beef. 

Ao o bydd eiftidom,iu 
yf ed pan el yn iaxii.—Meddygon J 

Cig gwartheg, the flesh of cattle ; beef. 

Yna y duo T wreic idaw bara peOleit gyhyt ag ae oed 
reit idaw. a cmc gwnrihee, ao yn ol hynny kic garanot a 
hwyeit. a gwedy hynny amylder o gio man adar. 

Bowno Ham»ifon^\n, 

Cig gwyn, i&t meat. 

Mai ddan a eiopau, eig gwyn a*r caoenau, 
Yw mamau du fdre eaiieirwoh. 

JBUw. Biehard: Bogeilgerdd, iL 88. 
Cig halU, salt meat. 

Cig Iddewy asafoetida.— ^. W. 

Gais floneg hwyad, a Uoneg gilr, a mer aegwm da ir. 
a gwna eli, ao ira dy ttmi.-'Middggom M^difai^ iL 503. 

Bydd fyw ar fwyd oyftupar o gigffres heb lyaiau. 

Msddggen M^d^fox, ii. 610. 

dg Ih, calf s flesh ; veal. 

Cig maJiareny wether's flesh ; mutton. 

Cig manllwyny 
Cig marUlwdn, 
Cig llwdn, 

Cig mochy swine's flesh; pork; bacon. — Em, 
liv. 4. 
Cig molUt mutton. 

Cig netoyddy fresh meat. 

Berwoh beth da newydd mewn dwr nes bo'n Ui^iaii, a 
bifwoh ef yn fin lawn.— JTen Gogiiticuth, 

Cig oen, lamb's flesh ; lamb. 
dg pwdr, putrid fle^ ; proud flesh ; slough. 
Eli i dynu dg pwdr allan o ddolur. 

Meddggon Mgdd/ai, iL 14. 

Cig tarwy bull's flesh ; bull-beef. 
Afwyt&f fi^tetnof nea a yf^ fl waed byohod ! 

&i<iii.Ll8. 



the flesh of sheep; mutton. — 
Meddygon Myddfaiy iL 693. 



Digitized by 



Google 



OlOAOB 



773 



OlGLBn 



Cig ych (=cig eidion), ox's flesh ; beef. 

Yna 7 peris ef roddi Idc ych ieo&ngk vr mab yn y vu 
hoU iacii. . . Gorjrnnawdd j ewythvr iddaw pa wedd yd 
befaawdd 7 mab. A chig yek ieaangk. heb ef . 

Doethion Bku/ain^ \ 8. 

Bara a chig, bread and meat. — 1 Bren, xvii. 6. 
C^^' j <iiffereiit sorts of flesh; flesh-meat. 

Yf ddiod o -vrin da onwaith 7 d^rdd, a mogel eigoedd 
xmsajxi manllwyn ddwywaith neu dair yr wythnos. 

Meddygon Myddfai^ ii. 603. 

% Except in a few idiomatic expressions, such 

as those given below (If 2), d^ is no longer 

used for niunan flesh, which is cnawd; but 

formerly no such distinction was made. 

Kynt 7 ^ e vleid nogyt e neitbyawr.— ^n«unii ; Qod. 63. 

Bryr Pensirem . . . eiddig am gig Cynddylan. 

Llywarch Hen: M.A. i. 109 (cf. 1S0, 617). 

Toy dyrr boll aroeu 7 pemi ar oroen ar Ue. 

Mabinogion^ 388 (cf. 178). 

Yny Tmdangoaaes hie en b78tl3rB8ea i bemiea en ffwew7r. 
8t. 6^r0a;, (116 (of. 119). 
A phob dydmniff i draann da 
A idM>b oog ffynug o*r ooeg ffyniaii. 

Or. Ynad Coch: M.A. 1. 617. 

Ouiys yna ydd ^ ni 70 78pr7dawl yn bw7ta dg Gbrist, 
M 7n Tfed ei waed ef . 

lAy/r Qwddi Qyffrtdin 1567—1840 (G7mmmi}. 

Ami ^mga, mal 7 dengvs, 

I iraed a cJUg Daw a'i dnw^ — leuan Tew, 

Bboddaaant gelanedd d7 weiaon vn fw7d i adar 7 nef- 
oedd, a chig d7 saint 1 fwTstfllod 7 ddaiar.— ^^olm. bcxix. 3. 

ei bun yn gwbl'^oUol, f el y 
ud cig o*i gig^ ac esgym o'i ee- 
Diffyn. ii. 16 (cf . i. 3 ; iv. 17). 

% (2^ In the following phrases, cig is still ap- 
pliea to human flesh. 

dg byw, quick flesh, raw flesh. 

Ahr dydd y gwelir ynddo gig hyw^ aflan fydd. 

Le/. xiii. 14 (cf. 10, 16, 16). 

Cig a gtoaedf flesh and blood. 

Nid dg a guxud a ddadgnddiodd byn i ti. 

MaU, xvi. 17 (cf. 1 Cor. xv. 60 ; Gal. i. 16). 

Cig a chroen, flesh and skin. 



Yny tn y bel; 
Ugwni kyflet a pi 



ar penffestin ar eroen ar kic llyd yr 
y iMiladyr. — Mahinogion, 181. 



Cig noethj raw flesh; bare flesh. 
Fel balen ar gig noeth.—C,8. 

dg marwy ) proud flesh ; dead flesh ; fungous 
Cig dnvg, } flesh ; slough. 

liyma 7 peUiea 78i7d da rao 7 Ate dnoe, 

Meddygon, Myddfai, L 188 (of. ii. 629). 

Of b7dd 1 mi ei esReoloso, efe a b7dra, ac a & yn ^ 
— '/ f7 nbeimlad o bono a galeda, a'm toeddrwydd ato 



a ddaw bob dydd yn gryf aob ; ac yna, oddi eithr iddo gael 
ei fflfiimio, a'r da drug ei fwyta trwy edif eirwch llymoost, 
bir, a phoenns, fe dry yn ffl^n^ nas galler mo'i feddygin- 
iaeCbo.— /m. Tama*: Buob. Orist. 278. 

% (3) Sometimes, but rarely, the pleonasm 
dg a chnawd occurs. 

Tua gaffo dyn frath ag arf yn ei ^ a*t gnawd^ rbaid i*r 
meddyg wneutbnr gwaretb, a*i frathu ym mbwll y well 
n0a*r arcboll : a rbaid i'r oretb waretbn a myned byd 
dyfndirr y twlL — Dryeh GhriHianogol^ 210. 

Y mae jn wnt Tn y nef yn gwneatbnr g^wyrtbiau tt awr 
ban; a pban oedd ar y ddaiar bon, yn dwyn cig a <Anawd, 
jt oedd yn gwneatbor gwyrtbiau mawr. 

Buchedd CoUen (Y Greal, 841). 

Oigach, 8,d, inferior pieces of meat ; scraps or 
UiM of flesh. 



Oigagl, -au, «m. [d+cagl] dog-daggle. 

Uawdr gigagl grin-fagl, groen-faw, 

liwfraidd granc, byr afano baw.— i). ab Gwaym^ IxvL 18. 

Oigaidd, a. of the nature of flesh; flesh-like; 

cameous, fleshy. 
Cigdy, dai, $m, a flesh-house, a butcher's shop, 

shambles. 
Oigddysgl, -au, sf, a flesh-dish, a meat-dish : 
also called dyagl gig. 
Kycdeskel on keynnyauc. 

Cy/reithiau Cymru, L 800 (of. 734). 
A cblawr pobi : a dysgyl gic,—Oyfrdthiau Cymru, L 668. 

Cigddysglt oeinawg cyfraitb a dil. 

Leges WaUieae, m, vli. 188. 

Cigfa, -oedd, feydd, ef, shambles; a flesh- 
market. 
Beth bynnag a werthir yn y gig/a^ bwylfiweh. 

1 Oor, X, 86. 
Yn y rbai byny yr oedd yn nytbn ddyllnanod. oigfrain. 
3 adcur y cyrff, arr cyfryw, jn or§a am gig fyui, er nad 
9dd y fangre oil ond un gig/a f awr ddrewedig. 

Elie Wynn: Bardd Cw^, 69 (cf. 87). 

Cigfach, -au, am. a flesh-hook. 
CigfEten, feini, fain, am. sarcolite. 
OigfEkg, a. generating flesh, sarcotic. 

Oigfer, -au, am. [cig-l-b^: 0. kiguer] a flesh- 
spit ; a flesh-foik. 
Oigfran, frain, a/. [cig-|-br&n] a rayen. 

Tri edyn ny dylyir en llad beb gannyat ar tir dyn arall : 
eryr; agarsn; ^ehiceuran. 

Cy/reithutu Oymru, L 448 (cf . 778). 



oedd] 



Ar edrywed gwaed gwaedai gigfra 
Cyndddw: M.A. i. 



204 (cf. 307, 398, 811). 



Mae dyllnanodj cawtifod, da/rain^ piod, a'r fatb adar 
ereill, gwedy en ayagu gan ddynion 1 glegra ni wyddont 
pa both.— £<2. lames: Horn. ii. 278. 

Geir y gig/ran ym mhob rban o'r byd. 

OwyUsdydd, riL 14. 
Cigfranaidd, a. like a raven. 

Oigfireinig, a. of a raven; like a raven; raven- 
ous, furiously voracious. 
Bam ereill yw,^ iddynt Iwytbo en oylla dgfrdnig yn rl^ 



i TW, iddynl 
dyn, ac iddvnt ddewis, er mwyn oael en cy 
^ed adref dros ennyd i dir en gwlad. 

Theo, Evans: D.P.O. L 4 (108). 

Oigfwyd, -au, »m, flesh-meat; flesh-food. 

Ydfwyd i ddyn, dgfwyd i gwn.— JDioreft. 

Tri ymborth a barant aflecbjrd, byroes, a synwyr pwl : 
dgfwyd; oyfFeithfwyd ; a gwyrawdfwyd. 

Doelhineb y Oymry: HJL iii. 79. 

Y Uymenyn oyffredin bwn s^dd fwydlys iaohns a blasoa, 
gwedi ei f end, yngngbyd ft eSig/ufyd, 

Hugh Z^oviM.* liysieaaeCh Gymreig, 160. 

Y oaown a ddifrodant ff rwytbao, dgfioyd. a phob riiyw 
felns betbau.— (7«T^2i«lj^<M, iii. 800. 

A all roi ini f ara*n fwyd, 
A chig fwyd yn ddigonol t 

Xicander: Ballwyr, Ixxviii. (3), 8, 

Oigladd, 8m. 1. carrion, putrid flesh. 

Drew! fel dgladd,—0,8, 
2. used (contemptuously) of a living person ; as 

carrion was formerly employed in English. — 

N.W. 
Cigle, -oedd, am. a place where meat is exposed 

for sale ; shambles. 
Oigleu, \ V. [* quasi cyglyw^ (2>.): Ir. dMla] the 
Ciglef, > first' and thud persons sing, past tense 
Cigle, ; indicative of a verb (=cZ^6oc{, dytued) 

which does not otherwise occur. Of. ^evut 

CeUique, vi. 23, 24. 



Digitized by 



Google 



OlOIiTW 



774 



CiGWU 



1. Ist pen. smg. : (I) heard or have heard 
(=Glybuin, clywais ; audivi), 

Dj glot ry giglef ym pob grwlat or j bom o vflwryaeth a 
ohririraeb.— itfodiiu^^ion, 214 (cf. 274). 

Dud Daw unaf o chiqleu i dim j wrth y gwr aovynnwch 
ehwi. . . Ny ehialef i dun t wrth or neb a ooynnwch chwi. 
. . . Ny ekigleu i dim or neb a ouynnwoh chwi. 

MabinogtOH, 129, 130 (cf. 168, 262, 274). 

Afl ny chigUfi. eiimoet y ryw raa bwnn y lys brenbin or 
byt.— iS». Greal, \b (cf. 66, 161). 

Hi a ffigUf gynt rot amborawdyr yn Bnf dn. 

Doethion Bhu/ai$^ \ 14. 
Gweleifl pan ladwyt Mordwyt Tyllon 
Kiffleu gyfarfot am gerdolyon.— ra2t««tn; A.B. 164. 



Doe. ym mberigl y ciglef 
Yngly 



Ynglyn aor angel g'r uet,—D. ab OtoUym^ bdr. 1 

2. 3rd pers. sing. : (he, she) heard or has heard 
(^iclybu, dywodd; audivit). 
Kebxjdaf grwrjt gigleu 

A.'B. ii. 168 (cf. 19, 174, 187) 



Gwy^on ap Don aygynnertbeu. 
Talvesin: . 



A gnawd y <Agleu adneu ednain. 

Oynddeho: M.A. i. 904 (of. 289, 267, 846). 

KigUu ym Maelor gawr Tawr ynan. 

0. Cu/eiliog: M.A. L 266 (cf. 266, 818, 881). 

A phan gigUu y brenbin byny. 

Brut Or. ah Arikur (B) : MJL ii 291. 

Ao nal y TAgUu. Amlyn wynt yny porth. 

Amlyn ae Amig^ col. 1103. 
Fan gigleu Gwenbwyrar bagen bynny. nyt oed jma neb 
heb dxuun o gwbyl. 

St. Great, \ 6 (cf. 9, 66, 64, 182, 226, 242). 

Fan gigleu milwyr y Tort gronn y parabyl bwnnw y gan 
Walobmei— A. (Traol, ) 6. 

A phan kvdg y yerob yr amadrodyon bynny wylaw a 
oarno. . . A phan kvgleu y brenyn bynny kychwyn a wnaeth 
ef ae wreyc ae temu.— Brut Or. ab Arthur: M.A. ii. 184. 

A phan gigleu Gei en bot yn dyuot. ef a dywawt. 

Mabinogion, 214 (of. 266). 

A phan gigleu Byi bynny annon y meirch yr brenbin 
mono.— Brut p Tgwyeogton^ 214 (of. 186, 238}. 

A phan giglef y prior byny. 

Hane» Ovndvf (Brython, iii. 241). 
Ni eMgl^ aeifMef wythh^—Ugwelgn Ooch y Dant. {D.) 

OigliWy -ian, «m. [dg+lliw: C. cigliu; Br. Ari^- 
licu] flesh-colour; a flesh- tint. 

Oigliw, a, flesh-coloured; pale red. 

Oigliwem, -au, «/. [cigliw-|-gem] camelian. 

Ciglwnc, a. flesh-eating, carnivorous. — D, 

Oiglyd, a. 1. fleshy, cameous. 

2. fond qi flesh; camiyorous. 

Nid tam o giniaw amaeth, 

Nid 1 ynyd ciglyd oaeth.— X>. ab Owilym, six. 9. 

Adar ciglyd^ camiTorous birds. 

[Hi] a ddylai ei rbwymo wrth bren yn noetblymun, a'i 

xboi i gwn newynllyd ac adar eiglyd idd ei bwyta a'i din^^str. 

Marchog Crwydrad, i. 6. 

Oiglydrwydd, am. fleshiness; camivorousness. 

Oignoeth, a. being raw flesh ; touching to the 

quick ; oaustio ; harsh ; snarling, grinning. 

Ddyn digonawl bydawl, beb oedi, 
Dyro'n belaetb luniaetb i lenwi 
Y Bweiniaid, a'n digoni, o'th gyfoetb, 
Heb eiriaa cignoeth, na bwrw ooegnL 

Rhisiari Powel: Tymmoran, 28. 

Cignoethaidd, a. of a snarling, surly, or harsh 
disposition. 

Pobl gignoethaidd, adgas ydynt ; ff ei amynt ! 

Oronwy Owain, 198. 

OigOy V, to grow or become fleshy; to camify. 



Oigoiyddiaeth, -au, «/. saroology. 
Oigofyddol, a. saroologicaL 
Cigog, a, fleshy, cameous; full of flesh. 
Oigogrwydd, $m. fleshiness. 

Cigol, a. relating to flesh; of flesh; sarcous, 
sarcotic. 

Cigwain, weiniau, «/. [dg-f-gwain] 1. a flesh- 
fork, a flesh-hook. 

Peir brenbin punt atal: ei giee%cein deadec keinnawo. 
CaUawr brejrr trivsreint atal : y giecwein pedeir keinnawe 
kynreith. CaUawr bilaein dec arbuffeint atal : y giewein tefr 
keinnawe— Cir/retMiau Cymru^ L 680 (of. 996). 

Mai delwan eigweiniau oog.—Ieuan Brydydd Hir, kf, 

Gwas yr ofTeiriad a ddenai pan fyddai y cig yn berwi, A 
chigwain dridaint yn ei law . . . yr byn oil a gyfodai y glff^ 
wain, a gymmerai yr oifetriad i^. 

1 Sam. ii. 18, 14 (cf. 1 Cron. xxtiiL 17). 

A»i bawen fel dgwen oog.— Cr. abl.abLl. FyeJktn. 

2. a clutch, a claw; a hand (as an instrumeiit 
of rapacity and cruelty). 

Cigweiniav^ dutches. 

Yna V oymmertb y cythrenliaid ef yn en dgweimau^ ac a 
aethant ag ef i»r tywyllwg pellaf.— 7ote Maa. 192 (cf. »48). 

'Teg/ ebef, 'y gwnaethent A tbi, onibai fynyfodimewn 
pryd I th aobub o gigweiniau plant annwfn. 

EUa Wynn: Bardd Cw^g, 19. 
lie mae'n barod, oyfnod oaa, 

Bachao, cigymniau gwymM,—Sion Cent (lolo Mas. 887). 
Blaenau dgveiniau gwyniaa.— <?ro. (Twain, 107 (cf. 74). 

3. a spear ; a lance. 

Or aawl yt gyrbaedd dj dat ty ae giewein 

O wythwoh a Uewyn a Uwynem.— ^nevrm.* God. 808. 

Arglwyd rwyd md fa ei gigwain 
Arglwyd bad birglod dadwyrain. 

Cynddelw: M.A. i. 207 (cf. 290, 622). 
Llywelyn boed byn boed hwy dicbwein 
No Uywarcb hybarcb bybar gictoein. 

Einion ab Otogon: U.A. i. 821 (cf. 868, 400). 

Cigweiniad, -au, ) am. a mftng ling of flesh ; a 
Cigweiniawd, ) seizing or grasping with 

clutches; a clutching; a transfixing with a 

spear. 

A pbob rrw ddefawd i ddolnriaw coawd 
A pbob etgufeiniawd ar oigweiniau. 

Or. Ynad Cock: MJL. i. 400 (cf. 408, 817). 

Oigweinio, v. to attack with a flesh-fork; to 
grasp the prey in the clutches ; to clutch ; to 
mangle. 
Oigweiniol, a. clutching; grasping the prey; 
carnivorous. 
Padrenan gw^ duwiawl a cbrafkngaa dgweiniawl. 

H. PeM: Bgl. Pfr., Bbag. 6. 

Y mae rbai o bonynt yn gigvmniol. a'r Ueill yn rawn- 
weinlol.— 2%. CharUa, 8.v. *Adar.» 

Cig^erthwr, wyr, ) «m. a seller of flesh ; one 
Oigwerthydd, -ion, J who deals in flesh. 
Oigwledd, -au, -oedd, «/. a feast on flesh. 

Cynnygn f y llyw oedd llawer 
Cwyddynt yn^nif sdtiirif ser 
Bbif ser rwy oigleu cigwUdd rad i f^ain 
O freiflgwyr ardwyad. 

CynddeUo: M.A. i 282 (cf. 298). 

Oigwr, wyr, «m. a butcher. 

Y A^flvfyr hynn vwyvwy a oedynt yn gordineu y gwaet bi, 
ac yn dibenydyaw y chorff santeid. 

Buchedd Margred: C. B. Saints, 224. 

Y tracbwantna cybydd sydd debyg i dwrcb, yr bwn yn 
eify wyd nid ody yn gwneutbur dim daioni i neb, ond yn 
fw y d^r gioni ; ond pan dddl y cigwr a'i ladd, yno y mae 
yn fwynedus, am ei fbd yn drwyddyd. 

Marehog Ortoydrad^ L 10. 



Digitized by 



Google 



ClOYDD 



775 



Oil 



Cigydd, -ion, $m, 1. a butcher. 
A cluomein kyx&ti 
Kicjft]f<m ooelyon 



Aduomein k.yuwyrBin kiovdet 
* nkalanet. 



lAyvHirch ab lAffwiyn : "hLK. i, SOS. 

Tti Bwyddog, a chog, a thri ehigydd, 

L. G, Cothi, ni. I. 44. 
Nm otna mo'r dgpdd hwn, <md bydd debig i*th frodvr. 

Esg. Morgan : 2 Maoc. yiL 89. 
Fan ledodd j einddion erchyll, f el eirth newynllyd cyn- 
didfiirioff . ar ea. oarutarorion. 

£lia Wynn : Baidd CwBg, 87 (cf. 41). 

Tri Ue ni fyddant heblawer o waed: bola horen; lladdfa 
tigydd; a gwueofa SaiB.— 2Vio«(fcI Doeihineb: MJL. iii. 858. 

GireAaiit ar y gynnulleidfa, gan droi gwynion en llygaid 
allan fel lloi dan gyllell y cigydd.— Brutus: Brutusiana, 43. 

Him d d^yA*— gweled a chlywed y cwhl.—Gwent, 
Cigydd o ddyn, a butcherly fellow. 
2. (in ornithology) the butcher-bird or shrike. 

Y tjdwyth dhreddaf yn j Uwyth cyntaf yw*r dgyddion; 
y ziiai, er en bod hwr vn iVchain^ y maent mor waedlyd a 
dueolawn a*r mwYtdfyr aoar rheibns. 

Qieyliedydd, ix. 366 (of. 366). 

Y cigydd mawr, the great butcher-bird. 

T cigydd hack, i the lesser or least butoher- 
T cigydd Ueiaf, ] bird. 

Y ciaydd ce/ngoch, the red-backed butcher- 

Y cigydd gku, the wood-chat. 

Ci^ydda, v. to follow the trade or occupation 

of a butcher. 

Ci^ryddaidd, a. butcherly; like a butcher. 

Cigydd-dy, dai, «m. a slaughter-house. 

Tyzed allan o gigydd^y a ohwerwedd jr nn drwg. 

Morgan IMoyd: Owaedd, 10. 

Gigyddea, -an, sf, a female butcher. 

Cigyddea oog a*i addaw.— i7. D. ah leuan. 

Blciiddaat. Ffraino, yr bon a rwygi 

A ehrafangan didoetnri, 

Qohidd dy wdvawg gymhar; 

Och i ti, gigydfUs anwar l—Iago Trichrug: Bardd, ii. 2. 

CigyddfEiy -oedd, f ^ydd, $/. shambles ; a butcher- 
row. 
Oigyddiad, -au, «m. a butchering; butchery. 

A phan yatyriom f od y ejirjir gigyddiad dydhrynllyd yn 
cad ei ddwyn ym mlaen oxoa yspaid pom avr, pwy a all 
lai na throi'n welw nwoh ben y f ath alanaadra I 

Gwyliedyddf vii. 149. 

Cigyddiaeth, -au, »/, butchery, the trade of a 
butcher; carnage. 

Tnrhai dinaaoedd cauwrd ypyith rhag i nnddiano odd! 
irrth y gigyddiaetk waedlya I 

Ok, Edward*. • Hanes y Ffydd, 161 (cf. 163). 

O esgym morddwvdydd dynion y gwnelsid boll biletaa*r 
neoadd ; a pbilerau^r parlwr o eagyrn y ooemu ; a*r llorian 
yn un walfa o bob dgyddiaeth. 

Elis Wyrtn: Bardd Cwag, 69. 

Oigyddio, v. to butcher; to slaughter; to 



Wedi cigyddio*t Aipbtiaid gan y Bhufeiniaid . . . o^ 
diwedd Cleopatza, yr hon oedd vr olaf o d^ a thylwytb 
Ptolomiaa, a gymbellwyd i'w lladd ei ban. 

Dafydd Elis: Histori yr leflfo, 61. 

Oigyddlyd, a. butcherly; murderous. 

Kid oedd dim i'w ganf od yn ei wynebpryd i beri i neb 
f^ddwl ei fod yn enog o'r fatb weithred gigyddlyd, 

Owyliedydd, ix. 884. 
Y wlad, cyn dyf od Cred, oedd yn cael ei rheoli gan luaws 
o boDaethiaid, ao amtbr oedd y brw^dian dgyddlyd a oedd 
yn en myag. — E. Eobert*: Daearyddiaetii, 16. 

Cigyddoly ) a. relating to a butcher ; butcher- 
Cigyddiol, jing; mangling. 
Oigyddoldeby sm. butcherliness. 



Oigyn, -au, a caruncle. 

Difyn o gig yn tyfa allan o'r cnavd, eigyn.— WdUer», 

OigysfiEien, feiui, fain, am. a sarcophagus. 

Oigysiaeth, -au, «/. sarcophagy. 

Oigysol, a. flesh-eating, canuTorous, sarco- 
phagous. 

Cyn gadael y creadnriaid dgysol yagly^Mthai, dyledm 
yw son am yr arth.— TatSn Sioned^ 64 (a. 66). 

Ceir yr anifafl bwn [▼ gath wyllt] yn ein ooedwigoedd 
mwyaf ; ac, o'r boll fatniui dgysol yn y deymaa hon, efe 
yw y mwyaf dinyatriol. 

YDdaiar a*r Croaduriaid, i. 894 (cf. 818). 

Cigysolionf camivora, camiyorous animals. 

Y mae yr anif eHiaid o rywogaeth y wend yn gwahan- 
iaetbn yn neiUdnol oddi wrtn y dgysolion, yn hyd ac 
eiddilwch en cyrtt.—Y Ddaiar a*r Oroaduriaid, L 880. 

Cigysu, V, to devour flesh; to eat flesh. 

Cigyswr, wyr, am. a feeder on flesh, a flesh- 
eater. 

Oigyiiydd, -ion, sm. one that feeds on or eats 
flesh; acamiyore. 

Oingroen, a/, stinking morel ; toadstool (Phal- 
Itu impudicus), — JET. Davies: Welsh Bot. 130, 
170. 

Ffei o bono, gingroenZ—Oro. (hoain, 818. 

Y gingroen fec?ian, yellow toadflax {Aniirhi' 
num linaria): also called llin y Uyffant and 
llin y fortffyn. 
Oil, -iau, -ion, am, [0. ct7, A»7, chU (O.V.); Br. 
kil, quil (Cath.) ; Ir. and Gra. cHU] 1. a comer, 
a nook, a recess ; an angle. 

Oil y llygad {pi, dliau y llygad, ciliau y llygaid), 
the comer of the eye. 

Cioliawg yweled eUiau y Uygaid, 

MadogDwygraig: 1LA.L480. 

Pwy ni wel« k chU ei lygad, fod y rbeawm ym mbell 
ddigon oddi wrtb en baoboa h^o^t, ao yn llwyr anrbywiol t 

ler, Owen^ 74. 

Cil boch, the comer of the mouth. 
Oil y lleuadi the wane of the moon. 

Teila dy dir ar ^ y Usuad. a Dai o byny y eynnydd 
ohwyn ar ei ol.—Bkisiart Sion Hwo, 

"ilLjvBk dy berllan ar y d< yn Bbrill, ao ar y blaen a'r cU 
ym MBi.^Llanover Ms, 

Mae y Uetuid ar ei chil, the moon is in the wane. 
Cil y aeneddy the recess of parliament. 
Cil dwrUf the lower side of the fist. 

Englyn cil dwm, a peculiar sort of old Welsh 
mebre, now dassed with the friyolous ones, 
as not being one of the priyileged four and 
twenty. Cf. Dr. I. D. Ehys, InstittOioneB, 184; 
Cy/rinach y Beirdd, 176; E. Dayiee, leith. 
Cymr. 142. 

Cil y drws, ) the back of the door; the angle 
Cil y ddoTf ) formed by the door, more or less 
open, and that which is behiud it ; the space 
between the door and the frame. 

Fo glywai ogily ddor 

Egwan yn ercbi agor.— D. ab Choilym, oxdL 28. 

Gwelaf ddydd drwy gU y ddor,—D, db Qwiiym^ zorlL 16. 

Ciliau y galon, the recesses or innermost parts 

of the heart; the depth of the heart; the 

secret recesses of the soul. 

Och'nei dian r hy oerion sy'ng nghUiau fy nghalon, 
Fod dwytton dyn gwinon dan gerydd. 

Sd,Biekard: Bogdlgeidd, i. ft. 



Digitized by 



Google 



Oil 



776 



CiLCHWYEH 



on y tdn, the fireside ; a place near the fire or 
on the outside of it. 

1$ cil, behind (a person on horseback). 

Dyrohafel y mab rhwng ei ddwylaw, gan gwyno anhap 
iddo, ao ai oyininerth yn brudd m ei ffil. 

Uanes Talu-sin : MJk. L 18. 

2. the back (of an edge-tool); the hind pcut. 

CHI hioycUly the back of an axe ; the thick pcirt 
of an axe. 

Cil deddyf^ the back of a sword. 

Tarawodd ef d chil ei gleddy/y he struck him 
with the back of his sword. 

Oil cyllell, the back of a knife. 

3. a place to retire or retreat to ; a recess ; a 

retreat ; a place of retirement or privacy. 

Beraphiaid a Cherabiaid jnjcU 
BisteddTnt mewn cyfrinawl erysbwyll. 

W, 0. Pughe: CO. L 829 (cf. iv. 70, 74). 

T tawel gUion er diniwed aerch^ 

I fwyn-lano rodiav a'i anwylaf ferch. 

T, Lloyd Jones: Ceinion Awen, 169. 

CU hatd, a place shaded from the sun; a shaded 
place; the shade. 

CU golychwydy a retreat for worship. 

Sedd fab Addaf. sef ef e a wnaeth gii golychwyd gyntaf 
yng nghoedydd Glyn 'EAxton.—Barddatt i. 258. 

Lleoedd cil a chxidd, places of seclusion and con- 
cealment ; out-of-the-way places. 

Afi nad elont i dafaman, neu leofdd cU a chudd. i whareu 
wbuvaon anghyfreithawl, am arian, nao am ddim arall o 
ddabyd.-r&reai,838. 

% In this sense it forms the first element in 
the name of several churches, especially in 
South "Wales ; as, Cilcennin (Cil Cenwyn), Cil 
y Maenllwydy Cilcain^ Cilgwyn^ Cil Gwrivg^ 
Cil Santy Cilhehylly Cil y Ctvm: but some of 
these may be descriptive. 

h, a flight ; retreat ; withdrawal ; a place to 
flee or retreat to. 

Ar gil, in flight; in retreat; put to flight; 
retreating; retreated; taken to flight; de- 
camped. 

Y Uyfraf , gwanaf , ar gil, 

Bi trig a trtw «i iregfl.— L. (7. C}b<M, IT. xziL 19. 

Igil^^Ar gil, 

Ni ebaiS dw o ryf elwaith, 

Na ohlod wych hynod ychwaith, 

Na ohoron hardd, ddigardd ddyn, 

Draur » ^ o droi gel'yn,—Gronwy Otpain^ 1. 

Cil mewn ctuyn, a nonsuit. 

Oyru a/r gily to put to flight ; to compel to flee 

or retreat. 
Myned ar gil, to make a retreat; to retreat; 

to retire ; to take to flight; to decamp. 

Cil gives *name to many places; as, Cil Owairiy 

CU Bwrw, and Cil Oadan.*—P. 

A pban giglen Ovdn bot y brenhin yn dvnot idaw or ta 
dza e gefyn a gwelet o honaw y ieirll or ta arall yn dy- 
nenau a diroa^vr amawo gantunt adaw y He a omo, a 
ohilJaw a omo hyt y lie a dwir Kil Oteem. 

Brut y Tywysoffioftf 186. 

4. the cud (in ruminants). 

Sot* ci*r^' I ^ ^®^ *^® ^^ ' ^ ruminate. 

Beth bynnag ... a ano ei gU, o*r anif eOiaid \ hwn'w a 
fwytSwoku Ond y iluU nyn ni fwytSvoh; o'r rhai a gnoant 



en ea, ao o'r rhai a hoUtant vr ewin : j oamel, er ei fod yn 

enoi ei gil^ am nad jrw yn hoUti yr ewm ; aflan f ydd i dwri 

L€/. XI. 8, 4 (cf. 6, 6, 7 ; Deut. xiv. 6, 7, 8). 

Y ihai 8y*n cvoi en ct/, y mae eanthynt ddan nea dri 
[chylla].— 2)a/y</d Lncys: Golwg, ix. 4. 

Bhoddais iddo rywbeth i gnoi ei gil arno, I gave 
him something to chew or ruminate upon. 

Oilagor, v.=:Cilegor, 

Oilagored, a.^zCilegored. 

Ciloidd, a. apt to retreat or retire ; wneaking. 

Pa achoe mor ddiddos. ddvn 

Cilaidd^ yr wyd i'm calyn '—D. ah OtpUywt, olxzL S8. 

Cilan, -au, a/, a place of retreat; a recess; a 
nook. 
Efelly wrth eu cUan^ Befynt hwy, 
HI dau a droynt, ac is awyr las 
Addolynt Dduw.— W. O. Pugkt : C.G. fr. 787 (cf . xL 1»). 

Cilbant. -au, am. a secluded hollow; a low se- 
cluded place. 

Flui f o cwyn cynllwyn bro gr^arthefln, 
A galar a gwaagar y gilbant werin, 
Qwyn ei fyd gcnen yn gyfrwydd gyfrin 
A lefair dri gair o'r heniaith gyasefln. 

lolo Mss. 80 (of. M»A. L 148). 
Yng nghilbant ni luniant lee 
Wrthynt, in Alia arthee. 

leuan Lltoyd ab Cheilym (lolo Mm. 897). 

Cilbarth, -au, sm, 1. a side room or apartment; 
an ante-chamber. 

Yna ydd athoedd ein Harglwrdd lesa i maee o^ eilbarik, 
Ue ydd oedd, a myned i mewn i^r neuaddlys. 

D, Fyehan: £f engyl Nioodemns. 

2. an out-of-the-way place. 
OUbarth, Ue diarflfordd.— (?.F. 

Cilbost) byst, $m, a side-post. 
Cilboti llidiart, a gate-post. — N.W. 

Cilc, -ion, am. *the fragment, or remnant of 
any thing.' — P. A fictitious word assumed 
as the etymon of cilcyn; but the latter is 
formed from dl and the dim. term, -cyn (f. 
-cfn), as in jfwlcyn (ffwl), silcyn (sil), hryncyn 
(bryn). 

Cilcadnaid, neidiau, «/. a retreat from battle; 
a hasty retreat ; a back leap. 

Ceiliog ooed-nyth cUeadnaid^ 

Clymwr, oellweiriwr call haid.— Z>. ah OwUym, IxxxviL 81. 

Cilcwth, 8m,=^Cilgwth, 

Cilcwth, «m. a piece, a lump ; a chip ; a piece 
of bread. — Mon, 

Oilcyn, -au, -ion, «m. rcil-|--cyn] *the frag- 
ment, or last part ;' a bit, a small piece. 

9^^Z^J!l, 1 a remnant or crust of a loaf. 
Cilcyn o faray ) 

Daeth yn ei ol gyda chilcyn torth. 

O. M. Edwards ; Tro yn yr Eidal, 167. 

Cilcyn cosyn, the heel of a cheese. 

Oilcynoa, s,pl, fragments; small pieces; scraps. 

Cilchwym, $,pl, [cil-f-chweryn, chwarren; be- 
cause a gland recedes when pressed] glands 
(especially the parotid and those most liable 
to swell) ; kernels. 

Ar y tu allan i'r coeaau y mae cnwc o flew melyn, a 
thanynt gilckwym neu chwarren, Ue cedwir math o olew, 
yr hwn a orfera y creadnr i lyf u a gloewi ei flew. 

Gwyliedgdd, L 496. 

Llawn cilchwym^ full of glands. 
Clwyf y dlchwyrny glanders. — W* 



Digitized by 



Google 



dmUW y AMEN 



777 



CiLFAOH 



LUfiamt y eUchwymy glandular oonsainption. 
— TT. 
OUchwym y dtuHau, alinonds of the ears. 

Oilchwymeny /. \pl. cilohwym, «.. a gland, a 
Cilc hwyrnyii , m. [icemel; one of the ^ands of 
Cilchwerryiiy m. ) the neck. 

CUs flooeg moeh. a mrdrwno, a benr jng ofrhyd, a 
gfdjfh wlanen yndao, a tliro yng nghvlch dy wdawg, ao 
arf er o hyn dtidiaa ; ond oa cilwmm a fydd, ood ymenyn 
nodi ei D1IXO ar wlanan, ao ef a dynera yn dda. 

Meddygon Myddfai, U. SSe. 

CVIdUoyrfMn metm ceaatZ, a swollen gland in 
the armpit. 
OUchwymogTy ) a. oontaining glands, glan- 
Cilchwerrynog, ] dular, glandnlous. 

Cildanty dannan, am. a string of the npper 
oota^e of a harp ; a harp-string. 
OMtmt aeo o haeldcr 
•Wyd i bairb am ddiawd bar. 

L, &, Ootid, m. TTTt. n (of. I. BdL 48). 

CyireMamuMi prif a ddeebrcoir 4*r mynegfys yn 7 brag- 

-■ *- - -^ — --^— - - fgg^ ^.y gniei^ yn ei le ei 

r oyweiidaat, a*r byt baoh tan 
'" ^ cUdant oanol a'r eildant 

CUdannaUy the smaller strings of a harp. 
A dMrddan oCIdomwiK'n d«g, 
Aaoloayni ITannilfir 

2>. a» &«crj^ ii. 36 (of. oadr. 48 ; enocriL 88). 

OQdeWy -ion, a. having a thick side or edge. 

Oii ol dwm cOdmo •XDtA.—Gr. obLabLl. Fyekm. 

OUdreniy -ian, «/. an oblique look or a side 
g^anoe ; a leer, an ogle. 

Oildremiady -an, 9m, a leering or ogling. 

OHdremiOy ) v. to look leeringly or obliquely; 
Oildrexnuy j to leer, to ogle. 

Oildremiwr, wyr, im. one who leers or ogles; 

anog^. 
OildrOy -ion, im, a torn aside ; a taming back. 

(Hldroad, -an, «m. a turning back or aside ; re- 
cession, retrocession. 
OildrOedig, a. turned back or aside ; receded. 

Qildroi, v, 1. to turn backward or aside; to 

recede. 
2. (=troi yn y dl), to turn or revolye in the 

mouth ; to masticate. 

Pfem T cmi wyddant hwy en bod 

Drwy beohod. T modd vma, 
Ynysa fy mhoDi, a'n diaroi, 

Un wead a dhnoi jUoAt—Sdm, Pry*: Salm. sir. 7. 

Oildwyxiy -an, 9m. a secluded knoll or eminence. 

Oddy daa frig ooed eOdwifn^—D, ab OtoOyim, ooli. 8. 

OUdyxLy a. [dl+tyn, tynu] obstinate, stubborn, 
fro ward, refractory. 
Bob peth drwK sydd mnyf yn gaa, 
A ehOdyn d&as d^nion.— Jtfm. Pryt: Salm. cL 8. 

Oa periUfh t dywedaf fy mod, efe a'm banryn gOdyn, 
'^ ii)>ix.80(flf.I)lar.ii.l6). 

Oildyniady -an, tm. a gulling or drawing oon- 

trcurily; obstinate action. 
(Hldyniogy ) a. obstinate, stubborn, frowaid, 
Oildyntuiy ] perverse. 
Kynd^aa befyr boat kywlat 
Kadwynairc fmdpnngawc oat 
Amnoaai Treo tref y dat. 

UriHirck Htm: A3, ii. 879 (ILA. L 107). 

■^ Aaai.d.8(of.»a.lTiL17). 

98 



Cildynrwydd, 9m, obstinacy, stubbornness, 
perverseness, frowardness. 
Ni rodiant mwy yn ol cOdynrwydd ea oalon ddrygionns. 
ler. iiL 17 (of. viL 84). 
Ciidynrvfydd a ohiranegiroh.~£j>a. i. 6 (of. ler. ziv. 7). 

Oildynu, v. to act obstinately; to move in op- 
position. 

Na Tirrthryf elwoh yn erbyn yr Axfflwydd, ao na cAiUyn- 
wch i'n herbyn ninnau.— Jm. sdL 10. 

Cildynwr, wyr, am. an obstinate or refractory 

person. 
Cildywya, j v. to lead aside or astray; to se- 
Cildywyao, ) duce ; to inveigle. 

Cildywysiad, -au, «m. a leading astray or 
aside; a seducing or inveigling; seduction, 
inveiglement. 
Oildywysol, a. leading aside; seducing; in- 
veigling; misleading. 
Oil dywyswr , w^, ) 9m. one who leads aside 
Oildywysydd, -ion, ] or astray; a seducer ; an 

inveigler; amisleader. 
Oilddant, ddannedd, ddaint, am. a back or side 
tooth, a molar, a grinder. 
Chrerth JfcfltiaiU dyn deo arogeint aryast atal. 

Oufnitliiau <W»> i- 686 (flf. 606). 
Dannedd Uew yw ei dannedd, a ekd d d annt dd ban lew gydd 
iddL— Jorf, L 6. 

Cilddor, -au, «/. 'the chief post of a door, 
whereby it is turned into a socket above and 
beneath, as they use in some places.' — Th. 
Richards : Diet. s.v« 

Twid oerddn'n troi etlddor 

Trwy daloen march Malen mCat.—SJkys Nanmor, i Long. 

Ciledrych, v, to glance aside; to leer, to ogle. 

Oiledrychiad, -au, 9m, a sideling look or glance; 
a leer or ogle. 

Hyd y Uawr gwelim lawer o f erohed . . . ao ohi Uedol 
drueiniaid o lanoian yn tremio ar ea teffwoh, ao yn erfyn bob 
on am gael gan ei bewiea jm Medryekiad, gan ofnl omrdi 
yn waeth nag angeo.— f K« Wynn: Baidd Cwag, 81. 

Oilegor, ) v, to open a little way; to open 
Cilagor, ) partly. 

T mae hwn yn bwno helaetfa iawn, ond ni -wneir yma ond 
cOagor y dxin^—Oyfyddoniadm- Oymrtig, iiL 444. 

Cilegored, ) a. being a little way open; half or 
Oilagored, ) partly open; standing ajar. 

Maa y drtD9 yn giUgored^ the door is ajar. 

Oiler, -au, -i, «/. [cf. E. heeler, A^-vat] a shal- 
low wooden vessel to make butter in; a 
butter tray. 

Oilfa, -oedd, -on, «/. a recess, nook, or comer. 

Ym mhlith olion eveill T Cimmerii yn Italia, yr oedd Uaa 
helaeUi gannynt wrth y llyn Aoheniflfa ; aef oedd homio, 
ogof ag iddi Uawa o dnrirddaa a ckHfaon dyxya, tan j 
ddaiar.— IT. 0, FuyU: H.G. 48. 

Fan T byddwn yn yr baf bron k aoddo dan mraa pelydr 
yrhanlfgymmaintyr ydym ynhizaethu amj^t^a gyigoool, 
ao awel oiTdnawnol, i aaf3nrio ein oyxff Uaddedig. 

Ov^Uedydd, vii. 116. 

OilflEtch, -an, a/, [dl-f-mach, bach] 1. a place to 
retire to; a retired place or comer; a lurUng 
place ; a nook, a comer, a recess. 
Deoaia goria liya If or. 
Vial myniaoh mewn cUfaeh oto. 

D. ab OtMym, bdiL 86 (of. erliL 40; ooiiL 84). 

Da daint rbag tafavd, daw dydd, 

Tng ngkU/ack aafn anghelfydd.— /olo Ooeh, 

Ao axoa y noe yn iaoh, 

Tm men oelf^ mewn ea/aeh,^D, a5 Gwaym, eeli. 18. 



Digitized by 



Google 



ClLPAOHOO 



778 



Cnjo 



* o'r eiddynt & delwau ac & Uuniau.— J/. Cjiffln : jUtt, ▼. 6. 

Mewn eii/aehau y Uftdd efe j gwirion.— AiZm. z. 8. 

Hyfryd gan yr Aiylwydd add o liad y gwir Griitton mewn 
dl/aeh,—Ch. Simurda: Banes y Ffydd, 88S. 

* Ffein y teU roi i ti Mr noirimiUi,' abr ef , * m eto tt a 
gai ryw gUfach i axoa dydd.' 

EHa Wynn: Bardd Cw«, 79 (cf. T8, 104). 

Ifi a*i girelim gwedl ei ihaena at dyagn tnry lu^ 
Emopa, hyd yn oed eil/achau anhygyieh y Gogledd oer- 
UlQg.—Ed, Samuel: QerotiaB, iL 21. 

Cilfachau y mynyddoeddy the receeseB of the 

mountaios,^-/o6 txxi't. 8 (cf. xxxviii 16). 

2. a creek, a small inlet, bay, or cove. 

Hwy a ganfuant ryw ffi{fach k glan iddi.— j1c(. zztU. 88. 

Y maflTftll, jx yigadaxL a physffod cyifelyb, a lanwant 
ein eil/aeJiau a'n nxJaeroead.—CyleMffmumf ii. 60. 

Gilfiacliog, a. full of recesses, nooks, turnings, 
indentions, or windings; having creeks or 
small coves, creeky. 

OilfSachu, v, to drive or move into a comer; to 
I^aoe in a comer ; to embay. 

Credu yr ydym f od nn Bglwys Dduw, ao nad yw honoo, 
megju gynt ym mUlth yr IttddewoiL iredi d ohau at cMI- 
/acMu mewn on gongl neadeyxnaa, eithr m, bod yngathoHg. 

QUfliif -iftQ, fm.aii edge, a narrow border, a ledge. 

Sefyll or ei gUfin^ to stand edgewise ; to stand 

ready to fall ; to be tottering. — 8, TF. 

Cilfwrdd) fyrddau, «m. a side-table, a side-board. 

Clilfymd» -au, 4m. i^breviation, abridgment; 

syncope. 
Oilfyru, V. to abbreviate or abridge; to shorten. 
OiXjgain, «/. asphodel {Atmhoddus Narthecivm). 
^Hugh Dav%e$: Welsh Bot 38. 
iUpbodeilwm, y:fJV»i».-Jf<NUjv«a i^44/W, 968. 
Gwull oedd y glwtli, dooh eotjcUffain, mill, 
A UurQUw oain, emwyUiaf azffed daiar. 

/. i7. /yroid ; OoU GNrynfa, ix. Uai. 

Oilgam, geimion, a. slanting, oblique. 
Llygad digamy a leering eye. — W, 
Oilgant, -au, «m. a orescent. 

Haera rbai ohr dootoriaid Mohammedaidd f od ▼ eOcant 
wedi ei ddewia f el nod o wahaniaeth gan t Modemiaid, 
mewn oanlyniad Vt Hegira, nea ffoediflaetn Moluunmed 
o Mecca 1 Medina, jrr hyn a gymmerodd le ar ameer ylloer 
' jngye ar Inn ciZf onl. Haera ereOl, 
ant gael ei ddcnkiyddio am fod yr 
lleuad.— OVedoait y Byd^ i. 488. 

Banner lleoad, nen gUgmU^ yw yr arwydd ar lomaii y 
Tyrciaid.— Ba»YW Owig (nod), 86. 

Oilgar,a.retiring; retired; reserved,not forward. 
Aderyn cUgar ofnns ydyw, oddi eithr pan fyddo yn magn 
ei gywion.— FDctoiar a?r Creaduriaid, fl. 127. 

OUgarwch, «m. a retiring disposition; retired- 

ness; reservedness. 
Qilgell, -oedd, -au, «/. a side apartment; a re- 
cess, a nook. 
Syr WOiam Fflemmin ... a lodiee mewn eUodl yn ystlys 
y faranres, ae a*i tarewis ar ei ben k ffon gatai. 

lAanaoer Mb, T8. 881. 

OUgiy gwn, 8m, a coward, a poltroon» a dastard, 
a craven, a sneak. 
Pfwrdd A thl, y ca^ cam !— IF. 
0»^'j9ar(M2, a rank coward. — W. 
CilgXaidd» a. cowardly, dastardly; sneaking. 
Cilgledd, am. cowardice, dastardlinesa, pol- 
troonery. 
Oilgpoikd, -au, am. ruminatioii. 
Oilgnoaid, $,pl. ruminants. 



neinrdd, nryd yr yrnddenf 
pa fodd Dynnag, i'r eUgan 
Arabiaid gynt yn addou y 



Th ol di m e ii i a wi v y oOgmtaid, j mae Pyeriu wn ( 
Tr ywrfamog, y gwningen, a'r wiwer, yn noepartb yr ani- 
leiliala hyny a gnoant y dL 

TDdaiaraW Crmduriaid, 1 805 (cf. MO). 

Qilgnoawly a. ruminant ; chewing the cud. 
GelUr yBtyiied ymyagaroedd aniftul eOffnomel f d matii o 
if eryilfa, gyda gwahaaol leetri oymhwya ynddi i*w txa.w»- 
newidiadan.— FDdoiar aV Onm i mri e iid , L 8«8. 

Oilgnoi, V. to chew the cud; to ruminate. 

OUgnVwH bwy, fal y gallom gad y sudd mdna, y flCrwyth 
yiprydol, y mer, v md, y onewulLy bias, j oynir, a'r di- 
odanwoh o banynt.— fidar. lama: Hom. L 12. 

Cwiienynt eveill ar 7 glac, a Uawn 
O borf a yn amdremiaw, nen at wAl 
Yn eUgnoi,— W, 0. Pughe: C.G. iv. 888. 

Oilgwth, am. a jostling or thrusting away; a 
putting or driving back ; a jostle, a paw, a 
repulse. 
Oilgwthiad, -au, ma. a driving back ; a puah- 

ing aside ; a jostling ; repulsion. 
Oilgwthio, v. to thrust avray; to drive back; to 
pudi aside; to jostle; to repulse; to discomfit. 
Yr hwn oedd yn gwneatbv cam k*i gnuaydog, al eU- 
g^cthiodd ei,-~Act, vii. 27 (ef. 88; Salm. xUt. 6). 

Oilgwthiwr, wyr, 9m, one who thrusts back or 
aside ; a repeUer, a repulser. 

Oilgynnrycb, am. [cQ+cynnrych] a side view 
or aspect; an unfavourable or disadvanta- 
geous aspect or appearance. 
Ar gilgynnryeky oomerwiae; presenting an un* 
couth appearance ; rough and ill-humoured ; 
out of humour; ocoss-grained, cross. — Dyftd, 

Oilh&ua, a. disposed to reoeda or retire; retired; 
retiring. 

▲0 d bennill nid digaifl, 
Na bywd ehwaiCh, na byfgar. oad cOUtM, 
Anwylaf , neu mwy, anian wiw d bun. 

W,0. Pugk»: CO. viiL 587. 

Oilheol, -ydd, a/, a by-street, a lane. 

Hi af o bob parth i'r dinaa, drwY bedydd a eUOM^Hd, 
i geiaiaw y neb y mae fy enaid yn d gam. 

Mgnacklog yr Y$pryd aubt (Brydion, iii. 864). 

Oiliady -an, | tm, a retiring, retreating, or 
Ciliawd, iodau, ) withdrawing; a going back or 
aside. 
Oedd o gad gUiad y gwdwon Ffranood. 

I.B. Sir: Gwdth, 88. 

Oiliad, iaid, em. 1. one that drives back; a re- 
peller or repulser ; a chaser. 

liliwgoch gadyr baladyr llew ny byld ygbat 
lileidiat gwir giliat gwyr y galei.— ZTttfjra; ILA. L 414. 

2. one that flees or retreats ; a fugitive or run- 
away. 
Oiliawdr, iodton^ ) im, a repeller, repulser, or 
Oiliawdwr, wyr, j chaser. 

CiUawdr, oof nid wyf Ofydd, 

Odon aerahog eyberw eydd.— 2>. ab OvOymy ezzrir. U. 

Oilio, vn. [cil] 1. to retire, withdraw, or retreat; 
to go or fall back or away; to go or move 
furUier off; to depart; to move out of the 
way; to go aside ; to flinch ; to give way; to 
recede; to withdraw; to run away, to flee; 
to shrink or become smaller ; to disistppear. 
Gtaef a wnA«Ch yuten adaw y berth a ehUyaw dalym j 
Witt y gwyr. ac yny vd agos 7 gwyr idaw kyuarth a rodet 
yr kwn bi^ gUyaw yrdnnt. A nfaan yghd y gwyr y Mmi 
^wdth ao y t<»rd gynarth.— JfoMadtpioa, 48. 

Camp ragod amod arodtyaw ae aryf 
Ao arhoe heb gilyaw, 

Cynddeko: ILA. i. 868 (cf. 280, 238). 

Gilia {j^..dlMwdh)f go aside; give way; with- 
draw; be oft 



Digitized by 



Google 



Qaam 



U% 



CbhYVD 



<hmU 9mMbf4 
than fliTifth, 



na Miik>, hib ivill nttar die 



CUiaw oddi Wfth gffiundeb neu ammod, to fall 

off a hargajn or agreement. 
Olio yn e» guwij to ^rop one's rait; to sofler 

one*8 self to oe nonsuited; to draw back; to 

quit the field ; to ilinch. 
CHiaw oddi wrih ddrygioniy to fiee or d^>art 

from evfl; to shun or eschew eviL — Idb i. 1. 

2. to pass or glide away; to be spent or passed. 

Y gkjff l n t g hynny 7 kOfowd nn aamr or uhrydyn. 

Brut 9 Tifwytogion^ tlO. 

3. tKz. to cause to retire or retreat; to drive 
away; to put to flight; to chase. 

Btb nys kil na deg mil na den. 

Oftdgno xgHio g^yn. 

D, ab Gwajfw^ cxndT. SS (cf. cnrffl. 18). 

YQwraddlchon . . . 

QootwDg 7 gwynt, hTnt bjnod, 

A ckaiam guw, nohfil gloa !— 7(o2o Oock, 

AM gwledd hi a f«MM haiBt, 

A*i gwin oedd well nog enaint.— (Ticlo'r CUyn, 

Oiliory -au» «m. [oQ: of. cloer] a little drawer in 

aoWt; a locker; a recess cn^ niche. 

Oiliom, tm. [Gil-H>m] a frightening back«--J'« 

Giliomi, v. to scare or chase back; to frighten 

or ternfy. — P. 

Da 7 gwnacO. liyd 7 Sim I, 

Oehi aniadpifionii.— A|/>«M Tr^^. 

Ciliomiis, a. intimidating, frightening. 

Oilolii^y jglOD^ «m-/. a side look, view, or 
glance ; a leer or o^e ; a sly look ; a £^anoe. 

Taflu cUoltDg or, to oast a side glance at; to 
leer at or upon. 
CHloIygiad) -au, tm, a leering or ogling. 

Gilolyga, v. to leer, to ogle; to oast side 
glfljices; to look slily. 

O herwydd balchio o f erohed Ttfon, t tbodio gall eitTn 
7 gwAdf « a dUI(%^ &>a IlTttald. 

nr. Th, BrUe0«: fidiaiah, iii. 16. 

Oilolygrofly a. having a leer or sly look; ogling, 

leering. 
Oilpentan, -an, 9m, the hob ; the fireside. 

Tri htodjt fyfrddandod: earwr nw7fw7llt; oaxnplwr 
avm-boeth; a hen wr oOpMtaii. 

Trioeid DoetkktA : MJk. iii. V5. 

Qilpyn, -au, »m»=zOUifn, Cilcyn, Ciltyn. 

(Xtpgn o docth; cUptpi o gtMyn, 6ui,—Oto«tU, 

Oilrwn, rynau, «m. [cil+grwn] an outside-zidge ; 
a side-ridge ; a ridge in a ploughed Add Sorter 
than the others, caused by the hedge or fence 
not being straight or parallel with the ridges. 
Oilsipy a. cruel (especially towards the lower 
animals); slily <Hr cowardly cruel; ill-natured. 
— flf.IF. 
Gahm \jn Nehenbarth] ddyn a fo'n draws, ao 7n ohwan- 
nog i ddciititia ^^ ae audi, yn nn efl«|[f . 

Choymonydd (Cronid Cymro, ih. 106). 

<HLiyii, em, [cil-|--8yn1 the lower end of a 
thmg; a heel; something in the form of a 
heel; a hoof. 
CiUyn ceffyl, a horse's hoof. — Dyfed. 

Ciltwn, am. [cil-(*twn] a piece cut off; a diape- 
less piece ; a fragment ; a lump or gob. 
cmm o 4ottfa, aea giUim o gaiw.^g.5. 



Ciltjmy -an, am. [cil-f— tyn] a piece or fragment. 
Oilu«, a. receding, retrograde. 
Arenrhawd 
Orwd>iawl weithion iael, 7na haa, 
Ao 3ma oudd, mynedawL cUua^ nea 
Ornf awl, gweli di f od onweoh. 

W, O. Pit0lU: 0.0. Tiii. Ii4. 

Cilwen, -au, «/. [cil-f-^^] & leering, emiridng, 
or ogling smile ; a «Lmpering smile ; a smirk. 
J^tf^th wr eC gUwmt to smidcer, to smirk. 

Oilweniad, -au, nn. a smiling smirkingly ot 

simperingly. 
Oilwenog, ) a. smiling leeringly, oglinfi^ly, 
Oilwenufl, ) smirkingly, or slily; simperuig, 

gnuridniri 

Serdwilwg pOwMat, gUwg (vdirahfa) drytfayU ^Uipmut, 

WaUen, 

Oilwenu, v. to smile leeringly or slily; to smile 

aoftd look <Miquely ; to smirk ; to simper* 

* Bhaid i ehwi ediftohan ; a'cb pen7d tw, gW7lied wrth 
fy ngwel7 i heno,' ebr ef, tan ffUtomu arm hi 

sua Wynn: Bardd CwBg, 87 (cf. 96). 

Oilwenwr, w^, am. one who smirks or simpers; 

one who smiles slily. 
Oilwg, ygon, nn. [cil-|-gwg] 1. a side look; a 

frowiung look; a look or glance of oontemjpt^ 

a frown. 



IqUHm.888. 



C7d gW7P0^ 'BMh gihog mn 

Ekyt Qock ah JMemi: 

"tt Jim a*«h Midw zhaff pob drwg, 
A rhag poo citmg vabaL—Jldm, Pir$8: Balm. ozzL 7. 

Oelwrdd ni wna ond cUvfff: 

KM 4a hA dMMd tn tyb drwg.^-Or. oft /. a» XI* J^Atatt. 

2. grudge, ill-will, sullen malet^lencc; f^tid. 
Gnawd galanaa 6 hilt gihtg. 

Sngl, mry MynyM: HJL i 648 (of. 81d). 
Nid fair y oelir aUwg^—Diareb, 

Bhaid i'r ihal hTny naUl ai en hofar ganlyo, ai mrfnhnTo 
trostynt, i'w haninefthio en hunain a*n heiddo, a ^wetlhn 
an tteftadaetht nan Adiigwyl oai a eMlM, a'm Ungl^nio i 
bob ofenwydd yn en byw.— .CUc Wynn: Baxdd Owig, 7S. 

O&lydd, -ion, 9m, [C. oa^e; Br. S^giie; li* oe^, 
oM] an assoeiaite, a oompaaion^ a fellow^ an 
ally, a Mend; a protector, a deiender» 

^ OrernodiroaniaaflnTref Fizen,oroaaidie<It(ldigiiairet 
betiMorHaeNo.-^£j^Xaa<iaiMwi<,^6. 

Baa tain y aghan telwoh 
Bao talarw eaden owt nytwoh 
Bao diud deym dinennwdi 
Bao Danyt awoh hUyt kHywoh. 

I^,akUywHynilUL.\iVO. 
Parattoaia Ingom im Orlstiawn eXlydd, 

D, Ddu Bimiimy: MJL i. WA (ol. t6i). 
DnweiCheUfneieMI^cM.— JUUiAY^a. (i>.) 

OwedigWladydin o*r Gwydddod a*r Uytihlyniaia yng 
Ngwynedd ganmlynedd a naw mlynedd ar ngkmty daatti- 
oeddyat feibioii Qrnedda Wlediff o*r Oogledd i Wyaedd, 
ao a dreohamnt ar y Owyadyl a'n cUucUSon, ae a'n gyxaa- 
ant ar ifo i Tnyi Hanaw.— /o^ Mtt, r 

Ti wiw noddaiat awenyddion, 

A defnyddion en dwm addyig ; 
A da rhoddaiit radan rhyddion 
I gilyddion y golen-ddyeg. 

AlMMu?i)ft/y(l(lr Oyfr. 7 B«Md, 18K. 
MOoedd o weithian y dywodd a.O. ei gydfrodociaa, ar 
Hn HJaradaoh, yn troi 7 nafll lain idd ai liSSi^dd, 

8«ren Corner, iv. 148. 

IF See Gilydd, which is the general fotm tised 
with the plural possessive (ei'n, eichy eu) to ex- 
press the reciprocal pronouns ; as,at'n gilydd^eich 
gilydd, eu gilydd. Of, Zeuss, (7.(7. 407» 406. 
Bf adel7 tnill7an ellTn arody ybanb kemeynt «f hylfti . 
Oyfreitkiau Oymru, L 44. 
8ef en anyneyl bmydryn eetalnyn nys til y ailpd . . . na 
ke7l7M>o na ke7lMhn7d y hylyd^Cfy/m/uaU Ol/miru, fl. 4. 



Digitized by 



Google 



GiLTOTJS 



780 



OlN lAiO 



Wyth o gyweirdaimMi atfayniadMi lydd jn Ha m cQ^dd, 
heb oa mwy na UaL—irjrv. Areh, HL 027. 



Y if ordd arf erol yw . . . gwaejd hadau ar ei dzaira. i 
Iwyr ddTtndnk llafn y eyllelL o ddeata modf edd oddi mrtli 
eu eajfdd,^W, 0, Ptiglu: oTP. 86. 



Oilygus, a. [oilwg] bearing a grudge, gradging; 
frowning. 

Dyn drwff, hawdd adwaen o draw, if lygaid 

OOiogtu yn grwiUaw.— ffMynvmytftf.* Cukiadan, <a. 

Oilvn, *aa, sm, [dl] the remnant of anything; 
the last part ; a heel (as of a cheese) ; a frag- 
ment; a scrap, a bit. 

Meddwl dTn, M maen y f elin, 

A dreoUaf hun dm myn*d yn ffOvn. 

Bhg» Prichard: 0. f C. Uz.Cb), S. 

Swylaw ar y cO^ diweddaf. —IKarcft. 
CUyn co9ynj the heel of a cheese. 

Oimwoh, ychiaid, sm, the older and ooUof uial 

form of the word now commonly written 

ceimwch (q.v.) : a lobster. 

Axaf yw gwen. fry a gwir, 

A ekimwck yw «i ohymhar. — 8Um ISidttr, 

Ounog o te fel eimweh.—Or<mwy Owam, 74. 

Oin (t), -iau, -ion, am. a shred, a snip, a slip; a 

rag; ' a coyering, a surface.' 

CUijrlafk«e ffrniiM dan dy finiau^rmm 

Tn nanf i'th Trma.—Madog Dvfygroig: H.A. L 489. 

Oiniaoh, 9,pl, [dn] shreds, snips, slips, cuttings, 
dippings, parings; rags, douts. 

Oiniaohu, v. to cut into shreds or snips; to 
shred, to snq>. 

Oiniaw, -au, /. (S. W.), m. {N. IT.), ». [0. cirUow, 
einio; L. coena] 1. dmner. ' In some places it 
is a breakfast, and ciniaw echwyddy or pryd^ 
nawnfwydy is a dinner ; but amongst those who 
affect to follow modem manners, ciniaw is a 
dinner.' — P, In some parts of North Wales, 
einiaw is still used for the first meal of the 
day, but generally it is now the word for 
dimmer t whether taken about mid-day or later. 

Ba Uni/tmf agymonMnnt. A grwedy ea liinjfaM dala ar 
ymdidan nygar aorogant.— JfoMno^icm, 886 (of. 887). 

Yn y nymhet dyd ao wynt yn kymnrt ea hbwaw, ef a 
doeth Bednt Qreal ao a gyflawnawd pawb or bwyoiBa hofTaf 
ganthaw.-A. Oreal, 164 (of. 880). 

Ao yn ebrwrd grwedy Mnjfow ydyigkynnawd y brenhJn 
ar y Teiroh.— Jmtl jr Tinopaofion, 814. 

A pheimydd at yr hydd hwn 

I'm eiitiaw jt BmoBaxwn.—L, G, OotM, ynz. iL 86. 

Dwy oaldbi or Cymry a J^^n"^ v ea cMaw, a dwy ar ea 



owynoa.— IVMMdi.* ICJL 

Fan wnelyoh amieno nen ewper, na alw dy gyfeOIton, 
na*th fcodyr, na'th geraint, na*th gymmydogion gfolndog. 

<Hniaw eehwj/dd yw pyinhawnfwyd.— Z>avi», ■.▼. 
At giniaWf at dinner. 
2. a meal, a repast, or entertainment. 

Bndeweisi eryr ar ei gvniai»i dyfyn 

Dyiaith Qwyned gwyar vAa^.—Owatckmai : MJL. i. 196. 

Doe^ oeddwn, gwn, ar aimaw^ 

Pw lys, yn oad gwin o'i law.— 2>. ah Owaym, hr. 8. 

Dewii pawb o'i gMaw.—Diareb. (H.A. iii. 168.) 
^^~^» j V. 1. to dine ; to eat a meaL 

Dyoot etoBoeB a oroo ef ar eaoob a thryohanwr gyt ao 
wynt y ginmoa, . . A Uawer o rei erefll a ginmosaaM oe ea 
■sbyU.— J9n(l y Tyvnfogian, 814. 



Dyfod yno bawb o bouyul, cWmm, Uwjia ao yfed js 



Bf a anyonet yagwier y dy 
y byddei y brenhm ieaango 
noeth.— Z)<M(iUon Bkuf€^i^4A 



Yr lesa a ddywedodd withynt, Deowdi, < 

/oaiiz3d.l8(cf.l6; LaexL87}. 

T$tafdl giniawa, ) a dining room or apari- 

Tstafell giniaw, ) ment. 

2. to breakfast (in parts where ciniaw is used 

for breakfast). 
Oiniawflai -oedd, $/. a dining place, a dinmg 
room. 

fipyr Bi gucjutda ooet 
Kyaore nnyawa [aL cbdawva] 
AH Uawoh Uwydit y dzaluu 

Ltgwtrdk fftn: A3, ii. 868 (M.A. L 100). 

Oiniawgell, -au, -oedd, ^. a dining room ; an 

eating room. 
Oinieohivyddy tm. [contr. of cinio (or oiniaw) 

echwydct] dinner. 
Oiniechyn, pi. dniaoh, $m, a shred or snip ; a 

dipping; a rag. 

g^^' j v.=:Otniawa, Cinawa. 

y dy y bwidels y ddywednt iddaw 
:o yn kenewi y gyt ag ef draa- 

Oinio, pi. dniawau, s. a by-form of ciniaw, q.w. 

Tii rwyd bynt. efferen a eMmio a ohedymdeith da. 

Hengyrri Mi, 808 (of. ILA. ilL SB6). 
Pedeohreawn adrodd helyntion y ghtio hon gyda manyl- 
wob, nid oee genjf amoan pa bryd y diat&wn. Garni i>etli 
yn awr yw dyweayd fr g%Mo tjnoSi troeodd. 

.8^nt«t»; W. Brydydd y Coed, 44. 

Oinio fitch, a slight meal between breakfast 

and dinner; a luncheon. — Owcni. 

Oiniogi a. in shreds or snips ; ragged. 

An gynnyg yn bryf en gMawg lawea. 

MadogDw9gnig:'iLJL.L4e». 

Oinionen, pi. dnion, «/. a shred or snip ; a sheets 

or other covering. 
Oinmaely -au, «/. a covert; a place of retreat; 

a comer or nook. 
Mi gaf ryw ginmad i lechu, I shall find some 

comer to hide in. 
Oinwgl, yglau, 9m. [dn] a tangle ; something 

intricate or entangled. 
Oinyglog, a. tangled, entangled, matted to- 

ge&er; intricate. 
OwalU dnyglog, entangled hair. 

Oinyn, -ion, -iau, 9m. a shred, snip, or dip; 
a rag. 
Falinlnyn 
Nid niael gwyn ei ggnhiniam, 

MadogabGvfamer:lUL,i.40S, 
Cynnelw ctngn gan gadeobyn.— /Hareft. (MJL iiL 168.) 

Ni ddog bwnw end cinynion. odd! amo ef, eitbr efe a 
ddog oddi ar y tlawd fywloliaeth ei anifail, ao wrtb byny 
ei fywioUaetb yntaa a*i weiniaid. 

BUsWgnn: Bardd Cwag, 98. 

Tori yn ginynicn, to cut into shreds ; to shred. 
Oinyniach, 9.pl. shreds, snips, dippings. 

Oinyniad, -au, 9m. a shredding or dipping; 

dilaniation. 
OinyniOy v. to shred; to cut into snips; to poll 
to pieces; to rend, tear, or dilaniate; to 
mangle. 
Arglwyddwaa oeinfawr ai cvnnMa. 

Dufgdd B^i^frut: UJL L 818. 
OUwttiaufddt eaer gawdd, oi 'r gwr, 
Oaua'n anm, ewU o^ linwr.— ^. a6 GitOffWH OfUL 88. 



Digitized by 



Google 



OnrYHiWB 



781 



OlPIOG 



(finyniwri wyr, ) «m. one who shreds or 
Oin^rniedydd^ -ion, ) snips; one that pulls in 

pieces; a mangier. 
Oioriy V. [cf . dyeTHawr] to fall P 
Byitodii na ekietwr adef nef j btwr 
O dffoi rwyf gawr AlffrnndiT mawr. 

aIb, ii. 179 (of. ILA. L 45, 70; A3. iL 199). 

OSp, -ion, -iao, am, [of. L. copio] 1. a sadden or 
eager catch, seizure, pull, or effort; a snatch, 
a catch, a hold; great demand; a glance. 
dp a ehapan, bag and baggage. 

Ffea feddyliwn . . . nad yw hyn yn bendiftiddea benddyn 
ddha aaagea nog eddi am garf en . . . a*!!! boedran innaa 
jn trrmfiaa ao Tn fy ihybaddiaw innaa i ffaoffla yng 
Bgbyd fy ngkip a'« capon, erbyn fy 'm ymdaitn ahn gwir 
gaortnf aUin o^ glyn tnuni bim yma. 

Dr. Th. WUiamt (Y (Shreal, 61). 

Tmae dp amo, it is in great demand or request. 

Cw a chaiSf demand and requisition; great 
demand or requisition. 

Wedi ei briodas nid oedd ovmmaint o gip a ehai$ [amo] 
i fyned ar byd dai yr ardal 1 Sregetbu. 

Brutus: W. B. y Coed, 94. 

Ar gip, snatchingly, by snatches, by snatch- 
ing; hastily; glancingly. 

Afinid digon feddurl weitbian am betbau ysprydol ar gip^ 
ond riiald en goaod i vreiddio ao i dyfoynom m. 

Ch, Kdward»: Banes y Ffydd, 888. 

Xegys baxooi or £Ep yn dwyn cyw, ao yno ymaitb gynted 
ag y gallo.— 2^kM. Ems: DJP.O. i. 8 (78). 

m^'Ji'J^'f^p, I catch « catch ««.-ir. 
B